Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

Vinayapiṭake

විනය පිටකයෙහි

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā (dutiyo bhāgo)

පාරාජිකා කාණ්ඩ අටුවාව (දෙවන කොටස)

3. Tatiyapārājikaṃ

3. තෙවන පාරාජිකාව

Tatiyaṃ [Pg.1] tīhi suddhena, yaṃ buddhena vibhāvitaṃ;

Pārājikaṃ tassa dāni, patto saṃvaṇṇanākkamo.

(කය, වචන, සිත යන) තිදොරින්ම පිරිසිදු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පැහැදිලි කරන ලද යම් තුන්වන පාරාජිකාවක් වේ ද, දැන් එහි අටුවා විස්තරයේ අනුපිළිවෙළ පැමිණ තිබේ.

Yasmā tasmā suviññeyyaṃ, yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ;

Taṃ vajjayitvā assāpi, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

එම නිසා, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි කරුණු ද කලින් විස්තර කරන ලද කරුණු ද බැහැර කොට, මේ තුන්වන පාරාජිකාව සඳහා ද මෙම විස්තරය (අටුවාව) ඉදිරිපත් කෙරේ.

Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā

ප්‍රථම පඤ්ඤත්ති නිදාන වර්ණනාව

162. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyanti ettha vesāliyanti evaṃnāmake itthiliṅgavasena pavattavohāre nagare. Tañhi nagaraṃ tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā ‘‘vesālī’’ti vuccati. Idampi ca nagaraṃ sabbaññutappatteyeva sammāsambuddhe sabbākārena vepullaṃ pattanti veditabbaṃ. Evaṃ gocaragāmaṃ dassetvā nivāsaṭṭhāna māha – ‘‘mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Tattha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti, saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ [Pg.2] nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchadanena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā.

162. එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර මහා වනයේ කූටාගාර ශාලාවෙහි වැඩවසන සේක යන්නෙහි 'වේසාලියං' යනු ඒ නම ඇති ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් පවතින නගරයෙහි යන්නයි. එම නගරය ප්‍රාකාරවලින් වට කොට තෙවරක් විශාල කළ බැවින් 'විශාලා' (වේසාලී) යැයි කියනු ලැබේ. සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානය ලැබූ කල්හිම මෙම නගරය සෑම අයුරින්ම සමෘද්ධිමත් භාවයට පත් වූ බව දත යුතුය. මෙසේ ගොදුරු ගම දක්වා වැඩවසන ස්ථානය දැක්වීමට 'මහාවනේ කූටාගාරසාලායං' යැයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ. එහි 'මහාවනය' නම් තමා විසින්ම හටගත්, කිසිවෙකු විසින් රෝපණය නොකරන ලද, සීමා සහිත වූ විශාල වනයකි. කපිලවස්තු නුවර අසල පිහිටි මහාවනය හිමාලය හා එක්ව පිහිටි සීමාවක් නොපෙනෙන ලෙස සාගරය තෙක් විහිදී පවතින්නකි. මෙම වනය එවැනි එකක් නොව, සීමා සහිත විශාල වනයක් බැවින් 'මහාවනය' යැයි කියනු ලැබේ. 'කූටාගාර ශාලාව' යනු මහාවනය ඇසුරු කොට කරන ලද ආරාමයක, කූටාගාරයක් (උඩුමහල් ගෙයක්) මධ්‍යයෙහි කොට හංස පක්ෂියෙකුගේ පියාපත් බඳු වහලයකින් යුක්තව නිමවන ලද, සෑම අයුරින්ම සම්පූර්ණ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය බව දත යුතුය.

Anekapariyāyena asubhakathaṃ kathetīti anekehi kāraṇehi asubhākārasandassanappavattaṃ kāyavicchandaniyakathaṃ katheti. Seyyathidaṃ – ‘‘atthi imasmiṃ kāye kesā lomā…pe. … mutta’’nti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Bhikkhave, imasmiṃ byāmamatte kaḷevare sabbākārenapi vicinanto na koci kiñci muttaṃ vā maṇiṃ vā veḷuriyaṃ vā agaruṃ vā candanaṃ vā kuṅkumaṃ vā kappūraṃ vā vāsacuṇṇādīni vā aṇumattampi sucibhāvaṃ passati. Atha kho paramaduggandhaṃ jegucchaṃ assirīkadassanaṃ kesalomādinānappakāraṃ asuciṃyeva passati. Tasmā na ettha chando vā rāgo vā karaṇīyo. Yepi hi uttamaṅge sirasmiṃ jātā kesā nāma, tepi asubhā ceva asucino ca paṭikkūlā ca. So ca nesaṃ asubhāsucipaṭikkūlabhāvo vaṇṇatopi saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopīti pañcahi kāraṇehi veditabbo. Evaṃ lomādīnanti. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge (visuddhi. 1.182) vuttanayena veditabbo. Iti bhagavā ekamekasmiṃ koṭṭhāse pañcapañcappabhedena anekapariyāyena asubhakathaṃ katheti.

'නොයෙක් ක්‍රමවලින් අසුභ කතාව ප්‍රකාශ කරන සේක' යනු නොයෙක් කරුණු මගින් අසුභ ස්වභාවය පෙන්වා දෙමින් කය පිළිබඳ ඇති ආශාව දුරු කරන ධර්ම දේශනා පවත්වන සේක යන්නයි. එනම් 'මේ ශරීරයෙහි කෙස්, ලොම්... මූත්‍ර ඇත' යනුවෙන් වදාළහ. මෙයින් අදහස් කළේ කුමක්ද? මහණෙනි, මේ බඹයක් පමණ වූ ශරීරයෙහි සෑම අයුරින්ම සොයා බැලුව ද කිසිදු මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, අගිල්, සඳුන්, කුංකුම, කපුරු හෝ සුවඳ කුඩු ආදී පිරිසිදු දෙයක් අබ ඇටයක තරම්වත් සොයාගත නොහැක. ඒ වෙනුවට අතිශය දුර්ගන්ධ වූ, පිළිකුල් සහගත වූ, අශෝභන වූ, කෙස් ලොම් ආදී නොයෙක් අශුචි දෑ පමණක්ම දකින්නට ලැබේ. එබැවින් මෙහි කැමැත්තක් හෝ රාගයක් ඇති කර නොගත යුතුය. උතුම් අංගය වූ හිසෙහි හටගත් යම් කෙස් පවා ඇද්ද, ඒවා ද අශෝභනය, අපිරිසිදුය, පිළිකුල් සහගතය. එම කෙස් ආදියේ අශුභ, අපිරිසිදු, පිළිකුල් ස්වභාවය වර්ණය, හැඩය, ගන්ධය, ආශ්‍රය (හටගත් තැන) හා පිහිටි තැන යන කරුණු පහෙන් දත යුතුය. ලොම් ආදිය සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. මෙය මෙහි කෙටි විග්‍රහයයි, විස්තරාත්මක විග්‍රහය විසුද්ධිමග්ගයෙහි වදාළ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එක් එක් කොටසක් සම්බන්ධයෙන් පස් වැදෑරුම් ප්‍රභේද සහිතව නොයෙක් ක්‍රමවලින් අසුභ කතාව වදාරන සේක.

Asubhāya vaṇṇaṃ bhāsatīti uddhumātakādivasena asubhamātikaṃ nikkhipitvā padabhājanīyena taṃ vibhajanto vaṇṇento saṃvaṇṇento asubhāya vaṇṇaṃ bhāsati. Asubhabhāvanāya vaṇṇaṃ bhāsatīti yā ayaṃ kesādīsu vā uddhumātakādīsu vā ajjhattabahiddhāvatthūsu asubhākāraṃ gahetvā pavattassa cittassa bhāvanā vaḍḍhanā phātikammaṃ, tassā asubhabhāvanāya ānisaṃsaṃ dassento vaṇṇaṃ bhāsati, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhabhāvanābhiyutto, bhikkhave, bhikkhu kesādīsu vā vatthūsu uddhumātakādīsu vā pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhati. So taṃ paṭhamajjhānasaṅkhātaṃ cittamañjūsaṃ nissāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā uttamatthaṃ arahattaṃ pāpuṇātī’’ti.

'අසුභයෙහි ගුණ පවසන සේක' යනු ඉදිමුණු මළසිරුරු ආදී වශයෙන් අසුභ මාතෘකාව තබා පදභාජනීය ක්‍රමයෙන් එය විග්‍රහ කරමින් අසුභය වර්ණනා කරන සේක යන්නයි. 'අසුභ භාවනාවෙහි ගුණ පවසන සේක' යනු කෙස් ආදියෙහි හෝ ඉදිමුණු මළසිරුරු ආදී වූ ආධ්‍යාත්මික හෝ බාහිර වස්තූන්හි අසුභ ස්වභාවය අරමුණු කරගෙන පවතින යම් සිතේ වැඩීමක් හෝ දියුණුවක් වේ ද, එම අසුභ භාවනාවෙහි ආනිසංස දක්වමින් එහි ගුණ වර්ණනා කරන සේක යන්නයි. එනම් 'මහණෙනි, අසුභ භාවනාවෙහි නිරත වූ භික්ෂුව, කෙස් ආදී වස්තූන්හි හෝ ඉදිමුණු මළසිරුරු ආදියෙහි (භාවනා කොට), නීවරණ පහ ප්‍රහීණ වූ, අංග පහකින් යුක්ත වූ, ආකාර තුනකින් යහපත් වූ, ලක්ෂණ දහයකින් සම්පූර්ණ වූ ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබයි. ඔහු ප්‍රථම ධ්‍යානය නමැති එම සිතේ එකඟතාවය ඇසුරු කොට විදර්ශනා වඩා උතුම් වූ අර්හත් ඵලයට පැමිණෙන්නේය' යනුවෙනි.

Tatrimāni [Pg.3] paṭhamassa jhānassa dasa lakkhaṇāni – pāripanthikato cittavisuddhi, majjhimassa samādhinimittassa paṭipatti, tattha cittapakkhandanaṃ, visuddhassa cittassa ajjhupekkhanaṃ, samathappaṭipannassa ajjhupekkhanaṃ, ekattupaṭṭhānassa ajjhupekkhanaṃ, tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena tadupagavīriyavāhanaṭṭhena āsevanaṭṭhena sampahaṃsanāti.

එහි ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ලක්ෂණ දසය මෙසේය: බාධාකාරී නීවරණවලින් සිත පිරිසිදු වීම, මධ්‍යස්ථ වූ සමාධි නිමිත්තට පැමිණීම, එහි සිත බැසගැනීම, පිරිසිදු වූ සිත කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුක්ත වීම, සමථයට පැමිණි සිත කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත වීම, ඒකග්ගතාවයට පත් සිත කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් පසුවීම, එහි හටගත් ධර්මයන් (සමාධිය හා ප්‍රඥාව) එකිනෙක අභිබවා නොයන ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිත ප්‍රමෝදයට පත්වීම, ඉන්ද්‍රියයන් එක්ව පවතින අර්ථයෙන් සිත ප්‍රමෝදයට පත්වීම, ඒ සඳහා අවශ්‍ය වීර්යය පවත්වාගෙන යාමේ අර්ථයෙන් සිත ප්‍රමෝදයට පත්වීම සහ භාවනාවෙහි නිරත වීමේ අර්ථයෙන් සිත ප්‍රමෝදයට පත්වීමයි.

Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘paṭhamassa jhānassa ko ādi, kiṃ majjhe, kiṃ pariyosānaṃ? Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, upekkhānubrūhanā majjhe, sampahaṃsanā pariyosānaṃ. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa kati lakkhaṇāni? Ādissa tīṇi lakkhaṇāni – yo tassa paripantho tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Yañca paripanthato cittaṃ visujjhati, yañca visuddhattā cittaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, yañca paṭipannattā tattha cittaṃ pakkhandati. Paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādi, ādissa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ ādikalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca’.

එහි මේ පාලි පාඨය මෙසේය – 'ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ආරම්භය කුමක්ද? මධ්‍යය කුමක්ද? අවසානය කුමක්ද? ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය ආරම්භයයි, උපේක්ෂාව වැඩීම (උපෙක්ඛානුබ්‍රෑහනා) මධ්‍යයයි, සම්පහංසනය (මනා සතුට හෝ පිරිසිදු බව) අවසානයයි. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය ආරම්භය වන අතර, ඒ ආරම්භයේ ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? ආරම්භයේ ලක්ෂණ තුනකි – සිත යම් නීවරණ බාධකයන්ගෙන් පිරිසිදු වේද, පිරිසිදු වූ බැවින් සිත මධ්‍යස්ථ වූ සමථ නිමිත්තට (සමාධියට) පැමිණේද, පැමිණි බැවින් සිත එහි බැසගනීද (අධිෂ්ඨාන කරයිද), නීවරණ බාධකයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු වීම ද, පිරිසිදු වූ බැවින් සිත මධ්‍යස්ථ සමථ නිමිත්තට පැමිණීම ද, පැමිණි බැවින් සිත එහි බැසගැනීම ද යන මේවා ප්‍රථම ධ්‍යානයේ ප්‍රතිපදා විශුද්ධිය නම් වූ ආරම්භයේ ලක්ෂණ තුනයි. එබැවින් 'ප්‍රථම ධ්‍යානය ආරම්භයේ යහපත් වූවක් ද (ආදිකල්‍යාණ), ලක්ෂණ තුනකින් යුක්ත වූවක් ද වේ' යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa kati lakkhaṇāni? Majjhassa tīṇi lakkhaṇāni – visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati, ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Yañca visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati, yañca samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati, yañca ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati. Paṭhamassa jhānassa upekkhānubrūhanā majjhe, majjhassa imāni tīṇi lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ majjhekalyāṇañceva hoti tilakkhaṇasampannañca’.

'ප්‍රථම ධ්‍යානයේ උපේක්ෂාව වැඩීම මධ්‍යයයි. මධ්‍යයේ ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? මධ්‍යයේ ලක්ෂණ තුනකි – පිරිසිදු වූ සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි (උදාසීන වේ), සමථයට පැමිණි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි, ඒකත්වයට පැමිණි (එක්තැන් වූ) සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බලයි. පිරිසිදු වූ සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලීම ද, සමථයට පැමිණි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලීම ද, ඒකත්වයට පැමිණි සිත දෙස උපේක්ෂාවෙන් බැලීම ද යන මේවා ප්‍රථම ධ්‍යානයේ මධ්‍යය වන උපේක්ෂාව වැඩීමේ ලක්ෂණ තුනයි. එබැවින් 'ප්‍රථම ධ්‍යානය මධ්‍යයේ යහපත් වූවක් ද (මජ්ඣෙකල්‍යාණ), ලක්ෂණ තුනකින් යුක්ත වූවක් ද වේ' යැයි කියනු ලැබේ.'

‘‘Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa kati lakkhaṇāni? Pariyosānassa cattāri lakkhaṇāni – tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena sampahaṃsanā, indriyānaṃ ekarasaṭṭhena sampahaṃsanā, tadupagavīriyavāhanaṭṭhena sampahaṃsanā, āsevanaṭṭhena sampahaṃsanā. Paṭhamassa jhānassa sampahaṃsanā pariyosānaṃ, pariyosānassa imāni cattāri lakkhaṇāni. Tena vuccati – ‘paṭhamaṃ jhānaṃ pariyosānakalyāṇañceva hoti catulakkhaṇasampannañca. ‘‘Evaṃ tividhattagataṃ cittaṃ tividhakalyāṇakaṃ dasalakkhaṇasampannaṃ [Pg.4] vitakkasampannañceva hoti vicārasampannañca pītisampannañca sukhasampannañca cittassa adhiṭṭhānasampannañca saddhāsampannañca vīriyasampannañca satisampannañca samādhisampannañca paññāsampannañcā’’ti (paṭi. ro. 1.158).

'ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සම්පහංසනය (පිරිසිදු භාවය) අවසානයයි. අවසානයේ ලක්ෂණ කීයක් තිබේද? අවසානයේ ලක්ෂණ හතරකි – එහි උපන් ධර්මයන් (සමථ හා ප්‍රඥාව) එකිනෙක ඉක්මවා නොයන අර්ථයෙන් සම්පහංසනය ද, ඉන්ද්‍රියයන් එක් රසයක් (විමුක්ති රසය) ගන්නා අර්ථයෙන් සම්පහංසනය ද, ඊට අනුකූල වීර්යය රැගෙන යන අර්ථයෙන් සම්පහංසනය ද, නැවත නැවත සේවනය කරන (ආසේවන) අර්ථයෙන් සම්පහංසනය ද යනුවෙනි. ප්‍රථම ධ්‍යානයේ සම්පහංසනය අවසානය වන අතර, අවසානයේ ලක්ෂණ මේ හතරයි. එබැවින් 'ප්‍රථම ධ්‍යානය අවසානයේ යහපත් වූවක් ද (පරියෝසානකල්‍යාණ), ලක්ෂණ හතරකින් යුක්ත වූවක් ද වේ' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ආකාර තුනකට පැමිණි, ආකාර තුනකින් යහපත් වූ, දස ලක්ෂණයකින් යුක්ත වූ ඒ සිත – විතර්කයෙන් ද, විචාරයෙන් ද, ප්‍රීතියෙන් ද, සැපයෙන් ද, සිතේ ස්ථාවර භාවයෙන් (අධිෂ්ඨාන) ද, ශ්‍රද්ධාවෙන් ද, වීර්යයෙන් ද, ස්මෘතියෙන් ද, සමාධියෙන් ද, ප්‍රඥාවෙන් ද යුක්ත වේ.'

Ādissa ādissa asubhasamāpattiyā vaṇṇaṃ bhāsatīti ‘‘evampi itthampī’’ti punappunaṃ vavatthānaṃ katvā ādisanto asubhasamāpattiyā vaṇṇaṃ bhāsati, ānisaṃsaṃ katheti, guṇaṃ parikitteti. Seyyathidaṃ – ‘‘asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti. Seyyathāpi, bhikkhave, kukkuṭapattaṃ vā nhārudaddulaṃ vā aggimhi pakkhittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyati; evameva kho, bhikkhave, asubhasaññāparicitena bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ paṭilīyati paṭikuṭati paṭivaṭṭati, na sampasārīyatī’’ti (a. ni. 7.49).

'ආරම්භයේදීම අසුභ සමාපත්තියේ ගුණ වර්ණනා කරති' යනු – 'මෙසේද මෙසේද' යැයි නැවත නැවත නියම කර පෙන්වමින් අසුභ සමාපත්තියේ ගුණ පවසති, ආනිසංස පවසති, ගුණ කීර්තිමත් කරති. එනම් – 'මහණෙනි, අසුභ සංඥාවෙන් පුරුදු කරන ලද, බහුල වශයෙන් පවත්වන ලද සිතින් යුක්තව වසන මහණහුගේ සිත මෛථුන ධර්ම සමාපත්තියෙන් (ලිංගික එක්වීමෙන්) හැකිළෙයි, පසුබසියි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොවිරෙයි (නොපැතිරෙයි); උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව මනාව පිහිටයි. මහණෙනි, ගින්නට දැමූ කුකුළු පිහාටුවක් හෝ නහර කැබැල්ලක් යම්සේ හැකිළෙයිද, පසුබසියිද, ආපසු හැරෙයිද, එහි නොවිරෙයිද; මහණෙනි, එලෙසම අසුභ සංඥාවෙන් පුරුදු කළ සිතින් යුක්ත මහණහුගේ සිත මෛථුන ධර්ම සමාපත්තියෙන් හැකිළෙයි, පසුබසියි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොවිරෙයි' යනුවෙන් ගුණ වර්ණනා කරති.

Icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ paṭisallīyitunti ahaṃ bhikkhave ekaṃ addhamāsaṃ paṭisallīyituṃ nilīyituṃ ekova hutvā viharituṃ icchāmīti attho. Namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenāti yo attanā payuttavācaṃ akatvā mamatthāya saddhesu kulesu paṭiyattaṃ piṇḍapātaṃ nīharitvā mayhaṃ upanāmeti, taṃ piṇḍapātanīhārakaṃ ekaṃ bhikkhuṃ ṭhapetvā namhi aññena kenaci bhikkhunā vā gahaṭṭhena vā upasaṅkamitabboti.

'මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලාව (පටිසල්ලීන වීමට) කැමැත්තෙමි' යනු – මහණෙනි, මම එක් අඩමසක් සමාපත්තියට සමවැදී හුදෙකලාව වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි යන්න අර්ථයයි. 'පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවකු මා වෙත නොපැමිණිය යුතුය' යනු – තමා විසින් පෞද්ගලිකව ඇරයුම් නොකළද, මා උදෙසා ශ්‍රද්ධාවන්ත කුලයන්හි පිළියෙළ කරන ලද පිණ්ඩපාතය ගෙනවිත් මට පූජා කරන ඒ පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් භික්ෂුව හැර, අන් කිසිදු භික්ෂුවක හෝ ගිහියකු විසින් මා හමු වීමට නොපැමිණිය යුතුය යන්නයි.

Kasmā pana evamāhāti? Atīte kira pañcasatā migaluddakā mahatīhi daṇḍavāgurāhi araññaṃ parikkhipitvā haṭṭhatuṭṭhā ekatoyeva yāvajīvaṃ migapakkhighātakammena jīvikaṃ kappetvā niraye upapannā; te tattha paccitvā pubbe katena kenacideva kusalakammena manussesu upapannā kalyāṇūpanissayavasena sabbepi bhagavato santike pabbajjañca upasampadañca labhiṃsu; tesaṃ tato mūlākusalakammato avipakkavipākā aparāparacetanā tasmiṃ addhamāsabbhantare attūpakkamena ca parūpakkamena ca jīvatupacchedāya okāsamakāsi, taṃ bhagavā addasa. Kammavipāko nāma na sakkā kenaci paṭibāhituṃ. Tesu ca bhikkhūsu puthujjanāpi atthi sotāpannasakadāgāmīanāgāmīkhīṇāsavāpi. Tattha khīṇāsavā appaṭisandhikā, itare ariyasāvakā [Pg.5] niyatagatikā sugatiparāyaṇā, puthujjanānaṃ pana gati aniyatā. Atha bhagavā cintesi – ‘‘ime attabhāve chandarāgena maraṇabhayabhītā na sakkhissanti gatiṃ visodhetuṃ, handa nesaṃ chandarāgappahānāya asubhakathaṃ kathemi. Taṃ sutvā attabhāve vigatacchandarāgatāya gativisodhanaṃ katvā sagge paṭisandhiṃ gaṇhissanti. Evaṃ nesaṃ mama santike pabbajjā sātthikā bhavissatī’’ti.

කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක්ද? අතීතයේ පන්සියයක් පමණ මුව වැද්දන් විශාල දැල් ආදියෙන් වනය වට කර සතුන් හා පක්ෂීන් මරමින් ජීවත් වී නිරයේ උපන්හ. ඔවුහු එහි පැසී, පෙර කරන ලද කිසියම් කුසල කර්මයක් හේතුවෙන් මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපත ලබා, යහපත් උපනිශ්‍රය සම්පත් ඇති බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයේ පැවිදි උපසම්පදාව ලැබූහ. ඔවුන්ගේ ඒ සතුන් මැරීමේ මූලික අකුසල කර්මය නිසා නොමේරූ විපාක ඇති අපරාපර චේතනාවන්, ඒ අඩමස ඇතුළත තමාගේ හෝ අන් අයගේ ප්‍රයෝගයෙන් ජීවිතය විනාශ වීමට අවකාශ සැලසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය දුටු සේක. කර්ම විපාකය කිසිවකුට වැළැක්විය නොහැක. ඒ භික්ෂූන් අතර පෘථග්ජනයෝ ද, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ රහතන් වහන්සේලා ද වූහ. එහි රහතන් වහන්සේලාට නැවත උප්පත්තියක් නැත. අනෙක් ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ නියත ගති ඇතිව සුගති පරායණය වෙති. පෘථග්ජනයන්ගේ ගතිය නම් අනියතය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක – 'මොවුහු ආත්ම භාවය කෙරෙහි ඇති තෘෂ්ණාව නිසා මරණ බියෙන් තැතිගෙන ගතිය පිරිසිදු කර ගැනීමට අපොහොසත් වනු ඇත. මම ඔවුන්ගේ ඡන්දරාගය ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස අසුභ කථාව දේශනා කරමි. එය අසා ආත්ම භාවයෙහි ඡන්දරාගය දුරු වීම නිසා ගතිය පිරිසිදු කර ගෙන ස්වර්ගයෙහි උප්පත්තිය ලබනු ඇත. එවිට ඔවුන් මගේ සමීපයේ ලැබූ පැවිද්ද සාර්ථක වනු ඇත' යනුවෙනි.

Tato tesaṃ anuggahāya asubhakathaṃ kathesi kammaṭṭhānasīsena, no maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanādhippāyena. Kathetvā ca panassa etadahosi – ‘‘sace maṃ imaṃ addhamāsaṃ bhikkhū passissanti, ‘ajja eko bhikkhu mato, ajja dve…pe… ajja dasā’ti āgantvā āgantvā ārocessanti. Ayañca kammavipāko na sakkā mayā vā aññena vā paṭibāhituṃ. Svāhaṃ taṃ sutvāpi kiṃ karissāmi? Kiṃ me anatthakena anayabyasanena sutena? Handāhaṃ bhikkhūnaṃ adassanaṃ upagacchāmī’’ti. Tasmā evamāha – ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, addhamāsaṃ patisallīyituṃ; namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena piṇḍapātanīhārakenā’’ti.

එබැවින් ඒ භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිස මරණයේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ අදහසින් තොරව, කර්මස්ථානය මූලික කරගෙන අසුභ කථාව දේශනා කළ සේක. එසේ දේශනා කොට උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “ඉදින් මේ අඩමස තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලා මා දකින්නේ නම්, ‘අද එක් භික්ෂුවක් මියගියේය, අද දෙදෙනෙක්... අද දස දෙනෙක්’ යැයි පවසමින් නැවත නැවත පැමිණ දැනුම් දෙනු ඇත. මෙම කර්ම විපාකය මා හට හෝ වෙනත් අයෙකුට වැළැක්විය නොහැකිය. එය අසා මා කුමක් කරන්නද? මෙම නිෂ්ඵල විපත්තිය ඇසීමෙන් මට ඇති පලය කුමක්ද? එබැවින් මම භික්ෂූන්ට නොපෙනී හුදෙකලා වෙමි.” ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, මම අඩමසක් හුදෙකලා වීමට කැමැත්තෙමි; පිණ්ඩපාතය ගෙන එන එක් අයෙකු හැර අන් කිසිවෙකු මා හමුවීමට නොපැමිණිය යුතුය.”

Apare panāhu – ‘‘parūpavādavivajjanatthaṃ evaṃ vatvā paṭisallīno’’ti. Pare kira bhagavantaṃ upavadissanti – ‘‘ayaṃ ‘sabbaññū, ahaṃ saddhammavaracakkavattī’ti paṭijānamāno attanopi sāvake aññamaññaṃ ghātente nivāretuṃ na sakkoti. Kimaññaṃ sakkhissatī’’ti? Tattha paṇḍitā vakkhanti – ‘‘bhagavā paṭisallānamanuyutto nayimaṃ pavattiṃ jānāti, kocissa ārocayitāpi natthi, sace jāneyya addhā nivāreyyā’’ti. Idaṃ pana icchāmattaṃ, paṭhamamevettha kāraṇaṃ. Nāssudhāti ettha ‘‘assudhā’’ti padapūraṇamatte avadhāraṇatthe vā nipāto; neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamatīti attho.

එහෙත් වෙනත් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: “අන්‍යයන්ගේ චෝදනාවලින් වැළකීම පිණිස මෙසේ පවසා හුදෙකලා වූ සේක.” අන්‍ය ආගමිකයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ දොස් පවරනු ඇතැයි කියති: “මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ‘මම සියල්ල දන්නා සර්වඥ වෙමි, මම උතුම් ශ්‍රද්ධර්ම චක්‍රවර්තී වෙමි’ යැයි ප්‍රතිඥා දුන්නද, තමන්ගේම ශ්‍රාවකයන් එකිනෙකා මරාගන්නා විට එය වැළැක්වීමට නොහැකිය. ඔහුට වෙනත් කුමක් කළ හැකිද?” එහිදී පණ්ඩිතයෝ මෙසේ පවසනු ඇත: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙකලාව භාවනාවෙහි යෙදී සිටින බැවින් මේ පුවත නොදනිති, උන්වහන්සේට කිසිවෙකු එය දන්වා ද නැත. ඉදින් දැනගතහොත් ඒකාන්තයෙන්ම එය වළක්වන සේක.” එහෙත් මෙය හුදෙක් මතයක් පමණි, මෙහි පළමු හේතුවම නිවැරදි කරුණයි. ‘නස්සුධා’ (nāssudhā) යන්නෙහි ‘අස්සුධා’ යනු පද පූරණය පිණිස හෝ අවධාරණය පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි; එහි අර්ථය නම් කිසිවෙකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත නොපැමිණි බවයි.

Anekehi vaṇṇasaṇṭhānādīhi kāraṇehi vokāro assāti anekākāravokāro; anekākāravokiṇṇo anekakāraṇasammissoti vuttaṃ hoti. Ko so? Asubhabhāvanānuyogo, taṃ anekākāravokāraṃ asubhabhāvanānuyogaṃ anuyuttā viharantīti yuttapayuttā viharanti. Aṭṭīyantīti sakena kāyena aṭṭā dukkhitā honti[Pg.6]. Harāyantīti lajjanti. Jigucchantīti sañjātajigucchā honti. Daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti maṇḍanakapakatiko. Sīsaṃnhātoti sīsena saddhiṃ nhāto. Daharo yuvāti cettha daharavacanena paṭhamayobbanabhāvaṃ dasseti. Paṭhamayobbane hi sattā visesena maṇḍanakajātikā honti. Sīsaṃnhātoti iminā maṇḍanānuyogakālaṃ. Yuvāpi hi kiñci kammaṃ katvā saṃkiliṭṭhasarīro na maṇḍanānuyutto hoti; sīsaṃnhāto pana so maṇḍanamevānuyuñjati. Ahikuṇapādīni daṭṭhumpi na icchati. So tasmiṃ khaṇe ahikuṇapena vā kukkurakuṇapena vā manussakuṇapena vā kaṇṭhe āsattena kenacideva paccatthikena ānetvā kaṇṭhe baddhena paṭimukkena yathā aṭṭīyeyya harāyeyya jiguccheyya; evameva te bhikkhū sakena kāyena aṭṭīyantā harāyantā jigucchantā so viya puriso taṃ kuṇapaṃ vigatacchandarāgatāya attano kāyaṃ pariccajitukāmā hutvā satthaṃ ādāya attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti. ‘‘Tvaṃ maṃ jīvitā voropehi; ahaṃ ta’’nti evaṃ aññamaññampi jīvitā voropenti.

විවිධ වූ වර්ණ හා සටහන් ආදී කරුණුවලින් මිශ්‍ර වූ බැවින් ‘අනේකාකාරවෝකාර’ නම් වේ. එය අසුභ භාවනාව නිරන්තරයෙන් වැඩීමයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ස්වකීය ශරීරය කෙරෙහි පීඩාවට පත්ව (අට්ටීයන්ති), ලජ්ජාවට පත්ව (හරායන්ති), පිළිකුලට පත්ව (ජිගුච්ඡන්ති) වාසය කළහ. අලංකාර වීමට කැමති, හිස සෝදා ස්නානය කළ, යොවුන් වියේ පසුවන තරුණයෙකුගේ කරෙහි සතුරෙකු විසින් සර්ප කුණපයක්, සුනඛ කුණපයක් හෝ මිනිස් කුණපයක් බැඳ තැබූ විට ඔහු යම් සේ පීඩාවට, ලජ්ජාවට හා පිළිකුලට පත් වේද, එමෙන්ම මෙම භික්ෂූහු තම ශරීරය කෙරෙහි පීඩාවට, ලජ්ජාවට හා පිළිකුලට පත්ව, අලංකාර වූ ඒ තරුණයා එම කුණපය බැහැර කිරීමට කැමති වන්නා සේ, පහ වූ ඇල්ම ඇති බැවින් තම ශරීරය අත්හැරීමට කැමතිව අවි ආයුධ ගෙන තමන් විසින්ම තමන් නසාගත්තාහ, නැතහොත් එකිනෙකා ලවා මරාගත්තාහ.

Migalaṇḍikampi samaṇakuttakanti migalaṇḍikoti tassa nāmaṃ; samaṇakuttakoti samaṇavesadhārako. So kira sikhāmattaṃ ṭhapetvā sīsaṃ muṇḍetvā ekaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā ekaṃ aṃse katvā vihāraṃyeva upanissāya vighāsādabhāvena jīvati. Tampi migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadanti. Sādhūti āyācanatthe nipāto. Noti upayogabahuvacanaṃ, sādhu āvuso amhe jīvitā voropehīti vuttaṃ hoti. Ettha ca ariyā neva pāṇātipātaṃ kariṃsu na samādapesuṃ, na samanuññā ahesuṃ. Puthujjanā pana sabbamakaṃsu. Lohitakanti lohitamakkhitaṃ. Yena vaggumudānadīti vaggumatā lokassa puññasammatā nadī. Sopi kira ‘‘taṃ pāpaṃ tattha pavāhessāmī’’ti saññāya gato, nadiyā ānubhāvena appamattakampi pāpaṃ pahīnaṃ nāma natthi.

මිගලණ්ඩික නම් වූ මහණ වෙස් ගත් තැනැත්තා (ශ්‍රමණකුත්තක) යනු මහණ වේශය දරා සිටියෙකු පමණි. ඔහු හිස මුඩු කර එක සිවුරක් ඇඳ, තවකක් කරෙහි දමාගෙන විහාරය ඇසුරු කරමින් ඉඳුල් අනුභව කරමින් ජීවත් වූවෙකි. භික්ෂූහු ඔහු වෙත ගොස් “මිතුර, අප කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් අපව ජීවිතයෙන් තොර කරන්න” යැයි අයැද සිටියහ. මෙහිදී ආර්යයන් වහන්සේලා ප්‍රාණාඝාතය නොකළහ, අන්‍යයන් ලවා කරවූයේ ද නැත, එය අනුමත කළේ ද නැත. එහෙත් පෘථග්ජනයෝ ඒ සියල්ල කළහ. මිගලණ්ඩික තෙමේ ලේ තැවරුණු කඩුව ගෙන වග්ගුමුදා නදිය වෙත ගියේය. ලෝකයා විසින් පිනට හේතු වන බව සම්මත ඒ නදියෙහි දමා “ඒ පව එහි ගසාගෙන යනු ඇතැයි” යන අදහසින් ඔහු එසේ කළද, නදියක ආනුභාවයෙන් ඉතා සුළු පවක් වුවද බැහැර කළ නොහැකිය.

163. Ahudeva kukkuccanti tesu kira bhikkhūsu kenacipi kāyavikāro vā vacīvikāro vā na kato, sabbe satā sampajānā dakkhiṇena passena nipajjiṃsu. Taṃ anussarato tassa kukkuccaṃ ahosiyeva. Ahu vippaṭisāroti tasseva kukkuccassa sabhāvaniyamanatthametaṃ vuttaṃ[Pg.7]. Vippaṭisārakukkuccaṃ ahosi, na vinayakukkuccanti. Alābhā vata metiādi kukkuccassa pavattiākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha alābhā vata meti āyatiṃ dāni mama hitasukhalābhā nāma natthīti anutthunāti. ‘‘Na vata me lābhā’’tiiminā pana tamevatthaṃ daḷhaṃ karoti. Ayañhettha adhippāyo – sacepi koci ‘‘lābhā te’’ti vadeyya, taṃ micchā, na vata me lābhāti. Dulladdhaṃ vata meti kusalānubhāvena laddhampi idaṃ manussattaṃ dulladdhaṃ vata me. Na vata me suladdhantiiminā pana tamevatthaṃ daḷhaṃ karoti. Ayañhettha adhippāyo – sacepi koci ‘‘suladdhaṃ te’’ti vadeyya, taṃ micchā; na vata me suladdhanti. Apuññaṃ pasutanti apuññaṃ upacitaṃ janitaṃ vā. Kasmāti ce? Yohaṃ bhikkhū…pe… voropesinti. Tassattho – yo ahaṃ sīlavante tāya eva sīlavantatāya kalyāṇadhamme uttamadhamme seṭṭhadhamme bhikkhū jīvitā voropesinti.

163. එම ඝාතනයට ලක් වූ භික්ෂූන් අතරින් කිසිවෙකුත් කයින් හෝ වචනයෙන් අමුතු විකාරයක් නොපෙන්වූ අතර සියල්ලෝම සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව දකුණු ඇලයෙන් සැතපී සිටි බව කියනු ලැබේ. එය සිහිපත් වූ මිගලණ්ඩික හට කුකුසක් (කනගාටුවක්) ඇති විය. මෙය විනය පිළිබඳ සැකයක් නොව, සිතේ ඇති වූ දැඩි පසුතැවිල්ලකි. ඔහු මෙසේ වැලපුණේය: “මට නම් කිසිදු ලාභයක් (යහපතක්) නැත, මට පිනක් නැත.” යමෙකු ඔහුට ලාභයක් ඇතැයි කීවත් එය මුසාවකි. “මා ලැබූ මේ මනුෂ්‍ය ජීවිතය අයහපත් ලෙස ලද්දකි.” මෙසේ ඔහු තම පසුතැවිල්ල තහවුරු කළේය. “මම පව් රැස් කරගත්තෙමි. මක්නිසාද යත්, සිල්වත් වූ, යහපත් ගුණධර්ම ඇති, උතුම් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මම ජීවිතයෙන් තොර කළෙමි.”

Aññatarā mārakāyikāti nāmavasena apākaṭā ekā bhummadevatā micchādiṭṭhikā mārapakkhikā mārassanuvattikā ‘‘evamayaṃ māradheyyaṃ māravisayaṃ nātikkamissatī’’ti cintetvā sabbābharaṇavibhūsitā hutvā attano ānubhāvaṃ dassayamānā abhijjamāne udake pathavītale caṅkamamānā viya āgantvā migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ etadavoca. Sādhu sādhūti sampahaṃsanatthe nipāto; tasmā eva dvivacanaṃ kataṃ. Atiṇṇe tāresīti saṃsārato atiṇṇe iminā jīvitāvoropanena tāresi parimocesīti. Ayaṃ kira etissā devatāya bālāya dummedhāya laddhi ‘‘ye na matā, te saṃsārato na muttā. Ye matā, te muttā’’ti. Tasmā saṃsāramocakamilakkhā viya evaṃladdhikā hutvā tampi tattha niyojentī evamāha. Atha kho migalaṇḍiko samaṇakuttako tāva bhusaṃ uppannavippaṭisāropi taṃ devatāya ānubhāvaṃ disvā ‘‘ayaṃ devatā evamāha – addhā iminā atthena evameva bhavitabba’’nti niṭṭhaṃ gantvā ‘‘lābhā kira me’’tiādīni parikittayanto. Vihārena vihāraṃ pariveṇena pariveṇaṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadetīti taṃ taṃ vihārañca pariveṇañca upasaṅkamitvā dvāraṃ vivaritvā anto pavisitvā bhikkhū evaṃ vadati – ‘‘ko atiṇṇo, kaṃ tāremī’’ti?

නාමිකව ප්‍රකට නොවූ, එක්තරා මිථ්‍යාදෘෂ්ටික, මාර පාර්ශවයෙහි වූ, මාරයාගේ අනුගාමික වූ එක්තරා භුම්මදේවතාවියක්, “මොහු (මිගලණ්ඩික) මෙසේ කිරීමෙන් මාරයාගේ විෂය වූ මාර රාජධානිය ඉක්මවා නොයනු ඇතැයි” සිතා, සියලු ආභරණවලින් සැරසී, තමන්ගේ ආනුභාවය දක්වමින්, නොබිඳෙන ජලය මතුපිට පොළොව මතුපිට මෙන් සක්මන් කරන්නියක මෙන් පැමිණ, ශ්‍රමණ වේශධාරී මිගලණ්ඩිකයාට මෙසේ පැවසුවාය. “සාධු සාධු” යනු සතුට ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාත පදයකි; එබැවින්ම එය දෙවරක් ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘නොතරණය කළවුන් තරණය කරවූයේය’ (atiṇṇe tāresī) යනු, සසරින් එතෙර නොවූවන්ව මේ ජීවිතය නැති කිරීම මගින් එතෙර කරවූයේය, මුදවාලූයේය යන්නයි. මෙය ඒ අඥාන, නුවණ මද දේවතාවියගේ මතය බව කියැවේ. එනම්, “යම් කෙනෙක් මරණයට පත් නොවෙත් ද, ඔවුහු සසරින් මිදුණෝ නොවෙති. යම් කෙනෙක් මරණයට පත් වෙත් ද, ඔවුහු සසරින් මිදුණෝ වෙති” යන්න ඇගේ අදහසයි. එබැවින් සසරින් මුදවන්නෙමු යැයි පවසන මිලක්ඛයන් මෙන් එවැනි දෘෂ්ටියක් ගෙන, ඔහු (මිගලණ්ඩික) ඒ භික්ෂූන් ඝාතනය කිරීමෙහි යොදවමින් මෙසේ කීවාය. එකල ශ්‍රමණ වේශධාරී මිගලණ්ඩිකයාට ඒ වන විටත් දැඩි විපිළිසර බවක් ඇති වී තිබුණ ද, ඒ දේවතාවියගේ ආනුභාවය දැක, “මේ දේවතාවිය මෙසේ පවසයි - සැබවින්ම මේ කටයුත්ත (මිනීමැරීම) මෙසේම විය යුතුය”යි නිගමනයකට පැමිණ, “මට ලැබීමකි” යනාදිය පවසමින්, විහාරයෙන් විහාරයට, පිරිවෙනෙන් පිරිවෙනට ගොස් මෙසේ පවසයි: ඒ ඒ විහාරයට හා පිරිවෙනට ගොස්, දොරවල් විවෘත කර, ඇතුළට වැදී භික්ෂූන්ට මෙසේ කියයි - “කවරෙක් තවමත් එතෙර වී නැද්ද? මා විසින් කවරෙකුව එතෙර කරවිය යුතු ද?”

Hotiyeva [Pg.8] bhayanti maraṇaṃ paṭicca cittutrāso hoti. Hoti chambhitattanti hadayamaṃsaṃ ādiṃ katvā tasmā sarīracalanaṃ hoti; atibhayena thaddhasarīrattantipi eke, thambhitattañhi chambhitattanti vuccati. Lomahaṃsoti uddhaṃṭhitalomatā, khīṇāsavā pana sattasuññatāya sudiṭṭhattā maraṇakasattameva na passanti, tasmā tesaṃ sabbampetaṃ nāhosīti veditabbaṃ. Ekampi bhikkhuṃ dvepi…pe… saṭṭhimpi bhikkhū ekāhena jīvitā voropesīti evaṃ gaṇanavasena sabbānipi tāni pañca bhikkhusatāni jīvitā voropesi.

‘භය උපදී’ (hotiyeva bhayan) යනු මරණය හේතු කොට ගෙන සිතේ තැතිගැනීමක් ඇති වීමයි. ‘තැතිගැනීමක් (chambhitattaṃ) ඇති වේ’ යනු හෘදය මාංසය මුල් කොට ගෙන ශරීරයේ වෙව්ලීමක් ඇති වීමයි; අධික බිය නිසා ශරීරය ගල් ගැසී යාම ද මෙයින් අදහස් වේ යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. ‘ලොමුදැහැ ගැනීම’ (lomahaṃso) යනු ලොම් කෙළින් වීමයි. රහතන් වහන්සේලා සත්ව ශුන්‍යතාවය මැනවින් දුටු බැවින් මරණයට පත්වන සත්වයෙකු දකින්නේ නැත; එබැවින් උන්වහන්සේලා තුළ මේ කිසිදු බියක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදැහැ ගැනීමක් ඇති නොවන බව දත යුතුය. එක් භික්ෂුවක්, දෙදෙනෙක්... යනාදී වශයෙන් හැට නමක් භික්ෂූන් පවා එකම දිනකදී ජීවිතයෙන් තොර කළේය. මෙසේ ගණන් කිරීමේ වශයෙන් ඒ පන්සියයක් පමණ වූ සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාව ජීවිතයෙන් තොර කළේය.

164. Paṭisallānā vuṭṭhitoti tesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ jīvitakkhayapattabhāvaṃ ñatvā tato ekībhāvato vuṭṭhito jānantopi ajānanto viya kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi. Kiṃ nu kho ānanda tanubhūto viya bhikkhusaṅghoti ānanda ito pubbe bahū bhikkhū ekato upaṭṭhānaṃ āgacchanti, uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhanti sajjhāyanti, ekapajjoto viya ārāmo dissati, idāni pana addhamāsamattassa accayena tanubhūto viya tanuko mando appako viraḷaviraḷo viya jāto bhikkhusaṅgho. Kinnu kho kāraṇaṃ, kiṃ disāsu pakkantā bhikkhūti?

164. ‘විවේකයෙන් නැගී සිටි’ (paṭisallānā vuṭṭhito) යනු ඒ පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජීවිතක්ෂයට පත්වීම දැනගෙන, ඒ හුදෙකලා බවින් නැගී සිටි බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඒ බව දැන සිටියත්, නොදන්නා සේ කථාව ආරම්භ කිරීම පිණිස ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් ඇමතූ සේක. “ආනන්ද, භික්ෂු සංඝයා අඩුවී ගොස් ඇති සෙයක් පෙනෙන්නේ ඇයි?” ආනන්දය, මීට පෙර බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා එක් රැස්ව උපස්ථානයට පැමිණෙති, පෙළ දහම හා අටුවා ඉගෙන ගනිති, සජ්ඣායනා කරති, මුළු ආරාමයම එකලු වී බබළන්නාක් මෙන් පෙනේ. එහෙත් දැන් අඩමසක් ඇවෑමෙන් භික්ෂු සංඝයා ඉතා අල්ප වී, හිස් වී, පිරිහී ගොස් ඇති බවක් පෙනේ. මෙයට හේතුව කිමෙක්ද? භික්ෂූන් වහන්සේලා දසතට වැඩම කළාහුද?

Athāyasmā ānando kammavipākena tesaṃ jīvitakkhayappattiṃ asallakkhento asubhakammaṭṭhānānuyogapaccayā pana sallakkhento ‘‘tathā hi pana bhante bhagavā’’tiādiṃ vatvā bhikkhūnaṃ arahattappattiyā aññaṃ kammaṭṭhānaṃ yācanto ‘‘sādhu bhante bhagavā’’tiādimāha. Tassattho – sādhu bhante bhagavā aññaṃ kāraṇaṃ ācikkhatu, yena bhikkhusaṅgho arahatte patiṭṭhaheyya; mahāsamuddaṃ orohaṇatitthāni viya hi aññānipi dasānussatidasakasiṇacatudhātuvavatthānabrahmavihārānāpānasatippabhedāni bahūni nibbānorohaṇakammaṭṭhānāni santi. Tesu bhagavā bhikkhū samassāsetvā aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ ācikkhatūti adhippāyo.

එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියෝ, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ජීවිතක්ෂයට පත්වීම කර්ම විපාකයක් ලෙස වටහා නොගෙන, අසුභ කර්මස්ථානය වැඩීමේ හේතුවෙන් වූවක් ලෙස සලකා, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එය එසේමය” යනාදිය පවසා, භික්ෂූන්ට අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස වෙනත් කර්මස්ථානයක් ඉල්ලා සිටිමින් “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යහපති” යනාදිය පැවසූහ. එහි අර්ථය නම්: “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, යම් දේශනාවක් හේතුවෙන් භික්ෂු සංඝයා අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටන්නේ නම් එවැනි වෙනත් කරුණක් වදාරන සේක්වා. මහා සමුද්‍රයට බැසීමට ඇති තොටුපළවල් මෙන්, අසුභ කර්මස්ථානයට අමතරව දස අනුස්සති, දස කසිණ, චතුධාතු වවස්ථාන, සතර බ්‍රහ්ම විහරණ හා ආනාපානසති ප්‍රභේද කොට ඇති නිවනට පැමිණෙන බොහෝ කර්මස්ථාන ඇත්තේය. ඒ අතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට අස්වැසිල්ලක් ලබා දී, යම් කිසි කර්මස්ථානයක් වදාරන සේක්වා” යන්න ආනන්ද හිමියන්ගේ අදහසයි.

Atha bhagavā tathā kātukāmo theraṃ uyyojento ‘‘tenahānandā’’tiādimāha. Tattha vesāliṃ upanissāyāti vesāliṃ upanissāya samantā gāvutepi addhayojanepi yāvatikā bhikkhū viharanti[Pg.9], te sabbe sannipātehīti attho. Te sabbe upaṭṭhānasālāyaṃ sannipātetvāti attanā gantuṃ yuttaṭṭhānaṃ sayaṃ gantvā aññattha daharabhikkhū pahiṇitvā muhutteneva anavasese bhikkhū upaṭṭhānasālāyaṃ samūhaṃ katvā. Yassa dāni bhante bhagavā kālaṃ maññatīti ettha ayamadhippāyo – bhagavā bhikkhusaṅgho sannipatito esa kālo bhikkhūnaṃ dhammakathaṃ kātuṃ, anusāsaniṃ dātuṃ, idāni yassa tumhe kālaṃ jānātha, taṃ kattabbanti.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේ කිරීමට කැමති වී, තෙරුන් වහන්සේව උනන්දු කරවමින් “ආනන්ද, එසේ නම්...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘විසාලා පුරය ඇසුරු කොට’ (vesāliṃ upanissāya) යනු විසාලා නුවර අවට ගාවුතයක් හෝ අඩ යොදුනක් පමණ දුර ඇතුළත වසන සියලු භික්ෂූන් රැස් කරවන්න යන අර්ථයයි. ‘ඒ සියලු භික්ෂූන් උපස්ථාන ශාලාවට රැස් කරවා’ යනු, තමන් වහන්සේම යාමට සුදුසු තැන්වලට තමන් වහන්සේම වැඩම කොට, අනෙක් තැන්වලට තරුණ භික්ෂූන් යවා, සුළු මොහොතකින් සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාව උපස්ථාන ශාලාවට රැස් කරවීමයි. “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දැන් ඔබ වහන්සේ ඒ සඳහා සුදුසු කාලය යැයි සලකන සේක්වා” යන්නෙහි අදහස මෙයයි - “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භික්ෂු සංඝයා රැස්ව සිටිති. මෙය භික්ෂූන්ට ධර්ම කථාවක් පැවැත්වීමට හා අනුශාසනා කිරීමට කාලයයි. දැන් ඔබ වහන්සේ ඒ සඳහා සුදුසු කාලය යැයි සලකන සේක් නම්, එය කළ මැනව” යන්නයි.

Ānāpānassatisamādhikathā

ආනාපානසති සමාධි කථාව

165. Atha kho bhagavā…pe… bhikkhū āmantesi – ayampi kho bhikkhaveti āmantetvā ca pana bhikkhūnaṃ arahattappattiyā pubbe ācikkhitaasubhakammaṭṭhānato aññaṃ pariyāyaṃ ācikkhanto ‘‘ānāpānassatisamādhī’’ti āha.

165. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ... භික්ෂූන් අමතා, “මහණෙනි, මෙය ද...” යනුවෙන් වදාරා, භික්ෂූන්ට අර්හත් ඵලය ලැබීම පිණිස පෙර වදාළ අසුභ කර්මස්ථානයට වඩා වෙනස් වූ ක්‍රමයක් දක්වමින් “ආනාපානසති සමාධිය” යැයි වදාළ සේක.

Idāni yasmā bhagavatā bhikkhūnaṃ santapaṇītakammaṭṭhānadassanatthameva ayaṃ pāḷi vuttā, tasmā aparihāpetvā atthayojanākkamaṃ ettha vaṇṇanaṃ karissāmi. Tatra ‘‘ayampi kho bhikkhave’’ti imassa tāva padassa ayaṃ yojanā – bhikkhave na kevalaṃ asubhabhāvanāyeva kilesappahānāya saṃvattati, apica ayampi kho ānāpānassatisamādhi…pe… vūpasametīti.

දැන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද කර්මස්ථානයක් පෙන්වා දීම සඳහාම මෙම පාළිය වදාළ බැවින්, එහි අර්ථ සම්බන්ධය අඩු නොකොට මෙහි විවරණය කරන්නෙමි. එහි “මහණෙනි, මෙය ද...” යන පදයේ සම්බන්ධය මෙසේය: “මහණෙනි, කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම පිණිස අසුභ භාවනාවම පමණක් පවතින්නේ නොවේ; තවද, මේ ආනාපානසති සමාධිය ද (කෙලෙස්) සංසිඳුවාලයි” යනුවෙන් මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

Ayaṃ panettha atthavaṇṇanā – ānāpānassatīti assāsapassāsapariggāhikā sati. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

මෙහි අර්ථ විවරණය මෙසේය: ‘ආනාපානසතිය’ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පිරිසිඳ ගන්නා වූ සතියයි. මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Ānanti assāso, no passāso. Apānanti passāso, no assāso. Assāsavasena upaṭṭhānaṃ sati, passāsavasena upaṭṭhānaṃ sati. Yo assasati tassupaṭṭhāti, yo passasati tassupaṭṭhātī’’ti (paṭi. ma. 1.160).

“‘ආන’ යනු ආශ්වාසයයි (ඇතුළට ගන්නා හුස්ම), ප්‍රශ්වාසය නොවේ. ‘අපාන’ යනු ප්‍රශ්වාසයයි (පිටතට හෙළන හුස්ම), ආශ්වාසය නොවේ. ආශ්වාසය මුල් කොට ගෙන සිහිය පිහිටීම සතියයි; ප්‍රශ්වාසය මුල් කොට ගෙන සිහිය පිහිටීම සතියයි. යමෙක් ආශ්වාස කරයි ද ඔහුට එය වැටහෙයි (සිහිය පිහිටයි); යමෙක් ප්‍රශ්වාස කරයි ද ඔහුට එය වැටහෙයි.”

Samādhīti tāya ānāpānapariggāhikāya satiyā saddhiṃ uppannā cittekaggatā; samādhisīsena cāyaṃ desanā, na satisīsena. Tasmā ānāpānassatiyā yutto samādhi ānāpānassatisamādhi, ānāpānassatiyaṃ vā samādhi ānāpānassatisamādhīti evamettha attho veditabbo. Bhāvitoti uppādito vaḍḍhito ca. Bahulīkatoti punappunaṃ [Pg.10] kato. Santo ceva paṇīto cāti santo ceva paṇīto ceva, ubhayattha evasaddena niyamo veditabbo. Kiṃ vuttaṃ hoti? Ayañhi yathā asubhakammaṭṭhānaṃ kevalaṃ paṭivedhavasena santañca paṇītañca oḷārikārammaṇattā pana paṭikūlārammaṇattā ca ārammaṇavasena neva santaṃ na paṇītaṃ, na evaṃ kenaci pariyāyena asanto vā appaṇīto vā, apica kho ārammaṇasantatāyapi santo vūpasanto nibbuto paṭivedhasaṅkhātaaṅgasantatāyapi ārammaṇappaṇītatāyapi paṇīto atittikaro aṅgappaṇītatāyapīti. Tena vuttaṃ – ‘‘santo ceva paṇīto cā’’ti.

‘සමාධි’ යනු ඒ ආනාපාන (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස) පිරිසිඳ ගන්නා වූ සිහිය සමඟ උපන් චිත්ත ඒකග්ගතාවයි. මේ දේශනාව සමාධිය ප්‍රමුඛ කොට පවතින්නකි, සිහිය ප්‍රමුඛ කොට පවතින්නක් නොවේ. එබැවින් ආනාපාන සිහිය හා යෙදුණු සමාධිය ‘ආනාපානසති සමාධි’ නම් වේ. ආනාපාන සිහිය නිසා උපන් සමාධිය ‘ආනාපානසති සමාධි’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුයි. ‘භාවිත’ යනු උපදවන ලද හා වර්ධනය කරන ලද්දයි. ‘බහුලීකෘත’ යනු නැවත නැවත කරන ලද්දයි. ‘ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද’ යන්නෙන් ශාන්ත ම වූ, ප්‍රණීත ම වූ බව කියැවේ. ‘ඒව’ (ම) ශබ්දයෙන් මේ දෙතැනම නියමය (ඒකාන්ත බව) දත යුතුයි. මෙයින් කුමක් පවසන ලද්දේ ද? නිදසුනක් ලෙස, අසුභ කර්මස්ථානය හුදෙක් (ධ්‍යාන අංගයන්) ප්‍රතිවේධ කිරීමේ වසයෙන් ශාන්ත හා ප්‍රණීත වුවත්, රළු වූ ද පිළිකුල් සහගත වූ ද අරමුණක් ඇති බැවින් අරමුණේ වසයෙන් ශාන්ත හෝ ප්‍රණීත නොවේ. එහෙත් මේ ආනාපානසති සමාධිය කිසිදු අයුරකින් අශාන්ත හෝ අප්‍රණීත නොවේ. ඒ වෙනුවට අරමුණෙහි ශාන්ත බව නිසා ද ශාන්ත වූයේ, සන්සිඳුණේ, නිවුණේ වෙයි. ප්‍රතිවේධය නම් වූ අංගයන්ගේ ශාන්ත බව නිසා ද ශාන්ත වූයේ, සන්සිඳුණේ, නිවුණේ වෙයි. අරමුණෙහි ප්‍රණීත බව නිසා ද ප්‍රණීත වූයේ, තෘප්තියට පත් නොවිය හැකි (මතෘප්තිකර) වූයේ වෙයි. අංගයන්ගේ ප්‍රණීත බව නිසා ද ප්‍රණීත වූ, මතෘප්තිකර වූයේ වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද’ යැයි වදාළ සේක.

Asecanako ca sukho ca vihāroti ettha pana nāssa secananti asecanako anāsittako abbokiṇṇo pāṭekko āveṇiko, natthettha parikammena vā upacārena vā santatā ādimanasikārato pabhuti attano sabhāveneva santo ca paṇīto cāti attho. Keci pana asecanakoti anāsittako ojavanto sabhāveneva madhuroti vadanti. Evamayaṃ asecanako ca appitappitakkhaṇe kāyikacetasikasukhappaṭilābhāya saṃvattanato sukho ca vihāroti veditabbo.

‘අසේචනක වූ ද සුඛ විහරණයක් වූ ද’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, මෙයට බාහිරින් යමක් එක් කිරීම (මිශ්‍ර කිරීම) අවශ්‍ය නොවන බැවින් ‘අසේචනක’ නම් වේ. එනම් අන්‍ය දෙයකින් තෙත් නොකළ, මිශ්‍ර නොවූ, වෙන් වූ, ආවේණික වූවකි. මෙහි පරිකර්මයකින් හෝ උපචාරයකින් ශාන්ත බවක් ඇති වන්නේ නොවේ. ආරම්භක මනසිකාරයේ සිටම ස්වභාවයෙන්ම ශාන්ත වූ ද ප්‍රණීත වූ ද වේ. ඇතැම් ගුරුවරු ‘අසේචනක’ යනු කිසිවක් එක් නොකළ ද ඕජාවත් වූ, ස්වභාවයෙන්ම මිහිරි වූ දෙයක් වැනි යැයි පවසති. මෙසේ මේ ආනාපානසති සමාධිය අසේචනක වූ ද, එළඹි එළඹි අර්පණා ක්ෂණයන්හි කායික හා චෛතසික සැපය ලබා දීම සඳහා පවතින බැවින් ‘සුඛ විහරණයක්’ (සැපවත් වාසයක්) ලෙස ද දත යුතුයි.

Uppannuppanneti avikkhambhite avikkhambhite. Pāpaketi lāmake. Akusale dhammeti akosallasambhūte dhamme. Ṭhānaso antaradhāpetīti khaṇeneva antaradhāpeti vikkhambheti. Vūpasametīti suṭṭhu upasameti, nibbedhabhāgiyattā vā anupubbena ariyamaggavuḍḍhippato samucchindati paṭippassambhetītipi attho.

‘උපන් උපන්’ යනු තවමත් යටපත් නොවූ (ප්‍රහීණ නොවූ). ‘පාපක’ යනු ලාමක වූ. ‘අකුසල ධර්ම’ යනු අකුසලයෙන් (අවිද්‍යාවෙන්) හටගත් ධර්මයන් ය. ‘ක්ෂණයකින් අතුරුදහන් කරවයි’ (ථානසෝ අන්තරධාපේති) යනු උපන් ක්ෂණයේදීම අතුරුදහන් කරවයි, යටපත් කරයි. ‘සන්සිඳුවයි’ (වූපසමේති) යනු මැනවින් සන්සිඳුවයි. එසේත් නැතහොත් කෙලෙස් විනිවිද දකින ස්වභාවය ඇති බැවින් අනුපිළිවෙලින් ආර්ය මාර්ගයේ වර්ධනයට පැමිණ මුළුමනින්ම උපුටා දමයි, සන්සිඳුවයි යනු අර්ථයයි.

Seyyathāpīti opammanidassanametaṃ. Gimhānaṃ pacchime māseti āsāḷhamāse. Ūhataṃ rajojallanti addhamāse vātātapasukkhāya gomahiṃsādipādappahārasambhinnāya pathaviyā uddhaṃ hataṃ ūhataṃ ākāse samuṭṭhitaṃ rajañca reṇuñca. Mahā akālameghoti sabbaṃ nabhaṃ ajjhottharitvā uṭṭhito āsāḷhajuṇhapakkhe sakalaṃ addhamāsaṃ vassanakamegho. So hi asampatte vassakāle uppannattā akālameghoti idhādhippeto. Ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametīti khaṇeneva [Pg.11] adassanaṃ neti, pathaviyaṃ sannisīdāpeti. Evameva khoti opammasampaṭipādanametaṃ. Tato paraṃ vuttanayameva.

‘සෙය්‍යථාපි’ (යම් සේ ද) යන්න උපමාව දැක්වීමකි. ‘ගිම්හාන කාලයේ අවසන් මාසයෙහි’ යනු ඇසළ මාසයෙහි ය. ‘නැඟුණු දූවිලි’ (ඌහතං රජොජල්ලං) යනු අට මාසයක් මුළුල්ලේ සුළඟින් හා අව්වෙන් වියළුණු, ගව මහීෂාදීන්ගේ පෑගීමෙන් බිඳුණු පොළොවෙන් ඉහළට නැඟුණු, අහසේ පාවෙන සියුම් දූවිලි හා රළු දූවිලි ය. ‘මහත් අකාල මේඝය’ යනු මුළු අහසම වසාගෙන ඇසළ පුර පක්ෂයෙහි අඩමසක් පුරා වසින වැස්සයි. එය වැසි කාලය පැමිණීමට පෙර වසින බැවින් මෙහි ‘අකාල මේඝය’ ලෙස ගැනේ. ‘එකෙණෙහි අතුරුදහන් කරවයි, සන්සිඳුවයි’ යනු ක්ෂණයකින් දකින්නට නොලැබෙන තැනට පත් කරයි, පොළොවෙහි තැන්පත් කරවයි. ‘එවමේව ඛො’ (එසේම) යනු උපමාව හා උපමේයය ගැලපීමයි. ඉන් පසුව එන කොටස කලින් කී ක්‍රමයම වේ.

Idāni kathaṃ bhāvito ca bhikkhave ānāpānassatisamādhīti ettha kathanti ānāpānassatisamādhibhāvanaṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bhāvito ca bhikkhave ānāpānassatisamādhīti nānappakārato vitthāretukamyatāya puṭṭhadhammanidassanaṃ. Esa nayo dutiyapadepi. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – bhikkhave kenapakārena kenākārena kena vidhinā bhāvito ānāpānassatisamādhi kenapakārena bahulīkato santo ceva…pe… vūpasametīti.

දැන් ‘මහණෙනි, ආනාපානසති සමාධිය කෙසේ වඩන ලද්දේ ද’ යන මෙහි ‘කෙසේ ද’ (කථං) යන ප්‍රශ්නය ආනාපානසති සමාධි භාවනාව විවිධ අයුරින් විස්තර කිරීමේ අභිලාෂයෙන් අසන ලද්දකි. ‘භාවිත වූ ද බහුලීකෘත වූ ද’ යන වචනවලින් විවිධ අයුරින් විස්තර කිරීම සඳහා විමසන ලද ධර්මය දක්වයි. දෙවන පදයෙහි ද (කෙසේ බහුලීකෘත කරන ලද්දේ ද යන්නෙහි) මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - මහණෙනි, කුමන ආකාරයකින්, කුමන ක්‍රමයකින්, කුමන විධියකින් වඩන ලද ආනාපානසති සමාධිය, කුමන ආකාරයකින් බහුලීකෘත කළ විට ශාන්ත වූ ද...පෙ... සන්සිඳුවන්නේ ද යන්නයි.

Idāni tamatthaṃ vitthārento ‘‘idha bhikkhave’’tiādimāha. Tattha idha bhikkhave bhikkhūti bhikkhave imasmiṃ sāsane bhikkhu. Ayañhettha idhasaddo sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassa puggalassa sannissayabhūtasāsanaparidīpano aññasāsanassa tathābhāvapaṭisedhano ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo…pe… suññā parappavādā samaṇebhi aññehī’’ti (ma. ni. 1.139). Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti.

දැන් එම අර්ථය විස්තර කරමින් ‘මහණෙනි, මෙහි’ (ඉධ භික්ඛවේ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මහණෙනි, මෙහි මහණෙක්’ යනු ‘මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණෙක්’ යන්නයි. මෙහි ‘මෙහි’ (ඉධ) යන ශබ්දය සියලු ආකාර වූ ආනාපානසති සමාධිය උපදවන පුද්ගලයාට පිහිට වන බුද්ධ ශාසනය ප්‍රකාශ කරන අතර, අන්‍ය ශාසනයන්හි එවැනි ස්වභාවයක් නොමැති බව එයින් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එය මෙසේ වදාරන ලදී - ‘මහණෙනි, මෙහිම (මේ ශාසනයේම) පළමු ශ්‍රමණයා ඇත... අන්‍ය පරප්‍රවාදයන් (බාහිර ශාසනයන්) ශ්‍රමණයන්ගෙන් ශූන්‍යය.’ එබැවින් ‘මේ ශාසනයෙහි මහණෙක්’ යැයි පවසන ලදී.

Araññagato vā…pe… suññāgāragato vāti idamassa ānāpānassatisamādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpanaṃ. Imassa hi bhikkhuno dīgharattaṃ rūpādīsu ārammaṇesu anuvisaṭaṃ cittaṃ ānāpānassatisamādhiārammaṇaṃ abhiruhituṃ na icchati. Kūṭagoṇayuttaratho viya uppathameva dhāvati. Tasmā seyyathāpi nāma gopo kūṭadhenuyā sabbaṃ khīraṃ pivitvā vaḍḍhitaṃ kūṭavacchaṃ dametukāmo dhenuto apanetvā ekamante mahantaṃ thambhaṃ nikhaṇitvā tattha yottena bandheyya. Athassa so vaccho ito cito ca vipphanditvā palāyituṃ asakkonto tameva thambhaṃ upanisīdeyya vā upanipajjeyya vā; evameva imināpi bhikkhunā dīgharattaṃ rūpārammaṇādirasapānavaḍḍhitaṃ duṭṭhacittaṃ dametukāmena rūpādiārammaṇato apanetvā araññaṃ vā…pe… suññāgāraṃ vā pavesetvā tattha assāsapassāsathambhe satiyottena bandhitabbaṃ. Evamassa taṃ cittaṃ ito cito ca vipphanditvāpi pubbe āciṇṇārammaṇaṃ alabhamānaṃ satiyottaṃ chinditvā palāyituṃ asakkontaṃ tamevārammaṇaṃ upacārappanāvasena upanisīdati ceva upanipajjati ca. Tenāhu porāṇā –

‘අරණ්‍යයකට ගිය හෝ... හිස් ගෙයකට ගිය හෝ’ යන්නෙන් ආනාපානසති සමාධි භාවනාවට අනුරූප වූ සේනාසනයක් තෝරා ගැනීම දක්වයි. දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ රූපාදී අරමුණුවල සැරිසැරූ මේ මහණාගේ සිත, ආනාපානසති සමාධි අරමුණෙහි රැඳෙන්නට අකමැති වෙයි. එය නොමඟ දුවන දරදඬු ගොනෙකු යෙදූ රියක් මෙනි. එබැවින්, යම් සේ ගොපල්ලෙක් දෙනකගේ කිරි බී වැඩුණු දරදඬු වස්සෙකු දමනය කරනු කැමතිව, දෙනගෙන් වෙන් කොට එක් පැත්තක විශාල කණුවක් සිටුවා එහි ලණුවකින් බඳින්නේ ද, එවිට ඒ වස්සා ඒ මේ අත දඟලා පලා යාමට නොහැකි වූ කල ඒ කණුව අසලම ඉඳගන්නේ හෝ නිදාගන්නේ ද; එලෙසම රූපාදී අරමුණුවල රස විඳීමෙන් වැඩුණු දරදඬු සිත දමනය කරනු කැමති මහණා විසින් ද, සිත එම අරමුණුවලින් වෙන් කොට අරණ්‍යයකට හෝ රුක්මුලකට හෝ හිස් ගෙයකට හෝ පමුණුවා, එහිදී ‘ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස’ නැමති කණුවෙහි ‘සිහිය’ නැමති ලණුවෙන් බැඳිය යුතුයි. මෙසේ බැඳි කල ඒ සිත ඒ මේ අත දඟලා ද, පෙර පුරුදු කාම අරමුණු නොලබන්නේ, සිහිය නැමති ලණුව සිඳගෙන පලා යාමට නොහැකිව, උපචාර හා අර්පණා වසයෙන් එම අරමුණෙහිම රැඳෙයි, සන්සිඳෙයි. ඒ බව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ:

‘‘Yathā [Pg.12] thambhe nibandheyya, vacchaṃ dammaṃ naro idha;

Bandheyyevaṃ sakaṃ cittaṃ, satiyārammaṇe daḷha’’nti. (visuddhi. 1.217;

dī. ni. aṭṭha. 2.374;

ma. ni. aṭṭha. 1.107;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

‘යම් සේ පුරුෂයෙක් දමනය කළ යුතු වස්සෙකු කණුවක බඳින්නේ ද, එසේම මෙහි තමාගේ සිත සිහිය නැමති අරමුණෙහි දැඩිව බැඳිය යුතුයි.’

Evamassetaṃ senāsanaṃ bhāvanānurūpaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘idamassa ānāpānassatisamaādhibhāvanānurūpasenāsanapariggahaparidīpana’’nti.

මෙසේ ඔහුට ඒ සේනාසනය භාවනාවට අනුරූප වේ. එබැවින් ‘මෙය ඔහුට ආනාපානසති සමාධි භාවනාවට අනුරූප සේනාසනයක් තෝරා ගැනීම දැක්වීමයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Atha vā yasmā idaṃ kammaṭṭhānappabhede muddhabhūtaṃ sabbaññubuddhapaccekabuddhabuddhasāvakānaṃ visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ itthipurisahatthiassādisaddasamākulaṃ gāmantaṃ apariccajitvā na sukaraṃ sampādetuṃ, saddakaṇṭakattā jhānassa. Agāmake pana araññe sukaraṃ yogāvacarena idaṃ kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā tadeva ca pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasitvā aggaphalaṃ arahattaṃ sampāpuṇituṃ, tasmāssa anurūpaṃsenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

නැතහොත්, සියලු සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ද, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ ද, බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේ ද විශිෂ්ට අවබෝධයට හා දිට්ඨධම්ම සුඛවිහරණයට (මෙලොව සැපවත් වාසයට) ආසන්න හේතුව වූ ද, කර්මස්ථානයන් අතර මුදුන් මල්කඩක් බඳු වූ ද මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය; ස්ත්‍රී, පුරුෂ, ඇතා, අශ්වයා ආදීන්ගේ ශබ්දවලින් ගහණ වූ ගමක හෝ ගමක් ඇසුරු කළ සෙනසුනක සිට සම්පූර්ණ කිරීම පහසු නොවේ. මන්ද යත්, ශබ්දය ධ්‍යානයට කටුවක් බඳු හෙයිනි. එහෙත්, ගමකින් තොර වූ ආරණ්‍යයකදී යෝගාවචරයාට මෙම කර්මස්ථානය පිරිසිඳගෙන, ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානය උපදවාගෙන, එයම පාදක කරගෙන සංස්කාර ධර්මයන් විදර්ශනා කොට අග්‍රඵලය වූ අර්හත්ත්වයට පැමිණීම පහසුය. එබැවින් ඔහුට අනුරූප සෙනසුන දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආරණ්‍යයකට ගියේ හෝ' යනාදිය වදාළ සේක.

Vatthuvijjācariyo viya hi bhagavā, so yathā vatthuvijjācariyo nagarabhūmiṃ passitvā suṭṭhu upaparikkhitvā ‘‘ettha nagaraṃ māpethā’’ti upadisati, sotthinā ca nagare niṭṭhite rājakulato mahāsakkāraṃ labhati; evameva yogāvacarassa anurūpasenāsanaṃ upaparikkhitvā ettha kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbanti upadisati. Tato tattha kammaṭṭhānaṃ anuyuttena yoginā kamena arahatte patte ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti mahantaṃ sakkāraṃ labhati. Ayaṃ pana bhikkhu ‘‘dīpisadiso’’ti vuccati. Yathā hi mahādīpirājā araññe tiṇagahanaṃ vā vanagahanaṃ vā pabbatagahanaṃ vā nissāya nilīyitvā vanamahiṃsagokaṇṇasūkarādayo mige gaṇhāti; evamevāyaṃ araññādīsu kammaṭṭhānaṃ anuyuñjanto bhikkhu yathākkamena sotāpattisakadāgāmianāgāmiarahattamagge ceva ariyaphalañca gaṇhātīti veditabbo. Tenāhu porāṇā –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වාස්තුවිද්‍යා ඇදුරකු වැනිය. වාස්තුවිද්‍යා ඇදුරෙක් නගරයකට සුදුසු භූමියක් දැක, එය මැනවින් පරීක්ෂා කොට 'මෙහි නගරය නිර්මාණය කරනු' යැයි උපදෙස් දෙයි. නගරය සර්වප්‍රකාරයෙන් නිම වූ පසු ඔහු රජකුලයෙන් මහත් පුදසත්කාර ලබයි. එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද යෝගාවචරයාට අනුරූප සෙනසුන පරීක්ෂා කොට 'මෙහි කර්මස්ථානයෙහි නියැලිය යුතුය' යි උපදෙස් දෙති. ඉන්පසු එම සෙනසුනෙහි කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන යෝගියා පිළිවෙළින් අර්හත්ත්වයට පත් වූ කල, 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුදු වන සේකැ' යි උන්වහන්සේ මහත් පුදසත්කාර ලබති. මෙම භික්ෂුව 'දිවියකු වැනි' යැයි කියනු ලැබේ. මහා දිවි රජෙක් වනාන්තරයෙහි තණ පඳුරු හෝ වනය හෝ පර්වත ගහණය ඇසුරු කොට සැඟවී සිට, වල් මීහරකුන්, ගෝනුන්, වල් ඌරන් ආදී මෘගයන් අල්ලා ගන්නේ යම් සේද, එමෙන්ම ආරණ්‍යය ආදී ස්ථානයන්හි කර්මස්ථානයෙහි නියැලෙන මෙම භික්ෂුව ද පිළිවෙළින් සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් මාර්ගයන් ද ආර්ය ඵලයන් ද අත්පත් කරගන්නා බව දත යුතුය. එබැවින් පැරැන්නෝ මෙසේ කීහ.

‘‘Yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhatī mige;

Tathevāyaṃ buddhaputto, yuttayogo vipassako;

Araññaṃ pavisitvāna, gaṇhāti phalamuttama’’nti. (mi. pa. 6.1.5);

'දිවියා සැඟවී සිට මෘගයන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන්, බුද්ධ පුත්‍ර වූ, වීර්යවන්ත වූ, විදර්ශක වූ මෙම භික්ෂුව ද වනයට පිවිස උත්තම ඵලය (අර්හත් ඵලය) අත්පත් කරගන්නේය' යනුයි.

Tenassa parakkamajavayoggabhūmiṃ araññasenāsanaṃ dassento bhagavā ‘‘araññagato vā’’tiādimāha.

එබැවින් ඔහුගේ වීර්යයේ වේගයට සුදුසු භූමිය වූ ආරණ්‍ය සෙනසුන දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආරණ්‍යයකට ගියේ හෝ' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha [Pg.13] araññagato vāti araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) ca ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 653) ca evaṃ vuttalakkhaṇesu araññesu anurūpaṃ yaṃkiñci pavivekasukhaṃ araññaṃ gato. Rukkhamūlagato vāti rukkhasamīpaṃ gato. Suññāgāragato vāti suññaṃ vivittokāsaṃ gato. Ettha ca ṭhapetvā araññañca rukkhamūlañca avasesasattavidhasenāsanagatopi suññāgāragatoti vattuṃ vaṭṭati. Evamassa ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlañca ānāpānassatibhāvanānurūpaṃ senāsanaṃ upadisitvā alīnānuddhaccapakkhikaṃ santamiriyāpathaṃ upadisanto ‘‘nisīdatī’’ti āha. Athassa nisajjāya daḷhabhāvaṃ assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ ārammaṇapariggahūpāyañca dassento ‘‘pallaṅkaṃ ābhujitvā’’tiādimāha.

එහි 'ආරණ්‍යයකට ගියේ හෝ' යන්නෙහි ආරණ්‍යය නම්: 'නගර සීමාවෙන් (ඉන්ද්‍රඛීලයෙන්) පිටත වූ සියල්ල ආරණ්‍යය වේ' යැයි ද, 'අඩුම තරමින් දුනු පන්සියයක් දුරින් වූ සෙනසුන ආරණ්‍යක සෙනසුන' යැයි ද මෙසේ වදාරන ලද ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් ආරණ්‍යයන් අතරින් විවේක සුවයට අනුරූප වූ යම් ආරණ්‍යයකට ගියේ යන්නයි. 'රුක් මුලකට ගියේ හෝ' යනු ගසක් සමීපයට ගියේ යන්නයි. 'හිස් ගෙයකට ගියේ හෝ' යනු මිනිසුන්ගෙන් තොර විවේකී ස්ථානයකට ගියේ යන්නයි. මෙහිදී ආරණ්‍යය හා රුක්මුල හැර ඉතිරි සත් වැදෑරුම් සෙනසුන් කරා ගිය තැනැත්තා ද 'හිස් ගෙයකට ගියේ' යැයි කිව හැකිය. මෙසේ ඔහුට සෘතු තුනට ද, ධාතු චර්යාවන්ට ද අනුරූප වූ ආනාපානසති භාවනාවට සුදුසු සෙනසුන් තුන් වර්ගය දක්වා, හැකිලීමක් හෝ විසිරීමක් නැති ශාන්ත ඉරියව්ව දක්වමින් 'හිඳ ගනියි' (නිසීදති) යි වදාළ සේක. ඉක්බිති ඔහුගේ හිඳගැනීමේ ස්ථීරභාවය ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පැවැත්වීමේ පහසුව ද, අරමුණ ග්‍රහණය කරගැනීමේ ක්‍රමය ද දක්වමින් 'පළඟක් බැඳ' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti ābandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā, aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanappaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kammaṭṭhānaṃ na paripatati. Vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati.

එහි 'පළඟක්' යනු වටකර කලවා බැඳ වාඩිවීමයි. 'බැඳ' යනු පනවාගෙන යන්නයි. 'කය කෙළින් තබාගෙන' යනු ශරීරයේ උඩුකය කෙළින් තබා, පිටකොන්දේ ඇට දහඅට එකක් මත එකක් සිටින සේ පිහිටුවාගෙන යන්නයි. මෙසේ හිඳගත් තැනැත්තාගේ සම, මස් සහ නහර නොනැමෙයි. එවිට ඒවා නැමීම හේතුවෙන් මොහොතින් මොහොත හටගන්නා වේදනාවන් හට නොගනී. ඒ වේදනාවන් හට නොගන්නා කල්හි සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. කර්මස්ථානය පිරිහෙන්නේ නැත; දියුණුවට හා වර්ධනයට පත්වෙයි.

Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Atha vā ‘‘parī’’ti pariggahaṭṭho; ‘‘mukha’’nti niyyānaṭṭho; ‘‘satī’’ti upaṭṭhānaṭṭho; tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.164-165) vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānaṃ satiṃ katvā’’ti. So satova assasatīti so bhikkhu evaṃ nisīditvā evañca satiṃ upaṭṭhapetvā taṃ satiṃ avijahanto satoeva assasati, sato passasati, satokārī hotīti vuttaṃ hoti.

'කර්මස්ථානය ඉදිරියෙහි සිහිය පිහිටුවා' යනු කර්මස්ථානයට අභිමුඛව සිහිය තබාගෙන යන්නයි. නැතහොත්, 'පරි' යනු පිරිසිඳ ගැනීමයි (ග්‍රහණය කරගැනීමයි), 'මුඛ' යනු (සංසාරයෙන්) නික්මීමයි, 'සති' යනු එළඹ සිටීමයි. එබැවින් 'පිරිසිඳ ගත් නික්මීම ඇති සිහිය ඇති කොට' යන අර්ථයෙන් 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යැයි කියනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි වදාළ ක්‍රමයට ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහි සංක්ෂේපය නම්: 'ග්‍රහණය කරගත් නික්මීම ඇති සිහිය ඇති කොට' යන්නයි. 'ඔහු සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි' යනු ඒ භික්ෂුව මෙසේ හිඳගෙන, මෙසේ සිහිය පිහිටුවාගෙන, ඒ සිහිය අත්නොහැර සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන්ම ප්‍රශ්වාස කරයි, සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකු වෙයි යන්නයි.

Idāni yehākārehi satokārī hoti, te dassento ‘‘dīghaṃ vā assasanto’’tiādimāha. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ – ‘‘so satova assasati, sato passasatī’’ti etasseva vibhaṅge –

දැන් යම් ආකාරයකින් සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකු වේ ද, එය දක්වමින් 'දීර්ඝ කොට ආශ්වාස කරන්නේ හෝ' යනාදිය වදාළ සේක. මෙය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'ඔහු සිහියෙන්ම ආශ්වාස කරයි, සිහියෙන්ම ප්‍රශ්වාස කරයි' යන මෙහිම විභංගයෙහි (පද බෙදීමෙහි) -

‘‘Bāttiṃsāya [Pg.14] ākārehi satokārī hoti. Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena satokārī hoti. Dīghaṃ passāsavasena…pe… paṭinissaggānupassī assāsavasena paṭinissaggānupassī passāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena satokārī hotī’’ti (paṭi. ma. 1.165).

'තිස් දෙවැදෑරුම් ආකාරයකින් සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකු වෙයි. දීර්ඝ ආශ්වාසය පිළිබඳ සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය (නොවිසිරුණු බව) දැනගන්නා තැනැත්තාගේ සිහිය එළඹ සිටියි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් යුතුව ඔහු සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකු වෙයි. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය මගින් ද... පෙ... අත්හැරීම (පටිනිස්සග්ගය) අනුව බලමින් ආශ්වාස කිරීමේ බලයෙන් ද, අත්හැරීම අනුව බලමින් ප්‍රශ්වාස කිරීමේ බලයෙන් ද සිතේ ඒකාග්‍රතාවය හා අවික්ෂේපය දැනගන්නා තැනැත්තාගේ සිහිය එළඹ සිටියි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් යුතුව ඔහු සිහියෙන් යුතුව ක්‍රියා කරන්නෙකු වෙයි' (පටිසම්භිදා මග්ග 1.165) යනුවෙනි.

Tattha dīghaṃ vā assasantoti dīghaṃ vā assāsaṃ pavattento. ‘‘Assāso’’ti bahi nikkhamanavāto. ‘‘Passāso’’ti anto pavisanavāto. Suttantaṭṭhakathāsu pana uppaṭipāṭiyā āgataṃ.

එහි 'දීර්ඝව ආශ්වාස කරන්නේ හෝ' යනු දීර්ඝ ආශ්වාසයක් පවත්වන්නේ යන්නයි. 'ආශ්වාසය' (අස්සාස) යනු පිටතට නික්මෙන වාතයයි. 'ප්‍රශ්වාසය' (පස්සාස) යනු ඇතුළට පිවිසෙන වාතයයි. සූත්‍රපිටක අටුවාවල නම් මෙය මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ අනුපිළිවෙළකින් දක්වා ඇත.

Tattha sabbesampi gabbhaseyyakānaṃ mātukucchito nikkhamanakāle paṭhamaṃ abbhantaravāto bahi nikkhamati. Pacchā bāhiravāto sukhumaṃ rajaṃ gahetvā abbhantaraṃ pavisanto tāluṃ āhacca nibbāyati. Evaṃ tāva assāsapassāsā veditabbā. Yā pana tesaṃ dīgharassatā, sā addhānavasena veditabbā. Yathā hi okāsaddhānaṃ pharitvā ṭhitaṃ udakaṃ vā vālikā vā ‘‘dīghamudakaṃ dīghā vālikā, rassamudakaṃ rassā vālikā’’ti vuccati. Evaṃ cuṇṇavicuṇṇāpi assāsapassāsā hatthisarīre ahisarīre ca tesaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ dīghaṃ addhānaṃ saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti, tasmā ‘‘dīghā’’ti vuccanti. Sunakhasasādīnaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ rassaṃ addhānaṃ sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamanti, tasmā ‘‘rassā’’ti vuccanti. Manussesu pana keci hatthiahiādayo viya kāladdhānavasena dīghaṃ assasanti ca passasanti ca. Keci sunakhasasādayo viya rassaṃ. Tasmā tesaṃ kālavasena dīghamaddhānaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca te dīghā. Ittaramaddhānaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca ‘‘rassā’’ti veditabbā. Tatrāyaṃ bhikkhu navahākārehi dīghaṃ assasanto ca passasanto ca ‘‘dīghaṃ assasāmi passasāmī’’ti pajānāti. Evaṃ pajānato cassa ekenākārena kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatīti veditabbā. Yathāha paṭisambhidāyaṃ –

එහිදී, මවුකුස උපදින සියලු සත්වයන් මවුකුසින් පිටතට පැමිණෙන කාලයේදී පළමුව ශරීර අභ්‍යන්තර වාතය පිටතට නික්මෙයි. පසුව බාහිර වාතය සියුම් දූවිලි අංශු ගෙන ශරීර අභ්‍යන්තරයට පිවිසෙන විට තල්ලේ හැපී සංසිඳෙයි. මෙසේ පළමුව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දත යුතුය. ඒවායේ ඇති දීර්ඝ හෝ කෙටි බව කාලය අනුව දත යුතුය. යම් පරිදි වපසරියක් පුරා පැතිරී ඇති ජලය හෝ වැලි, 'දිගු ජලය', 'දිගු වැලි', 'කෙටි ජලය', 'කෙටි වැලි' ලෙස හඳුන්වනු ලැබේද, එලෙසම රූප කලාප වශයෙන් ඉතා සියුම් වූ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ඇත් ශරීරවල හා සර්ප ශරීරවල ඔවුන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණය (ආත්මභාවය) අනුව දීර්ඝ කාලයක් ගෙන සෙමින් පිරී සෙමින්ම නික්මෙයි. එබැවින් ඒවා 'දීර්ඝ' යැයි කියනු ලැබේ. බල්ලන්, හාවුන් ආදීන්ගේ ශරීර ප්‍රමාණය අනුව කෙටි කාලයක් තුළ වේගයෙන් පිරී වේගයෙන්ම නික්මෙයි. එබැවින් ඒවා 'කෙටි' යැයි කියනු ලැබේ. මනුෂ්‍යයන් අතර ඇතැම් අය ඇතන් හා සර්පයන් මෙන් කාලයෙහි දීර්ඝ බව අනුව දීර්ඝව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරති. ඇතැම්හු බල්ලන් හා හාවුන් මෙන් කෙටියෙන් කරති. එබැවින් දීර්ඝ කාලයක් පුරා නික්මෙන සහ පිවිසෙන ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් 'දීර්ඝ' ලෙසත්, කෙටි කාලයක් තුළ නික්මෙන සහ පිවිසෙන ඒවා 'කෙටි' ලෙසත් දත යුතුය. එහිදී මේ භික්ෂුව ආකාර නවයකින් දීර්ඝව ආශ්වාස කරමින් සහ ප්‍රශ්වාස කරමින් 'දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි' යි මැනවින් දැන ගනියි. මෙසේ දැනගන්නා වූ ඒ භික්ෂුවට එක් ආකාරයකින් කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයේ මෙසේ වදාළ සේක -

‘‘Kathaṃ dīghaṃ assasanto ‘dīghaṃ assasāmī’ti pajānāti, dīghaṃ passasanto ‘dīghaṃ passasāmī’ti pajānāti? Dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte [Pg.15] assasati, dīghaṃ passāsaṃ addhānasaṅkhāte passasati, dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi chando uppajjati; chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati, chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ addhānasaṅkhāte passasati, chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Chandavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi pāmojjaṃ uppajjati; pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte assasati, pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ passāsaṃ…pe… dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatipi passasatipi. Pāmojjavasena tato sukhumataraṃ dīghaṃ assāsapassāsaṃ addhānasaṅkhāte assasatopi passasatopi dīghaṃ assāsapassāsā cittaṃ vivattati, upekkhā saṇṭhāti. Imehi navahi ākārehi dīghaṃ assāsapassāsā kāyo; upaṭṭhānaṃ sati; anupassanā ñāṇaṃ; kāyo upaṭṭhānaṃ, no sati; sati upaṭṭhānañceva sati ca. Tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati – ‘‘kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti (paṭi. ma. 1.166).

"කෙසේ නම් දීර්ඝව ආශ්වාස කරමින් 'දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි' යි මැනවින් දැන ගන්නේද? දීර්ඝව ප්‍රශ්වාස කරමින් 'දීර්ඝව ප්‍රශ්වාස කරමි' යි මැනවින් දැන ගන්නේද? දීර්ඝ ආශ්වාසය කාලය නමැති දීර්ඝ මාර්ගයෙහි (දීර්ඝ අධ්වානයෙහි) පවත්වයි. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය කාලය නමැති දීර්ඝ මාර්ගයෙහි පවත්වයි. දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය කාලය නමැති දීර්ඝ මාර්ගයෙහි ආශ්වාස ද කරයි, ප්‍රශ්වාස ද කරයි. දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන්නා වූ යෝගී භික්ෂුවට (එම කුසලයෙහි) ඡන්දය උපදියි. ඒ ඡන්දයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාසය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පවත්වයි. ඡන්දයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය දීර්ඝ කාලයක් පුරා පවත්වයි. ඡන්දයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වයි. ඡන්දයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන භික්ෂුවට ප්‍රාමෝද්‍යය උපදියි. ප්‍රාමෝද්‍යයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාසය පවත්වයි... පෙ... ප්‍රාමෝද්‍යයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වයි. ප්‍රාමෝද්‍යයේ බලයෙන් මීට වඩා සියුම් වූ දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවත්වන්නා වූ ඒ භික්ෂුවගේ සිත එම දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙන් (උදාසීන බවට හෝ රළු බවට) ඉවත් වී, උපේක්ෂාව (මධ්‍යස්ථ බව) පිහිටයි. මේ ආකාර නවයෙන් දීර්ඝ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය 'කය' (කාය) වෙයි, එළඹ සිටි සිහිය 'සතිය' වෙයි, අනුපස්සනාව 'ඥානය' වෙයි. ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සමූහය කය වෙයි, එය සිහිය පිහිටුවන තැනක් වන බැවින් උපට්ඨානය නම් වෙයි, නමුත් එය සතිය නොවේ. සතිය වනාහි උපට්ඨානයත් වෙයි, සතියත් වෙයි. ඒ සතියෙන්, ඒ ඥානයෙන් යුතුව එම කය දෙස නැවත නැවත බලයි. එබැවින් 'කයේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව' යැයි කියනු ලැබේ."

Eseva nayo rassapadepi. Ayaṃ pana viseso – ‘‘yathā ettha ‘dīghaṃ assāsaṃ addhānasaṅkhāte’ti vuttaṃ; evamidha ‘rassaṃ assāsaṃ ittarasaṅkhāte assasatī’’ti āgataṃ. Tasmā tassa vasena yāva ‘‘tena vuccati kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā’’ti tāva yojetabbaṃ. Evamayaṃ addhānavasena ittaravasena ca imehākārehi assāsapassāse pajānanto dīghaṃ vā assasanto ‘‘dīghaṃ assasāmī’’ti pajānāti…pe… rassaṃ vā passasanto ‘‘rassaṃ passasāmī’’ti pajānātīti veditabbo.

කෙටි (රස්ස) පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, මෙහි 'දීර්ඝ කාලයක් පුරා දීර්ඝ ආශ්වාසය' යනුවෙන් දැක්වූ තැනට 'කෙටි කාලයක් පුරා කෙටි ආශ්වාසය' යනුවෙන් යෙදීමයි. එබැවින් එම කෙටි පදය අනුව 'කයේ කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව' යන තෙක් පාඨය ගළපා ගත යුතුය. මෙසේ කාලයෙහි දීර්ඝ බව හෝ කෙටි බව අනුව මේ ආකාරවලින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් මැනවින් දැනගන්නා වූ භික්ෂුව, දීර්ඝව ආශ්වාස කරමින් 'දීර්ඝව ආශ්වාස කරමි' යි මැනවින් දැනගනියි... පෙ... කෙටියෙන් ප්‍රශ්වාස කරමින් 'කෙටියෙන් ප්‍රශ්වාස කරමි' යි මැනවින් දැනගනියි යනුවෙන් දත යුතුය.

Evaṃ [Pg.16] pajānato cassa –

මෙසේ මැනවින් දැනගන්නා වූ ඒ භික්ෂුවට -

‘‘Dīgho rasso ca assāso;

Passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti;

Nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (visuddhi. 1.219;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"දීර්ඝ වූ ද, කෙටි වූ ද ආශ්වාසය ද, එබඳුම වූ ප්‍රශ්වාසය ද යන මේ කරුණු සතර භික්ෂුවගේ නාසිකාග්‍රයෙහි (නාස් පුඩු අග) පවතියි."

Sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatīti sakalassa assāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ‘‘assasissāmī’’ti sikkhati. Sakalassa passāsakāyassa ādimajjhapariyosānaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ‘‘passasissāmī’’ti sikkhati. Evaṃ viditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto ñāṇasampayuttacittena assasati ceva passasati ca; tasmā ‘‘assasissāmi passasissāmī’’ti sikkhatīti vuccati. Ekassa hi bhikkhuno cuṇṇavicuṇṇavisaṭe assāsakāye passāsakāye vā ādi pākaṭo hoti, na majjhapariyosānaṃ. So ādimeva pariggahetuṃ sakkoti, majjhapariyosāne kilamati. Ekassa majjhaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādipariyosānaṃ. So majjhameva pariggahetuṃ sakkoti, ādipariyosāne kilamati. Ekassa pariyosānaṃ pākaṭaṃ hoti, na ādimajjhaṃ. So pariyosānaṃyeva pariggahetuṃ sakkoti, ādimajjhe kilamati. Ekassa sabbampi pākaṭaṃ hoti, so sabbampi pariggahetuṃ sakkoti, na katthaci kilamati. Tādisena bhavitabbanti dassento āha – ‘‘sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatī’’ti.

'මුළු ආශ්වාස කයම පිළිවිඳිමින් (දැනගනිමින්) ආශ්වාස කරමි... පෙ... ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි යනු, මුළු ආශ්වාස සමූහයාගේම ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය දැනගනිමින්, ප්‍රකට කරගනිමින් 'ආශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි (පුහුණු වෙයි). මුළු ප්‍රශ්වාස සමූහයාගේම ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය දැනගනිමින්, ප්‍රකට කරගනිමින් 'ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි. මෙසේ දැනගනිමින්, ප්‍රකට කරගනිමින් ඥානයෙන් යුත් සිතින් ආශ්වාස ද කරයි, ප්‍රශ්වාස ද කරයි. එබැවින් 'ආශ්වාස කරමි, ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මන්ද යත්, එක්තරා භික්ෂුවකට රූප කලාප වශයෙන් සියුම්ව විසිරී පවතින ආශ්වාස කයෙහි හෝ ප්‍රශ්වාස කයෙහි ආරම්භය ප්‍රකට වෙයි, මධ්‍යය හා අවසානය ප්‍රකට නොවේ. ඒ භික්ෂුව ආරම්භය පමණක් ග්‍රහණය කරගැනීමට සමත් වන අතර මධ්‍යයේදී හා අවසානයේදී වෙහෙසට පත් වෙයි. තවත් භික්ෂුවකට මධ්‍යය ප්‍රකට වන අතර ආරම්භය හා අවසානය ප්‍රකට නොවේ. ඒ භික්ෂුව මධ්‍යය පමණක් ග්‍රහණය කරගැනීමට සමත් වන අතර ආරම්භයේදී හා අවසානයේදී වෙහෙසට පත් වෙයි. තවත් භික්ෂුවකට අවසානය ප්‍රකට වන අතර ආරම්භය හා මධ්‍යය ප්‍රකට නොවේ. ඒ භික්ෂුව අවසානය පමණක් ග්‍රහණය කරගැනීමට සමත් වන අතර ආරම්භයේදී හා මධ්‍යයේදී වෙහෙසට පත් වෙයි. තවත් භික්ෂුවකට මුළු මහත් ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන සියල්ලම ප්‍රකට වෙයි. ඒ භික්ෂුව සියල්ලම ග්‍රහණය කරගැනීමට සමත් වන අතර කිසිම තැනකදී වෙහෙසට පත් නොවේ. එබඳු පුද්ගලයෙකු විය යුතු බව දක්වමින් 'මුළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කයම දැනගනිමින් ආශ්වාස කරමි... පෙ... ප්‍රශ්වාස කරමි' යි හික්මෙයි යනුවෙන් වදාළ සේක.

Tattha sikkhatīti evaṃ ghaṭati vāyamati. Yo vā tathābhūtassa saṃvaro; ayamettha adhisīlasikkhā. Yo tathābhūtassa samādhi; ayaṃ adhicittasikkhā. Yā tathābhūtassa paññā; ayaṃ adhipaññāsikkhāti. Imā tisso sikkhāyo tasmiṃ ārammaṇe tāya satiyā tena manasikārena sikkhati āsevati bhāveti bahulīkarotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Tattha yasmā purimanaye kevalaṃ assasitabbaṃ passasitabbameva ca, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ; ito paṭṭhāya pana ñāṇuppādanādīsu yogo karaṇīyo. Tasmā tattha ‘‘assasāmīti pajānāti passasāmīti pajānāti’’cceva vattamānakālavasena pāḷiṃ vatvā ito paṭṭhāya kattabbassa ñāṇuppādanādino ākārassa dassanatthaṃ ‘‘sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmī’’tiādinā [Pg.17] nayena anāgatavacanavasena pāḷi āropitāti veditabbā.

එහි 'සික්ඛති' (හික්මෙයි) යනු මේ ආකාරයෙන් උත්සාහ කරයි, වෙහෙසෙයි යන්නයි. එසේ වන්නා වූ (යෝගී පුද්ගලයාගේ) යම් සංවරයක් වේ ද, මෙය මෙහි අධිසීල ශික්ෂාවයි. එසේ වන්නා වූ යෝගියාගේ යම් සමාධියක් වේ ද, මෙය අධිචිත්ත ශික්ෂාවයි. එසේ වන්නා වූ යෝගියාගේ යම් ප්‍රඥාවක් වේ ද, මෙය අධිප්‍රඥා ශික්ෂාවයි. මෙසේ මෙම ශික්ෂා තුන එම අරමුණෙහි ලා ඒ සිහියෙන් හා ඒ මනසිකාරයෙන් යුතුව හික්මෙයි, ඇසුරු කරයි, වඩයි, බහුලව පුරුදු කරයි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහිදී, පළමු ක්‍රමයට අනුව හුදෙක් ආශ්වාස කළ යුතු හා ප්‍රශ්වාස කළ යුතුම වන බැවින් වෙනත් කිසිවක් නොකළ යුතුය. එහෙත් මෙතැන් සිට ඥානය උපදවා ගැනීම ආදියෙහි වීර්යය කළ යුතුය. එබැවින් එහි 'ආශ්වාස කරමි යි පජානාති (දකියි), ප්‍රශ්වාස කරමි යි පජානාති' යනුවෙන් වර්තමාන කාලය උපයෝගී කරගෙන පාලිය වදාරා, මෙතැන් සිට කළ යුතු වූ ඥානෝත්පාදනාදී ක්‍රමයන් පෙන්වීම පිණිස 'සබ්බකායප්පටිසංවේදී අස්සසිස්සාමී' (සියලු කය අනුභව කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි) ආදී වශයෙන් අනාගත වාචකයක් ලෙස පාලිය පිහිටුවා ඇති බව දත යුතුය.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhatīti oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento paṭippassambhento nirodhento vūpasamento assasissāmi passasissāmīti sikkhati.

'කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි... ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙයි යනු රළු වූ කායසංඛාරයන් (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්) සන්සිඳවමින්, නැවත නැවතත් සන්සිඳවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, සන්සිඳවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි (ශික්ෂා කරයි) යන්නයි.

Tatrevaṃ oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā. Imassa hi bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca cittañca sadarathā honti. Oḷārikānaṃ kāyacittānaṃ oḷārikatte avūpasante assāsapassāsāpi oḷārikā honti, balavatarā hutvā pavattanti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panassa kāyopi cittampi pariggahitā honti, tadā te santā honti vūpasantā. Tesu vūpasantesu assāsapassāsā sukhumā hutvā pavattanti, ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbākārappattā honti. Seyyathāpi purisassa dhāvitvā pabbatā vā orohitvā mahābhāraṃ vā sīsato oropetvā ṭhitassa oḷārikā assāsapassāsā honti, nāsikā nappahoti, mukhena assasantopi passasantopi tiṭṭhati. Yadā panesa taṃ parissamaṃ vinodetvā nhatvā ca pivitvā ca allasāṭakaṃ hadaye katvā sītāya chāyāya nipanno hoti, athassa te assāsapassāsā sukhumā honti, ‘‘atthi nu kho natthī’’ti vicetabbākārappattā. Evameva imassa bhikkhuno pubbe apariggahitakāle kāyo ca…pe… vicetabbākārappattā honti. Taṃ kissa hetu? Tathā hissa pubbe apariggahitakāle ‘‘oḷārikoḷārike kāyasaṅkhāre passambhemī’’ti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi, pariggahitakāle pana atthi. Tenassa apariggahitakālato pariggahitakāle kāyasaṅkhāro sukhumo hoti. Tenāhu porāṇā –

මෙහි රළු සහ සියුම් බව මෙන්ම සන්සිඳීම ද මෙසේ දත යුතුය. මෙම භික්ෂුවගේ කමටහන් පරිග්‍රහ නොකළ පෙර කාලයෙහි කය හා සිත පීඩා සහිත (සදරථ) වේ, රළු වේ. රළු වූ කය හා සිතේ රළු බව සන්සිඳී නොමැති කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ද රළු වෙති, බලවත් ව පවතිති. නාසයෙන් (හුස්ම ගැනීමට) ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් කටින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමින් සිටියි. යම් කලෙක මොහුගේ කය හා සිත පරිග්‍රහ කරනු ලබයි ද (විවේකී වේ ද), එකල ඒවා ශාන්ත වේ, සන්සිඳේ. ඒවා සන්සිඳුණු කල්හි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම් ව පවතිති. එවිට 'මේවා තිබේද නැද්ද' යි විමසා බැලිය යුතු තත්ත්වයට පත් වේ. යම්සේ වේගයෙන් දිව ආ හෝ කන්දකින් බැස ආ හෝ හිසින් මහත් බරක් බිම තැබූ මිනිසෙකුගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස රළු වේ ද, නාසයෙන් පමණක් ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින් කටින් ද හුස්ම ගනිමින් සිටියි ද, යම් කලෙක ඔහු ඒ විඩාව නිවාගෙන, නාගෙන, පැන් බී, හිස තෙත් වස්ත්‍රයකින් වසාගෙන සීතල සෙවණක වැතිර සිටියි ද, එකල ඔහුගේ ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ සියුම් වෙති, 'තිබේද නැද්ද' යි විමසිය යුතු මට්ටමට පත් වෙති. එමෙන්ම මෙම භික්ෂුවගේ ද පරිග්‍රහ නොකළ කාලයේ රළු වූ කායසංඛාරයෝ පසුව විමසිය යුතු තරම් සියුම් බවට පත් වෙති. එයට හේතුව කුමක්ද? මන්ද යත්, පෙර පරිග්‍රහ නොකළ කාලයෙහි 'රළු වූ කායසංඛාරයන් සන්සිඳවන්නෙමි' යන ඕභෝග (සැලකිල්ල), සමන්නාහාරය (යොමු කිරීම), මනසිකාරය හා ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව ඔහු තුළ නොතිබූ බැවිනි. එහෙත් පරිග්‍රහ කළ කාලයෙහි ඒවා පවතී. එබැවින් පරිග්‍රහ නොකළ කාලයට වඩා පරිග්‍රහ කළ කාලයෙහි කායසංඛාරය සියුම් වේ. ඒ පිළිබඳව පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වදාළහ.

‘‘Sāraddhe kāye citte ca, adhimattaṃ pavattati;

Asāraddhamhi kāyamhi, sukhumaṃ sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.220;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"කය හා සිත කෙලෙස් ගින්නෙන් තැවෙන කල්හි (කායසංඛාරය) අධික ලෙස පවතී; කය පීඩිත නොවන කල්හි එය සියුම් ලෙස මනාව පවතී."

Pariggahepi oḷāriko, paṭhamajjhānūpacāre sukhumo; tasmimpi oḷāriko paṭhamajjhāne sukhumo. Paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷāriko, dutiyajjhāne sukhumo. Dutiyajjhāne ca tatiyajjhānūpacāre ca [Pg.18] oḷāriko, tatiyajjhāne sukhumo. Tatiyajjhāne ca catutthajjhānūpacāre ca oḷāriko, catutthajjhāne atisukhumo appavattimeva pāpuṇāti. Idaṃ tāva dīghabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ mataṃ.

කමටහන් පරිග්‍රහ කිරීමේදීත් කායසංඛාරය රළු වන අතර, ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී සියුම් වේ. එහිදී ද රළු වන අතර ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී හා ද්විතීයක ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, ද්විතීයක ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. ද්විතීයක ධ්‍යානයේදී හා තෘතීයක ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, තෘතීයක ධ්‍යානයේදී සියුම් වේ. තෘතීයක ධ්‍යානයේදී හා චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී රළු වන අතර, චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී අතිශයින් සියුම් වේ, එනම් නොපැවතීමට ම පත් වේ. මෙය දීඝභාණක හා සංයුත්තභාණක ස්ථවිරයන්ගේ මතයයි.

Majjhimabhāṇakā pana ‘‘paṭhamajjhāne oḷāriko, dutiyajjhānūpacāre sukhumo’’ti evaṃ heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijjhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Sabbesaṃyeva pana matena apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhati, pariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro paṭhamajjhānūpacāre…pe… catutthajjhānūpacāre pavattakāyasaṅkhāro catutthajjhāne paṭippassambhati. Ayaṃ tāva samathe nayo.

මජ්ඣිමභාණක ස්ථවිරයන් වනාහි 'ප්‍රථම ධ්‍යානයේදී රළුය, ද්විතීයක ධ්‍යාන උපචාරයේදී සියුම්ය' ආදී වශයෙන් පහළ පහළ ධ්‍යානයට වඩා ඉහළ ඉහළ ධ්‍යාන උපචාරයන්හිදී පවා සියුම්තර බව කැමති වෙති. එහෙත් සියලු දෙනාගේම මතය අනුව, පරිග්‍රහ නොකළ කාලයේ පැවති කායසංඛාරය පරිග්‍රහ කරන කාලයේ සන්සිඳේ. පරිග්‍රහ කරන කාලයේ පැවති කායසංඛාරය ප්‍රථම ධ්‍යාන උපචාරයේදී ද... (පෙ)... චතුර්ථ ධ්‍යාන උපචාරයේදී පැවති කායසංඛාරය චතුර්ථ ධ්‍යානයේදී සන්සිඳේ. මෙය සමථ ක්‍රමයට අනුව අර්ථයයි.

Vipassanāyaṃ pana apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro oḷāriko, mahābhūtapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, upādārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sakalarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, arūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, rūpārūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, paccayapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, sappaccayanāmarūpapariggahe sukhumo. Sopi oḷāriko, lakkhaṇārammaṇikavipassanāya sukhumo. Sopi dubbalavipassanāya oḷāriko, balavavipassanāya sukhumo. Tattha pubbe vuttanayeneva purimassa purimassa pacchimena pacchimena passaddhi veditabbā. Evamettha oḷārikasukhumatā ca passaddhi ca veditabbā.

විපස්සනා ක්‍රමයේදී ද, පරිග්‍රහ නොකළ අවස්ථාවේ පැවති කායසංඛාරය රළු වන අතර, මහාභූත පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර උපාදා රූප පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර සකල රූප පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර අරූප පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර රූප-අරූප පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර සප්‍රත්‍යක නාම-රූප පරිග්‍රහයේදී සියුම් වේ. එය ද රළු වන අතර ලක්ෂණ අරමුණු කරගත් විපස්සනාවේදී සියුම් වේ. දුබල විපස්සනාවේදී රළු වන අතර බලවත් විපස්සනාවේදී සියුම් වේ. එහිදී පෙර කී ක්‍රමයෙන් ම පූර්ව පූර්ව අවස්ථාවට වඩා පශ්චිම පශ්චිම අවස්ථාවෙහි සන්සිඳීම දත යුතුය. මෙසේ මෙහි රළු හා සියුම් බව මෙන්ම සන්සිඳීම ද දත යුතුය.

Paṭisambhidāyaṃ panassa saddhiṃ codanāsodhanāhi evamattho vutto – ‘‘kathaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmī’’ti sikkhati? Katame kāyasaṅkhārā? Dīghaṃ assāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā kāyasaṅkhārā, te kāyasaṅkhāre passambhento nirodhento vūpasamento sikkhati. Dīghaṃ passāsā kāyikā ete dhammā…pe… rassaṃ assāsā…pe… rassaṃ passāsā… sabbakāyappaṭisaṃvedī assāsā… sabbakāyappaṭisaṃvedī passāsā kāyikā ete dhammā kāyappaṭibaddhā kāyasaṅkhārā, te kāyasaṅkhāre passambhento nirodhento vūpasamento sikkhati.

පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි ද චෝදනා හා සෝධනා (ප්‍රශ්න විමසීම් හා විසඳීම්) සමඟ මෙසේ අර්ථය දක්වා ඇත: 'කෙසේ නම් කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි... ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි ද? කායසංඛාරයෝ කවරහු ද? දීර්ඝ ආශ්වාසයෝ කායික වූ, කය හා බැඳුණු ධර්මයෝ වන බැවින් කායසංඛාරයෝ වෙති. එම කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, සංසිඳවමින් හික්මෙයි. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසයෝ... (පෙ)... කෙටි ආශ්වාසයෝ... (පෙ)... කෙටි ප්‍රශ්වාසයෝ... සියලු කය අනුභව කරමින් කරන ආශ්වාසයෝ... සියලු කය අනුභව කරමින් කරන ප්‍රශ්වාසයෝ කායික වූ කය හා බැඳුණු ධර්මයෝ වන බැවින් කායසංඛාරයෝ වෙති. ඒ කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින්, නිරුද්ධ කරමින්, සංසිඳවමින් හික්මෙයි.'

Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi yā kāyassa ānamanā vinamanā sannamanā paṇamanā iñjanā phandanā calanā kampanā passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti [Pg.19] sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati.

යම් රළු වූ කායසංඛාරයන් නිසා කයේ යම් ඉදිරියට නැමීමක්, ඇලවීමක්, හාත්පස නැමීමක්, පසුපසට නැමීමක්, ඉස්සීමක්, සෙලවීමක්, සැලීමක්, වෙව්ලීමක් වේ ද, ඒ රළු කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි, කායසංඛාරයන් සන්සිඳවමින් ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි.

Yathārūpehi kāyasaṅkhārehi yā kāyassa na ānamanā na vinamanā na sannamanā na paṇamanā aniñjanā aphandanā acalanā akampanā, santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati.

යම්බඳු වූ කායසංස්කාරයන් නිසා කයෙහි ඉදිරියට නැමීමක් නැද්ද, දෙපසට නැමීමක් නැද්ද, ඇතුළට හැකිලීමක් නැද්ද, පහතට නැමීමක් නැද්ද, නොසැලීමක්, නොවෙව්ලීමක්, නිශ්චල බවක් හා කම්පා නොවීමක් ඇද්ද, එවන් ශාන්ත වූත් සියුම් වූත් කායසංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් 'මම ආශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙයි, 'මම ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙයි.

Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmīti sikkhati, passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā na hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā na hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā na hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā na na hoti, na ca naṃ taṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

මෙසේ කායසංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් 'මම ආශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙයි, 'මම ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි' යි හික්මෙයි. එසේ වූ විට, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ලැබීමක් (ප්‍රකට වීමක්) සිදු නොවේද? ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ප්‍රකට වීමක් සිදු නොවේද? ආනාපානසති භාවනාව වැඩීමක් සිදු නොවේද? ආනාපානසති සමාධිය දියුණු වීමක් සිදු නොවේද? තවද පණ්ඩිතයෝ එම සමාපත්තියට සමවදින්නේ හෝ එයින් නැගී සිටින්නේ නැද්ද? (මෙය ප්‍රශ්නයකි).

Iti kira passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assasissāmi…pe… passasissāmīti sikkhati. Evaṃ sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

මෙසේ කායසංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි...පෙ... ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි යි හික්මෙයි. එසේ වූ විට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ප්‍රකට වීම ද සිදු වෙයි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ප්‍රකට වීම ද සිදු වෙයි, ආනාපානසතිය දියුණු වෙයි, ආනාපානසති සමාධිය ද වැඩෙයි, පණ්ඩිතයෝ එම සමාපත්තියට සමවදිත්, එයින් නැගී සිටිත්.

Yathā kathaṃ viya? Seyyathāpi kaṃse ākoṭite paṭhamaṃ oḷārikā saddā pavattanti, oḷārikānaṃ saddānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike sadde atha pacchā sukhumakā saddā pavattanti, sukhumakānaṃ saddānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇatāpi cittaṃ pavattati; evameva paṭhamaṃ oḷārikā assāsapassāsā pavattanti, oḷārikānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi oḷārike assāsapassāse atha pacchā sukhumakā assāsapassāsā pavattanti, sukhumakānaṃ assāsapassāsānaṃ nimittaṃ suggahitattā sumanasikatattā sūpadhāritattā niruddhepi sukhumake assāsapassāse atha pacchā sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇatāpi cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati.

ඒ කෙසේ ද යත්? උදාහරණයක් ලෙස, ලෝහ තලියකට (කන්සයකට) ගැසූ විට පළමුව රළු ශබ්ද පවතියි. ඒ රළු ශබ්දයන්ගේ නිමිත්ත මැනවින් ගත් බැවින්, මැනවින් මෙනෙහි කළ බැවින් සහ මැනවින් දරාගත් බැවින්, ඒ රළු ශබ්ද නිරුද්ධ වූ පසු ද සියුම් ශබ්ද පවතියි. ඒ සියුම් ශබ්දයන්ගේ නිමිත්ත මැනවින් ගත් බැවින්, මැනවින් මෙනෙහි කළ බැවින් සහ මැනවින් දරාගත් බැවින්, ඒ සියුම් ශබ්ද නිරුද්ධ වූ පසු ද සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කරගන්නා වූ සිත පවතින්නා සේම; එලෙසම පළමුව රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතියි. රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නිමිත්ත මැනවින් ගත් බැවින්, මැනවින් මෙනෙහි කළ බැවින් හා මැනවින් දරාගත් බැවින්, රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වූ පසු ද සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතියි. සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ නිමිත්ත මැනවින් ගත් බැවින්, මැනවින් මෙනෙහි කළ බැවින් හා මැනවින් දරාගත් බැවින් සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ වූ පසු ද සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරගන්නා වූ සිත වික්ෂිප්ත භාවයට පත් නොවේ.

Evaṃ [Pg.20] sante vātūpaladdhiyā ca pabhāvanā hoti, assāsapassāsānañca pabhāvanā hoti, ānāpānassatiyā ca pabhāvanā hoti, ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā hoti, tañca naṃ samāpattiṃ paṇḍitā samāpajjantipi vuṭṭhahantipi.

එසේ වූ විට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස වාතය ලැබීම ද සිදු වෙයි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ප්‍රකට වීම ද සිදු වෙයි, ආනාපානසතිය වැඩීම ද සිදු වෙයි, ආනාපානසති සමාධිය වැඩීම ද සිදු වෙයි, පණ්ඩිතයෝ එම සමාපත්තියට සමවදිත්, එයින් නැගී සිටිත්.

Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti assāsapassāsā kāyo, upaṭṭhānaṃ sati, anupassanā ñāṇaṃ. Kāyo upaṭṭhānaṃ no sati, sati upaṭṭhānañceva sati ca, tāya satiyā tena ñāṇena taṃ kāyaṃ anupassati. Tena vuccati – ‘‘kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti (paṭi. ma. 1.171).

'කායසංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්' යන්නෙහි ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ 'කාය' නම් වෙති. එළඹ සිටීම 'සතිය' යි. අනුපස්සනාව 'ඥානය' යි. කය (ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසය) එළඹ සිටින තැන (උපට්ඨාන) බැවින් 'උපට්ඨාන' පමණක් වෙයි, සතිය නොවේ. සතිය වනාහි එළඹ සිටින බැවින් 'උපට්ඨාන' ද වෙයි, සිහිය බැවින් 'සති' ද වෙයි. ඒ සතියෙන්, ඒ ඥානයෙන් යුතුව එම කය අනුපස්සනා කරයි. එබැවින් 'කයෙහි කායානුපස්සනා සතිපට්ඨාන භාවනාව' යැයි කියනු ලැබේ.

Ayaṃ tāvettha kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassa anupubbapadavaṇṇanā.

ආනාපානසති සමාධි භාවනාවෙහි කායානුපස්සනාව වශයෙන් වදාරන ලද පළමු සතරෙහි (ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි) අනුපිළිවෙළ පද විවරණය මෙපමණකි.

Yasmā panettha idameva catukkaṃ ādikammikassa kammaṭṭhānavasena vuttaṃ, itarāni pana tīṇi catukkāni ettha pattajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena vuttāni, tasmā idaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā ānāpānassaticatutthajjhānapadaṭṭhānāya vipassanāya saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇitukāmena buddhaputtena yaṃ kātabbaṃ taṃ sabbaṃ idheva tāva ādikammikassa kulaputtassa vasena ādito pabhuti evaṃ veditabbaṃ. Catubbidhaṃ tāva sīlaṃ visodhetabbaṃ. Tattha tividhā visodhanā – anāpajjanaṃ, āpannavuṭṭhānaṃ, kilesehi ca appatipīḷanaṃ. Evaṃ visuddhasīlassa hi bhāvanā sampajjati. Yampidaṃ cetiyaṅgaṇavattaṃ bodhiyaṅgaṇavattaṃ upajjhāyavattaṃ ācariyavattaṃ jantāgharavattaṃ uposathāgāravattaṃ dveasīti khandhakavattāni cuddasavidhaṃ mahāvattanti imesaṃ vasena ābhisamācārikasīlaṃ vuccati, tampi sādhukaṃ paripūretabbaṃ. Yo hi ‘‘ahaṃ sīlaṃ rakkhāmi, kiṃ ābhisamācārikena kamma’’nti vadeyya, tassa sīlaṃ paripūressatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ābhisamācārikavatte pana paripūre sīlaṃ paripūrati, sīle paripūre samādhi gabbhaṃ gaṇhāti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘so vata, bhikkhave, bhikkhu ābhisamācārikaṃ dhammaṃ aparipūretvā ‘sīlāni paripūressatī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 5.21) vitthāretabbaṃ. Tasmā tena yampidaṃ cetiyaṅgaṇavattādi ābhisamācārikasīlaṃ vuccati, tampi sādhukaṃ paripūretabbaṃ. Tato –

මෙහිදී මෙම චතුෂ්කය පමණක් ආදිකම්මික (ආරම්භක) යෝගාවචරයාගේ කමටහන් වශයෙන් වදාරන ලදී. සෙසු චතුෂ්ක තුන ධ්‍යානයට පැමිණි තැනැත්තාගේ වේදනානුපස්සනා, චිත්තානුපස්සනා හා ධම්මානුපස්සනා වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින්, මෙම කමටහන වඩා ආනාපානසති සතරවන ධ්‍යානය පාදක කරගෙන විදර්ශනා වඩා, සිව්පිළිසිඹියාවන් (පටිසම්භිදා) සමඟ අර්හත් භාවයට පැමිණීමට කැමති බුද්ධ පුත්‍රයා විසින් කළ යුතු සියල්ල ආදිකම්මික කුලපුත්‍රයෙකු වශයෙන් මුල සිටම මෙසේ දත යුතුය. පළමුව සිව්වැදෑරුම් සීලය පිරිසිදු කරගත යුතුය. එහි පිරිසිදු කිරීම් තුන් වැදෑරුම්ය - ඇවැත්වලට පත් නොවීම, පත් වූ ඇවැත්වලින් නැගී සිටීම සහ කෙලෙසුන්ගෙන් පීඩා නොවිඳීමයි. මෙසේ පිරිසිදු සීලයක් ඇත්තාට භාවනාව සමෘද්ධිමත් වෙයි. යම් මේ චෛත්‍යංගන වත්, බෝධියංගන වත්, උපජ්ඣාය වත්, ආචාර්ය වත්, ජන්තාඝර වත්, උපෝසථාගාර වත්, අසූ දෙකක් වූ ඛන්ධක වත් හා දස සතර මහා වත් වේද, මේවා 'ආභිසමාචාරික සීලය' යැයි කියනු ලැබේ. එය ද මැනවින් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. යම් මහණෙක් 'මම සීලය රකිමි, ආභිසමාචාරික වත් කිරීමෙන් ඇති වැඩක් කුමක්ද' යැයි පවසන්නේ නම්, ඔහුගේ සීලය සම්පූර්ණ වේ යන කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි. ආභිසමාචාරික වත් සම්පූර්ණ වූ විට සීලය සම්පූර්ණ වෙයි. සීලය සම්පූර්ණ වූ විට සමාධිය නැමැති ගර්භය දරයි. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, ඒ මහණ තෙමේ ආභිසමාචාරික ධර්මය සම්පූර්ණ නොකර සීලය සම්පූර්ණ කරන්නේය යන කරුණ සිදු විය නොහැක්කකි' යනාදී වශයෙන් විස්තර කළ යුතුය. එබැවින් ඔහු විසින් චෛත්‍යංගන වත් ආදී යම් ආභිසමාචාරික සීලයක් වේද, එය ද මැනවින් සම්පූර්ණ කළ යුතුය. ඉන්පසු -

‘‘Āvāso [Pg.21] ca kulaṃ lābho, gaṇo kammañca pañcamaṃ;

Addhānaṃ ñāti ābādho, gantho iddhīti te dasā’’ti.

'වාසස්ථානය ද, කුලය ද, ලාභය ද, ගණය ද, පස්වැන්න වූ කර්මය (නවකර්ම) ද, ගමන ද, ඥාතීන් ද, ආබාධය ද, ග්‍රන්ථය ද, සෘද්ධිය ද යන මොවුහු දස පලිබෝධයෝ වෙති.'

Evaṃ vuttesu dasasu palibodhesu yo palibodho atthi, so upacchinditabbo.

මෙසේ වදාරන ලද දස පලිබෝධයන් අතරින් තමාට යම් පලිබෝධයක් ඇද්ද, එය සිඳ දැමිය (ඉවත් කළ) යුතුය.

Evaṃ upacchinnapalibodhena kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tampi duvidhaṃ hoti – sabbatthakakammaṭṭhānañca pārihāriyakammaṭṭhānañca. Tattha sabbatthakakammaṭṭhānaṃ nāma bhikkhusaṅghādīsu mettā maraṇassati ca asubhasaññātipi eke. Kammaṭṭhānikena hi bhikkhunā paṭhamaṃ tāva paricchinditvā sīmaṭṭhakabhikkhusaṅghe mettā bhāvetabbā; tato sīmaṭṭhakadevatāsu, tato gocaragāme issarajane, tato tattha manusse upādāya sabbasattesu. So hi bhikkhusaṅghe mettāya sahavāsīnaṃ muducittataṃ janeti, athassa sukhasaṃvāsatā hoti. Sīmaṭṭhakadevatāsu mettāya mudukatacittāhi devatāhi dhammikāya rakkhāya susaṃvihitārakkho hoti. Gocaragāme issarajane mettāya mudukatacittasantānehi issarehi dhammikāya rakkhāya surakkhitaparikkhāro hoti. Tattha manussesu mettāya pasāditacittehi tehi aparibhūto hutvā vicarati. Sabbasattesu mettāya sabbattha appaṭihatacāro hoti.

මෙලෙස පලිබෝධ (බාධක) සිඳලූ පසු කර්මස්ථානය ඉගෙන ගත යුතුය. එය සර්වත්ථක කර්මස්ථානය සහ පාරිහාරිය කර්මස්ථානය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි සර්වත්ථක කර්මස්ථානය යනු භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි මෙත් වැඩීම සහ මරණානුස්සතියයි. ඇතැම්හු අසුභ සංඥාව ද ඊට ඇතුළත් කරති. කර්මස්ථානයෙහි යෙදෙන භික්ෂුව විසින් පළමුව තමා වසන සීමාව තුළ සිටින භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි මෛත්‍රිය වැඩිය යුතුය. ඉන්පසු සීමාගත දේවතාවුන් කෙරෙහි ද, අනතුරුව ගෝචර ග්‍රාමයේ (පිණ්ඩපාතය ලබන ගමේ) ප්‍රභූන් කෙරෙහි ද, පසුව එහි සියලු මනුෂ්‍යයන් ඇතුළු සකල සත්ත්වයන් කෙරෙහි ද මෙත් වැඩිය යුතුය. භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි පතුරුවන මෛත්‍රියෙන් සහවාසී භික්ෂූන්ගේ සිත් මෘදු වන අතර, එයින් සැපසේ එක්ව වාසය කිරීමට හැකි වෙයි. සීමාගත දේවතාවුන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීමෙන්, මෘදු වූ සිත් ඇති දේවතාවුන් විසින් ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසා දෙනු ලබයි. ගෝචර ග්‍රාමයේ ප්‍රභූන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීමෙන්, මෘදු වූ සිත් ඇති එම ප්‍රභූන් විසින් පිරිකර කෙරෙහි ධාර්මික ආරක්ෂාව සලසනු ලැබේ. එහි මනුෂ්‍යයන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීමෙන්, ඔවුන්ගේ ප්‍රසාදය දිනාගත් සිතින් යුතුව කිසිවෙකුගෙන් අවමන් නොලබා හැසිරිය හැකිය. සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි මෙත් වැඩීමෙන් සෑම තැනකම බාධාවකින් තොරව හැසිරීමේ අවස්ථාව ලැබේ.

Maraṇassatiyā pana ‘‘avassaṃ maritabba’’nti cintento anesanaṃ pahāya uparūparivaḍḍhamānasaṃvego anolīnavuttiko hoti. Asubhasaññāya dibbesupi ārammaṇesu taṇhā nuppajjati. Tenassetaṃ tayaṃ evaṃ bahūpakārattā ‘‘sabbattha atthayitabbaṃ icchitabba’’nti katvā adhippetassa ca yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā ‘‘sabbatthakakammaṭṭhāna’’nti vuccati.

මරණානුස්සතිය වැඩීමේදී "මම ඒකාන්තයෙන්ම මැරෙන්නෙමි" යි සිතමින් අනිසි සෙවීම් (අනේසන) අතහැර, ක්‍රමයෙන් වැඩෙන සංවේගය ඇතිව මාර්ග ප්‍රතිපදාවෙහි නොපසුබටව යෙදෙයි. අසුභ සංඥාව වැඩීමෙන් දිව්‍යමය වූ අරමුණුවල පවා තෘෂ්ණාව හට නොගනී. මෙසේ මේ තුන් වැදෑරුම් කර්මස්ථාන අතිශයින් උපකාරී වන බැවින් සෑම කර්මස්ථාන වැඩීමකදීම කැමති විය යුතු (අවශ්‍ය වන) දෙයක් ලෙස සලකා, අපේක්ෂිත භාවනා ප්‍රයත්නයට පදනම වන බැවින් "සර්වත්ථක කර්මස්ථාන" යැයි කියනු ලැබේ.

Aṭṭhatiṃsārammaṇesu pana yaṃ yassa caritānukūlaṃ, taṃ tassa niccaṃ pariharitabbattā yathāvutteneva nayena ‘‘pārihāriyakammaṭṭhāna’’ntipi vuccati. Idha pana idameva ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ ‘‘pārihāriyakammaṭṭhāna’’nti vuccati. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana sīlavisodhanakathaṃ palibodhupacchedakathañca icchantena visuddhimaggato gahetabbo.

කර්මස්ථාන අරමුණු තිස් අට අතුරින් යමෙකුගේ චරිතයට අනුකූල වූ යම් අරමුණක් වේ ද, එය නිරතුරුව පුහුණු කළ යුතු බැවින් ඉහත කී ක්‍රමයටම "පාරිහාරිය කර්මස්ථානය" යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහිදී (මෙම ප්‍රකරණයේදී) ආනාපානසති කර්මස්ථානයම "පාරිහාරිය කර්මස්ථානය" ලෙස හැඳින්වේ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් දැනගනු කැමැත්තන් විසින් සීල විසෝධන කථාව සහ පලිබෝධ උපච්ඡේද කථාව විසුද්ධි මාර්ගයෙන් බලාගත යුතුය.

Evaṃ visuddhasīlena pana upacchinnapalibodhena ca idaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhantena imināva kammaṭṭhānena catutthajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattassa buddhaputtassa santike uggahetabbaṃ. Taṃ alabhantena anāgāmissa, tampi [Pg.22] alabhantena sakadāgāmissa, tampi alabhantena sotāpannassa, tampi alabhantena ānāpānacatutthajjhānalābhissa, tampi alabhantena pāḷiyā aṭṭhakathāya ca asammūḷhassa vinicchayācariyassa santike uggahetabbaṃ. Arahantādayo hi attanā adhigatamaggameva ācikkhanti. Ayaṃ pana gahanapadese mahāhatthipathaṃ nīharanto viya sabbattha asammūḷho sappāyāsappāyaṃ paricchinditvā katheti.

මෙසේ පිරිසිදු සීලයෙන් යුතුව පලිබෝධ සිඳලූ භික්ෂුව විසින් මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය ඉගෙන ගැනීමේදී, මෙම කර්මස්ථානයෙන්ම සතරවන ධ්‍යානය උපදවා විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූ බුද්ධ පුත්‍ර (රහත්) උතුමෙකු සමීපයෙහි උගත යුතුය. එවැනි රහත් උතුමෙකු නොලැබේ නම් අනාගාමී උතුමෙකුගෙන් ද, ඔහු ද නොලැබේ නම් සකෘදාගාමී උතුමෙකුගෙන් ද, ඔහු ද නොලැබේ නම් සෝතාපන්න උතුමෙකුගෙන් ද, ඔහු ද නොලැබේ නම් ආනාපාන චතුර්ථ ධ්‍යාන ලාභියෙකුගෙන් ද, ඔහු ද නොලැබේ නම් පෙළ දහම සහ අටුවාවෙහි නොමුළා වූ විනිශ්චයාචාර්යවරයෙකු සමීපයෙහි උගත යුතුය. මන්ද යත්, රහතන් වහන්සේලා ආදීහු තමන් අවබෝධ කරගත් මාර්ගයම පවසති. එහෙත් පෙළ අටුවාවෙහි නොමුළා වූ මේ විනිශ්චයාචාර්යවරයා වනාහි ඝන වනාන්තරයක මහා ඇත් මගක් පෙන්වන්නාක් මෙන්, සියලු තැන්හි නොමුළා වී සුදුසු නුසුදුසු දේ වෙන් කර දක්වමින් දේශනා කරයි.

Tatrāyaṃ anupubbikathā – tena bhikkhunā sallahukavuttinā vinayācārasampannena vuttappakāramācariyaṃ upasaṅkamitvā vattapaṭipattiyā ārādhitacittassa tassa santike pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetabbaṃ. Tatrime pañca sandhayo – uggaho, paripucchā, upaṭṭhānaṃ, appanā, lakkhaṇanti. Tattha ‘‘uggaho’’ nāma kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ, ‘‘paripucchā’’ nāma kammaṭṭhānassa paripucchanā, ‘‘upaṭṭhānaṃ’’ nāma kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ, ‘‘appanā’’ nāma kammaṭṭhānappanā, ‘‘lakkhaṇaṃ’’ nāma kammaṭṭhānassa lakkhaṇaṃ. ‘‘Evaṃlakkhaṇamidaṃ kammaṭṭhāna’’nti kammaṭṭhānasabhāvūpadhāraṇanti vuttaṃ hoti.

එහි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: සැහැල්ලු පැවැත්මක් ඇති, විනයාචාරයෙන් පිරිපුන් ඒ භික්ෂුව විසින් ඉහත කී ගුණයෙන් යුතු ආචාර්යවරයෙකු වෙත පැමිණ වත්පිළිවෙත් ඉටු කර සිත ප්‍රසන්න කරවාගෙන, උන්වහන්සේ සමීපයෙහි පංච සන්ධික කර්මස්ථානය උගත යුතුය. එහි කොටස් (සන්ධි) පහ මෙසේය: උග්ගහ, පරිපුච්ඡා, උපට්ඨාන, අප්පනා සහ ලක්ඛණ යනුයි. එහි 'උග්ගහ' යනු කර්මස්ථාන පෙළ ඉගෙනීමයි. 'පරිපුච්ඡා' යනු කර්මස්ථානයෙහි අර්ථය සහ සැක තැන් විමසීමයි. 'උපට්ඨාන' යනු කර්මස්ථාන නිමිත්ත වැටහීමයි. 'අප්පනා' යනු කර්මස්ථානයෙහි ධ්‍යාන සමාධියයි. 'ලක්ඛණ' යනු කර්මස්ථානයෙහි ලක්ෂණයයි. "මේ කර්මස්ථානය මෙබඳු ලක්ෂණ ඇත්තකි" යි කර්මස්ථානයෙහි ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීම මෙයින් අදහස් වේ.

Evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggaṇhanto attanāpi na kilamati, ācariyampi na viheṭheti; tasmā thokaṃ uddisāpetvā bahukālaṃ sajjhāyitvā evaṃ pañcasandhikaṃ kammaṭṭhānaṃ uggahetvā sace tattha sappāyaṃ hoti, tattheva vasitabbaṃ. No ce tattha sappāyaṃ hoti, ācariyaṃ āpucchitvā sace mandapañño yojanaparamaṃ gantvā, sace tikkhapañño dūrampi gantvā aṭṭhārasasenāsanadosavivajjitaṃ, pañcasenāsanaṅgasamannāgataṃ senāsanaṃ upagamma tattha vasantena upacchinnakhuddakapalibodhena katabhattakiccena bhattasammadaṃ paṭivinodetvā ratanattayaguṇānussaraṇena cittaṃ sampahaṃsetvā ācariyuggahato ekapadampi asammussantena idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana imaṃ kathāmaggaṃ icchantena visuddhimaggato (visuddhi. 1.55) gahetabbo.

මෙසේ පංච සන්ධික කර්මස්ථානය ඉගෙන ගන්නා භික්ෂුව තමා ද වෙහෙසට පත් නොවන අතර ආචාර්යවරයාට ද වෙහෙසක් නොවේ. එබැවින් ස්වල්පයක් ඉගෙන ගෙන බොහෝ වේලාවක් සජ්ඣායනා කරමින්, මෙසේ පංච සන්ධික කර්මස්ථානය ඉගෙන ගෙන එම ස්ථානය සප්පාය (සුදුසු) නම් එහිම විසිය යුතුය. ඉදින් එය සප්පාය නැතිනම්, ආචාර්යවරයාගෙන් අවසර ගෙන මන්දප්‍රාඥයෙකු නම් යොදුනකට නොවැඩි දුරක ද, තීක්ෂණ ප්‍රඥාවන්තයෙකු නම් ඈතක වුව ද, සේනාසන දෝෂ දහඅටෙන් තොර වූ ද පංච සේනාසන අංගවලින් යුක්ත වූ ද සේනාසනයකට පැමිණිය යුතුය. එහි වසමින්, කුඩා පලිබෝධයන් සිඳලූ, ආහාර කිස නිමවා නිදිමත හා අලස බව දුරු කළ භික්ෂුව තෙරුවන් ගුණ සිහිකිරීමෙන් සිත සතුටු කරවාගෙන, ආචාර්යවරයාගෙන් උගත් කර්මස්ථානයෙන් එක පදයක් හෝ අමතක නොකරමින් මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර කැමත්තන් විසින් විසුද්ධි මාර්ගයෙන් (1.55) මේ කරුණු ලබාගත යුතුය.

Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘idaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ manasikātabba’’nti tatrāyaṃ manasikāravidhi –

"මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය" යි පවසන ලද දෙයෙහි මෙනෙහි කිරීමේ අනුපිළිවෙල (මනසිකාර විධිය) මෙසේය:

‘‘Gaṇanā anubandhanā, phusanā ṭhapanā sallakkhaṇā;

Vivaṭṭanā pārisuddhi, tesañca paṭipassanā’’ti. (visuddhi. 1.223;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

"ගණනා, අනුබන්ධනා, ඵුසනා, ඨපනා, සල්ලක්ඛණා, විවට්ටනා, පාරිසුද්ධි සහ ඒවායේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව (පටිපස්සනා) යනුයි."

‘‘Gaṇanā’’ti [Pg.23] gaṇanāyeva. ‘‘Anubandhanā’’ti anuvahanā. ‘‘Phusanā’’ti phuṭṭhaṭṭhānaṃ. ‘‘Ṭhapanā’’ti appanā. ‘‘Sallakkhaṇā’’ti vipassanā. ‘‘Vivaṭṭanā’’ti maggo. ‘‘Pārisuddhī’’ti phalaṃ. ‘‘Tesañca paṭipassanā’’ti paccavekkhaṇā. Tattha iminā ādikammikakulaputtena paṭhamaṃ gaṇanāya idaṃ kamaṭṭhānaṃ manasikātabbaṃ. Gaṇentena ca pañcannaṃ heṭṭhā na ṭhapetabbaṃ, dasannaṃ upari na netabbaṃ, antare khaṇḍaṃ na dassetabbaṃ. Pañcannaṃ heṭṭhā ṭhapentassa hi sambādhe okāse cittuppādo vipphandati, sambādhe vaje sanniruddhagogaṇo viya. Dasannaṃ upari nentassa gaṇanānissitova cittuppādo hoti. Antarā khaṇḍaṃ dassentassa ‘‘sikhāppattaṃ nu kho me kammaṭṭhānaṃ, no’’ti cittaṃ vikampati. Tasmā ete dose vajjetvā gaṇetabbaṃ.

'ගණනා' යනු ගණන් කිරීමයි. 'අනුබන්ධනා' යනු අනුගමනය කිරීමයි. 'ඵුසනා' යනු ස්පර්ශ වන ස්ථානයයි. 'ඨපනා' යනු අප්පනාවයි. 'සල්ලක්ඛණා' යනු විදර්ශනාවයි. 'විවට්ටනා' යනු මාර්ගයයි. 'පාරිසුද්ධි' යනු ඵලයයි. 'පටිපස්සනා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. එහිදී මෙම අභ්‍යාසය ආරම්භ කරන කුලපුත්‍රයා විසින් පළමුව ගණන් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් මෙම කර්මස්ථානය මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණන් කිරීමේදී පහකට වඩා අඩු නොකළ යුතුය, දහයකට වඩා වැඩි නොකළ යුතුය, අතරමැද සිඳීමක් (අඩුවක්) නොකළ යුතුය. මන්ද යත්, පහකට අඩුවෙන් ගණින විට, පටු ගව ගාලක සිර කළ ගවයන් මෙන් පටු සීමාවක සිත චංචල වෙයි. දහයකට වඩා වැඩි කරන විට සිත ගණන් කිරීම කෙරෙහිම විසිරී යයි. අතරමැද අඩුවක් පෙන්වන විට "මගේ කර්මස්ථානය කෙළවරට පැමිණියේ ද නැද්ද" යි සිත කම්පා වෙයි. එබැවින් මෙම දෝෂ මගහැර ගණන් කළ යුතුය.

Gaṇentena ca paṭhamaṃ dandhagaṇanāya dhaññamāpakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Dhaññamāpako hi nāḷiṃ pūretvā ‘‘eka’’nti vatvā okirati. Puna pūrento kiñci kacavaraṃ disvā taṃ chaḍḍento ‘‘ekaṃ eka’’nti vadati. Esa nayo ‘‘dve dve’’tiādīsu. Evameva imināpi assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti taṃ gahetvā ‘‘ekaṃ eka’’nti ādiṃkatvā yāva ‘‘dasa dasā’’ti pavattamānaṃ pavattamānaṃ upalakkhetvāva gaṇetabbaṃ. Tassevaṃ gaṇayato nikkhamantā ca pavisantā ca assāsapassāsā pākaṭā honti.

ගණනය කරන යෝගියා විසින් පළමුව ධාන්‍ය මනින්නාගේ ගණන් කිරීමක් මෙන් සෙමින් ගණනය කළ යුතුය. ධාන්‍ය මනින්නා නෑළිය පුරවා 'එකයි' කියා හලා දමයි. නැවත පුරවන විට යම් කුණු කසළක් දැක එය ඉවත් කරමින් 'එකයි එකයි' කියා පවසයි. 'දෙකයි දෙකයි' ආදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. එලෙසින්ම මෙම යෝගියා විසින් ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි යම් හුස්මක් ප්‍රකට වේ ද, එය ගෙන 'එකයි එකයි' යනාදී වශයෙන් දසය දක්වා පවතින පවතින හුස්ම ලකුණු කරමින්ම ගණන් කළ යුතුය. මෙසේ ගණන් කරන ඔහුට නික්මෙන්නා වූ ද ඇතුළු වන්නා වූ ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ප්‍රකට වෙති.

Athānena taṃ dandhagaṇanaṃ dhaññamāpakagaṇanaṃ pahāya sīghagaṇanāya gopālakagaṇanāya gaṇetabbaṃ. Cheko hi gopālako sakkharāyo ucchaṅgena gahetvā rajjudaṇḍahattho pātova vajaṃ gantvā gāvo piṭṭhiyaṃ paharitvā palighatthambhamatthake nisinno dvāraṃ pattaṃ pattaṃyeva gāvaṃ ‘‘eko dve’’ti sakkharaṃ khipitvā khipitvā gaṇeti. Tiyāmarattiṃ sambādhe okāse dukkhaṃ vutthagogaṇo nikkhamanto aññamaññaṃ upanighaṃsanto vegena vegena puñjo puñjo hutvā nikkhamati. So vegena vegena ‘‘tīṇi cattāri pañca dasā’’ti gaṇetiyeva. Evamimassāpi purimanayena gaṇayato assāsapassāsā pākaṭā hutvā sīghaṃ sīghaṃ punappunaṃ sañcaranti. Tato tena ‘‘punappunaṃ sañcarantī’’ti ñatvā anto ca bahi ca aggahetvā dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva gahetvā ‘‘eko dve tīṇi cattāri pañca[Pg.24], eko dve tīṇi cattāri pañca cha, eko dve tīṇi cattāri pañca cha satta…pe… aṭṭha… nava… dasā’’ti sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbameva. Gaṇanāpaṭibaddhe hi kammaṭṭhāne gaṇanābaleneva cittaṃ ekaggaṃ hoti arittūpatthambhanavasena caṇḍasote nāvāṭhapanamiva.

ඉන්පසු ඔහු විසින් එම සෙමෙන් ගණන් කිරීම හෙවත් ධාන්‍ය මනින්නාගේ ගණන් කිරීම අතහැර, ගොපලු ගණන් කිරීම නම් වූ ඉක්මනින් ගණන් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ගණන් කළ යුතුය. දක්ෂ ගොපල්ලෙකු බොරළු කැට ඉණෙහි දමාගෙන, අතින් ලණුවක් හා කෝටුවක් ගෙන, අලුයම ගවගාලට ගොස් ගවයන්ගේ පිටට තට්ටු කරමින්, දොරටුවේ හරස් කණුව මුදුනෙහි වාඩි වී දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන ගවයා 'එකයි, දෙකයි' වශයෙන් බොරළු කැටය බැගින් දමමින් ගණන් කරයි. මුළු රැය පුරා පටු ස්ථානයක දුකසේ සිටි ගව සමූහය නික්මෙන කල්හි එකිනෙකා තෙරපෙමින් ඉතා වේගයෙන් රොද බැඳී නික්මෙති. ඔහු ඉතා වේගයෙන් 'තුනයි හතරයි පහයි දහයයි' කියා ගණන් කරයි. එලෙසම පෙර කී ක්‍රමයෙන් ගණන් කරන මෙම යෝගියාට ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ ප්‍රකට වී ඉතා වේගයෙන් නැවත නැවතත් හැසිරෙති. එවිට ඔහු විසින් 'මේවා නැවත නැවතත් හැසිරේ' යයි දැන, ඇතුළත හෝ පිටත (වාතය) ගැන නොසලකා, නාස්පුඩු දොරටුවට පැමිණෙන පැමිණෙන වාතයම ගෙන, 'එක, දෙක, තුන, හතර, පහ - එක, දෙක, තුන, හතර, පහ, හය - එක, දෙක, තුන, හතර, පහ, හය, හත ... අට, නවය, දහය' දක්වා ඉතා වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුමය. මන්ද යත්, ගණන් කිරීම හා සම්බන්ධ කර්මස්ථානයන්හි ගණන් කිරීමේ බලයෙන්ම සිත එකඟ වේ. එය සැඩ පහරක් ඇති තැනක රිටක් ආධාරයෙන් ඔරුවක් නවත්වා තැබීමක් වැනිය.

Tassevaṃ sīghaṃ sīghaṃ gaṇayato kammaṭṭhānaṃ nirantarappavattaṃ viya hutvā upaṭṭhāti. Atha ‘‘nirantaraṃ pavattatī’’ti ñatvā anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabbaṃ. Antopavisanavātena hi saddhiṃ cittaṃ pavesayato abbhantaraṃ vātabbhāhataṃ medapūritaṃ viya hoti, bahinikkhamanavātena saddhiṃ cittaṃ nīharato bahiddhā puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipati. Phuṭṭhokāse pana satiṃ ṭhapetvā bhāventasseva bhāvanā sampajjati. Tena vuttaṃ – ‘‘anto ca bahi ca vātaṃ apariggahetvā purimanayeneva vegena vegena gaṇetabba’’nti.

මෙසේ ඉක්මනින් ඉක්මනින් ගණන් කරන ඔහුට කර්මස්ථානය නිරන්තරයෙන් පවතින්නාක් මෙන් වැටහෙයි. එවිට 'නිරන්තරයෙන් පවතී' යයි දැන, ඇතුළත හා පිටත වාතය ග්‍රහණය නොකොට, පෙර ක්‍රමයෙන්ම වේගයෙන් වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය. මන්ද යත්, ඇතුළට පිවිසෙන වාතය සමඟ සිත ඇතුළට පමුණුවන්නාගේ අභ්‍යන්තරය වාතයෙන් පහර ලැබූ, තෙලෙන් පිරුණාක් මෙන් දැනේ. පිටතට නික්මෙන වාතය සමඟ සිත පිටතට යවන්නාගේ සිත නානාවිධ අරමුණු කෙරෙහි විසිරෙයි. ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහි (නාසිකාග්‍රයෙහි) සිහිය පිහිටුවා භාවනා කරන්නාගේම භාවනාව සමෘද්ධිමත් වේ. එබැවින් 'ඇතුළත හා පිටත වාතය ග්‍රහණය නොකොට පෙර ක්‍රමයෙන්ම වේගයෙන් වේගයෙන් ගණන් කළ යුතුය' යයි මා විසින් පවසන ලදී.

Kīva ciraṃ panetaṃ gaṇetabbanti? Yāva vinā gaṇanāya assāsapassāsārammaṇe sati santiṭṭhati. Bahi visaṭavitakkavicchedaṃ katvā assāsapassāsārammaṇe sati saṇṭhapanatthaṃyeva hi gaṇanāti.

මෙම ගණන් කිරීම කොපමණ කලක් කළ යුතු ද? ගණන් කිරීමෙන් තොරව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය මනාව පිහිටන තාක් කල් කළ යුතුය. මන්ද යත්, පිටත විසිරෙන විතර්කයන් සිඳ දමා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අරමුණෙහි සිහිය මනාව පිහිටුවීම පිණිසම ගණන් කිරීම කරනු ලැබේ.

Evaṃ gaṇanāya manasikatvā anubandhanāya manasikātabbaṃ. Anubandhanā nāma gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā satiyā nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ anugamanaṃ; tañca kho na ādimajjhapariyosānānugamanavasena. Bahinikkhamanavātassa hi nābhi ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nāsikaggaṃ pariyosānaṃ. Abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ ādi, hadayaṃ majjhaṃ, nābhi pariyosānaṃ. Tañcassa anugacchato vikkhepagataṃ cittaṃ sāraddhāya ceva hoti iñjanāya ca. Yathāha –

මෙසේ ගණන් කිරීමෙන් මෙනෙහි කොට (ඉන්පසු) අනුබන්ධනා ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. අනුබන්ධනාව යනු ගණන් කිරීම නවතා දමා සිහියෙන් යුතුව අඛණ්ඩව ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් පසුපස ලුහුබැඳීමයි. එය ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය පසුපස ලුහුබැඳීමේ ක්‍රමයෙන් නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, පිටතට නික්මෙන වාතයේ ආරම්භය නාභියයි, මධ්‍යය හෘදයයි, අවසානය නාසිකාග්‍රයයි. ඇතුළට පිවිසෙන වාතයේ ආරම්භය නාසිකාග්‍රයයි, මධ්‍යය හෘදයයි, අවසානය නාභියයි. ඒ (ආරම්භය ආදිය) පසුපස ලුහුබඳින්නාගේ සිත විසිරෙන අතර, එය ක්ලේශයන්ගේ පීඩිත වීමට හා සිත සෙලවීමට ද හේතු වේ. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘Assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca. Passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157).

“ආශ්වාසයේ ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය පසුපස සිහියෙන් ලුහුබඳින්නාගේ අභ්‍යන්තරයෙහි විසිරුණු සිත හේතුවෙන් කය ද සිත ද ක්ලේශයන්ගෙන් පීඩිත වෙයි, සැලෙයි, වෙව්ලයි. ප්‍රශ්වාසයේ ආරම්භය, මධ්‍යය සහ අවසානය පසුපස සිහියෙන් ලුහුබඳින්නාගේ බාහිරව විසිරුණු සිත හේතුවෙන් කය ද සිත ද ක්ලේශයන්ගෙන් පීඩිත වෙයි, සැලෙයි, වෙව්ලයි” (පටිසම්භිදාමග්ග 1.157).

Tasmā anubandhanāya manasikarontena na ādimajjhapariyosānavasena manasikātabbaṃ. Apica kho phusanāvasena ca ṭhapanāvasena ca manasikātabbaṃ. Gaṇanānubandhanāvasena [Pg.25] viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthi. Phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva pana gaṇento gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karoti. Tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto appanāvasena ca cittaṃ ṭhapento ‘‘anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti vuccati. Svāyamattho aṭṭhakathāyaṃ vuttapaṅguḷadovārikopamāhi paṭisambhidāyaṃ vuttakakacopamāya ca veditabbo.

එබැවින් අනුබන්ධනා ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි කරන්නා විසින් ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය. වැළිත් ස්පර්ශය (ඵුසනා) හා පිහිටුවීම (ඨපනා) වශයෙන් මෙනෙහි කළ යුතුය. ගණනය හා අනුබන්ධනාව මෙන් ස්පර්ශය හා පිහිටුවීම වශයෙන් වෙනම මෙනෙහි කිරීමක් නැත. ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම ගණන් කරන්නා ගණනයෙන් හා ස්පර්ශයෙන් මෙනෙහි කරයි. එහිම ගණන් කිරීම නවතා සිහියෙන් ලුහුබඳින්නා සහ අප්පනා වශයෙන් සිත පිහිටුවන්නා 'අනුබන්ධනාවෙන්, ස්පර්ශයෙන් හා පිහිටුවීමෙන් මෙනෙහි කරයි' යයි කියනු ලැබේ. එම අර්ථය අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති කොර මිනිසාගේ හා දොරටුපාලකයාගේ උපමාවලින් ද පටිසම්භිදාවෙහි වදාරා ඇති කියතේ උපමාවෙන් ද දත යුතුය.

Tatrāyaṃ paṅguḷopamā – ‘‘seyyathāpi paṅguḷo dolāya kīḷataṃ mātāputtānaṃ dolaṃ khipitvā tattheva dolatthambhamūle nisinno kamena āgacchantassa ca gacchantassa ca dolāphalakassa ubho koṭiyo majjhañca passati, na ca ubhokoṭimajjhānaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Evamevāyaṃ bhikkhu sativasena upanibandhanatthambhamūle ṭhatvā assāsapassāsadolaṃ khipitvā tattheva nimitte satiyā nisinno kamena āgacchantānañca gacchantānañca phuṭṭhaṭṭhāne assāsapassāsānaṃ ādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchanto tattha ca cittaṃ ṭhapento passati, na ca tesaṃ dassanatthaṃ byāvaṭo hoti. Ayaṃ paṅguḷopamā.

එහි කොර මිනිසාගේ උපමාව මෙසේය: 'යම්සේ කොර මිනිසෙකු ඔංචිල්ලාවක නැගී කෙළිමින් සිටින මවකගේ හා පුතෙකුගේ ඔංචිල්ලාව පද්දවා, එම ඔංචිල්ලා කණුව මුලම වාඩි වී, පිළිවෙළින් එන්නා වූ ද යන්නා වූ ද ඔංචිල්ලා ලෑල්ලේ දෙකෙළවර හා මැද දකී ද, එහෙත් ඒ දෙකෙළවර හා මැද දැකීම සඳහා උත්සාහවත් නොවන්නේ ද; එලෙසින්ම මෙම මහණ තෙමේ ද සිහිය නමැති බැඳුම් කණුව මුල සිට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නමැති ඔංචිල්ලාව පද්දවා, එම නිමිත්තෙහිම (නාසිකාග්‍රයෙහිම) සිහියෙන් යුතුව හිඳ, පිළිවෙළින් එන්නා වූ ද යන්නා වූ ද ස්පර්ශ වන තැන ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය සිහියෙන් ලුහුබඳිමින් එහිම සිත පිහිටුවා දකී. එහෙත් ඒවා දැකීම සඳහා උත්සාහවත් නොවෙයි.' මෙය කොර මිනිසාගේ උපමාවයි.

Ayaṃ pana dovārikopamā – ‘‘seyyathāpi dovāriko nagarassa anto ca bahi ca purise ‘ko tvaṃ, kuto vā āgato, kuhiṃ vā gacchasi, kiṃ vā te hatthe’ti na vīmaṃsati, na hi tassa te bhārā. Dvārappattaṃ dvārappattaṃyeva pana vīmaṃsati; evameva imassa bhikkhuno anto paviṭṭhavātā ca bahi nikkhantavātā ca na bhārā honti, dvārappattā dvārappattāyeva bhārāti. Ayaṃ dovārikopamā.

මේ වනාහි දොරටුපාලක උපමාවයි: 'යම්සේ දොරටුපාලකයා නගරය ඇතුළත හා පිටත සිටින මිනිසුන්ගෙන් "තෝ කවුද, කොහේ සිට ආවේද, කොහේ යන්නේද, අතේ ඇති දේ කුමක්ද" කියා විමසන්නේ නැත. මන්දයත් ඔවුන් ඔහුගේ වගකීමක් නොවන බැවිනි. ඔහු විමසා බලන්නේ දොරටුවට පැමිණි තැනැත්තා ගැන පමණි. එලෙසම මෙම මහණාට ද ඇතුළට පිවිසි වාතය හෝ පිටතට නික්මුණු වාතය ගැන වගකීමක් නැත. දොරටුවට පැමිණෙන වාතය පමණක් ඔහුගේ වගකීම වෙයි.' මෙය දොරටුපාලක උපමාවයි.

Kakacopamā pana āditopabhuti evaṃ veditabbā. Vuttañhetaṃ –

කියතේ උපමාව ආරම්භයේ පටන් මෙසේ දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත:

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato ca tayo dhamme, bhāvanānupalabbhati.

නිමිත්ත (නාසිකාග්‍රය හෝ උඩුතොල), ආශ්වාසය හා ප්‍රශ්වාසය යන මේ ධර්ම තුන එක් සිත් වීථියකට අරමුණු නොවන්නේ ද? මේ ධර්ම තුන නොදන්නා යෝගී භික්ෂුවට ආනාපානසති භාවනාව සාක්ෂාත් කරගත නොහැකි වන්නේ ද?

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānato ca tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (paṭi. ma. 1.159);

නිමිත්ත ද ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ද එක් සිතකට අරමුණු නොවන බව සැබෑවකි. එහෙත් මේ ධර්ම තුන දැනගන්නා තැනැත්තාටම භාවනාව සාක්ෂාත් කරගත හැකිය, හෙවත් එය සාර්ථක කරගත හැකිය.

Kathaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇaṃ na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati? Seyyathāpi rukkho same [Pg.26] bhūmibhāge nikkhitto, tamenaṃ puriso kakacena chindeyya, rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti.

මේ ධර්ම තුන එක් සිතකට අරමුණු නොවන්නේ කෙසේද? එමෙන්ම මේ ධර්ම තුන නොදැනී නොසිටින්නේ කෙසේද? සිත වික්ෂිප්ත නොවන්නේත්, ප්‍රධානය (වීර්යය) ප්‍රකට වන්නේත්, ප්‍රයෝගය සාර්ථක වන්නේත්, විශේෂ අධිගමනයන් ලබන්නේත් කෙසේද? යම්සේ සමතලා භූමියක තබන ලද ලී කොටයක් පුරුෂයෙක් කියතකින් කපන්නේද, ලීයේ ස්පර්ශ වන කියත් දත්වල බලයෙන් ඒ පුරුෂයාගේ සිහිය පිහිටා තිබේ. ඉදිරියට එන හෝ පස්සට යන කියත් දත් පිළිබඳව ඔහු වෙනම මෙනෙහි නොකරයි. එසේ වුවද ඉදිරියට එන හෝ පස්සට යන කියත් දත් ඔහුට අවබෝධ නොවන්නේ ද නොවේ. ඔහුගේ වීර්යය ද ප්‍රකට වෙයි, කාර්යය ද සාර්ථක වෙයි.

Yathā rukkho same bhūmibhāge nikkhitto; evaṃ upanibandhananimittaṃ. Yathā kakacadantā; evaṃ assāsapassāsā. Yathā rukkhe phuṭṭhakakacadantānaṃ vasena purisassa sati upaṭṭhitā hoti, na āgate vā gate vā kakacadante manasi karoti, na āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, evameva bhikkhu nāsikagge vā mukhanimitte vā satiṃ upaṭṭhapetvā nisinno hoti, na āgate vā gate vā assāsapassāse manasi karoti, na āgatā vā gatā vā assāsapassāsā aviditā honti, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

සමතලා බිම තැබූ ලී කොටය මෙන් සිහිය බැඳ තබා ගන්නා නිමිත්ත දත යුතුය. කියත් දත් මෙන් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් දත යුතුය. ලීයේ ස්පර්ශ වන කියත් දත් කෙරෙහි පුරුෂයාගේ සිහිය පිහිටා තිබෙන්නාක් මෙන් ද, එහා මෙහා යන කියත් දත් මෙනෙහි නොකළ ද ඒවා අවබෝධ නොවී නොසිටින්නාක් මෙන් ද, වීර්යය ප්‍රකට වී කාර්යය සාර්ථක වන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම භික්ෂුව නාසිකාග්‍රයෙහි හෝ මුඛ නිමිත්තෙහි සිහිය පිහිටුවාගෙන වාඩි වී සිටියි. ඇතුළට එන හෝ පිටතට යන හුස්ම පිළිබඳව ඔහු වෙනම මෙනෙහි නොකරයි. එසේ වුවද ඇතුළට එන හෝ පිටතට යන හුස්ම අවබෝධ නොවී නොසිටියි. ඔහුගේ වීර්යය ද ප්‍රකට වෙයි, භාවනා ප්‍රයෝගය ද සාර්ථක වෙයි, විශේෂාධිගමනයන් ද ලබයි.

Padhānanti katamaṃ padhānaṃ? Āraddhavīriyassa kāyopi cittampi kammaniyaṃ hoti – idaṃ padhānaṃ. Katamo payogo? Āraddhavīriyassa upakkilesā pahīyanti, vitakkā vūpasammanti – ayaṃ payogo. Katamo viseso? Āraddhavīriyassa saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī honti – ayaṃ viseso. Evaṃ ime tayo dhammā ekacittassa ārammaṇā na honti, na cime tayo dhammā aviditā honti, na ca cittaṃ vikkhepaṃ gacchati, padhānañca paññāyati, payogañca sādheti, visesamadhigacchati.

මෙහි 'ප්‍රධානය' යනු කුමක්ද? පටන් ගත් වීර්යය ඇති යෝගාවචරයාගේ කය හා සිත යන දෙකම භාවනා කර්මස්ථානයට යෝග්‍ය වීම ප්‍රධානයයි. 'ප්‍රයෝගය' යනු කුමක්ද? පටන් ගත් වීර්යය ඇති තැනැත්තාගේ කෙලෙස් (නීවරණ) ප්‍රහීණ වීම හා විතර්කයන් සංසිඳීම ප්‍රයෝගයයි. 'විශේෂය' යනු කුමක්ද? පටන් ගත් වීර්යය ඇති තැනැත්තාගේ සංයෝජනයන් ප්‍රහීණ වීම හා අනුශය ධර්මයන් සහමුලින්ම නැති වී යාම විශේෂයයි. මෙලෙස මේ ධර්ම තුන එක් සිත් වීථියකට අරමුණු නොවන අතර, මේවා අවබෝධ නොවී ද නොසිටියි. සිත වික්ෂිප්ත නොවෙයි, වීර්යය ප්‍රකට වෙයි, ප්‍රයෝගය සාර්ථක වෙයි, විශේෂාධිගමනයන් ද ලබයි.

‘‘Ānāpānassatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

So imaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (paṭi. ma. 1.160);

යමෙකුගේ ආනාපානසති භාවනාව බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදි අනුපිළිවෙළින් පුහුණු කරන ලද ද, මැනවින් වඩන ලද ද, සම්පූර්ණ කරන ලද ද වේ ද, හෙතෙම වලාකුළෙන් මිදුණු සඳ මෙන් මේ ලෝකය (ස්කන්ධ ලෝකය) ප්‍රඥා ආලෝකයෙන් බබළවයි.

Ayaṃ kakacopamā. Idha panassa āgatāgatavasena amanasikāramattameva payojananti veditabbaṃ. Idaṃ kammaṭṭhānaṃ manasikaroto kassaci nacireneva nimittañca uppajjati, avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjati. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālatopabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ [Pg.27] viya hoti. Yathā sāraddhakāyassa mañce vā pīṭhe vā nisīdato mañcapīṭhaṃ onamati, vikūjati, paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti. Asāraddhakāyassa pana nisīdato neva mañcapīṭhaṃ onamati, na vikūjati, na paccattharaṇaṃ valiṃ gaṇhāti, tūlapicupūritaṃ viya mañcapīṭhaṃ hoti. Kasmā? Yasmā asāraddho kāyo lahuko hoti; evameva gaṇanāvasena manasikārakālatopabhuti anukkamato oḷārikaassāsapassāsanirodhavasena kāyadarathe vūpasante kāyopi cittampi lahukaṃ hoti, sarīraṃ ākāse laṅghanākārappattaṃ viya hoti.

මෙය කියත් උපමාවයි. මෙහි ලා (හුස්ම) එන යන ආකාරය මෙනෙහි නොකිරීම පමණක්ම ප්‍රයෝජනය පිණිස පවතින බව දත යුතුය. මේ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරන ඇතැම් යෝගාවචරයෙකුට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත පහළ වෙයි, සෙසු ධ්‍යාන අංගයන්ගෙන් සැරසුණු අප්පනා ධ්‍යානය ද සම්පූර්ණ වෙයි. ඇතැමෙකුට ගණන් කිරීමේ ක්‍රමය මෙනෙහි කරන කාලයේ සිට අනුපිළිවෙළින් රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වීමෙන්, කයේ පීඩා සංසිඳී කයත් සිතත් සැහැල්ලු වෙයි. එවිට ශරීරය අහසට පැන නඟින්නක් මෙන් වෙයි. කෙලෙස් දාහයෙන් යුත් කයක් ඇතිව ඇඳක හෝ පුටුවක වාඩි වූ කල, ඒ ඇඳ පුටු පහත් වෙයි, ශබ්ද නඟයි, ඇතිරිලි රැළි වැටෙයි. එහෙත් කෙලෙස් දාහයක් නැති කයකින් යුතුව වාඩි වූ කල ඇඳ පුටු පහත් නොවන අතර හඬක් ද නොනඟයි, ඇතිරිලි රැළි ද නොවැටෙයි. පුළුන් පිරවූවාක් මෙන් ඇඳ පුටු මෘදුව දැනෙයි. ඒ මන්ද යත්? දැවිලි නැති සැහැල්ලු කය නිසාය. එමෙන්ම ගණන් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් අනුපිළිවෙළින් රළු හුස්ම නිරුද්ධ වී, කය හා සිත සැහැල්ලු වී, ශරීරය අහසට පැන නඟින්නක් මෙන් වෙයි.

Tassa oḷārike assāsapassāse niruddhe sukhumaassāsapassāsanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattati, tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumatarasukhumatamanimittārammaṇaṃ pavattatiyeva. Kathaṃ? Yathā puriso mahatiyā lohasalākāya kaṃsatāḷaṃ ākoṭeyya, ekappahārena mahāsaddo uppajjeyya, tassa oḷārikasaddārammaṇaṃ cittaṃ pavatteyya, niruddhe oḷārike sadde atha pacchā sukhumasaddanimittārammaṇaṃ, tasmimpi niruddhe aparāparaṃ tato sukhumatarasukhumatamasaddanimittārammaṇaṃ cittaṃ pavattateva; evanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘seyyathāpi kaṃse ākoṭite’’ti (paṭi. ma. 1.171) vitthāro.

ඔහුගේ රළු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් නිරුද්ධ වූ කල්හි, සියුම් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිමිත්ත අරමුණු කරගත් සිත පවතියි. එය ද නිරුද්ධ වූ විට ඉන් පසුව වඩ වඩාත් සියුම් වූ නිමිත්ත අරමුණු කරගත් සිතම පවතියි. ඒ කෙසේද යත්? පුරුෂයෙක් විශාල යකඩ කූරකින් ලෝකඩ තැටියකට පහර දුන් විට, එක්වරම මහා ශබ්දයක් උපදියි. එවිට ඔහුගේ සිත ඒ රළු ශබ්දය අරමුණු කරයි. රළු ශබ්දය නිරුද්ධ වූ පසු සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කරයි. එය ද නිරුද්ධ වූ විට වඩ වඩාත් සියුම් ශබ්ද නිමිත්ත අරමුණු කරගත් සිත පවතියි. මෙය ද එසේම දත යුතුය. 'ලෝකඩ තැටියකට පහර දුන් කල...' යනුවෙන් ධර්ම සේනාපතීන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සූත්‍රයෙහි මෙය විස්තරාත්මකව දැක්වේ.

Yathā hi aññāni kammaṭṭhānāni uparūpari vibhūtāni honti, na tathā idaṃ. Idaṃ pana uparūpari bhāventassa bhāventassa sukhumattaṃ gacchati, upaṭṭhānampi na upagacchati. Evaṃ anupaṭṭhahante pana tasmiṃ na tena bhikkhunā uṭṭhāyāsanā cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā gantabbaṃ. Kiṃ kātabbaṃ? ‘‘Ācariyaṃ pucchissāmī’’ti vā ‘‘naṭṭhaṃ dāni me kammaṭṭhāna’’nti vā na vuṭṭhātabbaṃ, iriyāpathaṃ vikopetvā gacchato hi kammaṭṭhānaṃ navanavameva hoti. Tasmā yathānisinneneva desato āharitabbaṃ.

සෙසු කර්මස්ථානයන් වඩ වඩාත් ප්‍රකට වන නමුදු, මෙම ආනාපානසති කර්මස්ථානය එසේ නොවේ. මෙය වඩ වඩාත් වඩන විට සියුම් බවට පත්වෙයි, ප්‍රකට නොවන තත්ත්වයට පවා පත්වෙයි. එලෙස අරමුණ ප්‍රකට නොවන කල්හි ඒ භික්ෂුව අසුනෙන් නැගිට සම් කඩ ගසා දමා නොගිය යුතුය. කුමක් කළ යුතුද? 'ගුරුතුමාගෙන් අසන්නෙමි' කියා හෝ 'දැන් මගේ කර්මස්ථානය නැති විය' කියා හෝ අසුනෙන් නොනැගිටිය යුතුය. ඉරියව් වෙනස් කරමින් යන්නාට කර්මස්ථානය නිතරම අලුත් එකක් වෙයි. එබැවින් වාඩි වී සිටි ආකාරයෙන්ම අදාළ ස්ථානයෙන් අරමුණ ගොඩනගා ගත යුතුය.

Tatrāyaṃ āharaṇūpāyo. Tena hi bhikkhunā kammaṭṭhānassa anupaṭṭhahanabhāvaṃ ñatvā iti paṭisañcikkhitabbaṃ – ‘‘ime assāsapassāsā nāma kattha atthi, kattha natthi, kassa vā atthi, kassa vā natthī’’ti. Athevaṃ paṭisañcikkhatā ‘‘ime antomātukucchiyaṃ natthi, udake nimuggānaṃ natthi, tathā asaññībhūtānaṃ matānaṃ catutthajjhānasamāpannānaṃ rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ nirodhasamāpannāna’’nti [Pg.28] ñatvā evaṃ attanāva attā paṭicodetabbo – ‘‘nanu tvaṃ, paṇḍita, neva mātukucchigato, na udake nimuggo, na asaññībhūto, na mato, na catutthajjhānasamaāpanno, na rūpārūpabhavasamaṅgī, na nirodhasamāpanno, atthiyeva te assāsapassāsā, mandapaññatāya pana pariggahetuṃ na sakkosī’’ti. Athānena pakatiphuṭṭhavaseneva cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Ime hi dīghanāsikassa nāsā puṭaṃ ghaṭṭentā pavattanti, rassanāsikassa uttaroṭṭhaṃ. Tasmānena imaṃ nāma ṭhānaṃ ghaṭṭentīti nimittaṃ paṭṭhapetabbaṃ. Imameva hi atthavasaṃ paṭicca vuttaṃ bhagavatā – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, muṭṭhassatissa asampajānassa ānāpānassatibhāvanaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 3.149; saṃ. ni. 5.992). Kiñcāpi hi yaṃkiñci kammaṭṭhānaṃ satassa sampajānasseva sampajjati, ito aññaṃ pana manasikarontassa pākaṭaṃ hoti. Idaṃ pana ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ garukaṃ garukabhāvanaṃ buddhapaccekabuddhabuddhaputtānaṃ mahāpurisānameva manasikārabhūmibhūtaṃ, na ceva ittaraṃ, na ca ittarasattasamāsevitaṃ. Yathā yathā manasi karīyati, tathā tathā santañceva hoti sukhumañca. Tasmā ettha balavatī sati ca paññā ca icchitabbā.

එහිදී (කර්මස්ථානය) ගෙන ඒමේ ක්‍රමය මෙසේය. එම භික්ෂුව විසින් කර්මස්ථානය ප්‍රකට නොවන බව දැන මෙසේ මෙනෙහි කළ යුතුය - “මෙම ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නම් කොහේ ඇද්ද? කොහේ නැද්ද? කා හට ඇද්ද? කා හට නැද්ද?” කියායි. මෙසේ මෙනෙහි කරන්නා වූ ඔහුට, “මොවුන් මවුකුස තුළ නැත, ජලයේ ගිලී සිටින්නවුන්ට නැත, එමෙන්ම අසංඥ වූවන්ට, මළවුන්ට, චතුර්ථ ධ්‍යානයට සම වැදුණවුන්ට, රූපාරූප භවයන්හි උපන්නවුන්ට හා නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණවුන්ට නැත” යනු දැන තමා විසින්ම තමාට මෙසේ චෝදනා කරගත යුතුය - “පණ්ඩිතය, ඔබ මවුකුසට ගියෙකු නොවේ, ජලයේ ගිලුණෙකු නොවේ, අසංඥ වූවෙකු නොවේ, මළවුයෙකු නොවේ, චතුර්ථ ධ්‍යානයට සම වැදුණෙකු නොවේ, රූපාරූප භවයක උපන්නෙකු නොවේ, නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණෙකු ද නොවේ. ඔබට ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස තිබේමය. එහෙත් ප්‍රඥාවේ මඳ බව නිසා එය පිරිසිඳ ගැනීමට නොහැකිය” කියායි. ඉන්පසු ඔහු විසින් (හුස්ම) ස්වභාවිකව ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහිම සිත පිහිටුවා මෙනෙහි කළ යුතුය. දිගු නාසයක් ඇත්තවුන්ගේ නාස් පුඩු ගැටෙමින් ද, කොට නාසයක් ඇත්තවුන්ගේ උඩු තොල ගැටෙමින් ද මේවා පවතිති. එබැවින් ඔහු විසින් “මේ ස්ථානයෙහි මේවා ගැටෙන්නේය” යි නිමිත්ත පිහිටුවා ගත යුතුය. මේ කාරණය නිසාවෙන්ම භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, මුළා වූ සිහි ඇති, සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් තොර වූවහුට මම ආනාපානසති භාවනාව (වැඩීම) පවසන්නේ නැත”. යම්කිසි කර්මස්ථානයක් සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවහුටම සිද්ධ වුවද, මීට වඩා අන්‍ය කර්මස්ථානයක් මෙනෙහි කරන්නහුට එය ප්‍රකට වෙයි. එහෙත් මේ ආනාපානසති කර්මස්ථානය අතිශය දුෂ්කරය, වැඩීමට අපහසුය. එය බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ පුත්‍රයන් වැනි මහා පුරුෂයන්ටම මෙනෙහි කිරීමට සුදුසු භූමියකි. එය පහත් දෙයක් නොවේ, හීන සත්ත්වයන් විසින් සේවනය කරන ලද්දක් ද නොවේ. යම් යම් අයුරකින් මෙනෙහි කරන්නේ ද, එන්න එන්නම එය ශාන්ත වූත් සූක්ෂ්ම වූත් දෙයක් වෙයි. එබැවින් මෙහිදී බලවත් සිහිය හා ප්‍රඥාව අපේක්ෂා කළ යුතුය.

Yathā hi maṭṭhasāṭakassa tunnakaraṇakāle sūcipi sukhumā icchitabbā, sūcipāsavedhanampi tato sukhumataraṃ; evameva maṭṭhasāṭakasadisassa imassa kammaṭṭhānassa bhāvanākāle sūcipaṭibhāgā satipi sūcipāsavedhanapaṭibhāgā taṃsampayuttā paññāpi balavatī icchitabbā. Tāhi ca pana satipaññāhi samannāgatena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā.

මනාව නිම කළ වස්ත්‍රයක් මැසීමේදී සිහින් වූ ඉදිකටුවක් අවශ්‍ය වන්නා සේම, ඉදිකටු සිදුර විදින සූචියට වඩා සිහින් වූ සිදුරක් ද අවශ්‍ය වේ; එමෙන්ම සිනිඳු වස්ත්‍රයක් බඳු වූ මෙම කර්මස්ථානය වඩන කාලයෙහි, ඉදිකටුවක් වැනි වූ සිහියත්, ඉදිකටු සිදුරක් වැනි වූ එයට සම්ප්‍රයුක්ත බලවත් ප්‍රඥාවත් අපේක්ෂා කළ යුතුය. එම සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුව විසින් ඒ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් සාමාන්‍යයෙන් ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් බැහැරව අන් තැනක නොසෙවිය යුතුය.

Yathā pana kassako kasiṃ kasitvā balibadde muñcitvā gocarābhimukhe katvā chāyāya nisinno vissameyya, athassa te balibaddā vegena aṭaviṃ paviseyyuṃ. Yo hoti cheko kassako so puna te gahetvā yojetukāmo na tesaṃ anupadaṃ gantvā aṭaviṃ āhiṇḍati. Atha kho rasmiñca patodañca gahetvā ujukameva tesaṃ nipātatitthaṃ gantvā nisīdati vā nipajjati vā. Atha te goṇe divasabhāgaṃ caritvā nipātatitthaṃ otaritvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā ṭhite disvā rasmiyā bandhitvā patodena vijjhanto ānetvā yojetvā puna kammaṃ karoti; evameva tena bhikkhunā na te assāsapassāsā aññatra [Pg.29] pakatiphuṭṭhokāsā pariyesitabbā. Satirasmiṃ pana paññāpatodañca gahetvā pakatiphuṭṭhokāse cittaṃ ṭhapetvā manasikāro pavattetabbo. Evañhissa manasikaroto nacirasseva te upaṭṭhahanti, nipātatitthe viya goṇā. Tato tena satirasmiyā bandhitvā tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā paññāpatodena vijjhantena puna kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitabbaṃ; tassevamanuyuñjato nacirasseva nimittaṃ upaṭṭhāti. Taṃ panetaṃ na sabbesaṃ ekasadisaṃ hoti; apica kho kassaci sukhasamphassaṃ uppādayamāno tūlapicu viya, kappāsapicu viya, vātadhārā viya ca upaṭṭhātīti ekacce āhu.

ගොවියෙකු සී සෑමෙන් පසු ගවයන් මුදා හැර, ඔවුන් තණබිම් දෙසට යොමු කර සෙවණක වාඩි වී විවේක ගන්නේ යැයි සිතමු. එවිට එම ගවයන් වේගයෙන් වනයට වැදුණහොත්, දක්ෂ ගොවියා ඔවුන් අල්ලා ගැනීමට ඔවුන් පසුපස වනය පුරා ඇවිදින්නේ නැත. ඔහු රශ්මිය (කඹය) සහ කෙවිට රැගෙන සෘජුවම ඔවුන් පැමිණෙන ජල තොටුපළට ගොස් වාඩි වී හෝ වැතිරී බලා සිටියි. එවිට දවසේ කාලයක් සැරිසැරූ එම ගවයන් ජල තොටුපළට බැස, නා, පැන් බී, ගොඩට ආ පසු ඔවුන් දැක, කඹයෙන් බැඳ කෙවිටෙන් විදිමින් ගෙනැවිත් විය ගසෙහි බැඳ නැවත වැඩෙහි යොදවයි. එසේම ඒ භික්ෂුව විසින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ස්වාභාවිකව ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙන් බැහැරව නොසෙවිය යුතුය. සිහිය නමැති කඹය ද ප්‍රඥාව නමැති කෙවිට ද රැගෙන ස්වාභාවික ස්පර්ශ වන ස්ථානයෙහි සිත තබා මෙනෙහි කළ යුතුය. මෙසේ මෙනෙහි කරන ඔහුට නොබෝ කලකින්ම ජල තොටුපළෙහි ගවයන් මෙන් ඒවා ප්‍රකට වෙයි. ඉන්පසු ඔහු සිහිය නමැති කඹයෙන් බැඳ එම ස්ථානයෙහිම යොදවා, ප්‍රඥාව නමැති කෙවිටෙන් විදිමින් නැවත කර්මස්ථානයෙහි නිරත විය යුතුය. මෙසේ නිරත වන්නා වූ ඔහුට නොබෝ කලකින්ම නිමිත්ත පහළ වෙයි. එම නිමිත්ත සැමටම එක හා සමාන නොවේ. ඇතැමෙකුට සැපවත් ස්පර්ශයක් උපදවමින් ලොම් පුළුන් මෙන් ද, කපු පුළුන් මෙන් ද, මඳ පවනක් මෙන් ද ප්‍රකට වන බව ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති.

Ayaṃ pana aṭṭhakathāvinicchayo – idañhi kassaci tārakarūpaṃ viya, maṇiguḷikā viya, muttāguḷikā viya ca kassaci kharasamphassaṃ hutvā kappāsaṭṭhi viya, sāradārusūci viya ca kassaci dīghapāmaṅgasuttaṃ viya, kusumadāmaṃ viya, dhūmasikhā viya ca kassaci vitthata makkaṭakasuttaṃ viya, valāhakapaṭalaṃ viya, padumapupphaṃ viya, rathacakkaṃ viya, candamaṇḍalaṃ viya, sūriyamaṇḍalaṃ viya ca upaṭṭhāti. Tañca panetaṃ yathā sambahulesu bhikkhūsu suttantaṃ sajjhāyitvā nisinnesu ekena bhikkhunā ‘‘tumhākaṃ kīdisaṃ hutvā idaṃ suttaṃ upaṭṭhātī’’ti vutte eko ‘‘mayhaṃ mahatī pabbateyyā nadī viya hutvā upaṭṭhātī’’ti āha. Aparo ‘‘mayhaṃ ekā vanarāji viya’’. Añño ‘‘mayhaṃ sītacchāyo sākhāsampanno phalabhārabharitarukkho viyā’’ti. Tesañhi taṃ ekameva suttaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Evaṃ ekameva kammaṭṭhānaṃ saññānānatāya nānato upaṭṭhāti. Saññajañhi etaṃ saññānidānaṃ saññāppabhavaṃ tasmā saññānānatāya nānato upaṭṭhātīti veditabbaṃ.

මෙය අටුවා විනිශ්චයයි - මෙම නිමිත්ත ඇතැමෙකුට තාරකාවක රූපයක් මෙන් ද, මැණික් ගුළියක් මෙන් ද, මුතු ඇටයක් මෙන් ද ප්‍රකට වෙයි. ඇතැමෙකුට රළු ස්පර්ශයක් ලෙස දැනෙමින් කපු ඇටයක් මෙන් ද, තද ලීයකින් කළ කූරක් මෙන් ද ප්‍රකට වෙයි. ඇතැමෙකුට දිගු ආභරණ නූලක් මෙන් ද, මල් මාලාවක් මෙන් ද, දුම් රැල්ලක් මෙන් ද ප්‍රකට වෙයි. ඇතැමෙකුට විහිදුණු මකුළු දැලක් මෙන් ද, වළාකුළු පටලයක් මෙන් ද, පියුම් මලක් මෙන් ද, රිය සකක් මෙන් ද, චන්ද්‍ර මණ්ඩලය මෙන් ද, සූර්ය මණ්ඩලය මෙන් ද ප්‍රකට වෙයි. එය මෙසේ ද දත යුතුය - බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සූත්‍රයක් සජ්ඣායනා කරමින් සිටින කල්හි, එක් භික්ෂුවක් “ඔබ වහන්සේලාට මේ සූත්‍රය කෙසේ ප්‍රකට වේද?” යි විමසූ කල, එක් අයෙක් “මට නම් මෙය කන්දකින් ගලා බසින මහ ගඟක් මෙන් ප්‍රකට වේ” යයි පැවසීය. අනෙකා “මට මෙය එක් වනාන්තර පෙළක් මෙන්” යයි ද, තවකෙක් “මට මෙය සිසිල් සෙවණැති, අතු පතර විහිදුණු, ඵල බරිත වෘක්ෂයක් මෙන්” යයි ද පැවසූහ. ඔවුන්ට ඒ එකම සූත්‍රය වුවද සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා විවිධ අයුරින් ප්‍රකට විය. එසේම මෙම එකම කර්මස්ථානය ද සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය නිසා විවිධ අයුරින් ප්‍රකට වෙයි. මන්ද යත් මෙය සංඥාවෙන් උපන්, සංඥාවම නිදානය කොට ඇති, සංඥාවෙන්ම හටගත් දෙයකි. එබැවින් සංඥාවන්ගේ විවිධත්වය අනුව විවිධ ලෙස ප්‍රකට වන බව දත යුතුය.

Ettha ca aññameva assāsārammaṇaṃ cittaṃ, aññaṃ passāsārammaṇaṃ, aññaṃ nimittārammaṇaṃ yassa hi ime tayo dhammā natthi, tassa kammaṭṭhānaṃ neva appanaṃ na upacāraṃ pāpuṇāti. Yassa panime tayo dhammā atthi, tasseva kammaṭṭhānaṃ appanañca upacārañca pāpuṇāti. Vuttañhetaṃ –

මෙහිදී ආශ්වාසය අරමුණු කළ සිත එකකි, ප්‍රශ්වාසය අරමුණු කළ සිත තවකකි, නිමිත්ත අරමුණු කළ සිත තවත් එකකි. යමෙකුට මෙම කරුණු තුන (පැහැදිලිව) නැද්ද, ඔහුගේ කර්මස්ථානය අර්පනා සමාධියට හෝ උපචාර සමාධියට පත් නොවේ. යමෙකුට මේ කරුණු තුන ඇද්ද, ඔහුගේම කර්මස්ථානය අර්පනාවට ද උපචාරයට ද පත් වෙයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Ajānato ca tayo dhamme, bhāvanānupalabbhati.

“නිමිත්ත හා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ එකම සිතකට අරමුණු නොවෙති; මෙම කරුණු තුන නොදන්නා වූ තැනැත්තාට භාවනාව (වැඩීම) සිදු නොවේ.”

‘‘Nimittaṃ assāsapassāsā, anārammaṇamekacittassa;

Jānato ca tayo dhamme, bhāvanā upalabbhatī’’ti. (visuddhi. 1.231);

“නිමිත්ත හා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයෝ එකම සිතකට අරමුණු නොවෙති; මෙම කරුණු තුන දන්නා වූ තැනැත්තාට භාවනාව (වැඩීම) සිද්ධ වේ.”

Evaṃ [Pg.30] upaṭṭhite pana nimitte tena bhikkhunā ācariyasantikaṃ gantvā ārocetabbaṃ – ‘‘mayhaṃ, bhante, evarūpaṃ nāma upaṭṭhātī’’ti. Ācariyena pana ‘‘etaṃ nimitta’’nti vā ‘‘na nimitta’’nti vā na vattabbaṃ. ‘‘Evaṃ hoti, āvuso’’ti vatvā pana ‘‘punappunaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. ‘‘Nimitta’’nti hi vutte vosānaṃ āpajjeyya; ‘‘na nimitta’’nti vutte nirāso visīdeyya. Tasmā tadubhayampi avatvā manasikāreyeva niyojetabboti. Evaṃ tāva dīghabhāṇakā. Majjhimabhāṇakā panāhu – ‘‘nimittamidaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ punappunaṃ manasi karohi sappurisāti vattabbo’’ti. Athānena nimitteyeva cittaṃ ṭhapetabbaṃ. Evamassāyaṃ ito pabhuti ṭhapanāvasena bhāvanā hoti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

මෙසේ පටිභාග නිමිත්ත පහළ වූ කල්හි, එම භික්ෂුව විසින් ආචාර්යයන් වහන්සේ වෙත ගොස්, 'ස්වාමීනී, මට මෙබඳු වූ අරමුණක් ප්‍රකට වේ' යැයි සැළ කළ යුතුය. ආචාර්යයන් වහන්සේ විසින් 'මෙය නිමිත්තයි' කියා හෝ 'මෙය නිමිත්ත නොවේ' කියා හෝ නොපැවසිය යුතුය. 'ඇවැත්නි, මෙසේ සිදුවේ' යැයි පවසා, 'නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරන්න' යැයි අවවාද කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'මෙය නිමිත්තයි' කී විට ඔහු (උත්සාහය) අවසන් කිරීමටත්, 'මෙය නිමිත්ත නොවේ' කී විට බලාපොරොත්තු සුන් වී පසුබෑමටත් ඉඩ ඇති බැවිනි. එබැවින් ඒ දෙකම නොකියා මෙනෙහි කිරීමෙහිම යෙදවිය යුතුය. දීඝභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ මතය ප්‍රථමයෙන් මෙසේය. මජ්ඣිමභාණක ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පවසන්නේ, 'ඇවැත්නි, මෙය නිමිත්තයි. පින්වත, කමටහන නැවත නැවතත් මෙනෙහි කරන්න' යැයි පැවසිය යුතු බවයි. ඉක්බිති ඒ භික්ෂුව එම නිමිත්තෙහිම සිත පිහිටුවිය යුතුය. මෙසේ පිහිටුවීමෙන් මෙතැන් සිට ඔහුට 'තැන්පත් කිරීමේ' (ඨපනා) වශයෙන් භාවනාව සිදු වේ. මෙය පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Nimitte ṭhapayaṃ cittaṃ, nānākāraṃ vibhāvayaṃ;

Dhīro assāsapassāse, sakaṃ cittaṃ nibandhatī’’ti. (visuddhi. 1.232;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163);

ධීර වූ ප්‍රඥාවන්තයා නිමිත්තෙහි සිත පිහිටුවා, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්හි විවිධ ආකාරයන් (දීර්ඝ, රස්ස ආදිය) දුරු කොට, තම සිත එම නිමිත්තෙහිම බැඳ තබා ගන්නේය.

Tassevaṃ nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva honti kilesā sannisinnāva sati upaṭṭhitāyeva, cittaṃ samāhitameva. Idañhi dvīhākārehi cittaṃ samāhitaṃ nāma hohi – upacārabhūmiyaṃ vā nīvaraṇappahānena, paṭilābhabhūmiyaṃ vā aṅgapātubhāvena. Tattha ‘‘upacārabhūmī’’ti upacārasamādhi; ‘‘paṭilābhabhūmī’’ti appanāsamādhi. Tesaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Upacārasamādhi kusalavīthiyaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati, appanāsamādhi divasabhāge appetvā nisinnassa divasabhāgampi kusalavīthiyaṃ javati, na bhavaṅgaṃ otarati. Imesu dvīsu samādhīsu nimittapātubhāvena upacārasamādhinā samāhitaṃ cittaṃ hoti. Athānena taṃ nimittaṃ neva vaṇṇato manasikātabbaṃ, na lakkhaṇato paccavekkhitabbaṃ. Apica kho khattiyamahesiyā cakkavattigabbho viya kassakena sāliyavagabbho viya ca appamattena rakkhitabbaṃ; rakkhitaṃ hissa phaladaṃ hoti.

ඔහුට මෙසේ නිමිත්ත පහළ වූ තැන් සිට නීවරණ ධර්මයෝ යටපත් වෙති, කෙලෙස්හු සන්සිඳෙති, සිහිය ප්‍රකටව පිහිටයි, සිත සමාධිමත් වේ. සිත සමාධිමත් වූයේ යැයි ආකාර දෙකකින් කියනු ලැබේ: එනම් උපචාර භූමියේදී නීවරණ ප්‍රහාණය වීමෙන් හෝ ධ්‍යාන ලැබීමේ භූමියේදී ධ්‍යාන අංග ප්‍රකට වීමෙන් හෝ වේ. එහි 'උපචාර භූමිය' යනු උපචාර සමාධියයි; 'ප්‍රතිලාභ භූමිය' යනු අර්පණා සමාධියයි. ඒවායේ වෙනස කුමක්ද? උපචාර සමාධිය කුසල් වීථියක පැවත භවංගයට පත් වේ; අර්පණා සමාධිය වනාහි දහවල් කාලය පුරා ධ්‍යානයට සමවැදී සිටින්නාට මුළු දහවල් කාලය පුරාම කුසල් වීථියෙහිම පවතී, භවංගයට පත් නොවේ. මෙම සමාධි දෙක අතරින්, නිමිත්ත ප්‍රකට වීමෙන් උපචාර සමාධියෙන් සිත සමාධිගත වේ. එකල්හි ඔහු විසින් එම නිමිත්ත වර්ණ වශයෙන් මෙනෙහි නොකළ යුතුය, ලක්ෂණ වශයෙන් විමසිය යුතුද නොවේ. එහෙත් ක්ෂත්‍රිය දේවියක් සක්විති රජ දරුවෙකු කුසෙහි දරා ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන් ද, ගොවියෙකු මැනවින් පැසුණු වී කරලක් ආරක්ෂා කරන්නාක් මෙන් ද නොපමාව එය ආරක්ෂා කළ යුතුය; මක්නිසාද යත්, ආරක්ෂා කළ විට එය (අර්පණා නැමති) ඵලය ලබා දෙන බැවිනි.

‘‘Nimittaṃ rakkhato laddha, parihāni na vijjati;

Ārakkhamhi asantamhi, laddhaṃ laddhaṃ vinassatī’’ti.

නිමිත්ත ආරක්ෂා කරන්නාට තමා ලැබූ (උපචාර) සමාධියේ පිරිහීමක් නැත; ආරක්ෂාව නොමැති කල්හි ලබා ගත් සමාධිය නැවත නැවතත් විනාශ වී යයි.

Tatrāyaṃ rakkhaṇūpāyo – tena bhikkhunā āvāso, gocaro, bhassaṃ, puggalo, bhojanaṃ, utu, iriyāpathoti imāni satta asappāyāni vajjetvā tāneva satta sappāyāni sevantena punappunaṃ taṃ nimittaṃ manasikātabbaṃ.

එහි ආරක්ෂා කරන ක්‍රමය මෙසේය: ඒ භික්ෂුව විසින් ආවාසය, ගොදුරු ගම, කථාව, පුද්ගලයා, භෝජනය, ඍතුව සහ ඉරියව් යන සප්ත අසප්පායයන් (අහිතකර දේ) දුරු කොට, එම සප්ත සප්පායයන්ම සේවනය කරමින් නැවත නැවතත් එම නිමිත්ත මෙනෙහි කළ යුතුය.

Evaṃ [Pg.31] sappāyasevanena nimittaṃ thiraṃ katvā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ gamayitvā vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanatā, nimittakusalatā, yasmiṃ samaye cittaṃ sapaggahetabba tasmiṃ samaye cittapaggaṇhanā, yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ tasmiṃ samaye cittaniggaṇhanā, yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ tasmiṃ samaye sampahaṃsetabbaṃ tasmiṃ samaye cittasampahaṃsanā, yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ tasmiṃ samaye cittaajjhupekkhanā, asamāhitapuggalaparivajjanā, samāhitapuggalasevanā, tadadhimuttatāti imāni dasa appanākosallāni avijahantena yogo karaṇīyo.

මෙසේ සප්පාය ධර්මයන් සේවනය කිරීමෙන් නිමිත්ත ස්ථාවර කරගෙන, එය දියුණු කරගෙන; ශරීරය හා පරිසරය පිරිසිදු කිරීම, ඉන්ද්‍රියයන් සමව පවත්වා ගැනීම, නිමිත්තෙහි දක්ෂ බව, පසුබෑ සිත ඔසවා තැබිය යුතු කල එසේ කිරීම, දැඩි වූ සිත මැඩපැවැත්විය යුතු කල එසේ කිරීම, නොසතුටු සිත සතුටු කළ යුතු කල එසේ කිරීම, මැදහත් විය යුතු කල මැදහත් වීම, සමාධියක් නැති පුද්ගලයන් දුරු කිරීම, සමාධිමත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම සහ ඒ කෙරෙහිම නැඹුරු වූ බව යන මෙම අර්පණා කෞශල්‍යයන් දසය අත් නොහැර භාවනාවෙහි යෙදිය යුතුය.

Tassevaṃ anuyuttassa viharato idāni appanā uppajjissatīti bhavaṅgaṃ vicchinditvā nimittārammaṇaṃ manodvārāvajjanaṃ uppajjati. Tasmiñca niruddhe tadevārammaṇaṃ gahetvā cattāri pañca vā javanāni, yesaṃ paṭhamaṃ parikammaṃ, dutiyaṃ upacāraṃ, tatiyaṃ anulomaṃ, catutthaṃ gotrabhu, pañcamaṃ appanācittaṃ. Paṭhamaṃ vā parikammañceva upacārañca, dutiyaṃ anulomaṃ, tatiyaṃ gotrabhu, catutthaṃ appanācittanti vuccati. Catutthameva hi pañcamaṃ vā appeti, na chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā āsannabhavaṅgapātattā.

මෙසේ අනුයෝගීව වසන්නා වූ ඔහුට 'දැන් අර්පණාව උපදින්නේය' යන මොහොතේදී භවංගය සිඳී නිමිත්ත අරමුණු කොට මනෝද්වාරාවජ්ජන සිත උපදියි. එය නිරුද්ධ වූ පසු එම අරමුණම ගෙන ජවන් සිත් සතරක් හෝ පහක් උපදියි. එහි පළමුවැන්න පරිකර්මය, දෙවැන්න උපචාරය, තුන්වැන්න අනුලෝමය, හතරවැන්න ගෝත්‍රභූ සහ පස්වැන්න අර්පණා සිතයි. නැතහොත් පළමුවැන්න පරිකර්ම සහ උපචාර ද, දෙවැන්න අනුලෝමය ද, තුන්වැන්න ගෝත්‍රභූ ද, හතරවැන්න අර්පණා සිත ද වේ. සතරවන හෝ පස්වන ජවනයෙහිම අර්පණාව (ධ්‍යානය) ඇති වේ; හයවන හෝ හත්වන සිත්වලදී එසේ නොවේ. එයට හේතුව භවංගයට පත්වීම ආසන්න වීමයි.

Ābhidhammikagodattatthero panāha – ‘‘āsevanapaccayena kusalā dhammā balavanto honti; tasmā chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā appetī’’ti. Taṃ aṭṭhakathāsu paṭikkhittaṃ. Tattha pubbabhāgacittāni kāmāvacarāni honti, appanācittaṃ pana rūpāvacaraṃ. Evamanena pañcaṅgavippahīnaṃ, pañcaṅgasamannāgataṃ, dasalakkhaṇasampannaṃ, tividhakalyāṇaṃ, paṭhamajjhānaṃ adhigataṃ hoti. So tasmiṃyevārammaṇe vitakkādayo vūpasametvā dutiyatatiyacatutthajjhānāni pāpuṇāti. Ettāvatā ca ṭhapanāvasena bhāvanāya pariyosānappatto hoti. Ayamettha saṅkhepakathā. Vitthāro pana icchantena visuddhimaggato gahetabbo.

ආභිධම්මික ගෝදත්ත තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ, 'ආසේවන ප්‍රත්‍යය හේතුවෙන් කුසල් ධර්මයෝ බලවත් වෙති, එබැවින් හයවන හෝ හත්වන ජවනයෙහිදී ද අර්පණාව ලැබිය හැකිය' යනුවෙනි. එහෙත් එය අටුවාවන්හි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එහි පූර්ව භාග සිත් කාමාවචර වේ, අර්පණා සිත වනාහි රූපාවචර වේ. මෙසේ මෙම භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබයි. ඔහු එම අරමුණෙහිම විතක්කාදී රළු අංග සන්සිඳුවා දෙවන, තෙවන හා සතරවන ධ්‍යානයන්ට ද පැමිණෙයි. මේ දක්වා ඨපනා (සිත තැන්පත් කිරීමේ) වශයෙන් භාවනාව අවසානයට පැමිණෙයි. මෙය මෙහි සැකෙවින් දැක්වූ කථාවයි. මෙහි විස්තරය කැමති අය විසින් විසුද්ධිමාර්ගයෙන් දත යුතුය.

Evaṃ pattacatutthajjhāno panettha bhikkhu sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā pārisuddhiṃ pattukāmo tadeva jhānaṃ āvajjanasamāpajjanaadhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇasaṅkhātehi pañcahākārehi vasippattaṃ paguṇaṃ katvā arūpapubbaṅgamaṃ vā rūpaṃ, rūpapubbaṅgamaṃ vā arūpanti rūpārūpaṃ pariggahetvā vipassanaṃ paṭṭhapeti. Kathaṃ? So hi jhānā vuṭṭhahitvā jhānaṅgāni pariggahetvā tesaṃ nissayaṃ hadayavatthuṃ taṃ nissayāni ca bhūtāni tesañca nissayaṃ sakalampi [Pg.32] karajakāyaṃ passati. Tato ‘‘jhānaṅgāni arūpaṃ, vatthādīni rūpa’’nti rūpārūpaṃ vavatthapeti.

මෙසේ සතරවන ධ්‍යානයට පැමිණි භික්ෂුව, සංස්කාරයන්ගේ අනිත්‍යාදී ලක්ෂණ සලකුණු කරමින් කමටහන වඩා පාරිශුද්ධිය (මාර්ග ඵල) ලැබීමට කැමති වන්නේ, එම ධ්‍යානයම ආවජ්ජන, සමාපජ්ජන, අධිට්ඨාන, වුට්ඨාන, පච්චවෙක්ඛණ යන පංච වසීභාවයන්ගෙන් ප්‍රගුණ කොට, නාමය පෙරටු කොට ඇති රූපය හෝ රූපය පෙරටු කොට ඇති නාමය වශයෙන් නාම-රූප වටහා ගනිමින් විදර්ශනාව ආරම්භ කරයි. කෙසේද යත්? ඔහු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට ධ්‍යාන අංග පිරික්සා, ඒවාට ආධාර වූ හෘදය වස්තුව ද මහා භූතයන් ද ඒවායේ ආධාරය වූ මුළු කරජකාය (ශරීරය) ද දකියි. ඉක්බිති 'ධ්‍යාන අංග නාම ධර්මයෝය, හෘදය වස්තුව ආදිය රූප ධර්මයෝය' යැයි නාම-රූප වෙන් කර ගනී.

Atha vā samāpattito vuṭṭhahitvā kesādīsu koṭṭhāsesu pathavīdhātuādivasena cattāri bhūtāni taṃnissitarūpāni ca pariggahetvā yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā sasampayuttadhammaṃ viññāṇañca passati. Tato ‘‘bhūtādīni rūpaṃ sasampayuttadhammaṃ viññāṇaṃ arūpa’’nti vavatthapeti.

නැතහොත් සමාපත්තියෙන් නැගී සිට කෙස් ආදී ශරීර කොටස්වල පඨවි ධාතු ආදී වශයෙන් සතර මහා භූතයන් ද ඒවා ඇසුරු කළ රූපයන් ද පිරික්සා, පිරික්සා ගන්නා ලද රූපයන් අරමුණු කොට ගත් හෝ රූප වස්තු හා ද්වාරයන් අරමුණු කොට ගත් සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් සහිත විඤ්ඤාණය දකියි. ඉක්බිති 'භූත රූප ආදිය රූපයැයි ද, සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම සහිත විඤ්ඤාණය නාමයැයි ද' වෙන් කොට හඳුනා ගනී.

Atha vā samāpattito vuṭṭhahitvā assāsapassāsānaṃ samudayo karajakāyo ca cittañcāti passati. Yathā hi kammāragaggariyā dhamamānāya bhastañca purisassa ca tajjaṃ vāyāmaṃ paṭicca vāto sañcarati; evameva kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsāti. Tato assāsapassāse ca kāyañca rūpaṃ, cittañca taṃsampayuttadhamme ca arūpanti vavatthapeti.

නැතහොත් සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි කල්හි, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන්ගේ හටගැනීමට හේතුව ශරීරය සහ සිත බව දකියි. කම්මල්කරුවකුගේ හම (මලුව) මිරිකන කල්හි හම සහ මිනිසාගේ උත්සාහය නිසා සුළඟ හමන්නාක් මෙන්, ශරීරය සහ සිත නිසා ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස පවතින බව දකියි. ඉන්පසු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස සහ ශරීරය 'රූප' ලෙසත්, සිත සහ ඒ හා යෙදුණු ධර්මයන් 'අරූප' ලෙසත් වෙන් කර හඳුනා ගනියි.

Evaṃ nāmarūpaṃ vavatthapetvā tassa paccayaṃ pariyesati, pariyesanto ca taṃ disvā tīsupi addhāsu nāmarūpassa pavattiṃ ārabbha kaṅkhaṃ vitarati. Vitiṇṇakaṅkho kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ ‘‘maggo’’ti vavatthapetvā udayaṃ pahāya bhaṅgānupassanaṃ patvā nirantaraṃ bhaṅgānupassanena bhayato upaṭṭhitesu sabbasaṅkhāresu nibbindanto virajjanto vimuccanto yathākkamaṃ cattāro ariyamagge pāpuṇitvā arahattaphale patiṭṭhāya ekūnavīsatibhedassa paccavekkhaṇañāṇassa pariyantappatto sadevakassa lokassa aggadakkhiṇeyyo hoti. Ettāvatā cassa gaṇanaṃ ādiṃ katvā vipassanāpariyosānā ānāpānassatisamādhibhāvanā ca samattā hotīti.

මෙසේ නාමරූප නියම කොට, ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් සොයයි. සොයන ඔහු ඒවා දැක, කාලත්‍රයෙහිම නාමරූපයන්ගේ පැවැත්ම පිළිබඳව වූ සැකය දුරු කරයි. සැක දුරු කළ ඔහු කලාප සම්මසන ක්‍රමයෙන් ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට, උදයබ්බය අනුපස්සනා ඥානයෙහි මුල් භාගයේ උපදින ඕභාස ආදී දස විදර්ශනා උපක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරයි. උපක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු පිළිවෙත් ඥානය 'මාර්ගය' යැයි තීරණය කොට, උදය දැකීම අත්හැර භංගානුපස්සනා ඥානයට පැමිණෙයි. නිරන්තරයෙන් භංගානුපස්සනා ඥානයෙන් යුතුව, භය වශයෙන් වැටහෙන සියලු සංස්කාරයන් කෙරෙහි කළකිරෙමින්, නොඇලෙමින්, මිදෙමින් පිළිවෙළින් සතර ආර්ය මාර්ගයන්ට පැමිණෙයි. රහත් ඵලයෙහි පිහිටා, එකුන්විසි වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයන්ගේ කෙළවරට පැමිණ, දෙවිමිනිස් ලෝකයාගේ අග්‍ර දක්ෂිණෙය්‍ය පුද්ගලයා බවට පත් වෙයි. මෙතෙකින් එම යෝගාවචරයාගේ ගණනය කිරීමේ සිට විදර්ශනාව අවසානය දක්වා වූ ආනාපානසති සමාධි භාවනාව සම්පූර්ණ වූයේ නම් වෙයි.

Ayaṃ sabbākārato paṭhamacatukkavaṇṇanā.

මෙය සෑම ආකාරයකින්ම ප්‍රථම චතුෂ්කයෙහි විස්තරයයි.

Itaresu pana tīsu catukkesu yasmā visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthi; tasmā anupadavaṇṇanānayeneva nesaṃ attho veditabbo. Pītippaṭisaṃvedīti pītiṃ paṭisaṃviditaṃ karonto pākaṭaṃ karonto assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi pīti paṭisaṃviditā hoti – ārammaṇato ca asammohato ca.

ඉතිරි චතුෂ්ක තුනෙහි වෙන් වශයෙන් කමටහන් වඩන ක්‍රමයක් නැති බැවින්, අනුපිළිවෙළින් පදයන්ගේ විස්තරය අනුවම ඒවායේ අර්ථය වටහා ගත යුතුය. 'පීතිපටිසංවේදී' යනු පීතිය හොඳින් අත්විඳිමින්, ප්‍රකට කරමින් ආශ්වාස කරමි ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි යන්නයි. එහිදී ආකාර දෙකකින් පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ - එනම් අරමුණ වශයෙන් සහ මෝහයක් නොමැති වීම (අසම්මෝහය) වශයෙනි.

Kathaṃ [Pg.33] ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti? Sappītike dve jhāne samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhena ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā.

අරමුණ වශයෙන් පීතිය අත්විඳින්නේ කෙසේද? පීතිය සහිත වූ ධ්‍යාන දෙකට (ප්‍රථම හා ද්විතිය ධ්‍යානවලට) සමවදී. එම සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි ධ්‍යානය ලැබීම හේතුවෙන් අරමුණ වශයෙන් පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ. ඒ අරමුණ අත්විඳින බැවිනි.

Kathaṃ asammohato? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakapītiṃ khayato vayato sammasati, tassa vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena asammohato pīti paṭisaṃviditā hoti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāyaṃ –

අසම්මෝහය වශයෙන් පීතිය අත්විඳින්නේ කෙසේද? පීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී එයින් නැගී සිට ධ්‍යානය හා යෙදුණු පීතිය ක්ෂය වීම් හා වැනසීම් වශයෙන් විමසයි. ඔහුගේ විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි ලක්ෂණයන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් අසම්මෝහය වශයෙන් පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ. ඒ බව පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි මෙසේ දක්වා ඇත.

‘‘Dīghaṃ assāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃ passāsavasena…pe… rassaṃ assāsavasena… rassaṃ passāsavasena… sabbakāyappaṭisaṃvedī assāsavasena… sabbakāyappaṭisaṃvedī passāsavasena… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ assāsavasena… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passāsavasena cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānato sati upaṭṭhitā hoti, tāya satiyā tena ñāṇena sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Āvajjato sā pīti paṭisaṃviditā hoti jānato… passato… paccavekkhato… cittaṃ adhiṭṭhahato… saddhāya adhimuccato… vīriyaṃ paggaṇhato… satiṃ upaṭṭhāpayato… cittaṃ samādahato… paññāya pajānato… abhiññeyyaṃ abhijānato… pariññeyyaṃ parijānato… pahātabbaṃ pajahato… bhāvetabbaṃ bhāvayato… sacchikātabbaṃ sacchikaroto sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Evaṃ sā pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti (paṭi. ma. 1.172).

"දීර්ඝ ආශ්වාසය පිළිබඳව සිතෙහි ඒකාග්‍රතාව සහ අවික්ෂේපය දැනගන්නා ඔහුට සිහිය පිහිටයි. ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ. දීර්ඝ ප්‍රශ්වාසය නිසා...පෙ... කෙටි ආශ්වාසය නිසා... කෙටි ප්‍රශ්වාසය නිසා... සියලු ශරීරය අත්විඳිමින් ආශ්වාස කරන විට... සියලු ශරීරය අත්විඳිමින් ප්‍රශ්වාස කරන විට... කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ආශ්වාස කරන විට... කාය සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින් ප්‍රශ්වාස කරන විට සිතෙහි ඒකාග්‍රතාව සහ අවික්ෂේපය දැනගන්නා ඔහුට සිහිය පිහිටයි, ඒ සිහියෙන් හා ඒ ඥානයෙන් එම පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ. මෙනෙහි කරන්නාට, දැනගන්නාට, දකින්නාට, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන්නාට, සිත අධිෂ්ඨාන කරන්නාට, ශ්‍රද්ධාවෙන් අධිමෝක්ෂය කරන්නාට, වීර්යය වඩන්නාට, සිහිය පිහිටුවන්නාට, සිත සමාහිත කරන්නාට, ප්‍රඥාවෙන් දැනගන්නාට, විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගත යුතු ධර්මයන් දැනගන්නාට, පිරිසිඳ දැනගත යුතු ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගන්නාට, ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරන්නාට, වැඩිය යුතු ධර්මයන් වඩන්නාට, සාක්ෂාත් කළ යුතු ධර්මයන් සාක්ෂාත් කරන්නාට ඒ පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ. මෙසේ පීතිය අත්විඳිනු ලැබේ." මෙසේ මෙම සූත්‍රය ධර්මසේනාපති සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලදී.

Eteneva nayena avasesapadānipi atthato veditabbāni. Idaṃ panettha visesamattaṃ. Tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasena sukhapaṭisaṃveditā catunnampi vasena cittasaṅkhārapaṭisaṃveditā veditabbā. ‘‘Cittasaṅkhāro’’ti vedanādayo dve khandhā. Sukhappaṭisaṃvedipade cettha vipassanābhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhāni – kāyikañca sukhaṃ cetasikañcā’’ti paṭisambhidāyaṃ vuttaṃ. Passambhayaṃ cittasaṅkhāranti oḷārikaṃ oḷārikaṃ cittasaṅkhāraṃ passambhento, nirodhentoti attho. So vitthārato kāyasaṅkhāre vuttanayeneva veditabbo. Apicettha pītipade pītisīsena vedanā vuttā. Sukhapade sarūpeneva vedanā[Pg.34]. Dvīsu cittasaṅkhārapadesu ‘‘saññā ca vedanā ca cetasikā ete dhammā cittapaṭibaddhā cittasaṅkhārā’’ti (paṭi. ma. 1.174; ma. ni. 1.463) vacanato saññāsampayuttā vedanāti. Evaṃ vedanānupassanānayena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

මේ ක්‍රමයෙන්ම සෙසු පදයන්හි ද අර්ථ තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, ධ්‍යාන තුනක් ඇසුරින් 'සුඛ පටිසංවේදී' බව ද, ධ්‍යාන සතරක් ඇසුරින් 'චිත්ත සංස්කාර පටිසංවේදී' බව ද වටහා ගත යුතුය. 'චිත්ත සංස්කාර' යනු වේදනා, සඥා යන ස්කන්ධ දෙකයි. මෙහි 'සුඛ පටිසංවේදී' පදයෙහි විදර්ශනා භූමිය පෙන්වීම සඳහා පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි "සුඛය යනු කායික සුඛය සහ චෛතසික සුඛය යැයි දෙවදෑරුම් වේ" යැයි පවසා ඇත. 'චිත්ත සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්' යනු රළු වූ චිත්ත සංස්කාරයන් සංසිඳුවමින්, නිරුද්ධ කරමින් යන්නයි. එහි විස්තරය කාය සංස්කාරයන්හි දැක්වූ ක්‍රමයටම වටහා ගත යුතුය. තවද මෙහි 'පීති' පදයෙහි පීතිය මුල් කොට වේදනාව පවසන ලදී. 'සුඛ' පදයෙහි ස්වරූපයෙන්ම වේදනාව පවසන ලදී. චිත්ත සංස්කාර පද දෙකෙහි "සඥාව ද වේදනාව ද චෛතසික ධර්මයෝ වෙති, මේ ධර්මයන් සිත හා බැඳුණු බැවින් චිත්ත සංස්කාරයෝ වෙති" යන වචනයට අනුව සඥාව හා යෙදුණු වේදනාව පවසන ලද්දේ යැයි දත යුතුය. මෙසේ වේදනානුපස්සනා ක්‍රමයෙන් මෙම දෙවන චතුෂ්කය දේශනා කරන ලදී.

Tatiyacatukkepi catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃveditā veditabbā. Abhippamodayaṃ cittanti cittaṃ modento pamodento hāsento pahāsento assasissāmi passasissāmīti sikkhati. Tattha dvīhākārehi abhippamodo hoti – samādhivasena ca vipassanāvasena ca.

තුන්වන චතුෂ්කයේදී ද ධ්‍යාන සතරක් ඇසුරින් සිත අත්විඳින බව (චිත්ත පටිසංවේදී බව) වටහා ගත යුතුය. 'සිත මනාව ප්‍රමෝදයට පත් කරමින්' යනු සිත සතුටු කරමින්, ප්‍රමෝදයට පත් කරමින්, ප්‍රබෝධවත් කරමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි යන්නයි. එහි ආකාර දෙකකින් ප්‍රමෝදය ඇති වේ - එනම් සමාධිය මගින් සහ විදර්ශනාව මගිනි.

Kathaṃ samādhivasena? Sappītike dve jhāne samāpajjati, so samāpattikkhaṇe sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodeti pamodeti. Kathaṃ vipassanāvasena? Sappītike dve jhāne samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakapītiṃ khayato vayato sammasati; evaṃ vipassanākkhaṇe jhānasampayuttakapītiṃ ārammaṇaṃ katvā cittaṃ āmodeti pamodeti. Evaṃ paṭipanno ‘‘abhippamodayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

සමාධිය මගින් ප්‍රමෝදය ඇතිවන්නේ කෙසේද? පීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවදී. ඔහු එම සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි සම්ප්‍රයුක්ත පීතියෙන් සිත සතුටු කරයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. විදර්ශනාව මගින් කෙසේද? පීතිය සහිත ධ්‍යාන දෙකට සමවැදී, එයින් නැගී සිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත පීතිය ක්ෂය හා වැය වශයෙන් විමසයි. මෙසේ විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත පීතිය අරමුණු කොට සිත සතුටු කරයි, ප්‍රමෝදයට පත් කරයි. මෙසේ පිළිපන් යෝගාවචරයා "සිත මනාව ප්‍රමෝදයට පත් කරමින් ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස කරමි යි හික්මෙයි" යනුයි.

Samādahaṃ cittanti paṭhamajjhānādivasena ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakacittaṃ khayato vayato sammasato vipassanākkhaṇe lakkhaṇapaṭivedhena uppajjati khaṇikacittekaggatā; evaṃ uppannāya khaṇikacittekaggatāya vasenapi ārammaṇe cittaṃ samaṃ ādahanto samaṃ ṭhapento ‘‘samādahaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti vuccati.

‘සිත සමාහිත කරමින්’ යනු, ප්‍රථමධ්‍යානය ආදී වශයෙන් අරමුණෙහි සිත සමබරව තබමින්, සමබරව පිහිටුවමින් හෝ එසේත් නැතහොත් එම ධ්‍යානයන්ට සමවැදී එයින් නැගී සිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්ෂය වන බවත්, වැය වන බවත් මෙනෙහි කරන විපස්සනා අවස්ථාවෙහි, ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය (අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීම) මගින් හටගන්නා වූ ඛණික චිත්තෛකග්ගතාවය (ක්ෂණික සමාධිය) ඇති වේ. මෙසේ හටගත් ඛණික චිත්තෛකග්ගතාවයේ බලයෙන් ද අරමුණෙහි සිත සමබරව තබමින්, සමබරව පිහිටුවමින් ‘සිත සමාහිත කරමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙයි (පුහුණු වෙයි) යනුවෙන් මෙහි අදහස දැක්වේ.

Vimocayaṃ cittanti paṭhamajjhānena nīvaraṇehi cittaṃ mocento vimocento, dutiyena vitakkavicārehi, tatiyena pītiyā, catutthena sukhadukkhehi cittaṃ mocento vimocento. Tāni vā pana jhānāni samāpajjitvā vuṭṭhāya jhānasampayuttakacittaṃ khayato vayato sammasati. So vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento, dukkhānupassanāya sukhasaññāto, anattānupassanāya attasaññāto, nibbidānupassanāya nandito, virāgānupassanāya rāgato, nirodhānupassanāya samudayato, paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati ca. Tena vuttaṃ [Pg.35] – ‘‘vimocayaṃ cittaṃ assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti. Evaṃ cittānupassanāvasena idaṃ catukkaṃ bhāsitanti veditabbaṃ.

‘සිත මුදවමින්’ යනු, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණයන්ගෙන් සිත මුදවමින්, විශේෂයෙන් මුදවමින්; දෙවන ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාරයන්ගෙන් ද, තෙවන ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතියෙන් ද, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් සැප දුක් දෙකෙන් ද සිත මුදවමින්, විශේෂයෙන් මුදවමින් යන්නයි. එසේත් නැතහොත් එම ධ්‍යානයන්ට සමවැදී එයින් නැගී සිට ධ්‍යාන සම්ප්‍රයුක්ත සිත ක්ෂය වන බවත්, වැය වන බවත් මෙනෙහි කරයි. හෙතෙම විපස්සනා අවස්ථාවෙහි, අනිච්චානුපස්සනාවෙන් (අනිත්‍ය වශයෙන් බැලීමෙන්) නිත්‍ය සංඥාවෙන් සිත මුදවමින් හා විශේෂයෙන් මුදවමින් ද, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛ සංඥාවෙන් ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් අත්ත සංඥාවෙන් ද, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් (කලකිරීමෙන් බැලීමෙන්) නන්දියෙන් (ඇල්මෙන්) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගයෙන් ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදයයෙන් ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් (අත්හැරීමෙන් බැලීමෙන්) ආදානයෙන් (දැඩිව ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්) ද සිත මුදවමින්, විශේෂයෙන් මුදවමින් ආශ්වාස ද ප්‍රශ්වාස ද කරයි. ඒ නිසා ‘සිත මුදවමින් ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙයි (පුහුණු වෙයි) යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ චිත්තානුපස්සනා වශයෙන් මේ තුන්වන චතුෂ්කය දේශනා කළ බව දත යුතුය.

Catutthacatukke pana aniccānupassīti ettha tāva aniccaṃ veditabbaṃ, aniccatā veditabbā, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha ‘‘anicca’’nti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvā. ‘‘Aniccatā’’ti tesaññeva uppādavayaññathattaṃ hutvā abhāvo vā nibbattānaṃ tenevākārena aṭhatvā khaṇabhaṅgena bhedoti attho. ‘‘Aniccānupassanā’’ti tassā aniccatāya vasena rūpādīsu ‘‘anicca’’nti anupassanā; ‘‘aniccānupassī’’ti tāya anupassanāya samannāgato; tasmā evaṃ bhūto assasanto ca passasanto ca idha ‘‘aniccānupassī assasissāmi, passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo.

සිව්වන චතුෂ්කයේ ‘අනිච්චානුපස්සී’ යන තන්හි, පළමුව අනිත්‍යය දත යුතුය, අනිත්‍ය බව දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සනාව දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සී (අනිත්‍යය අනුව බලන්නා) දත යුතුය. එහි ‘අනිත්‍ය’ යනු පංචස්කන්ධයයි. ඒ කුමක් නිසාද? ඉපදීම, විනාශ වීම හා අන්‍යථා බවට පත්වීම පවතින බැවිනි. ‘අනිත්‍ය බව’ (අනිච්චතා) යනු එම ස්කන්ධයන්ගේම ඉපදීම, විනාශ වීම හා අන්‍යථා බවට පත්වීමයි. එසේත් නැතහොත් ඇති වී නැති වී යාමයි. හටගත් පංචස්කන්ධයන් එම ස්වභාවයෙන්ම නොපිහිටා ක්ෂණයක් පාසා බිඳී යාම අනිත්‍ය බවෙහි අර්ථයයි. ‘අනිත්‍යානුපස්සනාව’ යනු එම අනිත්‍ය ස්වභාවය අනුව රූප ආදී ස්කන්ධයන්හි ‘අනිත්‍යය’ යි නැවත නැවත බලන ප්‍රඥාවයි. ‘අනිත්‍යානුපස්සී’ යනු එම අනුපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. එබැවින් එබඳු ස්වභාවයකට පත්ව ආශ්වාස කරන්නා වූ ද ප්‍රශ්වාස කරන්නා වූ ද තැනැත්තා මේ සිව්වන චතුෂ්කයේදී ‘අනිත්‍යානුපස්සීව ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙන්නෙකු ලෙස දත යුතුය.

Virāgānupassīti ettha pana dve virāgā – khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha ‘‘khayavirāgo’’ti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo; ‘‘accantavirāgo’’ti nibbānaṃ; ‘‘virāgānupassanā’’ti tadubhayadassanavasena pavattā vipassanā ca maggo ca. Tāya duvidhāyapi anupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca ‘‘virāgānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatī’’ti veditabbo. Nirodhānupassīpadepi eseva nayo.

‘විරාගානුපස්සී’ යන තන්හි විරාගයෝ දෙදෙනෙකි: ඛය විරාගය සහ අච්චන්ත විරාගයයි. එහි ‘ඛය විරාගය’ යනු සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණික බිඳී යාමයි. ‘අච්චන්ත විරාගය’ යනු නිර්වාණයයි. ‘විරාගානුපස්සනාව’ යනු ඒ දෙවර්ගයම දැකීම වශයෙන් පවතින විපස්සනාව සහ මාර්ගයයි. එම දෙවැදෑරුම් අනුපස්සනාවෙන්ම යුක්තව ආශ්වාස කරන්නා වූ ද ප්‍රශ්වාස කරන්නා වූ ද තැනැත්තා ‘විරාගානුපස්සීව ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. නිරෝධානුපස්සී යන පදයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Paṭinissaggānupassīti etthāpi dve paṭinissaggā – pariccāgapaṭinissaggo ca pakkhandanapaṭinissaggo ca. Paṭinissaggoyeva anupassanā paṭinissaggānupassanā; vipassanāmaggānametaṃ adhivacanaṃ. Vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, saṅkhatadosadassanena ca tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cāti vuccati. Maggo samucchedavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajati, ārammaṇakaraṇena ca nibbāne pakkhandatīti pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissago cāti vuccati. Ubhayampi pana purimapurimañāṇānaṃ anuanu passanato anupassanāti vuccati. Tāya duvidhāya paṭinissaggānupassanāya samannāgato hutvā assasanto ca passasanto ca paṭinisaggānupassī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti veditabbo. Evaṃ bhāvitoti evaṃ soḷasahi ākārehi bhāvito. Sesaṃ vuttanayameva.

‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සී’ යන තන්හි ද පටිනිස්සග්ගයෝ (අත්හැරීම්) දෙදෙනෙකි: පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය (පරිත්‍යාග කොට අත්හැරීම) සහ පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය (නිවනට බැස ගැනීමෙන් අත්හැරීම) යනුවෙනි. අත්හැරීම අනුව බැලීමම පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවයි. මෙය විපස්සනාවට හා මාර්ගයට කියන නමකි. විපස්සනාව වනාහි තදංග වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් හා සමග කෙලෙස් අත්හරියි. සංස්කෘත ධර්මයන්ගේ දෝෂ දැකීමෙන් එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ නිර්වාණය කෙරෙහි නැඹුරු වූ ස්වභාවයෙන් බැස ගන්නා බැවින් එය ‘පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය’ සහ ‘පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය’ යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ග සිත සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධ අභිසංස්කාරයන් හා සමග කෙලෙස් අත්හරියි. අරමුණු කිරීම් වශයෙන් නිර්වාණයට බැස ගන්නා බැවින් එය ‘පරිච්චාග පටිනිස්සග්ගය’ සහ ‘පක්ඛන්දන පටිනිස්සග්ගය’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එසේම ඒ දෙකම කලින් කලින් හටගත් ඥානයන්ට අනුව නැවත නැවත බලන බැවින් ‘අනුපස්සනා’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එම දෙවැදෑරුම් පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුක්තව ආශ්වාස කරන්නා වූ ද ප්‍රශ්වාස කරන්නා වූ ද තැනැත්තා ‘පටිනිස්සග්ගානුපස්සීව ආශ්වාස කරන්නෙමි, ප්‍රශ්වාස කරන්නෙමි’ යි හික්මෙන්නෙකු ලෙස දත යුතුය. ‘මෙසේ වඩන ලද’ යනු මෙලෙස ආකාර දහසයකින් වඩන ලද යන්නයි. ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Ānāpānassatisamādhikathā niṭṭhitā.

ආනාපානස්සති සමාධි කථාව නිමාවට පත් විය.

167. Atha [Pg.36] kho bhagavātiādimhi pana ayaṃ saṅkhepattho. Evaṃ bhagavā ānāpānassatisamādhikathāya bhikkhū samassāsetvā atha yaṃ taṃ tatiyapārājikapaññattiyā nidānañceva pakaraṇañca uppannaṃ bhikkhūnaṃ aññamaññaṃ jīvitā voropanaṃ, etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe bhikkhusaṅghaṃ sannipātetvā paṭipucchitvā vigarahitvā ca yasmā tattha attanā attānaṃ jīvitā voropanaṃ migalaṇḍikena ca voropāpanaṃ pārājikavatthu na hoti; tasmā taṃ ṭhapetvā pārājikassa vatthubhūtaṃ aññamaññaṃ jīvitā voropanameva gahetvā pārājikaṃ paññapento ‘‘yo pana bhikkhu sañcicca manussaviggaha’’ntiādimāha. Ariyapuggalamissakattā panettha ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘te bhikkhū’’ti vuttaṃ.

167. ‘එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ’ යනාදී පාඨයන්හි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආනාපානස්සති සමාධි කථාවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා අස්වසා, ඉන්පසු තෙවන පාරාජිකා ශික්ෂා පදය පැනවීමට හේතු වූ, භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුනොවුන්ගේ ජීවිත තොර කර ගැනීම පිළිබඳ යම් කරුණක් හා සිදුවීමක් හටගත්තේ ද, එම කරුණ හා සිදුවීම නිමිති කොටගෙන භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවා, නැවත විමසා, නින්දා කොට, එහිදී තමන් විසින්ම තම ජීවිතය තොර කර ගැනීම හෝ මිගලණ්ඩික ලවා මරණයට පත් කරවා ගැනීම පාරාජිකා වස්තුවක් නොවන බැවින්, එය ඉතිරි කර පාරාජිකාවට වස්තු වන ඔවුනොවුන් මරා ගැනීම් පමණක් ගෙන පාරාජිකා ශික්ෂා පදය පනවමින් ‘යම් භික්ෂුවක් දැනුවත්ව මනුෂ්‍ය විග්‍රහයක්...’ යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිදී මියගිය අය අතර අරිය පුද්ගලයන් ද සිටි බැවින් ‘මෝඝ පුරුෂයෙනි’ යි වදාරන්නේ නැතිව ‘එම භික්ෂූහු’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā tatiyapārājike paññatte aparampi anupaññattatthāya maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanavatthu udapādi, tassuppattidīpanatthaṃ ‘‘evañcidaṃ bhagavatā’’tiādi vuttaṃ.

මෙසේ ශාසනයෙන් සිඳී යන ස්වභාවයෙන් තදින් තහවුරු කොට තෙවන පාරාජිකාව පැනවූ කල්හි, තවත් අනුප්‍රඥප්තියක් පැනවීම පිණිස මරණයේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ සිදුවීමක් හටගත්තේය. එහි උත්පත්ති කතාව දැක්වීම පිණිස ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරන ලද’ යනාදිය සංගීතිකාරකයන් විසින් දක්වන ලදී.

168. Tattha paṭibaddhacittāti chandarāgena paṭibaddhacittā; sārattā apekkhavantoti attho. Maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇemāti jīvite ādīnavaṃ dassetvā maraṇassa guṇaṃ vaṇṇema; ānisaṃsaṃ dassemāti. Katakalyāṇotiādīsu ayaṃ padattho – kalyāṇaṃ sucikammaṃ kataṃ tayāti tvaṃ kho asi katakalyāṇo. Tathā kusalaṃ anavajjakammaṃ kataṃ tayāti katakusalo. Maraṇakāle sampatte yā sattānaṃ uppajjati bhayasaṅkhātā bhīrutā, tato tāyanaṃ rakkhaṇakammaṃ kataṃ tayāti katabhīruttāṇo pāpaṃ. Lāmakakammaṃ akataṃ tayāti akatapāpo. Luddaṃ dāruṇaṃ dussīlyakammaṃ akataṃ tayāti akataluddo. Kibbisaṃ sāhasikakammaṃ lobhādikilesussadaṃ akataṃ tayāti akatakibbiso. Kasmā idaṃ vuccati? Yasmā sabbappakārampi kataṃ tayā kalyāṇaṃ, akataṃ tayā pāpaṃ; tena taṃ vadāma – ‘‘kiṃ tuyhaṃ iminā rogābhibhūtattā lāmakena pāpakena dukkhabahulattā dujjīvitena’’. Mataṃ te jīvitā seyyoti tava maraṇaṃ jīvitā sundarataraṃ. Kasmā? Yasmā ito tvaṃ kālaṅkato katakālo hutvā kālaṃ katvā maritvāti attho. Kāyassa bhedā…pe… upapajjissasi. Evaṃ upapanno ca tattha dibbehi devaloke [Pg.37] uppannehi pañcahi kāmaguṇehi manāpiyarūpādikehi pañcahi vatthukāmakoṭṭhāsehi samappito samaṅgībhūto paricarissasi sampayutto samodhānagato hutvā ito cito ca carissasi, vicarissasi abhiramissasi vāti attho.

168. එහි ‘පටිබද්ධචිත්තා’ යනු ඡන්දරාගයෙන් බැඳුණු සිත් ඇති, දැඩි ලෙස ඇලුණු, (ජීවිතය කෙරෙහි) අපේක්ෂා ඇති යන අර්ථයයි. ‘මරණවණ්ණං සංවණ්ණේම’ යනු ජීවිතයේ ආදීනව දක්වා මරණයේ ගුණ වර්ණනා කරමු, ආනිසංස දක්වමු යන අර්ථයයි. ‘කතකල්‍යාණෝ’ යනාදියෙහි පද අර්ථ මෙසේය - ඔබ විසින් කල්‍යාණ වූ පිරිසිදු කර්ම කරන ලද්දේය, එබැවින් ඔබ ‘කතකල්‍යාණ’ නම් වේ. එමෙන්ම ඔබ විසින් කුසල් වූ නිවැරදි කර්ම කරන ලද බැවින් ඔබ ‘කතකුසල’ වේ. මරණ කාලය පැමිණි කල්හි සත්ත්වයන්ට යම් බියක් ඇති වේද, එම බියෙන් ආරක්ෂා කරන කර්ම ඔබ විසින් කරන ලද බැවින් ඔබ ‘කතභීරුත්තාණ’ වේ. ඔබ විසින් ලාමක වූ පාප කර්ම නොකරන ලද බැවින් ඔබ ‘අකතපාප’ වේ. ඔබ විසින් රුදුරු වූ දරුණු වූ දුශ්ශීල කර්ම නොකරන ලද බැවින් ‘අකතලුද්ද’ වේ. ලෝභාදී කෙලෙස් බහුල වූ සාහසික පාප කර්ම ඔබ විසින් නොකරන ලද බැවින් ‘අකතකිබ්බිස’ වේ. මෙය කුමක් හෙයින් කියනු ලැබේද? යත්, ඔබ විසින් සියලු ආකාරයෙන්ම යහපත කරන ලද බැවින් හා පාපය නොකරන ලද බැවිනි. එබැවින් රෝගාතුර වීම නිසා ලාමක වූ, පාපී වූ, බොහෝ දුක් ඇති මේ දුක්ඛිත ජීවිතයෙන් ඔබට ඇති ඵලය කුමක්දැයි අපි කියමු. ‘මතං තේ ජීවිතා සෙය්යෝ’ යනු ඔබේ මරණය මේ ජීවිතයට වඩා යහපත්ය යන්නයි. ඒ මන්ද? ඔබ මෙලොවින් චුතව, මරණයට පත්ව, ශරීරය බිඳී ගිය පසු දෙව්ලොව උපදින්නෙහිය. එසේ උපන්නා වූ ඔබ එහි දිව්‍ය වූ පංච කාම ගුණයන්ගෙන් හා මනාප වූ රූප ආදී වස්තු කාමයන්ගෙන් සමන්විතව, ඒවායෙහි ඇලෙමින් සතුටින් හැසිරෙන්නෙහිය යනු අර්ථයයි.

169. Asappāyānīti ahitāni avuḍḍhikarāni yāni khippameva jīvitakkhayaṃ pāpenti.

169. ‘අසප්පායානි’ යනු යම් අහිතකර වූ, අභිවෘද්ධිය පිණිස නොපවතින්නා වූ, ඉක්මනින්ම ජීවිතය විනාශයට පමුණුවන්නා වූ (භෝජනාදිය) වේ.

Padabhājanīyavaṇṇanā

පදභාජනීය වර්ණනාව (පද විවරණය)

172. Sañciccāti ayaṃ ‘‘sañcicca manussaviggaha’’nti mātikāya vuttassa sañciccapadassa uddhāro. Tattha santi upasaggo, tena saddhiṃ ussukkavacanametaṃ sañciccāti; tassa sañcetetvā suṭṭhu cetetvāti attho. Yasmā pana yo sañcicca voropeti, so jānanto sañjānanto hoti, tañcassa voropanaṃ cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti. Tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha jānantoti ‘‘pāṇo’’ti jānanto. Sañjānantoti ‘‘jīvitā voropemī’’ti sañjānanto; teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho. Ceccāti vadhakacetanāvasena cetetvā pakappetvā. Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā. Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti.

172. ‘සංචිච්ච’ යනු මාතිකාවෙහි දැක්වෙන ‘සංචිච්ච මනුස්සවිග්ගහං’ යන පදයෙහි විවරණයයි. එහි ‘සං’ යනු උපසර්ගයකි. එය ‘චිච්ච’ යන පදය හා එක් වූ විට උත්සාහය (උස්සුක්ක) යන අර්ථය දෙයි. එහි අර්ථය නම් හොඳින් සිතා මතා යන්නයි. යම් මහණෙක් සිතා මතා ජීවිතයෙන් තොර කෙරේද, ඔහු දැන දැනම එය කරයි. ඔහුගේ ඒ ජීවිතයෙන් තොර කිරීම චේතනාන්විතව හා අධිෂ්ඨාන පූර්වකව කෙරෙන උල්ලංඝනයකි. එබැවින් අකුරට වඩා අර්ථය දැක්වීමට ‘දැන දැන, සිතා මතා, උත්සාහයෙන් උල්ලංඝනය කිරීම’ යනුවෙන් පද විවරණය කරන ලදී. එහි ‘ජානන්තෝ’ (දැන දැන) යනු ‘සත්ත්වයෙකි’ යි දැන ගැනීමයි. ‘සංජානන්තෝ’ යනු ‘ජීවිතයෙන් තොර කරමි’ යි දැන ගැනීමයි. එනම් සත්ත්වයෙකු යන අවබෝධය ඇතිවම දැන ගැනීමයි. ‘චේච්ච’ යනු වධක චේතනාවෙන් සිතා මතා තීරණය කිරීමයි. ‘අභිවිතරිත්වා’ යනු උපක්‍රම මගින් මඬිමින්, සැකයකින් තොරව එඩිතර සිතක් මෙහෙයවා යන්නයි. ‘වීතික්කමෝ’ යනු මෙලෙස හැසිරෙන මහණහුගේ යම් උල්ලංඝනයක් වේද එයයි. මෙය ‘සංචිච්ච’ යන වචනයෙහි උච්චතම අර්ථය බව කියන ලදී.

Idāni ‘‘manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti ettha vuttaṃ manussattabhāvaṃ ādito paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘manussaviggaho nāmā’’tiādimāha. Tattha gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumaattabhāvadassanatthaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismi’’nti vuttaṃ. Paṭhamaṃ cittanti paṭisandhicittaṃ. Uppannanti jātaṃ. Paṭhamaṃ viññāṇaṃ pātubhūtanti idaṃ tasseva vevacanaṃ. ‘‘Mātukucchismiṃ paṭhamaṃ citta’’nti vacanena cettha sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hoti. Tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ taṃsampayuttā ca tayo arūpakkhandhā tena saha nibbattañca kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho. Tattha ‘‘kalalarūpa’’nti itthipurisānaṃ kāyavatthubhāvadasakavasena [Pg.38] samatiṃsa rūpāni, napuṃsakānaṃ kāyavatthudasakavasena vīsati. Tattha itthipurisānaṃ kalalarūpaṃ jātiuṇṇāya ekena aṃsunā uddhaṭatelabindumattaṃ hoti acchaṃ vippasannaṃ. Vuttañcetaṃ aṭṭhakathāyaṃ –

දැන් ‘මනුස්සවිග්ගහං ජීවිතා වෝරෝපෙය්ය’ යන්නෙහි සඳහන් මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය ආරම්භයේ සිටම දැක්වීම සඳහා ‘මනුස්සවිග්ගහෝ නාම’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ගර්භශයී සත්ත්වයන් සම්බන්ධයෙන් ඉතා සියුම් ආත්මභාවය දැක්වීමට ‘යං මාතුකුච්ඡිස්මිං’ (මව්කුසෙහි යමක් වේද) යැයි පවසන ලදී. ‘පඨමං චිත්තං’ යනු පළමු ප්‍රතිසන්ධි සිතයි. ‘උප්පන්නං’ යනු උපන්නේය යන්නයි. ‘පඨමං විඤ්ඤාණං පාතුභූතං’ යනු එම ප්‍රතිසන්ධි සිතටම තවත් නමකි. මව්කුසෙහි උපන් පළමු සිත යන වචනයෙන් පංචවෝකාර ප්‍රතිසන්ධියම දක්වන ලදී. එබැවින් ඒ පළමු සිතත්, ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ අරූපී ස්කන්ධ තුනත්, ඒ සමඟ උපන් කලල රූපයත් යන මෙය පළමු මනුෂ්‍ය විග්‍රහය (මනුෂ්‍ය ශරීරය) වේ. එහි ‘කලල රූප’ යනු ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ට කාය, වත්ථු, භාව යන දසකයන් වශයෙන් රූප තිහක් වන අතර, නපුංසකයන්ට කාය, වත්ථු දසකයන් වශයෙන් රූප විස්සකි. එහි ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ගේ කලල රූපය අලුත උපන් බැටළු පැටවෙකුගේ ලොම් කෙඳි අගින් ගත් තෙල් බින්දුවක් වැනි වේ. එය ඉතා පිරිසිදුය, විනිවිද පෙනේ. අටුවාවෙහිද මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Tilatelassa yathā bindu, sappimaṇḍo anāvilo;

Evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ kalalanti pavuccatī’’ti. (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā;

saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235);

“තල තෙල් බින්දුවක් මෙන්ද, නොකැලඹුණු ගිතෙල් මෙන්ද පෙනෙන, ඒ හා සමාන වර්ණයක් ඇති රූප සමූහය කලලය යැයි කියනු ලැබේ.”

Evaṃ parittakaṃ vatthuṃ ādiṃ katvā pakatiyā vīsavassasatāyukassa sattassa yāva maraṇakālā etthantare anupubbena vuḍḍhippatto attabhāvo eso manussaviggaho nāma.

මෙසේ කලල රූපය නම් වූ කුඩා වස්තුවේ සිට ආරම්භ වී, සාමාන්‍යයෙන් අවුරුදු එකසිය විස්සක් ආයුෂ ඇති සත්ත්වයෙකුගේ මරණය දක්වා වූ කාලය ඇතුළත අනුපිළිවෙළින් වර්ධනය වූ යම් ආත්මභාවයක් වේද, එය ‘මනුස්සවිග්ගහ’ (මනුෂ්‍ය ශරීරය) නම් වේ.

Jīvitā voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyyāti attho. Yasmā pana jīvitā voropanaṃ nāma atthato jīvitindriyupacchedanameva hoti, tasmā etassa padabhājane ‘‘jīvitindriyaṃ upacchindati uparodheti santatiṃ vikopetī’’ti vuttaṃ. Tattha jīvitindriyassa paveṇighaṭanaṃ upacchindanto uparodhento ca ‘‘jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti vuccati. Svāyamattho ‘‘santatiṃ vikopetī’’tipadena dassito. Vikopetīti viyojeti.

‘ජීවිතා වෝරෝපෙය්ය’ යනු කලල අවස්ථාවේදී පවා රත් කිරීම්, තෙරපීම් හෝ ගබ්සා කරන බෙහෙත් ලබා දීමෙන් හෝ ඉන් පසුවද ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුකූල උපක්‍රම මගින් ජීවිතයෙන් තොර කිරීමයි. ජීවිතයෙන් තොර කිරීම යන්නෙහි නියම අර්ථය ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලීමම වන බැවින්, එහි පද විවරණයෙහි ‘ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳියි, නිරුද්ධ කරයි, ජීවිත පැවැත්ම විකෘති කරයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි ජීවිතේන්ද්‍රියයේ අඛණ්ඩ පැවැත්ම සිඳින්නා වූ ද, නිරුද්ධ කරන්නා වූ ද මහණ තෙමේ ‘ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳියි, නිරුද්ධ කරයි’ යැයි කියනු ලැබේ. එම අර්ථයම ‘සන්තතිං විකෝපේති’ (පැවැත්ම විකෘති කරයි) යන පදයෙන් දක්වන ලදී. ‘විකෝපේති’ යනු ජීවිතයෙන් වෙන් කරයි (තොර කරයි) යන්නයි.

Tattha duvidhaṃ jīvitindriyaṃ – rūpajīvitindriyaṃ, arūpajīvitindriyañca. Tesu arūpajīvitindriye upakkamo natthi, taṃ voropetuṃ na sakkā. Rūpajīvitindriye pana atthi, taṃ voropetuṃ sakkā. Taṃ pana voropento arūpajīvitindriyampi voropeti. Teneva hi saddhiṃ taṃ nirujjhati tadāyattavuttito. Taṃ pana voropento kiṃ atītaṃ voropeti, anāgataṃ, paccuppannanti? Neva atītaṃ, na anāgataṃ, tesu hi ekaṃ niruddhaṃ ekaṃ anuppannanti ubhapampi asantaṃ, asantattā upakkamo natthi, upakkamassa natthitāya ekampi voropetuṃ na sakkā. Vuttampi cetaṃ –

එහි ජීවිතේන්ද්‍රිය රූප ජීවිතේන්ද්‍රිය හා අරූප ජීවිතේන්ද්‍රිය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ අතුරින් අරූප ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ කිරීමට උපක්‍රමයක් නැත, එය ජීවිතයෙන් තොර කළ නොහැක. රූප ජීවිතේන්ද්‍රිය විනාශ කිරීමට උපක්‍රම පවතින අතර එය ජීවිතයෙන් තොර කළ හැක. එය තොර කරන තැනැත්තා අරූප ජීවිතේන්ද්‍රියද තොර කරයි. මන්ද යත්, අරූප ජීවිතේන්ද්‍රිය රූප ජීවිතේන්ද්‍රිය මත යැපෙන බැවින් ඒ සමඟම නිරුද්ධ වන හෙයිනි. එය තොර කරන්නා අතීත වූවක්ද, අනාගත වූවක්ද, නැතහොත් වර්තමාන වූවක්ද තොර කරන්නේ? අතීතය හෝ අනාගතය තොර කළ නොහැක. මන්ද යත්, එයින් එකක් නිරුද්ධ වී ඇති අතර අනෙක තවම ඉපදී නැති හෙයිනි. ඒ දෙකම දැනට නොපවතින බැවින් ඒවා කෙරෙහි උපක්‍රමයක් යෙදිය නොහැක. උපක්‍රමයක් යෙදිය නොහැකි බැවින් එකකුදු තොර කළ නොහැක. මෙය මෙසේද වදාරන ලදී -

‘‘Atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati; na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvittha; na jīvati. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha; na jīvissatī’’ti (mahāni. 10).

“අතීත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් විය, (දැන්) ජීවත් නොවේ, (මතු) ජීවත් නොවන්නේය. අනාගත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වන්නේය, (කලින්) ජීවත් නොවීය, (දැන්) ජීවත් නොවේ. වර්තමාන චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වේ, (කලින්) ජීවත් නොවීය, (මතු) ජීවත් නොවන්නේය.”

Tasmā [Pg.39] yattha jīvati tattha upakkamo yuttoti paccuppannaṃ voropeti.

එබැවින්, යම් වර්තමාන චිත්තක්ෂණයක සත්ත්වයා ජීවත් වේ ද, එහි ම උපක්‍රමය යෙදිය යුතු බැවින් (එමගින්) වර්තමාන ජීවිතේන්ද්‍රිය නසයි (කපා දමයි).

Paccuppannañca nāmetaṃ khaṇapaccuppannaṃ, santatipaccuppannaṃ, addhāpaccuppannanti tividhaṃ. Tattha ‘‘khaṇapaccuppannaṃ’’ nāma uppādajarābhaṅgasamaṅgi, taṃ voropetuṃ na sakkā. Kasmā? Sayameva nirujjhanato. ‘‘Santatipaccuppannaṃ’’ nāma sattaṭṭhajavanavāramattaṃ sabhāgasantativasena pavattitvā nirujjhanakaṃ, yāva vā uṇhato āgantvā ovarakaṃ pavisitvā nisinnassa andhakāraṃ hoti, sītato vā āgantvā ovarake nisinnassa yāva visabhāgautupātubhāvena purimako utu nappaṭippassambhati, etthantare ‘‘santatipaccuppanna’’nti vuccati. Paṭisandhito pana yāva cuti, etaṃ ‘‘addhāpaccuppannaṃ’’ nāma. Tadubhayampi voropetuṃ sakkā. Kathaṃ? Tasmiñhi upakkame kate laddhupakkamaṃ jīvitanavakaṃ nirujjhamānaṃ dubbalassa parihīnavegassa santānassa paccayo hoti. Tato santatipaccuppannaṃ vā addhāpaccuppannaṃ vā yathāparicchinnaṃ kālaṃ apatvā antarāva nirujjhati. Evaṃ tadubhayampi voropetuṃ sakkā, tasmā tadeva sandhāya ‘‘santatiṃ vikopetī’’ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ.

මෙම වර්තමානය නම් ක්ෂණ වර්තමානය, සන්තති වර්තමානය සහ අද්ධා වර්තමානය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'ක්ෂණ වර්තමානය' යනු උප්පාද, ජරා, භංග යන ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූවකි; එය නැසීම කළ නොහැක්කකි. ඒ මන්ද? එය ඉබේම නිරුද්ධ වන බැවිනි. 'සන්තති වර්තමානය' යනු ජවන වාර හතක් හෝ අටක් පමණ කාලයක් සමාන ස්වභාවයෙන් පැවත නිරුද්ධ වන්නකි. යම් තාක් අව්වේ සිට අවුත් කාමරයකට වැදුණු තැනැත්තාට අඳුර පවතී ද, නැතහොත් සීතල ප්‍රදේශයක සිට අවුත් කාමරයක සිටින්නාට විෂම ඍතු ඇතිවීම නිසා පෙර පැවති සීතල ගතිය පහ නොවේ ද, ඒ අතරතුර කාලය 'සන්තති වර්තමානය' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිසන්ධියේ සිට චුතිය දක්වා වූ කාලය 'අද්ධා වර්තමානය' නම් වේ. ඒ දෙවර්ගයම (සන්තති හා අද්ධා වර්තමානයන්) නැසීම කළ හැකිය. ඒ කෙසේද? යම් උපක්‍රමයක් කළ විට, එම උපක්‍රමය නිසා දුර්වල වූ හා වේගය හීන වූ රූප පරම්පරාවට ජීවිත නවක කලාපය ප්‍රත්‍ය වේ. එවිට සන්තති වර්තමානය හෝ අද්ධා වර්තමානය හෝ නියමිත කාලය තෙක් නොපැමිණ අතරමඟ දී නිරුද්ධ වේ. මෙසේ ඒ දෙවර්ගයම නැසීම කළ හැකි බැවින්, එය ම අරමුණු කොට 'සන්තතිය විනාශ කරයි' යනුවෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින්) වදාරන ලද බව දත යුතුය.

Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo, pāṇātipāto veditabbo, pāṇātipāti veditabbo, pāṇātipātassa payogo veditabbo. Tattha ‘‘pāṇo’’ti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Jīvitindriyañhi atipātento ‘‘pāṇaṃ atipātetī’’ti vuccati taṃ vuttappakārameva. ‘‘Pāṇātipāto’’ti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakaṃ payogaṃ samuṭṭhāpeti, sā vadhakacetanā ‘‘pāṇātipāto’’ti vuccati. ‘‘Pāṇātipātī’’ti vuttacetanāsamaṅgi puggalo daṭṭhabbo. ‘‘Pāṇātipātassa payogo’’ti pāṇātipātassa chapayogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti.

මෙම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස ප්‍රාණියා, ප්‍රාණඝාතය, ප්‍රාණඝාතකයා සහ ප්‍රාණඝාතයේ ප්‍රයෝගය දත යුතුය. එහි 'ප්‍රාණියා' යනු ව්‍යවහාර වශයෙන් සත්ත්වයා ය; පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. ජීවිතේන්ද්‍රිය නසන්නා 'ප්‍රාණියා නසයි' යැයි කියනු ලබන අතර, එය ඉහත කී ආකාරයම වේ. 'ප්‍රාණඝාතය' යනු යම් චේතනාවකින් ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන ප්‍රයෝගයක් ඇති කෙරේ ද, එම වධක චේතනාවයි. 'ප්‍රාණඝාතකයා' යනු එම චේතනාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ය. 'ප්‍රාණඝාතයේ ප්‍රයෝග' සය වැදෑරුම් වේ. එනම්: සාහත්ථික (ස්වහස්තයෙන් කිරීම), ආණත්තික (නියෝග කිරීම), නිස්සග්ගිය (විදීම/විසි කිරීම), ථාවර (ස්ථාවර උපක්‍රම), විජ්ජාමය (විද්‍යාවන්/මන්ත්‍ර මගින්) සහ ඉද්ධිමය (ඍද්ධි බලයෙන්) වශයෙනි.

Tattha ‘‘sāhatthiko’’ti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. ‘‘Āṇattiko’’ti aññaṃ āṇāpentassa ‘‘evaṃ vijjhitvā vā paharitvā vā mārehī’’ti āṇāpanaṃ. ‘‘Nissaggiyo’’ti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. ‘‘Thāvaro’’ti asañcārimena upakaraṇena māretukāmassa opātaapassenaupanikkhipanaṃ bhesajjasaṃvidhānaṃ. Te cattāropi parato pāḷivaṇṇanāyameva vitthārato āvibhavissanti.

එහි 'සාහත්ථික' යනු තමා විසින්ම මරන්නා ශරීරයෙන් හෝ ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් (ආයුධයකින්) පහර දීමයි. 'ආණත්තික' යනු 'මෙසේ විද හෝ පහර දී මරාපිය' කියා අන්‍යකයෙකුට අණ කිරීමයි. 'නිස්සග්ගිය' යනු දුර සිටින කෙනෙකු මැරීම පිණිස ශරීරයෙන් හෝ ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් හී, ලන්ස, යන්ත්‍ර, ගල් ආදිය විදීම හෝ විසි කිරීමයි. 'ථාවර' යනු නිශ්චල උපකරණ මගින් මැරීමට කැමති වන්නා වළවල් කැපීම, ඇඳි ආදිය තැබීම හෝ වස විස පිළියෙළ කිරීමයි. මේ සතරම මතු පාලි වර්ණනාවන්හිදී විස්තරාත්මකව පැහැදිලි වනු ඇත.

Vijjāmayaiddhimayā [Pg.40] pana pāḷiyaṃ anāgatā. Te evaṃ veditabbā. Saṅkhepato hi māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogo. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘katamo vijjāmayo payogo? Āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti; nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite paṭisenāya paccatthikesu paccāmittesu ītiṃ uppādenti, upaddavaṃ uppādenti, rogaṃ uppādenti, pajjarakaṃ uppādenti, sūcikaṃ karonti, visūcikaṃ karonti, pakkhandiyaṃ karonti. Evaṃ āthabbaṇikā āthabbaṇaṃ payojenti. Vijjādhārā vijjaṃ parivattetvā nagare vā ruddhe…pe… pakkhandiyaṃ karontī’’ti evaṃ vijjāmayaṃ payogaṃ dassetvā āthabbaṇikehi ca vijjādharehi ca māritānaṃ bahūni vatthūni vuttāni, kiṃ tehi! Idañhettha lakkhaṇaṃ māraṇāya vijjāparijappanaṃ vijjāmayo payogoti.

විජ්ජාමය සහ ඉද්ධිමය ප්‍රයෝග පාලි පාඨයෙහි සඳහන් නොවේ. ඒවා මෙසේ දත යුතුය. සැකෙවින් කිවහොත් මැරීම සඳහා මන්ත්‍ර ජප කිරීම විජ්ජාමය ප්‍රයෝගයයි. අටුවාවන්හි සඳහන් වන්නේ 'විජ්ජාමය ප්‍රයෝගය යනු කුමක්ද? ආථබ්බණික (අථර්වන් වේදය දන්නා) ගුරුවරු ආථබ්බණ මන්ත්‍ර යොදති. නගරයක් වටලනු ලැබූ විට හෝ සටනක් ඇති වූ විට සතුරු සේනාව කෙරෙහි උපද්‍රව පමුණුවති, රෝග පමුණුවති, උණ රෝග, සුචිකා (ශරීරය විදින්නාක් වැනි වේදනා), විසුචිකා (අතීසාරය), පක්ඛන්දිකා (ලේ අතීසාරය) ආදිය ඇති කරති. මන්ත්‍රධරයෝ ද මන්ත්‍ර ජප කොට නගරයක් වටලනු ලැබූ විට... පෙ... ලේ අතීසාරය දක්වා වූ රෝග ඇති කරති' යනුවෙනි. මෙසේ විජ්ජාමය ප්‍රයෝගය දක්වා ආථබ්බණිකයන් හා මන්ත්‍රධරයන් විසින් මරන ලද සත්ත්වයන් පිළිබඳ බොහෝ කරුණු දක්වා ඇත. ඒවායින් කවර ඵලයක් ද? මෙහි ලක්ෂණය නම් මැරීම පිණිස මන්ත්‍ර ජප කිරීම විජ්ජාමය ප්‍රයෝගය බවයි.

Kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ iddhimayo payogo. Kammavipākajiddhi ca nāmesā nāgānaṃ nāgiddhi, supaṇṇānaṃ supaṇṇiddhi, yakkhānaṃ yakkhiddhi, devānaṃ deviddhi, rājūnaṃ rājiddhīti bahuvidhā. Tattha diṭṭhadaṭṭhaphuṭṭhavisānaṃ nāgānaṃ disvā ḍaṃsitvā phusitvā ca parūpaghātakaraṇe ‘‘nāgiddhi’’ veditabbā. Supaṇṇānaṃ mahāsamuddato dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇe ‘‘supaṇṇiddhi’’ veditabbā. Yakkhā pana neva āgacchantā na paharantā dissanti, tehi pahaṭasattā pana tasmiṃyeva ṭhāne maranti, tatra tesaṃ ‘‘yakkhiddhi’’ daṭṭhabbā. Vessavaṇassa sotāpannakālato pubbe nayanāvudhena olokitakumbhaṇḍānaṃ maraṇe aññesañca devānaṃ yathāsakaṃ iddhānubhāve ‘‘deviddhi’’ veditabbā. Rañño cakkavattissa saparisassa ākāsagamanādīsu, asokassa heṭṭhā upari ca yojane āṇāpavattanādīsu, piturañño ca sīhaḷanarindassa dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyassamaraṇe ‘‘rājiddhi’’ daṭṭhabbāti.

කර්ම විපාකයෙන් උපන් ඍද්ධිය යෙදවීම ඉද්ධිමය ප්‍රයෝගයයි. එම කර්මවිපාකජ ඍද්ධිය නාගයන්ගේ නාග ඍද්ධිය, ගුරුළන්ගේ ගුරුළු ඍද්ධිය, යක්ෂයන්ගේ යක්ෂ ඍද්ධිය, දෙවියන්ගේ දේව ඍද්ධිය, රජවරුන්ගේ රාජ ඍද්ධිය යැයි නන්වැදෑරුම් වේ. එහි දර්ශනයෙන්, දෂ්ට කිරීමෙන් හා ස්පර්ශයෙන් විෂ ඇති වන නාගයන්, දැකීමෙන් හෝ දෂ්ට කිරීමෙන් හෝ ස්පර්ශ කිරීමෙන් අන්‍යයන් නැසීම 'නාග ඍද්ධිය' ලෙස දත යුතුය. ගුරුළන් මහා සමුද්‍රයෙන් රියන් දෙසිය තුන්සීයක් පමණ වන නාගයන් ඇද ගැනීම 'ගුරුළු ඍද්ධිය' ලෙස දත යුතුය. යක්ෂයන් පැමිණෙනවා හෝ පහර දෙනවා හෝ නොපෙනේ, නමුත් ඔවුන් විසින් පහර දෙන ලද සත්ත්වයෝ එම ස්ථානයේදීම මිය යති; එය ඔවුන්ගේ 'යක්ෂ ඍද්ධිය' ලෙස දත යුතුය. වෛශ්‍රවණ (වෙස්සවණ) රජු සෝවාන් වීමට පෙර තම නේත්‍රායුධයෙන් බැලීමෙන් කුම්භාණ්ඩයන් මිය යාම ද, අනෙක් දෙවියන්ගේ ඒ ඒ ඍද්ධි අනුභාවයන් ද 'දේව ඍද්ධිය' ලෙස දත යුතුය. පිරිවර සහිත සක්විති රජු අහසින් යාම ආදිය ද, අසෝක රජුගේ අණ යොදුනක් උඩට හා යොදුනක් යටට පැතිරීම ආදිය ද, සිංහල රජුගේ පිය රජු දළ ගැටීමෙන් චූළසුමන කෙළඹියා මිය යාම ද 'රාජ ඍද්ධිය' ලෙස දත යුතුය.

Keci pana ‘‘puna caparaṃ, bhikkhave, samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto aññissā kucchigataṃ gabbhaṃ pāpakena manasāanupekkhitā hoti ‘aho vatāyaṃ kucchigato gabbho na sotthinā abhinikkhameyyā’ti. Evampi bhikkhave kulumbassa upaghāto hotī’’ti ādikāni suttāni dassetvā bhāvanāmayiddhiyāpi parūpaghātakammaṃ vadanti; saha parūpaghātakaraṇena ca ādittagharūparikhittassa [Pg.41] udakaghaṭassa bhedanamiva iddhivināsañca icchanti; taṃ tesaṃ icchāmattameva. Kasmā? Yasmā kusalavedanāvitakkaparittattikehi na sameti. Kathaṃ? Ayañhi bhāvanāmayiddhi nāma kusalattike kusalā ceva abyākatā ca, pāṇātipāto akusalo. Vedanāttike adukkhamasukhasampayuttā pāṇātipāto dukkhasampayutto. Vitakkattike avitakkāvicārā, pāṇātipāto savitakkasavicāro. Parittattike mahaggatā, pāṇātipāto parittoti.

එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු "මහණෙනි, ඍද්ධිමත් වූ චිත්තවශීප්‍රාප්ත වූ ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් අන්‍ය ස්ත්‍රියකගේ කුසෙහි ඇති ගැබ දෙස පාපී සිතින් බලා 'ඇය සුවසේ ප්‍රසූත නොකෙරේවා' යැයි සිතයි. මහණෙනි, මෙසේ ද කුසෙහි වූ ගැබ නිරුද්ධ වේ" යනාදී සූත්‍ර දක්වා භාවනාමය ඍද්ධියෙන් ද අන්‍යයන් නැසීම සිදුවන බව පවසති. තවද, ප්‍රාණඝාතය කිරීමත් සමඟම ගිනිගත් ගෙයක් මතුපිටට දැමූ පැන් කළයක් බිඳී යන්නාක් මෙන් ඍද්ධිය ද විනාශ වන බව පිළිගනිති. එය ඔවුන්ගේ කැමැත්ත (මතය) පමණකි. ඒ මන්ද? කුසල, වේදනා, විතක්ක, පරිත්ත යන ති්‍රකයන් සමඟ එය නොසැසඳෙන බැවිනි. ඒ කෙසේද? භාවනාමය ඍද්ධිය යනු කුසල ති්‍රකයේ දී කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත වේ; ප්‍රාණඝාතය අකුසල් වේ. වේදනා ති්‍රකයේ දී ඍද්ධිය අදුක්ඛමසුඛ වේදනා සහිත වේ; ප්‍රාණඝාතය දුක්ඛ වේදනා සහිත වේ. විතක්ක ති්‍රකයේ දී ඍද්ධිය අවිතක්ක අවිචාර වේ; ප්‍රාණඝාතය සවිතක්ක සවිචාර වේ. පරිත්ත ති්‍රකයේ දී ඍද්ධිය මහග්ගත වේ; ප්‍රාණඝාතය පරිත්ත ධර්මයකි.

Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ. Kiṃ harati? Jīvitaṃ. Atha vā haritabbanti hārakaṃ; upanikkhipitabbanti attho. Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ. Assāti manussaviggahassa. Pariyeseyyāti yathā labhati tathā kareyya; upanikkhipeyyāti attho. Etena thāvarappayogaṃ dasseti. Itarathā hi pariyiṭṭhamatteneva pārājiko bhaveyya; na cetaṃ yuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana sabbaṃ byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetuṃ ‘‘asiṃ vā…pe… rajjuṃ vā’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ.

‘සත්ථහාරකං වාස්ස පරියෙසෙය්‍ය’ යන්නෙහි, පණ පැහැරගන්නා නිසා ‘හාරක’ නම් වේ. කුමක් පැහැරගන්නේද? ජීවිතයයි. එසේත් නැතිනම් (තමා සමීපයෙහි) තැබිය යුතු බැවින් ‘හාරක’ නම් වේ; එහි අර්ථය වන්නේ සමීපයෙහි තැබිය යුතු බවයි. ආයුධයක් වූ ඒ හාරකය ‘සත්ථහාරක’ නම් වේ. ‘අස්ස’ යනු මනුෂ්‍යයාටය. ‘පරියෙසෙය්‍ය’ යනු යම් අයුරකින් එය ලබාගත හැකිද, එම අයුරින් කටයුතු කිරීමයි; එහි අර්ථය (සමීපයෙහි) තැබීමයි. මෙයින් ස්ථාවර ප්‍රයෝගය (ස්ථිර වෑයම) දක්වනු ලැබේ. එසේ නොවන කල්හි සෙවීම් මාත්‍රයකින්ම පාරාජිකා වනු ඇත; එය නොගැලපේ. එහෙත් පාලියෙහි සියලු ව්‍යංජන (වචන) නොගෙන, මෙහි ස්ථාවර ප්‍රයෝගයට ඇතුළත් වන යම් ආයුධයක් වේද, එයම දැක්වීම පිණිස ‘අසිං වා ...පෙ... රජ්ජුං වා’ යනාදී වශයෙන් පද භාජනය (පද විග්‍රහය) වදාරන ලදී.

Tattha satthanti vuttāvasesaṃ yaṃkiñci samukhaṃ veditabbaṃ. Laguḷapāsāṇavisarajjūnañca jīvitavināsanabhāvato satthasaṅgaho veditabbo. Maraṇavaṇṇaṃ vāti ettha yasmā ‘‘kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, yo tvaṃ na labhasi paṇītāni bhojanāni bhuñjitu’’ntiādinā nayena jīvite ādīnavaṃ dassentopi ‘‘tvaṃ khosi upāsaka katakalyāṇo…pe… akataṃ tayā pāpaṃ, mataṃ te jīvitā seyyo, ito tvaṃ kālaṅkato paricarissasi accharāparivuto nandanavane sukhappatto viharissasī’’tiādinā nayena maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇantopi maraṇavaṇṇameva saṃvaṇṇeti. Tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vuttaṃ – ‘‘jīvite ādīnavaṃ dasseti, maraṇe vaṇṇaṃ bhaṇatī’’ti.

එහි ‘සත්ථ’ (ආයුධ) යනු වදාරන ලද ඉතිරි ආයුධවලින් යුත් යම්කිසි මුවහත් දෙයක් ලෙස දත යුතුය. මුගුරු, ගල්, විෂ සහ ලණු ආදිය ජීවිතය විනාශ කිරීමට හේතු වන බැවින් ඒවා ‘සත්ථ’ (ආයුධ) ගණයෙහිලා දත යුතුය. ‘මරණවණ්ණං වා’ යන්නෙහි, ‘යම් ඔබ ප්‍රණීත භෝජනයන් අනුභව කිරීමට නොලබන්නේද, එවන් ඔබගේ මේ දුක්ඛිත වූ ලාමක ජීවිතයෙන් ඇති පලය කිම?’ යනාදී වශයෙන් ජීවිතයේ ආදීනව දක්වන්නේ වුවද, ‘උපාසකය, ඔබ පින් කළ අයෙකි...පෙ... ඔබ අතින් පව් සිදු වී නැත, ඔබට ජීවත් වීමට වඩා මරණය උතුම්ය, ඔබ මෙයින් කළුරිය කොට දිව්‍යාංගනාවන් පිරිවරා නන්දන වනයෙහි සැපවත් ව වෙසෙනු ඇත’ යනාදී වශයෙන් මරණයේ ගුණ පවසන්නේද මරණයේ ගුණයම වර්ණනා කිරීමක් වේ. එබැවින් ‘ජීවිතයේ ආදීනව දක්වයි, මරණයේ ගුණ පවසයි’ යනුවෙන් පද විග්‍රහය දෙයාකාරයකින් බෙදා වදාරන ලදී.

Maraṇāya vā samādapeyyāti maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya. Satthaṃ vā āharāti ādīsu ca yampi na vuttaṃ ‘‘sobbhe vā narake vā papāte vā papatā’’tiādi, taṃ sabbaṃ parato vuttanayattā atthato vuttamevāti veditabbaṃ. Na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattuṃ.

‘මරණාය වා සමාදපෙය්‍ය’ යනු මරණය පිණිස උපක්‍රමයක් සමාදන් කරවීමයි (පෙළඹවීමයි). ‘සත්ථං වා ආහරා’ යනාදියෙහි, ‘වළක හෝ නිරයක හෝ ප්‍රපාතයක හෝ වැටෙන්න’ යනාදී වශයෙන් යමක් වදාරා නොමැති වුවද, එය පසුව වදාරන ලද ක්‍රමයට අනුව අර්ථ වශයෙන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මන්ද යත්, සියල්ල සෘජුවම පැවසීම කළ නොහැකි බැවිනි.

Iti [Pg.42] cittamanoti iticitto itimano; ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’ti ettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho. Yasmā panettha mano cittasaddassa atthadīpanatthaṃ vutto, atthato panetaṃ ubhayampi ekameva, tasmā tassa atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘yaṃ cittaṃ taṃ mano, yaṃ mano taṃ citta’’nti vuttaṃ. Itisaddaṃ pana uddharitvāpi na tāva attho vutto. Cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo. Idañhi ‘‘iticittasaṅkappo’’ti evaṃ avuttampi adhikārato vuttameva hotīti veditabbaṃ. Tathā hissa tamevaatthaṃ dassento ‘‘maraṇasaññī’’tiādimāha. Yasmā cettha ‘‘saṅkappo’’ti nayidaṃ vitakkassa nāmaṃ. Atha kho saṃvidahanamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati. Tasmā citto nānappakārako saṅkappo assāti cittasaṅkappoti evamattho daṭṭhabbo. Tathā hissa padabhājanampi saññācetanādhippāyavasena vuttaṃ. Ettha ca ‘‘adhippāyo’’ti vitakko veditabbo.

‘ඉති චිත්තමනො’ යනු මෙබඳු සිතක් ඇති, මෙබඳු මනසක් ඇති යන්නයි; ‘මතං තෙ ජීවිතා සෙය්‍යො’ යනාදී තන්හි පවසන ලද මරණ චිත්තය, මරණ මනස ඇතිව යන්න අර්ථයයි. මෙහි ‘මන’ යන වචනය ‘චිත්ත’ යන වචනයේ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට යොදා ඇති අතර, අර්ථ වශයෙන් මේ දෙකම එකක්මය. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් එහි වෙනසක් නොමැති බව දැක්වීමට ‘යමක් සිතද එය මනසයි, යමක් මනසද එය සිතයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘ඉති’ යන ශබ්දය වෙන් කොට දැක්වුවද, තවම එහි අර්ථය දක්වා නැත. ‘චිත්තසංකප්පො’ යන මෙම පදයෙහි අධිකාර වශයෙන් ‘ඉති’ යන්න එක් කරගත යුතුය. මෙය ‘ඉති චිත්තසංකප්පො’ යනුවෙන් මෙසේ ඍජුව පවසා නොමැති වුවද, අධිකාරය නිසා වදාරන ලද්දක්ම වන බව දත යුතුය. එසේම එහි එම අර්ථයම දක්වමින් ‘මරණසඤ්ඤී’ (මරණ සංඥාව ඇතිව) යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහි ‘සංකප්ප’ යනු හුදු විතර්කයට පමණක් නමක් නොවේ. එය සැලසුම් කිරීමේ (සංවිධානය කිරීමේ) ස්වභාවයට කියන නමකි. එම සැලසුම් කිරීම මෙම අර්ථයෙහිදී සංඥාව, චේතනාව සහ අදහස (අධිප්පාය) යන කරුණුවලට ඇතුළත් වේ. එබැවින් සිතෙහි හටගත් නානාවිධ වූ සැලසුම් ඇත්තේ ‘චිත්තසංකප්පො’ නම් වන බව මෙසේ අර්ථය දත යුතුය. එහෙයින් එහි පද විග්‍රහයද සංඥා, චේතනා සහ අදහස් වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙහි ‘අධිප්පාය’ යනු විතර්කය ලෙස දත යුතුය.

Uccāvacehi ākārehīti mahantāmahantehi upāyehi. Tattha maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇane tāva jīvite ādīnavadassanavasena avacākāratā maraṇe vaṇṇabhaṇanavasena uccākāratā veditabbā. Samādapane pana muṭṭhijāṇunipphoṭanādīhi maraṇasamādapanavasena uccākāratā, ekato bhuñjantassa nakhe visaṃ pakkhipitvā maraṇādisamādapanavasena avacākāratā veditabbā.

‘උච්චාවචෙහි ආකාරෙහි’ යනු කුඩා හා මහා වූ උපක්‍රමයන් මගිනි. එහි මරණයේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේදී, මුලින්ම ජීවිතයේ ආදීනව දැක්වීම මගින් ‘අවච ආකාරය’ (පහත්/සූක්ෂ්ම ක්‍රමය) ද, මරණයේ ගුණ පැවසීම මගින් ‘උච්ච ආකාරය’ (උසස්/ප්‍රකට ක්‍රමය) ද දත යුතුය. මරණයට සමාදන් කරවීමේදී (පෙළඹවීමේදී) මිටිමොළවා පහරදීම, දණහිසින් ඇනීම ආදිය මගින් මරණයට පෙළඹවීම ‘උච්ච ආකාරය’ (ප්‍රකට ක්‍රමය) ලෙසද, එක්ව අනුභව කරන කල්හි නියපොත්තට විෂ දමා මරණයට පෙළඹවීම ආදිය ‘අවච ආකාරය’ (සූක්ෂ්ම ක්‍රමය) ලෙසද දත යුතුය.

Sobbhe vā narake vā papāte vāti ettha sobbho nāma samantato chinnataṭo gambhīro āvāṭo. Narako nāma tattha tattha phalantiyā bhūmiyā sayameva nibbattā mahādarī, yattha hatthīpi patanti, corāpi nilīnā tiṭṭhanti. Papātoti pabbatantare vā thalantare vā ekato chinno hoti. Purime upādāyāti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā adinnañca ādiyitvā pārājikaṃ āpattiṃ āpanne puggale upādāya. Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

‘සොබ්භෙ වා නරකෙ වා පපාතෙ වා’ යන්නෙහි, ‘සොබ්භ’ යනු අවටින් කැඩී ගිය ඉවුරු ඇති ගැඹුරු වළකි. ‘නරක’ යනු තැනින් තැන මහ පොළොව පැලී ස්වාභාවිකවම හටගත් මහත් වූ ප්‍රපාතයකි; එහි ඇතුන් පවා වැටෙන අතර සොරුන් පවා සැඟවී සිටිති. ‘පපාත’ යනු පර්වත අතර හෝ තැන්නක එක පැත්තකින් කැඩී ගිය ප්‍රපාතයකි. ‘පුරිමෙ උපාදාය’ යනු මෙවුන්දම් සේවනය කර හෝ නුදුන් දේ ගෙන හෝ පාරාජිකා ආපත්තියට පත් පුද්ගලයන් උපමාවට ගෙන (මුල් පාරාජිකා දෙක සැලකිල්ලට ගෙන) පවසන ලද්දකි. සෙසු කොටස් පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව සහ පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් ප්‍රකටම වේ.

174. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi saṅkhepeneva manussaviggahapārājikaṃ dassitaṃ, na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā. Saṅkhepadassite ca atthe na sabbākāreneva [Pg.43] bhikkhū nayaṃ gahetuṃ sakkonti, anāgate ca pāpapuggalānampi okāso hoti, tasmā bhikkhūnañca sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ anāgate ca pāpapuggalānaṃ okāsapaṭibāhanatthaṃ puna ‘‘sāmaṃ adhiṭṭhāyā’’tiādinā nayena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārato manussaviggahapārājikaṃ dassento ‘‘sāmanti sayaṃ hanatī’’tiādimāha.

174. මෙසේ උදෙස් (සාරාංශ) වශයෙන් දක්වන ලද ශික්ෂාපදය පද අනුක්‍රමයෙන් විභාජනය කොට, දැන්, මීට පෙර පද භාජනයෙහි (පද විග්‍රහයෙහි) සංක්ෂිප්තව පමණක් මනුෂ්‍ය විග්‍රහ පාරාජිකාව දක්වන ලද බැවින් ද, විස්තරාත්මකව ආපත්තියට පමුණුවමින් පාලිය තබා නොමැති බැවින් ද, කරුණු සංක්ෂිප්තව දැක්වූ කල්හි භික්ෂූන්ට සෑම අයුරින්ම එම ක්‍රමය වටහා ගැනීමට නොහැකි වන බැවින් ද, අනාගතයෙහි පාපී පුද්ගලයන්ට (වරදෙහි බැඳීමට) අවකාශ ලැබෙන බැවින් ද, භික්ෂූන්ට සෑම අයුරින්ම ක්‍රමය වටහා ගැනීම පිණිසත් අනාගතයෙහි පාපී පුද්ගලයන්ට ඇති ඉඩකඩ වැළැක්වීම පිණිසත් නැවත ‘සාමං අධිට්ඨාය’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා, විස්තර වශයෙන් මනුෂ්‍ය විග්‍රහ පාරාජිකාව දක්වමින් ‘සාමන්ති සයං හනති’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanāya saddhiṃ vinicchayakathā – kāyenāti hatthena vā pādena vā muṭṭhinā vā jāṇunā vā yena kenaci aṅgapaccaṅgena. Kāyapaṭibaddhenāti kāyato amocitena asiādinā paharaṇena. Nissaggiyenāti kāyato ca kāyapaṭibaddhato ca mocitena ususattiādinā. Ettāvatā sāhatthiko ca nissaggiyo cāti dve payogā vuttā honti.

එහි අප්‍රකට පදයන් විස්තර කිරීමත් සමග කෙරෙන විනිශ්චය කථාව මෙසේය: ‘කායෙන’ යනු අතින් හෝ පයින් හෝ මිටිමොළවා හෝ දණහිසින් හෝ යම්කිසි අවයවයකින් (පහර දෙයිද යන්නයි). ‘කායපටිබද්ධෙන’ යනු කයෙන් වෙන් නොකළ කඩුව ආදී පහර දෙන ආයුධයකින් (පහර දෙයිද යන්නයි). ‘නිස්සග්ගියෙන’ යනු කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ වූ දෙයකින් මුදා හරින ලද හී, හෙල්ල ආදියෙනි. මෙපමණකින් ‘සාහත්ථික’ (තමාගේ අතින්ම කරන ප්‍රයෝගය) සහ ‘නිස්සග්ගිය’ (මුදා හැරීමෙන් කරන ප්‍රයෝගය) යන ප්‍රයෝග දෙක පවසන ලද්දේ වෙයි.

Tattha ekameko uddissānuddissabhedato duvidho. Tattha uddesike yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammunā bajjhati. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddesike pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammunā bajjhati. Ubhayathāpi ca paharitamatte vā maratu pacchā vā teneva rogena, paharitamatteyeva kammunā bajjhati. Maraṇādhippāyena ca pahāraṃ datvā tena amatassa puna aññacittena pahāre dinne pacchāpi yadi paṭhamappahāreneva marati, tadā eva kammunā baddho. Atha dutiyappahārena marati, natthi pāṇātipāto. Ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho. Ubhayehi amate nevatthi pāṇātipāto. Esa nayo bahūhipi ekassa pahāre dinne. Tatrāpi hi yassa pahārena marati, tasseva kammunā baddho hotīti.

එහි එක එක ප්‍රයෝගය බැගින් නියම කරන ලද සහ නියම නොකරන ලද වශයෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි නියම කරන ලද ප්‍රයෝගයේදී යම් අයෙකු උදෙසා පහර දෙන්නේ ද, ඔහුම මිය යාමෙන් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයට හසු වේ. "යම් කිසිවෙක් මිය යේවා" යැයි මෙසේ නියම නොකරන ලද ප්‍රයෝගයේදී පහර දීම හේතුවෙන් යම් අයෙකු මිය යන්නේ නම්, ඔහු මිය යාමෙන් ප්‍රාණාතිපාත කර්මයට හසු වේ. මේ ආකාර දෙකේදීම පහර දුන් සැණින් හෝ පසුව එම පහර නිසාම හටගත් රෝගයකින් මිය ගියත්, පහර දුන් මොහොතේම කර්මයට හසු වේ. මරා දැමීමේ අදහසින් පහරක් දී, ඉන් ඔහු නොමළ විට නැවත වෙනත් සිතකින් (මරණ චේතනාවෙන් තොරව) පහරක් දුන් කල්හි, පසුව වුවද ඔහු පළමු පහරින්ම මිය යන්නේ නම් එවිටම කර්මයට හසු වේ. ඉදින් දෙවන පහරින් මිය යන්නේ නම් ප්‍රාණාතිපාතයක් නැත. පහරවල් දෙකෙන්ම මිය ගියත් පළමු පහර දුන් තැනැත්තා පළමු පහර හේතුවෙන් කර්මයට හසු වේ. දෙපහරින්ම නොමළේ නම් ප්‍රාණාතිපාතයක් නැත. බොහෝ දෙනෙකු එක් අයෙකුට පහර දුන් විට ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහිදී ද යමෙකුගේ පහරින් මිය යන්නේ ද ඔහුටම කර්මය සිදු වේ.

Kammāpattibyattibhāvatthañcettha eḷakacatukkampi veditabbaṃ. Yo hi eḷakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ upadhāreti ‘‘rattiṃ āgantvā vadhissāmī’’ti. Eḷakassa ca nipannokāse tassa mātā vā pitā vā arahā vā paṇḍukāsāvaṃ pārupitvā nipanno hoti. So rattibhāge āgantvā ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā māreti. ‘‘Imaṃ vatthuṃ māremī’’ti cetanāya atthibhāvato ghātako ca hoti, anantariyakammañca phusati, pārājikañca āpajjati. Añño koci āgantuko nipanno hoti[Pg.44], ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti taṃ māreti, ghātako ca hoti pārājikañca āpajjati, ānantariyaṃ na phusati. Yakkho vā peto vā nipanno hoti, ‘‘eḷakaṃ māremī’’ti taṃ māreti ghātakova hoti, na cānantariyaṃ phusati, na ca pārājikaṃ āpajjati, thullaccayaṃ pana hoti. Añño koci nipanno natthi, eḷakova hoti taṃ māreti, ghātako ca hoti, pācittiyañca āpajjati. ‘‘Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃ māremī’’ti tesaṃyeva aññataraṃ māreti, ghātako ca hoti, ānantariyañca phusati, pārājikañca āpajjati. ‘‘Tesaṃ aññataraṃ māressāmī’’ti aññaṃ āgantukaṃ māreti, yakkhaṃ vā petaṃ vā māreti, eḷakaṃ vā māreti, pubbe vuttanayena veditabbaṃ. Idha pana cetanā dāruṇā hotīti.

කර්මයන්ගේ හා ඇවැත්වල පැහැදිලි බව පිණිස මෙහි එළු-සතර (ඒළක චතුක්කය) ද දත යුතුය. යම් අයෙක් එක් ස්ථානයක වැතිර සිටින එළුවෙකු දැක "රාත්‍රියෙහි පැමිණ මරන්නෙමි" යි සලකුණු කරයි. එළුවා වැතිර සිටි තැන ඔහුගේ මව හෝ පියා හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් පඬු පැහැ සිවුරක් පෙරවාගෙන වැතිර සිටියි. ඔහු රාත්‍රී කාලයේ පැමිණ "එළුවා මරමි" යි සිතා මව හෝ පියා හෝ රහතන් වහන්සේ මරා දමයි. "මේ වස්තුව මරමි" යන චේතනාව පවතින බැවින් ඔහු ඝාතකයෙකු වන අතර ආනන්තරිය කර්මයට ද හසු වේ, පාරාජිකා ඇවැතට ද පැමිණේ. වෙනත් ආගන්තුකයෙකු වැතිර සිටියදී "එළුවා මරමි" යි සිතා ඔහු මරා දැමුවහොත් ඔහු ඝාතකයෙකු වන අතර පාරාජිකා ඇවැතට පැමිණේ, නමුත් ආනන්තරිය කර්මයට හසු නොවේ. යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු වැතිර සිටියදී "එළුවා මරමි" යි සිතා ඔහු මරා දැමුවහොත් ඝාතකයෙකු පමණක් වන අතර ආනන්තරිය කර්මයට හසු නොවේ, පාරාජිකා ඇවැතට පත් නොවේ, නමුත් ථුලැසි ඇවැත් වේ. වෙනත් කිසිවෙකු නැතිව එළුවාම සිටියදී ඔහු මරා දැමුවහොත් ඝාතකයෙකු වන අතර පාචිත්තිය ඇවැතට පත් වේ. "මව, පියා හෝ රහතන් වහන්සේගෙන් කෙනෙකු මරමි" යි සිතා ඔවුන්ගෙන් අයෙකු මරා දැමුවහොත් ඝාතකයෙකු වන අතර ආනන්තරිය කර්මයට ද පාරාජිකා ඇවැතට ද පත් වේ. "ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකු මරමි" යි සිතා වෙනත් ආගන්තුකයෙකු හෝ යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු හෝ එළුවෙකු මරා දැමුවහොත් කලින් කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහිදී මරා දැමීමේ චේතනාව දරුණු වන බව දත යුතුය.

Aññānipi ettha palālapuñjādivatthūni veditabbāni. Yo hi ‘‘lohitakaṃ asiṃ vā sattiṃ vā pucchissāmī’’ti palālapuñje pavesento tattha nipannaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā āgantukapurisaṃ vā yakkhaṃ vā petaṃ vā tiracchānagataṃ vā māreti, vohāravasena ‘‘ghātako’’ti vuccati, vadhakacetanāya pana abhāvato neva kammaṃ phusati, na āpattiṃ āpajjati. Yo pana evaṃ pavesento sarīrasamphassaṃ sallakkhetvā ‘‘satto maññe abbhantaragato maratū’’ti pavesetvā māreti, tassa tesaṃ vatthūnaṃ anurūpena kammabaddho ca āpatti ca veditabbā. Esa nayo tattha nidahanatthaṃ pavesentassāpi vanappagumbādīsu khipantassāpi.

පිදුරු ගොඩවල් ආදී වෙනත් වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙහි කරුණු දත යුතුය. යම් අයෙක් "ලේ තැවරුණු කඩුව හෝ හෙල්ල පිස දමන්නෙමි" යි සිතා පිදුරු ගොඩකට එය ඇතුල් කරන විට, එහි වැතිර සිටින මව හෝ පියා හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් හෝ ආගන්තුක මිනිසෙකු හෝ යක්ෂයෙකු හෝ ප්‍රේතයෙකු හෝ තිරිසනෙකු හෝ මරා දැමුවහොත්, ව්‍යවහාරය අනුව "මිනීමරුවා" යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් මරා දැමීමේ චේතනාවක් නොමැති බැවින් කර්මයට හෝ ඇවැතට පත් නොවේ. යමෙක් මෙසේ ඇතුල් කරන විට ශරීර ස්පර්ශය දැනී "ඇතුළත සත්වයෙකු ඇතැයි සිතමි, ඔහු මිය යේවා" යි සිතා ඇතුල් කර මරා දමන්නේ නම්, ඔහුට එම වස්තූන්ට අනුරූපව කර්මයට හසුවීම හා ඇවැතට පත්වීම දත යුතුය. යමක් සඟවා තැබීමට ඇතුල් කරන විට හෝ වල් පඳුරු ආදියට විසි කරන විට ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Yopi ‘‘coraṃ māremī’’ti coravesena gacchantaṃ pitaraṃ māreti, ānantariyañca phusati, pārājiko ca hoti. Yo pana parasenāya aññañca yodhaṃ pitarañca kammaṃ karonte disvā yodhassa usuṃ khipati, ‘‘etaṃ vijjhitvā mama pitaraṃ vijjhissatī’’ti yathādhippāyaṃ gate pitughātako hoti. ‘‘Yodhe viddhe mama pitā palāyissatī’’ti khipati, usu ayathādhippāyaṃ gantvā pitaraṃ māreti, vohāravasena ‘‘pitughātako’’ti vuccati; ānantariyaṃ pana natthīti.

යමෙක් "සොරෙකු මරමි" යි සිතා සොර වෙස් ගෙන යන තම පියා මරා දැමුවහොත්, ආනන්තරිය කර්මයට ද හසු වේ, පාරාජිකා ඇවැතට ද පත් වේ. යම් අයෙක් සතුරු සේනාවේ වෙනත් සෙබළෙකු සහ තම පියා සටන් කරනු දැක, "මොහුට විද මගේ පියාටත් විදින්නෙමි" යි සිතා සෙබළාට ඊතලයකින් විදින විට, අදහස් කළ පරිදිම ඊතලය ගොස් පියා මිය ගියහොත් පිය-ඝාතක කර්මය සිදු වේ. "සෙබළාට විදින විට මගේ පියා පලා යනු ඇත" යි සිතා විදින විට ඊතලය අදහස් කළ පරිදි නොවී පියා මරා දැමුවහොත්, ව්‍යවහාරය අනුව "පිය-ඝාතකයා" යැයි කියනු ලැබේ; එහෙත් ආනන්තරිය කර්මය සිදු නොවන බව දත යුතුය.

Adhiṭṭhahitvāti samīpe ṭhatvā. Āṇāpetīti uddissa vā anuddissa vā āṇāpeti. Tattha parasenāya paccupaṭṭhitāya anuddisseva ‘‘evaṃ vijjha[Pg.45], evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti āṇatte yattake āṇatto ghāteti, tattakā ubhinnaṃ pāṇātipātā. Sace tattha āṇāpakassa mātāpitaro honti, ānantariyampi phusati. Sace āṇattasseva mātāpitaro, sova ānantariyaṃ phusati. Sace arahā hoti, ubhopi ānantariyaṃ phusanti. Uddisitvā pana ‘‘etaṃ dīghaṃ rassaṃ rattakañcukaṃ nīlakañcukaṃ hatthikkhandhe nisinnaṃ majjhe nisinnaṃ vijjha pahara ghātehī’’ti āṇatte sace so tameva ghāteti, ubhinnampi pāṇātipāto; ānantariyavatthumhi ca ānantariyaṃ. Sace aññaṃ māreti, āṇāpakassa natthi pāṇātipāto. Etena āṇattiko payogo vutto hoti. Tattha –

"අධිට්ඨහිත්වා" යනු සමීපයේ සිටීමයි. "ආණාපේති" යනු නියම කොට හෝ නියම නොකොට අණ කිරීමයි. එහිදී සතුරු සේනාවක් ඉදිරියට පැමිණි විට විශේෂයෙන් නියම නොකොටම "මෙසේ විදින්න, මෙසේ පහර දෙන්න, මෙසේ මරන්න" යි අණ කළ විට, අණ ලැබූ තැනැත්තා යම් පිරිසක් මරා දමයි ද, ඒ සියල්ලන් සම්බන්ධයෙන් දෙදෙනාටම ප්‍රාණාතිපාත කර්මය සිදු වේ. එහිදී අණ දුන් තැනැත්තාගේ මවුපියන් සිටියේ නම් ආනන්තරිය කර්මයට ද හසු වේ. ඉදින් අණ ලැබූ තැනැත්තාගේම මවුපියන් නම්, ඔහුම ආනන්තරිය කර්මයට හසු වේ. රහතන් වහන්සේ නමක් නම් දෙදෙනාම ආනන්තරිය කර්මයට හසු වෙති. එහෙත් නියම කොට, "අර උස අයාව, කොට අයාව, රතු ඇඳුම් ඇඳි අයාව, නිල් ඇඳුම් ඇඳි අයාව, ඇත් කඳ මත ඉන්න අයාව, මැද ඉන්න අයාව විදින්න, පහර දෙන්න, මරන්න" යි අණ කළ විට, ඔහු ඔහුම මරා දැමුවේ නම් දෙදෙනාටම ප්‍රාණාතිපාත කර්මය වේ; ආනන්තරිය වස්තුවක් නම් ආනන්තරිය කර්මය ද වේ. ඉදින් වෙනත් අයෙකු මරා දමයි නම් අණ දුන් තැනැත්තාට ප්‍රාණාතිපාතය නැත. මෙයින් ආණත්තික ප්‍රයෝගය ප්‍රකාශ කරන ලදී. එහිදී -

Vatthuṃ kālañca okāsaṃ, āvudhaṃ iriyāpathaṃ;

Tulayitvā pañca ṭhānāni, dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇo.

වස්තුව, කාලය, ස්ථානය, ආයුධය සහ ඉරියව්ව යන කරුණු පහ සංසන්දනය කර බලා නුවණැත්තා අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

Aparo nayo –

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් -

Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kiriyāvisesoti ime, cha āṇattiniyāmakā.

වස්තුව, කාලය, ස්ථානය, ආයුධය, ඉරියව්ව සහ ක්‍රියාවෙහි විශේෂය යන මේ කරුණු හය අණ කිරීමේ ප්‍රයෝගය තීරණය කරන කරුණු වේ.

Tattha ‘‘vatthū’’ti māretabbo satto. ‘‘Kālo’’ti pubbaṇhasāyanhādikālo ca yobbanathāvariyādikālo ca. ‘‘Okāso’’ti gāmo vā vanaṃ vā gehadvāraṃ vā gehamajjhaṃ vā rathikā vā siṅghāṭakaṃ vāti evamādi. ‘‘Āvudha’’nti asi vā usu vā satti vāti evamādi. ‘‘Iriyāpatho’’ti māretabbassa gamanaṃ vā nisajjā vāti evamādi. ‘‘Kiriyāviseso’’ti vijjhanaṃ vā chedanaṃ vā bhedanaṃ vā saṅkhamuṇḍakaṃ vāti evamādi.

එහි "වස්තුව" යනු මරා දැමිය යුතු සත්වයායි. "කාලය" යනු පෙරවරු අපරවරු ආදී කාලයන් සහ තරුණ මහලු ආදී අවස්ථාවන් ය. "ස්ථානය" යනු ගම, වනය, ගෙදොර, ගෙමැද, රිය මග හෝ සතරමං හන්දිය ආදියයි. "ආයුධය" යනු කඩුව, ඊතලය හෝ හෙල්ල ආදියයි. "ඉරියව්ව" යනු මරා දැමිය යුතු තැනැත්තාගේ ගමන හෝ හිඳීම ආදියයි. "ක්‍රියාවෙහි විශේෂය" යනු විදීම, කැපීම, බිඳීම හෝ හිස මුඩු කිරීම ආදියයි.

Yadi hi vatthuṃ visaṃvādetvā ‘‘yaṃ mārehī’’ti āṇatto tato aññaṃ māreti, ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vā āṇatto pacchato vā passato vā aññasmiṃ vā padese paharitvā māreti. Āṇāpakassa natthi kammabandho; āṇattasseva kammabandho. Atha vatthuṃ avisaṃvādetvā yathāṇattiyā māreti, āṇāpakassa āṇattikkhaṇe āṇattassa ca māraṇakkhaṇeti ubhayesampi kammabandho. Vatthuvisesena panettha kammaviseso ca āpattiviseso ca hotīti. Evaṃ tāva vatthumhi saṅketavisaṅketatā veditabbā.

යම් හෙයකින් අණ දුන් තැනැත්තා විසින් නියම කරන ලද පුද්ගලයා හෝ දේ වෙනස් කොට (වරදවා වටහාගෙන), 'යම් අයෙකු මරන්න' යැයි අණ ලැබූ විට ඔහුට වඩා වෙනස් අයෙකු මරයි නම්, නැතහොත් 'ඉදිරිපසින් පහර දී මරන්න' යැයි අණ ලැබූ විට පිටුපසින් හෝ පැත්තකින් හෝ වෙනත් ස්ථානයකට පහර දී මරයි නම්, එවිට අණ දුන් තැනැත්තාට පාණාතිපාත කර්මයක් සිදු නොවේ; එය අණ ක්‍රියාත්මක කළ තැනැත්තාටම පමණක් සිදුවේ. ඉදින් නියමිත පුද්ගලයා හෝ දේ වෙනස් නොකොට, අණ ලැබූ පරිදිම මරයි නම්, අණ දුන් තැනැත්තාට අණ දුන් මොහොතේදීත්, අණ ලත් තැනැත්තාට මරන මොහොතේදීත් යන දෙදෙනාටම කර්ම බන්ධනය සිදුවේ. මෙහිදී මරනු ලබන වස්තුවේ (පුද්ගලයාගේ) විශේෂය අනුව ආනන්තරිය ආදී කර්ම විශේෂයන් සහ පාරාජිකා ආදී ඇවැත් විශේෂයන් ද ඇති වේ. මේ ආකාරයට පළමුව වස්තුව (පුද්ගලයා) සම්බන්ධයෙන් සංකේත සහ විසංකේත (නියමය ඉටුවීම සහ නියමය වැරදීම) පිළිබඳව දත යුතුය.

Kāle [Pg.46] pana yo ‘‘ajja sve’’ti aniyametvā ‘‘pubbaṇhe mārehī’’ti āṇatto yadā kadāci pubbaṇhe māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘ajja pubbaṇhe’’ti vutto majjhanhe vā sāyanhe vā sve vā pubbaṇhe māreti. Visaṅketo hoti, āṇāpakassa natthi kammabandho. Pubbaṇhe māretuṃ vāyamantassa majjhanhe jātepi eseva nayo. Etena nayena sabbakālappabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

කාලය පිළිබඳව ද, යමෙකු 'අද හෝ හෙට' යැයි නියම නොකොට 'පෙරවරුවේ මරන්න' යැයි අණ ලැබූ විට, ඔහු කවර දිනක හෝ පෙරවරුවේ මරයි නම් එහි නියමය වැරදීමක් (විසංකේතයක්) නැත. එහෙත් යමෙකු 'අද පෙරවරුවේ' යැයි කී විට මධ්‍යාහ්නයේදී හෝ සවස් කාලයේදී හෝ පසුදින පෙරවරුවේ හෝ මරයි නම්, එය නියමය වැරදීමක් වන අතර අණ දුන් තැනැත්තාට කර්ම බන්ධනයක් නැත. පෙරවරුවේ මැරීමට උත්සාහ කරන විට මධ්‍යාහ්නය පැමිණිය ද නියමය වැරදීම පිළිබඳ මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. මේ ආකාරයට සියලු කාල ප්‍රභේදයන්හි නියමය ඉටුවීම සහ වැරදීම පිළිබඳව දත යුතුය.

Okāsepi yo ‘‘etaṃ gāme ṭhitaṃ mārehī’’ti aniyametvā āṇatto taṃ yattha katthaci māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘gāmeyevā’’ti niyametvā āṇatto vane māreti, tathā ‘‘vane’’ti āṇatto gāme māreti. ‘‘Antogehadvāre’’ti āṇatto gehamajjhe māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbokāsabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

ස්ථානය (ඕකාශය) සම්බන්ධයෙන් ද, 'ගමෙහි සිටින මොහු මරන්න' යැයි ස්ථානය නියම නොකොට අණ ලැබූ විට, ඔහු ඔහුව කොතැනකදී මරනු ලැබුවත් එහි නියමය වැරදීමක් නැත. එහෙත් 'ගමෙහිදීම මරන්න' යැයි නියම කොට තිබියදී වනයේදී මරයි නම්, එසේම 'වනයේදී' යැයි අණ ලැබ ගමෙහිදී මරයි නම්, 'නිවසේ දොරකඩදීම' යැයි අණ ලැබ නිවස මැදදී මරයි නම්, එය නියමය වැරදීමකි. මේ ආකාරයට සියලු ස්ථාන ප්‍රභේදයන්හි නියමය ඉටුවීම සහ වැරදීම පිළිබඳව දත යුතුය.

Āvudhepi yo ‘‘asinā vā usunā vā’’ti aniyametvā ‘‘āvudhena mārehī’’ti āṇatto yena kenaci āvudhena māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘asinā’’ti vutto usunā, ‘‘iminā vā asinā’’ti vutto aññena asinā māreti. Etasseva vā asissa ‘‘imāya dhārāya mārehī’’ti vutto itarāya vā dhārāya talena vā tuṇḍena vā tharunā vā māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbaāvudhabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

ආයුධ සම්බන්ධයෙන් ද, 'කඩුවෙන් හෝ ඊතලයෙන්' යැයි නියම නොකොට 'ආයුධයකින් මරන්න' යැයි අණ ලැබූ විට ඕනෑම ආයුධයකින් මරයි නම්, එහි නියමය වැරදීමක් නැත. යමෙකු 'කඩුවෙන්' යැයි කී විට ඊතලයෙන් මරයි නම්, හෝ 'මේ කඩුවෙන්' යැයි කී විට වෙනත් කඩුවකින් මරයි නම්, නැතහොත් එම කඩුවේම 'මේ පැත්තෙන් මරන්න' යැයි කී විට අනෙක් පැත්තෙන් හෝ තලයෙන් හෝ තුඩෙන් හෝ මිටෙන් මරයි නම්, එය නියමය වැරදීමකි. මේ ආකාරයට සියලු ආයුධ ප්‍රභේදයන්හි නියමය ඉටුවීම සහ වැරදීම පිළිබඳව දත යුතුය.

Iriyāpathe pana yo ‘‘etaṃ gacchantaṃ mārehī’’ti vadati, āṇatto ca naṃ sace gacchantaṃ māreti, natthi visaṅketo. ‘‘Gacchantameva mārehī’’ti vutto pana sace nisinnaṃ māreti. ‘‘Nisinnameva vā mārehī’’ti vutto gacchantaṃ māreti, visaṅketo hoti. Etena nayena sabbairiyāpathabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

ඉරියව් සම්බන්ධයෙන් ද, යමෙක් 'යන එන මොහු මරන්න' යැයි කියන විට, අණ ලැබූ තැනැත්තා ඔහු යමින් සිටියදී මරයි නම්, එහි නියමය වැරදීමක් නැත. 'යමින් සිටියදීම මරන්න' යැයි කී විට හිඳගෙන සිටියදී මරයි නම්, හෝ 'හිඳගෙන සිටියදීම මරන්න' යැයි කී විට යමින් සිටියදී මරයි නම්, එය නියමය වැරදීමක් වේ. මේ ආකාරයට සියලු ඉරියව් ප්‍රභේදයන්හි නියමය ඉටුවීම සහ වැරදීම පිළිබඳව දත යුතුය.

Kiriyāvisesepi yo ‘‘vijjhitvā mārehī’’ti vutto vijjhitvāva māreti, natthi visaṅketo. Yo pana ‘‘vijjhitvā mārehī’’ti vutto chinditvā māreti, visaṅketo. Etena nayena sabbakiriyāvisesabhedesu saṅketavisaṅketatā veditabbā.

ක්‍රියා විශේෂය සම්බන්ධයෙන් ද, 'විද මරන්න' යැයි කී විට විද ම මරයි නම් එහි නියමය වැරදීමක් නැත. යම් කෙනෙක් 'විද මරන්න' යැයි කී විට (අවයව) කපා මරයි නම්, එය නියමය වැරදීමකි. මේ ආකාරයට සියලු ක්‍රියා විශේෂයන්හි නියමය ඉටුවීම සහ වැරදීම පිළිබඳව දත යුතුය.

Yo pana liṅgavasena ‘‘dīghaṃ rassaṃ kāḷaṃ odātaṃ kisaṃ thūlaṃ mārehī’’ti aniyametvā āṇāpeti, āṇatto ca yaṃkiñci tādisaṃ [Pg.47] māreti, natthi visaṅketo ubhinnaṃ pārājikaṃ. Atha pana so attānaṃ sandhāya āṇāpeti, āṇatto ca ‘‘ayameva īdiso’’ti āṇāpakameva māreti, āṇāpakassa dukkaṭaṃ, vadhakassa pārājikaṃ. Āṇāpako attānaṃ sandhāya āṇāpeti, itaro aññaṃ tādisaṃ māreti, āṇāpako muccati, vadhakasseva pārājikaṃ. Kasmā? Okāsassa aniyamitattā. Sace pana attānaṃ sandhāya āṇāpentopi okāsaṃ niyameti, ‘‘asukasmiṃ nāma rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā therāsane vā navāsane vā majjhimāsane vā nisinnaṃ evarūpaṃ nāma mārehī’’ti. Tattha ca añño nisinno hoti, sace āṇatto taṃ māreti, neva vadhako muccati na āṇāpako. Kasmā? Okāsassa niyamitattā. Sace pana niyamitokāsato aññatra māreti, āṇāpako muccatīti ayaṃ nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ suṭṭhu daḷhaṃ katvā vutto. Tasmā ettha na anādariyaṃ kātabbanti.

ශරීර ලක්ෂණ (ලිංග) අනුව ද, 'දිගු, මිටි, කළු, සුදු, කෙට්ටු හෝ මහත කෙනෙකු මරන්න' යැයි විශේෂයක් නියම නොකොට අණ කරන විට, අණ ලැබූ තැනැත්තා එවැනි යම් කෙනෙකු මරයි නම් එහි නියමය වැරදීමක් නැත, දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. ඉදින් අණ දෙන්නා තමා ගැනම අදහස් කර අණ කරයි නම්, අණ ලැබූ තැනැත්තා ද 'මේ තැනැත්තාම තමයි' කියා දැන අණ දුන් තැනැත්තාම මරයි නම්, අණ දුන් තැනැත්තාට දුක්කටා ඇවැත් ද, මරන්නාට පාරාජිකා ඇවැත් ද වේ. අණ දෙන්නා තමා ගැන අදහස් කළත්, අනෙක් තැනැත්තා වෙනත් එවැනිම අයෙකු මරයි නම් අණ දෙන්නා ඇවැතින් නිදහස් වේ, මරන්නාටම පාරාජිකා වේ. ඒ මන්ද? ස්ථානය නියම නොකළ බැවිනි. ඉදින් තමා ගැන අදහස් කර අණ කළත් ස්ථානයක් ද නියම කරයි නම්, එනම් 'අසවල් රාත්‍රී ස්ථානයේ හෝ දවල් ස්ථානයේ හෝ තෙරුන්ගේ අසුනේ හෝ නවක පැවිද්දන්ගේ අසුනේ හෝ මධ්‍යම පැවිද්දන්ගේ අසුනේ හෝ හිඳගෙන සිටින මෙවැනි කෙනෙකු මරන්න' යැයි නියම කරයි නම්, එහි අන් අයෙකු හිඳගෙන සිටියදී අණ ලැබූ තැනැත්තා ඔහුව මරයි නම්, මරන්නා ද නිදහස් නොවේ, අණ දෙන්නා ද නිදහස් නොවේ (දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ). ඒ මන්ද? ස්ථානය නියම කළ බැවිනි. ඉදින් නියම කළ ස්ථානයෙන් බැහැරව වෙනත් තැනකදී මරයි නම් අණ දෙන්නා නිදහස් වන බව මහා අට්ඨකථාවෙහි ඉතා ස්ථිරව දක්වා ඇත. එබැවින් මේ සම්බන්ධයෙන් නොසැලකිලිමත් නොවිය යුතුය.

Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathā niṭṭhitā.

'අධිෂ්ඨාය' යන මාතෘකාව යටතේ එන ආණත්තික ප්‍රයෝග කථාව නිම කරන ලදී.

Idāni ye dūtenāti imassa mātikāpadassa niddesadassanatthaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetī’’tiādayo cattāro vārā vuttā. Tesu so taṃ maññamānoti so āṇatto yo āṇāpakena ‘‘itthannāmo’’ti akkhāto, taṃ maññamāno tameva jīvitā voropeti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Taṃ maññamāno aññanti ‘‘yaṃ jīvitā voropehī’’ti vutto taṃ maññamāno aññaṃ tādisaṃ jīvitā voropeti, mūlaṭṭhassa anāpatti. Aññaṃ maññamāno tanti yo āṇāpakena vutto, tassa balavasahāyaṃ samīpe ṭhitaṃ disvā ‘‘imassa balenāyaṃ gajjati, imaṃ tāva jīvitā voropemī’’ti paharanto itarameva parivattitvā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ ‘‘sahāyo’’ti maññamāno jīvitā voropeti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Aññaṃ maññamāno aññanti purimanayeneva ‘‘imaṃ tāvassa sahāyaṃ jīvitā voropemī’’ti sahāyameva voropeti, tasseva pārājikaṃ.

දැන් 'දූතේන' යන මාතෘකා පදයේ විස්තරය දැක්වීම සඳහා 'භික්ෂුවක් භික්ෂුවකට අණ කරයි' යනාදී වාර සතරක් දක්වන ලදී. එහි 'ඔහු යැයි සිතා' යන්නෙහි තේරුම, අණ දෙන්නා විසින් 'අසවල් නම ඇති තැනැත්තා' යැයි කියන ලද තැනැත්තාම ඔහු යැයි සිතා ජීවිතක්ෂයට පත් කරයි නම් දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'ඔහු යැයි සිතා වෙනත් අයෙකු' යන්නෙහි තේරුම නම්, 'මොහු මරන්න' යැයි කී විට ඔහු යැයි සිතා වෙනත් එවැනි අයෙකු මරයි නම් අණ දුන් තැනැත්තාට ඇවැත් නැත. 'වෙනත් අයෙකු යැයි සිතා ඔහුම' යන්නෙහි තේරුම නම්, අණ දුන් තැනැත්තා විසින් පෙන්වන ලද පුද්ගලයා අසල සිටින බලවත් යහළුවෙකු දැක, 'මේ යහළුවාගේ බලයෙන් මොහු ගර්ජනා කරයි, එබැවින් පළමුව මේ යහළුවා මරන්නෙමි' යි සිතා පහර දෙන විට, නියමිත පුද්ගලයාම හැරී එම ස්ථානයේ සිටියදී ඔහු යහළුවා යැයි සිතා මරයි නම්, දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'වෙනත් අයෙකු යැයි සිතා වෙනත් අයෙකු' යන්නෙහි තේරුම නම්, කලින් ක්‍රමයටම 'මොහුගේ මේ යහළුවා මරන්නෙමි' යි සිතා එම යහළුවාම මරයි නම්, එය මරන්නාටම පමණක් පාරාජිකා වේ.

Dūtaparamparāpadassa niddesavāre itthannāmassa pāvadātiādīsu eko ācariyo tayo buddharakkhitadhammarakkhitasaṅgharakkhitanāmakā antevāsikā [Pg.48] daṭṭhabbā. Tattha bhikkhu bhikkhuṃ āṇāpetīti ācariyo kañci puggalaṃ mārāpetukāmo tamatthaṃ ācikkhitvā buddharakkhitaṃ āṇāpeti. Itthannāmassa pāvadāti gaccha tvaṃ, buddharakkhita, etamatthaṃ dhammarakkhitassa pāvada. Itthannāmo itthannāmassa pāvadatūti dhammarakkhitopi saṅgharakkhitassa pāvadatu. Itthannāmo itthannāmaṃ jīvitā voropetūti evaṃ tayā āṇattena dhammarakkhitena āṇatto saṅgharakkhito itthannāmaṃ puggalaṃ jīvitā voropetu; so hi amhesu vīrajātiko paṭibalo imasmiṃ kammeti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ. So itarassa ārocetīti buddharakkhito dhammarakkhitassa, dhammarakkhito ca saṅgharakkhitassa ‘‘amhākaṃ ācariyo evaṃ vadati – ‘itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī’ti. Tvaṃ kira amhesu vīrapuriso’’ti āroceti; evaṃ tesampi dukkaṭaṃ. Vadhako paṭiggaṇhātīti ‘‘sādhu voropessāmī’’ti saṅgharakkhito sampaṭicchati. Mūlaṭṭhassa āpatti thullaccayassāti saṅgharakkhitena paṭiggahitamatte ācariyassa thullaccayaṃ. Mahājano hi tena pāpe niyojitoti. So tanti so ce saṅgharakkhito taṃ puggalaṃ jīvitā voropeti, sabbesaṃ catunnampi janānaṃ pārājikaṃ. Na kevalañca catunnaṃ, etenūpāyena visaṅketaṃ akatvā paramparāya āṇāpentaṃ samaṇasataṃ samaṇasahassaṃ vā hotu sabbesaṃ pārājikameva.

දූත පරම්පරා පදයේ විස්තරයෙහි, 'මෙනම් ඇති අයෙකුට කියන්න' යනාදී පාඨයන්හි එක් ආචාර්යවරයෙකු ද, බුද්ධරක්ඛිත, ධම්මරක්ඛිත හා සංඝරක්ඛිත යන නාමයන් ඇති අන්තේවාසිකයින් තිදෙනෙකු ද සිටින බව දත යුතුය. එහි 'මහණෙක් මහණෙකුට අණ කරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, ආචාර්යවරයා කිසියම් පුද්ගලයෙකු මරවනු කැමති වී, ඒ කරුණ පවසා බුද්ධරක්ඛිතට අණ කිරීමයි. 'මෙනම් ඇති අයට පවසන්න' යනු 'බුද්ධරක්ඛිත, ඔබ ගොස් මේ කරුණ ධම්මරක්ඛිතට පවසන්න' යන්නයි. 'මෙනම් වූ තැනැත්තා මෙනම් වූ තැනැත්තාට පවසාවා' යනු ධම්මරක්ඛිත ද සංඝරක්ඛිතට පවසාවා යන්නයි. 'මෙනම් වූ තැනැත්තා මෙනම් වූ තැනැත්තා ජීවිතයෙන් තොර කෙරේවා' යනු මෙසේ ඔබ විසින් අණ කරන ලද ධම්මරක්ඛිත විසින් අණ කරනු ලැබූ සංඝරක්ඛිත තෙමේ මෙනම් පුද්ගලයා ජීවිතයෙන් තොර කෙරේවා යන්නයි. මන්දයත්, ඔහු අප අතර වීර ජාතිකයෙකු හා මේ කාර්යයෙහි සමර්ථයෙකු වන බැවිනි. 'දුක්කට ඇවැත් වේ' යනු මෙසේ අණ කරන ආචාර්යවරයාට පළමුව දුක්කට ඇවැත් වේ. 'ඔහු අනෙකාට පවසයි' යනු බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ ධම්මරක්ඛිතට ද, ධම්මරක්ඛිත තෙමේ සංඝරක්ඛිතට ද 'අපගේ ආචාර්යවරයා මෙසේ පවසයි - මෙනම් තැනැත්තා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නලු, ඔබ අප අතර වීර පුරුෂයාලු' යනුවෙන් පවසයි. මෙසේ ඔවුන්ට ද දුක්කට ඇවැත් වේ. 'වධකයා පිළිගනියි' යනු 'යහපති, මම මරා දමන්නෙමි' යි සංඝරක්ඛිත පිළිගැනීමයි. 'මුල් පුද්ගලයාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ' යනු සංඝරක්ඛිත විසින් පිළිගත් සැණින් ආචාර්යවරයාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මන්දයත්, ඔහු විසින් බොහෝ පිරිසක් පාපයෙහි යොදවන ලද බැවිනි. 'ඔහු ඒ පුද්ගලයා' යනු, ඉදින් ඒ සංඝරක්ඛිත ඒ පුද්ගලයා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේ නම්, සිව්දෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ. සිව්දෙනාට පමණක් නොව, මේ ක්‍රමයෙන් සංකේතය වෙනස් නොකර පරම්පරා වශයෙන් අණ කරනු ලබන මහණුන් සියයක් හෝ දහසක් වුවද, ඒ සැමටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ.

Visakkiyadūtapadaniddese so aññaṃ āṇāpetīti so ācariyena āṇatto buddharakkhito dhammarakkhitaṃ adisvā vā avattukāmo vā hutvā saṅgharakkhitameva upasaṅkamitvā ‘‘amhākaṃ ācariyo evamāha – ‘itthannāmaṃ kira jīvitā voropehī’’ti visaṅketaṃ karonto āṇāpeti. Visaṅketakaraṇeneva hi esa ‘‘visakkiyadūto’’ti vuccati. Āpatti dukkaṭassāti āṇattiyā tāva buddharakkhitassa dukkaṭaṃ. Paṭiggaṇhāti āpatti dukkaṭassāti saṅgharakkhitena sampaṭicchite mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti veditabbaṃ. Evaṃ sante paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyā, sañcaritta paṭiggahaṇamaraṇābhinandanesupi ca āpatti hoti, maraṇapaṭiggahaṇe kathaṃ na siyā tasmā paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭaṃ. Tenevettha ‘‘mūlaṭṭhassā’’ti na vuttaṃ. Purimanayepi cetaṃ paṭiggaṇhantassa veditabbameva; okāsābhāvena pana na vuttaṃ. Tasmā yo yo [Pg.49] paṭiggaṇhāti, tassa tassa tappaccayā āpattiyevāti ayamettha amhākaṃ khanti. Yathā cettha evaṃ adinnādānepīti.

වැරදි දූතයා පිළිබඳ පද විස්තරයෙහි 'ඔහු අනෙකෙකුට අණ කරයි' යනු, ආචාර්යවරයා විසින් අණ කරන ලද ඒ බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ ධම්මරක්ඛිතව නොදැක හෝ පවසනු අකමැතිව හෝ සංඝරක්ඛිත වෙතම ගොස් 'අපගේ ආචාර්යවරයා මෙසේ පැවසුවා - මෙනම් තැනැත්තා මරා දමන්නලු' යනුවෙන් සංකේතය වෙනස් කරමින් අණ කිරීමයි. සංකේතය වෙනස් කිරීම නිසාම මොහු 'වැරදි දූතයා' (විසක්කිය දූත) යැයි කියනු ලැබේ. 'දුක්කට ඇවැත් වේ' යනු අණ කිරීම නිසා පළමුව බුද්ධරක්ඛිතට දුක්කට ඇවැත් වේ. 'පිළිගනියි, දුක්කට ඇවැත් වේ' යනු සංඝරක්ඛිත විසින් පිළිගත් විට මුල් පුද්ගලයාට (ආචාර්යවරයාට) පමණක් දුක්කට ඇවැත් වන බව දත යුතුය. එසේ වූ කල, පිළිගැනීමේදී පාරාජිකා ඇවැතක් සිදු නොවේ. එහෙත් සංචරිත්තය පිළිගැනීමේදී ද, මරණය අනුමෝදන් වීමේදී ද දුක්කට ඇවැත් වේ නම්, මරණය සඳහා පිළිගැනීමේදී ඇවැතක් නොවන්නේ කෙසේද? එබැවින් පිළිගන්නා තැනැත්තාටම ඒ දුක්කට ඇවැත වේ. එහෙයින්ම මෙහි 'මුල් පුද්ගලයාට' (මූලට්ඨස්ස) යැයි වදාළේ නැත. පෙර ක්‍රමයෙහි ද පිළිගන්නා හට මෙය දත යුතුමය; එහෙත් අවකාශයක් නොමැති බැවින් වදාළේ නැත. එබැවින් යමෙක් යමෙක් පිළිගන්නේ ද, ඒ ඒ පුද්ගලයාට ඒ හේතුවෙන් දුක්කට ඇවැත් වේ යන මෙය මෙහි අපගේ අදහසයි. මෙහි මෙන්ම අදත්තාදානයෙහි ද (සොරකමෙහි ද) මෙසේම දත යුතුය.

Sace pana so taṃ jīvitā voropeti, āṇāpakassa ca buddharakkhitassa voropakassa ca saṅgharakkhitassāti ubhinnampi pārājikaṃ. Mūlaṭṭhassa pana ācariyassa visaṅketattā pārājikena anāpatti. Dhammarakkhitassa ajānanatāya sabbena sabbaṃ anāpatti. Buddharakkhito pana dvinnaṃ sotthibhāvaṃ katvā attanā naṭṭhoti.

ඉදින් ඔහු ඒ පුද්ගලයා ජීවිතයෙන් තොර කරන්නේ නම්, අණ කළ බුද්ධරක්ඛිතටත්, මැරූ සංඝරක්ඛිතටත් යන දෙදෙනාටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ. මුල් පුද්ගලයා වූ ආචාර්යවරයාට සංකේතය වෙනස් වූ බැවින් පාරාජිකා ඇවැතක් සිදු නොවේ. ධම්මරක්ඛිතට තමා ඒ ගැන නොදන්නා බැවින් කිසිදු ඇවැතක් සිදු නොවේ. බුද්ධරක්ඛිත තෙමේ අනෙක් දෙදෙනාට (ආචාර්යවරයාට හා ධම්මරක්ඛිතට) රැකවරණය සලසා තමා පමණක් විනාශයට පත් විය.

Gatapaccāgatadūtaniddese – so gantvā puna paccāgacchatīti tassa jīvitā voropetabbassa samīpaṃ gantvā susaṃvihitārakkhattā taṃ jīvitā voropetuṃ asakkonto āgacchati. Yadā sakkosi tadāti kiṃ ajjeva mārito mārito hoti, gaccha yadā sakkosi, tadā naṃ jīvitā voropehīti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hoti. Sace pana so avassaṃ jīvitā voropetabbo hoti, atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā, tasmā ayaṃ āṇattikkhaṇeyeva pārājiko. Sacepi vadhako saṭṭhivassātikkamena taṃ vadhati, āṇāpako ca antarāva kālaṅkaroti, hīnāya vā āvattati, assamaṇova hutvā kālañca karissati, hīnāya vā āvattissati. Sace āṇāpako gihikāle mātaraṃ vā pitaraṃ vā arahantaṃ vā sandhāya evaṃ āṇāpetvā pabbajati, tasmiṃ pabbajite āṇatto taṃ māreti, āṇāpako gihikāleyeva mātughātako pitughātako arahantaghātako vā hoti, tasmā nevassa pabbajjā, na upasampadā ruhati. Sacepi māretabbapuggalo āṇattikkhaṇe puthujjano, yadā pana naṃ āṇatto māreti tadā arahā hoti, āṇattato vā pahāraṃ labhitvā dukkhamūlikaṃ saddhaṃ nissāya vipassanto arahattaṃ patvā tenevābādhena kālaṃkaroti, āṇāpako āṇattikkhaṇeyeva arahantaghātako. Vadhako pana sabbattha upakkamakaraṇakkhaṇeyeva pārājikoti.

ගොස් පෙරළා පැමිණි දූතයාගේ විස්තරයෙහි - 'ඔහු ගොස් නැවත එයි' යනු, ජීවිතයෙන් තොර කළ යුතු පුද්ගලයා අසලට ගොස්, එහි මැනවින් ආරක්ෂාව සලසා ඇති බැවින් ඔහු මරා දැමීමට නොහැකිව ආපසු පැමිණීමයි. 'යම් කලෙක හැකි වේ නම් එකල්හි' යනු 'අදම මැරුවොත් මැරුවා වේ, යන්න, ඔබට යම් කලෙක හැකි වේ නම් එකල්හි මොහු මරා දමන්න' යැයි පැවසීමයි. 'දුක්කට ඇවැත් වේ' යනු මෙසේ නැවත අණ කිරීම නිසා ද දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් ඒ පුද්ගලයා අනිවාර්යයෙන්ම මැරිය යුතු වන්නේ නම්, අර්ථය සාධනය කරන චේතනාව මඟට අනතුරුව එන ඵලය වැනිය. එබැවින් අණ කළ මොහොතේම පාරාජිකා වේ. ඉදින් වධකයා වසර හැටක් ඉක්ම ගිය පසු ඔහු මරන්නේ නම් ද, අණ කළ පුද්ගලයා අතරතුර මියගියේ නම් හෝ සිවුරු හැර ගියේ නම් හෝ ඔහු මහණ නොවන තත්වයට පත්ව මියයනු ඇත, නැතහොත් සිවුරු හරිනු ඇත. ඉදින් අණ කරන්නා ගිහි කාලයේදී තම මව හෝ පියා හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් අරමුණු කර මෙසේ අණ කොට පැවිදි වූයේ නම්, ඔහු පැවිදි වූ පසු අණ ලැබූ තැනැත්තා ඔහුව මරයි නම්, අණ කරන්නා ගිහි කාලයේදීම මව්ඝාතකයෙක් හෝ පියඝාතකයෙක් හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් මැරූ අයෙක් වේ. එබැවින් ඔහුට පැවිද්දක් හෝ උපසම්පදාවක් නොලැබේ. ඉදින් මැරිය යුතු පුද්ගලයා අණ කරන මොහොතේ පෘථග්ජනයෙකු වුවද, පසුව අණ ලැබූ තැනැත්තා මරන විට රහතන් වහන්සේ නමක් වී නම්, නැතහොත් අණ කරන්නාගෙන් පහර ලබා දුක් සහගත ශ්‍රද්ධාව නිශ්‍රය කර විදර්ශනා වඩා අරහත්වයට පත්ව ඒ ආබාධයෙන්ම මියයයි නම්, අණ කරන්නා අණ කරන මොහොතේම අර්හන්ත ඝාතකයෙකු වේ. වධකයා වනාහි සෑම තැනකදීම මරා දැමීමට උත්සාහ කරන මොහොතේම පාරාජිකා වේ.

Idāni ye sabbesuyeva imesu dūtavasena vuttamātikāpadesu saṅketavisaṅketadassanatthaṃ

දැන් දූතයන්ගේ වශයෙන් වදාරන ලද මේ සියලුම මාතෘකා පදයන්හි සංකේතය හා සංකේතය වෙනස් වීම පෙන්වීම සඳහා,

Vuttā tayo vārā, tesu paṭhamavāre tāva – yasmā taṃ saṇikaṃ vā bhaṇanto tassa vā badhiratāya ‘‘mā ghātehī’’ti [Pg.50] etaṃ vacanaṃ na sāveti, tasmā mūlaṭṭho na mutto. Dutiyavāre – sāvitattā mutto. Tatiyavāre pana tena ca sāvitattā itarena ca ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā oratattā ubhopi muttāti.

වාර තුනක් වදාරන ලදී. ඒ අතරින් පළමු වාරයෙහි - යම් හෙයකින් ඔහුට හෙමින් පවසන්නේ නම් හෝ අනෙකාගේ බිහිරි බව නිසා හෝ 'මරන්න එපා' යන වචනය ඇසෙන්නට නොසැලසුවේ නම්, මුල් පුද්ගලයා පාරාජිකාවෙන් නිදහස් නොවේ. දෙවන වාරයෙහි - ඇසෙන්නට සැලැස්වූ බැවින් නිදහස් වේ. තෙවන වාරයෙහි වනාහි ඔහු විසින් ඇසෙන්නට සැලැස්වූ බැවින් සහ අනෙකා විසින් 'යහපති' යැයි පිළිගෙන එයින් වැළකුණු බැවින් දෙදෙනාම නිදහස් වෙති.

Dūtakathā niṭṭhitā.

දූත කථාව නිමාවට පත් විය.

175. Araho rahosaññīniddesādīsu arahoti sammukhe. Rahoti parammukhe. Tattha yo upaṭṭhānakāle veribhikkhumhi bhikkhūhi saddhiṃ āgantvā purato nisinneyeva andhakāradosena tassa āgatabhāvaṃ ajānanto ‘‘aho vata itthannāmo hato assa, corāpi nāma taṃ na hananti, sappo vā na ḍaṃsati, na satthaṃ vā visaṃ vā āharatī’’ti tassa maraṇaṃ abhinandanto īdisāni vacanāni ullapati, ayaṃ araho rahosaññī ullapati nāma. Sammukheva tasmiṃ parammukhasaññīti attho. Yo pana taṃ purato nisinnaṃ disvā puna upaṭṭhānaṃ katvā gatehi bhikkhūhi saddhiṃ gatepi tasmiṃ ‘‘idheva so nisinno’’ti saññī hutvā purimanayeneva ullapati, ayaṃ raho arahosaññī ullapati nāma. Etenevupāyena araho arahosaññī ca raho rahosaññī ca veditabbo. Catunnampi ca etesaṃ vācāya vācāya dukkaṭanti veditabbaṃ.

175. "අරහො රහොසඤ්ඤී" ආදී නිර්දේශයන්හි 'අරහො' යනු හමුවෙහි (සම්මුඛයෙහි) යන්නයි. 'රහො' යනු රහසෙහි හෙවත් හමු නොවන තැනක (පරම්මුඛයෙහි) යන්නයි. එහි යම් භික්ෂුවක් උපස්ථාන කාලයේදී තමාට සතුරු භික්ෂුවක් වෙනත් භික්ෂූන් සමඟ පැමිණ තමා ඉදිරියෙහි වාඩි වී සිටියදීම, අන්ධකාරය නිසා ඔහු පැමිණි බව නොදැන, "අසවල් තැනැත්තා මරණයට පත් වූයේ නම් කෙතරම් යහපත්ද! සොරුන්වත් මොහු නොමරන්නේ ඇයි? සර්පයෙක්වත් දෂ්ට කරන්නේ නැද්ද? අවියක් හෝ විසක් හෝ මොහු නොගන්නේ මන්ද?" යනාදී වශයෙන් ඔහුගේ මරණය ගැන සතුටු වෙමින් මෙවැනි වචන පවසයිද, මෙය 'අරහො රහොසඤ්ඤී' (හමුවෙහි සිටියදී රහසෙකැයි සිතා) කීම නම් වේ. එනම් සම්මුඛයෙහි සිටින ඔහු කෙරෙහි පරම්මුඛ සංඥාවෙන් (නොසිටින බවට ඇති හැඟීමෙන්) යුතුව පැවසීම යන අර්ථයයි. යම් මහණෙක් ඔහු ඉදිරියෙහි වාඩි වී සිටිනු දැක, පසුව උපස්ථානය නිමවා ගිය භික්ෂූන් සමඟ ඔහුද ගිය පසු, "මොහු මෙහිම වාඩි වී සිටින්නේය" යන සංඥාවෙන් යුතුව පෙර පරිදිම පවසයිද, මෙය 'රහො අරහොසඤ්ඤී' (රහසෙහි සිටියදී හමුවෙහි සිටින බව සිතා) කීම නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම 'අරහො අරහොසඤ්ඤී' සහ 'රහො රහොසඤ්ඤී' යන අවස්ථාද දත යුතුය. මේ සතර දෙනාටම පවසන වචනයක් වචනයක් පාසා 'දුක්කට' ඇවැත් වන බව දත යුතුය.

Idāni maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanāya vibhāgadassanatthaṃ vuttesu pañcasu kāyena saṃvaṇṇanādimātikāniddesesu – kāyena vikāraṃ karotīti yathā so jānāti ‘‘satthaṃ vā āharitvā visaṃ vā khāditvā rajjuyā vā ubbandhitvā sobbhādīsu vā papatitvā yo marati so kira dhanaṃ vā labhati, yasaṃ vā labhati, saggaṃ vā gacchatīti ayamattho etena vutto’’ti tathā hatthamuddādīhi dasseti. Vācāya bhaṇatīti tamevatthaṃ vākyabhedaṃ katvā bhaṇati. Tatiyavāro ubhayavasena vutto. Sabbattha saṃvaṇṇanāya payoge payoge dukkaṭaṃ. Tassa dukkhuppattiyaṃ saṃvaṇṇakassa thullaccayaṃ. Yaṃ uddissa saṃvaṇṇanā katā, tasmiṃ mate saṃvaṇṇanakkhaṇeyeva saṃvaṇṇakassa pārājikaṃ. So taṃ na jānāti añño ñatvā ‘‘laddho vata me sukhuppattiupāyo’’ti tāya saṃvaṇṇanāya marati, anāpatti. Dvinnaṃ uddissa saṃvaṇṇanāya katāya eko ñatvā marati, pārājikaṃ. Dvepi maranti, pārājikañca akusalarāsi ca. Esa nayo sambahulesu. Anuddissa [Pg.51] maraṇaṃ saṃvaṇṇento āhiṇḍati, yo yo taṃ saṃvaṇṇanaṃ ñatvā marati, sabbo tena mārito hoti.

දැන් මරණයේ ගුණ වර්ණනා කිරීමේ ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද, ශරීරයෙන් වර්ණනා කිරීම ආදී මාතෘකා පහේ නිර්දේශයන්හි - 'කයින් විකාර කරයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, "අවියකින් ඇනගෙන හෝ විස කෑමෙන් හෝ ලණුවක එල්ලී හෝ වළවල් ආදියට පැන හෝ යමෙක් මිය යන්නේ නම් ඔහු ධනය ලබන්නේය, කීර්තිය ලබන්නේය, දිව්‍ය ලෝකයට යන්නේය යන අර්ථය මොහු විසින් පවසන ලද්දේය" යනුවෙන් අනෙක් තැනැත්තාට වැටහෙන පරිදි හස්ත මුද්‍රා (අතින් කරනු ලබන සංඥා) ආදියෙන් දැක්වීමයි. 'වචනයෙන් පවසයි' යනු එම අර්ථයම වාක්‍ය වෙනස් කරමින් පැවසීමයි. තෙවන වාරය (කය සහ වචනය යන) දෙකම ඇසුරින් වදාරන ලදී. සෑම අවස්ථාවකම වර්ණනා කිරීමේ උත්සාහයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. ඔහුට දුකක් (පීඩාවක්) හටගත් විට වර්ණනා කරන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. යමෙකු උදෙසා වර්ණනාව කරන ලද්දේද, ඔහු මියගිය විට වර්ණනා කරන මොහොතේදීම වර්ණනා කරන්නාට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. ඔහු (අදාළ පුද්ගලයා) එය නොදන්නේ නම්, වෙනත් අයෙකු එය දැන "මට සැප ලැබීමේ උපක්‍රමය ලැබුණේය" යි සිතා ඒ වර්ණනාව නිසා මිය යයි නම්, ඇවැත් නොවේ. දෙදෙනෙකු උදෙසා වර්ණනාව කළ විට එක් අයෙකු දැන මිය යයි නම් පාරාජිකා වේ. දෙදෙනාම මිය යයි නම් පාරාජිකා ඇවැත මෙන්ම අකුසල රාශියක්ද වේ. බොහෝ දෙනෙකු සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ. කිසිවෙකු උදෙසා නොව පොදුවේ මරණයේ ගුණ වර්ණනා කරමින් හැසිරෙයිද, යම් යම් කෙනෙකු ඒ වර්ණනාව දැන මිය යයිද, ඒ සියල්ලන්ම ඔහු විසින් මරවන ලද්දෝ වෙති.

Dūtena saṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘asukaṃ nāma gehaṃ vā gāmaṃ vā gantvā itthannāmassa evaṃ maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇehī’’ti sāsane ārocitamatte dukkaṭaṃ. Yassatthāya pahito tassa dukkhuppattiyā mūlaṭṭhassa thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Dūto ‘‘ñāto dāni ayaṃ saggamaggo’’ti tassa anārocetvā attano ñātissa vā sālohitassa vā āroceti, tasmiṃ mate visaṅketo hoti, mūlaṭṭho muccati. Dūto tatheva cintetvā sayaṃ saṃvaṇṇanāya vuttaṃ katvā marati, visaṅketova. Anuddissa pana sāsane ārocite yattakā dūtassa saṃvaṇṇanāya maranti, tattakā pāṇātipātā. Sace mātāpitaro maranti, ānantariyampi hoti.

දූතයෙකු මගින් වර්ණනා කිරීමේදී, "අසවල් නිවසට හෝ ගමට ගොස් අසවල් පුද්ගලයාට මෙසේ මරණයේ ගුණ වර්ණනා කරව" යැයි පණිවිඩය පැවසූ පමණින්ම දුක්කට ඇවැත් වේ. යමෙකු වෙනුවෙන් පණිවිඩය යවන ලද්දේද, ඔහුට පීඩාවක් වූ විට මුල් පුද්ගලයාට (නියෝග කළ භික්ෂුවට) ථුල්ලච්චය ඇවැත් වන අතර මරණය සිදු වූ විට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. දූතයා "දැන් මේ ස්වර්ග මාර්ගය දැනගතිමි" යි සිතා, අදාළ පුද්ගලයාට නොපවසා තම නෑයෙකුට හෝ ලේ නෑයෙකුට පවසයිද, ඔහු මිය ගියහොත් එය විෂම නියෝගයක් (විසංකේතයක්) වන බැවින් මුල් පුද්ගලයා ඇවැතින් මිදේ. දූතයාද එසේම සිතා වර්ණනාවෙහි කියවුණු පරිදි තමාම ක්‍රියා කර මිය යයි නම්, එයද විසංකේතයකි. කිසිවෙකු නිශ්චිතව දක්වන්නේ නැතිව පණිවිඩයක් යැවූ විට, දූතයාගේ වර්ණනාව අසා යම් පිරිසක් මිය යයිද, ඒ සියලු ප්‍රාණඝාත අකුසලයන් සිදු වේ. ඉදින් මව්පියන් මිය යයි නම් ආනන්තරිය පාපකර්මයද සිදු වේ.

176. Lekhāsaṃvaṇṇanāya – lekhaṃ chindatīti paṇṇe vā potthake vā akkharāni likhati – ‘‘yo satthaṃ vā āharitvā papāte vā papatitvā aññehi vā aggippavesanaudakappavesanādīhi upāyehi marati, so idañcidañca labhatī’’ti vā ‘‘tassa dhammo hotī’’ti vāti. Etthāpi dukkaṭathullaccayā vuttanayeneva veditabbā. Uddissa likhite pana yaṃ uddissa likhitaṃ tasseva maraṇena pārājikaṃ. Bahū uddissa likhite yattakā maranti, tattakā pāṇātipātā. Mātāpitūnaṃ maraṇena ānantariyaṃ. Anuddissa likhitepi eseva nayo. ‘‘Bahū marantī’’ti vippaṭisāre uppanne taṃ potthakaṃ jhāpetvā vā yathā vā akkharāni na paññāyanti tathā katvā muccati. Sace so parassa potthako hoti, uddissa likhito vā hoti anuddissa likhito vā, gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Sace mūlena kīto hoti, potthakassāmikānaṃ potthakaṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccati. Sace sambahulā ‘‘maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā’’ti ekajjhāsayā hutvā eko tālarukkhaṃ ārohitvā paṇṇaṃ chindati, eko āharati, eko potthakaṃ karoti, eko likhati, eko sace kaṇṭakalekhā hoti, masiṃ makkheti, masiṃ makkhetvā taṃ potthakaṃ sajjetvā sabbeva [Pg.52] sabhāyaṃ vā āpaṇe vā yattha vā pana lekhādassanakotūhalakā bahū sannipatanti, tattha ṭhapenti. Taṃ vācetvā sacepi eko marati, sabbesaṃ pārājikaṃ. Sace bahukā maranti, vuttasadisova nayo. Vippaṭisāre pana uppanne taṃ potthakaṃ sacepi mañjūsāyaṃ gopenti, añño ca taṃ disvā nīharitvā puna bahūnaṃ dasseti, neva muccanti. Tiṭṭhatu mañjūsā, sacepi taṃ potthakaṃ nadiyaṃ vā samudde vā khipanti vā dhovanti vā khaṇḍākhaṇḍaṃ vā chindanti, aggimhi vā jhāpenti, yāva saṅghaṭṭitepi duddhote vā dujjhāpite vā patte akkharāni paññāyanti, tāva na muccanti. Yathā pana akkharāni na paññāyanti tatheva kate muccantīti.

176. ලේඛනයෙන් වර්ණනා කිරීමේදී - 'ලේඛනය කපයි' යනු පත්‍රයක හෝ පොතක අකුරු ලිවීමයි. එනම් "යමෙක් අවියකින් ඇනගෙන හෝ ප්‍රපාතයකට පැන හෝ ගින්නට වැදීම, ජලයට වැදීම ආදී වෙනත් උපක්‍රමවලින් මිය යයිද, ඔහු මෙබඳු මෙබඳු දේ ලබන්නේය" යනුවෙන් හෝ "ඔහුට එය ධර්මයකි" (යුක්තියකි) යනුවෙන් හෝ ලිවීමයි. මෙහිදීද දුක්කට හා ථුල්ලච්චය ඇවැත් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. යමෙකු උදෙසා ලියන ලද්දේ නම්, ඔහු මිය යාමෙන් පාරාජිකා වේ. බොහෝ දෙනෙකු උදෙසා ලියන ලදුව යම් පමණ පිරිසක් මිය යයිද, ඒ සියලු ප්‍රාණඝාත සිදු වේ. මව්පියන් මිය යාමෙන් ආනන්තරිය පාපය වේ. කිසිවෙකු උදෙසා නොව පොදුවේ ලියන ලද අවස්ථාවකද මෙම ක්‍රමයම වේ. "බොහෝ දෙනා මිය යති" යි පසුතැවිල්ලක් ඇති වූ විට, ඒ පොත ගිනිබත් කර හෝ අකුරු හඳුනාගත නොහැකි වන සේ විනාශ කර හෝ ඇවැතින් මිදිය හැකිය. එය අනුන්ගේ පොතක් නම්, (උදෙසා ලියූවක් හෝ නොවූවක් වුවද) එය ගත් තැනම තැබීමෙන් ඇවැතින් මිදේ. ඉදින් එය මිලට ගත් එකක් නම්, පොත් අයිතිකරුවන්ට පොත දී හෝ යම් නෑ හිතවතුන් අතින් මුදල් ගන්නා ලද්දේද ඔවුන්ට ඒ මුදල් දී හෝ ඇවැතින් මිදේ. බොහෝ භික්ෂූන් එක්ව "මරණයේ ගුණ ලියන්නෙමු" යි එකඟ වී, එක් අයෙකු තල ගසට නැග තල කොළ කඩයි නම්, එක් අයෙකු ඒවා ගෙන එයි නම්, එක් අයෙකු පොත සකසයි නම්, එක් අයෙකු ලියයි නම්, (කටු ලේඛනයක් නම්) එක් අයෙකු තීන්ත ගායි නම්, තීන්ත ගා පොත සකස් කර සියල්ලෝම සභාවක හෝ වෙළඳසැලක හෝ ලේඛන බැලීමේ කුතුහලයෙන් බොහෝ පිරිස් රැස්වන තැනක තබති නම්, එය කියවා එක් අයෙකු හෝ මිය යයි නම් සියල්ලන්ටම පාරාජිකා ඇවැත් වේ. බොහෝ දෙනෙක් මිය යතොත් පෙර කී පරිදිම වේ. පසුතැවිලි වී එම පොත පෙට්ටියක දමා සුරක්ෂිත කළද, වෙනත් අයෙකු එය දැක පිටතට ගෙන නැවත බොහෝ දෙනෙකුට පෙන්වයි නම්, ඇවැතින් නොමිදෙති. පෙට්ටියක තැබීම පසෙක තබා, ඒ පොත ගඟක හෝ මුහුදක දැමුවද, සේදුවද, කැබලිවලට කැපුවද, ගින්නේ දැවුවද, යම් තාක් දුරට අකුරු එකිනෙක ගැටී තිබේ නම් හෝ හරි හැටි නොසේදුණු හෝ හරි හැටි නොදැවුණු පත්‍රවල අකුරු පෙනේ නම්, ඒ තාක් ඇවැතින් නොමිදෙති. අකුරු කිසිසේත් හඳුනාගත නොහැකි වන සේ කළ විටම ඇවැතින් මිදෙති.

Idāni thāvarapayogassa vibhāgadassanatthaṃ vuttesu opātādimātikāniddesesu manussaṃ uddissa opātaṃ khanatīti ‘‘itthannāmo patitvā marissatī’’ti kañci manussaṃ uddisitvā yattha so ekato vicarati, tattha āvāṭaṃ khanati, khanantassa tāva sacepi jātapathaviyā khanati, pāṇātipātassa payogattā payoge payoge dukkaṭaṃ. Yaṃ uddissa khanati, tassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Aññasmiṃ patitvā mate anāpatti. Sace anuddissa ‘‘yo koci marissatī’’ti khato hoti, yattakā patitvā maranti, tattakā pāṇātipātā. Ānantariyavatthūsu ca ānantariyaṃ thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni.

දැන් ස්ථාවර පයෝගය (නොසැලෙන උපක්‍රම) විස්තර කර දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද වළවල් (ඕපාත) ආදී මාතෘකා නිර්දේශයන්හි, මනුෂ්‍යයෙකු උදෙසා වළක් කනින්නේ "මහවලා මෙහි වැටී මිය යනු ඇතැයි" යම් මනුෂ්‍යයෙකු අරමුණු කරගෙන ඔහු තනිව හැසිරෙන තැනක වළක් කනියි නම්, එය කනින කාලයෙහි ස්වභාවික පොළොව කනින්නේ වුවද, ප්‍රාණඝාත පයෝගයක් බැවින් සෑම උත්සාහයකදීම (පයෝගයකදීම) දුක්කටාපත්ති වේ. යමෙකු උදෙසා වළ කනියිද, ඔහුට දුක් ඉපදීමෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ, මරණයෙන් පාරාජිකා වේ. ඔහු හැර වෙනත් අයෙකු එහි වැටී මියගියහොත් ඇවැත් නැත. ඉදින් කිසිවෙකු විශේෂ නොකර "යම් කිසිවෙකු මෙහි වැටී මිය යනු ඇතැයි" වළ කනින ලද්දේ නම්, යම් තාක් පිරිසක් වැටී මිය යන්නේද ඒ තාක් ප්‍රාණඝාත ඇවැත් වේ. ආනන්තර්ය වස්තූන් (මව්පියන් ආදීන්) සම්බන්ධයෙන් ආනන්තර්ය කර්මයද, ථුල්ලච්චය හා පාචිත්තියට අදාළ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ථුල්ලච්චය හා පාචිත්තිය ඇවැත්ද වේ.

Bahū tattha cetanā; katamāya pārājikaṃ hotīti? Mahāaṭṭhakathāyaṃ tāva vuttaṃ – ‘‘āvāṭaṃ gambhīrato ca āyāmavitthārato ca khanitvā pamāṇe ṭhapetvā tacchetvā puñchitvā paṃsupacchiṃ uddharantassa sanniṭṭhāpikā atthasādhakacetanā maggānantaraphalasadisā. Sacepi vassasatassa accayena patitvā avassaṃ maraṇakasatto hoti, sanniṭṭhāpakacetanāyameva pārājika’’nti. Mahāpaccariyaṃ pana saṅkhepaṭṭhakathāyañca – ‘‘imasmiṃ āvāṭe patitvā marissatīti ekasmimpi kuddālappahāre dinne sace koci tattha pakkhalito patitvā marati, pārājikameva. Suttantikattherā pana sanniṭṭhāpakacetanaṃ gaṇhantī’’ti vuttaṃ.

එම වළ කැණීමේදී බොහෝ චේතනාවෝ හටගනිති; එයින් කිනම් චේතනාවකින් පාරාජිකා වේද යත්? මහා අටුවාවෙහි මෙසේ පවසන ලදී - "වළක් ගැඹුරින්ද, දිගින් හා පළලින්ද කණා, නියමිත ප්‍රමාණයට පැමිණි පසු එය සූරා, පිසදමා, අවසන් පස් කූඩය ඉවතට ගන්නා තැනැත්තාගේ එම කටයුත්ත නිම කරන (සන්නිට්ඨාපක) අර්ථ සාධක චේතනාව මාර්ගානන්තර ඵලය හා සමානය. ඉදින් වසර සියයක් ඇවෑමෙන් වුවද එහි වැටී ඒකාන්තයෙන් මියයන සත්ත්වයෙකු සිටී නම්, එම කටයුත්ත නිම කරන ලද චේතනාවෙන්ම පාරාජිකා වේ." මහා පච්චරියෙහි සහ සංඛේපට්ඨකථාවෙහි සඳහන් වන්නේ - "මෙම වළෙහි වැටී මියයනු ඇතැයි සිතා එකම උදළු පහරක් ගැසූ විට වුවද, එහි යමෙකු ලිස්සා වැටී මිය යයි නම් එය පාරාජිකාම වේ. එහෙත් සූත්‍රධාරී ස්ථවිරවරු කටයුත්ත නිම කරන (සන්නිට්ඨාපක) චේතනාවම පාදක කර ගනිති" යනුවෙනි.

Eko [Pg.53] ‘‘opātaṃ khanitvā asukaṃ nāma ānetvā idha pātetvā mārehī’’ti aññaṃ āṇāpeti, so taṃ pātetvā māreti, ubhinnaṃ pārājikaṃ. Aññaṃ pātetvā māreti, sayaṃ patitvā marati, añño attano dhammatāya patitvā marati, sabbattha visaṅketo hoti, mūlaṭṭho muccati. ‘‘Asuko asukaṃ ānetvā idha māressatī’’ti khatepi eseva nayo. Maritukāmā idha marissantīti khanati, ekassa maraṇe pārājikaṃ. Bahunnaṃ maraṇe akusalarāsi, mātāpitūnaṃ maraṇe ānantariyaṃ, thullaccayapācittiyavatthūsu thullaccayapācittiyāni.

එක් භික්ෂුවක් "වළක් කණා අසවල් තැනැත්තා කැඳවාගෙන විත් මෙහි බස්සවා මරව" යි වෙනත් අයෙකුට අණ කරයි නම්, ඔහු එම තැනැත්තා එසේ බස්සවා මරයි නම්, අණ දුන් සහ අණ පිළිපැදි දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. නියම කළ තැනැත්තාට වඩා වෙනත් අයෙකු බස්සවා මරයි නම්, හෝ මරන්නට ගිය තැනැත්තාම වැටී මියයයි නම්, හෝ වෙනත් අයෙකු තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම එහි වැටී මියයයි නම්, සෑම තැනකදීම නියෝගය වැරදී ගිය බැවින් (විසංකේත), මුල් අණ දුන් තැනැත්තා ඇවැතින් මිදේ. "අසවලා අසවලා කැඳවාගෙන විත් මෙහි මරනු ඇතැයි" සිතා වළක් කැණූ විටද මේ ක්‍රමයම වේ. "මියයනු කැමති අය මෙහි වැටී මියයත්වා" යි වළ කනියි නම්, එක් අයෙකුගේ මරණයෙන් පාරාජිකා වේ. බොහෝ දෙනෙකුගේ මරණයෙන් අකුසල රාශියක් වේ. මව්පියන්ගේ මරණයෙන් ආනන්තර්ය කර්ම වේ. ථුල්ලච්චය හා පාචිත්තිය වස්තූන්හි ථුල්ලච්චය හා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

‘‘Ye keci māretukāmā, te idha pātetvā māressantī’’ti khanati, tattha pātetvā mārenti, ekasmiṃ mate pārājikaṃ, bahūsu akusalarāsi, ānantariyādivatthūsu ānantariyādīni. Idheva arahantāpi saṅgahaṃ gacchanti. Purimanaye pana ‘‘tesaṃ maritukāmatāya patanaṃ natthī’’ti te na saṅgayhanti. Dvīsupi nayesu attano dhammatāya patitvā mate visaṅketo. ‘‘Ye keci attano verike ettha pātetvā māressantī’’ti khanati, tattha ca verikā verike pātetvā mārenti, ekasmiṃ mārite pārājikaṃ, bahūsu akusalarāsi, mātari vā pitari vā arahante vā verikehi ānetvā tattha mārite ānantariyaṃ. Attano dhammatāya patitvā matesu visaṅketo.

"යම්කිසි මරන්නට කැමති අය වෙත්ද, ඔවුහු (තම ගොදුරු) මෙහි බස්සවා මරත්වා" යි වළ කනියි නම්, එහි බස්සවා මරන කල්හි, එක් අයෙකු මියගියහොත් පාරාජිකා වේ, බොහෝ දෙනෙකු මියගියහොත් අකුසල රාශියක් වේ, ආනන්තර්ය වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් ආනන්තර්ය කර්ම වේ. මෙහිදී රහතන් වහන්සේලාද ඇතුළත් වෙති. එහෙත් පෙර ක්‍රමයේදී (මියයනු කැමති අය සම්බන්ධයෙන්) රහතන් වහන්සේලාට මියයනු කැමැත්තක් නැති බැවින් උන්වහන්සේලා ඇතුළත් නොවෙති. මෙම ක්‍රම දෙකේදීම යමෙකු ස්වභාවිකව වැටී මියගියහොත් නියෝගය වැරදී ගිය බැවින් (විසංකේත) ඇවැත් නැත. "යම්කිසිවෙකු තමන්ගේ සතුරන් මෙහි බස්සවා මරත්වා" යි වළ කනියි නම්, එහි සතුරන් විසින් සතුරන් බස්සවා මරන කල්හි, එක් අයෙකු මැරූ විට පාරාජිකා වේ, බොහෝ දෙනෙකු මැරූ විට අකුසල රාශියක් වේ. මව හෝ පියා හෝ රහතන් වහන්සේ සතුරන් විසින් කැඳවාගෙන විත් එහි මැරූ විට ආනන්තර්ය කර්මය වේ. තමාගේ ස්වභාවයෙන් වැටී මියගියහොත් විසංකේත වේ.

Yo pana ‘‘maritukāmā vā amaritukāmā vā māretukāmā vā amāretukāmā vā ye keci ettha patitā vā pātitā vā marissantī’’ti sabbathāpi anuddisseva khanati. Yo yo marati tassa tassa maraṇena yathānurūpaṃ kammañca phusati, āpattiñca āpajjati. Sace gabbhinī patitvā sagabbhā marati, dve pāṇātipātā. Gabbhoyeva vinassati, eko. Gabbho na vinassati, mātā marati, ekoyeva. Corehi anubaddho patitvā marati, opātakhanakasseva pārājikaṃ. Corā tattha pātetvā mārenti, pārājikameva. Tattha patitaṃ bahi nīharitvā mārenti, pārājikameva. Kasmā? Opāte patitappayogena gahitattā. Opātato nikkhamitvā teneva ābādhena marati, pārājikameva. Bahūni vassāni atikkamitvā puna kupitena tenevābādhena marati, pārājikameva. Opāte patanappaccayā uppannarogena gilānasseva añño rogo uppajjati, opātarogo balavataro [Pg.54] hoti, tena matepi opātakhaṇako na muccati. Sace pacchā uppannarogo balavā hoti, tena mate muccati. Ubhohi mate na muccati. Opāte opapātikamanusso nibbattitvā uttarituṃ asakkonto marati, pārājikameva. Manussaṃ uddissa khate yakkhādīsu patitvā matesu anāpatti. Yakkhādayo uddissa khate manussādīsu marantesupi eseva nayo. Yakkhādayo uddissa khanantassa pana khananepi tesaṃ dukkhuppattiyampi dukkaṭameva. Maraṇe vatthuvasena thullaccayaṃ vā pācittiyaṃ vā. Anuddissa khate opāte yakkharūpena vā petarūpena vā patati, tiracchānarūpena marati, patanarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā thullaccayanti upatissatthero. Maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā pācittiyanti phussadevatthero. Tiracchānarūpena patitvā yakkhapetarūpena matepi eseva nayo.

යමෙක් "මියයනු කැමති හෝ අකැමති හෝ, මරනු කැමති හෝ අකැමති හෝ යම්කිසිවෙකු මෙහි වැටී හෝ බස්සවනු ලැබ හෝ මිය යනු ඇතැයි" කිසිවෙකු විශේෂ නොකරම (අනුද්දිස්ස) වළ කනියිද, මියයන ඒ ඒ තැනැත්තාගේ මරණයෙන් ඒ ඒ අනුරූප කර්මයටද පත්වෙයි, ඇවැතටද පත්වෙයි. ඉදින් ගර්භණී කාන්තාවක් වැටී ගැබ සමඟ මිය යයි නම් ප්‍රාණඝාත දෙකක් වේ. ගැබ පමණක් විනාශ වේ නම් එකකි. ගැබ විනාශ නොවී මව මිය යයි නම් එකම ප්‍රාණඝාතයකි. සොරුන් විසින් ලුහුබඳින ලදුව වැටී මිය යයි නම් වළ කැණූ තැනැත්තාටම පාරාජිකා වේ. සොරුන් එහි බස්සවා මරයි නම් පාරාජිකාවම වේ. එහි වැටී සිටින්නෙකු පිටතට ගෙන මරයි නම් පාරාජිකාවම වේ; ඒ මන්ද යත්, වළෙහි වැටීමේ ප්‍රයෝගයෙන්ම ඔහු අල්ලාගත් බැවිනි. වළෙන් නික්ම පසුව එම රෝගයෙන්ම මිය යයි නම් පාරාජිකාවම වේ. බොහෝ වසර ඉක්මවා ගියද නැවත එම ආබාධයම කිපී මිය යයි නම් පාරාජිකාවම වේ. වළෙහි වැටීම නිසා හටගත් රෝගයෙන් පෙළෙද්දී වෙනත් රෝගයක් හටගන්නේ නම්, එහිදී වළෙහි වැටීමේ රෝගය වඩා බලවත් වී එයින් මියගියහොත් වළ කැණූ තැනැත්තා ඇවැතින් නොමිදේ. ඉදින් පසුව හටගත් රෝගය බලවත් වී එයින් මියගියේ නම් ඇවැතින් මිදේ. රෝග දෙකෙන්ම මියගියේ නම් නොමිදේ. වළෙහි ඕපපාතික මනුෂ්‍යයෙකු උපත ලබා ගොඩවීමට නොහැකිව මිය යයි නම් පාරාජිකාවම වේ. මනුෂ්‍යයෙකු උදෙසා කැණූ වළෙහි යක්ෂාදීන් වැටී මියගියහොත් ඇවැත් නැත. යක්ෂාදීන් උදෙසා කැණූ වළෙහි මනුෂ්‍යයන් මියගියද මේ ක්‍රමයම වේ. එහෙත් යක්ෂාදීන් උදෙසා වළ කනින්නාට වළ කැණීමේදීද, ඔවුන්ට දුක් ඉපදවීමේදීද දුක්කටාපත්තිම වේ. මරණයේදී වස්තුව අනුව ථුල්ලච්චය හෝ පාචිත්තිය වේ. කිසිවෙකු විශේෂ නොකර කැණූ වළෙහි යක්ෂ වේශයෙන් හෝ ප්‍රේත වේශයෙන් හෝ වැටී, තිරිසන් වේශයෙන් මිය යයි නම්, වැටෙන වෙලාවේ තිබූ වේශය ප්‍රමාණ වේ, එබැවින් ථුල්ලච්චය වේ යැයි උපතිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ. මියයන වෙලාවේ තිබූ වේශය ප්‍රමාණ වේ, එබැවින් පාචිත්තිය වේ යැයි ඵුස්සදේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ පැවසූහ. තිරිසන් වේශයෙන් වැටී යක්ෂ හෝ ප්‍රේත වේශයෙන් මියගිය විටද මේ ක්‍රමයම වේ.

Opātakhanako opātaṃ aññassa vikkiṇāti vā mudhā vā deti, yo yo patitvā marati, tappaccayā tasseva āpatti ca kammabandho ca. Yena laddho so niddoso. Atha sopi ‘‘evaṃ patitā uttarituṃ asakkontā nassissanti, suuddharā vā na bhavissantī’’ti taṃ opātaṃ gambhīrataraṃ vā uttānataraṃ vā dīghataraṃ vā rassataraṃ vā vitthatataraṃ vā sambādhataraṃ vā karoti, ubhinnampi āpatti ca kammabandho ca. Bahū marantīti vippaṭisāre uppanne opātaṃ paṃsunā pūreti, sace koci paṃsumhi patitvā marati, pūretvāpi mūlaṭṭho na muccati. Deve vassante kaddamo hoti, tattha laggitvā matepi. Rukkho vā patanto vāto vā vassodakaṃ vā paṃsuṃ harati, kandamūlatthaṃ vā pathaviṃ khanantā tattha āvāṭaṃ karonti. Tattha sace koci laggitvā vā patitvā vā marati, mūlaṭṭho na muccati. Tasmiṃ pana okāse mahantaṃ taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretvā cetiyaṃ vā patiṭṭhāpetvā bodhiṃ vā ropetvā āvāsaṃ vā sakaṭamaggaṃ vā kāretvā muccati. Yadāpi thiraṃ katvā pūrite opāte rukkhādīnaṃ mūlāni mūlehi saṃsibbitāni honti, jātapathavī jātā, tadāpi muccati. Sacepi nadī āgantvā opātaṃ harati, evampi muccatīti. Ayaṃ tāva opātakathā.

වළක් හාරන භික්ෂුවක් එම වළ වෙනත් අයෙකුට විකුණයි නම් හෝ නොමිලේ දෙයි නම්, එහි වැටී යම් යම් සත්වයෝ මිය යති ද, එම හේතුවෙන් ඒ මුල් භික්ෂුවට ම ඇවැත් ද කර්මයෙන් බැඳීම ද (කර්මපථය ද) සිදු වේ. එම වළ ලබාගත් තැනැත්තා නිදොස් ය. එසේ වුවත් ඔහු ද, ‘මෙහි වැටෙන සත්වයන්ට ගොඩ ඒමට නොහැකි වී විනාශ වනු පිණිස හෝ පහසුවෙන් මුදාගත නොහැකි වනු පිණිස’ යැයි සිතා එම වළ වඩාත් ගැඹුරු කරයි නම්, නොගැඹුරු කරයි නම්, වඩා දිගු කරයි නම්, කොට කරයි නම්, වඩා පළල් කරයි නම් හෝ වඩාත් පටු කරයි නම්, එම භික්ෂූන් දෙදෙනාට ම ඇවැත් ද කර්මයෙන් බැඳීම ද සිදු වේ. ‘බොහෝ සත්වයන් මිය යති’ යි පසුතැවීමක් ඇති වූ විට වළ පස්වලින් පුරවයි ද, යමෙක් එම පස් මතුපිට වැටී මිය යයි නම්, පුරවා තිබුණ ද මුල් පුද්ගලයා ඉන් නිදහස් නොවේ. වැසි වසින විට මඩ ඇති වී එහි එරී මිය ගිය ද මුල් පුද්ගලයා නිදහස් නොවේ. පෙරළෙන ගසක් හෝ සුළඟ හෝ වැසි ජලය හෝ එම පස් ඉවත් කරයි ද, අල මුල් සොයා පොළොව හාරන්නන් එහි වළක් සාදයි ද, එහි යමෙකු පැටලී හෝ වැටී මිය යයි නම් මුල් පුද්ගලයා නිදහස් නොවේ. නමුත් එම ස්ථානයෙහි විශාල වැවක් හෝ පොකුණක් කරවා, චෛත්‍යයක් පිහිටුවා, බෝධියක් රෝපණය කරවා, ආවාසයක් හෝ කරත්ත ගමන් කරන මාර්ගයක් කරවා තිබේ නම් ඔහු නිදහස් වේ. ස්ථිර ලෙස පුරවන ලද වළෙහි ගස්වල මුල් එකිනෙක වෙලී ඇති විට, එය ස්වභාවික පොළොවක් බවට පත් වූ විට ද ඔහු නිදහස් වේ. ගංගාවක් ගලා අවුත් එම වළ ගසාගෙන යයි නම්, එවිට ද ඔහු නිදහස් වේ. මෙය වළක් සම්බන්ධ කථාවයි.

Opātasseva pana anulomesu pāsādīsupi yo tāva pāsaṃ oḍḍeti ‘‘ettha bajjhitvā sattā marissantī’’ti avassaṃ bajjhanakasattānaṃ vasena [Pg.55] hatthā muttamatte pārājikānantariyathullaccayapācittiyāni veditabbāni. Uddissa kate yaṃ uddissa oḍḍito, tato aññesaṃ bandhane anāpatti. Pāse mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabandho. Sace yena laddho so uggalitaṃ vā pāsaṃ saṇṭhapeti, passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā sammukhe paveseti, thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapeti, daḷhataraṃ vā pāsarajjuṃ bandhati, thirataraṃ vā khāṇukaṃ vā ākoṭeti, ubhopi na muccanti. Sace vippaṭisāre uppanne pāsaṃ uggalāpetvā gacchati, taṃ disvā puna aññe saṇṭhapenti, baddhā baddhā maranti, mūlaṭṭho na muccati.

වළක් හෑරීමට සමාන වූ මලපත (මලපුඩුව) ආදියේ දී ද, ‘මෙහි බැඳී සත්වයෝ මිය යත්වා’ යි යමෙක් මලපතක් අටවයි ද, අනිවාර්යයෙන් ම එහි බැඳෙන සත්වයන් කෙරෙහි වූ චේතනාව නිසා එය අතින් මුදාහළ සැණින් පාරාජිකා, ආනන්තරිය කර්ම, ථුල්ලච්චය හා පාචිත්තිය යන ඇවැත් දත යුතු ය. යමෙකු උදෙසා එය කළේ ද, ඔහු උදෙසා ම අටවන ලද්දේ නම්, වෙනත් අයෙකු එහි බැඳීමෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ. මලපත මුදලට හෝ නොමිලේ දුන්න ද මුල් පුද්ගලයාට ම කර්මයෙන් බැඳීම සිදු වේ. එය ලබාගත් තැනැත්තා ලිහිල් වූ මලපත නැවත සකසයි නම්, අසලින් යන සත්වයන් දැක වැටක් බැඳ එය දෙසට යොමු කරයි නම්, වඩා ශක්තිමත් දණ්ඩක් තබයි නම්, වඩා සවිමත් ලණුවක් බඳියි නම් හෝ වඩා ස්ථිර ලෙස ඇණය ගසයි නම්, ඒ දෙදෙනා ම නිදහස් නොවේ. පසුතැවීමක් ඇති වී මලපත ලිහිල් කර යයි නම්, එය දැක වෙනත් අය නැවත එය සකසයි නම් සහ එහි බැඳී සත්වයන් මිය යයි නම්, මුල් පුද්ගලයා ඉන් නිදහස් නොවේ.

Sace pana tena pāsayaṭṭhi sayaṃ akatā hoti, gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Tatthajātakayaṭṭhiṃ chinditvā muccati. Sayaṃ katayaṭṭhiṃ pana gopentopi na muccati. Yadi hi taṃ añño gaṇhitvā pāsaṃ saṇṭhapeti, tappaccayā marantesu mūlaṭṭho na muccati. Sace taṃ jhāpetvā alātaṃ katvā chaḍḍeti, tena alātena pahāraṃ laddhā marantesupi na muccati. Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati, pāsarajjumpi aññehi ca vaṭṭitaṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Rajjuke labhitvā sayaṃ vaṭṭitaṃ ubbaṭṭetvā vāke labhitvā vaṭṭitaṃ hīraṃ hīraṃ katvā muccati. Araññato pana sayaṃ vāke āharitvā vaṭṭitaṃ gopentopi na muccati. Sabbaso pana jhāpetvā vā nāsetvā vā muccati.

එම මලපතේ දණ්ඩ තමා විසින් සාදන ලද්දක් නොවේ නම්, එය ගත් තැන ම තබා ඔහු නිදහස් වේ. එහි ම උපන් ලීයක් කපා දැමීමෙන් ද නිදහස් වේ. තමා විසින් සාදන ලද දණ්ඩක් සඟවා තැබුව ද ඔහු නිදහස් නොවේ. මන්ද, වෙනත් අයෙකු එය ගෙන මලපතක් ඇටවූ විට එම හේතුවෙන් මිය යන සත්වයන් නිසා මුල් පුද්ගලයා නිදහස් නොවන බැවිනි. එය ගින්නෙන් පුළුස්සා අඟුරු බවට පත් කර දැමූ විට, එම අඟුරෙන් පහර වැදී මිය ගිය ද ඔහු නිදහස් නොවේ. මුළුමනින් ම පුළුස්සා හෝ විනාශ කර දැමීමෙන් ඔහු නිදහස් වේ. අන් අය විසින් අඹරන ලද මලපතේ ලණුව ද ගත් තැන ම තැබීමෙන් නිදහස් වේ. නූල් ගෙන තමා විසින් ම ඇඹරූ ලණුවක් නම්, එය දිග හැර හෝ කෙඳි බවට පත් කර නිදහස් වේ. වනාන්තරයෙන් කෙඳි රැගෙන විත් තමා ම ඇඹරූ ලණුවක් නම්, එය සඟවා තැබුව ද නිදහස් නොවේ. මුළුමනින් ම පුළුස්සා හෝ විනාශ කර දැමීමෙන් ම ඔහු නිදහස් වේ.

Adūhalaṃ sajjento catūsu pādesu adūhalamañcaṃ ṭhapetvā pāsāṇe āropeti, payoge payoge dukkaṭaṃ. Sabbasajjaṃ katvā hatthato muttamatte avassaṃ ajjhottharitabbakasattānaṃ vasena uddissakānuddissakānurūpena pārājikādīni veditabbāni. Adūhale mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Sace yena laddhaṃ so patitaṃ vā ukkhipati, aññepi pāsāṇe āropetvā garukataraṃ vā karoti, passena vā gacchante disvā vatiṃ katvā adūhale paveseti, ubhopi na muccanti. Sacepi vippaṭisāre uppanne adūhalaṃ pātetvā gacchati, taṃ disvā añño saṇṭhapeti, mūlaṭṭho na muccati. Pāsāṇe pana gahitaṭṭhāne ṭhapetvā adūhalapāde ca pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati.

ගල් උගුලක් පිළියෙල කරන්නා වූ භික්ෂුව පාද හතරක් මත තැබූ මැස්සක් මත ගල් තබයි නම්, ඒ සෑම උත්සාහයක දී ම දුක්කට ඇවැත් වේ. සියල්ල සූදානම් කර අතින් මුදාහළ සැණින්, අනිවාර්යයෙන් ම යට වී මිය යන සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් උදෙසා කළ හෝ නොඋදෙසා කළ බවට අනුකූලව පාරාජිකාදී ඇවැත් දත යුතු ය. ගල් උගුල මුදලට හෝ නොමිලේ දුන්න ද මුල් පුද්ගලයාට ම කර්මයෙන් බැඳීම සිදු වේ. එය ලබාගත් තැනැත්තා පෙරළුණු ගලක් නැවත ඔසවා තබයි නම්, වෙනත් ගල් ද දමා වඩා බර කරයි නම්, අසලින් යන සත්වයන් දැක වැටක් බැඳ උගුලට යොමු කරයි නම්, ඒ දෙදෙනා ම නිදහස් නොවේ. පසුතැවීමක් ඇති වී ගල් උගුල පෙරළා දමා යයි නම්, එය දැක වෙනත් අයෙකු නැවත එය සකසයි නම්, මුල් පුද්ගලයා නිදහස් නොවේ. ගල් ගත් තැන ම තබා, උගුලේ පාද මලපතේ දණ්ඩ ගැන කී ක්‍රමයට ම ගත් තැන ම තැබීමෙන් හෝ පුළුස්සා දැමීමෙන් නිදහස් වේ.

Sūlaṃ ropentassāpi sabbasajjaṃ katvā hatthato muttamatte sūlamukhe patitvā avassaṃ maraṇakasattānaṃ vasena uddissānuddissānurūpato pārājikādīni [Pg.56] veditabbāni. Sūle mūlena vā mudhā vā dinnepi mūlaṭṭhasseva kammabaddho. Sace yena laddhaṃ so ‘‘ekappahāreneva marissantī’’ti tikhiṇataraṃ vā karoti, ‘‘dukkhaṃ marissantī’’ti kuṇṭhataraṃ vā karoti, ‘‘ucca’’nti sallakkhetvā nīcataraṃ vā ‘‘nīca’’nti sallakkhetvā uccataraṃ vā puna ropeti, vaṅkaṃ vā ujukaṃ atiujukaṃ vā īsakaṃ poṇaṃ karoti, ubhopi na muccanti. Sace pana ‘‘aṭṭhāne ṭhita’’nti aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti, taṃ ce māraṇatthāya ādito pabhuti pariyesitvā kataṃ hoti, mūlaṭṭho na muccati. Apariyesitvā pana katameva labhitvā ropite mūlaṭṭho muccati. Vippaṭisāre uppanne pāsayaṭṭhiyaṃ vuttanayena gahitaṭṭhāne vā ṭhapetvā jhāpetvā vā muccati.

උලක් සිටුවන භික්ෂුව ද සියල්ල සූදානම් කර අතින් මුදාහළ සැණින්, එහි උල් මතුපිට වැටී අනිවාර්යයෙන් ම මිය යන සත්වයන් සම්බන්ධයෙන් උදෙසා කළ හෝ නොඋදෙසා කළ බවට අනුකූලව පාරාජිකාදී ඇවැත් දත යුතු ය. උල මුදලට හෝ නොමිලේ දුන්න ද මුල් පුද්ගලයාට ම කර්මයෙන් බැඳීම සිදු වේ. එය ලබාගත් තැනැත්තා ‘එක පහරින් ම මිය යෙත්වා’ යි සිතා වඩාත් තියුණු කරයි නම්, ‘දුක් විඳ මිය යෙත්වා’ යි සිතා මොට්ට කරයි නම්, උස වැඩියි කියා පහත් කරයි නම්, මිටි වැඩියි කියා උස් කරයි නම්, නැවත සිටුවයි නම්, ඇද එක කෙළින් කරයි නම් හෝ කෙළින් තිබෙන එක මඳක් ඇල කරයි නම්, ඒ දෙදෙනා ම නිදහස් නොවේ. ‘නුසුදුසු තැනක තිබේ’ යැයි සිතා වෙනත් තැනක තබයි නම්, එය මුල සිට ම මරා දැමීම පිණිස ම සොයා සාදන ලද්දක් නම් මුල් පුද්ගලයා නිදහස් නොවේ. සොයා නොබලා සාදන ලද උලක් ලබාගෙන සිටුවූ විට මුල් පුද්ගලයා නිදහස් වේ. පසුතැවීමක් ඇති වූ විට මලපතේ දණ්ඩ ගැන කී ක්‍රමයට ම ගත් තැන ම තැබීමෙන් හෝ පුළුස්සා දැමීමෙන් නිදහස් වේ.

177. Apassene satthaṃ vāti ettha apassenaṃ nāma niccaparibhogo mañco vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā divāṭṭhāne nisīdantassa apassenakatthambho vā tatthajātakarukkho vā caṅkame apassāya tiṭṭhantassa ālambanarukkho vā ālambanaphalakaṃ vā sabbampetaṃ apassayanīyaṭṭhena apassenaṃ nāma; tasmiṃ apassene yathā apassayantaṃ vijjhati vā chindati vā tathā katvā vāsipharasusattiārakaṇṭakādīnaṃ aññataraṃ satthaṃ ṭhapeti, dukkaṭaṃ. Dhuvaparibhogaṭṭhāne nirāsaṅkassa nisīdato vā nipajjato vā apassayantassa vā satthasamphassapaccayā dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇena pārājikaṃ. Taṃ ce aññopi tassa veribhikkhu vihāracārikaṃ caranto disvā ‘‘imassa maññe maraṇatthāya idaṃ nikhittaṃ, sādhu suṭṭhu maratū’’ti abhinandanto gacchati, dukkaṭaṃ. Sace pana sopi tattha ‘‘evaṃ kate sukataṃ bhavissatī’’ti tikhiṇatarādikaraṇena kiñci kammaṃ karoti, tassāpi pārājikaṃ. Sace pana ‘‘aṭṭhāne ṭhita’’nti uddharitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti tadatthameva katvā ṭhapite mūlaṭṭho na muccati. Pākatikaṃ labhitvā ṭhapitaṃ hoti, muccati. Taṃ apanetvā aññaṃ tikhiṇataraṃ ṭhapeti mūlaṭṭho muccateva.

177. අපස්සේන (ඇසිපත/ආධාරකය) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඇසිපත යනු නිතර පරිභෝජනය කරන ඇඳක්, පුටුවක් හෝ ඇඳි පුවරුවක් විය හැකිය. දහවල් කාලයේ වැඩ සිටින ස්ථානයක ඇති ඇඳි කණුවක් හෝ එහි වැවුණු ගසක් විය හැකිය. සක්මනෙහිදී හේත්තු වී සිටින රුකක් හෝ ලෑල්ලක් විය හැකිය. මේ සියල්ල ඇඳි හෝ ආධාරක යන අර්ථයෙන් 'අපස්සේන' නම් වේ. එම ආධාරකයේ යම් කෙනෙකු හේත්තු වූ විට ඇනෙන පරිදි හෝ කැපෙන පරිදි වෑය, පොරව, හෙල්ල, ඉදිකටු හෝ කටු වැනි ආයුධයක් තැබුවහොත් දුක්කටාපත්ති වේ. නිතර පාවිච්චි කරන තැනක සැකයකින් තොරව වාඩිවන, සැතපෙන හෝ හේත්තුවන භික්ෂුවකට එම ආයුධය ස්පර්ශ වීමෙන් දුක් උපදවන්නේ නම් ථුල්ලච්චයාපත්ති වේ. මරණය සිදු වුවහොත් පාරාජිකාපත්ති වේ. යම් සතුරු භික්ෂුවක් විහාර චාරිකාවේ යෙදෙන විට මෙය දැක, 'මේ තැනැත්තා මැරීම පිණිස මෙය තබා ඇතැයි සිතමි, මැනවි, මොහු මිය යේවා'යි සතුටු වෙමින් යන්නේ නම් ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ. ඉදින් ඔහුද එහිදී 'මෙසේ කළහොත් මැනවි' යැයි සිතා එම ආයුධය වඩාත් මුවහත් කිරීම ආදියෙන් කිසියම් දෙයක් කරන්නේ නම් ඔහුට ද පාරාජිකා වේ. ඉදින් 'මෙය වැරදි තැනක ඇතැයි' සිතා එය ඉවත් කර වෙනත් තැනක තැබූ විට, එය මරණය පිණිසම තැබුවේ නම් මුල් පුද්ගලයා (මූලට්ඨ) එයින් නොමිදේ. පැරණි ආයුධය ගෙන තැබුවේ නම් ඔහු මිදේ. එය ඉවත් කර වඩාත් මුවහත් එකක් තැබුවේ නම් මුල් පුද්ගලයා නිසැකවම මිදේ.

Visamakkhanepi yāva maraṇābhinandane dukkaṭaṃ tāva eseva nayo. Sace pana sopi khuddakaṃ visamaṇḍalanti sallakkhetvā mahantataraṃ vā karoti[Pg.57], mahantaṃ vā ‘‘atirekaṃ hotī’’ti khuddakaṃ karoti, tanukaṃ vā bahalaṃ; bahalaṃ vā tanukaṃ karoti, agginā tāpetvā heṭṭhā vā upari vā sañcāreti, tassāpi pārājikaṃ. ‘‘Idaṃ aṭhāne ṭhita’’nti sabbameva tacchetvā puñchitvā aññasmiṃ ṭhāne ṭhapeti, attanā bhesajjāni yojetvā kate mūlaṭṭho na muccati, attanā akate muccati. Sace pana so ‘‘idaṃ visaṃ atiparitta’’nti aññampi ānetvā pakkhipati, yassa visena marati, tassa pārājikaṃ. Sace ubhinnampi santakena marati, ubhinnampi pārājikaṃ. ‘‘Idaṃ visaṃ nibbisa’’nti taṃ apanetvā attano visameva ṭhapeti, tasseva pārājikaṃ mūlaṭṭho muccati.

විෂ තැවරීමේදී ද මරණය ගැන සතුටු වීම දක්වා දුක්කටාපත්තිය පිළිබඳව මෙම ක්‍රමයම වේ. ඉදින් එම සතුරු භික්ෂුව 'මේ විෂ ස්වල්පයකි' කියා එය වඩාත් වැඩි කරන්නේ නම්, හෝ විශාල විෂ ප්‍රමාණය 'වැඩිපුර ඇතැයි' සිතා කුඩා කරන්නේ නම්, හෝ තුනී විෂ තට්ටුව ඝන කරන්නේ නම්, හෝ ඝන විෂ තට්ටුව තුනී කරන්නේ නම්, ගින්නෙන් රත් කර යටට හෝ උඩට මාරු කරන්නේ නම් ඔහුට ද පාරාජිකා වේ. 'මෙය අස්ථානයක ඇතැයි' සිතා සියල්ල සූරා පිසදමා වෙනත් තැනක තබන විට, තමා විසින්ම බෙහෙත් යොදා කළේ නම් මුල් පුද්ගලයා වරදින් නොමිදේ. තමා විසින් නොකළේ නම් මුල් පුද්ගලයා මිදේ. ඉදින් 'මේ විෂ ඉතා මඳ යැයි' සිතා වෙනත් විෂක් ද ගෙනැවිත් දමයි නම්, කාගේ විෂෙන් මිය යන්නේ ද ඔහුට පාරාජිකා වේ. දෙදෙනාගේම විෂෙන් මිය යන්නේ නම් දෙදෙනාටම පාරාජිකා වේ. 'මෙය විෂ නැති එකක්' යැයි සිතා එය ඉවත් කර තම විෂම තබන්නේ නම්, ඔහුටම පාරාජිකා වේ, මුල් පුද්ගලයා (මූලට්ඨ) මිදේ.

Dubbalaṃ vā karotīti mañcapīṭhaṃ aṭaniyā heṭṭhābhāge chinditvā vidalehi vā rajjukehi vā yehi vītaṃ hoti, te vā chinditvā appāvasesameva katvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati ‘‘ettha patitvā marissatī’’ti. Apassenaphalakādīnampi caṅkame ālambanarukkhaphalakapariyosānānaṃ parabhāgaṃ chinditvā heṭṭhā āvudhaṃ nikkhipati, sobbhādīsu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā apassenaphalakaṃ vā ānetvā ṭhapeti, yathā tattha nisinnamatto vā apassitamatto vā patati, sobbhādīsu vā sañcaraṇasetu hoti, taṃ dubbalaṃ karoti; evaṃ karontassa karaṇe dukkaṭaṃ. Itarassa dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Bhikkhuṃ ānetvā sobbhādīnaṃ taṭe ṭhapeti ‘‘disvā bhayena kampento patitvā marissatī’’ti dukkaṭaṃ. So tattheva patati, dukkhuppattiyā thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Sayaṃ vā pāteti, aññena vā pātāpeti, añño avutto vā attano dhammatāya pāteti, amanusso pāteti, vātappahārena patati, attano dhammatāya patatti, sabbattha maraṇe pārājikaṃ. Kasmā? Tassa payogena sobbhāditaṭe ṭhitattā.

දුර්වල කිරීම යනු ඇඳක හෝ පුටුවක පාදයට යටින් කපා හෝ ඒවා වියන ලද වේවැල් හෝ ලණු කපා ඉතා ස්වල්පයක් ඉතිරි කර 'මෙහි වැටී මිය යනු ඇතැයි' සිතා යටින් ආයුධයක් තැබීමයි. ඇඳි පුවරු ආදියේ ද, සක්මනෙහි ඇති අත තබන රුක් හෝ පුවරු ආදියේ ද පිටුපස කොටස කපා යටින් ආයුධ තබයි. වළවල් ආදියෙහි ඇඳක්, පුටුවක් හෝ පුවරුවක් ගෙනැවිත් තබයි, එහි වාඩි වූ සැණින් හෝ හේත්තු වූ සැණින් වැටෙන පරිදි කරයි. වළවල් ආදිය හරහා ඇති ඒදණ්ඩ (පාලම) දුර්වල කරයි. මෙසේ කරන විට ක්‍රියාව නිසා දුක්කටාපත්ති වේ. අනෙකාට දුක් ඇති වීමෙන් ථුල්ලච්චය ද, මරණයෙන් පාරාජිකා ද වේ. භික්ෂුවක් ගෙනැවිත් වළක් හෝ ප්‍රපාතයක් අසල තබා 'මෙය දැක බියෙන් වෙවුලා වැටී මිය යනු ඇතැයි' සිතා සිටින්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ. ඔහු එහිම වැටුණහොත්, දුක් ඇති වුවහොත් ථුල්ලච්චය ද, මරණය සිදු වුවහොත් පාරාජිකා ද වේ. තමා විසින් හෙළන්නේ වුවත්, අනෙකෙකු ලවා හෙළවන්නේ වුවත්, නොපැවසූ තැනැත්තෙකු විසින් හෝ ස්වභාවිකව හෝ වැටුණත්, අමනුෂ්‍යයෙකු විසින් හෙළුවත්, සුළඟ නිසා වැටුණත්, සියලු මරණ වලදී පාරාජිකා වේ. ඒ මන්ද? එම පුද්ගලයාගේ ප්‍රයෝගය නිසා ඔහු වළේ හෝ ප්‍රපාතයේ කෙළවර සිටි බැවිනි.

Upanikkhipanaṃ nāma samīpe nikkhipanaṃ. Tattha ‘‘yo iminā asinā mato so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇetvā ‘‘iminā maraṇatthikā marantu, māraṇatthikā mārentū’’ti vā vatvā asiṃ upanikkhipati, tassa upanikkhipane dukkaṭaṃ. Maritukāmo vā tena attānaṃ paharatu[Pg.58], māretukāmo vā aññaṃ paharatu, ubhayathāpi parassa dukkhuppattiyā upanikkhepakassa thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Anuddissa nikkhitte bahūnaṃ maraṇe akusalarāsi. Pārājikādivatthūsu pārājikādīni. Vippaṭisāre uppanne asiṃ gahitaṭṭhāne ṭhapetvā muccati. Kiṇitvā gahito hoti, asissāmikānaṃ asiṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccati. Sace lohapiṇḍiṃ vā phālaṃ vā kudālaṃ vā gahetvā asi kārāpito hoti, yaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā kārito, tadeva katvā muccati. Sace kudālaṃ gahetvā kāritaṃ vināsetvā phālaṃ karoti, phālena pahāraṃ labhitvā marantesupi pāṇātipātato na muccati. Sace pana lohaṃ samuṭṭhāpetvā upanikkhipanatthameva kārito hoti, arena ghaṃsitvā cuṇṇavicuṇṇaṃ katvā vippakiṇṇe muccati. Sacepi saṃvaṇṇanāpotthako viya bahūhi ekajjhāsayehi kato hoti, potthake vuttanayeneva kammabandhavinicchayo veditabbo. Esa nayo sattibheṇḍīsu. Laguḷe pāsayaṭṭhisadiso vinicchayo. Tathā pāsāṇe. Satthe asisadisova. Visaṃ vāti visaṃ upanikkhipantassa vatthuvasena uddissānuddissānurūpato pārājikādivatthūsu pārājikādīni veditabbāni. Kiṇitvā ṭhapite purimanayena paṭipākatikaṃ katvā muccati. Sayaṃ bhesajjehi yojite avisaṃ katvā muccati. Rajjuyā pāsarajjusadisova vinicchayo.

උපනික්ඛිපනය යනු සමීපයෙහි තැබීමයි. එහිදී 'යමෙක් මේ අසිපතින් මළහොත් ඔහු ධනය ලබයි' ආදී වශයෙන් මරණයේ ගුණ වර්ණනා කර හෝ 'මෙයින් මිය යාමට කැමති අය මිය යත්වා, මැරීමට කැමති අය මරත්වා'යි කියා කඩුව අසලින් තබයි නම්, එසේ තැබීම නිසා දුක්කටාපත්ති වේ. මිය යාමට කැමති තැනැත්තා එයින් තමාටම පහර ගත්තත්, මැරීමට කැමති තැනැත්තා අනෙකෙකුට පහර දුන්නත්, ඒ දෙආකාරයෙන්ම අනෙකාට දුක් පැමිණීම නිසා ආයුධය තැබූ තැනැත්තාට ථුල්ලච්චය ද, මරණය සිදු වුවහොත් පාරාජිකා ද වේ. විශේෂයෙන් නියම නොකර තැබූ විට බොහෝ දෙනෙකුගේ මරණ නිසා අකුසල් රැස් වේ. පාරාජිකා ආදී වස්තූන්හිදී පාරාජිකා ආදී ඇවැත් වේ. විපිළිසර (පසුතැවීම) ඇති වූ විට, කඩුව ගත් ස්ථානයේම තැබීමෙන් වරදින් මිදේ. මිලට ගෙන තිබුණේ නම්, කඩුවේ අයිතිකරුවන්ට කඩුව දීමෙන් හෝ කාගෙන් මුදල් ගත්තේ ද ඔවුන්ට මුදල් දීමෙන් මිදේ. ඉදින් යකඩ ගුලියක් හෝ නඟුල් තලයක් හෝ උදැල්ලක් ගෙන කඩුවක් කරවනු ලැබුවේ නම්, කුමන භාණ්ඩයක් ගෙන කරවූයේ ද එයම නැවත සාදා දීමෙන් මිදේ. උදැල්ලක් ගෙන කරවූ කඩුව විනාශ කර නඟුල් තලයක් කළත්, එම නඟුල් තලයෙන් පහර ලැබ මිය යන්නවුන් සිටියත් ප්‍රාණාතිපාතයෙන් නොමිදේ. ඉදින් යකඩ උණු කරවා ආයුධය සැපයීම පිණිසම කළේ නම්, එය පීරකින් කපා කුඩු කර විසුරුවා හැරීමෙන් මිදේ. ඉදින් මරණය වර්ණනා කරන පොතක් මෙන් බොහෝ දෙනෙක් එක් අදහසින් යුතුව මෙය කළේ නම්, එම පොතෙහි දැක්වුණු ක්‍රමයෙන්ම කර්ම බන්ධන විනිශ්චය දත යුතුය. හෙල්ල, මුගුරු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. පොලු (ලගුළ) සම්බන්ධයෙන් පාශ ලණුවක විනිශ්චයට සමාන වේ. ගල් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. සෙසු ආයුධ සම්බන්ධයෙන් කඩුව හා සමානම විනිශ්චය වේ. විෂ සම්බන්ධයෙන් ද, විෂ අසලින් තබන තැනැත්තාට පුද්ගලයා නියම කිරීම හෝ නොකිරීම අනුව පාරාජිකා ආදී ඇවැත් දත යුතුය. මිලට ගෙන තැබූ විෂෙහි දී පෙර කී ක්‍රමයෙන් නැවත ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් මිදේ. තමා විසින් ඖෂධ යොදා සෑදූ විෂෙහි දී එය අවිෂ කිරීමෙන් මිදේ. ලණුව සම්බන්ධයෙන් පාශ ලණුව හා සමාන විනිශ්චයම වේ.

Bhesajje – yo bhikkhu veribhikkhussa pajjarake vā visabhāgaroge vā uppanne asappāyānipi sappiādīni sappāyānīti maraṇādhippāyo deti, aññaṃ vā kiñci kandamūlaphalaṃ tassa evaṃ bhesajjadāne dukkaṭaṃ. Parassa dukkhuppattiyaṃ maraṇe ca thullaccayapārājikāni, ānantariyavatthumhi ānantariyanti veditabbaṃ.

බෙහෙත් පිළිබඳව විනිශ්චය මෙසේය: යම් භික්ෂුවක් සතුරු භික්ෂුවකට දැඩි උණක් හෝ දරුණු රෝගයක් වැළඳුණු විට, නුසුදුසු වූ ගිතෙල් ආදිය සුදුසු යැයි පවසා මරණ චේතනාවෙන් දෙයි නම්, හෝ වෙනත් කිසියම් අල, මුල්, ගෙඩි වර්ගයක් දෙයි නම්, එසේ බෙහෙත් දීමෙන් ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ. අනෙකාට දුක් ඇති වීමේදී ථුල්ලච්චය ද, මරණයේදී පාරාජිකා ද වේ. ආනන්තරිය වස්තුවකදී (මව, පියා හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් මැරීමේදී) එය ආනන්තරිය පාපකර්මයක් වන බව දත යුතුය.

178. Rūpūpahāre – upasaṃharatīti paraṃ vā amanāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā yakkhapetādivesaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa upasaṃhāramatte dukkaṭaṃ. Parassa taṃ rūpaṃ disvā bhayuppattiyaṃ thullaccayaṃ, maraṇe pārājikaṃ. Sace pana tadeva rūpaṃ ekaccassa manāpaṃ hoti, alābhakena ca sussitvā marati, visaṅketo. Manāpiyepi eseva nayo. Tattha pana visesena [Pg.59] itthīnaṃ purisarūpaṃ purisānañca itthirūpaṃ manāpaṃ taṃ alaṅkaritvā upasaṃharati, diṭṭhamattakameva karoti, aticiraṃ passitumpi na deti, itaro alābhakena sussitvā marati, pārājikaṃ. Sace uttasitvā marati, visaṅketo. Atha pana uttasitvā vā alābhakena vāti avicāretvā ‘‘kevalaṃ passitvā marissatī’’ti upasaṃharati, uttasitvā vā sussitvā vā mate pārājikameva. Etenevūpāyena saddūpahārādayopi veditabbā. Kevalañhettha amanussasaddādayo utrāsajanakā amanāpasaddā, purisānaṃ itthisaddamadhuragandhabbasaddādayo cittassādakarā manāpasaddā. Himavante visarukkhānaṃ mūlādigandhā kuṇapagandhā ca amanāpagandhā, kāḷānusārīmūlagandhādayo manāpagandhā. Paṭikūlamūlarasādayo amanāparasā, appaṭikūlamūlarasādayo manāparasā. Visaphassamahākacchuphassādayo amanāpaphoṭṭhabbā, cīnapaṭahaṃsapupphatūlikaphassādayo manāpaphoṭṭhabbāti veditabbā.

178. රූප උපහාරයෙහි (රූප ඉදිරිපත් කිරීමෙන් මැරීම) - 'උපසංහරති' (ළං කරයි) යනු අනුන් හට අප්‍රිය රූපයක් ඔහු සමීපයෙහි තැබීම හෝ තමා ම යක්ෂ, ප්‍රේත ආදීන්ගේ වේශයක් ගෙන සිටීමයි. එසේ ළං කළ මාත්‍රයෙන් දුක්කටාපත්ති වේ. අනෙකා එම රූපය දැක බියට පත්වුවහොත් ථුලැසි ඇවැත් වේ, මරණය සිදු වුවහොත් පාරාජිකා වේ. යම් හෙයකින් එම රූපයම එක් අයෙකුට ප්‍රියජනක වී, එය නොලැබීමෙන් ශෝක වී (වියළී) මිය යන්නේ නම්, එය අදහස් කළ පරිදි සිදු නොවූ බැවින් (විසංකේත) ඇවැත් නැත. මනාප රූප කෙරෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි විශේෂයෙන් ස්ත්‍රීන්ට පුරුෂ රූපය ද පුරුෂයන්ට ස්ත්‍රී රූපය ද මනාප වේ. එය අලංකාර කර ළං කරයි, දැකීමට සලස්වයි, බොහෝ වේලා බැලීමට ඉඩ නොදෙයි, අනෙකා එය නොලැබීමෙන් ශෝක වී මිය යන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. යම් හෙයකින් තැතිගෙන මිය යන්නේ නම් ඇවැත් නැත (විසංකේත). එහෙත්, තැතිගෙන හෝ නොලැබීමෙන් හෝ මිය යේවායි විචාරයකින් තොරව "නිකම්ම බලා මිය යනු ඇත" කියා ළං කරයි නම්, තැතිගෙන හෝ ශෝක වී මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම ශබ්ද උපහාර ආදිය ද දත යුතුය. මෙහි යක්ෂ ශබ්ද ආදිය තැතිගැන්ම ඇති කරන අමනාප ශබ්ද වේ. පුරුෂයන්ට ස්ත්‍රී ශබ්ද, මිහිරි වීණා ශබ්ද ආදිය සිත සතුටු කරන මනාප ශබ්ද වේ. හිමාලයෙහි විෂ වෘක්ෂයන්ගේ මුල් ආදියේ ගන්ධයන් ද කුණුකුණප ගන්ධයන් ද අමනාප ගන්ධයන් වේ. කළු අගිල් මුල් ආදියේ ගන්ධයන් මනාප ගන්ධයන් වේ. පිළිකුල් සහගත මුල්වල රස ආදිය අමනාප රස වේ. පිළිකුල් නොවන මුල්වල රස ආදිය මනාප රස වේ. විෂ ස්පර්ශ, මහා කච්ඡු (කැසීම්) ස්පර්ශ ආදිය අමනාප පොට්ඨබ්බයන් වේ. චීන පට, හංස පුප්ඵ, පුළුන් පිරවූ ඇඳ ඇතිරිලි ආදියේ ස්පර්ශයන් මනාප පොට්ඨබ්බයන් යැයි දත යුතුය.

Dhammūpahāre – dhammoti desanādhammo veditabbo. Desanāvasena vā niraye ca sagge ca vipattisampattibhedaṃ dhammārammaṇameva. Nerayikassāti bhinnasaṃvarassa katapāpassa niraye nibbattanārahassa sattassa pañcavidhabandhanakammakaraṇādinirayakathaṃ katheti. Taṃ ce sutvā so uttasitvā marati, kathikassa pārājikaṃ. Sace pana so sutvāpi attano dhammatāya marati, anāpatti. ‘‘Idaṃ sutvā evarūpaṃ pāpaṃ na karissati oramissati viramissatī’’ti nirayakathaṃ katheti, taṃ sutvā itaro uttasitvā marati, anāpatti. Saggakathanti devanāṭakādīnaṃ nandanavanādīnañca sampattikathaṃ; taṃ sutvā itaro saggādhimutto sīghaṃ taṃ sampattiṃ pāpuṇitukāmo satthāharaṇavisakhādanaāhārupaccheda-assāsapassāsasannirundhanādīhi dukkhaṃ uppādeti, kathikassa thullaccayaṃ, marati pārājikaṃ. Sace pana so sutvāpi yāvatāyukaṃ ṭhatvā attano dhammatāya marati, anāpatti. ‘‘Imaṃ sutvā puññāni karissatī’’ti katheti, taṃ sutvā itaro adhimutto kālaṃkaroti, anāpatti.

ධර්ම උපහාරයෙහි - 'ධර්මය' යනු දේශනා ධර්මය යැයි දත යුතුය. නැතහොත් දේශනා වශයෙන් නරකයෙහි හා ස්වර්ගයෙහි විපත්තිය හා සම්පත්තිය ප්‍රභේද කොට දක්වන ධම්මාරම්මණය ම ය. නිරයට යාමට සුදුසු, සිල් බිඳගත්, පව් කළ සත්ත්වයා හට පස්වැදෑරුම් වධ බන්ධන ආදී නරක කථා කියා දෙයි. එය අසා ඔහු තැතිගෙන මිය යන්නේ නම් දේශකයාට පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහු එය ඇසූ මුත් තමාගේ ස්වභාවයෙන් මිය යන්නේ නම් ඇවැත් නැත. "මෙය අසා මෙබඳු පව් නොකරනු ඇත, එයින් වළකිනු ඇත" යන අදහසින් නරක කථා පවසයි ද, එය අසා අනෙකා තැතිගෙන මිය යන්නේ නම් ඇවැත් නැත. ස්වර්ග කථා යනු දිව්‍ය නාටිකාංගනාවන්ගේ හා නන්දන වනය ආදියේ සම්පත් පිළිබඳ කථා ය; එය අසා අනෙකා ස්වර්ගයට ඇලුම් කර, වහා එම සම්පත්තිය ලැබීමට කැමති වී ආයුධයකින් ඇන ගැනීම, විෂ කෑම, ආහාර වර්ජනය කිරීම, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නිරුද්ධ කිරීම ආදියෙන් දුක් උපදවයි නම්, දේශකයාට ථුලැසි ඇවැත් වේ, මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ. ඉදින් ඔහු එය ඇසූ මුත් ආයු කාලය තිබෙන තෙක් ජීවත් වී ස්වභාවයෙන් මිය යන්නේ නම් ඇවැත් නැත. "මෙය අසා පින් කරනු ඇත" කියා පවසයි ද, එය අසා අනෙකා ස්වර්ගයට ඇලුම් වී කාලක්‍රියා කරයි නම් ඇවැත් නැත.

179. Ācikkhanāyaṃ – puṭṭho bhaṇatīti ‘‘bhante kathaṃ mato dhanaṃ vā labhati sagge vā upapajjatī’’ti evaṃ pucchito bhaṇati.

179. ප්‍රකාශ කිරීමෙහි - 'විමසූ විට පවසයි' යනු "ස්වාමීනි, කවර ආකාරයකින් මිය ගියහොත් ධනය ලැබේද? නැතහොත් ස්වර්ගයෙහි උපදීද?" යැයි මෙලෙස විමසූ කල්හි පවසයි.

Anusāsaniyaṃ – apuṭṭhoti evaṃ apucchito sāmaññeva bhaṇati.

අනුශාසනා කිරීමෙහි - 'නොවිමසූ විට' යනු මෙසේ නොවිමසන ලද්දේ වුව ද තමා විසින් ම පවසයි.

Saṅketakammanimittakammāni [Pg.60] adinnādānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbāni.

සංකේත කර්ම සහ නිමිත්ත කර්මයන් අදින්නාදාන කථාවෙහි පවසන ලද නයින් ම දත යුතුය.

Evaṃ nānappakārato āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattibhedaṃ dassento ‘‘anāpatti asañciccā’’tiādimāha. Tattha asañciccāti ‘‘iminā upakkamena imaṃ māremī’’ti acetetvā. Evañhi acetetvā katena upakkamena pare matepi anāpatti, vakkhati ca ‘‘anāpatti bhikkhu asañciccā’’ti. Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena pare matepi anāpatti, vakkhati ca visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ ‘‘anāpatti bhikkhu ajānantassā’’ti. Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa. Yena hi upakkamena paro marati, tena upakkamena tasmiṃ māritepi namaraṇādhippāyassa anāpatti. Vakkhati ca ‘‘anāpatti bhikkhu namaraṇādhippāyassā’’ti. Ummattakādayo pubbe vuttanayā eva. Idha pana ādikammikā aññamaññaṃ jīvitā voropitabhikkhū, tesaṃ anāpatti. Avasesānaṃ maraṇavaṇṇasaṃvaṇṇanakādīnaṃ āpattiyevāti.

මෙලෙස නානප්පකාරයෙන් ඇවැත් ප්‍රභේද දක්වා දැන් ඇවැත් නොවන ප්‍රභේද දක්වමින් "අසංචිච්ච (නොදැනුවත්ව කරන ලද) අවස්ථාවන්හි ඇවැත් නැත" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අසංචිච්ච' යනු "මේ උපක්‍රමයෙන් මොහු මරමි" කියා චේතනාවක් නොමැතිව ය. මෙසේ චේතනාවක් නොමැතිව කළ උපක්‍රමයෙන් අනෙකා මිය ගිය ද ඇවැත් නැත. "මහණෙනි, අසංචිච්චයෙහි ඇවැත් නැත" යැයි මතු වදාරනු ඇත. 'අජානන්තස්ස' යනු "මොහු මෙයින් මිය යනු ඇත" කියා නොදන්නා වූ තැනැත්තාගේ උපක්‍රමයෙන් අනෙකා මිය ගිය ද ඇවැත් නැත. විෂ සහිත පිණ්ඩපාත වස්තුවෙහි "මහණෙනි, නොදන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත" යැයි මතු වදාරනු ඇත. 'නමරණාධිප්පායස්ස' යනු මරණය අකැමැති තැනැත්තා හට ය. යම් උපක්‍රමයකින් අනෙකා මිය යයි ද, එම උපක්‍රමයෙන් ඔහු මරණයට පත් වුව ද මරණාධිප්‍රාය නොමැත්තාට ඇවැත් නැත. "මහණෙනි, මරණාධිප්‍රාය නොමැත්තාට ඇවැත් නැත" යැයි මතු වදාරනු ඇත. උමතු වූවන් ආදීහු පෙර කියන ලද නයින් ම වෙති. එහෙත් මෙහි ආදිකම්මිකයෝ නම් එකිනෙකාගේ ජීවිතය නැසූ භික්ෂූන් ය, ඔවුන්ට ඇවැත් නැත. සෙසු මරණයේ ගුණ වර්ණනා කළ භික්ෂූන් ආදීන්ට ඇවැත් ම වේ යැයි දත යුතුය.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

Samuṭṭhānādīsu – idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ; kāyacittato ca vācācittato ca kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Sacepi hi sirisayanaṃ ārūḷho rajjasampattisukhaṃ anubhavanto rājā ‘‘coro deva ānīto’’ti vutte ‘‘gacchatha naṃ mārethā’’ti hasamānova bhaṇati, domanassacitteneva bhaṇatīti veditabbo. Sukhavokiṇṇattā pana anuppabandhābhāvā ca dujjānametaṃ puthujjanehīti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි - මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්ත වේ; එනම් කය හා සිතින් ද, වචනය හා සිතින් ද, කය වචනය හා සිතින් ද උපදී. ක්‍රියාවකි, සංඥාවෙන් මිදීම ඇති, සචිත්තක, ලෝකවජ්ජ, කායකර්ම, වචීකර්ම, අකුසල් සිතින් යුතු, දුක්ඛ වේදනාවෙන් යුතු වේ. යම් හෙයකින් සිරි යහනට නැගී රාජ්‍ය සම්පත් විඳින රජෙකු හට "දේවයන් වහන්ස, සොරා ගෙන එන ලදී" යැයි පැවසූ කල්හි "යව්, ඔහුව මරා දමව්" යැයි සිනාසෙමින් ම පවසයි ද, ඔහු දෝමනස්ස සිතින් ම පවසන බව දත යුතුය. සැපයෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින් ද, දෝමනස්සය අඛණ්ඩව නොපවතින බැවින් ද, මෙය පෘථග්ජනයන් විසින් දැන ගැනීම අපහසු යැයි දත යුතුය.

Vinītavatthuvaṇṇanā

විනීත වස්තු වර්ණනාවයි.

180. Vinītavatthukathāsu paṭhamavatthusmiṃ – kāruññenāti te bhikkhū tassa mahantaṃ gelaññadukkhaṃ disvā kāruññaṃ uppādetvā ‘‘sīlavā tvaṃ katakusalo, kasmā mīyamāno bhāyasi, nanu sīlavato saggo nāma maraṇamattapaṭibaddhoyevā’’ti evaṃ maraṇatthikāva hutvā maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesuṃ. Sopi bhikkhu tesaṃ saṃvaṇṇanāya [Pg.61] āhārupacchedaṃ katvā antarāva kālamakāsi. Tasmā āpattiṃ āpannā. Vohāravasena pana vuttaṃ ‘‘kāruññena maraṇavaṇṇaṃ saṃvaṇṇesu’’nti. Tasmā idānipi paṇḍitena bhikkhunā gilānassa bhikkhuno evaṃ maraṇavaṇṇo na saṃvaṇṇetabbo. Sace hi tassa saṃvaṇṇanaṃ sutvā āhārūpacchedādinā upakkamena ekajavanavārāvasesepi āyusmiṃ antarā kālaṃkaroti, imināva mārito hoti. Iminā pana nayena anusiṭṭhi dātabbā – ‘‘sīlavato nāma anacchariyā maggaphaluppatti, tasmā vihārādīsu āsattiṃ akatvā buddhagataṃ dhammagataṃ saṅghagataṃ kāyagatañca satiṃ upaṭṭhapetvā manasikāre appamādo kātabbo’’ti. Maraṇavaṇṇe ca saṃvaṇṇitepi yo tāya saṃvaṇṇanāya kañci upakkamaṃ akatvā attano dhammatāya yathāyunā yathānusandhināva marati, tappaccayā saṃvaṇṇako āpattiyā na kāretabboti.

180. විනීතවත්ථු කථාවල පළමු වස්තුවෙහි - 'කරුණාවෙන්' යනු, එම භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ගිලන් භික්ෂුවගේ මහත් වූ ගිලන් දුක දැක, කරුණාව උපදවා, “ඔබ වහන්සේ සිල්වත්ය, පින් කළ අයෙකි, මරණයට බිය වන්නේ කුමටද? සිල්වතාට ස්වර්ගය හිමිවන්නේ මරණයත් සමඟම නොවේද?” යනුවෙන් මෙසේ මරණය කැමති වූවන් වී, මරණය ප්‍රාර්ථනා කරන්නන්ගේ ස්වභාවය නොදැන මරණයේ ගුණ වර්ණනා කළහ. එම භික්ෂුව ද ඔවුන්ගේ වර්ණනාව නිසා ආහාර වැළඳීම නවත්වා මරණයට පත් විය. එම නිසා ඔවුහු ආපත්තියට පත් වූහ. ව්‍යවහාර වශයෙන් “කරුණාවෙන් මරණයේ ගුණ වර්ණනා කළහ” යයි පවසන ලදී. එබැවින් දැන් වුවද නුවණැති භික්ෂුවක් විසින් ගිලන් භික්ෂුවකට මෙසේ මරණයේ ගුණ වර්ණනා නොකළ යුතුය. යම් හෙයකින් එම වර්ණනාව අසා ආහාර වර්ජනය කිරීම ආදී උපක්‍රමයකින් එක් ජවන වාරයක් පමණ ආයුෂ ඉතිරිව තිබියදී හෝ අතරමගදී මරණයට පත් වුවහොත්, ඔහු මරවන ලද්දේ මොහු විසින්මය. එහෙත් මේ ක්‍රමයෙන් අනුශාසනා කළ යුතුය - “සිල්වතාට මාර්ග ඵල උප්පත්තිය ආශ්චර්යයක් නොවේ. එබැවින් විහාරාදියෙහි ඇලීමක් නොකර බුද්ධානුස්සතිය, ධම්මානුස්සතිය, සංඝානුස්සතිය සහ කායගතාසතිය උපදවාගෙන මෙනෙහි කිරීමෙහි අප්‍රමාදී විය යුතුය” යනුවෙනි. මරණයේ ගුණ වර්ණනා කළ ද, යමෙක් එම වර්ණනාව නිසා කිසිදු උපක්‍රමයක් නොකොට තමාගේ ස්වභාවයෙන්ම, ආයුෂය හා කර්ම බලය අවසන් වී මරණයට පත් වේ නම්, එම හේතුව නිසා වර්ණනා කළ තැනැත්තා ආපත්තියට පත් නොවේ.

Dutiyavatthusmiṃ – na ca bhikkhave appaṭivekkhitvāti ettha kīdisaṃ āsanaṃ paṭivekkhitabbaṃ, kīdisaṃ na paṭivekkhitabbaṃ? Yaṃ suddhaṃ āsanameva hoti apaccattharaṇakaṃ, yañca āgantvā ṭhitānaṃ passataṃyeva attharīyati, taṃ napaccavekkhitabbaṃ, nisīdituṃ vaṭṭati. Yampi manussā sayaṃ hatthena akkamitvā ‘‘idha bhante nisīdathā’’ti denti, tasmimpi vaṭṭati. Sacepi paṭhamamevāgantvā nisinnā pacchā uddhaṃ vā adho vā saṅkamanti, paccavekkhaṇakiccaṃ natthi. Yampi tanukena vatthena yathā talaṃ dissati, evaṃ paṭicchannaṃ hoti, tasmimpi paccavekkhaṇakiccaṃ natthi. Yaṃ pana paṭikacceva pāvārakojavādīhi atthataṃ hoti, taṃ hatthena parāmasitvā sallakkhetvā nisīditabbaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘ghanasāṭakenāpi atthate yasmiṃ vali na paññāyati, taṃ nappaṭivekkhitabbanti vuttaṃ.

දෙවන වස්තුවෙහි - “මහණෙනි, මනාකොට නොබලා (අසුන්හි) වාඩි නොවිය යුතුය” යන්නෙහි කෙබඳු අසුනක් පරීක්ෂා කළ යුතුද, කෙබඳු අසුනක් පරීක්ෂා නොකළ යුතුද? යම් අසුනක් කිසිදු ඇතිරිල්ලක් නැති හුදු අසුනක්ම වේද, යම් අසුනක් භික්ෂූන් වැඩ සිටියදීම ඔවුන් ඉදිරියේ පනවන ලද්දක් වේද, එය පරීක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය නොවේ, එහි වාඩිවීම සුදුසුය. යම් අසුනක් මිනිසුන් විසින්ම තම දෑතින් අල්වා පෙන්වා “ස්වාමීනී, මෙහි වැඩ හිඳින්න” යයි පවසමින් දෙන්නේද, එවැනි අසුනක ද වාඩිවීම සුදුසුය. යම් හෙයකින් මුලින්ම පැමිණ අසුන් ගෙන සිටින භික්ෂූන් පසුව පැමිණි අයට ඉඩ දීම සඳහා උඩට හෝ පහළට මාරු වන්නේ නම්, එහිදී ද පරීක්ෂා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් අසුනක් සිහින් රෙද්දකින් ආවරණය වී ඇති නමුත් එහි ඇතුළත පොළොව පෙනේ නම්, එහි ද පරීක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය නොවේ. එහෙත් කල් ඇතිවම ඇතිරිලි, පලස් ආදිය දමා පනවා ඇති අසුනක් වේ නම්, එය අතින් පිරිමැද (ඇතුළත කිසිවකු නැති බව) තහවුරු කරගෙන වාඩි විය යුතුය. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ, “ඝන රෙද්දකින් වසා ඇති අසුනක වුවද එහි ඇතුළත කිසිවකු සිටින බව හඟවන රැලි ආදියක් නොපෙනේ නම්, එය පරීක්ෂා කිරීම අවශ්‍ය නොවේ” යනුවෙනි.

Musalavatthusmiṃ – asañciccoti avadhakacetano viraddhapayogo hi so. Tenāha ‘‘asañcicco aha’’nti. Udukkhalavatthu uttānameva. Vuḍḍhapabbajitavatthūsupaṭhamavatthusmiṃ ‘‘bhikkhusaṅghassa paṭibandhaṃ mā akāsī’’ti paṇāmesi. Dutiyavatthusmiṃ – saṅghamajjhepi gaṇamajjhepi ‘‘mahallakattherassa putto’’ti vuccamāno tena vacanena aṭṭīyamāno ‘‘maratu aya’’nti paṇāmesi. Tatiyavatthusmiṃ – tassa dukkhuppādanena thullaccayaṃ.

මෝල්ගහක් සම්බන්ධ වස්තුවෙහි - 'නොදැනුවත්ව' යනු, මරණ චේතනාවක් නොතිබූ බැවිනි. ඔහු වැරදි උපක්‍රමයක් කළ බැවින්, “මම මෙය නොදැනුවත්ව කළෙමි” යයි කීවේය. වංගෙඩිය සම්බන්ධ වස්තුව ද පැහැදිලිය. මහලු පැවිද්දන් සම්බන්ධ වස්තුන් අතුරින් පළමු වස්තුවෙහි “භික්ෂු සංඝයාගේ දානයට බාධා නොකරන්න” යයි කියා පලවා හැරියේය. දෙවන වස්තුවෙහි - සංඝයා මැද හෝ පිරිස මැද “මේ මහලු තෙරුන්ගේ පුතාය” යයි පවසන විට, එම වචනයෙන් පීඩාවට පත් වී “මොහු මැරේවා” යයි සිතා පලවා හැරියේය. තුන්වන වස්තුවෙහි - ඔහුට දුක් පැමිණවීම නිසා ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

181. Tato [Pg.62] parāni tīṇi vatthūni uttānatthāneva. Visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ – sārāṇīyadhammapūrako so bhikkhu aggapiṇḍaṃ sabrahmacārīnaṃ datvāva bhuñjati. Tena vuttaṃ ‘‘aggakārikaṃ adāsī’’ti. Aggakārikanti aggakiriyaṃ; paṭhamaṃ laddhapiṇḍapātaṃ aggaggaṃ vā paṇītapaṇītaṃ piṇḍapātanti attho. Yā pana tassa dānasaṅkhātā aggakiriyā, sā na sakkā dātuṃ, piṇḍapātañhi so therāsanato paṭṭhāya adāsi. Te bhikkhūti te therāsanato paṭṭhāya paribhuttapiṇḍapātā bhikkhū; te kira sabbepi kālamakaṃsu. Sesamettha uttānameva. Assaddhesu pana micchādiṭṭhikesu kulesu sakkaccaṃ paṇītabhojanaṃ labhitvā anupaparikkhitvā neva attanā paribhuñjitabbaṃ, na paresaṃ dātabbaṃ. Yampi ābhidosikaṃ bhattaṃ vā khajjakaṃ vā tato labhati, tampi na paribhuñjitabbaṃ. Apihitavatthumpi hi sappavicchikādīhi adhisayitaṃ chaḍḍanīyadhammaṃ tāni kulāni denti. Gandhahaliddādimakkhitopi tato piṇḍapāto na gahetabbo. Sarīre rogaṭṭhānāni puñchitvā ṭhapitabhattampi hi tāni dātabbaṃ maññantīti.

181. එතැන් සිට ඇති වස්තු තුනම අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. විෂ සහිත පිණ්ඩපාතය පිළිබඳ වස්තුවෙහි - සාරාණීය ධර්ම රකින එම භික්ෂුව තමන්ට ලැබුණු අග්‍ර පිණ්ඩපාතය සබ්‍රහ්මචාරීන්ට දී පසුව වළඳයි. එබැවින් සංගීතිකාරකයන් විසින් “අග්‍ර පිණ්ඩපාතය දුන්නේය” යයි පවසන ලදී. 'අග්ගකාරික' යනු අග්‍ර වූ ක්‍රියාවයි; එනම් මුලින්ම ලත් පිණ්ඩපාතය හෝ අග්‍ර වූ ප්‍රණීත ආහාරය දීමයි. ඔහුගේ එම දීම නම් වූ අග්‍ර ක්‍රියාව (දීමක් ලෙස) දිය නොහැක, මන්ද ඔහු එම පිණ්ඩපාතය මහා තෙරුන්ගේ අසුනේ සිට පිළිවෙළින් දුන් බැවිනි. 'එම භික්ෂූන්' යනු තෙරුන්ගේ අසුනේ සිට පිළිවෙළින් ආහාර වැළඳූ එම භික්ෂූන්ය; ඔවුන් සියලු දෙනාම මිය ගිය බව කියවේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. එහෙත් ශ්‍රද්ධාව නැති මිථ්‍යාදෘෂ්ටික පවුල්වලින් ලත් ප්‍රණීත ආහාර මනාකොට පරීක්ෂා නොකර තමන් ද නොවැළඳිය යුතුය, අන් අයට ද නොදිය යුතුය. එම නිවෙස්වලින් ලැබෙන රාත්‍රියේ ඉතිරි වූ බත් හෝ කැවිලි ද නොවැළඳිය යුතුය. මන්ද එවැනි පවුල්වල අය සර්පයින්, ගෝනුස්සන් ආදී සතුන් ගැවසුණු, අතහැර දැමිය යුතු ආහාර වුවද ආවරණය නොකර දෙන බැවිනි. සුවඳ විලවුන්, කහ ආදිය තැවරූ පිණ්ඩපාතය ද එතැනින් නොගත යුතුය. මන්ද එම මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් ශරීරයේ රෝග වැළඳුණු තැන් පිසදැමූ බත් වුවද භික්ෂූන්ට දිය යුතු යයි සලකන බැවිනි.

Vīmaṃsanavatthusmiṃ – vīmaṃsamāno dve vīmaṃsati – ‘‘sakkoti nu kho imaṃ māretuṃ no’’ti visaṃ vā vīmaṃsati, ‘‘mareyya nu kho ayaṃ imaṃ visaṃ khāditvā no’’ti puggalaṃ vā. Ubhayathāpi vīmaṃsādhippāyena dinne maratu vā mā vā thullaccayaṃ. ‘‘Idaṃ visaṃ etaṃ māretū’’ti vā ‘‘idaṃ visaṃ khāditvā ayaṃ maratū’’ti vā evaṃ dinne pana sace marati, pārājikaṃ; no ce, thullaccayaṃ.

පරීක්ෂා කිරීමේ වස්තුවෙහි - පරීක්ෂා කරන භික්ෂුව කරුණු දෙකක් පරීක්ෂා කරයි: “මේ විෂ මරන්නට සමත් වේද නැද්ද” යයි විෂ පරීක්ෂා කරයි, නැතහොත් “මේ පුද්ගලයා මෙම විෂ කා මිය යයිද නැද්ද” යයි පුද්ගලයා පරීක්ෂා කරයි. මේ කුමන ආකාරයකින් හෝ පරීක්ෂා කිරීමේ අදහසින් විෂ දුන් විට, ඔහු මිය ගියත් නොගියත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. එහෙත් “මේ විෂ මොහු මරාවා” කියා හෝ “මේ විෂ කා මොහු මැරේවා” කියා හෝ දුන් විට, ඔහු මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ; මිය නොගියහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

182-3. Ito parāni tīṇi silāvatthūni tīṇi iṭṭhakavāsigopānasīvatthūni ca uttānatthāneva. Na kevalañca silādīnaṃyeva vasena ayaṃ āpattānāpattibhedo hoti, daṇḍamuggaranikhādanavemādīnampi vasena hotiyeva, tasmā pāḷiyaṃ anāgatampi āgatanayeneva veditabbaṃ.

182-3. මීට පසු එන ගල් සම්බන්ධ වස්තු තුන ද, ගඩොල්, වෑ, පරාල සම්බන්ධ වස්තු තුන ද අර්ථයෙන් පැහැදිලිය. ගල් ආදියෙන් පමණක්ම මෙම ඇවැත් නොඇවැත් බෙදීම සිදු නොවේ; දඬු, මුගුරු, නියන්, ලී ආදියෙන් ද මෙය එසේම වේ. එබැවින් පාළියෙහි සඳහන් නොවුණ ද, සඳහන් වූ ගල් ආදියේ ක්‍රමය අනුවම අනෙක්වා ද තේරුම් ගත යුතුය.

Aṭṭakavatthūsu – aṭṭakoti vehāsamañco vuccati; yaṃ setakammamālākammalatākammādīnaṃ atthāya bandhanti. Tattha āvuso atraṭṭhito bandhāhīti maraṇādhippāyo yatra ṭhito patitvā khāṇunā vā bhijjeyya, sobbhapapātādīsu vā mareyya, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāyāha. Ettha ca koci upariṭhānaṃ niyāmeti ‘‘ito patitvā marissatī’’ti, koci heṭṭhā ṭhānaṃ ‘‘idha patitvā marissatī’’ti, koci ubhayampi ‘‘ito idha patitvā [Pg.63] marissatī’’ti. Tatra yo upari niyamitaṭṭhānā apatitvā aññato patati, heṭṭhā niyamitaṭṭhāne vā apatitvā aññattha patati, ubhayaniyāme vā yaṃkiñci ekaṃ virādhetvā patati, tasmiṃ mate visaṅketattā anāpatti. Vihāracchādanavatthusmimpi eseva nayo.

අට්ටක (මැස්ස) සම්බන්ධ වස්තුවල - අට්ටක යනු අහසේ (උසින්) තැනූ අසුනක් හෝ මැස්සකි; එය හුණු පිරියම් කිරීමට, මල්කම් කිරීමට හෝ ලියකම් කිරීමට බඳිනු ලබයි. එහිදී “ඇවැත්නි, මෙහි සිට (මැස්ස) බඳින්න” යයි පැවසීම මරණීය චේතනාවෙන් කළ එකකි. එනම් යම් තැනක සිටියහොත් වැටී මුලක හෝ ඇනී මිය යයිද, නැතහොත් වළක හෝ ප්‍රපාතයක වැටී මිය යයිද, එවැනි තැනක් අරමුණු කරගෙන එසේ කියයි. මෙහිදී ඇතැම් විට උඩ ස්ථානයක් නියම කරයි “මෙහි සිට වැටී මැරෙයි” යනුවෙනි; ඇතැම් විට යට ස්ථානයක් නියම කරයි “මෙහි වැටී මැරෙයි” යනුවෙනි; ඇතැම් විට උඩ සහ යට යන දෙකම නියම කරයි. එහිදී යම් භික්ෂුවක් නියම කළ උඩ ස්ථානයෙන් නොව වෙනත් තැනකින් වැටුණහොත්, හෝ නියම කළ යට ස්ථානයේ නොව වෙනත් තැනක වැටුණහොත්, හෝ දෙකම නියම කළ විට ඉන් එකක් හෝ වැරදී වැටුණහොත්, ඔහු මිය ගිය ද නියම කළ ස්ථානය වෙනස් වූ බැවින් (විසංකේත) පාරාජිකා ඇවැත් නොවේ. විහාර සෙවිලි කිරීමේ වස්තුවේ ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Anabhirativatthusmiṃ – so kira bhikkhu kāmavitakkādīnaṃ samudācāraṃ disvā nivāretuṃ asakkonto sāsane anabhirato gihibhāvābhimukho jāto. Tato cintesi – ‘‘yāva sīlabhedaṃ na pāpuṇāmi tāva marissāmī’’ti. Atha taṃ pabbataṃ abhiruhitvā papāte papatanto aññataraṃ vilīvakāraṃ ottharitvā māresi. Vilīvakāranti veṇukāraṃ. Na ca bhikkhave attānaṃ pātetabbanti na attā pātetabbo. Vibhattibyattayena panetaṃ vuttaṃ. Ettha ca na kevalaṃ na pātetabbaṃ, aññenapi yena kenaci upakkamena antamaso āhārupacchedenapi na māretabbo. Yopi hi gilāno vijjamāne bhesajje ca upaṭṭhākesu ca maritukāmo āhāraṃ upacchindati, dukkaṭameva. Yassa pana mahāābādho cirānubaddho, bhikkhū upaṭṭhahantā kilamanti jigucchanti ‘‘kadā nu kho gilānato muccissāmā’’ti aṭṭīyanti. Sace so ‘‘ayaṃ attabhāvo paṭijaggiyamānopi na tiṭṭhati, bhikkhū ca kilamantī’’ti āhāraṃ upacchindati, bhesajjaṃ na sevati vaṭṭati. Yo pana ‘‘ayaṃ rogo kharo, āyusaṅkhārā na tiṭṭhanti, ayañca me visesādhigamo hatthappatto viya dissatī’’ti upacchindati vaṭṭatiyeva. Agilānassāpi uppannasaṃvegassa ‘‘āhārapariyesanaṃ nāma papañco, kammaṭṭhānameva anuyuñjissāmī’’ti kammaṭṭhānasīsena upacchindantassa vaṭṭati. Visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭati. Sabhāgānañhi lajjībhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭati.

නොඇලීමේ වස්තුවෙහි - ඒ භික්ෂුව කාම විතර්කාදීන්ගේ නිරන්තර පැවැත්ම දැක එය වැළැක්වීමට නොහැකිව සසුනෙහි නොඇලී ගිහිභාවයට නැඹුරු විය. ඉක්බිති ඔහු, "මම යම් තාක් ශීලභේදයට පත් නොවෙම් ද, ඒ තාක් මිය යන්නෙමි"යි සිතුවේය. පසුව ඒ පර්වතයට නැග ප්‍රපාතයට පනින කල එක්තරා බුහුන්කරුවකු (වේවැල් කර්මාන්තකරුවකු) මතට වැටී ඔහු මරා දැමීය. 'විලීවකාර' යනු බට කර්මාන්තකරුවා ය. "මහණෙනි, තමා නොහෙළිය යුතුය" යන්නෙහි අදහස තමා මරණයට පත් නොකර ගත යුතු බවයි. මෙය විභක්ති පරියායෙන් (වෙනස් කිරීමෙන්) පවසන ලද්දකි. මෙහි හුදෙක් ප්‍රපාතයකින් වැටීම පමණක් නොව, ආහාර වර්ජනය කිරීමෙන් පවා වෙනත් කිසිදු උපක්‍රමයකින් තමා නසා නොගත යුතුය. යම් ගිලන් භික්ෂුවක් බෙහෙත් සහ උපස්ථායකයන් සිටියදී පවා මැරෙනු කැමැත්තෙන් ආහාර වර්ජනය කරයි නම්, එය දුක්කටාපත්ති වේ. යමෙකුට දීර්ඝ කාලයක් පවතින මහා රෝගයක් ඇත්නම්, උපස්ථායක භික්ෂූන් වහන්සේලා පීඩාවට පත්වෙමින්, "කවදා නම් මේ ගිලන් භික්ෂුවගෙන් නිදහස් වෙමුදැයි" පිළිකුල් කරමින් කලකිරෙන්නේ නම්; එවිට "මේ ආත්මභාවය උපස්ථාන කළ ද නොපවතියි, භික්ෂූන් වහන්සේලා ද පීඩාවට පත්වෙති"යි සිතා ආහාර වර්ජනය කරන්නේ නම් හෝ බෙහෙත් පාවිච්චි නොකරන්නේ නම් එය සුදුසුය. යමෙක් "මේ රෝගය දරුණුය, ආයු සංස්කාරයෝ නොපවතිති, මට මේ විශේෂ අධිගමය (මාර්ගඵල) අත ළඟ පෙනෙන්නාක් මෙනි"යි සිතා ආහාර වර්ජනය කරන්නේ නම් එය ද සුදුසුය. ගිලන් නොවූ නමුත් සංවේගය උපන් භික්ෂුවක, "ආහාර සෙවීම නම් ප්‍රපංචයකි, මම කමටහන්ම වඩන්නෙමි"යි කමටහන් පෙරදැරිව ආහාර වර්ජනය කරන්නේ නම් එය ද සුදුසුය. විශේෂ අධිගමය ප්‍රකාශ කොට (ලැබූ බව පවසා) ආහාර වර්ජනය කරයි නම් එය සුදුසු නැත. සභාග ශීල ඇති ලජ්ජී භික්ෂූන්ට (අධිගමය ගැන) පැවසීම පමණක් සුදුසුය.

Silāvatthusmiṃ – davāyāti davena hassena; khiḍḍāyāti attho. Silāti pāsāṇo; na kevalañca pāsāṇo, aññampi yaṃkiñci dārukhaṇḍaṃ vā iṭṭhakākhaṇḍaṃ vā hatthena vā yantena vā pavijjhituṃ na vaṭṭati. Cetiyādīnaṃ atthāya pāsāṇādayo hasantā hasantā pavaṭṭentipi khipantipi ukkhipantipi kammasamayoti vaṭṭati. Aññampi īdisaṃ navakammaṃ vā karontā bhaṇḍakaṃ vā dhovantā rukkhaṃ vā dhovanadaṇḍakaṃ vā ukkhipitvā pavijjhanti, vaṭṭati. Bhattavissaggakālādīsu kāke vā soṇe vā kaṭṭhaṃ vā kathalaṃ vā khipitvā palāpeti, vaṭṭati.

ගල් වස්තුවෙහි - 'දවාය' යනු සිනහවෙන් හා විහිළුවෙන් (විනෝදයට) යන්නයි. 'සිලා' යනු ගලයි. හුදෙක් ගල් පමණක් නොව, අතින් හෝ යන්ත්‍රයකින් ලී කැබැල්ලක් හෝ ගඩොල් කැබැල්ලක් හෝ විනෝදය සඳහා විසි කිරීම සුදුසු නැත. චෛත්‍ය ආදියේ කටයුතු සඳහා සිනහසෙමින් වුව ද ගල් පෙරළීම, විසි කිරීම හෝ එසවීම වැඩෙහි යෙදෙන අවස්ථාවක් බැවින් සුදුසුය. මෙබඳු වෙනත් නවකම් (අලුත්වැඩියා) කරන විට හෝ භාණ්ඩ සෝදන විට ලී කොටයක් හෝ සෝදන දණ්ඩක් ඔසවා හෙළයි නම් එය සුදුසුය. දන් වළඳන වෙලාව ආදියේදී කපුටන් හෝ බල්ලන් එළවීමට ලී කැබැල්ලක් හෝ කැට කැබැල්ලක් විසි කරයි නම් එය ද සුදුසුය.

184. Sedanādivatthūni [Pg.64] sabbāneva uttānatthāni. Ettha ca ahaṃ kukkuccakoti na gilānupaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ, hitakāmatāya sabbaṃ gilānassa balābalañca ruciñca sappāyāsappāyañca upalakkhetvā kātabbaṃ.

184. ඩහදිය ගැන්වීම් ආදී වස්තූන් සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ. මෙහිදී "මම සැක (කුකුස්) ඇත්තෙක්මි" කියා ගිලනුන්ට උපස්ථාන නොකර නොසිටිය යුතුය. හිතානුකම්පාවෙන් යුතුව, ගිලනාගේ ශක්ති අශක්ති බව, රුචිය සහ සප්පාය අසප්පාය බව සලකා බලා සියල්ල කළ යුතුය.

185. Jāragabbhinivatthusmiṃ – pavutthapatikāti pavāsaṃ gatapatikā. Gabbhapātananti yena paribhuttena gabbho patati, tādisaṃ bhesajjaṃ. Dve pajāpatikavatthūni uttānatthāneva. Gabbhamaddanavatthusmiṃ – ‘‘madditvā pātehī’’ti vutte aññena maddāpetvā pāteti, visaṅketaṃ. ‘‘Maddāpetvā pātāpehī’’ti vuttepi sayaṃ madditvā pāteti, visaṅketameva. Manussaviggahe pariyāyo nāma natthi. Tasmā ‘‘gabbho nāma maddite patatī’’ti vutte sā sayaṃ vā maddatu, aññena vā maddāpetvā pātetu, visaṅketo natthi; pārājikameva tāpanavatthusmimpi eseva nayo.

185. පරපුරුෂ සේවනයේ යෙදුණු ගර්භණී ස්ත්‍රියගේ වස්තුවෙහි - 'පවුත්ථපතිකා' යනු බැහැර ගිය ස්වාමියා ඇති තැනැත්තියයි. ගැබ් හෙළීම යනු යමක් අනුභව කිරීමෙන් ගැබ විනාශ වේ ද, එවැනි බෙහෙත් වර්ගයකි. භාර්යාවන් දෙදෙනා පිළිබඳ වස්තු දෙක පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහ. ගැබ මැඩීමේ වස්තුවෙහි - "මිරිකා හෙළන්න" යැයි කී විට, වෙනත් අයෙකු ලවා මිරිකා ගැබ හෙළයි නම් එය විසංකේතය (නියෝගය ඉක්මවා යාම) වේ. "වෙනත් අයෙකු ලවා මිරිකා ගැබ හෙළවන්න" යැයි කී විට තමාම මිරිකා හෙළයි නම් එය ද විසංකේතයකි. මනුෂ්‍ය විග්ගහ (තෙවන පාරාජිකා) ශික්ෂා පදයේදී පරියාය (උපාය) කියා දෙයක් නැත. එබැවින් "ගැබක් යනු මිරිකූ විට වැටෙන්නකි" යි කී විට, ඇය තමාම මිරිකා ගත්ත ද, වෙනත් අයෙකු ලවා මිරිකා ගැබ හෙළුව ද එහි විසංකේතයක් නැත; එය පාරාජිකාම වේ. තැවීම් වස්තුවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Vañjhitthivatthusmiṃ – vañjhitthī nāma yā gabbhaṃ na gaṇhāti. Gabbhaṃ agaṇhanakaitthī nāma natthi, yassā pana gahitopi gabbho na saṇṭhāti, taṃyeva sandhāyetaṃ vuttaṃ. Utusamaye kira sabbitthiyo gabbhaṃ gaṇhanti. Yā panāyaṃ ‘‘vañjhā’’ti vuccati, tassā kucchiyaṃ nibbattasattānaṃ akusalavipāko sampāpuṇāti. Te parittakusalavipākena gahitapaṭisandhikā akusalavipākena adhibhūtā vinassanti. Abhinavapaṭisandhiyaṃyeva hi kammānubhāvena dvīhākārehi gabbho na saṇṭhāti – vātena vā pāṇakehi vā. Vāto sosetvā antaradhāpeti, pāṇakā khāditvā. Tassa pana vātassa pāṇakānaṃ vā paṭighātāya bhesajje kate gabbho saṇṭhaheyya; so bhikkhu taṃ akatvā aññaṃ kharabhesajjaṃ adāsi. Tena sā kālamakāsi. Bhagavā bhesajjassa kaṭattā dukkaṭaṃ paññāpesi.

වඳ ස්ත්‍රියගේ වස්තුවෙහි - 'වඤ්ජිත්ථී' යනු ගැබ් නොගන්නා තැනැත්තියයි. ස්වභාවයෙන්ම ගැබ් නොගන්නා ස්ත්‍රියක නම් නැත, නමුත් යමෙකුගේ ගැබ් ගත්ත ද එය නොපිහිටන්නේ ද, එය අරභයා මෙය පවසන ලදි. සෘතු කාලයේදී සියලු ස්ත්‍රීහු ගැබ් ගනිති. යම් ස්ත්‍රියක් "වඳ" යයි කියනු ලැබේ ද, ඇයගේ කුසෙහි උපදින සත්වයන්ට අකුසල විපාකයන් පැමිණෙයි. ඔවුහු ස්වල්ප වූ කුසල විපාකයකින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත්ත ද, අකුසල විපාකයෙන් යටපත් වී විනාශ වෙති. අලුතින් ප්‍රතිසන්ධිය ගත් අවස්ථාවේදීම කර්මානුභාවයෙන් ක්‍රම දෙකකින් ගැබ නොපිහිටයි - එනම් වාතයෙන් හෝ පණුවන්ගෙනි. වාතය විසින් වියළා අතුරුදන් කරවයි, පණුවෝ කා දමා අතුරුදන් කරවති. ඒ වාතය හෝ පණුවන් නැසීම සඳහා බෙහෙත් කළ විට ගැබ පිහිටිය හැකිය; ඒ භික්ෂුව එය නොකර වෙනත් දරුණු බෙහෙතක් දුන්නේය. එයින් ඇය මිය ගියාය. බෙහෙත් දුන් බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුක්කටාපත්තියක් පැනවූ සේක.

Dutiyavatthusmimpi eseva nayo. Tasmā āgatāgatassa parajanassa bhesajjaṃ na kātabbaṃ, karonto dukkaṭaṃ āpajjati. Pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ kātabbaṃ bhikkhussa bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa sāmaṇeriyāti. Samasīlasaddhāpaññānañhi etesaṃ tīsu sikkhāsu yuttānaṃ bhesajjaṃ akātuṃ na labbhati, karontena ca sace tesaṃ atthi, tesaṃ santakaṃ gahetvā yojetvā dātabbaṃ. Sace natthi, attano santakaṃ kātabbaṃ. Sace attanopi natthi, bhikkhācāravattena vā ñātakapavāritaṭṭhānato vā pariyesitabbaṃ. Alabhantena gilānassa atthāya akataviññattiyāpi āharitvā kātabbaṃ.

දෙවන වස්තුවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එබැවින් පැමිණි පැමිණි පරජනයන්ට (ගිහියන්ට) බෙහෙත් නොකළ යුතුය, කරන්නා දුක්කටාපත්තියට පැමිණෙයි. එහෙත් භික්ෂුව, භික්ෂුණිය, සික්ඛමානා, සාමණේර සහ සාමණේරී යන පස්වැදෑරුම් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට බෙහෙත් කළ යුතුය. සමාන වූ ශීල ශ්‍රද්ධා ප්‍රඥා ඇති, ත්‍රිශික්ෂාවෙහි යෙදුණු මොවුන්ට බෙහෙත් නොකර සිටිය නොහැකිය. බෙහෙත් කරන විට ඔවුන් සන්තකයේ බෙහෙත් තිබේ නම් ඒවා ගෙන සකස් කර දිය යුතුය. ඉදින් නැත්නම් තමා සන්තකයෙන් දිය යුතුය. තමා සන්තකයේ ද නැත්නම් පිණ්ඩපාතයේ යන විට හෝ නෑයන්ගෙන් හා පැවරූ ස්ථානවලින් සෙවිය යුතුය. එසේ සොයා ගැනීමට නොහැකි වුවහොත් ගිලනා වෙනුවෙන් (නොපැවරූ තැන්වල පවා) ඉල්ලීමෙන් හෝ බෙහෙත් ගෙනවුත් දිය යුතුය.

Aparesampi [Pg.65] pañcannaṃ kātuṃ vaṭṭati – mātu, pitu, tadupaṭṭhākānaṃ, attano veyyāvaccakarassa, paṇḍupalāsassāti. Paṇḍupalāso nāma yo pabbajjāpekkho yāva pattacīvaraṃ paṭiyādiyati tāva vihāre vasati. Tesu sace mātāpitaro issarā honti, na paccāsīsanti, akātuṃ vaṭṭati. Sace pana rajjepi ṭhitā paccāsīsanti, akātuṃ na vaṭṭati. Bhesajjaṃ paccāsīsantānaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ, yojetuṃ ajānantānaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sabbesaṃ atthāya sahadhammikesu vuttanayeneva pariyesitabbaṃ. Sace pana mātaraṃ vihāre ānetvā jaggati, sabbaṃ parikammaṃ anāmasantena kātabbaṃ. Khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sahatthā dātabbaṃ. Pitā pana yathā sāmaṇero evaṃ sahatthena nhāpanasambāhanādīni katvā upaṭṭhātabbo. Ye ca mātāpitaro upaṭṭhahanti paṭijagganti, tesampi evameva kātabbaṃ. Veyyāvaccakaro nāma yo vetanaṃ gahetvā araññe dārūni vā chindati, aññaṃ vā kiñci kammaṃ karoti, tassa roge uppanne yāva ñātakā na passanti tāva bhesajjaṃ kātabbaṃ. Yo pana bhikkhunissitakova hutvā sabbakammāni karoti, tassa bhesajjaṃ kātabbameva. Paṇḍupalāsepi sāmaṇere viya paṭipajjitabbaṃ.

තවත් පස් දෙනෙකුට (වෛද්‍ය උපකාර) කිරීම සුදුසු වේ: එනම්, මව, පියා, ඔවුන්ට උපස්ථාන කරන්නන්, තමන්ගේ වෛය්‍යාපෘත්‍ය කරන්නා (උපස්ථායකයා) සහ පණ්ඩුපලාස (පැවිදි වීමට අපේක්ෂිත තැනැත්තා) ය. පණ්ඩුපලාස යනු පැවිදි වීමේ අපේක්ෂාවෙන් පාත්‍ර සිවුරු පිළියෙල වන තෙක් විහාරයේ වාසය කරන තැනැත්තා ය. ඔවුන් අතරින් මව්පියන් වත්පොහොසත්කම් ඇති අයවී (උපකාර) බලාපොරොත්තු නොවන්නේ නම්, (වෛද්‍ය උපකාර) නොකිරීම වරදක් නොවේ. ඉදින් ඔවුන් රජ පදවියෙහි සිටියද, යම් හෙයකින් බෙහෙත් බලාපොරොත්තු වන්නේ නම්, උපකාර නොකිරීම සුදුසු නැත. බෙහෙත් බලාපොරොත්තු වන්නන්ට බෙහෙත් දිය යුතුය. බෙහෙත් සකස් කර ගැනීමට නොදන්නා අයට ඒවා සකස් කර දිය යුතුය. මේ සියල්ලන් වෙනුවෙන් කලින් සඳහන් කළ පරිදි ම සධර්මිකයන්ගෙන් බෙහෙත් සෙවිය යුතුය. ඉදින් මව විහාරයට කැඳවාගෙන විත් උපස්ථාන කරන්නේ නම්, ශරීරය ස්පර්ශ නොකර සියලු වත්පිළිවෙත් කළ යුතුය. ආහාර පාන ස්වහස්තයෙන් දිය හැකිය. පියාට නම් සාමණේර නමකට මෙන් ම ස්වහස්තයෙන් නෑවීම්, පිරිමැදීම් ආදිය කරමින් උපස්ථාන කළ යුතුය. තමන්ගේ මව්පියන්ට උපස්ථාන කරන අය වෙනුවෙන් ද එසේ ම කළ යුතුය. වෛය්‍යාපෘත්‍ය කරන්නා යනු වැටුප් ගෙන වනයේ දර කැපීම හෝ වෙනත් ඕනෑම වැඩක් කරන තැනැත්තා ය. ඔහුට රෝගයක් වැළඳුණු විට ඔහුගේ නෑයන් පැමිණෙන තෙක් ඔහුට බෙහෙත් කළ යුතුය. යමෙක් භික්ෂූන් වහන්සේ ඇසුරු කරමින් ම සියලු වැඩකටයුතු කර දෙයි නම්, ඔහුට අනිවාර්යයෙන් ම බෙහෙත් කළ යුතුය. පණ්ඩුපලාස තැනැත්තා කෙරෙහි ද සාමණේර නමක කෙරෙහි මෙන් පිළිපැදිය යුතුය.

Aparesampi dasannaṃ kātuṃ vaṭṭati – jeṭṭhabhātu, kaniṭṭhabhātu, jeṭṭhabhaginiyā, kaniṭṭhabhaginiyā, cūḷamātuyā, mahāmātuyā, cūḷapituno, mahāpituno, pitucchāya, mātulassāti. Tesaṃ pana sabbesampi karontena tesaṃyeva santakaṃ bhesajjaṃ gahetvā kevalaṃ yojetvā dātabbaṃ. Sace pana nappahonti, yācanti ca ‘‘detha no, bhante, tumhākaṃ paṭidassāmā’’ti tāvakālikaṃ dātabbaṃ. Sacepi na yācanti, ‘‘amhākaṃ bhesajjaṃ atthi, tāvakālikaṃ gaṇhathā’’ti vatvā vā ‘‘yadā nesaṃ bhavissati tadā dassantī’’ti ābhogaṃ vā katvā dātabbaṃ. Sace paṭidenti, gahetabbaṃ, no ce denti, na codetabbā. Ete dasa ñātake ṭhapetvā aññesaṃ na kātabbaṃ.

තවත් දස දෙනෙකුට (වෛද්‍ය උපකාර) කිරීම සුදුසු වේ: එනම්, වැඩිමහල් සහෝදරයා, බාල සහෝදරයා, වැඩිමහල් සහෝදරිය, බාල සහෝදරිය, සුළු මව, ලොකු මව, බාල පියා (බාප්පා), වැඩිමහල් පියා (ලොකු පියා), පියාගේ සහෝදරිය (නැන්දා) සහ මවගේ සහෝදරයා (මාමා) යන පිරිසයි. ඒ සියලු දෙනාට ම උපකාර කිරීමේදී ඔවුන් සතු බෙහෙත් ගෙන ඒවා සකස් කර දිය යුතුය. ඉදින් ඔවුන්ට (බෙහෙත් සොයා ගැනීමට) ශක්තියක් නැතිව, "ස්වාමීනි, අපට බෙහෙත් දෙන්න, පසුව ආපසු දෙන්නෙමු" යි ඉල්ලන්නේ නම්, තාවකාලිකව දිය යුතුය. ඔවුන් එසේ ඉල්ලන්නේ නැති වුවද, "අප සතුව බෙහෙත් තිබේ, තාවකාලිකව ගන්න" යයි කියා හෝ, "ඔවුන්ට බෙහෙත් ලැබුණු විට ආපසු දෙනු ඇතැයි" සිතා හෝ බෙහෙත් දිය යුතුය. ඉදින් ඔවුන් ආපසු දෙන්නේ නම් එය පිළිගත යුතුය. ආපසු නොදෙන්නේ නම් ඒ ගැන චෝදනා නොකළ යුතුය. මේ ඥාතීන් දස දෙනා හැර අන් අයට (භික්ෂූන් විසින්) වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර නොකළ යුතුය.

Etesaṃ puttaparamparāya pana yāva sattamo kulaparivaṭṭo tāva cattāro paccaye āharāpentassa akataviññatti vā bhesajjaṃ karontassa vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hoti. Sace bhātujāyā bhaginisāmiko vā gilānā honti, ñātakā ce, tesampi vaṭṭati. Aññātakā ce, bhātu ca bhaginiyā ca katvā dātabbaṃ, ‘‘tumhākaṃ jagganaṭṭhāne dethā’’ti. Atha vā tesaṃ puttānaṃ katvā dātabbaṃ, ‘‘tumhākaṃ mātāpitūnaṃ [Pg.66] dethā’’ti. Etenupāyena sabbapadesupi vinicchayo veditabbo.

මොවුන්ගේ දරු පරම්පරාවලින් සත්වැනි පරම්පරාව (සත් මුතු පරම්පරාව) දක්වා සිව්පසය ගෙන්වා ගන්නා භික්ෂුවකට විඥප්ති (දැනුම් දීමේ) දෝෂයක් හෝ බෙහෙත් කරන භික්ෂුවකට වෛද්‍ය කර්මයක් කිරීමේ දෝෂයක් හෝ කුලදූෂක ආපත්තියක් හෝ සිදු නොවේ. ඉදින් සහෝදරයාගේ බිරිඳ හෝ සහෝදරියගේ සැමියා ගිලන් වූයේ නම්, ඔවුන් ඥාතීන් වන්නේ නම් ඔවුන්ට ද (බෙහෙත් කිරීම) සුදුසු ය. ඉදින් ඔවුන් ඥාතීන් නොවේ නම්, සහෝදරයාට හෝ සහෝදරියට "ඔබේ උපස්ථාන කරන තැනැත්තන්ට දෙන්න" යයි පවසා දිය යුතුය. නැතහොත් ඔවුන්ගේ දරුවන්ට "ඔබේ මව්පියන්ට දෙන්න" යයි පවසා දිය යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් ම සියලු පදයන්හි විනිශ්චය දත යුතුය.

Tesaṃ atthāya ca sāmaṇerehi araññato bhesajjaṃ āharāpentena ñātisāmaṇerehi vā āharāpetabbaṃ. Attano atthāya vā āharāpetvā dātabbaṃ. Tehipi ‘‘upajjhāyassa āharāmā’’ti vattasīsena āharitabbaṃ. Upajjhāyassa mātāpitaro gilānā vihāraṃ āgacchanti, upajjhāyo ca disāpakkanto hoti, saddhivihārikena upajjhāyassa santakaṃ bhesajjaṃ dātabbaṃ. No ce atthi, attano bhesajjaṃ upajjhāyassa pariccajitvā dātabbaṃ. Attanopi asante vuttanayena pariyesitvā upajjhāyassa santakaṃ katvā dātabbaṃ. Upajjhāyenapi saddhivihārikassa mātāpitūsu evameva paṭipajjitabbaṃ. Esa nayo ācariyantevāsikesupi. Aññopi yo āgantuko vā coro vā yuddhaparājito issaro vā ñātakehi pariccatto kapaṇo vā gamiyamanusso vā gilāno hutvā vihāraṃ pavisati, sabbesaṃ apaccāsīsantena bhesajjaṃ kātabbaṃ.

ඔවුන් වෙනුවෙන් සාමණේරයන් ලවා වනයෙන් බෙහෙත් ගෙන්වන්නේ නම්, ඥාති සාමණේරයන් ලවා ගෙන්විය යුතුය. නැතහොත් තමන් වෙනුවෙන් ගෙන්වාගෙන දිය යුතුය. ඒ සාමණේරයන් විසින් ද "උපාධ්‍යායන් වහන්සේ වෙනුවෙන් ගෙන එමු" යන වත් පිළිවෙත් සිහිකරමින් ගෙන ආ යුතුය. උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ මව්පියන් ගිලන් වී විහාරයට පැමිණි විට, උපාධ්‍යායන් වහන්සේ වෙනත් පළාතකට වැඩම කර ඇත්නම්, සද්ධිවිහාරිකයා විසින් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ සතු බෙහෙත් ඔවුන්ට දිය යුතුය. ඉදින් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ සතු බෙහෙත් නොමැති නම්, තමන් සතු බෙහෙත් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කර දිය යුතුය. තමන් සතුවත් බෙහෙත් නැතිනම් පෙර කී ක්‍රමයට සොයා උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ දෙයක් ලෙස සලකා දිය යුතුය. උපාධ්‍යායන් වහන්සේ විසින් ද සද්ධිවිහාරිකයාගේ මව්පියන් සම්බන්ධයෙන් එසේ ම පිළිපැදිය යුතුය. ආචාර්ය-අන්තේවාසිකයන් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම වේ. වෙනත් ඕනෑම ආගන්තුකයෙකු, සොරෙකු, යුද්ධයෙන් පරාජය වූ පාලකයෙකු, ඥාතීන් විසින් අත්හැර දැමූ අසරණයෙකු හෝ මගියෙකු ගිලන් වී විහාරයට පැමිණෙන්නේ නම්, කිසිදු ප්‍රතිඋපකාරයක් බලාපොරොත්තු නොවී ඒ සැමට බෙහෙත් කළ යුතුය.

Saddhaṃ kulaṃ hoti catūhi paccayehi upaṭṭhāyakaṃ bhikkhusaṅghassa mātāpituṭṭhāniyaṃ, tatra ce koci gilāno hoti, tassatthāya vissāsena ‘‘bhesajjaṃ katvā bhante dethā’’ti vadanti, neva dātabbaṃ na kātabbaṃ. Atha pana kappiyaṃ ñatvā evaṃ pucchanti – ‘‘bhante, asukassa nāma rogassa kiṃ bhesajjaṃ karontī’’ti? ‘‘Idañcidañca gahetvā karontī’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhante, mayhaṃ mātā gilānā, bhesajjaṃ tāva ācikkhathā’’ti evaṃ pucchite pana na ācikkhitabbaṃ. Aññamaññaṃ pana kathā kātabbā – ‘‘āvuso, asukassa nāma bhikkhuno imasmiṃ roge kiṃ bhesajjaṃ kariṃsū’’ti? ‘‘Idañcidañca bhante’’ti. Taṃ sutvā itaro mātu bhesajjaṃ karoti, vaṭṭateva.

භික්ෂු සංඝයාට සිව්පසයෙන් උපස්ථාන කරන ශ්‍රද්ධාවන්ත පවුලක් මව සහ පියා වැනි තැනක සිටී. එහි යමෙකු ගිලන් වූ විට, ඒ වෙනුවෙන් විශ්වාසය නිසා ම "ස්වාමීනි, බෙහෙත් සකස් කර දෙන්න" යයි පැවසුවහොත්, බෙහෙත් දීම හෝ ප්‍රතිකාර කිරීම නොකළ යුතුය. එහෙත් කැප සරුප් ක්‍රමය දැන මෙසේ අසන්නේ නම්, එනම් "ස්වාමීනි, අසවල් රෝගයට කරන්නේ කුමන බෙහෙතක්ද?" කියා ඇසූ විට, "මේ මේ දේවල් ගෙන බෙහෙත් කරති" යි පැවසීම සුදුසු ය. "ස්වාමීනි, මගේ මව ගිලන්ව සිටී, ඇයට බෙහෙතක් කියන්න" යයි කෙලින් ම ඇසූ විට එය නොකිව යුතුය. එහෙත් "ඇවැත්නි, අසවල් භික්ෂුවට මේ රෝගය වැළඳුණු විට කළේ කුමන බෙහෙතක්ද?" "ස්වාමීනි, මේ මේ දේවල් කළහ" යනාදී වශයෙන් අන්‍යෝන්‍ය කථාවක යෙදිය යුතුය. එය අසා අනෙක් තැනැත්තා මවට බෙහෙත් කරන්නේ නම් එය සුදුසු ය.

Mahāpadumattheropi kira vasabharañño deviyā roge uppanne ekāya itthiyā āgantvā pucchito ‘‘na jānāmī’’ti avatvā evameva bhikkhūhi saddhiṃ samullapesi. Taṃ sutvā tassā bhesajjamakaṃsu. Vūpasante ca roge ticīvarena tīhi ca kahāpaṇasatehi saddhiṃ bhesajjacaṅkoṭakaṃ pūretvā āharitvā [Pg.67] therassa pādamūle ṭhapetvā ‘‘bhante, pupphapūjaṃ karothā’’ti āhaṃsu. Thero ‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’nti kappiyavasena gāhāpetvā pupphapūjaṃ akāsi. Evaṃ tāva bhesajje paṭipajjitabbaṃ.

මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ ද වසභ රජුගේ දේවිය ගිලන් වූ කල, එක් ස්ත්‍රියක පැමිණ විමසූ විට "මම නොදනිමි" යි නොකියා, මේ අයුරින් ම භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සාකච්ඡා කළහ. එය අසා ඔවුහු දේවියට බෙහෙත් කළහ. රෝගය සුව වූ පසු, තුන් සිවුරක් සහ කහාපණ තුන්සියයක් ද සමඟ බෙහෙත් කරඬුවක් පුරවා ගෙනවුත් තෙරුන් වහන්සේගේ පාමුල තබා, "ස්වාමීනි, මල් පූජාවක් කරන්න" යයි පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද "මෙය ආචාර්ය භාගය" යයි පවසා කැප අයුරින් එය පිළිගෙන මල් පූජාව කළහ. බෙහෙත් සම්බන්ධයෙන් මෙසේ පිළිපැදිය යුතුය.

Paritte pana ‘‘gilānassa parittaṃ karotha, bhante’’ti vutte na kātabbaṃ, ‘‘bhaṇathā’’ti vutte pana kātabbaṃ. Sace pissa evaṃ hoti ‘‘manussā nāma na jānanti, akayiramāne vippaṭisārino bhavissantī’’ti kātabbaṃ; ‘‘parittodakaṃ parittasuttaṃ katvā dethā’’ti vuttena pana tesaṃyeva udakaṃ hatthena cāletvā suttaṃ parimajjetvā dātabbaṃ. Sace vihārato udakaṃ attano santakaṃ vā suttaṃ deti, dukkaṭaṃ. Manussā udakañca suttañca gahetvā nisīditvā ‘‘parittaṃ bhaṇathā’’ti vadanti, kātabbaṃ. No ce jānanti, ācikkhitabbaṃ. Bhikkhūnaṃ nisinnānaṃ pādesu udakaṃ ākiritvā suttañca ṭhapetvā gacchanti ‘‘parittaṃ karotha, parittaṃ bhaṇathā’’ti na pādā apanetabbā. Manussā hi vippaṭisārino honti. Antogāme gilānassatthāya vihāraṃ pesenti, ‘‘parittaṃ bhaṇantū’’ti bhaṇitabbaṃ. Antogāme rājagehādīsu roge vā upaddave vā uppanne pakkosāpetvā bhaṇāpenti, āṭānāṭiyasuttādīni bhaṇitabbāni. ‘‘Āgantvā gilānassa sikkhāpadāni dentu, dhammaṃ kathentu. Rājantepure vā amaccagehe vā āgantvā sikkhāpadāni dentu, dhammaṃ kathentū’’ti pesitepi gantvā sikkhāpadāni dātabbāni, dhammo kathetabbo. ‘‘Matānaṃ parivāratthaṃ āgacchantū’’ti pakkosanti, na gantabbaṃ. Sīvathikadassane asubhadassane ca maraṇassatiṃ paṭilabhissāmīti kammaṭṭhānasīsena gantuṃ vaṭṭati. Evaṃ paritte paṭipajjitabbaṃ.

පිරිත් දේශනා කිරීම සම්බන්ධයෙන් නම්, “ස්වාමීනි, ගිලනෙකුට පිරිතක් කරනු මැනවි” යැයි පැවසූ විට එය නොකළ යුතුය. එහෙත් “පිරිත් සජ්ඣායනා කරනු මැනවි” යැයි පැවසූ විට එය කළ යුතුය. ඉදින් භික්ෂුවට “මිනිසුන් නිවැරදි ව්‍යවහාරය නොදනිති, මෙය සිදු නොකළහොත් ඔවුහු පසුතැවිලි වන්නාහ” යන අදහස ඇති වේ නම්, එවිට එය කළ යුතුය. “පිරිත් පැන් සහ පිරිත් නූල් සාදා දෙන්න” යැයි පැවසූ විට, ඔවුන්ගේම පැන් බඳුන අතින් සලසා, නූල පිරිමැද දිය යුතුය. ඉදින් විහාරයේ පැන් හෝ තමා සතු පැන් හෝ නූල් දෙන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ. මිනිසුන් පැන් සහ නූල් රැගෙන විත් වාඩි වී “පිරිත සජ්ඣායනා කරනු මැනවි” යැයි පවසත් නම්, එය කළ යුතුය. ඔවුන් එය පවසන නිවැරදි ආකාරය නොදන්නේ නම් කියා දිය යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ හිඳින විට මිනිසුන් පැමිණ පාද මත පැන් වත් කරමින් හෝ නූල් තබමින් “පිරිතක් කරන්න, පිරිත් සජ්ඣායනා කරන්න” යැයි පවසා යන්නාහු නම්, පාද ඉවතට නොගත යුතුය. මන්ද මිනිසුන් ඒ ගැන පසුතැවිලි වන බැවිනි. ගම ඇතුළත සිටින ගිලනෙකු වෙනුවෙන් විහාරයට පණිවුඩ එවා “පිරිත් සජ්ඣායනා කරන ලෙස” ඉල්ලන්නේ නම්, ගොස් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. ගම ඇතුළත රජමාලිගා ආදියේ රෝග හෝ උපද්‍රව ඇති වූ විට භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවා පිරිත් සජ්ඣායනා කරවන්නේ නම්, ආටානාටිය සූත්‍රය ආදිය සජ්ඣායනා කළ යුතුය. “වැඩම කොට ගිලනාට සිල් ලබා දී ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි, රජමාලිගයට හෝ ඇමති නිවසකට හෝ වැඩම කොට සිල් දී ධර්මය දේශනා කරනු මැනවි” යැයි දන්වා එවුයේ නම්, එහි ගොස් සිල් දිය යුතුය, ධර්මය දේශනා කළ යුතුය. “මළගියවුන් වෙනුවෙන් පිරිවර පිණිස වැඩම කරනු මැනවි” යැයි කැඳවන්නේ නම් එහි නොවැඩිය යුතුය. එහෙත් “සොහොන් දැකීමෙන් හා අසුභ දැකීමෙන් මරණානුස්සතිය වඩන්නෙමි” යන කමටහන් අරමුණින් වැඩම කිරීම සුදුසුය. පිරිත් සම්බන්ධයෙන් මෙලෙස පිළිපැදිය යුතුය.

Piṇḍapāte pana – anāmaṭṭhapiṇḍapāto kassa dātabbo, kassa na dātabbo? Mātāpitunaṃ tāva dātabbo. Sacepi kahāpaṇagghanako hoti, saddhādeyyavinipātanaṃ natthi. Mātāpituupaṭṭhākānaṃ veyyāvaccakarassa paṇḍupalāsassāti etesampi dātabbo. Tattha paṇḍupalāsassa thālake pakkhipitvāpi dātuṃ vaṭṭati. Taṃ ṭhapetvā aññesaṃ āgārikānaṃ mātāpitunampi na vaṭṭati. Pabbajitaparibhogo hi āgārikānaṃ cetiyaṭṭhāniyo. Apica anāmaṭṭhapiṇḍapāto nāmesa sampattassa dāmarikacorassāpi issarassāpi dātabbo. Kasmā? Te hi adīyamānepi ‘‘na dentī’’ti āmasitvā dīyamānepi ‘‘ucchiṭṭhakaṃ dentī’’ti kujjhanti. Kuddhā jīvitāpi voropenti, sāsanassāpi antarāyaṃ karonti. Rajjaṃ [Pg.68] patthayamānassa vicarato coranāgassa vatthu cettha kathetabbaṃ. Evaṃ piṇḍapāte paṭipajjitabbaṃ.

පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් නම් - නොවැළඳූ මුල් පිණ්ඩපාතය (අනාමට්ඨ පිණ්ඩපාතය) කාට දිය යුතුද, කාට නොදිය යුතුද? පළමුව එය මවුපියන්ට දිය යුතුය. එය කහවණුවක් පමණ වටිනා දෙයක් වුවද, ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතන දොසක් සිදු නොවේ. මවුපියන්ට උපස්ථාන කරන්නන්ට, තමාගේ වෛය්‍යාවච්චකර්තව්‍යයන් කරන්නන්ට සහ පැවිදි වීමට අපේක්ෂිත තැනැත්තාට (පණ්ඩුපලාස) ද එය දිය යුතුය. එහිදී පැවිදි වීමට අපේක්ෂිත තැනැත්තාට නම් භික්ෂූන් වහන්සේලා වළඳන බඳුනකට බෙදා දීම වුවද සුදුසුය. ඔහු හැර මවුපියන් ඇතුළු අනෙකුත් ගිහි උදවියට භික්ෂූන්ගේ බඳුනට බෙදා දීම නොහොබී. මන්ද පැවිද්දන්ගේ පරිභෝගය ගිහියන්ට චෛත්‍යයක් බඳු ගෞරවණීය දෙයක් වන බැවිනි. තවද, මෙම අනාමට්ඨ පිණ්ඩපාතය පැමිණි දරුණු සොරෙකුට හෝ පාලකයෙකුට වුවද දිය යුතුය. ඒ මන්ද? ඔවුන්ට එය නොදුන් විට “මොවුහු අපට නොදෙති” යි කෝප වන බැවින් හා වළඳා ඉතිරි වූ දේ දෙන විට “ඉඳුල් දෙති” යි කියා කෝප වන බැවිනි. ඔවුහු කෝප වී ජීවිතය පවා විනාශ කිරීමට හෝ ශාසනයට අන්තරාය කිරීමට පෙළඹෙති. රාජ්‍යය පතමින් සැරිසැරූ චෝරනාගගේ කථා වස්තුව මෙහිදී සිහිපත් කළ යුතුය. පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් මෙලෙස පිළිපැදිය යුතුය.

Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo? Paṭisanthāro nāma vihāraṃ sampattassa yassa kassaci āgantukassa vā daliddassa vā corassa vā issarassa vā kātabboyeva. Kathaṃ? Āgantukaṃ tāva khīṇaparibbayaṃ vihāraṃ sampattaṃ disvā pānīyaṃ dātabbaṃ, pādamakkhanatelaṃ dātabbaṃ. Kāle āgatassa yāgubhattaṃ, vikāle āgatassa sace taṇḍulā atthi; taṇḍulā dātabbā. Avelāyaṃ sampatto ‘‘gacchāhī’’ti na vattabbo. Sayanaṭṭhānaṃ dātabbaṃ. Sabbaṃ apaccāsīsanteneva kātabbaṃ. ‘‘Manussā nāma catupaccayadāyakā evaṃ saṅgahe kayiramāne punappunaṃ pasīditvā upakāraṃ karissantī’’ti cittaṃ na uppādetabbaṃ. Corānaṃ pana saṅghikampi dātabbaṃ.

පිළිසඳර (පටිසන්ථාරය) සම්බන්ධයෙන් නම්, එය කා උදෙසා කළ යුතුද, කා උදෙසා නොකළ යුතුද? පිළිසඳර නම් විහාරයට පැමිණි යම් ආගන්තුකයෙකු වේවා, දිළින්දෙකු වේවා, සොරෙකු වේවා, පාලකයෙකු වේවා ඔවුන් සියල්ලන් වෙනුවෙන්ම කළ යුත්තකි. ඒ කෙසේද? පළමුව රික්තව විහාරයට පැමිණි ආගන්තුකයා දැක පැන් දිය යුතුය, පාද ආලේප කරන තෙල් දිය යුතුය. සුදුසු වේලාවක පැමිණියේ නම් කැඳ බත් දිය යුතුය. විකාලයේ පැමිණි විට සහල් තිබේ නම් සහල් දිය යුතුය. අකාලයේ පැමිණි තැනැත්තාට “දැන් යන්න” යැයි නොවැකිය යුතුය. ඔහුට නිදා ගැනීමට ස්ථානයක් දිය යුතුය. මේ සියල්ල කිසිවක් බලාපොරොත්තු නොවී (අපේක්ෂාවෙන් තොරව) කළ යුතුය. “මිනිසුන් නම් සතර පසය දෙන්නෝය, මෙලෙස සංග්‍රහ කළ විට ඔවුහු නැවත නැවතත් පැහැදී උපකාර කරනු ඇත” යන සිත ඇති කර නොගත යුතුය. සොරෙකුට වුවද සංඝික දේ පවා දිය හැකිය.

Paṭisanthārānisaṃsadīpanatthañca coranāgavatthu, bhātarā saddhiṃ jambudīpagatassa mahānāgarañño vatthu, piturājassa rajje catunnaṃ amaccānaṃ vatthu, abhayacoravatthūti evamādīni bahūni vatthūni mahāaṭṭhakathāyaṃ vitthārato vuttāni.

පිළිසඳරෙහි ආනිශංස පෙන්වා දීම සඳහා චෝරනාගගේ කථා වස්තුව, සොහොයුරා සමඟ දඹදිවට ගිය මහානාග රජුගේ කථා වස්තුව, පිය රජුගේ රාජ්‍ය සමයේ සිටි ඇමතිවරුන් සිව්දෙනාගේ කථා වස්තුව සහ අභය සොරගේ කථා වස්තුව ආදී බොහෝ කථා වස්තූන් මහා අටුවාවෙහි විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත.

Tatrāyaṃ ekavatthudīpanā – sīhaḷadīpe kira abhayo nāma coro pañcasataparivāro ekasmiṃ ṭhāne khandhāvāraṃ bandhitvā samantā tiyojanaṃ ubbāsetvā vasati. Anurādhapuravāsino kadambanadiṃ na uttaranti, cetiyagirimagge janasañcāro upacchinno. Athekadivasaṃ coro ‘‘cetiyagiriṃ vilumpissāmī’’ti agamāsi. Ārāmikā disvā dīghabhāṇakaabhayattherassa ārocesuṃ. Thero ‘‘sappiphāṇitādīni atthī’’ti pucchi. ‘‘Atthi, bhante’’ti. ‘‘Corānaṃ detha, taṇḍulā atthī’’ti? ‘‘Atthi, bhante, saṅghassatthāya āhaṭā taṇḍulā ca pattasākañca goraso cā’’ti. ‘‘Bhattaṃ sampādetvā corānaṃ dethā’’ti. Ārāmikā tathā kariṃsu. Corā bhattaṃ bhuñjitvā ‘‘kenāyaṃ paṭisanthāro kato’’ti pucchiṃsu. ‘‘Amhākaṃ ayyena abhayattherenā’’ti. Corā therassa santikaṃ gantvā vanditvā āhaṃsu – ‘‘mayaṃ saṅghassa ca cetiyassa [Pg.69] ca santakaṃ acchinditvā gahessāmāti āgatā, tumhākaṃ pana iminā paṭisanthārenamha pasannā, ajja paṭṭhāya vihāre dhammikā rakkhā amhākaṃ āyattā hotu, nāgarā āgantvā dānaṃ dentu, cetiyaṃ vandantū’’ti. Tato paṭṭhāya ca nāgare dānaṃ dātuṃ āgacchante nadītīreyeva paccuggantvā rakkhantā vihāraṃ nenti, vihārepi dānaṃ dentānaṃ rakkhaṃ katvā tiṭṭhanti. Tepi bhikkhūnaṃ bhuttāvasesaṃ corānaṃ denti. Gamanakālepi te corā nadītīraṃ pāpetvā nivattanti.

එහි එක් කථා වස්තුවක් මෙසේය - ලක්දිව අභය නමින් පන්සියයක් පිරිවර ඇති සොරෙකු එක් ස්ථානයක කඳවුරු බැඳගෙන, අවට යොදුන් තුනක් පමණ ප්‍රදේශයක් ජනශූන්‍ය කරමින් විසීය. අනුරාධපුර වාසීහු කදම්බ නදියෙන් (මල්වතු ඔය) එතර වීමට බිය වූහ; සේතියගිරි මඟෙහි ජන සංචාරය ඇනහිට තිබිණි. එක් දිනක් සොර තෙමේ “සේතියගිරිය කොල්ලකන්නෙමි” යි සිතා එහි ගියේය. ආරාමිකයන් මෙය දැක දීඝභාණක අභය තෙරුන් වහන්සේට දැන්වූහ. තෙරුන් වහන්සේ “ගිතෙල්, පැණි ආදිය තිබේද?” යි විමසූහ. “ස්වාමීනි, ඇත” යි ඔවුහු කීහ. “සොර පිරිසට ඒවා දෙන්න, සහල් තිබේද?” යි ඇසූහ. “ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ උදෙසා ගෙනෙන ලද සහල් ද, කොළ පලා සහ කිරි වර්ග ද ඇත” යි ඔවුහු පැවසූහ. “බත් පිළියෙළ කොට සොරුන්ට දෙන්න” යැයි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. ආරාමිකයෝ එලෙසම කළහ. සොරු බත් අනුභව කොට “කවුරුන් විසින් මෙම සංග්‍රහය කරන ලද්දේද?” යි විමසූහ. “අපගේ ස්වාමීන් වහන්සේ වන අභය තෙරුන් වහන්සේ විසින්” යැයි ආරාමිකයෝ කීහ. සොරු තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ මෙසේ කීහ - “අපි සංඝයා සතු සහ චෛත්‍යය සතු දේ පැහැර ගැනීමට පැමිණියෙමු, නමුත් ඔබ වහන්සේගේ මෙම සංග්‍රහය නිසා අපි පැහැදුණෙමු. අද පටන් විහාරයේ දැහැමි ආරක්ෂාව අප සතුය. නගරවාසීහු පැමිණ දන් පූජා කරත්වා, චෛත්‍යය වඳිත්වා.” එතැන් පටන් නගරවාසීන් දන් දීමට පැමිණෙන විට සොරු ගං ඉවුරටම පැමිණ පිළිගෙන ආරක්ෂාව සලසමින් විහාරයට කැඳවාගෙන ගියහ. විහාරයේදී දන් පූජා කරන විට ද ආරක්ෂාව සැපයූහ. නගරවාසීහු ද භික්ෂූන් වහන්සේලා වැළඳූ පසු ඉතිරි වූ දේ සොරුන්ට දුන්හ. ආපසු යන විට ද එම සොරු ගං ඉවුර තෙක් කැඳවා ගොස් පසුව ආපසු හැරී ආහ.

Athekadivasaṃ bhikkhusaṅghe khīyanakakathā uppannā ‘‘thero issaravatāya saṅghassa santakaṃ corānaṃ adāsī’’ti. Thero sannipātaṃ kārāpetvā āha – ‘‘corā saṅghassa pakativaṭṭañca cetiyasantakañca acchinditvā gaṇhissāmā’’ti āgamiṃsu. Atha nesaṃ mayā evaṃ na harissantīti ettako nāma paṭisanthāro kato, taṃ sabbampi ekato sampiṇḍetvā agghāpetha. Tena kāraṇena aviluttaṃ bhaṇḍaṃ ekato sampiṇḍetvā agghāpethāti. Tato sabbampi therena dinnakaṃ cetiyaghare ekaṃ varapotthakacittattharaṇaṃ na agghati. Tato āhaṃsu – ‘‘therena katapaṭisanthāro sukato codetuṃ vā sāretuṃ vā na labbhā, gīvā vā avahāro vā natthī’’ti. Evaṃ mahānisaṃso paṭisanthāroti sallakkhetvā kattabbo paṇḍitena bhikkhunāti.

එක් දිනක් භික්ෂු සංඝයා අතර “තෙරණුවෝ තමන්ගේ අභිමතය පරිදි සංඝයා සතු වස්තුව සොරුන්ට දුන්හ”යි දොස් නැඟීමක් ඇති විය. එවිට තෙරණුවෝ සංඝ රැස්වීමක් පවත්වා මෙසේ පැවසූහ: “සොරුන් පැමිණ සංඝයාගේ ආහාර පාන සහ චෛත්‍යය සතු දේ පැහැර ගැනීමට සැරසුණහ. එවිට මා විසින් ‘මෙසේ සංග්‍රහයක් කළහොත් ඔවුන් ඒවා රැගෙන නොයනු ඇතැයි’ සිතා මෙපමණ පිළිසඳරක් කරන ලදී. ඒ සියල්ල එකතු කොට එහි අගය තක්සේරු කරවන්න.” එවිට තෙරණුවන් විසින් දෙන ලද සියලු දෑ චෛත්‍ය ගෘහයේ ඇති එකම උසස් වටිනාකමකින් යුත් පලසක අගයටවත් සමාන නොවිය. ඉන්පසු සංඝයා මෙසේ පැවසූහ: “තෙරණුවන් විසින් කරන ලද පිළිසඳර මැනවින් කරන ලද්දකි. එයට දොස් නැඟීමට හෝ වැරදි පෙන්වීමට නොහැකිය. එහි කිසිදු වගකීම් විරහිත බවක් හෝ සොරකමක් නැත.” මෙසේ පිළිසඳර පැවැත්වීම මහත් ආනිශංස සහිත බව වටහාගෙන නුවණැති භික්ෂුව විසින් පිළිසඳර පැවැත්විය යුතුය.

187. Aṅgulipatodakavatthusmiṃ – uttantoti kilamanto. Anassāsakoti nirassāso. Imasmiṃ pana vatthusmiṃ yāya āpattiyā bhavitabbaṃ sā ‘‘khuddakesu nidiṭṭhā’’ti idha na vuttā.

187. ඇඟිල්ලෙන් කිති කැවීමේ වස්තුවේදී - ‘උත්තසන්තො’ යනු වෙහෙසට පත්වන බවයි. ‘අනස්සාසො’ යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නොමැති වීමයි. මෙම වස්තුවේදී සිදු විය හැකි ආපත්තිය කුඩා (ඛුද්දක) ශික්ෂාපද යටතේ දක්වා ඇති බැවින් මෙහි වදාරනු නොලැබීය.

Tadanantare vatthusmiṃ – ottharitvāti akkamitvā. So kira tehi ākaḍḍhiyamāno patito. Eko tassa udaraṃ abhiruhitvā nisīdi. Sesāpi pannarasa janā pathaviyaṃ ajjhottharitvā adūhalapāsāṇā viya migaṃ māresuṃ. Yasmā pana te kammādhippāyā, na maraṇādhippāyā; tasmā pārājikaṃ na vuttaṃ.

ඉන් අනතුරුව එන වස්තුවේ - ‘ඔත්ථරිත්වා’ යනු යටපත් කොට හෝ මැඩ පවත්වා යන්නයි. ඒ භික්ෂුව අන් අය විසින් අදිනු ලබද්දී වැටුණු බව කියනු ලැබේ. එක් අයෙකු ඔහුගේ උදරය මත නැඟී වාඩි විය. ඉතිරි පහළොස් දෙනා ද පොළොවට තෙරපා, ගලකින් තළා මුවෙකු මරන්නාක් මෙන් ඔහු මරා දැමූහ. එහෙත් ඔවුන්ගේ අදහස දඬුවම් කිරීම (කර්ම අධිප්‍රාය) මිස මැරීමේ අදහස (මරණ අධිප්‍රාය) නොවූ බැවින් පාරාජිකාවක් ලෙස මෙහි වදාළේ නැත.

Bhūtavejjakavatthusmiṃ – yakkhaṃ māresīti bhūtavijjākapāṭhakā yakkhagahitaṃ mocetukāmā yakkhaṃ āvāhetvā muñcāti vadanti. No ce muñcati, piṭṭhena vā mattikāya vā rūpaṃ katvā hatthapādādīni chindanti, yaṃ yaṃ tassa chijjati taṃ taṃ yakkhassa chinnameva hoti. Sīse chinne yakkhopi marati[Pg.70]. Evaṃ sopi māresi; tasmā thullaccayaṃ vuttaṃ. Na kevalañca yakkhameva, yopi hi sakkaṃ devarājaṃ māreyya, sopi thullaccayameva āpajjati.

භූතවෛද්‍ය වස්තුවේ - ‘යක්ෂයෙකු මැරීම’ යනු භූත විද්‍යාව දන්නා මන්ත්‍රකරුවන් යක්ෂයෙකු අරක් ගත් අයෙකු එයින් මුදා ගැනීමට කැමතිව, යක්ෂයා කැඳවා “මුදා හරින්න”යි පවසති. ඉදින් මුදා නොහරින්නේ නම්, පිටිවලින් හෝ මැටිවලින් රූපයක් සාදා අතපය ආදිය කපති. එම රූපයේ යම් යම් අවයවයක් කපන විට, යක්ෂයාගේ ද එම අවයවයම කැපී යයි. හිස කැපූ විට යක්ෂයා ද මිය යයි. ඒ අයුරින් ඔහු මැරූ බැවින් ථුල්ලච්චය ආපත්තිය වදාරන ලදී. යක්ෂයෙකු පමණක් නොව, යම් භික්ෂුවක් දේවරාජ වූ සක් දෙවිඳුන් මැරුවද ඔහුට හිමිවන්නේ ථුල්ලච්චය ආපත්තියමය.

Vāḷayakkhavatthusmiṃ – vāḷayakkhavihāranti yasmiṃ vihāre vāḷo caṇḍo yakkho vasati, taṃ vihāraṃ. Yo hi evarūpaṃ vihāraṃ ajānanto kevalaṃ vasanatthāya peseti, anāpatti. Yo maraṇādhippāyo peseti, so itarassa maraṇena pārājikaṃ, amaraṇena thullaccayaṃ āpajjati. Yathā ca vāḷayakkhavihāraṃ; evaṃ yattha vāḷasīhabyagghādimigā vā ajagarakaṇhasappādayo dīghajātikā vā vasanti, taṃ vāḷavihāraṃ pesentassāpi āpattānāpattibhedo veditabbo. Ayaṃ pāḷimuttakanayo. Yathā ca bhikkhuṃ vāḷayakkhavihāraṃ pesentassa; evaṃ vāḷayakkhampi bhikkhusantikaṃ pesentassa āpattānāpattibhedo veditabbo. Eseva nayo vāḷakantārādivatthūsupi. Kevalañhettha yasmiṃ kantāre vāḷamigā vā dīghajātikā vā atthi, so vāḷakantāro. Yasmiṃ corā atthi, so corakantāroti evaṃ padatthamattameva nānaṃ. Manussaviggahapārājikañca nāmetaṃ saṇhaṃ, pariyāyakathāya na muccati; tasmā yo vadeyya ‘‘asukasmiṃ nāma okāse coro nisinno, yo tassa sīsaṃ chinditvā āharati, so rājato sakkāravisesaṃ labhatī’’ti. Tassa cetaṃ vacanaṃ sutvā koci naṃ gantvā māreti, ayaṃ pārājiko hotīti.

වාළ යක්ෂ වස්තුවේ - ‘වාළයක්ඛ විහාරය’ යනු යම් විහාරයක චණ්ඩ යක්ෂයෙකු වසන්නේ නම් ඒ විහාරයයි. එවැනි විහාරයක ස්වභාවය නොදැන හුදෙක් වාසය සඳහා යම් භික්ෂුවක් එහි යවන්නේ නම් ඇවතක් නැත. යමෙක් මැරීමේ අදහසින් යවන්නේ නම්, අනෙක් භික්ෂුව මිය ගියහොත් පාරාජිකා වේ, මිය නොගියහොත් ථුල්ලච්චය වේ. චණ්ඩ යක්ෂයෙකු සිටින විහාරය මෙන්ම, රුදුරු සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී සතුන් හෝ පිඹුරන්, නයින් වැනි සර්පයන් වසන තැනකට යවන්නා පිළිබඳව ද ආපත්තිය සහ අනාපත්තිය මෙසේම දත යුතුය. මෙය පාළි මුක්තක ක්‍රමයයි. භික්ෂුවක් රුදුරු යක්ෂයා වෙත යවන්නා සේම, රුදුරු යක්ෂයෙකු භික්ෂුවක් වෙත එවන්නා සම්බන්ධයෙන් ද ආපත්ති භේදය දත යුතුය. රුදුරු වනාන්තර ආදී වස්තූන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂත්වය නම්, යම් වනාන්තරයක රුදුරු මෘගයන් හෝ සර්පයන් සිටී නම් එය ‘වාළ කන්තාරය’ ලෙසත්, සොරුන් සිටී නම් එය ‘චෝර කන්තාරය’ ලෙසත් හඳුන්වනු ලැබේ. මනුෂ්‍ය විග්‍රහ පාරාජිකාව ඉතා සියුම් ය, පර්යාය කථාවලින් (වක්‍රව පැවසීමෙන්) එයින් නිදහස් විය නොහැකිය. එබැවින් යම් භික්ෂුවක් “අසවල් ස්ථානයේ සොරුන් සිටිනවා, යමෙක් ඔහුගේ හිස ගසා ගෙන එන්නේ නම් රජුගෙන් මහත් හරසර ලැබෙනවා” යැයි කීවොත්, ඒ වචනය අසා කිසිවෙක් ගොස් ඔහුව මරා දැමුවහොත්, ඒ භික්ෂුව පාරාජිකා වේ.

188. Taṃ maññamānoti ādīsu so kira bhikkhu attano veribhikkhuṃ māretukāmo cintesi – ‘‘imaṃ me divā mārentassa na sukaraṃ bhaveyya sotthinā gantuṃ, rattiṃ naṃ māressāmī’’ti sallakkhetvā rattiṃ āgamma bahūnaṃ sayitaṭṭhāne taṃ maññamāno tameva jīvitā voropesi. Aparo taṃ maññamāno aññaṃ, aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno taṃ, aparo aññaṃ tasseva sahāyaṃ maññamāno aññaṃ tassa sahāyameva jīvitā voropesi. Sabbesampi pārājikameva.

188. ‘එසේ සිතා’ (තං මඤ්ඤමානො) යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේය - එක් භික්ෂුවක් තම සතුරු භික්ෂුවක් මැරීමට සිතා, “දවල් කාලයේ මොහු මරන්නට ගියහොත් සුවසේ පලා යා නොහැකිය, එබැවින් රාත්‍රියේ මරන්නෙමි”යි සැලසුම් කළේය. රාත්‍රියේ පැමිණ බොහෝ පිරිසක් නිදා සිටින තැනක, ‘මේ ඒ සතුරාය’ සිතා නිදා සිටි ඒ තැනැත්තාවම මරා දැමුවේය. තවත් අයෙකු ‘මේ ඒ සතුරාය’ සිතා වෙනත් අයෙකු මැරුවේය. තවත් අයෙකු ‘මේ ඒ සතුරාගේ මිතුරෙකි’ සිතා ඒ සතුරාම මැරුවේය. තවත් අයෙකු සතුරාගේ මිතුරෙකැයි සිතා ඒ මිතුරාවම මැරුවේය. මේ සියලු අවස්ථාවලදීම පාරාජිකා ආපත්තියම වේ.

Amanussagahitavatthūsu paṭhame vatthusmiṃ ‘‘yakkhaṃ palāpessāmī’’ti pahāraṃ adāsi, itaro ‘‘na dānāyaṃ virajjhituṃ samattho, māressāmi na’’nti[Pg.71]. Ettha ca namaraṇādhippāyassa anāpatti vuttāti. Na ettakeneva amanussagahitassa pahāro dātabbo, tālapaṇṇaṃ pana parittasuttaṃ vā hatthe vā pāde vā bandhitabbaṃ, ratanasuttādīni parittāni bhaṇitabbāni, ‘‘mā sīlavantaṃ bhikkhuṃ viheṭhehī’’ti dhammakathā kātabbāti. Saggakathādīni uttānatthāni. Yañhettha vattabbaṃ taṃ vuttameva.

අමනුෂ්‍යයන් ආවේශ වූ වස්තූන් අතර පළමු වස්තුවේදී ‘යක්ෂයා පලවා හරිමි’යි සිතා පහර දුන්නේය. අනෙකා ‘දැන් මොහුට විරුද්ධ වීමට නොහැකිය, මරා දමමි’යි පහර දුන්නේය. මෙහිදී මරණ අදහසක් නොමැති විට අනාපත්තියක් වදාරන ලදී. එසේ අනාපත්ති වූ පමණින් අමනුෂ්‍යයන් ආවේශ වූවන්ට පහර නොදිය යුතුය. ඒ වෙනුවට තල් කොළයක් හෝ පිරිත් නූලක් අතේ හෝ කකුලේ බැඳිය යුතුය. රතන සූත්‍රය ආදී පිරිත් සජ්ඣායනා කළ යුතුය. “සිල්වත් භික්ෂුවකට හිංසා නොකරන්න”යි ධර්ම කථාව පැවසිය යුතුය. සග්ග කථා ආදියෙහි අර්ථය පැහැදිලිය. එහි කිව යුතු දේ පෙරම පවසා ඇත.

189. Rukkhacchedanavatthu aṭṭabandhanavatthusadisaṃ. Ayaṃ pana viseso – yo rukkhena otthatopi na marati, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chetvā pathaviṃ vā khanitvā nikkhamituṃ, hatthe cassa vāsi vā kuṭhārī vā atthi, tena api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ, na ca rukkho vā chinditabbo, na pathavī vā khaṇitabbā. Kasmā? Evaṃ karonto hi pācittiyaṃ āpajjati, buddhassa āṇaṃ bhañjati, na jīvitapariyantaṃ sīlaṃ karoti. Tasmā api jīvitaṃ pariccajitabbaṃ, na ca sīlanti pariggahetvā na evaṃ kātabbaṃ. Aññassa pana bhikkhuno rukkhaṃ vā chinditvā pathaviṃ vā khanitvā taṃ nīharituṃ vaṭṭati. Sace udukkhalayantakena rukkhaṃ pavaṭṭetvā nīharitabbo hoti, taṃyeva rukkhaṃ chinditvā udukkhalaṃ gahetabbanti mahāsumatthero āha. Aññampi chinditvā gahetuṃ vaṭṭatīti mahāpadumatthero. Sobbhādīsu patitassāpi nisseṇiṃ bandhitvā uttāraṇe eseva nayo. Attanā bhūtagāmaṃ chinditvā nisseṇī na kātabbā, aññesaṃ katvā uddharituṃ vaṭṭatīti.

189. ගසක් කැපීමේ වස්තුව අට්ඨබන්ධන වස්තුවට සමානය. මෙහි විශේෂය නම් - යම් භික්ෂුවක් මතට ගසක් වැටී ඔහු යට වුවද මිය නොගියේ නම්, ගස කපා හෝ පස හාරා ඉන් ඉවත් වීමට ඔහුට හැකියාව තිබුණත්, අතෙහි වෑයක් හෝ පොරොවක් තිබුණත්, ඔහු තම ජීවිතය වුවද පරිත්‍යාග කළ යුතුය. එහෙත් ගස නොකැපිය යුතුය, පස නොහාරිය යුතුය. ඒ මන්ද? එසේ කිරීමෙන් පාචිත්තිය ආපත්තියට පත් වන බැවිනි, බුදුන් වහන්සේගේ ආඥාව උල්ලංඝනය වන බැවිනි. එය ජීවිතය අවසන් වන තුරු ශීලය පිරීමක් නොවේ. එබැවින් “ජීවිතය අතහැරියත් ශීලය අත් නොහරිමි”යි සිතා එසේ නොකළ යුතුය. එහෙත් වෙනත් භික්ෂුවකට එම ගස කපා හෝ පස හාරා ඔහුව බේරා ගැනීම සුදුසුය. ඉදින් ලීවරයක් වැනි උපකරණයකින් ගස පෙරළා ඔහු බේරා ගත හැක්කේ නම්, ඒ ගසම කපා එම උපකරණය සාදා ගත යුතු යැයි මහා සුම තෙරණුවෝ පැවසූහ. මහා පදුම තෙරණුවෝ වෙනත් ගසක් වුවද කපා ගැනීම සුදුසු යැයි පැවසූහ. වළවල් ආදියට වැටුණු භික්ෂුවක් බේරා ගැනීමට ඉණිමඟක් තැනීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තමා විසින්ම ගස්වැල් (භූතගාම) කපා ඉණිමඟක් නොසෑදිය යුතු අතර, අන් අය විසින් එය සාදා ඔහු බේරා ගැනීම සුදුසුය.

190. Dāyālimpanavatthūsu – dāyaṃ ālimpesunti vane aggiṃ adaṃsu. Ettha pana uddissānuddissavasena pārājikānantariyathullaccayapācittivatthūnaṃ anurūpato pārājikādīni akusalarāsibhāvo ca pubbe vuttanayeneva veditabbo. ‘‘Allatiṇavanappagumbādayo ḍayhantū’’ti ālimpentassa ca pācittiyaṃ. ‘‘Dabbūpakaraṇāni vinassantū’’ti ālimpentassa dukkaṭaṃ. Khiḍḍādhippāyenāpi dukkaṭanti saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Yaṃkiñci allasukkhaṃ saindriyānindriyaṃ ḍayhatū’’ti ālimpentassa vatthuvasena pārājikathullaccayapācittiyadukkaṭāni veditabbāni.

190. වනාන්තර ගිනි තැබීම පිළිබඳ වස්තූන්හි - 'වනය ගිනි තැබූහ' යනු වනාන්තරයට ගිනි දුන්හ යන්නයි. මෙහිදී පුද්ගලයා උදෙසා හෝ නොඋදෙසා යන බව පදනම් කරගෙන පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය හා දුක්කට යන වස්තූන්ට අනුරූපව පාරාජිකා ආදී ඇවැත් ද අකුසල රාශියක් සිදුවන බව ද පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'අමු තණ, වනය හා පඳුරු ආදිය දැවේවා' යි සිතා ගිනි තබන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. 'ලී දඬු ආදී උපකරණ විනාශ වේවා' යි සිතා ගිනි තබන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. කෙළි සෙල්ලම් කිරීමේ අදහසින් ගිනි තබන්නාට ද දුක්කට ඇවැත් වන බව සංඛේපට්ඨකතාවෙහි දක්වා ඇත. 'යම්කිසි අමු හෝ වියළි වූ, පණ ඇති හෝ පණ නැති වස්තුවක් දැවේවා' යි සිතා ගිනි තබන්නාට එම වස්තූන්ගේ ස්වභාවය අනුව පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය, පාචිත්තිය හා දුක්කට යන ඇවැත් දත යුතුය.

Paṭaggidānaṃ pana parittakaraṇañca bhagavatā anuññātaṃ, tasmā araññe vanakammikehi vā dinnaṃ sayaṃ vā uṭṭhitaṃ aggiṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘tiṇakuṭiyo mā [Pg.72] vinassantū’’ti tassa aggino paṭiaggiṃ dātuṃ vaṭṭati, yena saddhiṃ āgacchanto aggi ekato hutvā nirupādāno nibbāti. Parittampi kātuṃ vaṭṭati tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchanaṃ parikhākhaṇanaṃ vā, yathā āgato aggi upādānaṃ alabhitvā nibbāti. Etañca sabbaṃ uṭṭhiteyeva aggismiṃ kātuṃ vaṭṭati. Anuṭṭhite anupasampannehi kappiyavohārena kāretabbaṃ. Udakena pana nibbāpentehi appāṇakameva udakaṃ āsiñcitabbaṃ.

එහෙත් පෙරමඟ ගිනි දීම (ප්‍රතිවිරුද්ධ දිශාවෙන් ගිනි දීම) සහ ආරක්ෂාව සැලසීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද්දකි. එබැවින් වනයෙහිදී වැඩ කරන්නන් විසින් දෙන ලද හෝ ඉබේම හටගත් හෝ ගින්නක් තමා දෙසට පැමිණෙනු දැක, 'තණ සෙවිලි කළ කුටි විනාශ නොවේවා' යි සිතා ඒ පැමිණෙන ගින්න නැවැත්වීමට පෙරමඟ ගිනි දීම සුදුසුය. එමගින් පැමිණෙන ගින්න අනෙක් ගින්න හා එක්ව දැවෙන ද්‍රව්‍ය නොමැති වීමෙන් නිවී යයි. එමෙන්ම තණ කුටි වටා පොළොව සීරීමෙන් හෝ අගල් කැපීමෙන් හෝ ආරක්ෂාව සැලසීම ද සුදුසුය. එවිට පැමිණි ගින්න දැවෙන ද්‍රව්‍ය නොලැබීමෙන් නිවී යයි. මේ සියල්ල කළ යුත්තේ ගින්න හටගත් විටමය. ගින්නක් නැති අවස්ථාවක නම් උපසම්පදා නොවූවන් ලවා කැපකරු වචනයෙන් (සැඟවුණු අරුත් ඇති වචනවලින්) එය කරවා ගත යුතුය. පැන් වලින් ගිනි නිවන්නේ නම් පණුවන් රහිත පැන්ම වත් කළ යුතුය.

191. Āghātanavatthusmiṃ – yathā ekappahāravacane; evaṃ ‘‘dvīhi pahārehī’’ti ādivacanesupi pārājikaṃ veditabbaṃ. ‘‘Dvīhī’’ti vutte ca ekena pahārena māritepi khettameva otiṇṇattā pārājikaṃ, tīhi mārite pana visaṅketaṃ. Iti yathāparicchede vā paricchedabbhantare vā avisaṅketaṃ, paricchedātikkame pana sabbattha visaṅketaṃ hoti, āṇāpako muccati, vadhakasseva doso. Yathā ca pahāresu; evaṃ purisesupi ‘‘eko māretū’’ti vutte ekeneva mārite pārājikaṃ, dvīhi mārite visaṅketaṃ. ‘‘Dve mārentū’’ti vutte ekena vā dvīhi vā mārite pārājikaṃ, tīhi mārite visaṅketanti veditabbaṃ. Eko saṅgāme vegena dhāvato purisassa sīsaṃ asinā chindati, asīsakaṃ kabandhaṃ dhāvati, tamañño paharitvā pātesi, kassa pārājikanti vutte upaḍḍhā therā ‘‘gamanūpacchedakassā’’ti āhaṃsu. Ābhidhammikagodattatthero ‘‘sīsacchedakassā’’ti. Evarūpānipi vatthūni imassa vatthussa atthadīpane vattabbānīti.

191. මිනී මැරීම පිළිබඳ වස්තුවෙහි - එක් පහරකින් මරන්නට නියෝග කළ විට පාරාජිකා වන අයුරින්ම, 'පහර දෙකකින් මරව' ආදී වශයෙන් නියෝග කළ කල්හි ද පාරාජිකාව දත යුතුය. 'පහර දෙකකින්' යැයි කී කල්හි එක් පහරකින් මැරුවද එය පාරාජිකා සීමාවටම ඇතුළත් වන බැවින් පාරාජිකා වේ. එහෙත් පහර තුනකින් මැරූ විට නියෝගය ඉක්මවා ගිය බැවින් (විසංකේත) අණ දුන් තැනැත්තාට පාරාජිකා නොවේ. මෙසේ නියම කළ පරිදි හෝ නියමිත සීමාව ඇතුළත හෝ මැරූ විට නියෝගය ඉක්මවා නොයන අතර, සීමාව ඉක්මවා ගියහොත් සෑම අවස්ථාවකදීම නියෝගය ඉක්මවා ගියේ වෙයි. එවිට අණ දුන් තැනැත්තා ඇවැතින් මිදෙන අතර මරන්නාටම එම දෝෂය හිමි වේ. පහරවල් සම්බන්ධයෙන් යම් සේද, පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. 'එක් අයෙක් මරාවා' යි කී විට එක් අයෙකු විසින්ම මැරූ කල පාරාජිකා වේ. දෙදෙනෙකු විසින් මැරූ කල නියෝගය ඉක්මවා යයි. 'දෙදෙනෙකු මරත්වා' යි කී කල එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු හෝ මැරූ විට පාරාජිකා වේ. තිදෙනෙකු මැරූ විට නියෝගය ඉක්මවා යන බව දත යුතුය. එක් භික්ෂුවක් යුධ බිමෙහි වේගයෙන් දිව එන මිනිසෙකුගේ හිස කඩුවෙන් කපයි. හිස නැති කවන්ධය (මළ සිරුර) තවදුරටත් දිව එන විට අනෙක් භික්ෂුවක් ඔහුට පහර දී බිම හෙළයි. මෙහිදී පාරාජිකාව කා හටදැයි විමසූ කල්හි භික්ෂූන්ගෙන් අඩක් 'ගමන (ඉරියව්ව) නැවැත්වූ භික්ෂුවට' පාරාජිකා වන බව පැවසූහ. අභිධර්මික ගෝදත්ත තෙරුන් වහන්සේ පැවසුවේ 'හිස කපා දැමූ භික්ෂුවට' පාරාජිකා වන බවයි. මෙවැනි කරුණු ද මෙම ආඝාතන වස්තුවෙහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීමේදී පැවසිය යුතුය.

192. Takkavatthusmiṃ – aniyametvā ‘‘takkaṃ pāyethā’’ti vutte yaṃ vā taṃ vā takkaṃ pāyetvā mārite pārājikaṃ. Niyametvā pana ‘‘gotakkaṃ mahiṃsatakkaṃ ajikātakka’’nti vā, ‘‘sītaṃ uṇhaṃ dhūpitaṃ adhūpita’’nti vā vutte yaṃ vuttaṃ, tato aññaṃ pāyetvā mārite visaṅketaṃ.

192. මෝරු පිළිබඳ වස්තුවෙහි - විශේෂ කොට නොදක්වා 'මෝරු පොවව' යැයි කී කල්හි, යම්කිසි මෝරු වර්ගයක් පොවා මැරූ විට පාරාජිකා වේ. එහෙත් 'එළ මෝරු, මී මෝරු හෝ එළු මෝරු' යනුවෙන් හෝ 'ශීත කළ, උණු කළ, සුවඳ දුම් ඇල්ලූ හෝ දුම් නොඇල්ලූ මෝරු' යනුවෙන් හෝ විශේෂ කර පැවසූ කල්හි, කියන ලද දෙයට වඩා වෙනත් දෙයක් පොවා මැරූ විට නියෝගය ඉක්මවා යන බැවින් (අණ දුන් අයට) පාරාජිකා නොවේ.

Loṇasovīrakavatthusmiṃ – loṇasovīrakaṃ nāma sabbarasābhisaṅkhataṃ ekaṃ bhesajjaṃ. Taṃ kira karontā harītakāmalakavibhītakakasāve sabbadhaññāni sabbaaparaṇṇāni sattannampi dhaññānaṃ odanaṃ kadaliphalādīni sabbaphalāni vettaketakakhajjūrikaḷīrādayo sabbakaḷīre macchamaṃsakhaṇḍāni anekāni ca madhuphāṇitasindhavaloṇanikaṭukādīni bhesajjāni pakkhipitvā [Pg.73] kumbhimukhaṃ limpitvā ekaṃ vā dve vā tīṇi vā saṃvaccharāni ṭhapenti, taṃ paripaccitvā jamburasavaṇṇaṃ hoti. Vātakāsakuṭṭhapaṇḍubhagandarādīnaṃ siniddhabhojanaṃ bhuttānañca uttarapānaṃ bhattajīraṇakabhesajjaṃ tādisaṃ natthi. Taṃ panetaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattampi vaṭṭati, gilānānaṃ pākatikameva, agilānānaṃ pana udakasambhinnaṃ pānaparibhogenāti.

ලෝණසෝවීරක වස්තුවෙහි - ලෝණසෝවීරක යනු සියලු රසයන් එක්කොට සකස් කරන ලද එක්තරා ඖෂධයකි. එය සාදන විට අරළු, නෙල්ලි, බුළු යන ත්‍රිඵලා කසාය ද, සියලු ධාන්‍ය වර්ග ද, සියලු අපරණ්ණ (මුං, බෝංචි ආදී) වර්ග ද, සප්ත විධ ධාන්‍යයන්ගෙන් පිසූ බත් ද, කෙසෙල් ගෙඩි ආදී සියලු පලතුරු ද, වේවැල්, වැටකේ, ඉඳි මල්කුළු ආදී සියලු අංකුර වර්ග ද, මස් මාංශ කැබලි ද, මී පැණි, උක් සකුරු, සින්ධව ලුණු, තිකුළු ආදී නොයෙක් ඖෂධ වර්ග ද දමා භාජනයක කට වසා සීල් තබා වසරක්, දෙකක් හෝ තුනක් තබති. එය හොඳින් පැසුණු පසු ජම්බු යුෂ වැනි පැහැයක් ගනී. වාත රෝග, කැස්ස, කුෂ්ඨ, පාණ්ඩු, භගන්දරාදී රෝගීන්ට ද, තෙල් සහිත ආහාර අනුභව කළ අයට ද ආහාර දිරවීම සඳහා මෙවැනි වෙනත් ඖෂධයක් නැත. එය භික්ෂූන්ට විකාලයෙහි (පස්වරු කාලයෙහි) ද වැළඳීම සුදුසුය. ගිලන් වූවන්ට එය ඒ ආකාරයෙන්ම සුදුසු වන අතර, ගිලන් නොවූවන්ට ජලය හා මිශ්‍ර කර පානයක් ලෙස පාවිච්චි කිරීම සුදුසු බව දත යුතුය.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි,

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවන පාරාජිකා වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Catutthapārājikaṃ

4. සතරවන පාරාජිකාව

Catusaccavidū satthā, catutthaṃ yaṃ pakāsayi;

Pārājikaṃ tassa dāni, patto saṃvaṇṇanākkamo.

සිවුසච්චා දහම් දත් ශාස්තෘන් වහන්සේ යම් සතරවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදයක් දේශනා කළ සේක් ද, දැන් එහි අටුවා විවරණයට කාලය පැමිණ ඇත.

Yasmā tasmā suviññeyyaṃ, yaṃ pubbe ca pakāsitaṃ;

Taṃ vajjayitvā assāpi, hoti saṃvaṇṇanā ayaṃ.

එබැවින්, පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකි වූ ද, පෙර විස්තර කරන ලද්දා වූ ද කරුණු අත්හැර මෙම සතරවන පාරාජිකාවට ද මෙම අටුවා විවරණය සිදු කරනු ලැබේ.

Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā

වග්ගුමුදා තීරයෙහි වැඩ විසූ භික්ෂූන්ගේ වස්තුව පිළිබඳ විවරණය

193. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati…pe… gihīnaṃ kammantaṃ adhiṭṭhemāti gihīnaṃ khettesu ceva ārāmādīsu ca kattabbakiccaṃ adhiṭṭhāma; ‘‘evaṃ kātabbaṃ, evaṃ na kātabba’’nti ācikkhāma ceva anusāsāma cāti vuttaṃ hoti. Dūteyyanti dūtakammaṃ. Uttarimanussadhammassāti manusse uttiṇṇadhammassa; manusse atikkamitvā brahmattaṃ vā nibbānaṃ vā pāpanakadhammassāti attho. Uttarimanussānaṃ vā seṭṭhapurisānaṃ jhāyīnañca ariyānañca dhammassa. Asuko bhikkhūtiādīsu attanā evaṃ mantayitvā pacchā gihīnaṃ bhāsantā ‘‘buddharakkhito nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī, dhammarakkhito dutiyassā’’ti evaṃ nāmavaseneva vaṇṇaṃ bhāsiṃsūti veditabbo. Tattha esoyeva kho āvuso seyyoti kammantādhiṭṭhānaṃ dūteyyaharaṇañca bahusapattaṃ mahāsamārambhaṃ na ca samaṇasāruppaṃ. Tato pana ubhayatopi eso eva seyyo pāsaṃsataro sundarataro yo amhākaṃ gihīnaṃ aññamaññassa uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito. Kiṃ vuttaṃ hoti? Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvā nisinnaṃ vā caṅkamantaṃ vā pucchantānaṃ vā apucchantānaṃ vā gihīnaṃ ‘‘ayaṃ [Pg.74] asuko nāma bhikkhu paṭhamassa jhānassa lābhī’’ti evamādinā nayena yo amhākaṃ aññena aññassa uttarimanussadhammassa vaṇṇo bhāsito bhavissati, eso eva seyyoti. Anāgatasambandhe pana asati na etehi so tasmiṃ khaṇe bhāsitova yasmā na yujjati, tasmā anāgatasambandhaṃ katvā ‘‘yo evaṃ bhāsito bhavissati, so eva seyyo’’ti evamettha attho veditabbo. Lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabbaṃ.

193. එම අවස්ථාවේදී බුදුරජාණන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර වැඩවසන සේක. ... 'ගිහියන්ගේ වැඩ කටයුතු සම්පාදනය කරමු' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ගිහියන්ගේ කුඹුරු හා වතුපිටිවල කළ යුතු වැඩ කටයුතු මෙහෙයවීමයි. "මෙසේ කළ යුතුය, මෙසේ නොකළ යුතුය" යැයි උපදෙස් දීම හා අනුශාසනා කිරීම මෙයින් කියැවේ. 'දූතෙය්‍ය' යනු දූත මෙහෙවරයි. 'උත්තරිමනුස්සධර්ම' යනු මිනිස් ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය ධර්මතාවයන්ය; එනම් බ්‍රහ්ම භාවයට හෝ නිවනට පමුණුවන ධර්මයන් යන්නයි. එසේත් නැතිනම් උසස් මිනිසුන් වූ, ධ්‍යාන වඩන ආර්යයන්ගේ ධර්මයයි. "අසවල් භික්ෂුව" යනාදී වශයෙන් තමන් විසින්ම සාකච්ඡා කරගෙන, පසුව ගිහියන් ඉදිරියේ "බුද්ධරක්ඛිත නම් භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූ කෙනෙකි, ධම්මරක්ඛිත භික්ෂුව දෙවන ධ්‍යානය ලැබූ කෙනෙකි" යනාදී වශයෙන් නම් කියමින් ගුණ කීම මෙහි අදහසයි. එහි 'ඇවැත්නි, මෙයම ශ්‍රේෂ්ඨයි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වැඩ කටයුතු මෙහෙයවීම හා දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම බොහෝ සතුරන් ඇති කරන, මහත් වෙහෙසක් ඇති කරන ශ්‍රමණ සාරුප්ප නොවන දේවල් බවයි. ඒ දෙකටම වඩා අප විසින් එකිනෙකාගේ උත්තරීමනුස්සධර්ම ගැන ගිහියන් හමුවේ ගුණ කීම උතුම්ය, ප්‍රශංසනීයය, යහපත්ය යන්නයි. මෙයින් පවසන්නේ කුමක්ද? ඉරියව් පවත්වාගෙන හිඳගෙන හෝ සක්මන් කරමින් සිටින භික්ෂුවක් ගැන විමසන හෝ නොවිමසන ගිහියන්ට, "මෙම අසවල් භික්ෂුව ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබූවෙකි" යනාදී ක්‍රමයට අප විසින් එකිනෙකාගේ ගුණ කීම වඩාත් යහපත් බවයි. අනාගත කාලය හා සම්බන්ධයක් නොමැති තැන, ඔවුන් ඒ මොහොතේම එය නොපැවසූ බැවින් අනාගත කාලය යොදාගනිමින් "යමෙක් මෙසේ පවසන්නේ නම් එයම ශ්‍රේෂ්ඨ වේ" යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. ලක්ෂණයන් ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් සෙවිය යුතුය.

194. Vaṇṇavā ahesunti aññoyeva nesaṃ abhinavo sarīravaṇṇo uppajji, tena vaṇṇena vaṇṇavanto ahesuṃ. Pīṇindriyāti pañcahi pasādehi abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ amilātabhāvena pīṇindriyā. Pasannamukhavaṇṇāti kiñcāpi avisesena vaṇṇavanto sarīravaṇṇato pana nesaṃ mukhavaṇṇo adhikataraṃ pasanno; accho anāvilo parisuddhoti attho. Vippasannachavivaṇṇāti yena ca te mahākaṇikārapupphādisadisena vaṇṇena vaṇṇavanto, tādiso aññesampi manussānaṃ vaṇṇo atthi. Yathā pana imesaṃ; evaṃ na tesaṃ chavivaṇṇo vippasanno. Tena vuttaṃ – ‘‘vippasannachavivaṇṇā’’ti. Itiha te bhikkhū neva uddesaṃ na paripucchaṃ na kammaṭṭhānaṃ anuyuñjantā. Atha kho kuhakatāya abhūtaguṇasaṃvaṇṇanāya laddhāni paṇītabhojanāni bhuñjitvā yathāsukhaṃ niddārāmataṃ saṅgaṇikārāmatañca anuyuñjantā imaṃ sarīrasobhaṃ pāpuṇiṃsu, yathā taṃ bālā bhantamigappaṭibhāgāti.

194. "වර්ණවත් වූහ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ඔවුන්ගේ ශරීරයේ අලුත් පැහැයක් ඇති වූ බවයි. ඒ පැහැය නිසා ඔවුහු වර්ණවත් වූහ. "ප්‍රීතිමත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෝ" යනු පසින්ද්‍රියන්ගේ පූර්ණ බව නිසාත්, මනස හයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් නොමිලින වූ බැවින් ප්‍රබෝධමත් වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තෝ යන අර්ථයයි. "ප්‍රසන්න මුහුණක් ඇත්තෝ" යනු ශරීර වර්ණයට වඩා ඔවුන්ගේ මුහුණේ වර්ණය අධික ලෙස ප්‍රසන්න, පිරිසිදු හා නොකැලඹුණු බවයි. "පැහැදිලි සමක් ඇත්තෝ" යනු රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වීමයි. අනෙක් මිනිසුන්ටත් එවැනි වර්ණ තිබිය හැකි වුවද, මෙම භික්ෂූන්ගේ මෙන් සමේ පැහැය අතිශයින් පැහැදිලි නොවේ. එබැවින් "විප්පසන්නඡවිවණ්ණා" (අතිශයින් පැහැදිලි සිවියක් ඇති) යැයි පවසන ලදී. මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්මය හැදෑරීමෙහි හෝ අටුවා විමසීමෙහි හෝ කමටහන් වැඩීමෙහි යෙදී මෙම ශරීර ශෝභාව ලැබුවා නොවේ. එහෙත් වංචනික ලෙස නැති ගුණ කියා ලබාගත් ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කර, කැමති පරිදි නිදාගනිමින් හා පිරිස් සමඟ විනෝද වෙමින් මෙම ශරීර ශෝභාව ලැබූහ. එය හරියට අඥාන මිනිසුන් හෝ තැතිගත් මුවන් වැනිය.

Vaggumudātīriyāti vaggumudātīravāsino. Kacci bhikkhave khamanīyanti bhikkhave kacci tumhākaṃ idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ khamanīyaṃ sakkā khamituṃ sahituṃ pariharituṃ na kiñci dukkhaṃ uppādetīti. Kacci yāpanīyanti kacci sabbakiccesu yāpetuṃ gametuṃ sakkā, na kiñci antarāyaṃ dassetīti. Kucchi parikantoti kucchi parikantito varaṃ bhaveyya; ‘‘parikatto’’tipi pāṭho yujjati. Evaṃ vaggumudātīriye anekapariyāyena vigarahitvā idāni yasmā tehi katakammaṃ corakammaṃ hoti, tasmā āyatiṃ aññesampi evarūpassa kammassa akaraṇatthaṃ atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi.

"වග්ගුමුදාතීරිය" යනු වග්ගුමුදා ගං ඉවුරේ වාසය කරන භික්ෂූන්ය. "මහණෙනි, ඉවසිය හැකිද?" යනු "මහණෙනි, සතර ඉරියව්වලින් හා ද්වාර නවයකින් යුත් මේ ශරීර යන්ත්‍රය තොපට ඉවසිය හැකිද? දුකක් පීඩාවක් නැතිව පවත්වාගෙන යා හැකිද?" යන්නයි. "යාපනීය ද?" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලු කටයුතුවලදී කිසිදු බාධාවකින් තොරව ශරීරය පවත්වාගෙන යාමට හැකිද යන්නයි. "කුස සිඳී යාම" යනු බඩ කපා දැමීම වඩා උතුම් බවයි. මෙලෙස වග්ගුමුදා තීරයේ වසන භික්ෂූන්ට විවිධ අයුරින් නින්දා කොට, ඔවුන් කළ ක්‍රියාව සොරකමක් බැවින්, මතු කාලයේ අනෙක් භික්ෂූන් එවැනි වැරදි නොකිරීම සඳහා භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූ සේක.

195. Āmantetvā [Pg.75] ca pana ‘‘pañcime bhikkhave mahācorā’’tiādimāha. Tattha santo saṃvijjamānāti atthi ceva upalabbhanti cāti vuttaṃ hoti. Idhāti imasmiṃ sattaloke. Evaṃ hotīti evaṃ pubbabhāge icchā uppajjati. Kudāssu nāmāhanti ettha suiti nipāto; kudā nāmāti attho. So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena parisaṃ vaḍḍhento panthadūhanakammaṃ paccantimagāmavilopanti evamādīni katvā vepullappattapariso hutvā gāmepi agāme, janapadepi ajanapade karonto hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācento.

195. භික්ෂූන් ඇමතූ බුදුරජාණන් වහන්සේ "මහණෙනි, මේ මහා සොරකම් පහකි" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි "සන්තෝ සංවිජ්ජමානා" යනු ලොව විද්‍යාමාන වන, දැකිය හැකි යන අර්ථයයි. "ඉධ" යනු මේ සත්ව ලෝකයයි. "මෙසේ වෙයි" යනු මංකොල්ලකෑමට පෙර ඇතිවන කැමැත්තයි. "කවර කලෙක මම..." යනු කවර දිනක මම පිරිස් පිරිවරාගෙන මංකොල්ලකම් කරම්දෝ යන්නයි. ඔහු පසු කාලයක පිරිස වර්ධනය කරගෙන, මංමාවත් පීඩාවට පත් කරමින්, මායිම් ගම්මාන කොල්ලකමින්, විශාල පිරිසක් ඇතිව, ගම් හා ජනපද විනාශ කරමින්, තමාම මරමින් හා අනුන් ලවා මරවමින්, අත්පා සිඳිමින් හා සිඳුවමින්, පීඩා කරමින් හා කරවමින් හැසිරෙයි.

Iti bāhirakamahācoraṃ dassetvā tena sadise sāsane pañca mahācore dassetuṃ ‘‘evameva kho’’tiādimāha. Tattha pāpabhikkhunoti aññesu ṭhānesu mūlacchinno pārājikappatto ‘‘pāpabhikkhū’’ti vuccati. Idha pana pārājikaṃ anāpanno icchācāre ṭhito khuddānukhuddakāni sikkhāpadāni madditvā vicaranto ‘‘pāpabhikkhū’’ti adhippeto. Tassāpi bāhirakacorassa viya pubbabhāge evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhaṃ…pe… parikkhārāna’’nti. Tattha sakkatoti sakkārappatto. Garukatoti garukārappatto. Mānitoti manasā piyāyito. Pūjitoti catupaccayābhihārapūjāya pūjito. Apacitoti apacitippatto. Tattha yassa cattāro paccaye sakkaritvā suṭṭhu abhisaṅkhate paṇītapaṇīte katvā denti, so sakkato. Yasmiṃ garubhāvaṃ paccupetvā denti, so garukato. Yaṃ manasā piyāyanti, so mānito. Yassa sabbampetaṃ karonti, so pūjito. Yassa abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammādivasena paramanipaccakāraṃ karonti, so apacito. Imassa ca pana sabbampi imaṃ lokāmisaṃ patthayamānassa evaṃ hoti.

මෙසේ බාහිර මහා සොරෙකු ගැන දක්වා, ඔහුට සමාන වූ ශාසනය තුළ සිටින මහා සොරුන් පස්දෙනා දැක්වීමට "එලෙසම මහණෙනි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පාප භික්ෂුව" යනු ඇතැම් තැන්වල අරිහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූ හෝ පාරාජිකාවට පත් වූ භික්ෂුව වුවද, මෙහි අදහස් කරන්නේ පාරාජිකාවට පත් නොවූ, පාපී උවමනාවන් ඇති, කුඩා අනුකුඩා ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කරමින් හැසිරෙන භික්ෂුවයි. ඔහුට ද බාහිර සොරෙකුට මෙන් පෙර මෙවැනි අදහසක් ඇති වෙයි - "කවදා නම් මම සිය ගණන් දහස් ගණන් පිරිවර ඇතිව, ගම් නියම්ගම් රාජධානිවල ගිහි පැවිදි උභය පාර්ශවයෙන්ම සත්කාර සම්මාන ලබමින්, සිවුපසය ලබමින් චාරිකාවේ හැසිරෙන්නෙම්ද?" යන්නයි. එහි 'සක්කත' යනු සත්කාරයට පත් වූ, 'ගරුකත' යනු ගරු බුහුමනට පත් වූ, 'මානිත' යනු සිතින් ආදරය කරනු ලබන, 'පූජිත' යනු සිවුපස පූජාවෙන් පිදුම් ලබන, 'අපචිත' යනු ගරුසරු දැක්වීමට පත් වූ යන්නයි. යමෙකුට සිවුපසය මනාව පිළියෙළ කොට ප්‍රණීත ලෙස පූජා කරයිද ඔහු 'සක්කත' නම් වේ. යමෙකු කෙරෙහි ගෞරවය තබා පූජා කරයිද ඔහු 'ගරුකත' නම් වේ. යමෙකුට සිතින් ආදරය කරයිද ඔහු 'මානිත' නම් වේ. මේ සියල්ල යමෙකුට කරයිද ඔහු 'පූජිත' නම් වේ. යමෙකුට වැඳීම්, දැකීමට පෙරගමන් කිරීම්, දෑත් එක්කොට වැඳීම් ආදී අතිශය යටහත් පහත්කම් කරයිද ඔහු 'අපචිත' නම් වේ. මෙලොව ලෞකික සැප සම්පත් පතන භික්ෂුවට මෙවැනි අදහස් ඇති වේ.

So aparena samayenāti so pubbabhāge evaṃ cintetvā anukkamena sikkhāya atibbagārave uddhate unnaḷe capale mukhare vikiṇṇavāce muṭṭhassatī asampajāne pākatindriye ācariyupajjhāyehi pariccattake lābhagaruke pāpabhikkhū saṅgaṇhitvā iriyāpathasaṇṭhapanādīni kuhakavattāni sikkhāpetvā ‘‘ayaṃ thero asukasmiṃ nāma senāsane vassaṃ upagamma vattapaṭipattiṃ pūrayamāno vassaṃ vasitvā niggato’’ti lokasammatasenāsanasaṃvaṇṇanādīhi [Pg.76] upāyehi lokaṃ paripācetuṃ paṭibalehi jātakādīsu kataparicayehi sarasampannehi pāpabhikkhūhi saṃvaṇṇiyamānaguṇo hutvā satena vā sahassena vā parivuto…pe… bhesajjaparikkhārānaṃ. Ayaṃ bhikkhave paṭhamo mahācoroti ayaṃ sandhicchedādicorako viya na ekaṃ kulaṃ na dve, atha kho mahājanaṃ vañcetvā catupaccayagahaṇato ‘‘paṭhamo mahācoro’’ti veditabbo. Ye pana suttantikā vā ābhidhammikā vā vinayadharā vā bhikkhū bhikkhācāre asampajjamāne pāḷiṃ vācentā aṭṭhakathaṃ kathentā anumodanāya dhammakathāya iriyāpathasampattiyā ca lokaṃ pasādentā janapadacārikaṃ caranti sakkatā garukatā mānitā pūjitā apacitā, te ‘‘tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā’’ti veditabbā.

එම මහණ තෙමේ පසුව මේ අයුරින් සිතා, පිළිවෙළින් ශික්ෂාවන්හි දැඩි ගෞරවයක් නැති, උඩඟු වූ, මාන්නාධික වූ, සල්ලාල ගති ඇති, කටකාර වූ, හිස් වචන පවසන, සිහිමුළා වූ, සම්‍යක් ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ, නොදැමුණු ඉන්ද්‍රියයන් ඇති, ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් විසින් අත්හරින ලද, ලාභය ම උසස් කොට සලකන පාපී භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන, ඉරියව් පැවැත්වීම ආදී වූ කෛරාටික වත්පිළිවෙත් පුහුණු කරවා, "මෙම තෙරුන් වහන්සේ අසවල් සෙනසුනෙහි වස් සමාදන් වී, වත්පිළිවෙත් පුරමින් වස් වැස වැඩම කළ සේකැ"යි ලෝක සම්මත සෙනසුන් වර්ණනා කිරීම් ආදී උපක්‍රමයන්ගෙන් ලෝකයා පොළඹවන්නට සමත්, ජාතක කථා ආදියෙහි හුරුපුරුදුකම් ඇති, මිහිරි හඬ ඇති පාපී භික්ෂූන් ලවා තමාගේ ගුණ වර්ණනා කරවා ගනිමින් සිය ගණන් දහස් ගණන් පිරිවර පිරිවරා...පෙ... බෙහෙත් පිරිකර ලබමින් හැසිරෙයි. මහණෙනි, මූ පර්යන්තය සිඳීම ආදියෙහි යෙදෙන සොරෙකු මෙන් එක් කුලයක් හෝ කුල දෙකක් නොව, මහා ජනයා මුළා කර සිව්පසය පිළිගන්නා බැවින් 'පළමුවැනි මහා සොරා' යැයි දත යුතුය. යම් සූත්‍රාන්තධර, අභිධර්මධර හෝ විනයධර භික්ෂූන් වහන්සේ කෙනෙක් වනාහි පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙමින් ධර්මය උගන්වමින්, අටුවා පවසමින්, අනුමෝදනා ධර්ම දේශනාවෙන් හා මනා ඉරියව් පැවැත්මෙන් ලෝකයාගේ පැහැදීම ඇති කරමින් ජනපද චාරිකාවෙහි හැසිරෙද්දී සත්කාර, ගරුකාර, මාන්නන, පූජන හා පිදුම් ලබත් ද, ඔවුන් වහන්සේලා 'ශාසන පරම්පරාව පවත්වාගෙන යන්නා වූ ශාසන ජෝතකයන් වහන්සේලා' ලෙස දත යුතුය.

Tathāgatappaveditanti tathāgatena paṭividdhaṃ paccakkhakataṃ jānāpitaṃ vā. Attano dahatīti parisamajjhe pāḷiñca aṭṭhakathañca saṃsanditvā madhurena sarena pasādanīyaṃ suttantaṃ kathetvā dhammakathāvasena acchariyabbhutajātena viññūjanena ‘‘aho, bhante, pāḷi ca aṭṭhakathā ca suparisuddhā, kassa santike uggaṇhitthā’’ti pucchito ‘‘ko amhādise uggahāpetuṃ samattho’’ti ācariyaṃ anuddisitvā attanā paṭividdhaṃ sayambhuñāṇādhigataṃ dhammavinayaṃ pavedeti. Ayaṃ tathāgatena satasahassakappādhikāni cattāri asaṅkheyyāni pāramiyo pūretvā kicchena kasirena paṭividdhadhammatthenako dutiyo mahācoro.

තථාගතප්පවේදිතං යනු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද හෝ දේශනා කරන ලද (ධර්ම විනය) යන්නයි. 'තමාගේ යැයි හඟවයි' යනු පිරිස මැද පාලිය හා අටුවාව සසඳා, මිහිරි හඬින් පැහැදීම උපදවන සුළු සූත්‍රාන්ත දේශනා කොට, ධර්ම දේශනාව අවසානයේ අතිශයින් මවිතයට පත් බුද්ධිමත් ජනයා විසින්, "ස්වාමීනි, පාලියත් අටුවාවත් ඉතා පිරිසිදු ය, ඔබ වහන්සේ මෙය කා වෙතින් උගත්තේ දැ"යි ඇසූ කල්හි, "මා වැනි අයෙකුට උගන්වන්නට සමත් තැනැත්තෙක් කොහින් ද?" යනුවෙන් තම ආචාර්යවරයා ප්‍රකාශ නොකොට, තමා විසින් ම අවබෝධ කරගත්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් ලත් ධර්ම විනයක් ලෙස හඟවයි. මොහු තථාගතයන් වහන්සේ විසින් කල්ප ලක්ෂයකට අධික සාරාසංඛ්‍ය කල්පයක් පාරමිතා පුරා බොහෝ දුක් ගැහැටින් අවබෝධ කරගත් ධර්මය සොරකම් කරන්නා වූ දෙවැනි මහා සොරා ය.

Suddhaṃ brahmacārinti khīṇāsavabhikkhuṃ. Parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantanti nirupakkilesaṃ seṭṭhacariyaṃ carantaṃ; aññampi vā anāgāmiṃ ādiṃ katvā yāva sīlavantaṃ puthujjanaṃ avippaṭisārādivatthukaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carantaṃ. Amūlakena abrahmacariyena anuddhaṃsetīti tasmiṃ puggale avijjamānena antimavatthunā anuvadati codeti; ayaṃ vijjamānaguṇamakkhī ariyaguṇatthenako tatiyo mahācoro.

සුද්ධං බ්‍රහ්මචාරිං යනු රහතන් වහන්සේ ය. පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නා වූ යනු කෙලෙස් රහිත උතුම් පැවැත්මෙහි හැසිරෙන, එසේත් නැතිනම් අනාගාමී උතුමන්ගේ පටන් සිල්වත් පෘථග්ජනයා දක්වා වූ විපිළිසර බවක් නැති පිරිසිදු බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන තැනැත්තා ය. 'අමූලික අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් චෝදනා කරයි' යනු එම පුද්ගලයා කෙරෙහි නොමැති වූ අවසාන වස්තුවෙන් (පාරාජිකා වස්තුවෙන්) චෝදනා කරයි, දොස් පවරයි. මොහු පවතින ගුණ මකන්නා වූ, ආර්ය ගුණ සොරකම් කරන්නා වූ තුන්වැනි මහා සොරා ය.

Garubhaṇḍāni garuparikkhārānīti yathā adinnādāne ‘‘caturo janā saṃvidhāya garubhaṇḍaṃ avāharu’’nti (pari. 479) ettha pañcamāsakagghanakaṃ ‘‘garubhaṇḍa’’nti vuccati, idha pana na evaṃ. Atha kho ‘‘pañcimāni, bhikkhave, avissajjiyāni na vissajjetabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā. Vissajjitānipi avissajjitāni [Pg.77] honti. Yo vissajjeyya, āpatti thullaccayassa. Katamāni pañca? Ārāmo, ārāmavatthu…pe… dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍa’’nti vacanato avissajjitabbattā garubhaṇḍāni. ‘‘Pañcimāni, bhikkhave, avebhaṅgiyāni na vibhajitabbāni saṅghena vā gaṇena vā puggalena vā. Vibhattānipi avibhattāni honti. Yo vibhajeyya, āpatti thullaccayassa. Katamāni pañca? Ārāmo, ārāmavatthu…pe… dārubhaṇḍaṃ, mattikābhaṇḍa’’nti (cūḷava. 322) vacanato avebhaṅgiyattā sādhāraṇaparikkhārabhāvena garuparikkhārāni. Ārāmo ārāmavatthūtiādīsu yaṃ vattabbaṃ taṃ sabbaṃ ‘‘pañcimāni, bhikkhave, avissajjiyānī’’ti khandhake āgatasuttavaṇṇanāyameva bhaṇissāma. Tehi gihī saṅgaṇhātīti tāni datvā datvā gihīṃ saṅgaṇhāti anuggaṇhāti. Upalāpetīti ‘‘aho amhākaṃ ayyo’’ti evaṃ lapanake anubandhanake sasnehe karoti. Ayaṃ avissajjiyaṃ avebhaṅgiyañca garuparikkhāraṃ tathābhāvato thenetvā gihi saṅgaṇhanako catuttho mahācoro. So ca panāyaṃ imaṃ garubhaṇḍaṃ kulasaṅgaṇhanatthaṃ vissajjento kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjati. Pabbājanīyakammāraho ca hoti. Bhikkhusaṅghaṃ abhibhavitvā issaravatāya vissajjento thullaccayaṃ āpajjati. Theyyacittena vissajjento bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

ගරු භාණ්ඩ හා ගරු පිරිකර යනු, අදින්නාදානයෙහි දී 'සතර දෙනෙකු එක්ව ගරු භාණ්ඩයක් සොරකම් කළහ' යන්නෙහි මස්සක පහක් වටිනා වස්තුව ගරු භාණ්ඩයයි කියනු ලැබුව ද, මෙහි දී එය එසේ නොවේ. 'මහණෙනි, සංඝයා විසින් හෝ ගණය විසින් හෝ පුද්ගලයෙකු විසින් පාවා නොදිය යුතු, පාවා දුන්න ද පාවා නොදුන්නාක් බඳු වූ, පාවා දෙන්නාහට ථුල්ලච්චය ඇවැත් සිදුවන්නා වූ වස්තූන් පහක් වෙයි. ඒ කවරේ ද? ආරාමය, ආරාම වස්තුව...පෙ... ලී බඩු හා මැටි බඩු' යන වචනයට අනුව පාවා නොදිය යුතු බැවින් මේවා ගරු භාණ්ඩ නම් වේ. 'මහණෙනි, බෙදා වෙන් නොකළ යුතු වස්තූන් පහක් වෙයි... බෙදා වෙන් කළ ද බෙදා වෙන් නොකළාක් බඳු වූ... ඒ කවරේ ද? ආරාමය, ආරාම වස්තුව...පෙ... මැටි බඩු' යන දේශනයට අනුව බෙදා වෙන් නොකළ යුතු බැවින් ද, පොදු පිරිකර වන බැවින් ද ගරු පිරිකර නම් වේ. ආරාම, ආරාම වස්තු ආදියෙහි කිව යුතු යමක් වේ ද ඒ සියල්ල චුල්ලවග්ග පාලියෙහි 'පඤ්චිමානි භික්ඛවේ අවිස්සජ්ජියානි' යන සූත්‍ර වර්ණනාවෙහි ම පවසන්නෙමු. 'ඒවායින් ගිහියන් වසඟ කර ගනී' යනු එම ආරාම ආදී වස්තූන් දී ගිහියන් සංග්‍රහ කරයි, උදව් කරයි. 'උපලාපේති' යනු "අපේ හාමුදුරුවන් ඉතා උතුම් ය" කියා පවසන, තමා පසුපස එන අය තමාට සෙනෙහස දක්වන්නන් බවට පත් කරයි. මොහු පාවා නොදිය යුතු වූ, බෙදා වෙන් නොකළ යුතු වූ ගරු පිරිකර සොරකම් කොට ගිහියන් වසඟ කර ගන්නා සිව්වැනි මහා සොරා ය. තව ද ඔහු මෙම ගරු භාණ්ඩ කුල සංග්‍රහ කිරීම පිණිස පාවා දෙන්නේ නම් 'කුල දූෂක' දුක්කට ඇවැත් වේ. පැවිදි කළ යුතු කර්මයට (පබ්බාජනීය කර්මයට) සුදුස්සෙක් ද වෙයි. භික්ෂු සංඝයා යටපත් කොට තමාගේ අධිපතිභාවයෙන් පාවා දෙන්නේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. සොර සිතින් පාවා දෙන්නේ නම් එම භාණ්ඩයෙහි වටිනාකම අනුව දඬුවම් පැමිණවිය යුතුය.

Ayaṃ aggo mahācoroti ayaṃ imesaṃ corānaṃ jeṭṭhacoro; iminā sadiso coro nāma natthi, yo pañcindriyaggahaṇātītaṃ atisaṇhasukhumaṃ lokuttaradhammaṃ theneti. Kiṃ pana sakkā lokuttaradhammo hiraññasuvaṇṇādīni viya vañcetvā thenetvā gahetunti? Na sakkā, tenevāha – ‘‘yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti. Ayañhi attani asantaṃ taṃ dhammaṃ kevalaṃ ‘‘atthi mayhaṃ eso’’ti ullapati, na pana sakkoti ṭhānā cāvetuṃ, attani vā saṃvijjamānaṃ kātuṃ. Atha kasmā coroti vuttoti? Yasmā taṃ ullapitvā asantasambhāvanāya uppanne paccaye gaṇhāti. Evañhi gaṇhatā te paccayā sukhumena upāyena vañcetvā thenetvā gahitā honti. Tenevāha – ‘‘taṃ kissa hetu? Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti. Ayañhi ettha attho – yaṃ avocumha – ‘‘ayaṃ aggo mahācoro, yo asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti[Pg.78]. Taṃ kissa hetūti kena kāraṇena etaṃ avocumhāti ce. ‘‘Theyyāya vo bhikkhave raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti bhikkhave yasmā so tena raṭṭhapiṇḍo theyyāya theyyacittena bhutto hoti. Ettha hi vokāro ‘‘ye hi vo ariyā araññavanapatthānī’’tiādīsu (ma. ni. 1.35-36) viya padapūraṇamatte nipāto. Tasmā ‘‘tumhehi bhutto’’ti evamassa attho na daṭṭhabbo.

“මොහු අග්‍ර මහා සොරෙකි” යනු, මොහු මේ සොරකම් කරන්නවුන් අතර ප්‍රධාන සොරා යන්නයි. පංච ඉන්ද්‍රියයන්ට ගෝචර නොවන, අතිශයින්ම සියුම් වූ ලෝකෝත්තර ධර්මය සොරකම් කරන්නා වූ මොහු වැනි සොරෙකු තවත් නැත. රන් රිදී ආදිය මෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මය රවටා, සොරකම් කොට ගත හැකිද? එසේ කළ නොහැකිය. එබැවිනි, “යමෙක් තමා තුළ නොමැති, නොවූ උත්තරීමනුස්සධර්මයක් ඇතැයි ප්‍රකාශ කෙරේද” යන්න වදාළේ. මක්නිසාද යත්, මොහු තමා තුළ නැති ඒ ධර්මය “මට මෙය ඇතැයි” හුදෙක් ප්‍රකාශ කරන්නේය. නමුත් එය තමා තුළ සැබවින්ම පිහිටුවා ගැනීමට හෝ පවතින තත්වයෙන් බැහැර කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. එසේ නම් ඔහු “සොරෙකි”යි වදාළේ මක්නිසාද? තමා තුළ නොමැති ගුණ ප්‍රකාශ කොට, ඒ අසත්‍ය ගුණ වර්ණනාව නිසා උපන් ප්‍රත්‍යයන් ඔහු පිළිගන්නා බැවිනි. මෙසේ පිළිගන්නා වූ ඒ මහණා විසින් සියුම් උපක්‍රමයකින් රවටා, සොරකම් කොට එම ප්‍රත්‍යයන් ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවිනි, “මහණෙනි, ඒ කුමන හෙතුවක් නිසාද? ඔබ විසින් රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය සොරකමින් වළඳන ලද්දේය”යි වදාළේ. මෙහි අදහස මෙයයි: “යමෙක් තමා තුළ නැති උත්තරීමනුස්සධර්මයක් ඇතැයි ප්‍රකාශ කෙරේද, ඔහු අග්‍ර මහා සොරාය”යි යමක් අපි කීවෙමුද, එය කුමන හෙතුවක් නිසා කීවෙමුද යත්; “මහණෙනි, ඔබ සොර සිතින් රටවැසියන්ගේ පිණ්ඩපාතය වළඳන ලද බැවිනි.” මෙහි “වෝ” (vo) යන අකුර “යෙ හි වෝ අරියා...” යනාදී තැන්වල මෙන් පද පූරණය පිණිස පමණක් යෙදුණු නිපාතයකි. එබැවින් “ඔබ විසින් වළඳන ලදී” යන අර්ථයම මෙහි ගත යුතු වේ.

Idāni tamevatthaṃ gāthāhi vibhūtataraṃ karonto ‘‘aññathā santa’’ntiādimāha. Tattha aññathā santanti aparisuddhakāyasamācārādikena aññenākārena santaṃ. Aññathā yo pavedayeti parisuddhakāyasamācārādikena aññena ākārena yo pavedeyya. ‘‘Paramaparisuddho ahaṃ, atthi me abbhantare lokuttaradhammo’’ti evaṃ jānāpeyya. Pavedetvā ca pana tāya pavedanāya uppannaṃ bhojanaṃ arahā viya bhuñjati. Nikacca kitavasseva bhuttaṃ theyyena tassa tanti nikaccāti vañcetvā aññathā santaṃ aññathā dassetvā. Agumbaagacchabhūtameva sākhāpalāsapallavādicchādanena gumbamiva gacchamiva ca attānaṃ dassetvā. Kitavassevāti vañcakassa kerāṭikassa gumbagacchasaññāya araññe āgatāgate sakuṇe gahetvā jīvitakappakassa sākuṇikasseva. Bhuttaṃ theyyena tassa tanti tassāpi anarahantasseva sato arahantabhāvaṃ dassetvā laddhabhojanaṃ bhuñjato; yaṃ taṃ bhuttaṃ taṃ yathā sākuṇikakitavassa nikacca vañcetvā sakuṇaggahaṇaṃ, evaṃ manusse vañcetvā laddhassa bhojanassa bhuttattā theyyena bhuttaṃ nāma hoti.

දැන් එම අර්ථයම ගාථාවලින් වඩාත් පැහැදිලි කරමින් “අඤ්ඤථා සන්තං” යනාදිය වදාළේය. එහි “අඤ්ඤථා සන්තං” යනු, අපිරිසිදු කාය සමාචාර ආදියෙන් යුක්තව එක් ආකාරයකින් සිටින තමා, “අඤ්ඤථා යො පවේදයේති” යනු, පිරිසිදු කාය සමාචාර ආදී වෙනත් ආකාරයකින් හඟවයිද, එනම් “මම පරම පිරිසිදු කෙනෙක්මි, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මය ඇතැයි” අනුන්ට හඟවයිද යන්නයි. එසේ හඟවා, ඒ ප්‍රකාශය නිසා උපන් භෝජනය රහතන් වහන්සේ නමක් මෙන් වළඳයි. “නිකච්ච කිතවස්සේව භුත්තං තෙය්‍යේන තස්ස තං” යන තැන “නිකච්ච” යනු රවටා, එක් ආකාරයකින් සිටින තමා වෙනත් ආකාරයකින් පෙන්වා යන්නයි. අතු පතර හා කොළවලින් වසා තමා ලැහැබක් හෝ පඳුරක් ලෙස පෙන්වා ගන්නා වූ කුරුලු වැද්දෙකු (කිතවස්ස) මෙන්, පඳුරක් යැයි රැවටී වනාන්තරයේ එහා මෙහා යන පක්ෂීන් අල්ලාගෙන ජීවත් වන්නාක් මෙනි. “භුත්තං තෙය්‍යේන තස්ස තං” යනු, රහත් නොවී සිටියදීත් රහත් බව පෙන්වා ලත් භෝජනය වළඳන්නා වූ ඒ මහණාගේ ඒ වැළඳීම, වංචාකාරී වැද්දෙකු කුරුල්ලන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් මිනිසුන් රවටා ලබාගත් භෝජනයක් බැවින් එය සොරකමින් වළඳන ලද්දක්ම වේ.

Imaṃ pana atthavasaṃ ajānantā ye evaṃ bhuñjanti, kāsāvakaṇṭhā…pe… nirayaṃ te upapajjare kāsāvakaṇṭhāti kāsāvena veṭhitakaṇṭhā. Ettakameva ariyaddhajadhāraṇamattaṃ, sesaṃ sāmaññaṃ natthīti vuttaṃ hoti. ‘‘Bhavissanti kho panānanda anāgatamaddhānaṃ gotrabhuno kāsāvakaṇṭhā’’ti (ma. ni. 3.380) evaṃ vuttadussīlānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Pāpadhammāti lāmakadhammā. Asaññatāti kāyādīhi asaññatā. Pāpāti lāmakapuggalā. Pāpehi kammehīti tehi karaṇakāle ādīnavaṃ adisvā katehi paravañcanādīhi pāpakammehi. Nirayaṃ te upapajjareti nirassādaṃ duggatiṃ te upapajjanti; tasmā seyyo ayoguḷoti gāthā. Tassattho – sacāyaṃ dussīlo asaññato icchācāre ṭhito [Pg.79] kuhanāya lokaṃ vañcako puggalo tattaṃ aggisikhūpamaṃ ayoguḷaṃ bhuñjeyya ajjhohareyya, tassa yañcetaṃ raṭṭhapiṇḍaṃ bhuñjeyya, yañcetaṃ ayoguḷaṃ, tesu dvīsu ayoguḷova bhutto seyyo sundarataro paṇītataro ca bhaveyya, na hi ayoguḷassa bhuttattā samparāye sabbaññutañāṇenāpi dujjānaparicchedaṃ dukkhaṃ anubhavati. Evaṃ paṭiladdhassa pana tassa raṭṭhapiṇḍassa bhuttattā samparāye vuttappakāraṃ dukkhaṃ anubhoti, ayañhi koṭippatto micchājīvoti.

නමුත් මේ කාරණය නොදැන මෙලෙස වළඳන්නා වූ, සිවුර බෙල්ලේ දවටාගත් (කාසාවකණ්ඨා), පාපී ධර්මයන් ඇති, අසංයත වූ ඒ පාපී පුද්ගලයෝ තම පාපකර්මයන් නිසා නිරයේ උපදිති. “කාසාවකණ්ඨා” යනු සිවුරෙන් බෙල්ල වෙළාගත් අයයි. මොවුන් තුළ ශ්‍රමණ ගුණයක් නැති අතර, ඇත්තේ ආර්යයන්ගේ ධජය (සිවුර) දරා සිටීම පමණක්ම බව වදාළේය. “ආනන්දය, අනාගත කාලයෙහි සිවුර බෙල්ලේ දවටාගත් ගෝත්‍රභූ (නමට පමණක් මහණ වූ) පිරිසක් වන්නාහුය”යි වදාළේ මෙවැනි දුස්සීලයන් පිළිබඳවය. “පාපධම්මා” යනු ලාමක අදහස් ඇති, “අසඤ්ඤතා” යනු කය ආදියෙන් අසංයත වූ, “පාපා” යනු ලාමක පුද්ගලයෝය. “පාපේහි කම්මේහි” යනු එම අකුසල් කරන අවස්ථාවේ එහි ආදීනව නොදැක අනුන් රැවටීම ආදී වශයෙන් කරන ලද පාපකර්මයන් නිසාය. “නිරයං තේ උපපජ්ජරේ” යනු කිසිදු සැපයක් නැති ඒ දුගතියේ ඔවුහු උපදින බවයි. එබැවින් “තස්මා සෙය්‍යෝ අයෝගුළෝ” යන ගාථාව වදාළේය. එහි අර්ථය නම්: යම් දුස්සීල, අසංයත, ලාමක ආශාවන්හි පිහිටි, වංචාවෙන් ලෝකයා රවටන පුද්ගලයෙක් ගිනි ජාලාවක් වැනි රත් වූ යකඩ ගුලියක් අනුභව කරයි නම් (ගිලියි නම්), එය ඔහුට වඩා හොඳය. ඔහු රටවැසියන් දෙන පිණ්ඩපාතය වැළඳීම සහ මේ රත් වූ යකඩ ගුලිය අනුභව කිරීම යන දෙකෙන්, යකඩ ගුලිය අනුභව කිරීමම උතුම්ය, යහපත්ය. මක්නිසාද යත්, යකඩ ගුලිය අනුභව කිරීම නිසා මරණින් මතු සර්වඥතා ඥානයෙන් පවා කෙළවරක් දැකිය නොහැකි තරම් වූ එවැනි (නිරයේ) දුකක් විඳීමට සිදු නොවන බැවිනි. නමුත් වංචාවෙන් ලබාගත් ඒ පිණ්ඩපාතය වැළඳීම නිසා මරණින් මතු ඉහත කී පරිදි මහත් වූ දුකක් විඳීමට සිදු වෙයි. මෙය අන්තයටම ගිය මිථ්‍යා ආජීවයක් වන බැවිනි.

Evaṃ pāpakiriyāya anādīnavadassāvīnaṃ ādīnavaṃ dassetvā ‘‘atha kho bhagavā vaggumudātīriye bhikkhū anekapariyāyena vigarahitvā dubbharatāya dupposatāya…pe… imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyāthā’’ti ca vatvā catutthapārājikaṃ paññapento ‘‘yo pana bhikkhu anabhijāna’’nti ādimāha.

මෙසේ පාපකර්මයන්හි ආදීනව නොදකින්නවුන්ට එහි දෝෂ පෙන්වා දී, “ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වග්ගුමුදා තීරයේ වසන භික්ෂූන් වහන්සේලාට බොහෝ ආකාරයෙන් ගැරහූ සේක... මේ ශික්ෂාපදය මෙසේ උදේසන්න”යි වදාරා, සතරවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදය පනවමින් “යමෙක් තමා තුළ නොවූ උත්තරීමනුස්සධර්මයක් ඇතැයි ප්‍රකාශ කරයිද” යනාදිය වදාළ සේක.

Evaṃ mūlacchejjavasena daḷhaṃ katvā catutthapārājike paññatte aparampi anuppaññattatthāya adhimānavatthu udapādi. Tassuppattidīpanatthaṃ etaṃ vuttaṃ – ‘‘evañcidaṃ bhagavatā bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ hotī’’ti.

මෙසේ ශාසනයෙන් සහමුලින්ම සිඳී යන පරිදි සතරවන පාරාජිකා ශික්ෂාපදය දැඩිව පැනවූ පසු, නැවතත් අනුප්‍රඥප්තියක් (අතිරේක නීතියක්) පිණිස “අධිමාන වස්තුව” පැන නැඟුණි. එය උපන් ආකාරය දැක්වීම පිණිස “මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට ශික්ෂාපදය පනවන ලදී” යන්න සංගීතිකාරකයන් විසින් දක්වන ලදී.

Adhimānavatthuvaṇṇanā

අධිමාන වස්තුව පිළිබඳ විස්තරය

196. Tattha adiṭṭhe diṭṭhasaññinoti arahatte ñāṇacakkhunā adiṭṭheyeva ‘‘diṭṭhaṃ amhehi arahatta’’nti diṭṭhasaññino hutvā. Esa nayo appattādīsu. Ayaṃ pana viseso – appatteti attano santāne uppattivasena appatte. Anadhigateti maggabhāvanāya anadhigate; appaṭiladdhetipi attho. Asacchikateti appaṭividdhe paccavekkhaṇavasena vā appaccakkhakate. Adhimānenāti adhigatamānena; ‘‘adhigatā maya’’nti evaṃ uppannamānenāti attho, adhikamānena vā thaddhamānenāti attho. Aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsu; ‘‘pattaṃ āvuso amhehi arahattaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti bhikkhūnaṃ ārocesuṃ. Tesaṃ maggena appahīnakilesattā kevalaṃ samathavipassanābalena vikkhambhitakilesānaṃ aparena samayena tathārūpapaccayasamāyoge rāgāya cittaṃ namati; rāgatthāya namatīti attho. Esa nayo itaresu.

196. එහි “අදිට්ඨේ දිට්ඨසඤ්ඤිනෝ” යනු අරහත් ඵලය ඥාන චක්ෂුසින් (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන්) නොදැකම, “අපි රහත් බව දැක්කෙමු”යි දැක ඇති බවට හැඟීමක් ඇති කරගැනීමයි. “අප්පත්ත” (නොපැමිණි) ආදී පද සඳහාද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂය නම්: “අප්පත්තේ” යනු තමාගේ සන්තානයෙහි උපතින්ම (ඇතිවීමෙන්) නොපැමිණි රහත් බවයි. “අනධිගතේ” යනු මාර්ග භාවනාවෙන් අවබෝධ කර නොගත් බවයි; නොලැබූ යන අර්ථයද වේ. “අසච්ඡිකතේ” යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකළ හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් අවබෝධ කර නොගත් බවයි. “අධිමානේන” යනු අධිගත මානයෙන් හෙවත් “අපි ලෝකෝත්තර ගුණ ලැබුවෙමු”යි උපන් වැරදි හැඟීමෙනි; නැතහොත් දැඩි මානයෙන් යන අර්ථයයි. “අඤ්ඤං බ්‍යාකරිංසු” යනු රහත් බව ප්‍රකාශ කළහ. “ඇවැත්නි, අපි රහත් බවට පත් වුණෙමු, කළ යුතු දේ කළෙමු”යි සෙසු භික්ෂූන්ට දැන්වූහ. ඔවුන් මාර්ග ඥානයෙන් කෙලෙස් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින්, හුදෙක් සමථ විපස්සනා බලයෙන් යටපත් කරන ලද (විෂ්කම්භනය වූ) කෙලෙස් ඇත්තෝ වූහ. පසුව, රාගය උපදවන සුළු අරමුණක් හමු වූ කල්හි, ඔවුන්ගේ සිත රාගය දෙසට නැඹුරු විය. සෙසු ක්ලේශයන් සම්බන්ධයෙන්ද ක්‍රමය මෙයම මෙයයි.

Tañca kho etaṃ abbohārikanti tañca kho etaṃ tesaṃ aññabyākaraṇaṃ abbohārikaṃ āpattipaññāpane vohāraṃ na gacchati; āpattiyā aṅgaṃ na hotīti attho.

එමෙන්ම, එම භික්ෂූන්ගේ එම අර්හත්ඵල ප්‍රකාශ කිරීම 'අබ්බෝහාරික' (ව්‍යවහාරයට නොපැමිණෙන දෙයක්) වේ. ඇවතක් පැනවීමේදී එය ව්‍යවහාරයට පත් නොවේ; එනම් එය ඇවතක අංගයක් නොවේ යනු අර්ථයයි.

Kassa [Pg.80] panāyaṃ adhimāno uppajjati, kassa nuppajjatīti? Ariyasāvakassa tāva nuppajjati so hi maggaphalanibbānapahīnakilesaavasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇena sañjātasomanasso ariyaguṇapaṭivedhe nikkaṅkho. Tasmā sotāpannādīnaṃ ‘‘ahaṃ sakadāgāmī’’tiādivasena adhimāno nuppajjati. Dussīlassa nuppajjati, so hi ariyaguṇādhigame nirāsova. Sīlavatopi pariccattakammaṭṭhānassa niddārāmatādimanuyuttassa nuppajjati. Suparisuddhasīlassa pana kammaṭṭhāne appamattassa nāmarūpaṃ vavatthapetvā paccayapariggahena vitiṇṇakaṅkhassa tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa uppajjati, uppanno ca suddhasamathalābhiṃ vā suddhavipassanālābhiṃ vā antarā ṭhapeti, so hi dasapi vīsatipi tiṃsampi vassāni kilesasamudācāraṃ apassitvā ‘‘ahaṃ sotāpanno’’ti vā ‘‘sakadāgāmī’’ti vā ‘‘anāgāmī’’ti vā maññati. Samathavipassanālābhiṃ pana arahatteyeva ṭhapeti. Tassa hi samādhibalena kilesā vikkhambhitā, vipassanābalena saṅkhārā supariggahitā, tasmā saṭṭhimpi vassāni asītimpi vassāni vassasatampi kilesā na samudācaranti, khīṇāsavasseva cittacāro hoti. So evaṃ dīgharattaṃ kilesasamudācāraṃ apassanto antarā aṭhatvāva ‘‘arahā aha’’nti maññatīti.

මෙම අධිමානය (තමා රහත් වූවා යැයි වැරදි වැටහීම) උපදින්නේ කාටද? කාට නූපදීද? පළමුව, ආර්ය ශ්‍රාවකයාට නූපදියි. මන්ද, ඔහු මාර්ග, ඵල, නිවන, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් සහ ඉතිරි කෙලෙස් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් හටගත් ප්‍රීතියෙන් යුක්ත බැවින් ආර්ය ගුණ ප්‍රතිවේධ කිරීමෙහි සැකයක් නැත්තෙකි. එබැවින් සෝවාන් ආදී උතුමන්ට 'මම සකෘදාගාමී වෙමි' යනාදී වශයෙන් අධිමානයක් නූපදී. දුස්සීලයාටද නූපදී; ඔහුට ආර්ය ගුණ ලැබීම පිළිබඳ කිසිදු බලාපොරොත්තුවක් නැත. සිල්වත් වුවද, කමටහන් අත්හැර දැමූ, නිදිලෝලී ආදී අකුසල්වල යෙදුණු තැනැත්තාටද නූපදී. එහෙත් ඉතා පිරිසිදු සිල් ඇති, කමටහන්හි අප්‍රමාදීව, නාමරූප වෙන්කර හඳුනාගෙන, ප්‍රත්‍යය පරිග්‍රහය මගින් සැක දුරුකර, ත්‍රිලක්ෂණය ආරෝපණය කොට සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරන, විදර්ශනා වඩන තැනැත්තාට මෙය උපදියි. එසේ උපන් අධිමානය ඇති තැනැත්තා ශුද්ධ සමථ ලාභියෙකු හෝ ශුද්ධ විදර්ශනා ලාභියෙකු හෝ අර්හත් ඵලයට අතරමගදී නතර කරයි. ඔහු දස වසක්, විසි වසක් හෝ තිස් වසක් කෙලෙස්වල ක්‍රියාකාරිත්වය නොදැක 'මම සෝවාන් වෙමි' හෝ 'සකෘදාගාමී වෙමි' හෝ 'අනාගාමී වෙමි' යි සිතයි. සමථ විදර්ශනා දෙකම ලබන්නා වනාහි අර්හත්ත්වයෙහිම නතර කරයි. ඔහුට සමාධි බලයෙන් කෙලෙස් යටපත් වී ඇත, විදර්ශනා බලයෙන් සංස්කාරයන් මනාව වටහාගෙන ඇත. එබැවින් සැට වසක්, අසූ වසක් හෝ සිය වසක් වුවද කෙලෙස් මතු නොවේ. ඔහුගේ චිත්ත ප්‍රවෘත්තිය රහතන් වහන්සේනමකගේ මෙනි. ඔහු මෙලෙස බොහෝ කලක් කෙලෙස් ක්‍රියාකාරිත්වය නොදැක අතරමග නොනැවතී 'මම රහත් වෙමි' යි සිතයි.

Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā

සවිභංග සික්ඛාපද වර්ණනාවයි.

197. Anabhijānanti na abhijānaṃ. Yasmā panāyaṃ anabhijānaṃ samudācarati, svassa santāne anuppanno ñāṇena ca asacchikatoti abhūto hoti. Tenassa padabhājane ‘‘asantaṃ abhūtaṃ asaṃvijjamāna’’nti vatvā ‘‘ajānanto apassanto’’ti vuttaṃ.

197. 'අනභිජානන්ති' යනු නොදැන යන්නයි. යම් හෙයකින් මොහු නොදැන ප්‍රකාශ කරයිද, එය ඔහුගේ සන්තානයෙහි නූපන් බැවින් සහ ඥානයෙන් සාක්ෂාත් නොකළ බැවින් 'අභූත' (සත්‍ය නොවන) දෙයක් වේ. එබැවින් එහි පද විභාගයෙහි 'අසන්තං අභූතං අසංවිජ්ජමානං' (නැති, නොවූ, විද්‍යමාන නොවන) යනුවෙන් පවසා 'අජානන්තෝ අපස්සන්තෝ' (නොදන්නා වූ, නොදක්නා වූ) යැයි කියන ලදී.

Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Attupanāyikanti attani taṃ upaneti, attānaṃ vā tattha upanetīti attupanāyiko, taṃ attupanāyikaṃ; evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho. Padabhājane pana yasmā uttarimanussadhammo nāma jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ…pe… suññāgāre abhiratīti evaṃ jhānādayo anekadhammā vuttā. Tasmā tesaṃ sabbesaṃ vasena attupanāyikabhāvaṃ [Pg.81] dassento ‘‘te vā kusale dhamme attani upanetī’’ti bahuvacananiddesaṃ akāsi. Tattha ‘‘ete dhammā mayi sandissantī’’ti samudācaranto attani upaneti. ‘‘Ahaṃ etesu sandissāmī’’ti samudācaranto attānaṃ tesu upanetīti veditabbo.

'උත්තරිමනුස්සධම්මං' යනු උත්තරීතර මනුෂ්‍යයන් වන ධ්‍යානලාභීන්ගේ සහ ආර්යයන්ගේ ධර්මයයි. 'අත්තුපනායිකං' යනු තමා තුළට එය පමුණුවා ගැනීමයි, නැතහොත් තමා ඒ තුළට පැමිණීමයි. මෙලෙස සිදුකොට ප්‍රකාශ කිරීම යනුවෙන් සම්බන්ධය වේ. පද විභාගයෙහිදී වනාහි උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මය නම් ධ්‍යාන, විමොක්ඛ, සමාධි, සමප්පත්ති, ඥානදර්ශන... පෙ... ශුන්‍යාගාරයෙහි ඇලීම යනාදී වශයෙන් බොහෝ ධර්මයන් දක්වා ඇත. එබැවින් ඒ සියල්ල මගින් තමාට පමුණුවා ගන්නා බව දක්වමින් 'තේ වා කුසලේ ධම්මේ අත්තනි උපනේති' යනුවෙන් බහුවචන නිර්දේශයක් කරන ලදී. එහිදී 'මේ ධර්මයන් මා තුළ විද්‍යමාන වේ' යැයි පවසන්නේ නම් තමා තුළට පමුණුවා ගැනීමකි. 'මම මේ ධර්මයන් තුළ විද්‍යමාන වෙමි' යැයි පවසන්නේ නම් තමා ඒවාට පමුණුවා ගැනීමක් බව දත යුතුය.

Alamariyañāṇadassananti ettha lokiyalokuttarā paññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanaṭṭhena dassananti ñāṇadassanaṃ. Ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ. Alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha, jhānādibhede uttarimanussadhamme alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano, taṃ alamariyañāṇadassanaṃ uttarimanussadhammanti evaṃ padatthasambandho veditabbo. Tattha yena ñāṇadassanena so alamariyañāṇadassanoti vuccati. Tadeva dassetuṃ ‘‘ñāṇanti tisso vijjā, dassananti yaṃ ñāṇaṃ taṃ dassanaṃ; yaṃ dassanaṃ taṃ ñāṇa’’nti vijjāsīsena padabhājanaṃ vuttaṃ. Mahaggatalokuttarā panettha sabbāpi paññā ‘‘ñāṇa’’nti veditabbā.

'අලමරියඤාණදස්සනං' යන්නෙහි ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් 'ඥාන' නම් වේ. ඇසින් යමක් දකින්නාක් මෙන් ධර්මය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමේ අර්ථයෙන් 'දර්ශන' නම් වේ. 'අරිය' යනු පිරිසිදු උත්තම ඥානදර්ශනයයි. කෙලෙස් විනාශ කිරීමට සමත් වූ ආර්ය ඥානදර්ශනය මෙහි ඇති බැවින් හෝ ධ්‍යානාදී ප්‍රභේද සහිත උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයෙහි කෙලෙස් නැසීමට සමත් ආර්ය ඥානදර්ශනය ඇති බැවින් එය 'අලමරියඤාණදස්සන' නම් වේ. එම උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මය ප්‍රකාශ කරන්නේද යනුවෙන් පද සම්බන්ධය දත යුතුය. එහි යම් ඥානදර්ශනයක් නිසා එය 'අලමරියඤාණදස්සන' යැයි කියනු ලබයිද, එයම දැක්වීම පිණිස 'ඥානය යනු ත්‍රිවිද්‍යාවයි, දර්ශනය යනු යම් ඥානයක් වේද එයයි' යනුවෙන් විද්‍යාවන් මුල් කොට පද විභාගය දක්වන ලදී. මෙහිදී සියලු මහග්ගත සහ ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව 'ඥානය' ලෙස දත යුතුය.

Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā āroceyya. Itthiyā vātiādi pana ārocetabbapuggalanidassanaṃ. Etesañhi ārocite ārocitaṃ hoti na devamārabrahmānaṃ, nāpi petayakkhatiracchānagatānanti. Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāranidassanametaṃ. Padabhājane panassa ‘‘jānāmahaṃ ete dhamme, passāmahaṃ ete dhamme’’ti idaṃ tesu jhānādīsu dhammesu jānanapassanānaṃ pavattidīpanaṃ, ‘‘atthi ca me ete dhammā’’tiādi attupanāyikabhāvadīpanaṃ.

'සමුදාචරෙය්‍ය' යනු ඉහත කී පරිදි එම උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මය තමා තුළ ඇතැයි හඟවා ප්‍රකාශ කිරීමයි. 'ඉත්ථියා වා' (ස්ත්‍රියකට හෝ) යනාදිය ප්‍රකාශ කළ යුතු පුද්ගලයන් දැක්වීමයි. මොවුන්ට ප්‍රකාශ කළහොත් පමණක් එය ප්‍රකාශ කිරීමක් වේ; දෙවියන්ට, මාරයන්ට, බ්‍රහ්මයන්ට, ප්‍රේතයන්ට, යක්ෂයන්ට හෝ තිරිසනුන්ට පැවසීමෙන් එය සිදු නොවේ. 'මෙසේ දනිමි, මෙසේ දකිමි' යනු ප්‍රකාශ කරන ආකාරය දැක්වීමයි. එහි පද විභාගයෙහි 'මම මේ ධර්මයන් දනිමි, මම මේ ධර්මයන් දකිමි' යන්නෙන් ධ්‍යානාදී ධර්මයන්හි දැනීම හා දැකීම පැවැත්වෙන ආකාරය දක්වන අතර, 'මට මේ ධර්මයන් ඇත' යනාදියෙන් තමා තුළ ඒ ධර්මයන් පවතින බව දක්වයි.

198. Tato aparena samayenāti āpattipaṭijānanasamayadassanametaṃ. Ayaṃ pana ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpajjati. Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito vā paṭijānāti; tasmā ‘‘samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā’’ti vuttaṃ.

198. 'තතෝ අපරේන සමයේන' යනු ඇවත පිළිගන්නා කාලය දැක්වීමයි. එහෙත් මොහු ප්‍රකාශ කළ මොහොතේම පාරාජිකා වේ. ඇවතට පත් වූ තැනැත්තා පසුව අන් අය විසින් විමසනු ලැබ හෝ නොලැබ හෝ එය පිළිගන්නා බැවින් 'සමනුග්ගාහියමානෝ වා අසමනුග්ගාහියමානෝ වා' (විමසනු ලබන්නේ හෝ නොලබන්නේ හෝ) යැයි කියන ලදී.

Tattha samanuggāhiyamāne tāva – kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā; jhānavimokkhādīsu, sotāpattimaggādīsu vā kiṃ tayā adhigatanti. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Ayañhi etthādhippāyo – kiṃ tayā aniccalakkhaṇaṃ [Pg.82] dhuraṃ katvā adhigataṃ, dukkhānattalakkhaṇesu aññataraṃ vā? Kiṃ vā samādhivasena abhinivisitvā, udāhu vipassanāvasena? Tathā kiṃ rūpe abhinivisitvā, udāhu arūpe? Kiṃ vā ajjhattaṃ abhinivisitvā, udāhu bahiddhāti? Kadā te adhigatanti kālapucchā. Pubbaṇhamajjhanhikādīsu katarasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti? Kattha te adhigatanti okāsapucchā. Katarasmiṃ okāse, kiṃ rattiṭṭhāne, divāṭṭhāne, rukkhamūle, maṇḍape, katarasmiṃ vā vihāreti vuttaṃ hoti. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilesapucchā. Kataramaggavajjhā tava kilesā pahīnāti vuttaṃ hoti. Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā. Paṭhamamaggādīsu katamesaṃ dhammānaṃ tvaṃ lābhīti vuttaṃ hoti.

එහි විමසනු ලබන අවස්ථාවෙහි - 'ඔබ කුමක් අවබෝධ කළෙහිද?' යනු අධිගමය පිළිබඳ විමසීමයි; එනම් ධ්‍යාන, විමොක්ඛ හෝ සෝවාන් මග ආදියෙන් කුමක් අවබෝධ කළේද යන්නයි. 'ඔබ කෙසේ අවබෝධ කළෙහිද?' යනු උපාය (ක්‍රමය) පිළිබඳ විමසීමයි. එහි අදහස නම් - ඔබ අනිත්‍ය ලක්ෂණය පෙරදැරි කරගෙන අවබෝධ කළෙහිද, නැතහොත් දුක්ඛ, අනිත්‍ය ලක්ෂණ දෙකෙන් එකක්ද? සමාධි බලයෙන්ද, නැතහොත් විදර්ශනා බලයෙන්ද? එලෙසම රූපයෙහිද, නැතහොත් අරූපයෙහිද? ආධ්‍යාත්මිකවද, නැතහොත් බාහිරවද? යන්නයි. 'කවදා අවබෝධ කළෙහිද?' යනු කාලය පිළිබඳ විමසීමයි; එනම් පෙරවරු, මධ්‍යහ්න ආදී කුමන කාලයකද යන්නයි. 'කොහේදී අවබෝධ කළෙහිද?' යනු ස්ථානය පිළිබඳ විමසීමයි; එනම් රාත්‍රීස්ථානයකදීද, දිවාස්ථානයකදීද, රුක්මුලකදීද, මණ්ඩපයකදීද, නැතහොත් කුමන විහාරයකදීද යන්නයි. 'ඔබේ කුමන කෙලෙස් ප්‍රහීණ වීද?' යනු ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් පිළිබඳ විමසීමයි; එනම් කුමන මාර්ගයකින් නැසිය යුතු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වීද යන්නයි. 'ඔබ කුමන ධර්මයන් ලද්දෙක්ද?' යනු ලත් ධර්මයන් පිළිබඳ විමසීමයි; එනම් ප්‍රථම මාර්ගාදී ධර්මයන්ගෙන් කුමන ධර්මයන් ලද්දෙක්ද යන්නයි.

Tasmā idāni cepi koci bhikkhu uttarimanussadhammādhigamaṃ byākareyya, na so ettāvatāva sakkātabbo. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabbo – ‘‘kiṃ te adhigataṃ, kiṃ jhānaṃ, udāhu vimokkhādīsu aññatara’’nti? Yo hi yena adhigato dhammo, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘idaṃ nāma me adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kinti te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘aniccalakkhaṇādīsu kiṃ dhuraṃ katvā aṭṭhatiṃsāya vā ārammaṇesu rūpārūpaajjhattabahiddhādibhedesu vā dhammesu kena mukhena abhinivisitvā’’ti yo hi yassābhiniveso, so tassa pākaṭo hoti. Sace ‘‘ayaṃ nāma me abhiniveso evaṃ mayā adhigata’’nti vadati, tato ‘‘kadā te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ pubbaṇhe, udāhu majjhanhikādīsu aññatarasmiṃ kāle’’ti sabbesañhi attanā adhigatakālo pākaṭo hoti. Sace ‘‘asukasmiṃ nāma kāle adhigatanti vadati, tato ‘‘kattha te adhigata’’nti pucchitabbo, ‘‘kiṃ divāṭṭhāne, udāhu rattiṭṭhānādīsu aññatarasmiṃ okāse’’ti sabbesañhi attanā adhigatokāso pākaṭo hoti. Sace ‘‘asukasmiṃ nāma me okāse adhigata’’nti vadati, tato ‘‘katame te kilesā pahīnā’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ paṭhamamaggavajjhā, udāhu dutiyādimaggavajjhā’’ti sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā honti. Sace ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti vadati, tato ‘‘katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti pucchitabbo, ‘‘kiṃ sotāpattimaggassa, udāhu sakadāgāmimaggādīsu aññatarassā’’ti sabbesaṃ hi attanā adhigatadhammā [Pg.83] pākaṭā honti. Sace ‘‘imesaṃ nāmāhaṃ dhammānaṃ lābhī’’ti vadati, ettāvatāpissa vacanaṃ na saddhātabbaṃ, bahussutā hi uggahaparipucchākusalā bhikkhū imāni cha ṭhānāni sodhetuṃ sakkonti.

එබැවින්, දැන් යම් භික්ෂුවක් උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මයක් ලැබූ බව පවසන්නේ නම්, එපමණකින්ම ඔහුට සත්කාර සම්මාන නොකළ යුතුය. ඒ වෙනුවට මේ කරුණු හය (6) ඔස්සේ විමසා බැලිය යුතුය: "ඔබ වහන්සේ කුමක් අවබෝධ කළ සේක්ද? ධ්‍යානයක්ද? නැතහොත් විමෝක්ෂ ආදීන්ගෙන් එකක්ද?" යනුවෙනි. මක්නිසාද යත්, යම් පුද්ගලයෙකු යම් ධර්මයක් ලැබුවේ නම්, එය ඔහුගේ සිතට "මම මේ නමින් යුත් ධර්මය ලැබුවෙමි" යි පැහැදිලිව වැටහෙන බැවිනි. ඉදින් ඔහු යම් ධර්මයක් ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එවිට ඔහුගෙන් මෙසේ විමසිය යුතුය: "එය අවබෝධ කළේ කෙසේද? අනිච්ච ලක්ෂණ ආදියෙන් කුමක් මුල් කරගෙනද? එසේත් නැතිනම් කර්මස්ථාන තිස් අටෙන් (38) කුමන අරමුණක් ඔස්සේද? රූප-අරූප, ආධ්‍යාත්මික-බාහිර ආදී ධර්ම කොට්ඨාසයන්ගෙන් කිනම් ආකාරයකින් සිත යොමු කිරීමෙන්ද?" මක්නිසාද යත්, යමෙකුගේ යම් අවබෝධයක් වේ නම් එය ඔහුට පැහැදිලිව වැටහෙන බැවිනි. ඉදින් ඔහු ඒ පිළිබඳව පිළිතුරු දෙන්නේ නම්, "එය අවබෝධ කළේ කවදාද? පෙරවරු කාලයේද? නැතහොත් මධ්‍යහ්න ආදී වෙනත් වේලාවකද?" යි විමසිය යුතුය. සියල්ලන්ටම තමන් අවබෝධ කළ වේලාව පැහැදිලිව මතක තිබේ. එසේම, "එය අවබෝධ කළේ කොහේද? දිවා කාලයේ වසන ස්ථානයකද? රාත්‍රී කාලයේ වසන ස්ථානයකද?" යි විමසිය යුතුය. සියල්ලන්ටම තමන් අවබෝධ කළ ස්ථානයද පැහැදිලිව මතක තිබේ. ඉදින් එයටද පිළිතුරු දෙන්නේ නම්, "ඔබ වහන්සේ තුළින් කෙබඳු කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී තිබේද? පළමු මගින් (සෝවාන් මග) ප්‍රහීණ වන කෙලෙස්ද? නැතහොත් දෙවන මග ආදියෙන් ප්‍රහීණ වන කෙලෙස්ද?" යි විමසිය යුතුය. සියල්ලන්ටම තමන් ලැබූ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් පැහැදිලිය. ඉදින් ඔහු එයටද පිළිතුරු දෙන්නේ නම්, "ඔබ වහන්සේ කිනම් ධර්මයන් ලාභියෙක්ද? සෝවාන් මාර්ගයද, නැතහොත් සකෘදාගාමී මාර්ගය ආදීන්ගෙන් එකක්ද?" යි විමසිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, සියල්ලන්ටම තමන් අවබෝධ කළ ධර්මයන් පැහැදිලිව වැටහෙන බැවිනි. ඉදින් ඔහු මේ සියල්ලටම පිළිතුරු දුන්නේ වුවද, එපමණකින්ම ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, උගත්, ප්‍රගුණ කළ හා විචාරශීලී භික්ෂූන්ට මේ කරුණු හය පිළිබඳව දැනුමෙන් වුවද පිළිතුරු දිය හැකි බැවිනි.

Imassa pana bhikkhuno āgamanapaṭipadā sodhetabbā. Yadi āgamanapaṭipadā na sujjhati, ‘‘imāya paṭipadāya lokuttaradhammo nāma na labbhatī’’ti apanetabbo. Yadi panassa āgamanapaṭipadā sujjhati, ‘‘dīgharattaṃ tīsu sikkhāsu appamatto jāgariyamanuyutto catūsu paccayesu alaggo ākāse pāṇisamena cetasā viharatī’’ti paññāyati, tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ paṭipadāya saddhiṃ saṃsandati. ‘‘Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saddhiṃ saṃsandati sameti; evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296) vuttasadisaṃ hoti.

මෙම භික්ෂුවගේ (අවබෝධය කරා මෙහෙයවූ) පිළිවෙත හෙවත් ආගමන ප්‍රතිපදාව පිරික්සා බැලිය යුතුය. ඉදින් ඔහුගේ පිළිවෙත පිරිසිදු නැතිනම්, "මෙවැනි පිළිවෙතකින් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලැබිය නොහැකිය" යි පවසා ඔහු බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් ඔහුගේ පිළිවෙත පිරිසිදු නම්, එනම් "බොහෝ කලක් තිස්සේ ශික්ෂාත්‍රයෙහි අප්‍රමාදීව, නිදිවරා කෙරෙන වීර්යයෙහි යෙදී, සිවුපසයෙහි නොඇලී, අහස වැනි නිර්මල සිතින් වසන බව" පෙනී යන්නේ නම්, එම භික්ෂුවගේ ප්‍රකාශය ඔහුගේ පිළිවෙත සමඟ ගැලපෙයි. එය උපමාවකින් කියතොත්, "ගංගා නදියේ ජලය යමුනා නදියේ ජලය සමඟ එකට මුසුවී ගලා යන්නාක් මෙන්" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ශ්‍රාවකයන් උදෙසා මැනවින් පනවන ලද නිවන් මගෙහි ප්‍රතිපදාව හා නිවන යන දෙකම එකට ගැලපෙන්නාක් මෙනි.

Apica kho na ettakenāpi sakkāro kātabbo. Kasmā? Ekaccassa hi puthujjanassāpi sato khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hoti, tasmā so bhikkhu tehi tehi upāyehi uttāsetabbo. Khīṇāsavassa nāma asaniyāpi matthake patamānāya bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā na hoti. Sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā lomahaṃso vā uppajjati, ‘‘na tvaṃ arahā’’ti apanetabbo. Sace pana abhīrū acchambhī anutrāsī hutvā sīho viya nisīdati, ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇo samantā rājarājamahāmattādīhi pesitaṃ sakkāraṃ arahatīti.

එසේ වුවද, එපමණකින්ම සත්කාර නොකළ යුතුය. මක්නිසාද? ඇතැම් පෘථග්ජනයන් තුළ පවා රහතන් වහන්සේලාගේ වැනි පිළිවෙත් තිබිය හැකි බැවිනි. එබැවින් විවිධ උපක්‍රම මගින් එම භික්ෂුව තැතිගැන්වීමට ලක් කළ යුතුය. රහතන් වහන්සේ නමකගේ හිස මත අකුණක් වැටුණද බියක්, වෙව්ලීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් ඇති නොවේ. ඉදින් එම භික්ෂුව තුළ බියක්, වෙව්ලීමක් හෝ ලොමුදහගැනීමක් ඇති වන්නේ නම්, "ඔබ වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමක් නොවේ" යි පවසා බැහැර කළ යුතුය. ඉදින් නිර්භීතව, තැතිගැනීමක් නැතිව සිංහයෙකු මෙන් වැඩසිටින්නේ නම්, එවිට ඔහු සම්පූර්ණ අවබෝධයකින් යුතුව පිළිතුරු දුන් අයෙකු ලෙස රජවරුන් හා අමාත්‍යවරුන් විසින් එවනු ලබන සත්කාරයන් ලැබීමට සුදුසු වෙයි.

Pāpicchoti yā sā ‘‘idhekacco dussīlova samāno sīlavāti maṃ jano jānātūti icchatī’’tiādinā (vibha. 851) nayena vuttā pāpicchā tāya samannāgato. Icchāpakatoti tāya pāpikāya icchāya apakato abhibhūto pārājiko hutvā.

'පාපිච්ඡ' (ලාමක ආශාව) යනු මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් තමන් දුශ්ශීලව සිටිමින්ම "මිනිසුන් මා සිල්වතෙකු ලෙස දනිත්වා" යනාදී වශයෙන් ඇති කරගන්නා ලාමක වූ ආශාවයි. 'ඉච්ඡාපකත' යනු එම ලාමක ආශාව විසින් මැඩපවත්වන ලද, පරාජය කරන ලද පාරාජිකාවට පත් තැනැත්තායි.

Visuddhāpekkhoti attano visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno patthayamāno. Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ, bhikkhubhāvo hissa saggantarāyo ceva hoti maggantarāyo ca. Vuttañhetaṃ – ‘‘sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatī’’ti [Pg.84] (dha. pa. 311). Aparampi vuttaṃ – ‘‘sithilo hi paribbājo, bhiyyo ākirate raja’’nti (dha. pa. 313). Iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hoti. Yasmā pana gihī vā upāsako vā ārāmiko vā sāmaṇero vā hutvā dānasaraṇasīlasaṃvarādīhi saggamaggaṃ vā jhānavimokkhādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti, tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti, tasmā taṃ visuddhiṃ apekkhanato ‘‘visuddhāpekkho’’ti vuccati. Teneva cassa padabhājane ‘‘gihī vā hotukāmo’’tiādi vuttaṃ.

'විසුද්ධාපේක්ඛ' යනු තමාගේ පිරිසිදු බව අපේක්ෂා කරන, කැමති වන, ප්‍රාර්ථනා කරන තැනැත්තායි. මක්නිසාද යත්, මෙම පුද්ගලයා පාරාජිකාවට පත් වූ බැවින්, භික්ෂු භාවයෙහි සිටිමින් ධ්‍යානාදිය ලැබීමට ඔහු අභව්‍ය (නොහැකි) වෙයි. ඔහුගේ භික්ෂු භාවය ස්වර්ගයට මෙන්ම මාර්ගඵල ලැබීමටද බාධාවක් වෙයි. "වැරදි ලෙස පරිහරණය කරන ලද පැවිදි බව නිරයට ඇද දමයි" යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය වදාළ සේක. එසේම "ලිහිල් වූ පැවිදි පිළිවෙත කෙලෙස් කුණු වැඩිකරයි" යන්නද වදාළ සේක. මෙසේ ඔහුට භික්ෂු භාවය තුළ පිරිසිදු බවක් නොමැත. එහෙත් ඔහු ගිහියෙකු, උපාසකයෙකු, ආරාමිකයෙකු හෝ සාමණේරයෙකු වී දාන, සරණසීල, සංවර ආදියෙන් ස්වර්ග මග හෝ ධ්‍යාන-විමොක්ෂ ආදියෙන් මෝක්ෂ මග (නිවන) ලැබීමට භව්‍ය වෙයි. එබැවින් ඔහුගේ ගිහි බව ආදිය ඔහුට පිරිසිදු බවක් (විශුද්ධියක්) වෙයි. එම విశුද්ධිය අපේක්ෂා කරන බැවින් ඔහු 'විසුද්ධාපේක්ඛ' නම් වේ. ඒ නිසාම මෙයට අදාළ පද විග්‍රහයේදී "ගිහියෙකු වීමට කැමති" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya. Kathaṃ? ‘‘Ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmī’’ti. Padabhājane pana ‘‘evaṃ vadeyyā’’ti idaṃ padaṃ anuddharitvāva yathā vadanto ‘‘ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmī’’ti vadati nāmāti vuccati, taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘nāhaṃ ete dhamme jānāmī’’tiādi vuttaṃ. Tucchaṃ musā vilapinti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ vañcanādhippāyato musā vilapiṃ, abhaṇinti vuttaṃ hoti. Padabhājane panassa aññena padabyañjanena atthamattaṃ dassetuṃ ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādi vuttaṃ.

'මෙසේ පවසන්නේ නම්' යනු මෙසේ කීමයි: "ඇවැත්නි, මම නොදැනම 'මම දනිමි' යි කීවෙමි, නොදැකම 'මම දකිමි' යි කීවෙමි." පද විග්‍රහයේදී 'මෙසේ පවසන්නේ නම්' යන පදය තනිව නොගෙන, යම් ආකාරයකින් පවසන විට "නොදැනම දනිමි යි කීවෙමි" යන්න අදහස් වේද, එම ආකාරය දැක්වීමට "මම මේ ධර්මයන් නොදනිමි" යනාදිය වදාරන ලදී. 'හිස් වූ බොරුවක් ප්‍රකාශ කළෙමි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ වචනයේ අර්ථය රහිත බැවින් හිස් වූද, රැවටීමේ අදහසින් යුක්ත බැවින් බොරු වූද ප්‍රකාශයක් මා කළ බවයි. පද විග්‍රහයේදී වෙනත් පද මගින් මෙහි අර්ථය පමණක් දැක්වීමට "මා විසින් හිස් දෙයක් පවසන ලදී" යනාදිය දක්වන ලදී.

Purime upādāyāti purimāni tīṇi pārājikāni āpanne puggale upādāya. Sesaṃ pubbe vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

'පෙර සඳහන් කළ කරුණු අනුව' යනු පෙර සඳහන් කළ පාරාජිකා තුනට පත් වූ පුද්ගලයන් පදනම් කරගෙන කියන ලද්දකි. ඉතිරි කොටස පෙර විස්තර කළ ක්‍රමයටම අර්ථය පැහැදිලි බැවින් සරල වේ. සවිභංග ශික්ෂාපද වර්ණනාව මෙයින් අවසන් වේ.

Padabhājanīyavaṇṇanā

පදභාජනීය වර්ණනාවයි.

199. Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni yasmā heṭṭhā padabhājanīyamhi ‘‘jhānaṃ vimokkhaṃ samādhi samāpatti ñāṇadassanaṃ…pe… suññāgāre abhiratī’’ti evaṃ saṃkhitteneva uttarimanussadhammo dassito, na vitthārena āpattiṃ āropetvā tanti ṭhapitā. Saṅkhepadassite ca atthe na sabbe sabbākārena nayaṃ gahetuṃ sakkonti, tasmā sabbākārena nayaggahaṇatthaṃ puna tadeva padabhājanaṃ mātikāṭhāne ṭhapetvā vitthārato uttarimanussadhammaṃ dassetvā āpattibhedaṃ dassetukāmo ‘‘jhānanti paṭhamaṃ jhānaṃ, dutiyaṃ jhāna’’ntiādimāha. Tattha paṭhamajjhānādīhi mettājhānādīnipi asubhajjhānādīnipi ānāpānassatisamādhijjhānampi lokiyajjhānampi lokuttarajjhānampi saṅgahitameva. Tasmā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjintipi…pe… catutthaṃ jjhānaṃ, mettājhānaṃ, upekkhājhānaṃ asubhajjhānaṃ ānāpānassatisamādhijjhānaṃ[Pg.85], lokiyajjhānaṃ, lokuttarajjhānaṃ samāpajji’’ntipi bhaṇanto pārājikova hotīti veditabbo.

199. මෙලෙස උද්‍දේශ වශයෙන් දක්වන ලද ශික්ෂාපදය පද අනුපිළිවෙළින් විග්‍රහ කොට, දැන්, යම් හෙයකින් මීට පෙර පදභාජනීයයේදී 'ධ්‍යාන, විමොක්ෂ, සමාධි, සමාපත්ති, ඥානදර්ශන...පෙ... ශුන්‍යාගාරයෙහි ඇලීම' යනාදී වශයෙන් සංක්ෂිප්තව පමණක් උත්තරීමනුස්සධර්මය දක්වන ලද බැවින් ද, විස්තරාත්මකව ඇවැත් පමුණුවමින් පාළි පෙළ අනුපිළිවෙළට නොතබන ලද බැවින් ද, එමෙන්ම සංක්ෂිප්තව දක්වන ලද අර්ථයෙහි සියලු දෙනාටම සියලු ආකාරයෙන් ක්‍රමය වටහා ගැනීමට නොහැකි බැවින් ද, සියලු ආකාරයෙන් ක්‍රමය වටහා දීම පිණිස නැවත එම පදභාජනීයයම මාතෘකා වශයෙන් තබා විස්තරාත්මකව උත්තරීමනුස්සධර්මය දක්වා ඇවැත් ප්‍රභේද පෙන්වනු කැමතිව 'ධ්‍යාන යනු ප්‍රථම ධ්‍යානය, ද්විතීය ධ්‍යානය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙහි මෙත්තා ධ්‍යානාදිය ද අසුභ ධ්‍යානාදිය ද ආනාපානසති සමාධි ධ්‍යානය ද ලෞකික ධ්‍යානය ද ලෝකෝත්තර ධ්‍යානය ද යන මේ සියල්ලම ඇතුළත් වේ. එබැවින් 'මම ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි...පෙ... සිව්වන ධ්‍යානයට, මෙත්තා ධ්‍යානයට, උපේක්ෂා ධ්‍යානයට, අසුභ ධ්‍යානයට, ආනාපානසති සමාධි ධ්‍යානයට, ලෞකික ධ්‍යානයට, ලෝකෝත්තර ධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි'යි පවසන මහණ තෙමේ පාරාජිකා වන්නේයැයි දත යුතුය.

Suṭṭhu mutto vividhehi vā kilesehi muttoti vimokkho. So panāyaṃ rāgadosamohehi suññattā suññato. Rāgadosamohanimittehi animittattā animitto. Rāgadosamohapaṇidhīnaṃ abhāvato appaṇihitoti vuccati. Cittaṃ samaṃ ādahati ārammaṇe ṭhapetīti samādhi. Ariyehi samāpajjitabbato samāpatti. Sesamettha vuttanayameva. Ettha ca vimokkhattikena ca samādhittikena ca ariyamaggova vutto. Samāpattittikena pana phalasamāpatti. Tesu yaṃkiñci ekampi padaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ imassa lābhīmhī’’ti bhaṇanto pārājikova hoti.

ක්ලේශයන්ගෙන් මැනවින් මිදුණු බැවින් හෝ නානාප්‍රකාර ක්ලේශයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් 'විමොක්ෂ' නම් වේ. එම විමොක්ෂය රාග ද්වේෂ මෝහයන්ගෙන් හිස් බැවින් 'ශුන්‍යත' යැයි ද, රාග ද්වේෂ මෝහ නමැති නිමිති රහිත බැවින් 'අනිමිත්ත' යැයි ද, රාග ද්වේෂ මෝහ නමැති ප්‍රාර්ථනා නොමැති බැවින් 'අප්පණිහිත' යැයි ද කියනු ලැබේ. සිත අරමුණෙහි මැනවින් තබන බැවින් 'සමාධි' නම් වේ. ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් පැමිණිය යුතු බැවින් 'සමාපත්ති' නම් වේ. මෙහි ඉතිරි පදයන්හි අර්ථය පෙර කියූ පරිදිම වේ. මෙහි විමොක්ෂ ති්‍රකය හා සමාධි ති්‍රකය මඟින් ආර්ය මාර්ගයම කියන ලදී. සමාපත්ති ති්‍රකය මඟින් ඵල සමාපත්තිය පවසන ලදී. මොවුන් අතුරින් යම්කිසි එක් පදයක් හෝ ගෙන 'මම මෙයට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි පවසන්නේ නම් ඔහු පාරාජිකා වේ.

Tisso vijjāti pubbenivāsānussati, dibbacakkhu, āsavānaṃ khaye ñāṇanti. Tattha ekissāpi nāmaṃ gahetvā ‘‘ahaṃ imissā vijjāya lābhīmhī’’ti bhaṇanto pārājiko hoti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘vijjānaṃ lābhīmhī’ti bhaṇantopi ‘tissannaṃ vijjānaṃ lābhīmhī’ti bhaṇantopi pārājiko vā’’ti vuttaṃ. Maggabhāvanāpadabhājane vuttā sattatiṃsabodhipakkhiyadhammā maggasampayuttā lokuttarāva idhādhippetā. Tasmā lokuttarānaṃ satipaṭṭhānānaṃ sammappadhānānaṃ iddhipādānaṃ indriyānaṃ balānaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa lābhīmhīti vadato pārājikanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘satipaṭṭhānānaṃ lābhīmhī’ti evaṃ ekekakoṭṭhāsavasenāpi ‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānassa lābhīmhī’ti evaṃ tattha ekekadhammavasenāpi vadato pārājikamevā’’ti vuttaṃ tampi sameti. Kasmā? Maggakkhaṇuppanneyeva sandhāya vuttattā. Phalasacchikiriyāyapi ekekaphalavasena pārājikaṃ veditabbaṃ.

'ත්‍රිවිද්‍යාවෝ' නම්: පූර්වෙනිවාසානුස්මෘති ඥානය, දිබ්බචක්ඛු ඥානය සහ ආසවක්ඛය ඥානයයි. එහි එක් විද්‍යාවක නමක් හෝ ගෙන 'මම මේ විද්‍යාවට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි පවසන්නා පාරාජිකා වේ. සංක්ෂේප අට්ඨකථාවෙහි 'මම විද්‍යාවන්ට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි හෝ 'මම ත්‍රිවිද්‍යාවන්ට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි පවසන්නා ද පාරාජිකා වන බව දක්වා ඇත. මග්ගභාවනා පදභාජනීයයෙහි දක්වා ඇති සත්තිස් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයෝ මාර්ග සම්ප්‍රයුක්ත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ලෙසම මෙහි අදහස් කරනු ලැබේ. එබැවින් ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨාන, සම්මප්පධාන, ඉද්ධිපාද, ඉන්ද්‍රිය, බල, බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි පවසන්නා පාරාජිකා වන බව මහා අට්ඨකථාවෙහි කියැවේ. මහාපච්චරිය ආදී අට්ඨකථාවන්හි පෙන්වා දී ඇත්තේ 'සතිපට්ඨානයන්ට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි මෙසේ එක් එක් කොටස් වශයෙන් හෝ 'කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයට හිමිකම් ඇත්තෙමි'යි මෙසේ එක් එක් ධර්මයක් වශයෙන් හෝ පවසන්නා ද පාරාජිකා වන බවයි. එය ද සම්මතය හා ගැළපේ. මන්ද? එය මාර්ගක්ෂණයෙහි උපදින ධර්මයන් අරභයා පවසන ලද බැවිනි. ඵල සාක්ෂාත් කිරීමේදී ද එක් එක් ඵලයන් අනුව පාරාජිකා වන බව දත යුතුය.

Rāgassa pahānantiādittike kilesappahānameva vuttaṃ. Taṃ pana yasmā maggena vinā natthi, tatiyamaggena hi kāmarāgadosānaṃ pahānaṃ, catutthena mohassa, tasmā ‘‘rāgo me pahīno’’tiādīni vadatopi pārājikaṃ vuttaṃ.

'රාගය ප්‍රහීණ කිරීම' යනාදී ති්‍රකයෙහි ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කිරීමම කියන ලදී. එම ක්ලේශ ප්‍රහීණ කිරීම මාර්ගය නොමැතිව සිදු නොවන බැවින් ද, තෘතීිය මාර්ගයෙන් කාමරාග හා ද්වේෂය ප්‍රහීණ වන බැවින් ද, සිව්වන මාර්ගයෙන් මෝහය ප්‍රහීණ වන බැවින් ද, 'මාගේ රාගය ප්‍රහීණ විය' යනාදී වශයෙන් පවසන්නා ද පාරාජිකා වන බව කියන ලදී.

Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatātiādittike lokuttaracittameva vuttaṃ. Tasmā ‘‘rāgā me cittaṃ vinīvaraṇa’’ntiādīni vadatopi pārājikameva.

'රාගයෙන් සිත නිදහස් වූයේය' යනාදී ති්‍රකයෙහි ලෝකෝත්තර සිතම කියන ලදී. එබැවින් 'රාගයෙන් මාගේ සිත නිදහස් විය' යනාදී වශයෙන් පවසන්නා ද පාරාජිකා වේ.

Suññāgārapadabhājane [Pg.86] pana yasmā jhānena aghaṭetvā ‘‘suññāgāre abhiramāmī’’ti vacanamattena pārājikaṃ nādhippetaṃ, tasmā ‘‘paṭhamena jhānena suññāgāre abhiratī’’tiādi vuttaṃ. Tasmā yo jhānena ghaṭetvā ‘‘iminā nāma jhānena suññāgāre abhiramāmī’’ti vadati, ayameva pārājiko hotīti veditabbo.

නමුදු ශුන්‍යාගාර පදභාජනීයයෙහි ධ්‍යානයක් හා සම්බන්ධ නොකොට 'මම ශුන්‍යාගාරයෙහි ඇලී වසමි'යි කීම පමණකින් පාරාජිකාව අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් ශුන්යාගාරයෙහි ඇලීම' යනාදිය වදාළ සේක. එනිසා යම් මහණෙක් ධ්‍යානයක් හා සම්බන්ධ කොට 'මම අසවල් ධ්‍යානයෙන් යුතුව ශුන්‍යාගාරයෙහි ඇලී වසමි'යි පවසයි ද, ඔහුම පාරාජිකා වන බව දත යුතුය.

Yā ca ‘‘ñāṇa’’nti imassa padabhājane ambaṭṭhasuttādīsu (dī. ni. 1.254 ādayo) vuttāsu aṭṭhasu vijjāsu vipassanāñāṇamanomayiddhiiddhividhadibbasotacetopariyañāṇabhedā pañca vijjā na āgatā, tāsu ekā vipassanāva pārājikavatthu na hoti, sesā hontīti veditabbā. Tasmā ‘‘vipassanāya lābhīmhī’’tipi ‘‘vipassanāñāṇassa lābhīmhī’’tipi vadato pārājikaṃ natthi. Phussadevatthero pana bhaṇati – ‘‘itarāpi catasso vijjā ñāṇena aghaṭitā pārājikavatthū na honti. Tasmā ‘manomayassa lābhīmhi, iddhividhassa, dibbāya sotadhātuyā, cetopariyassa lābhīmhī’ti vadatopi pārājikaṃ natthī’’ti. Taṃ tassa antevāsikeheva paṭikkhittaṃ – ‘‘ācariyo na ābhidhammiko bhummantaraṃ na jānāti, abhiññā nāma catutthajjhānapādakova mahaggatadhammo, jhāneneva ijjhati. Tasmā manomayassa lābhīmhī’ti vā ‘manomayañāṇassa lābhīmhī’ti vā yathā vā tathā vā vadatu pārājikamevā’’ti. Ettha ca kiñcāpi nibbānaṃ pāḷiyā anāgataṃ, atha kho ‘‘nibbānaṃ me patta’’nti vā ‘‘sacchikata’’nti vā vadato pārājikameva. Kasmā? Nibbānassa nibbattitalokuttarattā. Tathā ‘‘cattāri saccāni paṭivijjhiṃ paṭividdhāni mayā’’ti vadatopi pārājikameva. Kasmā? Saccappaṭivedhoti hi maggassa pariyāyavacanaṃ. Yasmā pana ‘‘tisso paṭisambhidā kāmāvacarakusalato catūsu ñāṇasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti, kriyato catūsu ñāṇasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti, atthapaṭisambhidā etesu ceva uppajjati, catūsu maggesu catūsu phalesu ca uppajjatī’’ti vibhaṅge (vibha. 746) vuttaṃ. Tasmā ‘‘dhammapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā, ‘‘nirutti…pe… paṭibhānapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā ‘‘lokiyaatthapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vā vuttepi pārājikaṃ natthi. ‘‘Paṭisambhidānaṃ lābhīmhī’’ti vutte na tāva sīsaṃ otarati. ‘‘Lokuttaraatthapaṭisambhidāya lābhīmhī’’ti vutte pana pārājikaṃ hoti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana atthapaṭisambhidāppattomhīti avisesenāpi vadato [Pg.87] pārājikaṃ vuttaṃ. Kurundiyampi ‘‘na muccatī’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ettāvatā pārājikaṃ natthi, ettāvatā sīsaṃ na otarati, ettāvatā na pārājika’’nti vicāritattā na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātunti.

ඥානය යන මේ පදය සම්බන්ධයෙන් පදභාජනයේදී (පද විග්‍රහයේදී), අම්බට්ඨ සූත්‍රය ආදියේ සඳහන් වන අෂ්ට විද්‍යාවන් අතුරින් විදර්ශනා ඥානය, මනෝමය සෘද්ධිය, සෘද්ධිවිධ ඥානය, දිව්‍ය ශ්‍රවණ ඥානය සහ චේතෝපරිය ඥානය යන පස් වැදෑරුම් විද්‍යාවන් පාලි පෙළෙහි (පදභාජනයෙහි) පැමිණ නැත. ඒ අතරින් විදර්ශනා ඥානය පමණක් පාරාජිකා වස්තුවක් නොවන බවත්, සෙසු කරුණු පාරාජිකා වස්තූන් වන බවත් දත යුතුය. එබැවින් "මම විදර්ශනා ලාභියෙක්මි" කියා හෝ "මම විදර්ශනා ඥානය ඇත්තෙක්මි" කියා හෝ පවසන්නාට පාරාජිකා ඇවතක් සිදු නොවේ. එහෙත් ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පවසති: "අනෙක් විද්‍යාවන් සතරද ඥානය හා සම්බන්ධ නොකොට පැවසූ විට පාරාජිකා වස්තූන් නොවේ. එබැවින් 'මම මනෝමය සෘද්ධි ලාභියෙක්මි, සෘද්ධිවිධ ලාභියෙක්මි, දිව්‍ය ශ්‍රවණ ධාතුව ලාභියෙක්මි, චේතෝපරිය ඥාන ලාභියෙක්මි' යි පවසන්නාටද පාරාජිකා ඇවතක් නැත." උන්වහන්සේගේ එම අදහස අතේවාසික භික්ෂූන් විසින්ම මෙසේ පවසමින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත: "අපගේ ආචාර්යයන් වහන්සේ අභිධර්මිකයෙකු නොවේ, උන්වහන්සේ භූමි අන්තරයන් (ධර්මතාවල ස්වභාවය) නොදනිති. අභිඥා නම් චතුර්ථ ධ්‍යානය පදනම් කරගත් මහග්ගත ධර්මයකි, එය ධ්‍යානය නිසාම සිද්ධ වන්නකි. එබැවින් 'මනෝමය සෘද්ධි ලාභියෙක්මි' කියා හෝ 'මනෝමය ඥාන ලාභියෙක්මි' කියා හෝ යම් අයුරකින් පැවසුවද එය පාරාජිකාවක්ම වේ." තවද මෙහි පාලි පෙළෙහි නිවන පිළිබඳව සඳහන්ව නැතත්, "මා විසින් නිවනට පැමිණෙන ලදී" හෝ "නිවන සාක්ෂාත් කරන ලදී" හෝ යයි පවසන්නාට පාරාජිකා ඇවත සිදු වේ. ඒ මන්ද? නිවන යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයක් වන බැවිනි. එසේම "මම සතර සත්‍යය අවබෝධ කළෙමි, මා විසින් සත්‍යයෝ අවබෝධ කරන ලදහ" යි පවසන්නාටද පාරාජිකා ඇවත සිදු වේ. මන්ද යත්, සත්‍ය අවබෝධය යනු මාර්ග ඥානයට යෙදෙන පර්යාය වචනයක් වන බැවිනි. විභංග ප්‍රකරණයේදී මෙසේ දක්වා ඇත: "ප්‍රතිසම්භිදා තුනක් (ධර්ම, නිරුක්ති, ප්‍රතිභාන) කාමාවචර කුසලයට අයත් ඥානසම්ප්‍රයුක්ත සිත් හතරෙහි උපදී, කාමාවචර ක්‍රියා සිත් හතරෙහිද උපදී; අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදාව මේ (අට) සිත්හි මෙන්ම සතර මාර්ග හා සතර ඵලයන්හිද උපදී." එබැවින් "මම ධර්ම ප්‍රතිසම්භිදා ලාභියෙක්මි" කියා හෝ "මම නිරුක්ති...පෙ... ප්‍රතිභාන ප්‍රතිසම්භිදා ලාභියෙක්මි" කියා හෝ "මම ලෞකික අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදා ලාභියෙක්මි" කියා හෝ පැවසූ විට පාරාජිකා ඇවතක් නැත. "ප්‍රතිසම්භිදා ලාභියෙක්මි" යි පැවසූ පමණින් පාරාජිකාවට පත් නොවේ. එහෙත් "ලෝකෝත්තර අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදා ලාභියෙක්මි" යි පැවසුවහොත් පාරාජිකා ඇවත සිදු වේ. සංක්ෂේප අටුවාවෙහි නම් "අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදාවට පැමිණියෙමි" යි විශේෂ කිරීමකින් තොරව පැවසූ විට පවා පාරාජිකා වන බව දක්වා ඇත. කුරුන්දි අටුවාවෙහිද "ඇවතින් නොමිදේ" යයි දක්වා ඇත. මහා අටුවාවෙහි නම් "මෙපමණකින් පාරාජිකා නැත, පාරාජිකාවට පත් නොවේ" යයි විමසා ඇති බැවින් වෙනත් අදහසක් ප්‍රමාණ ලෙස ගත නොහැකිය.

‘‘Nirodhasamāpattiṃ samāpajjāmī’’ti vā ‘‘lābhīmhāhaṃ tassā’’ti vā vadatopi pārājikaṃ natthi. Kasmā? Nirodhasamāpattiyā neva lokiyattā na lokuttarattāti. Sace panassa evaṃ hoti – ‘‘nirodhaṃ nāma anāgāmī vā khīṇāsavo vā samāpajjati, tesaṃ maṃ aññataroti jānissatī’’ti byākaroti, so ca naṃ tathā jānāti, pārājikanti mahāpaccarisaṅkhepaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

"මම නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදිමි" කියා හෝ "මම එහි ලාභියෙක්මි" කියා හෝ පවසන්නාට පාරාජිකා ඇවතක් නැත. ඒ මන්ද? නිරෝධ සමාපත්තිය ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර හෝ නොවන බැවිනි. ඉදින් ඔහුට මෙවැනි අදහසක් ඇතිව, එනම් "නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින්නේ අනාගාමී හෝ රහතන් වහන්සේ නමකි, එබැවින් මොහු ඔවුන්ගෙන් කෙනෙකැයි අන් අය හඳුනාගනිත්වා" යන අදහසින් එසේ පවසන්නේ නම් සහ අසන්නාද එය එසේම තේරුම් ගන්නේ නම්, පාරාජිකා ඇවත සිදු වන බව මහාපච්චරී සහ සංක්ෂේප අටුවාවන්හි දක්වා ඇත. එය විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

‘‘Atītabhave kassapasammāsambuddhakāle sotāpannomhī’’ti vadatopi pārājikaṃ natthi. Atītakkhandhānañhi parāmaṭṭhattā sīsaṃ na otaratīti. Saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘atīte aṭṭhasamāpattilābhīmhī’’ti vadato pārājikaṃ natthi, kuppadhammattā idha pana ‘‘atthi akuppadhammattāti keci vadantī’’ti vuttaṃ. Tampi tattheva ‘‘atītattabhāvaṃ sandhāya kathentassa pārājikaṃ na hoti, paccuppannattabhāvaṃ sandhāya kathentasseva hotī’’ti paṭikkhittaṃ.

"කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ අතීත භවයක මම සෝවාන් වූවෙක්මි" යි පැවසූවත් පාරාජිකා ඇවතක් නැත. මන්දයත් අතීත ස්කන්ධයන් අරභයා පවසන බැවින් එය පාරාජිකාවට පත් නොවේ. එහෙත් සංක්ෂේප අටුවාවෙහි "අතීතයේදී මම අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙක්මි" යි පවසන්නාට පාරාජිකා නැතැයි කියා ඇත්තේ ලෞකික සමාපත්ති පිරිහෙන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. එහෙත් මෙහිදී (සෝවාන් ඵලය පිළිබඳ පැවසීමේදී) එය නොපිරිහෙන ධර්මයක් බැවින් පාරාජිකා වන බව ඇතැමුන් පවසන බව දක්වා ඇත. එයද එතැනදීම "අතීත ආත්මභාවයක් අරභයා පවසන්නාට පාරාජිකා නැත, වර්තමාන ආත්මභාවය අරභයා පවසන්නාටම පාරාජිකා වේ" යයි විමසා බලා ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

Suddhikavārakathāvaṇṇanā

ශුද්ධිකවාර කථාව පිළිබඳ විවරණය

200. Evaṃ jhānādīni dasa mātikāpadāni vitthāretvā idāni uttarimanussadhammaṃ ullapanto yaṃ sampajānamusāvādaṃ bhaṇati, tassa aṅgaṃ dassetvā tasseva vitthārassa vasena cakkapeyyālaṃ bandhanto ullapanākārañca āpattibhedañca dassetuṃ ‘‘tīhākārehī’’tiādimāha. Tattha suddhikavāro vattukāmavāro paccayapaṭisaṃyuttavāroti tayo mahāvārā. Tesu suddhikavāre paṭhamajjhānaṃ ādiṃ katvā yāva mohā cittaṃ vinīvaraṇapadaṃ, tāva ekamekasmiṃ pade samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpanno, lābhīmhi, vasīmhi, sacchikataṃ mayāti imesu chasu padesu ekamekaṃ padaṃ tīhākārehi, catūhi, pañcahi, chahi, sattahākārehīti evaṃ pañcakkhattuṃ yojetvā suddhikanayo nāma vutto. Tato paṭhamañca jhānaṃ, dutiyañca jhānanti evaṃ paṭhamajjhānena saddhiṃ ekamekaṃ [Pg.88] padaṃ ghaṭentena sabbapadāni ghaṭetvā teneva vitthārena khaṇḍacakkaṃ nāma vuttaṃ. Tañhi puna ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojitaṃ, tasmā ‘‘khaṇḍacakka’’nti vuccati. Tato dutiyañca jhānaṃ, tatiyañca jhānanti evaṃ dutiyajjhānena saddhiṃ ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā paṭhamajjhānena saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena baddhacakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato yathā dutiyajjhānena saddhiṃ, evaṃ tatiyajjhānādīhipi saddhiṃ, ekamekaṃ padaṃ ghaṭetvā puna ānetvā dutiyajjhānādīhi saddhiṃ sambandhitvā teneva vitthārena aññānipi ekūnatiṃsa baddhacakkāni vatvā ekamūlakanayo niṭṭhāpito. Pāṭho pana saṅkhepena dassito, so asammuyhantena vitthārato veditabbo.

200. මෙසේ ධ්‍යාන ආදී මාතිකා පද දසය විස්තර කර, දැන් උත්තරීමනුස්සධර්ම ඇති බව පවසමින් යම් දැන දැන බොරු කීමක් කරයිද, එහි අංගයන් පෙන්වා දෙමින්, එම විස්තරය අනුවම චක්ක පෙයියාලම ගොනු කරමින්, පවසන ආකාරය සහ ඇවැත් ප්‍රභේද පෙන්වනු පිණිස "තීහාකාරේහි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ශුද්ධිකවාරය, වත්තොකාමවාරය, පච්චයපටිසංයුත්තවාරය යයි මහා වාර තුනකි. ඒ අතරින් ශුද්ධිකවාරයෙහි, ප්‍රථම ධ්‍යානය පටන් මෝහයෙන් සිත නිවරණය කරන පදය දක්වා, එක් එක් පදයෙහි 'සමවැදුණෙමි', 'සමවදිමි', 'සමවන් පෞද්ගලයෙක්මි', 'ලාභියෙක්මි', 'වශීභාවය ඇත්තෙක්මි', 'මා විසින් සාක්ෂාත් කරන ලදී' යන මේ පද හය අතුරින් එක් එක් පදයක් ආකාර තුනකින්, හතරකින්, පහකින්, හයකින් සහ හතකින් වශයෙන් පස් වතාවක් බැගින් යොදා ශුද්ධිකනය වදාරන ලදී. ඉන්පසු ප්‍රථම ධ්‍යානය සහ ද්විතීය ධ්‍යානය යනාදී වශයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය සමග එක් එක් පදය ගළපමින් සියලු පදයන් එක් කර එම විස්තරයෙන්ම ඛණ්ඩ චක්කය වදාරන ලදී. එය නැවත ගෙනවිත් ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදිය සමග නොයෙදූ බැවින් ඛණ්ඩ චක්කය යයි කියනු ලැබේ. ඉන්පසු ද්විතීය ධ්‍යානය සහ තෘතීය ධ්‍යානය යනාදී වශයෙන් ද්විතීය ධ්‍යානය සමග එක් එක් පදය ගළපා, නැවත ගෙනවිත් ප්‍රථම ධ්‍යානය සමග සම්බන්ධ කර එම විස්තරයෙන්ම බද්ධ චක්කය වදාරන ලදී. ඉන්පසු ද්විතීය ධ්‍යානය සමග මෙන්ම තෘතීය ධ්‍යාන ආදී සෙසු පදයන් සමගද එක් එක් පදය ගළපා, නැවත ද්විතීය ධ්‍යාන ආදිය සමග සම්බන්ධ කර එම විස්තරයෙන්ම තවත් බද්ධ චක්ක විසිනවයක් වදාරා ඒකමූලක නය නිම කරන ලදී. පාලි පෙළෙහි එය සංක්ෂේපයෙන් දක්වා ඇති අතර, එය මනා සිහියෙන් යුතුව විස්තරාත්මකව තේරුම් ගත යුතුය.

Yathā ca ekamūlako, evaṃ dumūlakādayopi sabbamūlakapariyosānā catunnaṃ satānaṃ upari pañcatiṃsa nayā vuttā. Seyyathidaṃ – dvimūlakā ekūnatiṃsa, timūlakā aṭṭhavīsa, catumūlakā sattavīsa; evaṃ pañcamūlakādayopi ekekaṃ ūnaṃ katvā yāva tiṃsamūlakā, tāva veditabbā. Pāṭhe pana tesaṃ nāmampi saṅkhipitvā ‘‘idaṃ sabbamūlaka’’nti tiṃsamūlakanayo eko dassito. Yasmā ca suññāgārapadaṃ jhānena aghaṭitaṃ sīsaṃ na otarati, tasmā taṃ anāmasitvā mohā cittaṃ vinīvaraṇapadapariyosānāyeva sabbattha yojanā dassitāti veditabbā. Evaṃ paṭhamajjhānādīni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā dutiyajjhānādīhi ghaṭetvā vā aghaṭetvā vā samāpajjintiādinā nayena ullapato mokkho natthi, pārājikaṃ āpajjatiyevāti.

එක් මූලික ක්‍රමයක් (එකමූලක) මෙන්, ද්වි-මූලික (දුමූලක) ආදී වශයෙන් සියලු මූලිකයන් (සබ්බමූලක) අවසානය දක්වා සාරසියයකට අධික තවත් ක්‍රම තිස් පහක් (35) දක්වා ඇත. එනම් - ද්වි-මූලික ක්‍රම විසිනවයකි (29), ත්‍රි-මූලික ක්‍රම විසි අටකි (28), චතු-මූලික ක්‍රම විසි හතකි (27). මෙලෙස පංච-මූලික ආදියෙහි එකින් එක අඩු කරමින් තිස්-මූලික (තිංසමූලක) දක්වා දත යුතුය. පෙළ දේශනාවෙහි (පාළියෙහි) නම් සංක්ෂිප්ත කරමින් 'මෙය සර්ව-මූලිකය' යනුවෙන් තිස්-මූලික ක්‍රමය එකක් ලෙස දක්වා ඇත. 'ශුන්‍යාගාර' (හිස් ගෙවල්) පදය ධ්‍යානය හා සම්බන්ධ නොවී පරාජිකාව (සීස) දක්වා ගමන් නොකරන බැවින්, එය ස්පර්ශ නොකොට, මෝහ සිත හා නීවරණ පද අවසානය දක්වාම සියලු තැන්හි යෙදුම් දක්වා ඇති බව දත යුතුය. මෙලෙස ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදිය අනුපිළිවෙලින් හෝ මාරු කරමින් හෝ ද්විතීයක ධ්‍යානය ආදිය හා ගළපා හෝ නොගළපා හෝ 'සම වැදුණෙමි' (සමාපජ්ජි) ආදී වශයෙන් බොරු පවසන මහණහුට ගැළවීමක් නැත, හෙතෙම පරාජිකාවටම පත් වේ.

Imassa atthassa dassanavasena vutte ca panetasmiṃ suddhikamahāvāre ayaṃ saṅkhepato atthavaṇṇanā – tīhākārehīti sampajānamusāvādassa aṅgabhūtehi tīhi kāraṇehi. Pubbevassa hotīti pubbabhāgeyeva assa puggalassa evaṃ hoti ‘‘musā bhaṇissa’’nti. Bhaṇantassa hotīti bhaṇamānassa hoti. Bhaṇitassa hotīti bhaṇite assa hoti, yaṃ vattabbaṃ tasmiṃ vutte hotīti attho. Atha vā bhaṇitassāti vuttavato niṭṭhitavacanassa hotīti. Yo evaṃ pubbabhāgepi jānāti, bhaṇantopi jānāti, pacchāpi jānāti, ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti so ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’nti bhaṇanto pārājikaṃ āpajjatīti ayamettha attho dassito. Kiñcāpi dassito, atha kho ayamettha viseso – pucchā tāva hoti ‘‘‘musā bhaṇissa’nti pubbabhāgo atthi, ‘musā mayā bhaṇita’nti pacchābhāgo natthi, vuttamattameva hi koci pamussati, kiṃ tassa pārājikaṃ hoti, na hotī’’ti? Sā evaṃ aṭṭhakathāsu vissajjitā – pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ca bhaṇantassa [Pg.89] ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca jānato pacchābhāge ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti na sakkā na bhavituṃ. Sacepi na hoti pārājikameva. Purimameva hi aṅgadvayaṃ pamāṇaṃ. Yassāpi pubbabhāge ‘‘musā bhaṇissa’’nti ābhogo natthi, bhaṇanto pana ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānāti, bhaṇitepi ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti jānāti, so āpattiyā na kāretabbo. Pubbabhāgo hi pamāṇataro. Tasmiṃ asati davā bhaṇitaṃ vā ravā bhaṇitaṃ vā hotī’’ti.

මෙම අර්ථය දැක්වීම සඳහා වදාරන ලද 'ශුද්ධික මහා වාරයෙහි' සංක්ෂිප්ත අර්ථ වර්ණනාව මෙසේය: 'ආකාර තුනකින්' (තීහාකාරේහි) යනු දැන දැන බොරු කීමේ (සම්පජානමුසාවාද) අංග වන කරුණු තුන මගිනි. 'පූර්වයෙහි ඔහුට වෙයි' යනු බොරු කීමට පෙර ඒ පුද්ගලයාට 'මම බොරු කියන්නෙමි' යන සිත ඇති වීමයි. 'පවසන විට වෙයි' යනු බොරු පවසන අවස්ථාවෙහි එම වැටහීම තිබීමයි. 'පැවසූ පසු වෙයි' යනු පැවසීමෙන් පසුව ඔහුට එම වැටහීම තිබීමයි; එනම් පැවසිය යුතු දේ පැවසූ පසු ඇති වන වැටහීමයි. එසේත් නැතිනම් 'පැවසූ පසු' යනු වචනය ප්‍රකාශ කර අවසන් කළ පසු ඇති වන තත්ත්වයයි. යමෙක් මෙලෙස බොරු කීමට පෙරත්, පවසන විටත්, පැවසූ පසුත් 'මා විසින් බොරු පවසන ලදී' යන්න දන්නේද, ඔහු 'ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි' යි පවසන්නේ නම් පරාජිකාවට පත් වේ යන අර්ථය මෙහි දැක්වේ. එසේ වුවද මෙහි විශේෂයක් ඇත - එනම් මෙබඳු ප්‍රශ්නයක් ඇති වේ: 'බොරු කියන්නෙමි' යන පූර්ව භාගය ඇතත්, 'මා බොරු කීවෙමි' යන පසු භාගය (මතකය) නැති නම් (ඇතැම් පුද්ගලයන් පැවසූ විගස එය අමතක වන බැවිනි), ඔහුට පරාජිකාව වන්නේද? නැද්ද? එය අටුවාවන්හි මෙසේ විසඳා ඇත - පූර්ව භාගයෙහි 'බොරු කියන්නෙමි' කියා දන්නා, පවසන විට 'බොරු පවසමි' යි දන්නා අයෙකුට, පසුව 'මා බොරු කීවෙමි' යි යන වැටහීම ඇති නොවී තිබිය නොහැකිය. ඉදින් (අමතක වීම නිසා) එසේ නොවුවද පරාජිකාවම වේ. මක්නිසාද යත් මුල් අංග දෙකම (පූර්ව සහ පවසන අවස්ථාව) ප්‍රමාණවත් වන බැවිනි. යමෙකුට පෙර 'බොරු කියමි' යන අදහස (ආභෝගය) නැතිව, පවසන විට 'බොරු පවසමි' යි දන්නේ නම් සහ පැවසූ පසුත් 'බොරු කීවෙමි' යි දන්නේ නම්, ඔහු ඇවතට පත් නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත් පූර්ව භාගය (චේතනාව) වඩාත් වැදගත් බැවිනි. එය නැති විටදී එය විහිළුවට (දවා) හෝ වැරදීමකින් (රවා) පැවසූවක් වේ.

Ettha ca taṃñāṇatā ca ñāṇasamodhānañca pariccajitabbaṃ. Taṃñāṇatā pariccajitabbāti yena cittena ‘‘musā bhaṇissa’’nti jānāti, teneva ‘‘musā bhaṇāmī’’ti ca ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti ca jānātīti evaṃ ekacitteneva tīsu khaṇesu jānātīti ayaṃ taṃññaṇatā pariccajitabbā, na hi sakkā teneva cittena taṃ cittaṃ jānituṃ yathā na sakkā teneva asinā so asi chinditunti. Purimaṃ purimaṃ pana cittaṃ pacchimassa pacchimassa cittassa tathā uppattiyā paccayo hutvā nirujjhati. Tenetaṃ vuccati –

මෙහිදී 'තත්-ඥානතාව' (එම ඥානයම වීම) සහ 'ඥාන-සමෝධානය' (ඥාන එක්වීම) යන මතයන් බැහැර කළ යුතුය. 'තත්-ඥානතාව බැහැර කළ යුතුය' යනු - යම් සිතකින් 'බොරු කියන්නෙමි' යි දන්නේද, එම සිතින්ම 'බොරු පවසමි' කියා සහ 'බොරු කීවෙමි' කියාත් දන්නේය යනුවෙන් එක් සිතකින්ම අවස්ථා තුනේදීම දන්නේය යන මතය බැහැර කළ යුතුය. මක්නිසාද යත් එකම කඩුවකින් එම කඩුවම කැපිය නොහැකි සේම, එම සිතින්ම එම සිත දැනගත නොහැකි බැවිනි. පූර්ව පූර්ව සිත් පශ්චිම පශ්චිම සිත් ඇති වීමට ප්‍රත්‍ය වී නිරුද්ධ වේ. එබැවින් මෙය කියනු ලැබේ -

‘‘Pamāṇaṃ pubbabhāgova, tasmiṃ sati na hessati;

Sesadvayanti nattheta, miti vācā tivaṅgikā’’ti.

"පූර්ව භාගයම ප්‍රමාණ වේ, එය ඇති කල්හි ඉතිරි දෙක (පවසන විට හා පැවසූ පසු) ඇති නොවේ යන්න මෙහි නැත; එබැවින් වචනය (මුසාවාදය) අංග තුනකින් යුක්ත වේ."

‘‘Ñāṇasamodhānaṃ pariccajitabba’’nti etāni tīṇi cittāni ekakkhaṇe uppajjantīti na gahetabbāni. Idañhi cittaṃ nāma –

'ඥාන-සමෝධානය බැහැර කළ යුතුය' යනු - මෙම සිත් තුනම එකම මොහොතක (ක්ෂණයක) උපදියි කියා නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත් සිත නම් මෙබඳුය -

Aniruddhamhi paṭhame, na uppajjati pacchimaṃ;

Nirantaruppajjanato, ekaṃ viya pakāsati.

"පළමු සිත නිරුද්ධ නොවී දෙවන සිත නූපදියි; අඛණ්ඩව උපදින බැවින් එය එකක් මෙන් පෙනේ."

Ito paraṃ pana yvāyaṃ ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’nti sampajānamusā bhaṇati, yasmā so ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti evaṃdiṭṭhiko hoti, tassa hi atthevāyaṃ laddhi. Tathā ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti evamassa khamati ceva ruccati ca. Evaṃsabhāvameva cassa cittaṃ ‘‘natthi me paṭhamaṃ jhāna’’nti. Yadā pana musā vattukāmo hoti, tadā taṃ diṭṭhiṃ vā diṭṭhiyā saha khantiṃ vā diṭṭhikhantīhi saddhiṃ ruciṃ vā, diṭṭhikhantirucīhi saddhiṃ bhāvaṃ vā vinidhāya nikkhipitvā paṭicchādetvā abhūtaṃ katvā bhaṇati, tasmā tesampi vasena aṅgabhedaṃ dassetuṃ ‘‘catūhākārehī’’tiādi vuttaṃ. Parivāre ca ‘‘aṭṭhaṅgiko [Pg.90] musāvādo’’ti (paṭi. 328) vuttattā tattha adhippetāya saññāya saddhiṃ aññopi idha ‘‘aṭṭhahākārehī’’ti eko nayo yojetabbo.

මින් පසුව, යමෙක් දැන දැනම 'ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදුණෙමි' යි බොරු පවසන්නේද, ඔහුට 'මට ප්‍රථම ධ්‍යානයක් නැත' යන වැටහීම ඇත්තේය. හෙතෙම එම වැටහීමෙහිම පිහිටා සිටියි. එසේම 'මට ප්‍රථම ධ්‍යානයක් නැත' යන්න ඔහුට වැටහෙන අතර එය පිළිගනී (ඛමති) තවද රුචි වෙයි (රුච්චති). ඔහුගේ සිතේ ස්වභාවයද එබඳුමය. යම් අවස්ථාවක බොරු පැවසීමට අවශ්‍ය වූ විට හෙතෙම එම අදහස හෝ ඒ සමඟ ඇති පිළිගැනීම හෝ රුචිය හෝ ස්වභාවය යටපත් කොට, සඟවා, නැති දෙයක් ඇති කොට පවසයි. එබැවින් ඒවායේ වශයෙන්ද අංග ප්‍රභේද දැක්වීමට 'ආකාර හතරකින්' ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළහ. පරිවාර පාලියෙහි 'මුසාවාදය අංග අටකින් යුක්තය' යි වදාළ බැවින් එහි අදහස් කළ 'සංඥාව' සමඟ 'ආකාර අටකින්' යුත් තවත් ක්‍රමයක්ද මෙහි යෙදිය යුතුය.

Ettha ca vinidhāya diṭṭhinti balavadhammavinidhānavasenetaṃ vuttaṃ. Vinidhāya khantintiādīni tato dubbaladubbalānaṃ vinidhānavasena. Vinidhāya saññanti idaṃ panettha sabbadubbaladhammavinidhānaṃ. Saññāmattampi nāma avinidhāya sampajānamusā bhāsissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Yasmā pana ‘‘samāpajjissāmī’’tiādinā anāgatavacanena pārājikaṃ na hoti, tasmā ‘‘samāpajji’’ntiādīni atītavattamānapadāneva pāṭhe vuttānīti veditabbāni.

මෙහි 'දෘෂ්ටිය යටපත් කොට' (විනිධාය දිට්ඨිං) යන්නෙන් අදහස් කළේ ප්‍රබල ධර්මයන් යටපත් කිරීමයි. 'ක්ෂාන්තිය යටපත් කොට' ආදිය ඉන් වඩා දුර්වල ධර්මයන් යටපත් කිරීමයි. 'සංඥාව යටපත් කොට' යනු සියලු දුර්වල ධර්මයන් යටපත් කිරීමයි. සංඥාව පවා යටපත් නොකොට දැන දැන බොරු පැවසීමක් විය නොහැකිය. 'සමවදින්නෙමි' ආදී අනාගත වාක්‍යයන්ගෙන් පරාජිකාව සිදු නොවන බැවින්, 'සමවැදුණෙමි' ආදී අතීත හා වර්තමාන පදයන්ම පෙළෙහි වදාරා ඇති බව දත යුතුය.

207. Ito paraṃ sabbampi imasmiṃ suddhikamahāvāre uttānatthameva. Na hettha taṃ atthi – yaṃ iminā vinicchayena na sakkā bhaveyya viññātuṃ, ṭhapetvā kilesappahānapadassa padabhājane ‘‘rāgo me catto vanto’’tiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ. Svāyaṃ vuccati – ettha hi cattoti idaṃ sakabhāvapariccajanavasena vuttaṃ. Vantoti idaṃ puna anādiyanabhāvadassanavasena. Muttoti idaṃ santatito vimocanavasena. Pahīnoti idaṃ muttassāpi kvaci anavaṭṭhānadassanavasena. Paṭinissaṭṭhoti idaṃ pubbe ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasena. Ukkheṭitoti idaṃ ariyamaggena uttāsitattā puna anallīyanabhāvadassanavasena. Svāyamattho saddasatthato pariyesitabbo. Samukkheṭitoti idaṃ suṭṭhu uttāsetvā aṇusahagatassāpi puna anallīyanabhāvadassanavasena vuttanti.

207. මින් ඉදිරියට මෙම ශුද්ධික මහා වාරයෙහි ඇති සියල්ලම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමේ පද විභාගයෙහි එන "මාගේ රාගය අත්හරින ලද්දේය, වමාරා දමන ලද්දේය" යනාදී පදවල අර්ථය හැර, මෙහි ඇති වෙනත් කිසිදු පදයක් ඉහත විනිශ්චය මගින් තේරුම් ගත නොහැකි නොවේ. එනම් එම පදවල අර්ථය මෙසේ දැක්වේ - මෙහි "චත්ත" (අත්හරින ලද) යන්න තමා සන්තක බව අත්හැරීමේ අර්ථයෙන් කියන ලද්දකි. "වන්ත" (වමාරා දැමූ) යන්න නැවත පිළිනොගැනීමේ ස්වභාවය පෙන්වීම පිණිසයි. "මුත්ත" (මිදුණු) යන්න සන්තතියෙන් මිදීමේ අර්ථයෙනි. "පහීන" (ප්‍රහීණ වූ) යන්න මිදුණු රාගය පවා කිසිදු තැනක රැඳී නොසිටින බව පෙන්වීම පිණිසයි. "පටිනිස්සට්ඨ" (ප්‍රතිනිශ්සර්ග කළ) යන්න පෙර දැඩිව ගත් දෙය නැවත අත්හැරීම පෙන්වීම පිණිසයි. "උක්ඛේටිත" (සන්ත්‍රාසයට පත් වූ) යන්න ආර්ය මාර්ගය විසින් බියගන්වන ලද බැවින් නැවත නොඇලෙන බව පෙන්වීම පිණිසයි. මෙම අර්ථය ශබ්ද ශාස්ත්‍රයෙන් සොයාගත යුතුය. "සමුක්ඛේටිත" යන්න මනාව බියගන්වා ඉතා සියුම් වූ කෙලෙස් පවා නැවත නොඇලෙන බව පෙන්වීමේ අර්ථයෙන් කියන ලද්දකි.

Suddhikavārakathā niṭṭhitā.

ශුද්ධික වාර කථාව නිමාවට පත් විය.

Vattukāmavārakathā

වත්තුවාම වාර කථාව

215. Vattukāmavārepi ‘‘tīhākārehī’’tiādīnaṃ attho, vārapeyyālappabhedo ca sabbo idha vuttanayeneva veditabbo. Kevalañhi yaṃ ‘‘mayā virajjhitvā aññaṃ vattukāmena aññaṃ vuttaṃ, tasmā natthi mayhaṃ āpattī’’ti evaṃ okāsagavesakānaṃ pāpapuggalānaṃ okāsanisedhanatthaṃ vutto. Yatheva hi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu sikkhāpaccakkhānapadesu yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā sikkhāpaccakkhātakova [Pg.91] hoti; evaṃ paṭhamajjhānādīsu uttarimanussadhammapadesu yaṃkiñci ekaṃ vattukāmo tato aññaṃ yaṃ vā taṃ vā vadantopi khette otiṇṇattā pārājikova hoti. Sace yassa vadati, so tamatthaṃ taṅkhaṇaññeva jānāti. Jānanalakkhaṇañcettha sikkhāpaccakkhāne vuttanayeneva veditabbaṃ.

215. වත්තුවාම වාරයෙහි ද "තීහාකාරේහි" යනාදී පදවල අර්ථය සහ සියලුම පෙයියාලම් ප්‍රභේදයන් මෙහි කලින් පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. කේවල වශයෙන් යමෙක් "මා හට වැරදීමකින් වෙනත් දෙයක් පැවසීමට අවශ්‍යව තිබියදී තවත් දෙයක් කියැවිණි, එබැවින් මට ඇවැතක් නැත" යනුවෙන් නිදහස සොයන පාපී පුද්ගලයන්ගේ අවස්ථාවන් වැළැක්වීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. "බුදුන් ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන (අත්හැරීම) කරමි" යි කීමට කැමති වූවෙකු "දහම ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන කරමි" යනාදී ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන පදවලින් යම් කිසිවක් කීවත්, ශික්ෂාව අත්හැරීමේ ක්ෂේත්‍රයට පැමිණි බැවින් ඔහු ශික්ෂාව අත්හළ අයෙකුම වන්නා සේම; ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී උත්තරීමනුෂ්‍යධර්ම පදවලින් කිසිවක් කීමට කැමති වූවෙකු ඉන් බැහැරව වෙනත් යමක් පැවසුවද, පාරාජිකා ක්ෂේත්‍රයට පැමිණි බැවින් පාරාජිකා වේ. ඉදින් යමෙකුට පවසන්නේ ද, ඔහු එම අර්ථය ඒ මොහොතේම දැන ගන්නේ නම් පමණි. මෙහි දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානයේ පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Ayaṃ pana viseso – sikkhāpaccakkhānaṃ hatthamuddāya sīsaṃ na otarati. Idaṃ abhūtārocanaṃ hatthamuddāyapi otarati. Yo hi hatthavikārādīhipi aṅgapaccaṅgacopanehi abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ viññattipathe ṭhitassa puggalassa āroceti, so ca tamatthaṃ jānāti, pārājikova hoti. Atha pana yassa āroceti, so na jānāti ‘‘ki ayaṃ bhaṇatī’’ti, saṃsayaṃ vā āpajjati, ciraṃ vīmaṃsitvā vā pacchā jānāti, appaṭivijānanto icceva saṅkhyaṃ gacchati. Evaṃ appaṭivijānantassa vutte thullaccayaṃ hoti. Yo pana jhānādīni attano adhigamavasena vā uggahaparipucchādivasena vā na jānāti, kevalaṃ jhānanti vā vimokkhoti vā vacanamattameva sutaṃ hoti, sopi tena vutte ‘‘jhānaṃ kira samāpajjinti esa vadatī’’ti yadi ettakamattampi jānāti, jānāticceva saṅkhyaṃ gacchati. Tassa vutte pārājikameva. Seso ekassa vā dvinnaṃ vā bahūnaṃ vā niyamitāniyamitavasena viseso sabbo sikkhāpaccakkhānakathāyaṃ vuttanayeneva veditabboti.

මෙහි ඇති විශේෂත්වය නම් - ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය අතින් දක්වන සංඥා (හස්ත මුද්‍රා) මගින් පාරාජිකා තත්ත්වයට පත් නොවේ. එහෙත් මෙම අසත්‍ය ප්‍රකාශ කිරීම හස්ත මුද්‍රාවෙන් ද පාරාජිකා තත්ත්වයට පත් වේ. යමෙක් අතේ සංඥා හෝ අවයව සෙලවීම් මගින්, තමා තුළ නොමැති උත්තරීමනුෂ්‍යධර්මයන් අර්ථය වටහාගත හැකි පුද්ගලයෙකුට හඟවන්නේ නම් සහ ඔහු එය වටහා ගන්නේ නම් පාරාජිකා වේ. ඉදින් යමෙකුට පවසයි ද, ඔහු "මොහු කුමක් පවසන්නේදැයි" නොදන්නේ නම්, සැකයට පත් වන්නේ නම් හෝ බොහෝ වේලාවක් කල්පනා කර පසුව දැන ගන්නේ නම්, ඔහු වටහා නොගත්තෙකු ලෙසම ගණන් ගැනේ. එවැනි වටහා නොගන්නා අයෙකුට පැවසූ විට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. යමෙක් ධ්‍යාන ආදිය තමා ලැබූ බවක් හෝ ඉගෙනීම් විමසීම් වශයෙන් හෝ නොදන්නේ නම්, කේවල වශයෙන් "ධ්‍යානය" හෝ "විමොක්ෂය" යන වචන මාත්‍රයක් පමණක් අසා තිබේ නම්, ඔහුට "මොහු ධ්‍යානයට සමවැදුණු බව පවසයි" යන මෙපමණ මාත්‍රයක් හෝ වැටහේ නම් ඔහු දැනගත්තෙකු ලෙසම ගණන් ගැනේ. එවිට පාරාජිකා වේ. ඉතිරි එක් අයෙකුට, දෙදෙනෙකුට හෝ බොහෝ දෙනෙකුට නියමිත හෝ නොනියමිත වශයෙන් වන සියලු විශේෂයන් ශික්ෂා ප්‍රත්‍යාඛ්‍යාන කථාවෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Vattukāmavārakathā niṭṭhitā.

වත්තුවාම වාර කථාව නිමාවට පත් විය.

Paccayapaṭisaṃyuttavārakathā

ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වාර කථාව

220. Paccayapaṭisaṃyuttavārepi – sabbaṃ vārapeyyālabhedaṃ pubbe āgatapadānañca atthaṃ vuttanayeneva ñatvā pāḷikkamo tāva evaṃ jānitabbo. Ettha hi ‘‘yo te vihāre vasi, yo te cīvaraṃ paribhuñji, yo te piṇḍapātaṃ paribhuñji, yo te senāsanaṃ paribhuñji, yo te gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ paribhuñjī’’ti ime pañca paccattavacanavārā, ‘‘yena te vihāro paribhutto’’tiādayo pañca karaṇavacanavārā, ‘‘yaṃ tvaṃ āgamma vihāraṃ adāsī’’tiādayo pañca upayogavacanavārā vuttā, tesaṃ vasena idha vuttena suññāgārapadena saddhiṃ pubbe vuttesu paṭhamajjhānādīsu sabbapadesu [Pg.92] vārapeyyālabhedo veditabbo. ‘‘Yo te vihāre, yena te vihāro, yaṃ tvaṃ āgamma vihāra’’nti evaṃ pariyāyena vuttattā pana ‘‘aha’’nti ca avuttattā paṭivijānantassa vuttepi idha thullaccayaṃ, apaṭivijānantassa dukkaṭanti ayamettha vinicchayo.

220. ප්‍රත්‍ය සම්බන්ධ වාරයෙහි ද - සියලු වාර පෙයියාලම් ප්‍රභේදයන් සහ කලින් ආ පදවල අර්ථයන් පවසන ලද ක්‍රමයටම දැනගෙන, පාලි අනුපිළිවෙළ මෙසේ දත යුතුය. මෙහි "යමෙක් ඔබේ විහාරයෙහි වාසය කළේ ද, යමෙක් ඔබේ සිවුරු පරිභෝජනය කළේ ද, යමෙක් ඔබේ පිණ්ඩපාතය පරිභෝජනය කළේ ද, යමෙක් ඔබේ සෙනසුන පරිභෝජනය කළේ ද, යමෙක් ඔබේ ගිලානප්‍රත්‍ය භෛෂජ්‍ය පරික්ඛාර පරිභෝජනය කළේ ද" යන මෙම ප්‍රථමා විභක්ති වාර පහ ද, "යමෙකු විසින් ඔබේ විහාරය පරිභෝජනය කරන ලද්දේ ද" යනාදී තෘතීයා විභක්ති වාර පහ ද, "ඔබ යම් විහාරයක් ඇසුරු කොට දන් දුන්නේ ද" යනාදී ද්විතීයා විභක්ති වාර පහ ද පවසන ලදී. ඒවායේ බලයෙන් මෙහි පවසන ලද ශුන්‍යාගාර පදය සමග පෙර වාරවල කී ප්‍රථම ධ්‍යාන ආදී සියලු පදවල වාර පෙයියාලම් ප්‍රභේදයන් දත යුතුය. "යමෙක් ඔබේ විහාරයෙහි, යමෙකු විසින් ඔබේ විහාරය, ඔබ යම් විහාරයක් ඇසුරු කොට" යනුවෙන් මෙසේ පර්යාය ක්‍රමයෙන් පැවසූ බැවින් සහ "මම" යනුවෙන් සෘජුව නොපැවසූ බැවින්, වටහා ගන්නා අයෙකුට පැවසූවත් මෙහි ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. වටහා නොගන්නා අයෙකුට පැවසූ විට දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙය මෙහි විනිශ්චයයි.

Anāpattibhedakathā

අනාපත්ති ප්‍රභේද කථාව

Evaṃ vitthāravasena āpattibhedaṃ dassetvā idāni anāpattiṃ dassento ‘‘anāpatti adhimānenā’’tiādimāha. Tattha adhimānenāti adhigatamānena samudācarantassa anāpatti. Anullapanādhippāyassāti kohaññe icchācāre aṭhatvā anullapanādhippāyassa sabrahmacārīnaṃ santike aññaṃ byākarontassa anāpatti. Ummattakādayo pubbe vuttanayāeva. Idha pana ādikammikā vaggumudātīriyā bhikkhū. Tesaṃ anāpattīti.

මෙසේ විස්තර වශයෙන් ඇවැත් ප්‍රභේදයන් දක්වා දැන් ඇවැත් නොවන අවස්ථා දක්වමින් "අධිමානයෙන් ඇවැත් නොවේ" යනාදිය පැවසූහ. එහි "අධිමානයෙන්" යනු තමා ලඟා කරගත් බවට වූ වැරදි වැටහීමෙන් යුතුව පවසන්නා හට ඇවැත් නොවේ. "ප්‍රකාශ කිරීමේ අදහසක් නොමැතිව" යනු කුහකකමින් යුත් ලාභ අපේක්ෂාවෙහි නොපිහිටා, තමා උසස් කොට දැක්වීමේ අභිලාෂයක් නොමැතිව සබ්‍රහ්මචාරීන් හමුවේ අන්‍ය දෙයක් (අර්හත් ඵලය වැනි) ප්‍රකාශ කරන්නා හට ඇවැත් නොවේ. උමතු වූවන් ආදීන් පිළිබඳව පෙර පවසන ලද ක්‍රමයමය. මෙහි මුල්ම වැරදිකරුවන් (ආදිකම්මිකයන්) වූයේ වග්ගුමුදා නදී තෙර වැසි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ඔවුන්ට ඇවැත් නොවේ.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – hatthamuddāya ārocentassa kāyacittato, vacībhedena ārocentassa vācācittato, ubhayaṃ karontassa kāyavācācittato samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedanaṃ hasantopi hi somanassiko ullapati bhāyantopi majjhattopīti.

සමුට්ඨාන ආදියේදී මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්ත වේ - හස්ත මුද්‍රාවෙන් පවසන්නා හට කය හා සිතින් ද, වචන කඩ කිරීමෙන් පවසන්නා හට වචනය හා සිතින් ද, දෙකම කරන්නා හට කය, වචනය හා සිතින් ද සමුට්ඨානය වේ. මෙය ක්‍රියාවකි, සංඥා විමොක්ෂයකි, සචිත්තකයකි, ලෝකවජ්ජයකි, කායකර්මයකි, වචීකර්මයකි, අකුසල සිතකි, වේදනා තුනම වේ. සිනාසෙමින් වුව ද සොමනස්ස සහගතව පවසයි, බියෙන් වුව ද මැදහත් සිතින් වුව ද පවසයි.

Vinītavatthuvaṇṇanā

විනීත වස්තු වර්ණනාව

223. Vinītavatthūsu – adhimānavatthu anupaññattiyaṃ vuttanayameva.

223. විනීත වස්තූන් අතර - අධිමාන වස්තුව අනුප්‍රඥප්තියෙහි පවසන ලද ක්‍රමයමය.

Dutiyavatthusmiṃ – paṇidhāyāti patthanaṃ katvā. Evaṃ maṃ jano sambhāvessatīti evaṃ araññe vasantaṃ maṃ jano arahatte vā sekkhabhūmiyaṃ vā sambhāvessati, tato lokassa sakkato bhavissāmi garukato mānito pūjitoti. Āpatti dukkaṭassāti evaṃ paṇidhāya ‘‘araññe vasissāmī’’ti gacchantassa padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Tathā araññe kuṭikaraṇacaṅkamananisīdananivāsanapāvuraṇādīsu sabbakiccesu payoge payoge dukkaṭaṃ. Tasmā evaṃ araññe na vasitabbaṃ. Evaṃ vasanto hi sambhāvanaṃ labhatu vā mā vā dukkaṭaṃ āpajjati. Yo pana samādinnadhutaṅgo [Pg.93] ‘‘dhutaṅgaṃ rakkhissāmī’’ti vā ‘‘gāmante me vasato cittaṃ vikkhipati, araññaṃ sappāya’’nti cintetvā vā ‘‘addhā araññe tiṇṇaṃ vivekānaṃ aññataraṃ pāpuṇissāmī’’ti vā ‘‘araññaṃ pavisitvā arahattaṃ apāpuṇitvā na nikkhamissāmī’’ti vā ‘‘araññavāso nāma bhagavatā pasattho, mayi ca araññe vasante bahū sabrahmacārino gāmantaṃ hitvā āraññakā bhavissantī’’ti vā evaṃ anavajjavāsaṃ vasitukāmo hoti, tena vasitabbaṃ.

දෙවන වස්තුවේදී – 'පණිධාය' යනු ප්‍රාර්ථනාවක් කිරීමයි. 'මෙසේ ජනයා මා හට ගරු කරනු ඇත' යනු 'මෙසේ වනයෙහි වසන මා හට ජනයා රහත් බවෙහි හෝ ශෛක්ෂ භූමියෙහි ලා සලකනු ඇත, එයින් මම ලෝකයාගේ සත්කාරයට, ගරුකාරයට, බහුමානයට හා පිදුමට ලක්වන්නෙමි' යන්නයි. 'දුක්කටාපත්තියක් වේ' යනු මෙසේ අදහස් ඇති කරගෙන 'වනයෙහි වසන්නෙමි' යි යන භික්ෂුවගේ පියවරක් පියවරක් පාසා දුක්කටාපත්ති වේ. එලෙසම වනයෙහි කුටි තැනීම, සක්මන් කිරීම, හිඳීම, සිවුරු හැඳීම, පෙරවීම ආදී සියලු කටයුතුවලදී කරන සෑම උත්සාහයකදීම දුක්කටාපත්ති වේ. එබැවින් එවැනි අදහසින් වනයෙහි වාසය නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, එවැනි අදහසින් වසන්නාට ප්‍රශංසාව ලැබුණද නොලැබුණද දුක්කටාපත්ති සිදු වේ. යම් භික්ෂුවක් සමාදන් වූ ධුතාංග ඇත්තේ 'ධුතාංග රකින්නෙමි' යි කියා හෝ, 'ගම් කෙළවර වාසය කරන මාගේ සිත විසිරෙයි, වනය මට සප්පාය වේ' යි සිතා හෝ, 'ඒකාන්තයෙන්ම වනයෙහි වාසය කරමින් ත්‍රිවිධ විවේකයන්ගෙන් එක්තරා විවේකයකට පැමිණෙන්නෙමි' යි කියා හෝ, 'වනයට වැදී රහත් බවට පත් නොවී නික්ම නොයන්නෙමි' යි කියා හෝ, 'වන්‍ය වාසය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දකි, මා වනයෙහි වසන කල්හි බොහෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් ගම් කෙළවර අතහැර ආරණ්‍යවාසීන් වනු ඇත' යි කියා හෝ මෙසේ නිවැරදි වාසයකින් වාසය කරනු කැමති වේද, ඔහු විසින් (වනයෙහි) වාසය කළ යුතුය.

Tatiyavatthusmimpi – ‘‘abhikkantādīni saṇṭhapetvā piṇḍāya carissāmī’’ti nivāsanapārupanakiccato pabhuti yāva bhojanapariyosānaṃ tāva payoge payoge dukkaṭaṃ. Sambhāvanaṃ labhatu vā mā vā dukkaṭameva. Khandhakavattasekhiyavattaparipūraṇatthaṃ pana sabrahmacārīnaṃ diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ vā pāsādikehi abhikkamapaṭikkamādīhi piṇḍāya pavisanto anupavajjo viññūnanti.

තෙවන වස්තුවේදී ද – 'සක්මන් කිරීම ආදිය මැනවින් පිහිටුවා පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙන්නෙමි' යි සිතා සිවුරු හැඳීම හා පෙරවීමේ කටයුත්තේ සිට ආහාර අනුභව කොට අවසන් වන තෙක් කරන සෑම උත්සාහයකදීම දුක්කටාපත්ති වේ. ප්‍රශංසාව ලැබුණද නොලැබුණද දුක්කටාපත්තිම වේ. එහෙත් ඛන්ධක වත් හා සේඛියා වත් සම්පූර්ණ කිරීමේ අදහසින් හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ආදර්ශයක් වීම පිණිස හෝ ප්‍රසාදජනක ලෙස ගමන් කිරීම, පෙරළා පැමිණීම ආදියෙන් පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩිනා භික්ෂුව නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා නොකටයුතුය.

Catutthapañcamavatthūsu – ‘‘yo te vihāre vasī’’ti ettha vuttanayeneva ‘‘aha’’nti avuttattā pārājikaṃ natthi. Attupanāyikameva hi samudācarantassa pārājikaṃ vuttaṃ.

හතරවන හා පස්වන වස්තූන්හි – 'යමෙක් ඔබේ විහාරයෙහි වාසය කළේද' යන මෙහි, කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම 'මම' යන්නක් නොපැවසූ බැවින් පාරාජිකා පත්තියක් නැත. මක්නිසාද යත්, පාරාජිකාව පනවන ලද්දේ උත්තරීමනුස්සධම්ම තමා වෙත පවරා ගනිමින් කථා කරන භික්ෂුවට පමණි.

Paṇidhāya caṅkamītiādīni heṭṭhā vuttanayāneva.

'පණිධාය චංකමති' (අදහස් ඇතිව සක්මන් කරයි) යනාදී වචන යට කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Saṃyojanavatthusmiṃ – saṃyojanā pahīnātipi ‘‘dasa saṃyojanā pahīnā’’tipi ‘‘ekaṃ saṃyojanaṃ pahīna’’ntipi vadato kilesappahānameva ārocitaṃ hoti, tasmā pārājikaṃ.

සංයෝජන වස්තුවේදී – 'සංයෝජන ප්‍රහීණ කළෙමි' යි කීවද, 'සංයෝජන දසයම ප්‍රහීණ කළෙමි' යි කීවද, 'එක් සංයෝජනයක් ප්‍රහීණ කළෙමි' යි කීවද, එයින් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමක්ම ප්‍රකාශ වන බැවින් පාරාජිකාපත්ති වේ.

224. Rahovatthūsu – raho ullapatīti ‘‘rahogato arahā aha’’nti vadati, na manasā cintitameva karoti. Tenettha dukkaṭaṃ vuttaṃ.

224. රහස් වස්තූන්හි (රහසිගතව පැවසීමේදී) – 'රහසිගතව උදම් අනයි' යනු 'රහසක් වූ තැනකට ගොස් මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි' පවසයි. සිතින් සිතූ පමණකින් මෙය සිදු නොවේ (එනම් වචනයෙන් පැවසිය යුතුය). එබැවින් මෙහිදී දුක්කටාපත්තියක් වදාරන ලදී.

Vihāravatthu upaṭṭhānavatthu ca vuttanayameva.

විහාර වස්තුව සහ උපස්ථාන වස්තුව ද කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

225. Na dukkaravatthusmiṃ – tassa bhikkhuno ayaṃ laddhi – ‘‘ariyapuggalāva bhagavato sāvakā’’ti. Tenāha – ‘‘ye kho te bhagavato sāvakā te evaṃ vadeyyu’’nti. Yasmā cassa ayamadhippāyo – ‘‘sīlavatā [Pg.94] āraddhavipassakena na dukkaraṃ aññaṃ byākātuṃ, paṭibalo so arahattaṃ pāpuṇitu’’nti. Tasmā ‘‘anullapanādhippāyo aha’’nti āha.

225. දුෂ්කර නොවන වස්තුවේදී – ඒ භික්ෂුවට මෙබඳු ලබ්ධියක් (මතයක්) විය, එනම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෝ වනාහි ආර්ය පුද්ගලයෝමය' යන්නයි. එබැවින් ඔහු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ යම් ශ්‍රාවකයෙක් වේද ඔහු එසේ පවසනු ඇත' යි කීවේය. එමෙන්ම ඔහුගේ අදහස වූයේ 'සිල්වත් වූ, වීර්යය වැඩූ විදර්ශනා ඇති භික්ෂුවට අන්‍ය වූ අර්හත් ඵලය ප්‍රකාශ කිරීම දුෂ්කර නොවේ, ඔහු රහත් බව ලැබීමට සමර්ථය' යන්නයි. එබැවින් 'මම පුරසාරම් දෙඩීමේ අදහසින් කීවා නොවේ' යයි පැවසීය.

Vīriyavatthusmiṃ ārādhanīyoti sakkā ārādhetuṃ sampādetuṃ nibbattetunti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

වීර්යය වස්තුවේදී – 'ආරාධනීයෝ' යනු ආරාධනය කළ හැකිය, සාධනය කළ හැකිය, උපදවා ගත හැකිය යන්නයි. සෙසු කොටස් පෙර පරිදිමය.

Maccuvatthusmiṃ so bhikkhu ‘‘yassa vippaṭisāro uppajjati, so bhāyeyya. Mayhaṃ pana avippaṭisāravatthukāni parisuddhāni sīlāni, svāhaṃ kiṃ maraṇassa bhāyissāmī’’ti etamatthavasaṃ paṭicca ‘‘nāhaṃ āvuso maccuno bhāyāmī’’ti āha. Tenassa anāpatti.

මෘත්‍යු වස්තුවේදී – ඒ භික්ෂුව 'යමෙකුට පසුතැවිල්ලක් උපදීද ඔහු මරණයට බිය විය යුතුය. මට වනාහි පසුතැවීමට කරුණක් නොමැති පිරිසිදු සීලයන් ඇත, එබඳු මම මරණයට කුමකට බිය වෙම්ද' යි මෙබඳු අර්ථයක් ඇතිව 'ඇවැත්නි, මම මරණයට බිය නොවෙමි' යි පැවසීය. එබැවින් ඔහුට ඇවතක් නැත.

Vippaṭisāravatthusmimpi eseva nayo. Tato parāni tīṇi vatthūni vīriyavatthusadisāneva.

පසුතැවිලි වස්තුවේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. එයින් පසු එන වස්තූන් තුන වීර්යය වස්තුවට සමාන වේ.

Vedanāvatthūsupaṭhamasmiṃ tāva so bhikkhu paṭisaṅkhānabalena adhivāsanakhantiyaṃ ṭhatvā ‘‘nāvuso sakkā yena vā tena vā adhivāsetu’’nti āha. Tenassa anāpatti.

වේදනා වස්තූන් අතුරින් පළමු වැන්නෙහි, ඒ භික්ෂුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයේ බලයෙන් ඉවසීමේ ශක්තියෙහි (අධිවාසනා ක්ෂාන්තියෙහි) පිහිටා 'ඇවැත්නි, යමෙකුට වුවද මෙය ඉවසිය නොහැක' යි පැවසීය. එබැවින් ඔහුට ඇවතක් නැත.

Dutiye pana attupanāyikaṃ akatvā ‘‘nāvuso sakkā puthujjanenā’’ti pariyāyena vuttattā thullaccayaṃ.

දෙවන වස්තුවේදී නම් තමා වෙත පවරා ගැනීමක් නොකොට 'ඇවැත්නි, පෘථග්ජනයෙකුට මෙය ඉවසිය නොහැක' යි පර්යායයෙන් පැවසූ බැවින් ථුල්ලච්චය ඇවතක් වේ.

226. Brāhmaṇavatthūsuso kira brāhmaṇo na kevalaṃ ‘‘āyantu bhonto arahanto’’ti āha. Yaṃ yaṃ panassa vacanaṃ mukhato niggacchati, sabbaṃ ‘‘arahantānaṃ āsanāni paññapetha, pādodakaṃ detha, arahanto pāde dhovantū’’ti arahantavādapaṭisaṃyuttaṃyeva. Taṃ panassa pasādabhaññaṃ saddhācaritattā attano saddhābalena samussāhitassa vacanaṃ. Tasmā bhagavā ‘‘anāpatti, bhikkhave, pasādabhaññe’’ti āha. Evaṃ vuccamānena pana bhikkhunā na haṭṭhatuṭṭheneva paccayā paribhuñjitabbā, ‘‘arahattasampāpikaṃ paṭipadaṃ paripūressāmī’’ti evaṃ yogo karaṇīyoti.

226. බ්‍රාහ්මණ වස්තූන්හි – ඒ බ්‍රාහ්මණයා හුදෙක් 'පින්වත් රහතන් වහන්සේලා වඩිනා සේක්වා' යි පමණක් කීවේ නොවේ. ඔහුගේ මුඛයෙන් නික්මෙන යම් වචනයක් වේද, ඒ සියල්ල 'රහතන් වහන්සේලාට ආසන පනවන්න, පා සෝදන පැන් දෙන්න, රහතන් වහන්සේලා පා දෝවනය කෙරෙත්වා' යනාදී වශයෙන් රහත් යන වචනය හා සම්බන්ධ වූයේමය. එය වනාහි ශ්‍රද්ධා චරිතයක් ඇති බැවින් ස්වකීය ශ්‍රද්ධා බලයෙන් උත්සාහවත් වූවෙකුගේ ප්‍රසාදය නිසා කියවුණු වචනයකි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, ප්‍රසාදය නිසා පැවසූ වචනයෙහි ඇවතක් නැත' යි වදාළ සේක. මෙසේ කියනු ලබන භික්ෂුව විසින් හුදෙක් සතුටට පත්ව සිව්පසය පරිභෝජනය නොකළ යුතු අතර, 'රහත් බව ලබා දෙන ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කරන්නෙමි' යි මෙලෙස වීර්යය කළ යුතුය යනු අනුශාසනාවයි.

Aññabyākaraṇavatthūnisaṃyojanavatthusadisāneva. Agāravatthusmiṃ so bhikkhu gihibhāve anatthikatāya anapekkhatāya ‘‘abhabbo kho āvuso mādiso’’ti āha, na ullapanādhippāyena. Tenassa anāpatti.

අන්‍ය ව්‍යාකරණ වස්තූන් සංයෝජන වස්තුවට සමාන වේ. අගාර (ගිහි) වස්තුවේදී ඒ භික්ෂුව ගිහි ජීවිතය පිළිබඳ ආශාවක් හෝ අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින් 'ඇවැත්නි, මා වැනි අයෙකුට (ගිහි ජීවිතය) කළ නොහැකිය' යි පැවසීය. එය පුරසාරම් දෙඩීමේ අදහසින් කීවක් නොවේ. එබැවින් ඔහුට ඇවතක් නැත.

227. Āvaṭakāmavatthusmiṃ [Pg.95] so bhikkhu vatthukāmesu ca kilesakāmesu ca lokiyeneva ādīnavadassanena nirapekkho. Tasmā ‘‘āvaṭā me āvuso kāmā’’ti āha. Tenassa anāpatti. Ettha ca āvaṭāti āvāritā nivāritā, paṭikkhittāti attho.

227. ආවටකාම වස්තුවේදී ඒ භික්ෂුව වස්තු කාමයන්හි හා ක්ලේශ කාමයන්හි ලෝකීය ඥානයෙන්ම ආදීනව දැකීමෙන් අපේක්ෂාවක් රහිත විය. එබැවින් 'ඇවැත්නි, මා හට කාමයෝ වළක්වන ලදහ' යි පැවසීය. එබැවින් ඔහුට ඇවතක් නැත. මෙහි 'ආවටා' යනු වළක්වන ලද, වැළැක්වූ හෝ ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද යන අර්ථයයි.

Abhirativatthusmiṃ so bhikkhu sāsane anukkaṇṭhitabhāvena uddesaparipucchādīsu ca abhiratabhāvena ‘‘abhirato ahaṃ āvuso paramāya abhiratiyā’’ti āha, na ullapanādhippāyena. Tenassa anāpatti.

අභිරති වස්තුවේදී ඒ භික්ෂුව ශාසනයෙහි නොකලකිරුණු බැවින් ද උදේස හා පරිපුච්ඡා (ධර්මය ඉගෙනීම හා විමසීම) ආදියෙහි ඇලුනු බැවින් ද 'ඇවැත්නි, මම උතුම් ඇල්මකින් යුතුව ඇලුනෙමි' යි පැවසීය. එය පුරසාරම් දෙඩීමේ අදහසින් කීවක් නොවේ. එබැවින් ඔහුට ඇවතක් නැත.

Pakkamanavatthusmiṃ yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissatīti evaṃ āvāsaṃ vā maṇḍapaṃ vā sīmaṃ vā yaṃkiñci ṭhānaṃ paricchinditvā katāya katikāya yo ‘‘maṃ arahāti jānantū’’ti tamhā ṭhānā paṭhamaṃ pakkamati, pārājiko hoti. Yo pana ācariyupajjhāyānaṃ vā kiccena mātāpitūnaṃ vā kenacideva karaṇīyena bhikkhācāratthaṃ vā uddesaparipucchānaṃ vā atthāya aññena vā tādisena karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ atikkamitvā gacchati, anāpatti. Sacepissa evaṃ gatassa pacchā icchācāro uppajjati ‘‘na dānāhaṃ tattha gamissāmi evaṃ maṃ arahāti sambhāvessantī’’ti anāpattiyeva.

ප්‍රක්කමන (පිටත්වීමේ) වස්තුවෙහි, 'යමෙක් මේ ආවාසයෙන් පළමුව පිටත් වේ ද' යනාදී වශයෙන් ආරාමයක් හෝ මණ්ඩපයක් හෝ සීමාවක් හෝ යම්කිසි ස්ථානයක් නියම කොට කරගත් කතිකාවතක දී, 'මාව රහතන් වහන්සේ නමකැයි මොවුන් දැනගනිත්වා' යි සිතා ඒ ස්ථානයෙන් පළමුව පිටත් වේ නම්, ඔහු පාරාජිකා වේ. නමුත් යමෙක් ආචාර්ය උපජ්ඣායයන්ගේ කටයුත්තකට හෝ මවුපියන්ගේ යම් කටයුත්තකට හෝ පිඬුසිඟා වැඩීම පිණිස හෝ ඉගෙනීම් විමසීම් කටයුතු (උද්දේස පරිපුච්ඡා) සඳහා හෝ වෙනත් එවැනි සුදුසු කටයුත්තකට ඒ ස්ථානය ඉක්මවා යයි නම් ඇවතක් නැත. එලෙස ගිය පසුව, 'දැන් මම එහි නොයන්නෙමි, එවිට මොවුන් මාව රහතන් වහන්සේ නමකැයි සලකනු ඇතැයි' අකුසල සහගත අදහසක් (ඉච්ඡාචාරය) උපන්නේ වුවද එය ඇවතක් නොවේ.

Yopi kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ patvā sajjhāyamanasikārādivasena aññavihito vā hutvā corādīhi vā anubaddho meghaṃ vā uṭṭhitaṃ disvā anovassakaṃ pavisitukāmo taṃ ṭhānaṃ atikkamati, anāpatti. Yānena vā iddhiyā vā gacchantopi pārājikaṃ nāpajjati, padagamaneneva āpajjati. Tampi yehi saha katikā katā, tehi saddhiṃ apubbaṃacarimaṃ gacchanto nāpajjati. Evaṃ gacchantā hi sabbepi aññamaññaṃ rakkhanti. Sacepi maṇḍaparukkhamūlādīsu kiñci ṭhānaṃ paricchinditvā ‘‘yo ettha nisīdati vā caṅkamati vā, taṃ arahāti jānissāma’’ pupphāni vā ṭhapetvā ‘‘yo imāni gahetvā pūjaṃ karissati, taṃ arahāti jānissāmā’’tiādinā nayena katikā katā hoti, tatrāpi icchācāravasena tathā karontassa pārājikameva. Sacepi upāsakena antarāmagge vihāro vā kato hoti, cīvarādīni vā ṭhapitāni honti, ‘‘ye arahanto te imasmiṃ vihāre vasantu, cīvarādīni ca gaṇhantū’’ti. Tatrāpi icchācāravasena vasantassa vā cīvarādīni vā gaṇhantassa pārājikameva. Etaṃ pana adhammikakatikavattaṃ, tasmā na kātabbaṃ, aññaṃ vā evarūpaṃ ‘‘imasmiṃ temāsabbhantare [Pg.96] sabbeva āraññakā hontu, piṇḍapātikaṅgādiavasesadhutaṅgadharā vā atha vā sabbeva khīṇāsavā hontū’’ti evamādi. Nānāverajjakā hi bhikkhū sannipatanti. Tattha keci dubbalā appathāmā evarūpaṃ vattaṃ anupāletuṃ na sakkonti. Tasmā evarūpampi vattaṃ na kātabbaṃ. ‘‘Imaṃ temāsaṃ sabbeheva na uddisitabbaṃ, na paripucchitabbaṃ, na pabbājetabbaṃ, mūgabbataṃ gaṇhitabbaṃ, bahi sīmaṭṭhassāpi saṅghalābho dātabbo’’ti evamādikaṃ pana na kātabbameva.

යමෙක් යම් කටයුත්තක් සඳහා ඒ ස්ථානයට පැමිණ සජ්ඣායනය හෝ මෙනෙහි කිරීම් ආදියෙහි යෙදී සිත වෙනත් අරමුණක තිබියදී හෝ සොරුන් ආදීන් ලුහුබැඳීම නිසා හෝ වැසි වසිනු දැක නොතෙමෙන තැනකට පිවිසීමේ අදහසින් ඒ ස්ථානය ඉක්මවා යයි නම්, එය ඇවතක් නොවේ. වාහනයකින් හෝ සෘද්ධියෙන් යන්නාට ද පාරාජිකා ඇවතක් සිදු නොවේ, පයින් යාමෙන්ම එය සිදු වේ. එම පයින් යාම ද යමෙකු සමඟ කතිකාවතක් කරගත්තේද ඔවුන් සමඟ එකවර (පෙර පසු නොවී) යන්නේ නම් ඇවැත් නැත. මන්ද මෙසේ එක්ව යන්නා වූ සියල්ලෝම එකිනෙකා රැකගන්නා බැවිනි. මණ්ඩප හෝ රුක්මුල් ආදී යම් ස්ථානයක් වෙන්කොට, 'යමෙක් මෙහි හිඳී ද හෝ සක්මන් කරයි ද, ඔහුව රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගන්නෙමු' යනුවෙන් හෝ මල් තබා 'යමෙක් මේ මල් ගෙන පූජා කරයි ද ඔහුව රහතන් වහන්සේ නමකැයි දැනගන්නෙමු' යනාදී වශයෙන් කතිකාවතක් කර ඇති කල්හි, යමෙක් අකුසල් අදහසින් (ඉච්ඡාචාරය) එසේ කරයි නම් ඔහුට පාරාජිකා ඇවැත් වේ. යම් උපාසකයෙකු විසින් මඟ අතරතුර විහාරයක් කරවා හෝ සිවුරු ආදිය තබා 'යම් රහතන් වහන්සේලා වෙත් නම් උන්වහන්සේලා මේ විහාරයේ වෙසෙත්වා, සිවුරු ආදිය පිළිගනිත්වා' යි කී විට, අකුසල් අදහසින් (ඉච්ඡාචාරය) එහි වසන හෝ සිවුරු පිළිගන්නා මහණාට ද පාරාජිකා ඇවැත් වේ. නමුත් මෙය අධර්මවාදී කතිකාවතකි, එබැවින් එවැනි කතිකාවත් නොකට යුතුය. 'මේ තුන් මස තුළ සියල්ලෝම ආරණ්‍යවාසී වෙත්වා, පිණ්ඩපාතිකංග ආදී ධුතාංග ධරන්නෝ වෙත්වා හෝ සියල්ලෝම රහතන් වහන්සේලා වෙත්වා' යනාදී වශයෙන් ද වෙනත් එවැනි කතිකාවත් නොකට යුතුය. මන්ද යත්, විවිධ රටවලින් භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වන බැවිනි. එහි ඇතැම් දුබල, ශක්තිය අඩු භික්ෂූන්ට මෙවැනි වත් පිළිපැදිය නොහැක. එබැවින් මෙවැනි වත් නොකට යුතුය. 'මේ තුන් මස පුරා කිසිවෙකු උගන්වා නොගත යුතුය, විමසීම් නොකට යුතුය, පැවිදි නොකට යුතුය, ගොළු වතක් (මූගබ්බත) සමාදන් විය යුතුය, සීමාවෙන් පිටත සිටින භික්ෂූන්ට ද සංඝ ලාභය දිය යුතුය' යනාදී කතිකාවත් ද කිසිසේත් නොකට යුතුය.

228. Lakkhaṇasaṃyutte yvāyaṃ āyasmā ca lakkhaṇoti lakkhaṇatthero vutto, esa jaṭilasahassassa abbhantare ehibhikkhūpasampadāya upasampanno ādittapariyāyāvasāne arahattappatto eko mahāsāvakoti veditabbo. Yasmā panesa lakkhaṇasampannena sabbākāraparipūrena brahmasamena attabhāvena samannāgato, tasmā lakkhaṇoti saṅkhaṃ gato. Mahāmoggallānatthero pana pabbajitadivasato sattame divase arahattappatto dutiyo aggasāvako.

228. ලක්ඛණ සංයුත්තයේ සඳහන් වන යම් මේ ආයුෂ්මත් ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ නමක් ඇත්ද, උන්වහන්සේ ජටිලයන් දහසක් අතරෙහි 'එහි භික්ෂු' (ඒහිභික්ඛු) පැවිද්දෙන් උපසම්පදාව ලබා ආදිත්ත පරියාය සූත්‍රය අවසානයේ රහත්භාවයට පත් වූ එක් මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ නමක් ලෙස දත යුතුය. උන්වහන්සේ පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ, සියලු අයුරින් පරිපූර්ණ වූ මහා බ්‍රහ්මයාගේ බඳු වූ ශරීරයකින් (අත්තභාවයකින්) යුක්ත වූ නිසා 'ලක්ඛණ' යන නමින් ප්‍රකට වූහ. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සත්වැනි දින රහත්භාවයට පත් වූ දෙවැනි අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ය.

Sitaṃ pātvākāsīti mandahasitaṃ pātuakāsi, pakāsayi dassesīti vuttaṃ hoti. Kiṃ pana disvā thero sitaṃ pātvākāsīti? Upari pāḷiyaṃ āgataṃ aṭṭhikasaṅkhalikaṃ ekaṃ petaloke nibbattaṃ sattaṃ disvā, tañca kho dibbena cakkhunā, na pasādacakkhunā. Pasādacakkhussa hi ete attabhāvā na āpāthaṃ āgacchanti. Evarūpaṃ pana attabhāvaṃ disvā kāruññe kātabbe kasmā sitaṃ pātvākāsīti? Attano ca buddhañāṇassa ca sampattisamanussaraṇato. Tañhi disvā thero ‘‘adiṭṭhasaccena nāma puggalena paṭilabhitabbā evarūpā attabhāvā mutto ahaṃ, lābhā vata me, suladdhaṃ vata me’’ti attano ca sampattiṃ anussaritvā ‘‘aho buddhassa bhagavato ñāṇasampatti, yo ‘kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo; na cintetabbo’ti (a. ni. 4.77) desesi, paccakkhaṃ vata katvā buddhā desenti, suppaṭividdhā buddhānaṃ dhammadhātū’’ti evaṃ buddhañāṇasampattiñca saritvā sitaṃ pātvākāsīti. Yasmā pana khīṇāsavā nāma na akāraṇā sitaṃ pātukaronti, tasmā taṃ lakkhaṇatthero pucchi – ‘‘ko nu kho āvuso moggallāna hetu, ko paccayo sitassa pātukammāyā’’ti. Thero pana yasmā yehi ayaṃ upapatti sāmaṃ adiṭṭhā, te dussaddhāpayā honti, tasmā bhagavantaṃ sakkhiṃ katvā byākātukāmatāya ‘‘akālo kho, āvuso’’tiādimāha[Pg.97]. Tato bhagavato santike puṭṭho ‘‘idhāhaṃ āvuso’’tiādinā nayena byākāsi.

'සිතං පාත්වාකාසි' යනු මඳ සිනහවක් පහළ කළ බවයි, ප්‍රකාශ කළ බව හෝ දැක්වූ බව එයින් අදහස් වේ. තෙරුන් වහන්සේ කුමක් දැක සිනහ පහළ කළ සේක් ද? පෙත ලෝකයෙහි උපන්, ඇටසැකිල්ලක් බඳු වූ එක් සත්ත්වයෙකු දැක, එය ද දිව්‍ය චක්ෂුසින් මිස සාමාන්‍ය ඇසින් (පසාද චක්ඛු) නොවේ. මන්ද සාමාන්‍ය ඇසට මෙවැනි සත්ත්වයන් නොපෙනෙන බැවිනි. මෙවැනි ශරීරයක් දැක කරුණාව උපදවිය යුතු තැන තෙරුන් වහන්සේ සිනාසුණේ ඇයි? තමන්ගේ සහ බුදුන් වහන්සේගේ ඥානයෙහි සම්පත්තිය සිහිපත් කිරීමෙනි. ඒ ප්‍රේතයා දැක තෙරුන් වහන්සේ, 'චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ නොකළ පුද්ගලයෙකු විසින් ලැබිය හැකි මෙවැනි ආත්මභාවයන්ගෙන් මම නිදහස් වීමි, මට ලාභයකි, මම උතුම් දෙයක් ලැබුවෙමි' යි තමන්ගේ සම්පත්තිය සිහිපත් කොට ද, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඥාන සම්පත්තිය කෙතරම් අසිරිමත් ද! උන්වහන්සේ කර්ම විපාකය අචින්තය යැයි දේශනා කළ සේක, බුදුවරු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට දේශනා කරන සේක, බුදුවරුන්ගේ ධර්ම ස්වභාවය (ධම්මධාතු) මැනවින් ප්‍රතිවේධ වී ඇතැයි' බුද්ධ ඥානයෙහි සම්පත්තිය සිහිපත් කොට සිනහ පහළ කළ සේක. රහතන් වහන්සේලා අහේතුකව සිනහ පහළ නොකරන බැවින් ලක්ඛණ තෙරුන් වහන්සේ, 'ඇවැත්නි මොග්ගල්ලාන, සිනහ පහළ කිරීමට හේතුව කුමක්ද' යි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද, යමෙකුට මේ උපත තමා විසින්ම දැකිය නොහැකි ද ඔවුන්ට මෙය විශ්වාස කරවීම අපහසු බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාක්ෂි කොට පිළිතුරු දීමේ කැමැත්තෙන් 'ඇවැත්නි, මේ ඊට කාලය නොවේ' යනාදිය පැවසූහ. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ දී විමසූ කල්හි 'ඇවැත්නි, මම මෙහි දී...' යනාදී ක්‍රමයෙන් පිළිතුරු දුන් සේක.

Tattha aṭṭhikasaṅkhalikanti setaṃ nimmaṃsalohitaṃ aṭṭhisaṅghātaṃ. Gijjhāpi kākāpi kulalāpīti etepi yakkhagijjhā ceva yakkhakākā ca yakkhakulalā ca paccetabbā. Pākatikānaṃ pana gijjhādīnaṃ āpāthampi etaṃ rūpaṃ nāgacchati. Anupatitvā anupatitvāti anubandhitvā anubandhitvā. Vituḍentīti vinivijjhitvā gacchanti. Vitudentīti vā pāṭho, asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍehi vijjhantīti attho. Sā sudaṃ aṭṭassaraṃ karotīti ettha sudanti nipāto, sā aṭṭhikasaṅkhalikā aṭṭassaraṃ āturassaraṃ karotīti attho. Akusalavipākānubhavanatthaṃ kira yojanappamāṇāpi tādisā attabhāvā nibbattanti, pasādussadā ca honti pakkagaṇḍasadisā; tasmā sā aṭṭhikasaṅkhalikā balavavedanāturā tādisaṃ saramakāsīti. Evañca pana vatvā puna āyasmā mahāmoggallāno ‘‘vaṭṭagāmikasattā nāma evarūpā attabhāvā na muccantī’’ti sattesu kāruññaṃ paṭicca uppannaṃ dhammasaṃvegaṃ dassento ‘‘tassa mayhaṃ āvuso etadahosi; acchariyaṃ vata bho’’tiādimāha.

එහි 'අට්ඨිකසංඛලිකං' (ඇටසැකිල්ල) යනු මස් හා ලේ රහිත වූ, සුදු පැහැති ඇට සමූහයකි. 'ගිජුලිහිණියන්, කපුටන් සහ උකුස්සන්' යනු මේ සතුන් ද යක්ෂ ගිජුලිහිණියන්, යක්ෂ කපුටන් සහ යක්ෂ උකුස්සන් ලෙස දත යුතුය. සාමාන්‍ය ගිජුලිහිණියන් වැනි සතුන්ගේ දෘෂ්ටි පථයට මේ ප්‍රේත රූපය හසු නොවේ. 'නැවත නැවත පස්සෙන් පන්නා' යනු ලුහුබැඳ ගොස් යන්නයි. 'විටුඩෙන්ති' යනු සිදුරු කරමින් පියාඹා යති යන්නයි. 'විටුදෙන්ති' යනු ද පාඨයකි; කඩුපත් මෙන් තියුණු වූ යකඩ හොටවලින් විදිනවා යනු එහි අර්ථයයි. 'ඈ අතිශයින් දුක්ඛිත හඬක් නඟයි' යන මෙහි 'සුදං' යනු නිපාතයකි. ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා පීඩාවට පත් වූවකුගේ මෙන් අතිශය දුක්ඛිත ස්වරයක් නඟයි යනු අර්ථයයි. අකුසල විපාක අනුභව කිරීම පිණිස යොදුනක් පමණ වූ මෙබඳු ආත්මභාවයන් පහළ වන බව කියැවේ; ඒවා පැසී ගිය ගෙඩියක් මෙන් බොහෝ ප්‍රසාද (පලය) සහිත වේ. එබැවින් ඒ ඇටසැකිලි ප්‍රේතයා දැඩි වේදනාවෙන් පෙළෙමින් එවැනි හඬක් නැඟීය. මෙසේ වදාරා ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ නැවතත්, 'වෘත්තයේ සැරිසරන සත්ත්වයන් මෙබඳු ආත්මභාවවලින් නිදහස් නොවේ' යැයි සත්ත්වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් උපන් ධර්ම සංවේගය දක්වමින්, 'ඇවැත්නි, මට මෙය සිතුණි; භවත්නි, ඒකාන්තයෙන්ම පුදුමයකි' යනාදිය වදාළහ.

Bhikkhū ujjhāyantīti yesaṃ sā petūpapatti appaccakkhā, te ujjhāyanti. Bhagavā pana therassānubhāvaṃ pakāsento ‘‘cakkhubhūtā vata bhikkhave sāvakā viharantī’’tiādimāha. Tattha cakkhu bhūtaṃ jātaṃ uppannaṃ tesanti cakkhubhūtā; bhūtacakkhukā uppannacakkhukā, cakkhuṃ uppādetvā, viharantīti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Yatra hi nāmāti ettha yatrāti kāraṇavacanaṃ. Tatrāyamatthayojanā; yasmā nāma sāvakopi evarūpaṃ ñassati vā dakkhati vā sakkhiṃ vā karissati, tasmā avocumha – ‘‘cakkhubhūtā vata bhikkhave sāvakā viharanti, ñāṇabhūtā vata bhikkhave sāvakā viharantī’’ti.

'භික්ෂූහු දොස් නගති' යනු යම් භික්ෂූන්ට ඒ ප්‍රේතයාගේ උප්පත්තිය ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවූයේ ද, ඔවුහු දොස් නගති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙරුන්ගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින්, 'මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ ඇසක් ඇතිව (ප්‍රඥා ඇසින් යුක්තව) වසති' යනාදිය වදාළහ. එහි 'චක්ඛුභූතා' යනු ඔවුන්ට ප්‍රඥා ඇස ඇති වූයේය, හටගත්තේය යන්නයි; පහළ වූ ප්‍රඥා ඇස ඇතිව, ඇස උපදවාගෙන වාසය කරති යනු අර්ථයයි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. 'යත්‍ර හි නාම' යන මෙහි 'යත්‍ර' යන්න හේතුව හඟවන වචනයකි. එහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය; යම් හෙයකින් ශ්‍රාවකයකු වුවද මෙබඳු රූපයක් දැනගන්නේ ද, දකින්නේ ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේ ද, එහෙයින් 'මහණෙනි, ශ්‍රාවකයෝ ප්‍රඥා ඇස ඇතිව වසති, ශ්‍රාවකයෝ ඥානය ඇතිව වසති' යැයි වදාළෙමු.

Pubbeva me so bhikkhave satto diṭṭhoti bodhimaṇḍe sabbaññutañāṇappaṭivedhena appamāṇesu cakkavāḷesu appamāṇe sattanikāye bhavagatiyoniṭhitinivāse ca paccakkhaṃ karontena mayā pubbeva so satto diṭṭhoti vadati.

'මහණෙනි, මම පෙරම ඒ සත්ත්වයා දුටුවෙමි' යනු බෝ මැඩදී සර්වඥතා ඥානය ප්‍රතිවේධ කිරීමෙන්, අප්‍රමාණ චක්‍රාවාටයන්හි අප්‍රමාණ සත්ත්ව නිකායයන්ගේ භව, ගති, යෝනි, ස්ථිති සහ නිවාසයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගන්නා වූ මම, මීට පෙරම ඒ සත්ත්වයා දුටුවෙමි' යි වදාරන සේක.

Goghātakoti [Pg.98] gāvo vadhitvā vadhitvā aṭṭhito maṃsaṃ mocetvā vikkiṇitvā jīvikakappanakasatto. Tasseva kammassa vipākāvasesenāti tassa nānācetanāhi āyūhitassa aparāpariyakammassa. Tatra hi yāya cetanāya narake paṭisandhi janitā, tassā vipāke parikkhīṇe avasesakammaṃ vā kammanimittaṃ vā ārammaṇaṃ katvā puna petādīsu paṭisandhi nibbattati, tasmā sā paṭisandhi kammasabhāgatāya vā ārammaṇasabhāgatāya vā ‘‘tasseva kammassa vipākāvaseso’’ti vuccati. Ayañca satto evaṃ upapanno. Tenāha – ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Tassa kira narakā cavanakāle nimmaṃsakatānaṃ gunnaṃ aṭṭhirāsi eva nimittaṃ ahosi. So paṭicchannampi taṃ kammaṃ viññūnaṃ pākaṭaṃ viya karonto aṭṭhisaṅkhalikapeto jāto.

'ගව ඝාතකයා' යනු ගවයන් මරා ඇටවලින් මස් වෙන් කර විකුණා ජීවත් වූ සත්ත්වයාය. 'එම කර්මයේම විපාක ශේෂයෙන්' යනු විවිධ චේතනාවන්ගෙන් රැස් කරන ලද ඒ අපරාපරිය වේදනීය කර්මයේ (ඉතිරි කොටසෙනි). එහි යම් චේතනාවකින් නිරයෙහි ප්‍රතිසන්ධිය ඇති කළේ ද, එහි විපාකය ගෙවුණු පසු ඉතිරි වූ කර්මය හෝ කර්ම නිමිත්ත අරමුණු කරගෙන නැවත ප්‍රේත ලෝකාදියෙහි ප්‍රතිසන්ධිය උපදී. එබැවින් ඒ ප්‍රතිසන්ධිය කර්මයේ සමාන බව නිසා හෝ අරමුණේ සමාන බව නිසා 'එම කර්මයේම විපාක ශේෂය' යැයි කියනු ලැබේ. මේ සත්ත්වයා ද එලෙස උපන්නේය. එබැවින් 'එම කර්මයේම විපාක ශේෂයෙන්' යැයි වදාළ සේක. ඔහු නිරයෙන් චුත වන අවස්ථාවේදී, මස් ඉවත් කරන ලද ගව ඇට ගොඩක්ම ඔහුට නිමිත්ත විය. ඔහු රහසින් කළ ඒ කර්මය පඬිවරුන්ගේ සිතට ප්‍රකට කරන්නාක් මෙන් ඇටසැකිලි ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

229. Maṃsapesivatthusmiṃ goghātakoti gomaṃsapesiyo katvā sukkhāpetvā vallūravikkayena anekāni vassāni jīvikaṃ kappesi. Tenassa narakā cavanakāle maṃsapesiyeva nimittaṃ ahosi. So maṃsapesipeto jāto.

229. මස් වැදැල්ලක් වැනි ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, 'ගව ඝාතකයා' යනු ගව මස් වැදැලි මෙන් කපා, වියළා, මස් විකිණීමෙන් වසර ගණනාවක් ජීවිකාව කළ තැනැත්තාය. ඒ හේතුවෙන් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් වැදැල්ලක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් වැදැල්ලක් බඳු ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Maṃsapiṇḍavatthusmiṃ so sākuṇiko sakuṇe gahetvā vikkiṇanakāle nippakkhacamme maṃsapiṇḍamatte katvā vikkiṇanto jīvikaṃ kappesi. Tenassa narakā cavanakāle maṃsapiṇḍova nimittaṃ ahosi. So maṃsapiṇḍapeto jāto.

මස් පිඬක් වැනි ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, ඒ වැද්දා (සකුණිකයා) පක්ෂීන් අල්ලා විකුණන අවස්ථාවේදී, පිහාටු සහ සම ඉවත් කර මස් පිඬක් පමණක් ඉතිරි වන සේ සකසා විකුණමින් ජීවිකාව කළේය. ඒ හේතුවෙන් ඔහු නිරයෙන් චුත වන විට මස් පිඬක්ම නිමිත්ත විය. ඔහු මස් පිඬක් බඳු ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Nicchavivatthusmiṃ tassa orabbhikassa eḷake vadhitvā niccamme katvā kappitajīvikassa purimanayeneva niccammaṃ eḷakasarīraṃ nimittamahosi. So nicchavipeto jāto.

සම රහිත ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, එම එළු මරන්නා එළුවන් මරා සම ඉවත් කර ජීවත් වූ බැවින්, පෙර ක්‍රමයටම සම රහිත එළු ශරීරයම ඔහුට නිමිත්ත විය. ඔහු සම රහිත ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Asilomavatthusmiṃ so sūkariko dīgharattaṃ nivāpapuṭṭhe sūkare asinā vadhitvā vadhitvā dīgharattaṃ jīvikaṃ kappesi. Tenassa ukkhittāsikabhāvova nimittaṃ ahosi. Tasmā asilomapeto jāto.

කඩු වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, එම ඌරු වැද්දා දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පෝෂණය කරන ලද ඌරන් කඩුවෙන් මරා ජීවිකාව කළේය. ඒ හේතුවෙන් ඔහුට කඩුව එසවූ ස්වභාවයම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඔහු කඩු වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Sattilomavatthusmiṃ so māgaviko ekaṃ migañca sattiñca gahetvā vanaṃ gantvā tassa migassa samīpaṃ āgatāgate mige sattiyā vijjhitvā māresi, tassa sattiyā vijjhanakabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sattilomapeto jāto.

හෙල්ලක් වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, ඒ මුව වැද්දා මුවෙකු සහ හෙල්ලක් ගෙන වනයට ගොස්, එම මුවා අසලට එන එන මුවන්ට හෙල්ලෙන් විද මරා දැමීය. ඔහුට හෙල්ලෙන් විදින ස්වභාවයම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඔහු හෙල්ලක් වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Usulomavatthusmiṃ [Pg.99] kāraṇikoti rājāparādhike anekāhi kāraṇāhi pīḷetvā avasāne kaṇḍena vijjhitvā māraṇakapuriso. So kira asukasmiṃ padese viddho maratīti ñatvāva vijjhati. Tassevaṃ jīvikaṃ kappetvā narake uppannassa tato pakkāvasesena idhūpapattikāle usunā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā usulomapeto jāto.

ඊතල වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, 'කාරණික' යනු රජුට වැරදි කළවුන් විවිධ වධ බන්ධනවලින් පීඩා කොට අවසානයේ ඊතලයකින් විද මරා දමන පුරුෂයාය. ඔහු අසවල් ස්ථානයට විද්ද විට මියයන බව දැනම විදියි. මෙසේ ජීවිකාව කළ ඔහු නිරයෙහි ඉපිද, එහි විපාක ශේෂයෙන් මෙහි උපදින විට ඊතලයෙන් විදින ස්වභාවයම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඔහු ඊතල වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Sūcilomavatthusmiṃ sārathīti assadamako. Godamakotipi kurundaṭṭhakathāyaṃvuttaṃ. Tassa patodasūciyā vijjhanabhāvoyeva nimittaṃ ahosi. Tasmā sūcilomapeto jāto.

ඉඳිකටු වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයාගේ වස්තුවේදී, 'සාරථී' යනු අසුන් දමනය කරන ගුරුවරයාය. ගවයන් දමනය කරන්නා යැයි ද කුරුන්ද අටුවාවේ දැක්වේ. ඔහුට කෙවිටේ කෙළවර ඇති ඉඳිකටුවෙන් විදින ස්වභාවයම නිමිත්ත විය. එබැවින් ඔහු ඉඳිකටු වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Dutiyasūcilomavatthusmiṃ sūcakoti pesuññakārako. So kira manusse aññamaññañca bhindi. Rājakule ca ‘‘imassa imaṃ nāma atthi, iminā idaṃ nāma kata’’nti sūcetvā sūcetvā anayabyasanaṃ pāpesi. Tasmā yathānena sūcetvā manussā bhinnā, tathā sūcīhi bhedanadukkhaṃ paccanubhotuṃ kammameva nimittaṃ katvā sūcilomapeto jāto.

දෙවන ඉඳිකටු ලොම් ප්‍රේත වස්තුවේදී, 'සූචක' යනු කේලාම් කියන්නාය. ඔහු මිනිසුන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් භේද කළේය. රාජ කුලයේදී ද 'මොහුට මේ දේ ඇත, මොහු මේ දේ කළේය' යනාදී වශයෙන් කේලාම් කියා මිනිසුන් විනාශයට පත් කළේය. එබැවින් ඔහු කේලාම් කියා මිනිසුන් භේද කළාක් මෙන්, ඉඳිකටුවලින් ඇන සිදුරු කරන දුක අනුභව කිරීම පිණිස කර්මයම නිමිත්ත කරගෙන ඉඳිකටු වැනි ලොම් ඇති ප්‍රේතයෙක්ව උපන්නේය.

Aṇḍabhāritavatthusmiṃ gāmakūṭoti vinicchayāmacco. Tassa kammasabhāgatāya kumbhamattā mahāghaṭappamāṇā aṇḍā ahesuṃ. So hi yasmā raho paṭicchanna ṭhāne lañjaṃ gahetvā kūṭavinicchayena pākaṭaṃ dosaṃ karonto sāmike assāmike akāsi. Tasmāssa rahassaṃ aṅgaṃ pākaṭaṃ nibbattaṃ. Yasmā daṇḍaṃ paṭṭhapento paresaṃ asayhaṃ bhāraṃ āropesi, tasmāssa rahassaṅgaṃ asayhabhāro hutvā nibbattaṃ. Yasmā yasmiṃ ṭhāne ṭhitena samena bhavitabbaṃ, tasmiṃ ṭhatvā visamo ahosi, tasmāssa rahassaṅge visamā nisajjā ahosīti.

අණ්ඩභාරිත වස්තුවේ 'ගාමකූට' යනු නඩු තීන්දු දෙන ඇමතිවරයෙකි. ඔහුගේ කර්මයට අනුරූපව කළ පමණ මහත් වූ වෘෂණ කෝෂ ඔහුට හටගත්තේය. ඔහු රහසිගත, සැඟවුණු ස්ථානවලදී අල්ලස් ගෙන, කූට විනිශ්චය මඟින් ප්‍රකට වැරදි කරමින් හිමිකරුවන් අහිමිකරුවන් කළේය. එබැවින් ඔහුගේ රහස් අවයවය ප්‍රකටව උපන්නේය. ඔහු දඬුවම් නියම කිරීමේදී අන් අයට උසුලාගත නොහැකි බර පැටවූ බැවින්, ඔහුගේ රහස් අවයවය උසුලාගත නොහැකි බරක් වී උපන්නේය. යම් ස්ථානයක (අධිකරණ ශාලාවක) හිඳ යුක්ති සහගතව කටයුතු කළ යුතු වුවද එහිදී ඔහු අයුක්ති සහගත වූ බැවින්, ඔහුගේ රහස් අවයවය නිසා ඔහුට විෂමව හිඳගැනීමට සිදුවිය.

Pāradārikavatthusmiṃ so satto parassa rakkhitaṃ gopitaṃ sassāmikaṃ phassaṃ phusanto mīḷhasukhena kāmasukhena cittaṃ ramayitvā kammasabhāgatāya gūthaphassaṃ phusanto dukkhamanubhavituṃ tattha nibbatto. Duṭṭhabrāhmaṇavatthu pākaṭameva.

පාරදාරික වස්තුවේ එම සත්වයා අනුන් විසින් රකින ලද, ආරක්ෂිත, හිමිකරුවකු සහිත ස්පර්ශය (අන් ස්ත්‍රීන්) ලබමින්, අශුචි වැනි කාම සැපයෙන් සිත පිනවා, කර්ම ස්වභාවයට අනුරූපව අශුචි ස්පර්ශය ලබමින් දුක් විඳීමට එහි උපන්නේය. දුෂ්ට බ්‍රාහ්මණ වස්තුව පැහැදිලිය.

230. Nicchavitthivatthusmiṃ yasmā mātugāmo nāma attano phasse anissaro, sā ca taṃ sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ [Pg.100] uppādesi, tasmā kammasabhāgatāya sukhasamphassā dhaṃsitvā dukkhasamphassaṃ anubhavituṃ nicchavitthī hutvā upapannā.

230. නිච්ඡවිත්ථි වස්තුවේ, ස්ත්‍රියක් යනු තමාගේ ස්පර්ශය කෙරෙහි තමාට අයිතියක් නැති (හිමියාට අයිති) තැනැත්තියකි. ඇය තමාගේ හිමියා සතු වූ ඒ ස්පර්ශය සොරකම් කොට අන් අයට සතුටක් ලබා දුන්නාය. එබැවින් කර්ම ස්වභාවයට අනුරූපව, සැපදායක ස්පර්ශයෙන් පිරිහී දුක්ඛදායක ස්පර්ශය විඳීම පිණිස සම රහිත ප්‍රේතයියක වී උපන්නාය.

Maṅgulitthivatthusmiṃ maṅgulinti virūpaṃ duddasikaṃ bībhacchaṃ, sā kira ikkhaṇikākammaṃ yakkhadāsikammaṃ karontī ‘‘iminā ca iminā ca evaṃ balikamme kate ayaṃ nāma tumhākaṃ vaḍḍhi bhavissatī’’ti mahājanassa gandhapupphādīni vañcanāya gahetvā mahājanaṃ duddiṭṭhiṃ micchādiṭṭhiṃ gaṇhāpesi, tasmā tāya kammasabhāgatāya gandhapupphādīnaṃ thenitattā duggandhā duddassanassa gāhitattā duddasikā virūpā bībhacchā hutvā nibbattā.

මංගුලිත්ථි වස්තුවේ 'මංගුලි' යනු විරූපී, දැකීමට අප්‍රිය, පිළිකුල් සහගත ස්ත්‍රියකි. ඇය පේන කියන්නියක හෝ යක්ෂ දාසියක ලෙස කටයුතු කරමින් "මෙනමින් මෙසේ පුදපූජා කළ විට නුඹලාට මෙබඳු දියුණුවක් වන්නේ යැයි" පවසමින්, මහජනයා මුළා කර සුවඳ විලවුන්, මල් ආදිය ලබාගෙන ජනයා වැරදි දෘෂ්ටියෙහි පිහිටෙව්වාය. එබැවින් කර්ම ස්වභාවයට අනුව සුවඳ විලවුන්, මල් ආදිය සොරකම් කළ බැවින් ශරීරය දුගඳ වූ අතර, වැරදි දෘෂ්ටිය ලබා දුන් බැවින් දැකීමට අප්‍රිය විරූපී පිළිකුල් සහගත තැනැත්තියක වී උපන්නාය.

Okilinivatthusmiṃ uppakkaṃ okiliniṃ okirininti sā kira aṅgāracitake nipannā vipphandamānā viparivattamānā paccati, tasmā uppakkā ceva hoti kharena agginā pakkasarīrā; okilinī ca kilinnasarīrā bindubindūni hissā sarīrato paggharanti. Okirinī ca aṅgārasamparikiṇṇā, tassā hi heṭṭhatopi kiṃsukapupphavaṇṇā aṅgārā, ubhayapassesupi, ākāsatopissā upari aṅgārā patanti, tena vuttaṃ – ‘‘uppakkaṃ okiliniṃ okirini’’nti. Sā issāpakatā sapattiṃ aṅgārakaṭāhena okirīti tassā kira kaliṅgarañño ekā nāṭakinī aṅgārakaṭāhaṃ samīpe ṭhapetvā gattato udakañca puñchati, pāṇinā ca sedaṃ karoti. Rājāpi tāya saddhiṃ kathañca karoti, parituṭṭhākārañca dasseti. Aggamahesī taṃ asahamānā issāpakatā hutvā acirapakkantassa rañño taṃ aṅgārakaṭāhaṃ gahetvā tassā upari aṅgāre okiri. Sā taṃ kammaṃ katvā tādisaṃyeva vipākaṃ paccanubhavituṃ petaloke nibbattā.

ඕකිලිනී වස්තුවේ 'උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිණිං' යනු ඇය ගිනි අඟුරු ගොඩක වැතිර වෙව්ලමින් පෙරළෙමින් පැසෙන බවයි. එබැවින් ඇය දැවුණු ශරීරයක් ඇතිව, රළු ගින්නෙන් තැවුණු සිරුරකින් යුක්ත වන්නීය. 'ඕකිලිනී' යනු ඇගේ සිරුරෙන් දහඩිය බිඳු වැගිරෙන බැවින් තෙත් වූ ශරීරයක් ඇති බවයි. 'ඕකිරිණී' යනු ගිනි අඟුරු වලින් ගැවසී ගත් බවයි. ඇයට යටින්ද එරබදු මල් වැනි රතු පැහැති ගිනි අඟුරු ඇත, දෙපසින්ද ආකාශයෙන්ද ඇය මතට ගිනි අඟුරු වැටේ. එබැවින් ආයුෂ්මත් මුගලන් මහා තෙරුන් වහන්සේ "උප්පක්කං ඕකිලිනිං ඕකිරිණිං" යැයි වදාළ සේක. ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පෙළුණු ඇය සිනාවෙන් සිටි තම සපත්තියට ගිනි අඟුරු සැළියකින් හැලූ බව මෙසේය: කාලිංග රජුගේ එක් නළඟනක් ගිනි අඟුරු කබලක් ළඟ තබාගෙන රජුගේ සිරුරේ ජලය පිසදමමින් අතින් සිරුර පිරිමදිමින් සිටියාය. රජුද ඇය සමඟ කතාබස් කරමින් සතුටු ස්වභාවයක් පෙන්වීය. අග මෙහෙසිය එය ඉවසාගත නොහැකිව ඊර්ෂ්‍යාවෙන් පිරී, රජු පිටව ගිය විගස ඒ ගිනි අඟුරු කබල ගෙන එම නළඟන මතට හැලූවාය. ඇය එම කර්මය කොට එවැනිම විපාකයක් විඳීම පිණිස ප්‍රේත ලෝකයේ උපන්නාය.

Coraghātakavatthusmiṃ so rañño āṇāya dīgharattaṃ corānaṃ sīsāni chinditvā petaloke nibbattanto asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti.

චෝරඝාතක වස්තුවේ, ඔහු රජුගේ අණින් දීර්ඝ කාලයක් සොරුන්ගේ හිස් සිඳ, ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට හිසක් නොමැති 'කබන්ධ' ප්‍රේතයෙකු වී උපන්නේය.

Bhikkhuvatthusmiṃ pāpabhikkhūti lāmakabhikkhu. So kira lokassa saddhādeyye cattāro paccaye paribhuñjitvā kāyavacīdvārehi asaṃ yato bhinnājīvo cittakeḷiṃ kīḷanto vicari. Tato ekaṃ buddhantaraṃ niraye paccitvā petaloke nibbattanto bhikkhusadiseneva attabhāvena nibbatti. Bhikkhunī-sikkhamānā-sāmaṇera-sāmaṇerīvatthūsupi ayameva vinicchayo.

භික්ෂු වස්තුවේ 'පාප භික්ෂු' යනු ලාමක භික්ෂුවකි. ඔහු ලෝකයා ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් සිව්පසය පරිභෝජනය කර, කාය වාග් ද්වාරයන්ගෙන් අසංවරව, වැරදි ජීවිකාවෙන් යුක්තව සිතැඟි පරිදි විනෝද වෙමින් හැසිරුණේය. ඉන්පසු එක් බුද්ධාන්තරයක් නිරයේ පැසී, ප්‍රේත ලෝකයේ උපදින විට භික්ෂුවකගේ ස්වරූපයට සමාන ආත්මභාවයකින් උපන්නේය. භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී වස්තූන්හිද මේ ක්‍රමයම විනිශ්චය ලෙස දත යුතුය.

231. Tapodāvatthusmiṃ [Pg.101] acchodakoti pasannodako. Sītodakoti sītalaudako. Sātodakoti madhurodako. Setakoti parisuddho nissevālapaṇakakaddamo. Suppatitthoti sundarehi titthehi upapanno. Ramaṇīyoti ratijanako. Cakkamattānīti rathacakkappamāṇāni. Kuthitā sandatīti tatrā santattā hutvā sandati. Yatāyaṃ bhikkhaveti yato ayaṃ bhikkhave. So dahoti so rahado. Kuto panāyaṃ sandatīti? Vebhārapabbatassa kira heṭṭhā bhummaṭṭhakanāgānaṃ pañcayojanasatikaṃ nāgabhavanaṃ devalokasadisaṃ maṇimayena talena ārāmuyyānehi ca samannāgataṃ; tattha nāgānaṃ kīḷanaṭṭhāne so udakadaho, tato ayaṃ tapodā sandati. Dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatīti rājagahanagaraṃ kira āviñjetvā mahāpetaloko, tattha dvinnaṃ mahālohakumbhinirayānaṃ antarena ayaṃ tapodā āgacchati, tasmā kuthitā sandatīti.

231. තපෝදා වස්තුවේ: 'අච්ඡෝදකෝ' යනු ප්‍රසන්න ජලය ඇති බවයි. 'සීතෝදකෝ' යනු සිසිල් ජලය ඇති බවයි. 'සාතෝදකෝ' යනු මිහිරි ජලය ඇති බවයි. 'සෙතකෝ' යනු සෙවෙල්, පාසි හෝ මඩ නැති පිරිසිදු බවයි. 'සුප්පතිත්ථෝ' යනු යහපත් තොටුපළවල් සහිත බවයි. 'රමණීයකෝ' යනු සිත් පිනවන බවයි. 'චක්කමත්තානී' යනු රියසක පමණ වූ පියුම්ය. 'කුථිතා සන්දති' යනු රත් වී තැවී ගලා බසින බවයි. 'යතායං භික්ඛවේ' යනු මහණෙනි, යම් තැනකින් මෙය ගලා එන්නේද යන්නයි. 'සෝ දහෝ' යනු ඒ විලයි. මෙය කොහේ සිට ගලා එන්නේද යත්: වේභාර පර්වතයට යටින් භූමාටු නාගයන්ගේ යොදුන් පන්සියයක් පමණ වූ, දෙව්ලොවක් බඳු, මැණික් පොළොවෙන් හා උයන්වතුවලින් සමන්විත නාග භවනයක් ඇත. එහි නාගයන්ගේ කෙළිබිමෙහි ඒ ජල විල පිහිටා ඇති අතර, එතැන් සිට මේ තපෝදා නදිය ගලා එයි. "මහා නිරයන් දෙකක් අතරින් එයි" යන්නෙහි අර්ථය නම්, රජගහ නුවර වටා මහා ප්‍රේත ලෝකයක් ඇත. එහි මහා ලෝකුඹු නිරයන් දෙකක් අතරින් මේ තපෝදා නදිය ගලා එන බැවින් එය නටමින් ගලා බසී.

Yuddhavatthusmiṃ nandī caratīti vijayabherī āhiṇḍati. Rājā āvuso licchavīhīti thero kira attano divāṭṭhāne ca rattiṭṭhāne ca nisīditvā ‘‘licchavayo katahatthā katūpāsanā, rājā ca tehi saddhiṃ sampahāraṃ detī’’ti āvajjento dibbena cakkhunā rājānaṃ parājitaṃ palāyamānaṃ addasa. Tato bhikkhū āmantetvā ‘‘rājā āvuso tumhākaṃ upaṭṭhāko licchavīhi pabhaggo’’ti āha. Saccaṃ, bhikkhave, moggallāno āhāti parājikakāle āvajjitvā yaṃ diṭṭhaṃ taṃ bhaṇanto saccaṃ āha.

යුද්ධ වස්තුවේ 'නන්දී චරති' යනු ජය බෙරය හැඬවෙන බවයි. 'රාජා ආවුසෝ ලිච්ඡවීහි' යන්නෙහි අර්ථය: මහා මුගලන් තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ දිවා විහරණයේදී හෝ රාත්‍රී විහරණයේදී වැඩහිඳ, "ලිච්ඡවී රජවරු දුනු ශිල්පයෙහි අති දක්ෂයෝය, බිම්බිසාර රජු ඔවුන් සමඟ යුද්ධ කරයි" යැයි මෙනෙහි කරද්දී, දිවැසින් රජු පරාජයට පත්ව පලායනු දුටු සේක. ඉන්පසු භික්ෂූන් අමතා "ඇවැත්නි, ඔබේ උපස්ථායක රජු ලිච්ඡවීන් විසින් පරාජය කරනු ලැබීය" යැයි වදාළ සේක. "මහණෙනි, මොග්ගල්ලාන පැවසුවේ සත්‍යයකි" යනු රජු පරාජය වූ අවස්ථාවේ මෙනෙහි කොට දුටු දෙය පැවසූ බැවින් එය සත්‍යයක් බවයි.

232. Nāgogāhavatthusmiṃ sappinikāyāti evaṃnāmikāya. Āneñjaṃ samādhinti anejaṃ acalaṃ kāyavācāvipphandavirahitaṃ catutthajjhānasamādhiṃ. Nāgānanti hatthīnaṃ. Ogayha uttarantānanti ogayha ogāhetvā puna uttarantānaṃ. Te kira gambhīraṃ udakaṃ otaritvā tattha nhatvā ca pivitvā ca soṇḍāya udakaṃ gahetvā aññamaññaṃ ālolentā uttaranti, tesaṃ evaṃ ogayha uttarantānanti vuttaṃ hoti. Koñcaṃ karontānanti nadītīre ṭhatvā soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā koñcanādaṃ karontānaṃ. Saddaṃ assosinti taṃ [Pg.102] koñcanādasaddaṃ assosiṃ. Attheso, bhikkhave, samādhi so ca kho aparisuddhoti atthi eso samādhi moggallānassa, so ca kho parisuddho na hoti. Thero kira pabbajitato sattame divase tadahuarahattappatto aṭṭhasu samāpattīsu pañcahākārehi anāciṇṇavasībhāvo samādhiparipanthake dhamme na suṭṭhu parisodhetvā āvajjanasamāpajjanādhiṭṭhānavuṭṭhānapaccavekkhaṇānaṃ saññāmattakameva katvā catutthajjhānaṃ appetvā nisinno, jhānaṅgehi vuṭṭhāya nāgānaṃ saddaṃ sutvā ‘‘antosamāpattiyaṃ assosi’’nti evaṃsaññī ahosi. Tena vuttaṃ – ‘‘attheso, bhikkhave, samādhi; so ca kho aparisuddho’’ti.

232. නාගෝගාහ වස්තුවේදී, 'සප්පිනිකා' යනු එම නම ඇති ගඟයි. 'ආනෙඤ්ජ සමාධිය' යනු නිශ්චල වූ, කය හා වචනයෙහි සැලීමක් නැති සතරවන ධ්‍යාන සමාධියයි. 'නාගානං' යනු ඇතුන්ගේය. 'ඕගය්හ උත්තරන්තානං' යනු දියට බැස පසුව නැවත ගොඩට එන ඇතුන් සම්බන්ධයෙනි. ඒ ඇතුන් ගැඹුරු දියට බැස, එහි ස්නානය කොට, පැන් බී, හොඬින් දිය ගෙන එකිනෙකාට ඉසිමින් දිය කෙළිමින් ගොඩට එන බව කියවේ. ඔවුන් එසේ දියට බැස ගොඩට එන කල්හී යනු එහි අර්ථයයි. 'කොඤ්චං කරොන්තානං' යනු ගං ඉවුරේ සිට හොඬවැල කටේ දමාගෙන කොක් හඬලන්නාක් වැනි ශබ්දයක් කරන කල්හී යන්නයි. 'සද්දං අස්සොසිං' යනු ඒ හඬ ඇසුණ බවයි. 'මහණෙනි, මොග්ගල්ලානට ඒ සමාධිය ඇත, නමුත් එය අපිරිසිදු ය' යනු මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට එම සමාධිය ඇති නමුත් එය පිරිසිදු නොවන බවයි. තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වී සත්වැනි දින එදිනම රහත් වූ නමුත්, අෂ්ට සමාපත්ති පහක වසීභාවය (පරිචය) තවමත් නොලැබූ බැවින්, සමාධියට බාධා කරන විතර්කාදී ධර්මයන් මනාව බැහැර නොකොට, ආවර්ජන, සමාපජ්ජන ආදී වසීභාවයන් පිළිබඳ සංඥා මාත්‍රයක් පමණක් ඇතිව සතරවන ධ්‍යානයට සමවැදී සිටියේය. ධ්‍යානාංගවලින් නැගිට 'සමාධිය තුළ සිටියදීම ඇතුන්ගේ හඬ ඇසුණේය' යන හැඟීම උන්වහන්සේට ඇති විය. ඒ නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මොග්ගල්ලානට ඒ සමාධිය ඇත, නමුත් එය අපිරිසිදු ය' යි වදාළ සේක.

Sobhitavatthusmiṃ ahaṃ, āvuso, pañca kappasatāni anussarāmīti ekāvajjanena anussarāmīti āha. Itarathā hi anacchariyaṃ ariyasāvakānaṃ paṭipāṭiyā nānāvajjanena tassa tassa atīte nivāsassa anussaraṇanti na bhikkhū ujjhāyeyyuṃ. Yasmā panesa ‘‘ekāvajjanena anussarāmī’’ti āha, tasmā bhikkhū ujjhāyiṃsu. Atthesā, bhikkhave, sobhitassa, sā ca kho ekāyeva jātīti yaṃ sobhito jātiṃ anussarāmīti āha, atthesā jāti sobhitassa, sā ca kho ekāyeva anantarā na uppaṭipāṭiyā anussaritāti adhippāyo.

සෝභිත වස්තුවේදී, 'ඇවැත්නි, මම කල්ප පන්සියයක් සිහි කරමි' යි වදාළේ එකම ආවර්ජනයකින් (එක් චිත්ත වීථියකින්) සිහි කළ හැකි බව පැවසීමටයි. එසේ නොවුණහොත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයන් පිළිවෙළින් හෝ විවිධ ආවර්ජනයන් මගින් අතීත භවයන් සිහි කිරීම පුදුමයට කරුණක් නොවන බැවින් භික්ෂූන් ඒ ගැන දෝෂාරෝපණය නොකරනු ඇත. නමුත් මොහු 'එකම ආවර්ජනයකින් සිහි කරමි' යි පැවසූ නිසා භික්ෂූහු දෝෂාරෝපණය කළහ. 'මහණෙනි, සෝභිත සිහි කරන ඒ භවය සෝභිතට ඇත්තේය, එය එක් භවයක් පමණකි' යන්නෙන් අදහස් කළේ සෝභිත හිමියන් සිහි කරන බව පැවසූ ඒ භවය උන්වහන්සේට ඇති බවත්, එය අතරක් නැතිව ඊළඟට තිබූ එක් භවයක් මිස පිළිවෙළ මඟහැර සිහි කළ එකක් නොවන බවත්ය.

Kathaṃ panāyaṃ etaṃ anussarīti? Ayaṃ kira pañcannaṃ kappasatānaṃ upari titthāyatane

මොහු එය සිහි කළේ කෙසේද? මොහු කල්ප පන්සියයකට පෙර අන්‍ය තීර්ථක ආයතනයක

Pabbajitvā asaññasamāpattiṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññabhave nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā avasāne manussaloke uppanno sāsane pabbajitvā tisso vijjā sacchākāsi. So pubbenivāsaṃ anussaramāno imasmiṃ attabhāve paṭisandhiṃ disvā tato paraṃ tatiye attabhāve cutimeva addasa. Atha ubhinnamantarā acittakaṃ attabhāvaṃ anussarituṃ asakkonto nayato sallakkhesi – ‘‘addhāahaṃ asaññabhave nibbatto’’ti. Evaṃ sallakkhentena panānena dukkaraṃ kataṃ, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭi paṭividdhā, ākāse padaṃ dassitaṃ. Tasmā naṃ bhagavā imasmiṃyeva vatthusmiṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ yadidaṃ sobhito’’ti (a. ni. 1.219, 227).

පැවිදි වී අසංඥ සමාපත්තිය උපදවාගෙන ධ්‍යානයෙන් පිරිහීමක් නොමැතිව කළුරිය කොට අසංඥ භවයෙහි උපන්නේය. එහි ආයුෂ අවසානය තෙක් සිට නැවත මනුෂ්‍ය ලෝකයේ උපන් සේක. බුද්ධ ශාසනයෙහි පැවිදි වී ත්‍රිවිද්‍යාවන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ සේක. උන්වහන්සේ පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් සිහි කරන විට මෙම ආත්මයේ ප්‍රතිසන්ධිය දැක, ඉන්පසු තෙවන ආත්මයේ (තීර්ථක භවයේ) චුතිය පමණක් දුටු සේක. ඒ දෙක අතර වූ සිතක් නැති (අසංඥ) ආත්මය සිහි කිරීමට නොහැකිව 'ඒකාන්තයෙන්ම මම අසංඥ භවයේ උපන්නෙමි' යි න්‍යාය වශයෙන් තීරණය කළ සේක. මෙසේ මෙනෙහි කිරීම අතිශය දුෂ්කර කාර්යයකි. එය සියයකට පැලූ හිසකේ අගකින් තවත් එවැනි අගකට විදීමක් වැනිය, අහසේ පියසටහන් පෙන්වීමක් වැනිය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම වස්තුවේදීම සෝභිත හිමියන් 'මහණෙනි, පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ඇති මගේ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සෝභිත තෙමේ අග්‍ර වේ' යයි ඒතදග්‍රයෙහි තැබූ සේක.

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

විනීත වස්තු වර්ණනාව නිම විය.

Nigamanavaṇṇanā

නිගමන වර්ණනාව

233. Uddiṭṭhā [Pg.103] kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammāti idaṃ idha uddiṭṭhapārājikaparidīpanameva. Samodhānetvā pana sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Katamāni catuvīsati? Pāḷiyaṃ āgatāni tāva bhikkhūnaṃ cattāri, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti aṭṭha. Ekādasa abhabbapuggalā, tesu paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakā, tayo vatthuvipannā ahetukapaṭisandhikā, tesaṃ saggo avārito maggo pana vārito, abhabbā hi te maggappaṭilābhāya vatthuvipannattāti. Pabbajjāpi nesaṃ paṭikkhittā, tasmā tepi pārājikā. Theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, mātughātako, pitughātako, arahantaghātako, bhikkhunīdūsako, lohituppādako, saṅghabhedakoti ime aṭṭha attano kiriyāya vipannattā abhabbaṭṭhānaṃ pattāti pārājikāva. Tesu theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, bhikkhunīdūsakoti imesaṃ tiṇṇaṃ saggo avārito maggo pana vāritova. Itaresaṃ pañcannaṃ ubhayampi vāritaṃ. Te hi anantarabhave narake nibbattanakasattā. Iti ime ca ekādasa, purimā ca aṭṭhāti ekūnavīsati. Te gihiliṅge ruciṃ uppādetvā gihinivāsananivatthāya bhikkhuniyā saddhiṃ vīsati. Sā hi ajjhācāravītikkamaṃ akatvāpi ettāvatāva assamaṇīti imāni tāva vīsati pārājikāni.

233. 'ඇවැත්නි, පාරාජිකා ධර්ම සතර උදෙසන ලදී' යන මෙය මෙහි උදෙසන ලද පාරාජිකා පිළිබඳ විස්තරයකි. සියල්ල එකතු කළ විට පාරාජිකා විසි හතරක් ලෙස දත යුතුය. ඒ විසි හතර කවරේද? පාලියෙහි සඳහන් වන භික්ෂූන්ගේ පාරාජිකා සතර සහ භික්ෂුණීන්ට පමණක් අදාළ පාරාජිකා සතර යනුවෙන් අටකි. අභව්‍ය පුද්ගලයන් එකොළොස් දෙනෙකි. ඔවුන් අතර පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යංජනක යන තිදෙනා වස්තුව පිරිහුණු අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෝය. ඔවුන්ට දිව්‍ය ලෝකය තහනම් නැතත් මාර්ගය තහනම්ය. වස්තුව පිරිහුණු බැවින් මාර්ග ඵල ලැබීමට ඔවුන් අභව්‍යය. ඔවුන්ගේ පැවිද්දද බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එබැවින් ඔවුහුද පාරාජිකා වූවන් වැනිය. තෙය්‍යසංවාසක, තිත්ථියපක්කන්තක, මාතෘඝාතක, පීතෘඝාතක, අර්හන්තඝාතක, භික්ෂුණීදූෂක, ලෝහිතුප්පාදක, සංඝභේදක යන අට දෙනා තමන්ගේ ක්‍රියාව නිසා පිරිහීමට පත්ව අභව්‍ය භාවයට පත් වූ බැවින් පාරාජිකා වූවෝමය. ඔවුන් අතරින් තෙය්‍යසංවාසක, තිත්ථියපක්කන්තක, භික්ෂුණීදූෂක යන තිදෙනාට දිව්‍ය ලෝකය තහනම් නැතත් මාර්ගය පමණක් තහනම්ය. ඉතිරි පස් දෙනාට ඒ දෙකම තහනම්ය. ඔවුන් මීළඟ භවයේ නිරයේ උපදින සත්ත්වයන්ය. මෙසේ මේ එකොළොස් දෙනා සහ මුල් අට දෙනා එක්ව දහනවයකි. ගිහි වෙස් ගෙන ගිහි ඇඳුම් ඇඳගත් භික්ෂුණිය සමග විස්සකි. ඇය වරදක් නොකළද එපමණකින්ම පැවිදි බවින් තොර වේ. මේ මුල් පාරාජිකා විස්සයි.

Aparānipi – lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena cattāri anulomapārājikānīti vadanti. Etāni hi yasmā ubhinnaṃ rāgavasena sadisabhāvūpagatānaṃ dhammo ‘‘methunadhammo’’ti vuccati. Tasmā etena pariyāyena methunadhammaṃ appaṭisevitvāyeva kevalaṃ maggena maggappavesanavasena āpajjitabbattā methunadhammapārājikassa anulomentīti anulomapārājikānīti vuccanti. Iti imāni ca cattāri purimāni ca vīsatīti samodhānetvā sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni.

තවත් පාරාජිකා සතරකි: ලිංගය දිගු පුද්ගලයා, මෘදු කොන්දක් ඇති පුද්ගලයා, මුඛයෙන් ලිංගය ගන්නා පුද්ගලයා සහ ලිංගය මත වාඩි වන පුද්ගලයා යන සතර අනුලෝම පාරාජිකා ලෙස හැඳින්වේ. ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනාගේම රාගය සමාන ලෙස ඉපදීම මෙථුන ධර්මයයි. මේ අනුලෝම පාරාජිකාවන්හිදී සැබෑ මෙථුන සේවනයක් සිදු නොවුණද, එක් මාර්ගයක් තවත් මාර්ගයකට ඇතුළු කිරීමේ අර්ථයෙන් එය මෙථුන පාරාජිකාවට අනුලෝම වේ. එබැවින් අනුලෝම පාරාජිකා නම් වේ. මෙසේ මේ හතර සහ මුල් විස්ස එකතු කළ විට පාරාජිකා විසි හතරක් ලෙස දත යුතුය.

Na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsanti uposatha-pavāraṇa-pātimokkhuddesa-saṅghakammappabhedaṃ bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ na labhati. Yathā pure tathā pacchāti yathā pubbe gihikāle anupasampannakāle ca pacchā pārājikaṃ āpannopi tatheva asaṃvāso hoti. Natthi tassa bhikkhūhi saddhiṃ [Pg.104] uposathapavāraṇapātimokkhuddesasaṅghakammappabhedo saṃvāsoti bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ na labhati. Tatthāyasmante pucchāmīti tesu catūsu pārājikesu āyasmante ‘‘kaccittha parisuddhā’’ti pucchāmi. Kaccitthāti kacci ettha; etesu catūsu pārājikesu kacci parisuddhāti attho. Atha vā kaccittha parisuddhāti kacci parisuddhā attha, bhavathāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ එක්ව වාසය කිරීමක් (සංවාසයක්) නොලබයි යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උපෝසථ කර්ම, පවාරණ කර්ම, ප්‍රාතිමෝක්ෂ උදේස කිරීම් ආදී වූ සංඝකර්ම ප්‍රභේදයන්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ හවුල් වීමට නොලැබෙන බවයි. පෙර යම් සේද, පසුවත් එසේමය යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, යම් පුද්ගලයෙක් ගිහි කාලයේදී හෝ සාමණේර කාලයේදී සංවාසය නොලැබුවේ යම් සේද, පාරාජිකා වූ පසුවද ඔහුට එම සංවාසය අහිමි වන බවයි. ඔහුට භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සංවාසයක් නැත. "එහිදී මම ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලාගෙන් විමසමි" යන්නෙන් එම පාරාජිකා සතර පිළිබඳව "ඔබ වහන්සේලා මෙහි පිරිසිදුද?" යි විමසන බවයි. "ඔබ වහන්සේලා මෙහි පිරිසිදුද?" යන්නෙහි අර්ථය "මේ පාරාජිකා ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් ඔබ වහන්සේලා පිරිසිදුද?" යන්නයි. නැතහොත් "ඔබ වහන්සේලා පිරිසිදු වී සිටිත්ද?" යනු මෙහි අර්ථයයි. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලි බැවින් මෙසේ දත යුතුය.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවෙහි...

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිව්වන පාරාජිකා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ

2. සංඝාදිසේස කාණ්ඩය.

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

1. සුක්කවිස්සට්ඨි ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

Yaṃ [Pg.105] pārājikakaṇḍassa, saṅgītaṃ samanantaraṃ;

Tassa terasakassāyamapubbapadavaṇṇanā.

පාරාජිකා කාණ්ඩයට ඉක්බිතිව සංගායනා කරන ලද දහතුනක් වූ (තේරසක) ශික්ෂාපදයන්ගෙන් යුක්ත වූ මෙම කොටසෙහි පූර්වයෙහි විවරණය නොකළ පදයන්ගේ විවරණය මෙසේ වේ.

234. Tena samayena buddho bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme. Tena kho pana samayena āyasmā seyyasako anabhirato brahmacariyaṃ caratīti ettha āyasmāti piyavacanaṃ. Seyyasakoti tassa bhikkhuno nāmaṃ. Anabhiratoti vikkhittacitto kāmarāgapariḷāhena pariḍayhamāno na pana gihibhāvaṃ patthayamāno. So tena kiso hotīti so seyyasako tena anabhiratabhāvena kiso hoti.

234. ඒ අවස්ථාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල සෙය්‍යසක නම් ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මහණ දමෙහි නොඇලී (අනභිරතව) වාසය කළහ. මෙහි "ආයුෂ්මතා" යනු ප්‍රිය පුද්ගලයෙකු ඇමතීමට යොදාගන්නා වචනයකි. "සෙය්‍යසක" යනු එම භික්ෂුවගේ නමයි. "නොඇලුණු (අනභිරත)" යනු කාමරාගයේ දැවීමෙන් කැළඹුණු සිතින් යුක්ත වූ බවයි; එහෙත් එය ගිහි බව ප්‍රාර්ථනා කරමින් ඇති වූවක් නොවේ. "ඔහු එම කරුණ නිසා කෘශ විය" යන්නෙන් එම නොඇල්ම නිසා සෙය්‍යසක තෙරණුවෝ කෘශ වූ බව පවසයි.

Addasā kho āyasmā udāyīti ettha udāyīti tassa therassa nāmaṃ, ayañhi seyyasakassa upajjhāyo lāḷudāyī nāma bhantamigasappaṭibhāgo niddārāmatādimanuyuttānaṃ aññataro lolabhikkhu. Kacci no tvanti kacci nu tvaṃ. Yāvadatthaṃ bhuñjātiādīsu yāvatā atthoti yāvadatthaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yāvatā te bhojanena attho yattakaṃ tvaṃ icchasi tattakaṃ bhuñja, yattakaṃ kālaṃ rattiṃ vā divā vā supituṃ icchasi tattakaṃ supa, mattikādīhi kāyaṃ ubbaṭṭetvā cuṇṇādīhi ghaṃsitvā yattakaṃ nhānaṃ icchasi tattakaṃ nhāya, uddesena vā paripucchāya vā vattapaṭipattiyā vā kammaṭṭhānena vā attho natthīti. Yadā te anabhirati uppajjatīti yasmiṃ kāle tava kāmarāgavasena ukkaṇṭhitatā vikkhittacittatā uppajjati. Rāgo cittaṃ anuddhaṃsetīti kāmarāgo cittaṃ dhaṃseti padhaṃseti vikkhipati ceva milāpeti ca. Tadā hatthena upakkamitvā asuciṃ mocehīti tasmiṃ kāle hatthena vāyamitvā asucimocanaṃ karohi, evañhi te cittekaggatā bhavissati. Iti taṃ upajjhāyo anusāsi yathā taṃ bālo bālaṃ mago magaṃ.

මෙම පාඨයෙහි "උදායී ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ දුටු සේක" යන්නෙහි උදායී යනු එම තෙරුන්ගේ නමයි. මොහු සෙය්‍යසක තෙරුන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ, කලබල වූ මුවෙකුට සමාන, නිදාගැනීමෙහි ඇලුනු භික්ෂූන් අතුරින් එක්තරා ලෝලී භික්ෂුවකි. "ඔබ (මහණ දම්) පුරන්නෙහිද?" යනු ඔබ මහණ දම් රකිනවාද? යන්නයි. "කෑමෙහි අවශ්‍ය ප්‍රමාණය" යනාදියේ අර්ථය තමාට අවශ්‍ය ප්‍රමාණයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි - "ඔබට ආහාරයෙන් යම් පමණ අවශ්‍යතාවක් ඇද්ද, ඔබ යම් පමණක් කැමතිද, ඒ පමණ අනුභව කරන්න. රාත්‍රියෙහි හෝ දවල් කාලයෙහි යම් පමණක් නිදාගැනීමට කැමතිද, ඒ තාක් නිදාගන්න. මැටි ආදියෙන් ඇඟ පිරිමැද ස්නාන කුඩු ආදිය ගල්වා යම් පමණක් ස්නානය කිරීමට කැමතිද, ඒ තාක් ස්නානය කරන්න. ඉගෙනීම්වලින් හෝ, ප්‍රශ්න විචාරීමෙන් හෝ, වත්පිළිවෙත්වලින් හෝ, කමටහන් වැඩීමෙන් හෝ ඇති ප්‍රයෝජනයක් නැත" යන්නයි. "යම් කලෙක ඔබට නොඇල්මක් ඇති වේද" යනු කාමරාගය හේතුවෙන් සිතෙහි කැළඹීමක් හෝ මැළිකමක් ඇති වන අවස්ථාවයි. "රාගය සිත විනාශ කරයි" යනු කාමරාගය සිත විනාශ කරන අතරම විසුරුවා හැරීමද, මැලවීමට පත් කිරීමද කරයි. "එවිට අතින් උත්සාහ කොට අශුචි (ශුක්‍ර) පිට කරන්න" යන්නෙන් එකල අතින් උත්සාහ කොට ශුක්‍ර මෝචනය කරන්න, එවිට සිතේ එකඟතාවක් ඇති වේ යන්නයි. මෙසේ ඒ මෝඩයා තවත් මෝඩයෙකුට අනුශාසනා කරන්නාක් මෙන් ඒ උපාධ්‍යාය තෙරුන් ඔහුට අනුශාසනා කළහ.

235. Tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantānanti satisampajaññaṃ pahāya niddaṃ otarantānaṃ. Tattha kiñcāpi niddaṃ okkamantānaṃ abyākato [Pg.106] bhavaṅgavāro pavattati, satisampajaññavāro gaḷati, tathāpi sayanakāle manasikāro kātabbo. Divā supantena yāva nhātassa bhikkhuno kesā na sukkhanti tāva supitvā vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ. Rattiṃ supantena ettakaṃ nāma rattibhāgaṃ supitvā candena vā tārakāya vā idaṃ nāma ṭhānaṃ pattakāle vuṭṭhahissāmīti saussāhena supitabbaṃ. Buddhānussatiādīsu ca dasasu kammaṭṭhānesu ekaṃ aññaṃ vā cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva niddā okkamitabbā. Evaṃ karonto hi sato sampajāno satiñca sampajaññañca avijahitvāva niddaṃ okkamatīti vuccati. Te pana bhikkhū bālā lolā bhantamigasappaṭibhāgā na evamakaṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ muṭṭhassatīnaṃ asampajānānaṃ niddaṃ okkamantāna’’nti.

235. "සිහිමුළා වූ, සම්පජඤ්ඤයෙන් තොරව නින්දට වැටෙන ඔවුන්ගේ" යනු සිහිය සහ නුවණ අත්හැර නින්දට පිවිසෙන අයටයි. එහිදී නින්දට වැටෙන පුද්ගලයන්ට අබ්‍යකෘත වූ භවංග චිත්තය පැවතුණද, සිහිය හා නුවණ ගිලිහී යයි. එසේ වුවද නිදාගන්නා අවස්ථාවෙහි කමටහන් මෙනෙහි කිරීම කළ යුතුය. දහවල් නිදාගන්නා භික්ෂුව "ස්නානය කළ භික්ෂුවකගේ හිසකෙස් වේලෙන තුරු පමණක් නිදාගෙන නැගිටින්නෙමි" යි වීර්යයෙන් යුතුව නිදාගත යුතුය. රාත්‍රියෙහි නිදාගන්නා තැනැත්තා "රාත්‍රියේ මෙපමණ කොටසක් නිදාගෙන, සඳ හෝ තරු මේ ස්ථානයට පැමිණි විට නැගිටින්නෙමි" යි වීර්යයෙන් නිදාගත යුතුය. තවද බුද්ධානුස්සති ආදී කමටහන් දසයෙන් එකක් හෝ සිතට රුචි වෙනත් කමටහනක් ගෙනම නින්දට යා යුතුය. මෙසේ කරන තැනැත්තා සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව, සිහිය හා නුවණ අත්නොහැරම නින්දට යන්නෙකැයි කියනු ලැබේ. නමුත් එම භික්ෂූන් වහන්සේලා මෝඩ වූ, ලෝලී වූ බැවින් එසේ නොකළහ. එබැවින් සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා විසින් "සිහිමුළා වූ, නුවණින් තොරව නින්දට පිවිසෙන ඔවුන්ගේ" යැයි පවසන ලදී.

Atthi cettha cetanā labbhatīti ettha ca supinante assādacetanā atthi upalabbhati. Atthesā, bhikkhave, cetanā; sā ca kho abbohārikāti bhikkhave esā assādacetanā atthi, sā ca kho avisaye uppannattā abbohārikā, āpattiyā aṅgaṃ na hoti. Iti bhagavā supinante cetanāya abbohārikabhāvaṃ dassetvā ‘‘evañca pana bhikkhave imaṃ sikkhāpadaṃ uddiseyyātha, sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso’’ti sānupaññattikaṃ sikkhāpadaṃ paññāpesi.

"මෙහි චේතනාව ලැබෙන්නේය" යන්නෙන් මෙම සිහිනයෙහිදී ආශ්වාදජනක චේතනාවක් පවතින බව අදහස් වේ. "මහණෙනි, එවැනි චේතනාවක් ඇත, නමුත් එය ව්‍යවහාරයට නොගන්නා (අබ්බෝහාරික) දෙයකි" යන්නෙන් එම ආශ්වාද චේතනාව තමාට පාලනය කළ නොහැකි තැනක උපන් බැවින් එය ඇවතක් වීමට තරම් ප්‍රමාණවත් අංගයක් නොවන බව පෙන්වා දී ඇත. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිහිනයෙහි ඇති වන චේතනාවේ අබ්බෝහාරික බව පෙන්වා දී, අනුපඤ්ඤත්තිය සමඟ ශික්ෂාපදය පැනවූ සේක.

236-237. Tattha saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā, sañcetanāva sañcetanikā, sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikā. Yasmā pana yassa sañcetanikā sukkavissaṭṭhi hoti so jānanto sañjānanto hoti, sā cassa sukkavissaṭṭhi cecca abhivitaritvā vītikkamo hoti, tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthameva dassetuṃ ‘‘jānanto sañjānanto cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha jānantoti upakkamāmīti jānanto. Sañjānantoti sukkaṃ mocemīti sañjānanto, teneva upakkamajānanākārena saddhiṃ jānantoti attho. Ceccāti mocanassādacetanāvasena cetetvā pakappetvā. Abhivitaritvāti upakkamavasena maddanto nirāsaṅkacittaṃ pesetvā. Vītikkamoti evaṃ pavattassa yo vītikkamo ayaṃ sañcetanikāsaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hoti.

236-237. එහි "චේතනාව පවතින්නේ යම් අශුචි මෝචනයකද එය සඤ්චේතනා නම් වේ" යන්නයි. සඤ්චේතනාවම සඤ්චේතනිකා නම් වේ. තවද යම් භික්ෂුවකගේ චේතනාන්විත ශුක්‍ර මෝචනයක් වේද, ඔහු එය කරන්නේ උපක්‍රම කරන බව දැන දැනමය. එම ශුක්‍ර මෝචනය මෝචන ආශ්වාද චේතනාවෙන් පෙළඹී, ලජ්ජා භය මැඩපවත්වා කරන ලද උල්ලංඝනයකි. එබැවින් වචනවලට වඩා අර්ථය පෙන්වීම සඳහා "දැන දැනම, වටහාගෙනම, චේතනාන්විතව, මැඩපවත්වා කරන ලද උල්ලංඝනය" යනුවෙන් පද විවරණය කරන ලදී. එහි "දැන දැනම" යනු උපක්‍රමයක් කරන බව දැන සිටීමයි. "වටහාගෙනම" යනු ශුක්‍ර මෝචනය කරන බව වටහා ගැනීමයි. "චේතනාන්විතව" යනු මෝචන ආශ්වාද චේතනාවෙන් යුතුව සිතා මතා කිරීමයි. "මැඩපවත්වා" යනු උපක්‍රමය මගින් ලජ්ජා සහගත බව දුරු කොට නිර්භයව සිත මෙහෙයවීමයි. "උල්ලංඝනය" යනු සඤ්චේතනිකා යන වචනයේ උච්චතම අර්ථයයි.

Idāni [Pg.107] sukkavissaṭṭhīti ettha yassa sukkassa vissaṭṭhi taṃ tāva saṅkhyāto vaṇṇabhedato ca dassetuṃ ‘‘sukkanti dasa sukkānī’’tiādimāha. Tattha sukkānaṃ āsayabhedato dhātunānattato ca nīlādivaṇṇabhedo veditabbo.

දැන් "ශුක්‍ර මෝචනය" යන මෙහි, ශුක්‍රය යන්න ප්‍රමාණය සහ වර්ණ භේදය අනුව දැක්වීම සඳහා "ශුක්‍රය යනු ශුක්‍ර දසයකි" යනාදිය වදාල සේක. එහි සෙම්, පිත, ලේ, වාත ආදියේ වෙනස්කම් අනුව සහ ධාතූන්ගේ විවිධත්වය අනුව නිල් ආදී වර්ණ භේදයන් තේරුම් ගත යුතුය.

Vissaṭṭhīti vissaggo, atthato panetaṃ ṭhānācāvanaṃ hoti, tenāha – ‘‘vissaṭṭhīti ṭhānatocāvanā vuccatī’’ti. Tattha vatthisīsaṃ kaṭi kāyoti tidhā sukkassa ṭhānaṃ pakappenti, eko kirācariyo ‘‘vatthisīsaṃ sukkassa ṭhāna’’nti āha. Eko ‘‘kaṭī’’ti, eko ‘‘sakalo kāyo’’ti, tesu tatiyassa bhāsitaṃ subhāsitaṃ. Kesalomanakhadantānañhi maṃsavinimuttaṭṭhānaṃ uccārapassāvakheḷasiṅghāṇikāthaddhasukkhacammāni ca vajjetvā avaseso chavimaṃsalohitānugato sabbopi kāyo kāyappasādabhāvajīvitindriyābaddhapittānaṃ sambhavassa ca ṭhānameva. Tathā hi rāgapariyuṭṭhānenābhibhūtānaṃ hatthīnaṃ ubhohi kaṇṇacūḷikāhi sambhavo nikkhamati, mahāsenarājā ca rāgapariyuṭṭhito sambhavavegaṃ adhivāsetuṃ asakkonto satthena bāhusīsaṃ phāletvā vaṇamukhena nikkhantaṃ sambhavaṃ dassesīti.

‘විස්සට්ඨී’ යනු අත්හැරීමයි (විස්සග්ග). අර්ථය අනුව නම් එය පිහිටි ස්ථානයෙන් චලනය වීමයි. එහෙයින් ‘විස්සට්ඨී යනු ස්ථානයෙන් චලනය වීම යැයි කියනු ලැබේ’ යැයි (අටුවාචාරීන් වහන්සේ) පැවසූහ. එහිදී මුත්‍රාශයේ මතුපිට, ඉණ සහ මුළු ශරීරය යනුවෙන් ශුක්‍ර ධාතුවේ පිහිටීම තෙවැදෑරුම් ලෙස සලකති. එක් ආචාර්යවරයෙක් පවසන්නේ ‘මුත්‍රාශයේ මතුපිට ශුක්‍රයාගේ පිහිටීම’ බවයි. තවත් අයෙක් ‘ඉණ’ බවත්, තවත් අයෙක් ‘මුළු ශරීරයම’ බවත් පවසති. ඔවුන් අතරින් තෙවැනි ආචාර්යවරයාගේ ප්‍රකාශය ඉතා යහපත් එකකි. මන්දයත්, කෙස්, ලොම්, නිය, දත් යන මස් රහිත ස්ථාන සහ මළ, මුත්‍රා, කෙළ, සොටු හා තද වූ වියළි සම හැර, ඉතිරි සම, මස් හා ලේ වලින් සමන්විත මුළු ශරීරයම කායප්‍රසාදය, භාව රූපය, ජීවිතේන්ද්‍රිය හා අබද්ධ පිත (ශරීරය පුරා පැතිරුණු පිත) මෙන්ම ශුක්‍ර ධාතුවේද උත්පත්ති ස්ථානය වන බැවිනි. එය එසේමය; රාගයෙන් මත් වූ ඇතුන්ගේ කන් දෙපසින් ශුක්‍රයෝ පිටවෙති. මහාසේන රජුද රාගයෙන් පීඩිතව ශුක්‍ර වේගය දරාගත නොහැකිව ආයුධයකින් බාහුවේ මූලය පලා තුවාලය තුළින් පිට වූ ශුක්‍ර ධාතු ප්‍රදර්ශනය කළේය.

Ettha pana paṭhamassa ācariyassa vāde mocanassādena nimitte upakkamato yattakaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya tattake asucimhi vatthisīsato muñcitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso. Dutiyassa vāde tatheva kaṭito muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte, tatiyassa vāde tatheva sakalakāyaṃ saṅkhobhetvā tato muccitvā dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso. Dakasotorohaṇañcettha adhivāsetvā antarā nivāretuṃ asakkuṇeyyatāya vuttaṃ, ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otarati. Tasmā ṭhānā cāvanamattenevettha āpatti veditabbā, sā ca kho nimitte upakkamantasseva hatthaparikammapādaparikammagattaparikammakaraṇena sacepi asuci muccati, anāpatti. Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayo.

මෙහිදී පළමු ආචාර්යවරයාගේ වාදයට අනුව, (ශුක්‍ර) මෝචන ආශ්වාදයෙන් යුතුව නිමිත්තෙහි (ලිංගයෙහි) උපක්‍රම කරන භික්ෂුවකගේ කුඩා මැස්සෙකුට බීමට සෑහෙන පමණ වූ අශුචියක් මුත්‍රාශයේ මතුපිටින් මිදී මුත්‍රා මාර්ගයට පැමිණි මාත්‍රයෙන්, එය පිටතට නික්මුණත් නැතත් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. දෙවැනි වාදයට අනුව එලෙසම ඉණෙන් මිදී මුත්‍රා මාර්ගයට පැමිණි විටද, තෙවැනි වාදයට අනුව එලෙසම මුළු ශරීරයම කැලඹී එයින් මිදී මුත්‍රා මාර්ගයට පැමිණි විට, පිටතට නික්මුණත් නැතත් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මෙහිදී මුත්‍රා මාර්ගයට පැමිණීම ගැන සඳහන් කළේ, එය අතරමග වැළැක්විය නොහැකි බැවිනි. මන්දයත්, පිහිටි තැනින් ගිලිහුණු ශුක්‍රය ඒකාන්තයෙන්ම මුත්‍රා මාර්ගයට බසින බැවිනි. එබැවින් ස්ථානයෙන් චලනය වීමෙන්ම මෙහි ඇවැත් වන බව දත යුතුය. එම ඇවැත නිමිත්තෙහි උපක්‍රම කරන්නාටම වේ. අත් පිරිමැදීම, පා පිරිමැදීම හෝ ශරීරය පිරිමැදීම නිසා අහම්බෙන් අශුචි පිටවේ නම් එය ඇවැතක් නොවේ. මෙය සියලු ආචාර්යවරුන්ට පොදු වූ විනිශ්චයයි.

Aññatra supinantāti ettha supino eva supinanto, taṃ ṭhapetvā apanetvāti vuttaṃ hoti. Tañca pana supinaṃ passanto catūhi kāraṇehi passati [Pg.108] dhātukkhobhato vā anubhūtapubbato vā devatopasaṃhārato vā pubbanimittato vāti.

‘අඤ්ඤත්‍ර සුපිනන්තා’ යන්නෙහි සුපින යනුම සුපිනන්තයයි. එය තබා, එනම් එය ඉවත් කොට යන අදහසයි. ඒ සිහිනය දකින පුද්ගලයා කරුණු සතරක් නිසා එය දකියි. එනම්: ධාතු කෝප වීමෙන් හෝ, පෙර අත්දැකීම් නිසා හෝ, දෙවියන්ගේ පෙළඹවීමෙන් හෝ, පූර්ව නිමිති නිසා හෝ වේ.

Tattha pittādīnaṃ khobhakaraṇapaccayayogena khubhitadhātuko dhātukkhobhato supinaṃ passati, passanto ca nānāvidhaṃ supinaṃ passati – pabbatā patanto viya, ākāsena gacchanto viya, vāḷamigahatthīcorādīhi anubaddho viya hoti. Anubhūtapubbato passanto pubbe anubhūtapubbaṃ ārammaṇaṃ passati. Devatopasaṃhārato passantassa devatā atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vā atthāya vā anatthāya vā nānāvidhāni ārammaṇāni upasaṃharanti, so tāsaṃ devatānaṃ ānubhāvena tāni ārammaṇāni passati. Pubbanimittato passanto puññāpuññavasena uppajjitukāmassa atthassa vā anatthassa vā pubbanimittabhūtaṃ supinaṃ passati, bodhisattassamātā viya puttapaṭilābhanimittaṃ, bodhisatto viya pañca mahāsupine (a. ni. 5.196), kosalarājā viya soḷasa supineti.

එහිදී පිත ආදී ධාතූන් කැලඹීමට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ගේ යෙදීමෙන් කැලඹුණු ධාතු ඇති පුද්ගලයා ධාතු කෝපයෙන් සිහිනය දකියි. එසේ දකින විට විවිධ ආකාරයේ සිහින දකියි - කඳු මුදුනකින් වැටෙන්නාක් මෙන්, අහසින් යන්නාක් මෙන්, වන මෘගයන්, ඇතන් හෝ සොරුන් ලුහුබඳින්නාක් මෙන් ඔහුට හැඟේ. පෙර අත්දැකීම් නිසා සිහින දකින්නා පෙර විඳි අරමුණුම දකියි. දෙවියන්ගේ පෙළඹවීමෙන් දකින විට, දෙවියන් යහපත කැමැත්තෙන් හෝ අයහපත කැමැත්තෙන් හෝ යහපත සඳහා හෝ අයහපත සඳහා හෝ විවිධ අරමුණු පමුණුවති. ඔහු ඒ දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් එම අරමුණු දකියි. පූර්ව නිමිති නිසා දකින්නා පින හෝ පව අනුව ඇති වීමට නියමිත යහපතෙහි හෝ අයහපතෙහි පෙර නිමිති ලෙස සිහින දකියි. බෝසත් මෑණියන් පුත් රුවනක් ලැබීමේ නිමිත්ත දකින්නාක් මෙන්ද, බෝසතාණන් වහන්සේ මහා සිහින පහක් දකින්නාක් මෙන්ද, කොසොල් රජු සිහින දහසයක් දකින්නාක් මෙන්ද වේ.

Tattha yaṃ dhātukkhobhato anubhūtapubbato ca supinaṃ passati na taṃ saccaṃ hoti. Yaṃ devatopasaṃhārato passati taṃ saccaṃ vā hoti alīkaṃ vā, kuddhā hi devatā upāyena vināsetukāmā viparītampi katvā dassenti. Yaṃ pana pubbanimittato passati taṃ ekantasaccameva hoti. Etesañca catunnaṃ mūlakāraṇānaṃ saṃsaggabhedatopi supinabhedo hotiyeva.

එම සිහින සතර අතරින් ධාතු කෝපයෙන් හා පෙර අත්දැකීම් නිසා දකින සිහිනය සත්‍ය නොවේ. දෙවියන්ගේ පෙළඹවීමෙන් දකින සිහිනය සත්‍ය විය හැකිය, නැතහොත් අසත්‍ය විය හැකිය. මන්දයත් කිපුණු දෙවියන් උපායකින් විනාශ කිරීමට කැමතිව විපරිත දේ පවා මවා පෙන්වන බැවිනි. පූර්ව නිමිති නිසා දකින සිහිනය ඒකාන්තයෙන්ම සත්‍ය වේ. මේ මූලික හේතු සතරෙහි එකිනෙක මිශ්‍ර වීමෙන්ද සිහිනවල විවිධත්වයක් ඇති වේ.

Tañca panetaṃ catubbidhampi supinaṃ sekkhaputhujjanāva passanti appahīnavipallāsattā, asekkhā pana na passanti pahīnavipallāsattā. Kiṃ panetaṃ passanto sutto passati paṭibuddho, udāhu neva sutto na paṭibuddhoti? Kiñcettha yadi tāva sutto passati abhidhammavirodho āpajjati, bhavaṅgacittena hi supati taṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ rāgādisampayuttaṃ vā na hoti, supinaṃ passantassa ca īdisāni cittāni uppajjanti. Atha paṭibuddho passati vinayavirodho āpajjati, yañhi paṭibuddho passati taṃ sabbohārikacittena passati, sabbohārikacittena ca kate vītikkame anāpatti nāma natthi. Supinaṃ passantena pana katepi vītikkame ekantaṃ anāpatti eva. Atha neva sutto na paṭibuddho passati, ko nāma passati; evañca sati supinassa abhāvova āpajjatīti, na abhāvo. Kasmā[Pg.109]? Yasmā kapimiddhapareto passati. Vuttañhetaṃ – ‘‘kapimiddhapareto kho, mahārāja, supinaṃ passatī’’ti. Kapimiddhaparetoti makkaṭaniddāya yutto. Yathā hi makkaṭassa niddā lahuparivattā hoti; evaṃ yā niddā punappunaṃ kusalādicittavokiṇṇattā lahuparivattā, yassā pavattiyaṃ punappunaṃ bhavaṅgato uttaraṇaṃ hoti tāya yutto supinaṃ passati, tenāyaṃ supino kusalopi hoti akusalopi abyākatopi. Tattha supinante cetiyavandanadhammassavanadhammadesanādīni karontassa kusalo, pāṇātipātādīni karontassa akusalo, dvīhi antehi mutto āvajjanatadārammaṇakkhaṇe abyākatoti veditabbo. Svāyaṃ dubbalavatthukattā cetanāya paṭisandhiṃ ākaḍḍhituṃ asamattho, pavatte pana aññehi kusalākusalehi upatthambhito vipākaṃ deti. Kiñcāpi vipākaṃ deti? Atha kho avisaye uppannattā abbohārikāva supinantacetanā. Tenāha – ‘‘ṭhapetvā supinanta’’nti.

තවද, ඒ සිවුවැදෑරුම් වූ සිහිනම දකින්නේ විපල්ලාස ධර්ම ප්‍රහීණ නොකළ ශෛක්ෂ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් පමණි. රහතන් වහන්සේලා විපල්ලාස ප්‍රහීණ කළ බැවින් සිහින නොදකිති. මෙම සිහින දකින්නේ නිදා සිටියදීද, පිබිදී සිටියදීද, නැතහොත් නිදා නැති පිබිදී නැති අවස්ථාවකදීද? මෙහිදී යම් හෙයකින් නිදා සිටියදී දකියි නම් එය අභිධර්ම විරෝධී වේ. මන්දයත් නිදා සිටින්නේ භවාංග සිතින් වන අතර, එය රූප නිමිති ආදී අරමුණු ඇත්තක් හෝ රාගාදී කෙලෙසුන් සහිත වූවක් නොවන බැවිනි. ඉදින් පිබිදී සිටියදී දකියි නම් එය විනය විරෝධී වේ. මන්ද පිබිදී සිටින්නා ව්‍යවහාරික සිතින් වරදක් කළ විට ඇවැත් නොවන්නේ නැත. නමුත් සිහිනෙන් වරදක් කළත් එය ඒකාන්තයෙන්ම ඇවැතක් නොවේ. ඉදින් නිදා නැති පිබිදී නැතිව දකියි නම්, එවැන්නෙක් දකින්නේ කවුද? එසේ නම් සිහින කියා දෙයක් නැති වී යයි. එසේ නැති නොවේ. මන්ද? කපිමිද්ධයෙන් (වඳුරු නින්දෙන්) යුක්ත වූවන් සිහින දකින බැවිනි. ‘මහරජ, කපිමිද්ධයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා සිහින දකී’ යැයි නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. කපිමිද්ධය යනු වඳුරෙකුගේ නින්ද වැනි නින්දකින් යුක්ත වීමයි. වඳුරාගේ නින්ද ඉතා ඉක්මනින් වෙනස් වන්නකි. එලෙසම කුසලාදී සිත්වලින් මිශ්‍ර වූ බැවින් ඉක්මනින් වෙනස් වන, නැවත නැවතත් භවාංගයෙන් මිදී ක්‍රියාත්මක වන නින්දෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා සිහින දකියි. එබැවින් මෙම සිහිනය කුසල් ද, අකුසල් ද, අව්‍යාකෘත ද විය හැකිය. එහිදී සිහිනෙන් චෛත්‍ය වැඳීම, බණ ඇසීම ආදිය කරන්නාට කුසල් වේ. ප්‍රාණාතිපාතාදිය කරන්නාට අකුසල් වේ. අන්ත දෙකෙන් මිදුණු අවස්ථාවලදී එය අව්‍යාකෘත ලෙස දත යුතුය. මෙම සිහින සිත දුර්වල වස්තුවක් ඇසුරු කරන බැවින් ප්‍රතිසන්ධියක් ලබා දීමට අසමත්ය. එහෙත් පවතින කාලයේදී අන්‍ය වූ කුසලාකුසලයන්ගේ උපකාරය ලැබ විපාක ලබා දිය හැකිය. එසේ විපාක දුන්නද, අසංවර අවස්ථාවක උපන් බැවින් සිහින සේතනාව විනය ව්‍යවහාරයට අදාළ නොවේ (අබ්බෝහාරික). එහෙයින් ‘සිහිනය තබා’ යැයි පවසන ලදී.

Saṅghādisesoti imassa āpattinikāyassa nāmaṃ. Tasmā yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi, ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti evamettha sambandho veditabbo. Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso. Kiṃ vuttaṃ hoti? Imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ, tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese ca majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya avasāne abbhānatthāya saṅgho icchitabbo. Na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti. Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘saṅghova tassā āpattiyā parivāsaṃ deti, mūlāya paṭikassati, mānattaṃ deti, abbheti na sambahulā na ekapuggalo, tena vuccati saṅghādiseso’’ti idamassa padabhājanaṃ –

සංඝාදිසේස යනු මෙම ඇවැත් සමූහයේ නාමයයි. එබැවින් සිහිනයකින් තොරව සිදුවන යම් සචේතනික ශුක්‍ර මෝචනයක් වේ ද, එය ‘සංඝාදිසේස’ නම් ඇවැත් සමූහය යැයි මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. මෙහි වචනාර්ථය නම්: මෙම ඇවතෙහි ආරම්භයේ දී මෙන්ම ඉතිරි කොටසේ දී ද සංඝයා වහන්සේව අපේක්ෂා කළ යුතු බැවින් ‘සංඝාදිසේස’ නම් වේ. ඉන් අදහස් කළේ කුමක්ද? මෙම ඇවතට පත්ව එයින් මිදීමට කැමති භික්ෂුවකගේ ඇවතින් නැගී සිටීමක් වේ ද, එහි ආරම්භයේ දී පරිවාසය දීම සඳහා ද, ආරම්භයෙන් පසු ඉතිරි මධ්‍ය අවස්ථාවේ දී මානත් දීම සඳහා හෝ මූලාය පටිකස්සනය සමඟ මානත් දීම සඳහා ද, අවසානයේ දී අබ්භානය සඳහා ද සංඝයා වහන්සේව අපේක්ෂා කළ යුතුය. මෙහි සංඝයා වහන්සේ නොමැතිව කිසිදු විනය කර්මයක් කළ නොහැකි බැවින්, ආරම්භයේ දී හා ඉතිරි කොටස්වල දී සංඝයා අවශ්‍ය වන හෙයින් ‘සංඝාදිසේස’ යැයි කියනු ලැබේ. වචන මාලාව දෙස නොබලා අර්ථය පමණක් දැක්වීමට නම්: 'සංඝයා වහන්සේම එම ඇවත සඳහා පරිවාසය දෙති, මූලාය පටිකස්සනය කරති, මානත් දෙති, අබ්භානය කරති; බොහෝ දෙනෙකු හෝ එක් පුද්ගලයෙකු එසේ නොකරති, එබැවින් සංඝාදිසේස යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් මෙහි පදභාජනයෙහි දක්වා ඇත.

‘‘Saṅghādisesoti yaṃ vuttaṃ, taṃ suṇohi yathātathaṃ;

Saṅghova deti parivāsaṃ, mūlāya paṭikassati;

Mānattaṃ deti abbheti, tenetaṃ iti vuccatī’’ti. (pari. 339) –

සංඝාදිසේස යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය නිවැරදි පරිදි අසන්න; සංඝයා වහන්සේම පරිවාසය දෙති, මූලාය පටිකස්සනය කරති; මානත් දෙති, අබ්භානය කරති, එබැවින් මෙයට මෙසේ (සංඝාදිසේස යැයි) කියනු ලැබේ.

Parivāre [Pg.110] vacanakāraṇañca vuttaṃ, tattha parivāsadānādīni samuccayakkhandhake vitthārato āgatāni, tattheva nesaṃ saṃvaṇṇanaṃ karissāma.

පරිවාර පාලියෙහි ද මෙසේ හැඳින්වීමට හේතුව දක්වා ඇත. එහි පරිවාසය දීම ආදිය සමුච්චයක්‍ඛන්ධකයෙහි විස්තරාත්මකව පැමිණ ඇති අතර, ඒවායේ විස්තරාර්ථ විවරණය එතැනදීම සිදු කරන්නෙමු.

Tasseva āpattinikāyassāti tassa eva āpattisamūhassa. Tattha kiñcāpi ayaṃ ekāva āpatti, rūḷhisaddena pana avayave samūhavohārena vā ‘‘nikāyo’’ti vutto – ‘‘eko vedanākkhandho, eko viññāṇakkhandho’’tiādīsu viya.

‘තස්සේව ආපත්තිනිකායස්ස’ යනු එම ඇවැත් සමූහයාගේම යන්නයි. එහිදී මෙම ඇවත එකක් වුවද, රූඪි ශබ්දයෙන් හෝ අවයවයක් සම්බන්ධයෙන් සමූහ ව්‍යවහාරයෙන් ‘නිකාය’ (සමූහය) යැයි පවසන ලදී. ඒ ‘එක් වේදනා ස්කන්ධයක්, එක් විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයක්’ යනාදියෙහි මෙනි.

Evaṃ uddiṭṭhasikkhāpadaṃ padānukkamena vibhajitvā idāni imaṃ sukkavissaṭṭhiṃ āpajjantassa upāyañca kālañca adhippāyañca adhippāyavatthuñca dassetuṃ ‘‘ajjhattarūpe mocetī’’tiādimāha. Ettha hi ajjhattarūpādīhi catūhi padehi upāyo dassito, ajjhattarūpe vā moceyya bahiddhārūpe vā ubhayattha vā ākāse vā kaṭiṃ kampento, ito paraṃ añño upāyo natthi. Tattha rūpe ghaṭṭetvā mocentopi rūpena ghaṭṭetvā mocentopi rūpe moceticceva veditabbo. Rūpe hi sati so moceti na rūpaṃ alabhitvā. Rāgūpatthambhādīhi pana pañcahi kālo dassito. Rāgūpatthambhādikālesu hi aṅgajātaṃ kammaniyaṃ hoti, yassa kammaniyatte sati moceti. Ito paraṃ añño kālo natthi, na hi vinā rāgūpatthambhādīhi pubbaṇhādayo kālabhedā mocane nimittaṃ honti.

මෙසේ උදේසන (ප්‍රාතිමෝක්ෂයේ) දැක්වූ ශික්ෂා පදය පදානුක්‍රමයෙන් විභාග කර පෙන්වා, දැන් මෙම ශුක්‍ර මෝචනයට පත්වන භික්ෂුවගේ ක්‍රමය (උපාය), කාලය, අදහස සහ අදහසට පාදක වන වස්තුව පෙන්වා දීම පිණිස ‘අජ්ඣත්තරූපේ මෝචේති’ යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී ‘අජ්ඣත්තරූපේ’ යනාදී පද සතරකින් ක්‍රමය දක්වන ලදී. එනම් තමාගේ රූපයෙහි හෝ බාහිර රූපයෙහි හෝ යන දෙතැනම හෝ අහසෙහි ඉඟ සැලීමෙන් හෝ මෝචනය කළ හැකිය. මෙයින් බැහැරව වෙනත් ක්‍රමයක් නැත. එහිදී රූපයෙහි ගැටීමෙන් මෝචනය කළත්, රූපයකින් ගැටීමෙන් මෝචනය කළත් ‘රූපයෙහි මෝචනය කරයි’ යනුවෙන් ම දත යුතුය. රූපයක් ඇති විටම ඔහු මෝචනය කරයි; රූපයක් නොමැතිව මෝචනය නොකරයි. ‘රාගූපත්ථම්භාදී’ පද පහෙන් කාලය දක්වන ලදී. රාගය වැඩී ඇති අවස්ථාවල දී අංගජාතය ඒ සඳහා කර්මණ්‍ය වෙයි. එය කර්මණ්‍ය වූ විට මෝචනය කරයි. මෙයින් බැහැරව වෙනත් කාලයක් නැත. රාගය ඇති වීම ආදියෙන් තොරව පෙරවරු කාලය ආදී කාල භේද මෝචනය සඳහා හේතු නොවේ.

Ārogyatthāyātiādīhi dasahi adhippāyo dassito, evarūpena hi adhippāyabhedena moceti na aññathā. Nīlādīhi pana dasahi navamassa adhippāyassa vatthu dassitaṃ, vīmaṃsanto hi nīlādīsu aññatarassa vasena vīmaṃsati na tehi vinimuttanti.

‘ආරෝග්‍යත්ථාය’ යනාදී පද දසයකින් අභිප්‍රාය දක්වන ලදී. මෙබඳු වූ අභිප්‍රාය භේදයකින් ම මෝචනය කරයි මිස අනෙක් අයුරකින් නොවේ. ‘නීලාදී’ පද දසයෙන් නවවන අභිප්‍රාය වූ (විමසීමේ අභිප්‍රාය සඳහා) අරමුණු දක්වන ලදී. විමසන පුද්ගලයා නිල් පැහැය ආදී පැහැයන්ගෙන් එකක් පදනම් කරගෙන විමසයි මිස, ඒවායින් බැහැරව විමසන්නේ නැත.

238. Ito paraṃ pana imesaṃyeva ajjhattarūpādīnaṃ padānaṃ pakāsanatthaṃ ‘‘ajjhattarūpeti ajjhattaṃ upādinne rūpe’’tiādi vuttaṃ, tattha ajjhattaṃ upādinne rūpeti attano hatthādibhede rūpe. Bahiddhā upādinneti parassa tādiseyeva. Anupādinneti tāḷacchiddādibhede. Tadubhayeti attano ca parassa ca rūpe, ubhayaghaṭṭanavasenetaṃ vuttaṃ. Attano rūpena ca anupādinnarūpena ca ekato ghaṭṭanepi labbhati. Ākāse vāyamantassāti kenaci rūpena aghaṭṭetvā ākāseyeva kaṭikampanapayaogena aṅgajātaṃ cālentassa.

238. මීට පසුව, මෙම ‘අජ්ඣත්තරූප’ ආදී පදයන් ම පැහැදිලි කිරීම සඳහා ‘අජ්ඣත්තරූපේති අජ්ඣත්තං උපාදින්නේ රූපේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘අජ්ඣත්තං උපාදින්නේ රූපේ’ යනු තමාගේ අත් ආදී වූ රූපයෙහි යන්නයි. ‘බහිද්ධා උපාදින්නේ’ යනු අන් අයගේ එවැනිම රූපයෙහි යන්නයි. ‘අනුපාදින්නේ’ යනු යතුරු සිදුරු ආදී රූපයන්හි යන්නයි. ‘තදුභයේ’ යනු තමාගේ හා අන් අයගේ යන රූප දෙකෙහිම යන්නයි. මෙය දෙපාර්ශවයේම ගැටීමෙන් සිදු වන්නක් ලෙස පවසන ලදී. තමාගේ රූපය සහ අනුපාදින්න රූපය එක්ව ගැටීමෙන් ද මෙය සිදුවිය හැකිය. ‘ආකාසේ වායමන්තස්ස’ යනු කිසිදු රූපයක නොගැටී අහසෙහිම ඉඟ සැලීමේ ප්‍රයෝගයෙන් අංගජාතය සලලවන්නා හට යන්නයි.

Rāgūpatthambheti [Pg.111] rāgassa balavabhāve, rāgena vā aṅgajātassa upatthambhe, thaddhabhāve sañjāteti vuttaṃ hoti. Kammaniyaṃ hotīti mocanakammakkhamaṃ ajjhattarūpādīsu upakkamārahaṃ hoti.

‘රාගූපත්ථම්භේ’ යනු රාගයේ බලවත් බව නිසා හෝ රාගය නිසා අංගජාතය ප්‍රාණවත් වීම හෙවත් තද බව ඇති වූ විට යන්නයි. ‘කම්මනියං හෝති’ යනු මෝචනය කිරීමේ ක්‍රියාවට සුදුසු වූ, අජ්ඣත්තරූප ආදියෙහි උපක්‍රම කිරීමට සුදුසු තත්ත්වයකට පත්වීමයි.

Uccāliṅgapāṇakadaṭṭhūpatthambheti uccāliṅgapāṇakadaṭṭhena aṅgajāte upatthambhe. Uccāliṅgapāṇakā nāma lomasapāṇakā honti, tesaṃ lomehi phuṭṭhaṃ aṅgajātaṃ kaṇḍuṃ gahetvā thaddhaṃ hoti, tattha yasmā tāni lomāni aṅgajātaṃ ḍaṃsantāni viya vijjhanti, tasmā ‘‘uccāliṅgapāṇakadaṭṭhenā’’ti vuttaṃ, atthato pana uccāliṅgapāṇakalomavedhanenāti vuttaṃ hoti.

‘උච්චාලිංගපාණකදට්ඨූපත්ථම්භේ’ යනු උච්චාලිංග (කීඩෑ) පණුවෙකු දෂ්ට කිරීම නිසා අංගජාතය ප්‍රාණවත් වූ විට යන්නයි. උච්චාලිංග පණුවන් යනු ලෝම සහිත කුඩා පණුවන් විශේෂයකි. උන්ගේ ලෝම වැදුණු විට අංගජාතය කසමින් තද වෙයි. එහිදී එම ලෝම අංගජාතය දෂ්ට කරන්නාක් මෙන් විදින බැවින් ‘උච්චාලිංගපාණකදට්ඨේන’ යැයි පවසන ලදී. අර්ථය වශයෙන් ගත්කල, උච්චාලිංග පණුවන්ගේ ලෝම විදීමෙන් කර්මණ්‍ය වීම යන්නයි.

239. Arogo bhavissāmīti mocetvā arogo bhavissāmi. Sukhaṃ vedanaṃ uppādessāmīti mocanena ca muccanuppattiyā muttapaccayā ca yā sukhā vedanā hoti, taṃ uppādessāmīti attho. Bhesajjaṃ bhavissatīti idaṃ me mocitaṃ kiñcideva bhesajjaṃ bhavissati. Dānaṃ dassāmīti mocetvā kīṭakipillikādīnaṃ dānaṃ dassāmi. Puññaṃ bhavissatīti mocetvā kīṭādīnaṃ dentassa puññaṃ bhavissati. Yaññaṃ yajissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ yaññaṃ yajissāmi. Kiñci kiñci mantapadaṃ vatvā dassāmīti vuttaṃ hoti. Saggaṃ gamissāmīti mocetvā kīṭādīnaṃ dinnadānena vā puññena vā yaññena vā saggaṃ gamissāmi. Bījaṃ bhavissatīti kulavaṃsaṅkurassa dārakassa bījaṃ bhavissati, ‘‘iminā bījena putto nibbattissatī’’ti iminā adhippāyena mocetīti attho. Vīmaṃsatthāyāti jānanatthāya. Nīlaṃ bhavissatītiādīsu jānissāmi tāva kiṃ me mocitaṃ nīlaṃ bhavissati pītakādīsu aññataravaṇṇanti evamattho daṭṭhabbo. Khiḍḍādhippāyoti khiḍḍāpasuto, tena tena adhippāyena kīḷanto mocetīti vuttaṃ hoti.

239. ‘ආරෝගෝ භවිස්සාමි’ යනු මෝචනය කර රෝග රහිත වන්නෙමි යන්නයි. ‘සුඛං වේදනං උප්පාදෙස්සාමි’ යනු මෝචනය කිරීමෙන් ද, මෝචනය වීමේ ක්‍රියාවෙන් ද, මෝචනය වීමෙන් පසුව ද ඇති වන යම් සුඛ වේදනාවක් වේ ද, එය උපදවා ගන්නෙමි යන්න අර්ථයයි. ‘භේසජ්ජං භවිස්සති’ යනු මා විසින් මෝචනය කරන ලද මෙය කිසියම් ඖෂධයක් වනු ඇත යන්නයි. ‘දානං දස්සාමි’ යනු මෝචනය කර කෘමීන්ට හා කුහුඹුවන්ට දානයක් දෙන්නෙමි යන්නයි. ‘පුඤ්ඤං භවිස්සති’ යනු මෝචනය කර කෘමීන්ට දෙන විට පින් සිදුවනු ඇත යන්නයි. ‘යඤ්ඤං යජිස්සාමි’ යනු මෝචනය කර කෘමීන්ට යාගයක් පවත්වන්නෙමි යන්නයි. කිසියම් මන්ත්‍ර පදයක් කියා දෙන්නෙමි යනු ද මෙහි අදහසයි. ‘සග්ගං ගමිස්සාමි’ යනු මෝචනය කර කෘමීන්ට දෙන දානයෙන් හෝ පිනෙන් හෝ යාගයෙන් ස්වර්ගයට යන්නෙමි යන්නයි. ‘බීජං භවිස්සති’ යනු කුල වංශයේ අංකුරය වන දරුවා සඳහා බීජයක් වනු ඇත, ‘මෙම බීජයෙන් පුත්‍රයෙකු උපදින්නේය’ යන අදහසින් මෝචනය කරයි යන්න අර්ථයයි. ‘විමංසත්ථාය’ යනු දැනගැනීම පිණිසයි. ‘නීලං භවිස්සති’ යනාදියෙහි ‘මා මෝචනය කළ දෙය නිල් පාට වෙයි ද නැතහොත් කහ ආදී වෙනත් පැහැයක් වෙයි ද’ කියා දැනගන්නෙමි යන්න අර්ථයයි. ‘ඛිඩ්ඩාධිප්පායෝ’ යනු කෙළි සෙල්ලමෙහි නිරත වූවෙක්ව, ඒ ඒ අදහසින් ක්‍රීඩා කරමින් මෝචනය කරයි යන්නයි.

240. Idāni yadidaṃ ‘‘ajjhattarūpe mocetī’’tiādi vuttaṃ tattha yathā mocento āpattiṃ āpajjati, tesañca padānaṃ vasena yattako āpattibhedo hoti, taṃ sabbaṃ dassento ‘‘ajjhattarūpe ceteti upakkamati muccati āpatti saṅghādisesassā’’tiādimāha.

240. දැන් ‘අජ්ඣත්තරූපේ මෝචේති’ යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එහි කවර අයුරින් මෝචනය කරන්නා ඇවැත් වේ ද, එම පදයන්ට අනුව කෙතෙක් ඇවැත් ප්‍රමාණයක් වේ ද යන්න පෙන්වමින් ‘අජ්ඣත්තරූපේ චේතේති උපක්කමති මුච්චති ආපත්ති සංඝාදිසේසස්ස’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha [Pg.112] cetetīti mocanassādasampayuttāya cetanāya muccatūti ceteti. Upakkamatīti tadanurūpaṃ vāyāmaṃ karoti. Muccatīti evaṃ cetentassa tadanurūpena vāyāmena vāyamato sukkaṃ ṭhānā cavati. Āpatti saṅghādisesassāti imehi tīhi aṅgehi assa puggalassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti attho. Esa nayo bahiddhārūpetiādīsupi avasesesu aṭṭhavīsatiyā padesu.

එහි 'සිතයි' යනු මුදා හැරීමේ ආශ්වාදය සහිත වූ චේතනාවෙන් 'මිදේවා' යි සිතීමයි. 'උත්සාහ කරයි' යනු ඊට අනුරූපව වෑයම් කිරීමයි. 'මිදෙයි' යනු මෙසේ සිතා ඊට අනුරූප උත්සාහයෙන් වෑයම් කරන්නාගේ ශුක්‍ර ධාතුව ස්ථානයෙන් චුත වීමයි. 'සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ' යනු මෙම අංග තුනෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාට සංඝාදිසේස නම් වූ ඇවැත් සමූහය සිදු වේ යන අර්ථයයි. බාහිර රූප ආදී ඉතිරි පද විසි අටෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Ettha pana dve āpattisahassāni nīharitvā dassetabbāni. Kathaṃ? Ajjhattarūpe tāva rāgūpatthambhe ārogyatthāya nīlaṃ mocentassa ekā āpatti, ajjhattarūpeyeva rāgūpatthambhe ārogyatthāya pītādīnaṃ mocanavasena aparā navāti dasa. Yathā ca ārogyatthāya dasa, evaṃ sukhādīnaṃ navannaṃ padānaṃ atthāya ekekapade dasa dasa katvā navuti, iti imā ca navuti purimā ca dasāti rāgūpatthambhe tāva sataṃ. Yathā pana rāgūpatthambhe evaṃ vaccūpatthambhādīsupi catūsu ekekasmiṃ upatthambhe sataṃ sataṃ katvā cattāri satāni, iti imāni cattāri purimañca ekanti ajjhattarūpe tāva pañcannaṃ upatthambhānaṃ vasena pañca satāni. Yathā ca ajjhattarūpe pañca, evaṃ bahiddhārūpe pañca, ajjhattabahiddhārūpe pañca, ākāse kaṭiṃ kampentassa pañcāti sabbānipi catunnaṃ pañcakānaṃ vasena dve āpattisahassāni veditabbāni.

මෙහි ඇවැත් දෙදහසක් විස්තර කර දැක්විය යුතුය. ඒ කෙසේද? පළමුව අධ්‍යාත්මික රූපයෙහි රාගය නිසා ඇති වූ තද ගතියේදී (රාගූපත්ථම්භය), නිරෝගී භාවය පිණිස නිල් පැහැති ශුක්‍රය මුදා හරින්නාට එක් ඇවැතක් වේ. එම අධ්‍යාත්මික රූපයෙහිම රාගූපත්ථම්භයේදීම නිරෝගී භාවය පිණිසම කහ ආදී අනෙක් වර්ණ මුදා හැරීමෙන් තවත් ඇවැත් නවයක් වේ. මෙසේ (නිරෝගී බව සඳහා) ඇවැත් දහයකි. නිරෝගී බව සඳහා ඇවැත් දහයක් වන්නා සේම, සුඛය ආදී අනෙක් පද නවයේ ප්‍රයෝජනය සඳහා එක් පදයකට දහය බැගින් අනූවක් වේ. මෙසේ මෙම අනූව සහ පෙර කී දහය එකතු වූ විට රාගූපත්ථම්භයේදී ඇවැත් සියයකි. රාගූපත්ථම්භයේදී මෙන්ම වච්චූපත්ථම්භ (මලපහ කිරීමේ තද ගතිය) ආදී අනෙක් උපත්ථම්භ හතරේද එකකට සියය බැගින් හාරසියයක් වේ. මෙසේ මෙම හාරසියය සහ පෙර කී සියය එකතු වූ විට අධ්‍යාත්මික රූපයෙහි උපත්ථම්භ පහේ වශයෙන් ඇවැත් පන්සියයකි. අධ්‍යාත්මික රූපයෙහි පන්සියයක් වන්නා සේම, බාහිර රූපයෙහි පන්සියයක්ද, අධ්‍යාත්මික බාහිර රූපයෙහි පන්සියයක්ද, අහසේ ඉණ සලන්නාට පන්සියයක්ද වශයෙන් සියල්ල සතර පංචකයන්ගේ වශයෙන් ඇවැත් දෙදහසක් බව දත යුතුය.

Idāni ārogyatthāyātiādīsu tāva dasasu padesu paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā heṭṭhā vā gahetvā upari gaṇhantassa, upari vā gahetvā heṭṭhā gaṇhantassa, ubhato vā gahetvā majjhe ṭhapentassa, majjhe vā gahetvā ubhato harantassa, sabbamūlaṃ vā katvā gaṇhantassa cetanūpakkamamocane sati visaṅketo nāma natthīti dassetuṃ ‘‘ārogyatthañca sukhatthañcā’’ti khaṇḍacakkabaddhacakkādibhedavicittaṃ pāḷimāha.

දැන් නිරෝගී භාවය පිණිස ආදී වශයෙන් දැක්වෙන පද දහයෙහි පිළිවෙළින් හෝ පිළිවෙළින් තොරව හෝ, පහළ සිට ඉහළට හෝ, ඉහළ සිට පහළට හෝ, දෙපසින් ගෙන මැද නතර කිරීමෙන් හෝ, මැදින් ගෙන දෙපසට ගෙනයාමෙන් හෝ, සියල්ල මුල් කරගෙන හෝ ගැනීමෙහිදී චේතනාව, උත්සාහය සහ මිදීම ඇති කල්හි වරදක් නොවන බව (එනම් ඇවැත සිදුවන බව) දැක්වීමට 'ආරෝග්‍යත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච' යනාදී වශයෙන් ඛණ්ඩචක්‍ර, බද්ධචක්‍ර ආදී විවිධ භේදයන්ගෙන් යුත් පාළිය වදාළ සේක.

Tattha ārogyatthañca sukhatthañca ārogyatthañca bhesajjatthañcā ti evaṃ ārogyapadaṃ sabbapadehi yojetvā vuttamekaṃ khaṇḍacakkaṃ. Sukhapadādīni sabbapadehi yojetvā yāva attano attano atītānantarapadaṃ tāva ānetvā vuttāni nava baddhacakkānīti evaṃ ekekamūlakāni dasa cakkāni honti, tāni dumūlakādīhi saddhiṃ asammohato vitthāretvā veditabbāni. Attho panettha pākaṭoyeva.

එහි 'ආරෝග්‍යත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච, ආරෝග්‍යත්ථඤ්ච භේසජ්ජත්ථඤ්ච' යනාදී වශයෙන් ආරෝග්‍ය පදය සියලු පදයන් හා යොදා වදාරන ලද්දේ එක් ඛණ්ඩචක්‍රයකි. සුඛ පදය ආදී පදයන් සියලු පදයන් හා යොදා තම තමන්ට පෙර වූ පදය දක්වා ගෙන ඒමෙන් වදාරන ලද බද්ධචක්‍ර නවයකි. මෙසේ එකින් එක මුල් කරගත් චක්‍ර දහයක් වේ. ඒවා ද්විමූලක (මුල් දෙකක් ඇති) ආදී චක්‍රයන් සමඟ නොමුළා වෙමින් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

Yathā [Pg.113] ca ārogyatthāyātiādīsu dasasu padesu, evaṃ nīlādīsupi ‘‘nīlañca pītakañca ceteti upakkamatī’’tiādinā nayena dasa cakkāni vuttāni, tānipi asammohato vitthāretvā veditabbāni. Attho panettha pākaṭoyeva.

නිරෝගී බව පිණිස යනාදී පද දහයෙහි මෙන්ම, නිල් ආදී වර්ණ පදයන්හිද 'නිල් පැහැය සහ කහ පැහැය සිතයි, උත්සාහ කරයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් චක්‍ර දහයක් වදාරන ලදී. ඒවාද නොමුළා වෙමින් විස්තර වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි අර්ථය පැහැදිලිය.

Puna ārogyatthañca nīlañca ārogyatthañca sukhatthañca nīlañca pītakañcāti ekenekaṃ dvīhi dve…pe… dasahi dasāti evaṃ purimapadehi saddhiṃ pacchimapadāni yojetvā ekaṃ missakacakkaṃ vuttaṃ.

නැවතත් ආරෝග්‍යය සහ නිල් පැහැය, ආරෝග්‍යය සහ සුඛය මෙන්ම නිල් සහ කහ පැහැය යනාදී වශයෙන් එකක් සමඟ එකක්, දෙකක් සමඟ දෙකක්... වශයෙන් දහයක් සමඟ දහය දක්වා පෙර පදයන් සමඟ පසු පදයන් යොදා එක් මිස්සක චක්‍රයක් වදාරන ලදී.

Idāni yasmā ‘‘nīlaṃ mocessāmī’’ti cetetvā upakkamantassa pītakādīsu muttesupi pītakādivasena cetetvā upakkamantassa itaresu muttesupi nevatthi visaṅketo, tasmā etampi nayaṃ dassetuṃ ‘‘nīlaṃ mocessāmīti ceteti upakkamati pītakaṃ muccatī’’tiādinā nayena cakkāni vuttāni. Tato paraṃ sabbapacchimapadaṃ nīlādīhi navahi padehi saddhiṃ yojetvā kucchicakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato pītakādīni nava padāni ekena nīlapadeneva saddhiṃ yojetvā piṭṭhicakkaṃ nāma vuttaṃ. Tato lohitakādīni nava padāni ekena pītakapadeneva saddhiṃ yojetvā dutiyaṃ piṭṭhicakkaṃ vuttaṃ. Evaṃ lohitakapadādīhi saddhiṃ itarāni nava nava padāni yojetvā aññānipi aṭṭha cakkāni vuttānīti evaṃ dasagatikaṃ piṭṭhicakkaṃ veditabbaṃ.

දැන් 'නිල් පැහැති ශුක්‍රය මුදා හරිමි' යි සිතා උත්සාහ කරන්නාට කහ පැහැති ආදිය මුදා හැරුණත්, කහ පැහැති ආදිය මුදා හරින අදහසින් උත්සාහ කරන්නාට අනෙක් ඒවා මුදා හැරුණත් අරමුණ වැරදී යාමක් (ඇවැතින් මිදීමක්) නැත. එබැවින් එම ක්‍රමයද දැක්වීමට 'නිල් පැහැය මුදා හරිමි යි සිතයි, උත්සාහ කරයි, කහ පැහැය මිදෙයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් චක්‍ර වදාරන ලදී. ඉන්පසු සියල්ලටම අවසාන පදය නිල් ආදී පද නවය සමඟ යොදා 'කුච්ඡි චක්‍රය' (කුස පැත්තට කැරකෙන චක්‍රය) නම් වූ චක්‍රය වදාරන ලදී. ඉන්පසු කහ ආදී පද නවය නිල් පදය සමඟ පමණක් යොදා 'පිට්ඨි චක්‍රය' (පිට පැත්තට කැරකෙන චක්‍රය) නම් වූ චක්‍රය වදාරන ලදී. ඉන්පසු රතු ආදී පද නවය කහ පදය සමඟ පමණක් යොදා දෙවන පිට්ඨි චක්‍රය වදාරන ලදී. මෙසේ රතු පදය ආදී අනෙක් පද නවය බැගින් යොදා තවත් පිට්ඨි චක්‍ර අටක් වදාරන ලදී. මෙසේ ගති දහයක් ඇති පිට්ඨි චක්‍රය දත යුතුය.

Evaṃ khaṇḍacakkādīnaṃ anekesaṃ cakkānaṃ vasena vitthārato garukāpattimeva dassetvā idāni aṅgavaseneva garukāpattiñca lahukāpattiñca anāpattiñca dassetuṃ ‘‘ceteti upakkamati muccatī’’tiādimāha. Tattha purimanayena ajjhattarūpādīsu rāgādiupatthambhe sati ārogyādīnaṃ atthāya cetentassa upakkamitvā asucimocane tivaṅgasampannā garukāpatti vuttā. Dutiyena nayena cetentassa upakkamantassa ca mocane asati duvaṅgasampannā lahukā thullaccayāpatti. ‘‘Ceteti na upakkamati muccatī’’tiādīhi chahi nayehi anāpatti.

මෙසේ ඛණ්ඩචක්‍ර ආදී බොහෝ චක්‍රයන්ගේ වශයෙන් විස්තරාත්මකව ගරු ඇවැත් (සංඝාදිසේස) පමණක් දක්වා, දැන් අංගයන්ගේ වශයෙන් ගරු ඇවැත්, ලඝු ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවන අවස්ථා දැක්වීමට 'සිතයි, උත්සාහ කරයි, මිදෙයි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි පෙර ක්‍රමයට අධ්‍යාත්මික රූප ආදියෙහි රාගය ආදී උපත්ථම්භයන් ඇති කල්හි, නිරෝගී බව ආදිය පිණිස සිතා උත්සාහ කොට අශුචි මුදා හැරීමෙහිදී අංග තුනෙන් යුක්ත වූ ගරු ඇවැත (සංඝාදිසේසය) වදාරන ලදී. දෙවන ක්‍රමයෙන් සිතන සහ උත්සාහ කරන භික්ෂුවට ශුක්‍රය මුදා හැරීමක් සිදු නොවුණහොත්, අංග දෙකකින් යුක්ත වූ ලඝු ඇවැත් නම් වූ ථුල්ලච්චය ඇවැත වේ. 'සිතයි, උත්සාහ නොකරයි, මිදෙයි' යනාදී ක්‍රම හය මගින් ඇවැත් නොවන බව වදාරන ලදී.

Ayaṃ pana āpattānāpattibhedo saṇho sukhumo, tasmā suṭṭhu sallakkhetabbo. Suṭṭhu sallakkhetvā kukkuccaṃ pucchitena āpatti vā anāpatti vā ācikkhitabbā, vinayakammaṃ vā kātabbaṃ. Asallakkhetvā karonto hi roganidānaṃ ajānitvā bhesajjaṃ karonto vejjo viya vighātañca [Pg.114] āpajjati, na ca taṃ puggalaṃ tikicchituṃ samattho hoti. Tatrāyaṃ sallakkhaṇavidhi – kukkuccena āgato bhikkhu yāvatatiyaṃ pucchitabbo – ‘‘katarena payogena katarena rāgena āpannosī’’ti. Sace paṭhamaṃ aññaṃ vatvā pacchā aññaṃ vadati na ekamaggena katheti, so vattabbo – ‘‘tvaṃ na ekamaggena kathesi pariharasi, na sakkā tava vinayakammaṃ kātuṃ gaccha sotthiṃ gavesā’’ti. Sace pana tikkhattumpi ekamaggeneva katheti, yathābhūtaṃ attānaṃ āvikaroti, athassa āpattānāpattigarukalahukāpattivinicchayatthaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ekādasa payogā samavekkhitabbā.

මෙම ඇවැත් සහ ඇවැත් නොවන ප්‍රභේදය ඉතා සියුම්ය, ගැඹුරුය. එබැවින් මෙය ඉතා හොඳින් වටහා ගත යුතුය. ඉතා හොඳින් විමසා බලා, සැක සිතී විමසන පුද්ගලයාට ඇවැත් වේද නොවේද යන්න පැවසිය යුතුය, නැතහොත් විනය කර්ම කළ යුතුය. හොඳින් විමසීමකින් තොරව කටයුතු කරන්නා, රෝග නිධානය (රෝගයට හේතුව) නොදැන බෙහෙත් කරන වෛද්‍යවරයකු මෙන් වෙහෙසට පත් වේ, එම පුද්ගලයා සුවපත් කිරීමටද ඔහුට නොහැකි වේ. එහි විමසීමේ ක්‍රමය මෙසේය - සැක සහිතව පැමිණි භික්ෂුවගෙන් තුන් වරක් දක්වා මෙසේ විමසිය යුතුය: "කිනම් පයෝගයකින් (උත්සාහයකින්), කිනම් රාගයකින් ඇවැතට පත් වූයෙහිද?" කියාය. ඉදින් මුලින් එකක් පවසා පසුව වෙනකක් පවසයි නම්, එකම ආකාරයකින් ප්‍රකාශ නොකරයි නම්, ඔහුට මෙසේ පැවසිය යුතුය: "ඔබ එකම ආකාරයකට පවසන්නේ නැත, මගහරියි, ඔබ වෙනුවෙන් විනය කර්ම කිරීමට නොහැකිය, යන්න, ඔබේ යහපත සොයා ගන්න" කියාය. ඉදින් තුන් වරක්ම එකම ආකාරයෙන් පවසයි නම්, තමන් පිළිබඳව ඇති තත්ත්වය සැබෑ ලෙසම හෙළි කරයි නම්, එවිට ඔහුගේ ඇවැත්-අනැවැත්, ගරු-ලඝු ඇවැත් විනිශ්චය කිරීම පිණිස රාග එකොළොසක් ඇසුරින් පයෝග එකොළොසක් පිළිබඳව සලකා බැලිය යුතුය.

Tatrime ekādasa rāgā – mocanassādo, muccanassādo, muttassādo, methunassādo, phassassādo, kaṇḍuvanassādo, dassanassādo, nisajjassādo, vācassādo, gehassitapemaṃ, vanabhaṅgiyanti. Tattha mocetuṃ assādo mocanassādo, muccane assādo muccanassādo, mutte assādo muttassādo, methune assādo methunassādo, phasse assādo phassassādo, kaṇḍuvane assādo kaṇḍuvanassādo, dassane assādo dassanassādo, nisajjāya assādo nisajjassādo, vācāya assādo vācassādo, gehassitaṃ pemaṃ gehassitapemaṃ, vanabhaṅgiyanti yaṃkiñci pupphaphalādi vanato bhañjitvā āhaṭaṃ. Ettha ca navahi padehi sampayuttaassādasīsena rāgo vutto. Ekena padena sarūpeneva, ekena padena vatthunā vutto, vanabhaṅgo hi rāgassa vatthu na rāgoyeva.

එහි මේ රාග එකොළොසකි. එනම්: මෝචනස්සාදය, මුච්චනස්සාදය, මුත්තස්සාදය, මේථුනස්සාදය, ඵස්සස්සාදය, කණ්ඩු වනස්සාදය, දස්සනස්සාදය, නිසජ්ජස්සාදය, වාචස්සාදය, ගෙහිස්සිත පේමය හා වනභංගිය යනුවෙනි. එහි මුදා හැරීමේ (විකාර කිරීමේ) ආශ්වාදය ‘මෝචනස්සාදය’ නම් වේ. මිදෙන විට (පිටවන විට) ලබන ආශ්වාදය ‘මුච්චනස්සාදය’ නම් වේ. මිදුණු පසු ලබන ආශ්වාදය ‘මුත්තස්සාදය’ නම් වේ. මෛථුනයෙහි ආශ්වාදය ‘මේථුනස්සාදය’ නම් වේ. ස්පර්ශයෙහි ආශ්වාදය ‘ඵස්සස්සාදය’ නම් වේ. කැසීමෙහි ආශ්වාදය ‘කණ්ඩු වනස්සාදය’ නම් වේ. දැකීමෙහි ආශ්වාදය ‘දස්සනස්සාදය’ නම් වේ. වාඩි වී සිටීමෙහි ආශ්වාදය ‘නිසජ්ජස්සාදය’ නම් වේ. කතා කිරීමෙහි ආශ්වාදය ‘වාචස්සාදය’ නම් වේ. නිවසෙහි (ගිහිගෙයි) වසන්නන් කෙරෙහි ඇති වන ප්‍රේමය ‘ගෙහිස්සිත පේමය’ නම් වේ. වනභංගිය යනු වනයෙන් කඩා ගෙනෙන ලද මල්, පලතුරු ආදී යම් කිසි වස්තුවකි. මෙහි පද නවයකින් රාගය හා සම්ප්‍රයුක්ත ආශ්වාදය ප්‍රධාන කොට රාගය ගැන කියැවිණි. එක් පදයකින් (ගෙහිස්සිත පේමය) ස්වරූපයෙන්ම රාගය කියැවුණු අතර, තවත් පදයකින් (වනභංගිය) වස්තුවක් (අරමුණක්) මගින් රාගය කියැවිණි. මක්නිසාද යත්, වනභංගය යනු රාගයට වස්තුවක් (අරමුණක්) මිස රාගයම නොවන බැවිනි.

Etesaṃ pana rāgānaṃ vasena evaṃ payogā samavekkhitabbā – mocanassāde mocanassādacetanāya cetento ceva assādento ca upakkamati muccati saṅghādiseso. Tatheva cetento ca assādento ca upakkamati na muccati thullaccayaṃ. Sace pana sayanakāle rāgapariyuṭṭhito hutvā ūrunā vā muṭṭhinā vā aṅgajātaṃ gāḷhaṃ pīḷetvā mocanatthāya saussāhova supati, supantassa cassa asuci muccati saṅghādiseso. Sace rāgapariyuṭṭhānaṃ asubhamanasikārena vūpasametvā suddhacitto supati, supantassa muttepi anāpatti.

මෙම රාගයන්ගේ වසයෙන් ප්‍රයෝගයන් (උත්සාහයන්) මෙසේ වටහා ගත යුතුය: මෝචනස්සාදයෙහි දී, මුදා හැරීමේ ආශ්වාද චේතනාවෙන් යුතුව සිතමින් හා ආශ්වාදය ලබමින් උත්සාහ කොට අසුචි පිට වුවහොත් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. එමෙන්ම සිතමින් හා ආශ්වාදය ලබමින් උත්සාහ කොට අසුචි පිට නොවුවහොත් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ඉදින් නිදාගන්නා අවස්ථාවේ රාගයෙන් මඬනා ලද්දෙක්ව, කලවා මගින් හෝ මිට මොලවා හෝ ලිංගික ඉන්ද්‍රිය තදින් මිරිකා, මුදා හැරීම සඳහා උත්සාහයක් සහිතවම නිදයි නම්, නිදා සිටියදී අසුචි පිට වුවහොත් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ඉදින් අසුභ මනසිකාරයෙන් රාගය සංසිඳුවාගෙන පිරිසිදු සිතින් යුතුව නිදාගන්නේ නම්, නිදා සිටියදී අසුචි පිට වුවද ඇවැත් නැත.

Muccanassāde [Pg.115] attano dhammatāya muccamānaṃ assādeti na upakkamati anāpatti. Sace pana muccamānaṃ assādento upakkamati, tena upakkamena mutte saṅghādiseso. Attano dhammatāya muccamāne ‘‘mā kāsāvaṃ vā senāsanaṃ vā dussī’’ti aṅgajātaṃ gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gacchati vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

මුච්චනස්සාදයෙහි දී, තමන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම අසුචි පිටවන විට ආශ්වාදනය කරයි නම්, උත්සාහයක් (වෑයමක්) නොකරයි නම් ඇවැත් නැත. ඉදින් පිටවන විට ආශ්වාදනය කරමින් වෑයම් කරයි නම්, එම වෑයම හේතුවෙන් අසුචි පිටවූ විට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ස්වභාවයෙන්ම පිටවන විට ‘සිවුර හෝ සේනාසනය කිලිටි නොවේවා’ යි සිතා ලිංගික ඉන්ද්‍රිය අල්ලා පිරිසිදු කිරීම සඳහා දිය ඇති තැනකට යෑම සුදුසු බව මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වේ.

Muttassāde attano dhammatāya mutte ṭhānā cute asucimhi pacchā assādentassa vinā upakkamena muccati, anāpatti. Sace assādetvā puna mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

මුත්තස්සාදයෙහි දී, ස්වභාවයෙන්ම අසුචි පිටවී ලිංගයෙන් ඉවත් වූ පසු (සිරුරේ තැවරුණු විට) ආශ්වාදනය කරන්නාට, අමුතු වෑයමකින් තොරව අසුචි පිටවේ නම් ඇවැත් නැත. ඉදින් ආශ්වාදනය කොට නැවත පිට කිරීම සඳහා ලිංගයෙහි උත්සාහ කොට මුදා හරියි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Methunassāde methunarāgena mātugāmaṃ gaṇhāti, tena payogena asuci muccati, anāpatti. Methunadhammassa payogattā pana tādise gahaṇe dukkaṭaṃ, sīsaṃ patte pārājikaṃ. Sace methunarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

මේථුනස්සාදයෙහි දී, මෛථුන රාගයෙන් යුතුව ස්ත්‍රියක අල්ලයිද, ඒ ප්‍රයෝගය නිසා අසුචි පිටවේ නම් (මුදා හැරීමේ චේතනාව නැති බැවින්) ඇවැත් නැත. එහෙත් මෛථුන ධර්මය සඳහා වූ ප්‍රයෝගයක් බැවින් එවැනි අල්ලීමකදී දුක්කට ඇවැත් වේ. මෛථුනය සම්පූර්ණ වුවහොත් පාරාජිකා ඇවැත් වේ. ඉදින් මෛථුන රාගයෙන් රත් වී නැවත ආශ්වාදය ලැබ පිට කිරීම පිණිස නිමිත්ත (ලිංගය) කෙරෙහි වෑයම් කොට මුදා හරියි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Phassassāde duvidho phasso – ajjhattiko, bāhiro ca. Ajjhattike tāva attano nimittaṃ thaddhaṃ mudukanti jānissāmīti vā lolabhāvena vā kīḷāpayato asuci muccati, anāpatti. Sace kīḷāpento assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso. Bāhiraphasse pana kāyasaṃsaggarāgena mātugāmassa aṅgamaṅgāni parāmasato ceva āliṅgato ca asuci muccati, anāpatti. Kāyasaṃsaggasaṅghādisesaṃ pana āpajjati. Sace kāyasaṃsaggarāgena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti visaṭṭhipaccayāpi saṅghādiseso.

ඵස්සස්සාදයෙහි දී ස්පර්ශය දෙවැදෑරුම් වේ: ආධ්‍යාත්මික (තම සිරුරේ) හා බාහිර (අන්‍ය සිරුරක) වශයෙනි. ආධ්‍යාත්මික ස්පර්ශයේදී, ‘තම ලිංගය තදද නැතහොත් මොළොක්දැ’යි දැනගන්නෙමියි කියා හෝ සෙල්ලම් ස්වභාවයෙන් හෝ ක්‍රීඩා කරවන්නාට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. ඉදින් ක්‍රීඩා කරවන අතරේ ආශ්වාදනය කොට මුදා හැරීම සඳහා වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. බාහිර ස්පර්ශයේදී නම්, කායසංසග්ග රාගයෙන් (ශරීර ස්පර්ශ කිරීමේ ආශාවෙන්) ස්ත්‍රියකගේ අඟපසඟ පිරිමදින්නාට හෝ වැළඳගන්නාට හෝ අසුචි පිට වුවහොත් (අසුචි පිට කිරීම සඳහා) ඇවැත් නැත. එහෙත් කායසංසග්ග සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ඉදින් කායසංසග්ග රාගයෙන් රත් වී නැවත ආශ්වාදනය කොට මුදා හැරීම සඳහා නිමිත්තෙහි වෑයම් කොට මුදා හරියි නම්, පිටවීමේ හේතුවෙන්ද සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Kaṇḍuvanassāde daddukacchupiḷakapāṇakādīnaṃ aññataravasena kaṇḍuvamānaṃ nimittaṃ kaṇḍuvanassāde neva kaṇḍuvato asuci muccati, anāpatti. Kaṇḍuvanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

කණ්ඩු වනස්සාදයෙහි දී, දද, හොරි, බිබිලි හෝ පණුවන් වැනි යම් රෝගයක් නිසා කැසීම ඇති වන විට, එම කැසීමේ ආශ්වාදය ලබමින් කසන්නාට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. ඉදින් එම ආශ්වාදයෙන් රත් වී නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Dassanassāde dassanassādena punappunaṃ mātugāmassa anokāsaṃ upanijjhāyato asuci muccati, anāpatti. Mātugāmassa anokāsupanijjhāne pana [Pg.116] dukkaṭaṃ. Sace dassanassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

දස්සනස්සාදයෙහි දී, දැකීමේ ආශ්වාදයෙන් ස්ත්‍රියකගේ නොබැලිය යුතු තැන් දෙස නැවත නැවත එක එල්ලේ බලන්නාට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. එහෙත් ස්ත්‍රියකගේ නොබැලිය යුතු තැන් බැලීම නිසා දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් එම දැකීමේ ආශ්වාදයෙන් රත් වී නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Nisajjassāde mātugāmena saddhiṃ raho nisajjassādarāgena nisinnassa asuci muccati, anāpatti. Raho nisajjapaccayā pana āpannāya āpattiyā kāretabbo. Sace nisajjassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

නිසජ්ජස්සාදයෙහි දී, ස්ත්‍රියක සමග රහසිගතව වාඩි වී සිටීමේ ආශ්වාද රාගයෙන් යුතුව සිටින්නාට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. එහෙත් රහසිගතව වාඩි වී සිටීමේ හේතුවෙන් පැමිණෙන ඇවැත් පැනවිය යුතුය. ඉදින් නිසජ්ජස්සාදයෙන් රත් වී නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Vācassāde vācassādarāgena mātugāmaṃ methunasannissitāhi vācāhi obhāsantassa asuci muccati, anāpatti. Duṭṭhullavācāsaṅghādisesaṃ pana āpajjati. Sace vācassādena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

වාචස්සාදයෙහි දී, කතා කිරීමේ ආශ්වාද රාගයෙන් යුතුව ස්ත්‍රියක සමග මෛථුනය ඇසුරු කළ වචනවලින් කතා කරන්නාට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. එහෙත් දුට්ඨුල්ලවාචා සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ඉදින් වාචස්සාදයෙන් රත් වී නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Gehassitapeme mātaraṃ vā mātupemena bhaginiṃ vā bhaginipemena punappunaṃ parāmasato ceva āliṅgato ca asuci muccati, anāpatti. Gehassitapemena pana phusanapaccayā dukkaṭaṃ. Sace gehassitapemena ratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso.

ගෙහිස්සිත පේමයෙහි දී, මව කෙරෙහි මව් පේමයෙන් හෝ සහෝදරිය කෙරෙහි සහෝදරී පේමයෙන් නැවත නැවත පිරිමදින්නාට හෝ වැළඳගන්නාට හෝ අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. එහෙත් එම පේමයෙන් ස්පර්ශ කිරීම නිසා දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් එම පේමයෙන් රත් වී නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Vanabhaṅge itthipurisā aññamaññaṃ kiñcideva tambūlagandhapupphavāsādippakāraṃ paṇṇākāraṃ mittasanthavabhāvassa daḷhabhāvatthāya pesenti ayaṃ vanabhaṅgo nāma. Tañce mātugāmo kassaci saṃsaṭṭhavihārikassa kulūpakabhikkhuno peseti, tassa ca ‘‘asukāya nāma idaṃ pesita’’nti sārattassa punappunaṃ hatthehi taṃ vanabhaṅgaṃ kīḷāpayato asuci muccati, anāpatti. Sace vanabhaṅge sāratto puna assādetvā mocanatthāya nimitte upakkamitvā moceti, saṅghādiseso. Sace upakkamantepi na muccati, thullaccayaṃ.

වනභංගයෙහි දී, ස්ත්‍රී පුරුෂයෝ එකිනෙකා අතර මිත්‍රත්වය තහවුරු කර ගැනීම පිණිස බුලත්, සුවඳ විලවුන්, මල් හෝ ඇඳුම් පැළඳුම් වැනි යම් පඬුරක් යවති; මෙය ‘වනභංග’ නම් වේ. ඉදින් ස්ත්‍රියක් විසින් එවැනි දෙයක් ඇසුරු කරන (නිවසට නිතර යන එන) භික්ෂුවක වෙත එවන්නේ නම්, එම භික්ෂුව ‘මසුවන් (අසවල් තැනැත්තිය) විසින් මෙය එවනු ලැබී ය’ යි අධික ඇල්මෙන් යුතුව නැවත නැවතත් දෑතින් එම පඬුරු භාණ්ඩය කරකවමින් සිටින විට අසුචි පිට වුවහොත් ඇවැත් නැත. ඉදින් වනභංගයෙහි තදින් ඇලී, නැවත මුදා හැරීම පිණිස වෑයම් කොට පිට කරයි නම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ඉදින් වෑයම් කළත් පිට නොවන්නේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

Evametesaṃ ekādasannaṃ rāgānaṃ vasena ime ekādasa payoge samevekkhitvā āpatti vā anāpatti vā sallakkhetabbā. Sallakkhetvā sace garukā hoti ‘‘garukā’’ti ācikkhitabbā. Sace lahukā hoti ‘‘lahukā’’ti ācikkhitabbā. Tadanurūpañca vinayakammaṃ kātabbaṃ. Evañhi kataṃ sukataṃ hoti roganidānaṃ ñatvā vejjena katabhesajjamiva, tassa ca puggalassa sotthibhāvāya saṃvattati.

මෙසේ මෙම රාග එකොළොස් ආකාරය හා ප්‍රයෝග එකොළොස් ආකාරය පිළිබඳව විමසා බලා ඇවැත් හෝ අනාපත්තිය තීරණය කළ යුතුය. එසේ තීරණය කර එය බරපතළ ඇවැතක් නම් 'ගරුක ඇවැතක්' ලෙස ද, සැහැල්ලු ඇවැතක් නම් 'ලහුක ඇවැතක්' ලෙස ද ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ඒ අනුව අදාළ විනය කර්ම සිදු කළ යුතුය. රෝග නිධානය හඳුනාගත් වෛද්‍යවරයෙකු විසින් කරනු ලබන ප්‍රතිකාරයක් මෙන්, මෙලෙස සිදු කිරීම නිවැරදි වන අතර එය එම පුද්ගලයාගේ යහපත පිණිස ද හේතු වේ.

262. Ceteti na upakkamatītiādīsu mocanassādacetanāya ceteti, na upakkamati, muccati, anāpatti. Mocanassādapīḷito ‘‘aho vata [Pg.117] mucceyyā’’ti ceteti, na upakkamati, na muccati, anāpatti. Mocanassādena na ceteti, phassassādena kaṇḍuvanassādena vā upakkamati, muccati, anāpatti. Tatheva na ceteti, upakkamati, na muccati, anāpatti. Kāmavitakkaṃ vitakkento mocanatthāya na ceteti, na upakkamati, muccati, anāpatti. Sace panassa vitakkayatopi na muccati idaṃ āgatameva hoti, ‘‘na ceteti, na upakkamati, na muccati, anāpattī’’ti.

262. මෝචන අස්සාද චේතනාවෙන් (ශුක්‍ර පිටවීමේ ආශ්වාදය විඳීමේ චේතනාවෙන්) සිතයි, නමුත් ප්‍රයෝගයක් (උත්සාහයක්) නොකරයි, එවිට ශුක්‍ර පිටවේ නම් ඇවැත් නැත. මෝචන අස්සාදයෙන් පීඩිතව 'අනේ මෙය පිටවේවා' යි සිතයි, නමුත් ප්‍රයෝගයක් නොකරයි, පිට නොවන්නේ නම් ඇවැත් නැත. මෝචන අස්සාද චේතනාව නැතත්, ස්පර්ශ ආශ්වාදය හෝ කැසීමෙන් ලබන ආශ්වාදය නිසා ප්‍රයෝගයක් කරයි, එවිට පිටවේ නම් ඇවැත් නැත. එලෙසම පිටවීමේ චේතනාවක් නැත, ප්‍රයෝගයක් කරයි, නමුත් පිට නොවේ නම් ඇවැත් නැත. කාම විතර්කයන්හි යෙදී සිටින විට පිටකිරීමේ චේතනාවක් හෝ ප්‍රයෝගයක් නැතිව ශුක්‍ර පිටවේ නම් ඇවැත් නැත. ඉදින් ඔහු විතර්ක කරමින් සිටින විට පිට නොවුණත්, 'චේතනාවක් නැත, ප්‍රයෝගයක් නැත, පිට නොවේ නම් ඇවැත් නැත' යන කරුණ පාලියෙහි එලෙසම සඳහන් වේ.

Anāpatti supinantenāti suttassa supine methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa viya kāyasaṃsaggādīni āpajjantassa viya supinanteneva kāraṇena yassa asuci muccati, tassa anāpatti. Supine pana uppannāya assādacetanāya sacassa visayo hoti, niccalena bhavitabbaṃ, na hatthena nimittaṃ kīḷāpetabbaṃ, kāsāvapaccattharaṇarakkhaṇatthaṃ pana hatthapuṭena gahetvā jagganatthāya udakaṭṭhānaṃ gantuṃ vaṭṭati.

'සිහිනෙන් අනාපත්තිය' යනු නිදා සිටින විට සිහිනෙන් මෙවුන්දම් සේවනය කරන්නාක් මෙන් හෝ කායසංසග්ගාදියට පැමිණෙන්නාක් මෙන් යමෙකුට සිහිනය නිසාම ශුක්‍ර පිටවේ නම් ඔහුට ඇවැත් නැත. සිහිනයකදී ආශ්වාද චේතනාවක් උපන් විට තමාට පාලනයක් ඇත්නම් නිශ්චලව සිටිය යුතුය. අතින් නිමිත්ත සමඟ සෙල්ලම් නොකළ යුතුය. සිවුරු හෝ ඇඳ ඇතිරිලි ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා අත්ලෙන් එය පිළිගෙන, පිරිසිදු කරගැනීම පිණිස ජලය ඇති තැනකට යාම වටී.

Namocanādhippāyassāti yassa bhesajjena vā nimittaṃ ālimpantassa uccārādīni vā karontassa namocanādhippāyassa muccati, tassāpi anāpatti. Ummattakassa duvidhassāpi anāpatti. Idha seyyasako ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

'පිටකිරීමේ අදහසක් නැති අයට' යනු බෙහෙත් ගාන විට හෝ මලමූත්‍ර කරන විට පිටකිරීමේ අදහසක් නැතිව ශුක්‍ර පිටවේ නම් ඔහුට ද ඇවැත් නැත. දෙවර්ගයේම උමතු පුද්ගලයන්ට ද ඇවැත් නැත. මෙහිදී සෙය්‍යසක තෙරණුවෝ ආදිකම්මිකයා (පළමු වරට වරද කළ තැනැත්තා) වෙති. එම ආදිකම්මිකයාට ද ඇවැත් නැත.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ kāyacittato samuṭṭhāti. Kiriyā, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedanaṃ, sukhamajjhattadvayenāti.

සමුට්ඨානයන්හිදී, මෙම ශික්ෂාපදය පළමු පාරාජිකා සමුට්ඨානය මෙන් කය හා සිතින් උපදියි. එය ක්‍රියාවකි, සංඥාවිමොක්ඛයකි, සචිත්තකයකි, ලෝකවජ්ජයකි, කායකර්මයකි, අකුසල් සිතකි. මෙය සුඛ සහ අදුක්ඛමසුඛ (මධ්‍යස්ථ) යන වේදනා දෙකෙන් යුක්ත බැවින් ද්විවේදනාත්මක වේ.

263. Vinītavatthūsu supinavatthu anupaññattiyaṃ vuttanayameva. Uccārapassāvavatthūni uttānatthāneva.

263. විනීත වස්තූන්හි සිහින වස්තුව අනුප්‍රඥප්තියෙහි පැවසුණු පරිදිමය. මලමූත්‍ර වස්තූන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Vitakkavatthusmiṃ kāmavitakkanti gehassitakāmavitakkaṃ. Tattha kiñcāpi anāpatti vuttā, atha kho vitakkagatikena na bhavitabbaṃ. Uṇhodakavatthūsu paṭhamaṃ uttānameva. Dutiye so bhikkhu mocetukāmo uṇhodakena nimittaṃ paharitvā paharitvā nhāyi, tenassa āpatti vuttā. Tatiye upakkamassa atthitāya thullaccayaṃ. Bhesajjakaṇḍuvanavatthūni uttānatthāneva.

විතර්ක වස්තුවෙහි 'කාමවිතක්ක' යනු ගිහිගෙයට සම්බන්ධ කාම විතර්කයන්ය. එහිදී ඇවැත් නැති බව පැවසුවද, එවැනි විතර්කයන්ට අනුව නොකටයුතුය. උණුපැන් වස්තූන්හි පළමු වැන්න පැහැදිලිය. දෙවැන්නේදී එම භික්ෂුව ශුක්‍ර පිටකිරීමේ අදහසින් උණුපැන්වලින් නිමිත්තට නැවත නැවත පහර දෙමින් ස්නානය කළ බැවින් ඇවැත් පවසා ඇත. තුන්වැන්නේදී ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) ඇති බැවින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. බෙහෙත් හා කැසීම පිළිබඳ වස්තූන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

264. Maggavatthūsu [Pg.118] paṭhamassa thulaūrukassa maggaṃ gacchantassa sambādhaṭṭhāne ghaṭṭanāya asuci mucci, tassa namocanādhippāyattā anāpatti. Dutiyassa tatheva mucci, mocanādhippāyattā pana saṅghādiseso. Tatiyassa na mucci, upakkamasabbhāvato pana thullaccayaṃ. Tasmā maggaṃ gacchantena uppanne pariḷāhe na gantabbaṃ, gamanaṃ upacchinditvā asubhādimanasikārena cittaṃ vūpasametvā suddhacittena kammaṭṭhānaṃ ādāya gantabbaṃ. Sace ṭhito vinodetuṃ na sakkoti, maggā okkamma nisīditvā vinodetvā kammaṭṭhānaṃ ādāya suddhacitteneva gantabbaṃ.

264. මාර්ග වස්තූන්හි (ගමනේදී වූ කරුණු), පළමු මහත කලවා ඇති භික්ෂුව මඟ යන විට ඝට්ටනය වීම නිසා ශුක්‍ර පිටවිය, පිටකිරීමේ අදහසක් නැති බැවින් ඔහුට ඇවැත් නැත. දෙවැන්නාට ද එසේම පිටවිය, නමුත් පිටකිරීමේ අදහස තිබූ බැවින් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. තුන්වැන්නාට පිට නොවූවත් ප්‍රයෝගය තිබූ බැවින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. එබැවින් මඟ යන විට රාගී පීඩාවක් උපන්නේ නම් ගමන දිගටම නොයා යුතුය. ගමන නවත්වා අසුභය මෙනෙහි කිරීමෙන් සිත සන්සුන් කරගෙන පිරිසිදු සිතින් කමටහන් ගෙන යා යුතුය. සිටගෙන සන්සුන් කරගත නොහැකි නම් මඟින් ඉවත්ව වාඩි වී රාගය දුරු කොට පිරිසිදු සිතින්ම කමටහන් ගෙන යා යුතුය.

Vatthivatthūsu te bhikkhū vatthiṃ daḷhaṃ gahetvā pūretvā pūretvā vissajjentā gāmadārakā viya passāvamakaṃsu. Jantāgharavatthusmiṃ udaraṃ tāpentassa mocanādhippāyassāpi amocanādhippāyassāpi mutte anāpattiyeva. Parikammaṃ karontassa nimittacālanavasena asuci mucci, tasmā āpattiṭṭhāne āpatti vuttā.

වත්ථි වස්තූන්හි (මුත්‍රා මාර්ගයට යමක් ඇතුළු කිරීම), එම භික්ෂූන් නිමිත්ත තදින් අල්ලාගෙන මුත්‍රා පුරවා ගම් දරුවන් මෙන් මුදාහරිමින් මුත්‍රා කළහ. ජන්තාඝර වස්තුවෙහි බඩ රත් කරගන්නා විට පිටකිරීමේ අදහස ඇතිව හෝ නැතිව ශුක්‍ර පිටවුවහොත් එය ද අනාපත්තියකි. පරිකර්ම කරන විට නිමිත්ත සෙලවීම නිසා ශුක්‍ර පිටවිය, එබැවින් ඇවැත් සිදුවන තැන ඇවැත් පවසා ඇත.

265. Ūrughaṭṭāpanavatthūsu yesaṃ āpatti vuttā te aṅgajātampi phusāpesunti veditabbāti evaṃ kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sāmaṇerādivatthūni uttānatthāneva.

265. කලවා ගැටීම පිළිබඳ වස්තූන්හි යම් භික්ෂූන්ට ඇවැත් පවසා ඇත්නම්, ඔවුන් ලිංගය ද ස්පර්ශ වීමට ඉඩ හැර ඇති බව දැනගත යුතුය. කුරුන්දි අටුවාවෙහි මෙලෙස පවසා ඇත. සාමණේර ආදී වස්තූන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

266. Kāyatthambhanavatthusmiṃ kāyaṃ thambhentassāti ciraṃ nisīditvā vā nipajjitvā vā navakammaṃ vā katvā ālasiyavimocanatthaṃ vijambhentassa.

266. කායත්ථම්භන වස්තුවෙහි 'කය තද කරන්නාට' යනු බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී හෝ වැතිර සිට හෝ අලුත් වැඩක් කර හෝ කම්මැලිකම දුරු කරගැනීම සඳහා ඇඟ මැලි කඩන භික්ෂුවකට ශුක්‍ර පිටවීමයි.

Upanijjhāyanavatthusmiṃ sacepi paṭasataṃ nivatthā hoti purato vā pacchato vā ṭhatvā ‘‘imasmiṃ nāma okāse nimitta’’nti upanijjhāyantassa dukkaṭameva. Anivatthānaṃ gāmadārikānaṃ nimittaṃ upanijjhāyantassa pana kimeva vattabbaṃ. Tiracchānagatānampi nimitte eseva nayo. Ito cito ca aviloketvā pana divasampi ekapayogena upanijjhāyantassa ekameva dukkaṭaṃ. Ito cito ca viloketvā punappunaṃ upanijjhāyantassa payoge payoge dukkaṭaṃ. Ummīlananimīlanavasena pana na kāretabbo. Sahasā upanijjhāyitvā puna paṭisaṅkhāya saṃvare tiṭṭhato anāpatti, taṃ saṃvaraṃ pahāya puna upanijjhāyato dukkaṭameva.

උපනිජ්ඣායන (සූක්ෂ්මව බැලීම) වස්තුවෙහි, ඇය රෙදි සියයක් හැඳ සිටියද ඉදිරියෙන් හෝ පිටුපසින් සිට 'මේ ස්ථානයේ නිමිත්ත ඇතැ'යි සිතා බලන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඇඳුම් නැති ගම් දැරියන්ගේ නිමිත්ත දෙස බලන්නා ගැන කවර කතාද? තිරිසන් සතුන්ගේ නිමිත්ත දෙස බැලීමේදී ද මෙයම වේ. එහා මෙහා නොබලා දවස පුරාම එකම ප්‍රයෝගයකින් බලන්නාට එක් දුක්කට ඇවැතක් පමණි. එහා මෙහා බලමින් නැවත නැවත බලන්නාට ප්‍රයෝගයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. ඇස් ඇරීම හා පියවීම් මඟින් එසේ නොකළ යුතුය. හදිසියේ බැලී පසුව සිහි නුවණින් යුතුව සංවරයෙහි පිහිටන්නාට ඇවැත් නැත. එම සංවරය අතහැර නැවත බලන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ.

267. Tāḷacchiddādivatthūni [Pg.119] uttānatthāneva. Nhānavatthūsu ye udakasotaṃ nimittena pahariṃsu tesaṃ āpatti vuttā. Udañjalavatthūsupi eseva nayo. Ettha ca udañjalanti udakacikkhallo vuccati. Eteneva upāyena ito parāni sabbāneva udake dhāvanādivatthūni veditabbāni. Ayaṃ pana viseso. Pupphāvaḷiyavatthūsu sacepi namocanādhippāyassa anāpatti, kīḷanapaccayā pana dukkaṭaṃ hotīti.

267. අගුළු සිදුරු ආදී වස්තූන් පැහැදිලි අර්ථ සහිතය. ස්නාන වස්තූන්හි යමෙක් ජල ධාරාවට නිමිත්තෙන් පහර දුන්නේ ද ඔවුන්ට ඇවැත් පවසා ඇත. 'උදඤ්ජල' වස්තූන්හි ද මෙයම වේ. මෙහි 'උදඤ්ජල' යනු දියමඩ යන්නයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම මින් පසුව එන ජලයෙහි දිවීම් ආදී සියලු වස්තූන් දැනගත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම්, මල් දාම වස්තූන්හි පිටකිරීමේ අදහසක් නැතිනම් ඇවැත් නැතත් සෙල්ලම් කිරීමේ හේතුවෙන් දුක්කට ඇවැත් වේ.

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

2. කායසංසග්ග ශික්ෂාපද වර්ණනාව

269. Tena samayena buddho bhagavāti kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – araññe viharatīti na āveṇike araññe, jetavanavihārasseva paccante ekapasse. Majjhe gabbhoti tassa ca vihārassa majjhe gabbho hoti. Samantā pariyāgāroti samantā panassa maṇḍalamāḷaparikkhepo hoti. So kira majjhe caturassaṃ gabbhaṃ katvā bahi maṇḍalamāḷaparikkhepena kato, yathā sakkā hoti antoyeva āviñchantehi vicarituṃ.

269. “ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ” යනු කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයයි. එහි නොපැහැදිලි පද විවරණය මෙසේය: “ආරණ්‍යයෙහි වසති” යනු ජේතවන විහාරයට බැහැර වූ හුදෙකලා වනයක නොව, ජේතවන විහාරයේම කෙළවරක එක් පැත්තක වසන බවයි. “මැද ගැබක්” යනු එම විහාරය මැද කුටියක් තිබීමයි. “සමන්ත පරියාගාර” යනු එහි වටේට මණ්ඩලමාල නම් වූ ආවරණයක් (සක්මන් මළුවක් වැනි) තිබීමයි. එය මැද සතරැස් කුටියක් කොට පිටතින් මණ්ඩලමාලයකින් වටකර සාදා ඇති බව කියනු ලැබේ. එසේ කර ඇත්තේ ඇතුළත සිටම ඒ වටා සක්මන් කිරීමට හැකි වන පරිදිය.

Supaññattanti suṭṭha ṭhapitaṃ, yathā yathā yasmiṃ yasmiñca okāse ṭhapitaṃ pāsādikaṃ hoti lokarañjakaṃ tathā tathā tasmiṃ tasmiṃ okāse ṭhapitaṃ, vattasīsena hi soṃ ekakiccampi na karoti. Ekacce vātapāne vivarantoti yesu vivaṭesu andhakāro hoti tāni vivaranto yesu vivaṭesu āloko hoti tāni thakento.

“මනාව පනවන ලද්ද” යනු මනාව තබන ලද්ද යන්නයි. යම් යම් ස්ථානයක තැබූ විට සිතේ පැහැදීම ඇති කරන, ලෝකයා රංජනය කරන (ප්‍රිය කරන) අයුරින් ඒ ඒ තැන්වල තබන ලද්දකි. ඒ උදායි තෙරුන් වත් පිළිවෙත් වශයෙන් එකම කිසක්වත් නොකරයි. “ඇතැම් කවුළු හරින්නේ” යනු යම් කවුළු හැරිය විට අඳුර වේ ද ඒවා විවෘත කරමින් ද, යම් කවුළු හැරිය විට ආලෝකය ලැබේ ද ඒවා වසමින් ද කටයුතු කරන බවයි.

Evaṃ vutte sā brāhmaṇī taṃ brāhmaṇaṃ etadavocāti evaṃ tena brāhmaṇena pasaṃsitvā vutte sā brāhmaṇī ‘‘pasanno ayaṃ brāhmaṇo pabbajitukāmo maññe’’ti sallakkhetvā nigūhitabbampi taṃ attano vippakāraṃ pakāsentī kevalaṃ tassa saddhāvighātāpekkhā hutvā etaṃ ‘‘kuto tassa uḷārattatā’’tiādivacanamavoca. Tattha uḷāro attā assāti uḷārattā, uḷārattano bhāvo uṭṭhārattatā. Kulitthīhītiādīsu kulitthiyo nāma gharassāminiyo. Kuladhītaro nāma purisantaragatā kuladhītaro[Pg.120]. Kulakumāriyo nāma aniviṭṭhā vuccanti. Kulasuṇhā nāma parakulato ānītā kuladārakānaṃ vadhuyo.

මෙසේ කී කල ඒ බැමිණිය එම බමුණාට මෙසේ කීවාය: එම බමුණා ප්‍රශංසා කළ කල්හි “මේ බමුණා පැහැදී මහණ වන්නට කැමති සේ පෙනේ” යැයි සිතා, සැඟවිය යුතු වූ තමාට සිදු වූ ඒ අකටයුත්ත ප්‍රකාශ කරමින්, හුදෙක් ඔහුගේ ශ්‍රද්ධාව බිඳීමේ අදහසින් “ඔහුගේ උදාර බවක් කොයින්ද?” ආදී වචන පැවසුවාය. එහි “උදාර සිතක් ඇත්තේ” යන අරුතින් “උළාරත්තා” නම් වේ. උදාර සිතැති බව “උළාරත්තතා” නම් වේ. “කුල ස්ත්‍රීන්” යනු ගෘහණියන්ය. “කුල දූවරු” යනු වෙනත් පුරුෂයන් කරා ගිය (විවාහක) කුල කාන්තාවන්ය. “කුල කුමරියන්” යනු කිසිදු පුරුෂයෙකු හා සබඳකම් පවත්වා නැති (කන්‍යාවන්) අයට කියනු ලැබේ. “කුල ලේළියන්” යනු පර කුලවලින් ගෙනෙන ලද කුල දරුවන්ගේ භාර්යාවන්ය.

270. Otiṇṇoti yakkhādīhi viya sattā anto uppajjantena rāgena otiṇṇo, kūpādīni viya sattā asamapekkhitvā rajanīye ṭhāne rajjanto sayaṃ vā rāgaṃ otiṇṇo, yasmā pana ubhayathāpi rāgasamaṅgissevetaṃ adhivacanaṃ, tasmā ‘‘otiṇṇo nāma sāratto apekkhavā paṭibaddhacitto’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

270. “අල්ලා ගන්නා ලද” (ඕතිණ්ණ) යනු යක්ෂාදීන් විසින් සත්වයන් අල්ලා ගත්තාක් මෙන්, ඇතුළත උපදින රාගය විසින් අල්ලා ගන්නා ලද්දකි. නැතහොත් ළිං ආදියට සත්වයන් වැටෙන්නාක් මෙන්, නිසි ලෙස විමසා නොබලා ඇලිය යුතු අරමුණෙහි ඇලෙමින් තමාම රාගයට බැසගත් බවයි. මේ “ඕතිණ්ණ” යන නාමය රාගයෙන් යුක්ත වූවන්ටම භාවිතා වන්නකි. එබැවින් “ඕතිණ්ණ නම් වූයේ ඇලුණු, අපේක්ෂා ඇති හෙවත් බැඳුණු සිතැති තැනැත්තාය” යැයි එහි පද විවරණය කරන ලදී.

Tattha sārattoti kāyasaṃsaggarāgena suṭṭhu ratto. Apekkhavāti kāyasaṃsaggāpekkhāya apekkhavā. Paṭibaddhacittoti kāyasaṃsaggarāgeneva tasmiṃ vatthusmiṃ paṭibaddhacitto. Vipariṇatenāti parisuddhabhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahitvā aññathā pavattena, virūpaṃ vā pariṇatena virūpaṃ parivattena, yathā parivattamānaṃ virūpaṃ hoti evaṃ parivattitvā ṭhitenāti adhippāyo.

එහි “සාරත්ත” යනු කායසංසර්ග රාගයෙන් මනාව ඇලුණු බවයි. “අපේක්ෂා ඇති” යනු කායසංසර්ගය කෙරෙහි බලාපොරොත්තු සහිත බවයි. “බැඳුණු සිතැති” යනු කායසංසර්ග රාගයෙන්ම එම මාතුගාම වස්තුවෙහි බැඳුණු සිතැති බවයි. “වෙනස් වූ” (විපරිණත) සිතින් යනු පිරිසිදු භවංග සන්තතිය නම් වූ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැර අන්‍ය ආකාරයකින් පවත්නා වූ, එනම් විකෘති ලෙස වෙනස් වූ සිතින් යන්නයි. යම් අයුරකින් වෙනස් වූ කල විකෘති වේ ද, එබඳු විකෘති ස්වභාවයකට පැමිණ සිටි සිතින් යනු අදහසයි.

271. Yasmā panetaṃ rāgādīhi sampayogaṃ nātivattati, tasmā ‘‘vipariṇatanti rattampi citta’’ntiādinā nayenassa padabhājanaṃ vatvā ante idhādhippetamatthaṃ dassento ‘‘apica rattaṃ cittaṃ imasmiṃ atthe adhippetaṃ vipariṇata’’nti āha.

271. නැවතත්, මේ විපරිණත සිත රාගාදී කෙලෙසුන් හා යෙදීම ඉක්මවා නොයන බැවින් “විපරිණත යනු ඇලුණු සිතයි” යනාදී වශයෙන් එම විපරිණත පදයේ විවරණය පවසා, අවසානයෙහි මෙම ශික්ෂාපදයෙහි අදහස් කරන අර්ථය දක්වනු පිණිස “නැවතත්... විපරිණත නම්” යැයි වදාළහ.

Tadahujātāti taṃdivasaṃ jātā jātamattā allamaṃsapesivaṇṇā, evarūpāyapi hi saddhiṃ kāyasaṃsagge saṅghādiseso, methunavītikkame pārājikaṃ, raho nisajjassāde pācittiyañca hoti. Pagevāti paṭhamameva.

“එදින උපන්” යනු එදිනම උපන් දැරියයි. අලුත උපන් මස් වැදැල්ලක ස්වරූපය ඇති දැරිය ද මාතුගාම (ස්ත්‍රී) නම් වේ. එබඳු දැරියක සමඟ වුවද කායසංසර්ගයට පැමිණීමෙන් සංඝාදිසේස ඇවැත් ද, මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදීමෙන් පාරාජිකා ඇවැත් ද, රහසිගතව එකට ඉඳීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් ද වේ. ඉතා තරුණ දැරියක ගැන කුමන කථා ද යනු කලින්ම පවසන ලද්දකි.

Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti hatthaggahaṇādikāyasampayogaṃ kāyamissībhāvaṃ samāpajjeyya, yasmā panetaṃ samāpajjantassa yo so kāyasaṃsaggo nāma so atthato ajjhācāro hoti, rāgavasena abhibhavitvā saññamavelaṃ ācāro, tasmāssa saṅkhepana atthaṃ dassento ‘‘ajjhācāro vuccatī’’ti padabhājanamāha.

“කායසංසර්ගයට පැමිණෙන්නේ නම්” යනු අතින් ඇල්ලීම ආදී ශරීර සම්බන්ධතාවයට හෙවත් ශරීරයෙන් මිශ්‍ර වීමට පැමිණීමයි. මෙසේ කායසංසර්ගයට පැමිණෙන භික්ෂුවගේ ඒ ක්‍රියාව අර්ථය වශයෙන් “අජ්ඣාචාර” (ඉක්මවා හැසිරීම) නම් වේ. රාගය හේතුවෙන් සංවරශීලය නම් වූ සීමාව ඉක්මවා හැසිරීමක් බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. එබැවින් මෙම පදයේ සංක්ෂිප්ත අර්ථය දක්වමින් “අජ්ඣාචාරය කියනු ලැබේ” යැයි පද විවරණයෙහි වදාළහ.

Hatthaggāhaṃ vātiādibhedaṃ panassa vitthārena atthadassanaṃ. Tattha hatthādīnaṃ vibhāgadassanatthaṃ ‘‘hattho nāma kapparaṃ upādāyā’’tiādimāha tattha kapparaṃ upādāyāti dutiyaṃ. Mahāsandhiṃ upādāya. Aññattha pana maṇibandhato [Pg.121] paṭṭhāya yāva agganakhā hattho idha saddhiṃ aggabāhāya kapparato paṭṭhāya adhippeto.

“අතින් අල්ලා ගැනීම හෝ” යනාදී පද සමූහය එම කායසංසර්ග පදයේ විස්තරාත්මක අර්ථය දැක්වීමකි. එහි අත ආදියෙහි ප්‍රභේද පෙන්වනු පිණිස “අත නම් වැලමිට දක්වා” යනාදිය වදාළහ. එහි “වැලමිට දක්වා” යනු දෙවන මහා සන්ධිය (වැලමිට) දක්වා වූ කොටසයි. අන් තැන්වලදී මැණික් කටුවේ සිට නිය අග දක්වා වූ කොටස “අත” ලෙස අදහස් කළ ද, මෙම ශික්ෂාපදයේදී වැලමිටේ සිට අතේ ඇඟිලි අග දක්වා වූ කොටස “අත” ලෙස අදහස් කෙරේ.

Suddhakesā vāti suttādīhi amissā suddhā kesāyeva. Veṇīti tīhi kesavaṭṭīhi vinandhitvā katakesakalāpassetaṃ nāmaṃ. Suttamissāti pañcavaṇṇena suttena kese missetvā katā. Mālāmissāti vassikapupphādīhi missetvā tīhi kesavaṭṭīhi vinandhitvā katā, avinaddhopi vā kevalaṃ pupphamissako kesakalāpo idha ‘‘veṇī’’ti veditabbo. Hiraññamissāti kahāpaṇamālāya missetvā katā. Suvaṇṇamissāti suvaṇṇacīrakehi vā pāmaṅgādīhi vā missetvā katā. Muttāmissāti muttāvalīhi missetvā katā. Maṇimissāti suttārūḷhehi maṇīhi missetvā katā. Etāsu hi yaṃkiñci veṇiṃ gaṇhantassa saṅghādisesoyeva. ‘‘Ahaṃ missakaveṇiṃ aggahesi’’nti vadantassa mokkho natthi. Veṇiggahaṇena cettha kesāpi gahitāva honti, tasmā yo ekampi kesaṃ gaṇhāti tassapi āpattiyeva.

“පිරිසිදු කෙස් කළඹක් හෝ” යනු නූල් ආදිය මිශ්‍ර නොවූ පිරිසිදු කෙස් සමූහයයි. “වේණී” යනු කෙස් වැටියයි. කෙස් වැටි තුනකින් ගොතා සකස් කළ කෙස් කළඹට වේණී යැයි කියනු ලැබේ. “නූල් මිශ්‍ර වූ” යනු පංචවර්ණ නූල් හෝ ලොම් නූල් සමඟ කෙස් මිශ්‍ර කර සාදන ලද කෙස් වැටියයි. “මල් මිශ්‍ර වූ” යනු සමන් පිච්ච ආදී මල් කෙස් සමඟ මිශ්‍ර කර කොටස් තුනකට ගොතා සාදන ලද කෙස් වැටියයි. නොගොතන ලද, හුදෙක් මල් මිශ්‍ර වූ කෙස් කළඹ ද මෙහි “මාලාමිස්ස” යන්නට ඇතුළත් වේ. “රිදී මිශ්‍ර වූ” යනු රිදී ආභරණ කෙස් හා මිශ්‍ර වූ කෙස් වැටියයි. “රන් මිශ්‍ර වූ” යනු රන් රේඛා හෝ රන් රැහැන් ආදිය කෙස් හා මිශ්‍ර වූ කෙස් වැටියයි. “මුතු මිශ්‍ර වූ” යනු මුතු වැල් කෙස් හා මිශ්‍ර වූ කෙස් වැටියයි. “මැණික් මිශ්‍ර වූ” යනු නූල්වල අමුණන ලද මැණික් කෙස් හා මිශ්‍ර වූ කෙස් වැටියයි. මේ කවර වූ හෝ කෙස් වැටියක් අල්ලන භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. “මම මිශ්‍ර කෙස් කළඹක් ඇල්ලුවෙමි” යැයි කීමෙන් ඇවැතින් නිදහසක් නැත. මෙහි වේණී (කෙස් කළඹ) යන වචනයෙන් කෙස් ද අල්ලා ගන්නා ලදී. එබැවින් යමෙක් එකම කෙස් ගසක් හෝ අල්ලයි ද ඔහුට ද ඇවැත් වේ.

Hatthañca veṇiñca ṭhapetvāti idha vuttalakkhaṇaṃ hatthañca sabbappakārañca veṇiṃ ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ ‘‘aṅga’’nti veditabbaṃ. Evaṃ paricchinnesu hatthādīsu hatthassa gahaṇaṃ hatthaggāho, veṇiyā gahaṇaṃ veṇiggāho, avasesasasarīrassa parāmasanaṃ aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ, yo taṃ hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ samāpajjeyya, tassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti. Ayaṃ sikkhāpadassa attho.

“අත සහ කෙස් කළඹ හැර” යනු මෙහි දක්වන ලද ලක්ෂණ සහිත අත සහ සියලු ආකාරයේ කෙස් කළඹ හැර සෙසු ශරීර කොටස “අංග” නමින් දත යුතුය. මෙසේ වෙන් කරන ලද අත හෝ කෙස් කළඹ හෝ ශරීරයේ අන් යම් අංගයක් හෝ අල්ලා ගැනීමට (පරාමාසනයට) යමෙක් පැමිණේ ද, ඔහුට සංඝාදිසේස නම් වූ ඇවැත් සමූහය වේ යන්න ශික්ෂාපදයේ අර්ථයයි.

272. Yasmā pana yo ca hatthaggāho yo ca veṇiggāho yañca avasesassa aṅgassa parāmasanaṃ taṃ sabbampi bhedato dvādasavidhaṃ hoti, tasmā taṃ bhedaṃ dassetuṃ ‘‘āmasanā parāmasanā’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tattha yañca vuttaṃ ‘‘āmasanā nāma āmaṭṭhamattā’’ti yañca ‘‘chupanaṃ nāma phuṭṭhamatta’’nti, imesaṃ ayaṃ viseso – āmasanāti āmajjanā phuṭṭhokāsaṃ anatikkamitvāpi tattheva saṅghaṭṭanā. Ayañhi ‘‘āmaṭṭhamattā’’ti vuccati. Chupananti asaṅghaṭṭetvā phuṭṭhamattaṃ.

272. යම් හෙයකින් අතින් ඇල්ලීම, කොණ්ඩයෙන් ඇල්ලීම සහ ශරීරයේ සෙසු අවයව පිරිමැදීම යන මේ සියල්ල ප්‍රභේද වශයෙන් දොළොස් වැදෑරුම් වේ ද, එබැවින් එම ප්‍රභේද දැක්වීමට 'ආමසනා පරාමසනා' යනාදී වශයෙන් පද බෙදා දැක්වීම කරන ලදී. එහි 'ආමසනා' යනු පිරිමැදීම පමණක් බවත්, 'ඡුපනා' යනු ස්පර්ශ කිරීම පමණක් බවත් යමක් පවසන ලද්දේ ද, ඒ දෙකෙහි වෙනස මෙයයි: 'ආමසනා' යනු ස්පර්ශ කළ ස්ථානය ඉක්මවා නොගොස් එහිම තදින් ඇතිල්ලීමයි. මෙය 'පිරිමැදීම' (ආමට්ඨමත්ත) ලෙස හැඳින්වේ. 'ඡුපනා' යනු තදින් ඇතිල්ලීමක් නොමැතිව ස්පර්ශ කිරීම පමණි.

Yampi [Pg.122] ummasanāya ca ullaṅghanāya ca niddese ‘‘uddhaṃ uccāraṇā’’ti ekameva padaṃ vuttaṃ. Tatrāpi ayaṃ viseso – paṭhamaṃ attano kāyassa itthiyā kāye uddhaṃ pesanavasena vuttaṃ, dutiyaṃ itthiyā kāyaṃ ukkhipanavasena, sesaṃ pākaṭameva.

උම්මසනය (ඉහළට පිරිමැදීම) සහ උල්ලංඝනය (ඉහළට එසවීම) යන දෙකෙහි විස්තරයේදී 'උද්ධං උච්චාරණා' (ඉහළට එසවීම) යනුවෙන් එකම පදයක් භාවිතා කර ඇත. එහි ද වෙනස මෙයයි: පළමු වැන්නෙන් අදහස් කරන්නේ තමාගේ ශරීරය (අත ආදිය) ස්ත්‍රියකගේ ශරීරයේ ඉහළට යැවීමයි. දෙවැන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ස්ත්‍රියගේ ශරීරය ඉහළට එසවීමයි. සෙසු කරුණු පැහැදිලිය.

273. Idāni yvāyaṃ otiṇṇo vipariṇatena cittena kāyasaṃsaggaṃ samāpajjati, tassa etesaṃ padānaṃ vasena vitthārato āpattibhedaṃ dassento ‘‘itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāya’’ntiādimāha. Tattha bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyanti so sāratto ca itthisaññī ca bhikkhu attano kāyena. Nanti nipātamattaṃ. Atha vā etaṃ tassā itthiyā hatthādibhedaṃ kāyaṃ. Āmasati parāmasatīti etesu ce ekenāpi ākārena ajjhācarati, āpatti saṅghādisesassa. Tattha sakiṃ āmasato ekā āpatti, punappunaṃ āmasato payoge payoge saṅghādiseso.

273. දැන්, යම් මහණෙක් රාගයෙන් මත්ව පෙරළුණු සිතින් යුතුව කායසංසර්ගයට පැමිණෙන්නේ ද, ඔහුට මෙම පදයන්ගේ වශයෙන් විස්තරාත්මකව ඇවැත් ප්‍රභේද දක්වමින් 'ඉත්ථී ච හෝති...' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'භික්ඛු ච නං ඉත්ථියා කායේන කායං' යනු: එම භික්ෂුව රාගයෙන් මත්වූයේ ද, ස්ත්‍රියක යන සංඥාව ඇත්තේ ද වී තමාගේ ශරීරයෙන් ඇයව ස්පර්ශ කිරීමයි. 'නං' යනු නිපාත පදයක් පමණි. එසේත් නැතිනම් එම ස්ත්‍රියගේ අත ආදී ශරීර අවයව පිරිමදියි ද, ස්පර්ශ කරයි ද, මෙම ආකාරවලින් එකකින් හෝ වරදෙහි හැසිරෙන්නේ නම් ඔහුට සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. එහි එක් වරක් පිරිමැදීමෙන් එක් ඇවතක් ද, නැවත නැවත පිරිමැදීමේදී උත්සාහය (ප්‍රයෝගය) පාසා සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Parāmasantopi sace kāyato amocetvāva ito cito ca attano hatthaṃ vā kāyaṃ vā sañcopeti harati peseti divasampi parāmasato ekāva āpatti. Sace kāyato mocetvā mocetvā parāmasati payoge payoge āpatti.

පරාමසනය (එහා මෙහා පිරිමැදීම) කිරීමේදී ද, ඉදින් ස්ත්‍රියගේ ශරීරයෙන් අත වෙන් නොකොට තමාගේ අත හෝ ශරීරය මෙහාටත් එහාටත් හොලවයි ද, ගෙන යයි ද, මෙහෙයවයි ද, එසේ දවස පුරා පිරිමැද්දත් සිදුවන්නේ එක් ඇවතක් පමණි. ඉදින් ස්ත්‍රියගේ ශරීරයෙන් අත වෙන් කරමින් නැවත නැවත පිරිමදියි නම් ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වේ.

Omasantopi sace kāyato amocetvāva itthiyā matthakato paṭṭhāya yāva pādapiṭṭhiṃ omasati ekāva āpatti. Sace pana udarādīsu taṃ taṃ ṭhānaṃ patvā muñcitvā muñcitvā omasati payoge payoge āpatti. Ummasanāyapi pādato paṭṭhāya yāva sīsaṃ ummasantassa eseva nayo.

ඕමසනය (පහළට පිරිමැදීම) කිරීමේදී ද, ඉදින් ශරීරයෙන් අත වෙන් නොකොට ස්ත්‍රියගේ හිසේ සිට පාදය දක්වා පිරිමදියි නම් එක් ඇවතක් පමණි. ඉදින් බඩ ආදී ඒ ඒ ස්ථානවලදී අත ඉවත් කරමින් නැවත පිරිමදියි නම් ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වේ. උම්මසනයේදී (ඉහළට පිරිමැදීමේදී) ද පාදයේ සිට හිස දක්වා පිරිමදින භික්ෂුවට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Olaṅghanāya mātugāmaṃ kesesu gahetvā nāmetvā cumbanādīsu yaṃ ajjhācāraṃ icchati taṃ katvā muñcato ekāva āpatti. Uṭṭhitaṃ punappunaṃ nāmayato payoge payoge āpatti. Ullaṅghanāyapi kesesu vā hatthesu vā gahetvā vuṭṭhāpayato eseva nayo.

ඔලංඝනයේදී (පහළට ඇදීමේදී) මාතුගාමියකගේ කෙස්වලින් අල්ලා තමා දෙසට නමා සිප ගැනීම් ආදී යම් වරදක් කිරීමට කැමතිව එය කර අත හරින්නාට එක් ඇවතක් පමණි. නැගී සිටි තැනැත්තිය නැවත නැවත නමන්නාට ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වේ. උල්ලංඝනයේදී ද (ඉහළට ඇදීමේදී) කෙස්වලින් හෝ අත්වලින් අල්ලා නංවා සිටුවන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Ākaḍḍhanāya attano abhimukhaṃ ākaḍḍhanto yāva na muñcati tāva ekāva āpatti. Muñcitvā muñcitvā ākaḍḍhantassa payoge payoge āpatti. Patikaḍḍhanāyapi parammukhaṃ piṭṭhiyaṃ gahetvā paṭippaṇāmayato eseva nayo.

ආකඩ්ඪනයේදී (තමා දෙසට ඇදීමේදී) තමා ඉදිරියට අදින්නා අත නොහරින තාක් එක් ඇවතක් පමණි. අත හරිමින් නැවත නැවත අදින්නාට ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වේ. පටිකඩ්ඪනයේදී (පිටුපසට තල්ලු කිරීමේදී) ද පිටුපසින් හෝ පිටෙන් අල්ලා තල්ලු කරන්නාට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Abhiniggaṇhanāya [Pg.123] hatthe vā bāhāya vā daḷhaṃ gahetvā yojanampi gacchato ekāva āpatti. Muñcitvā punappunaṃ gaṇhato payoge payoge āpatti. Amuñcitvā punappunaṃ phusato ca āliṅgato ca payoge payoge āpattīti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘mūlaggahaṇameva pamāṇaṃ, tasmā yāva na muñcati tāva ekā eva āpattī’’ti.

අභිනිග්ගණ්හනයේදී (තදින් අල්ලා ගැනීම්) අතින් හෝ බාහුවෙන් තදින් අල්ලාගෙන යොදුනක් දුර ගියද සිදුවන්නේ එක් ඇවතක් පමණි. අත හැර නැවත නැවත අල්ලන්නාට ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වේ. අත නොහැර නැවත නැවත ස්පර්ශ කරන්නාට හා වැළඳ ගන්නාට ප්‍රයෝගයක් පාසා ඇවැත් වන බව මහා සුම තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. මහා පදුම තෙරුන් වහන්සේ වදාරන්නේ, "මුලින් අල්ලා ගැනීමම ප්‍රධාන වේ, එබැවින් අත නොහරින තාක් එක් ඇවතක් පමණක් වේ" යනුවෙනි.

Abhinippīḷanāya vatthena vā ābharaṇena vā saddhiṃ pīḷayato aṅgaṃ aphusantassa thullaccayaṃ, phusantassa saṅghādiseso, ekapayogena ekā āpatti, nānāpayogena nānā.

අභිනිප්පීළනයේදී (තදින් මිරිකීමේදී) වස්ත්‍රයක් හෝ ආභරණයක් සමඟ මිරිකන විට ස්ත්‍රියගේ ශරීරය ස්පර්ශ නොවේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවතක් ද, ශරීරය ස්පර්ශ වේ නම් සංඝාදිසේස ඇවතක් ද වේ. එක් ප්‍රයෝගයකින් එක් ඇවතක් ද, ප්‍රයෝග රාශියකින් ඇවැත් රාශියක් ද වේ.

Gahaṇachupanesu aññaṃ kiñci vikāraṃ akarontopi gahitamattaphuṭṭhamattenāpi āpattiṃ āpajjati.

අල්ලා ගැනීමේදී සහ ස්පර්ශ කිරීමේදී වෙනත් කිසිදු ආකාරයක විකෘතියක් නොකළ ද, අල්ලා ගැනීම සහ ස්පර්ශ කිරීම මාත්‍රයෙන්ම භික්ෂුව ඇවතට පත්වේ.

Evametesu āmasanādīsu ekenāpi ākārena ajjhācārato itthiyā itthisaññissa saṅghādiseso, vematikassa thullaccayaṃ, paṇḍakapurisatiracchānagatasaññissāpi thullaccayameva. Paṇḍake paṇḍakasaññissa thullaccayaṃ, vematikassa dukkaṭaṃ. Purisatiracchānagataitthisaññissāpi dukkaṭameva. Purise purisasaññissāpi vematikassāpi itthipaṇḍakatiracchānagatasaññissāpi dukkaṭameva. Tiracchānagatepi sabbākārena dukkaṭamevāti. Imā ekamūlakanaye vuttā āpattiyo sallakkhetvā imināva upāyena ‘‘dve itthiyo dvinnaṃ itthīna’’ntiādivasena vutte dumūlakanayepi diguṇā āpattiyo veditabbā. Yathā ca dvīsu itthīsu dve saṅghādisesā; evaṃ sambahulāsu sambahulā veditabbā.

මෙසේ මෙම පිරිමැදීම් ආදියෙහි එක් ආකාරයකින් හෝ වරදෙහි හැසිරෙන, ස්ත්‍රියක කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. සැක ඇති විට ථුල්ලච්චය ඇවතක් ද, පණ්ඩකයෙකු, පුරුෂයෙකු හෝ තිරිසනෙකු යන සංඥාව ඇති විට ද ථුල්ලච්චය ඇවතක්ම වේ. පණ්ඩකයෙකු කෙරෙහි පණ්ඩක සංඥාව ඇති විට ථුල්ලච්චය ඇවතක් ද, සැක ඇති විට දුක්කට ඇවතක් ද වේ. පුරුෂයෙකු හෝ තිරිසනෙකු කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති විට ද දුක්කට ඇවතක්ම වේ. පුරුෂයෙකු කෙරෙහි පුරුෂ සංඥාව ඇති විට හෝ සැක ඇති විට හෝ ස්ත්‍රී, පණ්ඩක, තිරිසන් සංඥාව ඇති විට ද දුක්කට ඇවතක්ම වේ. තිරිසනෙකු කෙරෙහි ද සියලු ආකාරයෙන් දුක්කට ඇවතක්ම වේ. ඒකමූලක ක්‍රමයේදී වදාරන ලද මෙම ඇවැත් ගැන සැලකිලිමත් වී, මෙම ක්‍රමයෙන්ම 'ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙකුට, ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙකු සම්බන්ධයෙන්' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ද්විමූලක ක්‍රමයේදී ද දෙගුණයක් වන ඇවැත් දත යුතුය. ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් සංඝාදිසේස ඇවැත් දෙකක් වන්නා සේම, ස්ත්‍රීන් බොහෝ දෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් ඇවැත් බොහෝ ගණනක් දත යුතුය.

Yo hi ekato ṭhitā sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāti so yattakā itthiyo phuṭṭhā tāsaṃ gaṇanāya saṅghādisese āpajjati, majjhagatānaṃ gaṇanāya thullaccaye. Tā hi tena kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti. Yo pana sambahulānaṃ aṅguliyo vā kese vā ekato katvā gaṇhāti, so aṅguliyo ca kese ca agaṇetvā itthiyo gaṇetvā saṅghādisesehi kāretabbo. Yāsañca itthīnaṃ aṅguliyo vā kesā vā majjhagatā honti, tāsaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Tā hi tena kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti, sambahulā pana itthiyo kāyappaṭibaddhehi rajjuvatthādīhi parikkhipitvā gaṇhanto sabbāsaṃyeva [Pg.124] antoparikkhepagatānaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Mahāpaccariyaṃ aphuṭṭhāsu dukkaṭaṃ vuttaṃ. Tattha yasmā pāḷiyaṃ kāyappaṭibaddhappaṭibaddhena āmasanaṃ nāma natthi, tasmā sabbampi kāyappaṭibaddhappaṭibaddhaṃ kāyappaṭibaddheneva saṅgahetvā mahāaṭṭhakathāyañca kurundiyañca vutto purimanayoyevettha yuttataro dissati.

යම් භික්ෂුවක් එක් තැනක සිටින ස්ත්‍රීන් බොහෝ දෙනෙකු බාහුවලින් වට කර අල්ලා ගන්නේ ද, ඔහු ස්පර්ශ කළ ස්ත්‍රීන් සංඛ්‍යාව අනුව සංඝාදිසේස ඇවැත්වලට පත් වේ. මැද සිටින ස්ත්‍රීන් සංඛ්‍යාව අනුව ථුල්ලච්චය ඇවැත්වලට පත් වේ. මන්දයත් ඔවුන් ඒ භික්ෂුව විසින් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් (අනෙක් ස්ත්‍රීන්ගේ ශරීරවලින්) ස්පර්ශ කරන ලද බැවිනි. ස්ත්‍රීන් බොහෝ දෙනෙකුගේ ඇඟිලි හෝ කෙස් එකට එකතු කර අල්ලා ගන්නේ නම්, ඇඟිලි හෝ කෙස් ගණන් නොකොට ස්ත්‍රීන් සංඛ්‍යාව ගණන් කර සංඝාදිසේස ඇවැත් පැනවිය යුතුය. යම් ස්ත්‍රීන්ගේ ඇඟිලි හෝ කෙස් මැදට වී ඇත්නම්, ඔවුන්ගේ සංඛ්‍යාව අනුව ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ඔවුන් ද ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් ස්පර්ශ වූවන් ලෙස සැලකේ. ස්ත්‍රීන් බොහෝ දෙනෙකු ලණු, වස්ත්‍ර ආදී ශරීරයට සම්බන්ධ දේවලින් වට කර අල්ලා ගන්නේ නම්, ඇතුළත සිටින සියලු දෙනාගේ සංඛ්‍යාව අනුව ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මහාපච්චරියෙහි ස්පර්ශ නොවුණු ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් දුක්කට ඇවතක් වදාරන ලදී. එහිදී පාළි පාඨයෙහි 'කායප්පටිබද්ධප්පටිබද්ධ' (ශරීරයට සම්බන්ධ වූවකට සම්බන්ධ වූ දෙයකින්) පිරිමැදීමක් ගැන සඳහන් නොවන බැවින්, සියලු 'කායප්පටිබද්ධප්පටිබද්ධ' අවස්ථා 'කායප්පටිබද්ධ' (ශරීරයට සම්බන්ධ) යන්නටම ඇතුළත් කොට, මහා අට්ඨකතාවෙහි සහ කුරුන්දියෙහි වදාරන ලද පෙර ක්‍රමයම මෙහිදී වඩාත් සුදුසු බව පෙනේ.

Yo hi hatthena hatthaṃ gahetvā paṭipāṭiyā ṭhitāsu itthīsu samasārāgo ekaṃ hatthe gaṇhāti, so gahititthiyā vasena ekaṃ saṅghādisesaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya purimanayeneva thullaccaye. Sace so taṃ kāyappaṭibaddhe vatthe vā pupphe vā gaṇhāti, sabbāsaṃ gaṇanāya thullaccaye āpajjati. Yatheva hi rajjuvatthādīhi parikkhipantena sabbāpi kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti, tathā idhāpi sabbāpi kāyappaṭibaddhena āmaṭṭhā honti. Sace pana tā itthiyo aññamaññaṃ vatthakoṭiyaṃ gahetvā ṭhitā honti, tatra ceso purimanayeneva paṭhamaṃ itthiṃ hatthe gaṇhāti gahitāya vasena saṅghādisesaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya dukkaṭāni. Sabbāsañhi tāsaṃ tena purimanayeneva kāyapaṭibaddhena kāyappaṭibaddhaṃ āmaṭṭhaṃ hoti. Sace pana sopi taṃ kāyappaṭibaddheyeva gaṇhāti tassā vasena thullaccayaṃ āpajjati, itarāsaṃ gaṇanāya anantaranayeneva dukkaṭāni.

යම් මහණෙක් අතින් අත අල්ලාගෙන පේළියට සිටින ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි සමාන රාගයෙන් යුක්තව එක් ස්ත්‍රියකගේ අතක් අල්ලා ගන්නේ නම්, ඔහු අල්ලාගත් ස්ත්‍රිය සම්බන්ධයෙන් එක් සංඝාදිසේස ඇවතකට ද, අනෙක් ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් කලින් කී ක්‍රමයටම තුල්ලච්චය ඇවැත්වලට ද පත් වේ. ඉදින් ඔහු ඇයගේ ශරීරයට සම්බන්ධ වස්ත්‍රයක් හෝ මලක් අල්ලා ගන්නේ නම්, සියලු දෙනා සම්බන්ධයෙන්ම තුල්ලච්චය ඇවැත්වලට පත් වේ. මක්නිසාද යත්, ලණුවකින් හෝ වස්ත්‍රයකින් හෝ වට කරන මහණෙකුට සියලු දෙනාම ශරීරයට සම්බන්ධ දේ මගින් ස්පර්ශ වූවා හා සමාන වන බැවින්, මෙහිදී ද සියලු දෙනාම ශරීරයට සම්බන්ධ දේ මගින් ස්පර්ශ වූවා වෙති. ඉදින් ඒ ස්ත්‍රීන් එකිනෙකාගේ වස්ත්‍ර කොණකින් අල්ලාගෙන සිටින්නේ නම්, එහිදී ද ඔහු කලින් කී ක්‍රමයටම පළමු ස්ත්‍රියගේ අත අල්ලා ගන්නේ නම්, අල්ලාගත් ස්ත්‍රිය සම්බන්ධයෙන් සංඝාදිසේස ඇවතකට ද, අනෙක් ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් දුක්කට ඇවැත්වලට ද පත් වේ. මක්නිසාද යත්, කලින් කී ක්‍රමයටම ඒ සියලු ස්ත්‍රීන්ට ඔහු විසින් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් ස්පර්ශ කරන ලද්දේ වන බැවිනි. ඉදින් ඔහු ඒ පළමු ස්ත්‍රියගේ ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක්ම අල්ලා ගන්නේ නම්, ඇය සම්බන්ධයෙන් තුල්ලච්චය ඇවතකට ද, අනෙක් ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් මීට පෙර කී ක්‍රමයටම දුක්කට ඇවැත්වලට ද පත් වේ.

Yo pana ghanavatthanivatthaṃ itthiṃ kāyasaṃsaggarāgena vatthe ghaṭṭeti, thullaccayaṃ. Viraḷavatthanivatthaṃ ghaṭṭeti, tatra ce vatthantarehi itthiyā vā nikkhantalomāni bhikkhuṃ bhikkhuno vā paviṭṭhalomāni itthiṃ phusanti, ubhinnaṃ lomāniyeva vā lomāni phusanti, saṅghādiseso. Upādinnakena hi kammajarūpena upādinnakaṃ vā anupādinnakaṃ vā anupādinnakenapi kenaci kesādinā upādinnakaṃ vā anupādinnakaṃ vā phusantopi saṅghādisesaṃ āpajjatiyeva.

යම් මහණෙක් ඝන වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටින ස්ත්‍රියක කායසංසග්ග රාගයෙන් වස්ත්‍රය පිටින් ස්පර්ශ කරයි නම්, තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. සිහින් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටින ස්ත්‍රියක ස්පර්ශ කිරීමේදී වස්ත්‍ර අතරින් ස්ත්‍රියගේ පිටතට ආ ලෝම මහණාගේ ශරීරයේ ස්පර්ශ වේ නම් හෝ, මහණාගේ ශරීරයේ ලෝම ස්ත්‍රියගේ ශරීරයේ ස්පර්ශ වේ නම් හෝ, දෙදෙනාගේම ලෝම එකිනෙක ස්පර්ශ වේ නම් හෝ සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මක්නිසාද යත්, උපාදින්නක වූ කර්මජ රූපයකින් උපාදින්නක වූ හෝ අනුපාදින්නක වූ දෙයක් හෝ, අනුපාදින්නක වූ කෙස් ආදියකින් උපාදින්නක වූ හෝ අනුපාදින්නක වූ දෙයක් හෝ ස්පර්ශ කරන්නා ද සංඝාදිසේස ඇවතටම පත් වන බැවිනි.

Tattha kurundiyaṃ ‘‘lomāni gaṇetvā saṅghādiseso’’ti vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘lomāni gaṇetvā āpattiyā na kāretabbo, ekameva saṅghādisesaṃ āpajjati. Saṅghikamañce pana apaccattharitvā nipanno lomāni gaṇetvā kāretabbo’’ti vuttaṃ, tadeva yuttaṃ. Itthivasena hi ayaṃ āpatti, na koṭṭhāsavasenāti.

එහි කුරුන්දි අටුවාවෙහි "ලෝම ගණනින් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ" යැයි පවසා ඇත. මහා අටුවාවෙහි වනාහි "ලෝම ගණනින් ඇවැත් සිදු නොවේ, එක් සංඝාදිසේස ඇවතක්ම වේ. එහෙත් සාංඝික ඇඳක ඇතිරිල්ලක් නොදමා නිදාගත් මහණෙකු සම්බන්ධයෙන් ලෝම ගණනින් ඇවැත් පැනවිය යුතුය" යැයි පවසා ඇත. එයම සුදුසු වේ. මක්නිසාද යත්, මෙම ඇවත ස්ත්‍රියක නිමිති කොට ගෙන සිදුවන්නක් මිස ශරීර කොටස් නිමිති කොට ගෙන සිදුවන්නක් නොවන බැවිනි.

Etthāha [Pg.125] ‘‘yo pana ‘kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’ti kāyaṃ gaṇhāti, ‘kāyaṃ gaṇhissāmī’ti kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhāti, so kiṃ āpajjatī’’ti. Mahāsumatthero tāva ‘‘yathāvatthukamevā’’ti vadati. Ayaṃ kirassa laddhi –

මෙහිදී මෙසේ විමසනු ලැබේ: "යමෙක් 'ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් අල්ලාගනිමි' යි සිතා ශරීරය අල්ලා ගන්නේ නම් හෝ, 'ශරීරය අල්ලාගනිමි' යි සිතා ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් අල්ලා ගන්නේ නම් හෝ ඔහුට කවර ඇවතක් සිදු වේද?" මහාසුම තෙරණුවෝ වනාහි "ස්පර්ශ වූ වස්තුවට අනුවම ඇවැත් වේ" යැයි වදාරති. මෙය උන්වහන්සේගේ මතයයි.

‘‘Vatthu saññā ca rāgo ca, phassappaṭivijānanā;

Yathāniddiṭṭhaniddese, garukaṃ tena kāraye’’ti.

"වස්තුව ද, සඤ්ඤාව ද, රාගය ද, ස්පර්ශය දැනගැනීම ද යන මේ කරුණු ඇති කල්හි, දේශනා කරන ලද විස්තරයට අනුව ගරුක ඇවැත පැනවිය යුතුය" යනු උන්වහන්සේගේ මතයයි.

Ettha ‘‘vatthū’’ti itthī. ‘‘Saññā’’ti itthisaññā. ‘‘Rāgo’’ti kāyasaṃsaggarāgo. ‘‘Phassappaṭivijānanā’’ti kāyasaṃsaggaphassajānanā. Tasmā yo itthiyā itthisaññī kāyasaṃsaggarāgena ‘‘kāyappaṭibaddhaṃ gahessāmī’’ti pavattopi kāyaṃ phusati, garukaṃ saṅghādisesaṃyeva āpajjati. Itaropi thullaccayanti mahāpadumatthero panāha –

මෙහි 'වස්තුව' යනු ස්ත්‍රියයි. 'සඤ්ඤාව' යනු ස්ත්‍රී සංඥාවයි. 'රාගය' යනු කායසංසග්ග රාගයයි. 'ස්පර්ශය දැනගැනීම' යනු කායසංසග්ග ස්පර්ශය දැනීමයි. එබැවින් යම් මහණෙක් ස්ත්‍රියක කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇතිව, කායසංසග්ග රාගයෙන් යුක්තව, 'ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් අල්ලාගනිමි' යි පටන් ගෙන ශරීරය ස්පර්ශ කරයි නම්, ඔහු ගරුක වූ සංඝාදිසේස ඇවතටම පත් වේ. අනෙක් අවස්ථාවේදී තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. මහාපදුම තෙරණුවෝ වනාහි මෙසේ පවසති.

‘‘Saññāya virāgitamhi, gahaṇe ca virāgite;

Yathāniddiṭṭhaniddese, garukaṃ tattha na dissatī’’ti.

"සංඥාව වැරදුණු කල්හි ද, අල්ලා ගැනීම වැරදුණු කල්හි ද, එහිදී දේශනා කරන ලද විස්තරයට අනුව ගරුක ඇවතක් දක්නට නැත" යැයි උන්වහන්සේ පැවසූහ.

Assāpāyaṃ laddhi itthiyā itthisaññino hi saṅghādiseso vutto. Iminā ca itthisaññā virāgitā kāyappaṭibaddhe kāyappaṭibaddhasaññā uppāditā, taṃ gaṇhantassa pana thullaccayaṃ vuttaṃ. Iminā ca gahaṇampi virāgitaṃ taṃ aggahetvā itthī gahitā, tasmā ettha itthisaññāya abhāvato saṅghādiseso na dissati, kāyappaṭibaddhassa aggahitattā thullaccayaṃ na dissati, kāyasaṃsaggarāgena phuṭṭhattā pana dukkaṭaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena hi imaṃ nāma vatthuṃ phusato anāpattīti natthi, tasmā dukkaṭamevāti.

මෙය උන්වහන්සේගේ මතයයි: ස්ත්‍රියක කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති තැනැත්තාට සංඝාදිසේස ඇවත වදාරන ලදී. මොහු විසින් ස්ත්‍රී සංඥාව මගහැර ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයෙහි (වස්ත්‍රයෙහි) සංඥාව ඇති කරගන්නා ලදී. ශරීරයට සම්බන්ධ දෙය අල්ලාගන්නා තැනැත්තාට තුල්ලච්චය ඇවැත් වදාරන ලදී. මොහුගේ අල්ලා ගැනීම ද වැරදුණි, මක්නිසාද යත් එය අල්ලා නොගෙන ස්ත්‍රිය අල්ලාගත් බැවිනි. එබැවින් මෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව නොමැති බැවින් සංඝාදිසේස ඇවතක් නොපෙනේ; ශරීරයට සම්බන්ධ දෙය අල්ලා නොගත් බැවින් තුල්ලච්චය ඇවතක් ද නොපෙනේ; එහෙත් කායසංසග්ග රාගයෙන් ස්පර්ශ කළ බැවින් දුක්කට ඇවැත් වේ. මක්නිසාද යත්, කායසංසග්ග රාගයෙන් යුක්තව මෙබඳු වස්තුවක් ස්පර්ශ කරන්නාට ඇවැත් නොවේ යැයි වචනයක් නැති බැවිනි. එබැවින් දුක්කට ඇවැත්ම වේ යනු උන්වහන්සේගේ මතයයි.

Idañca pana vatvā idaṃ catukkamāha. ‘‘Sārattaṃ gaṇhissāmī’ti sārattaṃ gaṇhi saṅghādiseso, ‘virattaṃ gaṇhissāmī’ti virattaṃ gaṇhi dukkaṭaṃ, ‘sārattaṃ gaṇhissāmī’ti virattaṃ gaṇhi dukkaṭaṃ, ‘virattaṃ gaṇhissāmī’ti sārattaṃ gaṇhi dukkaṭamevā’’ti. Kiñcāpi evamāha? Atha kho mahāsumattheravādoyevettha ‘‘itthi ca hoti itthisaññī sāratto ca bhikkhu ca naṃ itthiyā kāyena kāyappaṭibaddhaṃ āmasati parāmasati…pe… gaṇhāti chupati āpatti thullaccayassā’’ti imāya pāḷiyā ‘‘yo hi ekato ṭhitā sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāti, so yattakā itthiyo phuṭṭhā tāsaṃ gaṇanāya saṅghādisese āpajjati, majjhagatānaṃ [Pg.126] gaṇanāya thullaccaye’’tiādīhi aṭṭhakathāvinicchayehi ca sameti. Yadi hi saññādivirāgena virāgitaṃ nāma bhaveyya ‘‘paṇḍako ca hoti itthisaññī’’tiādīsu viya ‘‘kāyappaṭibaddhañca hoti kāyasaññī cā’’tiādināpi nayena pāḷiyaṃ visesaṃ vadeyya. Yasmā pana so na vutto, tasmā itthiyā itthisaññāya sati itthiṃ āmasantassa saṅghādiseso, kāyappaṭibaddhaṃ āmasantassa thullaccayanti yathāvatthukameva yujjati.

මෙය පවසා නැවත මෙම සිවු වැදෑරුම් කරුණු පැවසූහ: "රාගයෙන් යුත් ස්ත්‍රියක අල්ලාගනිමි යි සිතා රාගයෙන් යුත් ස්ත්‍රියක අල්ලා ගත්තේ නම් සංඝාදිසේස වේ; රාගයක් නැති ස්ත්‍රියක අල්ලාගනිමි යි සිතා රාගයක් නැති ස්ත්‍රියක අල්ලා ගත්තේ නම් දුක්කට වේ; රාගයෙන් යුත් ස්ත්‍රියක අල්ලාගනිමි යි සිතා රාගයක් නැති ස්ත්‍රියක අල්ලා ගත්තේ නම් දුක්කට වේ; රාගයක් නැති ස්ත්‍රියක අල්ලාගනිමි යි සිතා රාගයෙන් යුත් ස්ත්‍රියක අල්ලා ගත්තේ නම් දුක්කටම වේ" යැයි පැවසූහ. එසේ පැවසුව ද, මහාසුම තෙරණුවන්ගේ වාදයම මෙහිදී "ස්ත්‍රියක වූ කල්හි, ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති කල්හි... තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ" යන මෙම පාළිය හා "යමෙක් එක්ව සිටින බොහෝ ස්ත්‍රීන් බාහුවලින් වට කොට අල්ලා ගන්නේ නම්, ස්පර්ශ වූ ස්ත්‍රීන් ගණනට සංඝාදිසේස වේ..." යන අටුවා විනිශ්චයන් සමඟ ද සැසඳේ. ඉදින් සංඥාව ආදිය වැරදීමෙන් ඇවත වෙනස් වන්නේ නම්, "පණ්ඩකයෙකු වූ කල්හි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති කල්හි" යනාදී වශයෙන් පාළියෙහි දක්වා ඇති පරිදි "ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් වූ කල්හි ශරීර සංඥාව ඇති කල්හි" යනුවෙන් ද පාළියෙහි විශේෂයක් වදාරනු ඇත. එසේ වදාරා නොමැති බැවින්, ස්ත්‍රියක කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇති කල්හි, ස්ත්‍රිය ස්පර්ශ කරන්නාට සංඝාදිසේස ද, ශරීරයට සම්බන්ධ දෙය ස්පර්ශ කරන්නාට තුල්ලච්චය ද වශයෙන් ස්පර්ශ වූ වස්තුවට අනුවම ඇවැත් පැනවීම යුක්ත වේ.

Mahāpaccariyampi cetaṃ vuttaṃ – ‘‘nīlaṃ pārupitvā sayitāya kāḷitthiyā kāyaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso; ‘kāyaṃ ghaṭṭessāmī’ti nīlaṃ ghaṭṭeti, thullaccayaṃ; ‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti kāyaṃ ghaṭṭeti, saṅghādiseso; ‘nīlaṃ ghaṭṭessāmī’ti nīlaṃ ghaṭṭeti, thullaccaya’’nti. Yopāyaṃ ‘‘itthī ca paṇḍako cā’’tiādinā nayena vatthumissakanayo vutto, tasmimpi vatthu saññāvimativasena vuttā āpattiyo pāḷiyaṃ asammuyhantena veditabbā.

මහාපච්චරියෙහි ද මෙය මෙසේ පවසා ඇත: "නිල් වස්ත්‍රයක් පොරවාගෙන නිදා සිටින කලු ස්ත්‍රියකගේ ශරීරය ස්පර්ශ කරමි යි සිතා ශරීරය ස්පර්ශ කරයි නම් සංඝාදිසේස වේ; ශරීරය ස්පර්ශ කරමි යි සිතා නිල් වස්ත්‍රය ස්පර්ශ කරයි නම් තුල්ලච්චය වේ; නිල් වස්ත්‍රය ස්පර්ශ කරමි යි සිතා ශරීරය ස්පර්ශ කරයි නම් සංඝාදිසේස වේ; නිල් වස්ත්‍රය ස්පර්ශ කරමි යි සිතා නිල් වස්ත්‍රය ස්පර්ශ කරයි නම් තුල්ලච්චය වේ". "ස්ත්‍රියක සහ පණ්ඩකයෙකු" යනාදී වශයෙන් වස්තූන් මිශ්‍ර වූ අවස්ථාවන්හිදී වදාරන ලද ක්‍රමය ද, වස්තුව, සංඥාව සහ සැකය යන කරුණු අනුව පාළියෙහි වදාරා ඇති ඇවැත් මුළා නොවී තේරුම් ගත යුතුය.

Kāyenakāyappaṭibaddhavāre pana itthiyā itthisaññissa kāyappaṭibaddhaṃ gaṇhato thullaccayaṃ, sese sabbattha dukkaṭaṃ. Kāyappaṭibaddhenakāyavārepi eseva nayo. Kāyappaṭibaddhenakaāyappaṭibaddhavāre ca nissaggiyenakāyavārādīsu cassa sabbattha dukkaṭameva.

ශරීරයෙන් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් ස්පර්ශ කරන වාරයේදී, ස්ත්‍රියක කෙරෙහි ස්ත්‍රී සංඥාව ඇතිව ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් අල්ලාගන්නා මහණාට තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ, සෙසු පණ්ඩක සංඥා ආදී සියලු තැන්හි දුක්කට ඇවැත් වේ. ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් ශරීරය ස්පර්ශ කරන වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයකින් තවත් ශරීරයට සම්බන්ධ දෙයක් ස්පර්ශ කරන වාරයෙහි ද, නිස්සග්ගිය වස්තුවකින් ශරීරය ස්පර්ශ කරන වාර ආදියෙහි ද යන සියලු තැන්හි දුක්කට ඇවැත්ම වේ.

‘‘Itthī ca hoti itthisaññī sāratto ca itthī ca naṃ bhikkhussa kāyena kāya’’ntiādivāro pana bhikkhumhi mātugāmassa rāgavasena vutto. Tattha itthī ca naṃ bhikkhussa kāyena kāyanti bhikkhumhi sārattā itthī tassa nisinnokāsaṃ vā nipannokāsaṃ vā gantvā attano kāyena taṃ bhikkhussa kāyaṃ āmasati…pe… chupati. Sevanādhippāyo kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānātīti evaṃ tāya āmaṭṭho vā chupito vā sevanādhippāyo hutvā sace phassappaṭivijānanatthaṃ īsakampi kāyaṃ cāleti phandeti, saṅghādisesaṃ āpajjati.

‘‘ඉත්ථී ච හොති ඉත්ථිසඤ්ඤී සාරත්තො ච ඉත්ථී ච නං භික්ඛුස්ස කායෙන කාය’’න්ති යනාදී වාරය භික්ෂුව කෙරෙහි මාතුගාමයාගේ රාගය ඇති වීම සම්බන්ධයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. එහි ස්ත්‍රිය භික්ෂුවගේ කයට කයින් ස්පර්ශ කරයි යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, භික්ෂුව කෙරෙහි රාගය ඇති කරගත් ස්ත්‍රියක්, ඒ භික්ෂුව වැඩ සිටින හෝ සැතපී සිටින තැනට ගොස් තම ශරීරයෙන් භික්ෂුවගේ ශරීරය පිරිමැදීම හෝ ස්පර්ශ කිරීමයි. එහිදී සේවනය කිරීමේ අදහසින් කයින් උත්සාහ කොට ස්පර්ශය දැනගන්නේ නම්, එසේ ඇය විසින් පිරිමදින ලද හෝ ස්පර්ශ කරන ලදුව, සේවනය කිරීමේ අදහස ඇතිව ස්පර්ශය දැනගැනීම පිණිස ශරීරය මඳක් හෝ සොලවයි නම්, වෙවුලවයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ.

Dve itthiyoti ettha dve saṅghādisese āpajjati, itthiyā ca paṇḍake ca saṅghādisesena saha dukkaṭaṃ. Etena upāyena yāva ‘‘nissaggiyena nissaggiyaṃ āmasati, sevanādhippāyo kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānāti, āpatti dukkaṭassā’’ti tāva purimanayeneva āpattibhedo veditabbo.

‘‘ද්වෙ ඉත්ථියො’’ යන්නෙහි ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් සංඝාදිසේස ඇවැත් දෙකක් වේ. ස්ත්‍රියක හා පණ්ඩකයෙකු සම්බන්ධයෙන් සංඝාදිසේසයක් හා දුක්කට ඇවතක් වේ. මෙම ක්‍රමය අනුව ‘‘නිස්සග්ගිය වස්තුවකින් (බාහිර දෙයකින්) ස්පර්ශ කරයි, සේවනය කිරීමේ අදහසින් කයින් උත්සාහ කරයි, නමුත් ස්පර්ශය නොදැනේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ’’ යන තෙක් පෙර පරිදිම ඇවැත් ප්‍රභේද දත යුතුය.

Ettha [Pg.127] ca kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānātīti attanā nissaṭṭhaṃ pupphaṃ vā phalaṃ vā itthiṃ attano nissaggiyena pupphena vā phalena vā paharantiṃ disvā kāyena vikāraṃ karoti, aṅguliṃ vā cāleti, bhamukaṃ vā ukkhipati, akkhiṃ vā nikhaṇati, aññaṃ vā evarūpaṃ vikāraṃ karoti, ayaṃ vuccati ‘‘kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānātī’’ti. Ayampi kāyena vāyamitattā dukkaṭaṃ āpajjati, dvīsu itthīsu dve, itthīpaṇḍakesupi dve eva dukkaṭe āpajjati.

මෙහි ‘‘කයින් උත්සාහ කරයි, ස්පර්ශය නොදැනෙයි’’ යන්න මෙසේ විස්තර වේ: තමා විසින් විසි කරන ලද මලකින් හෝ ගෙඩියකින් ස්ත්‍රියකට ගැසීම හෝ, තමාට මලකින් හෝ ගෙඩියකින් දමන ස්ත්‍රියක දැක කයින් යම් වෙනසක් (ඉඟියක්) කිරීම, ඇඟිලිවලින් සංඥා කිරීම, බැම එසවීම, ඇසිපිය ගැසීම හෝ එවැනි වෙනත් විකාරයක් කිරීම මීට අයත් වේ. මෙය ‘‘කයින් උත්සාහ කරයි, නමුත් ස්පර්ශය නොදැනෙයි’’ යනුවෙන් හැඳින්වේ. මෙහිදී කයින් වෑයම් කළ බැවින් දුක්කට ඇවතක් වේ. ස්ත්‍රීන් දෙදෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් දුක්කට ඇවැත් දෙකක් ද, ස්ත්‍රියක හා පණ්ඩකයෙකු සම්බන්ධයෙන් දුක්කට ඇවැත් දෙකක් ද වේ.

279. Evaṃ vatthuvasena vitthārato āpattibhedaṃ dassetvā idāni lakkhaṇavasena saṅkhepato āpattibhedañca anāpattibhedañca dassento ‘‘sevanādhippāyo’’tiādimāha. Tattha purimanaye itthiyā phuṭṭho samāno sevanādhippāyo kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānātīti tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso. Dutiye naye nissaggiyena nissaggiyāmasane viya vāyamitvā achupane viya ca phassassa appaṭivijānanato duvaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ. Tatiye kāyena avāyamato anāpatti. Yo hi sevanādhippāyopi niccalena kāyena kevalaṃ phassaṃ paṭivijānāti sādiyati anubhoti, tassa cittuppādamatte āpattiyā abhāvato anāpatti. Catutthe pana nissaggiyena nissaggiyāmasane viya phassappaṭivijānanāpi natthi, kevalaṃ cittuppādamattameva, tasmā anāpatti. Mokkhādhippāyassa sabbākāresu anāpattiyeva.

279. මෙසේ වස්තූන් වශයෙන් විස්තරාත්මකව ඇවැත් ප්‍රභේද දක්වා, දැන් ලක්ෂණ වශයෙන් සංක්ෂේපයෙන් ඇවැත් හා ඇවැත් නොවන අවස්ථා දැක්වීමට ‘‘සේවනාධිප්පායෝ’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පළමු ක්‍රමයෙහි ස්ත්‍රියක ස්පර්ශ කළ කල්හි, සේවනය කිරීමේ අදහසින් කයින් උත්සාහ කොට ස්පර්ශය දැනගන්නේ නම් අංග තුන සම්පූර්ණ වීමෙන් සංඝාදිසේස වේ. දෙවන ක්‍රමයෙහි, නිස්සග්ගිය වස්තුවකින් (බාහිර දෙයකින්) ස්පර්ශ කිරීමේදී මෙන්, වෑයම් කළත් කයෙහි ස්පර්ශය නොදැනෙන බැවින් අංග දෙකක් සම්පූර්ණ වීමෙන් දුක්කට ඇවතක් වේ. තෙවන ක්‍රමයෙහි, කයින් වෑයම් නොකරන්නේ නම් ඇවැත් නැත. යම් භික්ෂුවක සේවනය කිරීමේ අදහස තිබුණද, කය නොසොල්වා ස්පර්ශය පමණක් දැනගන්නේද, එය ඉවසන්නේද, අනුභව කරන්නේද, ඒ සිත උපදින මාත්‍රයෙන් ඇවැත් නොවන බැවින් ඇවැත් නැත. සිව්වන ක්‍රමයෙහි ස්පර්ශයක් දැනීමක්ද නැත, සිත ඉපදීම පමණක්ම වේ, එබැවින් ඇවැත් නැත. මිදීමේ (ගැලවීමේ) අදහස ඇති තැනැත්තාට සෑම අයුරින්ම ඇවැත් නැත.

Ettha pana yo itthiyā gahito taṃ attano sarīrā mocetukāmo paṭippaṇāmeti vā paharati vā ayaṃ kāyena vāyamati phassaṃ paṭivijānāti. Yo āgacchantiṃ disvā tato muñcitukāmo uttāsetvā palāpeti, ayaṃ kāyena vāyamati na ca phassaṃ paṭivijānāti. Yo tādisaṃ dīghajātiṃ kāye ārūḷhaṃ disvā ‘‘saṇikaṃ gacchatu ghaṭṭiyamānā anatthāya saṃvatteyyā’’ti na ghaṭṭeti, itthimeva vā aṅgaṃ phusamānaṃ ñatvā ‘‘esā ‘anatthiko ayaṃ mayā’ti sayameva pakkamissatī’’ti ajānanto viya niccalo hoti, balavitthiyā vā gāḷhaṃ āliṅgitvā gahito daharabhikkhu palāyitukāmopi suṭṭhu gahitattā niccalo hoti, ayaṃ na ca kāyena vāyamati, phassaṃ paṭivijānāti. Yo pana āgacchantiṃ disvā ‘‘āgacchatu tāva tato naṃ paharitvā vā paṇāmetvā [Pg.128] vā pakkamissāmī’’ti niccalo hoti, ayaṃ mokkhādhippāyo na ca kāyena vāyamati, na ca phassaṃ paṭivijānātīti veditabbo.

මෙහි ස්ත්‍රියක විසින් අල්ලා ගන්නා ලද භික්ෂුවක, ඇයගෙන් මිදීමට අදහස් කර ඇයව ඉවතට තල්ලු කරයි නම් හෝ පහර දෙයි නම්, ඔහු කයින් වෑයම් කරන්නෙකි, ස්පර්ශයද දැනගන්නෙකි. එන ස්ත්‍රියක දැක ඇයගෙන් මිදීමට ඇයව බිය ගන්වා පලවා හරියි නම්, ඔහු කයින් වෑයම් කරන්නෙකි, ස්පර්ශය නොදැනගන්නෙකි. ශරීරයට නගින සර්පයෙකු දැක ‘‘සෙමින් ගියාවේ, පහර දුන්නොත් අනතුරක් විය හැක’’ කියා පහර නොදෙන්නේද, එසේම ස්ත්‍රියක ශරීරය ස්පර්ශ කරන කල ‘‘මොහුගෙන් මට ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි සිතා ඇයම ඉවත්ව යනු ඇතැයි’’ නොදන්නෙකු මෙන් නිශ්චලව සිටින්නේද, බලවත් ස්ත්‍රියක විසින් තදින් වැළඳගත් තරුණ භික්ෂුවක පලා යාමට කැමති වුවද තදින් අල්ලා සිටින බැවින් නිශ්චලව සිටින්නේද, මොහු කයින් වෑයම් නොකරන්නෙකි, ස්පර්ශය දැනගන්නෙකි. එන ස්ත්‍රියක දැක ‘‘ඈ ආවාට පසු පහර දී හෝ ඉවතට තල්ලු කර යන්නෙමි’’යි නිශ්චලව සිටින්නේ නම්, ඔහු ගැලවීමේ අදහස ඇති, කයින් වෑයම් නොකරන, ස්පර්ශය නොදැනගන්නා අයෙකු ලෙස දත යුතුය.

280. Asañciccāti iminā upāyena imaṃ phusissāmīti acetetvā, evañhi acetetvā pattappaṭiggahaṇādīsu mātugāmassa aṅge phuṭṭhepi anāpatti.

280. ‘‘අසංචිච්ච’’ යනු මේ උපායෙන් මැය ස්පර්ශ කරමි කියා චේතනාවක් නැතිව ස්පර්ශ වීමයි. පාත්‍රය පිළිගැනීමේදී ආදී අවස්ථාවලදී චේතනාවක් නොමැතිව ස්ත්‍රියකගේ ශරීරය ස්පර්ශ වුවද ඇවැත් නැත.

Asatiyāti aññavihito hoti mātugāmaṃ phusāmīti sati natthi, evaṃ asatiyā hatthapādapasāraṇādikāle phusantassa anāpatti.

‘‘අසතිය’’ යනු වෙනත් අරමුණක සිත තිබීමයි, ස්ත්‍රියක ස්පර්ශ කරමියි සිහියක් නැත. මෙසේ සිහියක් නොමැතිව අත් පා දිග හැරීමේදී ආදී අවස්ථාවල ස්පර්ශ වුවද ඇවැත් නැත.

Ajānantassāti dārakavesena ṭhitaṃ dārikaṃ ‘‘itthī’’ti ajānanto kenacideva karaṇīyena phusati, evaṃ ‘‘itthī’’ti ajānantassa phusato anāpatti.

‘‘අජානන්තස්ස’’ යනු පිරිමි දරුවෙකුගේ වෙසින් සිටින දැරියක ස්ත්‍රියක බව නොදැන කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා ස්පර්ශ කිරීමයි. මෙසේ ස්ත්‍රියක බව නොදැන ස්පර්ශ කරන්නාට ඇවැත් නැත.

Asādiyantassāti kāyasaṃsaggaṃ asādiyantassa, tassa bāhāparamparāya nītabhikkhussa viya anāpatti. Ummattakādayo vuttanayāeva. Idha pana udāyitthero ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

‘‘අසාදියන්තස්ස’’ යනු කයෙහි ස්පර්ශය අනුමත නොකරන්නාටයි. ස්ත්‍රීන් විසින් අත්වලින් ඔසවාගෙන යනු ලබන භික්ෂුවට මෙන් ඇවැත් නැත. උම්මත්තක ආදීන් ගැන කලින් පවසන ලදී. මෙහි උදායී තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රථම අපරාධකරු (ආදිකම්මික) වන අතර, ආදිකම්මික වූ උන්වහන්සේට ඇවැත් නැත.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිම විය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ kāyacittato samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedanaṃ, sukhamajjhattadvayenāti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි විනිශ්චය මෙසේය: මේ ශික්ෂාපදය ප්‍රථම පාරාජිකා සමුට්ඨානය මෙන් කය හා සිතින් උපදියි. මෙය ක්‍රියාවකි, සංඥා විමොක්ඛයකි, සචිත්තකයකි, ලෝකවජ්ජයකි, කායකර්මයකි, අකුසල් සිතකි. සුඛ වේදනා හා උපේක්ෂා වේදනා යන දෙකින් යුක්ත බැවින් ද්වි-වේදනා වේ.

281. Vinītavatthūsu – mātuyā mātupemenāti mātupemena mātuyā kāyaṃ āmasi. Esa nayo dhītubhaginivatthūsu. Tattha yasmā mātā vā hotu dhītā vā itthī nāma sabbāpi brahmacariyassa pāripanthikāva. Tasmā ‘‘ayaṃ me mātā ayaṃ dhītā ayaṃ me bhaginī’’ti gehassitapemena āmasatopi dukkaṭameva vuttaṃ.

281. විනීත වස්තූන්හි: ‘‘මව කෙරෙහි මව් සෙනෙහසින්’’ යනු මව් සෙනෙහසින් මවගේ කය ස්පර්ශ කිරීමයි. දියණිය හා සහෝදරිය සම්බන්ධ වස්තූන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. එහිදී මව හෝ වේවා, දියණිය හෝ වේවා ස්ත්‍රිය යන නාමය ඇති සැම දෙනාම බ්‍රහ්මචර්යාවට බාධකයෝම වෙති. එබැවින් ‘‘මේ මාගේ මවය, මේ මාගේ දියණියය, මේ මාගේ සහෝදරියය’’ කියා ගෘහශ්‍රිත ප්‍රේමයෙන් ස්පර්ශ කරන්නාට පවා දුක්කට ඇවතක්ම වදාරන ලදී.

Imaṃ pana bhagavato āṇaṃ anussarantena sacepi nadīsotena vuyhamānaṃ mātaraṃ passati neva hatthena parāmasitabbā. Paṇḍitena pana bhikkhunā nāvā vā phalakaṃ vā kadalikkhandho vā dārukkhandho vā upasaṃharitabbo. Tasmiṃ asati kāsāvampi upasaṃharitvā purato ṭhapetabbaṃ, ‘‘ettha [Pg.129] gaṇhāhī’’ti pana na vattabbā. Gahite parikkhāraṃ kaḍḍhāmīti kaḍḍhantena gantabbaṃ. Sace bhāyati purato purato gantvā ‘‘mā bhāyī’’ti samassāsetabbā. Sace bhāyamānā puttassa sahasā khandhe vā abhiruhati, hatthe vā gaṇhāti, na ‘‘apehi mahallike’’ti niddhunitabbā, thalaṃ pāpetabbā. Kaddame laggāyapi kūpe patitāyapi eseva nayo.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ අණ සිහි කරමින්, යම් හෙයකින් ගඟෙහි ගසාගෙන යන මවක දුටුවහොත් ඇය අතින් අල්ලා නොගත යුතුය. නුවණැති භික්ෂුව විසින් ඔරුවක් හෝ ලෑල්ලක් හෝ කෙසෙල් කඳක් හෝ ලී කඳක් හෝ ඇය වෙත යොමු කළ යුතුය. ඒවා නැති කල්හි සිවුරක් හෝ ඇය වෙත යොමු කර ඇය ඉදිරියෙහි තැබිය යුතුය. ‘‘මෙහි අල්ලා ගන්න’’ කියා නොපැවසිය යුතුය. ඇය එය අල්ලා ගත් පසු, පරිෂ්කාරය අදින්නෙමියි සිතා ඇදගෙන යා යුතුය. ඇය බිය වන්නේ නම්, ඉදිරියෙන් යමින් ‘‘බිය නොවන්න’’ කියා සනසා දිය යුතුය. බියට පත් ඇය හදිසියේම පුතුගේ කර මතට පනියි නම් හෝ අතින් අල්ලා ගනියි නම් ‘‘මහල්ලිය ඉවත් වන්න’’ කියා ගසා නොදැමිය යුතුය, ඇය ගොඩබිමට පැමිණවිය යුතුය. මඩෙහි එරුණු මවක හෝ ළිඳකට වැටුණු මවක සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Tatrapi hi yottaṃ vā vatthaṃ vā pakkhipitvā hatthena gahitabhāvaṃ ñatvā uddharitabbā, natveva āmasitabbā. Na kevalañca mātugāmassa sarīrameva anāmāsaṃ, nivāsanapāvuraṇampi ābharaṇabhaṇḍampi tiṇaṇḍupakaṃ vā tāḷapaṇṇamuddikaṃ vā upādāya anāmāsameva, tañca kho nivāsanapārupanaṃ piḷandhanatthāya ṭhapitameva. Sace pana nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vā parivattetvā cīvaratthāya pādamūle ṭhapeti vaṭṭati. Ābharaṇabhaṇḍesu pana sīsapasādhanakadantasūciādikappiyabhaṇḍaṃ ‘‘imaṃ bhante tumhākaṃ gaṇhathā’’ti diyyamānaṃ sipāṭikāsūciādiupakaraṇatthāya gahetabbaṃ. Suvaṇṇarajatamuttādimayaṃ pana anāmāsameva dīyyamānampi na gahetabbaṃ. Na kevalañca etāsaṃ sarīrūpagameva anāmāsaṃ, itthisaṇṭhānena kataṃ kaṭṭharūpampi dantarūpampi ayarūpampi loharūpampi tipurūpampi potthakarūpampi sabbaratanarūpampi antamaso piṭṭhamayarūpampi anāmāsameva. Paribhogatthāya pana ‘‘idaṃ tumhākaṃ hotū’’ti labhitvā ṭhapetvā sabbaratanamayaṃ avasesaṃ bhinditvā upakaraṇārahaṃ upakaraṇe paribhogārahaṃ paribhoge upanetuṃ vaṭṭati.

එහිදී ද (ළිඳක වැටී සිටින මෑණියන් සම්බන්ධව) ලණුවක් හෝ වස්ත්‍රයක් දමා අතින් අල්ලා ගත් බව දැන ඇදගත යුතුය; කිසිසේත්ම ශරීරය ස්පර්ශ නොකළ යුතුය. ස්ත්‍රියකගේ ශරීරය පමණක් නොව, ඇඳි වස්ත්‍ර හා පොරවන වස්ත්‍ර ද, ආභරණ ද, තණකොළ වළලු හෝ තල්පත් මුදු පවා අනාමාස (ඇල්ලීමට නුසුදුසු) වේ. ඒවා ඇඳීමට හෝ පැළඳීමට තබා ඇති දේවල්ය. ඉදින් ඇඳි වස්ත්‍රය හෝ පොරෝනය හෝ මාරු කර සිවුරු සඳහා පාමුල තබන්නේ නම්, එය ගැනීම වටී. ආභරණ අතරින්, හිස පැළඳීමට ගන්නා ඇත්දළ සූචි වැනි කැප දෑ "ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේලා ගනු මැනව" යි පූජා කරන කල්හි, මලු මැසීමේ ඉදිකටු වැනි උපකරණ ප්‍රයෝජනය සඳහා ගත හැකිය. රන්, රිදී, මුතු ආදියෙන් කළ දෑ අනාමාස බැවින් පූජා කළද නොගත යුතුය. හුදෙක් ඔවුන්ගේ ශරීරය පමණක් නොව, ස්ත්‍රී රූපයෙන් යුත් ලී රූප, ඇත්දළ රූප, යකඩ, ලෝකඩ, තහඩු, රෙදි, සියලු රත්නවලින් කළ රූප, අවසානයේ පිටිවලින් කළ රූප පවා අනාමාස වේ. පරිභෝජනය පිණිස "මෙය ඔබ වහන්සේලාට වේවා" යි ලැබුණු කල, රන් රිදී ආදියෙන් කළ දෑ හැර සෙසු රූප කඩා උපකරණ පිණිස හෝ පරිභෝජනය පිණිස යොදා ගැනීම වටී.

Yathā ca itthirūpakaṃ; evaṃ sattavidhampi dhaññaṃ anāmāsaṃ. Tasmā khettamajjhena gacchatā tatthajātakampi dhaññaphalaṃ na āmasantena gantabbaṃ. Sace gharadvāre vā antarāmagge vā dhaññaṃ pasāritaṃ hoti passena ca maggo atthi na maddantena gantabbaṃ. Gamanamagge asati maggaṃ adhiṭṭhāya gantabbaṃ. Antaraghare dhaññassa upari āsanaṃ paññāpetvā denti nisīdituṃ vaṭṭati. Keci āsanasālāyaṃ dhaññaṃ ākiranti, sace sakkā hoti harāpetuṃ harāpetabbaṃ, no ce ekamantaṃ dhaññaṃ amaddantena pīṭhakaṃ paññapetvā nisīditabbaṃ. Sace okāso na hoti, manussā dhaññamajjheyeva āsanaṃ paññapetvā denti, nisīditabbaṃ. Tatthajātakāni muggamāsādīni aparaṇṇānipi tālapanasādīni vā phalāni kīḷantena na āmasitabbāni. Manussehi rāsikatesupi eseva nayo. Araññe pana rukkhato patitāni phalāni ‘‘anupasampannānaṃ dassāmī’’ti gaṇhituṃ vaṭṭati.

ස්ත්‍රී රූප මෙන්ම සත් වැදෑරුම් ධාන්‍ය ද අනාමාස වේ. එබැවින් කුඹුරක් මැදින් යන විට එහි ඇති ධාන්‍ය ස්පර්ශ කරමින් නොයා යුතුය. ඉදින් නිවසක් දොරකඩ හෝ මඟක ධාන්‍ය වේලා ගැනීමට අතුරා ඇත්නම්, පසෙකින් මඟක් ඇත්නම් ඒවා නොපෑගී යා යුතුය. යාමට මඟක් නොමැති නම් "මෙය මාර්ගයකි" යි අධිෂ්ඨානය කොට යා යුතුය. ඇතුළු ගමක ධාන්‍ය මත අසුන් පනවා දෙන්නේ නම් එහි හිඳීම වටී. ඇතැම්හු දන්හල්වල ධාන්‍ය අතුරා තබති, ඉදින් ඒවා ඉවත් කළ හැකි නම් ඉවත් කරවිය යුතුය. එසේ නොහැකි නම් එක් පසෙක ධාන්‍ය නොපෑගෙන සේ පීඨිකාවක් පනවා හිඳගත යුතුය. ඉඩක් නොමැති නම් මිනිසුන් ධාන්‍ය මැදම අසුන් පනවා දෙන්නේ නම් එහි හිඳිය යුතුය. එහි හටගත් මුං, මෑ ආදී අපරණ්ණ (බීජ) හෝ තල්, කොස් ආදී පලතුරු සෙල්ලමට මෙන් ස්පර්ශ නොකළ යුතුය. මිනිසුන් විසින් ගොඩගසා ඇති ධාන්‍ය පිළිබඳව ද මෙයම ක්‍රමයයි. වනයේ ගසෙන් වැටුණු පලතුරු "අනුපසම්පන්නයන්ට (ගිහියන්ට හෝ සාමණේරයන්ට) දෙන්නෙමි" යි සිතා ගැනීම වටී.

Muttā[Pg.130], maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāḷaṃ, rajataṃ, jātarūpaṃ, lohitaṅko, masāragallanti imesu dasasu ratanesu muttā adhotā anividdhā yathājātāva āmasituṃ vaṭṭati. Sesā anāmāsāti vadanti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘muttā dhotāpi adhotāpi anāmāsā bhaṇḍamūlatthāya ca sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, kuṭṭharogassa bhesajjatthāya pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Antamaso jātiphalikaṃ upādāya sabbopi nīlapītādivaṇṇabhedo maṇi dhotaviddhavaṭṭito anāmāso, yathājāto pana ākaramutto pattādibhaṇḍamūlatthaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭatīti vutto. Sopi mahāpaccariyaṃ paṭikkhitto, pacitvā kato kācamaṇiyeveko vaṭṭatīti vutto. Veḷuriyepi maṇisadisova vinicchayo.

මුතු, මැණික්, වෛදූර්ය, සක්, පාෂාණ (ස්ඵටික), පබළු, රිදී, රන්, රතු මැණික්, මසාරගල්ල යන මේ දස රත්නයන් අතුරින්, නොසෝදන ලද, සිදුරු නොකරන ලද, ස්වභාවික ලෙසම ඇති මුතු පමණක් ඇල්ලීම වටී. සෙසු මුතු වර්ග අනාමාස යැයි කියති. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ: "සෝදන ලද හෝ නොසෝදන ලද මුතු අනාමාස වන අතර, පාත්‍ර ආදී උපකරණවල මිල පිණිස පිළිගැනීම ද නොකැපය; එහෙත් කුෂ්ඨ රෝගයකට බෙහෙත් පිණිස පිළිගැනීම වටී" යනුවෙනි. අවසානයේ ජාතිඵලික (ස්ඵටික) පටන් නිල් කහ ආදී සියලු වර්ණ සහිත මැණික්, සෝදන ලද, විදින ලද හෝ ඔප දමන ලද නම් අනාමාස වේ. එහෙත් පතලෙන් ගත් පරිදිම ඇති මැණික් පාත්‍රාදී මිල පිණිස පිළිගැනීම වටී යැයි කියනු ලැබේ. එය ද මහාපච්චරියෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. පිසින ලද (කෘතිමව තැනූ) කාච මැණික් පමණක් කැප යැයි කියන ලදී. වෛදූර්ය සම්බන්ධයෙන් ද මැණික් හා සමානම විනිශ්චය වේ.

Saṅkho dhamanasaṅkho ca dhotaviddho ca ratanamisso anāmāso. Pānīyasaṅkho dhotopi adhotopi āmāsova sesañca añjanādibhesajjatthāyapi bhaṇḍamūlatthāyapi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Silā dhotaviddhā ratanasaṃyuttā muggavaṇṇāva anāmāsā. Sesā satthakanisānādiatthāya gaṇhituṃ vaṭṭati. Ettha ca ratanasaṃyuttāti suvaṇṇena saddhiṃ yojetvā pacitvā katāti vadanti. Pavāḷaṃ dhotaviddhaṃ anāmāsaṃ. Sesaṃ āmāsaṃ bhaṇḍamūlatthañca sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘dhotampi adhotampi sabbaṃ anāmāsaṃ, na ca sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

සක්ගෙඩි අතරින් පිඹින සක්ගෙඩි ද, සෝදන ලද හෝ සිදුරු කරන ලද හෝ රත්නයන් මිශ්‍ර කළ සක්ගෙඩි අනාමාස වේ. පැන් බොන සක්ගෙඩිය සෝදන ලද හෝ නොසෝදන ලද වුවද ඇල්ලීම කැපය. සෙසු සක්ගෙඩි ඇස් බෙහෙත් ආදී ඖෂධ පිණිස හෝ උපකරණවල මිල පිණිස හෝ පිළිගැනීම වටී. පාෂාණ (ස්ඵටික) අතුරින් සෝදන ලද, සිදුරු කරන ලද, රත්නයන් හා මිශ්‍ර වූ, මුං පැහැති ඒවාම අනාමාස වේ. සෙසු පාෂාණ දැළිපිහි මුවහත් කරන ගල් ආදිය පිණිස ගැනීම වටී. මෙහි රත්න මිශ්‍රිත යනු රන් සමග එක්කොට පිස සාදන ලද පාෂාණ බව කියති. සෝදා සිදුරු කළ පබළු අනාමාස වේ. සෙසු පබළු ඇල්ලීම කැප වන අතර උපකරණවල මිල පිණිස පිළිගැනීම ද වටී. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ "සෝදන ලද හෝ නොසෝදන ලද සියලු පබළු අනාමාස වන අතර පිළිගැනීම ද නොකැපය" යනුවෙනි.

Rajataṃ jātarūpañca katabhaṇḍampi akatabhaṇḍampi sabbena sabbaṃ bījato paṭṭhāya anāmāsañca asampaṭicchiyañca, uttararājaputto kira suvaṇṇacetiyaṃ kāretvā mahāpadumattherassa pesesi. Thero ‘‘na kappatī’’ti paṭikkhipi. Cetiyaghare suvaṇṇapadumasuvaṇṇabubbuḷakādīni honti, etānipi anāmāsāni. Cetiyagharagopakā pana rūpiyachaḍḍakaṭṭhāne ṭhitā, tasmā tesaṃ keḷāpayituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. Kurundiyaṃ pana taṃ paṭikkhittaṃ. Suvaṇṇacetiye kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti ettakameva anuññātaṃ. Ārakūṭalohampi jātarūpagatikameva anāmāsanti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo, tasmā jātarūparajatamayā sabbepi senāsanaparikkhārā āmāsā. Bhikkhūnaṃ dhammavinayavaṇṇanaṭṭhāne ratanamaṇḍape [Pg.131] karonti phalikatthambhe ratanadāmapatimaṇḍite, tattha sabbūpakaraṇāni bhikkhūnaṃ paṭijaggituṃ vaṭṭati.

රන් සහ රිදී ද, ආභරණ ලෙස කළ දෑ හෝ නොකළ දෑ හෝ ඒ සියල්ලම මුල පටන්ම අනාමාස වන අතර පිළිගැනීමට ද නුසුදුසුය. උත්තර රජකුමරු රන් සෑයක් කරවා මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ වෙත එවන ලදී. "නොකැපය" යි පවසා තෙරුන් වහන්සේ එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. චෛත්‍ය මන්දිරවල ඇති රන් පියුම්, රන් දියබුබුළු ආදිය ද අනාමාස වේ. චෛත්‍ය මන්දිර රකින්නන් රන් රිදී ඉවත දමන තැනැත්තන්ගේ තත්ත්වයේ සිටින බැවින්, ඒවා එහා මෙහා කිරීම ඔවුන්ට වටී යැයි කියන ලදී. කුරුන්දියෙහි එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. රන් සෑයෙහි කුණු කසළ ඉවත් කිරීම පමණක් වටී යැයි එපමණක්ම අනුදැන වදාරන ලදී. පිත්තල ද රන් හා සමානම අනාමාස බව සියලු අටුවාවන්හි සඳහන් වේ. එහෙත් සේනාසන පරිභෝජනය සියලු අයුරින් කැප බැවින්, රන් රිදීවලින් කළ සියලු සේනාසන උපකරණ ස්පර්ශ කළ හැකිය. භික්ෂූන් වහන්සේලා ධර්ම විනය සාකච්ඡා කරන ස්ථානයෙහි ස්ඵටික ටැම් සහිත, රත්න දාමයෙන් සැරසූ රත්න මණ්ඩප කරති; එහි ඇති සියලු උපකරණ පිරිසිදු කිරීම භික්ෂූන්ට වටී.

Lohitaṅkamasāragallā dhotaviddhā anāmāsā, itare āmāsā, bhaṇḍamūlatthāya vaṭṭantīti vuttā. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘dhotāpi adhotāpi sabbaso anāmāsā na ca sampaṭicchituṃ vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

රතු මැණික් හා මසාරගල්ල මැණික් සෝදන ලද හා සිදුරු කරන ලද ඒවා අනාමාස වේ. සෙසු ඒවා ඇල්ලීම කැප වන අතර උපකරණ මිල පිණිස ද වටී යැයි කියන ලදී. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ "සෝදන ලද හෝ නොසෝදන ලද ඒ සියල්ල සෑම අයුරින්ම අනාමාස වන අතර පිළිගැනීම ද නොකැපය" යනුවෙනි.

Sabbaṃ āvudhabhaṇḍaṃ anāmāsaṃ, bhaṇḍamūlatthāya dīyyamānampi na sampaṭicchitabbaṃ. Satthavaṇijjā nāma na vaṭṭati. Suddhadhanudaṇḍopi dhanujiyāpi patodopi aṅkusopi antamaso vāsipharasuādīnipi āvudhasaṅkhepena katāni anāmāsāni. Sace kenaci vihāre satti vā tomaro vā ṭhapito hoti, vihāraṃ jaggantena ‘‘harantū’’ti sāmikānaṃ pesetabbaṃ. Sace na haranti, taṃ acālentena vihāro paṭijaggitabbo. Yuddhabhūmiyaṃ patitaṃ asiṃ vā sattiṃ vā tomaraṃ vā disvā pāsāṇena vā kenaci vā asiṃ bhinditvā satthakatthāya gahetuṃ vaṭṭati, itarānipi viyojetvā kiñci satthakatthāya gahetuṃ vaṭṭati kiñci kattaradaṇḍādiatthāya. ‘‘Idaṃ gaṇhathā’’ti dīyyamānaṃ pana ‘‘vināsetvā kappiyabhaṇḍaṃ karissāmī’’ti sabbampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati.

සියලුම ආයුධ වර්ග අනාමාස (ඇල්ලීමට නුසුදුසු) වේ, භාණ්ඩයේ වටිනාකම සඳහා දුන්නද ඒවා පිළිගත යුතු නොවේ. මන්දයත් ආයුධ වෙළඳාම නුසුදුසු බැවිනි. හුදු දුනු දණ්ඩ, දුනු දිය, කෙවිට, අංකුසය මෙන්ම අවසානයේ වහී-පරසු (පිහි-පොරෝ) ආදියද ආයුධ ගණයට ඇතුළත් වන ලෙස සකස් කර ඇත්නම් ඒවා අනාමාස වේ. යම් කිසිවෙකු විසින් විහාරයක හෙල්ලක් හෝ තෝමරයක් තබා ගියේ නම්, විහාරය පිරිසිදු කරන භික්ෂුව විසින් 'මෙය රැගෙන යන්න' යයි එහි අයිතිකරුවන්ට පණිවිඩ යැවිය යුතුය. ඔවුන් රැගෙන නොයන්නේ නම්, එය එහා මෙහා නොකර විහාරය පිරිසිදු කළ යුතුය. යුධ පිටියක වැටී තිබෙන කඩුවක්, හෙල්ලක් හෝ තෝමරයක් දැක, ගලකින් හෝ වෙනත් දෙයකින් එම කඩුව බිඳ කුඩා පිහියක් සාදා ගැනීම සඳහා ගැනීම වටී. අන් ඒවාද කොටස් වෙන් කර (ලී සහ යකඩ වෙන් කර) සමහරක් කුඩා පිහියක් සඳහාද, සමහරක් සැරයටි ආදිය සඳහාද ගැනීම වටී. 'මෙය ගන්න' යයි දෙන කල්හි, 'මෙය විනාශ කර කැප භාණ්ඩයක් සාදා ගන්නෙමි' යන අදහසින් සියල්ල පිළිගැනීම වටී.

Macchajālapakkhijālādīnipi phalakajālikādīni saraparittānānīpi sabbāni anāmāsāni. Paribhogatthāya labbhamānesu pana jālaṃ tāva ‘‘āsanassa vā cetiyassa vā upari bandhissāmi, chattaṃ vā veṭhessāmī’’ti gahetuṃ vaṭṭati. Saraparittānaṃ sabbampi bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Parūparodhanivāraṇañhi etaṃ na uparodhakaranti phalakaṃ dantakaṭṭhabhājanaṃ karissāmīti gahetuṃ vaṭṭati.

මස් මරන දැල්, පක්ෂි දැල් ආදියද, දැල් ආකාරයට සැකසූ ලෑලි ආදිය සහ ඊතල ආවරණ (පලිහ) ආදියද යන මේ සියල්ල අනාමාස වේ. පරිභෝජනය සඳහා ලැබෙන කල්හි, දැල් ගැනීමේදී 'අසුනකට හෝ චෛත්‍යයකට ඉහළින් බඳින්නෙමි, කුඩයක දවටන්නෙමි' යන අදහසින් ගැනීම වටී. ඊතල ආවරණ (පලිහ) සියල්ලම භාණ්ඩයේ වටිනාකම සඳහා පිළිගැනීම වටී. මන්දයත් එය අනුන් පෙළීම වැළැක්වීම සඳහා මිස අනුන් පෙළීමට කරන ආයුධයක් නොවන බැවිනි. ලෑලි (ඵලකය), දැහැටි බඳුනක් සාදන්නෙමි යන අදහසින් ගැනීම වටී.

Cammavinaddhāni vīṇābheriādīni anāmāsāni. Kurundiyaṃ pana ‘‘bherisaṅghāṭopi vīṇāsaṅghāṭopi tucchapokkharampi mukhavaṭṭiyaṃ āropitacammampi vīṇādaṇḍakopi sabbaṃ anāmāsa’’nti vuttaṃ. Onahituṃ vā onahāpetuṃ vā vādetuṃ vā vādāpetuṃ vā na labbhatiyeva. Cetiyaṅgaṇe pūjaṃ katvā manussehi chaḍḍitaṃ disvāpi acāletvāva antarantare sammajjitabbaṃ, kacavarachaḍḍanakāle pana kacavaraniyāmeneva haritvā ekamantaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchitumpi vaṭṭati. Paribhogatthāya labbhamānesu pana vīṇādoṇikañca bheripokkharañca dantakaṭṭhabhājanaṃ [Pg.132] karissāma cammaṃ satthakakosakanti evaṃ tassa tassa parikkhārassa upakaraṇatthāya gahetvā tathā tathā kātuṃ vaṭṭati.

සම්වලින් වෙළන ලද වීණා, බෙර ආදිය අනාමාස වේ. කුරුන්දියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: 'බෙර කඳ, වීණා කඳ, සම් නැති හිස් බෙර සැකිල්ල, මුවවිටේ ගැසූ සම, වීණා දණ්ඩ යන මේ සියල්ල අනාමාස වේ.' (බෙර) වැසීම හෝ වැස්සවීම, වැයීම හෝ වැයවීම නොකළ යුතුමය. චෛත්‍ය මළුවේ පූජාවක් පවත්වා මිනිසුන් විසින් අතහැර දමා ගිය වීණා, බෙර ආදිය දැක, ඒවා එහා මෙහා නොකර අතරින් පතර අතුගෑ යුතුය. කුණු කසළ දමන වේලාවේදී, 'මෙය කුණු කසළය' යන හැඟීමෙන්ම ඉවත් කර එකත්පසක තැබීම වටී යයි මහාපච්චරියෙහි වදාරන ලදී. භාණ්ඩයේ වටිනාකම සඳහා පිළිගැනීමද වටී. පරිභෝජනය සඳහා ලැබෙන කල්හි, වීණා දෝණිය සහ බෙර සැකිල්ල දැහැටි බඳුනක් කිරීමටද, සම කුඩා පිහි කොපුවක් කිරීමටද ආදී වශයෙන් ඒ ඒ පිරිකර සඳහා උපකරණ ලෙස ගෙන ඒ ඒ ආකාරයෙන් සකසා ගැනීම වටී.

Purāṇadutiyikāvatthu uttānameva. Yakkhivatthusmiṃ sacepi paranimmitavasavattideviyā kāyasaṃsaggaṃ samāpajjati thullaccayameva. Paṇḍakavatthu ca suttitthivatthu ca pākaṭameva. Matitthivatthusmiṃ pārājikappahonakakāle thullaccayaṃ, tato paraṃ dukkaṭaṃ. Tiracchānagatavatthusmiṃ nāgamāṇavikāyapi supaṇṇamāṇavikāyapi kinnariyāpi gāviyāpi dukkaṭameva. Dārudhītalikāvatthusmiṃ na kevalaṃ dārunā eva, antamaso cittakammalikhitepi itthirūpe dukkaṭameva.

පුරාණ දුතියිකා වස්තුව (පැරණි බිරිඳ පිළිබඳ කතාව) ඉතා පැහැදිලිය. යක්ෂණී වස්තුවේදී, පරනිම්මිත වසවත්ති දිව්‍ය දූවක සමඟ කායසංසර්ගයට පැමිණියද එය ථුල්ලච්චයකි. පණ්ඩක වස්තුව සහ නිදා සිටින ස්ත්‍රිය පිළිබඳ වස්තුව ප්‍රකටය. මළ ස්ත්‍රී වස්තුවේදී, පාරාජිකාවට පත්විය හැකි කාලය තුළ (ශරීරය නොදිරා ඇති විට) ථුල්ලච්චය වේ, ඉන්පසු දුක්කට වේ. තිරිසන් වස්තුවේදී නාග කන්‍යාවක, සුපර්ණ කන්‍යාවක, කින්නරියක හෝ එළදෙනක සමඟ කායසංසර්ගයට පැමිණෙන භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. දාරුධීතලිකා (ලී රූප) වස්තුවේදී, හුදු ලීයෙන් කළ රූපයක පමණක් නොව, අවසානයේ සිත්තම් කරන ලද ස්ත්‍රී රූපයක කායසංසර්ගයට පැමිණියද දුක්කට ඇවැත් වේ.

282. Sampīḷanavatthu uttānatthameva. Saṅkamavatthusmiṃ ekapadikasaṅkamo vā hotu sakaṭamaggasaṅkamo vā, cālessāmīti payoge katamatteva cāletu vā mā vā, dukkaṭaṃ. Maggavatthu pākaṭameva. Rukkhavatthusmiṃ rukkho mahanto vā hotu mahājambuppamāṇo khuddako vā, taṃ cāletuṃ sakkotu vā mā vā, payogamattena dukkaṭaṃ. Nāvāvatthusmimpi eseva nayo. Rajjavatthusmiṃ yaṃ rajjuṃ āviñchanto ṭhānā cāletuṃ sakkoti, tattha thullaccayaṃ. Yā mahārajju hoti, īsakampi ṭhānā na calati, tattha dukkaṭaṃ. Daṇḍepi eseva nayo. Bhūmiyaṃ patitamahārukkhopi hi daṇḍaggahaṇeneva idha gahito. Pattavatthu pākaṭameva. Vandanavatthusmiṃ itthī pāde sambāhitvā vanditukāmā vāretabbā pādā vā paṭicchādetabbā, niccalena vā bhavitabbaṃ. Niccalassa hi cittena sādiyatopi anāpatti. Avasāne gahaṇavatthupākaṭamevāti.

282. සම්පීළන වස්තුව (තෙරපීම) පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි. සංකම වස්තුවේදී (ඒදණ්ඩකදී), එය තනි ලෑල්ලේ ඒදණ්ඩක් හෝ වේවා, කරත්ත යා හැකි පාලමක් හෝ වේවා, 'සොලවන්නෙමි' යන උත්සාහයෙන් ක්‍රියා කළ පමණින්, එය සැලුණත් නැතත් දුක්කට වේ. මාර්ග වස්තුව ප්‍රකටය. රුක්ඛ වස්තුවේදී, ගස මහා ජම්බු වෘක්ෂයක් වැනි විශාල එකක් වුවද කුඩා එකක් වුවද, එය සෙලවීමට හැකි වුවද නැතත්, සෙලවීමේ උත්සාහය මාත්‍රයෙන්ම දුක්කට වේ. නාගා (බෝට්ටු) වස්තුවේදීද මෙම ක්‍රමයමය. රජ්ජු (ලණුව) වස්තුවේදී, යම් ලණුවක් ඇදීමෙන් එම ස්ථානයෙන් සෙලවීමට හැකි වේ නම්, එහිදී ථුල්ලච්චය වේ. යම් මහත් වූ ලණුවක් ඇද්දද ස්වල්පයක්වත් ස්ථානයෙන් නොසැලේ නම් එහිදී දුක්කට වේ. දණ්ඩ (සැරයටිය) සම්බන්ධයෙන්ද මෙයම වේ. පොළොවේ වැටී ඇති මහා වෘක්ෂයද මෙහි 'දණ්ඩ' යන වචනයෙන්ම ඇතුළත් කර ගන්නා ලදී. පාත්‍ර වස්තුව ප්‍රකටය. වන්දනා වස්තුවේදී, පාද පිරිමදිමින් වන්දනා කිරීමට කැමති ස්ත්‍රිය වැළැක්විය යුතුය, නැතහොත් පාද වසා ගත යුතුය, එසේත් නැත්නම් නොසැලී සිටිය යුතුය. නොසැලී සිටින භික්ෂුව සිතින් එය සතුටින් වින්දත් ඇවැත් නැත. අවසානයේ ගහණ වස්තුව (අතින් ඇල්ලීමේ අදහසින් ස්පර්ශ කිරීම) ප්‍රකටය.

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කායසංසග්ග සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

3. දුට්ඨුල්ලවාචා සික්ඛාපද වර්ණනාව

283. Tena samayena buddho bhagavāti duṭṭhullavācāsikkhāpadaṃ. Tattha ādissāti apadisitvā. Vaṇṇampi bhaṇatītiādīni parato āvi bhavissanti. Chinnikāti chinnaottappā. Dhuttikāti saṭhā. Ahirikāyoti nillajjā[Pg.133]. Uhasantīti sitaṃ katvā mandahasitaṃ hasanti. Ullapantīti ‘‘aho ayyo’’tiādinā nayena uccakaraṇiṃ nānāvidhaṃ palobhanakathaṃ kathenti. Ujjagghantīti mahāhasitaṃ hasanti. Uppaṇḍentīti ‘‘paṇḍako ayaṃ, nāyaṃ puriso’’tiādinā nayena parihāsaṃ karonti.

283. ‘තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා’ යනාදිය දුට්ඨුල්ලවාචා සික්ඛාපදයයි. එහි ‘ආදිස්ස’ යනු ඉලක්ක කර ගෙන (පවසා) යන්නයි. ‘වණ්ණම්පි භණති’ යනාදිය මතු දැක්වේ. ‘ඡින්නිකා’ යනු ලැජ්ජා බිය (ඔතප්) නැති වූ අයයි. ‘ධුත්තිකා’ යනු කපටි ස්ත්‍රීන්ය. ‘අහිරිකා’ යනු ලැජ්ජා නැති අයයි. ‘උහසන්ති’ යනු මද සිනහවක් පෑමයි. ‘උල්ලපන්ති’ යනු ‘අහෝ ස්වාමීනි’ ආදී වශයෙන් විවිධ ආකාරයෙන් වර්ණනා කරමින් පොළඹවන කතා කීමයි. ‘උජ්ජග්ඝන්ති’ යනු හයියෙන් සිනාසීමයි. ‘උප්පණ්ඩෙන්ති’ යනු ‘මූ පණ්ඩකයෙකි, මූ පුරුෂයෙක් නොවේ’ ආදී වශයෙන් විහිළුවට (පරිහාසයට) ලක් කිරීමයි.

285. Sārattoti duṭṭhullavācassādarāgena sāratto. Apekkhavā paṭibaddhacittoti vuttanayameva, kevalaṃ idha vācassādarāgo yojetabbo. Mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhīti ettha adhippetaṃ mātugāmaṃ dassento ‘‘mātugāmo’’tiādimāha. Tattha viññū paṭibalā subhāsitadubbhāsitaṃ duṭṭhullāduṭṭhullaṃ ājānitunti yā paṇḍitā sātthakaniratthakakathaṃ asaddhammasaddhammapaṭisaṃyuttakathañca jānituṃ paṭibalā, ayaṃ idha adhippetā. Yā pana mahallikāpi bālā elamūgā ayaṃ idha anadhippetāti dasseti.

285. ‘සාරත්තෝ’ යනු අසභ්‍ය වචනයෙහි ඇලුණු රාගයෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘අපෙක්ඛවා පටිබද්ධචිත්තෝ’ යනු කලින් කී ක්‍රමයමය, මෙහිදී වචනය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම යෙදිය යුතුය. ‘මාතුගාමං දුට්ඨුල්ලාහි වාචාහි’ යන්නෙහි අදහස් කරන ස්ත්‍රිය දක්වනු පිණිස ‘මාතුගාමෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘විඤ්ඤූ’ යනු සුභාෂිතය හා දුර්භාෂිතය, අසභ්‍ය හා සභ්‍ය වචන තේරුම් ගැනීමට සමත්, අර්ථවත් හා නිරර්ථක කතා මෙන්ම අධර්මය හා ධර්මය හා සම්බන්ධ කතා හඳුනාගත හැකි තැනැත්තියයි; මෙහි අදහස් කරන්නේ එවැනි තැනැත්තියකි. වයසක වුවද මෝඩ වූ, කෙළ තොලු ස්ත්‍රිය මෙහි අදහස් නොකරන බව දක්වයි.

Obhāseyyāti avabhāseyya nānāppakārakaṃ asaddhammavacanaṃ vadeyya. Yasmā panevaṃ obhāsantassa yo so obhāso nāma, so atthato ajjhācāro hoti rāgavasena abhibhavitvā saññamavelaṃ ācāro, tasmā tamatthaṃ dassento ‘‘obhāseyyāti ajjhācāro vuccatī’’ti āha. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā yuvā yuvatinti attho.

‘ඕභාසෙය්‍ය’ යනු නින්දා සහගත ලෙස විවිධ අසභ්‍ය වචන කීමයි. මෙසේ පවසන්නාගේ ඒ වචනය ඇත්ත වශයෙන්ම ‘අජ්ඣාචාර’ (සංයමය ඉක්මවා හැසිරීම) වේ. එනම් රාගය නිසා හික්මීමේ සීමාව ඉක්මවා හැසිරීමයි. එබැවින් ඒ අර්ථය දක්වනු පිණිස ‘ඕභාසෙය්‍යාති අජ්ඣාචාරෝ වුච්චති’ යි වදාරන ලදී. ‘යථා තං’ යන්නෙහි ‘තං’ යනු නිපාතයකි; තරුණයෙක් තරුණියකට (අසභ්‍ය ලෙස) පවසන්නාක් මෙන් යනු මෙහි අර්ථයයි.

Dve magge ādissātiādi yenākārena obhāsato saṅghādiseso hoti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha dve maggeti vaccamaggañca passāvamaggañca. Sesaṃ uddese tāva pākaṭameva. Niddese pana thometīti ‘‘itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, na tāva sīsaṃ eti. ‘‘Tava vaccamaggo ca passāvamaggo ca īdiso tena nāma īdisena itthilakkhaṇena subhalakkhaṇena samannāgatāsī’’ti vadati, sīsaṃ eti, saṅghādiseso. Vaṇṇeti pasaṃsatīti imāni pana thomanapadasseva vevacanāni.

‘ද්වේ මග්ගේ ආදිස්ස’ යනාදී වචනයෙන් යම් ආකාරයකින් නින්දිත ලෙස කතා කරන්නා වූ භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ඇවැත් සිදු වන ආකාරය පෙන්වා දීම පිණිස මෙය පවසන ලදී. එහි ‘ද්වේ මග්ගේ’ යනු වච්චමග්ගය (මල මාර්ගය) සහ පස්සාවමග්ගය (මුත්‍රා මාර්ගය) යන දෙකයි. ඉතිරිය උද්දේසයේදී (මාතෘකාවේදී) ප්‍රකටය. නිද්දේසයේදී (විස්තරයේදී) වර්ණනා කරයි යනුවෙන් පවසන්නේ නම්, ‘ස්ත්‍රී ලක්ෂණයෙන් හා ශුභ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වන්නීය’ යි පවසන විට එය තවම සංඝාදිසේසයේ උච්චතම අවස්ථාවට (ශීර්ෂයට) පත් නොවේ. ‘ඔබගේ වච්චමග්ගය හා පස්සාවමග්ගය මෙබඳුය, මෙබඳු වූ ස්ත්‍රී ලක්ෂණයෙන් හා මෙබඳු වූ ශුභ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත වන්නීය’ යි පවසයි නම් එය ශීර්ෂයට පැමිණෙයි, එනම් සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි. ‘වණ්ණේති’, ‘පසංසති’ යන මේ පද ‘ථෝමේති’ (ප්‍රශංසා කරයි) යන පදයේම පර්යාය වචනයෝය.

Khuṃsetīti vācāpatodena ghaṭṭeti. Vambhetīti apasādeti. Garahatīti dosaṃ deti. Parato pana pāḷiyā āgatehi ‘‘animittāsī’’tiādīhi [Pg.134] ekādasahi padehi aghaṭite sīsaṃ na eti, ghaṭitepi tesu sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsīti imehi tīhi ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

‘ඛුංසේති’ යනු වචන නමැති කෙවිටෙන් පහර දීමයි. ‘වම්භේති’ යනු හෙළා දැකීමයි. ‘ගරහති’ යනු දොස් පැවසීමයි. ඉදිරියට පාලියෙහි එන ‘අනිමිත්තාසි’ යනාදී පද එකොළහ හා සම්බන්ධ නොවී දොස් පවසන්නේ නම් එය සංඝාදිසේස ශීර්ෂයට නොපැමිණෙයි. එම පද හා සම්බන්ධ වූ විටද, ඒ අතරින් ‘සිඛරණීසි’, ‘සම්භින්නාසි’, ‘උභතෝබ්‍යඤ්ජනාසි’ යන මේ පද තුන හා සම්බන්ධ වූ විටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි.

Dehi meti yācanāyapi ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘methunaṃ dhammaṃ dehī’’ti evaṃ methunadhammena ghaṭite eva saṅghādiseso.

‘මට දෙන්න’ යන ඉල්ලීමේදී පවා එපමණකින්ම සංඝාදිසේස ශීර්ෂයට නොපැමිණෙයි. ‘මට මෙථුන ධර්මය දෙන්න’ යනුවෙන් මෙසේ මෙථුන ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ විටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි.

Kadā te mātā pasīdissatītiādīsu āyācanavacanesupi ettakeneva sīsaṃ na eti, ‘‘kadā te mātā pasīdissati, kadā te methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti vā ‘‘tava mātari pasannāya methunaṃ dhammaṃ labhissāmī’’ti vā ādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso.

‘කවදා ඔබගේ මව පැහැදේවිද?’ යනාදී ආයාචනා වචනවලදී පවා එපමණකින්ම සංඝාදිසේස ශීර්ෂයට නොපැමිණෙයි. එහෙත් ‘කවදා ඔබගේ මව පැහැදේවිද, කවදා මම ඔබගෙන් මෙථුන ධර්මය ලබන්නෙම්ද?’ යනුවෙන් හෝ ‘ඔබගේ මව පැහැදුණු කල මම මෙථුන ධර්මය ලබන්නෙමි’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙථුන ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ විටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි.

Kathaṃ tvaṃ sāmikassa desītiādīsu pucchāvacanesupi methunadhammanti vutteyeva saṅghādiseso, na itarathā. Evaṃ kira tvaṃ sāmikassa desīti paṭipucchāvacanesupi eseva nayo.

‘ඔබ ස්වාමියාට කෙසේ දෙන්නෙහිද?’ යනාදී ප්‍රශ්න වචනවලදී පවා ‘මෙථුන ධර්මය’ යනුවෙන් පැවසූ විටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි, අන්‍ය ආකාරයකින් පැවසූ විට සංඝාදිසේස ඇවැත් නොවේ. ‘ඔබ ස්වාමියාට මෙසේ දෙන්නෙහිලු නේද?’ යන ප්‍රති-ප්‍රශ්න වචනවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Ācikkhanāya puṭṭho bhaṇatīti ‘‘kathaṃ dadamānā sāmikassa piyā hotī’’ti evaṃ puṭṭho ācikkhati. Ettha ca ‘‘evaṃ dehi evaṃ dadamānā’’ti vuttepi sīsaṃ na eti. ‘‘Methunadhammaṃ evaṃ dehi evaṃ upanehi evaṃ methunadhammaṃ dadamānā upanayamānā piyā hotī’’tiādinā pana nayena methunadhammena ghaṭiteyeva saṅghādiseso. Anusāsanīvacanesupi eseva nayo.

කියා දීම පිණිස විමසූ කල පවසයි යනුවෙන් කීවේ, ‘කෙසේ දීමෙන් ස්වාමියාට ප්‍රිය වන්නීද?’ යි මෙසේ විමසන ලදුව කියා දීමයි. මෙහිදී ‘මෙසේ දෙන්න, මෙසේ දෙන්නී ප්‍රිය වෙයි’ යි පැවසූ පමණින් සංඝාදිසේස ශීර්ෂයට නොපැමිණෙයි. ‘මෙථුන ධර්මය මෙසේ දෙන්න, මෙසේ ඉදිරිපත් කරන්න, මෙසේ මෙථුන ධර්මය දෙන්නා වූ ඉදිරිපත් කරන්නා වූ තැනැත්තිය ප්‍රිය වෙයි’ යනාදී වශයෙන් මෙථුන ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ විටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වෙයි. අනුශාසනා වචනවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Akkosaniddese – animittāsīti nimittarahitāsi, kuñcikapaṇālimattameva tava dakasotanti vuttaṃ hoti.

ආක්‍රෝෂ නිද්දේසයෙහි - ‘අනිමිත්තාසි’ යනු නිමිත්තක් (ස්ත්‍රී ලකුණක්) රහිත වන්නීය යන්නයි. ඔබගේ මුත්‍රා මාර්ගය යතුරු සිදුරු පනාලියක් පමණක්මය යන අදහස මෙයින් කියවේ.

Nimittamattāsīti tava itthinimittaṃ aparipuṇṇaṃ saññāmattamevāti vuttaṃ hoti. Alohitāti sukkhasotā. Dhuvalohitāti niccalohitā kilinnadakasotā. Dhuvacoḷāti niccapakkhittāṇicoḷā, sadā āṇicoḷakaṃ sevasīti vuttaṃ hoti. Paggharantīti savantī; sadā te muttaṃ savatīti vuttaṃ hoti. Sikharaṇīti bahinikkhantaāṇimaṃsā. Itthipaṇḍakāti animittāva vuccati. Vepurisikāti samassudāṭhikā purisarūpā [Pg.135] itthī. Sambhinnāti sambhinnavaccamaggapassāvamaggā. Ubhatobyañjanāti itthinimittena ca purisanimittena cāti ubhohi byañjanehi samannāgatā.

‘නිමිත්තමත්තාසි’ යනු ඔබගේ ස්ත්‍රී නිමිත්ත අසම්පූර්ණය, සලකුණක් පමණක්මය යන්නයි. ‘අලෝහිතා’ යනු වියළි මාර්ගයක් ඇති තැනැත්තියයි. ‘ධුවලෝහිතා’ යනු නිරතුරුව රුධිරය පවත්නා, තෙත් වූ මුත්‍රා මාර්ගයක් ඇති තැනැත්තියයි. ‘ධුවචෝළා’ යනු නිරතුරුව ඇතුළත් කරන ලද රෙදි කැබැල්ලක් (plug) ඇත්තීය, නිතරම රෙදි කඩක් ඇසුරු කරන්නීය යන්නයි. ‘පග්ඝරන්තී’ යනු වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති තැනැත්තියයි; ඔබට නිතර මුත්‍රා වැගිරෙයි යන්නයි. ‘සිඛරණී’ යනු පිටතට නෙරා ආ මාංශ කොටසක් ඇති තැනැත්තියයි. නිමිත්තක් නැති ස්ත්‍රියටම ‘ඉත්ථිපණ්ඩකා’ යයි කියනු ලැබේ. ‘වේපුරිසිකා’ යනු රැවුල් සහිත වූ, පුරුෂ රූපයක් ඇති ස්ත්‍රියයි. ‘සම්භින්නා’ යනු වච්චමග්ගය හා පස්සාවමග්ගය එකට සම්බන්ධ වූ තැනැත්තියයි. ‘උභතෝබ්‍යඤ්ජනා’ යනු ස්ත්‍රී නිමිත්ත හා පුරුෂ නිමිත්ත යන ලක්ෂණ දෙකෙන්ම යුක්ත වූ තැනැත්තියයි.

Imesu ca pana ekādasasu padesu sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsīti imāniyeva tīṇi padāni suddhāni sīsaṃ enti. Iti imāni ca tīṇi purimāni ca vaccamaggapassāvamaggamethunadhammapadāni tīṇīti cha padāni suddhāni āpattikarāni. Sesāni animittātiādīni ‘‘animitte methunadhammaṃ me dehī’’ti vā ‘‘animittāsi methunadhammaṃ me dehī’’ti vā ādinā nayena methunadhammena ghaṭitāneva āpattikarāni hontīti veditabbāni.

මේ පද එකොළහ අතරින් ‘සිඛරණීසි’, ‘සම්භින්නාසි’, ‘උභතෝබ්‍යඤ්ජනාසි’ යන මේ පද තුනම ශුද්ධ ලෙස පැවසුවද (මෙථුන ධර්මය හා සම්බන්ධ නොකර) සංඝාදිසේස ශීර්ෂයට පැමිණෙයි. මෙසේ මේ පද තුන ද, මුලින් සඳහන් කළ වච්චමග්ග, පස්සාවමග්ග සහ මෙථුනධම්ම යන පද තුන ද ඇතුළුව පද හයක් ශුද්ධව පැවසුවද ඇවැත් සිදු කරයි. ‘අනිමිත්තා’ යනාදී සෙසු පද, ‘නිමිත්තක් නැත්තියනි, මට මෙථුන ධර්මය දෙන්න’ යනුවෙන් හෝ ‘ඔබ නිමිත්තක් නැත්තියකි, මට මෙථුන ධර්මය දෙන්න’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙථුන ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ විටම ඇවැත් සිදු කරන බව දත යුතුය.

286. Idāni yvāyaṃ otiṇṇo vipariṇatena cittena obhāsati, tassa vaccamaggapassāvamagge ādissa etesaṃ vaṇṇabhaṇanādīnaṃ vasena vitthārato āpattibhedaṃ dassento ‘‘itthī ca hoti itthisaññī’’tiādimāha. Tesaṃ attho kāyasaṃsagge vuttanayeneva veditabbo.

286. දැන්, යම් භික්ෂුවක් රාගයෙන් මැඬුණු විපරීත සිතින් නින්දිත ලෙස කතා කරයිද, ඔහුගේ වච්චමග්ග හා පස්සාවමග්ගය අරභයා එම ගුණ වර්ණනා ආදියෙහි වශයෙන් විස්තරාත්මකව ඇවැත් ප්‍රභේද පෙන්වමින් ‘ස්ත්‍රියක් වෙයි, ස්ත්‍රී සංඥාව ඇත්තෙක් වෙයි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඒවායේ අර්ථය කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයේ දක්වා ඇති ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

Ayaṃ pana viseso – adhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya adho. Ubbhajāṇumaṇḍala jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya uddhaṃ. Ubbhakkhakanti akkhakato paṭṭhāya uddhaṃ. Adho jāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalato paṭṭhāya adho. Akkhakaṃ pana jāṇumaṇḍalañca ettheva dukkaṭakkhette saṅgahaṃ gacchanti bhikkhuniyā kāyasaṃsagge viya. Na hi buddhā garukāpattiṃ sāvasesaṃ paññapentīti. Kāyappaṭibaddhanti vatthaṃ vā pupphaṃ vā ābharaṇaṃ vā.

මෙහි විශේෂය නම් - ‘අධක්ඛකං’ යනු අකු ඇටයෙන් පටන් ගෙන පහළ කොටසයි. ‘උබ්භජාණුමණ්ඩලං’ යනු දණ මඬලින් පටන් ගෙන ඉහළ කොටසයි. ‘උබ්භක්ඛකං’ යනු අකු ඇටයෙන් පටන් ගෙන ඉහළ කොටසයි. ‘අධෝජාණුමණ්ඩලං’ යනු දණ මඬලින් පටන් ගෙන පහළ කොටසයි. අකු ඇටය සහ දණ මඬල ද මෙහි දුක්කට ඇවැත් සිදු වන කලාපයටම ඇතුළත් වේ, භික්ෂුණී කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයේ මෙනි. මක්නිසාද යත්, බුදුරජාණන් වහන්සේ අවශේෂ සහිතව ගරුක ඇවැත් පනවා නොමැති බැවිනි. ‘කායප්පටිබද්ධ’ යනු වස්ත්‍රය හෝ මල හෝ ආභරණයයි.

287. Atthapurekkhārassāti animittātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ kathentassa, aṭṭhakathaṃ vā sajjhāyaṃ karontassa.

287. ‘අත්ථපුරක්ඛාරස්ස’ යනු ‘අනිමිත්තා’ යනාදී පදවල අර්ථය පවසන්නා වූ හෝ අටුවාව සජ්ඣායනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත.

Dhammapurekkhārassāti pāḷiṃ vācentassa vā sajjhāyantassa vā. Evaṃ atthañca dhammañca purakkhatvā bhaṇantassa atthapurekkhārassa ca dhammapurekkhārassa ca anāpatti.

‘ධම්මපුරක්ඛාරස්ස’ යනු පාලිය උගන්වන්නා වූ හෝ සජ්ඣායනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත. මෙසේ අර්ථය සහ ධර්මය පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නා වූ අත්ථපුරක්ඛාර සහ ධම්මපුරක්ඛාර භික්ෂුවට ඇවැත් නැත.

Anusāsanipurekkhārassāti ‘‘idānipi animittāsi ubhattobyañjanāsi appamādaṃ idāni kareyyāsi, yathā āyatimpi evarūpā na hohisī’’ti evaṃ anusiṭṭhiṃ purakkhatvā bhaṇantassa anusāsanipurekkhārassa anāpatti. Yo pana bhikkhunīnaṃ pāḷiṃ vācento pakativācanāmaggaṃ pahāya hasanto hasanto ‘‘sikharaṇīsi sambhinnāsi ubhatobyañjanāsī’’ti punappunaṃ bhaṇati, tassa [Pg.136] āpattiyeva. Ummattakassa anāpatti. Idha ādikammiko udāyitthero, tassa anāpatti ādikammikassāti.

‘අනුසාසනීපුරක්ඛාරස්ස’ යනු ‘දැනුත් ඔබ නිමිත්තක් නැත්තියකි, උභතෝබ්‍යඤ්ජනයකි; මතු මෙබඳු නොවනු පිණිස දැන් අප්‍රමාදීව කටයුතු කරන්න’ යි මෙසේ අනුශාසනාව පෙරදැරි කරගෙන පවසන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නැත. යම් භික්ෂුවක් භික්ෂුණීන් උගන්වන අතරතුර සාමාන්‍ය උගන්වන ක්‍රමය හැර දමා, සිනාසෙමින් ‘සිඛරණීසි, සම්භින්නාසි, උභතෝබ්‍යඤ්ජනාසි’ යනුවෙන් නැවත නැවතත් පවසයි නම්, ඔහුට ඇවැත් වේ. උමතු වූවෙකුට ඇවැත් නැත. මෙහි ආදිකම්මිකයා උදායී තෙරුන් වන බැවින්, එම ආදිකම්මිකයාට ඇවැත් නැත.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය - මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්තය; එනම් කය-සිතින්, වචනය-සිතින් සහ කය-වචනය-සිතින් උපදියි... වේදනා දෙකකි, යනාදී වශයෙන් දත යුතුය.

288. Vinītavatthūsu lohitavatthusmiṃ so bhikkhu itthiyā lohitakaṃ nimittaṃ sandhāyāha – itarā na aññāsi, tasmā dukkaṭaṃ.

288. විනීත වස්තුවල රුධිරය පිළිබඳ වස්තුවෙහි - එම භික්ෂුව ස්ත්‍රියකගේ රුධිරය සහිත නිමිත්ත අරභයා පැවසීය; අනෙක් තැනැත්තිය එය වටහා නොගත්තාය, එබැවින් දුක්කට ඇවැත් විය.

Kakkasalomanti rassalomehi bahulomaṃ. Ākiṇṇalomanti jaṭitalomaṃ. Kharalomanti thaddhalomaṃ. Dīghalomanti arassalomaṃ. Sabbaṃ itthinimittameva sandhāya vuttaṃ.

"කක්කසලෝම" යනු කොටු ලොම්වලින් බහුල වූ ලොම් ඇති බවයි. "ආකිණ්ණලෝම" යනු පැටලුණු (ජටා වූ) ලොම් ඇති බවයි. "ඛරලෝම" යනු තද වූ (රළු) ලොම් ඇති බවයි. "දීඝලෝම" යනු කොට නොවන (දිගු) ලොම් ඇති බවයි. මේ සියල්ල ස්ත්‍රී නිමිත්ත (ස්ත්‍රී ලිංගය) සම්බන්ධයෙන්ම පවසන ලද්දකි.

289. Vāpitaṃ kho teti asaddhammaṃ sandhāyāha, sā asallakkhetvā no ca kho paṭivuttanti āha. Paṭivuttaṃ nāma udakavappe bījehi appatiṭṭhitokāse pāṇakehi vināsitabīje vā okāse puna bījaṃ patiṭṭhāpetvā udakena āsittaṃ, thalavappe visamapatitānaṃ vā bījānaṃ samakaraṇatthāya puna aṭṭhadantakena samīkataṃ, tesu aññataraṃ sandhāya esā āha.

289. "වාපිතං ඛො තෙ" (ඔබ විසින් වපුරන ලද්දේය) යන වචනය අසද්ධර්මය (මෛථුනය) අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. ඇය එය වටහා නොගෙන "නො ච ඛො පටිවුත්තං" (නැවත වපුරන ලද්දේ නැත) යැයි පැවසුවාය. "පටිවුත්ත" නම් මඩ කුඹුරක බීජ නොපිහිටි ස්ථානයක හෝ සතුන් විසින් විනාශ කළ බීජ ඇති ස්ථානයක නැවත බීජ දමා පැන් ඉසීමයි. ගොඩ ගොවිතැනකදී නම් විසිරී ගිය බීජ සම කිරීම සඳහා නැවත අටපිය නගුලෙන් සම කිරීමයි. ඇය මේ දෙකෙන් එකක් අරමුණු කරගෙන මෙසේ කීවාය.

Maggavatthusmiṃ maggo saṃsīdatīti aṅgajātamaggaṃ sandhāyāha. Sesaṃ uttānamevāti.

මාර්ග වස්තුවේදී (මගෙහිදී) "මාර්ගය ගිලෙයි" යනුවෙන් පැවසුවේ අංගජාත (ලිංග) මාර්ගය අරමුණු කරගෙනයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුට්ඨුල්ලවාචා ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā

4. අත්තකාමපාරිචරිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

290. Tena samayena buddho bhagavāti attakāmasikkhāpadaṃ. Tattha kulūpakoti kulapayirupāsanako catunnaṃ paccayānaṃ atthāya kulūpasaṅkamane niccappayutto.

290. "තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා" යනු අත්තකාම ශික්ෂාපදයයි. එහි "කුලූපක" යනු කුලයන් වෙත නිතර එළඹෙන්නා වූ, සිව්පසය ලබා ගැනීම උදෙසා කුලයන් කරා යාමෙහි නිරතුරුව යෙදුණු තැනැත්තායි.

Cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāranti [Pg.137] cīvarañca piṇḍapātañca senāsanañca gilānapaccayabhesajjaparikkhārañca. Gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti cettha patikaraṇatthena paccayo, yassa kassaci sappāyassetaṃ adhivacanaṃ. Bhisakkassa kammaṃ tena anuññātattāti bhesajjaṃ. Gilānapaccayova bhesajjaṃ gilānapaccayabhesajjaṃ, yaṃkiñci gilānassa sappāyaṃ bhisakkakammaṃ telamadhuphāṇitādīti vuttaṃ hoti. Parikkhāroti pana ‘‘sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī’’tiādīsu (a. ni. 7.67) parivāro vuccati. ‘‘Ratho sīsaparikkhāro jhānakkho cakkavīriyo’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.4) alaṅkāro. ‘‘Ye cime pabbajitena jīvitaparikkhārā samudānetabbā’’tiādīsu (ro. ni. 1.1.191) sambhāro. Idha pana sambhāropi parivāropi vaṭṭati. Tañhi gilānapaccayabhesajjaṃ jīvitassa parivāropi hoti jīvitavināsakābādhuppattiyā antaraṃ adatvā rakkhaṇato, sambhāropi yathā ciraṃ pavattati evamassa kāraṇabhāvato, tasmā parikkhāroti vuccati. Evaṃ gilānapaccayabhesajjañca taṃ parikkhāro cāti gilānapaccayabhesajjaparikkhāro, taṃ gilānapaccayabhesajjaparikkhāranti evamattho daṭṭhabbo.

"චීවර පිණ්ඩපාත සේනාසන ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර" යනු චීවරය, පිණ්ඩපාතය, සේනාසනය සහ ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත් පිරිකරයි. මෙහි "ගිලානපච්චය" යන්නෙහි පිළියම් කිරීම යන අර්ථයෙන් "පච්චය" යයි කියනු ලැබේ. එය ඕනෑම සප්පාය (ගැලපෙන) දෙයකට නමකි. වෛද්‍යවරයාගේ කර්මය බැවින් ද, වෛද්‍යවරයා විසින් අනුමත කරන බැවින් ද "භේසජ්ජ" (බෙහෙත්) නම් වේ. ගිලාන ප්‍රත්‍යයම බෙහෙත් වන බැවින් "ගිලානපච්චය භේසජ්ජ" නම් වේ. ගිලනෙකුට සප්පාය වූ තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදී වෙදකමට අයත් ඕනෑම දෙයක් මෙයට ඇතුළත් වේ. "පරික්ඛාර" යන්නෙන්, "නගර පිරිකර හතකින් ආරක්ෂිත වූ" යනාදී තැන්හි "පරිවාර" (ආරක්ෂාව) අදහස් වේ. "රථය සීල පිරිකර ඇත්තේය" යනාදී තැන්හි "අලංකාර" (ආභරණ/සැරසිලි) අදහස් වේ. "පැවිද්දා විසින් ජීවන පිරිකර සම්පාදනය කළ යුතුය" යනාදී තැන්හි "සම්භාර" (උපකරණ/හේතු) අදහස් වේ. මෙහිදී සම්භාර මෙන්ම පරිවාර යන අර්ථ දෙකම ගැලපේ. මක්නිසාද යත්, එම ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙත ජීවිතයට හානිකර රෝග ඇතිවීමට ඉඩ නොතබා ආරක්ෂා කරන බැවින් "පරිවාර" ද වේ; ජීවිතය බොහෝ කල් පවත්වා ගැනීමට හේතු වන බැවින් "සම්භාර" ද වේ. එබැවින් "පරික්ඛාර" යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ගිලානප්‍රත්‍ය බෙහෙතක් වූ ද, එයම පිරිකරක් වූ ද බැවින් "ගිලානපච්චය භේසජ්ජ පරික්ඛාර" යයි අර්ථ දත යුතුය.

Vasalanti hīnaṃ lāmakaṃ. Atha vā vassatīti vasalo, paggharatīti attho, taṃ vasalaṃ, asucipaggharaṇakanti vuttaṃ hoti. Niṭṭhuhitvāti kheḷaṃ pātetvā.

"වසල" යනු හීන වූ, ලාමක වූ තැනැත්තියයි. නැතහොත් වැගිරෙන බැවින් "වසල" නම් වේ, වැගිරෙයි යනු අර්ථයයි. අශුචි වැගිරෙන ස්වභාවය ඇති ඇය ගැන "කවුද මේ වසලීව ස්පර්ශ කරන්නේ" යන්න මෙයින් අදහස් වේ. "නිට්ඨුහිත්වා" යනු කෙළ බැහැර කර (කෙළ ගසා) යන්නයි.

Kassāhaṃ kena hāyāmīti ahaṃ kassā aññissā itthiyā kena bhogena vā alaṅkārena vā rūpena vā parihāyāmi, kā nāma mayā uttaritarāti dīpeti.

"මම කිනම් වෙනත් ස්ත්‍රියකට වඩා කිනම් භෝගයකින් හෝ අලංකාරයකින් හෝ රූපයකින් පිරිහෙන්නෙම්ද? මට වඩා උසස් වූවා කවුද?" යන අදහස මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

291. Santiketi upacāre ṭhatvā sāmantā avidūre, padabhājanepi ayamevaattho dīpito. Attakāmapāricariyāyāti methunadhammasaṅkhātena kāmena pāricariyā kāmapāricariyā. Attano atthāya kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attanā vā kāmitā icchitāti attakāmā, sayaṃ methunarāgavasena patthitāti attho. Attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā, tassā attakāmapāricariyāya. Vaṇṇaṃ bhāseyyāti guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāseyya.

291. "සන්තිකේ" යනු උපචාරයෙහි (සමීපයෙහි) සිටීමයි, එනම් අසල නොදුරින් සිටීමයි. පදභාජනයෙහි ද මේ අර්ථයම දක්වා ඇත. "අත්තකාමපාරිචරියා" යනු මෛථුන ධර්ම සංඛ්‍යාත කාමයෙන් උපස්ථානය කිරීමයි. තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වූ කාම උපස්ථානය "අත්තකාමපාරිචරියා" නම් වේ. නැතහොත් තමා විසින් කැමති වූ උපස්ථානය "අත්තකාම" නම් වේ; එනම් තමා විසින් මෛථුන රාගය නිසා පතන ලද උපස්ථානයයි. තමා කැමති වූ ද එම උපස්ථානය ද "අත්තකාමපාරිචරියා" නම් වේ. "වණ්ණං භාසෙය්‍ය" යනු ගුණය සහ ආනිසංසය ප්‍රකාශ කිරීමයි.

Tatra [Pg.138] yasmā ‘‘attano atthāya kāmapāricariyā’’ti imasmiṃ atthavikappe kāmo ceva hetu ca pāricariyā ca attho, sesaṃ byañjanaṃ. ‘‘Attakāmā ca sā pāricariyā cāti attakāmapāricariyā’’ti imasmiṃ atthavikappe adhippāyo ceva pāricariyā cāti attho, sesaṃ byañjanaṃ. Tasmā byañjane ādaraṃ akatvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti padabhājanaṃ vuttaṃ. ‘‘Attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariya’’nti hi vutte jānissanti paṇḍitā ‘‘ettāvatā attano atthāya kāmapāricariyā vuttā’’ti. ‘‘Attano adhippāyaṃ attano pāricariya’’nti vuttepi jānissanti ‘‘ettāvatā attanā icchitakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyā vuttā’’ti.

එහි "තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වූ කාම උපස්ථානය" යන පළමු අර්ථ විකල්පයෙහි කාමය, හේතුව සහ උපස්ථානය යන මේවා අර්ථයයි; ඉතිරි කොටස ව්‍යංජන (වචන ශක්තිය) පමණි. "තමා කැමති වූ ද එම උපස්ථානය ද අත්තකාමපාරිචරියා" යන දෙවන අර්ථ විකල්පයෙහි අභිප්‍රාය සහ උපස්ථානය අර්ථයයි; ඉතිරි කොටස ව්‍යංජන පමණි. එබැවින් ව්‍යංජනය කෙරෙහි නොව අර්ථය පමණක් දැක්වීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තමාගේ කාමය, තමාගේ හේතුව, තමාගේ අභිප්‍රාය, තමාගේ උපස්ථානය" ලෙස පදභාජනයෙහි වදාළ සේක. "තමාගේ කාමය, තමාගේ හේතුව, තමාගේ උපස්ථානය" යැයි වදාළ කල්හි, මේ තාක් ප්‍රමාණයෙන් තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා වූ කාම උපස්ථානය කියන ලදැයි පණ්ඩිතයෝ දැනගනිති. "තමාගේ අභිප්‍රාය, තමාගේ උපස්ථානය" යැයි වදාළ කල්හි ද, මේ තාක් ප්‍රමාණයෙන් තමා විසින් කැමති වූ අර්ථයෙන් අත්තකාමපාරිචරියාව කියන ලදැයි දැනගනිති.

Idāni tassā attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanākāraṃ dassento ‘‘etadagga’’ntiādimāha. Taṃ uddesatopi niddesatopi uttānatthameva. Ayaṃ panettha padasambandho ca āpattivinicchayo ca – etadaggaṃ…pe… paricareyyāti yā mādisaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ brahmacāriṃ etena dhammena paricareyya, tassā evaṃ mādisaṃ paricarantiyā yā ayaṃ pāricariyā nāma, etadaggaṃ pāricariyānanti.

දැන් එම අත්තකාමපාරිචරියාවේ ගුණ වර්ණනා කරන ආකාරය දක්වමින් "එතදග්ගං" යනාදිය වදාළ සේක. එය උද්දේස වශයෙන් ද නිද්දේස වශයෙන් ද පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. මෙහි පද සම්බන්ධය හා ආපත්ති විනිශ්චය මෙසේය: "එතදග්ගං... පාරිචරෙය්‍ය" යනු යම් ස්ත්‍රියක් මා වැනි වූ සීලවන්ත, කල්‍යාණ ධර්ම ඇති, බ්‍රහ්මචාරී වූ අයෙකුට මේ මෛථුන ධර්මයෙන් උපස්ථානය කරන්නේ ද, මා වැනි අයෙකුට උපස්ථානය කරන්නා වූ ඇයගේ යම් මේ උපස්ථානයක් වේ ද, එය උපස්ථානයන් අතර අග්‍ර (උසස්ම) වේ යන්නයි.

Methunupasaṃhitena saṅghādisesoti evaṃ attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsanto ca methunupasaṃhitena methunadhammapaṭisaṃyutteneva vacanena yo bhāseyya, tassa saṅghādisesoti.

"මෛථුනූපසංහිතේන සංඝාදිසේසෝ" යනු මෙසේ අත්තකාමපාරිචරියාවේ ගුණ පවසන්නා වූ ද, මෛථුන ධර්මයට සම්බන්ධ වූ වචනයෙන්ම යමෙක් පවසන්නේ ද, ඔහුට සංඝාදිසේස ඇවත වේ යන්නයි.

Idhāni yasmā methunupasaṃhiteneva bhāsantassa saṅghādiseso vutto, tasmā ‘‘ahampi khattiyo, tvampi khattiyā, arahati khattiyā khattiyassa dātuṃ samajātikattā’’ti evamādīhi vacanehi pāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsamānassāpi saṅghādiseso natthi. ‘‘Ahampi khattiyo’’tiādike pana bahūpi pariyāye vatvā ‘‘arahasi tvaṃ mayhaṃ methunadhammaṃ dātu’’nti evaṃ methunappaṭisaṃyutteneva bhāsamānassa saṅghādisesoti.

මෙහි මෛථුනයට සම්බන්ධ වචනයෙන්ම පවසන්නාට සංඝාදිසේස ඇවත වදාරන ලදි. එබැවින් "මමත් ක්ෂත්‍රියයෙක්, ඔබත් ක්ෂත්‍රිය කාන්තාවක්, සමාන ජාති ඇති බැවින් ක්ෂත්‍රිය කාන්තාව ක්ෂත්‍රියයාට දීම සුදුසුය" යනාදී මෛථුනයට සෘජුව සම්බන්ධ නොවන වචනවලින් උපස්ථානයේ ගුණ වර්ණනා කළ ද සංඝාදිසේස ඇවතක් නැත. එහෙත් "මමත් ක්ෂත්‍රියයෙක්" යනාදී බොහෝ පර්යාය වචන පවසා අවසානයේ "ඔබ මට මෛථුන ධර්මය දීමට සුදුසුය" යනුවෙන් මෛථුනයට සම්බන්ධ වචනයෙන්ම පවසන භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ඇවත වේ යයි දත යුතුය.

Itthī ca hotītiādi pubbe vuttanayameva. Idha udāyitthero ādikammiko, tassa anāpatti ādikammikassāti.

"ඉත්ථී ච හෝති" යනාදිය පූර්වයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයමයි. මෙහිදී උදායී තෙරණුවෝ ආදිකම්මික (පළමු වැරදිකරු) වෙති. ආදිකම්මිකයාට ඇවතක් නැත.

Samuṭṭhānādi sabbaṃ duṭṭhullavācāsadisaṃ. Vinītavatthūni uttānatthānevāti.

සමුට්ඨාන ආදී සියල්ල දුට්ඨුල්ලවාචා ශික්ෂාපදයට සමානයි. විනීත වස්තූන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අත්තකාමපාරිචරිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

5. සඤ්චරිත්ත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

296. Tena [Pg.139] samayena buddho bhagavāti sañcarittaṃ. Tattha paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā gatimantā. Byattāti veyyattiyena samannāgatā, upāyena samannāgatā upāyaññū visāradā. Medhāvinīti medhāya samannāgatā, diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karoti. Dakkhāti chekā. Analasāti uṭṭhānavīriyasampannā. Channāti anucchavikā.

296. එම අවස්ථාවෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ සඤ්චරිත්ත ශික්ෂාපදය පනවන ලදී. එහි 'පණ්ඩිතා' යනු ඥානයෙන් යුක්ත වූ, බුද්ධිමත් ගමන් මඟක් ඇත්තී ය. 'බ්‍යත්තා' යනු ව්‍යක්ත භාවයෙන් යුක්ත වූ, උපායෙහි දක්ෂ වූ, උපාය දන්නා වූ, විශාරද වූ තැනැත්තී ය. 'මේධාවිනී' යනු ක්ෂණිකව විනිවිද දකින ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, දුටු දුටු දෙය කළ හැකි තැනැත්තී ය. 'දක්ඛා' යනු දක්ෂ තැනැත්තී ය. 'අනලසා' යනු උත්සාහය හා වීර්යයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තී ය. 'ඡන්නා' යනු සුදුසු වූ තැනැත්තී ය.

Kismiṃ viyāti kicchaṃ viya kileso viya, hiri viya amhākaṃ hotīti adhippāyo. Kumārikāya vattunti ‘‘imaṃ tumhe gaṇhathā’’ti kumārikāya kāraṇā vattuṃ.

'කුමකට බඳු ද' යනු දුකක් වැනි, කිලිටක් වැනි ය; අපට ලැජ්ජාවක් වැනි ය යන්න අදහසයි. 'කුමාරිකාව ගැන කීමට' යනු 'මේ කුමාරිකාව තොප ගනිවු' යි කුමාරිකාව සම්බන්ධයෙන් කීමයි.

Āvāhādīsu āvāhoti dārakassa parakulato dārikāya āharaṇaṃ. Vivāhoti attano dārikāya parakulapesanaṃ. Vāreyyanti ‘‘detha no dārakassa dārika’’nti yācanaṃ, divasanakkhattamuhuttaparicchedakaraṇaṃ vā.

'ආවාහ' යනු පුතෙකු වෙනුවෙන් අන් කුලයකින් දැරියක කැඳවාගෙන ඒමයි. 'විවාහ' යනු තම දැරියක අන් කුලයකට යැවීමයි. 'වාරෙය්‍ය' යනු 'අපගේ පුතාට දැරියක දෙන්න' යැයි ඉල්ලීමයි; නොහොත් දිනය, නැකත හා මුහුර්ථය නියම කිරීමයි.

297. Purāṇagaṇakiyāti ekassa gaṇakassa bhariyāya, sā tasmiṃ jīvamāne gaṇakīti paññāyittha, mate pana purāṇagaṇakīti saṅkhaṃ gatā. Tirogāmoti bahigāmo, añño gāmoti adhippāyo. Manussāti udāyissa imaṃ sañcarittakamme yuttapayuttabhāvaṃ jānanakamanussā.

297. 'පුරාණගණකී' යනු එක් ගණිත ශාස්ත්‍රඥයකුගේ බිරිඳයි; ඔහු ජීවත්ව සිටියදී ඇය 'ගණිකී' (ගණිතාචාර්ය බිරිඳ) ලෙස ප්‍රකට වූ අතර, ඔහු මළ පසු 'පැරණි ගණිකී' යන නමට පත් විය. 'තිරෝගාම' යනු ගමෙන් පිටත වූ වෙනත් ගමකි. 'මනුස්සා' යනු උදායී තෙරුන්ගේ මේ සඤ්චරිත්ත ක්‍රියාවෙහි අතිශය උත්සාහය දන්නා මිනිසුන් ය.

Suṇisabhogenāti yena bhogena suṇisā bhuñjitabbā hoti randhāpanapacāpanapaavesanādinā, tena bhuñjiṃsu. Tato aparena dāsibhogenāti māsātikkame yena bhogena dāsī bhuñjitabbā hoti khettakammakacavarachaḍḍanaudakāharaṇādinā, tena bhuñjiṃsu. Duggatāti daliddā, yattha vā gatā duggatā hoti tādisaṃ kulaṃ gatā. Māyyo imaṃ kumārikanti mā ayyo imaṃ kumārikaṃ. Āhārūpahāroti āhāro ca upahāro ca gahaṇañca dānañca, na amhehi kiñci āhaṭaṃ na upāhaṭaṃ tayā saddhiṃ kayavikkayo vohāro amhākaṃ natthīti dīpenti. Samaṇena bhavitabbaṃ abyāvaṭena, samaṇo assa susamaṇoti samaṇena nāma īdisesu kammesu abyāvaṭena abyāpārena bhavitabbaṃ, evaṃ [Pg.140] bhavanto hi samaṇo susamaṇo assāti, evaṃ naṃ apasādetvā ‘‘gaccha tvaṃ na mayaṃ taṃ jānāmā’’ti āhaṃsu.

'ලේලියක ලෙස පරිහරණය කිරීමෙන්' යනු ඉවීම්, පිසීම්, බෙදාදීම් ආදියෙන් ලේලියක විසින් කටයුතු කළ යුතු ආකාරයෙන් ඇයව පරිහරණය කළහ. 'ඉන්පසු දාසියක ලෙස පරිහරණය කිරීමෙන්' යනු මසක් ඇවෑමෙන් කුඹුරු වැඩ, කුණු කසළ බැහැර කිරීම, පැන් ඇදීම ආදී දාසියක විසින් කළ යුතු කටයුතුවලින් ඇයව පරිහරණය කළහ. 'දුග්ගතා' යනු දිළිඳු වූ හෝ යම් කුලයකට ගිය පසු දුකට පත් වූවා යන්නයි. 'ස්වාමීනි, මේ කුමාරිකාව එපා' යනු ස්වාමීනි, මේ කුමාරිකාව පරිහරණය නොකරන්න යන්නයි. 'ආහාරූපහාර' යනු ගෙන ඒම හා දීමයි, ගැනීම හා දීමයි; අප විසින් කිසිවක් ගෙන ආවේ නැත, දුන්නේ ද නැත, ඔබ සමඟ ගනුදෙනුවක් හෝ වෙළඳාමක් අපට නැතැයි ආජීවක ශ්‍රාවකයෝ පවසති. 'මහණෙකු විසින් උදාසීන විය යුතු ය, මහණෙක් නම් සුමහණෙක් විය යුතු ය' යනු මහණෙකු නම් මෙවැනි කටයුතුවලදී මැදිහත් නොවිය යුතු ය, ව්‍යාපාර රහිත විය යුතු ය, එසේ වන්නා වූ මහණා සැබෑ මහණෙක් වන්නේ ය යන්නයි. මෙසේ ඔහුට දොස් පවරා 'යන්න, අපි ඔබව නොහඳුනමු' යි පැවසූහ.

298. Sajjitoti sabbūpakaraṇasampanno maṇḍitapasādhito vā.

298. 'සජ්ජිත' යනු සියලු උපකරණවලින් සම්පූර්ණ වූ හෝ ආභරණවලින් සරසන ලද යන්නයි.

300. Dhuttāti itthidhuttā. Paricārentāti manāpiyesu rūpādīsu ito cito ca samantā indriyāni cārentā, kīḷantā abhiramantāti vuttaṃ hoti. Abbhutamakaṃsūti yadi karissati tvaṃ ettakaṃ jito, yadi na karissati ahaṃ ettakanti paṇamakaṃsu. Bhikkhūnaṃ pana abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yo karoti parājitena dātabbanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

300. 'ධුත්තා' යනු ස්ත්‍රී ලෝලීහු ය. 'පරිචාරෙන්තා' යනු මනාප වූ රූපාදී අරමුණුවල ඉඳුරන් හැසිරවීම, ක්‍රීඩා කිරීම හා විනෝද වීම යන්නයි. 'අද්භූතයක් (ඔට්ටුවක්) කළහ' යනු 'ඉදින් ඕ තොමෝ එසේ කළහොත් ඔබ මෙපමණක් දිනන්නේ ය, ඉදින් නොකළහොත් මම මෙපමණක් දිනන්නෙමි' යි ඔට්ටු ඇල්ලීමයි. භික්ෂූන්ට ඔට්ටු ඇල්ලීම සුදුසු නැත. යමෙක් එසේ කරන්නේ ද පරාජිතයා විසින් එය දිය යුතු යැයි මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වේ.

Kathañhi nāma ayyo udāyī taṅkhaṇikanti ettha taṅkhaṇoti acirakālo vuccati. Taṅkhaṇikanti acirakālādhikārikaṃ.

'ආයුෂ්මත් උදායී තෙරුන් කෙසේ නම් තත්ක්ෂණික ස්ත්‍රියක සම්බන්ධයෙන්...' යන මෙහි 'තත්ක්ෂණ' යනු නොබෝ කාලයකි. 'තත්ක්ෂණිකා' යනු නොබෝ කාලයක් සම්බන්ධ කටයුතු ඇති තැනැත්තියයි.

301. Sañcarittaṃ samāpajjeyyāti sañcaraṇabhāvaṃ samāpajjeyya. Yasmā pana taṃ samāpajjantena kenaci pesitena katthaci gantabbaṃ hoti, parato ca ‘‘itthiyā vā purisamati’’nti ādivacanato idha itthipurisā adhippetā, tasmā tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘itthiyā vā pahito purisassa santike gacchati, purisena vā pahito itthiyā santike gacchatī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatinti ettha āroceyyāti pāṭhaseso daṭṭhabbo, tenevassa padabhājane ‘‘purisassa matiṃ itthiyā āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocetī’’ti vuttaṃ.

301. 'සඤ්චරිත්තය සමාපන්න වන්නේ නම්' යනු ගොස් පණිවිඩ හුවමාරු කිරීමේ ස්වභාවයට පැමිණීමයි. එසේ පණිවිඩ හුවමාරු කරන්නා යමෙකු විසින් යවන ලද්දේ කොහේ හෝ යා යුතු බැවින් ද, මතුපිටින් 'ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂ අදහස' යනාදී වචනවලින් මෙහි ස්ත්‍රීන් හා පුරුෂයන් අදහස් කරන බැවින් ද, ඒ අර්ථය දැක්වීමට 'ස්ත්‍රියක විසින් යවන ලද්දේ පුරුෂයෙකු වෙත යයි ද, පුරුෂයෙකු විසින් යවන ලද්දේ ස්ත්‍රියක වෙත යයි ද' යන්න පද විවරණයෙහි දැක්වේ. 'ස්ත්‍රියකගේ පුරුෂයා කෙරෙහි වූ අදහස හෝ පුරුෂයෙකුගේ ස්ත්‍රිය කෙරෙහි වූ අදහස' යන මෙහි 'පවසන්නේ නම්' යන පද ශේෂය දැක්විය යුතු ය. එහෙයින්ම පද විවරණයෙහි 'පුරුෂයාගේ අදහස ස්ත්‍රියට පවසයි, ස්ත්‍රියගේ අදහස පුරුෂයාට පවසයි' යනුවෙන් දක්වන ලදී.

Idāni yadatthaṃ taṃ tesaṃ matiṃ adhippāyaṃ ajjhāsayaṃ chandaṃ ruciṃ āroceti, taṃ dassento ‘‘jāyattane vā jārattane vā’’tiādimāha. Tattha jāyattaneti jāyābhāve. Jārattaneti jārabhāve. Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti; apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyābhāve, jārattane vā micchācārabhāve. Yasmā panetaṃ ārocentena ‘‘tvaṃ kirassa jāyā bhavissasī’’tiādi vattabbaṃ hoti, tasmā taṃ vattabbatākāraṃ dassetuṃ ‘‘jāyattane vāti jāyā bhavissasi, jārattane [Pg.141] vāti jārī bhavissasī’’ti assa padabhājanaṃ vuttaṃ. Eteneva ca upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi pati bhavissasi, sāmiko bhavissasi, jāro bhavissasīti vattabbatākāro veditabbo.

දැන් ඔවුන්ගේ ඒ අදහස, කැමැත්ත, අභිප්‍රාය, රුචිය යම් අර්ථයක් සඳහා පවසයි ද, එය දැක්වීමට 'භාර්යාවක වීමට හෝ පර ස්ත්‍රියක වීමට' යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ජායත්තනෙ' යනු භාර්යාවක වීමයි. 'ජාරත්තනෙ' යනු වෛශ්‍යාවක (හෝ අනියම් බිරිඳක) වීමයි. පුරුෂයාගේ අදහස ස්ත්‍රියට පවසන්නා භාර්යාවක වීමේ අර්ථයෙන් පවසයි, ස්ත්‍රියගේ අදහස පුරුෂයාට පවසන්නා ස්වාමියෙකු වීමේ අර්ථයෙන් පවසයි. තවද, පුරුෂයාගේම අදහස ස්ත්‍රියට පවසන්නා නිත්‍ය භාර්යාවක වීමේ අර්ථයෙන් හෝ මිථ්‍යාචාරී (අනියම්) භාර්යාවක වීමේ අර්ථයෙන් පවසයි. යමෙක් මෙසේ පවසන විට 'ඇත්තෙන්ම ඔබ ඔහුගේ භාර්යාව වන්නෙහි ය' යනාදිය කිව යුතු බැවින්, ඒ කීමේ ආකාරය දැක්වීමට 'භාර්යාවක වීමට නම් - භාර්යාව වන්නෙහි ය, පර ස්ත්‍රියක වීමට නම් - පර ස්ත්‍රියක වන්නෙහි ය' යනුවෙන් පද විවරණය කරන ලදී. මෙලෙසම ස්ත්‍රියගේ අදහස පුරුෂයාට පැවසීමේදී ද 'ස්වාමියා වන්නෙහි ය, හිමිකරු වන්නෙහි ය, උපභාර්යාවකගේ පුරුෂයා (ජාරො) වන්නෙහි ය' යනුවෙන් කීමේ ආකාරය දත යුතු ය.

Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte paṭisaṃvasitabbato taṅkhaṇikāti vuccati, muhuttikāti attho. Tassāpi ‘‘muhuttikā bhavissasī’’ti evaṃ purisamatiṃ ārocentassa saṅghādiseso. Etenevupāyena ‘‘muhuttiko bhavissasī’’ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo.

'අන්තමසෝ තංඛණිකායපි' යනු අවම වශයෙන් යම් ස්ත්‍රියක ඒ මොහොතෙහි, සුළු වෙලාවකට පමණක් එක්ව වාසය කළ යුතු බැවින් 'තත්ක්ෂණිකා' (ක්ෂණික ස්ත්‍රියක) යයි කියනු ලැබේ; එහි අර්ථය 'මොහොතක් සඳහා වූ තැනැත්තිය' යන්නයි. ඇය වෙනුවෙන් පවා 'මොහොතකට ඇය වන්නෙහි ය' යනුවෙන් පුරුෂයාගේ අදහස පවසන්නාට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම 'මොහොතකට ඔහු වන්නෙහි ය' යනුවෙන් පුරුෂයාට ස්ත්‍රියගේ අදහස පවසන්නා ද සංඝාදිසේස ඇවැත්තට පැමිණෙන බව දත යුතු ය.

303. Idāni ‘‘itthiyā vā purisamati’’nti ettha adhippetā itthiyo pabhedato dassetvā tāsu sañcarittavasena āpattibhedaṃ dassetuṃ ‘‘dasa itthiyo’’tiādimāha. Tattha māturakkhitāti mātarā rakkhitā. Yathā purisena saṃvāsaṃ na kappeti, evaṃ mātarā rakkhitā, tenassa padabhājanepi vuttaṃ – ‘‘mātā rakkhati gopeti issariyaṃ kāreti vasaṃ vattetī’’ti. Tattha rakkhatīti katthaci gantuṃ na deti. Gopetīti yathā aññe na passanti, evaṃ guttaṭṭhāne ṭhapeti. Issariyaṃ kāretīti serivihāramassā nisedhentī abhibhavitvā pavattati. Vasaṃ vattetīti ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā akāsī’’ti evaṃ attano vasaṃ tassā upari vatteti. Etenupāyena piturakkhitādayopi ñātabbā. Gottaṃ vā dhammo vā na rakkhati, sagottehi pana sahadhammikehi ca ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehi ekagaṇapariyāpannehi ca rakkhitā ‘‘gottarakkhitā dhammarakkhitā’’ti vuccati, tasmā tesaṃ padānaṃ ‘‘sagottā rakkhantī’’tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ.

303. දැන් 'ස්ත්‍රියකගේ හෝ පුරුෂයෙකුගේ සිත' යන මෙහි අදහස් කරන ස්ත්‍රීන් ප්‍රභේද වශයෙන් දක්වා, ඔවුන් කෙරෙහි සඤ්චරිත්තය (කපුවිකම් කිරීම) හේතුවෙන් සිදුවන ඇවැත් ප්‍රභේද දක්වනු පිණිස 'දස ස්ත්‍රීහු' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මාතුරක්ඛිතා' යනු මව විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තියයි. යම් අයුරකින් පුරුෂයෙකු සමඟ සංවාසයට පැමිණිය නොහැකිද, එබඳු අයුරින් මව විසින් රකිනු ලබන ස්ත්‍රියයි. එබැවින් ඇය පිළිබඳ පදභාජන විවරණයෙහිද 'මව රකියි, ආරක්ෂා කරයි, ආධිපත්‍යය පවත්වයි, වසඟයෙහි පවත්වයි' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. එහි 'රක්ඛති' (රකියි) යනු කිසිදු තැනකට යන්නට ඉඩ නොදෙයි. 'ගොපේති' (ආරක්ෂා කරයි) යනු අන්‍යයන් නොදකින සේ ආරක්ෂිත ස්ථානයක රඳවයි. 'ඉස්සරියං කාරේති' (ආධිපත්‍යය පවත්වයි) යනු ඇයගේ සිතැඟි පරිදි හැසිරීම වළක්වමින්, ඇය යටපත් කරගෙන තම අණසක පවත්වයි. 'වසං වත්තේති' (වසඟයෙහි පවත්වයි) යනු 'මෙය කරව, මෙය නොකරව' යනාදී වශයෙන් ඇය කෙරෙහි තම වසඟය පවත්වයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම 'පිතූරක්ඛිතා' ආදීන් ගැනද දත යුතුය. 'ගෝත්‍රය' හෝ 'ධර්මය' විසින් පමණක් රකිනු නොලැබේ; එහෙත් එකම ගෝත්‍රයක් ඇත්තවුන් විසින් හෝ සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් හෝ එක් ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසා පැවිදි වූවන් විසින් හෝ එක් ගණයකට අයත් වූවන් විසින් රකිනු ලබන තැනැත්තිය 'ගොත්තරක්ඛිතා' හා 'ධම්මරක්ඛිතා' යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් එම පදයන්ට 'සගෝත්‍රිකයෝ රකිති' යනාදී නයින් පදභාජනය වදාරන ලදී.

Saha ārakkhenāti sārakkhā. Saha paridaṇḍenāti saparidaṇḍā. Tāsaṃ niddesā pākaṭāva. Imāsu dasasu pacchimānaṃ dvinnameva purisantaraṃ gacchantīnaṃ micchācāro hoti, na itarāsaṃ.

ආරක්ෂාව සහිත වූයේ 'සාරක්ඛා' නම් වේ. දඬුවම් නියම කිරීම් (තහංචි) සහිත වූයේ 'සපරිදණ්ඩා' නම් වේ. ඔවුන් පිළිබඳ විස්තරය ප්‍රකටය. මෙම ස්ත්‍රීන් දස දෙනා අතරින් අන්තිම දෙදෙනා (සාරක්ඛා හා සපරිදණ්ඩා) වෙනත් පුරුෂයෙකු කරා යතොත් (ඔවුන්ට) කාමේසු මිච්ඡාචාරය වේ; සෙසු අට දෙනාට එසේ නොවේ.

Dhanakkītādīsu appena vā bahunā vā dhanena kītā dhanakkītā. Yasmā pana sā na kītamattā eva saṃvāsatthāya pana kītattā bhariyā, tasmāssa niddese dhanena kiṇitvā vāsetīti vuttaṃ.

ධනක්කීතා ආදීන් අතුරින්, ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ ධනයෙන් මිලට ගන්නා ලද්දී 'ධනක්කීතා' නම් වේ. ඇය මිලට ගත් පමණින්ම භාර්යාවක නොවී, සංවාසය පිණිසම මිලට ගත් බැවින් භාර්යාවක වේ. එබැවින් ඇය පිළිබඳ විස්තරයෙහි 'ධනයෙන් මිලට ගෙන වාසය කරවයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Chandena [Pg.142] attano ruciyā vasatīti chandavāsinī. Yasmā pana sā na attano chandamatteneva bhariyā hoti purisena pana sampaṭicchitattā, tasmāssa niddese ‘‘piyo piyaṃ vāsetī’’ti vuttaṃ.

තමාගේ කැමැත්තෙන් හා රුචියෙන් වාසය කරයි යන අර්ථයෙන් 'ඡන්දවාසිනී' නම් වේ. ඇය තමාගේ කැමැත්ත පමණින්ම භාර්යාවක නොවන අතර, පුරුෂයා විසින්ද පිළිගනු ලැබූ බැවින් භාර්යාවක වේ. එබැවින් ඇය පිළිබඳ විස්තරයෙහි 'ප්‍රියයා ප්‍රිය ස්ත්‍රිය වාසය කරවයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Bhogena vasatīti bhogavāsinī. Udukkhalamusalādigharūpakaraṇaṃ labhitvā bhariyābhāvaṃ gacchantiyā janapaditthiyā etaṃ adhivacanaṃ.

භෝග සම්පත් ලැබීම නිසා වාසය කරයි යන අර්ථයෙන් 'භෝගවාසිනී' නම් වේ. වංගෙඩි, මෝල්ගස් ආදී නිවෙස් උපකරණ ලබාගෙන භාර්යා භාවයට පැමිණෙන ජනපද (ගම්බද) ස්ත්‍රියට මෙය නමකි.

Paṭena vasatīti paṭavāsinī. Nivāsanamattampi pāvuraṇamattampi labhitvā bhariyābhāvaṃ upagacchantiyā dalidditthiyā etaṃ adhivacanaṃ.

වස්ත්‍ර ලැබීම නිසා වාසය කරයි යන අර්ථයෙන් 'පටවාසිනී' නම් වේ. ඇඳීමට වස්ත්‍රයක් හෝ පොරෝනයක් පමණක් හෝ ලබාගෙන භාර්යා භාවයට පැමිණෙන දිළිඳු ස්ත්‍රියට මෙය නමකි.

Odapattakinīti ubhinnaṃ ekissā udakapātiyā hatthe otāretvā ‘‘idaṃ udakaṃ viya saṃsaṭṭhā abhejjā hothā’’ti vatvā pariggahitāya vohāranāmametaṃ, niddesepissa ‘‘tāya saha udakapattaṃ āmasitvā taṃ vāsetī’’ti evamattho veditabbo.

'ඕදපත්තකිනී' යනු ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනාගේම දෑත් එක් ජල බඳුනක ගිල්වා, 'මේ ජලය මෙන් ඔබ දෙදෙනා එක් වූවාහු, වෙන් කළ නොහැක්කාහු වන්න' යයි පවසා පවත්වනු ලබන ව්‍යවහාර නාමයකි. ඇය පිළිබඳ විස්තරයෙහිද 'ඇය සමඟ ජල බඳුන ස්පර්ශ කොට ඇය වාසය කරවයි' යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

Obhaṭaṃ oropitaṃ cumbaṭamassāti obhaṭacumbaṭā, kaṭṭhahārikādīnaṃ aññatarā, yassā sīsato cumbaṭaṃ oropetvā ghare vāseti, tassā etaṃ adhivacanaṃ.

ඇයගේ ඉවත් කරන ලද දර රොදක් (හිස් කොට්ටයක්) ඇති බැවින් 'ඕභටචුම්බටා' නම් වේ. දර පටවන්නියන් ආදීන් අතුරින් යම් ස්ත්‍රියකගේ හිසින් දර රොද ඉවත් කරවා (ඇය භාරගෙන) නිවසේ රඳවා ගන්නේද, ඇයට මෙය නමකි.

Dāsī cāti attanoyeva dāsī ca hoti bhariyā ca.

'දාසී ච' යනු තමාගේම වැඩකාරියක් වූ මෙන්ම භාර්යාවද වූ ස්ත්‍රියයි.

Kammakārī nāma gehe bhatiyā kammaṃ karoti, tāya saddhiṃ koci gharāvāsaṃ kappeti attano bhariyāya anatthiko hutvā. Ayaṃ vuccati ‘‘kammakārī ca bhariyā cā’’ti.

'කම්මකාරී' නම් වූ යම් ස්ත්‍රියක් නිවසේ වැටුපට වැඩ කරයිද, තමාගේ (මුල්) භාර්යාව කෙරෙහි උනන්දුවක් නැතිව ඇය සමඟ යම් පුරුෂයෙක් ගෘහ ජීවිතයක් ගත කරයිද, ඇය 'කම්මකාරී භාර්යාව' යයි කියනු ලැබේ.

Dhajena āhaṭā dhajāhaṭā, ussitaddhajāya senāya gantvā paravisayaṃ vilumpitvā ānītāti vuttaṃ hoti, taṃ koci bhariyaṃ karoti, ayaṃ dhajāhaṭā nāma. Muhuttikā vuttanayāeva, etāsaṃ dasannampi purisantaragamane micchācāro hoti. Purisānaṃ pana vīsatiyāpi etāsu micchācāro hoti, bhikkhuno ca sañcarittaṃ hotīti.

ධජයකින් පමුණුවන ලද්දී 'ධජාහටා' නම් වේ. ඔසවන ලද ධජ ඇති සේනාවකින් ගොස් පරසතුරු දේශයන් කොල්ලකා ගෙන එන ලද ස්ත්‍රිය යන්න මෙහි අදහසයි. යම් පුරුෂයෙක් ඇයව භාර්යාව කරගනීද, ඇය ධජාහටා නම් වේ. 'මුහුත්තිකා' (ක්ෂණික භාර්යාව) යනු පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම වේ. මෙම ස්ත්‍රීන් දස දෙනාම වෙනත් පුරුෂයන් කරා යෑමේදී (ඔවුන්ට) මිච්ඡාචාරය වේ. පුරුෂයන්ට නම් පෙර කී විසි වැදෑරුම් ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි යෑමෙන් මිච්ඡාචාරය වන අතර, භික්ෂුවකට සඤ්චරිත්ත ඇවත සිදුවේ.

305. Idāni puriso bhikkhuṃ pahiṇatītiādīsu paṭiggaṇhātīti so bhikkhu tassa purisassa ‘‘gaccha, bhante, itthannāmaṃ māturakkhitaṃ brūhi, hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā’’ti evaṃ vuttavacanaṃ ‘‘sādhu upāsakā’’ti vā ‘‘hotū’’ti vā ‘‘ārocessāmī’’ti vā yena kenaci ākārena vacībhedaṃ katvā vā sīsakampanādīhi vā sampaṭicchati. Vīmaṃsatīti [Pg.143] evaṃ paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā santikaṃ gantvā taṃ sāsanaṃ āroceti. Paccāharatīti tena ārocite sā itthī ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchatu vā paṭikkhipatu vā lajjāya vā tuṇhī hotu, puna āgantvā tassa purisassa taṃ pavattiṃ āroceti.

305. දැන් 'පුරුෂයා භික්ෂුවක යවයි' යනාදී තැන්හි 'පිළිගනියි' යනු, එම භික්ෂුව එම පුරුෂයාගේ 'වහන්ස, වැඩම කොට අසවල් මාතුරක්ඛිතා ස්ත්‍රියට මෙසේ පවසනු මැනව - ඔබ අසවල් පුරුෂයාගේ මිලට ගත් භාර්යාව වන්නෙහිද' යනාදී වශයෙන් පැවසූ වචනය, 'උපාසකය, යහපති' කියා හෝ 'එසේ වේවා' කියා හෝ 'දන්වන්නෙමි' කියා හෝ යම්කිසි අයුරකින් වචනයෙන් හෝ හිස වැනීම ආදී සංඥාවකින් හෝ පිළිගැනීමයි. 'විමසයි' යනු එසේ පිළිගෙන එම ස්ත්‍රිය වෙත ගොස් එම පණිවුඩය දැන්වීමයි. 'ප්‍රත්‍යාහරණය කරයි' යනු, එසේ දැන්වූ කල එම ස්ත්‍රිය 'යහපති' කියා පිළිගත්තද, ප්‍රතික්ෂේප කළද, ලැජ්ජාව නිසා නිහඬ වුවද, නැවත පැමිණ එම පුරුෂයාට එම තොරතුර දැන්වීමයි.

Ettāvatā imāya paṭiggahaṇārocanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hoti. Sā pana tassa bhariyā hotu vā mā vā, akāraṇametaṃ. Sace pana so māturakkhitāya santikaṃ pesito taṃ adisvā tassā mātuyā taṃ sāsanaṃ āroceti, bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hoti, tasmā visaṅketanti mahāpadumatthero āha. Mahāsumatthero pana mātā vā hotu pitā vā antamaso gehadāsīpi añño vāpi yo koci taṃ kiriyaṃ sampādessati, tassa vuttepi vimaṭṭhaṃ nāma na hoti, tivaṅgasampattikāle āpattiyeva.

මෙපමණකින්, මෙම පිළිගැනීම, දැන්වීම හා පිළිතුර ගෙන ඒම යන අංග තුන සම්පූර්ණ වීමෙන් (තිවංගසම්පත්ති) සංඝාදිසේස ඇවත වේ. ඇය එම පුරුෂයාගේ භාර්යාව වුවද නොවුවද එය ඇවතට කරුණක් නොවේ. ඉදින් මව විසින් රකින ලද ස්ත්‍රියක වෙත යවන ලද භික්ෂුව, ඇය නොදැක ඇයගේ මවට එම පණිවුඩය දන්වයි නම්, එය නියමිත තැනින් බැහැර වූවක් බැවින් 'විසංකේත' (සංකේතය වැරදුණු) පණිවුඩයක් බව මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, මව හෝ පියා හෝ අවසානයේ නිවසේ දාසිය හෝ වේවා, අන් කවරෙකු හෝ එම පණිවුඩය අදාළ තැනැත්තියට ලබා දෙන්නේ නම්, එය 'විමට්ඨ' (වැරදුණු) එකක් නොවන බවත්, අංග තුන සම්පූර්ණ වන විට ඇවතම සිදුවන බවත් වදාළ සේක.

Nanu yathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘dhammaṃ paccakkhāmī’’ti vadeyya paccakkhātāvassa sikkhā. Yathā vā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vattukāmo virajjhitvā ‘‘dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjāmī’’ti vadeyya āpannovassa pārājikaṃ. Evaṃsampadamidanti āha. Taṃ panetaṃ ‘‘paṭiggaṇhāti, antevāsiṃ vīmaṃsāpetvā attanā paccāharati, āpatti saṅghādisesassā’’ti iminā sameti, tasmā subhāsitaṃ.

යම්සේ 'බුදුන් අත්හරිමි' යයි පවසනු කැමති වූවෙකු, වචනය වැරදී 'ධර්මය අත්හරිමි' යයි පැවසුවහොත් ඔහුගේ ශික්ෂාව අත්හරින ලද්දේම වේද, එසේම 'ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදිමි' යයි පවසනු කැමති වූවෙකු, වචනය වැරදී 'ද්විතීය ධ්‍යානයට සමවදිමි' යයි පැවසුවහොත් ඔහුට පාරාජිකා ඇවත සිදුවේද, මෙයද එබඳුම දෙයක් බව වදාළ සේක. එම ප්‍රකාශය 'පිළිගනියි... සංඝාදිසේස වේ' යන මෙම පාළි පාඨය සමඟ සැසඳේ. එබැවින් එය මනා කොට වදාරන ලද වචනයකි.

Yathā ca ‘‘māturakkhitaṃ brūhī’’ti vuttassa gantvā tassā ārocetuṃ samatthānaṃ mātādīnampi vadato visaṅketo natthi, evameva ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā dhanakkītā’’ti vattabbe ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā chandavāsinī’’ti evaṃ pāḷiyaṃ vuttesu chandavāsiniādīsu vacanesu aññataravasena vā avuttesupi ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā jāyā pajāpati puttamātā gharaṇī gharasāminī bhattarandhikā sussūsikā paricārikā’’tievamādīsu saṃvāsaparidīpakesu vacanesu aññataravasena vā vadantassāpi visaṅketo natthi tivaṅgasampattiyā āpattiyeva. ‘‘Māturakkhitaṃ brūhī’’ti pesitassa pana gantvā aññāsu piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ. Esa nayo ‘‘piturakkhitaṃ brūhī’’tiādīsupi.

තවද, “මව් විසින් රක්නා ලද තැනැත්තියට කියන්න” යැයි කී කල, එහි ගොස් ඇයට ඒ බව පැවසීමට සමත් මව්පියන් ආදීන්ට පැවසීමෙහි ද වරදක් (විසංකේතයක්) නැත. එසේම, “ධනයෙන් මිළට ගත් බිරිඳක වන්න” යැයි පැවසිය යුතු තැනක, පාලියෙහි දැක්වෙන “ඡන්දවාසිනී” (කැමැත්තෙන් වසන තැනැත්තිය) ආදී වචන අතුරින් එකක් පැවසූවත්, පාලියෙහි සඳහන් නොවන එහෙත් ලිංගික එක්වීම ප්‍රකාශ කරන “ජායා, පජාපති, පුත්තමාතා, ඝරණී, ඝරසාමිනී, භත්තරන්ධිකා, සුස්සූසිකා, පරිචාරිකා” වැනි වචන අතුරින් එකක් පැවසූවත්, වැරදීමක් නැති අතර අංග තුන සම්පූර්ණ වීමෙන් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. නමුත්, “මව් විසින් රක්නා ලද්දාවට කියන්න” යැයි නියම කළ පසු, ගොස් පියා විසින් රක්නා ලද තැනැත්තියක වැනි වෙනත් අයෙකුට පවසන්නේ නම් එහි වරදක් (විසංකේතයක්) සිදු වේ. “පියා විසින් රක්නා ලද්දාවට කියන්න” යනාදී අනෙකුත් කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Kevalañhettha [Pg.144] ekamūlakadumūlakādivasena ‘‘purisassa mātā bhikkhuṃ pahiṇati, māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatī’’ti evamādīnaṃ mūlaṭṭhānañca vasena peyyālabhedoyeva viseso. Sopi pubbe vuttanayattā pāḷianusāreneva sakkā jānitunti nāssa vibhāgaṃ dassetuṃ ādaraṃ karimha.

මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එක් මූලයක් හෝ මූලයන් කිහිපයක් පදනම් කරගෙන “පුරුෂයාගේ මව භික්ෂුව යවයි, මව් විසින් රක්නා ලද තැනැත්තියගේ මව භික්ෂුව යවයි” යනාදී වශයෙන් මූලික ස්ථානයේ පිහිටි පදයන්ගේ වෙනස්වීම නිසා ඇති වන පෙයියාලම් (පුනරාවර්තන) භේදය පමණි. එය ද පෙර කියන ලද ක්‍රමයට අනුව පාලියට අනුකූලවම තේරුම් ගත හැකි බැවින්, ඒ පිළිබඳ වෙනම විග්‍රහයක් දැක්වීමට උනන්දුවක් නොදැක්වීමු.

338. Paṭiggaṇhātītiādīsu pana dvīsu catukkesu paṭhamacatukke ādipadena tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso, majjhe dvīhi duvaṅgasampattiyā thullaccayaṃ, ante ekena ekaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ. Dutiyacatukke ādipadena duvaṅgasampattiyā thullaccayaṃ, majjhe dvīhi ekaṅgasampattiyā dukkaṭaṃ, ante ekena aṅgābhāvato anāpatti. Tattha paṭiggaṇhātīti āṇāpakassa sāsanaṃ paṭiggaṇhāti. Vīmaṃsatīti pahitaṭṭhānaṃ gantvā taṃ āroceti. Paccāharatīti puna āgantvā mūlaṭṭhassa āroceti.

338. “පිළිගනියි” යනාදී පද සම්බන්ධයෙන් වූ චතුක්ක (හතරේ කොටස්) දෙක අතුරින්, පළමු චතුක්කයෙහි පළමු පදයෙන් අංග තුන සම්පූර්ණ වන බැවින් සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මැද පද දෙකෙන් අංග දෙකක් සම්පූර්ණ වන බැවින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද, අවසාන පදයෙන් එක් අංගයක් පමණක් සම්පූර්ණ වන බැවින් දුක්කට ඇවැත් ද වේ. දෙවන චතුක්කයෙහි පළමු පදයෙන් අංග දෙකක් ඇති බැවින් ථුල්ලච්චය ද, මැද පද දෙකෙන් එක් අංගයක් ඇති බැවින් දුක්කට ද, අවසාන පදයෙන් අංගයක් සම්පූර්ණ නොවන බැවින් ඇවැත් නැත. එහි “පටිග්ගණ්හාති” (පිළිගනියි) යනු පණිවිඩය එවන්නාගේ වචනය පිළිගැනීමයි. “වීමංසති” (විමසයි) යනු පණිවිඩය යැවූ ස්ථානයට ගොස් එය පැවසීමයි. “පච්චාහරති” (පෙරළා දන්වයි) යනු නැවත පැමිණ පණිවිඩය එවූ තැනැත්තාට ඒ බව දැන්වීමයි.

Na paccāharatīti ārocetvā ettova pakkamati. Paṭiggaṇhāti na vīmaṃsatīti purisena ‘‘itthannāmaṃ gantvā brūhī’’ti vuccamāno ‘‘sādhū’’ti tassa sāsanaṃ paṭiggaṇhitvā taṃ pamussitvā vā appamussitvā vā aññena karaṇīyena tassā santikaṃ gantvā kiñcideva kathaṃ kathento nisīdati, ettāvatā ‘‘paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati nāmā’’ti vuccati. Atha naṃ sā itthī sayameva vadati ‘‘tumhākaṃ kira upaṭṭhāko maṃ gehe kātukāmo’’ti evaṃ vatvā ca ‘‘ahaṃ tassa bhariyā bhavissāmī’’ti vā ‘‘na bhavissāmī’’ti vā vadati. So tassā vacanaṃ anabhinanditvā appaṭikkositvā tuṇhībhūtova uṭṭhāyāsanā tassa purisassa santikaṃ āgantvā taṃ pavattiṃ āroceti, ettāvatā ‘‘na vīmaṃsati paccāharati nāmā’’ti vuccati. Na vīmaṃsati na paccāharatīti kevalaṃ sāsanārocanakāle paṭiggaṇhātiyeva, itaraṃ pana dvayaṃ na karoti.

“න පච්චාහරති” යනු (කාන්තාවට) පණිවිඩය පවසා එතැනින්ම වෙනත් ස්ථානයකට යෑමයි. “පිළිගනියි, නොවිමසයි” යනු පුරුෂයෙකු විසින් “අසවල් තැනැත්තිය වෙත ගොස් පවසන්න” යැයි කී විට, “යහපති” කියා එම පණිවිඩය භාරගෙන, එය අමතක වීමෙන් හෝ නොවීමෙන්, වෙනත් කටයුත්තකට ඇය වෙත ගොස් කිසියම් කතාවක් කරමින් හිඳීමයි. මෙපමණකින් “පිළිගනියි, නොවිමසයි” යැයි කියනු ලැබේ. එවිට එම ස්ත්‍රිය විසින්ම ස්වෙච්ඡාවෙන්, “ඔබ වහන්සේගේ උපස්ථායකයා මාව බිරිඳක කර ගැනීමට කැමැත්තෙන් සිටිනවාලු නේද?” යනාදී වශයෙන් පවසා, “මම ඔහුගේ බිරිඳ වෙමි” හෝ “නොවෙමි” යැයි පවසයි. එම භික්ෂුව ඇගේ වචනය සතුටින් පිළිගැනීමක් හෝ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොකොට, නිහඬවම අසුනින් නැගිට එම පුරුෂයා වෙත ගොස් ඒ ප්‍රවෘත්තිය දන්වයි. මෙපමණකින් “නොවිමසයි, පෙරළා දන්වයි” යැයි කියනු ලැබේ. “නොවිමසයි, පෙරළා නොදන්වයි” යනු පණිවිඩය පවසන අවස්ථාවේදී එය පිළිගැනීම පමණක්ම කිරීමයි, ඉතිරි කරුණු දෙක (විමසීම හා පෙරළා දැන්වීම) නොකිරීමයි.

Na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati paccāharatīti koci puriso bhikkhussa ṭhitaṭṭhāne vā nisinnaṭṭhāne vā tathārūpiṃ kathaṃ katheti, bhikkhu tena appahitopi pahito viya hutvā itthiyā santikaṃ gantvā ‘‘hohi kira itthannāmassa bhariyā’’tiādinā nayena vīmaṃsitvā tassā ruciṃ vā aruciṃ vā puna āgantvā imassa āroceti. Teneva nayena vīmaṃsitvā apaccāharanto [Pg.145] ‘‘na paṭiggaṇhāti vīmaṃsati na paccāharatī’’ti vuccati. Teneva nayena gato avīmaṃsitvā tāya samuṭṭhāpitaṃ kathaṃ sutvā paṭhamacatukkassa tatiyapade vuttanayena āgantvā imassa ārocento ‘‘na paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati paccāharatī’’ti vuccati. Catutthapadaṃ pākaṭameva.

“නොපිළිගනියි, විමසයි, පෙරළා දන්වයි” යනු යම් පුරුෂයෙකු භික්ෂුවක් සිටින හෝ වැඩසිටින තැනකදී එවැනි ආකාරයේ කතාවක් පවසයි. භික්ෂුව ඔහු විසින් නියම නොකළ ද, නියම කළාක් මෙන් ස්ත්‍රිය වෙත ගොස් “අසවල් පුරුෂයාගේ බිරිඳ වන්න” යනාදී වශයෙන් විමසා, ඇගේ කැමැත්ත හෝ අකමැත්ත නැවත පැමිණ ඔහුට දන්වයි. එම ක්‍රමයටම විමසා පෙරළා නොදන්වන්නේ නම් “නොපිළිගනියි, විමසයි, පෙරළා නොදන්වයි” යැයි කියනු ලැබේ. එම ක්‍රමයටම ගොස්, තමා විසින් නොවිමසා, ඇය විසින්ම මතු කළ කතාව අසා පළමු චතුක්කයෙහි තෙවන පදයෙහි කී ක්‍රමයට පෙරළා දන්වන්නේ නම් “නොපිළිගනියි, නොවිමසයි, පෙරළා දන්වයි” යැයි කියනු ලැබේ. සිව්වන පදය පැහැදිලිය.

Sambahule bhikkhū āṇāpetītiādinayā pākaṭāyeva. Yathā pana sambahulāpi ekavatthumhi āpajjanti, evaṃ ekassapi sambahulavatthūsu sambahulā āpattiyo veditabbā. Kathaṃ? Puriso bhikkhuṃ āṇāpeti ‘‘gaccha, bhante, asukasmiṃ nāma pāsāde saṭṭhimattā vā sattatimattā vā itthiyo ṭhitā tā vadehi, hotha kira itthannāmassa bhariyāyo’’ti. So sampaṭicchitvā tattha gantvā ārocetvā puna taṃ sāsanaṃ paccāharati. Yattakā itthiyo tattakā āpattiyo āpajjati. Vuttañhetaṃ parivārepi –

බොහෝ භික්ෂූන්ට අණ කිරීම ආදී ක්‍රම ද පැහැදිලිමය. බොහෝ දෙනෙකු එක් වස්තුවක් (එක් ස්ත්‍රියක්) සම්බන්ධයෙන් ඇවැත් ලබන්නා සේම, එක් අයෙකු ද බොහෝ වස්තූන් සම්බන්ධයෙන් බොහෝ ඇවැත් ලබන බව දත යුතුය. ඒ කෙසේද? පුරුෂයෙකු භික්ෂුවකට මෙසේ අණ කරයි: “ස්වාමීනී, අසවල් ප්‍රාසාදයෙහි සිටින හැටක් හෝ හැත්තෑවක් පමණ වූ ස්ත්‍රීන්ට ගොස් අසවල් පුරුෂයාගේ භාර්යාවන් වන්නැයි පවසන්න.” ඒ භික්ෂුව එය භාරගෙන එහි ගොස් පවසා නැවත එම පණිවිඩය පෙරළා දන්වයි. එවිට එහි සිටින ස්ත්‍රීන් ගණනට සමාන ඇවැත් සංඛ්‍යාවක් ඔහුට සිදු වේ. මෙය පරිවාර පාළියෙහි ද මෙසේ සඳහන් වේ.

‘‘Padavītihāramattena, vācāya bhaṇitena ca;

Sabbāni garukāni sappaṭikammāni;

Catusaṭṭhi āpattiyo āpajjeyya ekato;

Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 480);

“පාදවීතිහාර (පියවරක් පෑ) මාත්‍රයෙන් ද, වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ද, සියලු ගරු ඇවැත් මෙන්ම පිළියම් සහිත වූ හැටහතරක් ඇවැත් එකවර සිදු විය හැකිය. මෙය විනයධර ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් විමසන ලද පැනයකි.”

Imaṃ kira atthavasaṃ paṭicca ayaṃ pañho vutto. Vacanasiliṭṭhatāya cettha ‘‘catusaṭṭhi āpattiyo’’ti vuttaṃ. Evaṃ karonto pana satampi sahassampi āpajjatīti. Yathā ca ekena pesitassa ekassa sambahulāsu itthīsu sambahulā āpattiyo, evaṃ eko puriso sambahule bhikkhū ekissā santikaṃ peseti, sabbesaṃ saṅghādiseso. Eko sambahule bhikkhū sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ peseti, itthigaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā purisā ekaṃ bhikkhuṃ ekissā santikaṃ pesenti, purisagaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā ekaṃ sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā sambahule ekissā santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Sambahulā purisā sambahule bhikkhū sambahulānaṃ itthīnaṃ santikaṃ pesenti, vatthugaṇanāya saṅghādisesā. Esa nayo ‘‘ekā itthī ekaṃ bhikkhu’’ntiādīsupi. Ettha ca sabhāgavibhāgatā nāma appamāṇaṃ, mātāpitunampi pañcasahadhammikānampi sañcarittakammaṃ karontassa āpattiyeva.

මෙම අර්ථය නිමිති කරගෙන මෙම පැනය වදාරන ලදී. මෙහි “හැටහතරක් ඇවැත්” යැයි වදාළේ වචනවල මටසිලුටු බව (කැපී පෙනෙන බව) සඳහාය. එහෙත් මෙසේ කරන්නාට ඇවැත් සියයක් හෝ දහසක් වුවද සිදු විය හැකිය. එක් අයෙකු විසින් යවන ලද එක් අයෙකුට බොහෝ ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධයෙන් බොහෝ ඇවැත් වන්නා සේම, එක් පුරුෂයෙකු බොහෝ භික්ෂූන්ව එක් ස්ත්‍රියක් වෙත යවයි නම්, සියලු දෙනාටම සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. එක් අයෙකු බොහෝ භික්ෂූන්ව බොහෝ ස්ත්‍රීන් වෙත යවයි නම්, ස්ත්‍රීන්ගේ ගණන අනුව සංඝාදිසේස වේ. බොහෝ පුරුෂයන් එක් භික්ෂුවක් එක් ස්ත්‍රියක් වෙත යවයි නම්, පුරුෂයන්ගේ ගණන අනුව සංඝාදිසේස වේ. බොහෝ දෙනෙක් එක් භික්ෂුවක් බොහෝ ස්ත්‍රීන් වෙත යවයි නම්, වස්තු (ස්ත්‍රීන්) ගණන අනුව සංඝාදිසේස වේ. බොහෝ දෙනෙක් බොහෝ භික්ෂූන්ව එක් ස්ත්‍රියක් වෙත යවයි නම්, වස්තු ගණන අනුව සංඝාදිසේස වේ. බොහෝ පුරුෂයන් බොහෝ භික්ෂූන්ව බොහෝ ස්ත්‍රීන් වෙත යවයි නම්, වස්තු ගණන අනුව සංඝාදිසේස වේ. “එක් ස්ත්‍රියක් එක් භික්ෂුවක්” යනාදී වාරයන්හිදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහිදී (සම්බන්ධ වන පිරිසගේ) සමාන බව හෝ අසමාන බව වැදගත් නොවේ. තම මව්පියන් වෙනුවෙන් හෝ පංච සධර්මිකයන් (මහණ බමුණන්) වෙනුවෙන් වුවද මෙසේ සඤ්චරිත්ත (දූත) කර්මය කරන්නාට ඇවැත් වේ.

Puriso [Pg.146] bhikkhuṃ āṇāpeti gaccha bhanteti catukkaṃ aṅgavasena āpattibheda dassanatthaṃ vuttaṃ. Tassa pacchimapade antevāsī vīmaṃsitvā bahiddhā paccāharatīti āgantvā ācariyassa anārocetvā ettova gantvā tassa purisassa āroceti. Āpatti ubhinnaṃ thullaccayassāti ācariyassa paṭiggahitattā ca vīmaṃsāpitattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ, antevāsikassa vīmaṃsitattā ca paccāhaṭattā ca dvīhaṅgehi thullaccayaṃ. Sesaṃ pākaṭameva.

"පුරුෂයෙක් භික්ෂුවකට 'ස්වාමීනි, වඩින්න' යැයි අණ කරයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද චතුක්කය (සිව් පදය), අංගයන්ට අනුව ඇවැත් ප්‍රභේද දැක්වීම සඳහා දක්වා ඇත. එහි අවසාන පදයෙහි, 'අතවැසියා විමසා බලා පිටතින්ම නැවත දන්වයි' යන්නෙහි තේරුම නම් - (ඒ භික්ෂුව) පැමිණ තම ආචාර්යවරයාට නොදන්වා, ඒ විමසූ ස්ථානයේ සිටම ගොස් අදාළ පුරුෂයාට දන්වයි යන්නයි. එවිට දෙදෙනාටම ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ආචාර්යවරයා හට (පණිවිඩය) භාරගත් බැවින් හා විමසීමට සැලැස්වූ බැවින් අංග දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. අතවැසි භික්ෂුවට විමසූ බැවින් හා පෙරළා දැන්වූ බැවින් අංග දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

339. Gacchanto sampādetīti paṭiggaṇhāti ceva vīmaṃsati ca. Āgacchanto visaṃvādetīti na paccāharati. Gacchanto visaṃvādetīti na paṭiggaṇhāti. Āgacchanto sampādetīti vīmaṃsati ceva paccāharati ca. Evaṃ ubhayattha dvīhaṅgehi thullaccayaṃ. Tatiyapade āpatti, catutthe anāpatti.

339. "යමින් ඉටු කරයි" යන්නෙන් (පණිවිඩය) භාර ගනියි, විමසීමද කරයි. "එමින් වරද්දයි" යන්නෙන් නැවත දන්වා නොඑයි. "යමින් වරද්දයි" යන්නෙන් භාර නොගනියි. "එමින් ඉටු කරයි" යන්නෙන් විමසීමද කරයි, නැවත දන්වා සම්පූර්ණද කරයි. මෙලෙස අවස්ථා දෙකේදීම අංග දෙකක් බැගින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. තුන්වන පදයේදී ඇවැත් වේ, හතරවන පදයේදී ඇවැත් නැත.

340. Anāpatti saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā karaṇīyena gacchati ummattakassa ādikammikassāti ettha bhikkhusaṅghassa uposathāgāraṃ vā kiñci vā vippakataṃ hoti. Tattha kārukānaṃ bhattavetanatthāya upāsako vā upāsikāya santikaṃ bhikkhuṃ pahiṇeyya, uṃpāsikā vā upāsakassa, evarūpena saṅghassa karaṇīyena gacchantassa anāpatti. Cetiyakamme kayiramānepi eseva nayo. Gilānassa bhesajjatthāyapi upāsakena vā upāsikāya santikaṃ upāsikāya vā upāsakassa santikaṃ pahitassa gacchato anāpatti. Ummattakaādikammikā vuttanayā eva.

340. සංඝයාගේ හෝ චෛත්‍යයක හෝ ගිලනකුගේ කටයුත්තක් සඳහා වඩිනා විට හෝ උම්මත්තක හා ආදිකම්මික පුද්ගලයන්ට ඇවැත් නැත යන මෙහි - භික්ෂු සංඝයාගේ උපෝසථාගාරයක් හෝ යම් ගොඩනැගිල්ලක් නිම නොවී (අසම්පූර්ණව) පවතියි. එහි කම්කරුවන්ට ආහාර හා වැටුප් ලබා දීම පිණිස උපාසකයෙකු උපාසිකාවක වෙත හෝ උපාසිකාවක උපාසකයෙකු වෙත හෝ භික්ෂුවක පිටත් කර යවයි නම්, මෙබඳු වූ සංඝ කටයුත්තක් සඳහා වඩිනා භික්ෂුවට ඇවැත් නැත. චෛත්‍ය කර්මාන්තයක් කෙරෙන කල්හිද ක්‍රමය මෙයමය. ගිලනකුට බෙහෙත් ලබා ගැනීම සඳහා උපාසකයෙකු විසින් උපාසිකාවක වෙත හෝ උපාසිකාවක විසින් උපාසකයෙකු වෙත හෝ යවනු ලැබ වඩිනා භික්ෂුවටද ඇවැත් නැත. උම්මත්තක හා ආදිකම්මික පුද්ගලයන් සම්බන්ධයෙන් කලින් කී ක්‍රමයම දත යුතුය.

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදභාජනීය වර්ණනාව නිම විය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ chasamuṭṭhānaṃ, sīsukkhipanādinā kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā gantvā hatthamuddāya vīmaṃsitvā puna āgantvā hatthamuddāya eva ārocentassa kāyato samuṭṭhāti. Āsanasālāya nisinnassa ‘‘itthannāmā āgamissati, tassā cittaṃ jāneyyāthā’’ti kenaci vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā tassā gatāya puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa vācato samuṭṭhāti. Vācāya ‘‘sādhū’’ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedeneva vīmaṃsitvā puna aññeneva [Pg.147] karaṇīyena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācatova samuṭṭhāti. Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi kāyavācato samuṭṭhāti. Kathaṃ? Sace hissa mātāpitaro kujjhitvā alaṃvacanīyā honti, tañca bhikkhuṃ gharaṃ upagataṃ therapitā vadati ‘‘mātā te tāta maṃ mahallakaṃ chaḍḍetvā ñātikulaṃ gatā, gaccha taṃ maṃ upaṭṭhātuṃ pesehī’’ti. So ce gantvā taṃ vatvā puna pituno tassā āgamanaṃ vā anāgamanaṃ vā āroceti, saṅghādiseso. Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni.

සමුට්ඨාන ආදියේදී - මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන හයකින් උපදී. හිස එසවීම ආදී කාය විකාරයකින් පණිවිඩය පිළිගෙන, ගොස් අත් සංඥාවෙන් විමසා බලා, නැවත පැමිණ අත් සංඥාවෙන්ම දන්වන්නාට කය නිසා ඇවැත් උපදී. අසුන් ශාලාවක වැඩ සිටින විට "මහත්මියක පැමිණේවි, ඇගේ සිත දැනගන්න" යැයි කිසිවෙකු කී විට "යහපතැයි" කියා පිළිගෙන, ඇය පැමිණි පසු ඇයට පවසා, ඇය ගිය පසු නැවත අදාළ පුරුෂයා ආ විට දන්වන්නාට වචනයෙන් ඇවැත් උපදී. වචනයෙන් "යහපතැයි" පණිවිඩය පිළිගෙන, වෙනත් කටයුත්තකට ඇගේ නිවසට ගොස් හෝ වෙනත් ගමනකදී ඇය දැක වචනයෙන්ම විමසා, නැවත වෙනත් කටයුත්තකට එතැනින් ඉවත් වී යම් වෙලාවක අදාළ පුරුෂයා දැක දන්වන්නාටද වචනයෙන්ම ඇවැත් උපදී. ශික්ෂාපද පැනවීම නොදන්නා රහතන් වහන්සේ නමකට වුවද කය හා වචනය නිසා ඇවැත් උපදී. ඒ කෙසේද යත්? උන්වහන්සේගේ මව්පියන් අමනාප වී සිටින අතර, නිවසට වැඩි භික්ෂු පුත්‍රයාට පියා මෙසේ කියයි: "පුතණුවනි, ඔබේ මෑණියන් මහලු මා අත්හැර නෑ කුලයට ගියාය; ගොස් මා හට උපස්ථාන කිරීමට ඇයව එවන්න." උන්වහන්සේ එහි ගොස් ඇයට පවසා, නැවත පියාට ඇගේ පැමිණීම හෝ නොපැමිණීම ගැන දන්වයි නම්, සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මේවා අචිත්තක සමුට්ඨාන තුනයි.

Paṇṇattiṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi sañcarittaṃ samāpajjato kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Imāni tīṇi paṇṇattijānanacittena sacittakasamuṭṭhānāni. Kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalādivasena cettha tīṇi cittāni, sukhādivasena tisso vedanāti.

ශික්ෂාපද පැනවීම දැනගෙන, ඉහත කී ක්‍රම තුනෙන්ම සංචරිත්තයෙහි (දූත මෙහෙවරෙහි) යෙදෙන්නාට කාය-චිත්ත, වාචා-චිත්ත හා කාය-වාචා-චිත්ත යන සමුට්ඨානයන්ගෙන් ඇවැත් උපදී. මේවා ශික්ෂාපද පැනවීම දන්නා සිත නිසා උපදින සචිත්තක සමුට්ඨාන තුනයි. මෙය ක්‍රියාවකි, සංඥා විමෝක්ඛය (වැරදි සංඥාවෙන් නිදහස් වීම) නැත, පණිවිඩ පැනවීම් උල්ලංඝනයකි, කාය කර්මයකි, වාචී කර්මයකි. මෙහි කුසලාදී වශයෙන් සිත් තුනක් හා සුඛාදී වශයෙන් වේදනා තුනක් වේ.

341. Vinītavatthūsu ādito vatthupañcake paṭiggahitamattattā dukkaṭaṃ.

341. විනීතවත්ථු වල මුල් වස්තු පහෙහි (පණිවිඩය) පිළිගත් මාත්‍රයෙන්ම දුක්කට ඇවැත් වේ.

Kalahavatthusmiṃ sammodanīyaṃ akāsīti taṃ saññāpetvā puna gehagamanīyaṃ

කලහ වස්තුවෙහි, 'සතුටු කරවන දෙය කළේය' යනු ඇයට කරුණු වටහා දී නැවත නිවසට යාමට සුදුසු පරිදි (සමාදාන) කළේය යන්නයි.

Akāsi. Nālaṃvacanīyāti na pariccattāti attho. Yā hi yathā yathā yesu yesu janapadesu pariccattā pariccattāva hoti, bhariyābhāvaṃ atikkamati, ayaṃ ‘‘alaṃvacanīyā’’ti vuccati. Esā pana na alaṃvacanīyā kenacideva kāraṇena kalahaṃ katvā gatā, tenevettha bhagavā ‘‘anāpattī’’ti āha. Yasmā pana kāyasaṃsagge yakkhiyā thullaccayaṃ vuttaṃ, tasmā duṭṭhullādīsupi yakkhipetiyo thullaccayavatthumevāti veditabbā. Aṭṭhakathāsu panetaṃ na vicāritaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

'නාලංවචනීයා' යනු අත්හරිනු නොලැබූ ස්ත්‍රිය යන අර්ථයයි. යම් ස්ත්‍රියක් යම් යම් ජනපදවල පවතින සිරිත් අනුව අත්හරිනු ලැබුවේද, එවිට ඇය භාර්යාවක වීමේ තත්ත්වය ඉක්මවයි. ඇය 'අලංවචනීයා' (අත්හළ තැනැත්තිය) නම් වේ. මෙම කලහ වස්තුවේ එන ස්ත්‍රිය එබඳු අත්හළ තැනැත්තියක නොව, යම් හේතුවක් නිසා රණ්ඩු වී ගිය තැනැත්තියකි. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහිදී 'ඇවැත් නැත' යැයි වදාළ සේක. කායසංසග්ග ශික්ෂාපදයේදී යක්ෂණියක සම්බන්ධව ථුල්ලච්චය ඇවැත් වදාරා ඇති බැවින්, දුට්ඨුල්ල ආදී ශික්ෂාපද වලදීද යක්ෂණියන් හා ප්‍රේත ස්ත්‍රීන් සම්බන්ධව ථුල්ලච්චය ඇවැත් වන බව දත යුතුය. අටුවාවල මෙය විස්තර කර නැත. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සංචරිත්ත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

6. 6. කුටිකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

342. Tena samayenāti kuṭikārasikkhāpadaṃ. Tattha āḷavakāti āḷaviraṭṭhe jātā dārakā āḷavakā nāma, te pabbajitakālepi ‘‘āḷavakā’’tveva paññāyiṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘āḷavakā bhikkhū’’ti. Saññācikāyoti [Pg.148] sayaṃ yācitvā gahitūpakaraṇāyo. Kārāpentīti karontipi kārāpentipi, te kira sāsane vipassanādhurañca ganthadhurañcāti dvepi dhurāni chaḍḍetvā navakammameva dhuraṃ katvā paggaṇhiṃsu. Assāmikāyoti anissarāyo, kāretā dāyakena virahitāyoti attho. Attuddesikāyoti attānaṃ uddissa attano atthāya āraddhāyoti attho. Appamāṇikāyoti ‘‘ettakena niṭṭhaṃ gacchissantī’’ti evaṃ aparicchinnappamāṇāyo, vuddhippamāṇāyo vā mahantappamāṇāyoti attho.

342. "ඒ සමයෙහි" යනාදිය කුටිකාර ශික්ෂාපදයයි. එහි 'ආළවකා' යනු ආළවී රටේ උපන් දරුවන්ය, ඔවුන් පැවිදි වූ පසුද 'ආළවක' යනුවෙන් ප්‍රසිද්ධ වූහ. ඔවුන් අරභයා සංගීතිකාරකයන් 'ආළවක භික්ෂූන්' යැයි කීහ. 'සඤ්ඤාචිකාය' යනු තමන්ම ඉල්ලා ලබාගත් උපකරණ ඇති කුටි යන්නයි. 'කාරාපෙන්ති' යනු තමන්ම සාදති හෝ සාදවති යන්නයි. ඔවුන් ශාසනයෙහි විපස්සනා ධුරය හා ගන්ථ ධුරය යන වගකීම් දෙකම අත්හැර, නවකම් (ගොඩනැගිලි ඉදිකිරීම්) කටයුත්තම තම ප්‍රධාන වගකීම කරගෙන කටයුතු කළහ. 'අස්සාමිකාය' යනු අයිතිකරුවෙකු නැති, එනම් කරවන දායකයෙකුගෙන් තොර වූ යන්නයි. 'අත්තුද්දේසිකාය' යනු තමා උදෙසා තම ප්‍රයෝජනය පිණිස අරඹන ලද යන්නයි. 'අප්පමාණිකාය' යනු "මෙපමණකින් නිම වේ" යැයි පමාණයක් නියම නොකළ, නැතහොත් ක්‍රමයෙන් වැඩෙන ප්‍රමාණයක් ඇති හෙවත් විශාල ප්‍රමාණයක් ඇති යන්නයි.

Yācanā eva bahulā etesaṃ mandaṃ aññaṃ kammanti yācanabahulā. Evaṃ viññattibahulā veditabbā. Atthato panettha nānākaraṇaṃ natthi, anekakkhattuṃ ‘‘purisaṃ detha, purisatthakaraṃ dethā’’ti yācantānametaṃ adhivacanaṃ. Tattha mūlacchejjāya purisaṃ yācituṃ na vaṭṭati, sahāyatthāya kammakaraṇatthāya ‘‘purisaṃ dethā’’ti yācituṃ vaṭṭati. Purisatthakaranti purisena kātabbaṃ hatthakammaṃ vuccati, taṃ yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammaṃ nāma kiñci vatthu na hoti, tasmā ṭhapetvā migaluddakamacchabandhakādīnaṃ sakakammaṃ avasesaṃ sabbaṃ kappiyaṃ. ‘‘Kiṃ, bhante, āgatattha kena kamma’’nti pucchite vā apucchite vā yācituṃ vaṭṭati, viññattipaccayā doso natthi. Tasmā migaluddakādayo sakakammaṃ na yācitabbā, ‘‘hatthakammaṃ dethā’’ti aniyametvāpi na yācitabbā; evaṃ yācitā hi te ‘‘sādhu, bhante’’ti bhikkhū uyyojetvā migepi māretvā āhareyyuṃ. Niyametvā pana ‘‘vihāre kiñci kattabbaṃ atthi, tattha hatthakammaṃ dethā’’ti yācitabbā. Phālanaṅgalādīni upakaraṇāni gahetvā kasituṃ vā vapituṃ vā lāyituṃ vā gacchantaṃ sakiccapasutampi kassakaṃ vā aññaṃ vā kiñci hatthakammaṃ yācituṃ vaṭṭateva. Yo pana vighāsādo vā añño vā koci nikkammo niratthakakathaṃ kathento niddāyanto vā viharati, evarūpaṃ ayācitvāpi ‘‘ehi re idaṃ vā idaṃ vā karohī’’ti yadicchakaṃ kārāpetuṃ vaṭṭati.

මෙම භික්ෂූන්ට ඉල්ලීමම බහුල බැවින් ද, වෙනත් කාර්යයන් ඉතා ස්වල්ප බැවින් ද ඔවුහු 'යාචනබහුල' (බොහෝ සේ ඉල්ලන අය) නම් වෙති. 'විඤ්ඤත්තිබහුල' යන්න ද එසේම දත යුතුය. අර්ථ වශයෙන් මෙහි විශේෂ වෙනසක් නැත.

Hatthakammassa pana sabbakappiyabhāvadīpanatthaṃ imaṃ nayaṃ kathenti. Sace hi bhikkhu pāsādaṃ kāretukāmo hoti, thambhatthāya pāsāṇakoṭṭakānaṃ gharaṃ gantvā vattabbaṃ ‘‘hatthakammaṃ laddhuṃ vaṭṭati upāsakā’’ti. Kiṃ kātabbaṃ, bhante,ti? Pāsāṇatthambhā uddharitvā dātabbāti. Sace te uddharitvā [Pg.149] vā denti, uddharitvā nikkhitte attano thambhe vā denti, vaṭṭati. Athāpi vadanti – ‘‘amhākaṃ, bhante, hatthakammaṃ kātuṃ khaṇo natthi, aññaṃ uddharāpetha, tassa mūlaṃ dassāmā’’ti uddharāpetvā ‘‘pāsāṇatthambhe uddhaṭamanussānaṃ mūlaṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Etenevupāyena pāsādadārūnaṃ atthāya vaḍḍhakīnaṃ santikaṃ iṭṭhakatthāya iṭṭhakavaḍḍhakīnaṃ chadanatthāya gehacchādakānaṃ cittakammatthāya cittakārānanti yena yena attho hoti, tassa tassa atthāya tesaṃ tesaṃ sippakārakānaṃ santikaṃ gantvā hatthakammaṃ yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammayācanavasena ca mūlacchejjāya vā bhattavetanānuppadānena vā laddhampi sabbaṃ gahetuṃ vaṭṭati. Araññato āharāpentena ca sabbaṃ anajjhāvutthakaṃ āharāpetabbaṃ.

අත්කම් (මිනිස් ශ්‍රමය) ලබාගැනීමෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම ඇති කැප බව දැක්වීම පිණිස මෙම ක්‍රමය පවසති. ඉදින් භික්ෂුවක් ප්‍රාසාදයක් (ගොඩනැගිල්ලක්) කරවීමට කැමති නම්, කණු ලබාගැනීම සඳහා ගල් වඩුවන්ගේ නිවසට ගොස් "උපාසකවරුනි, ශ්‍රමය ලබාගැනීම සුදුසුය" යැයි පැවසිය යුතුය. එවිට ඔවුහු "ස්වාමීනී, කුමක් කළ යුතු ද?" යැයි ඇසුවහොත්, "ගල් කණු කපා සකස් කොට දිය යුතුය" යැයි කිව යුතුය. ඉදින් ඔවුන් ඒවා කපා සකස් කර දෙයි නම් හෝ දැනටමත් කපා තබා ඇති තම කණු ලබා දෙයි නම් එය සුදුසුය. ඉදින් ඔවුන් "ස්වාමීනී, අපට ශ්‍රමය ලබා දීමට කාලයක් නැත, වෙනත් අයෙකු ලවා ඒවා කරවා ගන්න, අපි ඒ සඳහා කුලිය ගෙවන්නෙමු" යැයි පවසත් නම්, වෙනත් අය ලවා කරවා ගෙන "ගල් කණු කපා සකස් කළ මිනිසුන්ට කුලිය දෙන්න" යැයි පැවසීම ද සුදුසුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම, ප්‍රාසාදයේ දැව කටයුතු සඳහා වඩුවන් වෙත ද, ගඩොල් සඳහා ගඩොල් සාදන්නන් වෙත ද, වහල සෙවිලි කිරීම සඳහා සෙවිලි කරන්නන් වෙත ද, චිත්‍ර කර්මාන්ත සඳහා චිත්‍ර ශිල්පීන් වෙත ද, එනම් යම් යම් දෙයකින් ප්‍රයෝජනය ඇත් ද ඒ ඒ අවශ්‍යතාව සඳහා ඒ ඒ ශිල්පීන් වෙත ගොස් ශ්‍රමය ඉල්ලීම සුදුසුය. ශ්‍රමය ඉල්ලීමේ බලයෙන් (පවුලේ හෝ වෘත්තියේ මුල් සිඳී යන පරිදි වුව ද) හෝ කෑම බීම හා වැටුප් ලබා දීමෙන් හෝ ලැබෙන සියල්ල ලබා ගැනීම ද සුදුසුය. වනයෙන් යමක් ගෙන්වා ගැනීමේදී, අන්සතු නොවූ (හිමිකරුවෙකු නැති) සියල්ලම ගෙන්වා ගත යුතුය.

Na kevalañca pāsādaṃ kāretukāmena mañcapīṭhapattaparissāvanadhamakarakacīvarādīni kārāpetukāmenāpi dārulohasuttādīni labhitvā te te sippakārake upasaṅkamitvā vuttanayeneva hatthakammaṃ yācitabbaṃ. Hatthakammayācanavasena ca mūlacchejjāya vā bhattavetanānuppadānena vā laddhampi sabbaṃ gahetabbaṃ. Sace pana kātuṃ na icchanti, bhattavetanaṃ paccāsīsanti, akappiyakahāpaṇādi na dātabbaṃ. Bhikkhācāravattena taṇḍulādīni pariyesitvā dātuṃ vaṭṭati.

ප්‍රාසාදයක් කරවීමට කැමති වූවෙකු පමණක් නොව, ඇඳ, පුටු, පාත්‍ර, පෙරහන් කඩ, ධම්මකරක (පෙරහන් සහිත ජල භාජන), සිවුරු ආදිය කරවනු කැමති තැනැත්තා ද දැව, ලෝහ, නූල් ආදිය ලබාගෙන ඒ ඒ ශිල්පීන් වෙත එළඹ ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම ශ්‍රමය ඉල්ලා සිටිය යුතුය. ශ්‍රමය ඉල්ලීමෙන් හෝ කෑම බීම හා වැටුප් දීමෙන් ලබාගත් සියල්ල පිළිගත යුතුය. ඉදින් ඔවුන් වැඩ කිරීමට අකමැති වී, කෑම බීම හා කුලී බලාපොරොත්තු වෙත් නම්, කැප නොවන රන් රිදී කාසි ආදිය නොදිය යුතුය. පිණ්ඩපාත වතින් සහල් ආදිය සොයා දීම සුදුසුය.

Hatthakammavasena pattaṃ kāretvā tatheva pācetvā navapakkassa pattassa puñchanatelatthāya antogāmaṃ paviṭṭhena ‘‘bhikkhāya āgato’’ti sallakkhetvā yāguyā vā bhatte vā ānīte hatthena patto pidhātabbo. Sace upāsikā ‘‘kiṃ, bhante’’ti pucchati, ‘‘navapakko patto puñchanatelena attho’’ti vattabbaṃ. Sace sā ‘‘dehi, bhante’’ti pattaṃ gahetvā telena puñchitvā yāguyā vā bhattassa vā pūretvā deti, viññatti nāma na hoti, gahetuṃ vaṭṭatīti.

ශ්‍රමදායකත්වයෙන් පාත්‍රයක් කරවා ගෙන, එසේම එය පුලුස්සා ගෙන, අලුතින් පුලුස්සන ලද පාත්‍රය පිසදැමීම සඳහා තෙල් ලබාගැනීමට ගමට ඇතුළු වූ භික්ෂුව, "පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩියා" යැයි ජනයා සලකා කැඳ හෝ බත් රැගෙන ආ විට අතින් පාත්‍රය වැසිය යුතුය. ඉදින් උපාසිකාව "ස්වාමීනී, කුමක්ද?" කියා ඇසුවහොත්, "පාත්‍රය අලුතින් පුලුස්සන ලද්දකි, එය පිසදැමීම සඳහා තෙල් අවශ්‍ය වී තිබේ" යැයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඇය "ස්වාමීනී, දෙන්න" කියා පාත්‍රය ගෙන තෙල් ගා පිසදමා, කැඳෙන් හෝ බතින් පුරවා දෙයි නම්, එය 'විඤ්ඤත්තියක්' (අකැප ඉල්ලීමක්) නොවේ; එය පිළිගැනීම සුදුසුය.

Bhikkhū pageva piṇḍāya caritvā āsanasālaṃ gantvā āsanaṃ apassantā tiṭṭhanti. Tatra ce upāsakā bhikkhū ṭhite disvā sayameva āsanāni āharāpenti, nisīditvā gacchantehi āpucchitvā gantabbaṃ. Anāpucchā gatānampi naṭṭhaṃ gīvā na hoti, āpucchitvā gamanaṃ pana vattaṃ. Sace bhikkhūhi ‘‘āsanāni āharathā’’ti vuttehi āhaṭāni honti, āpucchitvāva gantabbaṃ. Anāpucchā gatānaṃ vattabhedo ca naṭṭhañca gīvāti. Attharaṇakojavādīsupi eseva nayo.

භික්ෂූන් වහන්සේලා කලින්ම පිණ්ඩපාතයේ හැසිර අසුන් ශාලාවට වැඩම කොට, අසුන් නොදැක සිටගෙන සිටිති. එහිදී උපාසකවරුන් සිටගෙන සිටින භික්ෂූන් දැක, තමන්ම (ඉල්ලීමක් නැතිව) අසුන් ගෙනැත් දෙත් නම්, එහි වාඩි වී යන කල අයිතිකරුවන්ගෙන් විමසා යා යුතුය. නොවිමසා ගිය ද, අසුනක් නැති වුවහොත් ඒ සඳහා වන්දි ගෙවීමට (ගීවා) සිදු නොවේ. එහෙත් විමසා යාම වතකි. ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් "අසුන් ගෙනෙන්න" යැයි කී පසු අසුන් ගෙනෙන ලද්දේ නම්, අනිවාර්යයෙන්ම විමසා යා යුතුය. නොවිමසා ගියහොත් වත බිඳීම ද, අසුන නැති වුවහොත් ඒ සඳහා වන්දි ගෙවීම ද සිදු වේ. ඇතිරිලි, පලස් ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයමය.

Makkhikāyo [Pg.150] bahukā honti, ‘‘makkhikābījaniṃ āharathā’’ti vattabbaṃ. Pucimandasākhādīni āharanti, kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbāni. Āsanasālāya udakabhājanaṃ rittaṃ hoti, ‘‘dhamakaraṇaṃ gaṇhā’’ti na vattabbaṃ. Dhamakarakañhi rittabhājane pakkhipanto bhindeyya ‘‘nadiṃ vā taḷākaṃ vā gantvā pana udakaṃ āharā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Gehato āharā’’ti neva vattuṃ vaṭṭati, na āhaṭaṃ paribhuñjitabbaṃ. Āsanasālāyaṃ vā araññake vā bhattakiccaṃ karontehi tatthajātakaṃ anajjhāvutthakaṃ yaṃkiñci uttaribhaṅgārahaṃ pattaṃ vā phalaṃ vā sace kiñci kammaṃ karontaṃ āharāpeti, hatthakammavasena āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Alajjīhi pana bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā hatthakammaṃ na kāretabbaṃ. Ayaṃ tāva purisatthakare nayo.

මැස්සන් බොහෝ සිටිත් නම් "මැසි මොරුවක් ගෙනෙන්න" යැයි පැවසිය යුතුය. ඔවුන් කොහොඹ අතු ආදිය රැගෙන එත් නම්, ඒවා කැප වන පරිදි සකස් කරවා පිළිගත යුතුය. අසුන් ශාලාවෙහි පැන් බඳුන හිස්ව තිබේ නම්, "ධම්මකරකය (පෙරහන් භාජනය) ගන්න" යැයි නොපැවසිය යුතුය. මන්ද හිස් බඳුනට ධම්මකරකය දමන උපාසකයා එය බිඳීමට ඉඩ ඇති බැවිනි. "ගඟට හෝ වැවට ගොස් පැන් රැගෙන එන්න" යැයි පැවසීම සුදුසුය. "ගෙදරින් පැන් ගෙනෙන්න" යැයි පැවසීම කිසිසේත් සුදුසු නැති අතර, එසේ ගෙනෙන ලද පැන් පරිභෝජනය ද නොකළ යුතුය. අසුන් ශාලාවෙහි හෝ ආරණ්‍යයෙහි හෝ දානය වළඳන භික්ෂූන් වහන්සේලා, එහි හටගත්, අයිතිකරුවෙකු නැති, වෑංජනයකට සුදුසු යම් කොළයක් හෝ ගෙඩියක් එහි යම් වැඩක් කරන අයෙකු ලවා ගෙන්වා ගන්නේ නම්, එසේ ශ්‍රමය ලබාගෙන ගෙන්වා ගෙන වැළඳීම සුදුසුය. එහෙත් අලජ්ජී භික්ෂූන් ලවා හෝ සාමණේරයන් ලවා හෝ මෙසේ ශ්‍රමදායකත්වයන් කරවා නොගත යුතුය. 'පුරිසත්ථකර' (මිනිස් ශ්‍රමය) පිළිබඳ ක්‍රමය මෙසේය.

Goṇaṃ pana aññātakaappavāritaṭṭhānato āharāpetuṃ na vaṭṭati, āharāpentassa dukkaṭaṃ. Ñātipavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭati, tāvakālikanayena sabbattha vaṭṭati. Evaṃ āharāpitañca goṇaṃ rakkhitvā jaggitvā sāmikā paṭicchāpetabbā. Sacassa pādo vā siṅgaṃ vā bhijjati vā nassati vā sāmikā ce sampaṭicchanti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce sampaṭicchanti, gīvā hoti. Sace ‘‘tumhākaṃyeva demā’’ti vadanti na sampaṭicchitabbaṃ. ‘‘Vihārassa demā’’ti vutte pana ‘‘ārāmikānaṃ ācikkhatha jagganatthāyā’’ti vattabbaṃ.

නෑයන් නොවන හෝ නිමන්තනය නොකළ අයගෙන් ගොනුන් ගෙන්වා ගැනීම සුදුසු නැත. එසේ කරන්නාට දුකුළා ඇවැත් වේ. නෑයන්ගෙන් හෝ නිමන්තනය කළ අයගෙන් වුවද මුළුමනින්ම අයිති කරගැනීම පිණිස ඉල්ලීම සුදුසු නැත. තාවකාලික ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකදීම ඉල්ලීම සුදුසු වේ. එසේ ගෙන්වන ලද ගොනා රක්ෂා කොට, පෝෂණය කොට පසුව අයිතිකරුවන්ට භාර දිය යුතුය. ඉදින් උගේ පයක් හෝ අං තට්ටුවක් බිඳුණහොත් හෝ විනාශ වුවහොත්, අයිතිකරුවන් එය පිළිගන්නේ නම් එය යහපති. ඉදින් පිළි නොගන්නේ නම් එය ණයක් වේ. ඉදින් 'ඔබවහන්සේටම දෙමු'යි පවසන්නේ නම් එය පිළි නොගත යුතුය. 'විහාරයට දෙමු'යි පැවසූ විට 'ආරාමිකයන්ට පවසන්න, පෝෂණය කිරීම පිණිස' යැයි පැවසිය යුතුය.

‘‘Sakaṭaṃ dethā’’tipi aññātakaappavārite vattuṃ na vaṭṭati, viññattieva hoti dukkaṭaṃ āpajjati. Ñātipavāritaṭṭhāne pana vaṭṭati, tāvakālikaṃ vaṭṭati kammaṃ katvā puna dātabbaṃ. Sace nemiyādīni bhijjanti pākatikāni katvā dātabbaṃ. Naṭṭhe gīvā hoti. ‘‘Tumhākameva demā’’ti vutte dārubhaṇḍaṃ nāma sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Esa nayo vāsipharasukuṭhārīkudālanikhādanesu. Valliādīsu ca parapariggahitesu. Garubhaṇḍappahonakesuyeva ca valliādīsu viññatti hoti, na tato oraṃ.

'කරත්තයක් දෙන්න' යැයි නෑයන් නොවන හෝ නිමන්තනය නොකළ අයගෙන් ඉල්ලීම සුදුසු නැත. එය විඥප්තියක් වන අතර දුකුළා ඇවැත් වේ. නෑයන් හෝ නිමන්තනය කළ ස්ථානයකදී නම් ඉල්ලීම සුදුසුය. තාවකාලිකව පාවිච්චි කිරීමට ඉල්ලා ගැනීම සුදුසුය. වැඩ අවසන් වූ පසු නැවත දිය යුතුය. ඉදින් කරත්තයේ නිම් වැනි කොටස් බිඳුණහොත් තිබූ තත්වයටම සකස් කොට දිය යුතුය. නැති වුවහොත් ණයක් වේ. 'ඔබවහන්සේටම දෙමු'යි පැවසූ විට 'දාරුභාණ්ඩ' (ලී බඩු) ලෙස පිළිගැනීම සුදුසුය. වෑ, පොරෝ, කැති, උදලු, නියන් ආදියෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. අන් සතු වැල් වර්ග ආදියෙහිද මෙම ක්‍රමයමය. ගරුභාණ්ඩ ලෙස සැලකෙන වැල් වර්ග ආදියෙහිදී විඥප්තිය වේ, ඊට අඩු දෙයෙහි විඥප්තිය නැත.

Anajjhāvutthakaṃ pana yaṃkiñci āharāpetuṃ vaṭṭati. Rakkhitagopitaṭṭhāneyeva hi viññatti nāma vuccati. Sā dvīsu paccayesu sabbena sabbaṃ na vaṭṭati, senāsanapaccaye pana ‘‘āhara dehī’’ti viññattimattameva na vaṭṭati[Pg.151], parikathobhāsanimittakammāni vaṭṭanti. Tattha uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā aññaṃ vā yaṃkiñci senāsanaṃ icchato ‘‘imasmiṃ vata okāse evarūpaṃ senāsanaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti vā ‘‘yutta’’nti vā ‘‘anurūpa’’nti vātiādinā nayena vacanaṃ parikathā nāma. ‘‘Upāsakā tumhe kuhiṃ vasathā’’ti? ‘‘Pāsāde, bhante’’ti. ‘‘Kiṃ bhikkhūnaṃ pana upāsakā pāsādo na vaṭṭatī’’ti evamādivacanaṃ obhāso nāma. Manusse disvā rajjuṃ pasāreti, khīle ākoṭāpeti. ‘‘Kiṃ idaṃ, bhante’’ti vutte ‘‘idha āvāsaṃ karissāmā’’ti evamādikaraṇaṃ pana nimittakammaṃ nāma. Gilānapaccaye pana viññattipi vaṭṭati, pageva parikathādīni.

අයිතිකරුවෙකු විසින් පරිභෝග නොකරන ඕනෑම දෙයක් ගෙන්වා ගැනීම සුදුසුය. ආරක්ෂිත ස්ථානයක ඇති දෙයෙහිම විඥප්තිය කියනු ලැබේ. එය (විඥප්තිය) ප්‍රත්‍ය දෙකකදී (සිවුරු හා පිණ්ඩපාත) කිසිසේත්ම සුදුසු නැත. සේනාසන ප්‍රත්‍යයේදී 'ගෙනෙන්න, දෙන්න' යන විඥප්ති මාත්‍රයම සුදුසු නැතත්, පරිකථා, ඕභාස හා නිමිත්තකර්ම සුදුසු වේ. එහිදී පොහොය ගෙයක් හෝ භෝජන ශාලාවක් හෝ වෙනත් යම් සේනාසනයක් කැමති මහණෙකු විසින් 'සැබවින්ම මේ ස්ථානයෙහි මෙවැනි සේනාසනයක් කිරීම සුදුසුය' හෝ 'සුදුසුය' හෝ 'අනුරූපය' යනාදී වශයෙන් කීම 'පරිකථා' නම් වේ. 'උපාසකවරුනි, ඔබලා කොහේ වසන්නහුද?' 'ස්වාමීනි, මාලිගාවල වසමු.' 'උපාසකවරුනි, මහණවරුන්ට මාලිගා සුදුසු නැද්ද?' යනාදී වචන 'ඕභාස' නම් වේ. මිනිසුන් දැක මිනුම් ලණු ඇදීම, කූඤ්ඤ ගැසීම කරද්දී, 'ස්වාමීනි, මේ කුමක්ද?' යැයි ඇසූ විට 'මෙහි ආවාසයක් කරන්නෙමු' යනාදී ක්‍රියාවන් 'නිමිත්තකර්ම' නම් වේ. ගිලන්පස ප්‍රත්‍යයේදී විඥප්තියද සුදුසුය, පරිකථා ආදිය ගැන කියනුම කිම?

Manussā upaddutā yācanāya upaddutā viññattiyāti tesaṃ bhikkhūnaṃ tāya yācanāya ca viññattiyā ca pīḷitā. Ubbijjantipīti ‘‘kiṃ nu āharāpessantī’’ti ubbegaṃ iñjanaṃ calanaṃ paṭilabhanti. Uttasantipīti ahiṃ viya disvā sahasā tasitvā ukkamanti. Palāyantipīti dūratova yena vā tena vā palāyanti. Aññenapi gacchantīti yaṃ maggaṃ paṭipannā taṃ pahāya nivattitvā vāmaṃ vā dakkhiṇaṃ vā gahetvā gacchanti, dvārampi thakenti.

මිනිස්සු ඉල්ලීම්වලින් පීඩා වින්දහ, විඥප්තියෙන් පීඩා වින්දහ යනු ඒ භික්ෂූන්ගේ එම ඉල්ලීමෙන් හා එම විඥප්තියෙන් පීඩාවට පත්වීමයි. 'තැතිගනිති' යනු 'මොනවා ගෙන්වන්නට කියයිද?' කියා සිතා තැතිගැනීම හා වෙව්ලීම ඇති කරගැනීමයි. 'බිය වෙති' යනු සර්පයෙකු දුටු විට මෙන් වහා බියට පත්ව මග හැර යාමයි. 'පලා යති' යනු දුරදීම දැක කොහේ හෝ පලා යාමයි. 'වෙනත් මගකින් යති' යනු තමන් යන මග අතහැර ආපසු හැරී වමට හෝ දකුණට හැරී යාමයි, දොරවල්ද වසා ගනිති.

344. Bhūtapubbaṃ bhikkhaveti iti bhagavā te bhikkhū garahitvā tadanurūpañca dhammiṃ kathaṃ katvā punapi viññattiyā dosaṃ pākaṭaṃ kurumāno iminā ‘‘bhūtapubbaṃ bhikkhave’’tiādinā nayena tīṇi vatthūni dassesi. Tattha maṇikaṇṭhoti so kira nāgarājā sabbakāmadadaṃ mahagghaṃ maṇiṃ kaṇṭhe pilandhitvā carati, tasmā ‘‘maṇikaṇṭho’’ tveva paññāyittha. Uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā aṭṭhāsīti so kira tesaṃ dvinnaṃ isīnaṃ kaniṭṭho isi mettāvihārī ahosi, tasmā nāgarājā nadito uttaritvā devavaṇṇaṃ nimminitvā tassa santike nisīditvā sammodanīyaṃ kathaṃ katvā taṃ devavaṇṇaṃ pahāya sakavaṇṇameva upagantvā taṃ isiṃ parikkhipitvā pasannākāraṃ karonto uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā chattaṃ viya dhārayamāno muhuttaṃ ṭhatvā pakkamati, tena vuttaṃ ‘‘uparimuddhani mahantaṃ phaṇaṃ karitvā aṭṭhāsī’’ti. Maṇimassa kaṇṭhe pilandhananti maṇiṃ assa kaṇṭhe pilandhitaṃ, āmukkanti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti tena devavaṇṇena āgantvā tāpasena saddhiṃ sammodamāno ekasmiṃ padese aṭṭhāsi.

344. 'මහණෙනි, පෙර වූ කතාවක්' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ගර්හා කොට ඒ අනුව ධර්ම කථාවක් පවත්වා නැවතත් විඥප්තියෙහි දෝෂය ප්‍රකට කරනු පිණිස කරුණු තුනක් දැක්වූහ. එහි 'මණිකණ්ඨ' යනු, ඒ නාගරාජයා සියලු කැමැත්ත ලබා දෙන මහඟු මැණිකක් බෙල්ලේ පැළඳ හැසිරෙයි, එබැවින් 'මණිකණ්ඨ' යැයි ප්‍රකට විය. ඔහු ඒ ඍෂිවරුන් දෙදෙනාගෙන් බාල ඍෂිවරයා කෙරෙහි මෛත්‍රී සහගතව විසූ බැවින්, නාගරාජයා නදියෙන් ගොඩට අවුත් දිව්‍ය වේශයක් මවාගෙන ඔහු අසල හිඳ පිළිසඳර කතා පවත්වා, ඒ දිව්‍ය වේශය අත්හැර තම නාග වේශයෙන්ම පැමිණ ඒ ඍෂිවරයා වටා දඟර ගසාගෙන, ප්‍රසාදජනක ලෙස හිස මතුපිට විශාල පෙනයක් දරා කුඩයක් මෙන් අල්ලාගෙන මොහොතක් සිට යයි. එබැවින් 'හිස මතුපිට විශාල පෙනයක් දරා සිටියේය' යැයි කියන ලදී. 'උගේ ගෙළෙහි මැණිකක් පැළඳීම' යනු ඔහුගේ ගෙළෙහි පළඳින ලද මැණික දැකීමයි. 'එක් පසෙක සිටියේය' යනු ඒ දිව්‍ය වේශයෙන් පැමිණ තාපසයා සමග පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් එක් ස්ථානයක සිටීමයි.

Mamannapānanti [Pg.152] mama annañca pānañca. Vipulanti bahulaṃ. Uḷāranti paṇītaṃ. Atiyācakosīti ativiya yācako, asi punappunaṃ yācasīti vuttaṃ hoti. Susūti taruṇo, thāmasampanno yobbanappattapuriso. Sakkharā vuccati kāḷasilā, tattha dhoto asi ‘‘sakkharadhoto nāmā’’ti vuccati, sakkharadhoto pāṇimhi assāti sakkharadhotapāṇi, pāsāṇe dhotanisitakhaggahatthoti attho. Yathā so asihattho puriso tāseyya, evaṃ tāsesi maṃ selaṃ yācamāno, maṇiṃ yācantoti attho.

'මාගේ ආහාර පාන' යනු මගේ කෑම හා බීමයි. 'විපුල' යනු බොහෝ වූ යන්නයි. 'උළාර' යනු ප්‍රණීත වූ යන්නයි. 'අතියාචක' යනු බෙහෙවින් ඉල්ලන්නා වූ, නැවත නැවත ඉල්ලන්නා වූ යන්නයි. 'සුසු' යනු තරුණ, ශක්තිසම්පන්න යොවුන් වියට පත් පුරුෂයායි. 'සක්ඛරා' යනු කළු ගලටයි, එහි මුවහත් කළ කඩුව 'සක්ඛරධෝත' නම් වේ. ඔහුගේ අතෙහි ගලක මුවහත් කළ කඩුවක් ඇති බැවින් 'සක්ඛරධෝතපාණී' නම් වේ. ගලක මුවහත් කළ තියුණු කඩුවක් අතැතිව සිටින්නා යන්න අදහසයි. කඩුවක් අතැති ඒ පුරුෂයා තැතිගන්වන්නාක් මෙන්, මැණික ඉල්ලමින් මා තැතිගැන්වූවෙහිය යන්න අදහසයි.

Na taṃ yāceti taṃ na yāceyya. Kataraṃ? Yassa piyaṃ jigīseti yaṃ assa sattassa piyanti jāneyya.

'එය නොඉල්ලිය යුතුය' යනු එම වස්තුව නොඉල්ලිය යුතුය යන්නයි. කවරක්ද? යමෙකුට යමක් ප්‍රිය වේ නම්, එනම් යම් සත්ත්වයෙකුට යම් වස්තුවක් ප්‍රිය බව දන්නේ නම්, එය නොඉල්ලිය යුතුය.

Kimaṅgaṃ pana manussabhūtānanti manussabhūtānaṃ amanāpāti kimevettha vattabbaṃ.

'මිනිසුන් වූ කලී කියනුම කිම?' යනු මිනිසුන් වූවන්ට අප්‍රිය වේ යන්න ගැන මෙහි කියන්නට දෙයක් තිබේද? (එය වඩාත් අප්‍රිය වේ).

345. Sakuṇasaṅghassa saddena ubbāḷhoti so kira sakuṇasaṅgho paṭhamayāmañca pacchimayāmañca nirantaraṃ saddameva karoti, so bhikkhu tena saddena pīḷito hutvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tenāha – ‘‘yenāhaṃ tenupasaṅkamī’’ti.

345. 'පක්ෂි සමූහයාගේ ශබ්දයෙන් පීඩා විඳි' යනු ඒ පක්ෂි සමූහයා රාත්‍රියේ පෙර යමෙහි හා පැසුළු යමෙහි නිරන්තරයෙන්ම ශබ්ද කරති. ඒ භික්ෂුව එම ශබ්දයෙන් පීඩාවට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩි සේක. එබැවින් 'මම යම් තැනක සිටියේද එහි ගියෙමි' යැයි වදාළ සේක.

Kuto ca tvaṃ bhikkhu āgacchasīti ettha nisinno so bhikkhu na āgacchati vattamānasamīpe pana evaṃ vattuṃ labbhati. Tenāha – ‘‘kuto ca tvaṃ bhikkhu āgacchasī’’ti, kuto āgatosīti attho. Tato ahaṃ bhagavā āgacchāmīti etthāpi so eva nayo. Ubbāḷhoti pīḷito, ukkaṇṭhāpito hutvāti attho.

'මහණ, ඔබ කොහේ සිට එන්නේද?' යන මෙහි, අසුන් ගෙන සිටින ඒ භික්ෂුව (එම අවස්ථාවේ) එමින් සිටින්නෙකු නොවේ. එසේ වුවද වර්තමානයට සමීප අතීතයෙහි මෙසේ කීම ව්‍යවහාරයේ පවතී. එබැවින් 'මහණ, ඔබ කොහේ සිට එන්නේද?' යැයි වදාළ සේක. 'කොහේ සිට ආවෙහිද?' යන්න අදහසයි. 'ස්වාමීනි, මම එතැන සිට එමි' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පීඩා විඳි' යනු පීඩාවට පත් වූ, කලකිරීමට පත් වූ යන්නයි.

So sakuṇasaṅgho ‘‘bhikkhu pattaṃ yācatī’’ti ettha na te sakuṇā bhikkhuno vacanaṃ jānanti, bhagavā pana attano ānubhāvena yathā jānanti tathā akāsi.

'ඒ පක්ෂි සමූහයා - භික්ෂුව පාත්‍රයක් ඉල්ලයි' යන මෙහි, ඒ පක්ෂීහු භික්ෂුවගේ වචනය තේරුම් නොගනිති. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් ඔවුන්ට වැටහෙන පරිදි එසේ කළ සේක.

346. Apāhaṃ te na jānāmīti api ahaṃ te jane ‘‘ke vā ime, kassa vā ime’’ti na jānāmi. Saṅgamma yācantīti samāgantvā vaggavaggā hutvā yācanti. Yācako appiyo hotīti yo yācati so appiyo hoti. Yācaṃ adadamappiyoti yācanti yācitaṃ vuccati, yācitamatthaṃ adadantopi appiyo hoti. Atha vā yācanti yācantassa, adadamappiyoti [Pg.153] adento appiyo hoti. Mā me videssanā ahūti mā me appiyabhāvo ahu, ahaṃ vā tava, tvaṃ vā mama videsso appiyo mā ahosīti attho.

346. “මම ඔබව හඳුනන්නේ නැත” යන්නෙහි අර්ථය නම් “මේ පුද්ගලයන් කවුද, මොවුන් කාගේ දරුවන්දැයි” මම නොදනිමි යන්නයි. “එක්රැස්ව ඉල්ලති” යනු පිරිස් වශයෙන් එකතු වී පැමිණ ඉල්ලා සිටීමයි. “ඉල්ලන්නා අප්‍රිය වෙයි” යනු යමෙක් යමක් ඉල්ලයිද, එම ඉල්ලන්නා අප්‍රිය පුද්ගලයෙකු බවට පත්වෙයි. “ඉල්ලන දෙය නොදෙන තැනැත්තා අප්‍රිය වෙයි” යන්නෙහි විග්‍රහය නම්, ඉල්ලන ලද වස්තුව නොදෙන තැනැත්තා ද අප්‍රිය බවට පත්වන බවයි. එසේත් නැතිනම්, ඉල්ලන්නාට නොදෙන තැනැත්තා අප්‍රිය වෙයි. “මට අප්‍රිය බවක් ඇති නොවීවා” යන්නෙහි අර්ථය නම්, මගේ අප්‍රියභාවය ඇති නොවීවා, එනම් මම ඔබට හෝ ඔබ මට හෝ අප්‍රිය පුද්ගලයෙකු නොවේවා යන්නයි.

347. Dussaṃharānīti kasigorakkhādīhi upāyehi dukkhena saṃharaṇīyāni.

347. “දුක්සේ රැස් කළ යුතු” යනු ගොවිතැන් කිරීම, ගව පාලනය වැනි විවිධ උපක්‍රම මගින් මහත් වෙහෙසකින් රැස් කරගත යුතු දෑ යන්නයි.

348-9. Saññācikāya pana bhikkhunāti ettha saññācikā nāma sayaṃ pavattitayācanā vuccati, tasmā ‘‘saññācikāyā’’ti attano yācanāyāti vuttaṃ hoti, sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti attho. Yasmā pana sā sayaṃyācitakehi kayiramānā sayaṃ yācitvā kayiramānā hoti, tasmā taṃ atthapariyāyaṃ dassetuṃ ‘‘sayaṃ yācitvā purisampī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

348-9. “භික්ෂුව විසින් තමාම ඉල්ලා ගත්” (සඤ්ඤාචිකා) යන්නෙහි අර්ථය නම් තමා විසින්ම කළ ඉල්ලීමයි. එබැවින් “තමාම ඉල්ලා ගත්” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තමාම ඉල්ලන ලද උපකරණවලින් කුටියක් කරවන බවයි. යම් හෙයකින් එම කුටිය තමාම ඉල්ලා ගත් උපකරණවලින් කරවනු ලබන්නේ නම්, එය තමා විසින්ම ඉල්ලා සාදන ලද්දක්ම වෙයි. එබැවින් එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට “තමාම ඉල්ලා පුරුෂයෙකු ලවා කරවීම” යනුවෙන් පද විග්‍රහය දක්වා ඇත.

Ullittāti antolittā. Avalittāti bahilittā. Ullittāvalittāti antarabāhiralittāti vuttaṃ hoti.

“උල්ලත්ත” යනු ඇතුළත පිරියම් කළ (බදාම ගෑ) කුටියයි. “අවලිත්ත” යනු පිටත පිරියම් කළ කුටියයි. “උල්ලත්තාවලිත්ත” යනු ඇතුළත හා පිටත යන දෙපැත්තෙහිම බදාම ගා පිරියම් කරන ලද කුටියයි.

Kārayamānenāti imassa padabhājane ‘‘kārāpentenā’’ti ettakameva vattabbaṃ siyā, evañhi byañjanaṃ sameti. Yasmā pana saññācikāya kuṭiṃ karontenāpi idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ, tasmā karonto vā hotu kārāpento vā ubhopete ‘‘kārayamānenā’’ti imināva padena saṅgahitāti etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘karonto vā kārāpento vā’’ti vuttaṃ. Yadi pana karontena vā kārāpentena vāti vadeyya, byañjanaṃ vilomitaṃ bhaveyya, na hi kārāpento karonto nāma hoti, tasmā atthamattamevettha dassitanti veditabbaṃ.

“කරවන්නේ නම්” (කාරයමානේන) යන පද විග්‍රහයෙහි “කරවන්නා විසින්” (කාරාපේන්තේන) යනුවෙන් පමණක් පැවසීම ප්‍රමාණවත් වන්නට තිබුණි. එවිට ශබ්ද ගැලපීම නිවැරදි වේ. එහෙත්, තමා විසින්ම කුටියක් සාදන භික්ෂුව ද මෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම පිළිපැදිය යුතු බැවින්, තමාම කළත් හෝ වෙනත් අයෙකු ලවා කරවූවත් එම දෙපාර්ශවයම “කරවන්නේ නම්” යන පදයෙන් සංග්‍රහ වේ. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට “කරන්නේ හෝ කරවන්නේ හෝ” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඉදින් “කරන්නේ හෝ කරවන්නේ හෝ” යැයි නොකීවේ නම් ශබ්ද විග්‍රහය පරස්පර විය හැකිය. මන්දයත්, කරවන්නා යනු කරන්නා නොවන බැවිනි. එබැවින් මෙහි අදහස පමණක් දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

Attuddesanti ‘‘mayhaṃ esā’’ti evaṃ attā uddeso assāti attuddesā, taṃ attuddesaṃ. Yasmā pana yassā attā uddeso sā attano atthāya hoti, tasmā atthapariyāyaṃ dassento ‘‘attuddesanti attano atthāyā’’ti āha. Pamāṇikā kāretabbāti pamāṇayuttā kāretabbā. Tatridaṃ pamāṇanti tassā kuṭiyā idaṃ pamāṇaṃ. Sugatavidatthiyāti sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso [Pg.154] vidatthiyo vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hattho hoti. Bāhirimena mānenāti kuṭiyā bahikuṭṭamānena dvādasa vidatthiyo, minantena pana sabbapaṭhamaṃ dinno mahāmattikapariyanto na gahetabbo. Thusapiṇḍapariyantena minitabbaṃ. Thusapiṇḍassaupari setakammaṃ abbohārikaṃ. Sace thusapiṇḍena anatthiko mahāmattikāya eva niṭṭhāpeti, mahāmattikāva paricchedo.

“තමා උදෙසා” (අත්තුද්දේසං) යනු “මෙය මගේය” යනුවෙන් තමාම අරමුණු කොට සාදන ලද්දකි. යමෙකු තමා වෙනුවෙන්ම සාදා ගන්නේ නම් එය තමා උදෙසා කළ දෙයක් වන බැවින් “තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා” යැයි අර්ථ දක්වා ඇත. “ප්‍රමාණානුකූලව කළ යුතුය” යනු නියමිත මිම්මට අනුව කළ යුතුය යන්නයි. “එහි ප්‍රමාණය නම්” යනු එම කුටියේ නියමිත මිනුමයි. “සුගත වියතින්” යනු වර්තමානයේ මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකුගේ වියත් තුනකි. වඩුවාගේ රියන් මිනුමෙන් එය රියන් එකහමාරක් (රියන් එකක් සහ වියතක්) වේ. “පිටත මැනීමෙන්” යනු කුටියේ පිටත බිත්තිය මැනීමෙන් වියත් දොළහකි. මනිනු ලබන භික්ෂුව විසින් මුලින්ම තබන ලද මහ මැටි පිඩේ සිට මැනීම නොකළ යුතුය. නිවුඩු මිශ්‍ර මැටි පිඩේ (තුසපිණ්ඩ) කෙළවරේ සිට මැනිය යුතුය. එම නිවුඩු මැටි පිඩට උඩින් කරන සුදු පිරියම් කිරීම ගණනයට නොගැනේ. ඉදින් නිවුඩු රහිතව මැටිවලින්ම පමණක් නිම කරන්නේ නම්, එම මැටි ස්ථරයේ කෙළවර ප්‍රමාණය ලෙස සැලකේ.

Tiriyanti vitthārato. Sattāti satta sugatavidatthiyo. Antarāti imassa pana ayaṃ niddeso, ‘‘abbhantarimena mānenā’’ti, kuṭṭassa bahi antaṃ aggahetvā abbhantarimena antena miniyamāne tiriyaṃ satta sugatavidatthiyo pamāṇanti vuttaṃ hoti.

“තිරියං” යනු පළලයි. “සතක්” යනු සුගත වියත් හතකි. “අන්තරා” යන්නෙහි විග්‍රහය නම් “ඇතුළත මැනීමෙන්” යන්නයි. බිත්තියේ පිටත කෙළවර මැනීමට නොගෙන, ඇතුළත කෙළවරේ සිට මනින විට පළල සුගත වියත් හතක් විය යුතු බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

Yo pana lesaṃ oḍḍento yathāvuttappamāṇameva karissāmīti dīghato ekādasa vidatthiyo tiriyaṃ aṭṭha vidatthiyo, dīghato vā terasa vidatthiyo tiriyaṃ cha vidatthiyo kareyya, na vaṭṭati. Ekatobhāgena atikkantampi hi pamāṇaṃ atikkantameva hoti. Tiṭṭhatu vidatthi, kesaggamattampi dīghato vā hāpetvā tiriyaṃ tiriyato vā hāpetvā dīghaṃ vaḍḍhetuṃ na vaṭṭati, ko pana vādo ubhato vaḍḍhane? Vuttañhetaṃ – ‘‘āyāmato vā vitthārato vā antamaso kesaggamattampi atikkamitvā karoti vā kārāpeti vā payoge dukkaṭa’’ntiādi (pārā. 353). Yathāvuttappamāṇā eva pana vaṭṭati. Yā pana dīghato saṭṭhihatthāpi hoti tiriyaṃ tihatthā vā ūnakacatuhatthā vā yattha pamāṇayutto mañco ito cito ca na parivattati, ayaṃ kuṭīti saṅkhyaṃ na gacchati, tasmā ayampi vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana pacchimakoṭiyā catuhatthavitthārā vuttā, tato heṭṭhā akuṭi. Pamāṇikāpi pana adesitavatthukā vā sārambhā vā aparikkamanā vā na vaṭṭati. Pamāṇikā desitavatthukā anārambhā saparikkamanāva vaṭṭati. Pamāṇato ūnatarampi catuhatthaṃ pañcahatthampi karontena desitavatthukāva kāretabbā. Pamāṇātikkantañca pana karonto lepapariyosāne garukaṃ āpattiṃ āpajjati.

යම් භික්ෂුවක් උපක්‍රමයක් යොදා නියමිත ප්‍රමාණයටම කරමියි සිතා දිගින් වියත් එකොළහක් සහ පළලින් වියත් අටක් හෝ, දිගින් වියත් දහතුනක් සහ පළලින් වියත් හයක් කරන්නේ නම් එය අකැපය. එක් පැත්තකින් ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගියත් එය ප්‍රමාණය ඉක්මවීමක්මය. වියතක් තබා කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක්වත් දිගින් අඩු කොට පළලින් වැඩි කිරීම හෝ පළලින් අඩු කොට දිගින් වැඩි කිරීම අකැපය. දෙපැත්තෙන්ම වැඩි කිරීම ගැන කවර කතාද? දිගින් හෝ පළලින් කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක්වත් ඉක්මවා කරන්නේ නම් හෝ කරවන්නේ නම් පයෝගයෙහි දුක්කටාපත්ති වේ යැයි වදාරා ඇත. නියමිත ප්‍රමාණයටම කිරීම සුදුසුය. යම් කුටියක් දිගින් රියන් හැටක් වුවද පළලින් රියන් තුනක් හෝ රියන් හතරකට අඩු වූයේ නම්, එහි ප්‍රමාණානුකූල ඇඳක් තබා එහා මෙහා හැරවීමට පවා නොහැකි නම් එය “කුටියක්” ලෙස ගණන් නොගැනේ. එබැවින් එවැනි කුටියක් නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා තිබුණද එය වරදක් නොවේ. මහාපච්චරියෙහි දැක්වෙන්නේ අවම වශයෙන් රියන් හතරක පළලක් තිබිය යුතු බවයි. ඊට අඩු ඒවා කුටි ලෙස නොසැලකේ. ප්‍රමාණයට තිබුණත් නියම කර නොදුන් බිමක හෝ සතුන්ට හානි වන පරිදි හෝ වටේට ඉඩක් නොමැතිව සාදන කුටි අකැපය. ප්‍රමාණයට ඇති, නියම කළ බිමක සාදන ලද, සතුන්ට හානි නොවන, වටේට ඉඩ ඇති කුටියම සුදුසුය. ප්‍රමාණයට වඩා අඩු රියන් හතරක හෝ පහක කුටියක් කළත් එය නියම කළ බිමකම කළ යුතුය. නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා කුටි කරවන්නා බදාම ගා අවසන් වූ පසු ගරුක ආපත්තියකට (සංඝාදිසේස) පත්වෙයි.

Tattha lepo ca alepo ca lepokāso ca alepokāso ca veditabbo. Seyyathidaṃ – lepoti dve lepā – mattikālepo ca sudhālepo ca. Ṭhapetvā pana ime dve lepe avaseso bhasmagomayādibhedo lepo, alepo. Sacepi kalalalepo hoti, alapo eva. Lepokāsoti bhittiyo ceva chadanañca, ṭhapetvā [Pg.155] pana bhitticchadane avaseso thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭavātapānadhūmacchiddādi alepāraho okāso sabbopi alepokāsoti veditabbo.

එහි බදාම ගෑම, බදාම නොගෑම, බදාම ගෑමට සුදුසු ස්ථාන සහ බදාම නොගෑමට සුදුසු ස්ථාන හඳුනාගත යුතුය. බදාම වර්ග දෙකකි: මැටි බදාමය සහ හුණු බදාමයයි. මේ බදාම වර්ග දෙක හැර අළු, ගොම ආදියෙන් ආලේප කිරීම බදාම ගෑමක් ලෙස නොසැලකේ. මඩ ආලේප කළත් එය බදාම ගෑමක් නොවේ. බිත්ති සහ වහළය බදාම ගෑමට සුදුසු ස්ථාන වේ. බිත්ති සහ වහළය හැර කණු, හරස් ලී, දොර රාමු, ජනෙල්, දුම් කවුළු ආදී බදාම ගෑමට නුසුදුසු සෙසු සියලු ස්ථාන “බදාම නොගෑමට සුදුසු ස්ථාන” ලෙස දත යුතුය.

Bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāyāti yasmiṃ ṭhāne kuṭiṃ kāretukāmo hoti, tattha vatthudesanatthāya bhikkhū netabbā. Tena kuṭikārakenātiādi pana yena vidhinā te bhikkhū abhinetabbā, tassa dassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha kuṭivatthuṃ sodhetvāti na visamaṃ araññaṃ bhikkhū gahetvā gantabbaṃ, kuṭivatthuṃ pana paṭhamameva sodhetvā samatalaṃ sīmamaṇḍalasadisaṃ katvā pacchā saṅghaṃ upasaṅkamitvā yācitvā netabbāti dasseti. Evamassa vacanīyoti saṅgho evaṃ vattabbo assa. Parato pana ‘‘dutiyampi yācitabbā’’ti bhikkhū sandhāya bahuvacanaṃ vuttaṃ. No ce sabbo saṅgho ussahatīti sace sabbo saṅgho na icchati, sajjhāyamanasikārādīsu uyyuttā te te bhikkhū honti. Sārambhaṃ anārambhanti saupaddavaṃ anupaddavaṃ. Saparikkamanaṃ aparikkamananti saupacāraṃ anupacāraṃ.

"භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩමවාගෙන යා යුතුය" යන්නෙහි තේරුම නම්, යම් ස්ථානයක කුටියක් කරවීමට කැමති වන්නේද, එහි බිම් පෙදෙස නියම කරවා ගැනීම පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කරවිය යුතුය. "එම කුටි කාරකයා විසින්" යනාදී වශයෙන් වදාළේ, යම් ක්‍රමයකින් ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කරවිය යුතුද, එය දැක්වීම පිණිසයි. එහිදී "කුටි වස්තුව ශෝධනය කොට" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවාගෙන රළු වනාන්තරයකට නොවැඩම කළ යුතු බවයි. පළමුව කුටි වස්තුව (බිම) ශෝධනය කොට, සීමා මණ්ඩලයක් සේ සමතලා කොට, පසුව සංඝයා වහන්සේ වෙත එළඹ ආයාචනා කොට වැඩම කරවිය යුතු බව මෙයින් දක්වයි. "මෙසේ ඔහුට පැවසිය යුතුය" යනු සංඝයා වහන්සේට මෙසේ කිව යුතුය යන්නයි. මින් මතු "දෙවනුවද ආයාචනා කළ යුතුය" යන්න භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා බහු වචනයෙන් වදාරන ලදී. "ඉදින් සංඝයා වහන්සේ උත්සාහ නොකරන්නේ නම්" යනු ඉදින් මුළු සංඝයාම වැඩම කිරීමට අකමැති නම්, එනම් ඒ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කිරීම් හා මනසිකාර කිරීම් ආදියෙහි යෙදී සිටින්නේ නම් යන්නයි. "සාරම්භ - අනාරම්භ" යනු උපද්‍රව සහිත සහ උපද්‍රව රහිත බවයි. "සපරික්කමන - අපරික්කමන" යනු උපචාර සහිත සහ උපචාර රහිත බවයි.

Pattakallanti patto kālo imassa olokanassāti pattakālaṃ, pattakālameva pattakallaṃ. Idañca vatthuṃolokanatthāya sammutikammaṃ anusāvanānayena oloketvāpi kātuṃ vaṭṭati. Parato pana vatthudesanākammaṃ yathāvuttāya eva ñattiyā ca anusāvanāya ca kātabbaṃ, oloketvā kātuṃ na vaṭṭati.

"පත්තකල්ලං" යනු මේ බිම බැලීම සඳහා සුදුසු කාලය පැමිණ ඇති බවයි. බිම බැලීම සඳහා වූ මෙම සම්මුති කර්මය අනුශ්‍රාවණ ක්‍රමයට අනුව බලා හෝ සිදු කිරීම වටී. නමුත් මින් පසුව කුටි වස්තුව නියම කිරීමේ කර්මය (වස්තු දේසනා කර්මය) දේශනා කරන ලද පරිදිම ඤත්තියෙන් හා අනුශ්‍රාවණයෙන් (කම්මවාචාවෙන්) කළ යුතුය. නිකම්ම බලා සිදු කිරීම නොහොබී.

353. Kipillikānanti rattakāḷapiṅgalādibhedānaṃ yāsaṃ kāsañci kipillikānaṃ. Kipīllakānantipi pāṭho. Āsayoti nibaddhavasanaṭṭhānaṃ, yathā ca kipillikānaṃ evaṃ upacikādīnampi nibaddhavasanaṭṭhānaṃyeva āsayo veditabbo. Yattha pana te gocaratthāya āgantvā gacchanti, sabbesampi tādiso sañcaraṇappadeso avārito, tasmā tattha apanetvā sodhetvā kātuṃ vaṭṭati. Imāni tāva cha ṭhānānisattānuddayāya paṭikkhittāni.

353. "කිපිල්ලිකානං" යනු රතු, කළු, දුඹුරු ආදී විවිධ වර්ගයේ ඕනෑම කුහුඹුවන්ට නමකි. "කිපීල්ලකානං" කියාද පාඨයක් ඇත. "ආසයො" යනු නිතිපතා වසන ස්ථානයයි. කුහුඹුවන්ට මෙන්ම වේයන් ආදී සතුන්ටද නිතිපතා වසන තැනම වාසස්ථානය (ආසය) ලෙස දත යුතුය. යම් තැනකට එම සතුන් ගොදුරු සොයා පැමිණ යන්නේ නම්, එවැනි හැසිරෙන පෙදෙස් තහනම් නැත. එබැවින් එවැනි තැන්වල සතුන් ඉවත් කොට ශෝධනය කර කුටි තැනීම වටී. සතුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් මුලින්ම මෙම ස්ථාන හය (6) ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී.

Hatthīnaṃ vāti hatthīnaṃ pana nibaddhavasanaṭṭhānampi nibaddhagocaraṭṭhānampi na vaṭṭati, sīhādīnaṃ āsayo ca gocarāya pakkamantānaṃ nibaddhagamanamaggo ca na vaṭṭati. Etesaṃ gocarabhūmi na gahitā. Yesaṃ kesañcīti aññesampi vāḷānaṃ tiracchānagatānaṃ[Pg.156]. Imāni satta ṭhānāni sappaṭibhayāni bhikkhūnaṃ ārogyatthāya paṭikkhittāni. Sesāni nānāupaddavehi saupaddavāni. Tattha pubbaṇṇanissitanti pubbaṇṇaṃ nissitaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ viruhanakakhettasāmantā ṭhitaṃ. Eseva nayo aparaṇṇanissitādīsupi. Ettha pana abbhāghātanti kāraṇāgharaṃ verigharaṃ, corānaṃ māraṇatthāya katanti kurundiādīsu.

"හස්තීනං වා" යනු අලින් නිතිපතා වසන ස්ථාන හෝ නිතිපතා ගොදුරු සොයන ස්ථාන හෝ (කුටි තැනීමට) නුසුදුසුය. සිංහයන් ආදී සතුන්ගේ වාසස්ථාන හා ඔවුන් ගොදුරු සෙවීමට යන එන නිරන්තර මාවත්ද නුසුදුසුය. ඔවුන් සැරිසරන භූමිය (මෙහි නුසුදුසු තැන් ලෙස) නොගන්නා ලදී. "යෙසං කේසඤ්චි" යනු අලි, සිංහ ආදීන් හැර වෙනත් චණ්ඩ තිරිසන් සතුන්ය. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආරක්ෂාව (නීරෝගී බව) පිණිස බිය සහිත වූ මෙම ස්ථාන හත (7) ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. සෙසු ස්ථාන (පුබ්බණ්ණ නිස්සිත ආදිය) විවිධ උපද්‍රව සහිත බැවින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. එහි "පුබ්බණ්ණ නිස්සිත" යනු සප්තවිධ ධාන්‍යයන් වැවෙන කෙත්වලට ආසන්නව පිහිටි ස්ථානයයි. අපරණ්ණ නිස්සිත ආදියෙහිද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙහි "අබ්භාඝාත" යනු වධකාගාරය හෝ සතුරන් මරණ ස්ථානය බවත්, සොර සතුරන් මැරීම පිණිස කළ ගෙවල් බවත් කුරුන්දි ආදී අටුවාවල සඳහන් වේ.

Āghātananti dhammagandhikā vuccati. Susānanti mahāsusānaṃ. Saṃsaraṇanti anibbijjhagamanīyo gatapaccāgatamaggo vuccati. Sesaṃ uttānameva.

"ආඝාතන" යනු දඬුවම් වශයෙන් අත් පා ආදිය කපා දමන ස්ථානයයි. "සුසාන" යනු මහ සොහොනයි (නිරන්තරයෙන් මිනී දමන ස්ථානයයි). "සංසරණ" යනු කෙළවරක් නැතිව ගොස් නැවත හැරී ආ යුතු කෙටි මාර්ගයයි. සෙසු කොටස් අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

Na sakkā hoti yathāyuttena sakaṭenāti dvīhi balibaddehi yuttena sakaṭena ekaṃ cakkaṃ nibbodakapatanaṭṭhāne ekaṃ bahi katvā āvijjituṃ na sakkā hoti. Kurundiyaṃ pana ‘‘catūhi yuttenā’’ti vuttaṃ. Samantā nisseṇiyā anuparigantunti nisseṇiyaṃ ṭhatvā gehaṃ chādentehi na sakkā hoti samantā nisseṇiyā āvijjituṃ. Iti evarūpe sārambhe ca aparikkamane ca ṭhāne na kāretabbā. Anārambhe pana saparikkamane kāretabbā, taṃ vuttapaṭipakkhanayena pāḷiyaṃ āgatameva.

"සුදුසු පරිදි යෙදූ කරත්තයකින් නොහැකි වේ" යනු ගොනුන් දෙදෙනෙකු බැඳි කරත්තයක එක රෝදයක් වැහි වතුර වැටෙන සීමාව තුළත් අනෙක් රෝදය ඉන් පිටතත් තබා කරත්තය කරකැවීමට නොහැකි වීමයි. කුරුන්දි අටුවාවෙහි "ගොනුන් හතර දෙනෙකු බැඳි කරත්තයකින්" යැයි පවසා ඇත. "ඉණිමඟකින් වටේට යාමට" යනු ඉණිමඟක් මත සිට වහල සෙවිලි කරන්නන්ට ඉණිමඟ ගෙන වටේට යාමට නොහැකි වීමයි. මෙබඳු වූ සාරම්භ (සතුන් හෝ බෝග සහිත) හා අපරික්කමන (පරිවාර ඉඩක් නැති) ස්ථානයන්හි කුටි නොකරවිය යුතුය. අනාරම්භ හා සපරික්කමන ස්ථානයන්හි කරවිය යුතුය. එය වදාළ කරුණු වලට විරුද්ධ අර්ථයෙන් පාලියෙහිම සඳහන් වී ඇත.

Puna saññācikā nāmāti evamādi ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane saññācikāya kuṭiṃ kāreyyā’’ti evaṃ vuttasaṃyācikādīnaṃ atthappakāsanatthaṃ vuttaṃ.

නැවතත් "සඤ්ඤාචිකා නාම" යනාදී වශයෙන් වදාළේ "ඉදින් භික්ෂුවක් බිම නියම කරවා නොගෙන, අපරික්කමන ස්ථානයක තමාගේම ඉල්ලීම මත කුටියක් කරවන්නේ නම්" යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද පදයන්හි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිසයි.

Payoge dukkaṭanti evaṃ adesitavatthukaṃ vā pamāṇātikkantaṃ vā kuṭiṃ kāressāmīti araññato rukkhā haraṇatthāya vāsiṃ vā pharasuṃ vā niseti dukkaṭaṃ, araññaṃ pavisati dukkaṭaṃ, tattha allatiṇāni chindati dukkaṭena saddhiṃ pācittiyaṃ, sukkhāni chindati dukkaṭaṃ. Rukkhesupi eseva nayo. Bhūmiṃ sodheti khaṇati, paṃsuṃ uddharati, cināti; evaṃ yāva pācīraṃ bandhati tāva pubbapayogo nāma hoti. Tasmiṃ pubbapayoge sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭena saddhiṃ pācittiyaṃ, dukkaṭaṭṭhāne dukkaṭaṃ, tato paṭṭhāya sahapayogo nāma. Tattha thambhehi kātabbāya thambhaṃ ussāpeti, dukkaṭaṃ. Iṭṭhakāhi cinitabbāya iṭṭhakaṃ ācināti, dukkaṭaṃ. Evaṃ yaṃ yaṃ upakaraṇaṃ yojeti, sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ. Tacchantassa hatthavāre hatthavāre tadatthāya gacchantassa pade pade dukkaṭaṃ. Evaṃ kataṃ pana dārukuṭṭikaṃ vā iṭṭhakakuṭṭikaṃ vā silākuṭṭikaṃ vā antamaso paṇṇasālampi sabhitticchadanaṃ limpissāmīti [Pg.157] sudhāya vā mattikāya vā limpantassa payoge payoge yāva thullaccayaṃ na hoti, tāva dukkaṭaṃ. Etaṃ pana dukkaṭaṃ mahālepeneva vaṭṭati, setarattavaṇṇakaraṇe vā cittakamme vā anāpatti.

"ප්‍රයෝගයෙහි (කටයුත්තෙහි) දුකුළා වේ" යනු මෙසේ නියම නොකළ බිමක හෝ ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය කුටියක් කරන්නෙමි යන අදහසින් වනයෙන් ලී ගෙන ඒම සඳහා වෑයක් හෝ පොරවක් මුවහත් කරයි නම් දුකුළා ඇවැත් වේ. වනයට වදියි නම් දුකුළා වේ. එහි අමු තණකොළ කපයි නම් දුකුළා සහිත පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. වියළි තණකොළ කපයි නම් දුකුළා වේ. ගස් සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයමයි. බිම ශෝධනය කරයිද, හාරයිද, පස් ඉවත් කරයිද, ගඩොල් අතුරයිද, මෙසේ පවුර බඳින තෙක් කාලය "පූර්ව ප්‍රයෝගය" නමි. එම පූර්ව ප්‍රයෝගයේදී සියලු තැන්හි පාචිත්තිය ලැබෙන තැන දුකුළා සමඟ පාචිත්තියද, දුකුළා ලැබෙන තැන දුකුළාද වේ. ඉන්පසුව "සහප්‍රයෝගය" නමි. එහි කුළුණු වලින් කළ යුතු කුටියක් සඳහා කුළුණක් සිටුවයි නම් දුකුළා වේ. ගඩොල්වලින් කළ යුත්තක් සඳහා ගඩොල් බදියි නම් දුකුළා වේ. මෙසේ යම් යම් උපකරණයක් යොදයිද, ඒ සෑම ප්‍රයෝගයකදීම දුකුළා ඇවැත් වේ. ලී වඩන භික්ෂුවට වැඩ කරන වාරයක් පාසා දුකුළා වේ. ඒ සඳහා යන භික්ෂුවට පියවරක් පාසා දුකුළා වේ. මෙසේ කරන ලද ලී බිත්ති සහිත හෝ ගඩොල් බිත්ති සහිත හෝ ගල් බිත්ති සහිත හෝ අවසානයේ පන්සලක් වුවද, බිත්ති හා වහල සමඟ මැටි හෝ හුණු ගාන්නෙමි යි මැටි ගාන්නාට තුල්ලච්චය ඇවැත් වන තෙක් සෑම ප්‍රයෝගයකදීම දුකුළා ඇවැත් වේ. මෙම දුකුළා ඇවැත මහලේපය (බහුලව ආලේප කිරීම) නිසාම වේ. සුදු හෝ රතු පැහැ ගැන්වීමේදී හෝ චිත්‍ර කර්මයේදී ඇවැත් නොවේ.

Ekaṃ piṇḍaṃ anāgateti yo sabbapacchimo eko lepapiṇḍo, taṃ ekaṃ piṇḍaṃ asampatte kuṭikamme. Idaṃ vuttaṃ hoti, idāni dvīhi piṇḍehi niṭṭhānaṃ gamissatīti tesu paṭhamapiṇḍadāne thullaccayanti.

"එක් පිඬක් නොපැමිණි කල්හි" යනු සියල්ලටම අවසාන වූ යම් මැටි පිඬක් ඇද්ද, එම මැටි පිඬ ගෑමට පෙර, එනම් කුටියේ කටයුත්ත අවසන් වීමට පෙර යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: "දැන් මැටි පිඬු දෙකකින් වැඩ අවසන් වන්නේය" යන අවස්ථාවෙහි, ඉන් පළමු මැටි පිඬ ගෑමෙන් තුල්ලච්චය ඇවැත් වේ යන්නයි.

Tasmiṃ piṇḍe āgateti yaṃ ekaṃ piṇḍaṃ anāgate kuṭikamme thullaccayaṃ hoti, tasmiṃ avasānapiṇḍe āgate dinne ṭhapite lepassa ghaṭitattā āpatti saṅghādisesassa. Evaṃ lempantassa ca antolepe vā antolepena saddhiṃ bhittiñca chadanañca ekābaddhaṃ katvā ghaṭite bahilepe vā bahilepena saddhiṃ ghaṭite saṅghādiseso. Sace pana dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā aṭṭhapetvāva mattikāya limpati, tasmiñca tassokāsaṃ puna vaḍḍhetvā vā avaḍḍhetvā vā ṭhapite lepo na ghaṭīyati rakkhati tāva, puna limpantassa pana ghaṭitamatte saṅghādiseso. Sace taṃ ṭhapiyamānaṃ paṭhamaṃ dinnalepena saddhiṃ nirantarameva hutvā tiṭṭhati, paṭhamameva saṅghādiseso. Upacikāmocanatthaṃ aṭṭhaṅgulamattena appattacchadanaṃ katvā bhittiṃ limpati, anāpatti. Upacikāmocanatthameva heṭṭhā pāsāṇakuṭṭaṃ katvā taṃ alimpitvā upari limpati, lepo na ghaṭiyati nāma, anāpattiyeva.

එම මැටි පිණ්ඩය (පිරියම් කිරීමේදී) එක් මැටි පිණ්ඩයක් ගෙන එන විට තවමත් කුටි කර්මය අවසන් නොවූයේ නම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ. එම අවසාන මැටි පිණ්ඩය තැබූ විට, එනම් ආලේපනය එකට සම්බන්ධ වූ විට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. මෙලෙස පිරියම් කරන විට ඇතුළත ආලේපනයෙන් හෝ ඇතුළත ආලේපනය සමඟ බිත්තිය හා වහළය එකට සම්බන්ධ කොට පිරියම් කළහොත් හෝ පිටත ආලේපනයෙන් පිටත පිරියම් කිරීම් සමඟ සම්බන්ධ වුවහොත් සංඝාදිසේස වේ. ඉදින් දොරවල් හෝ කවුළු පියන් සවි නොකර මැට්ටෙන් පිරියම් කරන්නේ නම්, පසුව එම දොර කවුළු තබන ස්ථානය විශාල කර හෝ විශාල නොකර සවිකරන විට ආලේපනය එකට සම්බන්ධ නොවන්නේ නම් එතෙක් ඇවැතින් ආරක්ෂා වේ. නැවත පිරියම් කරන විට ආලේපන ස්පර්ශ වූ සැණින් සංඝාදිසේස වේ. ඉදින් එය සවිකරන විටම පෙර ගෑ මැටි සමඟ නොකැඩී එකට පවතින්නේ නම් මුලින්ම සංඝාදිසේස වේ. වේයන්ගෙන් ආරක්ෂා වීම පිණිස අඟල් අටක පමණ ප්‍රමාණයක් වහළයට නොගෑවෙන සේ ඉතිරි කර බිත්තිය පිරියම් කරයි නම් ඇවැත් නැත. වේයන්ගෙන් ආරක්ෂා වීමටම යටින් ගල් බිත්තියක් බැඳ එය පිරියම් නොකර ඉහළ කොටස පිරියම් කරයි නම් ආලේපනය එකට සම්බන්ධ වූවා නොවේ, එබැවින් ඇවැත් නැත.

Iṭṭhakakuṭṭikāya iṭṭhakāhiyeva vātapāne ca dhūmanettāni ca karoti, lepaghaṭaneneva āpatti. Paṇṇasālaṃ limpati, lepaghaṭaneneva āpatti. Tattha ālokatthāya aṭṭhaṅgulamattaṃ ṭhapetvā limpati, lepo na ghaṭīyati nāma, anāpattiyeva. Sace ‘‘vātapānaṃ laddhā ettha ṭhapessāmī’’ti karoti, vātapāne ṭhapite lepaghaṭanena āpatti. Sace mattikāya kuṭṭaṃ karoti, chadanalepena saddhiṃ ghaṭane āpatti. Eko ekapiṇḍāvasesaṃ katvā ṭhapeti, añño taṃ disvā ‘‘dukkataṃ ida’’nti vattasīsena limpati ubhinnampi anāpatti.

ගඩොල් බිත්ති ඇති කුටියක ගඩොල්වලින්ම කවුළු හා දුම් කවුළු කරයි නම්, ආලේපනය සම්බන්ධ වීමෙන්ම ඇවැත් වේ. පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ කුටියක්) පිරියම් කරයි නම්, ආලේපනය සම්බන්ධ වීමෙන් ඇවැත් වේ. එහි ආලෝකය පිණිස අඟල් අටක පමණ ඉඩක් තබා පිරියම් කරයි නම්, ආලේපනය සම්බන්ධ වූවා නොවන බැවින් ඇවැත් නැත. ඉදින් "කවුළුවක් ලැබුණු පසු මෙහි සවිකරමි" යි සිතා කරන්නේ නම්, කවුළුව සවිකර ආලේපනය සම්බන්ධ වූ විට ඇවැත් වේ. ඉදින් මැට්ටෙන් බිත්තියක් කරයි නම්, වහළයේ ආලේපනය සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් ඇවැත් වේ. එක් භික්ෂුවක් (ඇවැත් වේ යැයි බියෙන්) එක මැටි පිණ්ඩයක ඉඩක් ඉතිරි කර තබයි. වෙනත් භික්ෂුවක් එය දැක "මෙය අඩුවක්" යැයි සිතා වත් පිළිවෙත් සම්පූර්ණ කිරීමේ අදහසින් එය පිරියම් කරයි නම් දෙදෙනාටම ඇවැත් නැත.

354. Bhikkhu kuṭiṃ karotīti evamādīni chattiṃsa catukkāni āpattibhedadassanatthaṃ vuttāni, tattha sārambhāya dukkaṭaṃ, aparikkamanāya dukkaṭaṃ[Pg.158], pamāṇātikkantāya saṅghādiseso, adesitavatthukāya saṅghādiseso, etesaṃ vasena vomissakāpattiyo veditabbā.

354. "භික්ෂුවක් කුටියක් කරවන්නේ නම්" යනාදී වශයෙන් ඇවැත්වල ප්‍රභේද දැක්වීම පිණිස සූතිස් (36) සතරක් (සතර බැගින් වූ කොටස්) වදාරන ලදී. එහිදී (ගස්වැල් ආදියට) හානි කිරීම නිසා දුක්කට ඇවැත් ද, වටා ඉඩ නොතැබීම නිසා දුක්කට ඇවැත් ද, ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාම නිසා සංඝාදිසේස ඇවැත් ද, භික්ෂූන් ලවා වස්තුව පෙන්වා නොගැනීම නිසා සංඝාදිසේස ඇවැත් ද වශයෙන් මේවායේ බලපෑමෙන් මිශ්‍ර වූ ඇවැත් දත යුතුය.

355. Āpatti dvinnaṃ saṅghādisesena dvinnaṃ dukkaṭānantiādīsu ca dvīhi saṅghādisesehi saddhiṃ dvinnaṃ dukkaṭānantiādinā nayena attho veditabbo.

355. "ඇවැත් දෙකක් සංඝාදිසේසයෙන්, ඇවැත් දෙකක් දුක්කටයෙන්" යනාදී පාඨයන්හි, සංඝාදිසේස ඇවැත් දෙකක් සමඟ දුක්කට ඇවැත් දෙකක් ද වශයෙන් යන ක්‍රමයට අර්ථය දත යුතුය.

361. So ce vippakate āgacchatītiādīsu pana ayaṃ atthavinicchayo. Soti samādisitvā pakkantabhikkhu. Vippakateti aniṭṭhite kuṭikamme. Aññassa vā dātabbāti aññassa puggalassa vā saṅghassa vā cajitvā dātabbā. Bhinditvā vā puna kātabbāti kittakena bhinnā hoti, sace thambhā bhūmiyaṃ nikhātā, uddharitabbā. Sace pāsāṇānaṃ upari ṭhapitā, apanetabbā. Iṭṭhakacitāya yāva maṅgaliṭṭhakā tāva kuṭṭā apacinitabbā. Saṅkhepato bhūmisamaṃ katvā vināsitā bhinnā hoti, bhūmito upari caturaṅgulamattepi ṭhite abhinnāva. Sesaṃ sabbacatukkesu pākaṭameva. Na hettha aññaṃ kiñci atthi, yaṃ pāḷianusāreneva dubbiññeyyaṃ siyā.

361. "ඔහු ඉදින් වැඩ නිමවීමට පෙර පැමිණෙන්නේ නම්" යනාදී පාඨයන්හි අර්ථ විනිශ්චය මෙසේය: 'ඔහු' යනු (වැඩ) පවරා පිටත්ව ගිය භික්ෂුවයි. 'විප්පකතේ' යනු කුටි කර්මය නිම නොවූ කල්හිය. 'වෙනත් අයෙකුට දිය යුතුය' යනු වෙනත් පුද්ගලයෙකුට හෝ සංඝයාට අයිතිය අත්හැර දිය යුතුය යන්නයි. 'කඩා නැවත කළ යුතුය' යන්නෙහි කොපමණ ප්‍රමාණයකින් කැඩූ විට කැඩුවා නම් වේද? ඉදින් කනු පොළොවෙහි සිටුවා ඇත්නම් ඒවා උදුරා දැමිය යුතුය. ඉදින් ගල් මත තබා ඇත්නම් ඒවා ඉවත් කළ යුතුය. ගඩොලින් බැඳි කුටියක නම් මුල් ගඩොල දක්වා බිත්ති ඉවත් කළ යුතුය. කෙටියෙන් පවසතොත්, පොළොවට සමතලා වන සේ විනාශ කළ විට එය 'කැඩූ' බවට පත්වේ. පොළොවෙන් උඩට අඟල් හතරක ප්‍රමාණයක් හෝ ඉතිරිව තිබේ නම් එය නොකැඩූ බවටම ගැනේ. සෙසු සියලු සතර බැගින් වූ කොටස්වල (සතරුක්කයන්හි) අර්ථය පැහැදිලිය. පාලි පෙළට අනුව තේරුම් ගැනීමට අපහසු වෙනත් කිසිවක් මෙහි නැත.

363. Attanā vippakatantiādīsu pana attanā āraddhaṃ kuṭiṃ. Attanā pariyosāpetīti mahāmattikāya vā thusamattikāya vā yāya kataṃ pariyositabhāvaṃ pāpetukāmo hoti, tāya avasānapiṇḍaṃ dento pariyosāpeti.

363. "තමා විසින් ආරම්භ කළ" යනාදී පාඨයන්හි තමා විසින්ම ආරම්භ කරන ලද කුටිය අදහස් වේ. "තමා විසින්ම අවසන් කරයි" යනු මහත් වූ මැට්ටෙන් හෝ දහයියා මිශ්‍ර මැට්ටෙන් හෝ කුමන මැට්ටකින් වැඩ අවසන් කිරීමට කැමති වේද, එම මැටි පිණ්ඩයෙන් අවසාන කොටස තබා වැඩ නිම කිරීමයි.

Parehi pariyosāpetīti attanova atthāya parehi pariyosāpeti. Attanā vā hi vippakatā hotu parehi vā ubhayehi vā, taṃ ce attano atthāya attanā vā pariyosāpeti, parehi vā pariyosāpeti, attanā ca parehi cāti yuganaddhaṃ vā pariyosāpeti, saṅghādisesoyevāti ayamettha vinicchayo.

"අන්‍යයන් ලවා අවසන් කරවයි" යනු තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා අන්‍යයන් ලවා වැඩ අවසන් කරවීමයි. තමා විසින් හෝ අන්‍යයන් විසින් හෝ දෙපාර්ශවයම විසින් හෝ ආරම්භ කරන ලද වැඩ නිම නොවූ කුටියක්, තමාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස තමාම හෝ අන්‍යයන් ලවා හෝ දෙදෙනාම එක්ව හෝ අවසන් කරන්නේ නම් එය සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ යන්න මෙහි විනිශ්චයයි.

Kurundiyaṃpana vuttaṃ – ‘‘dve tayo bhikkhū ‘ekato vasissāmā’ti karonti, rakkhati tāva, avibhattattā anāpatti. ‘Idaṃ ṭhānaṃ tava, idaṃ mamā’ti vibhajitvā karonti āpatti. Sāmaṇero ca bhikkhu ca ekato karonti, yāva avibhattā tāva rakkhati. Purimanayena vibhajitvā karonti, bhikkhussa āpattī’’ti.

කුරුන්දි අටුවාවෙහි මෙසේ පවසා ඇත – "භික්ෂූන් දෙතුන් දෙනෙකු 'එක්ව වසන්නෙමු' යි පවසා කුටියක් කරවයි නම්, එය බෙදා වෙන් කර නොමැති නිසා ඇවැතින් ආරක්ෂා වේ, ඇවැත් නැත. 'මේ කොටස ඔබටයි, මේ කොටස මටයි' කියා බෙදා වෙන් කර සාදන්නේ නම් ඇවැත් වේ. සාමණේර නමක සහ භික්ෂුවක එක්ව සාදන්නේ නම්, බෙදා වෙන් නොකරන තාක් ඇවැතින් ආරක්ෂා වේ. පෙර කී ක්‍රමයට බෙදා වෙන් කර සාදන්නේ නම් භික්ෂුවට ඇවැත් වේ."

364. Anāpatti [Pg.159] leṇetiādīsu leṇaṃ mahantampi karontassa anāpatti. Na hettha lepo ghaṭīyati. Guhampi iṭṭhakāguhaṃ vā silāguhaṃ vā dāruguhaṃ vā bhūmiguhaṃ vā mahantampi karontassa anāpatti.

364. "ලෙන් ආදියේදී ඇවැත් නැත" යන්නෙහි, ඉතා විශාල ලෙනක් කළ ද ඇවැත් නැත. මන්ද මෙහිදී ආලේපනය සම්බන්ධ වීමක් සිදු නොවන බැවිනි. ගඩොල් ලෙනක්, ගල් ලෙනක්, ලී ලෙනක් හෝ පස් ලෙනක් (උමඟක්) වේවා, ඉතා විශාලව කළ ද ඇවැත් නැත.

Tiṇakuṭikāyāti sattabhūmikopi pāsādo tiṇapaṇṇacchadano ‘‘tiṇakuṭikā’’ti vuccati. Aṭṭhakathāsu pana kukkuṭacchikagehanti chadanaṃ daṇḍakehi jālabaddhaṃ katvā tiṇehi vā paṇṇehi vā chāditakuṭikāva vuttā, tattha anāpatti. Mahantampi tiṇacchadanagehaṃ kātuṃ vaṭṭati, ullittādibhāvo eva hi kuṭiyā lakkhaṇaṃ, so ca chadanameva sandhāya vuttoti veditabbo. Caṅkamanasālāyaṃ tiṇacuṇṇaṃ paripatati ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ogumphetvā ullittāvalittaṃ kātu’’ntiādīni (cūḷava. 260) cettha sādhakāni, tasmā ubhato pakkhaṃ vā kūṭabaddhaṃ vā vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā yaṃ ‘‘imaṃ etassa gehassa chadana’’nti chadanasaṅkhepena kataṃ hoti, tassa bhittilepena saddhiṃ lepe ghaṭite āpatti. Sace pana ullittāvalittacchadanassa gehassa leparakkhaṇatthaṃ upari tiṇena chādenti, ettāvatā tiṇakuṭi nāma na hoti. Kiṃ panettha adesitavatthukappamāṇātikkantapaccayāva anāpatti, udāhu sārambhaaparikkamanapaccayāpīti sabbatthāpi anāpatti. Tathā hi tādisaṃ kuṭiṃ sandhāya parivāre vuttaṃ –

"තණ කුටිය" යනු මහල් හතක් ඇති ප්‍රාසාදයක් වුවද තණකොළ හෝ කොළ සෙවිලි කර ඇත්නම් එය 'තණ කුටියක්' ලෙස හැඳින්වේ. අටුවාවන්හි පවසන්නේ දඬුවලින් දැලක් මෙන් බැඳ තණකොළ හෝ කොළ සෙවිලි කළ කුටිය තණ කුටිය බවයි. එහි ඇවැත් නැත. තණ සෙවිලි කළ විශාල නිවසක් වුවද සෑදීම කැපය. මන්ද යත්, කුටියක ලක්ෂණය වන්නේ ඇතුළත හා පිටත පිරියම් කර තිබීමයි. එය වහළය සම්බන්ධයෙන්ම වදාරන ලද්දක් බව දත යුතුය. "සක්මන් ශාලාවේ තණකොළ කුඩු වැටේ... මහණෙනි, වසා පිරියම් කිරීමට අනුදනිමි" යනාදී පාඨයන් මෙයට සාධක වේ. එබැවින් දෙපසට බෑවුම් ඇති හෝ කූටාගාර හෝ වටකුරු හෝ සතරැස් හෝ වේවා, යම් වහළක් "මෙය මෙම ගෙයි වහළයයි" කියා වහළය ලෙස සකසන ලදද, එහි ආලේපනය බිත්තියේ ආලේපනය සමඟ සම්බන්ධ වූ විට ඇවැත් වේ. ඉදින් පිරියම් කළ වහළය ඇති ගෙයක ආලේපනය ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස ඉහළින් තණකොළ සෙවිලි කරයි නම්, එයින් එය තණ කුටියක් බවට පත් නොවේ. මෙහිදී ඇවැත් නොවන්නේ භික්ෂූන් ලවා වස්තුව පෙන්වා නොගැනීම සහ ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාම නිසා පමණක් ද? නැතහොත් හානි කිරීම සහ වටා ඉඩ නොතැබීම යන කරුණු නිසා ද? යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්, මේ සියලු කරුණු නිසාම ඇවැත් නොවන බවයි. එබඳු කුටියක් අරභයා පරිවාර පාලියෙහි මෙසේ වදාරා ඇත -

‘‘Bhikkhu saññācikāya kuṭiṃ karoti;

Adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ;

Sārambhaṃ aparikkamanaṃ anāpatti;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

"භික්ෂුවක් තමා සඳහාම කුටියක් කරවයි. එය වස්තුව පෙන්වා නොගත්, ප්‍රමාණය ඉක්මවූ, හානි කළ, වටා ඉඩ නොතැබූ එකක් වුවද ඇවැත් නැත. මෙය දක්ෂයන් විසින් කල්පනා කරන ලද ප්‍රශ්නයකි."

Aññassatthāyāti kuṭilakkhaṇappattampi kuṭiṃ aññassa upajjhāyassa vā ācariyassa vā saṅghassa vā atthāya karontassa anāpatti. Yaṃ pana ‘‘āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’ntiādi pāḷiyaṃ vuttaṃ, taṃ yathāsamādiṭṭhāya akaraṇapaccayā vuttaṃ.

අන්‍යයන් උදෙසා යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුටියක ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූවක් වුවද, තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට හෝ ආචාර්යයන් වහන්සේට හෝ සංඝයා වහන්සේට හෝ අන්‍යයෙකු උදෙසා කරවන්නාට ඇවතක් සිදු නොවන බවයි. පාලියෙහි "ඇවැත් කරන්නා වූ අයට දුකුළා ඇවැත් තුනක් වේ" යනාදී වශයෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය නියම කළ පරිදි නොකිරීමේ හේතුවෙන් පවසන ලද්දකි.

Vāsāgāraṃ ṭhapetvā sabbatthāti attano vasanatthāya agāraṃ ṭhapetvā aññaṃ uposathāgāraṃ vā jantāgharaṃ vā bhojanasālā vā aggisālā vā bhavissatīti kāreti, sabbattha anāpatti. Sacepissa hoti ‘‘uposathāgārañca bhavissati, ahañca vasissāmi jantāgharañca bhojanasālā [Pg.160] ca aggisālā ca bhavissati, ahañca vasissāmī’’ti kāritepi ānāpattiyeva. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘anāpattī’’ti vatvā ‘‘attano vāsāgāratthāya karontasseva āpattī’’ti vuttaṃ. Ummattakassa ādikammikānañca āḷavakānaṃ bhikkhūnaṃ anāpatti.

වාසස්ථානය හැර අන් සෑම තැනකදීම යනු තමන්ගේ වාසය සඳහා වන ගෘහය හැර, වෙනත් උපෝසථාගාරයක් හෝ ජන්තාඝරයක් හෝ භෝජන ශාලාවක් හෝ අග්ගිශාලාවක් හෝ වේවායි සිතා කරවන්නේ නම්, ඒ සෑම තැනකදීම ඇවැත් සිදු නොවේ. ඉදින් ඔහුට "මෙය උපෝසථාගාරයක් ද වන්නේය, මම ද එහි වාසය කරන්නෙමි, ජන්තාඝරයක් ද භෝජන ශාලාවක් ද අග්ගිශාලාවක් ද වන්නේය, මම ද එහි වාසය කරන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් සිතුවිල්ලක් ඇතිව කරවනු ලැබුවද ඇවැත් නොවේ. මහාපච්චරියෙහි "ඇවැත් නැත" යන්න පවසා, "තම වාසස්ථානය පිණිසම කරවන්නාට පමණක් ඇවැත් වේ" යයි පවසා ඇත. උමතු වූ අයට ද, ආදිකම්මිකයන්ට ද, ආළවක භික්ෂූන්ට ද ඇවැත් නැත.

Samuṭṭhānādīsu chasamuṭṭhānaṃ kiriyañca kiriyākiriyañca, idañhi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ karoto kiriyato samuṭṭhāti, vatthuṃ adesāpetvā karoto kiriyākiriyato, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියේදී සමුට්ඨාන හයකි, කිරිය හා කිරියාකිරිය ද වේ. මෙහි භූමිය පෙන්වා දී ප්‍රමාණය ඉක්මවා කරවන්නාට නොකටයුතු නිර්මාණය කිරීම නිසා කිරියෙන් සමුට්ඨානය වේ. භූමිය නොපෙන්වා කරවන්නාට නොකටයුතු නිර්මාණය කිරීම හා කළ යුතු පෙන්වා දීම නොකිරීම යන කරුණු නිසා කිරියාකිරියෙන් සමුට්ඨානය වේ. සංඥාවෙන් මිදීමක් නැත, අචිත්තකය, පණ්ණත්තිවජ්ජය, කායකර්මය, වචීකර්මය, තිචිත්තකය සහ තිවේදනය වේ.

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කුටිකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. 7. විහාරකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

365. Tena samayenāti vihārakārasikkhāpadaṃ. Tattha kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Ghositārāmeti ghositassa ārāme. Ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kārito, tasmā ‘‘ghositārāmo’’ti vuccati. Channassāti bodhisattakāle upaṭṭhākachannassa. Vihāravatthuṃ, bhante, jānāhīti vihārassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ, bhante, jānāhi. Ettha ca vihāroti na sakalavihāro, eko āvāso, tenevāha – ‘‘ayyassa vihāraṃ kārāpessāmī’’ti.

365. ඒ සමයෙහි යන්න විහාරකාර ශික්ෂාපදයයි. එහි කොසඹෑ නුවර යනු එවැනි නමක් ඇති නගරයෙහිය. ඝෝෂිතාරාමයෙහි යනු ඝෝෂිත සිටුතුමාගේ ආරාමයෙහිය. ඝෝෂිත නම් සිටුවරයා විසින් එය කරවන ලද බැවින් "ඝෝෂිතාරාමය" යයි කියනු ලැබේ. ඡන්නයාට යනු බෝධිසත්ව කාලයෙහි උපස්ථායක වූ ඡන්නයාටය. ස්වාමීනි, විහාර භූමිය දැනගත මැනව යනු ස්වාමීනි, විහාරය පිහිටුවිය යුතු ස්ථානය සොයා බැලුව මැනව යන්නයි. මෙහි විහාරය යනු මුළු ආරාමයම නොව, එක් වාසස්ථානයකි. එබැවින් "ආර්යයන් වහන්සේට විහාරයක් කරවන්නෙමි" යි පැවසීය.

Cetiyarukkhanti ettha cittīkataṭṭhena cetiyaṃ, pūjārahānaṃ devaṭṭhānānametaṃ adhivacanaṃ, ‘‘cetiya’’nti sammataṃ rukkhaṃ cetiyarukkhaṃ. Gāmena pūjitaṃ gāmassa vā pūjitanti gāmapūjitaṃ. Eseva nayo sesapadesupi. Apicettha janapadoti ekassa rañño rajje ekeko koṭṭhāso. Raṭṭhanti sakalarajjaṃ veditabbaṃ, sakalarajjampi hi kadāci kadāci tassa rukkhassa pūjaṃ karoti, tena vuttaṃ ‘‘raṭṭhapūjita’’nti. Ekindriyanti kāyindriyaṃ sandhāya vadanti. Jīvasaññinoti sattasaññino.

චෛත්‍ය වෘක්ෂය යන්නෙහි ගෞරව කරන ලද අර්ථයෙන් චෛත්‍යය නම් වේ, පිදිය යුතු දේවස්ථානවලට මෙය නමකි. චෛත්‍යය යයි සම්මත ගස චෛත්‍ය වෘක්ෂයයි. ගම විසින් පිදූ හෝ ගමකට අයත් පිදූ ගස ගාමපූජිත නම් වේ. සෙසු පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. තවද මෙහි ජනපදය යනු එක් රජෙකුගේ රාජ්‍යයෙහි එක් එක් කොටසකි. රට යනු මුළු රාජ්‍යයම බව දත යුතුය. මුළු රටම වුවද ඇතැම් විට එම වෘක්ෂයට පූජා පවත්වන බැවින් "රට්ඨපූජිත" යයි කියන ලදී. එක් ඉන්ද්‍රියයක් ඇති යනු කායින්ද්‍රියය (කය) අරභයා පවසන්නකි. ජීව සඥා ඇත්තෝ යනු සත්ව සඥා ඇත්තෝය.

366. Mahallakanti sassāmikabhāvena saṃyācikakuṭito mahantabhāvo etassa atthīti mahallako. Yasmā vā vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkamenapi kātuṃ vaṭṭati, tasmā pamāṇamahantatāyapi mahallako[Pg.161], taṃ mahallakaṃ. Yasmā panassa taṃ pamāṇamahattaṃ sassāmikattāva labbhati, tasmā tadatthadassanatthaṃ ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko vuccatī’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ kuṭikārasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ saddhiṃ samuṭṭhānādīhi. Sassāmikabhāvamattameva hi ettha kiriyato samuṭṭhānābhāvo pamāṇaniyamābhāvo ca viseso, pamāṇaniyamābhāvā ca catukkapārihānīti.

366. මහල්ලක යනු දායකයෙකු සිටින බැවින් සංයාචික කුටියට වඩා විශාල බව මෙහි ඇති බැවින් මහල්ලක නම් වේ. නැතහොත් භූමිය පෙන්වා දී ප්‍රමාණය ඉක්මවා වුවද කළ හැකි බැවින් ප්‍රමාණයෙන් විශාල වූයේ ද මහල්ලක නම් වේ. එම විහාරයේ ප්‍රමාණයෙන් විශාල බව දායකයෙකු සිටින නිසාම ලැබෙන බැවින්, එම අර්ථය දැක්වීම සඳහා "මහල්ලක නම් දායකයෙකු ඇති විහාරයයි" යනුවෙන් පද බෙදීම කරන ලදී. සමුට්ඨාන ආදිය සමඟ සෙසු සියල්ල කුටිකාර ශික්ෂාපදයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. දායකයෙකු සිටින බව පමණක්ම මෙහි විශේෂත්වය වන අතර, කිරිය (කිරීම) හේතුවෙන් සමුට්ඨානයක් නොමැති වීම ද ප්‍රමාණ නියමයක් නොමැති වීම ද විශේෂ වේ. ප්‍රමාණ නියමයක් නොමැති බැවින් සතර අවස්ථාවන්ගෙන් (චතුක්ක) පිරිහීම සිදු වේ.

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

විහාරකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

8. පළමු දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

380. Tena samayena buddho bhagavāti duṭṭhadosasikkhāpadaṃ. Tattha veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ, taṃ kira veḷuhi ca parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ tena ‘‘veḷuvana’’nti vuccati, kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu tena ‘‘kalandakanivāpa’’ti vuccati.

380. ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ යන්න දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපදයයි. එහි වේළුවනයෙහි කලන්දකනිවාපයෙහි යන්නෙහි වේළුවනය යනු එම උයනේ නමයි. එය උණ ගස්වලින් ද අඩි දහඅටක් උසැති පවුරකින් ද වටවී තිබූ අතර, ද්වාර මණ්ඩප හා කොත්වලින් යුක්ත වූ, නිල් පැහැයෙන් බබළන මනරම් ස්ථානයක් වූ බැවින් "වේළුවනය" යයි කියනු ලැබේ. එහි ලේනුන්ට ආහාර දුන් බැවින් "කලන්දකනිවාපය" යයි කියනු ලැබේ.

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato, surāmadena matto divāseyyaṃ supi, parijanopissa sutto rājāti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkami. Atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā rañño abhimukho āgacchati, taṃ disvā rukkhadevatā ‘‘rañño jīvitaṃ dassāmī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi, rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo nivatto, so taṃ disvā ‘‘imāya kāḷakāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi, tasmā taṃ tatopabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti hi kāḷakānaṃ etaṃ nāmaṃ.

අතීතයෙහි එක්තරා රජෙක් එහි උයන් කෙළිය පිණිස පැමිණ, මද්‍යපානයෙන් මත්ව දහවල් කාලයෙහි නිදාගත්තේය. ඔහුගේ පිරිවර ද රජු නිදා සිටින බව දැන, මල් පලතුරු ආදියෙන් පොළඹවනු ලැබ එහා මෙහා ගියහ. එකල රා සුවඳ නිසා එක්තරා බෙන සහිත ගසකින් කළු සර්පයෙකු නික්ම රජු දෙසට පැමිණියේය. එය දුටු රුක් දේවතාවිය "රජුට ජීවිතය දෙන්නෙමි" යි සිතා ලේනෙකුගේ වේශයෙන් පැමිණ කන් අසල ශබ්ද කළාය. රජු අවදි විය, කළු සර්පයා හැරී ගියේය. රජු එය දැක "මේ ලේනා විසින් මට ජීවිතය දෙන ලදී" යි සිතා එහි ලේනුන්ට ආහාර (ගොදුරු) නියම කළේය, අභය දානය ද ප්‍රකාශ කළේය. එතැන් පටන් එය "කලන්දකනිවාපය" යන නමට පත් විය. කලන්දක යනු ලේනුන්ට නමකි.

Dabboti tassa therassa nāmaṃ. Mallaputtoti mallarājassa putto. Jātiyā sattavassena arahattaṃ sacchikatanti thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo. Yaṃkiñci sāvakena pattabbaṃ sabbaṃ tena anuppattanti sāvakena pattabbaṃ [Pg.162] nāma tisso vijjā, catasso paṭisambhidā, cha abhiññā, nava lokuttaradhammāti idaṃ guṇajātaṃ, taṃ sabbaṃ tena anuppattaṃ hoti. Natthi cassa kiñci uttari karaṇīyanti catūsu saccesu, catūhi maggehi, soḷasavidhassa kiccassa katattā idānissa kiñci uttari karaṇīyaṃ natthi. Katassa vā paticayoti tasseva katassa kiccassa puna vaḍḍhanampi natthi, dhotassa viya vatthassa paṭidhovanaṃ pisitassa viya gandhassa paṭipisanaṃ, pupphitassa viya ca pupphassa paṭipupphananti. Rahogatassāti rahasi gatassa. Paṭisallīnassāti tato tato paṭikkamitvā sallīnassa, ekībhāvaṃ gatassāti vuttaṃ hoti.

දබ්බ යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නමයි. මල්ලපුත්ත යනු මල්ල රජුගේ පුත්‍රයාය. උපතින් සත් වසකින් අරිහත් භාවය සාක්ෂාත් කරන ලදී යන්නෙහි තෙරුන් වහන්සේ සත් හැවිරිදි වියේදීම සංවේගය ලබා පැවිදි වී, කෙස් බාන අවස්ථාවේදීම අරිහත් භාවයට පත් වූ බව දත යුතුය. ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ලැබිය යුතු යම්තාක් ගුණ ඇද්ද, ඒ සියල්ල උන්වහන්සේ විසින් ලඟා කර ගන්නා ලදී. ශ්‍රාවකයෙකු විසින් ලැබිය යුතු ත්‍රිවිද්‍යාව, සිව්පිළිසිඹියාව, ෂඩභිඥා, නවලෝකෝත්තර ධර්ම යන මේ ගුණ සමූහය උන්වහන්සේ විසින් සම්පූර්ණ කරන ලදී. උන්වහන්සේට මින් මතු කළ යුතු කිසිවක් නැත යනු සතර සත්‍යය පිළිබඳව සතර මාර්ගයන්ගෙන් දහසය ආකාර කෘත්‍යයන් නිම කළ බැවින් දැන් උන්වහන්සේට මින් මතු කළ යුතු කිසිදු කටයුත්තක් නැත. කළ දෙයෙහි නැවත රැස් කිරීමක් නැත යනු ඒ කළා වූ කෘත්‍යයෙහිම නැවත වැඩීමක් නැත යන්නයි. එය සෝදන ලද වස්ත්‍රයක් නැවත සේදීමක් නැත්තාක් මෙන් ද, අඹරන ලද සුවඳ විලවුන් නැවත ඇඹරීමක් නැත්තාක් මෙන් ද, පිපුණු මලක් නැවත පිපීමක් නැත්තාක් මෙන් ද වේ. රහෝගත යනු හුදෙකලා ස්ථානයකට ගිය බවයි. පටිසල්ලීන යනු ඒ ඒ අරමුණුවලින් ඉවත්ව එකම අරමුණක සමාධිගත වූ, හුදෙකලා බවට පත් වූ බව පැවසේ.

Atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi – ‘‘yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyya’’nti thero kira attano katakiccabhāvaṃ disvā ‘‘ahaṃ imaṃ antimasarīraṃ dhāremi, tañca kho vātamukhe ṭhita padīpo viya aniccatāmukhe ṭhitaṃ, nacirasseva nibbāyanadhammaṃ yāva na nibbāyati tāva kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintento iti paṭisañcikkhati – ‘‘tiroraṭṭhesu bahū kulaputtā bhagavantaṃ adisvāva pabbajanti, te bhagavantaṃ ‘passissāma ceva vandissāma cā’ti dūratopi āgacchanti, tatra yesaṃ senāsanaṃ nappahoti, te silāpaṭṭakepi seyyaṃ kappenti. Pahomi kho panāhaṃ attano ānubhāvena tesaṃ kulaputtānaṃ icchāvasena pāsādavihāraaḍḍhayogādīni mañcapīṭhakattharaṇādīni ca senāsenāni nimminitvā dātuṃ. Punadivase cettha ekacce ativiya kilantarūpā honti, te gāravena bhikkhūnaṃ purato ṭhatvā bhattānipi na uddisāpenti, ahaṃ kho pana nesaṃ bhattānipi uddisituṃ pahomī’’ti. Iti paṭisañcikkhantassa ‘‘atha kho āyasmato dabbassa mallaputtassa etadahosi – ‘yannūnāhaṃ saṅghassa senāsanañca paññapeyyaṃ bhattāni ca uddiseyya’’nti.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්තයන් වහන්සේට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: "මම සංඝයා වහන්සේලා උදෙසා සේනාසන පැනවීමත්, දානය නියම කිරීමත් කරන්නේ නම් මැනවි." ඒ මහා තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ කළ යුතු සියලු මඟ කටයුතු නිම කළ බව (අර්හත්වය) දැක, "මම මේ අවසන් ශරීරය දරා සිටිමි. එය සුළඟට හසුවූ පහනක් මෙන් අනිත්‍ය ස්වභාවයට පත්ව ඇත, නොබෝ කලකින් නිවී යන ස්වභාවය ඇත්තකි. ශරීරය පවතින තාක් කල් මම සංඝයා වහන්සේලාට කිනම් වෙය්‍යාවච්චයක් (සේවයක්) කරන්නෙම්ද?" යයි කල්පනා කරමින් මෙසේ සලකා බැලූහ: "වෙනත් රටවල සිටින බොහෝ කුලපුත්‍රයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව නොදැකම පැවිදි වෙති. ඔවුහු 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දකිමු, වඳිමු' යයි සිතා දුර බැහැර සිට වැඩම කරති. එහිදී ඔවුන්ට සේනාසන ප්‍රමාණවත් නොවන විට, ඔවුහු ගල්තලා මත පවා සැතපෙති. මාගේ ආනුභාවයෙන් එම කුලපුත්‍රයන්ගේ කැමැත්ත පරිදි ප්‍රාසාද, අඩයෝග ආදී විහාර ද, ඇඳ පුටු ඇතිරිලි සහිත සේනාසන ද මවා දීමට මට හැකියාව ඇත. තවද, පසු දිනෙක ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉතා වෙහෙසට පත්ව සිටිති. උන්වහන්සේලා සංඝයා කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා භික්ෂූන් ඉදිරියේ සිටගෙන තමන්ට දානය නියම කරන ලෙස ඉල්ලා නොසිටිති. මට ඔවුන් උදෙසා දානය නියම කිරීමට ද හැකියාව ඇත." මෙලෙස සලකා බලන ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්තයන් වහන්සේට "මම සංඝයා වහන්සේලා උදෙසා සේනාසන පැනවීමත්, දානය නියම කිරීමත් කරන්නේ නම් මැනවි" යන අදහස ඇති විය.

Nanu ca imāni dve ṭhānāni bhassārāmatādimanuyuttassa yuttāni, ayañca khīṇāsavo nippapañcārāmo, imassa kasmā imāni paṭibhaṃsūti? Pubbapatthanāya coditattā. Sabbabuddhānaṃ kira imaṃ ṭhānantaraṃ pattā sāvakā hontiyeva. Ayañca padumuttarassa bhagavato kāle aññatarasmiṃ kule paccājāto imaṃ ṭhānantaraṃ pattassa bhikkhuno ānubhāvaṃ disvā aṭṭhasaṭṭhiyā bhikkhusatasahassehi [Pg.163] saddhiṃ bhagavantaṃ satta divasāni nimantetvā mahādānaṃ datvā pādamūle nipajjitvā ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa uppannakāle ahampi itthannāmo tumhākaṃ sāvako viya senāsanapaññāpako ca bhattuddesako ca assa’’nti patthanaṃ akāsi. Bhagavā anāgataṃsañāṇaṃ pesetvā addasa, disvā ca ito kappasatasahassassa accayena gotamo nāma buddho uppajjissati, tadā tvaṃ dabbo nāma mallaputto hutvā jātiyā sattavasso nikkhamma pabbajitvā arahattaṃ sacchikarissasi, imañca ṭhānantaraṃ lacchasī’’ti byākāsi. So tatopabhuti dānasīlādīni pūrayamāno devamanussasampattiṃ anubhavitvā amhākaṃ bhagavato kāle tena bhagavatā byākatasadisameva arahattaṃ sacchākāsi. Athassa rahogatassa ‘‘kinnu kho ahaṃ saṅghassa veyyāvaccaṃ kareyya’’nti cintayato tāya pubbapatthanāya coditattā imāni dve ṭhānāni paṭibhaṃsūti.

මේ කරුණු දෙක (සේනාසන හා දාන කටයුතු) සාමාන්‍යයෙන් යෝග්‍ය වන්නේ කථාබහෙහි නියැලී සිටීමට කැමති අයට නොවේද? මේ ආයුෂ්මත් දබ්බ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි ක්ෂීණාශ්‍රව වූ, ප්‍රපංචයන්හි නොඇලෙන උත්තමයෙකි. එවන් උතුමෙකුට මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ මන්ද? එය අතීත ප්‍රාර්ථනාවක බලපෑම නිසා සිදු වූවකි. සියලු බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ කාලයන්හි මෙවැනි තනතුරු ලබන ශ්‍රාවකයෝ සිටිති. උන්වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි එක්තරා කුලයක ඉපදී, මෙවැනි තනතුරක් දැරූ භික්ෂුවකගේ ආනුභාවය දැක, භික්ෂූන් වහන්සේලා හය ලක්ෂ අසූදහසක් සමඟ බුදුරජාණන් වහන්සේට සත් දිනක් මහා දානයක් පවත්වා, පාමුල වැතිර මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කළහ: "අනාගතයේ ඔබ වහන්සේ වැනි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයක මමත් මෙවැනිම සේනාසන පනවන සහ දාන නියම කරන ශ්‍රාවකයෙකු වෙම්වා!" බුදුරජාණන් වහන්සේ අනාගතංස ඥානයෙන් බලා, "මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පසු ගෝතම නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වන සේක. එවිට ඔබ දබ්බ නම් මල්ලපුත්‍රයෙක් වී, සත් හැවිරිදි වියේදී පැවිදිව අර්හත්වය ලබා මෙම තනතුර ලබනු ඇත" යයි විවරණ දුන් සේක. උන්වහන්සේ එතැන් පටන් දාන ශීලාදී පින්කම් පුරා, දෙව් මිනිස් සම්පත් අනුභව කර, අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි එම විවරණය පරිදිම අර්හත්වය සාක්ෂාත් කළහ. ඉන්පසු හුදකලාව සිටින උන්වහන්සේට "මම සංඝයාට කිනම් සේවයක් කරම්ද" යයි සිතන විට, අතීත ප්‍රාර්ථනාව නිසා මෙම අදහස් දෙක පහළ විය.

Athassa etadahosi – ‘‘ahaṃ kho anissarosmi attani, satthārā saddhiṃ ekaṭṭhāne vasāmi, sace maṃ bhagavā anujānissati, imāni dve ṭhānāni samādiyissāmī’’ti bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā dabbo mallaputto…pe… bhattāni ca uddisitu’’nti. Atha naṃ bhagavā ‘‘sādhu sādhu dabbā’’ti sampahaṃsetvā yasmā arahati evarūpo agatigamanaparibāhiro bhikkhu imāni dve ṭhānāni vicāretuṃ, tasmā ‘‘tena hi tvaṃ dabba saṅghassa senāsanañca paññapehi bhattāni ca uddisā’’ti āha. Bhagavato paccassosīti bhagavato vacanaṃ patiassosi abhimukho assosi, sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: "මම මා ගැනම තීරණ ගැනීමට ස්වාධීන නොවෙමි, මම ශාස්තෘන් වහන්සේ සමඟ එකම තැන වාසය කරමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට අවසර දෙන්නේ නම් පමණක් මම මේ වගකීම් දෙක භාර ගනිමි." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. ඒ බව "එවිට ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්තයන් වහන්සේ... දානය නියම කිරීමට" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "සාදු! සාදු! දබ්බ" යයි පවසමින් උන්වහන්සේව දිරිමත් කළ සේක. මෙවැනි අගතියෙන් තොර භික්ෂුවක් මෙම කටයුතු දෙක මෙහෙයවීමට සුදුසු බැවින්, "එසේ නම් දබ්බ, ඔබ සංඝයාගේ සේනාසන පනවන්න, දානය නියම කරන්න" යයි වදාළ සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්තේය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසට හැරී, ඒ වචනයට සවන් දී එය ඉතා කැමැත්තෙන් පිළිගත් බවයි.

Paṭhamaṃ dabbo yācitabboti kasmā bhagavā yācāpeti? Garahamocanatthaṃ. Passati hi bhagavā ‘‘anāgate dabbassa imaṃ ṭhānaṃ nissāya mettiyabhumajakānaṃ vasena mahāupaddavo uppajjissati, tatra keci garahissanti ‘ayaṃ tuṇhībhūto attano kammaṃ akatvā kasmā īdisaṃ ṭhānaṃ vicāretī’ti. Tato aññe vakkhanti ‘ko imassa doso eteheva yācitvā ṭhapito’ti evaṃ garahato muccissatī’’ti. Evaṃ garahamocanatthaṃ yācāpetvāpi puna yasmā asammate bhikkhusmiṃ saṅghamajjhe kiñci kathayamāne khiyyanadhammo uppajjati ‘‘ayaṃ kasmā saṅghamajjhe uccāsaddaṃ karoti, issariyaṃ dassetī’’ti. Sammate pana kathente [Pg.164] ‘‘māyasmanto kiñci avacuttha, sammato ayaṃ, kathetu yathāsukha’’nti vattāro bhavanti. Asammatañca abhūtena abbhācikkhantassa lahukā āpatti hoti dukkaṭamattā. Sammataṃ pana abbhācikkhato garukatarā pācittiyāpatti hoti. Atha sammato bhikkhu āpattiyā garukabhāvena verīhipi duppadhaṃsiyataro hoti, tasmā taṃ āyasmantaṃ sammannāpetuṃ ‘‘byattena bhikkhunā’’tiādimāha. Kiṃ pana dve sammutiyo ekassa dātuṃ vaṭṭantīti? Na kevalaṃ dve, sace pahoti, terasāpi dātuṃ vaṭṭanti. Appahontānaṃ pana ekāpi dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā dātuṃ vaṭṭati.

පළමුව දබ්බ තෙරුන්ගෙන් ආරාධනා කරවා ගත යුතුය යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නියම කළේ මන්ද? එය ගර්හාවෙන් (දොස් නැගීමෙන්) මුදවා ගැනීම සඳහාය. අනාගතයේදී දබ්බ තෙරුන්ගේ මේ තනතුර නිසා මෙත්තිය-භුම්මජක භික්ෂූන්ගෙන් මහත් කරදරයක් පැමිණෙන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු සේක. එහිදී ඇතැමෙක් "මොහු නිහඬව තමන්ගේ කාර්යයක් නොකර මෙවැනි තනතුරක් දරන්නේ මන්ද?" යයි දොස් නගනු ඇත. එවිට අනෙක් භික්ෂූන් "මොහුගේ වරද කුමක්ද? සංඝයා විසින්ම ආරාධනා කර මොහුව පත් කළා නොවේද?" යයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහු ගර්හාවෙන් නිදහස් වේ. මෙලෙස දොස් නැගීමෙන් මුදවා ගැනීමට ආරාධනා කරවා, නැවතත් සම්මුතියකින් පත් නොකළ භික්ෂුවක් සංඝයා මැද යමක් පවසන විට, "මොහු ඇයි සංඝයා මැද මෙතරම් හයියෙන් කතා කරන්නේ, අධිපතිකමක් පෙන්වනවාද?" යයි ගැරහීමේ ස්වභාවයක් ඇති විය හැක. නමුත් සම්මුතියෙන් පත් කළ භික්ෂුවක් කතා කරන විට, "ආයුෂ්මතුනි, කිසිවක් නොකියන්න, මොහු සම්මුතියෙන් පත් වූවෙකි, කැමති පරිදි කතා කළත් කමක් නැත" යයි පවසන්නෝ සිටිති. තවද සම්මුතියක් නැති භික්ෂුවකට අභූත චෝදනා කරන්නෙකුට සිදුවන්නේ දුක්කට නම් වූ සුළු ඇවතකි. නමුත් සම්මුතියෙන් පත් වූවෙකුට චෝදනා කරන්නාට වඩාත් බරපතල වූ පාචිත්තිය ඇවතක් සිදුවේ. එවිට සම්මුතියෙන් පත් වූ භික්ෂුව ඇවතෙහි බරපතලකම නිසා සතුරන් විසින් පවා පහසුවෙන් පහර දිය නොහැකි අයෙක් වේ. එබැවින් ඒ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේව සම්මුතියෙන් පත් කිරීමට "වියත් භික්ෂුවක් විසින්" යනාදිය වදාරන ලදී. එක් අයෙකුට සම්මුතීන් දෙකක් දිය හැකිද? දෙකක් පමණක් නොව, හැකියා ඇත්නම් සම්මුතීන් දහතුනක් වුවද දිය හැක. නමුත් හැකියා නැති අයට එක් සම්මුතියක් වුවද දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට බෙදා දීම සුදුසුය.

382. Sabhāgānanti guṇasabhāgānaṃ, na mittasanthavasabhāgānaṃ. Tenevāha ‘‘ye te bhikkhū suttantikā tesaṃ ekajjha’’ntiādi. Yāvatikā hi suttantikā honti, te uccinitvā ekato tesaṃ anurūpameva senāsanaṃ paññapeti; evaṃ sesānaṃ. Kāyadaḷhībahulāti kāyassa daḷhībhāvakaraṇabahulā, kāyaposanabahulāti attho. Imāyapime āyasmanto ratiyāti imāya saggamaggassa tiracchānabhūtāya tiracchānakathāratiyā. Acchissantīti viharissanti.

382. 'සභාගානං' යනු ගුණවලින් සමාන වූවන් මිස හුදු මිත්‍රත්වය නිසා සමාන වූවන් නොවේ. එබැවින් "යම් ඒ සූත්‍රධර භික්ෂූහු වෙත්ද, ඔවුන් එක්තැනක..." යනාදිය වදාරන ලදී. සූත්‍රධර භික්ෂූන් කොපමණ සිටිත්ද, ඔවුන්ව තෝරාගෙන ඔවුන්ට ගැළපෙන සේනාසන පනවයි. සෙසු අයටද එසේමය. 'කායදළ්හීබහුලා' යනු ශරීරය ශක්තිමත් කිරීමට හා පෝෂණය කිරීමට උත්සාහ කරන්නන්ය. 'මේ ආයුෂ්මතුන්ගේ මේ ඇල්මෙන්' යනු ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගයට බාධා පමුණුවන තිරිසන් කතාවෙහි ඇති ඇල්ම නිසාය. 'අච්ඡිස්සන්ති' යනු වාසය කරනු ඇත යන්නයි.

Tejodhātuṃ samāpajjitvā tenevālokenāti tejokasiṇacatutthajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññāñāṇena aṅgulijalanaṃ adhiṭṭhāya teneva tejodhātusamāpattijanitena aṅgulijālālokenāti attho. Ayaṃ pana therassa ānubhāvo nacirasseva sakalajambudīpe pākaṭo ahosi, taṃ sutvā iddhipāṭihāriyaṃ daṭṭhukāmā apisu bhikkhū sañcicca vikāle āgacchanti. Te sañcicca dūre apadisantīti jānantāva dūre apadisanti. Kathaṃ? ‘‘Amhākaṃ āvuso dabba gijjhakūṭe’’ti iminā nayena.

“තේජෝධාතුවට සමවැදී එම ආලෝකයෙන්” යනු තේජෝ කසිණය අරමුණු කොටගත් චතුර්ථ ධ්‍යානයට සමවැදී, එයින් නැගී සිට අභිඥා ඤාණයෙන් ඇඟිල්ල දැල්වීමට අධිෂ්ඨාන කොට, එම තේජෝධාතු සමාපත්තියෙන් හටගත් ඇඟිලි දැල්ලෙහි ආලෝකයෙන්ම යනු අර්ථයයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ මෙම ආනුභාවය නොබෝ කලකින්ම මුළු දඹදිව පුරාම ප්‍රකට විය. එය අසා සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය දැකීමට කැමති වූ භික්ෂූහු පවා සිතාමතාම අකාලයෙහි පැමිණෙති. ඔවුන් සිතාමතාම දුර බැහැර ස්ථාන ගැන පවසන්නේ තමන් දන්නා නමුත් යම් දුරක් පෙන්වා දීම පිණිසයි. ඔවුන් පවසන්නේ කෙසේද? “ඇවැත්නි දබ්බය, අපගේ (සෙනසුන) ගිජුකුළු පව්වෙහි” යනාදී ක්‍රමයෙනි.

Aṅguliyā jalamānāya purato purato gacchatīti sace eko bhikkhu hoti, sayameva gacchati. Sace bahū honti, bahū attabhāve nimmināti. Sabbe attanā sadisā eva senāsanaṃ paññapenti.

“දැල්වෙන ඇඟිල්ලෙන් යුතුව ඉදිරියෙන් ඉදිරියෙන් වඩින්නේය” යනු ඉදින් එක් භික්ෂුවක් පමණක් වේ නම් තමන් වහන්සේම වඩින සේක. ඉදින් බොහෝ භික්ෂූහු වෙත් නම් බොහෝ ආත්මභාවයන් මවා ගනිති. ඒ මවාගත් සියලු රූපයන් තමන් වහන්සේටම සමාන වී සෙනසුන් පනවති.

Ayaṃ mañcotiādīsu pana there ‘‘ayaṃ mañco’’ti vadante nimmitāpi attano attano gatagataṭṭhāne ‘‘ayaṃ mañco’’ti vadanti; evaṃ sabbapadesu. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatā –

“මේ ඇඳය” යනාදී තැන්හි ස්ථවිරයන් වහන්සේ “මේ ඇඳය” යි පවසන කල්හි, මවාගත් රූපයන්ද තමන් ගිය ගිය ස්ථානයන්හි “මේ ඇඳය” යි පවසති. සියලු පදයන්හි මෙසේමය. මෙය මවාගත් රූපයන්ගේ ස්වභාවය හෙවත් ධර්මතාවයයි.

‘‘Ekasmiṃ [Pg.165] bhāsamānasmiṃ, sabbe bhāsanti nimmitā;

Ekasmiṃ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te’’ti.

“එක් අයෙකු කතා කරන කල්හි මවාගත් සියල්ලෝම කතා කරති. එක් අයෙකු නිශ්ශබ්දව වාඩි වී සිටින කල්හි ඒ සියල්ලෝම නිශ්ශබ්ද වෙති.”

Yasmiṃ pana vihāre mañcapīṭhādīni na paripūranti, tasmiṃ attano ānubhāvena pūrenti. Tena nimmitānaṃ avatthukavacanaṃ na hoti.

යම් වෙහෙරෙක ඇඳ පුටු ආදිය ප්‍රමාණවත් නොවේද, එහි ස්වකීය ආනුභාවයෙන් ඒවා සම්පූර්ණ කරති. එබැවින් මවාගත් රූපයන් පවසන වචනය පදනම් විරහිත හෝ අසත්‍ය නොවන්නේය.

Senāsanaṃ paññapetvā punadeva veḷuvanaṃ paccāgacchatīti tehi saddhiṃ janapadakathaṃ kathento na nisīdati, attano vasanaṭṭhānameva paccāgacchati.

“සෙනසුන් පනවා නැවත වේළුවනයටම වඩින සේක” යනු ඒ භික්ෂූන් සමඟ ජනපද කථා (පිටිසර කතා) කරමින් වාඩි වී නොසිටින අතර, තමන් වහන්සේගේ වාසස්ථානයටම වහා පෙරළා වඩින සේක.

383. Mettiyabhūmajakāti mettiyo ceva bhūmajako ca, chabbaggiyānaṃ aggapurisā ete. Lāmakāni ca bhattānīti senāsanāni tāva navakānaṃ lāmakāni pāpuṇantīti anacchariyametaṃ. Bhattāni pana salākāyo pacchiyaṃ vā cīvarabhoge vā pakkhipitvā āloḷetvā ekamekaṃ uddharitvā paññāpenti, tānipi tesaṃ mandapuñatāya lāmakāni sabbapacchimāneva pāpuṇanti. Yampi ekacārikabhattaṃ hoti, tampi etesaṃ pattadivase lāmakaṃ vā hoti, ete vā disvāva paṇītaṃ adatvā lāmakameva denti.

383. “මෙත්තිය-භුම්මජක” යනු මෙත්තිය සහ භුම්මජක යන භික්ෂූන් දෙදෙනාය. මොවුහු සදවග මහණුන්ගේ ප්‍රධානීන් වෙති. “ලාමක වූ (අඩු ගුණැති) භෝජන” යනු, නවක මහණුන්ට මුලින්ම ලාමක සෙනසුන් ලැබීම පුදුමයක් නොවේ. එහෙත් භෝජන ලැබීමේදී සලාක (කූරු) කූඩයක හෝ සිවුරු නැම්මක දමා කළඹා එක බැගින් තෝරා පවරති. එහිදී ඔවුන්ගේ අල්ප පුණ්‍යවන්තකම නිසා සියල්ලටම අගින් ලැබෙන ලාමක භෝජනම ඔවුන්ට ලැබේ. යම් ඒකචාරික (විශේෂිත) භෝජනයක් වේද, එයද ඔවුන්ට වාරය පැමිණෙන දිනයෙහි ලාමක එකක්ම වේ. නැතහොත් දායකයෝ මොවුන් දැක ප්‍රණීත දානය නොදී ලාමක දෑ ම දෙති.

Abhisaṅkhārikanti nānāsambhārehi abhisaṅkharitvā kataṃ susajjitaṃ, susampāditanti attho. Kaṇājakanti sakuṇḍakabhattaṃ. Bilaṅgadutiyanti kañjikadutiyaṃ.

“අභිසංඛාරික” යනු විවිධ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් මනාව පිළියෙළ කරන ලද, මනාව සකස් කරන ලද පිණ්ඩපාතය යනු අර්ථයයි. “කණාජක” යනු කුඩු සහිත බතයි. “බිලංගදුතිය” යනු කාඩි හොදි හෝ ඇඹුල් කැඳ දෙවැනි භාජනය ලෙස ඇති (බත) යි.

Kalyāṇabhattikoti kalyāṇaṃ sundaraṃ ativiya paṇītaṃ bhattamassāti kalyāṇabhattiko, paṇītadāyakattā bhatteneva paññāto. Catukkabhattaṃ detīti cattāri bhattāni deti, taddhitavohārena pana ‘‘catukkabhatta’’nti vuttaṃ. Upatiṭṭhitvā parivisatīti sabbakammante vissajjetvā mahantaṃ pūjāsakkāraṃ katvā samīpe ṭhatvā parivisati. Odanena pucchantīti odanahatthā upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ bhante odanaṃ demā’’ti pucchanti, evaṃ karaṇattheyeva karaṇavacanaṃ hoti. Esa nayo sūpādīsu.

“කල්‍යාණ භත්තික” යනු ඉතා යහපත් වූ, අතිශයින් ප්‍රණීත වූ භෝජන පූජා කරන තැනැත්තාය. ප්‍රණීත දානයක් දෙන බැවින් ඔහු භෝජනයෙන්ම ප්‍රකට විය. “සතර දෙනෙකුට දන් දෙයි” යන්න තද්ධිත ව්‍යවහාරයෙන් “චතුක්කභත්ත” යයි කියනු ලැබේ. “ළඟ සිට උපස්ථාන කරමින් වළඳවයි” යනු සියලු වැඩකටයුතු පසෙක ලා, මහත් පූජා සත්කාර පවත්වා සමීපයේ සිට වළඳවන බවයි. “බතින් විමසති” යනු අතෙහි බත් ඇතිව පැමිණ “ස්වාමීනි, බත් පිළිගන්වමුද?” යි විමසීමයි. මෙහි කරණාර්ථයෙහිම කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. වෑංජන ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Svātanāyāti sve bhavo bhattaparibhogo svātano tassatthāya, svātanāya sve kattabbassa bhattaparibhogassatthāyāti vuttaṃ hoti. Uddiṭṭhaṃ hotīti pāpetvā dinnaṃ hoti. Mettiyabhūmajakānaṃ kho gahapatīti idaṃ thero asamannāharitvā āha. Evaṃbalavatī hi tesaṃ [Pg.166] mandapuññatā, yaṃ sativepullappattānampi asamannāhāro hoti. Ye jeti ettha jeti dāsiṃ ālapati.

“ස්වාතනාය” යනු හෙට දිනට නියමිත භෝජන පරිභෝගය උදෙසා යනුයි. “උද්දිෂ්ඨ කරන ලදී” යනු වාරය පමුණුවා දෙන ලදී යන්නයි. “ගෘහපතිය, මෙත්තිය-භුම්මජකයන් හටය” යන මෙය දබ්බ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අකුසල විපාකයන් මෙනෙහි නොකර (අවිචාරවත් ලෙස) පැවසූහ. ඔවුන්ගේ අල්ප පුණ්‍යවන්තකම කොතරම් ප්‍රබලද යත්, මනා සිහි නුවණ ඇති රහතන් වහන්සේලාට පවා ඔවුන් කෙරෙහි සිහිය නැති වේ. “යේ ජේ” යන්නෙහි “ජේ” යනු වැඩකාරිය ඇමතීම සඳහා යොදන වචනයකි.

Hiyyo kho āvuso amhākanti rattiṃ sammantayamānā atītaṃ divasabhāgaṃ sandhāya ‘‘hiyyo’’ti vadanti. Na cittarūpanti na cittānurūpaṃ, yathā pubbe yattakaṃ icchanti, tattakaṃ supanti, na evaṃ supiṃsu, appakameva supiṃsūti vuttaṃ hoti.

“ඇවැත්නි, ඊයේ අපට” යනු රාත්‍රියෙහි සාකච්ඡා කරමින් ගෙවී ගිය දහවල් කාලය අරභයා “ඊයේ” යයි පවසති. “සිතේ හැටියට නොවේ” යනු සිතට එකඟව හෝ සෑහීමකට පත්වන අයුරින් නොවේ යන්නයි. පෙර යම්තාක් නිදාගැනීමට කැමති වූවෝද, එපමණටම නිදා ගත්තෝය. දැන් එසේ නිදාගන්නට නොලැබී ඉතා ස්වල්ප වේලාවක් පමණක් නිදාගත් බව මෙයින් පැවසේ.

Bahārāmakoṭṭhaketi veḷuvanavihārassa bahidvārakoṭṭhake. Pattakkhandhāti patitakkhandhā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā nisinnā. Pajjhāyantāti padhūpāyantā.

“විහාරයට පිටත දොරකොටුවෙහි” යනු වේළුවන විහාරයේ බාහිර දොරටු මණ්ඩපයෙහි ය. “කඩා වැටුණු කර ඇත්තෝ” යනු ගෙල ඇටය පහත් කොට, බිමට නැඹුරු වී වාඩි වී සිටින්නෝ ය. “කල්පනා කරමින්” යනු ක්‍රෝධ නමැති දුම පිට කරමින් (කෝපයෙන් තැවෙමින්) සිටීමයි.

Yato nivātaṃ tato savātanti yattha nivātaṃ appakopi vāto natthi, tattha mahāvāto uṭṭhitoti adhippāyo. Udakaṃ maññe ādittanti udakaṃ viya ādittaṃ.

“යම් තැනක සුළඟක් නැතිද, එතැනින් මහා සුළඟක් ආවේය” යනු ස්වල්ප වූ හෝ සුළඟක් නැති තැනක, මහා සුළඟක් පැන නැගුණේය යන මෙත්තියා භික්ෂුණියගේ අදහසයි. “දිය ඇවිළුණාක් මෙනි” යනු ජලය ගිනි ගත්තාක් වැනි යන්නයි.

384. Sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ kattāti tvaṃ dabba evarūpaṃ kattā sarasi. Atha vā sarasi tvaṃ dabba evarūpaṃ yathāyaṃ bhikkhunī āha, kattā dhāsi evarūpaṃ, yathāyaṃ bhikkhunī āhāti evaṃ yojetvāpettha attho daṭṭhabbo. Ye pana ‘‘katvā’’ti paṭhanti tesaṃ ujukameva.

384. “දබ්බය, ඔබ මෙබඳු දෙයක් කළ බව මතකද?” යනු ඔබ මෙබඳු ක්‍රියාවක් කළ බව සිහිපත් කරන්නේද යන්නයි. එසේත් නැතිනම්, දබ්බය, මේ භික්ෂුණිය පවසන අයුරින් මෙබඳු දෙයක් කළ බව මතකද? මේ භික්ෂුණිය පවසන අයුරින් මෙබඳු ක්‍රියාවක් කළේ ඔබද? යනාදී වශයෙන් මෙහි අර්ථය සම්බන්ධ කොට දත යුතුය. යම් කෙනෙක් “කත්වා” (කොට) කියා කියවන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ අර්ථය සෘජු හා පැහැදිලි වෙයි.

Yathā maṃ bhante bhagavā jānātīti thero kiṃ dasseti. Bhagavā bhante sabbaññū, ahañca khīṇāsavo, natthi mayhaṃ vatthupaṭisevanā, taṃ maṃ bhagavā jānāti, tatrāhaṃ kiṃ vakkhāmi, yathā maṃ bhagavā jānāti tathevāhaṃ daṭṭhabboti.

“ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා යම් සේ දන්නා සේක්ද” යන්නෙන් ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්නේ කුමක්ද? “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥ වන සේක. මමද ක්ෂීණාශ්‍රවයෙක් වෙමි. මට වස්තු පටිසේවනයක් (කාම සේවනයක්) නැත. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන්නා සේක. එහිදී මම කුමක් පවසම්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා යම් සේ දන්නා සේක්ද, එලෙසින්ම මා දත යුතුය” යන්නයි.

Na kho dabba dabbā evaṃ nibbeṭhentīti ettha na kho dabba paṇḍitā yathā tvaṃ parappaccayena nibbeṭhesi, evaṃ nibbeṭhenti; api ca kho yadeva sāmaṃ ñātaṃ tena nibbeṭhentīti evamattho daṭṭhabbo. Sace tayā kataṃ katanti iminā kiṃ dasseti? Na hi sakkā parisabalena vā pakkhupatthambhena vā akārako kārako kātuṃ, kārako vā akārako kātuṃ, tasmā yaṃ sayaṃ kataṃ vā akataṃ vā tadeva vattabbanti dasseti. Kasmā pana bhagavā jānantopi ‘‘ahaṃ jānāmi, khīṇāsavo tvaṃ; natthi tuyhaṃ doso, ayaṃ bhikkhunī [Pg.167] musāvādinī’’ti nāvocāti? Parānuddayatāya. Sace hi bhagavā yaṃ yaṃ jānāti taṃ taṃ vadeyya, aññena pārājikaṃ āpannena puṭṭhena ‘‘ahaṃ jānāmi tvaṃ pārājiko’’ti vattabbaṃ bhaveyya, tato so puggalo ‘‘ayaṃ pubbe dabbaṃ mallaputtaṃ suddhaṃ katvā idāni maṃ asuddhaṃ karoti; kassa dāni kiṃ vadāmi, yatra satthāpi sāvakesu chandāgatiṃ gacchati; kuto imassa sabbaññubhāvo’’ti āghātaṃ bandhitvā apāyūpago bhaveyya, tasmā bhagavā imāya parānuddayatāya jānantopi nāvoca.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'දබ්බය, පණ්ඩිතයෝ ඔබ මෙන් අන්‍යයන්ගේ වචන කෙරෙහි විශ්වාසය තබා කරුණු නිරවුල් නොකරති. එසේ නොව, තමන් විසින්ම දැනගත් කරුණින්ම කරුණු නිරවුල් කරති' යන්න මෙහි අදහසයි. 'ඔබ විසින් කරන ලද්දක් නම්, එය කළ බව පවසන්න' යන මෙයින් කුමක් පෙන්වා දෙයිද? පිරිසකගේ බලයෙන් හෝ පිරිසකගේ අනුබලයෙන් හෝ වරද නොකළ අයෙකු කළ අයෙකු ලෙස කිරීමට හෝ වරද කළ අයෙකු නොකළ අයෙකු ලෙස කිරීමට හෝ නොහැකිය. එබැවින් තමා විසින් කළ හෝ නොකළ දෙයම පැවසිය යුතු බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සියල්ල දැන සිටියදීත්, 'මම දනිමි, ඔබ රහතන් වහන්සේ නමකි, ඔබට කිසිදු වරදක් නැත, මේ මෙහෙණිය බොරු පවසන්නියකි' යැයි වදාළේ නැත්තේ මන්ද? එය අන්‍යයන් කෙරෙහි වූ අනුකම්පාව නිසාය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ දන්නා සෑම කරුණක්ම වදාරන්නේ නම්, පාරාජිකාවකට පත් වූ වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් විමසූ විට 'මම දනිමි, ඔබ පාරාජිකා වූවෙකි' යැයි පැවසිය යුතු වන්නේය. එවිට එම පුද්ගලයා, 'මෙම බුදුරජාණන් වහන්සේ මීට පෙර මල්ලපුත්ත දබ්බ හිමියන් පිරිසිදු පුද්ගලයෙකු ලෙස තීරණය කොට දැන් මාව අපිරිසිදු පුද්ගලයෙකු කරයි; ශාස්තෘන් වහන්සේ පවා ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි ඡන්දයෙන් අගතියට යන්නේ නම් දැන් මම කාට කුමක් පවසන්නද? මොහුගේ සර්වඥභාවය කොහිද?' යනාදී වශයෙන් වෛර බැඳගෙන අපායගාමී විය හැකිය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන් කෙරෙහි වූ මෙම මහා කරුණාව නිසා සියල්ල දැන සිටියදීත් එසේ වදාළේ නැත.

Kiñca bhiyyo upavādaparivajjanatopi nāvoca. Yadi hi bhagavā evaṃ vadeyya, evaṃ upavādo bhaveyya ‘‘dabbassa mallaputtassa vuṭṭhānaṃ nāma bhāriyaṃ, sammāsambuddhaṃ pana sakkhiṃ labhitvā vuṭṭhito’’ti. Idañca vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānā ‘‘buddhakālepi sakkhinā suddhi vā asuddhi vā hoti mayaṃ jānāma, ayaṃ puggalo asuddho’’ti evaṃ pāpabhikkhū lajjimpi vināseyyunti. Apica anāgatepi bhikkhū otiṇṇe vatthusmiṃ codetvā sāretvā ‘‘sace tayā kataṃ, ‘kata’nti vadehī’’ti lajjīnaṃ paṭiññaṃ gahetvā kammaṃ karissantīti vinayalakkhaṇe tantiṃ ṭhapento ‘‘ahaṃ jānāmī’’ti avatvāva ‘‘sace tayā kataṃ, ‘kata’nti vadehī’’ti āha.

තවද, අපවාදයන්ගෙන් වැළකීම පිණිස ද එසේ වදාළේ නැත. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාරන්නේ නම්, 'මල්ලපුත්ත දබ්බ හිමියන්ගේ ඇවතින් නැගී සිටීම බැරෑරුම් එකකි, නමුත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සාක්ෂිකරුවෙකු ලෙස ලැබීම නිසා උන්වහන්සේ පිරිසිදු විය' යනුවෙන් අපවාදයක් ඇති විය හැකිය. මෙය ඇවතින් නැගී සිටීමේ ලක්ෂණය ලෙස සලකා, 'බුදුන් කල පවා සාක්ෂි මගින් පිරිසිදු බව හෝ අපිරිසිදු බව සිදු විය, අපි ද දනිමු, මේ පුද්ගලයා අපිරිසිදු ය' යනාදී වශයෙන් පවිටු භික්ෂූන් ලජ්ජී භික්ෂූන්ව ද විනාශ කරනු ඇත. තවද, අනාගතයේදීත් භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත කරුණක් ඉදිරිපත් වූ විට චෝදනා කොට, සිහිපත් කරවා, 'ඔබ කළේ නම්, කළ බව පවසන්න' යැයි ලජ්ජී භික්ෂූන්ගෙන් ප්‍රතිඥාව ගෙන විනය කර්ම කරනු ඇත යනුවෙන් විනය ලක්ෂණයෙහි නීතිය ස්ථාපනය කරනු කැමතිව, 'මම දනිමි' යැයි නොවදාරා, 'ඔබ කළේ නම් කළ බව පවසන්න' යැයි වදාළ සේක.

Nābhijānāmi supinantenapi methunaṃ dhammaṃ paṭisevitāti supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na abhijānāmi, na paṭisevitā ahanti vuttaṃ hoti. Atha vā paṭisevitā hutvā supinantenapi methunaṃ dhammaṃ na jānāmīti vuttaṃ hoti. Ye pana ‘‘paṭisevitvā’’ti paṭhanti tesaṃ ujukameva. Pageva jāgaroti jāgaranto pana paṭhamaṃyeva na jānāmīti.

'සිහිනයකින්වත් මෛථුන ධර්මයක් සේවනය කළ බවක් නොදනිමි' යන්නෙන්, සිහිනයකින්වත් මෛථුන ධර්මයක් ගැන නොදන්නා බවත්, සේවනය නොකළ බවත් පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, සේවනය කළ අයෙකු ලෙස සිහිනයකින්වත් මෛථුන ධර්මයක් ගැන නොදන්නා බව වදාළේය. යම් ගුරුවරුන් 'පටිසේවිත්වා' (සේවනය කොට) යනුවෙන් කියවන්නේ නම් ඔවුන්ගේ අදහසට අනුව එය ඍජු අර්ථයකි. 'පිබිද සිටින විට ගැන කවර කථාද?' යන්නෙන් පිබිද සිටින විට නම් පළමුවෙන්ම එවැනි දෙයක් ගැන නොදන්නා බව අදහස් වේ.

Tena hi bhikkhave mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti yasmā dabbassa ca imissā ca vacanaṃ na ghaṭīyati tasmā mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti vuttaṃ hoti.

'එසේ නම් මහණෙනි, මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපා දමව්' යනු, දබ්බ හිමියන්ගේ සහ මෙම මෙහෙණියගේ වචන එකිනෙකට නොගැලපෙන බැවින්, මෙත්තියා මෙහෙණිය ශාසනයෙන් නෙරපා හරින්නැයි වදාළ බවයි.

Tattha tisso nāsanā – liṅganāsanā, saṃvāsanāsanā, daṇḍakammanāsanāti. Tāsu ‘‘dūsako nāsetabbo’’ti (pārā. 66) ayaṃ ‘‘liṅganāsanā’’. Āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā ukkhepanīyakammaṃ karonti, ayaṃ ‘‘saṃvāsanāsanā’’. ‘‘Cara [Pg.168] pire vinassā’’ti (pāci. 429) daṇḍakammaṃ karonti, ayaṃ ‘‘daṇḍakammanāsanā’’. Idha pana liṅganāsanaṃ sandhāyāha – ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti.

එහි නාසනා (නෙරපා හැරීම්) තුනකි: ලිංග නාසනය, සංවාස නාසනය සහ දණ්ඩකර්ම නාසනයයි. ඒ අතරින් 'දූෂකයා නෙරපා හැරිය යුතුය' යන්න ලිංග නාසනයයි. ඇවතක් නොදැකීම නිසා හෝ පිළියම් නොකිරීම නිසා හෝ පාපී දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම නිසා හෝ උක්ඛේපනීය කර්මය කිරීම සංවාස නාසනයයි. 'යව, විනාශ වව' යැයි දණ්ඩකර්ම කිරීම දණ්ඩකර්ම නාසනයයි. මෙහිදී ලිංග නාසනය (භික්ෂුණී භාවය අහිමි කිරීම) අදහස් කරමින් 'මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපා දමව්' යැයි වදාළ සේක.

Ime ca bhikkhū anuyuñjathāti iminā imaṃ dīpeti ‘‘ayaṃ bhikkhunī attano dhammatāya akārikā addhā aññehi uyyojitā, tasmā yehi uyyojitā ime bhikkhū anuyuñjatha gavesatha jānāthā’’ti.

'මේ භික්ෂූන්ගෙන් විමසන්න' යන මෙයින් මෙම අදහස පෙන්වා දෙයි: 'මෙම මෙහෙණිය ඇගේ ස්වභාවයෙන්ම චෝදනා කරන්නියක නොවේ, ඇය ස්ථිරවම අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවන ලද්දියකි. එබැවින් ඇය මෙහෙයවූ එම භික්ෂූන්ගෙන් විමසන්න, ඔවුන් සොයා බලන්න, ඔවුන් කවුදැයි දැනගන්න' යනුයි.

Kiṃ pana bhagavatā mettiyā bhikkhunī paṭiññāya nāsitā appaṭiññāya nāsitāti, kiñcettha yadi tāva paṭiññāya nāsitā, thero kārako hoti sadoso? Atha appaṭiññāya, thero akārako hoti niddoso.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපා හැරියේ ඇගේ ප්‍රතිඥාව (පිළිගැනීම) මතද නැතහොත් ප්‍රතිඥාවකින් තොරවද? යම් හෙයකින් ප්‍රතිඥාව මත නෙරපා හැරියේ නම්, දබ්බ හිමියන් වරදකරු සහ ඇවැත් සහිත අයෙකු වන්නේය. ප්‍රතිඥාවකින් තොරව නම්, දබ්බ හිමියන් නිවැරදි සහ ඇවැත් රහිත අයෙකු වන්නේය.

Bhātiyarājakālepi mahāvihāravāsīnañca abhayagirivāsīnañca therānaṃ imasmiṃyeva pade vivādo ahosi. Abhayagirivāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako hotī’’ti vadanti. Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vatvā ‘‘tumhākaṃ vāde thero kārako hotī’’ti vadanti. Pañho na chijjati. Rājā sutvā there sannipātetvā dīghakārāyanaṃ nāma brāhmaṇajātiyaṃ amaccaṃ ‘‘therānaṃ kathaṃ suṇāhī’’ti āṇāpesi. Amacco kira paṇḍito bhāsantarakusalo so āha – ‘‘vadantu tāva therā sutta’’nti. Tato abhayagiritherā attano suttaṃ vadiṃsu – ‘‘tena hi, bhikkhave, mettiyaṃ bhikkhuniṃ sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti. Amacco ‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso’’ti āha. Mahāvihāravāsinopi attano suttaṃ vadiṃsu – ‘‘tena hi, bhikkhave, mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’ti. Amacco ‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero akārako hoti niddoso’’ti āha. Kiṃ panettha yuttaṃ? Yaṃ pacchā vuttaṃ vicāritañhetaṃ aṭṭhakathācariyehi, bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti, saṅghādiseso; bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘musāvāde pācittiya’’nti vuttaṃ.

භාතිය රජුගේ කලයේදී ද මහා විහාරවාසී සහ අභයගිරිවාසී ස්වාමීන් වහන්සේලා අතර මෙම පදයෙහිම විවාදයක් ඇති විය. අභයගිරිවාසීහු ද තමන්ගේ පාඨය පවසා 'ඔබේ වාදයට අනුව දබ්බ හිමියන් වරදකරු වේ' යැයි පවසති. මහා විහාරවාසීහු ද තමන්ගේ පාඨය පවසා 'ඔබේ වාදයට අනුව දබ්බ හිමියන් වරදකරු වේ' යැයි පවසති. ප්‍රශ්නය නොවිසඳෙයි. රජතුමා එය අසා ස්වාමීන් වහන්සේලා රැස් කරවා, දීඝකාරායන නම් බ්‍රාහ්මණ වංශික අමාත්‍යවරයාට 'ස්වාමීන් වහන්සේලාගේ කථාවට සවන් දෙන්න' යැයි අණ කළේය. ඒ අමාත්‍යවරයා පණ්ඩිතයෙකු වූ අතර වෙනත් භාෂාවල ද දක්ෂයෙකු විය. ඔහු 'ස්වාමීන් වහන්සේලා ප්‍රථමයෙන් සූත්‍ර පාඨය වදාරනු මැනවි' යැයි පැවසීය. එවිට අභයගිරි වාසී ස්වාමීන් වහන්සේලා 'එබැවින් මහණෙනි, මෙත්තියා මෙහෙණිය ඇගේ ප්‍රතිඥාව අනුව නෙරපා දමව්' යන තම පාඨය වදාළහ. අමාත්‍යවරයා 'ස්වාමීනි, ඔබේ වාදයට අනුව දබ්බ හිමියන් වරදකරු සහ ඇවැත් සහිත අයෙකු වේ' යැයි පැවසීය. මහා විහාරවාසීහු ද 'එබැවින් මහණෙනි, මෙත්තියා මෙහෙණිය නෙරපා දමව්' යන තම පාඨය වදාළහ. එවිට අමාත්‍යවරයා 'ස්වාමීනි, ඔබේ වාදයට අනුව දබ්බ හිමියන් නිවැරදි සහ ඇවැත් රහිත අයෙකු වේ' යැයි පැවසීය. මෙහිදී වඩාත් යෝග්‍ය වන්නේ කුමක්ද? පසුව පවසන ලද පාඨය වඩාත් යෝග්‍ය වන අතර අටුවාචාර්යවරුන් විසින් මෙය විමසා ඇත. භික්ෂුවක් විසින් තවත් භික්ෂුවකට අමූලික පාරාජිකා චෝදනාවක් කරන්නේ නම් සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. භික්ෂුණියකට එසේ චෝදනා කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්තියක් වේ. කුරුන්දියෙහි 'මුසාවාදයෙහි පාචිත්තියක් වේ' යැයි දක්වා ඇත.

Tatrāyaṃ vicāraṇā, purimanaye tāva anuddhaṃsanādhippāyattā dukkaṭameva yujjati. Yathā satipi musāvāde bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādiseso, satipi ca musāvāde asuddhaṃ suddhadiṭṭhino akkosādhippāyena vadantassa omasavādeneva [Pg.169] pācittiyaṃ, na sampajānamusāvādena; evaṃ idhāpi anuddhaṃsanādhippāyattā sampajānamusāvāde pācittiyaṃ na yujjati, dukkaṭameva yuttaṃ. Pacchimanayepi musāvādattā pācittiyameva yujjati, vacanappamāṇato hi anuddhaṃsanādhippāyena bhikkhussa bhikkhusmiṃ saṅghādiseso. Akkosādhippāyassa ca omasavādo. Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭantivacanaṃ natthi, sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthi, tasmā pācittiyameva yujjati.

එහි විමසීම මෙසේය: ප්‍රථම ක්‍රමය (මහා අටුවා ක්‍රමය) අනුව, චෝදනා කිරීමේ අදහසින් යුක්ත බැවින් දුක්කටාපත්තියම යෝග්‍ය වේ. මුසාවාදයක් තිබුණද භික්ෂුවකට අමූලිකව චෝදනා කරන භික්ෂුවට සංඝාදිසේසය වන්නාක් මෙන් ද, මුසාවාදයක් වුවද, අපිරිසිදු අයෙකු පිරිසිදු යැයි සලකා ආක්‍රෝෂ කිරීමේ අදහසින් පවසන්නාට ඕමසවාද ශික්ෂාපදයෙන් පාචිත්තියක් මිස සම්පජාන මුසාවාදයෙන් පාචිත්තියක් නොවන්නාක් මෙන් ද වේ. එසේම මෙහිදී ද චෝදනා කිරීමේ අදහස ප්‍රමුඛ බැවින් සම්පජාන මුසාවාද පාචිත්තිය යෝග්‍ය නොවන අතර දුක්කටාපත්තියම යෝග්‍ය වේ. දෙවන ක්‍රමය (කුරුන්දි වාදය) අනුව ද මුසාවාදයක් බැවින් පාචිත්තියම යෝග්‍ය වේ. මක්නිසාද යත්, වචන ප්‍රමාණයට අනුව චෝදනා කිරීමේ අදහසින් භික්ෂුවකට චෝදනා කරන භික්ෂුවට සංඝාදිසේසය ද, ආක්‍රෝෂ කිරීමේ අදහසින් ඕමසවාද පාචිත්තිය ද වේ. නමුත් භික්ෂුවක් භික්ෂුණියකට චෝදනා කිරීමේදී දුක්කට ඇවතක් වන බවට සෘජු වචනයක් නැතත්, දැන දැන බොරු කීමෙහි (සම්පජාන මුසාවාද) පාචිත්තියක් වන බවට සෘජු වචනයක් ඇත. එබැවින් පාචිත්තියම යෝග්‍ය වේ. මෙය මෙහි විමසීමයි.

Tatra pana idaṃ upaparikkhitabbaṃ – ‘‘anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiyaṃ, tasmiṃ sati kena bhavitabba’’nti? Tatra yasmā musā bhaṇantassa pācittiye siddhepi amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsane visuṃ pācittiyaṃ vuttaṃ, tasmā anuddhaṃsanādhippāye sati sampajānamusāvāde pācittiyassa okāso na dissati, na ca sakkā anuddhaṃsentassa anāpattiyā bhavitunti purimanayovettha parisuddhataro khāyati. Tathā bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃseti saṅghādiseso, bhikkhuṃ anuddhaṃseti dukkaṭaṃ, tatra saṅghādiseso vuṭṭhānagāmī dukkaṭaṃ, desanāgāmī etehi nāsanā natthi. Yasmā pana sā pakatiyāva dussīlā pāpabhikkhunī idāni ca sayameva ‘‘dussīlāmhī’’ti vadati tasmā naṃ bhagavā asuddhattāyeva nāsesīti.

එහිදී මෙය විමසා බැලිය යුතුය - "චෝදනා කිරීමේ අභිප්‍රාය නොමැති විට පාචිත්තියක් වන්නේ නම්, එවැනි අභිප්‍රායක් ඇති විට කිනම් ඇවතක් විය යුතුද?" එහිදී යම් හෙයකින් බොරු පවසන්නාට පාචිත්තියක් සිද්ධ වන බව දැන සිටියද, පදනම් විරහිත (අමූලක) සංඝාදිසේසයකින් චෝදනා කිරීමේදී වෙනමම පාචිත්තියක් වදාරන ලදී. එබැවින් චෝදනා කිරීමේ අභිප්‍රාය ඇති විට සම්පජාන මුසාවාද පාචිත්තියට අවකාශයක් නොපෙනේ. චෝදනා කරන්නෙකුට ඇවතක් නොවීමද විය නොහැක්කකි. එබැවින් මෙහිදී පළමු ක්‍රමයම වඩාත් පිරිසිදු බව පෙනේ. එසේම මෙහෙණියක විසින් මෙහෙණියකට අමූලක අන්තිම වස්තුවෙන් (පාරාජිකාවෙන්) චෝදනා කළහොත් සංඝාදිසේස ඇවත වේ. භික්ෂුවකට චෝදනා කළහොත් දුක්කටා ඇවත වේ. එහිදී සංඝාදිසේසය වුට්ඨානගාමී වන අතර දුක්කටාව දේසනාගාමී වේ. මේවායින් නාසනා (ශාසනයෙන් නෙරපීම) සිදු නොවේ. එහෙත් එම මෙත්තියා මෙහෙණිය ස්වභාවයෙන්ම දුශ්ශීල වූ පාපී මෙහෙණියක වූ බැවින්ද, දැන් ඇය විසින්ම "මම දුශ්ශීල වෙමි" යි පවසන බැවින්ද, ඇය අපිරිසිදු වූ නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇයව ශාසනයෙන් නෙරපා හැරීමට නියෝග කළ සේක.

Atha kho mettiyabhūmajakāti evaṃ ‘‘mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsetha, ime ca bhikkhū anuyuñjathā’’ti vatvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ paviṭṭhe bhagavati tehi bhikkhūhi ‘‘detha dāni imissā setakānī’’ti nāsiyamānaṃ taṃ bhikkhuniṃ disvā te bhikkhū taṃ mocetukāmatāya attano aparādhaṃ āvikariṃsu, etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘atha kho mettiyabhūmajakā’’tiādi vuttaṃ.

"ඉන්පසු මෙත්තියභූමජකයෝ" යනාදී වශයෙන් - මෙසේ "මෙත්තියා මෙහෙණිය ශාසනයෙන් නෙරපා හරින්න, මේ භික්ෂූන්ගෙන් ප්‍රශ්න කරන්න" යැයි වදාරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැගිට විහාරයට (ගන්ධකුටියට) වැඩම කළ පසු, එම භික්ෂූන් විසින් "දැන් මොවුන්ට සුදු වස්ත්‍ර දෙන්න" යැයි පවසා ඇයව ශාසනයෙන් නෙරපා හරිනු දැක, එම මෙත්තියභූමජක භික්ෂූහු ඇයව එම වරදින් මුදවනු කැමැත්තෙන් තමන්ගේ වරද ප්‍රකාශ කළහ. ඒ බව දැක්වීමට "ඉන්පසු මෙත්තියභූමජකයෝ" යනාදිය වදාරන ලදී.

385-6. Duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca. Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti pakatibhāvaṃ jahāpito, tasmā ‘‘duṭṭho’’ti vuccati. Parañca dūseti vināseti, tasmā ‘‘doso’’ti vuccati. Iti ‘‘duṭṭho doso’’ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ, tena vuttaṃ ‘‘duṭṭho dosoti dūsito ceva [Pg.170] dūsako cā’’ti tattha saddalakkhaṇaṃ pariyesitabbaṃ. Yasmā pana so ‘‘duṭṭho doso’’ti saṅkhyaṃ gato paṭighasamaṅgīpuggalo kupitādibhāve ṭhitova hoti, tenassa padabhājane ‘‘kupito’’tiādi vuttaṃ. Tattha kupitoti kuppabhāvaṃ pakatito cavanabhāvaṃ patto. Anattamanoti na sakamano attano vase aṭṭhitacitto; apica pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamano. Anabhiraddhoti na sukhito na vā pasāditoti anabhiraddho. Paṭighena āhataṃ cittamassāti āhatacitto. Cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīlaṃ jātamassāti khilajāto. Appatītoti nappatīto pītisukhādīhi vajjito, na abhisaṭoti attho. Padabhājane pana yesaṃ dhammānaṃ vasena appatīto hoti, te dassetuṃ ‘‘tena ca kopenā’’tiādi vuttaṃ.

385-6. "දුෂ්ට වූ ද්වේෂය" (දුට්ඨෝ දෝසෝ) යනු කිලිටි වූයේද, කිලිටි කරන්නාද යන අරුතයි. ද්වේෂය උපන් කල්හි පුද්ගලයා එම ද්වේෂයෙන් කිලිටි වේ, ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් පිරිහේ. එබැවින් "දුට්ඨෝ" (දූෂිත වූ) යැයි කියනු ලැබේ. අනෙකාවද දූෂණය කරයි, විනාශ කරයි. එබැවින් "දෝසෝ" (ද්වේෂය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ "දුට්ඨෝ දෝසෝ" යනු එක් පුද්ගලයෙකුගේම ආකාර වෙනසින් දැක්වීමකි. එබැවින් මා විසින් "කිලිටි වූයේද කිලිටි කරන්නාද" යැයි පවසන ලදී. එහි ශබ්ද ලක්ෂණ (ව්‍යාකරණ) සෙවිය යුතුය. එම "දුෂ්ට වූ ද්වේෂය" ඇති පුද්ගලයා කෝපයට පත්ව සිටින බැවින්, පද භාජනයේ "කුපිතෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "කුපිතෝ" යනු තමාගේ ස්වභාවික ශාන්ත තත්ත්වයෙන් වෙනස් වූ ස්වභාවයට පත් වීමයි. "අනත්තමනෝ" යනු තමාගේ සිත තමාගේ වසඟයෙහි නැති තැනැත්තායි; තවද ප්‍රීති සුඛයෙන් තොර වූ සිත ඇති බැවින්ද "අනත්තමනෝ" නම් වේ. "අනභිරද්ධෝ" යනු සැපවත් නොවූ, ප්‍රසන්න නොවූ යන අරුතයි. ද්වේෂයෙන් පහර දෙන ලද සිත "ආහත චිත්ත" නම් වේ. සිතේ තද බව සහ කිලිටි බව සංඛ්‍යාත ද්වේෂ නමැති ඛිලය (ඇණයක් බඳු බාධකය) උපන් බැවින් "ඛිලජාතෝ" නම් වේ. "අප්පතීතෝ" යනු ප්‍රීති සුඛාදියෙන් තොර වූයේ, සිතේ පැතිරී නොගියේ යන අරුතයි. පද භාජනයේ කුමන ධර්මයන් නිසා "අප්පතීත" වේදැයි දැක්වීමට "ඒ කෝපය නිසා" යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha tena ca kopenāti yena duṭṭhoti ca kupitoti ca vutto ubhayampi hetaṃ pakatibhāvaṃ jahāpanato ekākāraṃ hoti. Tena ca dosenāti yena ‘‘doso’’ti vutto. Imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dasseti.

එහි "ඒ කෝපය නිසා" යනු යම් කෝපයක් නිසා "දුට්ඨෝ" සහ "කුපිතෝ" යැයි පවසන ලද්දේද, ඒ දෙකම ස්වභාවික තත්ත්වයෙන් ඉවත් කරන බැවින් එකම ආකාර වේ. "ඒ ද්වේෂය නිසා" යනු යමකින් "දෝසෝ" යැයි පවසන ලද්දේද එයයි. මේ පද දෙකෙන් සංස්කාර ස්කන්ධයම දක්වනු ලැබේ.

Tāya ca anattamanatāyāti yāya ‘‘anattamano’’ti vutto. Tāya ca anabhiraddhiyāti yāya ‘‘anabhiraddho’’ti vutto. Imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dasseti.

"ඒ අමනාප බව නිසා" යනු යම් අමනාප බවක් නිසා "අනත්තමනෝ" යැයි පවසන ලද්දේද එයයි. "ඒ නොසතුට නිසා" යනු යම් නොසතුටක් නිසා "අනභිරද්ධෝ" යැයි පවසන ලද්දේද එයයි. මේ පද දෙකෙන් වේදනා ස්කන්ධය දක්වනු ලැබේ.

Amūlakena pārājikenāti ettha nāssa mūlanti amūlakaṃ, taṃ panassa amūlakattaṃ yasmā codakavasena adhippetaṃ, na cuditakavasena. Tasmā tamatthaṃ dassetuṃ padabhājane ‘‘amūlakaṃ nāma adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkita’’nti āha. Tena imaṃ dīpeti ‘‘yaṃ pārājikaṃ codakena cuditakamhi puggale neva diṭṭhaṃ na sutaṃ na parisaṅkitaṃ idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃ abhāvato amūlakaṃ nāma, taṃ pana so āpanno vā hotu anāpanno vā etaṃ idha appamāṇanti.

"අමූලක පාරාජිකාවෙන්" යන්නෙහි පදනමක් (මුලක්) නැති බැවින් "අමූලක" නම් වේ. එම පදනම් විරහිත බව චෝදනා කරන්නාගේ අභිප්‍රායෙන් මිස චෝදනා ලබන්නාගේ අභිප්‍රායෙන් නොවේ. එබැවින් එම කරුණ දැක්වීමට පද භාජනයෙහි "අමූලක නම් නොදුටු, නෑසූ, සැක නොකළ" යැයි වදාරන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, යම් පාරාජිකාවක් චෝදනා කරන්නා විසින් චෝදනා ලබන පුද්ගලයා කෙරෙහි නොදකින ලද්දේ ද, නොඅසන ලද්දේ ද, සැක නොකරන ලද්දේ ද, දර්ශන-ශ්‍රවණ-පරිසංකා සංඛ්‍යාත මෙම පදනම් නොමැති බැවින් එය "අමූලක" නම් වන බවයි. එහිදී එම පුද්ගලයා ඇවතට පත්ව සිටියද, නොවී සිටියද මෙහිදී එය ප්‍රමාණවත් නොවේ.

Tattha adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ. Asutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ. Aparisaṅkitaṃ nāma cittena aparisaṅkitaṃ.

එහි "නොදුටු" (අදිට්ඨ) යනු තමාගේ මාංශ චක්ෂුසින් හෝ දිවැසින් හෝ නොදකින ලද්දකි. "නෑසූ" (අසුත) යනු එසේම කිසිවකු පවසනු නොඅසන ලද්දකි. "සැක නොකළ" (අපරිසංකිත) යනු සිතින් සැක නොකරන ලද්දකි.

‘‘Diṭṭhaṃ’’ [Pg.171] nāma attanā vā parena vā pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā diṭṭhaṃ. ‘‘Sutaṃ’’ nāma tatheva sutaṃ. ‘‘Parisaṅkita’’mpi attanā vā parena vā parisaṅkitaṃ. Tattha attanā diṭṭhaṃ diṭṭhameva, parehi diṭṭhaṃ attanā sutaṃ, parehi sutaṃ, parehi parisaṅkitanti idaṃ pana sabbampi attanā sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhati.

"දුටු" යනු තමා විසින් හෝ අන් අයෙකු විසින් හෝ මාංශ චක්ෂුසින් හෝ දිවැසින් හෝ දකින ලද්දකි. "ඇසූ" යනු එසේම අසන ලද්දකි. "සැක කළ" යනු තමා විසින් හෝ අන් අයෙකු විසින් හෝ සැක කරන ලද්දකි. එහි තමා දුටු දෙය "දුටු" ගණයටම වැටේ. අන් අය දුටු දෙය තමාට "ඇසූ" දෙයකි. අන් අය ඇසූ දෙය සහ අන් අය සැක කළ දෙය යන මේ සියල්ලම තමාට "ඇසූ" දේ ගණයෙහිම පිහිටයි.

Parisaṅkitaṃ pana tividhaṃ – diṭṭhaparisaṅkitaṃ, sutaparisaṅkitaṃ, mutaparisaṅkitanti. Tattha diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma eko bhikkhu uccārapassāvakammena gāmasamīpe ekaṃ gumbaṃ paviṭṭho, aññatarāpi itthī kenacideva karaṇīyena taṃ gumbaṃ pavisitvā nivattā, nāpi bhikkhu itthiṃ addasa; na itthī bhikkhuṃ, adisvāva ubhopi yathāruciṃ pakkantā, aññataro bhikkhu ubhinnaṃ tato nikkhamanaṃ sallakkhetvā ‘‘addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā’’ti parisaṅkati, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma.

සැක කිරීම (පරිසංකිත) තෙවැදෑරුම් වේ - දුටු දෙය නිසා ඇති වන සැකය, ඇසූ දෙය නිසා ඇති වන සැකය සහ ස්පර්ශ කළ/දැනුණු දෙය (මුත) නිසා ඇති වන සැකයයි. එහි "දුටු දෙය නිසා ඇති වන සැකය" යනු - එක් භික්ෂුවක් මල මූත්‍ර කෘත්‍යයක් සඳහා ගමක් අසල ලැහැබකට පිවිසියේය. වෙනත් ස්ත්‍රියක්ද යම් කාර්යයකට එම ලැහැබටම පිවිස ආපසු පැමිණියාය. භික්ෂුව එම ස්ත්‍රිය නුදුටුවේය; ස්ත්‍රියද භික්ෂුව නුදුටුවාය. දෙදෙනාම නොදැක තම තමන්ගේ රුචිය පරිදි නික්ම ගියහ. තවත් භික්ෂුවක් ඔවුන් දෙදෙනා එතැනින් නික්ම එනු දැක, "සැබවින්ම මොවුන් වරදක් කළහ හෝ කරන්නාහ" යි සැක කරයි නම්, මෙය "දුටු දෙය නිසා ඇති වන සැකය" (දිට්ඨපරිසංකිත) නම් වේ.

Sutaparisaṅkitaṃ nāma idhekacco andhakāre vā paṭicchanne vā okāse mātugāmena saddhiṃ bhikkhuno tādisaṃ paṭisanthāravacanaṃ suṇāti, samīpe aññaṃ vijjamānampi ‘‘atthi natthī’’ti na jānāti, so ‘‘addhā imesaṃ kataṃ vā karissanti vā’’ti parisaṅkati, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma.

"ඇසූ දෙය නිසා ඇති වන සැකය" (සුතපරිසංකිත) යනු - මෙහි ඇතැම් අයෙක් අඳුරේ හෝ ආවරණය වූ තැනකදී ස්ත්‍රියක සමඟ භික්ෂුවකගේ පිළිසඳර කතාබහක් අසයි. අසල වෙනත් අයෙකු සිටිනවාද නැද්ද යන්න ඔහු නොදනී. ඔහු "සැබවින්ම මොවුන් වරදක් කළහ හෝ කරන්නාහ" යි සැක කරයි නම්, මෙය "ඇසූ දෙය නිසා ඇති වන සැකය" (සුතපරිසංකිත) නම් වේ.

Mutaparisaṅkitaṃ nāma sambahulā dhuttā rattibhāge pupphagandhamaṃsasurādīni gahetvā itthīhi saddhiṃ ekaṃ paccantavihāraṃ gantvā maṇḍape vā bhojanasālādīsu vā yathāsukhaṃ kīḷitvā pupphādīni vikiritvā gatā, punadivase bhikkhū taṃ vippakāraṃ disvā ‘‘kassidaṃ kamma’’nti vicinanti. Tatra ca kenaci bhikkhunā pageva vuṭṭhahitvā vattasīsena maṇḍapaṃ vā bhojanasālaṃ vā paṭijaggantena pupphādīni āmaṭṭhāni honti, kenaci upaṭṭhākakulato ābhatehi pupphādīhi pūjā katā hoti, kenaci bhesajjatthaṃ ariṭṭhaṃ pītaṃ hoti, atha te ‘‘kassidaṃ kamma’’nti vicinantā bhikkhū tesaṃ hatthagandhañca mukhagandhañca ghāyitvā te bhikkhū parisaṅkanti, idaṃ mutaparisaṅkitaṃ nāma.

‘මුතපරිසංකිත’ (ස්පර්ශය හෝ ආඝ්‍රාණය මත ඇති වන සැකය) යනු මෙයයි: බොහෝ සෙල්ලක්කාර පිරිස් (බේබද්දන් වැනි) රාත්‍රී කාලයේ මල්, සුවඳ විලවුන්, මස් සහ මත්පැන් ආදිය රැගෙන ස්ත්‍රීන් ද සමඟ එක්තරා පිටිසර ආරාමයකට ගොස් මණ්ඩපවල හෝ භෝජන ශාලාවල තමන්ට රිසි සේ විනෝද වී, මල් ආදිය තැන තැන විසුරුවා දමා පිටව ගියහ. පසුදින භික්ෂූන් වහන්සේලා එම අවුල් සහගත තත්ත්වය දැක, “මෙය කාගේ වැඩක්ද?” කියා විමසති. එහිදී එක්තරා භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් වේලාසනින්ම නැගිට වත්පිළිවෙත් ඉටු කිරීමේ අරමුණින් මණ්ඩපය හෝ භෝජන ශාලාව පිරිසිදු කරන විට එම මල් ආදිය ස්පර්ශ විය. තවත් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් දායක ගෙදරකින් ගෙනෙන ලද මල් ආදියෙන් පූජාවක් පැවැත්වූහ. තවත් නමක් බෙහෙත් පිණිස අරිෂ්ට වර්ගයක් පානය කළහ. ඉන්පසු “මෙය කාගේ ක්‍රියාවක්ද?” කියා සොයා බලන භික්ෂූන් වහන්සේලා, එම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අත්වල ගඳ සහ මුඛයේ ගඳ ආඝ්‍රාණය කර ඒ භික්ෂූන් කෙරෙහි සැක කරති. මෙය ‘මුතපරිසංකිත’ නම් වේ.

Tattha diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlakaṃ; diṭṭhameva atthi saññāsamūlakaṃ, atthi saññāamūlakaṃ. Esa nayo sutepi. Parisaṅkite pana diṭṭhaparisaṅkitaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlakaṃ; diṭṭhaparisaṅkitameva atthi saññāsamūlakaṃ[Pg.172], atthi saññāamūlakaṃ. Esa nayo sutamutaparisaṅkitesu. Tattha diṭṭhaṃ samūlakaṃ nāma pārājikaṃ āpajjantaṃ disvāva ‘‘diṭṭho mayā’’ti vadati, amūlakaṃ nāma paṭicchannokāsato nikkhamantaṃ disvā vītikkamaṃ adisvā ‘‘diṭṭho mayā’’ti vadati. Diṭṭhameva saññāsamūlakaṃ nāma disvāva diṭṭhasaññī hutvā codeti, saññāamūlakaṃ nāma pubbe pārājikavītikkamaṃ disvā pacchā adiṭṭhasaññī jāto, so saññāya amūlakaṃ katvā ‘‘diṭṭho mayā’’ti codeti. Etena nayena sutamutaparisaṅkitānipi vitthārato veditabbāni. Ettha ca sabbappakāreṇāpi samūlakena vā saññāsamūlakena vā codentassa anāpatti, amūlakena vā pana saññāamūlakena vā codentasseva āpatti.

එහි ‘දිට්ඨ’ (දුටු දෙය මත ඇති වන සැකය) සාධක සහිත (සමූලක) හෝ සාධක රහිත (අමූලක) විය හැකිය. එසේම සංඥාව (හැඟීම) මත පදනම් වූ සාධක සහිත හෝ සංඥාව මත පදනම් වූ සාධක රහිත විය හැකිය. මෙය ‘සුත’ (ඇසූ දෙය) සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය. පිරිසංකිතයේදී (සැකය මත පදනම් වූ චෝදනාව), දිට්ඨපරිසංකිතය (දුටු දෙයින් ඇති වන සැකය) සාධක සහිත හෝ සාධක රහිත විය හැකිය. එසේම සංඥාව මත පදනම් වූ සාධක සහිත හෝ සංඥාව මත පදනම් වූ සාධක රහිත විය හැකිය. සුතපරිසංකිත හා මුතපරිසංකිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ. එහි ‘දිට්ඨ සමූලක’ යනු පාරාජිකා ඇවතකට පත්වනවා දැකීමෙන්ම “මම දුටුවෙමි” යි පැවසීමයි. ‘අමූලක’ යනු ආවරණය වූ ස්ථානයකින් පිටතට එනු දැක, වැරදි ක්‍රියාවක් නොදැක “මම දුටුවෙමි” යි පැවසීමයි. ‘දිට්ඨ සංඥාසමූලක’ යනු දැකීමෙන්ම “දුටුවෙමි” යන සංඥාව ඇතිව චෝදනා කිරීමයි. ‘දිට්ඨ සංඥාඅමූලක’ යනු පෙර පාරාජිකා ඇවතට පත්වනු දැක, පසුව “නොදුටුවෙමි” යන සංඥාව ඇති වුවද, පෙර දුටු සංඥාවම පදනම් කරගෙන එය සාධක සහිත කොට “මම දුටුවෙමි” යි චෝදනා කිරීමයි. මේ ආකාරයෙන්ම සුත සහ මුත පිරිසංකිතයන් පිළිබඳව ද විස්තරාත්මකව දත යුතුය. මෙහිදී සෑම අයුරකින්ම සාධක සහිතව හෝ සංඥාව මත පදනම් වූ සාධක සහිතව චෝදනා කරන්නාට ඇවැත් නොවේ. සාධක රහිතව හෝ සංඥාව මත පදනම් වූ සාධක රහිතව චෝදනා කරන්නාටම ඇවැත් වේ.

Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya ajjhotthareyya. Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karotiyeva, tasmāssa padabhājane ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti vuttaṃ.

‘අනුද්ධංසෙය්‍ය’ යනු විනාශ කිරීම, හානි කිරීම, මැඩපැවැත්වීම හෝ යටපත් කිරීමයි. තමා විසින්ම චෝදනා කළත් හෝ වෙනත් අයෙකු ලවා චෝදනා කරවූවත් එම විනාශ කිරීම සිදුවන බැවින් පදභාජන විවරණයේදී “චෝදනා කරයි හෝ චෝදනා කරවයි” යනුවෙන් සඳහන් කරන ලදී.

Tattha codetīti ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ āpannosī’’tiādīhi vacanehi sayaṃ codeti, tassa vācāya vācāya saṅghādiseso. Codāpetīti attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhu āṇāpeti, so tassa vacanena taṃ codeti, codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādiseso. Atha sopi ‘‘mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī’’ti codeti, dvinnampi janānaṃ vācāya vācāya saṅghādiseso.

එහි ‘චෝදනා කරයි’ යනු “ඔබ පාරාජිකා ධර්මයකට පත් වූවෙහිය” යනාදී වචනවලින් තමාම චෝදනා කිරීමයි. ඔහුගේ එම සෑම වචනයක් පාසාම සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ‘චෝදනා කරවයි’ යනු තමා අසල සිටිමින් වෙනත් භික්ෂුවකට ඒ සඳහා අණ කිරීමයි. ඒ භික්ෂුව ඔහුගේ වචනයෙන් අන් අයෙකුට චෝදනා කළහොත්, චෝදනා කරවූ තැනැත්තාටම වචනයක් පාසා සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. ඉදින් චෝදනා කරන භික්ෂුව ද “මා විසින් ද දකින ලදී, අසන ලදී” කියා චෝදනා කරන්නේ නම්, ඒ දෙදෙනාටම වචනයක් පාසා සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ.

Codanāppabhedakosallatthaṃ panettha ekavatthuekacodakādicatukkaṃ tāva veditabbaṃ. Tattha eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ ekena vatthunā codeti, imissā codanāya ekaṃ vatthu eko codako. Sambahulā ekaṃ ekavatthunā codenti, pañcasatā mettiyabhūmajakappamukhā chabbaggiyā bhikkhū āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtamiva, imissā codanāya ekaṃ vatthu nānācodakā. Eko bhikkhu ekaṃ bhikkhuṃ sambahulehi vatthūhi codeti, imissā codanāya nānāvatthūni eko codako. Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codenti, imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā.

චෝදනා කිරීමේ ප්‍රභේදයන් පිළිබඳ දක්ෂතාව ඇති කරගනු පිණිස මෙහි ප්‍රථමයෙන් ‘ඒකවස්තු-ඒකචෝදක’ (එක් කරුණක්, එක් චෝදනා කරන්නෙක්) ආදී සිවුවැදෑරුම් ක්‍රමය දත යුතුය. එහි එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකට එක් කරුණක් පදනම් කරගෙන චෝදනා කරයි නම්, එම චෝදනාවෙහි ඇත්තේ එක් කරුණක් සහ එක් චෝදනා කරන්නෙකි. බොහෝ දෙනෙක් එක් භික්ෂුවකට එක් කරුණක් පදනම් කරගෙන චෝදනා කරති; මෙත්තිය-භුම්මජකයන් ප්‍රමුඛ පන්සියයක් වූ ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූන් ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්ත හිමියන්ට චෝදනා කළාක් මෙනි. මෙම චෝදනාවෙහි ඇත්තේ එක් කරුණක් සහ බොහෝ චෝදනා කරන්නන්ය. එක් භික්ෂුවක් තවත් භික්ෂුවකට බොහෝ කරුණු පදනම් කරගෙන චෝදනා කරයි නම්, එම චෝදනාවෙහි බොහෝ කරුණු සහ එක් චෝදනා කරන්නෙක් සිටී. බොහෝ භික්ෂූන් බොහෝ දෙනෙකුට බොහෝ කරුණු පදනම් කරගෙන චෝදනා කරති; එම චෝදනාවෙහි බොහෝ කරුණු මෙන්ම බොහෝ චෝදනා කරන්නන් ද සිටිති.

Codetuṃ [Pg.173] pana ko labhati, ko na labhatīti? Dubbalacodakavacanaṃ tāva gahetvā koci na labhati. Dubbalacodako nāma sambahulesu kathāsallāpena nisinnesu eko ekaṃ ārabbha anodissakaṃ katvā pārājikavatthuṃ katheti, añño taṃ sutvā itarassa gantvā āroceti. So taṃ upasaṅkamitvā ‘‘tvaṃ kira maṃ idañcidañca vadasī’’ti vadati. So ‘‘nāhaṃ evarūpaṃ jānāmi, kathāpavattiyaṃ pana mayā anodissakaṃ katvā vuttamatthi, sace ahaṃ tava imaṃ dukkhuppattiṃ jāneyyaṃ, ettakampi na katheyya’’nti ayaṃ dubbalacodako. Tassetaṃ kathāsallāpaṃ gahetvā taṃ bhikkhuṃ koci codetuṃ na labhati. Etaṃ pana aggahetvā sīlasampanno bhikkhu bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā sīlasampannā ca bhikkhunī bhikkhunīmeva codetuṃ labhatīti mahāpadumatthero āha. Mahāsumatthero pana ‘‘pañcapi sahadhammikā labhantī’’ti āha. Godattatthero pana ‘‘na koci na labhatī’’ti vatvā ‘‘bhikkhussa sutvā codeti, bhikkhuniyā sutvā codeti…pe… titthiyasāvakānaṃ sutvā codetī’’ti idaṃ suttamāhari. Tiṇṇampi therānaṃ vāde cuditakasseva paṭiññāya kāretabbo.

චෝදනා කිරීමට සුදුසු කවුද, නුසුදුසු කවුද? දුර්වල චෝදකයෙකුගේ වචනය පදනම් කරගෙන කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකිය. ‘දුර්වල චෝදකයා’ යනු මෙයයි: බොහෝ දෙනෙක් කතාබහ කරමින් සිටින විට, එක් අයෙකු යම් පුද්ගලයෙකු නිශ්චිතව නම් නොකර පාරාජිකා පුවතක් පවසයි. තවත් අයෙක් එය අසා අදාළ භික්ෂුවට ඒ බව පවසයි. ඒ භික්ෂුව මුලින් කී තැනැත්තා වෙත ගොස් “ඔබ මට මෙසේ කීවාලු නේද?” යි විමසූ විට, ඔහු “මම එවැනි දෙයක් නොදනිමි, සාමාන්‍ය කතාබහේදී නම් නොකර ප්‍රකාශ කළ දෙයක් පමණක් ඇත. මම ඔබගේ මෙම සිත්තැවුල ගැන දැන සිටියේ නම් එපමණක්වත් නොකියන්නෙමි” යි පවසයි. මොහු දුර්වල චෝදකයෙකි. එවැනි අයෙකුගේ කතාව පදනම් කරගෙන කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැක. එහෙත් එවැනි කරුණක් පදනම් කර නොගෙන සීලවන්ත භික්ෂුවකට වෙනත් භික්ෂුවකට හෝ භික්ෂුණියකට චෝදනා කිරීමට අවසර ඇත. සීලවන්ත භික්ෂුණියකට චෝදනා කළ හැක්කේ භික්ෂුණියකට පමණක් බව මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ වනාහි “සහධර්මිකයන් පස්දෙනාටම චෝදනා කිරීමට අවසර ඇත” යි වදාළහ. ගෝදත්ත තෙරුන් වහන්සේ “චෝදනා කිරීමට අවසර නැති කිසිවෙකු නැත” යි පවසා, “භික්ෂුවකගෙන් අසා චෝදනා කරයි, භික්ෂුණියකගෙන් අසා චෝදනා කරයි... තීර්ථක ශ්‍රාවකයන්ගෙන් අසා චෝදනා කරයි” යන සූත්‍ර දේශනාව ගෙනහැර දැක්වූහ. මේ තෙරුන් වහන්සේලා තිදෙනාගේම මතය අනුව, චෝදනා ලැබූ තැනැත්තාගේ පිළිගැනීම (ප්‍රතිඥාව) මතම විනය කර්මය කළ යුතුය.

Ayaṃ pana codanā nāma dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvā codentassa sīsaṃ na eti, puggalassa pana samīpe ṭhatvāva hatthamuddāya vā vacībhedena vā codentasseva sīsaṃ eti. Sikkhāpaccakkhānameva hi hatthamuddāya sīsaṃ na eti, idaṃ pana anuddhaṃsanaṃ abhūtārocanañca etiyeva. Yo pana dvinnaṃ ṭhitaṭṭhāne ekaṃ niyametvā codeti, so ce jānāti, sīsaṃ eti. Itaro jānāti, sīsaṃ na eti. Dvepi niyametvā codeti, eko vā jānātu dve vā, sīsaṃ etiyeva. Esava nayo sambahulesu. Taṅkhaṇeyeva ca jānanaṃ nāma dukkaraṃ, samayena āvajjitvā ñāte pana ñātameva hoti. Pacchā ce jānāti, sīsaṃ na eti. Sikkhāpaccakkhānaṃ abhūtārocanaṃ duṭṭhullavācā-attakāma-duṭṭhadosabhūtārocanasikkhāpadānīti sabbāneva hi imāni ekaparicchedāni.

මෙම චෝදනාව දූතයෙකු මඟින් හෝ ලිපියක් මඟින් හෝ පණිවිඩයක් මඟින් එවූ විට එය ‘සීස’ (ඇවත සම්පූර්ණ වන උච්චතම අවස්ථාව) වෙත නොපැමිණේ. එහෙත් පුද්ගලයා අසල සිටිමින් අත් සංඥාවෙන් හෝ වචන කීමෙන් චෝදනා කරන්නාට ඇවත සම්පූර්ණ වේ. ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය (ශික්ෂාව අතහැරීම) අත් සංඥාවෙන් පමණක් කළ විට එය සම්පූර්ණ නොවේ. එහෙත් මෙම ‘අනුද්ධංසනය’ (අභූත චෝදනාව) සහ අභූත උත්තරීමනුස්සධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම යන දෙකම අත් සංඥාවෙන් වුව ද සම්පූර්ණ වේ. යම් අයෙක් දෙදෙනෙකු සිටින තැනක එක් අයෙකු නියම කර චෝදනා කළ විට, ඔහු එය වටහා ගත්තේ නම් ඇවත සම්පූර්ණ වේ. අනෙක් තැනැත්තා එය වටහා ගත්තේ නම් ඇවත සම්පූර්ණ නොවේ. දෙදෙනාටම චෝදනා කළ විට එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනාම වටහා ගත්තත් ඇවත සම්පූර්ණ වේ. බොහෝ දෙනෙකු සිටින තැන ද මෙම ක්‍රමයම වේ. චෝදනා කරන මොහොතේම එය වටහා ගැනීම දුෂ්කරය; පසුව මෙනෙහි කර වටහා ගත්ත ද එය වටහා ගැනීමක් ලෙසම සැලකේ. පසුව හෝ වටහා නොගන්නේ නම් ඇවත සම්පූර්ණ නොවේ. ශික්ෂා පද ප්‍රත්‍යාඛ්‍යානය, අභූත උත්තරීමනුස්සධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම, දුට්ඨුල්ලවාචා-අත්තකාම-දුට්ඨදෝස-භූතාරෝචන යන මේ සියලු ශික්ෂා පද එකම විනය සීමාවකට යටත් වේ.

Evaṃ kāyavācāvasena cāyaṃ duvidhāpi codanā. Puna diṭṭhacodanā, sutacodanā, parisaṅkitacodanāti tividhā hoti. Aparāpi catubbidhā hoti – sīlavipatticodanā, ācāravipatticodanā, diṭṭhivipatticodanā, ājīvavipatticodanāti. Tattha garukānaṃ dvinnaṃ āpattikkhandhānaṃ vasena sīlavipatticodanā [Pg.174] veditabbā. Avasesānaṃ vasena ācāravipatticodanā, micchādiṭṭhiantaggāhikadiṭṭhivasena diṭṭhivipatticodanā, ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena ājīvavipatticodanā veditabbā.

මෙසේ කය සහ වචනය යන දෙයාකාරයෙන් මෙම චෝදනාව ද්විවිධ වේ. නැවතත් එය දුටු දෙයින් චෝදනා කිරීම (දිට්ඨචෝදනා), ඇසූ දෙයින් චෝදනා කිරීම (සුතචෝදනා) සහ සැක කිරීමෙන් චෝදනා කිරීම (පරිසංකිතචෝදනා) යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. තවත් ක්‍රමයකින් චෝදනාව ශීලවිපත්ති චෝදනාව, ආචාරවිපත්ති චෝදනාව, දිට්ඨිවිපත්ති චෝදනාව සහ ආජීවවිපත්ති චෝදනාව යැයි සිවු වැදෑරුම් වේ. එහිදී ගරුක වූ ආපත්ති ස්කන්ධයන් දෙක (පාරාජිකා සහ සංඝාදිසේස) සම්බන්ධයෙන් වන චෝදනාව ශීලවිපත්ති චෝදනාව ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි ආපත්තීන් සම්බන්ධයෙන් වන චෝදනාව ආචාරවිපත්ති චෝදනාව ලෙස ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටි හා අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටි සම්බන්ධයෙන් වන චෝදනාව දිට්ඨිවිපත්ති චෝදනාව ලෙස ද, ජීවිකාව හේතුවෙන් පනවන ලද ශික්ෂා පද හය සම්බන්ධයෙන් වන චෝදනාව ආජීවවිපත්ති චෝදනාව ලෙස ද දත යුතුය.

Aparāpi catubbidhā hoti – vatthusandassanā, āpattisandassanā, saṃvāsapaṭikkhepo, sāmīcipaṭikkhepoti. Tattha vatthusandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevittha, adinnaṃ ādiyittha, manussaṃ ghātayittha, abhūtaṃ ārocayitthā’’ti evaṃ pavattā. Āpattisandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunadhammapārājikāpattiṃ āpanno’’ti evamādinayappavattā. Saṃvāsapaṭikkhepo nāma ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti evaṃ pavattā; ettāvatā pana sīsaṃ na eti, ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Sāmīcipaṭikkhepo nāma abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-bījanādikammānaṃ akaraṇaṃ. Taṃ paṭipāṭiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ. Ettāvatā ca codanā nāma hoti, āpatti pana sīsaṃ na eti. ‘‘Kasmā mama vandanādīni na karosī’’ti pucchite pana ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Yāgubhattādinā pana yaṃ icchati taṃ āpucchati, na tāvatā codanā hoti.

තවත් චෝදනාවක් වස්තුව පෙන්වීම (වත්ථුසන්දස්සනා), ආපත්තිය පෙන්වීම (ආපත්තිසන්දස්සනා), සංවාසය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (සංවාසපටික්ඛේපෝ) සහ සාමීචි කර්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම (සාමීචිපටික්ඛේපෝ) යැයි සිවු වැදෑරුම් වේ. එහිදී වස්තුව පෙන්වීම යනු "ඔබ මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදුණෙහිය, නුදුන් දෙය ගත්තෙහිය, මනුෂ්‍යයෙකු මැරවූවෙහිය, නැති ගුණ පැවසුවෙහිය" යනුවෙන් චෝදනා කිරීමයි. ආපත්තිය පෙන්වීම යනු "ඔබ මෛථුන ධර්මය නිසා පාරාජිකා ආපත්තියට පත් වූවෙහිය" යනුවෙන් ආදී වශයෙන් චෝදනා කිරීමයි. සංවාසය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යනු "ඔබ සමඟ උපෝසථයක් හෝ පවාරණයක් හෝ සංඝකර්මයක් හෝ නැත" යනුවෙන් පැවසීමයි. එපමණකින් චෝදනාව උච්චතම අවස්ථාවට පත් නොවේ; "ඔබ ශ්‍රමණයෙක් නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙක් නොවේ" වැනි වචන සමඟ සම්බන්ධ වූ විටම එය උච්චතම අවස්ථාවට පත් වේ. සාමීචි කර්ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම යනු අභිවාදන, පච්චුට්ඨාන, අඤ්ජලිකර්ම සහ පවන් සැලීම ආදී කටයුතු නොකිරීමයි. එය අනුපිළිවෙලින් වන්දනාමාන කරන විට එක් අයෙකුට පමණක් නොකර සෙසු අයට කරන අවස්ථාවෙහිදී දත යුතුය. එපමණකින් ද චෝදනාවක් වන නමුත්, එය ආපත්තියේ උච්චතම අවස්ථාවට පත් නොවේ. "ඇයි මට වඳින්නේ නැත්තේ?" කියා ඇසූ විට, "ඔබ ශ්‍රමණයෙක් නොවේ" ආදී වචන සමඟ පැවසූ විට එය උච්චතම අවස්ථාවට පත් වේ. කැඳ, බත් ආදිය සඳහා තමන් කැමති අයෙකුගෙන් විමසන විට, එපමණකින් චෝදනාවක් සිදු නොවේ.

Aparāpi pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake ‘‘ekaṃ, bhikkhave, adhammikaṃ pātimokkhaṭṭhapanaṃ ekaṃ dhammika’’nti ādiṃ ‘‘katvā yāva dasa adhammikāni pātimokkhaṭṭhapanāni dasa dhammikānī’’ti (cūḷava. 387) evaṃ adhammikā pañcapaññāsa dhammikā pañcapaññāsāti dasuttarasataṃ codanā vuttā. Tā diṭṭhena codentassa dasuttarasataṃ, sutena codentassa dasuttarasataṃ, parisaṅkitena codentassa dasuttarasatanti tiṃsāni tīṇi satāni honti. Tāni kāyena codentassa, vācāya codentassa, kāyavācāhi codentassāti tiguṇāni katāni navutāni nava satāni honti. Tāni attanā codentassāpi parena codāpentassāpi tattakānevāti vīsatiūnāni dve sahassāni honti, puna diṭṭhādibhede samūlakāmūlakavasena anekasahassā codanā hontīti veditabbā.

තවද, පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකයෙහි "මහණෙනි, එක් අධර්මවාදී ප්‍රාතිමෝක්ෂ තැබීමකි, එක් ධර්මවාදී ප්‍රාතිමෝක්ෂ තැබීමකි" යනාදී වශයෙන් පටන් ගෙන, දස අධර්මවාදී සහ දස ධර්මවාදී ප්‍රාතිමෝක්ෂ තැබීම් දක්වා අධර්මවාදී චෝදනා පනස් පහක් ද, ධර්මවාදී චෝදනා පනස් පහක් ද වශයෙන් එකසිය දහයක් වූ චෝදනා දක්වන ලදී. එම චෝදනා දුටු දෙයින් චෝදනා කරන්නාට එකසිය දහයක් ද, ඇසූ දෙයින් කරන්නාට එකසිය දහයක් ද, සැකයෙන් කරන්නාට එකසිය දහයක් ද වශයෙන් තුන්සිය තිහක් වේ. ඒවා කයෙන් චෝදනා කරන්නාට, වචනයෙන් කරන්නාට සහ කය වචනය යන දෙකෙන්ම කරන්නාට වශයෙන් තෙගුණ කළ විට නවසිය අනූවක් වේ. ඒවා තමා විසින්ම කරන්නාට සහ අන් ලවා කරවන්නාට ද එපමණම බැවින් (නවසිය අනූව බැගින්) දෙදහසට විස්සක් අඩු ප්‍රමාණයක් (1980) වේ. නැවත දිට්ඨ ආදී ප්‍රභේදයන්හි මූලික සහ අමූලික වශයෙන් දහස් ගණන් චෝදනා වන බව දත යුතුය.

Imasmiṃ [Pg.175] pana ṭhāne ṭhatvā aṭṭhakathāya ‘‘attādānaṃ ādātukāmena upāli bhikkhunā pañcaṅgasamannāgataṃ attādānaṃ ādātabba’’nti (cūḷava. 398) ca ‘‘codakena upāli bhikkhunā paraṃ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṃ paccavekkhitvā paro codetabbo’’ti (cūḷava. 399) ca evaṃ upālipañcakādīsu vuttāni bahūni suttāni āharitvā attādānalakkhaṇañca codakavattañca cuditakavattañca saṅghena kātabbakiccañca anuvijjakavattañca sabbaṃ vitthārena kathitaṃ, taṃ mayaṃ yathāāgataṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma.

මෙම ස්ථානයෙහිදී අටුවාවෙහි "අධිකරණයක් භාර ගැනීමට කැමති උපාලි භික්ෂුව විසින් අංග පහකින් සමන්විතව එය භාර ගත යුතුය" යනුවෙන් ද, "චෝදනා කිරීමට කැමති උපාලි භික්ෂුව විසින් කරුණු පහක් තමා තුළම පරීක්ෂා කර බලා අන්‍යයාට චෝදනා කළ යුතුය" යනුවෙන් ද, උපාලි පඤ්චක ආදියෙහි සඳහන් බොහෝ සූත්‍රයන් ගෙන හැර දක්වමින් අධිකරණයක් භාර ගැනීමේ ලක්ෂණ, චෝදකයාගේ වත්පිළිවෙත්, චූදිතයාගේ වත්පිළිවෙත්, සංඝයා විසින් කළ යුතු කෘත්‍යයන් සහ විනිශ්චය කරන්නාගේ වත්පිළිවෙත් ආදී සියල්ල විස්තරාත්මකව දක්වා ඇත. අපි ඒවා අදාළ පාළි පාඨ එන ස්ථානයන්හිදීම විස්තර කරන්නෙමු.

Vuttappabhedāsu pana imāsu codanāsu yāya kāyaci codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakā vattabbā ‘‘tumhe amhākaṃ vinicchayena tuṭṭhā bhavissathā’’ti. Sace ‘‘bhavissāmā’’ti vadanti, saṅghena taṃ adhikaraṇaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Atha pana ‘‘vinicchinatha tāva, bhante, sace amhākaṃ khamissati, gaṇhissāmā’’ti vadanti. ‘‘Cetiyaṃ tāva vandathā’’tiādīni vatvā dīghasuttaṃ katvā vissajjitabbaṃ. Te ce cirarattaṃ kilantā pakkantaparisā upacchinnapakkhā hutvā puna yācanti, yāvatatiyaṃ paṭikkhipitvā yadā nimmadā honti tadā nesaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Vinicchinantehi ca sace alajjussannā hoti, parisā ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Sace bālussannā hoti parisā ‘‘tumhākaṃ sabhāge vinayadhare pariyesathā’’ti vinayadhare pariyesāpetvā yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamati, tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ.

ඉහත දැක්වූ ප්‍රභේද සහිත වූ මෙම චෝදනා අතුරින් කිසියම් චෝදනාවක බලපෑමෙන් සංඝයා මැදට කරුණක් පැමිණි කල්හි, "ඔබ අපගේ තීරණය පිළිබඳව සතුටු වන්නෙහිද?" යනුවෙන් චූදිතයාගෙන් සහ චෝදකයාගෙන් විමසිය යුතුය. ඉදින් "සතුටු වන්නෙමු" යැයි පවසත් නම්, සංඝයා විසින් එම අධිකරණය භාර ගත යුතුය. ඉදින් "ස්වාමීනි, පළමුව තීරණය කරන්න, අපට එය රුචි වේ නම් පිළිගන්නෙමු" යැයි පවසත් නම්, "පළමුව චෛත්‍යය වඳින්න" යනාදී වශයෙන් පවසා කාලය පමා කර ඔවුන් මුදා හැරිය යුතුය. ඔවුන් බොහෝ කලක් වෙහෙසට පත්ව, පිරිස විසිර ගොස්, පක්ෂපාතී පිරිස අහිමි වූ පසු නැවත ආයාචනා කරත් නම්, තෙවරක් දක්වාම ප්‍රතික්ෂේප කර, ඔවුන් මානයෙන් තොර වූ කල්හි එම අධිකරණය විනිශ්චය කළ යුතුය. විනිශ්චය කිරීමේදී ඉදින් පිරිස අලජ්ජීන්ගෙන් බහුල වේ නම්, උබ්බාහිකා ක්‍රමයෙන් එම අධිකරණය විනිශ්චය කළ යුතුය. ඉදින් පිරිස අඥානයන්ගෙන් බහුල වේ නම්, "ඔබට ගැලපෙන විනයධරයන් සොයා ගන්න" යැයි පවසා විනයධරයන් සෙවීමට සලස්වා, යම් ධර්මයකින්, යම් විනයකින්, යම් ශාස්තෘ අවවාදයකින් එම අධිකරණය සන්සිඳේ නම්, ඒ ආකාරයෙන්ම එම අධිකරණය සන්සිඳවිය යුතුය.

Tattha ca ‘‘dhammo’’ti bhūtaṃ vatthu. ‘‘Vinayo’’ti codanā sāraṇā ca. ‘‘Satthusāsana’’nti ñattisampadā ca anusāvanasampadā ca. Tasmā codakena vatthusmiṃ ārocite cuditako pucchitabbo ‘‘santametaṃ, no’’ti. Evaṃ vatthuṃ upaparikkhitvā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ca ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Tatra ce alajjī lajjiṃ codeti, so ca alajjī bālo hoti abyatto nāssa nayo dātabbo. Evaṃ pana vattabbo – ‘‘kimhi naṃ codesī’’ti? Addhā so vakkhati – ‘‘kimidaṃ, bhante, kimhi naṃ nāmā’’ti. Tvaṃ kimhi nampi na jānāsi, na yuttaṃ tayā evarūpena bālena paraṃ codetunti uyyojetabbo nāssa anuyogo dātabbo. Sace pana so alajjī paṇḍito hoti [Pg.176] byatto diṭṭhena vā sutena vā ajjhottharitvā sampādetuṃ sakkoti etassa anuyogaṃ datvā lajjisseva paṭiññāya kammaṃ kātabbaṃ.

එහි "ධර්මය" යනු සත්‍ය වූ කරුණයි. "විනය" යනු චෝදනා කිරීම සහ සිහිපත් කරවීමයි. "ශාස්තෘ ශාසනය" යනු ඤත්ති සම්පත්තිය සහ අනුස්සාවන සම්පත්තියයි. එබැවින් චෝදකයා විසින් කරුණ ඉදිරිපත් කළ පසු, "මෙය සත්‍යයක්ද නැද්ද?" යනුවෙන් චූදිතයාගෙන් විමසිය යුතුය. මෙසේ කරුණ විමසා බලා, සත්‍ය කරුණින් චෝදනා කොට, සිහිපත් කරවා, ඤත්ති සම්පත්තියෙන් හා අනුස්සාවන සම්පත්තියෙන් එම අධිකරණය සන්සිඳවිය යුතුය. එහිදී ඉදින් අලජ්ජියෙකු විසින් ලජ්ජී භික්ෂුවකට චෝදනා කරන්නේ නම් සහ එම අලජ්ජියා අඥාන මෙන්ම අදක්ෂයෙකු වේ නම් ඔහුට චෝදනා කිරීමේ ක්‍රමය (නයෝ) නොදැක්විය යුතුය. ඔහුගෙන් "ඔබ කුමක් නිසා මොහුට චෝදනා කරන්නේද?" යනුවෙන් විමසිය යුතුය. එවිට ඔහු "ස්වාමීනි, ඒ කිනම් වචනයක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසනු ඒකාන්තය. එවිට "ඔබ ඔය කියන වචනය පවා නොදන්නෙහිය, ඔබ වැනි අඥානයෙකු විසින් අන්‍යයෙකුට චෝදනා කිරීම නුසුදුසුය" පවසා ඔහු පිටත් කර හැරිය යුතුය; ඔහුට ප්‍රශ්න කිරීමට ඉඩ නොදිය යුතුය. ඉදින් එම අලජ්ජියා පණ්ඩිතයෙකු සහ දක්ෂයෙකු වේ නම්, දුටු දෙයින් හෝ ඇසූ දෙයින් හෝ කරුණු සහිතව ඔප්පු කිරීමට සමත් වේ නම්, ඔහුට ප්‍රශ්න කිරීමට ඉඩ දී, (වරදකරුගේ) පිළිගැනීම මත විනය කර්මය කළ යුතුය.

Sace lajjī alajjiṃ codeti, so ca lajjī bālo hoti abyatto, na sakkoti anuyogaṃ dātuṃ. Tassa nayo dātabbo – ‘‘kimhi naṃ codesi sīlavipattiyā vā ācāravipattiādīsu vā ekissā’’ti. Kasmā pana imasseva evaṃ nayo dātabbo, na itarassa? Nanu na yuttaṃ vinayadharānaṃ agatigamananti? Na yuttameva. Idaṃ pana agatigamanaṃ na hoti, dhammānuggaho nāma eso alajjiniggahatthāya hi lajjipaggahatthāya ca sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Tatra alajjī nayaṃ labhitvā ajjhottharanto ehīti, lajjī pana nayaṃ labhitvā diṭṭhe diṭṭhasantānena, sute sutasantānena patiṭṭhāya kathessati, tasmā tassa dhammānuggaho vaṭṭati. Sace pana so lajjī paṇḍito hoti byatto, patiṭṭhāya katheti, alajjī ca ‘‘etampi natthi, etampi natthī’’ti paṭiññaṃ na deti, alajjissa paṭiññāya eva kātabbaṃ.

යම් හෙයකින් ලජ්ජී භික්ෂුවක් අලජ්ජී භික්ෂුවකට චෝදනා කරයි නම්, එම ලජ්ජී භික්ෂුව අඥාන වූ හෝ අදක්ෂ වූ කෙනෙකු වුවහොත් ඔහුට චෝදනා විමසීම (අනුයෝගය) දීමට නොහැකි වෙයි. එවැනි විටෙක ඔහුට චෝදනා කරන ආකාරය (නය) මෙසේ ඉගැන්විය යුතුය: ‘ඔබ ඔහුට චෝදනා කරන්නේ කුමක් නිසාද? ශීල විපත්තියක් නිසාද? නැතහොත් ආචාර විපත්තියක් වැනි වෙනත් කරුණක් නිසාද?’ යනුවෙනි. කුමක් නිසා මේ අයුරින් ලජ්ජී වූ අඥාන චෝදකයාටම චෝදනා ක්‍රමය ඉගැන්විය යුතුද? අන් අයට එසේ නොකළ යුත්තේ මන්ද? විනයධරයන් විසින් අගතියට යාම නුසුදුසු නොවේද? එය නුසුදුසුමය. එහෙත් මෙය අගතියට යාමක් නොව, ‘ධර්මානුග්‍රහය’ නම් වෙයි. මක්නිසාද යත්, අලජ්ජීන්ට නිග්‍රහ කිරීම පිණිසත්, ලජ්ජීන් හට ප්‍රග්‍රහය (අනුබල දීම) පිණිසත් ශික්ෂා පද පනවා ඇති බැවිනි. එහිදී අලජ්ජී පුද්ගලයා චෝදනා ක්‍රමය දැනගත් විට ලජ්ජී භික්ෂුව යටපත් කරමින් ඉදිරියට පැමිණිය හැකිය. එහෙත් ලජ්ජී භික්ෂුව චෝදනා ක්‍රමය දැනගත් විට තමන් දුටු දෙය දුටු ලෙසටත්, ඇසූ දෙය ඇසූ ලෙසටත් ස්ථිරව ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් ඔහුට ධර්මානුග්‍රහය දැක්වීම සුදුසුය. යම් හෙයකින් එම ලජ්ජී චෝදකයා පණ්ඩිත වූ, දක්ෂ වූ අයෙකු වී කරුණු සහිතව කතා කරද්දීත්, අලජ්ජී පුද්ගලයා ‘මෙයත් නැත, එයත් නැත’ යැයි පවසමින් වරද පිළි නොගන්නේ නම්, එම අලජ්ජී පුද්ගලයාගේ පිළිගැනීම (ප්‍රතිඥාව) අනුවම කටයුතු කළ යුතුය.

Tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu veditabbaṃ. Tepiṭakacūḷābhayatthero kira lohapāsādassa heṭṭhā bhikkhūnaṃ vinayaṃ kathetvā sāyanhasamaye vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānasamaye dve attapaccatthikā kathaṃ pavattesuṃ. Eko ‘‘etampi natthi, etampi natthī’’ti paṭiññaṃ na deti. Atha appāvasese paṭhamayāme therassa tasmiṃ puggale ‘‘ayaṃ patiṭṭhāya katheti, ayaṃ pana paṭiññaṃ na deti, bahūni ca vatthūni osaṭāni addhā etaṃ kataṃ bhavissatī’’ti asuddhaladdhi uppannā. Tato bījanīdaṇḍakena pādakathalikāya saññaṃ datvā ‘‘ahaṃ āvuso vinicchinituṃ ananucchaviko aññena vinicchināpehī’’ti āha. Kasmā bhanteti? Thero tamatthaṃ ārocesi, cuditakapuggalassa kāye ḍāho uṭṭhito, tato so theraṃ vanditvā ‘‘bhante, vinicchinituṃ anurūpena vinayadharena nāma tumhādiseneva bhavituṃ vaṭṭati. Codakena ca īdiseneva bhavituṃ vaṭṭatī’’ti vatvā setakāni nivāsetvā ‘‘ciraṃ kilamitattha mayā’’ti khamāpetvā pakkāmi.

එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මෙම කතාව දත යුතුය. අසන්නට ලැබෙන පරිදි, තේපිටක චූළාභය තේරෝ වහන්සේ ලෝවාමහාපායේ පහත මාලයේ භික්ෂූන්ට විනය උගන්වා සවස් කාලයේ නැගී සිටිති. උන්වහන්සේ නැගී සිටින අවස්ථාවේදී චෝදක සහ චෝදිත භික්ෂූන් දෙදෙනෙකු අතර ආරවුලක් ඇති විය. එහිදී එක් අයෙක් (චෝදිතයා) ‘මෙයත් නැත, එයත් නැත’ යැයි පවසමින් වරද පිළි නොගත්තේය. පළමු යාමය ගෙවී යද්දී තෙරුන් වහන්සේට එම පුද්ගලයා කෙරෙහි මෙබඳු අශුද්ධ අදහසක් (සැකයක්) ඇති විය: ‘මොහු (චෝදකයා) කරුණු සහිතව කතා කරයි, අනෙක් තැනැත්තා (චෝදිතයා) වරද පිළි නොගනී, බොහෝ කරුණු ද ඔප්පු වී ඇත, ඒකාන්තයෙන්ම මොහු විසින් මෙම වරද කර ඇත’ යනුවෙනි. ඉන්පසු උන්වහන්සේ පවන් අත්තේ මිටෙන් පා දෝවනය කරන භාජනයට තට්ටු කර සංඥාවක් කොට, ‘ඇවැත්නි, මම මෙය විනිශ්චය කිරීමට නුසුදුසු වෙමි, වෙනත් විනයධරයෙකු ලවා විනිශ්චය කරවා ගන්න’ යැයි පැවසූහ. ‘ස්වාමීනි, ඒ මන්ද?’ යැයි ඇසූ විට තෙරුන් වහන්සේ ඒ කරුණ පැහැදිලි කළහ. එවිට චෝදිත පුද්ගලයාගේ ශරීරයේ දැවිල්ලක් හටගත්තේය. ඉන්පසු ඔහු තෙරුන් වහන්සේට වැඳ, ‘ස්වාමීනි, විනිශ්චය කිරීමට සුදුසු විනයධරයෙකු නම් ඔබ වහන්සේ වැනි කෙනෙකුම විය යුතුය, චෝදකයෙකු ද මෙවැනිම විය යුතුය’ යැයි පවසා, සුදු වස්ත්‍ර ඇඳගෙන (සිවුරු හැර), ‘ඔබ වහන්සේලා මෙතෙක් කල් මා නිසා බොහෝ වෙහෙසට පත් වූහ’ යැයි කියා සමාව ගෙන නික්ම ගියේය.

Evaṃ lajjinā codiyamāno alajjī bahūsupi vatthūsu uppannesu paṭiññaṃ na deti, so neva ‘‘suddho’’ti vattabbo na ‘‘asuddho’’ti. Jīvamatako nāma āmakapūtiko nāma cesa.

මෙසේ ලජ්ජී භික්ෂුවක විසින් චෝදනා කරනු ලබන අලජ්ජී පුද්ගලයා, බොහෝ කරුණු ඉදිරිපත් වුවද වරද පිළි නොගන්නේ නම්, ඔහු ‘පිරිසිදු’ යැයි හෝ ‘අපිරිසිදු’ යැයි හෝ නොපැවසිය යුතුය. මොහු ජීවත් වන මළකඳක් වැනි වූ, අමු කුණු වූවෙකු වැනි පුද්ගලයෙකි.

Sace [Pg.177] panassa aññampi tādisaṃ vatthuṃ uppajjati na vinicchinitabbaṃ. Tathā nāsitakova bhavissati. Sace pana alajjīyeva alajjiṃ codeti, so vattabbo ‘‘āvuso tava vacanenāyaṃ kiṃ sakkā vattu’’nti itarampi tatheva vatvā ubhopi ‘‘ekasambhogaparibhogā hutvā jīvathā’’ti vatvā uyyojetabbā, sīlatthāya tesaṃ vinicchayo na kātabbo. Pattacīvarapariveṇādiatthāya pana patirūpaṃ sakkhiṃ labhitvā kātabbo.

යම් හෙයකින් ඔහුට එවැනිම වෙනත් වරදක් ගැන චෝදනා ආවත් එය විනිශ්චය නොකළ යුතුය. ඔහු ඒ ආකාරයෙන්ම නැසී ගිය (විනයෙන් බැහැර වූ) අයෙකු ලෙසම සැලකේ. යම් හෙයකින් අලජ්ජී භික්ෂුවක්ම තවත් අලජ්ජී භික්ෂුවකට චෝදනා කරන්නේ නම්, එවිට ‘ඇවැත්නි, ඔබගේ වචනයෙන් මොහු ගැන කුමක් කිව හැකිද?’ යැයි පවසා, අනෙක් තැනැත්තාටද එලෙසම පවසා, ‘ඔබ දෙදෙනාම එකට පරිභෝජනය කරමින් ජීවත් වන්න’ යැයි පවසා පිටත් කර හැරිය යුතුය. ඔවුන්ගේ ශීලය උදෙසා විනිශ්චයක් නොකළ යුතුය. එහෙත් පාත්‍ර, සිවුරු, පරිවේණ ආදී දේපළ සම්බන්ධයෙන් නම් සුදුසු සාක්ෂි ලබාගෙන විනිශ්චය කළ යුතුය.

Atha lajjī lajjiṃ codeti, vivādo ca nesaṃ kismiñcideva appamattako hoti, saññāpetvā ‘‘mā evaṃ karothā’’ti accayaṃ desāpetvā uyyojetabbā. Atha panettha cuditakena sahasā viraddhaṃ hoti, ādito paṭṭhāya alajjī nāma natthi. So ca pakkhānurakkhaṇatthāya paṭiññaṃ na deti, ‘‘mayaṃ saddahāma, mayaṃ saddahāmā’’ti bahū uṭṭhahanti. So tesaṃ paṭiññāya ekavāraṃ dvevāraṃ suddho hotu. Atha pana viraddhakālato paṭṭhāya ṭhāne na tiṭṭhati, vinicchayo na dātabbo.

ඉදින් ලජ්ජී භික්ෂුවක් තවත් ලජ්ජී භික්ෂුවකට චෝදනා කරයි නම් සහ ඔවුන්ගේ එම විවාදය ඉතා සුළු කරුණක් සම්බන්ධයෙන් නම්, දෙදෙනාම කැමති කරවා, ‘මෙසේ නොකරන්න’ යැයි අවවාද දී, වරද දේශනා කරවා පිටත් කර හැරිය යුතුය. යම් හෙයකින් මෙහිදී චෝදිත භික්ෂුව අතින් හදිසියේ වරදක් සිදු වී ඇත්නම් සහ ඔහු මුල සිටම අලජ්ජී කෙනෙකු නොවේ නම්, එහෙත් ඔහු තම පාර්ශ්වය ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා වරද පිළි නොගන්නේ නම්, ‘අපි විශ්වාස කරමු, අපි විශ්වාස කරමු’ යැයි පවසමින් බොහෝ දෙනා ඉදිරිපත් වෙති. එවිට ඔවුන්ගේ පිළිගැනීම අනුව එක් වරක් හෝ දෙවරක් ඔහු පිරිසිදු යැයි පිළිගත හැකිය. එසේ වුවත්, වරද සිදු වූ අවස්ථාවේ සිට ඔහු ලජ්ජී භාවයෙහි පිහිටා නැත්නම්, ඔහුට විනිශ්චයක් (සහනයක්) නොදිය යුතුය.

Evaṃ yāya kāyaci codanāya vasena saṅghamajjhe osaṭe vatthusmiṃ cuditakacodakesu paṭipattiṃ ñatvā tassāyeva codanāya sampattivipattijānanatthaṃ ādimajjhapariyosānādīnaṃ vasena vinicchayo veditabbo. Seyyathidaṃ codanāya ko ādi, kiṃ majjhe, kiṃ pariyosānaṃ? Codanāya ‘‘ahaṃ taṃ vattukāmo, karotu me āyasmā okāsa’’nti evaṃ okāsakammaṃ ādi, otiṇṇena vatthunā codetvā sāretvā vinicchayo majjhe, āpattiyaṃ vā anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanena samatho pariyosānaṃ.

මෙසේ යම්කිසි චෝදනාවක් මගින් සංඝයා මැදට කරුණක් ඉදිරිපත් වූ විට, චෝදිතයා සහ චෝදකයා කෙරෙහි අනුගමනය කළ යුතු පිළිවෙත දැනගෙන, එම චෝදනාවෙහි සාර්ථකත්වය හෝ අසාර්ථකත්වය හඳුනා ගැනීම සඳහා මුල, මැද සහ අග යන ක්‍රමයට විනිශ්චය දත යුතුය. එනම් චෝදනාවක මුල කුමක්ද? මැද කුමක්ද? අග කුමක්ද? යන්නයි. චෝදනාවේදී ‘මම ඔබට යමක් කීමට කැමැත්තෙමි, ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ මට ඒ සඳහා අවසර දෙන සේක්වා’ යැයි පවසා අවසර ගැනීම (ඕකාසකම්මය) එහි මුලයි. ඉදිරිපත් වූ කරුණ අනුව චෝදනා කරමින්, කරුණු සිහිපත් කරමින් විනිශ්චය කිරීම එහි මැදයි. ඇවතක හෝ ඇවතක් නොවන බවෙහි පිහිටුවා එම ගැටලුව සංසිඳුවීම එහි අග (අවසානය) වෙයි.

Codanāya kati mūlāni, kati vatthūni, kati bhūmiyo? Codanāya dve mūlāni – samūlikā vā amūlikā vā; tīṇi vatthūni – diṭṭhaṃ, sutaṃ, parisaṅkitaṃ; pañca bhūmiyo – kālena vakkhāmi no akālena, bhūtena vakkhāmi no abhūtena, saṇhena vakkhāmi no pharusena, atthasaṃhitena vakkhāmi no anatthasaṃhitena, mettacitto vakkhāmi no dosantaroti. Imāya ca pana codanāya codakena puggalena ‘‘parisuddhakāyasamācāro nu khomhī’’tiādinā (cūḷava. 399) nayena upālipañcake vuttesu pannarasasu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ, cuditakena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ sacce ca akuppe cāti.

චෝදනාවේ මූලයන් කීයක් තිබේද? වස්තූන් (කරුණු) කීයක් තිබේද? භූමි (පදනම්) කීයක් තිබේද? චෝදනාවේ මූලයන් දෙකකි: එනම් සහේතුක (සාක්ෂි සහිත) හෝ අහේතුක (සාක්ෂි රහිත) යනුවෙනි. වස්තූන් තුනකි: දුටු දෙය, ඇසූ දෙය සහ සැක කළ දෙයයි. භූමි පහකි: සුදුසු කලෙහි කියමි, නුසුදුසු කලෙහි නොකියමි; සත්‍ය වූ දෙය කියමි, අසත්‍ය වූ දෙය නොකියමි; මෘදු ලෙස කියමි, පරුෂ ලෙස නොකියමි; අර්ථය සහිතව කියමි, අනර්ථය සහිතව නොකියමි; මෙත් සිතින් කියමි, ද්වේෂ සිතින් නොකියමි යන්නයි. තවද මෙම චෝදනාවේදී චෝදක පුද්ගලයා විසින් ‘මම පිරිසිදු කායික හැසිරීම් ඇත්තෙක් වෙම්ද?’ ආදී වශයෙන් උපාලි පංචකයෙහි දැක්වෙන ධර්ම පහළොවක පිහිටිය යුතුය. චෝදිත පුද්ගලයා කරුණු දෙකක පිහිටිය යුතුය, එනම් සත්‍යය පැවසීම සහ කෝප නොවීම යන කරුණු දෙකය.

Appeva [Pg.178] nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyanti api eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā cāveyyaṃ, ‘‘sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃhoti. Padabhājane pana ‘‘brahmacariyā cāveyya’’nti imasseva pariyāyamatthaṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhubhāvā cāveyya’’ntiādi vuttaṃ.

‘අප්පේව නාම නං ඉමම්හා බ්‍රහ්මචරියා චාවේය්‍යං’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම මෙම පුද්ගලයා මෙම උතුම් චර්යාවෙන් පහ කළ හැකිනම් මැනවි, ‘මම මොහොුව මෙම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් පිරිහෙළන්නෙම් නම් ඉතා යහපත්ය’ යන අදහසින් චෝදනා කිරීමයි. පදභාජනයෙහි ‘බ්‍රහ්මචරියා චාවේය්‍ය’ යන්නෙහිම පර්යාය අර්ථය දැක්වීමට ‘භික්ඛුභාවා චාවේය්‍ය’ (භික්ෂු භාවයෙන් පහ කිරීම) යනාදිය වදාරන ලදී.

Khaṇādīni samayavevacanāni. Taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhuttaṃ vītivatteti tasmiṃ khaṇe tasmiṃ laye tasmiṃ muhutte vītivatte. Bhummappattiyā hi idaṃ upayogavacanaṃ.

‘ඛණ’ ආදී වචන ‘සමය’ (කාලය) යන අර්ථය දෙන පර්යාය වචන වේ. ‘තං ඛණං, තං ලයං, තං මුහුත්තං වීතිවත්තේති’ යන්නෙන් එම ක්ෂණය, එම ලය, එම මුහුර්තය ඉක්ම ගිය විට යන්න අදහස් වේ. මෙහිදී ‘භුම්ම’ (සප්තමී විභක්ති) අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත.

Samanuggāhiyamānaniddese yena vatthunā anuddhaṃsito hotīti catūsu pārājikavatthūsu yena vatthunā codakena cuditako anuddhaṃsito abhibhūto ajjhotthaṭo hoti. Tasmiṃ vatthusmiṃ samanuggāhiyamānoti tasmiṃ codakena vuttavatthusmiṃ so codako anuvijjakena ‘‘kiṃ te diṭṭhaṃ, kinti te diṭṭha’’ntiādinā nayena anuvijjiyamāno vīmaṃsiyamāno upaparikkhiyamāno.

සමනුග්ගාහියමාන නිද්දේසයෙහි ‘යේන වත්ථුනා අනුද්ධංසිතෝ හෝති’ යනු සතර පාරාජිකා වස්තූන් අතරින් යම් කරුණක් නිසා චෝදකයා විසින් චෝදිතයා මැඬපවත්වන ලද හෝ යටපත් කරන ලද බවයි. ‘තස්මිං වත්ථුස්මිං සමනුග්ගාහියමානෝ’ යනු එම චෝදකයා විසින් පවසන ලද කරුණෙහිදී, විමර්ශනය කරන විනයධරයා විසින් ‘ඔබ කුමක් දුටුවෙහිද, කෙසේ දුටුවෙහිද?’ ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරමින් පරීක්ෂා කරනු ලබන අවස්ථාවයි.

Asamanuggāhiyamānaniddese na kenaci vuccamānoti anuvijjakena vā aññena vā kenaci, atha vā diṭṭhādīsu vatthūsu kenaci avuccamāno. Etesañca dvinnaṃ mātikāpadānaṃ parato ‘‘bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī’’tiiminā sambandho veditabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘evaṃ samanuggāhiyamāno vā asamanuggāhiyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti saṅghādiseso’’ti. Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthameva vuttaṃ. Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati.

අසමනුග්ගාහියමාන (විමසනු නොලබන) නිර්දේශයෙහි 'න කේනචි වුච්චමානෝ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පරීක්ෂක භික්ෂුවක විසින් හෝ වෙනත් අයෙකු විසින් හෝ, එසේත් නැතිනම් දැකීම ආදී කරුණු සම්බන්ධයෙන් කිසිවකු විසින් නොකියනු ලබන බවයි. මෙම මාතිකා පද දෙකට පසුව එන 'භික්ඛු ච දෝසං පතිට්ඨාති' (භික්ෂුව වරදෙහි පිහිටයි) යන්න සමඟ මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය. මෙහි අදහස මෙයයි - 'මෙලෙස විමසනු ලැබුවද හෝ විමසනු නොලැබුවද, භික්ෂුව වරදෙහි පිහිටයි, එය ඇසුරු කොට සිටියි, වරද පිළිගනියි, එවිට සංඝාදිසේස ඇවත වේ' යන්නයි. මෙය අමූලක බව ප්‍රකට වන කාලය දැක්වීම සඳහාම පවසන ලද්දකි. ඇවැත වනාහි චෝදනා කරන මොහොතේදීම සිදුවේ.

Idāni ‘‘amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī’’ti ettha yasmā amūlakalakkhaṇaṃ pubbe vuttaṃ, tasmā taṃ avatvā apubbameva dassetuṃ ‘‘adhikaraṇaṃ nāmā’’tiādimāha. Tattha yasmā adhikaraṇaṃ adhikaraṇaṭṭhena ekampi vatthuvasena nānā hoti, tenassa taṃ nānattaṃ dassetuṃ ‘‘cattāri adhikaraṇāni vivādādhikaraṇa’’ntiādimāha. Ko pana so adhikaraṇaṭṭho, yenetaṃ ekaṃ hotīti? Samathehi adhikaraṇīyatā. Tasmā yaṃ adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā vattanti, taṃ ‘‘adhikaraṇa’’nti veditabbaṃ.

දැන් 'අමූලකඤ්චේවතං අධිකරණං හෝති' (එම අධිකරණය අමූලකද වෙයි) යන මෙහි, අමූලක ලක්ෂණය පෙර කියන ලද බැවින්, එය නැවත නොකියා අලුත් කරුණක්ම දැක්වීම සඳහා 'අධිකරණං නාම' යනාදිය වදාළ සේක. එහිදී, අධිකරණය යන්න අධිකරණ අර්ථයෙන් එකක් වුවද, වස්තු (කරුණු) වශයෙන් විවිධ වන බැවින්, එහි විවිධත්වය දැක්වීමට 'විවාදාධිකරණ' යනාදී වශයෙන් සතරක් වදාළහ. එම අධිකරණ අර්ථය නම්, යමක් නිසා එය එකක් වේද, එය කුමක්ද? එය සමථයන් (සංසිඳවීම්) මඟින් සිදු කළ යුතු බවයි. එබැවින් යම් කරුණක් අරභයා, නිමිත්ත කොට ගෙන සමථයන් පවතිත්ද, එය 'අධිකරණය' යැයි දත යුතුය.

Aṭṭhakathāsu [Pg.179] pana vuttaṃ – ‘‘adhikaraṇanti keci gāhaṃ vadanti, keci cetanaṃ, keci akkhantiṃ keci vohāraṃ, keci paṇṇatti’’nti. Puna evaṃ vicāritaṃ ‘‘yadi gāho adhikaraṇaṃ nāma, eko attādānaṃ gahetvā sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ mantayamāno tattha ādīnavaṃ disvā puna cajati, tassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati. Yadi cetanā adhikaraṇaṃ, ‘‘idaṃ attādānaṃ gaṇhāmī’’ti uppannā cetanā nirujjhati. Yadi akkhanti adhikaraṇaṃ, akkhantiyā attādānaṃ gahetvāpi aparabhāge vinicchayaṃ alabhamāno vā khamāpito vā cajati. Yadi vohāro adhikaraṇaṃ, kathento āhiṇḍitvā aparabhāge tuṇhī hoti niravo, evamassa taṃ adhikaraṇaṃ samathappattaṃ bhavissati, tasmā paṇṇatti adhikaraṇanti.

අටුවාවල මෙසේ පවසා ඇත - 'සමහරු ග්‍රහණය (සිතින් ගැනීම) අධිකරණය යැයි කියති, සමහරු චේතනාව ද, සමහරු නොඉවසීම ද, සමහරු වෝහාරය (කතා කිරීම) ද, සමහරු පඤ්ඤත්තිය ද අධිකරණය යැයි කියති.' නැවත මෙසේ විමසන ලදි - 'ඉදින් ග්‍රහණය අධිකරණය නම්, එක් භික්ෂුවක් තමා ගත් මතයක් (ග්‍රහණයක්) තවත් භික්ෂුවක් සමඟ සාකච්ඡා කර එහි දොස් දැක එය අතහරින්නේ නම්, ඔහුගේ එම අධිකරණය සංසිඳීමට පත් වූයේ වෙයි. ඉදින් චේතනාව අධිකරණය නම්, 'මෙම මතය ගනිමි' යි උපන් චේතනාව නිරුද්ධ වේ. ඉදින් නොඉවසීම අධිකරණය නම්, නොඉවසීම නිසා යමක් ගෙන පසුව විනිශ්චයක් නොලැබීමෙන් හෝ සමාව දීමෙන් එය අතහරියි. ඉදින් වෝහාරය අධිකරණය නම්, කතා කරමින් ඇවිද ගොස් පසුව නිහඬ වූ විට එම වෝහාර අධිකරණය සංසිඳුණේ වෙයි, එබැවින් පඤ්ඤත්තිය අධිකරණයයි' යනුවෙනි.

Taṃ panetaṃ ‘‘methunadhammapārājikāpatti methunadhammapārājikāpattiyā tabbhāgiyā…pe… evaṃ āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyanti ca vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti ca evamādīhi virujjhati. Na hi te paṇṇattiyā kusalādibhāvaṃ icchanti, na ca ‘‘amūlakena pārājikena dhammenā’’ti ettha āgato pārājikadhammo paṇṇatti nāma hoti. Kasmā? Accantaakusalattā. Vuttampi hetaṃ – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti (pari. 303).

එහෙත් එම මතය 'මෙථුනධම්ම පාරාජිකාපත්ති... මෙසේ ආපත්තාධිකරණය ආපත්තාධිකරණයට අදාළ කොටසක්ද, විවාදාධිකරණය කුසල් විය හැක, අකුසල් විය හැක, අව්‍යාකෘත විය හැක' යනාදී වූ පාළි පාඨයන් සමඟ පරස්පර වේ. මන්ද, පඤ්ඤත්තියෙහි (ප්‍රඥප්තියෙහි) කුසල් බව ආදිය ඔවුන් පිළිගන්නේ නැති අතර, 'අමූලකේන පාරාජිකේන ධම්මේන' යන මෙහි එන පාරාජික ධර්මය හුදු පඤ්ඤත්තියක්ම නොවේ. ඒ මන්ද? එය අතිශයින්ම අකුසල් සහගත බැවිනි. 'ආපත්තාධිකරණය අකුසල් විය හැක, අව්‍යාකෘත විය හැක' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද වදාරන ලදී.

Yañcetaṃ ‘‘amūlakena pārājikenā’’ti ettha amūlakaṃ pārājikaṃ niddiṭṭhaṃ, tassevāyaṃ ‘‘amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotī’’ti paṭiniddeso, na paṇṇattiyā na hi aññaṃ niddisitvā aññaṃ paṭiniddisati. Yasmā pana yāya paṇṇattiyā yena abhilāpena codakena so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannoti paññatto, pārājikasaṅkhātassa adhikaraṇassa amūlakattā sāpi paññatti amūlikā hoti, adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇaṃ. Tasmā iminā pariyāyena paṇṇatti ‘‘adhikaraṇa’’nti yujjeyya, yasmā vā yaṃ amūlakaṃ nāma adhikaraṇaṃ taṃ sabhāvato natthi, paññattimattameva atthi. Tasmāpi paṇṇatti adhikaraṇanti yujjeyya. Tañca kho idheva na sabbattha. Na hi vivādādīnaṃ paṇṇatti adhikaraṇaṃ. Adhikaraṇaṭṭho pana tesaṃ pubbe vuttasamathehi adhikaraṇīyatā. Iti iminā adhikaraṇaṭṭhena idhekacco vivādo vivādo ceva adhikaraṇañcāti vivādādhikaraṇaṃ. Esa nayo sesesu.

තවද, 'අමූලකේන පාරාජිකේන' යන මෙහි යම් අමූලක පාරාජිකාවක් දක්වන ලද්දේද, 'අමූලකඤ්චේවතං අධිකරණං හෝති' යනු එහිම නැවත දැක්වීමකි (පටිනිද්දේසයකි); එය පඤ්ඤත්තිය ගැන නොවේ. මන්ද, එක් කරුණක් දක්වා තවත් කරුණක් නැවත නොදක්වන බැවිනි. එහෙත්, යම් පඤ්ඤත්තියකින් හෝ ප්‍රකාශයකින් චෝදකයා විසින් එම පුද්ගලයා 'පාරාජිකා ධර්මයකට පැමිණියේය' යි පවසන ලද්දේ ද, පාරාජිකා සංඛ්‍යාත අධිකරණය අමූලක බැවින් එම පඤ්ඤත්තිය ද අමූලක වෙයි; අධිකරණයෙහි පවතින බැවින් එය ද අධිකරණයකි. එබැවින් මෙම ක්‍රමයට පඤ්ඤත්තිය 'අධිකරණය' යැයි ගැනීම උචිතය. එසේත් නැතිනම්, අමූලක නම් වූ යම් අධිකරණයක් ඇත්ද, එය ස්වභාවයෙන්ම නොමැති බැවින් ඇත්තේ පඤ්ඤත්තියක් පමණි. ඒ නිසා ද පඤ්ඤත්තිය අධිකරණය යන්න උචිතය. එය ද මෙම ශික්ෂාපදයෙහි මිස සෑම තැනකම නොවේ. විවාදාදීන්ගේ පඤ්ඤත්තිය අධිකරණය නොවේ. ඔවුන්ගේ අධිකරණ අර්ථය නම් පෙර කියන ලද සමථයන්ගෙන් සංසිඳවිය යුතු බවයි. මෙසේ මෙම අධිකරණ අර්ථයෙන් මෙහි ඇතැම් විවාදයක් විවාදය ද වෙයි, අධිකරණය ද වෙයි; එබැවින් එය 'විවාදාධිකරණය' යි. සෙසු අධිකරණයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය.

Tattha [Pg.180] ‘‘idha bhikkhū vivadanti dhammoti vā adhammoti vā’’ti evaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppanno vivādo vivādādhikaraṇaṃ. ‘‘Idha bhikkhū bhikkhuṃ anuvadanti sīlavipattiyā vā’’ti evaṃ catasso vipattiyo nissāya uppanno anuvādo anuvādādhikaraṇaṃ. ‘‘Pañcapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ, sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇa’’nti evaṃ āpattiyeva āpattādhikaraṇaṃ. ‘‘Yā saṅghassa kiccayatā karaṇīyatā apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’’nti (cūḷava. 215) evaṃ catubbidhaṃ saṅghakiccaṃ kiccādhikaraṇanti veditabbaṃ.

එහි, 'මෙහි භික්ෂූහු ධර්මය කියා හෝ අධර්මය කියා හෝ විවාද කරති' යනුවෙන් අටළොස් (18) භේදකර වස්තූන් ඇසුරු කොට උපන් විවාදය 'විවාදාධිකරණය' නම් වේ. 'මෙහි භික්ෂූහු භික්ෂුවකට ශීල විපත්තියෙන් හෝ චෝදනා කරති' යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් විපත්තීන් ඇසුරු කොට උපන් අනුවාදය 'අනුවාදාධිකරණය' නම් වේ. 'පස් වැදෑරුම් ඇවැත් කණ්ඩායම් ආපත්තාධිකරණයයි, සත් වැදෑරුම් ඇවැත් කණ්ඩායම් ආපත්තාධිකරණයයි' යනුවෙන් ඇවතම 'ආපත්තාධිකරණය' නම් වේ. 'සංඝයාගේ යම් කිසක් (කෘත්‍යයක්), කටයුත්තක්, අපලෝකන කර්මය, ඤත්ති කර්මය, ඤත්තිදුතිය කර්මය, ඤත්තිචතුත්ථ කර්මය' යනුවෙන් සිව්වැදෑරුම් සංඝ කෘත්‍යය 'කිච්චාධිකරණය' ලෙස දත යුතුය.

Imasmiṃ panatthe pārājikāpattisaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ. Sesāni atthuddhāravasena vuttāni, ettakā hi adhikaraṇasaddassa atthā. Tesu pārājikameva idha adhippetaṃ. Taṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva adhikaraṇaṃ hoti. Ayañca bhikkhu dosaṃ patiṭṭhāti, paṭicca tiṭṭhati ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādīni vadanto paṭijānāti. Tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti ayaṃ tāvassa sapadānukkamaniddesassa sikkhāpadassa attho.

එහෙත් මෙම අර්ථයෙහිදී පාරාජිකා ඇවැත් සංඛ්‍යාත 'ආපත්තාධිකරණයම' අදහස් කරන ලදි. සෙසු ඒවා පවසන ලද්දේ අධිකරණ ශබ්දයේ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේ වශයෙනි. අධිකරණ ශබ්දයේ අර්ථ මෙපමණකි. ඒවා අතුරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ පාරාජිකාවමය. එය දැකීම ආදී කරුණුවලින් තොර වූ බැවින් අමූලක අධිකරණයක්ම වේ. තවද මෙම භික්ෂුව වරද පිළිගනී, 'මා විසින් හිස් (නිසරු) දෙයක් පවසන ලදි' යනාදිය පවසමින් වරද පිළිගනී. එම භික්ෂුවට චෝදනා කරන මොහොතේදීම සංඝාදිසේසය වේ යන්න මෙහි පද අනුපිළිවෙළින් දක්වන ලද අර්ථයයි.

387. Idāni yāni tāni saṅkhepato diṭṭhādīni codanāvatthūni vuttāni, tesaṃ vasena vitthārato āpattiṃ ropetvā dassento ‘‘adiṭṭhassa hotī’’tiādimāha. Tattha adiṭṭhassa hotīti adiṭṭho assa hoti. Etena codakena adiṭṭho hoti, so puggalo pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti attho. Esa nayo asutassa hotītiādīsupi.

387. දැන්, කෙටියෙන් පවසන ලද දැකීම ආදී යම් චෝදනා වස්තූන් ඇත්ද, ඒවා ඇසුරින් විස්තරාත්මකව ඇවැත් පමුණුවමින් 'අදිට්ඨස්ස හෝති' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අදිට්ඨස්ස හෝති' යනු ඔහු විසින් නොදක්නා ලද්දේ වෙයි. එනම් මෙම චෝදකයා විසින් එම පුද්ගලයා පාරාජිකා ධර්මයකට පැමිණෙනු නොදක්නා ලද්දේය යන්න අර්ථයයි. 'අසුතස්ස හෝති' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය.

Diṭṭho mayāti diṭṭhosi mayāti vuttaṃ hoti. Esa nayo suto mayātiādīsupi. Sesaṃ adiṭṭhamūlake uttānatthameva. Diṭṭhamūlake pana tañce codeti ‘‘suto mayā’’ti evaṃ vuttānaṃ suttādīnaṃ ābhāvena amūlakattaṃ veditabbaṃ.

'දිට්ඨෝ මයා' යනු 'මා විසින් ඔබ දක්නා ලදි' යන්නයි. 'සුතෝ මයා' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. ඉතිරි කොටස අදිට්ඨ මූලකයෙහි පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. එහෙත් දිට්ඨ මූලකයෙහිදී, ඔහු 'මා විසින් අසන ලදි' යනාදී වශයෙන් පවසන ලද දැකීම ඇසීම ආදියෙහි අභාවයෙන් (නොමැති කම නිසා) අමූලක බව දත යුතුය.

Sabbasmiṃyeva ca imasmiṃ codakavāre yathā idhāgatesu ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, assamaṇosi, asakyaputtiyosī’’ti imesu vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hoti, evaṃ [Pg.181] aññatra āgatesu ‘‘dussīlo, pāpadhammo, asucisaṅkassarasamācāro, paṭicchannakammanto, assamaṇo samaṇapaṭiñño, abrahmacārī brahmacāripaṭiñño, antopūti, avassuto, kasambujāto’’ti imesupi vacanesu ekekassa vasena vācāya vācāya saṅghādiseso hotiyeva.

තවද, මේ මුළු චෝදක වාරයෙහිම මෙහි සඳහන් වන පරිදි, “පාරාජිකා ධර්මයකට පැමිණියෙහිය, අශ්‍රමණිකයෙහිය, අශාක්‍යපුත්‍රයෙහිය” යන මෙම වචන අතුරින් එකින් එකක් ප්‍රකාශ කරන වාරයක් පාසා සංඝාදිසේස ඇවැත් සිදුවේ. එමෙන්ම මෙයින් බැහැරව ආගමනය වූ “දුශ්ශීලයෙහිය, පාපධර්ම ඇත්තෙහිය, අපිරිසිදු සැකකටයුතු හැසිරීම් ඇත්තෙහිය, රහසින් කරන ලද කර්මාන්ත ඇත්තෙහිය, ශ්‍රමණ ප්‍රතිඥා ඇති අශ්‍රමණිකයෙහිය, බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥා ඇති අබ්‍රහ්මචාරියෙහිය, ඇතුළත කුණු වූවෙහිය, (රාගයෙන්) තෙත් වූවෙහිය, කසළ වැනි වූවෙහිය” යන මෙම වචන ප්‍රකාශ කිරීමේදී ද එකින් එකක් පාසා සංඝාදිසේස ඇවැත් සිදුවේ.

‘‘Natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti imāni pana suddhāni sīsaṃ na enti, ‘‘dussīlosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā’’ti evaṃ dussīlādipadesu pana ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’tiādipadesu vā yena kenaci saddhiṃ ghaṭitāneva sīsaṃ enti, saṅghādisesakarāni honti.

“ඔබ සමඟ උපෝසථයක් හෝ පවාරණයක් හෝ සංඝකර්මයක් හෝ නැත” යන මේ වචන පමණක් පැවසීමෙන් (සංඝාදිසේස ඇවැත්ත දක්වා) පමුණුවනු නොලැබේ. එහෙත්, “තෝ දුශ්ශීලයෙකි, එබැවින් තෝ සමඟ උපෝසථයක් නැත” යනුවෙන් දුශ්ශීල ආදී පද සමඟ හෝ “පාරාජිකා ධර්මයකට පැමිණියෙහිය” ආදී පද සමඟ හෝ යම් පදයක් හා සම්බන්ධ කොට පැවසීමෙන් පමණක් සංඝාදිසේස ඇවැත්ත සිදුවේ.

Mahāpadumatthero panāha – ‘‘na kevalaṃ idha pāḷiyaṃ anāgatāni ‘dussīlo pāpadhammo’tiādipadāneva sīsaṃ enti, ‘koṇṭhosi mahāsāmaṇerosi, mahāupāsakosi, jeṭṭhabbatikosi, nigaṇṭhosi, ājīvakosi, tāpasosi, paribbājakosi, paṇḍakosi, theyyasaṃvāsakosi, titthiyapakkantakosi, tiracchānagatosi, mātughātakosi, pitughātakosi, arahantaghātakosi, saṅghabhedakosi, lohituppādakosi, bhikkhunīdūsakosi, ubhatobyañjanakaosī’ti imānipi sīsaṃ entiyevā’’ti. Mahāpadumattheroyeva ca ‘‘diṭṭhe vematikotiādīsu yadaggena vematiko tadaggena no kappeti, yadaggena no kappeti tadaggena nassarati, yadaggena nassarati tadaggena pamuṭṭho hotī’’ti vadati.

මහාපදුම ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: “පාලියෙහි සඳහන් වන ‘දුශ්ශීල, පාපධර්ම’ යන පද පමණක්ම නොව, ‘කොණ්ඨයෙහිය, මහා සාමණේරයෙහිය, මහා උපාසකයෙහිය, ජෙට්ඨබ්බතිකයකෙහිය, නිගණ්ඨයෙහිය, ආජීවකයෙහිය, තාපසයෙහිය, පරිබ්‍රාජකයෙහිය, පණ්ඩකයෙහිය, තෙය්‍යසංවාසකයෙහිය, තිත්ථියපක්කන්තකයෙහිය, තිරිසන් ගත වූවෙහිය, මව් මැරුවෙහිය, පියා මැරුවෙහිය, අර්හතුන් මැරුවෙහිය, සංඝභේදය කළෙහිය, ලොහිතලොප්පාදකයෙහිය, භික්ෂුණී දූෂකයෙහිය, උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයෙහිය’ යන මේ වචන පැවසීමෙන්ද සංඝාදිසේස ඇවැත් සිදුවේ.” තවද ඒ මහාපදුම ස්ථවිරයන් වහන්සේම, “දුටු දෙයෙහි සැක ඇති තැනැත්තා ආදී තැන්වලදී, යම් ප්‍රමාණයකින් සැක ඇත්තේ වෙයිද, ඒ ප්‍රමාණයෙන් ඒ බැව් පිළි නොගනී; යම් ප්‍රමාණයකින් පිළි නොගනීද, ඒ ප්‍රමාණයෙන් මතකයට නොනඟයි; යම් ප්‍රමාණයකින් මතකයට නොනඟයිද, ඒ ප්‍රමාණයෙන් ඔහුට අමතක වී යන්නේය” යි පවසති.

Mahāsumatthero pana ekekaṃ dvidhā bhinditvā catunnampi pāṭekkaṃ nayaṃ dasseti. Kathaṃ? Diṭṭhe vematikoti ayaṃ tāva dassane vā vematiko hoti puggale vā, tattha ‘‘diṭṭho nukho mayā na diṭṭho’’ti evaṃ dassane vematiko hoti. ‘‘Ayaṃ nukho mayā diṭṭho añño’’ti evaṃ puggale vematiko hoti. Evaṃ dassanaṃ vā no kappeti puggalaṃ vā, dassanaṃ vā nassarati puggalaṃ vā, dassanaṃ vā pamuṭṭho hoti puggalaṃ vā. Ettha ca vematikoti vimatijāto. No kappetīti na saddahati. Nassaratīti asāriyamāno nassarati. Yadā pana taṃ ‘‘asukasmiṃ nāma bhante ṭhāne asukasmiṃ nāma kāle’’ti sārenti tadā sarati. Pamuṭṭhoti yo tehi tehi upāyehi sāriyamānopi nassaratiyevāti[Pg.182]. Etenevupāyena codāpakavāropi veditabbo, kevalañhi tattha ‘‘mayā’’ti parihīnaṃ, sesaṃ codakavārasadisameva.

මහාසුම ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් එක් පදය කොටස් දෙකකට බෙදා සතර ආකාරයකින්ම ක්‍රමය දක්වති. ඒ කෙසේද? ‘දුටු දෙයෙහි සැක ඇති තැනැත්තා’ යනු, පළමුව දැකීම පිළිබඳව හෝ පුද්ගලයා පිළිබඳව හෝ සැක ඇත්තේ වෙයි. එහිදී “මා විසින් දක්නා ලද්දේද? නැද්ද?” යනුවෙන් දැකීමෙහි සැක ඇති වෙයි. “මා විසින් දක්නා ලද්දේ මොහුද? නැතහොත් වෙනකෙකුද?” යනුවෙන් පුද්ගලයා කෙරෙහි සැක ඇති වෙයි. මෙසේ දැකීම හෝ පුද්ගලයා පිළි නොගනී, දැකීම හෝ පුද්ගලයා මතකයට නොනඟයි, දැකීම හෝ පුද්ගලයා කෙරෙහි මුළා වෙයි. මෙහි ‘වේමතිික’ යනු සැක ඇති වූ තැනැත්තාය. ‘නෝ කප්පේති’ යනු විශ්වාස නොකරයි. ‘නස්සරති’ යනු සිහි නොගන්වන්නේ නම් මතකයට නොනඟයි. යම් කලෙක ඔහුට “ස්වාමීනි, අසවල් තැනදී අසවල් කාලයේදී” යැයි සිහි ගන්වන්නේද එකල්හි මතක් වෙයි. ‘පමුට්ඨ’ යනු ඒ ඒ උපායන්ගෙන් සිහි ගැන්වුවද මතක් නොවන තැනැත්තාය. මේ ක්‍රමයෙන්ම ‘චෝදාපක වාරය’ ද දත යුතුය, එහි ‘මයා’ යන පදය අත්හැරීම පමණක් විශේෂ වන අතර ඉතිරි කොටස චෝදක වාරය හා සමානය.

389. Tato paraṃ āpattibhedaṃ anāpattibhedañca dassetuṃ ‘‘asuddhe suddhadiṭṭhī’’tiādikaṃ catukkaṃ ṭhapetvā ekamekaṃ padaṃ catūhi catūhi bhedehi niddiṭṭhaṃ, taṃ sabbaṃ pāḷinayeneva sakkā jānituṃ. Kevalaṃ hetthādhippāyabhedo veditabbo. Ayañhi adhippāyo nāma – cāvanādhippāyo, akkosādhippāyo, kammādhippāyo, vuṭṭhānādhippāyo, uposathapavāraṇaṭṭhapanādhippāyo, anuvijjanādhippāyo, dhammakathādhippāyoti anekavidho. Tattha purimesu catūsu adhippāyesu okāsaṃ akārāpentassa dukkaṭaṃ. Okāsaṃ kārāpetvāpi ca sammukhā amūlakena pārājikena anuddhaṃsentassa saṅghādiseso. Amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsentassa pācittiyaṃ. Ācāravipattiyā anuddhaṃsentassa dukkaṭaṃ. Akkosādhippāyena vadantassa pācittiyaṃ. Asammukhā pana sattahipi āpattikkhandhehi vadantassa dukkaṭaṃ. Asammukhā eva sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva.

389. ඉන්පසු ඇවැත් විභාගය සහ ඇවැත් නොවන විභාගය දැක්වීම පිණිස ‘අශුද්ධ වූවකු කෙරෙහි ශුද්ධ දෘෂ්ටි ඇත්තේ’ යනාදී සතර ආකාරය තබා, එක් එක් පදය සතර බැගින් වූ කොටස්වලින් විස්තර කරන ලදී. ඒ සියල්ල පාලි ක්‍රමයටම දැනගත හැකිය. මෙහිදී අදහස්වල (අභිප්‍රාය) වෙනස පමණක් දත යුතුය. එනම්, සසුනෙන් පහකිරීමේ අදහස, ආක්‍රෝශ කිරීමේ අදහස, කර්ම කිරීමේ අදහස, ඇවැතින් නැඟී සිටුවීමේ අදහස, උපෝසථ පවාරණ තැබීමේ අදහස, විමර්ශනය කිරීමේ අදහස සහ ධර්ම කථාව පැවසීමේ අදහස යනුවෙන් එය අනේකවිධ වේ. එහිදී මුලින් සඳහන් කළ අදහස් සතරේදී, අවසර නොගෙන චෝදනා කරන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. අවසර ගෙන වුවද සම්මුඛව අමූලක පාරාජිකාවකින් චෝදනා කරන්නාට සංඝාදිසේස ඇවැත් වේ. අමූලක සංඝාදිසේසයකින් චෝදනා කරන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. ආචාර විපත්තියකින් චෝදනා කරන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. ආක්‍රෝශ කිරීමේ අදහසින් පවසන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. අසම්මුඛව ඇවැත් ස්කන්ධ සතෙන් ඕනෑම එකකින් පවසන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. අසම්මුඛව සත් වැදෑරුම් කර්මයක් කරන්නාටද දුක්කට ඇවැත් වේ.

Kurundiyaṃ pana ‘‘vuṭṭhānādhippāyena ‘tvaṃ imaṃ nāma āpattiṃ āpanno taṃ paṭikarohī’ti vadantassa okāsakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Sabbattheva pana ‘‘uposathapavāraṇaṃ ṭhapentassa okāsakammaṃ natthī’’ti vuttaṃ. Ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho ajjuposatho pannaraso yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho uposathaṃ kareyya’’ti etasmiñhi re-kāre anatikkanteyeva ṭhapetuṃ labbhati. Tato paraṃ pana yya-kāre patte na labbhati. Esa nayo pavāraṇāya. Anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘atthetaṃ tavā’’ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi.

කුරුන්දි අටුවාවෙහි පවසන පරිදි, “ඇවැතින් නැඟී සිටුවීමේ අදහසින් ‘ඔබ අසවල් ඇවැතට පැමිණියෙහිය, එය පිළියම් කරගන්න’ යැයි පවසන්නාට අවසර ගැනීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත.” සියලුම අටුවාවල “උපෝසථ පවාරණ තබන්නාට අවසර ගැනීමේ කර්මයක් නැත” යැයි දක්වා ඇත. එහෙත් තැබිය යුතු සීමාව දත යුතුය. “සුණාතු මේ භන්තේ... කරෙය්‍ය” යන වාක්‍යයේ ‘රේ’ (re) අක්ෂරය ඉක්මවා යෑමට පෙර පමණක් එය වැළැක්වීමට අවස්ථාව ලැබේ. ඉන්පසු ‘ය්ය’ (yya) අක්ෂරයට පැමිණි විට එය වැළැක්විය නොහැක. පවාරණයේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. විමර්ශනය කරන්නා (අනුවිජ්ජක) විසින් කරුණ විමසන කල්හි “මෙය ඔබට ඇද්ද?” යනුවෙන් විමර්ශන අදහසින් පවසන්නාටද අවසර ගැනීමේ කර්මයක් නැත.

Dhammakathikassāpi dhammāsane nisīditvā ‘‘yo idañcidañca karoti, ayaṃ bhikkhu assamaṇo’’tiādinā nayena anodissa dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa niyametvā ‘‘asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti katheti, dhammāsanato orohitvā āpattiṃ desetvā gantabbaṃ. Yaṃ pana tattha tattha ‘‘anokāsaṃ kārāpetvā’’ti vuttaṃ tassa okāsaṃ akārāpetvāti evamattho veditabbo, na hi koci anokāso nāma atthi, yamokāsaṃ [Pg.183] kārāpetvā āpattiṃ āpajjati, okāsaṃ pana akārāpetvā āpajjatīti. Sesaṃ uttānameva.

ධර්ම දේශකයාටද ධර්මාසනයෙහි හිඳ “යමෙක් මෙවැනි දේ කරයිද, ඒ භික්ෂුව අශ්‍රමණිකයෙකි” ආදී වශයෙන් පුද්ගලයා නියම නොකොට ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම් අවසර ගැනීමේ කර්මයක් නැත. ඉදින් පුද්ගලයා නියම කොට, “අසවල් තැනැත්තා සහ අසවල් තැනැත්තා අශ්‍රමණිකයන්ය, අනුපාසකයන්ය” යැයි පවසන්නේ නම්, ධර්මාසනයෙන් බැස ඇවැත් දේශනා කොට යා යුතුය. එහි ඒ ඒ තැන්වල “අනවසරයෙන් (අනෝකාසං කාරාපෙත්වා)” යැයි පවසා ඇත්තේ අවසර නොගෙන යන අර්ථයෙනි. මන්දයත්, යම් අවසරයක් ගෙන ඇවැත් සිදුවන ‘අනවසරයක්’ නමින් දෙයක් නොමැති හෙයිනි; අවසර නොගෙන පැවසීමෙන් පමණක් ඇවැත් සිදු වේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

Samuṭṭhānādīsu tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහිදී මෙය සමුට්ඨාන තුනකින්, එනම්: කය හා සිතින් ද, වචනය හා සිතින් ද, කය වචනය හා සිතින් ද සිදුවේ. මෙය ක්‍රියාවකි, සඤ්ඤාවිමොක්ඛයකි, සචිත්තකයකි, ලෝකවජ්ජයකි, කායකර්මයකි, වචීකර්මයකි, අකුසල් සිතකි, දුක්ඛ වේදනාවකි.

Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු දුට්ඨදෝස සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

9. දෙවන දුට්ඨදෝස සික්ඛාපද වර්ණනාව

391. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadaṃ. Tattha handa mayaṃ āvuso imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomāti te kira paṭhamavatthusmiṃ attano manorathaṃ sampādetuṃ asakkontā laddhaniggahā vighātappattā ‘‘idāni jānissāmā’’ti tādisaṃ vatthuṃ pariyesamānā vicaranti. Athekadivasaṃ disvā tuṭṭhā aññamaññaṃ oloketvā evamāhaṃsu – ‘‘handa mayaṃ, āvuso, imaṃ chagalakaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti, ‘‘dabbo mallaputto nāmāya’’nti evamassa nāmaṃ karomāti vuttaṃ hoti. Esa nayo mettiyaṃ nāma bhikkhuninti etthāpi.

391. එම අවස්ථාවේ දී බුදුරජාණන් වහන්සේ... යන්න දෙවන දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපදයයි. එහි 'ඇවැත්නි, එන්න, අපි මේ එළුවාට දබ්බ මල්ලපුත්ත යැයි නම තබමු' යනුවෙහි අර්ථය මෙසේය: ඒ මෙත්තිය-භුම්මජක භික්ෂූන් පළමු සිද්ධියේ දී තමන්ගේ අභිලාෂය ඉටු කර ගැනීමට නොහැකිව, ගැරහුමට ලක්ව, පීඩාවට පත් වී, 'දැන් බලාගනිමු' යැයි සිතා එවැනි (චෝදනාවට සුදුසු) කරුණක් සොයමින් හැසිරුණාහ. එක් දිනක් එවැනි එළුවෙකු දැක සතුටු වී, එකිනෙකා දෙස බලා මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, එන්න, අපි මේ එළුවාට දබ්බ මල්ලපුත්ත යැයි නම තබමු.' එනම්, 'මේ එළුවාගේ නම දබ්බ මල්ලපුත්තය' යන්නයි. මෙත්තියා නම් මෙහෙණිය යන තැන ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Te bhikkhū mettiyabhumajake bhikkhū anuyuñjiṃsūti evaṃ anuyuñjiṃsu –‘‘āvuso, kuhiṃ tumhehi dabbo mallaputto mettiyāya bhikkhuniyā saddhiṃ diṭṭho’’ti? ‘‘Gijjhakūṭapabbatapāde’’ti. ‘‘Kāya velāya’’ti? ‘‘Bhikkhācāragamanavelāyā’’ti. Āvuso dabba ime evaṃ vadanti – ‘‘tvaṃ tadā kuhi’’nti? ‘‘Veḷuvane bhattāni uddisāmī’’ti. ‘‘Tava tāya velāya veḷuvane atthibhāvaṃ ko jānātī’’ti? ‘‘Bhikkhusaṅgho, bhante’’ti. Te saṅghaṃ pucchiṃsu – ‘‘jānātha tumhe tāya velāya imassa veḷuvane atthibhāva’’nti. ‘‘Āma, āvuso, jānāma, thero sammutiladdhadivasato paṭṭhāya veḷuvaneyevā’’ti. Tato mettiyabhumajake āhaṃsu – ‘‘āvuso, tumhākaṃ kathā na sameti, kacci no lesaṃ oḍḍetvā vadathā’’ti. Evaṃ te tehi bhikkhūhi anuyuñjiyamānā āma āvusoti vatvā etamatthaṃ ārocesuṃ.

ඒ භික්ෂූහු මෙත්තිය-භුම්මජක භික්ෂූන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: 'ඇවැත්නි, ඔබ විසින් දබ්බ මල්ලපුත්ත තෙරුන් මෙත්තියා මෙහෙණිය සමඟ කොහේදී දක්නා ලද්දේද?' 'ගිජ්ජකූට පර්වත පාමුලදීය.' 'කිනම් වේලාවකදීද?' 'පිණ්ඩපාතයේ වඩින වේලාවේදීය.' එවිට භික්ෂූන් වහන්සේලා දබ්බ තෙරුන්ගෙන් විමසූහ: 'ඇවැත් දබ්බය, මොවුහු මෙසේ පවසති. ඔබ එකල කොහේ සිටියෙහිද?' 'ස්වාමීනී, වේළුවනාරාමයේ දානය නියම කරමින් සිටියෙමි.' 'එකල ඔබ වේළුවනයේ සිටි බව කවුරු දනිත්ද?' 'ස්වාමීනී, භික්ෂු සංඝයා දන්නා සේක.' එවිට ඒ භික්ෂූහු සංඝයාගෙන් මෙසේ විමසූහ: 'ඇවැත්නි, ඒ වේලාවේ මොහු වේළුවනයේ සිටි බව ඔබ දන්නෙහිද?' 'එසේය ඇවැත්නි, අපි දනිමු. ස්ථවිරයන් වහන්සේ සම්මුතිය ලැබූ දින සිට වේළුවනයෙහිම වසන සේක.' ඉන්පසු ඔවුහු මෙත්තිය-භුම්මජකයන්ට මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, ඔබගේ කථාව නොගැලපේ. ඔබ කිසියම් ලේසයක් (නිමිත්තක්) පදනම් කරගෙන පවසන්නෙහිද?' මෙසේ ඒ භික්ෂූන් විසින් විමසන ලදුව, 'එසේය ඇවැත්නි' යි පවසා ඒ කරුණ (සත්‍යය) සැළ කළහ.

Kiṃ [Pg.184] pana tumhe, āvuso, āyasmantaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti ettha aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ. Adhikaraṇanti ādhāro veditabbo, vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Yo hi so ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto, so yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyā ceva chagalakabhāvassa ca so vā aññabhāgo assa atthīti tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati. Yasmā ca tesaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ tassā nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ, tasmā adhikaraṇanti veditabbo. Tañhi sandhāya ‘‘te bhikkhū aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti āhaṃsu, na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ. Kasmā? Asambhavato. Na hi te catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyiṃsu. Na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi. Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā, na vivādādhikaraṇādīnaṃ. Idañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ amūlakena pārājikena anuddhaṃsetuṃ lesamatto.

'ඇවැත්නි, ඔබ ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්තයන්ට වෙනත් පාර්ශවයකට අයත් අධිකරණයකින්...' යන මෙහි, වෙනත් පාර්ශවයකට අයත් වූයේ හෝ වෙනත් කොටසක් මෙයට ඇත්තේ හෝ යන අර්ථයෙන් 'අඤ්ඤභාගිය' නම් වේ. 'අධිකරණ' යනු පදනම (ආධාරය) ලෙස දත යුතුය, වස්තුව හෙවත් පිහිටීම යන අර්ථයයි. 'දබ්බ මල්ලපුත්ත' යැයි නම් කරන ලද යම් ඒ එළුවෙක් ඇද්ද, ආයුෂ්මත් දබ්බ මල්ලපුත්තයන්ට අයත් මිනිස් ජාතිය සහ භික්ෂුභාවය යන යම් කොටසක් හෝ පාර්ශවයක් ඇද්ද, ඊට වඩා වෙනස් වූ තිරිසන් ජාතියට සහ එළු බවට අයත් ඒ එළුවා වෙනත් පාර්ශවයකට අයත් බැවින් 'අඤ්ඤභාගිය' නම් වේ. තවද, 'අපි මේ එළුවාට දබ්බ මල්ලපුත්ත යැයි නම තබමු' යැයි කියන්නා වූ ඔවුන්ගේ ඒ නම තැබීමේ සංකල්පයට පදනම වූයේ ඒ එළුවා බැවින්, ඔහු 'අධිකරණය' (පදනම) ලෙස දත යුතුය. ඒ එළුවා අරභයාම 'ඒ භික්ෂූහු වෙනත් පාර්ශවයකට අයත් අධිකරණයකින්' යැයි කීහ මිස විවාදාධිකරණ ආදියෙන් එකක් අරභයා නොවේ. ඒ මන්ද? (මෙහිදී විවාදාධිකරණ ආදිය) සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. සැබවින්ම ඒ භික්ෂූහු සතර අධිකරණයන්ගෙන් කිසිදු වෙනත් අධිකරණයක ලේසයක් හෝ ගත්තේ නැත. සතර අධිකරණයන්හි 'ලේසය' කියා දෙයක් ද නැත. ජාති ලේස ආදිය පුද්ගලයන්ටම අයත් කරුණු ලෙස වදාරන ලදී, විවාදාධිකරණ ආදියට නොවේ. 'දබ්බ මල්ලපුත්ත' යන මේ නම, ඒ අඤ්ඤභාගිය අධිකරණයෙහි (එළුවා කෙරෙහි) පිහිටියා වූ, ස්ථවිරයන් වහන්සේව අමූලක පාරාජිකාවෙන් චෝදනා කිරීමට යොදාගත් කිසියම් ලේස මාත්‍රයක් වූ කරුණකි.

Ettha ca dissati apadissati assa ayanti voharīyatīti deso. Jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso. Jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Tato paraṃ uttānatthameva. Sikkhāpadapaññattiyampi ayamevattho. Padabhājane pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya, taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ, tasmā na vibhattanti veditabbaṃ.

මෙහි 'මොහුගේ මේ ජාතිය ආදිය පෙනේ හෝ පෙන්වනු ලැබේ' යන අර්ථයෙන් 'දේස' නම් වේ. මෙය ජාති ආදී කොටස් අතුරින් එක්තරා කොටසකට කියන නමකි. වෙනත් වස්තුවකට ව්‍යවහාර මාත්‍රයෙන් ස්වල්ප වශයෙන් සමාන වන බැවින් 'ලේස' නම් වේ. මෙය ද ජාති ආදී කොටස් අතුරින් එකකට කියන නමකි. ඉන්පසු ඇති පදයන්ගේ අර්ථ පැහැදිලිය. ශික්ෂාපද පැනවීමේදී ද අර්ථය මෙයමය. පදභාජනයේ දී යම් අඤ්ඤභාගිය අධිකරණයක කිසියම් දේස මාත්‍රයක් හෝ ලේස මාත්‍රයක් පදනම් කරගෙන පාරාජිකා ධර්මයෙන් චෝදනා කරයි ද, එය සිද්ධිය ඇති වූ ආකාරයෙන්ම ප්‍රකට වූ බැවින් වෙනම විග්‍රහ නොකළ බව දත යුතුය.

393. Yāni pana adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni, tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā jānitabbā ca vinayadharehi, tasmā vacanasāmaññato laddhaṃ [Pg.185] adhikaraṇaṃ nissāya taṃ āvikaronto ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādimāha. Yā ca sā avasāne āpattaññabhāgiyassa adhikaraṇassa vasena codanā vuttā, tampi dassetuṃ ayaṃ sabbādhikaraṇānaṃ tabbhāgiyaaññabhāgiyatā samāhaṭāti veditabbā.

393. 'අධිකරණ' යන පොදු නාමයෙන් අර්ථ මතු කිරීමේ (අර්ථුද්ධාර) වශයෙන් පවත්නා වූ යම් සතර අධිකරණ කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුන්ගේ අඤ්ඤභාගිය බව (වෙනත් පාර්ශවයකට අයත් බව) සහ තබ්භාගිය බව (එම පාර්ශවයටම අයත් බව) ප්‍රකට නොවන බැවින් සහ විනයධරයන් විසින් එය දත යුතු බැවින්, පොදු නාමයෙන් ලැබුණු ඒ අධිකරණ සතර ඇසුරු කොට එය ප්‍රකට කරනු පිණිස 'අඤ්ඤභාගිය අධිකරණයට අයත් වූයේ, ආපත්තිය අඤ්ඤභාගිය වේ හෝ අධිකරණය අඤ්ඤභාගිය වේ හෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. අවසානයේ දී ආපත්ති අඤ්ඤභාගිය අධිකරණයේ වශයෙන් යම් චෝදනාවක් පවසන ලද්දේ ද, එය ද දැක්වීම පිණිස සියලු අධිකරණයන්ගේ මේ තබ්භාගිය-අඤ්ඤභාගිය බව එක්තැන් කොට දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Tattha ca āpattaññabhāgiyaṃ vāti paṭhamaṃ uddiṭṭhattā ‘‘kathañca āpatti āpattiyā aññabhāgiyā hotī’’ti niddese ārabhitabbe yasmā āpattādhikaraṇassa tabbhāgiyavicāraṇāyaṃyeva ayamattho āgamissati, tasmā evaṃ anārabhitvā ‘‘kathañca adhikaraṇaṃ adhikaraṇassa aññabhāgiya’’nti pacchimapadaṃyeva gahetvā niddeso āraddhoti veditabbo.

එහි 'ආපත්තිය අඤ්ඤභාගිය හෝ' යනුවෙන් පළමුව උද්දේශයේ දක්වන ලද බැවින්, 'කෙසේ නම් ආපත්තිය ආපත්තියට අඤ්ඤභාගිය වේද?' යනුවෙන් විග්‍රහය ආරම්භ කළ යුතු වුවත්, ආපත්තාධිකරණයේ තබ්භාගිය බව විමසීමේදීම මේ අර්ථය පැහැදිලි වන බැවින්, එසේ ආරම්භ නොකොට 'කෙසේ නම් අධිකරණය අධිකරණයට අඤ්ඤභාගිය වේද?' යනුවෙන් පසුව ඇති පදයම ගෙන විග්‍රහය ආරම්භ කරන ලදැයි දත යුතුය.

Tattha aññabhāgiyavāro uttānatthoyeva. Ekamekañhi adhikaraṇaṃ itaresaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ aññabhāgiyaṃ aññapakkhiyaṃ aññakoṭṭhāsiyaṃ hoti, vatthuvisabhāgattā, tabbhāgiyavāre pana vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇassa tabbhāgiyaṃ tappakkhiyaṃ taṃkoṭṭhāsiyaṃ vatthusabhāgattā, tathā anuvādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇassa. Kathaṃ? Buddhakālato paṭṭhāya hi aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppannavivādo ca idāni uppajjanakavivādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ vivādādhikaraṇameva hoti, tathā buddhakālato paṭṭhāya catasso vipattiyo nissāya uppannaanuvādo ca idāni uppajjanakaanuvādo ca vatthusabhāgatāya ekaṃ anuvādādhikaraṇameva hoti. Yasmā pana āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa sabhāgavisabhāgavatthuto sabhāgasarikkhāsarikkhato ca ekaṃsena tabbhāgiyaṃ na hoti, tasmā āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa siyā tabbhāgiyaṃ siyā aññabhāgiyanti vuttaṃ. Tattha ādito paṭṭhāya aññabhāgiyassa paṭhamaṃ niddiṭṭhattā idhāpi aññabhāgiyameva paṭhamaṃ niddiṭṭhaṃ, tattha aññabhāgiyattañca parato tabbhāgiyattañca vuttanayeneva veditabbaṃ.

එහි 'අන්‍යභාගීය වාරය' ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. සැබවින්ම එක් එක් අධිකරණය සෙසු තුන් වර්ගයේ අධිකරණවලට වඩා වෙනස් වූ කොටසකට, වෙනස් වූ පාර්ශ්වයකට හෝ වෙනස් වූ කණ්ඩායමකට අයත් වේ. ඒ වස්තූන්ගේ (කරුණුවල) පවතින අසමානත්වය හේතුවෙනි. එහෙත් 'තබ්භාගීය වාරය' (සමාන කොටස් ඇති වාරය) සම්බන්ධයෙන් ගත් කල, විවාදාධිකරණය තවත් විවාදාධිකරණයකට සමාන කොටසක් හෝ සමාන පාර්ශ්වයක් වන්නේ වස්තූන්ගේ පවතින සමානත්වය හේතුවෙනි. අනුවාදාධිකරණය තවත් අනුවාදාධිකරණයකට සමාන වන්නේද එලෙසමය. එය කෙසේද? බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට අටළොස් වැදෑරුම් වූ භේදකර වස්තූන් නිමිති කරගෙන උපන් විවාදයත්, වර්තමානයෙහි උපදින්නා වූ විවාදයත් යන දෙකම වස්තු ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් එක්තරා විවාදාධිකරණයක්ම වෙයි. එලෙසම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට සතර විපත්තීන් නිමිති කරගෙන උපන් අනුවාදයත්, වර්තමානයෙහි උපදින්නා වූ අනුවාදයත් යන දෙකම වස්තු ස්වභාවයෙන් සමාන වන බැවින් එක්තරා අනුවාදාධිකරණයක්ම වෙයි. යම් හෙයකින් ආපත්තාධිකරණය තවත් ආපත්තාධිකරණයකට සමාන හෝ අසමාන වස්තූන් නිසාද, ස්වභාවයෙන් සමාන හෝ අසමාන වන නිසාද ඒකාන්තයෙන්ම සමාන කොටසක් නොවන්නේද, එබැවින් 'ආපත්තාධිකරණය තවත් ආපත්තාධිකරණයකට ඇතැම් විට සමාන කොටසක් විය හැකිය, ඇතැම් විට වෙනස් කොටසක් විය හැකිය' යි පවසන ලදී. එහිදී මුල පටන්ම අන්‍යභාගීය (වෙනස් කොටස) පිළිබඳව පළමුව නිර්දේශ කර ඇති බැවින්, මෙහිදීද අන්‍යභාගීය කොටසම පළමුව දක්වන ලදී. එහි අන්‍යභාගීය බව සහ මින් ඉදිරියට කියවෙන තබ්භාගීය බව කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම වස්තූන්ගේ සමාන-අසමාන බව අනුව දත යුතුය.

Kiccādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇassa tabbhāgiyanti ettha pana buddhakālato paṭṭhāya cattāri saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇañca idāni cattāri saṅghakammāni nissāya uppajjanakaṃ adhikaraṇañca sabhāgatāya sarikkhatāya ca ekaṃ kiccādhikaraṇameva hoti. Kiṃ pana saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃ [Pg.186] kiccādhikaraṇaṃ, udāhu saṅghakammānamevetaṃ adhivacananti? Saṅghakammānamevetaṃ adhivacanaṃ. Evaṃ santepi saṅghakammaṃ nāma ‘‘idañcidañca evaṃ kattabba’’nti yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasikaroti taṃ nissāya uppajjanato purimaṃ purimaṃ saṅghakammaṃ nissāya uppajjanato ca saṅghakammāni nissāya uppannaṃ adhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti vuttaṃ.

'කිච්චාධිකරණය තවත් කිච්චාධිකරණයකට සමාන කොටසක් වේ' යන මෙහිදී, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිට සතර සංඝකර්ම නිමිති කරගෙන උපන් අධිකරණයත්, වර්තමානයෙහි සතර සංඝකර්ම නිමිති කරගෙන උපදින්නා වූ අධිකරණයත්, ස්වභාවයෙන් හා ආකාරයෙන් සමාන වන බැවින් එක්තරා කිච්චාධිකරණයක්ම වෙයි. සංඝකර්ම නිමිති කරගෙන උපන් අධිකරණය කිච්චාධිකරණය නම් වේද, නැතහොත් 'කිච්චාධිකරණය' යනු සංඝකර්මවලටම කියන තවත් නමක්ද? මෙය සංඝකර්මවලටම කියන තවත් නමකි. එසේ වුවද සංඝකර්මයක් නම් 'මෙය සහ මෙය මෙසේ කළ යුතුය' යි යම් කර්ම ලක්ෂණයක් (කර්මයක් සිදු කරන ආකාරය) මනසෙහි ධාරණය කරගන්නේද, එම කරුණ නිමිති කරගෙන උපදින බැවින්ද, කලින් කලට සිදු කරන සංඝකර්ම නිමිති කරගෙන උපදින බැවින්ද, සංඝකර්ම නිමිති කරගෙන උපන් අධිකරණය 'කිච්චාධිකරණය' යැයි මා විසින් කලින් පවසන ලදී.

394. Kiñci desaṃ lesamattaṃ upādāyāti ettha pana yasmā desoti vā lesamattoti vā pubbe vuttanayeneva byañjanato nānaṃ atthato ekaṃ, tasmā ‘‘leso nāma dasa lesā jātileso nāmaleso’’tiādimāha. Tattha jātiyeva jātileso. Esa nayo sesesu.

394. 'යම් කිසි ප්‍රදේශයක් හෝ ලේශමාත්‍රයක් ඇසුරු කරගෙන' යන මෙහිදී, 'දේශ' යන ශබ්දය හෝ 'ලේශමාත්‍ර' යන ශබ්දය කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයටම අකුරු වශයෙන් වෙනස් වුවද අර්ථයෙන් එකම බැවින් 'ලේශය නම් දශ වැදෑරුම් ලේශයන්ය, එනම් ජාති ලේශය, නාම ලේශය...' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ජාති' යන්නම 'ජාති ලේශය' නම් වේ. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙසේමය.

395. Idāni tameva lesaṃ vitthārato dassetuṃ yathā taṃ upādāya anuddhaṃsanā hoti tathā savatthukaṃ katvā dassento ‘‘jātileso nāma khattiyo diṭṭho hotī’’tiādimāha. Tattha khattiyo diṭṭho hotīti añño koci khattiyajātiyo iminā codakena diṭṭho hoti. Pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjantoti methunadhammādīsu aññataraṃ āpajjanto. Aññaṃ khattiyaṃ passitvā codetīti atha so aññaṃ attano veriṃ khattiyajātiyaṃ bhikkhuṃ passitvā taṃ khattiyajātilesaṃ gahetvā evaṃ codeti ‘‘khattiyo mayā diṭṭho pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpajjanto, tvaṃ khattiyo, pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’ atha vā ‘‘tvaṃ so khattiyo, na añño, pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosi, assamaṇosi asakyaputtiyosi natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti, āpatti vācāya vācāya saṅghādisesassa. Ettha ca tesaṃ khattiyānaṃ aññamaññaṃ asadisassa tassa tassa dīghādino vā diṭṭhādino vā vasena aññabhāgiyatā khattiyajātipaññattiyā ādhāravasena adhikaraṇatā ca veditabbā, etenupāyena sabbapadesu yojanā veditabbā.

395. දැන් එම ලේශයම විස්තරාත්මකව දැක්වීමට, යම් කරුණක් ඇසුරු කරගෙන අභූත චෝදනාව (අනුද්ධංසනා) සිදුවේද, එය පුද්ගලයා (වස්තුව) සහිතව දක්වමින් 'ජාති ලේශය නම් ක්ෂත්‍රියයෙකු දක්නා ලද්දේ වෙයි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ක්ෂත්‍රියයෙකු දක්නා ලද්දේ වෙයි' යනු, පාරාජිකා ඇවතකට පැමිණෙන වෙනත් කිසියම් ක්ෂත්‍රිය ජාතිකයෙකු මෙම චෝදකයා විසින් දක්නා ලද්දේ වෙයි. 'පාරාජිකා ධර්මයකට පැමිණෙමින් සිටින' යනු මෛථුන ධර්මය ආදී පාරාජිකාවන්ගෙන් එකකට පැමිණෙනු දැකීමයි. 'වෙනත් ක්ෂත්‍රියයෙකු දැක චෝදනා කරයි' යනු, ඉන්පසු ඔහු තමාගේ සතුරෙකු වූ වෙනත් ක්ෂත්‍රිය ජාතික භික්ෂුවක දැක, එම 'ක්ෂත්‍රිය' යන ජාති ලේශය පදනම් කරගෙන මෙසේ චෝදනා කරයි: 'මම ක්ෂත්‍රියයෙකු පාරාජිකා ඇවතකට පැමිණෙනු දුටුවෙමි, ඔබත් ක්ෂත්‍රියයෙකි, එබැවින් ඔබ පාරාජිකා ඇවතට පැමිණියෙහි වෙහි' යන්නයි. නැතහොත් 'ඔබමයි ඒ ක්ෂත්‍රියයා, වෙනකෙකු නොවේ, ඔබ පාරාජිකා ඇවතට පැමිණියෙහි වෙහි, ඔබ දැන් මහණෙකු නොවේ, ශාක්‍යපුත්‍රයෙකු නොවේ, ඔබ සමඟ පොහෝය කිරීමක් හෝ පවාරණය කිරීමක් හෝ සංඝකර්මයක් හෝ නැත' යි පවසයි. චෝදනා කරන වචනයක් වචනයක් පාසා සංඝාදිසේස ඇවතක් වේ. මෙහිදී එම ක්ෂත්‍රියයන් එකිනෙකාට අසමාන වුවද ඔවුන්ගේ දිගු බව ආදී ලක්ෂණ හෝ දකින ලද ආකාරය අනුව අන්‍යභාගීය බවද, 'ක්ෂත්‍රිය ජාතිය' යන පැනවීම පදනම් කරගෙන අධිකරණ බවද දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සියලු පදයන්හි යෙදීම දත යුතුය.

400. Pattalesaniddese ca sāṭakapattoti lohapattasadiso susaṇṭhāno succhavi siniddho bhamaravaṇṇo mattikāpatto vuccati. Sumbhakapattoti pakatimattikāpatto.

400. පාත්‍ර ලේශ නිර්දේශයෙහි 'සාටක පාත්‍රය' යනු ලෝහ පාත්‍රයකට සමාන වූ, මැනවින් පිහිටි හැඩයක් ඇති, යහපත් මතුපිටක් ඇති, සිනිඳු වූ, බඹර පැහැති මැටි පාත්‍රයකට කියන නමකි. 'සුම්භක පාත්‍රය' යනු සාමාන්‍ය මැටි පාත්‍රයයි.

406. Yasmā [Pg.187] pana āpattilesassa ekapadeneva saṅkhepato niddeso vutto, tasmā vitthāratopi taṃ dassetuṃ ‘‘bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hotī’’tiādi vuttaṃ. Kasmā panassa tattheva niddesaṃ avatvā idha visuṃ vuttoti? Sesaniddesehi asabhāgattā. Sesaniddesā hi aññaṃ disvā aññassa codanāvasena vuttā. Ayaṃ pana ekameva aññaṃ āpattiṃ āpajjantaṃ disvā aññāya āpattiyā codanāvasena vutto. Yadi evaṃ kathaṃ aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ hotīti? Āpattiyā. Teneva vuttaṃ – ‘‘evampi āpattaññabhāgiyañca hoti leso ca upādinno’’ti. Yañhi so saṅghādisesaṃ āpanno taṃ pārājikassa aññabhāgiyaṃ adhikaraṇaṃ. Tassa pana aññabhāgiyassa adhikaraṇassa leso nāma yo so sabbakhattiyānaṃ sādhāraṇo khattiyabhāvo viya sabbāpattīnaṃ sādhāraṇo āpattibhāvo. Etenupāyena sesāpattimūlakanayo codāpakavāro ca veditabbo.

406. ආපත්ති ලේශය ගැන එක් පදයකින් කෙටියෙන් නිර්දේශ කර ඇති බැවින්, එය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'භික්ෂුවක් සංඝාදිසේස ඇවතකට පැමිණෙනු දක්නා ලද්දේ වෙයි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහෙත් එය එම නිර්දේශයෙහිම නොකියා මෙහි වෙන් කොට පැවසුවේ මන්ද? සෙසු නිර්දේශයන් හා එය ස්වභාවයෙන් අසමාන වන බැවිනි. සෙසු නිර්දේශයන්හිදී එක් අයෙකු දැක වෙනත් අයෙකුට චෝදනා කරනු ලැබේ. මෙහිදී නම් එක් අයෙකුම වෙනත් ඇවතකට පැමිණෙනු දැක, එම පුද්ගලයාටම වෙනත් ඇවතකින් (පාරාජිකාවෙන්) චෝදනා කරනු ලැබේ. එසේ නම් එය කෙසේ අන්‍යභාගීය අධිකරණයක් වන්නේද? ඒ ඇවත හේතුවෙනි. එබැවින් 'එසේ වුවද ආපත්තිය අන්‍යභාගීයද වෙයි, ලේශයද ගනු ලැබුවේ වෙයි' යනුවෙන් පදභාජනයෙහි දක්වන ලදී. යම් හෙයකින් ඔහු සංඝාදිසේස ඇවතකට පැමිණියේද, එය පාරාජිකා ඇවතට සාපේක්ෂව අන්‍යභාගීය අධිකරණයකි. එම අන්‍යභාගීය අධිකරණයෙහි ලේශය නම් සියලු ක්ෂත්‍රියයන්ට පොදු වූ ක්ෂත්‍රිය බව මෙන්, සියලු ඇවැත්වලට පොදු වූ 'ඇවැත් බව' හෙවත් ආපත්ති ස්වභාවයයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සෙසු ඇවැත් මූලික කරගත් ක්‍රමය සහ චෝදනා කරවන වාරය දත යුතුය.

408. Anāpatti tathāsaññī codeti vā codāpeti vāti ‘‘pārājikaṃyeva ayaṃ āpanno’’ti yo evaṃ tathāsaññī codeti vā codāpeti vā tassa anāpatti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Samuṭṭhānādīnipi paṭhamaduṭṭhadosasadisānevāti.

408. 'එලෙසම සංඥා ඇතිව චෝදනා කරයිද හෝ චෝදනා කරවයිද' යන්නෙහි අර්ථය: 'මොහු පාරාජිකා ඇවතටම පැමිණියේය' කියා යමෙක් එබඳු සැබෑ හැඟීමක් ඇතිව චෝදනා කරයිද හෝ චෝදනා කරවයිද ඔහුට ඇවතක් නැත (අනාපත්ති). සෙසු සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය. සමුට්ඨානයන් ද පළමු දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන දුට්ඨදෝස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

10. පළමු සංඝභේද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

409. Tena samayena buddho bhagavāti saṅghabhedasikkhāpadaṃ. Tattha atha kho devadattotiādīsu yo ca devadatto, yathā ca pabbajito, yena ca kāraṇena kokālikādayo upasaṅkamitvā ‘‘etha mayaṃ āvuso samaṇassa gotamassa saṅghabhedaṃ karissāma cakkabheda’’nti āha. Taṃ sabbaṃ saṅghabhedakkhandhake (cūḷava. 343) āgatameva. Pañcavatthuyācanā pana kiñcāpi tattheva āgamissati. Atha kho idhāpi āgatattā yadettha vattabbaṃ, taṃ vatvāva gamissāma.

409. 'එසමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ...' යනු සංඝභේද ශික්ෂාපදයයි. එහි 'අථ ඛො දේවදත්තො' යනාදී තැන්හි, දේවදත්ත යනු කවරෙක්ද, ඔහු පැවිදි වූයේ කෙසේද, කිනම් හේතුවක් නිසා කෝකාලිකාදීන් වෙත එළඹ 'ඇවැත්නි, එන්න, අපි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ සංඝභේදය, චක්‍රභේදය කරමු' යැයි පැවසුවේද, ඒ සියල්ල සංඝභේදක්ඛන්ධකයෙහි (චූළවග්ග පාලියෙහි) පැමිණියේමය. කරුණු පහක් ඉල්ලීම (පඤ්චවත්ථු යාචනා) එහිද පැමිණෙන්නේ වුවද, මෙහිද එය පැමිණි බැවින් ඒ පිළිබඳව කිවයුතු යමක් ඇත්ද, එය පවසා ඉදිරියට යන්නෙමු.

Sādhu bhanteti āyācanā. Bhikkhū yāvajīvaṃ āraññikā assūti āraññikadhutaṅgaṃ samādāya sabbepi bhikkhū yāva jīvanti tāva āraññikā hontu[Pg.188], araññeyeva vasantu. Yo gāmantaṃ osareyya vajjaṃ naṃ phuseyyāti yo ekabhikkhupi araññaṃ pahāya nivāsatthāya gāmantaṃ osareyya, vajjaṃ taṃ phuseyya naṃ bhikkhuṃ doso phusatu, āpattiyā naṃ bhagavā kāretū’’ti adhippāyena vadati. Esa nayo sesavatthūsupi.

'ස්වාමීනි, මැනවැ' යනු අයැදීමකි. 'භික්ෂූහු දිවි හිමියෙන් ආරණ්‍යක විය යුතුය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වී සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා ජීවත් වන තාක් ආරණ්‍යක විය යුතු බවත්, වනයෙහිම වාසය කළ යුතු බවත්ය. 'යමෙක් ගම්මානයකට එළඹෙන්නේ නම් ඔහුට වරදක් ස්පර්ශ වේවා' යනු, යම් එක් භික්ෂුවක් හෝ වනය අතහැර පදිංචිය සඳහා ගම්මානයකට එළඹෙන්නේ නම්, ඔහුට වරදක් (දෝෂයක්) අත් වේවා, ඔහු ඇවැතකට පත් වේවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට දඬුවම් පමුණුවන සේක්වා යන අදහසින් පවසයි. සෙසු කරුණු (වස්තූන්) සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ.

410. Janaṃ saññāpessāmāti janaṃ amhākaṃ appicchatādibhāvaṃ jānāpessāma, atha vā paritosessāma pasādessāmāti vuttaṃ hoti.

410. 'ජනයා හඟවන්නෙමු (දැනුම්වත් කරන්නෙමු)' යනු අපගේ අල්පේච්ඡාදී භාවය ජනයාට දැනුම් දෙන්නෙමු, එසේත් නැතහොත් ඔවුන් සතුටු කරන්නෙමු, පහදවන්නෙමු යන්නයි.

Imāni pana pañca vatthūni yācato devadattassa vacanaṃ sutvāva aññāsi bhagavā ‘‘saṅghabhedatthiko hutvā ayaṃ yācatī’’ti. Yasmā pana tāni anujāniyamānāni bahūnaṃ kulaputtānaṃ maggantarāyāya saṃvattanti, tasmā bhagavā ‘‘alaṃ devadattā’’ti paṭikkhipitvā ‘‘yo icchati āraññiko hotū’’tiādimāha.

කරුණු පහක් ඉල්ලා සිටින දේවදත්තගේ වචනය ඇසූ සැණින්ම, 'මොහු සංඝභේදය අපේක්ෂාවෙන් මෙසේ අයදියි' කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැනගත් සේක. එහෙත් එම කරුණු අනුමත කළහොත් බොහෝ කුලපුත්‍රයන්ගේ මාර්ග ඵල අවබෝධයට බාධා වන බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'දේවදත්ත, එයින් පලක් නැත' යැයි පවසා එය ප්‍රතික්ෂේප කර, 'කැමති කෙනෙක් ආරණ්‍යක වේවා' යනාදිය වදාළ සේක.

Ettha pana bhagavato adhippāyaṃ viditvā kulaputtena attano patirūpaṃ veditabbaṃ. Ayañhettha bhagavato adhippāyo – ‘‘eko bhikkhu mahajjhāsayo hoti mahussāho, sakkoti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā araññe viharanto dukkhassantaṃ kātuṃ. Eko dubbalo hoti appathāmo araññe na sakkoti, gāmanteyeva sakkoti. Eko mahabbalo samappavattadhātuko adhivāsanakhantisampanno iṭṭhāniṭṭhesu samacitto araññepi gāmantepi sakkotiyeva. Eko neva gāmante na araññe sakkoti padaparamo hoti.

මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස වටහාගෙන කුලපුත්‍රයා විසින් තමන්ට සුදුසු දේ තේරුම් ගත යුතුය. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස මෙයයි - "එක් භික්ෂුවක් මහත් අභිලාෂයන් ඇති, මහත් වීර්යවන්තයෙක් වෙයි, ඔහුට ගම්මාන සේනාසන ප්‍රතික්ෂේප කර වනයෙහි වසමින් දුක කෙළවර කිරීමට (නිවන් දැකීමට) හැකියාව ඇත. තවකෙක් දුර්වලය, ශක්තිය හීනය, ඔහුට වනයෙහිදී නොහැකිය, ගමෙහිදී පමණක් එය කළ හැකිය. තවකෙක් මහත් ශක්තිවන්තය, සමපැවැත්මක් ඇති ධාතු ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තය, ඉවසීමේ ගුණයෙන් හා ඉෂ්ට-අනිෂ්ට අරමුණුවලදී සමාන සිතින් යුක්තය, ඔහුට වනයෙහිදී මෙන්ම ගමෙහිදීද නිවන් දැකීමට හැකියාව ඇත. තවකෙක් ගමෙහිදී හෝ වනයෙහිදී නිවන් දැකීමට නොහැකි, පදපරම තැනැත්තෙකි.

Tatra yvāyaṃ mahajjhāsayo hoti mahussāho, sakkoti gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā araññe viharanto dukkhassantaṃ kātuṃ, so araññeyeva vasatu, idamassa patirūpaṃ. Saddhivihārikādayopi cassa anusikkhamānā araññe vihātabbameva maññissanti.

ඒ අතරින්, යම් ඒ මහත් අභිලාෂයන් ඇති, මහත් වීර්යවන්ත, ගම්මාන සේනාසන ප්‍රතික්ෂේප කර වනයෙහි වසමින් දුක කෙළවර කිරීමට සමත් භික්ෂුවක් වේද, ඔහු වනයෙහිම වසන්නේ නම් එය ඔහුට සුදුසුය. ඔහුගේ සද්ධිවිහාරිකාදීහුද ඔහු අනුව යමින් වනයෙහිම වාසය කළ යුතු යැයි සිතන්නාහ.

Yo pana dubbalo hoti appathāmo gāmanteyeva sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ, na araññe so gāmanteyeva vasatu, yvāyaṃ mahabbalo samappavattadhātuko adhivāsanakhantisampanno iṭṭhāniṭṭhesu samacitto araññepi gāmantepi sakkotiyeva, ayampi gāmantasenāsanaṃ pahāya [Pg.189] araññe viharatu, idamassa patirūpaṃ saddhivihārikāpi hissa anusikkhamānā araññe vihātabbaṃ maññissanti.

යමෙක් දුර්වලද, හීන ශක්ති ඇත්තේද, ඔහුට දුක කෙළවර කිරීමට හැකි වන්නේ ගමෙහිදී පමණක් නම්, වනයෙහිදී නොවේ නම්, ඔහු ගමෙහිම වසන්නේය. යම් ඒ මහත් ශක්තිවන්ත, සමපැවැත්මක් ඇති ධාතු ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්ත, ඉවසීමෙන් යුත්, ඉෂ්ට-අනිෂ්ට අරමුණුවලදී සම සිතින් යුත්, වනයෙහි මෙන්ම ගමෙහිදීද නිවන් දැකීමට සමත් භික්ෂුවක් වේද, ඔහුද ගම්මාන සේනාසනය අතහැර වනයෙහිම වසන්නේ නම් එය ඔහුට සුදුසුය. ඔහුගේ සද්ධිවිහාරිකයෝද ඔහු අනුව යමින් වනයෙහි වාසය කළ යුතුයැයි සිතන්නාහ.

Yo panāyaṃ neva gāmante na araññe sakkoti padaparamo hoti. Ayampi araññeyeva vasatu. Ayaṃ hissa dhutaṅgasevanā kammaṭṭhānabhāvanā ca āyatiṃ maggaphalānaṃ upanissayo bhavissati. Saddhivihārikādayo cassa anusikkhamānā araññe vihātabbaṃ maññissantīti.

යමෙක් ගමෙහිදීවත් වනයෙහිදීවත් නිවන් දැකීමට නොහැකි පදපරම තැනැත්තෙකු වේද, ඔහුද වනයෙහිම වසන්නේ නම් මැනවි. මන්දයත්, ඔහුගේ මේ ධුතාංග සේවනය හා කමටහන් භාවනාව අනාගතයෙහි මාර්ග ඵල අවබෝධය පිණිස උපනිශ්‍රය වන බැවිනි. ඔහුගේ සද්ධිවිහාරිකාදීහුද ඔහු අනුව යමින් වනයෙහි වාසය කළ යුතු යැයි සිතන්නාහ.

Evaṃ yvāyaṃ dubbalo hoti appathāmo gāmanteyeva viharanto sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ na araññe, imaṃ puggalaṃ sandhāya bhagavā ‘‘yo icchati gāmante viharatū’’ti āha. Iminā ca puggalena aññesampi dvāraṃ dinnaṃ.

මෙසේ යම් දුර්වල වූ, හීන ශක්ති ඇති, ගමෙහි වසමින්ම දුක කෙළවර කිරීමට සමත්, වනයෙහිදී එය කළ නොහැකි පුද්ගලයා අරභයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'කැමති අයෙක් ගම්මානයෙහි වාසය කෙරේවා' යැයි වදාළ සේක. මේ පුද්ගලයා මඟින් අනෙක් අයටද (ගමෙහි වාසය කිරීමට) දොරටුව විවෘත විය.

Yadi pana bhagavā devadattassa vādaṃ sampaṭiccheyya, yvāyaṃ puggalo pakatiyā dubbalo hoti appathāmo, yopi daharakāle araññavāsaṃ abhisambhuṇitvā jiṇṇakāle vā vātapittādīhi samuppannadhātukkhobhakāle vā nābhisambhuṇāti, gāmanteyeva pana viharanto sakkoti dukkhassantaṃ kātuṃ, tesaṃ ariyamaggupacchedo bhaveyya, arahattaphalādhigamo na bhaveyya, uddhammaṃ ubbinayaṃ vilomaṃ aniyyānikaṃ satthu sāsanaṃ bhaveyya, satthā ca tesaṃ asabbaññū assa ‘‘sakavādaṃ chaḍḍetvā devadattavāde patiṭṭhito’’ti gārayho ca bhaveyya. Tasmā bhagavā evarūpe puggale saṅgaṇhanto devadattassa vādaṃ paṭikkhipi. Etenevūpāyena piṇḍapātikavatthusmimpi paṃsukūlikavatthusmimpi aṭṭha māse rukkhamūlikavatthusmimpi vinicchayo veditabbo. Cattāro pana māse rukkhamūlasenāsanaṃ paṭikkhittameva.

ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවදත්තගේ වාදය පිළිගත්තේ නම්, ස්වභාවයෙන්ම දුර්වල වූ හෝ තරුණ කාලයේ වනයෙහි වාසය කිරීමට සමත් වූවත් මහලු වූ කල හෝ වාත පිත්තාදී ධාතු කෝප වූ කල වනයෙහි වාසය කිරීමට අපොහොසත් වන, ගමෙහි වසමින්ම නිවන් දැකීමට හැකි වන පුද්ගලයන්ගේ ආර්ය මාර්ගය අවහිර වන්නේය. අර්හත් ඵල අවබෝධය සිදු නොවන්නේය. ශාස්තෘ ශාසනය ධර්ම විනයෙන් බැහැර වූ, පටහැනි වූ, සංසාරයෙන් එතෙර නොකරවන එකක් වන්නේය. එසේම ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔවුන්ට සර්වඥ නොවන කෙනෙකු සේ පෙනෙන්නට තිබුණි. 'තමන්ගේ වාදය අතහැර දේවදත්තගේ වාදයෙහි පිහිටියේය' කියා ගැරහීමටද ලක්වන්නට ඉඩ තිබුණි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි පුද්ගලයන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් (ඔවුන්ව සංග්‍රහ කරනු පිණිස) දේවදත්තගේ වාදය ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක. මේ ක්‍රමයෙන්ම පිණ්ඩපාතික වස්තුවෙහිද, පාංශුකූලික වස්තුවෙහිද, අට මසක් රුක්මූලික වස්තුවෙහිද විනිශ්චය දත යුතුය. (වස් කාලයේ) මාස හතරක් රුක්මූල සේනාසනය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත්තේමය.

Macchamaṃsavatthusmiṃ tikoṭiparisuddhanti tīhi koṭīhi parisuddhaṃ, diṭṭhādīhi aparisuddhīhi virahitanti attho. Tenevāha – ‘‘adiṭṭhaṃ, asutaṃ, aparisaṅkita’’nti. Tattha ‘‘adiṭṭhaṃ’’ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. ‘‘Asutaṃ’’ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti asutaṃ. ‘‘Aparisaṅkitaṃ’’ pana diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitañca ñatvā tabbipakkhato jānitabbaṃ. Kathaṃ? Idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe [Pg.190] gāmato va nikkhamante araññe vā vicarante, dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ, nāma etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā bhante na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ bhante bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti kappati.

මස් මාංශ වස්තුවෙහි 'තිකොටිපරිශුද්ධ' යනු කරුණු (කෝටි) තුනකින් පිරිසිදු වූ, දැකීම ආදී අපරිශුද්ධ කරුණුවලින් තොර වූ යන්නයි. එබැවිනුම 'නොදුටු, නොඇසූ, සැක නොකළ' (අදිට්ඨ, අසුත, අපරිසංකිත) යැයි වදාළ සේක. එහි 'අදිට්ඨ' නම් භික්ෂූන් වෙනුවෙන්ම මෘගයන් හෝ මසුන් මරා ගන්නා බව නොදැකීමයි. 'අසුත' නම් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් මරා ගත් බවක් නොඇසීමයි. 'අපරිසංකිත' යනු දුටු දෙයින් ඇති වන සැකය (දිට්ඨපරිසංකිත), ඇසූ දෙයින් ඇති වන සැකය (සුතපරිසංකිත) සහ ඒ දෙකෙන්ම මිදුණු සැකය හඳුනාගෙන, එයට විරුද්ධ දෙය ලෙස දත යුතුය. ඒ කෙසේද? මෙහි භික්ෂූහු දැල්, උගුල් ආදිය අතැතිව ගමෙන් පිටව යන හෝ වනයෙහි හැසිරෙන මිනිසුන් දකිති. පසුදින පිණ්ඩපාතය සඳහා ඒ ගමට වැඩි එම භික්ෂූන්ට මස් මාංශ සහිත දානය පිරිනමති. ඔවුහු ඊයේ දුටු දෙය නිසා 'මොවුන් භික්ෂූන් වෙනුවෙන් මෙය කළාදෝ' යි සැක කරති. මෙය 'දිට්ඨපරිසංකිත' (දුටු දෙයින් ඇති වූ සැකය) නම් වේ. මෙය පිළිගැනීම සුදුසු නැත. යමක් මෙසේ සැක රහිතද, එය සුදුසුය. ඉදින් ඒ මිනිසුන් 'ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා පිළිනොගන්නෙහිද?' යැයි විමසා ඒ බව අසා, 'ස්වාමීනි, මෙය භික්ෂූන් වෙනුවෙන් කළ දෙයක් නොවේ, අපේ ප්‍රයෝජනය සඳහා හෝ රජයේ නිලධාරීන් ආදීන්ගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා කළ දෙයකි' යැයි පවසන්නේ නම් එය කැප වේ.

Naheva kho bhikkhū passanti; apica suṇanti, manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti, araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ ‘‘sutaparisaṅkitaṃ’’ nāma. Etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati, yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti kappati.

මහණෙනි, භික්ෂූහු (සතුන් මරනු) සැබවින්ම නොදකිති. එසේ වුවද, 'මිනිසුන් දැල්, උගුල් ආදිය අතැතිව ගමෙන් නික්මෙති' යනුවෙන් හෝ 'වනයෙහි හැසිරෙති' යනුවෙන් හෝ අසන්නට ලැබේ. පසුදින පිණ්ඩපාතය පිණිස ඒ ගමට වැඩි ඒ භික්ෂූන්ට 'මෙය භික්ෂූන් උදෙසාම කරන ලද්දක් දැයි' සැකයක් ඇතිවේ නම්, එය 'ශ්‍රැතපරිසංකිත' (ඇසීම නිසා ඇති වූ සැකය) නම් වේ. මෙය පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. එබඳු සැකයක් නැති දෙය පිළිගැනීම සුදුසුය. ඉදින් ඒ මිනිසුන් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේලා මෙය පිළිනොගන්නේ මන්දැයි' විමසා ඒ කාරණය අසා, 'ස්වාමීනි, මෙය භික්ෂූන් උදෙසා කරන ලද්දක් නොවේ, අපගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස හෝ රාජපුරුෂාදීන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස කරන ලද්දකි' යි පවසත් නම් එය පිළිගැනීම කැප වෙයි.

Naheva kho pana bhikkhū passanti, na suṇanti; apica kho tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti, te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nukho atthāya kata’’nti idaṃ ‘‘tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ’’ nāma. Etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ pavattamaṃsaṃ vā kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti kappati. Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematiko hoti, taṃ sabbaṃ kappati.

තවද භික්ෂූහු (සතුන් මරනු) නොදකිති, නොඅසති. එසේ වුවද පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට වැඩි ඒ භික්ෂූන්ගේ පාත්‍ර ගෙන මස් මාංශ සහිතව පිණ්ඩපාතය පිළියෙළ කොට පූජා කරති. එවිට භික්ෂූන්ට 'මෙය භික්ෂූන් උදෙසාම කරන ලද්දක් දැයි' සැකයක් ඇතිවේ නම්, මෙය 'තදුභයවිමුක්තපරිසංකිත' (දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන් තොරව ඇතිවන සැකය) නම් වේ. මෙය පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. සැකයක් නැති දෙය පිළිගැනීම සුදුසුය. ඉදින් ඒ මිනිසුන් 'ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේලා පිළිනොගන්නේ මන්දැයි' විමසා ඒ කාරණය අසා, 'ස්වාමීනි, මෙය භික්ෂූන් උදෙසා කළ දෙයක් නොවේ, අපගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස හෝ රාජපුරුෂාදීන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස කළ දෙයකි, නැතහොත් ලැබුණාවූම කැප මස් භික්ෂූන් උදෙසා පිළියෙළ කළ දෙයකි' යි පවසත් නම් එය වැළඳීම කැප වෙයි. මළගියවුන් වෙනුවෙන් කරන පින්කම්වලදී හෝ මංගල්‍ය ආදී අවස්ථාවලදී පිළියෙළ කරන ලද මාංශයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, යම් මාංශයක් භික්ෂූන් උදෙසාම නොකරන ලද්දක් වේද, යම් මාංශයක් පිළිබඳ සැකයක් නැති වේද, ඒ සියල්ල කැප වන බැවිනි.

Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi amhākaṃ atthāya katanti jānanti, aññepi etesaṃ atthāya katanti jānanti, sabbesampi na vaṭṭati, sabbe [Pg.191] na jānanti, sabbesampi vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa vā tassa vā atthāya uddissa kataṃ, sabbesaṃ na kappati.

ඉදින් එක් විහාරයක භික්ෂූන් උදෙසා (සතෙකු මරා) පිළියෙළ කර තිබේ නම්, ඒ භික්ෂූහු තමන් උදෙසා එය කළ බව නොදනිති, නමුත් වෙනත් අය දනිති. එවිට යම් භික්ෂූන් පිරිසක් එය දනිත්ද, ඔවුනට එය කැප නැත, අන් අයට කැප වෙයි. අනෙක් අය නොදනිති, එම විහාරයේ භික්ෂූන් පමණක් දනිති නම්, ඔවුනටම එය කැප නැත, අනෙක් අයට කැප වෙයි. එම භික්ෂූන්ද තමන් උදෙසා කළ බව දනිති, අන් අයද මොවුන් උදෙසා කළ බව දනිති නම්, කාටවත් එය කැප නැත. සියලු දෙනාම නොදනිති නම් සියලු දෙනාටම කැප වෙයි. මක්නිසාද යත්, සබ්‍රහ්මචාරීන් පස් දෙනාගෙන් යම් කිසිවෙකු උදෙසාම කරන ලද්දක් නම් ඒ කිසිවෙකුට එය කැප නොවන බැවිනි.

Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ca attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati, kassa āpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa kataṃ tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissa katañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi, akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā, uddissa katañhi ñatvā bhuñjatova āpatti. Akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuñjantassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenapi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ. Paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsaṃ hi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīnipi migamaṃsādisadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vattanti vadanti.

ඉදින් යමෙක් එක් භික්ෂුවක උදෙසා සතෙකු මරා එම භික්ෂුවගේ පාත්‍රය පුරවා පූජා කරයිද, ඒ භික්ෂුව තමන් උදෙසා කළ බව දැන දැනම එය පිළිගෙන වෙනත් භික්ෂුවකට දෙයිද, ඒ භික්ෂුව මොහු කෙරෙහි ඇති විශ්වාසය නිසා එය වළඳයි නම්, කා හට ඇවැත් වේද? දෙදෙනාටම ඇවැත් නොවේ. මක්නිසාද යත්, යම් භික්ෂුවක උදෙසා කරන ලද්දේද, ඔහු එය නොවැලඳූ බැවින් ඔහුට ඇවැත් නැත. අනෙක් භික්ෂුව නොදන්නා බැවින් ඔහුටද ඇවැත් නැත. කැප මාංශ පිළිගැනීමේදී ඇවැත් සිදු නොවේ. උදෙසා කරන ලද (උද්දිස්ස කත) මාංශය නොදැන වැළඳූ භික්ෂුවට පසුව දැනගත් විට ඇවැත් දේශනා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. නමුත් අකැප මාංශයක් නොදැන වැළඳුවද පසුව දැනගත් විට ඇවැත් දේශනා කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, උද්දිස්ස කත මාංශය දැන දැන වැළඳීමෙන්ම ඇවැත් වන බැවිනි. අකැප මාංශය නොදැන වැළඳුවත් ඇවැත්මය. එබැවින් ඇවැත්වලට බිය ඇති භික්ෂුව විසින් මස්වල ස්වරූපය හඳුනාගත හැකි වුවද, විමසා බලාම මාංශය පිළිගත යුතුය. වැළඳීමේදී 'විමසා බලා වළඳන්නෙමි' යි සිතා පිළිගත්තද, විමසා බලාම වැළඳිය යුතුය. ඒ මන්ද? හඳුනාගැනීම අපහසු බැවිනි. වලස් මස් ඌරු මස් හා සමාන වේ, දිවි මස් ආදියද මුව මස් ආදියට සමාන වේ. එබැවින් විමසා බලා පිළිගැනීමම වත් පිළිවෙතක් යැයි (ආචාර්යවරු) පවසති.

Haṭṭho udaggoti tuṭṭho ceva unnatakāyacitto ca hutvā. So kira ‘‘na bhagavā imāni pañca vatthūni anujānāti, idāni sakkhissāmi saṅghabhedaṃ kātu’’nti kokālikassa iṅgitākāraṃ dassetvā yathā visaṃ vā khāditvā rajjuyā vā ubbandhitvā satthaṃ vā āharitvā maritukāmo puriso visādīsu aññataraṃ labhitvā tappaccayā āsannampi maraṇadukkhaṃ ajānanto haṭṭho udaggo hoti; evameva saṅghabhedapaccayā āsannampi avīcimhi nibbattitvā paṭisaṃvedanīyaṃ dukkhaṃ ajānanto ‘‘laddho dāni me saṅghabhedassa upāyo’’ti haṭṭho udaggo sapariso uṭṭhāyāsanā teneva haṭṭhabhāvena bhagavantaṃ abhivādetvā padakkhiṇaṃ katvā pakkāmi.

'හට්ඨො උදග්ගො' යනු සතුටු වූවා වූද උද්‍යෝගිමත් වූ කය හා සිත ඇත්තා වූද යන්නයි. ඒ දේවදත්ත තෙමේ 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කරුණු පහ අනුමත නොකරති, දැන් මට සංඝ භේදය කිරීමට හැකි වනු ඇතැයි' සිතා, කෝකාලික හට ඉඟියක් දක්වා, වස කෑමෙන් හෝ ලණුවකින් එල්ලීමෙන් හෝ ආයුධයකින් ඇන ගැනීමෙන් හෝ මැරෙන්නට කැමති මිනිසෙකු ඒ සඳහා යම් උපක්‍රමයක් ලැබුණු විට ඒ හේතුවෙන් තමාට පැමිණෙන මරණ දුක නොදැන සතුටට පත්වන්නාක් මෙන්, සංඝ භේදය හේතුවෙන් නුදුරේම අවීචි නිරයෙහි ඉපදී විඳීමට ඇති දුක නොදැන, 'දැන් මට සංඝ භේදය සඳහා උපක්‍රමයක් ලැබුණේය' යි සතුටු සිතින් යුතුව තම පිරිස සමඟ අසුනෙන් නැගිට, ඒ සතුටින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ ප්‍රදක්ෂිණා කොට නික්ම ගියේය.

Te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhi samādāya vattāmāti ettha pana ‘‘imāni pañca vatthūnī’’ti vattabbepi te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhi janaṃ saññāpessāmāti abhiṇhaṃ parivitakkavasena vibhattivipallāsaṃ asallakkhetvā abhiṇhaṃ parivitakkānurūpameva ‘‘te mayaṃ imehi pañcahi vatthūhī’’ti āha, yathā taṃ vikkhittacitto.

'අපි මේ කරුණු පහ සමාදන්ව වසමු' යන මෙහිදී 'මේ කරුණු පහ' (ඉමානි පඤ්ච වත්ථූනි) ලෙස පැවසිය යුතු වුවද, 'අපි මේ කරුණු පහෙන් ජනයාට පවසමු' යි නිරන්තරයෙන් කල්පනා කිරීම නිසා, විසිරුණු සිත් ඇත්තෙකු මෙන් විභක්ති වෙනස හඳුනාගත නොහැකිව, තම කල්පනාවට අනුකූලවම 'තෙ මයං ඉමේහි පඤ්චහි වත්ථූහි' (අපි මේ කරුණු පහෙන්) යැයි වැරදි ලෙස පැවසීය.

Dhutā [Pg.192] sallekhavuttinoti yā paṭipadā kilese dhunāti, tāya samannāgatattā dhutā. Yā ca kilese sallikhati, sā etesaṃ vuttīti sallekhavuttino.

'ධුතා සල්ලේඛවුත්තිනො' යනු, යම් පිළිවෙතක් කෙලෙසුන් ගසා දමයිද, ඒ පිළිවෙතින් යුක්ත බැවින් 'ධුත' නම් වේ. තවද, යම් පිළිවෙතක් කෙලෙසුන් සිඳලයිද, එය මොවුන්ගේ ජීවන වෘත්තිය (පැවැත්ම) බැවින් 'සල්ලේඛවුත්තී' නම් වේ.

Bāhulikoti cīvarādīnaṃ paccayānaṃ bahulabhāvo bāhullaṃ, taṃ bāhullamassa atthi, tasmiṃ vā bāhulle niyutto ṭhitoti bāhuliko. Bāhullāya cetetīti bāhulattāya ceteti kappeti pakappeti. Kathañhi nāma mayhañca sāvakānañca cīvarādīnaṃ paccayānaṃ bahulabhāvo bhaveyyāti evaṃ ussukkamāpannoti adhippāyo. Cakkabhedāyāti āṇābhedāya.

'බාහුලිකො' යනු සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බහුල බවයි. ඒ බහුල බව මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් හෝ ඒ ප්‍රත්‍ය බහුල බවෙහි යෙදී සිටින්නේය, එහිම රැඳී සිටින්නේය යන අර්ථයෙන් බාහුලික නම් වේ. 'බාහුල්ලාය චේතේති' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ බහුල බව පිණිසම සිතයි, පිළියෙළ කරයි, උත්සාහ කරයි යන්නයි. 'මා හටත් මාගේ ශ්‍රාවකයන් හටත් සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගේ බහුල බව කෙසේ නම් ඇතිවේද?' යැයි මෙසේ දැඩි උත්සාහයක් ගන්නේය යන්න ගර්හා කරන්නන්ගේ අදහසයි. 'චක්කභේදාය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රය බිඳීම පිණිස යන්නයි.

Dhammiṃ kathaṃ katvāti khandhake vuttanayena ‘‘alaṃ, devadatta, mā te rucci saṅghabhedo. Garuko kho, devadatta, saṅghabhedo. Yo kho, devadatta, samaggaṃ saṅghaṃ bhindati, kappaṭṭhikaṃ kibbisaṃ pasavati, kappaṃ nirayamhi paccati, yo ca kho, devadatta, bhinnaṃ saṅghaṃ samaggaṃ karoti, brahmaṃ puññaṃ pasavati, kappaṃ saggamhi modatī’’ti (cūḷava. 343) evamādikaṃ anekappakāraṃ devadattassa ca bhikkhūnañca tadanucchavikaṃ tadanulomikaṃ dhammiṃ kathaṃ katvā.

'ධම්මිං කථං කත්වා' යනු ඛන්ධකයෙහි දැක්වූ පරිදි, 'දේවදත්තය, කමකට නැත, සංඝ භේදය නොරුස්සන්න. දේවදත්තය, සංඝ භේදය ඉතා බරපතළය. දේවදත්තය, යමෙක් සමගි වූ සංඝයා භේද කරයිද, ඔහු කල්පයක් පවතින අකුසල් රැස් කරයි, කල්පයක් නිරයෙහි පැසෙයි. දේවදත්තය, යමෙක් භේද වූ සංඝයා සමගි කරයිද, ඔහු උතුම් පින් රැස් කරයි, කල්පයක් ස්වර්ගයෙහි සතුටු වෙයි' යනාදී වශයෙන් දේවදත්ත හටත් භික්ෂූන්ටත් ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුරූප වූද, පැනවීමට නියමිත ශික්ෂා පදයන්ට අනුලෝම වූද ධර්ම කථාව පවත්වා භික්ෂූන් ඇමතුවේය යන්නයි.

411. Samaggassāti sahitassa cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho. Padabhājanepi hi ayameva attho dassito. Samānasaṃvāsakoti hi vadatā cittena aviyogo dassito hoti. Samānasīmāyaṃ ṭhitoti vadatā sarīrena. Kathaṃ? Samānasaṃvāsako hi laddhinānāsaṃvāsakena vā kammanānāsaṃvāsakena vā virahito samacittatāya cittena aviyutto hoti. Samānasīmāyaṃ ṭhito kāyasāmaggidānato sarīrena aviyutto.

411. ‘සමග්ගස්ස’ යනු සිතින් හා කයින් වෙන් නොවූ, සමගි වූ සංඝයාට යන්න අර්ථයයි. පදභාජනයෙහි ද දක්වා ඇත්තේ මෙම අර්ථයම වේ. ‘සමානසංවාසක’ යන වචනය මඟින් සිතින් වෙන් නොවීම හෙවත් සිතේ එකඟතාව දක්වා ඇත. ‘සමානසීමායං ඨිත’ යන වචනය මඟින් කයින් වෙන් නොවීම හෙවත් එකම සීමාවක සිටීම දක්වා ඇත. එය කෙසේ ද? සමානසංවාසක වූ භික්ෂුව, ලබ්ධිය (අදහස්) නිසා ඇතිවන නානාසංවාසක බවින් හෝ විනය කර්ම නිසා ඇතිවන නානාසංවාසක බවින් තොර වූයේ, එකඟ වූ සිත් ඇති බැවින් සිතින් වෙන් නොවූවෙක් වෙයි. එකම සීමාවක සිටින්නා වූ භික්ෂුව, කායික සාමග්‍රිය (විනාය කර්මයන්හිදී එකට සහභාගී වීම) ලබා දෙන බැවින් කයින් වෙන් නොවූවෙක් වෙයි.

Bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇanti bhedanassa saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ kāraṇaṃ. Imasmiñhi okāse ‘‘kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 1.168) viya kāraṇaṃ adhikaraṇanti adhippetaṃ. Tañca yasmā aṭṭhārasavidhaṃ hoti, tasmā padabhājane ‘‘aṭṭhārasa bhedakaravatthūnī’’ti vuttaṃ. Tāni pana ‘‘idhūpāli, bhikkhu adhammaṃ dhammoti dīpetī’’tiādinā [Pg.193] (cūḷava. 352) nayena khandhake āgatāni, tasmā tatreva nesaṃ atthaṃ vaṇṇayissāma. Yopi cāyaṃ imāni vatthūni nissāya aparehipi kammena, uddesena, vohārena, anusāvanāya, salākaggāhenāti pañcahi kāraṇehi saṅghabhedo hoti, tampi āgataṭṭhāneyeva pakāsayissāma. Saṅkhepato pana bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāyāti ettha saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ saṅghabhedanipphattisamatthaṃ kāraṇaṃ gahetvāti evamattho veditabbo. Paggayhāti paggahitaṃ abbhussitaṃ pākaṭaṃ katvā. Tiṭṭheyyāti yathāsamādinnaṃ yathāpaggahitameva ca katvā accheyya. Yasmā pana evaṃ paggaṇhatā tiṭṭhatā ca taṃ dīpitañceva appaṭinissaṭṭhañca hoti, tasmā padabhājane ‘‘dīpeyyā’’ti ca ‘‘nappaṭinissajjeyyā’’ti ca vuttaṃ.

‘භේදනසංවත්තනිකං වා අධිකරණං’ යනු සංඝ භේදය පිණිස පවතින කරුණයි. මෙම අවස්ථාවෙහිදී ‘කාමහේතු කාමනිදානං කාමාධිකරණං’ යනාදී තැන්හි මෙන් ‘අධිකරණ’ යන්නෙන් ‘කරුණ’ යන්න අදහස් කෙරේ. එම කරුණ අටළොස් වැදෑරුම් වන බැවින් පදභාජනයෙහි ‘අටළොස් භේදකර වස්තූහු’ යැයි වදාරන ලදී. ඒවා ‘ආවුස්ස උපාලි, භික්ෂුව අධර්මය ධර්මය යැයි දක්වයි’ යනාදී වශයෙන් ඛන්ධකයන්හි (චුල්ලවග්ග පාලියෙහි) පැමිණෙන හෙයින්, එහිදීම ඒවායේ අර්ථ වර්ණනා කරන්නෙමු. තවද, මෙම වස්තූන් ඇසුරු කොට ගෙන කර්මය, උද්දේසය, වෝහාරය, අනුස්සාවනය සහ සලාකග්ගාහය යන කරුණු පහක් හේතුවෙන් යම් සංඝ භේදයක් වේ ද, එය ද අදාළ ස්ථානයේදීම ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. සංක්ෂේපයෙන් පවසන්නේ නම්, ‘භේදනසංවත්තනිකං වා අධිකරණං සමාදාය’ යන්නෙහි සංඝ භේදය සිද්ධ කිරීමට සමත් වූ කරුණක් ගෙන යන අර්ථය දත යුතුය. ‘පග්ගය්හ’ යනු (එම කරුණ) උසස් කොට ඔසවා තබා ප්‍රසිද්ධ කරමින් යන්නයි. ‘තිට්ඨෙය්‍ය’ යනු සමාදන් වූ පරිද්දෙන් ම හා උසස් කොට ගත් පරිද්දෙන් ම එය පවත්වාගෙන සිටීමයි. මෙලෙස දරා සිටින්නා වූ හා පවත්වාගෙන යන්නා වූ භික්ෂුව විසින් එම කරුණ ප්‍රකාශ කරන ලදුව, අත්නොහරින ලද්දක් වන බැවින්, පදභාජනයෙහි ‘දීපෙය්‍ය’ (ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්) සහ ‘නප්පටිනිස්සජ්ජෙය්‍ය’ (අත්නොහරින්නේ නම්) යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Bhikkhūhi evamassa vacanīyoti aññehi lajjīhi bhikkhūhi evaṃ vattabbo bhaveyya. Padabhājane cassa ye passantīti ye sammukhā paggayha tiṭṭhantaṃ passanti. Ye suṇantīti yepi ‘‘asukasmiṃ nāma vihāre bhikkhū bhedanasaṃvattanikaṃ adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭhantī’’ti suṇanti.

‘භික්ඛූහි එවමස්ස වචනීයෝ’ යනු අනෙකුත් ලජ්ජී භික්ෂූන් විසින් ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය යන්නයි. පදභාජනයෙහි එන ‘යේ පස්සන්ති’ යනු ඒ (වැරදි කරුණ) ඔසවා තබාගෙන සිටිනු යමෙක් ඉදිරිපිට දකිත් ද ඔවුහුය. ‘යේ සුණන්ති’ යනු ‘අසවල් වෙහෙරෙහි භික්ෂූහු සංඝ භේදය පිණිස පවතින කරුණක් ගෙන එය දරා සිටිති’ යැයි යමෙක් අසත් ද ඔවුහුය.

Sametāyasmā saṅghenāti āyasmā saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu ekaladdhiko hotūti attho. Kiṃ kāraṇā? Samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatīti.

‘සමේතායස්මා සංඝේන’ යනු ඇවැත්නි, සංඝයා සමඟ සමගි වන්න, එකඟ වන්න, එකම ලබ්ධියක් (අදහසක්) ඇති කරගන්න යන අර්ථයයි. ඒ කුමන හේතුවක් නිසා ද? සමගි වූ සංඝයා මැනවින් සතුටු වෙමින්, විවාද නොකරමින්, එකම උද්දේසයක් (ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයක්) ඇත්තාහු සුවසේ වසන බැවිනි.

Tattha sammodamānoti aññamaññaṃ sampattiyā saṭṭhu modamāno. Avivadamānoti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’ti evaṃ na vivadamāno. Eko uddeso assāti ekuddeso, ekato pavattapātimokkhuddeso, na visunti attho. Phāsu viharatīti sukhaṃ viharati.

එහි ‘සම්මෝදමානෝ’ යනු එකිනෙකාගේ සීලාදී සම්පත් කෙරෙහි මැනවින් සතුටු වීමයි. ‘අවිවදමානෝ’ යනු ‘මෙය ධර්මයයි, මෙය ධර්මය නොවේ’ යනාදී වශයෙන් විවාද නොකිරීමයි. ‘එකූද්දේසෝ’ යනු එකම උද්දේසයක් ඇති බවයි; එනම් වෙන් වෙන්ව නොව එකට එක්ව පවත්වන ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයයි. ‘ඵාසු විහරති’ යනු සුවසේ වාසය කරයි යන්නයි.

Iccetaṃ kusalanti etaṃ paṭinissajjanaṃ kusalaṃ khemaṃ sotthibhāvo tassa bhikkhuno. No ce paṭinissajjati āpatti dukkaṭassāti tikkhattuṃ vuttassa appaṭinissajjato dukkaṭaṃ. Sutvā na vadanti āpatti dukkaṭassāti ye sutvā na vadanti, tesampi dukkaṭaṃ. Kīvadūre sutvā avadantānaṃ dukkaṭaṃ? Ekavihāre tāva vattabbaṃ natthi. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ ‘‘samantā addhayojane bhikkhūnaṃ bhāro. Dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā vadatopi āpattimokkho natthi. Sayameva gantvā ‘garuko kho, āvuso, saṅghabhedo[Pg.194], mā saṅghabhedāya, parakkamī’ti nivāretabbo’’ti. Pahontena pana dūrampi gantabbaṃ agilānānañhi dūrepi bhāroyeva.

‘ඉච්චේතං කුසලං’ යනු එම (වැරදි මතය) අත්හැරීම යහපත්ය, බිය රහිතය, එම භික්ෂුවට සෙතකි. ‘නෝ චේ පටිනිස්සජ්ජති ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යනු තෙවරක් කී කල්හි ද අත්නොහරින භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ යන්නයි. ‘සුත්වා න වදන්ති ආපත්ති දුක්කටස්ස’ යනු අසා සිටියදීත් (වැරැද්ද පෙන්වා) නොකියන භික්ෂූන්ට ද දුක්කට ඇවැත් වේ යන්නයි. කෙතරම් දුරක සිට අසා නොපවසන්නන්ට දුක්කට ඇවැත් වේ ද? එකම විහාරයක වසන්නන් ගැන නම් කිවයුතුම නොවේ (ඔවුන්ට ඇවැත් වේ). අටුවාවෙහි පවසන ලද්දේ, ‘සතර දෙසින් අඩ යොදුනක් ඇතුළත වසන භික්ෂූන්ට එය කීමේ වගකීමක් ඇත. දූතයකු හෝ ලිපියක් යවා පැවසූව ද ඇවතින් නිදහස් වේ. තමාම ගොස් - ඇවැත්නි, සංඝ භේදය බරපතළ කරුණකි, සංඝ භේදයට උත්සාහ නොකරන්න - යැයි වැළැක්විය යුතුය’ යනුවෙනි. ශක්තිය ඇති භික්ෂුව විසින් දුර වුව ද යා යුතුය. ගිලන් නොවන භික්ෂූන්ට දුර වුව ද කීමේ වගකීම ඇත්තේමය.

Idāni ‘‘evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno’’tiādīsu atthamattameva dassetuṃ ‘‘so bhikkhu saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvā vattabbo’’tiādimāha. Tattha saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvāti sace purimanayena vuccamāno na paṭinissajjati hatthesu ca pādesu ca gahetvāpi saṅghamajjhaṃ ākaḍḍhitvā punapi ‘‘mā āyasmā’’tiādinā nayena tikkhattuṃ vattabbo.

දැන් ‘එවඤ්ච සෝ භික්ඛු භික්ඛූහි වුච්චමානෝ’ යනාදී තැන්හි අර්ථය පමණක් දැක්වීමට ‘ඒ භික්ෂුව සංඝ මධ්‍යයට ඇදගෙන හෝ කිව යුතුය’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සංඝමජ්ඣම්පි ආකඩ්ඪිත්වා’ යනු කලින් කී පරිදි පවසන කල්හි අත්නොහරින්නේ නම්, දෑත්වලින් හා දෙපා වලින් අල්ලාගෙන හෝ සංඝ මධ්‍යයට ඇදගෙන විත් නැවතත් ‘ඇවැත්නි, මෙසේ නොකරන්න’ යනාදී වශයෙන් තෙවරක් කිව යුතුය යන්නයි.

Yāvatatiyaṃ samanubhāsitabboti yāva tatiyaṃ samanubhāsanaṃ tāva samanubhāsitabbo. Tīhi samanubhāsanakammavācāhi kammaṃ kātabbanti vuttaṃ hoti. Padabhājane panassa atthameva gahetvā samanubhāsanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘so bhikkhu samanubhāsitabbo. Evañca pana, bhikkhave, samanubhāsitabbo’’tiādi vuttaṃ.

‘යාවතතියං සමනුභාසිතබ්බෝ’ යනු තෙවන වර දක්වා කෙරෙන සමනුභාසනය (අනුශාසනා කිරීම) තෙක් ඔහු අනුශාසනා කළ යුතුය යන්නයි. සමනුභාසන කර්මවාචා තුනකින් එම විනය කර්මය කළ යුතු බව මෙයින් පැවසේ. පදභාජනයෙහි එහි අර්ථයම ගෙන සමනුභාසන විධිය දැක්වීමට ‘සෝ භික්ඛු සමනුභාසිතබ්බෝ. එවඤ්ච පන භික්ඛවේ සමනුභාසිතබ්බෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

414. Tattha ñattiyā dukkaṭaṃ dvīhi kammavācāhi thullaccayā paṭippassambhantīti yañca ñattipariyosāne dukkaṭaṃ āpanno, ye ca dvīhi kammavācāhi thullaccaye, tā tissopi āpattiyo ‘‘yassa nakkhamati so bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārappattamattāya tatiyakammavācāya paṭippassambhanti saṅghādisesoyeva tiṭṭhati. Kiṃ pana āpannāpattiyo paṭippassambhanti anāpannāti? Mahāsumatthero tāva vadati ‘‘yo avasāne paṭinissajjissati, so tā āpattiyo na āpajjati, tasmā anāpannā paṭippassambhantī’’ti. Mahāpadumatthero pana liṅgaparivattena asādhāraṇāpattiyo viya āpannā paṭippassambhanti, anāpannānaṃ kiṃ paṭippassaddhiyā’’ti āha.

414. එහි ‘ඥත්තියෙන් දුක්කට ඇවැත් ද, කම්මවාචා දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද සංසිඳෙත්’ යනු ඥත්තිය (යෝජනාව) අවසානයේ යම් දුක්කට ඇවතකට පැමිණියේ ද, කම්මවාචා දෙකක් අවසානයේ යම් ථුල්ලච්චය ඇවැත් දෙකකට පැමිණියේ ද, ඒ ඇවැත් තුනම ‘යස්ස නක්ඛමති සෝ භාසෙය්‍ය’ යනාදී වශයෙන් තෙවන කම්මවාචාවේ ‘ය’ අක්ෂරය උච්චාරණය කරනවාත් සමඟම සංසිඳෙයි; (එනම් අතුරුදහන් වෙයි). ඉන්පසු සංඝාදිසේසයම ඉතිරි වෙයි. ඇවතට පැමිණි පසු සංසිඳෙන්නේ ද නැතහොත් ඇවතට නොපැමිණියේ ද? මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ ‘යමෙක් අවසානයේ (මතය) අත්හරින්නේ ද, ඔහු ඒ ඇවැත්වලට පැමිණෙන්නේ නැත; එබැවින් ඇවතට නොපැමිණීමෙන් සංසිඳෙන්නේය’ යනුවෙනි. මහා පදුම තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ ‘ලිංග පරිවර්තනයේදී අසාධාරණ ඇවැත් සංසිඳෙන්නාක් මෙන්, පැමිණි ඇවැත් සංසිඳෙයි; ඇවතට නොපැමිණි කල්හි සංසිඳීමක් කුමටද?’ යනුවෙනි.

415. Dhammakamme dhammakammasaññīti tañce samanubhāsanakammaṃ dhammakammaṃ hoti, tasmiṃ dhammakammasaññīti attho. Esa nayo sabbattha. Idha saññā na rakkhati, kammassa dhammikattā eva appaṭinissajjanto āpajjati.

415. ‘ධම්මකම්මේ ධම්මකම්මසඤ්ඤී’ යනු එම සමනුභාසන කර්මය ධර්මානුකූල කර්මයක් වන කල්හි, එය ධර්ම කර්මයක් ලෙස හඳුනා ගැනීමයි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙසේම වේ. මෙහිදී (සමනුභාසන කර්මය අධර්ම කර්මයක් යැයි සිතන) සංඥාව ඇවතින් ආරක්ෂා නොකරයි. විනය කර්මය ධර්මානුකූල වන බැවින්ම, අත්නොහරින භික්ෂුව ඇවතට පැමිණෙයි.

416. Asamanubhāsantassāti asamanubhāsiyamānassa appaṭinissajjantassāpi saṅghādisesena anāpatti.

416. ‘අසමනුභාසන්තස්ස’ යනු සමනුභාසනය (විනයානුකූලව අනුශාසනා) නොකරන ලද්දහුට, ඔහු වැරදි මතය අත්නොහැරිය ද සංඝාදිසේස ඇවතක් සිදු නොවේ.

Paṭinissajjantassāti [Pg.195] ñattito pubbe vā ñattikkhaṇe vā ñattipariyosāne vā paṭhamāya vā anusāvanāya dutiyāya vā tatiyāya vā yāva yya-kāraṃ na sampāpuṇāti, tāva paṭinissajjantassa saṅghādisesena anāpatti.

‘පටිනිස්සජ්ජන්තස්ස’ යනු ඥත්තියට පෙර හෝ, ඥත්ති මොහොතේ හෝ, ඥත්තිය අවසානයේ හෝ, පළමු වන අනුශාසනාවෙහි හෝ, දෙවන අනුශාසනාවෙහි හෝ, තෙවන අනුශාසනාවෙහි ‘ය’ අක්ෂරයට පැමිණීමට පෙර හෝ (වැරදි මතය) අත්හරින්නා වූ භික්ෂුවට සංඝාදිසේස ඇවතක් සිදු නොවේ.

Ādikammikassāti. Ettha pana ‘‘devadatto samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, tasmiṃ vatthusmi’’nti parivāre (pari. 17) āgatattā devadatto ādikammiko. So ca kho saṅghabhedāya parakkamanasseva, na appaṭinissajjanassa. Na hi tassa taṃ kammaṃ kataṃ. Kathamidaṃ jānitabbanti ce? Suttato. Yathā hi ‘‘ariṭṭho bhikkhu gaddhabādhipubbo yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya na paṭinissajji, tasmiṃ vatthusmi’’nti parivāre (pari. 121) āgatattā ariṭṭhassa kammaṃ katanti paññāyati, na tathā devadattassa. Athāpissa katena bhavitabbanti koci attano rucimattena vadeyya, tathāpi appaṭinissajjane ādikammikassa anāpatti nāma natthi. Na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassa aññatra uddissa anuññātato anāpatti nāma dissati. Yampi ariṭṭhasikkhāpadassa anāpattiyaṃ ‘‘ādikammikassā’’ti potthakesu likhitaṃ, taṃ pamādalikhitaṃ. Pamādalikhitabhāvo cassa ‘‘paṭhamaṃ ariṭṭho bhikkhu codetabbo, codetvā sāretabbo, sāretvā āpattiṃ ropetabbo’’ti (cūḷava. 65) evaṃ kammakkhandhake āpattiropanavacanato veditabbo.

‘ආදිකම්මිකස්ස’ යනු පළමු වැරදිකරු යන අර්ථයයි. මෙහිදී ‘දේවදත්ත තෙමේ සමගි වූ සංඝයා භේද කිරීම පිණිස වෑයම් කළේය, එම සිද්ධියේදී’ යැයි පරිවාර පාළියෙහි සඳහන් වන බැවින් දේවදත්ත තෙමේ ආදිකම්මිකයා වේ. ඔහු සංඝභේදය සඳහා උත්සාහ කරන්නෙකු පමණි, (දෘෂ්ටිය) අත් නොහරින්නෙකු නොවේ. මන්දයත් ඔහු කෙරෙහි එම සමනුභාෂණ කර්මය සිදු නොකළ බැවිනි. මෙය කෙසේ දත යුතු ද? සූත්‍රය මගිනි. ‘ගද්‍රභාධිපූර්ව වූ අරිට්ඨ භික්ෂුව තුන්වන වර දක්වා කරන ලද සමනුභාෂණයේදී පවා එය අත් නොහැරියේය, එම සිද්ධියේදී’ යැයි පරිවාර පාළියෙහි එන බැවින් අරිට්ඨ තෙරුන්ට කර්මය කළ බව පෙනේ, එහෙත් දේවදත්ත තෙරුන්ට එසේ නොවේ. යමෙක් තමාගේ රුචිය මත පදනම්ව ඔහුට කර්මය කළ යුතුව තිබුණේ යැයි පැවසුවද, අත් නොහැරීමේ වාරයෙහි ආදිකම්මිකයාට අනාපත්තියක් (ඇවැත් නොවීමක්) යනුවෙන් දෙයක් නැත. පනවන ලද ශික්ෂාපදයක් ඉක්මවා යන්නෙකුට (විනීත වස්තුවල) වෙන්කොට දක්වන ලද අනාපත්තිය හැර වෙනත් අනාපත්තියක් දක්නට නොලැබේ. අරිට්ඨ ශික්ෂාපදයේ අනාපත්ති වාරයෙහි ‘ආදිකම්මිකස්ස’ කියා පොත්වල ලියා ඇත්නම් එය ප්‍රමාද දෝෂයකි. එහි ප්‍රමාද දෝෂයක් ඇති බව ‘පළමුව අරිට්ඨ භික්ෂුවට චෝදනා කළ යුතුය, චෝදනා කොට සිහිපත් කළ යුතුය, සිහිපත් කොට ඇවැතට පැමිණවිය යුතුය’ යනුවෙන් කම්මක්ඛන්ධකයෙහි එන ඇවැතට පැමිණවීමේ වචනයෙන් දත යුතුය.

Iti bhedāya parakkamane ādikammikassa devadattassa yasmā taṃ kammaṃ na kataṃ, tasmāssa āpattiyeva na jātā. Sikkhāpadaṃ pana taṃ ārabbha paññattanti katvā ‘‘ādikammiko’’ti vutto. Iti āpattiyā abhāvatoyevassa anāpatti vuttā. Sā panesā kiñcāpi asamanubhāsantassāti imināva siddhā, yasmā pana asamanubhāsanto nāma yassa kevalaṃ samanubhāsanaṃ na karonti, so vuccati, na ādikammiko. Ayañca devadatto ādikammikoyeva, tasmā ‘‘ādikammikassā’’ti vuttaṃ. Etenupāyena ṭhapetvā ariṭṭhasikkhāpadaṃ sabbasamanubhāsanāsu vinicchayo veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

මෙසේ භේදය පිණිස වෑයම් කිරීමේදී ආදිකම්මික වූ දේවදත්ත තෙරුන්ට එම සමනුභාෂණ කර්මය නොකරන ලද බැවින් ඔහුට ඇවැතක් හට නොගත්තේය. එහෙත් එම ශික්ෂාපදය ඔහු අරභයා පනවන ලද බැවින් ඔහු ‘ආදිකම්මික’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ඇවැතක් නොමැති බැවින්ම ඔහුට අනාපත්තියක් පවසන ලදී. එය ‘අසමනුභාසන්තස්ස’ (සමනුභාෂණය නොකරන්නාට) යන පාඨයෙන්ම තහවුරු වුවද, යමෙකුට හුදෙක් සමනුභාෂණය නොකරයිද ඔහු අසමනුභාසන්ත නම් වේ මිස ආදිකම්මිකයා යැයි නොකියනු ලැබේ. මෙම දේවදත්ත තෙමේ ආදිකම්මිකයාම වේ, එබැවින් ‘ආදිකම්මිකස්ස’ යැයි කියන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් අරිට්ඨ ශික්ෂාපදය හැර සෙසු සියලු සමනුභාෂණයන්හි විනිශ්චය දත යුතුය. සෙසු සියල්ල සෑම තැනකදීම ඉතා පැහැදිලිය.

Samuṭṭhānādīsu tivaṅgikaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ nāmametaṃ, kāyavācācittato samuṭṭhāti. Paṭinissajjāmīti kāyavikāraṃ vā vacībhedaṃ vā [Pg.196] akarontasseva pana āpajjanato akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

සමුට්ඨානාදියෙහි මෙය අංග තුනකින් යුක්ත, එක් සමුට්ඨානයක් ඇති, ‘සමනුභාසන සමුට්ඨානය’ නම් වූ ශික්ෂාපදයකි. එය කය, වචනය හා සිත යන තුනෙන් හටගනී. ‘අත් නොහරිමි’ යැයි සිතා ශාරීරික වෙනසක් හෝ වචන පිට කිරීමක් නොකරන්නාටම පවා ඇවැත් පැමිණෙන බැවින් මෙය අකිරිය (නොකිරීමෙන් වන) ඇවැතකි, සඤ්ඤාවිමොක්ඛ වේ, සචිත්තක වේ, ලෝකවජ්ජ වේ, කායකර්ම වේ, වචීකර්ම වේ, අකුසල චිත්ත වේ, දුක්ඛ වේදනා වේ.

Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු සංඝභේද ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

11. දෙවන සංඝභේද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

417-8. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyasaṅghabhedasikkhāpadaṃ. Tattha anuvattakāti tassa diṭṭhikhantiruciggahaṇena anupaṭipajjanakā. Vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantīti vaggavādakā. Padabhājane pana ‘‘tassa vaṇṇāya pakkhāya ṭhitā hontī’’ti vuttaṃ, tassa saṅghabhedāya parakkamantassa vaṇṇatthāya ca pakkhavuḍḍhiatthāya ca ṭhitāti attho. Ye hi vaggavādakā, te niyamena īdisā honti, tasmā evaṃ vuttaṃ. Yasmā pana tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā na honti, na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karoti, tasmā eko vā dve vā tayo vāti vuttaṃ.

417-8. ‘තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා’ යනු දෙවන සංඝභේද ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘අනුවත්තකා’ යනු ඔහුගේ දෘෂ්ටිය, රුචිය හා කැමැත්ත පිළිගැනීමෙන් ඔහු අනුව පිළිපදින්නෝය. ‘වග්ගවාදකා’ යනු සමගියට පටහැනි පක්ෂයක වචන පවසන බැවින් වග්ගවාදකයෝ නම් වෙති. පදභාජනයෙහි ‘තස්ස වණ්ණාය පක්ඛාය ඨිතා හොන්ති’ යනුවෙන් සඳහන් වන්නේ, සංඝ භේදය පිණිස වෑයම් කරන්නාගේ ගුණ ගැයීම පිණිස හා ඔහුගේ පක්ෂය වර්ධනය කිරීම පිණිස සිටින්නාහුය යන අර්ථයයි. යම් වග්ගවාදකයෝ වෙත්ද, ඔවුහු නියත වශයෙන්ම මෙබඳු වෙති, එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. තිදෙනෙකුට වඩා වැඩි පිරිසක් සමනුභාෂණ කර්මයට සුදුසු නොවන බැවින්ද, සංඝයා සංඝයාට කර්ම නොකරන බැවින්ද, ‘එක් අයෙක් හෝ දෙදෙනෙක් හෝ තිදෙනෙක් හෝ’ යැයි කියන ලදී.

Jānāti noti amhākaṃ chandādīni jānāti. Bhāsatīti ‘‘evaṃ karomā’’ti amhehi saddhiṃ bhāsati. Amhākampetaṃ khamatīti yaṃ so karoti, etaṃ amhākampi ruccati.

‘ජානාති නෝ’ යනු අපගේ අදහස් (ඡන්දය) ආදිය දනී යන්නයි. ‘භාසති’ යනු ‘මෙසේ කරමු’ යැයි අප සමඟ එක්ව පවසයි (සාකච්ඡා කරයි) යන්නයි. ‘අම්හාකම්පේතං ඛමති’ යනු ඔහු යමක් කරයිද, එය අපට ද රුචි වේ යන්නයි.

Sametāyasmantānaṃ saṅghenāti āyasmantānaṃ cittaṃ saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekībhāvaṃ yātūti vuttaṃ hoti. Sesamettha paṭhamasikkhāpade vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭameva.

‘සමේතායස්මන්තානං සංඝේන’ යනු ආයුෂ්මතුන්ගේ සිත සංඝයා සමඟ සමගි වේවා, එක් වේවා, එක්සත් භාවයට පැමිණේවා යන්නයි. මෙහි සෙසු කරුණු පළමු ශික්ෂාපදයේ දක්වන ලද ක්‍රමයට හා අර්ථය පැහැදිලි බැවින් ප්‍රකටය.

Samuṭṭhānādīnipi paṭhamasikkhāpadasadisānevāti.

සමුට්ඨානාදිය ද පළමු සංඝභේද ශික්ෂාපදයට සමානය.

Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන සංඝභේද ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

12. දුබ්බච ශික්ෂාපද වර්ණනාව

424. Tena samayena buddho bhagavāti dubbacasikkhāpadaṃ. Tattha anācāraṃ ācaratīti anekappakāraṃ kāyavacīdvāravītikkamaṃ karoti. Kiṃ nu kho nāmāti vambhanavacanametaṃ. Ahaṃ kho nāmāti ukkaṃsavacanaṃ. Tumhe vadeyyanti ‘‘idaṃ karotha, idaṃ mā karothā’’ti ahaṃ tumhe vattuṃ [Pg.197] arahāmīti dasseti. Kasmāti ce? Yasmā amhākaṃ buddho bhagavā kaṇṭakaṃ āruyha mayā saddhiṃ nikkhamitvā pabbajitotievamādimatthaṃ sandhāyāha. ‘‘Amhākaṃ dhammo’’ti vatvā pana attano santakabhāve yuttiṃ dassento ‘‘amhākaṃ ayyaputtena dhammo abhisamito’’ti āha. Yasmā amhākaṃ ayyaputtena catusaccadhammo paṭividdho, tasmā dhammopi amhākanti vuttaṃ hoti. Saṅghaṃ pana attano veripakkhe ṭhitaṃ maññamāno amhākaṃ saṅghoti na vadati. Upamaṃ pana vatvā saṅghaṃ apasādetukāmo ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭanti tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇaṃ. Atha vā tiṇañca nissārakaṃ lahukaṃ kaṭṭhañca tiṇakaṭṭhaṃ. Paṇṇasaṭanti purāṇapaṇṇaṃ. Ussāreyyāti rāsiṃ kareyya.

424. ‘තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා’ යනු දුබ්බච ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘අනාචාරං ආචරති’ යනු නොයෙක් ආකාරයේ කාය වාචික ද්වාරයන්ගෙන් සිදුවන වැරදි (ලුහුඬුකම්) කරයි යන්නයි. ‘කිං නු ඛො නාම’ යනු නින්දා කරන වචනයකි. ‘අහං ඛො නාම’ යනු තමා උසස් කොට දක්වන වචනයකි. ‘තුම්හේ වදෙය්‍යුං’ යන්නෙන් ‘මෙය කරවු, මෙය නොකරවු’ යැයි මම නුඹලාට කීමට සුදුසු වෙමි යන අර්ථය දක්වයි. ඒ මන්ද? අපගේ භාග්‍යවත් බුදු රජාණන් වහන්සේ කණ්ඨක අසු පිට නැගී මා සමඟ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට පැවිදි වූ සේක යනාදී අර්ථය අරභයා මෙය පවසන ලදී. ‘අම්හාකං ධම්මෝ’ යැයි පවසා තමා සතු බව පිළිබඳ යුක්තිය දක්වමින් ‘අපගේ ස්වාමිපුත්‍රයාණන් විසින් ධර්මය අවබෝධ කරන ලදී’ යැයි පැවසීය. අපගේ ස්වාමිපුත්‍රයාණන් විසින් චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අවබෝධ කරන ලද බැවින් ධර්මය ද අපගේමය යන අර්ථය කියවේ. එහෙත් සංඝයා තමාගේ සතුරු පාර්ශවයෙහි සිටින්නෙකු යැයි සිතමින් ‘අපගේ සංඝයා’ යැයි නොකියයි. උපමාවක් පවසා සංඝයාට අපහාස කරනු කැමැත්තෙන් ‘සෙය්‍යථාපි නාම’ යනාදිය පැවසීය. ‘තිණකට්ඨපණ්ණසටං’ යනු තැනින් තැන වැටී ඇති තණකොළ, දර කැබලි හා කොළ රොඩුයි. නැතහොත් තණකොළ හා සාරයක් නැති සැහැල්ලු ලී කැබලි ‘තිණකට්ඨ’ නම් වේ. ‘පණ්ණසට’ යනු පැරණි වියළි කොළ රොඩුයි. ‘උස්සාරෙය්‍ය’ යනු රැස් කරන්නේය (ගොඩ ගසන්නේය) යන්නයි.

Pabbateyyāti pabbatappabhavā, sā hi sīghasotā hoti, tasmā tameva gaṇhāti. Saṅkhasevālapaṇakanti ettha saṅkhoti dīghamūlako paṇṇasevālo vuccati. Sevāloti nīlasevālo, avaseso udakapappaṭakatilabījakādi sabbopi paṇakoti saṅkhyaṃ gacchati. Ekato ussāritāti ekaṭṭhāne kenāpi sampiṇḍitā rāsīkatāti dasseti.

‘පබ්බතෙය්‍යා’ යනු පර්වතයකින් ගලා එන ගංගාවයි, එය වේගවත් දිය පහරක් සහිත බැවින් උපමාවට එයම ගනී. ‘සංඛසෙවාලපණකං’ යන්නෙහි ‘සංඛ’ යනු දිගු මුල් සහිත පත්‍ර සෙවල විශේෂයකි. ‘සෙවාල’ යනු නිල් පැහැති සෙවලයි. ඉතිරි උදකප්පප්පටක හා තල බීජ වැනි සියලු දිය සෙවල ‘පණක’ නම් වේ. ‘ඒකතෝ උස්සාරිතා’ යනු කිසිවකු (සුළඟ හෝ ගංගා ජලය වැනි) විසින් එක් තැනකට රැස් කරන ලද හෝ ගොඩ ගසන ලද බව දක්වයි.

425-6. Dubbacajātikoti dubbacasabhāvo vattuṃ asakkuṇeyyoti attho. Padabhājanepissa dubbacoti dukkhena kicchena vaditabbo, na sakkā sukhena vattunti attho. Dovacassakaraṇehīti dubbacabhāvakaraṇīyehi, ye dhammā dubbacaṃ puggalaṃ karonti, tehi samannāgatoti attho. Te pana ‘‘katame ca, āvuso, dovacassakaraṇā dhammā? Idhāvuso, bhikkhu pāpiccho hotī’’tiādinā nayena paṭipāṭiyā anumānasutte (ma. ni. 1.181) āgatā pāpicchatā, attukkaṃsakaparavambhakatā, kodhanatā, kodhahetu upanāhitā, kodhahetuabhisaṅgitā, kodhahetukodhasāmantavācānicchāraṇatā, codakaṃ paṭippharaṇatā, codakaṃ apasādanatā, codakassa paccāropanatā, aññena aññaṃpaṭicaraṇatā, apadānena na sampāyanatā, makkhipaḷāsitā, issukīmaccharitā, saṭhamāyāvitā, thaddhātimānitā, sandiṭṭhiparāmāsiādhānaggahiduppaṭinissaggitāti ekūnavīsati dhammā veditabbā.

425-6. දුබ්බචජාතිකො යනු අවවාද කිරීමට අපහසු ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා යන්නයි. මෙයින් අදහස් වන්නේ උපදෙස් දීමට අපහසු බවයි. පද විවරණයෙහි සඳහන් 'දුබ්බචො' යනු දුක සේ හෙවත් මහත් වෙහෙසකින් කීකරු කරගත යුතු තැනැත්තාය, පහසුවෙන් අවවාද කළ නොහැකි තැනැත්තා යන්න අර්ථයයි. 'දොවචස්සකරණෙහි' යනු දුබ්බච (අකීකරු) බව ඇති කරන ධර්මයන්ගෙනි. යම් ධර්ම කෙනෙක් පුද්ගලයෙකු අකීකරු බවට පත් කරත්ද, එම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ යන්න අර්ථයයි. අනුමාන සූත්‍රයෙහි (ම.නි. 1.181) අනුපිළිවෙළින් එන එම දොවචස්සකරණ ධර්ම මෙසේය: 1. පාපිච්ඡතාව (නපුරු ආශාවන් ඇති බව), 2. අත්තක්කංසනපරවම්භනතාව (තමා හුවා දක්වමින් අනුන් හෙළා දැකීම), 3. කෝප අධික බව, 4. කෝපය නිසා හටගත් වෛරය, 5. කෝපය නිසා හටගත් දැඩි බව, 6. කෝපය නිසා රළු වචන කතා කිරීම, 7. චෝදනා කරන්නාට විරුද්ධ වීම, 8. චෝදනා කරන්නාට තර්ජනය කිරීම හෝ පීඩා කිරීම, 9. චෝදනා කරන්නාට පෙරළා චෝදනා කිරීම, 10. වෙනත් කරුණු කියා මඟහැරීම, 11. තමාගේ පැවැත්ම පිළිබඳ පැහැදිලි නොකිරීම, 12. ගුණමකු බව, 13. ගුණ මකා තමා උසස් කොට දැක්වීම, 14. ඊර්ෂ්‍යාව, 15. මසුරුකම, 16. කපටිකම, 17. මායාව, 18. මුරණ්ඩු බව සහ 19. අධික මානය මෙන්ම තම මතයෙහි දැඩිව එල්බගෙන එය අත්හැරීමට අකමැති බව ද ඇතුළුව ධර්ම දහනවයක් දත යුතුය.

Ovādaṃ [Pg.198] nakkhamati na sahatīti akkhamo. Yathānusiṭṭhaṃ appaṭipajjanato padakkhiṇena anusāsaniṃ na gaṇhātīti appadakkhiṇaggāhī anusāsaniṃ.

අවවාදය නොපිළිගන්නා, එය ඉවසා නොසිටින පුද්ගලයා 'අක්ඛම' (නොඉවසන්නා) නම් වේ. අනුශාසනා පරිදි කටයුතු නොකරන බැවින් ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව අනුශාසනාව පිළි නොගැනීම 'අප්පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනිං' නම් වේ.

Uddesapariyāpannesūti uddese pariyāpannesu antogadhesu. ‘‘Yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti evaṃ saṅgahitattā anto pātimokkhassa vattamānesūti attho. Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno karaṇatthe upayogavacanaṃ, pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā tesaṃ vā santakattā sahadhammikanti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho.

උද්දේසපරියාපන්නෙසු යනු උද්දේසයට (පාතිමොක්ඛ දේශනාවට) ඇතුළත් වූ යන්නයි. 'යමෙකුට ඇවැතක් වේ නම් ඔහු එය හෙළි කළ යුතුය' යනුවෙන් සියලු ඇවැත් මෙහි ඇතුළත් කර ඇති බැවින්, පාතිමොක්ඛයට ඇතුළත් ශික්ෂාපදයන්හි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'සහධම්මිකං වුච්චමානො' යනු සහධම්මිකයෙකු විසින් යම් ශික්ෂාපදයක් පිළිබඳව පවසනු ලබන විට යන්නයි. මෙහි 'සහධම්මිකං' යන්න කරණ අර්ථයෙහි යෙදුණු උපයෝග වචනයකි. පස් වැදෑරුම් සහධම්මිකයන් විසින් හික්මිය යුතු බැවින් හෝ ඔවුන්ට අයත් බැවින් 'සහධම්මික' යන නාමය ලත් බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද ශික්ෂාපදයෙන් යුතුව පවසන කල්හි යන්න අර්ථයයි.

Viramathāyasmanto mama vacanāyāti yena vacanena maṃ vadatha, tato mama vacanato viramatha. Mā maṃ taṃ vacanaṃ vadathāti vuttaṃ hoti.

විරමථායස්මන්තො මම වචනායා යනු 'ආයුෂ්මතුනි, මට කතා කිරීමෙන් (අවවාද කිරීමෙන්) වළකින්න' යන්නයි. 'යම් වචනයකින් ඔබ මට කතා කරන්නේද, මට කතා කිරීමේ ඒ වචනයෙන් වළකින්න, මට ඒ වචනය නොකියන්න' යන්න මෙහි අදහසයි.

Vadatu sahadhammenāti sahadhammikena sikkhāpadena sahadhammena vā aññenapi pāsādikabhāvasaṃvattanikena vacanena vadatu. Yadidanti vuḍḍhikāraṇanidassanatthe nipāto. Tena ‘‘yaṃ idaṃ aññamaññassa hitavacanaṃ āpattito vuṭṭhāpanañca tena aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanena ca saṃvaḍḍhā parisā’’ti evaṃ parisāya vuḍḍhikāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

වදතු සහධම්මෙනා යනු සහධම්මික ශික්ෂාපදයකින් හෝ කරුණු සහිත වූ, ප්‍රසාදය ඇති කරවන වෙනත් වචනයකින් හෝ කතා කරත්වා යන්නයි. 'යදිදං' යනු අභිවෘද්ධියට හේතු වන කරුණු පෙන්වා දීම සඳහා යෙදෙන නිපාතයකි. 'යම් මේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හිත සුව පිණිස පවසන වචනයක් සහ ඇවැතින් නැගී සිටුවීමක් ඇද්ද, ඒ අන්‍යෝන්‍ය කතා බහෙන් හා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇවැතින් නැගී සිටුවීමෙන් පිරිස අභිවෘද්ධියට පත්වේ' යනුවෙන් මෙයින් පිරිසේ අභිවෘද්ධියට හේතුව දක්වා ඇත. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīni paṭhamasaṅghabhedasadisānevāti.

සමුට්ඨානාදිය පළමු සංඝභේද ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුබ්බච ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

13. කුලදූසක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

431. Tena samayena buddho bhagavāti kuladūsakasikkhāpadaṃ. Tattha assajipunabbasukā nāmāti assaji ceva punabbasuko ca. Kīṭāgirisminti evaṃnāmake janapade. Āvāsikā hontīti ettha āvāso etesaṃ atthīti āvāsikā. ‘‘Āvāso’’ti vihāro vuccati. So yesaṃ āyatto navakammakaraṇapurāṇapaṭisaṅkharaṇādibhārahāratāya, te āvāsikā. Ye pana kevalaṃ vihāre vasanti, te nevāsikāti vuccanti. Ime āvāsikā ahesuṃ. Alajjino pāpabhikkhūti nillajjā lāmakabhikkhū, te hi chabbaggiyānaṃ jeṭṭhakachabbaggiyā.

431. තේන සමයෙන බුද්ධො භගවා යනු කුලදූසක ශික්ෂාපදයයි. එහි 'අස්සජිපුනබ්බසුකා' යනු අස්සජි සහ පුනබ්බසු යන දෙදෙනාය. 'කීටාගිරිස්මිං' යනු එම නම ඇති ජනපදයෙහිය. 'ආවාසිකා හොන්ති' යන්නෙන් මෙහි ඔවුන්ට අයිති ආවාසයක් (විහාරයක්) ඇති බැවින් ආවාසිකයෝ නම් වෙති. විහාරය 'ආවාසය' නමින් හැඳින්වේ. අලුත් වැඩ කටයුතු කිරීම, පැරණි දෑ ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම ආදී වගකීම් යමෙකුට පැවරී ඇත්නම් ඔවුහු ආවාසිකයෝ වෙති. යමෙක් හුදෙක් විහාරයෙහි වසන්නාහු පමණක් නම් ඔවුහු 'නෛවාසිකයෝ' (නෙවාසිකා) ලෙස හැඳින්වෙති. මොවුහු (අස්සජි සහ පුනබ්බසු) ආවාසිකයෝ වූහ. 'අලජ්ජිනො පාපභික්ඛූ' යනු ලැජ්ජා නැති ලාමක භික්ෂූන්ය. ඔවුහු ඡබ්බග්ගිය භික්ෂූන් අතර ජ්‍යෙෂ්ඨයෝ වූහ.

Sāvatthiyaṃ [Pg.199] kira cha janā sahāyakā ‘‘kasikammādīni dukkarāni, handa mayaṃ sammā pabbajāma! Pabbajantehi ca uppanne kicce nittharaṇakaṭṭhāne pabbajituṃ vaṭṭatī’’ti sammantayitvā dvinnaṃ aggasāvakānaṃ santike pabbajiṃsu. Te pañcavassā hutvā mātikaṃ paguṇaṃ katvā mantayiṃsu ‘‘janapado nāma kadāci subhikkho hoti kadāci dubbhikkho, mayaṃ mā ekaṭṭhāne vasimha, tīsu ṭhānesu vasāmā’’ti. Tato paṇḍukalohitake āhaṃsu – ‘‘āvuso, sāvatthi nāma sattapaññāsāya kulasatasahassehi ajjhāvutthā, asītigāmasahassapaṭimaṇḍitānaṃ tiyojanasatikānaṃ dvinnaṃ kāsikosalaraṭṭhānaṃ āyamukhabhūtā, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva pariveṇāni kāretvā ambapanasanāḷikerādīni ropetvā pupphehi ca phalehi ca kulāni saṅgaṇhantā kuladārake pabbājetvā parisaṃ vaḍḍhethā’’ti.

සැවැත් නුවර යහළුවන් හය දෙනෙක් 'ගොවිතැන් ආදී කටයුතු කිරීම අසීරුය, එබැවින් අපි පැවිදි වෙමු. පැවිදි වූ පසු යම් කරුණක් පැනනැඟුණු විට එයින් ගොඩ ඒමට හැකි තැනක පැවිදි වීම සුදුසුය' යි සාකච්ඡා කොට අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම සමීපයෙහි පැවිදි වූහ. ඔවුහු පස් වසක් සම්පූර්ණ වී මාතෘකාවන් (විනය සංග්‍රහ) හොඳින් හදාරා මෙසේ සාකච්ඡා කළහ: 'ජනපද සමහර විට සුභික්ෂ (ආහාර බහුල) වේ, සමහර විට දුර්භික්ෂ වේ. එබැවින් අප එකම තැනක නොසිට ස්ථාන තුනක වාසය කරමු.' අනතුරුව ඔවුහු පණ්ඩුක සහ ලෝහිතක යන භික්ෂූන්ට මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, සැවැත් නුවර පවුල් ලක්ෂ පනස් හතක් වසති. එය ගම් අසූ දහසකින් හෙබි, යොදුන් තුන්සියයක් වූ කාසි සහ කෝසල යන ජනපද දෙකෙහි ආදායම් මාර්ගය වැනිය. එහි ඔබ පණ්ඩුක සහ ලෝහිතක නගරය ආසන්නයේම පරිවේණ (ආරාම) කරවා, අඹ, කොස්, පොල් ආදිය සිටුවා, මල් හා පලතුරු වලින් පවුල් වලට සංග්‍රහ කරමින්, කුල දරුවන් පැවිදි කරමින් පිරිස වර්ධනය කරන්න'.

Mettiyabhūmajake āhaṃsu – ‘‘āvuso, rājagahaṃ nāma aṭṭhārasahi manussakoṭīhi ajjhāvutthaṃ asītigāmasahassapaṭimaṇḍitānaṃ tiyojanasatikānaṃ dvinnaṃ aṅgamagadharaṭṭhānaṃ āyamukhabhūtaṃ, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva…pe… parisaṃ vaḍḍhethā’’ti.

මෙත්තිය සහ භූමජක යන භික්ෂූන්ට මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, රජගහ නුවර මිනිසුන් කෝටි දහඅටක් වසති. එය ගම් අසූ දහසකින් හෙබි, යොදුන් තුන්සියයක් වූ අංග සහ මගධ ජනපද දෙකෙහි ආදායම් මාර්ගය වැනිය. එහි ඔබ නගරය ආසන්නයේම... (පෙ)... පිරිස වර්ධනය කරන්න'.

Assajipunabbasuke āhaṃsu – ‘‘āvuso, kīṭāgiri nāma dvīhi meghehi anuggahito tīṇi sassāni pasavanti, tatra tumhe dhuraṭṭhāneyeva pariveṇāni kāretvā…pe… parisaṃ vaḍḍhethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Tesu ekamekassa pakkhassa pañca pañca bhikkhusatāni parivārā, evaṃ samadhikaṃ diyaḍḍhabhikkhusahassaṃ hoti. Tatra paṇḍukalohitakā saparivārā sīlavantova bhagavatā saddhiṃ janapadacārikampi caranti, te akatavatthuṃ uppādenti, paññattasikkhāpadaṃ pana na maddanti, itare sabbe alajjino akatavatthuñca uppādenti, paññattasikkhāpadañca maddanti, tena vuttaṃ – ‘‘alajjino pāpabhikkhū’’ti.

අස්සජි සහ පුනබ්බසු යන භික්ෂූන්ට මෙසේ පැවසූහ: 'ඇවැත්නි, කීටාගිරි ජනපදය වර්ෂා දෙකකින් පෝෂණය වේ, එහි තුන් වරක් අස්වැන්න ලැබේ. එහි ඔබ නගරය ආසන්නයේම පරිවේණ කරවා... (පෙ)... පිරිස වර්ධනය කරන්න'. ඔවුහු එසේම කළහ. ඔවුන් අතරින් එක් එක් කණ්ඩායමට භික්ෂූන් පන්සියය බැගින් පිරිවර සිටියහ. මෙලෙස භික්ෂූන් එක්දහස් පන්සියයකට වැඩි පිරිසක් සිටියහ. එහි පිරිවර සහිත පණ්ඩුක සහ ලෝහිතක යන භික්ෂූහු සිල්වත් වූහ. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ ජනපද චාරිකාවෙහි හැසිරෙති. ඔවුහු අලුත් කරුණු (විනය ගැටලු) මතු කළත්, පනවන ලද ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය නොකළහ. සෙසු සියල්ලෝම අලජ්ජී වූහ, අලුත් වැරදි කරුණු මතු කළහ, පනවන ලද ශික්ෂාපද ද උල්ලංඝනය කළහ. එබැවින් 'අලජ්ජී පාප භික්ෂූන්' යැයි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසූහ.

Evarūpanti evaṃjātikaṃ. Anācāraṃ ācarantīti anācaritabbaṃ ācaranti, akātabbaṃ karonti. Mālāvacchanti taruṇapuppharukkhaṃ, taruṇakā hi puppharukkhāpi pupphagacchāpi mālāvacchā tveva vuccanti, te ca anekappakāraṃ mālāvacchaṃ sayampi ropenti, aññenapi ropāpenti, tena vuttaṃ – ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipī’’ti. Siñcantīti sayameva udakena siñcanti. Siñcāpentīti aññenapi siñcāpenti.

ඒවරූපං යනු එවැනි ස්වභාව ඇති යන්නයි. 'අනාචාරං ආචරන්ති' යනු නොකටයුතු අශීලාචාරකම් කිරීමයි. 'මාලාවච්ඡං' යනු තරුණ මල් පැළෑටි හා පඳුරු වලට නමකි. කුඩා මල් ගස් හා මල් පඳුරු 'මාලාවච්ඡ' ලෙස හැඳින්වේ. ඔවුහු නොයෙක් ආකාරයේ මල් පැළෑටි තමන් විසින්ම සිටුවති, අනුන් ලවා ද සිටුවති. එබැවින් 'මල් පැළ සිටුවති, සිටුවවති' යැයි පවසන ලදී. 'සිඤ්චන්ති' යනු තමන්ම පැළ වලට දිය වත් කිරීමයි. 'සිඤ්චාපෙන්ති' යනු අනුන් ලවා දිය වත් කරවීමයි.

Ettha [Pg.200] pana akappiyavohāro kappiyavohāro pariyāyo obhāso nimittakammanti imāni pañca jānitabbāni. Tattha akappiyavohāro nāma allaharitānaṃ koṭṭanaṃ koṭṭāpanaṃ, āvāṭassa khaṇanaṃ khaṇāpanaṃ, mālāvacchassa ropanaṃ ropāpanaṃ, āḷiyā bandhanaṃ bandhāpanaṃ, udakassa secanaṃ secāpanaṃ, mātikāya sammukhakaraṇaṃ kappiyaudakasiñcanaṃ hatthamukhapādadhovananhānodakasiñcananti. Kappiyavohāro nāma ‘‘imaṃ rukkhaṃ jāna, imaṃ āvāṭaṃ jāna, imaṃ mālāvacchaṃ jāna, ettha udakaṃ jānā’’ti vacanaṃ sukkhamātikāya ujukaraṇañca. Pariyāyo nāma ‘‘paṇḍitena nāma mālāvacchādayo ropāpetabbā nacirasseva upakārāya saṃvattantī’’tiādivacanaṃ. Obhāso nāma kudālakhaṇittādīni ca mālāvacche ca gahetvā ṭhānaṃ, evaṃ ṭhitañhi sāmaṇerādayo disvā thero kārāpetukāmoti gantvā karonti. Nimittakammaṃ nāma kudāla-khaṇitti-vāsi-pharasu-udakabhājanāni āharitvā samīpe ṭhapanaṃ.

මෙහිදී අකැප ප්‍රකාශය (අකප්පිය වෝහාරය), කැප ප්‍රකාශය (කප්පිය වෝහාරය), පරියාය (වක්‍රෝක්තිය), ආලෝකය (ඉඟිය) සහ නිමිත්ත කර්මය (සලකුණු දැක්වීම) යන කරුණු පහ පිළිබඳව දැනගත යුතුය. එහිදී අකැප ප්‍රකාශය යනු: අමු තණකොළ හෝ පැළෑටි තමා විසින්ම කැපීම හෝ අනුන් ලවා කැපවීම, වළවල් තමා විසින්ම හෑරීම හෝ අනුන් ලවා හරවා ගැනීම, මල් පැළෑටි තමා විසින්ම සිටුවීම හෝ අනුන් ලවා සිටුවා ගැනීම, වැටි බැඳීම හෝ අනුන් ලවා බඳවා ගැනීම, අකැප ජලය තමා විසින්ම ඉසීම හෝ අනුන් ලවා ඉස්සවීම, ජල මාර්ග සකස් කිරීම, කැප ජලය ඉසීම, අත් මුහුණ සහ පාද සේදූ ජලය හෝ නෑ ජලය මල් පැළවලට ඉසීමයි. කැප ප්‍රකාශය යනු: 'මේ ගස ගැන දැනගන්න', 'මේ වළ ගැන දැනගන්න', 'මේ මල් පැළය ගැන දැනගන්න', 'මෙහි ජලය ගැන දැනගන්න' යනුවෙන් පැවසීම සහ වියළි කාණු සකස් කිරීමයි. පරියාය යනු: 'නුවණැත්තන් විසින් මල් පැළ ආදිය සිටුවිය යුතුය, සිටුවන ලද මල් පැළ ආදිය නොබෝ කලකින්ම බොහෝ ප්‍රයෝජන පිණිස පවතී' යනාදී වශයෙන් පැවසීමයි. ආලෝකය යනු: උදලු, අලවංගු ආදී මෙවලම් ගෙන මල් පැළ අසල සිටගෙන සිටීමයි. මෙසේ සිටිනා ස්වාමීන් වහන්සේ දැක සාමණේරවරුන් ආදීහු 'ස්වාමීන් වහන්සේට මෙය කරවා ගැනීමට අවශ්‍යයි' කියා සිතා වැඩට පැමිණෙති. නිමිත්ත කර්මය යනු: උදලු, අලවංගු, කැති, පොරෝ, ජල බඳුන් ආදිය ගෙනැවිත් තමා අසලින් තැබීමයි.

Imāni pañcapi kulasaṅgahatthāya ropane na vaṭṭanti, phalaparibhogatthāya kappiyākappiyavohāradvayameva na vaṭṭati, itarattayaṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘kappiyavohāropi vaṭṭati. Yañca attano paribhogatthāya vaṭṭati, taṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā atthāyapi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

මෙම කරුණු පහම කුලයන් සංග්‍රහ කිරීමේ අදහසින් සිදු කිරීමේදී අකැප වේ. ඵල ප්‍රයෝජන ලැබීමේ අදහසින් සිදු කිරීමේදී කැප සහ අකැප යන ප්‍රකාශන දෙකම අකැප වන අතර, ඉතිරි කරුණු තුන කැප වේ. මහාපච්චරියේ සඳහන් වන්නේ: 'කැප ප්‍රකාශය ද සුදුසු වේ. තමාගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස යමක් සුදුසු වේ නම්, එය වෙනත් පුද්ගලයෙකුට හෝ සංඝයාට හෝ චෛත්‍යයකට හෝ ප්‍රයෝජනය පිණිස ද සුදුසු වන්නේය' යනුවෙනි.

Ārāmatthāya pana vanatthāyaca chāyatthāya ca akappiyavohāramattameva na ca vaṭṭati, sesaṃ vaṭṭati, na kevalañca sesaṃ yaṃkiñci mātikampi ujuṃ kātuṃ kappiyaudakaṃ siñcituṃ nhānakoṭṭhakaṃ katvā nhāyituṃ hatthapādamukhadhovanudakāni ca tattha chaḍḍetumpi vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca ‘‘kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ārāmādiatthāya pana ropitassa vā ropāpitassa vā phalaṃ paribhuñjitumpi vaṭṭati.

ආරාමයක ප්‍රයෝජනය පිණිස හෝ වන ලැහැබක් හෝ සෙවණක් ලබාගැනීමේ අදහසින් සිදු කිරීමේදී අකැප ප්‍රකාශය පමණක් නුසුදුසු වන අතර ඉතිරි සියල්ල සුදුසු වේ. එමෙන්ම ඕනෑම කාණුවක් සෘජු කිරීම, කැප ජලය ඉසීම, නාන කාමරයක් සාදා ස්නානය කිරීම සහ අත් පා මුහුණ සේදූ ජලය එම ස්ථානයට හැලීම ද සුදුසු වේ. මහාපච්චරියේ සහ කුරුන්දියේ සඳහන් වන්නේ: 'කැප වූ භූමියක තමා විසින්ම සිටුවීම පවා සුදුසු වේ' යනුවෙනි. ආරාම ආදියේ ප්‍රයෝජනය පිණිස තමා සිටුවූ හෝ අනුන් ලවා සිටුවූ ගසක ඵල පරිභෝජනය කිරීම ද සුදුසු වේ.

Ocinanaocināpane pakatiyāpi pācittiyaṃ. Kuladūsanatthāya pana pācittiyañceva dukkaṭañca. Ganthanādīsu ca uracchadapariyosānesu kuladūsanatthāya aññatthāya vā karontassa dukkaṭameva. Kasmā? Anācārattā, ‘‘pāpasamācāro’’ti ettha vuttapāpasamācārattā ca. Ārāmādiatthāya rukkharopane viya vatthupūjanatthāya kasmā na anāpattīti ce? Anāpattiyeva. Yathā hi tattha kappiyavohārena pariyāyādīhi ca anāpatti tathā vatthupūjatthāyapi anāpattiyeva.

මල් නෙළීම හෝ නෙළවීමේදී සාමාන්‍යයෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. කුලයන් දූෂණය කිරීමේ අදහසින් කළහොත් පාචිත්තිය සහ දුක්කට ඇවැත් වේ. ළය මලින් කෙළවර වන මල් මාලා ආදිය ගෙතීමේදී කුලයන් දූෂණය කිරීමේ හෝ වෙනත් අදහසකින් කරන තැනැත්තාට දුක්කට ඇවැත් වේ. ඒ මන්ද? එය අනාචාරයක් වන බැවිනි. 'පාපසමාචාර' යනුවෙන් මෙහි සඳහන් කර ඇත්තේ එම පාපී ක්‍රියාවයි. ආරාම ආදියේ ප්‍රයෝජනය පිණිස ගස් සිටුවීම මෙන්, වස්තු පූජා පිණිස කිරීමේදී ඇවැත් නොවන්නේ ඇයි දැයි විමසුවහොත්; එය ඇවැත් නොවන බව කිව යුතුය. එහි කැප ප්‍රකාශයෙන් හෝ පරියාය ක්‍රමයෙන් ඇවැත් නොවනවා සේම, වස්තු පූජා පිණිස ද ඇවැත් නොවේ.

Nanu [Pg.201] ca tattha ‘‘kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭatī’’ti vuttanti? Vuttaṃ, na pana mahāaṭṭhakathāyaṃ. Athāpi maññeyyāsi itarāsu vuttampi pamāṇaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañca kappiyaudakasecanaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti? Tampi na virujjhati. Tatra hi avisesena ‘‘rukkhaṃ ropentipi ropāpentipi, siñcantipi siñcāpentipī’’ti vattabbe ‘‘mālāvaccha’’nti vadanto ñāpeti ‘‘kulasaṅgahatthāya pupphaphalūpagameva sandhāyetaṃ vuttaṃ, aññatra pana pariyāyo atthī’’ti. Tasmā tattha pariyāyaṃ, idha ca pariyāyābhāvaṃ ñatvā yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ, taṃ suvuttameva. Vuttañcetaṃ –

එහි 'කැප වූ භූමියක තමා විසින්ම සිටුවීම පවා සුදුසු වේ' යැයි පවසා තිබේ නොවේද? එසේ පවසා ඇත, නමුත් එය මහා අට්ඨකථාවේ සඳහන් වී නැත. වෙනත් අට්ඨකථාවල පවසා ඇති දෙය ද ප්‍රමාණය කොට ගන්නේ නම්, මහා අට්ඨකථාවේද කැප වූ ජලය ඉසීම ගැන පවසා ඇත. එය කෙසේ වේද? එයද පරස්පර නොවේ. එහි පොදුවේ 'ගස් සිටුවති, සිටුවවති, ජලය ඉසිති, ඉස්සවති' යනුවෙන් පැවසිය යුතු වුවත්, 'මල් පැළ' (මාලාවච්ඡ) යනුවෙන් වචනය භාවිත කිරීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්නේ කුල සංග්‍රහය සඳහා මල් සහ පල දරන ගස් ගැන පමණක් අදහස් කළ බවත්, අනෙකුත් කරුණුවලදී පරියාය ක්‍රමය පවතින බවත්ය. එබැවින් එහි පරියාය පවතින බවත්, මෙහි පරියාය නොමැති බවත් දැන, අට්ඨකථාවල පවසා ඇති කරුණු ඉතා මැනවින් පවසා ඇති බව දත යුතුය. මේ ගැන මෙසේ පවසා ඇත —

‘‘Buddhena dhammo vinayo ca vutto;

Yo tassa puttehi tatheva ñāto;

So yehi tesaṃ matimaccajantā;

Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu.

“බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් ධර්මයත් විනයත් දේශනා කරන ලදී; උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් (බුද්ධ පුත්‍රයන්) විසින් එය එලෙසින්ම අවබෝධ කර ගන්නා ලදී; ඔවුන්ගේ මතයන් අනුගමනය කරමින් පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් අට්ඨකථා සම්පාදනය කරන ලදී.”

‘‘Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ;

Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ;

Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ;

Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitāna’’nti.

“එබැවින් ලිවීමේදී සිදුවූ දෝෂයක් හැර අට්ඨකථාවල පවසා ඇති සියලු දේ, ශික්ෂා පදයන් කෙරෙහි ගෞරවයක් ඇති මේ ලෝකයෙහි පණ්ඩිතයන් විසින් ප්‍රමාණ කොට ගත යුතුය.”

Sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tattha siyā yadi vatthupūjanatthāyapi ganthānādīsu āpatti, haraṇādīsu kasmā anāpattīti? Kulitthīādīnaṃ atthāya haraṇato haraṇādhikāre hi visesetvā te kulitthīnantiādi vuttaṃ, tasmā buddhādīnaṃ atthāya harantassa anāpatti.

මේ සියල්ල ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. එහිදී, වස්තු පූජා පිණිස මල් ගෙතීමේදී ඇවැත් වන්නේ නම්, මල් ගෙන යාමේදී (හරණාදී) ඇවැත් නොවන්නේ ඇයිද යනුවෙන් චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. කුලස්ත්‍රීන් ආදීන් උදෙසා මල් ගෙන යාම ගැන දේශනාවේ සඳහන් වන අතර, එහිදී 'කුලස්ත්‍රීන් සඳහා' යනාදී වශයෙන් විශේෂ කොට පවසා ඇත. එබැවින් බුද්ධාදී රත්නයන් උදෙසා මල් ගෙන යන තැනැත්තාට ඇවැත් නොවේ.

Tattha ekatovaṇṭikanti pupphānaṃ vaṇṭe ekato katvā katamālaṃ. Ubhatovaṇṭikanti ubhohi passehi pupphavaṇṭe katvā katamālaṃ. Mañjarikantiādīsu pana mañjarī viya katā pupphavikati mañjarikāti vuccati. Vidhūtikāti sūciyā vā salākāya vā sinduvārapupphādīni vijjhitvā katā. Vaṭaṃsakoti vataṃsako. Āveḷāti kaṇṇikā. Uracchadoti hārasadisaṃ ure ṭhapanakapupphadāmaṃ. Ayaṃ tāva ettha padavaṇṇanā.

එහි 'ඒකතෝවණ්ටික' යනු මල්වල නැටි එක් පැත්තකට කර සාදන ලද මල් මාලාවයි. 'උභතෝවණ්ටික' යනු දෙපැත්තටම නැටි දමා සාදන ලද මල් මාලාවයි. 'මඤ්ජරිකා' ආදී වචනවලින් අදහස් වන්නේ මල් පොකුරක් ආකාරයෙන් සැකසූ මල් විශේෂයකි. 'විධූතිකා' යනු ඉදිකටුවකින් හෝ උල් කූරකින් මල් සිදුරු කර සකස් කළ මල් දාමයන්ය. 'වටංසක' යනු හිසේ පලඳින මල් පූජාවකි. 'ආවේළා' යනු කනෙහි පලඳින මල් ආභරණයකි. 'උරච්ඡද' යනු මුතු මාලයක් මෙන් පපුව මත රැඳෙන සේ සාදන ලද මල් දාමයකි. මෙය මෙහි එන පදයන්ගේ විවරණයයි.

Ayaṃ pana ādito paṭṭhāya vitthārena āpattivinicchayo. Kuladūsanatthāya akappiyapathaviyaṃ mālāvacchaṃ ropentassa pācittiyañceva dukkaṭañca, tathā akappiyavohārena ropāpentassa. Kappiyapathaviyaṃ ropanepi [Pg.202] ropāpanepi dukkaṭameva. Ubhayatthāpi sakiṃ āṇattiyā bahunnampi ropane ekameva sapācittiyadukkaṭaṃ vā suddhadukkaṭaṃ vā hoti. Paribhogatthāya hi kappiyabhūmiyaṃ vā akappiyabhūmiyaṃ vā kappiyavohārena ropāpane anāpatti. Ārāmādiatthāyapi akappiyapathaviyaṃ ropentassa vā akappiyavacanena ropāpentassa vā pācittiyaṃ. Ayaṃ pana nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ na suṭṭhu vibhatto, mahāpaccariyaṃ vibhattoti.

මෙතැන් සිට ඇවැත් පිළිබඳ විනිශ්චය සවිස්තරව දැක්වේ. කුලයන් දූෂණය කිරීමේ අදහසින් අකැප භූමියක මල් පැළයක් සිටුවන්නාට පාචිත්තියක් සහ දුක්කටයක් ඇවැත් වේ. අකැප ප්‍රකාශයෙන් සිටුවන්නාට ද එසේමය. කැප වූ භූමියක සිටුවීමේදී හෝ සිටුවවීමේදී දුක්කට ඇවැත් පමණක් වේ. අවස්ථා දෙකේදීම එක් නියෝගයකින් ගස් බොහෝ ගණනක් සිටුවුවද, එක් පාචිත්තියක් සමඟ දුක්කටයක් හෝ තනි දුක්කට ඇවැතක් වේ. පරිභෝජනය පිණිස කැප හෝ අකැප භූමියක කැප ප්‍රකාශයෙන් සිටුවීමේදී ඇවැත් නොවේ. ආරාම ආදියේ ප්‍රයෝජනය පිණිස වුවද අකැප භූමියක සිටුවන්නාට හෝ අකැප වචනයෙන් සිටුවවන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. මෙම ක්‍රමය මහා අට්ඨකථාවෙහි එතරම් පැහැදිලිව විස්තර කර නැති නමුත් මහාපච්චරියෙහි මැනවින් විස්තර කර ඇත.

Siñcanasiñcāpane pana akappiyaudakena sabbattha pācittiyaṃ, kuladūsanaparibhogatthāya dukkaṭampi. Kappiyena tesaṃyeva dvinnamatthāya dukkaṭaṃ. Paribhogatthāya cettha kappiyavohārena siñcāpane anāpatti. Āpattiṭṭhāne pana dhārāvacchedavasena payogabahulatāya āpattibahulatā veditabbā.

ජලය ඉසීම සහ ඉස්සවීම පිළිබඳව සලකන විට, අකැප ජලයෙන් (සතුන් සහිත ජලය) සෑම තැනකදීම ඉසීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ; කුල සංග්‍රහය සහ පරිභෝජනය පිණිස නම් දුක්කට ඇවැත් ද වේ. කැප ජලයෙන් එම කරුණු දෙක උදෙසාම ඉසීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. පරිභෝජනය පිණිස කැප ප්‍රකාශයෙන් ඉස්සවීමේදී ඇවැත් නොවේ. ඇවැත් සිදුවන අවස්ථාවලදී, ජල ධාරාව නතර කරන වාරයක් පාසා පයෝග බහුලත්වය නිසා ඇවැත් ගණන වැඩි වන බව දත යුතුය.

Kuladūsanatthāya ocinane pupphagaṇanāya dukkaṭapācittiyāni aññattha pācittiyāneva. Bahūni pana pupphāni ekapayogena ocinanto payogavasena kāretabbo. Ocināpane kuladūsanatthāya sakiṃ āṇatto bahumpi ocinati, ekameva sapācittiyadukkaṭaṃ, aññatra pācittiyameva.

කුල දූෂණය කිරීමේ අදහසින් මල් නෙළීමේදී මල් ගණනය කිරීම මත දුක්කට සහ පාචිත්තිය යන ඇවැත් දෙකම සිදු වේ. වෙනත් කරුණකදී (පූජාව සඳහා වැනි) පාචිත්තිය ඇවැත් පමණක්ම වේ. යම් භික්ෂුවක් එකම ප්‍රයෝගයකින් බොහෝ මල් නෙළන්නේ නම්, ප්‍රයෝගය අනුව ඇවැත් පැනවිය යුතුය. මල් නෙළවීමේදී (අණ කිරීමේදී), කුල දූෂණය පිණිස එක්වරක් අණ කළ විට බොහෝ මල් නෙළුවද, පාචිත්තිය සහිත දුක්කට ඇවැත් එකක්ම වේ. කුල දූෂණයෙන් තොරව අණ කළහොත් පාචිත්තිය ඇවැත් පමණක්ම වේ.

Ganthanādīsu sabbāpi cha pupphavikatiyo veditabbā – ganthimaṃ, gopphimaṃ, vedhimaṃ, veṭhimaṃ, pūrimaṃ, vāyimanti. Tattha ‘‘ganthimaṃ’’ nāma sadaṇḍakesu vā uppalapadumādīsu aññesu vā dīghavaṇṭesu pupphesu daṭṭhabbaṃ. Daṇḍakena daṇḍakaṃ vaṇṭena vā vaṇṭaṃ ganthetvā katameva hi ganthimaṃ. Taṃ bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā kātumpi akappiyavacanena kārāpetumpi na vaṭṭati. Evaṃ jāna, evaṃ kate sobheyya, yathā etāni pupphāni na vikiriyanti tathā karohītiādinā pana kappiyavacanena kāretuṃ vaṭṭati.

ගෙතීම ආදී කටයුතුවලදී ගන්ථිම, ගොප්ඵිම, වේධිම, වේඨිම, පූරිම සහ වායිම යන හය ආකාර වූ මල් සැකසුම් (විකෘති) ගැන දත යුතුය. එහි 'ගන්ථිම' යනු නටු සහිත උපුල්, නෙළුම් ආදී මල්වල හෝ දිග නටු සහිත වෙනත් මල්වල දැකිය යුත්තකි. මල් නටුවක් තවත් නටුවක් සමඟ හෝ නටු කිහිපයක් එකට එක්කොට ගැටගසා (ගොතා) සැකසීම ගන්ථිම නම් වේ. එය භික්ෂුවකට හෝ භික්ෂුණියකට තමන් විසින්ම කිරීම හෝ අකැප වචනයෙන් (කරවන්නැයි අණ කරමින්) කරවීම නොකැපය. එහෙත්, "මේවා මෙසේ තේරුම් ගන්න, මෙසේ කළහොත් ශෝභන වනු ඇත, මේ මල් විසිරී නොයන ලෙස කරන්න" ආදී වශයෙන් කැප වචනයෙන් කරවීම කැපය.

‘‘Gopphimaṃ’’ nāma suttena vā vākādīhi vā vassikapupphādīnaṃ ekatovaṇṭikaubhatovaṇṭikamālāvasena gopphanaṃ, vākaṃ vā rajjuṃ vā diguṇaṃ katvā tattha avaṇṭakāni nīpapupphādīni pavesetvā paṭipāṭiyā bandhanti, etampi gopphimameva. Sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati.

‘ගොප්ඵිම’ යනු නූලකින් හෝ පට්ටා ආදියෙන් වැස්සික මල් ආදියෙහි නටු එක් පැත්තකට හෝ දෙපැත්තට සිටින සේ මල් මාලා ලෙස ගෙතීමයි. පට්ටාවක් හෝ ලණුවක් දෙපට කොට එහි නටු රහිත නා මල් ආදිය ඇතුළු කර පිළිවෙළට බඳිති. මෙය ද ගොප්ඵිම නම් වේ. මෙයද පෙර කී පරිදිම භික්ෂූන්ට කිරීම හෝ කරවීම නොකැපය.

‘‘Vedhimaṃ’’ nāma savaṇṭakāni vassikapupphādīni vaṇṭesu, avaṇṭakāni vā vakulapupphādīni antochidde sūcitālahīrādīhi vinivijjhitvā āvunanti, etaṃ vedhimaṃ nāma, tampi purimanayeneva na vaṭṭati. Keci pana kadalikkhandhamhi kaṇṭake vā [Pg.203] tālahīrādīni vā pavesetvā tattha pupphāni vijjhitvā ṭhapenti, keci kaṇṭakasākhāsu, keci pupphacchattapupphakūṭāgārakaraṇatthaṃ chatte ca bhittiyañca pavesetvā ṭhapitakaṇṭakesu, keci dhammāsanavitāne baddhakaṇṭakesu, keci kaṇikārapupphādīni salākāhi vijjhanti, chattādhichattaṃ viya ca karonti, taṃ atioḷārikameva. Pupphavijjhanatthaṃ pana dhammāsanavitāne kaṇṭakampi bandhituṃ kaṇṭakādīhi vā ekapupphampi vijjhituṃ puppheyeva vā pupphaṃ pavesetuṃ na vaṭṭati. Jālavitānavedika-nāgadantaka pupphapaṭicchakatālapaṇṇaguḷakādīnaṃ pana chiddesu asokapiṇḍiyā vā antaresu pupphāni pavesetuṃ na doso. Etaṃ vedhimaṃ nāma na hoti. Dhammarajjuyampi eseva nayo.

‘වේධිම’ යනු නටු සහිත වැස්සික මල් ආදිය නටුවලින් හෝ, නටු රහිත මූණමල් ආදිය මල් මැද සිදුරෙන් හෝ ඉදිකටු, තල් පට්ටා ආදියෙන් විද අමුණන ලද මල් සැකසුමයි. මෙයද පෙර කී පරිදිම නොකැපය. සමහරෙක් කෙසෙල් කඳෙහි කටු හෝ තල් පට්ටා කැබලි ගසා එහි මල් විද රඳවති. සමහරෙක් කටු සහිත අතුවල මල් රඳවති. සමහරෙක් මල් කුඩ හෝ මල් කූටාගාර කිරීම පිණිස කුඩවල සහ බිත්තිවල ගසන ලද කටුවල මල් විද රඳවති. සමහරෙක් ධර්මාසන වියන්වල බැඳි කටුවල මල් රඳවති. සමහරෙක් කණේරු මල් ආදිය උණ පතුරු ආදියෙන් විදිති, කුඩයකට උඩින් තවත් කුඩයක් ඇති ආකාරයට (ඡත්තාධිඡත්ත) සකසති. ඒ සියල්ල ඉතා රළු ක්‍රියාවන්ය. මල් විදීම පිණිස ධර්මාසන වියන්වල කටු බැඳීම හෝ කටු ආදියෙන් එක මලක් වුවද විදීම හෝ මලක් තුළට තවත් මලක් ඇතුළු කිරීම නොකැපය. එහෙත් දැල් වියන්, වේදිකා, නාගදන්තක, මල් තැටි, තල් කොළයෙන් කළ බෝල ආදියෙහි සිදුරුවල හෝ අශෝක මල් පොකුරු අතර මල් ඇතුළු කිරීමේ වරදක් නැත. එය වේධිම ගණයට අයත් නොවේ. ධර්ම රජ්ජු (ධර්මය දේශනා කරන විට අදින නූල) සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි.

‘‘Veṭhimaṃ’’ nāma pupphadāmapupphahatthakesu daṭṭhabbaṃ. Keci hi matthakadāmaṃ karontā heṭṭhā ghaṭakākāraṃ dassetuṃ pupphehi veṭhenti, keci aṭṭhaṭṭha vā dasa dasa vā uppalapupphādīni suttena vā vākena vā daṇḍakesu bandhitvā uppalahatthake vā padumahatthake vā karonti, taṃ sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati. Sāmaṇerehi uppāṭetvā thale ṭhapitauppalādīni kāsāvena bhaṇḍikampi bandhituṃ na vaṭṭati. Tesaṃyeva pana vākena vā daṇḍakena vā bandhituṃ aṃsabhaṇḍikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati. Aṃsabhaṇḍikā nāma khandhe ṭhapitakāsāvassa ubho ante āharitvā bhaṇḍikaṃ katvā tasmiṃ pasibbake viya pupphāni pakkhipanti, ayaṃ vuccati aṃsabhaṇḍikā, etaṃ kātuṃ vaṭṭati. Daṇḍakehi paduminipaṇṇaṃ vijjhitvā uppalādīni paṇṇena veṭhetvā gaṇhanti, tatrāpi pupphānaṃ upari paduminipaṇṇameva bandhituṃ vaṭṭati. Heṭṭhā daṇḍakaṃ pana bandhituṃ na vaṭṭati.

‘වේඨිම’ යනු මල් දාමයන්හි සහ මල් මිටිවල දැකිය හැකි සැකසුමකි. සමහරෙක් හිසෙහි පළඳින මල් දාමයක් (මත්තකදාම) සකසන විට, යට කොටස කළයක හැඩයට පෙනෙන සේ මල්වලින් වට කරති. සමහරෙක් උපුල් මල් අටක් හෝ දහයක් බැගින් නූලකින් හෝ පට්ටාවකින් මල් නටුවල බැඳ උපුල් මිටි හෝ නෙළුම් මිටි සාදති. ඒ සියල්ල පෙර කී පරිදිම නොකැපය. සාමණේරවරුන් විසින් නෙළා ගොඩබිම තබන ලද උපුල් මල් ආදිය සිවුරු පටකින් පොදියක් ලෙස බැඳීමද නොකැපය. එහෙත් එම මල්වලම පට්ටාවලින් හෝ නටුවලින් මල් මිටි බැඳීම හෝ අංශබණ්ඩිකා (උරහිස මත තබන මල් පොදිය) සැකසීම කැපය. අංශබණ්ඩිකා යනු උරහිස මත තැබූ සිවුරේ දෙපොට එකතු කර මල්ලක් සේ සාදා, එහි මල් දැමීමයි. මෙය කිරීම කැපය. පතුරු (දණ්ඩක) මගින් නෙළුම් කොළ විද, උපුල් මල් ආදිය කොළවලින් ඔතා ගනිති. එහිදී මල්වලට උඩින් නෙළුම් කොළය පමණක් බැඳීම කැපය. එහෙත් යටින් නටු (හෝ පතුරු) බැඳීම නොකැපය.

‘‘Pūrimaṃ’’ nāma mālāguṇe ca pupphapaṭe ca daṭṭhabbaṃ. Yo hi mālāguṇena cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vedikaṃ vā parikkhipanto puna ānetvā pūrimaṭhānaṃ atikkāmeti, ettāvatāpi pūrimaṃ nāma hoti. Ko pana vādo anekakkhattuṃ parikkhipantassa, nāgadanta-kantarehi pavesetvā haranto olambakaṃ katvā puna nāgadantakaṃ parikkhipati, etampi pūrimaṃ nāma. Nāgadantake pana pupphavalayaṃ pavesetuṃ vaṭṭati. Mālāguṇehi pupphapaṭaṃ karonti. Tatrāpi ekameva mālāguṇaṃ harituṃ vaṭṭati. Puna paccāharato pūrimameva hoti, taṃ sabbaṃ purimanayeneva na vaṭṭati. Mālāguṇehi pana bahūhipi kataṃ pupphadāmaṃ labhitvā āsanamatthakādīsu bandhituṃ vaṭṭati. Atidīghaṃ pana mālāguṇaṃ [Pg.204] ekavāraṃ haritvā vā parikkhipitvā vā puna aññassa bhikkhuno dātuṃ vaṭṭati. Tenāpi tatheva kātuṃ vaṭṭati.

‘පූරිම’ යනු මල් මාලාවන්හි සහ මල් පටවල දැකිය හැක්කකි. යම් භික්ෂුවක් මල් මාලාවකින් චෛත්‍යයක්, බෝධියක් හෝ වේදිකාවක් වට කරද්දී, එම මල් මාලාව නැවත ගෙන මුලින් වට කළ ස්ථානය ඉක්මවා යන සේ තැබුවහොත් එය පූරිම නම් වේ. මල් මාලාව බොහෝ වාර ගණනක් වට කරන විට පූරිම වන බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නැත. නාගදන්තක (ඇත් දළ හැඩයේ ඇණ) අතරින් මල් මාලා එල්ලා වැටෙන සේ සකසා නැවත නාගදන්තක වටා එතීමද පූරිම නම් වේ. නාගදන්තකවල මල් වළලු දැමීම කැපය. මල් මාලාවලින් මල් පටවල් සාදති. එහිදී එකම මල් මාලාවක් දිගට ඇදීම කැපය. එහෙත් එය නැවත හරවා ගෙන ඒමෙන් පූරිම සැකසුම වේ. ඒ සියල්ල පෙර කී පරිදි නොකැපය. එහෙත් බොහෝ මල් මාලාවලින් සාදන ලද මල් දාමයක් ලැබී එය ධර්මාසනයට උඩින් ආදියෙහි බැඳීම කැපය. ඉතා දිගු මල් මාලාවක් එක් වරක් වටා ඇද හෝ චෛත්‍යය වටා එක වරක් දවටා පසුව වෙනත් භික්ෂුවකට දීම කැපය. එම භික්ෂුව විසින් ද එසේම කිරීම කැපය.

‘‘Vāyimaṃ’’ nāma pupphajālapupphapaṭapuppharūpesu daṭṭhabbaṃ. Cetiyesu pupphajālaṃ karontassa ekamekamhi jālacchidde dukkaṭaṃ. Bhitticchattabodhitthambhādīsupi eseva nayo. Pupphapaṭaṃ pana parehi pūritampi vāyituṃ na labbhati. Gopphimapuppheheva hatthiassādirūpakāni karonti, tānipi vāyimaṭṭhāne tiṭṭhanti. Purimanayeneva sabbaṃ na vaṭṭati. Aññehi kataparicchede pana pupphāni ṭhapentena hatthiassādirūpakampi kātuṃ vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kalambakena aḍḍhacandakena ca saddhiṃ aṭṭhapupphavikatiyo vuttā. Tattha kalambakoti aḍḍhacandakantare ghaṭikadāmaolambako vutto. ‘‘Aḍḍhacandako’’ti aḍḍhacandākārena mālāguṇaparikkhepo. Tadubhayampi pūrimeyeva paviṭṭhaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘‘dve tayo mālāguṇe ekato katvā pupphadāmakaraṇampi vāyimaṃyevā’’ti vuttaṃ. Tampi idha pūrimaṭṭhāneyeva paviṭṭhaṃ, na kevalañca pupphaguḷadāmameva piṭṭhamayadāmampi geṇḍukapupphadāmampi kurundiyaṃ vuttaṃ, kharapattadāmampi sikkhāpadassa sādhāraṇattā bhikkhūnampi bhikkhunīnampi neva kātuṃ na kārāpetuṃ vaṭṭati. Pūjānimittaṃ pana kappiyavacanaṃ sabbattha vattuṃ vaṭṭati. Pariyāyaobhāsanimittakammāni vaṭṭantiyeva.

‘වායිම’ (වියමන්) යනු මල් දැල්, මල් ඇතිරිලි සහ මල් රූප සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය. චෛත්‍යයන්හි මල් දැල් බඳින්නාට එක් එක් දැල් සිදුරක් පාසා දුකුළා ඇවැත් සිදු වේ. බිත්ති, ඡත්‍ර (කුඩ), බෝධි වෘක්ෂ සහ ටැම් ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මල් ඇතිරිල්ලක් අන්‍යයන් විසින් දිග අතට සකස් කරන ලද්දක් වුව ද, එය හරස් අතට වියන්නට (අමුණන්නට) අවසර නැත. මල් පොකුරු මගින් අලි, අසුන් ආදී රූප සාදති, ඒවා ද ‘වායිම’ ගණයට ඇතුළත් වේ. පෙර කී ක්‍රමයටම ඒ සියල්ල අකැප ය. එහෙත් අන්‍යයන් විසින් කරන ලද සීමාවන් තුළ මල් තැන්පත් කරන්නා හට අලි, අසුන් ආදී රූප සෑදීම ද කැප වේ. මහාපච්චරියෙහි නම් ‘කලම්බක’ සහ ‘අර්ධචන්ද්‍රක’ සමඟ මල් වර්ග අටක් ගැන කියැවේ. එහි ‘කලම්බක’ යනු අඩ සඳ හැඩැති මල් මාලා අතර එල්ලා වැටෙන කළගෙඩි හැඩැති මල් මාලා ය. ‘අර්ධචන්ද්‍රක’ යනු අඩ සඳ හැඩයට මල් මාලා වටකර බැඳීමයි. මේ දෙකම ‘පූරිම’ (මල් ඇමිණීම) ගණයට ඇතුළත් වේ. කුරුන්දියෙහි නම් “මල් මාලා දෙකක් හෝ තුනක් එකට එක්කොට මල් දම් සෑදීම ද ‘වායිම’ ම ය” යැයි කියැවේ. එය ද මෙහි ‘පූරිම’ ගණයටම ඇතුළත් වේ. මල් මාලා පමණක් නොව, පිටිවලින් කළ මල් දම්, රෙදිවලින් කළ පන්දු හැඩැති මල් දම් ද කුරුන්දියෙහි සඳහන් වේ. තල්පත්වලින් (කලාරැන්) කළ මල් දම් ද, මෙම ශික්ෂාපදය භික්ෂු-භික්ෂුණී දෙපිරිසටම පොදු බැවින්, තමා විසින් කිරීමට හෝ අන් ලවා කරවීමට හෝ කැප නැත. එහෙත් පූජාව සඳහා සෑම තන්හිම කැප වචනයෙන් පැවසීම සුදුසු ය. පර්යාය, ආලෝකය හා නිමිති කිරීම් ආදිය කැප වේ.

Tuvaṭṭentīti nipajjanti. Lāsentīti pītiyā uppilavamānā viya uṭṭhahitvā lāsiyanāṭakaṃ nāṭenti, recakaṃ denti. Naccantiyāpi naccantīti yadā nāṭakitthī naccati, tadā tepi tassā purato vā pacchato vā gacchantā naccanti. Naccantiyāpi gāyantīti yadā sā naccati, tadā naccānurūpaṃ gāyanti. Esa nayo sabbattha. Aṭṭhapadepi kīḷantīti aṭṭhapadaphalake jūtaṃ kīḷanti. Tathā dasapade, ākāsepīti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanti. Parihārapathepīti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha pariharitabbapathaṃ pariharantā kīḷanti. Santikāyapi kīḷantīti santikakīḷāya kīḷanti, ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā pāsāṇasakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti. Khalikāyāti jūtaphalake pāsakakīḷāya kīḷanti. Ghaṭikāyāti ghaṭikā vuccati daṇḍakakīḷā, tāya kīḷanti. Dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharantā vicaranti.

‘තුවට්ටෙන්ති’ යනු සැතපෙති. ‘ලාසෙන්ති’ යනු ප්‍රීතියෙන් ඉපිලෙන්නාක් මෙන් නැගිට නර්තන පෙන්වීම හා රිද්මයානුකූලව ශරීරය චලනය කිරීමයි. ‘නටන ස්ත්‍රියක සමඟ නටති’ යනු යම් කලෙක නළඟනක නටයි ද, එකල්හි ඔවුහු ද ඇය ඉදිරියෙහි හෝ පිටුපසින් හෝ යමින් නටති. ‘නටන ස්ත්‍රියක සමඟ ගයති’ යනු ඇය නටන විට ඒ නැටුමට ගැළපෙන සේ ගී ගයති. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘අෂ්ටපද’ (කොටු අටේ පුවරුවක) සූදු කෙළිති. දසපද (කොටු දහයේ පුවරුවක) ද එසේමය. ‘ආකාශයෙහි’ යනු අෂ්ටපද දසපද මෙන් පුවරුවක් නොමැතිව ආකාශයෙහිම (සිතින් මවාගෙන) කෙළිති. ‘පරිහාරපථ’ යනු පොළොවෙහි විවිධ මාවත් හා මණ්ඩල ඇඳ, එහි මඟ හැරිය යුතු මාවත් මඟ හරිමින් කෙළිති. ‘සන්තිකා’ කෙළියෙහි යෙදෙති යනු එකට තබන ලද ඉත්තන් හෝ ගල්කැට හෝ නොසොල්වා නියපොත්තෙන් ඉවත් කිරීම හෝ ළං කිරීම හෝ කරති; එහි යම්කිසි ඉත්තෙකු සෙලවුණහොත් පරාජය වේ. ‘ඛලිකා’ යනු සූදු පුවරුවක දාදු (පසක) ඇටවලින් කෙළීමයි. ‘ඝටිකා’ යනු දඬු කෙළියයි (කැට ගැසීම); දිග දණ්ඩකින් කෙටි දණ්ඩකට පහර දෙමින් හැසිරෙති.

Salākahatthenāti [Pg.205] lākhāya vā mañjaṭṭhiyā vā piṭṭhaudake vā salākahatthaṃ temetvā ‘‘kiṃ hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādīrūpāni dassentā kīḷanti. Akkhenāti guḷena. Paṅgacīrenāti paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikā, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakenāti gāmadārakānaṃ kīḷanakena khuddakanaṅgalena. Mokkhacikāyāti mokkhacikā vuccati samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍaṃ gahetvā, bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattantā kīḷantīti attho. Ciṅgulakenāti ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ, tena kīḷanti. Pattāḷhakenāti pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷi, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakenāti khuddakarathena. Dhanukenāti khuddakadhanunā.

‘සලාකහත්ථ’ යනු ලාකඩ දියරෙහි හෝ මංජිට්ඨ දියරෙහි හෝ පිටි දියරෙහි හෝ බට පතුරු මිටියක් පොඟවා, “කුමක් වේවාද” කියා පොළොවෙහි හෝ බිත්තියෙහි හෝ එය ගසා අලි, අසුන් ආදී රූප දක්වමින් කෙළිති. ‘අක්ඛ’ යනු ගුලි (ගෝලි) මගින් කෙළීමයි. ‘පංගචීර’ යනු පත් නළාවයි; එය පිඹිමින් කෙළිති. ‘වංකක’ යනු ගම් දරුවන්ගේ ක්‍රීඩා භාණ්ඩයක් වූ කුඩා නඟුලෙන් කෙළීමයි. ‘මොක්ඛචිකා’ යනු කරණම් ගැසීමයි; අහසේ දණ්ඩක් අල්ලාගෙන හෝ පොළොවෙහි හිස තබාගෙන හෝ උඩ යට මාරු වෙමින් කරණම් ගසමින් කෙළීම මෙහි අර්ථයයි. ‘චිංගුලක’ යනු තල්පත් ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟ වැදීමෙන් කැරකෙන පඹය (සුළං පෙත්ත) යි; එයින් කෙළිති. ‘පත්තාළ්හක’ යනු පත්වලින් කළ කුඩා මිනුම් භාජනයයි; එයින් වැලි ආදිය මනිමින් කෙළිති. ‘රථක’ යනු කුඩා රථයෙනි. ‘ධනුක’ යනු කුඩා දුන්නෙනි.

Akkharikāyāti akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Manesikāyāti manesikā vuccati manasā cintitajānanakīḷā, tāya kīḷanti. Yathāvajjenāti yathāvajjaṃ vuccati kāṇakuṇikakhañjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā tāya kīḷanti, velambhakā viya. Hatthismimpi sikkhantīti hatthinimittaṃ yaṃ sippaṃ sikkhitabbaṃ, taṃ sikkhanti. Eseva nayo assādīsu. Dhāvantipīti parammukhā gacchantā dhāvanti. Ādhāvantipīti yattakaṃ dhāvanti, tattakameva abhimukhā puna āgacchantā ādhāvanti. Nibbujjhantīti mallayuddhaṃ karonti. Nalāṭikampi dentīti ‘‘sādhu, sādhu, bhaginī’’ti attano nalāṭe aṅguliṃ ṭhapetvā tassā nalāṭe ṭhapenti. Vividhampi anācāraṃ ācarantīti aññampi pāḷiyaṃ anāgataṃ mukhaḍiṇḍimādivividhaṃ anācāraṃ ācaranti.

‘අක්ඛරිකා’ යනු අහසෙහි හෝ පිටෙහි හෝ අකුරු ලියා ඒවා හඳුනාගැනීමේ ක්‍රීඩාවයි; එයින් කෙළිති. ‘මනේසිකා’ යනු සිතින් සිතූ දේ හඳුනාගැනීමේ ක්‍රීඩාවයි; එයින් කෙළිති. ‘යථාවජ්ජ’ යනු කණ, කුදු, කොර ආදීන්ගේ යම් යම් අඩුවක් වේ ද, ඒ ඒ අඩුව අනුකරණය කරමින් පෙන්වන ක්‍රීඩාවයි; විකටයන් මෙන් එයින් කෙළිති. ‘ඇතුන් පිට ද හික්මෙති’ යනු ඇතුන් සම්බන්ධයෙන් යම් ශිල්පයක් උගත යුතු ද, එය උගනිති. අශ්වයන් ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘දුවති’ යනු පිටුපස හැරී යමින් දුවති. ‘පෙරළා දුවති’ යනු යම් තාක් දුරක් දුවන්නාහු ද, එතැන් සිට නැවත පෙරළා මුහුණ ලා දුව එති. ‘පොර බදිති’ යනු මල්ලව පොරයෙහි යෙදෙති. ‘නළාටික ද දෙති’ යනු “යෙහෙළිය, මැනවි මැනවි” යැයි පවසා තම නළලෙහි ඇඟිල්ල තබා ඇයගේ ද නළලෙහි තබති. ‘නොයෙක් අනාචාරයන්හි යෙදෙති’ යනු පාලියෙහි සෘජුව සඳහන් නොවූ, මුවින් බෙර හඬ නැංවීම ආදී විවිධ අශීලාචාර ක්‍රියාවන්හි යෙදෙති.

432. Pāsādikenāti pasādāvahena, sāruppena samaṇānucchavikena. Abhikkantenāti gamanena. Paṭikkantenāti nivattanena. Ālokitenāti purato dassanena. Vilokitenāti ito cito ca dassanena. Samiñjitenāti pabbasaṅkocanena. Pasāritenāti tesaṃyeva pasāraṇena. Sabbattha itthambhūtākhyānatthe karaṇavacanaṃ, satisampajaññehi abhisaṅkhatattā pāsādika abhikkanta-paṭikkanta-ālokita-vilokita-samiñjita-pasārito hutvāti vuttaṃ hoti. Okkhittacakkhūti heṭṭhā-khittacakkhu[Pg.206]. Iriyāpathasampannoti tāya pāsādikaabhikkantāditāya sampannairiyāpatho.

432. ‘පාසාදික’ යනු පැහැදීම ඇති කරන, සුදුසු වූ, ශ්‍රමණයන්ට අනුරූප වූ යන්නයි. ‘අභික්කන්ත’ යනු ඉදිරියට යෑමෙනි. ‘පටික්කන්ත’ යනු ආපසු හැරීමෙනි. ‘ආලෝකිත’ යනු ඉදිරිය බැලීමෙනි. ‘විලෝකිත’ යනු මෙහා එහා බැලීමෙනි. ‘සමිඤ්ජිත’ යනු හන්දි හකුළුවා ගැනීමෙනි (නැමීමෙනි). ‘පසාරිත’ යනු ඒවාම දිග හැරීමෙනි. සෑම තැනකම මේ ආකාරය දැක්වීම සඳහා කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව මැනවින් හික්මුණු බැවින්, ප්‍රසාදජනක ලෙස ඉදිරියට යෑම, ආපසු හැරීම, බැලීම, හැකුළීම හා දිග හැරීම ඇත්තෙකු වී යන්න මෙහි අර්ථයයි. ‘ඔක්ඛිත්තචක්ඛු’ යනු පහතට යොමු කළ දෑස් ඇති බවයි. ‘ඉරියාපථසම්පන්න’ යනු ප්‍රසාදජනක ඉදිරියට යෑම ආදියෙන් යුක්ත වූ ඉරියව් ඇත්තෙකු වී පිඬු පිණිස වැඩියහ යන්නයි.

Kvāyanti ko ayaṃ. Abalabalo viyāti abalo kira bondo vuccati, atisayatthe ca idaṃ āmeḍitaṃ, tasmā atibondo viyāti vuttaṃ hoti. Mandamandoti abhikkantādīnaṃ anuddhatatāya atimando. Atisaṇhoti evaṃ guṇameva dosato dassenti. Bhākuṭikabhākuṭiko viyāti okkhittacakkhutāya bhakuṭiṃ katvā saṅkuṭitamukho kupito viya vicaratīti maññamānā vadanti. Saṇhāti nipuṇā, ‘‘amma tāta bhaginī’’ti evaṃ upāsakajanaṃ yuttaṭṭhāne upanetuṃ chekā, na yathā ayaṃ; evaṃ abalabalo viyāti adhippāyo. Sakhilāti sākhalyena yuttā. Sukhasambhāsāti idaṃ purimassa kāraṇavacanaṃ. Yesañhi sukhasambhāsā sammodanīyakathā nelā hoti kaṇṇasukhā, te sakhilāti vuccanti. Tenāhaṃsu – ‘‘sakhilā sukhasambhāsā’’ti. Ayaṃ panettha adhippāyo – amhākaṃ ayyā upāsake disvā madhuraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kathenti, tasmā sakhilā sukhasambhāsā, na yathā ayaṃ; evaṃ mandamandā viyāti. Mihitapubbaṅgamāti mihitaṃ pubbaṅgamaṃ etesaṃ vacanassāti mihitapubbaṅgamā, paṭhamaṃ sitaṃ katvā pacchā vadantīti attho. Ehisvāgatavādinoti upāsakaṃ disvā ‘‘ehi svāgataṃ tavā’’ti evaṃvādino, na yathā ayaṃ; evaṃ saṅkuṭitamukhatāya bhākuṭikabhākuṭikā viya evaṃ mihitapubbaṅgamāditāya abhākuṭikabhāvaṃ atthato dassetvā puna sarūpenapi dassento āhaṃsu – ‘‘abhākuṭikā uttānamukhā pubbabhāsino’’ti. Uppaṭipāṭiyā vā tiṇṇampi ākārānaṃ abhāvadassanametanti veditabbaṃ. Kathaṃ? Ettha hi ‘‘abhākuṭikā’’ti iminā bhākuṭikabhākuṭikākārassa abhāvo dassito. ‘‘Uttānamukhā’’ti iminā mandamandākārassa, ye hi cakkhūni ummiletvā ālokanena uttānamukhā honti, na te mandamandā. Pubbabhāsinoti iminā abalabalākārassa abhāvo dassito, ye hi ābhāsanakusalatāya ‘‘amma tātā’’ti paṭhamataraṃ ābhāsanti, na te abalabalāti.

“ක්වායන්ති කෝ අයං” යන්නෙහි අර්ථය ‘මොහු කවුද?’ යන්නයි. “අබලාබලෝ විය” යන්නෙහි ‘අබල’ යනු අලස හෝ මන්දබුද්ධික තැනැත්තාට කියනු ලැබේ. මෙහි දෙවරක් යෙදීමෙන් (ආමේඩිත) අතිශය අර්ථයක් දැක්වෙන බැවින්, “ඉතාමත් අලසයෙකු මෙන්” යන්න මෙහි අදහසයි. “මන්දමන්දෝ” යනු ක්‍රියාවන්හි උද්යෝගයක් නොමැති බැවින් ඉතා මන්දගාමී වූ බවයි. “අතිසණ්හෝ” යන්නෙන් ඔවුන්ගේ ගුණයක් වුවද දෝෂයක් ලෙස පෙන්වති. “භාකුටිකභාකුටිකෝ විය” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පහතට යොමු කළ ඇස් ඇතිව, ඇහිබැම හැකිළීමෙන් මුහුණ හකුළුවාගෙන ක්‍රෝධ කළ අයෙකු මෙන් හැසිරෙන බවයි. “සණ්හා” යනු ඉතා දක්ෂ අයයි; ඔවුන් උපාසක ජනයාට “මෑණියනි, පියාණෙනි, සහෝදරිය” යනුවෙන් සුදුසු පරිදි ඇමතීමට හපනුන්ය. මේ භික්ෂුව මෙන් නොව, ඔවුන් අලස නැත යන අදහසින් කීටාගිරි වැසියෝ මෙසේ පවසති. “සඛිලා” යනු ප්‍රියශීලී බවින් යුක්ත වීමයි. “සුඛසම්භාසා” යන්න පෙර කී ‘සඛිලා’ යන්නට හේතුවයි. යමෙකුගේ කතාබහ සතුටුදායක ද, නිදොස් ද, කනට සුවදායක ද, ඔවුහු ‘සඛිල’ නමින් හැඳින්වෙති. එබැවින් “සඛිලා සුඛසම්භාසා” යැයි පැවසුහ. මෙහි අදහස නම් - “අපගේ ආර්යයන් වහන්සේලා උපාසකයන් දැක මිහිරි වූ සතුටු සාමීචි කතා පවත්වති, එබැවින් ඔවුහු ප්‍රියශීලී ය, කතා කිරීමට පහසු ය. මේ භික්ෂුව මෙන් අලස හෝ මන්දගාමී නැත” යන්නයි. “මිහිතපුබ්බංගමා” යනු සිනහව පෙරදැරි කරගත් කතා ඇති බවයි; එනම් පළමුව සිනාසී පසුව කතා කරන බවයි. “එහිස්වාගතවාදිනෝ” යනු උපාසකයෙකු දුටු විට “එන්න, ඔබට සාදර පිළිගැනීමක් වේවා” යැයි පවසන බවයි. මොහු මෙන් මුහුණ හකුළුවාගෙන (භාකුටික) නොසිටින බව අර්ථයෙන් පෙන්වා, නැවතත් සෘජුවම අර්ථය දක්වමින් “නොහකුළුවා ගත් මුහුණ ඇති, පැහැදිලි මුහුණ ඇති, පළමුව කතා කරන සුලු වූ” යනුවෙන් පැවසුහ. මෙය අනුපිළිවෙලින් හෝ ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස හෝ ආකාර තුනක අභාවය දැක්වීමක් ලෙස දත යුතුය. කෙසේද යත්? “අභාකුටිකා” යන්නෙන් නිතර ඇහිබැම හැකිළීමේ ආකාරය නොමැති බව ද, “උත්තානමුඛා” යන්නෙන් අලස/මන්දගාමී ආකාරය නොමැති බව ද දැක්වේ. යමෙක් ඇස් ඇර බලා පැහැදිලි මුහුණින් සිටී නම් ඔවුහු අලසයෝ නොවෙති. “පුබ්බභාසිනෝ” යන්නෙන් අතිශය මන්දබුද්ධික බවේ අභාවය දැක්වේ. යමෙක් කතාබහෙහි දක්ෂ ලෙස “මෑණියනි, පියාණෙනි” කියා පළමුව කතා කරයි නම්, ඔවුහු අලස හෝ මෝඩයෝ නොවෙති.

Ehi, bhante, gharaṃ gamissāmāti so kira upāsako ‘‘na kho, āvuso, piṇḍo labbhatī’’ti vutte ‘‘tumhākaṃ bhikkhūhiyeva etaṃ kataṃ[Pg.207], sakalampi gāmaṃ vicarantā na lacchathā’’ti vatvā piṇḍapātaṃ dātukāmo ‘‘ehi, bhante, gharaṃ gamissāmā’’ti āha. Kiṃ panāyaṃ payuttavācā hoti, na hotīti? Na hoti. Pucchitapañho nāmāyaṃ kathetuṃ vaṭṭati. Tasmā idāni cepi pubbaṇhe vā sāyanhe vā antaragharaṃ paviṭṭhaṃ bhikkhuṃ koci puccheyya – ‘‘kasmā, bhante, carathā’’ti? Yenatthena carati, taṃ ācikkhitvā ‘‘laddhaṃ na laddha’’nti vutte sace na laddhaṃ, ‘‘na laddha’’nti vatvā yaṃ so deti, taṃ gahetuṃ vaṭṭati.

“ස්වාමීනි, වඩින්න, අපි නිවසට යමු” යන්නෙහි පසුබිම නම්, ඒ භික්ෂුව “ඇවැත්නි, පිණ්ඩපාතය නොලැබේ” යැයි පැවසූ විට, ඒ උපාසකයා “ඔබ වහන්සේලාගේම භික්ෂූන් (අස්සජි-පුනබ්බසුකයන්) නිසා මෙය සිදු විය; මුළු ගම පුරාම ඇවිද්දත් ඔබට කිසිවක් නොලැබෙනු ඇත” යැයි පවසා, දානය දීමට කැමැත්තෙන් “ස්වාමීනි, වඩින්න, නිවසට යමු” යැයි පැවසීය. මෙහිදී “පිණ්ඩපාතය නොලැබේ” යන භික්ෂුවගේ වචනය ප්‍රත්‍යය ලබාගැනීම සඳහා කළ උපක්‍රමික කතාවක් (පයුත්තවාචා) ද? නැත, එය එසේ නොවේ. මෙය අසන ලද ප්‍රශ්නයකට දුන් පිළිතුරක් බැවින් එසේ පැවසීම සුදුසුය. එබැවින් වර්තමානයෙහි වුවද, පෙරවරුවේ හෝ පස්වරුවේ ගමට වැඩම කළ භික්ෂුවකගෙන් යමෙක් “ස්වාමීනි, කුමක් සඳහා වඩින්නෙහිද?” යැයි ඇසුවහොත්, තමන් වඩින කරුණ පවසා, “ලැබුණාද? නැද්ද?” කියා ඇසූ විට, ඉදින් නොලැබුණේ නම් “නොලැබුණා” යැයි පැවසීමත්, ඉන්පසු ඔහු දෙන යමක් පිළිගැනීමත් සුදුසුය.

Duṭṭhoti na pasādādīnaṃ vināsena duṭṭho, puggalavasena duṭṭho. Dānapathānīti dānāniyeva vuccanti. Atha vā dānapathānīti dānanibaddhāni dānavattānīti vuttaṃ hoti. Upacchinnānīti dāyakehi upacchinnāni, na te tāni etarahi denti. Riñcantīti visuṃ honti nānā honti, pakkamantīti vuttaṃ hoti. Saṇṭhaheyyāti sammā tiṭṭheyya, pesalānaṃ bhikkhūnaṃ patiṭṭhā bhaveyya.

‘දුට්ඨෝ’ යනු සිතෙහි ප්‍රසාදය ආදිය විනාශ වීමෙන් වූ දුෂ්ට බවක් නොව, අකීකරු පුද්ගලයා යන අර්ථයෙන් වූ දුෂ්ට බවයි. ‘දානපථානි’ යනු දානයන්මය. එසේත් නැත්නම් නිරන්තරයෙන් පවත්වන දාන වත්පිළිවෙත්ය. ‘උපච්ඡින්නානි’ යනු දායකයන් විසින් එම දානමය කටයුතු නතර කර දමන ලද බවයි. ‘රිඤ්චන්ති’ යනු ඒ භික්ෂූන් කෙරෙන් වෙන්ව සිටීම, බැහැරව යාම හෝ අන් පැත්තකට හැරී යාමයි. ‘සණ්ඨහෙය්‍යා’ යනු මැනවින් පිහිටිය යුතු බවයි, එනම් සිල්වත් භික්ෂූන්ට එහි නවාතැන් හා පිළිසරණ ඇති විය යුතු බවයි.

Evamāvusoti kho so bhikkhu saddhassa pasannassa upāsakassa sāsanaṃ sampaṭicchi. Evarūpaṃ kira sāsanaṃ kappiyaṃ harituṃ vaṭṭati, tasmā ‘‘mama vacanena bhagavato pāde vandathā’’ti vā ‘‘cetiyaṃ paṭimaṃ bodhiṃ saṅghattheraṃ vandathā’’ti vā ‘‘cetiye gandhapūjaṃ karotha, pupphapūjaṃ karothā’’ti vā ‘‘bhikkhū sannipātetha, dānaṃ dassāma, dhammaṃ sossāmāti vā īdisesu sāsanesu kukkuccaṃ na kātabbaṃ. Kappiyasāsanāni etāni na gihīnaṃ gihikammapaṭisaṃyuttānīti. Kuto ca tvaṃ, bhikkhu, āgacchasīti nisinno so bhikkhu na āgacchati atthato pana āgato hoti; evaṃ santepi vattamānasamīpe vattamānavacanaṃ labbhati, tasmā na doso. Pariyosāne ‘‘tato ahaṃ bhagavā āgacchāmī’’ti etthāpi vacane eseva nayo.

“එසේය ඇවැත්නි” කියා ඒ භික්ෂුව සැදැහැවත්, පැහැදුණු උපාසකයාගේ පණිවිඩය පිළිගත්තේය. මෙබඳු වූ කැප (විනයානුකූල) පණිවිඩ ගෙන යාම සුදුසුය. එබැවින් “මාගේ වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද නමස්කාර කරන්න” කියා හෝ, “චෛත්‍යය, පිළිමය, බෝධිය හෝ සංඝ පිය උතුමන් නමස්කාර කරන්න” කියා හෝ, “චෛත්‍යයෙහි සුවඳ පූජා, මල් පූජා පවත්වන්න” කියා හෝ, “භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් කරවන්න, අපි දානයක් දෙමු, ධර්මය අසමු” කියා හෝ මෙබඳු පණිවිඩ සම්බන්ධයෙන් කුකුසක් ඇති කර නොගත යුතුය. මේවා කැප පණිවිඩ වන අතර ගිහියන්ගේ ගිහි කටයුතුවලට සම්බන්ධ දේ නොවන බව දත යුතුය. “භික්ෂුව, ඔබ කොහේ සිට එන්නෙහිද?” යැයි හිඳගෙන සිටින භික්ෂුවගෙන් ඇසූ විට, ඔහු මේ වන විට පැමිණ අවසන් වුවද, වර්තමාන කාලයට සමීප බැවින් වර්තමාන කාල ක්‍රියා පද යෙදීම වරදක් නැත. අවසානයෙහි “එතැන සිට මම එමි” යැයි පැවසීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

433. Paṭhamaṃ assajipunabbasukā bhikkhū codetabbāti ‘‘mayaṃ tumhe vattukāmā’’ti okāsaṃ kāretvā vatthunā ca āpattiyā ca codetabbā. Codetvā yaṃ na saranti, taṃ sāretabbā. Sace vatthuñca āpattiñca paṭijānanti, āpattimeva vā paṭijānanti, na vatthuṃ, āpattiṃ ropetabbā. Atha vatthumeva paṭijānanti, nāpattiṃ; evampi ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ayaṃ nāma āpattī’’ti ropetabbā eva. Yadi neva vatthuṃ, nāpattiṃ paṭijānanti, āpattiṃ na ropetabbā ayamettha vinicchayo. Yathāpaṭiññāya pana āpattiṃ [Pg.208] ropetvā; evaṃ pabbājanīyakammaṃ kātabbanti dassento ‘‘byattena bhikkhunā’’tiādimāha, taṃ uttānatthameva.

433. “පළමුව අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්ෂූන් චෝදනා කළ යුතුය” යනු, “අපට ඔබ වහන්සේලාට කරුණක් පැවසීමට අවශ්‍යයි” කියා අවසර ගෙන, වස්තුවෙන් (සිදුවීමෙන්) හා ඇවැතින් චෝදනා කළ යුතු බවයි. චෝදනා කිරීමෙන් පසු ඔවුන්ට මතක නැති දේ මතක් කර දිය යුතුය. ඉදින් ඔවුන් වස්තුව හා ඇවැත යන දෙකම පිළිගන්නේ නම්, හෝ වස්තුව ප්‍රතික්ෂේප කර ඇවැත පමණක් පිළිගන්නේ නම්, ඇවැත පැවරිය යුතුය (ආපත්ති රෝපණය). ඉදින් වස්තුව පමණක් පිළිගෙන ඇවැත පිළි නොගන්නේ නම්, “මේ වස්තුව නිසා මෙබඳු ඇවැතක් වේ” යැයි පවසා ඇවැත පැවරිය යුතුය. ඉදින් වස්තුව හෝ ඇවැත යන දෙකම පිළි නොගන්නේ නම්, ඇවැත නොපැවරිය යුතුය; මෙය මෙහි විනිශ්චයයි. තවද, පිළිගත් පරිදි ඇවැත පවරා, පබ්බාජනීය කර්මය කළ යුතු බව පෙන්වීමට “වියත්තෙන භික්ඛුනා” යනාදිය වදාළ සේක. එය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

Evaṃ pabbājanīyakammakatena bhikkhunā yasmiṃ vihāre vasantena yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti, tasmiṃ vihāre vā tasmiṃ gāme vā na vasitabbaṃ. Tasmiṃ vihāre vasantena sāmantagāmepi piṇḍāya na caritabbaṃ. Sāmantavihārepi vasantena tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabbaṃ. Upatissatthero pana ‘‘bhante nagaraṃ nāma mahantaṃ dvādasayojanikampi hotī’’ti antevāsikehi vutto ‘‘yassā vīthiyā kuladūsakakammaṃ kataṃ tattheva vārita’’nti āha. Tato ‘‘vīthipi mahatī nagarappamāṇāva hotī’’ti vutto ‘‘yassā gharapaṭipāṭiyā’’ti āha, ‘‘gharapaṭipāṭīpi vīthippamāṇāva hotī’’ti vutto ito cito ca satta gharāni vāritānī’’ti āha. Taṃ pana sabbaṃ therassa manorathamattameva. Sacepi vihāro tiyojanaparamo hoti dvādasayojanaparamañca nagaraṃ, neva vihāre vasituṃ labbhati, na nagare caritunti.

මෙසේ පබ්බාජනීය කර්මය කරන ලද භික්ෂුව විසින්, යම් වෙහෙරක වසමින් යම් ගමක කුලදූෂණ කර්මය කරන ලද්දේ නම්, ඒ විහාරයෙහි හෝ ඒ ගමෙහි හෝ නොවැසිය යුතුය. ඒ විහාරයෙහි වසමින් අසල ගම්වල පවා පිණ්ඩපාතය පිණිස නොහැසිරිය යුතුය. අසල විහාරයක වසමින් වුව ද ඒ (කුලදූෂණය කළ) ගමෙහි පිණ්ඩපාතය පිණිස නොහැසිරිය යුතුය. උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේගෙන් සද්ධිවිහාරිකයන් "ස්වාමීනි, නගරයක් යනු යොදුන් දොළසක් තරම් විශාල විය හැකිය"යි විමසූ කල, "කුලදූෂණ කර්මය කළ වීථියෙහිම පමණක් වැළැක්විය යුතුය"යි වදාළහ. "වීථිය ද නගරයක් තරම් විශාල විය හැකිය"යි කී කල, "එසේ නම් ඒ නිවාස පේළියෙහි" යැයි වදාළහ. "නිවාස පේළිය ද වීථියක් තරම් විශාල විය හැකිය"යි කී කල, "මෙහායින් ගෙවල් හතක් සහ එහායින් ගෙවල් හතක් වැළැක්විය යුතුය"යි වදාළහ. එහෙත් ඒ සියල්ල තෙරුන් වහන්සේගේ පෞද්ගලික අදහසක් පමණි. විහාරය යොදුන් තුනක් හෝ නගරය යොදුන් දොළසක් තරම් විශාල වුව ද, ඒ විහාරයෙහි විසීම හෝ ඒ නගරයෙහි පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරීම නොලැබිය යුතු බව දත යුතුය.

435. Te saṅghena pabbājanīyakammakatāti kathaṃ saṅgho tesaṃ kammaṃ akāsi? Na gantvāva ajjhottharitvā akāsi, atha kho kulehi nimantetvā saṅghabhattesu kayiramānesu tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne therā samaṇapaṭipadaṃ kathetvā ‘‘ayaṃ samaṇo, ayaṃ assamaṇo’’ti manusse saññāpetvā ekaṃ dve bhikkhū sīmaṃ pave setvā etenevupāyena sabbesaṃ pabbājanīyakammaṃ akaṃsūti. Evaṃ pabbājanīyakammakatassa ca aṭṭhārasa vattāni pūretvā yācantassa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ. Paṭippassaddhakammenāpi ca tena yesu kulesu pubbe kuladūsakakammaṃ kataṃ, tato paccayā na gahetabbā, āsavakkhayappattenāpi na gahetabbā, akappiyāva honti. ‘‘Kasmā na gaṇhathā’’ti pucchitena ‘‘pubbe evaṃ katattā’’ti vutte, sace vadanti ‘‘na mayaṃ tena kāraṇena dema idāni sīlavantatāya demā’’ti gahetabbā. Pakatiyā dānaṭṭhāneyeva kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti. Tato pakatidānameva gahetuṃ vaṭṭati, yaṃ vaḍḍhetvā denti, taṃ na vaṭṭati.

435. "සංඝයා විසින් පබ්බාජනීය කර්මය කරන ලද්දේ" යනු, සංඝයා වහන්සේ ඔවුන්ට ඒ කර්මය කළේ කෙසේද? බලහත්කාරයෙන් පැමිණ යටපත් කර එය නොකළහ. එසේ නොව, දායක පවුල් විසින් ආරාධනා කර සංඝභක්ත පවත්වන කල්හි, ඒ ඒ ස්ථානවලදී තෙරුන් වහන්සේලා ශ්‍රමණ ප්‍රතිපදාව දේශනා කර, "මොහු ශ්‍රමණයෙකි, මොහු අශ්‍රමණයෙකි" යනුවෙන් මිනිසුන්ට අවබෝධ කරවා, එක් භික්ෂුවක හෝ දෙදෙනෙකු සීමාවට පමුණුවා, මේ උපායෙන් සියලු දෙනාට පබ්බාජනීය කර්මය කළහ. මෙසේ පබ්බාජනීය කර්මය කරන ලද භික්ෂුව විසින් වත් දහඅට සම්පූර්ණ කර (කර්මය) සන්සිඳුවන ලෙස අයැද සිටි කල්හි කර්මය සන්සිඳුවිය යුතුය. කර්මය සන්සිඳුවීමෙන් පසුව ද, ඔහු විසින් පෙර යම් කුලයන්හි කුලදූෂණ කර්මය කරන ලද්දේ නම්, ඒ කුලයන්ගෙන් ප්‍රත්‍යයන් නොගත යුතුය. රහත් බවට පත් වුව ද (ඒ කුලයන්ගෙන්) නොගත යුතුය, ඒවා අකැපමය. "ඇයි ඔබ වහන්සේලා නොගන්නේ?" යැයි විමසූ කල, "පෙර මෙසේ කළ බැවිනි"යි කී විට, ඉදින් දායකයෝ "අපි ඒ (කුලදූෂණ) හේතුව නිසා නොව, දැන් ඔබ වහන්සේගේ සිල්වත් බව නිසා පූජා කරමු"යි පවසත් නම්, එවිට පිළිගත යුතුය. සාමාන්‍යයෙන් දන් දෙන ස්ථානයකම කුලදූෂණ කර්මය සිදු වී ඇත්නම්, එතැනින් සාමාන්‍ය දානය පමණක් පිළිගැනීම වටී. (කුලදූෂණය නිසා) වැඩිපුර යමක් දෙත් නම්, එය නොවැටේ.

Na sammā vattantīti te pana assajipunabbasukā aṭṭhārasasu vattesu sammā na vattanti. Na lomaṃ pātentīti anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāya na pannalomā honti. Na netthāraṃ vattantīti attano nittharaṇamaggaṃ na paṭipajjanti[Pg.209]. Na bhikkhū khamāpentīti ‘‘dukkaṭaṃ, bhante, amhehi, na puna evaṃ karissāma, khamatha amhāka’’nti evaṃ bhikkhūnaṃ khamāpanaṃ na karonti. Akkosantīti kārakasaṅghaṃ dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti bhayaṃ nesaṃ dassenti. Chandagāmitā…pe… bhayagāmitā pāpentīti ete chandagāmino ca…pe… bhayagāmino cāti evaṃ chandagāmitāyapi…pe… bhayagāmitāyapi pāpenti, yojentīti attho. Pakkamantīti tesaṃ parivāresu pañcasu samaṇasatesu ekacce disā pakkamanti. Vibbhamantīti ekacce gihī honti. Kathañhi nāma assajipunabbasukā bhikkhūti ettha dvinnaṃ pamokkhānaṃ vasena sabbepi ‘‘assajipunabbasukā’’ti vuttā.

"මැනවින් පිළිපදින්නේ නැත" යනු, ඒ අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්ෂූන් වහන්සේලා වත් දහඅටෙහි මැනවින් නොහැසිරෙති. "ලෝම පාතනය නොකරති" යනු, අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට නොපැමිණෙන බැවින් පහ වූ මාන නැති (උඩඟු) අය වෙති. "නෙත්ථාර වත නොපුරති" යනු, තමන්ගේ (සංසාරයෙන්) එතෙර වීමේ මඟෙහි නොයෙදෙති. "භික්ෂූන්ගෙන් ක්ෂමාව නොඉල්ලති" යනු, "ස්වාමීනි, අප අතින් වරදක් විය, නැවත මෙසේ නොකරමු, අපට ක්ෂමා වන්න" යනුවෙන් භික්ෂූන්ගෙන් ක්ෂමාව අයැදීම නොකරති. "ආක්‍රෝශ කරති" යනු, කර්මය සිදු කළ සංඝයාට දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තුවලින් බැණ වදිති. "පරිභාෂණය කරති" යනු, ඔවුන්ට බිය පෙන්වති. "ඡන්දගාමීත්වය...පෙ... භයගාමීත්වයට පමුණුවති" යනු, මොවුහු ඡන්දයෙන් අගතියට යන්නෝ යැයි ද...පෙ... භයෙන් අගතියට යන්නෝ යැයි ද පවසමින් (සංඝයා ද) අගතියට පමුණුවති, යොමු කරති යනු අර්ථයයි. "බැහැර යති" යනු, ඒ අස්සජි-පුනබ්බසුකයන්ගේ පිරිවර වූ පන්සියයක් ශ්‍රමණයන්ගෙන් ඇතැමෙක් දසත විසිර යති. "සිවුරු හරිති" යනු, ඇතැමෙක් ගිහි වෙති. "අස්සජි-පුනබ්බසුක භික්ෂූහු කෙසේ නම්..." යන මෙහි නායකයන් දෙදෙනාගේ නමින් සියලු පන්සියයක් දෙනාම "අස්සජි-පුනබ්බසුකයෝ" යැයි කියනු ලැබූහ.

436-7. Gāmaṃ vāti ettha nagarampi gāmaggahaṇeneva gahitaṃ. Tenassa padabhājane ‘‘gāmopi nigamopi nagarampi gāmo ceva nigamo cā’’ti vuttaṃ. Tattha apākāraparikkhepo saāpaṇo nigamoti veditabbo.

436-7. "ගමක් හෝ" යන මෙහි නගරය ද "ගම" යන වචනයෙන්ම ගන්නා ලදී. එබැවින් එහි පදභාජනයෙහි "ගම ද නිගමය ද නගරය ද ගම හා නිගමය ද වේ" යැයි කියන ලදී. එහි පවුරක් නැති, කඩපිල් සහිත ස්ථානය "නිගමය" ලෙස දත යුතුය.

Kulāni dūsetīti kuladūsako. Dūsento ca na asucikaddamādīhi dūseti, atha kho attano duppaṭipattiyā tesaṃ pasādaṃ vināseti. Tenevassa padabhājane ‘‘pupphena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha yo haritvā vā harāpetvā vā pakkositvā vā pakkosāpetvā vā sayaṃ vā upagatānaṃ yaṃkiñci attano santakaṃ pupphaṃ kulasaṅgahatthāya deti, dukkaṭaṃ. Parasantakaṃ deti, dukkaṭameva. Theyyacittena deti, bhaṇḍagghena kāretabbo. Eseva nayo saṅghikepi. Ayaṃ pana viseso, senāsanatthāya niyāmitaṃ issaravatāya dadato thullaccayaṃ.

කුලයන් දූෂණය කරයි යන අර්ථයෙන් "කුලදූෂක" නම් වේ. දූෂණය කරන්නේ අශුචි කර්දම ආදියෙන් නොවේ; වැරදි පිළිවෙතින් ඔවුන්ගේ පැහැදීම විනාශ කරයි. එබැවින් එහි පදභාජනයෙහි "මලින් හෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි යම් භික්ෂුවක් මල් ගෙන ගොස් හෝ ගෙන්වා ගෙන හෝ දායකයන් කැඳවා හෝ කැඳවා ගෙන හෝ තමා වෙත පැමිණි අයට හෝ තමා සතු යම් මලක් කුලයන්ගේ සිත් දිනාගැනීම පිණිස දෙයි නම්, එය දුක්කටාපත්ති වේ. අනුන් සතු දෙයක් දෙයි නම් එය ද දුක්කටාපත්තිමය. සොර සිතින් දෙයි නම් වස්තුවේ වටිනාකම අනුව විනය කර්ම කළ යුතුය. සංඝික වස්තුව සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂත්වය නම්, සේනාසන අලංකාරය පිණිස නියම කළ මල්, තමාගේ බලය පෙන්වමින් දෙන්නාට ථුල්ලච්චය ඇවැත් වේ.

Pupphaṃ nāma kassa dātuṃ vaṭṭati, kassa na vaṭṭatīti? Mātāpitūnnaṃ tāva haritvāpi harāpetvāpi pakkositvāpi pakkosāpetvāpi dātuṃ vaṭṭati, sesañātakānaṃ pakkosāpetvāva. Tañca kho vatthupūjanatthāya, maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāya vā kassacipi dātuṃ na vaṭṭati. Mātāpitūnañca harāpentena ñātisāmaṇereheva harāpetabbaṃ. Itare pana yadi sayameva icchanti, vaṭṭati. Sammatena pupphabhājakena bhājanakāle sampattānaṃ sāmaṇerānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭati. Kurundiyaṃ sampattagihīnaṃ upaḍḍhabhāgaṃ. Mahāpaccariyaṃ ‘‘cūḷakaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Asammatena apaloketvā dātabbaṃ.

මල් කා හට දීම සුදුසු ද, කා හට දීම නුසුදුසු ද? මවුපියන්ට නම් මල් ගෙන ගොස් හෝ ගෙන්වා ගෙන හෝ ඔවුන් කැඳවා හෝ කැඳවා ගෙන හෝ දීම වටී. සෙසු නෑයන්ට නම් ඔවුන් කැඳවා ගෙන පැමිණි විට දීම වටී. එය ද බුද්ධ පූජාදී වස්තු පූජා පිණිසම විය යුතුය. සැරසීම පිණිස හෝ ශිව ලිංගාදී (අන්‍ය ලබ්ධික) පූජා පිණිස හෝ කිසිවකුට දීම නොවටී. මවුපියන් උදෙසා මල් යවන විට නෑ සබඳකම් ඇති සාමණේරවරුන් ලවාම යැවිය යුතුය. සෙසු සාමණේරවරුන් තමන්ගේ කැමැත්තෙන්ම ගෙන යන්නේ නම් එය ද වටී. සම්මත කරන ලද පුෂ්පභාජක භික්ෂුව විසින් මල් බෙදන අවස්ථාවේ පැමිණ සිටින සාමණේරවරුන්ට අඩක් දීම වටී. කුරුන්දි අටුවාවෙහි පැමිණ සිටින ගිහියන්ට ද අඩක් දීම වටිනා බවත්, මහා පච්චරියෙහි "ස්වල්පයක් දීම වටී" යන්නත් සඳන් වේ. සම්මත නොකළ භික්ෂුවක නම් සංඝයාගෙන් අවසර ගෙන දිය යුතුය.

Ācariyupajjhāyesu [Pg.210] sagāravā sāmaṇerā bahūni pupphāni āharitvā rāsiṃ katvā ṭhapenti, therā pātova sampattānaṃ saddhivihārikādīnaṃ upāsakānaṃ vā ‘‘tvaṃ idaṃ gaṇha, tvaṃ idaṃ gaṇhā’’ti denti, pupphadānaṃ nāma na hoti. ‘‘Cetiyaṃ pūjessāmā’’ti gahetvā gacchantāpi pūjaṃ karontāpi tattha tattha sampattānaṃ cetiyapūjanatthāya denti, etampi pupphadānaṃ nāma na hoti. Upāsake akkapupphādīhi pūjente disvā ‘‘vihāre kaṇikārapupphādīni atthi, upāsakā tāni gahetvā pūjethā’’ti vattumpi vaṭṭati. Bhikkhū pupphapūjaṃ katvā divātaraṃ gāmaṃ paviṭṭhe ‘‘kiṃ, bhante, atidivā paviṭṭhatthā’’ti pucchanti, ‘‘vihāre bahūni pupphāni pūjaṃ akarimhā’’ti vadanti. Manussā ‘‘bahūni kira vihāre pupphānī’’ti punadivase pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā vihāraṃ gantvā pupphapūjañca karonti, dānañca denti, vaṭṭati. Manussā ‘‘mayaṃ, bhante, asukadivasaṃ nāma pūjessāmā’’ti pupphavāraṃ yācitvā anuññātadivase āgacchanti, sāmaṇerehi ca pageva pupphāni ocinitvā ṭhapitāni honti, te rukkhesu pupphāni apassantā ‘‘kuhiṃ, bhante, pupphānī’’ti vadanti, sāmaṇerehi ocinitvā ṭhapitāni tumhe pana pūjetvā gacchatha, saṅgho aññaṃ divasaṃ pūjessatīti. Te pūjetvā dānaṃ datvā gacchanti, vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca ‘‘therā sāmaṇerehi dāpetuṃ na labhanti. Sace sayameva tāni pupphāni tesaṃ denti, vaṭṭati. Therehi pana ‘sāmaṇerehi ocinitvā ṭhapitānī’ti ettakameva vattabba’’nti vuttaṃ. Sace pana pupphavāraṃ yācitvā anocitesu pupphesu yāgubhattādīni ādāya āgantvā sāmaṇere ‘‘ocinitvā dethā’’ti vadanti. Ñātakasāmaṇerānaṃyeva ocinitvā dātuṃ vaṭṭati. Aññātake ukkhipitvā rukkhasākhāya ṭhapenti, na orohitvā palāyitabbaṃ, ocinitvā dātuṃ vaṭṭati. Sace pana koci dhammakathiko ‘‘bahūni upāsakā vihāre pupphāni yāgubhattādīni ādāya gantvā pupphapūjaṃ karothā’’ti vadati, tasseva na kappatīti mahāpaccariyañca kurundiyañca vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘etaṃ akappiyaṃ na vaṭṭatī’’ti avisesena vuttaṃ.

ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් කෙරෙහි ගෞරව බහුල සාමණේරවරු බොහෝ මල් නෙළාගෙන විත් රැස්කොට තබති. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා උදෑසනම පැමිණි සද්ධිවිහාරිකාදීන්ට හෝ උපාසකවරුන්ට “ඔබ මෙය ගන්න, ඔබ මෙය ගන්න” යැයි පවසමින් ඒවා බෙදා දෙති. එය (කුලදූෂණයක් වන) මල් දීමක් ලෙස නොසැලකේ. “චෛත්‍යය වන්දනා කරන්නෙමු” යි පවසා මල් රැගෙන යන විට හෝ පූජා කරන විට හෝ ඒ ඒ තැනට පැමිණෙන අයට චෛත්‍ය පූජාව සඳහා මල් දීම ද මල් දීමක් (කුලදූෂණයක්) නොවේ. උපාසකවරුන් වල්පල් (එරබදු) ආදී මල්වලින් පූජා කරනු දැක, “විහාරයේ කණිකාර (කිණිහිරි) ආදී මල් තිබේ, උපාසකවරුනි, ඒවා රැගෙන පූජා කරන්න” යැයි පැවසීම ද සුදුසුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා මල් පූජා කොට මඳක් දවල් වී ගමට පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ කල්හි, “ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් මෙතරම් දවල් වී වැඩම කළේ දැයි” මිනිසුන් ඇසූ විට, “විහාරයේ බොහෝ මල් තිබූ බැවින් පූජා කළෙමු” යි පවසති. මිනිසුන් “විහාරයේ බොහෝ මල් තිබෙන බව පෙනේ” යැයි සිතා පසුදින බොහෝ කැවිලි පෙවිලි හා දානය රැගෙන විහාරයට ගොස් මල් පූජාව ද පවත්වා දානය ද දෙත් නම් එය සුදුසුය. “ස්වාමීනි, අපි අසවල් දවසේ මල් පූජාවක් කරන්නෙමු” යි පවසා මල් වාරයක් ඉල්ලා ගෙන අනුමත කළ දිනයෙහි මිනිසුන් පැමිණෙති. සාමණේරවරුන් විසින් කලින්ම මල් නෙළා තබන ලද්දේ නම්, ගස්වල මල් නැති බව දැක “ස්වාමීනි, මල් කොහේදැයි” මිනිසුන් විමසති. එවිට “සාමණේරවරුන් විසින් නෙළා තබා ඇත, ඔබ ඒවා පූජා කොට යන්න, සංඝයා වහන්සේලා වෙනත් දිනයක පූජා කරනු ඇත” යි පැවසීමත්, ඔවුන් පූජා පවත්වා දානය දී යෑමත් සුදුසුය. මහාපච්චරිය හා කුරුන්දි අටුවාවල සඳහන් වන්නේ “ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් සාමණේරවරුන් ලවා මල් දිය යුතු නැත. ඉදින් තමන්ම ඒ මල් ඔවුන්ට දෙන්නේ නම් එය සුදුසුය. ස්ථවිරයන් විසින් ‘සාමණේරවරුන් නෙළා තබා ඇත’ යන්න පමණක් පැවසිය යුතුය” යනුවෙනි. ඉදින් මල් වාරයක් ඉල්ලා මල් නෙළා නොමැති අවස්ථාවක කැඳ බත් ආදිය රැගෙන විත් “නෙළා දෙන්නැයි” සාමණේරවරුන්ට පවසන්නේ නම්, නෑ සාමණේරවරුන් ලවා පමණක් නෙළා දීම සුදුසුය. නෑ නොවන සාමණේරවරයෙකු මිනිසුන් විසින් ඔසවා ගස් අත්තක තැබූ විට, ඔහු එතැනින් බැස පලා නොයා යුතුය, මල් නෙළා දීම සුදුසුය. ඉදින් යම් ධර්මකථිකයෙක් “උපාසකවරුනි, විහාරයේ බොහෝ මල් ඇත, කැඳ බත් ආදිය රැගෙන ගොස් මල් පූජා කරන්නැයි” පවසයි නම්, එය ඔහුට අකැප බව මහාපච්චරිය හා කුරුන්දි අටුවාවල දැක්වේ. මහා අට්ඨකථාවෙහි නම් “මෙය අකැපය, සුදුසු නැත” යැයි විශේෂයක් නැතිවම පවසා ඇත.

Phalampi attano santakaṃ vuttanayeneva mātāpitūnaṃñca sesañātakānañca dātuṃ vaṭṭati. Kulasaṅgahatthāya pana dentassa vuttanayeneva attano santake parasantake saṅghike senāsanatthāya niyāmite ca dukkaṭādīni veditabbāni. Attano santakaṃyeva gilānamanussānaṃ vā sampattaissarānaṃ vā [Pg.211] khīṇaparibbayānaṃ vā dātuṃ vaṭṭati, phaladānaṃ na hoti. Phalabhājakenāpi sammatena saṅghassa phalabhājanakāle sampattamanussānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭati. Asammatena apaloketvā dātabbaṃ. Saṅghārāmepi phalaparicchedena vā rukkhaparicchedena vā katikā kātabbā. Tato gilānamanussānaṃ vā aññesaṃ vā phalaṃ yācantānaṃ yathāparicchedena cattāri pañca phalāni dātabbāni. Rukkhā vā dassetabbā ‘‘ito gahetuṃ labbhatī’’ti. ‘‘Igha phalāni sundarāni, ito gaṇhathā’’ti evaṃ pana na vattabbaṃ.

පලතුරු දීම සම්බන්ධයෙන් ද මල් ගැන කී ක්‍රමයටම තමා සතු දෙය මවුපියන්ට හා සෙසු නෑයන්ට දීම සුදුසුය. කුල සංග්‍රහය සඳහා දෙන භික්ෂුව විසින් පෙර කී ලෙසම තමා සතු දෑ, අනුන් සතු දෑ, සඟසතු දෑ හා සේනාසනය සඳහා වෙන් කළ පලතුරු දීමේදී දුක්කටාදී ඇවැත් දත යුතුය. තමා සතු පලතුරු වුවද ගිලන් මිනිසුන්ට හෝ පැමිණි රාජ්‍ය නිලධාරීන්ට හෝ මගවියදම් අවසන් වූවන්ට හෝ දීම සුදුසුය; එය (කුලදූෂණයක් වන) පලතුරු දීමක් නොවේ. සංඝයා විසින් සම්මත කරන ලද පලතුරු බෙදන්නා (ඵලභාජක) විසින් ද සංඝයාට පලතුරු බෙදන අවස්ථාවේ පැමිණි මිනිසුන්ට අඩක් දීම සුදුසුය. සම්මත නොකළ භික්ෂුවක නම් විමසා (අපලෝකනය කොට) දිය යුතුය. සංඝාරාමයෙහි ද පලතුරු ප්‍රමාණයෙන් හෝ ගස් ප්‍රමාණයෙන් හෝ කතිකාවක් (ගිවිසුමක්) කරගත යුතුය. එයින් ගිලන් අයට හෝ අන්‍ය අයට හෝ පලතුරු ඉල්ලන්නන් හට නියමිත ප්‍රමාණය අනුව පලතුරු හතරක් හෝ පහක් දිය යුතුය. “මෙහි පලතුරු හොඳය, මෙතැනින් ගන්න” යැයි නොපවසා, “මෙතැනින් ගැනීමට හැකිය” යි පවසමින් ගස් පෙන්විය යුතුය.

Cuṇṇenāti ettha attano santakaṃ sirīsacuṇṇaṃ vā aññaṃ vā kasāvaṃ yaṃkiñci kulasaṅgahatthāya deti, dukkaṭaṃ. Parasantakādīsupi vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Ayaṃ pana viseso – idha saṅghassa rakkhitagopitāpi rukkhacchalli garubhaṇḍameva. Mattikadantakaṭṭhaveḷūsupi garubhaṇḍūpagaṃ ñatvā cuṇṇe vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Paṇṇadānaṃ pana ettha na āgataṃ, tampi vuttanayeneva veditabbaṃ. Paratopi garubhaṇḍavinicchaye sabbaṃ vitthārena vaṇṇayissāma.

සුණු (චූර්ණ) දීම ගැන මෙසේය: තමා සතු කොබෝලීල සුණු හෝ වෙනත් කසාය වර්ගයක් හෝ යම්කිසි සුණක් කුල සංග්‍රහය පිණිස දෙයි නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. අනුන් සතු දෑ ආදියේදී ද පෙර කී පරිදිම විනිශ්චය දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම් - සංඝයාගේ රැකවල් ඇති ගස්වල පොතු පවා ගරුභාණ්ඩ වේ. මැටි, දැවටු (දැවටු දඬු) හා උණ බට ආදියේදී ද ඒවා ගරුභාණ්ඩ ගණයට වැටෙන බව දැන සුණු දීම පිළිබඳව කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය. කොළ දීම (පණ්ණදානය) ගැන මෙහි සඳහන් නොවුණ ද, එය ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය. පසුව ගරුභාණ්ඩ විනිශ්චයේදී සියල්ල විස්තරාත්මකව විග්‍රහ කරන්නෙමු.

Vejjikāya vāti ettha vejjakammavidhi tatiyapārājikavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo.

වෛද්‍යකර්මය පිළිබඳ විනිශ්චය තෙවන පාරාජිකා වර්ණනාවෙහි කියැවුණු ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Jaṅghapesanikenāti ettha jaṅghapesaniyanti gihīnaṃ dūteyyasāsanaharaṇakammaṃ vuccati, taṃ na kātabbaṃ. Gihīnañhi sāsanaṃ gahetvā gacchantassa pade pade dukkaṭaṃ. Taṃ kammaṃ nissāya laddhabhojanaṃ bhuñjantassāpi ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ. Paṭhamaṃ sāsanaṃ aggahetvāpi pacchā ‘‘ayaṃ dāni so gāmo handa taṃ sāsanaṃ ārocemī’’ti maggā okkamantassāpi pade pade dukkaṭaṃ. Sāsanaṃ ārocetvā laddhabhojanaṃ bhuñjato purimanayeneva dukkaṭaṃ. Sāsanaṃ aggahetvā āgatena pana ‘‘bhante tasmiṃ gāme itthannāmassa kā pavattī’’ti pucchiyamānena kathetuṃ vaṭṭati, pucchitapañhe doso natthi. Pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ mātāpitūnaṃ paṇḍupalāsassa attano veyyāvaccakarassa ca sāsanaṃ harituṃ vaṭṭati, gihīnañca pubbe vuttappakāraṃ kappiyasāsanaṃ. Idañhi jaṅghapesaniyakammaṃ nāma na hoti. Imehi pana aṭṭhahi kuladūsakakammehi uppannapaccayā pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappanti, abhūtārocanarūpiyasaṃvohārehi uppannapaccayasadisāva honti.

ජංඝපේසනික (දූත මෙහෙවර) යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ ගිහියන්ගේ පණිවිඩ හෝ ලිපි හුවමාරු කිරීමේ කටයුත්තයි. එය නොකට යුතුය. ගිහියන්ගේ පණිවිඩ රැගෙන යන භික්ෂුවට පියවරක් පියවරක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. එම කාර්යය නිසා ලැබුණු දානය වළඳන භික්ෂුවට ද සෑම බත් පිඩක් පාසාම දුක්කට ඇවැත් වේ. මුලින් පණිවිඩය භාර නොගෙන, පසුව “මේ දැන් ඒ ගමයි, දැන් ඒ පණිවිඩය කියන්නෙමි” යි සිතා මගින් ඉවතට යන භික්ෂුවට ද පියවරක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. පණිවිඩය පවසා ඉන් ලැබුණු දානය වළඳන්නාට ද පෙර කී ලෙසම ඇවැත් වේ. පණිවිඩයක් භාර නොගෙන පැමිණි භික්ෂුවකගෙන් “ස්වාමීනි, අසවල් ගමේ අසවල් පුද්ගලයාගේ තොරතුරු කෙසේද?” යි ඇසූ විට ඒ ගැන පැවසීම සුදුසුය. විමසන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී වරදක් නැත. පස්වැදෑරුම් සධර්මිකයන්ගේ, මවුපියන්ගේ, පණ්ඩූපලාස (පැවිදි වීමට සිටින අය) ගේ සහ තමාගේ වත පිළිවෙත් කරන්නාගේ පණිවිඩ ගෙනයෑම සුදුසුය. ගිහියන්ගේ ද පෙර කී ආකාරයේ කැප පණිවිඩ ගෙනයෑම සුදුසුය. මෙය ජංඝපේසනික කර්මයක් නොවේ. එහෙත් මේ අටවැදෑරුම් කුලදූෂණ ක්‍රියාවලින් උපන් පසය සධර්මික පස්දෙනාටම අකැපය. ඒවා අභූතාරෝචන (නොවූ ගුණ පැවසීම) සහ රිදී රන් පරිහරණයෙන් උපන් පසය හා සමාන වේ.

Pāpā [Pg.212] samācārā assāti pāpasamācāro. Te pana yasmā mālāvaccharopanādayo idha adhippetā, tasmā ‘‘mālāvacchaṃ ropentipī’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Tirokkhāti parammukhā. Kulāni ca tena duṭṭhānīti ettha pana yasmā ‘‘kulānī’’ti vohāramattametaṃ, atthato hi manussā tena duṭṭhā honti, tasmāssa padabhājane ‘‘pubbe saddhā hutvā’’tiādimāha. Chandagāminoti chandena gacchantīti chandagāmino. Esa nayo sesesu. Samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāyāti ettha kuladūsakakammena dukkaṭameva. Yaṃ pana so saṅghaṃ paribhavitvā ‘‘chandagāmino’’tiādimāha. Tassa paṭinissaggāya samanubhāsanakammaṃ kātabbanti evamattho daṭṭhabbo. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva.

පාපී වූ ආචාර සමාචාර ඇත්තේ පාපසමාචාර නම් වේ. මෙහි මල් පැල සිටුවීම ආදිය අදහස් කරන ලද බැවින්, “මල් පැල සිටුවන්නාහු ද” යනාදී ක්‍රමයෙන් එහි පද විවරණය කරන ලදී. ‘තිරොක්ඛා’ යනු ඇස් හමුවෙහි නොවන හෙවත් මුවාවෙහි සිටිනා යන අර්ථයයි. ‘කුලානි ච තෙන දුට්ඨානි’ යන්නෙහි ‘කුලයන්’ යනු ව්‍යවහාර මාත්‍රයකි. එහි නියම අර්ථය නම් ඔහු විසින් එම කුලයන්හි මිනිසුන් දූෂණය කරන ලද බවයි. එබැවින් පද විවරණයේදී “පෙර ශ්‍රද්ධාවන්තව සිට” යනාදිය පවසන ලදී. ‘ඡන්දගාමිනො’ යනු ඡන්දයෙන් හෙවත් පක්ෂපාතීව අගතියට යන්නාහු ය. ඉතිරි පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘සමනුභාසිතබ්බො තස්ස පටිනිස්සග්ගාය’ යන්නෙහි කුලදූෂක කර්මය නිසා දුක්කටාපත්තියක්ම වේ. ඔහු සංඝයාට පරිභව කරමින් “ඡන්දගාමීහුය” යනාදී වශයෙන් යමක් පැවසුවේ ද, එය අත්හැරවීම පිණිස සමනුභාසන කර්මය කළ යුතු බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Samuṭṭhānādīnipi paṭhamasaṅghabhedasadisānevāti.

සමුට්ඨාන ආදිය ද පළමු සංඝභේද ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කුලදූෂක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Nigamanavaṇṇanā

නිගමන වර්ණනාව (නිගමනය)

442. Uddiṭṭhā kho…pe… evametaṃ dhārayāmīti ettha paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā, paṭhamaṃ vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabbāti attho. Itare pana yathā tatiye catutthe ca divase hotīti jaro ‘‘tatiyako catutthako’’ti ca vuccati; evaṃ yāvatatiye samanubhāsanakamme hontīti yāvatatiyakāti veditabbā.

442. ‘උද්දිට්ඨා ඛො...පෙ... එවමෙතං ධාරයාමි’ යන්නෙහි, මොවුන්ට ප්‍රථමයෙන්ම ආපත්තිය සිදුවන බැවින් ‘ප්‍රථමාපත්තිකා’ නම් වේ. එනම් පළමු ඇවෑම සිදු වූ ක්ෂණයෙහිම ආපත්තියට පත් විය යුතු බව අර්ථයයි. අනෙක් ඒවා නම්, තෙවන හෝ සිව්වන දිනයෙහි ඇති වන උණ රෝගය ‘තතීයක’ හෝ ‘චතුත්ථක’ උණ යැයි කියනු ලබන්නාක් මෙන්, තෙවන වර දක්වා කරනු ලබන සමනුභාසන කර්මයේදී සිදුවන බැවින් ‘යාවතතීයකා’ ලෙස දත යුතුය.

Yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādetīti yattakāni ahāni jānanto paṭicchādeti, ‘‘ahaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti sabrahmacārīnaṃ nāroceti. Tāvatīhanti tattakāni ahāni. Akāmā parivatthabbanti na kāmena, na vasena, atha kho akāmena avasena parivāsaṃ samādāya vatthabbaṃ. Uttari chārattanti parivāsato uttari cha rattiyo. Bhikkhumānattāyāti bhikkhūnaṃ mānanabhāvāya, ārādhanatthāyāti vuttaṃ hoti. Vīsatisaṅgho gaṇo assāti vīsatigaṇo. Tatrāti yatra sabbantimena paricchedena vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi tatra. Abbhetabboti abhietabbo sampaṭicchitabbo, abbhānakammavasena osāretabboti vuttaṃ hoti[Pg.213], avhātabboti vā attho. Anabbhitoti na abbhito, asampaṭicchito, akatabbhānakammoti vuttaṃ hoti, anavhātoti vā attho. Sāmīcīti anudhammatā, lokuttaradhammaṃ anugatā ovādānusāsanī, sāmīci dhammatāti vuttaṃ hoti. Sesamettha vuttanayamevāti.

‘යාවතීහං ජානං පටිච්ඡාදෙති’ යනු යම් දින ගණනක් දැන දැනම ඇවත සඟවයි ද, එනම් ‘මම අසවල් ඇවතට පත් වීමි’ යි සබ්‍රහ්මචාරීන්ට නොපවසයි ද ඒ කාලයයි. ‘තාවතීහං’ යනු එපමණ දින ගණනකි. ‘අකාමා පරිවත්ථබ්බං’ යනු කැමැත්තෙන් හෝ වසඟයෙන් නොව, අකැමැත්තෙන් වුව ද වසඟයකින් තොරව පරිවාසය සමාදන් වී විසිය යුතු බවයි. ‘උත්තරි ඡාරත්තං’ යනු පරිවාසයට පසුව තවත් රාත්‍රී හයක් ගත කිරීමයි. ‘භික්ඛුමානත්තාය’ යනු භික්ෂූන්ගේ ගෞරවය පිණිස හෙවත් සංඝයා සතුටු කිරීම පිණිස යන්නයි. ‘වීසතිසංඝො ගණො අස්සාති වීසතිගණො’ යනු යම් සංඝ පිරිසක අවම වශයෙන් භික්ෂූන් විසි නමක් සිටී ද එම පිරිසයි. ‘තත්‍රා’ යනු එවැනි විසි නමක් සිටින පිරිසක් මැද යන්නයි. ‘අබ්භෙතබ්බො’ යනු අබ්භාන කර්මයෙන් වැළඳගත යුතුය, නැවත සංඝයා අතරට පත් කළ යුතුය, නැතහොත් කැඳවිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. ‘අනබ්භිතො’ යනු අබ්භානය නොකළ, පිළි නොගත්, අබ්භාන කර්මය සිදු නොකළ යන්නයි. ‘සාමීචී’ යනු අනුධම්මතාව හෙවත් ලෝකෝත්තර ධර්මයට අනුකූල වූ අවවාද අනුශාසනාවයි, එය සාමීචි ධර්මතාවය යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි ඉතිරි කොටස් කලින් පවසන ලද ක්‍රමයම වේ.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

සමන්තපාසාදිකා විනය වර්ණනාවෙහි,

Terasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙරසක (දහතුන් ඇවැත්) වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Aniyatakaṇḍaṃ

3. අනියත කාණ්ඩය

1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

1. ප්‍රථම අනියත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

443. Tena [Pg.214] samayena buddho bhagavāti paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ. Tattha kālayuttaṃ samullapantoti kālaṃ sallakkhetvā yadā na añño koci samīpena gacchati vā āgacchati vā tadā tadanurūpaṃ ‘‘kacci na ukkaṇṭhasi, na kilamasi, na chātāsī’’tiādikaṃ gehassitaṃ kathaṃ kathento. Kālayuttaṃ dhammaṃ bhaṇantoti kālaṃ sallakkhetvā yadā añño koci samīpena gacchati vā āgacchati vā tadā tadanurūpaṃ ‘‘uposathaṃ kareyyāsi, salākabhattaṃ dadeyyāsī’’tiādikaṃ dhammakathaṃ kathento.

443. ‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’ යනාදිය ප්‍රථම අනියත ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘කාලයුත්තං සමුල්ලපන්තො’ යනු කාලය සලකා බලා, අසලින් වෙනත් කිසිවෙකු නොයන හෝ නොඑන විට, ඊට අනුකූලව “නුඹට කළකිරීමක් නැද්ද? ක්ලාන්තයක් නැද්ද? බඩගිනි නැද්ද?” යනාදී වශයෙන් ගිහි ඇසුර නිශ්‍රිත කථා පැවසීමයි. ‘කාලයුත්තං ධම්මං භණන්තො’ යනු කාලය සලකා බලා, අසලින් වෙනත් අයෙකු යන එන විට, ඊට ගැලපෙන ලෙස “පෝය සමාදන් වන්න, සලාක බත් දෙන්න” යනාදී ධර්ම කථා පැවසීමයි.

Bahū dhītaro ca puttā ca assāti bahuputtā. Tassā kira dasa puttā dasa dhītaro ahesuṃ, bahū nattāro assāti bahunattā. Yatheva hi tassā evamassā puttadhītānampi vīsati vīsati dārakā ahesuṃ, iti sā vīsuttaracatusataputtanattaparivārā ahosi. Abhimaṅgalasammatāti uttamamaṅgalasammatā. Yaññesūti dānappadānesu. Chaṇesūti āvāhavivāhamaṅgalādīsu antarussavesu. Ussavesūti āsāḷhīpavāraṇanakkhattādīsu mahussavesu. Paṭhamaṃ bhojentīti ‘‘imepi dārakā tayā samānāyukā nirogā hontū’’ti āyācantā paṭhamaṃyeva bhojenti, yepi saddhā honti pasannā, tepi bhikkhū bhojetvā tadanantaraṃ sabbapaṭhamaṃ taṃyeva bhojenti. Nādiyīti tassā vacanaṃ na ādiyi, na gaṇhi, na vā ādaramakāsīti attho.

ඇයට බොහෝ දූවරුන් සහ පුතුන් සිටින බැවින් ඇය ‘බහුපුත්තා’ නම් වේ. ඇයට පුතුන් දස දෙනෙකු සහ දූවරුන් දස දෙනෙකු සිටි බව කියවේ. බොහෝ මුණුබුරන් සිටින බැවින් ඇය ‘බහුනත්තා’ නම් වේ. ඇගේ දූ පුතුන්ට ද දරුවන් විසි දෙනා බැගින් සිටි බැවින්, ඇය දූ පුතුන් හා මුණුබුරන් හාරසිය විසි දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිවරක් ඇතිව සිටියාය. ‘අභිමංගල සම්මතා’ යනු උතුම් මංගල සම්මත තැනැත්තියක ලෙස සැලකීමයි. ‘යඤ්ඤෙසු’ යනු දානමය පුණ්‍යකර්මයන්හිදී ය. ‘ඡණෙසු’ යනු ආවාහ විවාහ මංගල්‍ය ආදී උත්සවයන්හිදී ය. ‘උස්සවෙසු’ යනු ඇසළ පෝය, පවාරණ උත්සව ආදී මහෝත්සවයන්හිදී ය. ‘පඨමං භෝජෙන්ති’ යනු “මේ දරුවෝ ද ඔබ මෙන්ම ආයුෂ ඇති නිරෝගී අය වෙත්වා” යි ප්‍රාර්ථනා කරමින් පළමුව ඇයට භෝජනය පිළිගන්වති. යම් ශ්‍රද්ධාවන්ත පැහැදුණු පිරිසක් වෙත් ද, ඔවුහු ද භික්ෂූන්ට දන් දී අවසානයෙහි සැමට පෙර ඇයට භෝජනය පිළිගන්වති. ‘නාදියී’ යනු ඇගේ වචනය පිළිනොගත්තේය, නොපිළිපැද්දේය, නැතහොත් ගරු නොකළේය යන අර්ථයයි.

444-5. Alaṃkammaniyeti kammakkhamaṃ kammayogganti kammaniyaṃ, alaṃ pariyattaṃ kammaniyabhāvāyāti alaṃkammaniyaṃ, tasmiṃ alaṃkammaniye, yattha ajjhācāraṃ karontā sakkonti, taṃ kammaṃ kātuṃ tādiseti attho. Tenevassa padabhājane vuttaṃ – ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti, yattha methunaṃ dhammaṃ sakkā hoti paṭisevitunti vuttaṃ hoti. Nisajjaṃ kappeyyāti nisajjaṃ kareyya, nisīdeyyāti attho. Yasmā pana nisīditvāva [Pg.215] nipajjati, tenassa padabhājane ubhayampi vuttaṃ. Tattha upanisinnoti upagantvā nisinno. Evaṃ upanipannopi veditabbo. Bhikkhu nisinneti bhikkhumhi nisinneti attho. Ubho vā nisinnāti dvepi apacchā apurimaṃ nisinnā. Ettha ca kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti āgataṃ, cakkhussa raheneva pana paricchedo veditabbo. Sacepi hi pihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinno viññū puriso hoti, neva anāpattiṃ karoti. Apihitakavāṭassa pana dvāre nisinno anāpattiṃ karoti. Na kevalañca dvāre antodvādasahatthepi okāse nisinno, sace sacakkhuko vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Samīpe ṭhitopi andho na karoti, cakkhumāpi nipajjitvā niddāyanto na karoti. Itthīnaṃ pana satampi anāpattiṃ na karotiyeva.

444-5. ‘අලංකම්මනියෙ’ යනු මෛථුන කර්මයට හෙවත් වැරදි හැසිරීමට යෝග්‍ය වූ, ඒ සඳහා සමත් වූ ස්ථානයකි. එබැවින් එහි පද විවරණයේ “මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදිය හැකි” යැයි පවසන ලදී. ‘නිසජ්ජං කප්පෙය්‍ය’ යනු හිඳීම සිදු කරන්නේය යන්නයි. හිඳගෙන පසුව නිදන බැවින්, එහි පද විවරණයේදී හිඳීම සහ නිදීම යන දෙකම පවසන ලදී. එහි ‘උපනිසින්නො’ යනු සමීපයට ගොස් හිඳගත් තැනැත්තායි. සමීපයෙහි නිදාගත්තාහු ද එසේම දත යුතුය. ‘භික්ඛු නිසින්නෙ’ යනු භික්ෂුව හිඳගෙන සිටින විට යන්නයි. ‘උභො වා නිසින්නා’ යනු දෙදෙනාම එක්ව හිඳගෙන සිටින විටයි. මෙහි පාළියෙහි ‘ශ්‍රවණයෙන් රහස්‍ය වූ’ (සොතස්ස රහො) යැයි පැවසුණ ද, ඇසට නොපෙනෙන (චක්ඛුස්ස රහො) බවින්ම ඇවත තීරණය කළ යුතුය. යමෙකු වසා ඇති දොරක් සහිත කාමරයක දොර අසල හිඳ සිටියත්, ඇවතක් නොවන බවට පත් කළ නොහැකිය (එනම් ඇවතක් වේ). විවෘත දොරක් අසල බුද්ධිමත් පුරුෂයෙකු හිඳ සිටී නම් ඇවතක් නොවේ. දොර අසල පමණක් නොව රියන් දොළසක් ඇතුළත ස්ථානයක වුව ද, ඇස් පෙනෙන බුද්ධිමත් පුරුෂයෙකු වෙනත් අතක බලා සිටියත් හෝ නිදිමතෙන් සිටියත් ඇවතක් නොවේ. සමීපයේ සිටින තැනැත්තා අන්ධයෙක් නම් ඇවතක් නොවේ. ඇස් පෙනෙන අයෙකු වුව ද නිදා සිටී නම් ඇවතක් නොවේ. කාන්තාවන් සියයක් සිටියත් එයින් ඇවතක් නොවන්නේම නැත (ඇවත සිදු වේ).

Saddheyyavacasāti saddhātabbavacanā. Sā pana yasmā ariyasāvikāva hoti, tenassa padabhājane ‘‘āgataphalā’’tiādi vuttaṃ. Tattha āgataṃ phalaṃ assāti āgataphalā paṭiladdhasotāpattiphalāti attho. Abhisametāvinīti paṭividdhacatusaccā. Viññātaṃ sikkhattayasāsanaṃ etāyāti viññātasāsanā. Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti kiñcāpi evarūpā upāsikā disvā vadati, atha kho bhikkhu nisajjaṃ paṭijānamānoyeva tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo, na appaṭijānamānoti attho.

'සද්ධෙය්‍යවචසා' යනු විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති තැනැත්තියයි. ඇය ආර්ය ශ්‍රාවිකාවක්ම වන බැවින්, පදභාජනයෙහි ඇය 'ආගතඵලා' (මාර්ග ඵලයට පැමිණි තැනැත්තිය) යනාදී වශයෙන් හඳුන්වා ඇත. එහි 'ආගතඵලා' යන්නෙහි අර්ථය නම් සෝවාන් ඵලය ලබා ගත් තැනැත්තිය යන්නයි. 'අභිසමෙතාවිනී' යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ තැනැත්තියයි. ඇය විසින් ත්‍රිශික්ෂා සංඛ්‍යාත ශාසනය දන්නා බැවින් 'විඤ්ඤාතසාසනා' නම් වේ. 'හිඳීම භික්ෂුව පිළිගන්නේ නම්' යන්නෙහි අර්ථය නම්, මෙබඳු වූ උපාසිකාවක් දැක යමක් පවසන්නේ වුවද, භික්ෂුව විසින් හිඳීම පමණක් පිළිගන්නේ නම්, ඔහුට ඇවැත් තුනෙන් එකක් පැනවිය යුතු අතර, පිළි නොගන්නේ නම් නොපැනවිය යුතුය යන්නයි.

Yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya tena so bhikkhu kāretabboti nisajjādīsu ākāresu yena vā ākārena saddhiṃ methunadhammādīni āropetvā sā upāsikā vadeyya, paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo. Evarūpāyapi upāsikāya vacanamattena na kāretabboti attho. Kasmā? Yasmā diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hoti.

'යම් ආකාරයකින් එම විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති උපාසිකාව පවසන්නේද, ඒ අනුව එම භික්ෂුව විනය කර්මයට යටත් කළ යුතුය' යන්නෙහි අර්ථය නම්, හිඳීම ආදී ආකාරයන් අතරින් යම් ආකාරයකින් මෛථුන ධර්ම ආදිය ගැන එම උපාසිකාව චෝදනා කරයිද, භික්ෂුව එය පිළිගන්නේ නම් පමණක් ඒ අනුව ඔහුට දඬුවම් කළ යුතුය. මෙබඳු උපාසිකාවකගේ වචන මාත්‍රයෙන්ම දඬුවම් නොකළ යුතුය. ඒ මන්ද? මන්දයත්, යම් දෙයක් දුටු පමණින් එය ඒ අයුරින්ම විය හැකිය, නැතහොත් වෙනත් ආකාරයකින් ද විය හැකිය.

Tadatthajotanatthañca idaṃ vatthuṃ udāharanti – mallārāmavihāre kira eko khīṇāsavatthero ekadivasaṃ upaṭṭhākakulaṃ gantvā antogehe nisīdi, upāsikāpi sayanapallaṅkaṃ nissāya ṭhitā hoti. Atheko piṇḍacāriko dvāre ṭhito disvā ‘‘thero upāsikāya saddhiṃ ekāsane nisinno’’ti saññaṃ paṭilabhitvā punappunaṃ olokesi. Theropi ‘‘ayaṃ mayi asuddhaladdhiko jāto’’ti sallakkhetvā katabhattakicco vihāraṃ gantvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā antova nisīdi. Sopi bhikkhu ‘‘theraṃ codessāmī’’ti [Pg.216] āgantvā ukkāsitvā dvāraṃ vivari. Thero tassa cittaṃ ñatvā ākāse uppatitvā kūṭāgārakaṇṇikaṃ nissāya pallaṅkena nisīdi. Sopi bhikkhu anto pavisitvā mañcañca heṭṭhāmañcañca oloketvā theraṃ apassanto uddhaṃ ullokesi, atha ākāse nisinnaṃ theraṃ disvā ‘‘bhante, evaṃ mahiddhikā nāma tumhe mātugāmena saddhiṃ ekāsane nisinnabhāvaṃ vadāpetha evā’’ti āha. Thero ‘‘antaragharasseveso āvuso doso, ahaṃ pana taṃ saddhāpetuṃ asakkonto evamakāsiṃ, rakkheyyāsi ma’’nti vatvā otarīti.

එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම සඳහා මේ කථා පුවත දක්වනු ලැබේ - මල්ලාරාම විහාරයෙහි එක් රහතන් වහන්සේ නමක් දිනක් උපස්ථායක කුලයකට වැඩම කර ගෙය තුළ වැඩ සිටියහ. උපාසිකාවද යහන් පල්ලැක්කියට හේත්තු වී සිටියාය. එකල්හි එක් පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවක් දොරකඩ සිට මෙය දැක, 'තෙරුන් වහන්සේ උපාසිකාව සමඟ එකම ආසනයක වැඩ සිටිති' යන වැරදි වැටහීම ඇති කරගෙන නැවත නැවතත් බැලුවේය. තෙරුන් වහන්සේද 'මොහු මා ගැන අශුද්ධ වූ වැරදි වැටහීමක් ඇති කර ගත්තේය' යි සලකා, දානමය කටයුතු අවසන් කර විහාරයට වැඩම කොට තම වාසස්ථානයට වැදී ඇතුළත වැඩ සිටියහ. එම භික්ෂුව ද 'තෙරුන්ට චෝදනා කරමි' යි සිතා පැමිණ, කැස්සක් ඇති කර දොර හැරියේය. තෙරුන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත දැන අහසට පැන නැගී කූටාගාර මුදුනට හේත්තු වී පළඟක් බැඳ වැඩ සිටියහ. එම භික්ෂුව ඇතුළට පැමිණ ඇඳ සහ ඇඳ යට බලා තෙරුන් වහන්සේව නොදැක උඩ බැලුවේය. එකල්හි අහසේ වැඩ සිටින තෙරුන් වහන්සේ දැක, 'ස්වාමීනි, මෙතරම් මහා ඉද්ධිලාභී වූ ඔබ වහන්සේලා මාතුගාමයන් සමඟ එකම ආසනයේ වැඩ සිටින බවක් අන් අය ලවා කියවා ගන්නේ (නින්දා ලබන්නේ) මන්ද?' යි ඇසීය. තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, මෙය ගෙවල් ඇතුළත සිදුවන වරදකි. මම තට විශ්වාසය ඇති කරනු පිණිස මෙසේ කළෙමි. මා ගැන මෙබඳු සැක ඇති නොකර මා ආරක්ෂා කරව' යි පවසා බිමට වැඩි සේක. මෙසේ නිදසුන් දක්වති.

446. Ito paraṃ sā ce evaṃ vadeyyātiādi sabbaṃ paṭiññāya kāraṇākāradassanatthaṃ vuttaṃ, tattha mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti mātugāmassa magge methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti attho. Nisajjāya kāretabboti nisajjaṃ paṭijānitvā methunadhammapaṭisevanaṃ appaṭijānanto methunadhammapārājikāpattiyā akāretvā nisajjāmattena yaṃ āpattiṃ āpajjati tāya kāretabbo, pācittiyāpattiyā kāretabboti attho. Etena nayena sabbacatukkesu vinicchayo veditabbo.

446. මීට පසුව එන 'ඇය ඉදින් මෙසේ පවසන්නේ නම්' යනාදී සියල්ල, භික්ෂුවගේ පිළිගැනීම අනුව තීන්දුව ලබා දෙන ආකාරය පෙන්වීම පිණිස වදාරන ලදී. එහි 'මාතුගාමයක සමග මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙමින්' යන්නෙහි අර්ථය මාතුගාමිකාවකගේ මාර්ගයෙහි මෛථුන ධර්මය සේවනය කිරීමයි. 'හිඳීම සම්බන්ධයෙන් දඬුවම් කළ යුතුය' යන්නෙහි අර්ථය, හිඳීම පිළිගෙන මෛථුන ධර්මය පිළි නොගන්නේ නම්, මෛථුන ධර්මය නිසා වන පාරාජිකා ඇවතින් දඬුවම් නොකොට, හිඳීම නිසා පමණක් සිදුවන යම් ඇවතක් වේද, එම ඇවතින් දඬුවම් කළ යුතුය. එනම් පාචිත්තිය ඇවතින් දඬුවම් කළ යුතුය යන්නයි. මේ ක්‍රමයටම සියලු චතුක්කයන්හි විනිශ්චය දත යුතුය.

451. Sikkhāpadapariyosāne pana āpattānāpattiparicchedadassanatthaṃ vuttesu gamanaṃ paṭijānātītiādīsu gamanaṃ paṭijānātīti ‘‘rahonisajjassādatthaṃ gatomhī’’ti evaṃ gamanaṃ paṭijānāti, nisajjanti nisajjassādeneva nisajjaṃ paṭijānāti. Āpattinti tīsu aññataraṃ āpattiṃ. Āpattiyā kāretabboti tīsu yaṃ paṭijānāti, tāya kāretabbo. Sesamettha catukke uttānādhippāyameva. Dutiyacatukke pana gamanaṃ na paṭijānātīti raho nisajjassādavasena na paṭijānāti, ‘‘salākabhattādinā attano kammena gatomhi, sā pana mayhaṃ nisinnaṭṭhānaṃ āgatā’’ti vadati. Sesametthāpi uttānādhippāyameva.

451. ශික්ෂාපදය අවසානයෙහි ඇවැත් සහ අනාපත්ති පිළිබඳ සීමාවන් දැක්වීම පිණිස වදාරන ලද 'යෑම පිළිගනී' යනාදී පද අතරින්, 'යෑම පිළිගනී' යන්නෙහි අර්ථය 'රහසින් හිඳීමේ ආශ්වාදය පිණිස ගියෙමි' යි මෙසේ යෑම පිළිගැනීමයි. 'හිඳීම' යනු හිඳීමේ ආශ්වාදයෙන්ම හිඳීම පිළිගැනීමයි. 'ඇවත' යනු ඇවැත් තුනෙන් එක් ඇවතකි. 'ඇවතින් දඬුවම් කළ යුතුය' යනු ඒ ඇවැත් තුනෙන් යමක් පිළිගන්නේ නම්, එම ඇවතින් දඬුවම් කළ යුතුය යන්නයි. මෙහි මෙම චතුක්කයෙහි ඉතිරි කොටස ඉතා පැහැදිලිය. දෙවන චතුක්කයෙහි 'යෑම පිළි නොගනී' යන්නෙහි අර්ථය රහසින් හිඳීමේ ආශ්වාදය සඳහා යෑම පිළි නොගැනීමයි. 'සලාක බත් ආදිය ලබා ගැනීම වැනි මගේම කාර්යයක් සඳහා ගියෙමි, ඇය මා සිටි තැනට පැමිණියාය' යි පවසයි. මෙහි ද ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Ayaṃ pana sabbattha vinicchayo – raho nisajjassādoti methunadhammasannissitakileso vuccati. Yo bhikkhu tenassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmo akkhiṃ añjeti, dukkaṭaṃ. Nivāsanaṃ nivāseti, kāyabandhanaṃ bandhati, cīvaraṃ pārupati, sabbattha payoge payoge dukkaṭaṃ. Gacchati, padavāre padavāre dukkaṭaṃ. Gantvā nisīdati, dukkaṭameva. Mātugāme āgantvā nisinnamatte [Pg.217] pācittiyaṃ. Sace sā itthī kenaci karaṇīyena uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdati, nisajjāya nisajjāya pācittiyaṃ. Yaṃ sandhāya gato, sā na diṭṭhā, aññā āgantvā nisīdati, assāde uppanne pācittiyaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘gamanakālato paṭṭhāya asuddhacittattā āpattiyevā’’ti vuttaṃ. Sace sambahulā āgacchanti, mātugāmagaṇanāya pācittiyāni. Sace uṭṭhāyuṭṭhāya punappunaṃ nisīdanti, nisajjāgaṇanāya pācittiyāni. Aniyametvā diṭṭhadiṭṭhāya saddhiṃ rahassādaṃ kappessāmīti gantvā nisinnassāpi āgatāgatānaṃ vasena punappunaṃ nisajjāvasena ca vuttanayeneva āpattiyo veditabbā. Sace suddhacittena gantvā nisinnassa santikaṃ āgantvā nisinnāya itthiyā rahassādo uppajjati anāpatti.

මෙහි සියලු තැන්හි විනිශ්චය මෙසේය - 'රහසින් හිඳීමේ ආශ්වාදය' යනු මෛථුන ධර්මය ඇසුරු කළ කෙලෙස් ආශ්වාදයයි. යම් භික්ෂුවක් එම ආශ්වාදය ලබනු පිණිස මාතුගාමිකාවක සමීපයට යෑමේ අදහසින් ඇස් අඳුන් ගාන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ. හැඳිවත සකස් කර අඳින්නේ නම්, කායබන්ධනය බඳින්නේ නම්, සිවුර පෙරවන්නේ නම්, ඒ හැම උත්සාහයකදීම දුක්කට ඇවැත් වේ. යන්නේ නම්, පියවරක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. ගොස් හිඳගන්නේ නම් දුක්කටමය. මාතුගාමිකාව පැමිණ හිඳගත් පමණින් පාචිත්තිය වේ. ඉදින් එම ස්ත්‍රිය යම් කාර්යයක් සඳහා නැවත නැවත නැගිටිමින් හිඳින්නේ නම්, එක් එක් හිඳීමක් පාසා පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. යම් ස්ත්‍රියක් අරමුණු කරගෙන ගියේද, ඇයව නොදැක වෙනත් ස්ත්‍රියක් පැමිණ හිඳගන්නේ නම්, එහි ආශ්වාදය උපන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ. මහාපච්චරියෙහි 'යෑමේ සිටම සිත අශුද්ධ බැවින් ඇවැත් වේ' යි වදාරන ලදී. ඉදින් බොහෝ ස්ත්‍රීන් පැමිණෙන්නේ නම්, ස්ත්‍රීන් ගණන අනුව පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. ඉදින් නැගිට නැගිට නැවත නැවත හිඳින්නේ නම්, හිඳීම් ගණන අනුව පාචිත්තිය වේ. විශේෂයෙන් කෙනෙකු අරමුණු නොකර, 'දුටු දුටු ස්ත්‍රිය සමඟ රහසින් හිඳීමේ ආශ්වාදය ලබන්නෙමි' යි සිතා ගොස් හිඳගන්නාට ද, පැමිණි පැමිණි ස්ත්‍රීන් අනුව සහ නැවත නැවත හිඳීම අනුව පෙර කී ක්‍රමයටම ඇවැත් දත යුතුය. ඉදින් පිරිසිදු සිතින් ගොස් හුන් භික්ෂුවක සමීපයට ස්ත්‍රියක් පැමිණ හිඳගත් කල්හි රහස් ආශ්වාදයක් උපදී නම්, (යෑමේ වරදක් නොවන බැවින්) අනාපත්ති වේ.

Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

සමුට්ඨාන ආදිය පළමු පාරාජිකාවට සමාන වේ.

Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු අනියත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

2. 2-දෙවන අනියත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

452. Tena samayena buddho bhagavāti dutiyaaniyatasikkhāpadaṃ. Tattha bhagavatā paṭikkhittantiādimhi ‘‘yaṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjaṃ kappeyya, taṃ nisajjaṃ kappetuṃ paṭikkhitta’’nti evaṃ sambandho veditabbo. Itarathā hi ‘‘ekassa ekāyā’’ti vattabbaṃ siyā, kasmā? ‘‘Paṭikkhitta’’nti vuttattā. Sāmiatthe vā etaṃ paccattavacanaṃ veditabbaṃ.

452. 'එසමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ' යන්න දෙවන අනියත ශික්ෂාපදයයි. එහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' යනාදී තැන්හි 'යම් හෙයකින් එක් භික්ෂුවක් එක් ස්ත්‍රියක සමඟ රහසිගත වූ, ආවරණය වූ, මෛථුන ක්‍රියාවට සුදුසු වූ ආසනයක හිඳීමක් කරයිද, එම හිඳීම කිරීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් තහනම් කරන ලදී' යි මෙසේ පද සම්බන්ධය දත යුතුය. එසේ නොවේ නම් 'එක් අයෙකු එක් අයෙකුට' යනාදී වශයෙන් කිව යුතුව තිබුණි. ඒ මන්ද? 'ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' යි වදාළ බැවිනි. නැතහොත් මේ ප්‍රථමා විභක්තිය ස්වාමි අර්ථයෙහි (සම්බන්ධ විභක්තියෙහි) යෙදුණු බව දත යුතුය.

453. Na heva kho pana paṭicchannanti ettha pana yampi bahi parikkhittaṃ anto vivaṭaṃ pariveṇaṅgaṇādi, tampi antogadhanti veditabbaṃ. Evarūpañhi ṭhānaṃ appaṭicchanneyeva gahitanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi idha itthīpi purisopi yo koci viññū anandho abadhiro antodvādasahatthe okāse ṭhito vā nisinno vā vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Badhiro pana cakkhumāpi andho vā abadhiropi na karoti. Pārājikāpattiñca parihāpetvā duṭṭhullavācāpatti vuttāti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimasadisameva. Ubhayatthāpi ummattakaādikammikānaṃ anāpatti.

453. "ප්‍රතිච්ඡන්න (වැසුණු) නොවන" යන්න මෙහි විස්තර වේ. පිටතින් වටවී තිබුණත් ඇතුළත විවෘතව ඇති පිරිවෙන් මළුව ආදී ස්ථාන ද මෙයට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ මෙවැනි ස්ථාන අප්‍රතිච්ඡන්න (නොවැසුණු) ස්ථාන ලෙස සලකන බවයි. සෙසු විස්තර පළමු ශික්ෂාපදයෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති සුවිශේෂී කරුණ නම්, අන්ධ හෝ බිහිරි නොවන නුවණැති ස්ත්‍රියක හෝ පුරුෂයකු රියන් දොළසක් ඇතුළත සිටියදී හෝ වාඩිවී සිටියදී, ඔවුන්ගේ සිත වෙනතක තිබුණත් හෝ ඔවුන් නිදි වැදුණත් ඇවතක් සිදු නොවේ. එහෙත් බිහිරි වූවකුට ඇස් පෙනුනත්, අන්ධ වූවකුට කන් ඇසුනත් ඇවතින් නිදහස් නොවේ. මෙහි පාරාජිකා ඇවත ඉවත් කර දුට්ඨුල්ලවාචා ඇවත පනවා ඇති බව විශේෂත්වයකි. සෙසු කරුණු පෙර පරිදිමය. උම්මත්තක හා ආදිකම්මිකයන්ට මෙම අවස්ථා දෙකේදීම ඇවතක් සිදු නොවේ.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.218] idaṃsikkhāpadaṃ tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato, vācācittato, kāyavācācittato ca samuṭṭhāti. Kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedanaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන තුනකින් යුක්ත වේ. එනම්: කය හා සිතින්, වචනය හා සිතින්, කය වචනය හා සිතින් යනුවෙනි. මෙය ක්‍රියාවකි, සංඥාවෙන් මිදීමකි (සංඥාවිමොක්ඛ), සචිත්තකයකි, ලෝකවජ්ජයකි, කායකර්මයකි, වචීකර්මයකි, අකුසල් සිතකි, සැප හා මධ්‍යස්ථ (උපේක්ෂා) යන වේදනා දෙකෙන් යුක්ත වේ. සෙසු අර්ථය පැහැදිලිය.

Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන අනියත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි,

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනියත වර්ණනාව නිමවා ලදී.

4. Nissaggiyakaṇḍaṃ

4. නිස්සග්ගිය කාණ්ඩය.

1. Cīvaravaggo

1. චීවර වර්ගය.

1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු කඨින ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

Tiṃsa [Pg.219] nissaggiyā dhammā, ye vuttā samitāvinā;

Tesaṃ dāni karissāmi, apubbapadavaṇṇanaṃ.

කෙලෙසුන් සංසිඳවූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද නිස්සග්ගිය ශික්ෂාපද තිසක් වේ. එම ශික්ෂාපදයන්හි මීට පෙර විස්තර නොකළ පදයන්හි අර්ථ විවරණය දැන් කරන්නෙමි.

459. Tena samayena buddho bhagavā vesāliyaṃ viharati gotamake cetiye. Tena kho pana samayena bhagavatā bhikkhūnaṃ ticīvaraṃ anuññātaṃ hotīti ettha ticīvaranti antaravāsako uttarāsaṅgo saṅghāṭīti idaṃ cīvarattayaṃ paribhuñjituṃ anuññātaṃ hoti. Yattha panetaṃ anuññātaṃ, yadā ca anuññātaṃ, yena ca kāraṇena anuññātaṃ, taṃ sabbaṃ cīvarakkhandhake jīvakavatthusmiṃ (mahāva. 326 ādayo) āgatameva. Aññeneva ticīvarena gāmaṃ pavisantīti yena vihāre acchanti nhānañca otaranti, tato aññena, evaṃ divase divase nava cīvarāni dhārenti.

459. ඒ සමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විශාලා මහනුවර ගෝතමක චේතියෙහි වැඩවසන සේක. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂූන්ට තිචීවරය (තුන් සිවුර) අනුදැන වදාරන ලදී. එහි 'තිචීවර' යනු අඳනය, ඒකාංශ සිවුර සහ සඟල සිවුර යන සිවුරු තුනයි. මෙම සිවුරු තුන පරිභෝජනය කිරීමට අනුදැන වදාරන ලදී. මෙය කොහිදී, කවදා, කුමන හේතුවක් නිසා අනුදැන වදාරන ලද්දේ ද යන ඒ සියල්ල චීවරක්ඛන්ධකයෙහි එන ජීවක වස්තුවෙහි සඳහන් වේ. 'වෙනත් සිවුරකින් ගමට ඇතුළු වෙති' යනු, විහාරයෙහි වසන විට සහ ස්නානයට බසින විට පාවිච්චි කරන සිවුරු හැර, වෙනත් සිවුරු තුනක් බැගින් දිනපතා අලුත් සිවුරු දරන බවයි.

460. Uppannaṃ hotīti anupaññattiyā dvāraṃ dadamānaṃ paṭilābhavasena uppannaṃ hoti, no nipphattivasena.

460. 'උපන්නේ වෙයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අනුප්‍රඥප්තියකට මඟ පාදමින්, ලැබීම වශයෙන් උපන් බව මිස නිමවීම (මැසීම) වශයෙන් උපන් බව නොවේ.

Āyasmato sāriputtassa dātukāmo hotīti āyasmā kira ānando bhagavantaṃ ṭhapetvā añño evarūpo guṇavisiṭṭho puggalo natthīti guṇabahumānena āyasmantaṃ sāriputtaṃ atimamāyati. So sadāpi manāpaṃ cīvaraṃ labhitvā rajitvā kappabinduṃ datvā therasseva deti, purebhatte paṇītaṃ yāgukhajjakaṃ vā piṇḍapātaṃ vā labhitvāpi therasseva deti, pacchābhatte madhuphāṇitādīni labhitvāpi therasseva deti, upaṭṭhākakulehi dārake nikkhāmetvā pabbājetvāpi therassa santike upajjhaṃ gāhāpetvā sayaṃ anusāvanakammaṃ karoti. Āyasmāpi sāriputto ‘‘pitu kattabbakiccaṃ nāma jeṭṭhaputtassa bhāro, taṃ mayā bhagavato kattabbaṃ kiccaṃ ānando karoti, ahaṃ ānandaṃ nissāya appossukko viharituṃ labhāmī’’ti āyasmantaṃ ānandaṃ ativiya mamāyati, sopi manāpaṃ cīvaraṃ labhitvā ānandattherasseva detīti sabbaṃ purimasadisameva[Pg.220]. Evaṃ guṇabahumānena mamāyanto tadā uppannampi taṃ cīvaraṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmo hotīti veditabbo.

'ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේට දීමට කැමති වෙයි' යනු, ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර මෙබඳු ගුණවත් උත්තමයෙක් තවත් නැත" යැයි සිතා ගුණ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේ කෙරෙහි දැඩි ලෙන්ගතුකමක් දැක්වූහ. උන්වහන්සේ යම් මනාප සිවුරක් ලැබූ විට එය පඬු ගසා, කප්බිංදු තබා තෙරුන් වහන්සේටම පූජා කරති. පෙරබත් වේලෙහි ප්‍රණීත කැඳ හෝ කෑයුතු දෑ හෝ පිණ්ඩපාතය ලැබූවද තෙරුන් වහන්සේටම පූජා කරති. පසුබත් වේලෙහි මී පැණි, උක් සකුරු ආදිය ලැබුණද තෙරුන් වහන්සේටම පූජා කරති. උපස්ථායක කුලවල දරුවන් නික්මවා මහණ කරවා, තෙරුන් වහන්සේ සමීපයෙහි උපජ්ඣාය කරවා, තමන් වහන්සේම අනුශාසනා කර්ම කරති. ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ ද, "පියාණන් වහන්සේට කළ යුතු උපස්ථාන කටයුතු වැඩිමහල් පුත්‍රයාගේ වගකීමකි. මා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු ඒ කටයුතු ආනන්දයන් කරයි. ආනන්දයන් නිසා මම නිරවුල්ව වාසය කරමි" යි සිතා ආනන්ද හිමියන්ට අතිශයින් ලෙන්ගතු වූහ. උන්වහන්සේ ද මනාප සිවුරක් ලැබූ විට ආනන්ද තෙරුන්ටම පූජා කරති. මෙසේ ගුණ කෙරෙහි ගෞරවයෙන් ලෙන්ගතු වූ නිසා එකල උපන් ඒ සිවුර ආයුෂ්මත් ශාරීපුත්‍රයන් වහන්සේට දීමට කැමති වූ බව දත යුතුය.

Navamaṃ vā bhagavā divasaṃ dasamaṃ vāti ettha pana sace bhaveyya ‘‘kathaṃ thero jānātī’’ti? Bahūhi kāraṇehi jānāti. Sāriputtatthero kira janapadacārikaṃ pakkamanto ānandattheraṃ āpucchitvāva pakkamati ‘‘ahaṃ ettakena nāma kālena āgacchissāmi, etthantare bhagavantaṃ mā pamajjī’’ti. Sace sammukhā na āpucchati, bhikkhū pesetvāpi āpucchitvāva gacchati. Sace aññattha vassaṃ vasati, ye paṭhamataraṃ bhikkhū āgacchanti, te evaṃ pahiṇati ‘‘mama vacanena bhagavato ca pāde sirasā vandatha, ānandassa ca ārogyaṃ vatvā maṃ ‘asukadivase nāma āgamissatī’ti vadathā’’ti sadā ca yathāparicchinnadivaseyeva eti. Apicāyasmā ānando anumānenapi jānāti ‘‘ettake divase bhagavatā viyogaṃ sahanto adhivāsento āyasmā sāriputto vasi, ito dāni paṭṭhāya asukaṃ nāma divasaṃ na atikkamissati addhā āgamissatī’’ti. Yesaṃ yesañhi paññā mahatī tesaṃ tesaṃ bhagavati pemañca gāravo ca mahā hotīti iminā nayenāpi jānāti. Evaṃ bahūhi kāraṇehi jānāti. Tenāha – ‘‘navamaṃ vā bhagavā divasaṃ dasamaṃ vā’’ti. Evaṃ vutte yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ paṇṇattivajjaṃ, na lokavajjaṃ; tasmā āyasmatā ānandena vuttasadisameva paricchedaṃ karonto ‘‘atha kho bhagavā…pe… dhāretu’’nti. Sace pana therena addhamāso vā māso vā uddiṭṭho abhavissa, sopi bhagavatā anuññāto assa.

'නවවන හෝ දසවන දවස' යන මෙහිදී, "තෙරුන් වහන්සේ ඒ බව දන්නේ කෙසේද?" යන සැකය ඇති විය හැකිය. ඒ සඳහා කරුණු බොහෝමයක් ඇත. ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවෙහි වඩින විට ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් විමසාම වඩිති. "මම මෙපමණ කලකින් නැවත එන්නෙමි, ඒ අතරතුර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමෙහි පමා නොවන්න" යැයි පවසා වඩිති. ඉදින් පෙනී සිට පවසා යාමට නොහැකි වුවහොත් භික්ෂූන් අත පණිවිඩයක් එවා හෝ දන්වා වඩිති. වෙනත් තැනක වස් වසන්නේ නම්, ප්‍රථමයෙන්ම පැමිණෙන භික්ෂූන් අත මෙසේ පණිවිඩ එවති: "මගේ වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් හිස නමා වන්දනා කරන්න, ආනන්දයන්ගේ සුවදුක් විමසා මම අසවල් දවසේ පැමිණෙන බව පවසන්න" යනුවෙනි. උන්වහන්සේ නියම කරගත් දිනයේදීම සැමවිටම වඩිති. එමෙන්ම ආනන්ද හිමියන් අනුමානයෙන් ද ඒ බව දනිති. "මෙපමණ දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් වෙන්වී ශාරීපුත්‍ර තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටියහ, අද සිට බලන කල අසවල් දිනයට වඩා ප්‍රමාද නොවී උන්වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම වඩිනු ඇත" යනුවෙනි. යමකුගේ ප්‍රඥාව මහත් වේද, ඔවුන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ප්‍රේමය හා ගෞරවය ද මහත් වේ. මෙසේ කරුණු රාශියක් නිසා උන්වහන්සේ ඒ බව දනිති. එබැවින් 'නවවන හෝ දසවන දිනය' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ කී කල්හි, මෙම ශික්ෂාපදය ප්‍රඥප්ති වජ්ජයක් මිස ලෝක වජ්ජයක් නොවන බැවින්, ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් කී කාලයට සමාන වන පරිදි සීමාවක් පනවමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "එසේ නම්... දරාගනිත්වා" යි වදාළ සේක. ඉදින් තෙරුන් වහන්සේ විසින් අඩ මසක් හෝ මසක් නියම කරන ලද්දේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ද අනුදැන වදාරන සේක.

462-3. Niṭṭhitacīvarasminti yena kenaci niṭṭhānena niṭṭhite cīvarasmiṃ. Yasmā pana taṃ cīvaraṃ karaṇenapi niṭṭhitaṃ hoti, nassanādīhipi tasmāssa padabhājane atthamattameva dassetuṃ bhikkhuno cīvaraṃ kataṃ vā hotītiādi vuttaṃ. Tattha katanti sūcikammapariyosānena kataṃ, sūcikammapariyosānaṃ nāma yaṃkiñci sūciyā kattabbaṃ pāsapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānaṃ katvā sūciyā paṭisāmanaṃ. Naṭṭhanti corādīhi haṭaṃ, etampi hi karaṇapalibodhassa niṭṭhitattā niṭṭhitanti vuccati. Vinaṭṭhanti upacikādīhi khāyitaṃ. Daḍḍhanti agginā daḍḍhaṃ. Cīvarāsā vā upacchinnāti ‘‘asukasmiṃ nāma kule [Pg.221] cīvaraṃ labhissāmī’’ti yā cīvarāsā uppannā hoti, sā vā upacchinnā, etesampi hi karaṇapalibodhasseva niṭṭhitattā niṭṭhitabhāvo veditabbo.

462-3. "නිම කරන ලද සිවුරු ඇති කල්හි" (නිට්ඨිතචීවරස්මිං) යනු කිසියම් අයුරකින් සිවුරේ කටයුතු අවසන් වූ කල්හි යන්නයි. එම සිවුර මැසීමෙන් නිම වූවා සේම, නැතිවීම ආදියෙන් ද නිම විය හැකි බැවින් පදභාජනයෙහි "මහණාගේ සිවුර නිම වූයේ හෝ වෙයි" යනාදිය දක්වන ලදී. එහි "නිම කරන ලද" (කතං) යනු මැසීමේ කටයුතු අවසන් කිරීමෙන් නිම වූ යන්නයි. මැසීමේ කටයුතු අවසන් කිරීම යනු ඉඳිකටුවෙන් කළ යුතු බොත්තම් මන්ථ ආදී සියලු වැඩ අවසන් කොට ඉඳිකටුව අස්කර තැබීමයි. "නැති වූ" (නට්ඨං) යනු සොර සතුරන් විසින් පැහැරගන්නා ලද්දකි. මෙය ද සිවුරක් සකස් කිරීමේ පලිබෝධය (බාධාව) අවසන් වූ බැවින් "නිම වූවක්" ලෙස හැඳින්වේ. "විනාශ වූ" (විනට්ඨං) යනු වේයන් ආදීන් විසින් කන ලද්දකි. "දැවුණු" (දඩ්ඪං) යනු ගින්නෙන් දැවුණු සිවුරයි. "සිවුරු බලාපොරොත්තුව සුන් වූ" (චීවරාසා වා උපච්ඡින්නා) යනු අසවල් කුලයෙන් සිවුරක් ලැබෙන්නේ යැයි පැවති බලාපොරොත්තුව නැති වීමයි. මේ සෑම කරුණකදීම සිවුරක් සකස් කිරීමේ පලිබෝධය අවසන් වන බැවින් එය "නිම වූ බව" (නිට්ඨිතභාවය) ලෙස දත යුතුය.

Ubbhatasmiṃ kathineti kathine ca ubbhatasmiṃ. Etena dutiyassa palibodhassa abhāvaṃ dasseti. Taṃ pana kathinaṃ yasmā aṭṭhasu vā mātikāsu ekāya antarubbhārena vā uddharīyati, tenassa niddese ‘‘aṭṭhannaṃ mātikāna’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassa ubbhārāya – pakkamanantikā, niṭṭhānantikā, sanniṭṭhānantikā, nāsanantikā, savanantikā, āsāvacchedikā, sīmātikkantikā, sahubbhārā’’ti evaṃ aṭṭha mātikāyo kathinakkhandhake āgatā. Antarubbhāropi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho; yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho kathinaṃ uddhareyya, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho; saṅgho kathinaṃ uddharati, yassāyasmato khamati, kathinassa ubbhāro, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya. Ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (pāci. 926) evaṃ bhikkhunīvibhaṅge āgato. Tattha yaṃ vattabbaṃ taṃ āgataṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Idha pana vuccamāne pāḷi āharitabbā hoti, atthopi vattabbo. Vuttopi ca na suviññeyyo hoti, aṭṭhāne vuttattāya.

"කඨිනය උදුල කල්හි" (උබ්භතස්මිං කථිනේ) යනු කඨිනය අත්හළ කල්හි යන්නයි. මෙයින් දෙවන පලිබෝධය වූ ආවාස පලිබෝධය නැති වීම දක්වයි. එම කඨිනය මාතිකා අටෙන් එකකින් හෝ අන්තරුබ්භාර (කඨින උද්ධාරණය) මගින් ඉවත් කරන බැවින්, එහි විස්තරයෙහි "මාතිකා අටක්" යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී "මහණෙනි, කඨිනය ඉවත් කිරීම සඳහා මේ මාතිකා අටක් වෙති. එනම්: පක්කමනන්තිකා, නිට්ඨානන්තිකා, සන්නිට්ඨානන්තිකා, නාසනන්තිකා, සවණන්තිකා, ආසාවච්ඡේදිකා, සීමාතික්කන්තිකා සහ සහුබ්භාරා" යනුවෙන් මාතිකා අටක් කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි සඳහන් වේ. අන්තරුබ්භාරය (මධ්‍යයේ අත්හැරීම) ද භික්ඛුනී විභංගයෙහි දක්වා ඇත. එහි සඳහන් විය යුතු කරුණු අදාළ ස්ථානයේදීම විස්තර කරන්නෙමු. මෙහිදී එය විස්තර කරන්නේ නම් පාලි පාඨ ද ගෙන ආ යුතු වේ, අර්ථය ද කිව යුතු වේ. එසේ නුසුදුසු තැනක විස්තර කළහොත් එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත නොහැකි වනු ඇත.

Dasāhaparamanti dasa ahāni paramo paricchedo assāti dasāhaparamo, taṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho. Padabhājane pana atthamattameva dassetuṃ ‘‘dasāhaparamatā dhāretabba’’nti vuttaṃ. Idañhi vuttaṃ hoti ‘‘dasāhaparama’’nti ettha yā dasāhaparamatā dasāhaparamabhāvo, ayaṃ ettako kālo yāva nātikkamati tāva dhāretabbanti.

"දස දිනක් පරම කොට ඇති" (දසාහපරමං) යනු දස දවසක් උපරිම සීමාව කොට ඇති කාලයයි. එනම් එම දස දිනක කාලය සිවුර තබා ගත හැකිය යන්න අර්ථයයි. පදභාජනයෙහි අර්ථය පමණක් දැක්වීම සඳහා "දස දිනක් පරම කොට තබා ගත යුතුය" යැයි වදාරන ලදී. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "දසාහපරමං" යන මෙහි යම් දස දිනක කාල සීමාවක් ඇද්ද, එම කාලය ඉක්මවා නොයන තාක් සිවුර තබා ගත හැකි බවයි.

Adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā atirekaṃ cīvaranti atirekacīvaraṃ. Tenevassa padabhājane vuttaṃ ‘‘anadhiṭṭhitaṃ avikappita’’nti.

අධිට්ඨාන කරන ලද හෝ විකල්පනය කරන ලද සිවුරුවලට ඇතුළත් නොවන බැවින් (නොවැටෙන බැවින්) එය "අතිරේක සිවුර" (අතිරේකචීවරං) නම් වේ. එබැවින් පදභාජනයෙහි ද "අධිට්ඨාන නොකළ, විකල්පනය නොකළ" යැයි වදාරන ලදී.

Channaṃ cīvarānaṃ aññataranti khomaṃ, kappāsikaṃ, koseyyaṃ, kambalaṃ, sāṇaṃ, bhaṅganti imesaṃ channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ. Etena cīvarassa jātiṃ dassetvā idāni pamāṇaṃ dassetuṃ ‘‘vikappanupagaṃ pacchima’’nti āha. Tassa pamāṇaṃ dīghato [Pg.222] dve vidatthiyo, tiriyaṃ vidatthi. Tatrāyaṃ pāḷi – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āyāmena aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358).

"සිවුරු හයෙන් එක්තරා සිවුරක්" (ඡන්නං චීවරානං අඤ්ඤතරං) යනු කෝම, කප්පාසික, කෝසෙය්‍ය, කම්බල, සාණ සහ භංග යන සිවුරු වර්ග හයෙන් එකකි. මෙයින් සිවුරේ වර්ගය දක්වා දැන් ප්‍රමාණය දැක්වීම පිණිස "විකල්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණය" (විකප්පනුපගං පච්ඡිමං) යැයි වදාළහ. එහි ප්‍රමාණය දිගින් වියත් දෙකක් ද පළලින් වියතක් ද වේ. ඒ පිළිබඳ පාලි පාඨය මෙසේය: "මහණෙනි, දිගින් සුගත අඟල් අටක් ද පළලින් අඟල් හතරක් ද වූ අවම ප්‍රමාණයේ සිවුර විකල්පනය කිරීමට අනුදැන වදාරමි."

Taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ yathāvuttajātippamāṇaṃ cīvaraṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato, etthantare yathā atirekacīvaraṃ na hoti tathā akubbato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tañca cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, pācittiyāpatti cassa hotīti attho. Atha vā nissajjanaṃ nissaggiyaṃ, pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetaṃ nāmaṃ. Nissaggiyamassa atthīti nissaggiyamicceva. Kintaṃ? Pācittiyaṃ. Taṃ atikkāmayato sanissaggiyavinayakammaṃ pācittiyaṃ hotīti ayamettha attho. Padabhājane pana paṭhamaṃ tāva atthavikappaṃ dassetuṃ ‘‘taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ hotī’’ti mātikaṃ ṭhapetvā ‘‘ekādase aruṇuggamane nissaggiyaṃ hoti, nissajjitabba’’nti vuttaṃ. Puna yassa ca nissajjitabbaṃ, yathā ca nissajjitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘saṅghassa vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ekādase aruṇuggamaneti ettha yaṃ divasaṃ cīvaraṃ uppannaṃ tassa yo aruṇo, so uppannadivasanissito, tasmā cīvaruppādadivasaena saddhiṃ ekādase aruṇuggamane nissaggiyaṃ hotīti veditabbaṃ. Sacepi bahūni ekajjhaṃ bandhitvā vā veṭhetvā vā ṭhapitāni ekāva āpatti. Abaddhāveṭhitesu vatthugaṇanāya āpattiyo.

"එය ඉක්මවන්නාට නිසගි පාචිත්තිය වේ" (තං අතික්කාමයතෝ නිස්සග්ගියං පාචිත්තියං) යනු ඉහත සඳහන් කළ වර්ගයට හා ප්‍රමාණයට අයත් සිවුර දස දිනක කාල සීමාව ඉක්මවා තබාගන්නා, එනම් එම කාලය තුළ අතිරේක සිවුරක් නොවන ලෙස කටයුතු නොකරන භික්ෂුවට නිසගි පාචිත්තිය ඇවැත් වන බවයි. එම සිවුර නිසගි (අත්හළ යුතු) වන අතර භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. එසේත් නැතහොත්, අත්හැරීම නිසගි නම් වේ; මෙය ඇවැත් දේශනා කිරීමට පෙර කළ යුතු විනය කර්මයේ නමයි. නිසගියක් (අත්හැරීමක්) ඇත්තේ යම් ඇවතක ද එය නිසගි පාචිත්තියයි. පදභාජනයෙහි මුලින්ම "එය ඉක්මවන්නාට නිසගි වේ" යැයි මාතිකාව තබා, "එකොළොස්වන දින අරුණ උදාවීමෙන් නිසගි වේ, අත්හළ යුතුය" යැයි අර්ථය දක්වන ලදී. තවද, කවුරුන් හට අත්හළ යුතුද, කෙසේ අත්හළ යුතුද යන්න දැක්වීම සඳහා "සංඝයාට හෝ..." යනාදිය වදාරන ලදී. එකොළොස්වන අරුණ උදාවේදී යන්නෙහි, සිවුර ලැබුණු දිනයට අදාළ අරුණ එම දිනයටම අයත් බැවින්, සිවුර ලැබුණු දින ද ඇතුළුව එකොළොස්වන අරුණ උදාවත්ම නිසගි වන බව දත යුතුය. බොහෝ සිවුරු එකට බැඳ හෝ ඔතා තිබේ නම් ඇවතක් වන්නේ එක් වරක් පමණි. බැඳ හෝ ඔතා නොමැති නම් වස්තු (සිවුරු) ගණනට ඇවැත් වේ.

Nissajjitvā āpatti desetabbāti kathaṃ desetabbā? Yathā khandhake vuttaṃ, kathañca tattha vuttaṃ? Evaṃ vuttaṃ – ‘‘tena, bhikkhave, bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’’ti (cūḷava. 239). Idha pana sace ekaṃ cīvaraṃ hoti ‘‘ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vattabbaṃ. Sace dve, ‘‘dve’’ti vattabbaṃ. Sace bahūni ‘‘sambahulānī’’ti vattabbaṃ. Nissajjanepi sace ekaṃ yathāpāḷimeva ‘‘idaṃ me, bhante, cīvara’’nti vattabbaṃ. Sace dve vā bahūni vā, ‘‘imāni me, bhante, cīvarāni dasāhātikkantāni nissaggiyāni, imānāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti vattabbaṃ. Pāḷiṃ vattuṃ asakkontena aññathāpi vattabbaṃ.

"අත්හැර ඇවැත් දේශනා කළ යුතුය" යනු එය කෙසේ කළ යුතුද? ඛන්ධකයෙහි වදාළ පරිදි කළ යුතුය. එහි කෙසේ වදාරා ඇත්ද? "මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව සංඝයා වෙත ගොස්, සිවුර එකාංශ කොට පොරවා, වැඩිහිටි භික්ෂූන්ගේ පා වැඳ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, ඇඳිලි බැඳ මෙසේ කිව යුතුය: 'ස්වාමීනි, මම අසවල් ඇවතට පත්වීමි, එය දේශනා කරමි'" යනුවෙනි. මෙහිදී සිවුර එකක් නම් "එක් නිසගි පාචිත්තියක්" ලෙසත්, දෙකක් නම් "නිසගි පාචිත්තිය ඇවැත් දෙකක්" ලෙසත්, බොහෝ නම් "බොහෝ නිසගි පාචිත්තිය ඇවැත්" ලෙසත් කිව යුතුය. අත්හැරීමේදී ද සිවුර එකක් නම් පාලියේ දක්වා ඇති පරිදි "ස්වාමීනි, මගේ මේ සිවුර..." යනාදී ලෙස කිව යුතුය. සිවුරු දෙකක් හෝ බොහෝ ඇත්නම් "ස්වාමීනි, දස දින ඉක්මවූ මගේ මේ සිවුරු නිසගි විය, මේවා මම සංඝයාට අත්හරිමි" යනාදී වශයෙන් කිව යුතුය. පාලියෙන් කීමට නොහැකි භික්ෂුවක විසින් වෙනත් භාෂාවකින් (සිංහලෙන්) වුවද එය කිව හැකිය.

Byattena [Pg.223] bhikkhunā paṭibalena āpatti paṭiggahetabbāti khandhake vuttanayeneva paṭiggahetabbā. Evañhi tattha vuttaṃ – ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo –

ව්‍යක්ත වූ දක්ෂ වූ භික්ෂුවක විසින් ඇවත පිළිගත යුතු බව ඛන්ධකයෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම සිදු කළ යුතුය. එහි මෙසේ දක්වා ඇත - “ව්‍යක්ත වූ දක්ෂ වූ භික්ෂුවක විසින් සංඝයාට දැන්විය යුතුය -

‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’nti.

‘ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. මතු නම් ඇති මෙම භික්ෂුව තමාගේ ඇවත සිහිපත් කරයි, විවෘත කරයි, ප්‍රකට කරයි, දේශනා කරයි. ඉදින් සංඝයාට පැමිණි කල් ඇත්නම්, මම මතු නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි.’

Tena vattabbo ‘passasī’ti? ‘Āma, passāmī’ti. Āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239). Dvīsu pana sambahulāsu vā purimanayeneva vacanabhedo ñātabbo.

ඔහු විසින් ‘දකින්නෙහිද?’යි ඇසිය යුතුය. ‘එසේය, දකිමි’යි (පැවසිය යුතුය). ‘මතු සංවර වන්න’යි (පැවසිය යුතුය). ඇවැත් දෙකක් හෝ බොහෝ ඇවැත් ඇති කල්හි ද පෙර ක්‍රමයටම වචන භේදය (ඒක වචන, බහු වචන වෙනස) දත යුතුය.

Cīvaradānepi ‘‘saṅgho imaṃ cīvaraṃ imāni cīvarānī’’ti vatthuvasena vacanabhedo veditabbo. Gaṇassa ca puggalassa ca nissajjanepi eseva nayo.

සිවුරු දීමේදී ද “සංඝයා මේ සිවුර (හෝ) මේ සිවුරු” යනුවෙන් වස්තුවේ ප්‍රමාණය අනුව වචන භේදය දත යුතුය. ගණයාට සහ පුද්ගලයාට නිසග කිරීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Āpattidesanāpaṭiggahaṇesu panettha ayaṃ pāḷi – ‘‘tena, bhikkhave, bhikkhunā sambahule bhikkhū upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā vuḍḍhānaṃ bhikkhūnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassu vacanīyā – ‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno taṃ paṭidesemī’ti. Byattena bhikkhunā paṭibalena te bhikkhū ñāpetabbā –

ඇවැත් දේශනා කිරීමේදී හා පිළිගැනීමේදී මෙහිලා මෙම පාළිය වෙයි - “මහණෙනි, ඒ භික්ෂුව විසින් බොහෝ භික්ෂූන් වෙත ගොස්, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවා, වැඩිමහලු භික්ෂූන්ගේ පා වැඳ, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, ඇඳිලි බැඳ මෙසේ පැවසිය යුතුය - ‘ස්වාමීනි, මම මතු නම් ඇති ඇවතට පැමිණියෙමි, එය දේශනා කරමි’යි. ව්‍යක්ත වූ දක්ෂ වූ භික්ෂුවක විසින් ඒ භික්ෂූන්ට මෙසේ දැන්විය යුතුය -

‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’nti.

‘ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. මතු නම් ඇති මෙම භික්ෂුව තමාගේ ඇවත සිහිපත් කරයි, විවෘත කරයි, ප්‍රකට කරයි, දේශනා කරයි. ඉදින් ආයුෂ්මතුන්ට පැමිණි කල් ඇත්නම්, මම මතු නම් ඇති භික්ෂුවගේ ඇවත පිළිගන්නෙමි.’

Tena vattabbo ‘passasī’ti? ‘Āma, passāmī’ti. ‘Āyatiṃ saṃvareyyāsī’ti.

ඔහු විසින් ‘දකින්නෙහිද?’යි ඇසිය යුතුය. ‘එසේය, දකිමි’යි (පැවසිය යුතුය). ‘මතු සංවර වන්න’යි (පැවසිය යුතුය).

Tena bhikkhunā ekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo – ‘ahaṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno taṃ paṭidesemī’ti. Tena vattabbo ‘passasī’ti, āma passāmīti āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239). Tattha [Pg.224] purimanayeneva āpattiyā nāmaggahaṇaṃ vacanabhedo ca veditabbo.

ඒ භික්ෂුව විසින් එක් භික්ෂුවක වෙත ගොස්, සිවුර ඒකාංශ කොට, උක්කුටිකයෙන් හිඳ, ඇඳිලි බැඳ මෙසේ පැවසිය යුතුය - ‘ඇවැත්නි, මම මතු නම් ඇති ඇවතට පැමිණියෙමි, එය දේශනා කරමි’යි. ඔහු විසින් ‘දකින්නෙහිද?’යි ඇසිය යුතුය. ‘එසේය, දකිමි, මතු සංවර වන්නෙමි’යි පැවසිය යුතුය. එහි ද පෙර ක්‍රමයටම ඇවතේ නම ගැනීම හා වචන භේදය දත යුතුය.

Yathā ca gaṇassa nissajjane evaṃ dvinnaṃ nissajjanepi pāḷi veditabbā. Yadi hi viseso bhaveyya, yatheva ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiṇṇannaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kātabbo. Byattena bhikkhunā paṭibalena te bhikkhū ñāpetabbā’’tiādinā nayena ‘‘tiṇṇannaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātu’’nti vatvā puna ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ kātuṃ, evañca pana, bhikkhave, kātabbo. Therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅga’’ntiādinā (mahāva. 168) nayena visuṃyeva dvinnaṃ pārisuddhiuposatho vutto, evamidhāpi visuṃ pāḷiṃ vadeyya, yasmā pana natthi, tasmā avatvā gatoti, gaṇassa vuttā pāḷiyevettha pāḷi.

ගණයාට නිසග කිරීමේදී මෙන්ම දෙදෙනෙකුට නිසග කිරීමේදී ද පාළිය දත යුතුය. ඉදින් එහි වෙනසක් වූයේ නම්, “මහණෙනි, තිදෙනෙකුට පාරිශුද්ධි උපෝසථය කිරීමට අනුදනිමි... මහණෙනි, දෙදෙනෙකුට පාරිශුද්ධි උපෝසථය කිරීමට අනුදනිමි” යනාදී වශයෙන් පාරිශුද්ධි උපෝසථය සම්බන්ධයෙන් වෙන් වෙන්ව වදාළා සේ, මෙහිදී ද වෙන් වශයෙන් පාළියක් වදාරනු ඇත. එහෙත් එවැනි වෙනසක් නැති බැවින්, ගණයා සඳහා වදාළ පාළියම මෙහිදී ද යොදාගත යුතුය.

Āpattipaṭiggahaṇe pana ayaṃ viseso, yathā gaṇassa nissajjitvā āpattiyā desiyamānāya āpattipaṭiggāhako bhikkhu ñattiṃ ṭhapeti, evaṃ aṭṭhapetvā dvīsu aññatarena yathā ekapuggalo paṭiggaṇhāti, evaṃ āpatti paṭiggahetabbā. Dvinnañhi ñattiṭṭhapanā nāma natthi, yadi siyā dvinnaṃ pārisuddhiuposathaṃ visuṃ na vadeyya.

ඇවැත් පිළිගැනීමේදී මෙබඳු වෙනසක් ඇත: ගණයාට නිසග කොට ඇවැත් දේශනා කරන කල්හි, ඇවැත් පිළිගන්නා භික්ෂුව ඤත්තියක් තබයි. එහෙත් දෙදෙනෙකු සිටින විට ඤත්තියක් නොතබා එක් පුද්ගලයෙකු පිළිගන්නා සේ දෙදෙනාගෙන් එක් අයෙකු විසින් ඇවත පිළිගත යුතුය. දෙදෙනෙකු සඳහා ඤත්ති තැබීමක් නැත; ඉදින් එසේ වූයේ නම්, දෙදෙනෙකුගේ පාරිශුද්ධි උපෝසථය වෙන් කොට නොවදාරනු ඇත.

Nissaṭṭhacīvaradānepi yathā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti eko vadati, evaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ cīvaraṃ āyasmato demā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Ito garukatarāni hi ñattidutiyakammānipi ‘‘apaloketvā kātabbānī’’ti vuttāni atthi, tesaṃ etaṃ anulomaṃ nissaṭṭhacīvaraṃ pana dātabbameva adātuṃ na labbhati, vinayakammamattañhetaṃ. Na taṃ tena saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dinnameva hotīti.

නිසග කළ සිවුර නැවත දීමේදී ද එක් අයෙකු “මේ සිවුර ආයුෂ්මතුන්ට දෙමි”යි පවසන්නා සේම, “අපි මේ සිවුර ආයුෂ්මතුන්ට දෙමු”යි පැවසීම සුදුසුය. මීට වඩා බරපතළ වූ ඤත්තිදුතිය කර්මයන් පවා ‘සලකා බලා (අපලෝකනය කොට) කළ යුතුය’යි වදාළ කර්මයන් ඇත. මෙය ඒවාට අනුලෝම වේ. නිසග කළ සිවුර නැවත දිය යුතුම වේ, නොදී සිටිය නොහැක. මන්ද මෙය විනය කර්මයක් පමණක් වන බැවිනි. එම භික්ෂුව විසින් එය සංඝයාට හෝ ගණයාට හෝ පුද්ගලයෙකුට හෝ සහමුලින්ම පවරා දුන්නා නොවෙයි.

468. Dasāhātikkante atikkantasaññīti dasāhaṃ atikkante cīvare ‘‘atikkantaṃ ida’’nti evaṃsaññī, dasāhe vā atikkante ‘‘atikkanto dasāho’’ti evaṃsaññī. Nissaggiyaṃ pācittiyanti na idha saññā rakkhati. Yopi evaṃsaññī, tassapi taṃ cīvaraṃ nissaggiyaṃ pācittiyāpatti ca. Sanissaggiyavinayakammaṃ vā pācittiyanti ubhopi atthavikappā yujjanti. Esa nayo sabbattha.

468. ‘දස දින ඉක්ම ගිය කල්හි ඉක්ම ගිය බවට සංඥාව ඇති බව’ යනු - දස දින ඉක්මවූ සිවුර ගැන “මෙය (දස දින) ඉක්ම ගොස් ඇතැ”යි මෙසේ සංඥාව ඇති වීමයි. නැතහොත් දස දින ඉක්ම ගිය කල්හි “දස දින ඉක්ම ගියේය”යි මෙසේ සංඥාව ඇති වීමයි. ‘නිසගි පාචිත්තිය’ යනු මෙහිදී සංඥාව විසින් ඇවතින් නොරකින බවයි. යමෙකුට (නොඉක්ම ගියේ යැයි) එවැනි සංඥාවක් තිබුණද, ඔහුට ඒ සිවුර නිසග වන අතර පාචිත්තිය ඇවත ද වේ. නිසගය හා බැඳුණු විනය කර්මය හෝ පාචිත්තිය යන අර්ථ දෙකම මෙහි ගැළපේ. සියලු තිකයන්හි මේ ක්‍රමයම වේ.

Avissajjite [Pg.225] vissajjitasaññīti kassaci adinne apariccatte ‘‘pariccattaṃ mayā’’ti evaṃsaññī.

‘අත් නොහළ දෙයෙහි අත්හළ බවට සංඥාව ඇති බව’ යනු - කිසිවෙකුට නොදුන්, අත් නොහළ සිවුරක් ගැන “මා විසින් මෙය අත්හරින ලදී”යි මෙසේ සංඥාව ඇති වීමයි.

Anaṭṭhe naṭṭhasaññīti attano cīvarena saddhiṃ bahūni aññesaṃ cīvarāni ekato ṭhapitāni corā haranti. Tatresa attano cīvare anaṭṭhe naṭṭhasaññī hoti. Esa nayo avinaṭṭhādīsupi.

‘නොනැසුණු දෙයෙහි නැසුණු බවට සංඥාව ඇති බව’ යනු - තමාගේ සිවුර ද සමඟ තවත් බොහෝ අයගේ සිවුරු එකට තබා තිබියදී සොරුන් ඒවා පැහැරගෙන යති. එහිදී තමාගේ සිවුර නොනැසී තිබියදීත්, එය නැසුණු බවට සංඥාව ඇති වීමයි. විනාශ නොවූ දේ සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Avilutteti ettha pana gabbhaṃ bhinditvā pasayhāvahāravasena avilutteti veditabbaṃ.

‘කොල්ල නොකන ලද’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, කාමරයක් බිඳ බලහත්කාරයෙන් පැහැරගෙන යාමේ ක්‍රමයෙන් කොල්ල නොකන ලද බව දත යුතුය.

Anissajjitvā paribhuñjati āpatti dukkaṭassāti sakiṃ nivatthaṃ vā sakiṃ pārutaṃ vā kāyato amocetvā divasampi vicarati, ekāva āpatti. Mocetvā mocetvā nivāseti vā pārupati vā payoge payoge dukkaṭaṃ. Dunnivatthaṃ vā duppārutaṃ vā saṇṭhapentassa anāpatti. Aññassa taṃ paribhuñjatopi anāpatti, ‘‘anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti (pārā. 570) ādivacanañcettha sādhakaṃ. Anatikkante atikkantasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ paribhogaṃ sandhāya vuttaṃ.

‘නිසග නොකොට පරිභෝජනය කිරීමෙන් දුක්කටාපත්ති වේ’ යනු - එක් වරක් ඇඳ හෝ පෙරවා සිරුරෙන් ඉවත් නොකොට දවස පුරා හැසිරේ නම්, වන්නේ එක් ඇවතකි. ඉවත් කරමින් නැවත නැවත අඳින්නේ හෝ පොරවන්නේ නම් ඒ ඒ වාරයක් පාසා දුක්කටාපත්ති වේ. මැනවින් නොඇඳි හෝ නොපොරවන ලද සිවුරක් නැවත සකසා අඳින්නාට ඇවැත් නැත. වෙනත් අයෙකු එය පරිභෝජනය කිරීමේදී ද ඇවැත් නැත. “අන් අයෙකු විසින් කරන ලද (නිසග වූ) දේ ලබාගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට ඇවැත් නැත” යනාදී වචන මීට සාධක වේ. දින දසය ඉක්මවා නැති කල්හි, ඉක්ම ගියේ යැයි සිතන්නාට සහ සැක ඇති තැනැත්තාට පරිභෝජනය කිරීමේදී දුක්කටාපත්ති වන බව මින් අදහස් වේ.

469. ‘‘Anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti, vikappetī’’ti ettha pana adhiṭṭhānupagaṃ vikappanupagañca veditabbaṃ. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘yāni tāni bhagavatā anuññātāni ‘ticīvara’nti vā ‘vassikasāṭikā’ti vā ‘nisīdana’nti vā ‘paccattharaṇa’nti vā ‘kaṇḍuppaṭicchādī’ti vā mukhapuñchanacoḷakanti vā parikkhāracoḷanti vā sabbāni tāni adhiṭṭhātabbānīti nu kho udāhu vikappetabbānī’’ti, bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ –

469. ‘දස දින ඇතුළත අධිෂ්ඨානය කෙරේ නම් හෝ විකල්පනය කෙරේ නම් ඇවැත් නැත’ යන්නෙහිලා අධිෂ්ඨානයට සුදුසු සහ විකල්පනයට සුදුසු දේ දත යුතුය. එහි මෙම පාළිය වෙයි - එකල්හි භික්ෂූන්ට මෙබඳු සිතක් විය - “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදන්නා ලද යම් ඒ තුන් සිවුර, වැසි සළු, නිසීදනය, ඇතිරිලි, කණ්ඩුපටිච්ඡාදිය, මුහුණ පිසින ලේන්සු, පිරිකර රෙදි යන මේ සියල්ල අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ද? නැතහොත් විකල්පනය කළ යුතු ද?” ඔවුහු මේ කරුණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැල කළහ.

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ; nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāvaābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ; mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358).

“මහණෙනි, තුන් සිවුර අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකල්පනය කිරීමට අනුනොදනිමි; වැසි සළුව වස් කාලයේ සිවු මසක් අධිෂ්ඨාන කිරීමට ද, ඉන් පසු විකල්පනය කිරීමට ද අනුදනිමි; නිසීදනය (අසුන්කඩ) අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකල්පනය කිරීමට අනුනොදනිමි; ඇතිරිල්ල (පච්චත්ථරණය) අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකල්පනය කිරීමට අනුනොදනිමි; කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම් සඳහා වූ රෙදිකඩ) ලෙඩ රෝග පවතින තාක් කල් අධිෂ්ඨාන කිරීමට ද, ඉන් පසු විකල්පනය කිරීමට ද අනුදනිමි; මුඛපුංඡන චෝලය (මුහුණ පිස දමන ලේන්සුව) අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකල්පනය කිරීමට අනුනොදනිමි; පරික්ඛාර චෝලය (පිරිකර රෙදි) අධිෂ්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකල්පනය කිරීමට අනුනොදනිමි.”

‘‘Tattha [Pg.226] ticīvaraṃ’’ adhiṭṭhahantena rajitvā kappabinduṃ datvā pamāṇayuttameva adhiṭṭhātabbaṃ. Tassa pamāṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedena sugatacīvarato ūnakaṃ vaṭṭati, lāmakaparicchedena saṅghāṭiyā uttarāsaṅgassa ca dīghato muṭṭhipañcakaṃ tiriyaṃ muṭṭhittikaṃ pamāṇaṃ vaṭṭati. Antaravāsako dīghato muṭṭhipañcako tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭati. Pārupaṇenapi hi sakkā nābhiṃ paṭicchādetunti. Vuttappamāṇato pana atirekaṃ ūnakañca parikkhāracoḷanti adhiṭṭhātabbaṃ.

එහි ‘තුන් සිවුර’ අධිෂ්ඨාන කරන්නා විසින් පඬු පොවා, කප් බිංදු තබා, නියමිත ප්‍රමාණයෙන් යුක්තව ම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. එහි ප්‍රමාණය උපරිම වශයෙන් සුගත සිවුරට වඩා අඩුවීම සුදුසු ය. අවම වශයෙන් සංඝාටිය සහ උත්තරාසංගය දිගින් පස් වියත් (මුෂ්ඨි පහක්) ද පළලින් තුන් වියත් ද වීම සුදුසු ය. අඳනය (අන්තරවාසකය) දිගින් පස් වියත් ද පළලින් රියන් දෙකක් ද වීම ද සුදුසු ය. මන්ද යත්, රියන් දෙකක පළලකින් වුව ද නාභිය වැසෙන සේ හැඳීමට හැකි බැවිනි. සඳහන් කළ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි හෝ අඩු රෙදි ‘පරික්ඛාර චෝල’ ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය.

Tattha yasmā ‘‘dve cīvarassa adhiṭṭhānā – kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetī’’ti (pari. 322) vuttaṃ, tasmā purāṇasaṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena adhiṭṭhātabbā. Idaṃ kāyena adhiṭṭhānaṃ, taṃ yena kenaci sarīrāvayavena aphusantassa na vaṭṭati. Vācāya adhiṭṭhāne pana vacībhedaṃ katvā vācāya adhiṭṭhātabbā. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhe vā uparipāsāde vā sāmantavihāre vā hoti ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Esa nayo uttarāsaṅge antaravāsake ca. Nāmamattameva hi viseso. Tasmā sabbāni saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ antaravāsakanti evaṃ attano nāmeneva adhiṭṭhātabbāni. Sace adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi saṅghāṭiādīni karoti, niṭṭhite rajane ca kappe ca imaṃ ‘‘paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbāni. Adhiṭṭhitena pana saddhiṃ mahantatarameva dutiyapaṭṭaṃ vā khaṇḍaṃ vā saṃsibbantena puna adhiṭṭhātabbameva. Same vā khuddake vā adhiṭṭhānakiccaṃ natthi.

එහිදී, ‘සිවුරු අධිෂ්ඨාන ක්‍රම දෙකකි - කයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීම හෝ වචනයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීම’ යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, පැරණි සංඝාටිය ‘ඉමං සංඝාටිං පච්චුද්ධරාමි’ (මේ සංඝාටිය අස් කරමි) යනුවෙන් පවසා ප්‍රත්‍යුද්ධරණය කොට, අලුත් සංඝාටිය අතින් අල්ලාගෙන ‘ඉමං සංඝාටිං අධිට්ඨාමි’ (මේ සංඝාටිය අධිෂ්ඨාන කරමි) යනුවෙන් සිතින් මෙනෙහි කරමින් කායිකව අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. මෙය කයෙන් කරන අධිෂ්ඨානයයි. ශරීරයේ යම් අවයවයකින් හෝ ස්පර්ශ නොකරන්නාට එය සිදු නොවේ. වචනයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීමේදී නම් වචන උච්චාරණය කොට අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. එහිදී අධිෂ්ඨානය දෙවෑදෑරුම් වේ: අත පෙවිය හැකි සීමාවේ (හත්පස) තිබේ නම් ‘ඉමං සංඝාටිං අධිට්ඨාමි’ යනුවෙන් වචනයෙන් කිව යුතු ය. ඉදින් කාමරයක හෝ ප්‍රාසාදයක මතු මහලක හෝ අසල වෙහෙරක තිබේ නම්, එය තිබෙන ස්ථානය සිහිකොට ‘ඒතං සංඝාටිං අධිට්ඨාමි’ (ඒ සංඝාටිය අධිෂ්ඨාන කරමි) යනුවෙන් වචනයෙන් කිව යුතු ය. උත්තරාසංගය හා අන්තරවාසකය සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම වේ. නාමයන් පමණක් වෙනස් වේ. එබැවින් සියලු සිවුරු සංඝාටි, උත්තරාසංග, අන්තරවාසක වශයෙන් ඒ ඒ නමින් ම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. ඉදින් අධිෂ්ඨාන කළ රෙදිවලින් සංඝාටි ආදිය සකස් කරන්නේ නම්, පඬු පෙවීම හා කප් බිංදු තැබීම අවසන් වූ පසු ‘ඉමං පච්චුද්ධරාමි’ කියා ප්‍රත්‍යුද්ධරණය කොට නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. අධිෂ්ඨාන කළ සිවුරක් සමඟ ඉතා විශාල රෙදි කැබැල්ලක් හෝ කොටසක් මසා සම්බන්ධ කරන්නේ නම් නැවත අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම ය. සමාන හෝ කුඩා කැබැල්ලක් සම්බන්ධ කිරීමේදී නැවත අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත.

Ticīvaraṃ pana parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti? Mahāpadumatthero kirāha – ‘‘ticīvaraṃ ticīvarameva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace parikkhāracoḷādhiṭṭhānaṃ labheyya udositasikkhāpade parihāro niratthako bhaveyyā’’ti. Evaṃ vutte kira avasesā bhikkhū āhaṃsu – ‘‘parikkhāracoḷampi bhagavatāva adhiṭṭhātabbanti vuttaṃ, tasmā vaṭṭatī’’ti. Mahāpaccariyampi vuttaṃ ‘‘parikkhāracoḷaṃ nāma pāṭekkaṃ nidhānamukhametanti ticīvaraṃ [Pg.227] parikkhāracoḷanti adhiṭṭhahitvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Udositasikkhāpade pana ticīvaraṃ adhiṭṭhahitvā pariharantassa parihāro vutto’’ti. Ubhatovibhaṅgabhāṇako puṇṇavālikavāsī mahātissattheropi kira āha – ‘‘mayaṃ pubbe mahātherānaṃ assumha, araññavāsino bhikkhū rukkhasusirādīsu cīvaraṃ ṭhapetvā padhānaṃ padahanatthāya gacchanti. Sāmantavihāre dhammasavanatthāya gatānañca nesaṃ sūriye uṭṭhite sāmaṇerā vā daharabhikkhū vā pattacīvaraṃ gahetvā gacchanti, tasmā sukhaparibhogatthaṃ ticīvaraṃ parikkhāracoḷanti adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Mahāpaccariyampi vuttaṃ pubbe āraññikā bhikkhū abaddhasīmāyaṃ dupparihāranti ticīvaraṃ parikkhāracoḷameva adhiṭṭhahitvā paribhuñjiṃsū’’ti.

තුන් සිවුර ‘පරික්ඛාර චෝල’ ලෙස අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසු ද නැද්ද? මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ වදාළේ, ‘තුන් සිවුර තුන් සිවුර ලෙස ම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. ඉදින් එය පිරිකර රෙදි ලෙස අධිෂ්ඨාන කිරීමට අවසර ලැබුණහොත්, උදෝසිත ශික්ෂාපදයේ ඇති ආරක්ෂාව නිරර්ථක වනු ඇත’ කියා ය. එසේ කී කල්හි සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා වදාළේ ‘පරික්ඛාර චෝලයක් ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවින් එය සුදුසු ය’ කියා ය. මහාපච්චරියෙහි ද සඳහන් වන්නේ, ‘පරික්ඛාර චෝල යනු වෙන් වූ තැන්පත් කිරීමේ ක්‍රමයක් බැවින්, තුන් සිවුර පිරිකර රෙදි ලෙස අධිෂ්ඨාන කොට පරිභෝජනය කිරීම සුදුසු බවයි. උදෝසිත ශික්ෂාපදයේ පවසන්නේ තුන් සිවුර අධිෂ්ඨාන කොට පරිහරණය කරන්නා පිළිබඳව ය’. උභතෝවිභංගභාණක පූණ්ණවාලිකවාසි මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ද මෙසේ වදාළ සේක: ‘අපි පෙර මහා තෙරුන් වහන්සේලාගෙන් මෙසේ ඇසුවෙමු; ආරණ්‍යවාසි භික්ෂූන් වහන්සේලා ගස් බෙන ආදියේ සිවුරු තබා වීර්යය වැඩීමට වඩිනාහ. අසල වෙහෙරකට බණ ඇසීමට ගිය කල අරුණ නැගුණු විට සාමණේරයන් හෝ දහම් භික්ෂූන් පාත්‍ර සිවුරු ගෙන එති. එබැවින් පහසුවෙන් පරිහරණය කිරීම පිණිස තුන් සිවුර පිරිකර රෙදි ලෙස අධිෂ්ඨාන කිරීම සුදුසු ය’. මහාපච්චරියෙහි ද සඳහන් වන්නේ පෙර ආරණ්‍යක භික්ෂූන් වහන්සේලා අබද්ධ සීමාවලදී සිවුරු ආරක්ෂා කිරීමේ අපහසුව සලකා තුන් සිවුර පිරිකර රෙදි ලෙස ම අධිෂ්ඨාන කොට පරිභෝජනය කළ බවයි.

‘‘Vassikasāṭikā’’ anatirittappamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā. Vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭati. Dve pana na vaṭṭanti. ‘‘Nisīdanaṃ’’ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭanti. ‘‘Paccattharaṇa’’mpi adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana mahantampi vaṭṭati, ekampi vaṭṭati, bahūnipi vaṭṭanti. Nīlampi pītakampi sadasampi pupphadasampīti sabbappakāraṃ vaṭṭati. Sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hoti. ‘‘Kaṇḍuppaṭicchādi’’ yāva ābādho atthi, tāva pamāṇikā adhiṭṭhātabbā. Ābādhe vūpasante paccuddharitvā vikappetabbā, ekāva vaṭṭati. ‘‘Mukhapuñchanacoḷaṃ’’ adhiṭṭhātabbameva, yāva ekaṃ dhoviyati, tāva aññaṃ paribhogatthāya icchitabbanti dve vaṭṭanti. Apare pana therā ‘‘nidhānamukhametaṃ bahūnipi vaṭṭantī’’ti vadanti. Parikkhāracoḷe gaṇanā natthi, yattakaṃ icchati tattakaṃ adhiṭṭhātabbameva. Thavikāpi parissāvanampi vikappanupagaṃ pacchimacīvarappamāṇaṃ ‘‘parikkhāracoḷaka’’nti adhiṭṭhātabbameva. Bahūni ekato katvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’ti adhiṭṭhātumpi vaṭṭatiyeva. Bhesajjanavakammamātāpituādīnaṃ atthāya ṭhapentenapi adhiṭṭhātabbameva. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘anāpattī’’ti vuttaṃ. Mañcabhisi pīṭhakabhisi bimbohanaṃ pāvāro kojavoti etesu pana senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe ca adhiṭṭhānakiccaṃ natthiyeva.

‘වැසි සළුව’ නියමිත ප්‍රමාණයට වඩා වැඩි නොවන පරිදි, එම නමින් ම ඉහත කී ක්‍රමයට වස් කාලයේ මාස හතරක් අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. ඉන් පසු ප්‍රත්‍යුද්ධරණය කොට විකල්පනය කළ යුතු ය. වර්ණය වෙනස් වන තරමට පමණක් පඬු පෙවූ සළුව ද සුදුසු ය. දෙකක් තබා ගැනීම සුදුසු නැත. ‘නිසීදනය’ (අසුන්කඩ) ද කලින් කී ලෙස ම අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. එය නියමිත ප්‍රමාණයෙන් යුක්තව එකක් පමණක් තිබීම සුදුසු ය; දෙකක් සුදුසු නැත. ‘ඇතිරිලි’ (පච්චත්ථරණ) ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. එය විශාල වුව ද, එකක් වුව ද, බොහෝ වුව ද සුදුසු ය. නිල්, කහ, වාටි සහිත හෝ මල්කම් සහිත ආදී ඕනෑම වර්ගයක ඇතිරිල්ලක් සුදුසු ය. එක් වරක් අධිෂ්ඨාන කළ පසු එය අධිෂ්ඨාන කළා ම වේ. ‘කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය’ (කැසීම් රෙද්ද) ලෙඩ පවතින තාක් කල් ප්‍රමාණයට අනුව අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. රෝගය සුව වූ පසු ප්‍රත්‍යුද්ධරණය කොට විකල්පනය කළ යුතු ය. එය එකක් පමණක් සුදුසු ය. ‘මුහුණ පිස දමන ලේන්සුව’ ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ය. එකක් සෝදන විට පරිහරණය කිරීමට තවත් එකක් අවශ්‍ය බැවින් දෙකක් තිබීම සුදුසු ය. අනෙක් තෙරවරු පවසන්නේ මෙය තැන්පත් කිරීමේ ක්‍රමයක් බැවින් බොහෝ ගණනක් වුව ද සුදුසු බවයි. පිරිකර රෙදිවල (පරික්ඛාර චෝල) සීමාවක් නැත, කැමති ප්‍රමාණයක් අධිෂ්ඨාන කළ හැකි ය. බෑග් සහ පෙරහන්කඩ ද විකල්පනයට සුදුසු අවම සිවුරු ප්‍රමාණයෙන් යුක්ත නම් ‘පරික්ඛාර චෝල’ ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම ය. රෙදි රාශියක් එක්කොට ‘මේ රෙදි පිරිකර රෙදි ලෙස අධිෂ්ඨාන කරමි’ යනුවෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීම ද සුදුසු ය. බෙහෙත් සඳහා, නවකම් සඳහා හෝ මවුපියන් ආදීන් වෙනුවෙන් තබා ගන්නා රෙදි ද අධිෂ්ඨාන කළ යුතු ම ය. එහෙත් මහාපච්චරියෙහි එය ‘ඇවැත් නැත’ යනුවෙන් වදාරා ඇත. ඇඳ ඇතිරිලි, කොට්ට, උතුරු සළු, පලස් සහ සේනාසන පරිභෝජනය සඳහා දෙන ලද ඇතිරිලි සම්බන්ධයෙන් අධිෂ්ඨාන කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත.

Adhiṭṭhitacīvaraṃ pana paribhuñjato kathaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti? Aññassa dānena, acchinditvā gahaṇena, vissāsaggāhena, hīnāyāvattanena, sikkhāpaccakkhānena[Pg.228], kālaṃkiriyāya, liṅgaparivattanena, paccuddharaṇena, chiddabhāvenāti imehi navahi kāraṇehi vijahati. Tattha purimehi aṭṭhahi sabbacīvarāni adhiṭṭhānaṃ vijahanti, chiddabhāvena pana ticīvarasseva sabbaaṭṭhakathāsu adhiṭṭhānavijahanaṃ vuttaṃ, tañca nakhapiṭṭhippamāṇena chiddena. Tattha nakhapiṭṭhippamāṇaṃ kaniṭṭhaṅgulinakhavasena veditabbaṃ, chiddañca vinibbiddhachiddameva. Chiddassa hi abbhantare ekatantu cepi acchinno hoti, rakkhati. Tattha saṅghāṭiyā ca uttarāsaṅgassa ca dīghantato vidatthippamāṇassa tiriyantato aṭṭhaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, parato na bhindati. Antaravāsakassa pana dīghantato vidatthippamāṇasseva tiriyantato caturaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, parato na bhindati. Tasmā jāte chidde taṃ cīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne tiṭṭhati, sūcikammaṃ katvā puna adhiṭṭhātabbaṃ. Mahāsumatthero panāha – ‘‘pamāṇacīvarassa yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, mahantassa pana pamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindati, antojātaṃ bhindatī’’ti. Karavīkatissatthero āha – ‘‘khuddakaṃ mahantaṃ na pamāṇaṃ, dve cīvarāni pārupantassa vāmahatthe saṅgharitvā ṭhapitaṭṭhāne chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindati, orabhāge bhindati. Antaravāsakassapi ovaṭṭikaṃ karontena saṅgharitaṭṭhāne chiddaṃ na bhindati, tato oraṃ bhindatī’’ti. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ticīvare mahāsumattheravādaṃ pamāṇaṃ katvā uttarimpi idaṃ vuttaṃ ‘‘pacchimappamāṇaṃ adhiṭṭhānaṃ rakkhatī’’ti. Parikkhāracoḷe dīghaso aṭṭhaṅgule sugataṅgulena tiriyaṃ caturaṅgule yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati. Mahante coḷe tato parena chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahati. Esa nayo sabbesu adhiṭṭhātabbakesu cīvaresū’’ti.

අධිට්ඨානය කරන ලද සිවුරක් පරිහරණය කරන්නෙකුට එම අධිට්ඨානය ඉවත් වන්නේ කෙසේද? වෙනත් අයෙකුට දීමෙන් ද, උදුරා ගැනීමෙන් ද, විශ්වාසය මත (ප්‍රියභාවය නිසා) ගැනීමෙන් ද, ගිහි බවට පත්වීමෙන් ද, ශික්ෂාව අත්හැරීමෙන් ද, මරණයට පත්වීමෙන් ද, ස්ත්‍රී/පුරුෂ ලිංගය වෙනස් වීමෙන් ද, පච්චුද්ධරණය කිරීමෙන් (අධිට්ඨානය අත්හැරීමෙන්) ද සහ සිදුරු වීමෙන් ද යන මේ කරුණු නවය නිසා අධිට්ඨානය නැති වේ. එහිදී මුල් කරුණු අට නිසා සියලු සිවුරුවල අධිට්ඨානය නැති වන අතර, සිදුරු වීම නිසා අධිට්ඨානය නැති වීම සිදු වන්නේ තුන් සිවුරේ පමණක් බව සියලු අට්ඨකථාවල දක්වා ඇත. එම සිදුර නියපොත්තක පිට ප්‍රමාණයට තිබිය යුතුය. එහිදී නියපොත්තක ප්‍රමාණය යනු සුළඟිල්ලේ නියපොත්තෙහි ප්‍රමාණය ලෙස දත යුතුය. එම සිදුර ද විනිවිද පෙනෙන සිදුරක්ම විය යුතුය. සිදුර ඇතුළත එක් නූල් පොටක් හෝ නොසිඳී පවතී නම්, එය අධිට්ඨානය ආරක්ෂා කරයි (අධිට්ඨානය බිඳෙන්නේ නැත). එහිදී සඟල සිවුරේ සහ තනිපොට සිවුරේ දිග පැත්තේ කෙළවරේ සිට වියතක ප්‍රමාණයෙන් ඇතුළත ද, පළල පැත්තේ කෙළවරේ සිට අටඟුලක ප්‍රමාණයෙන් ඇතුළත ද සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය බිඳෙයි. ඉන් පිටත සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය නොබිඳෙයි. අඳනයෙහි නම්, දිග පැත්තේ කෙළවරේ සිට වියතක ප්‍රමාණයෙන් ඇතුළත ද, පළල පැත්තේ කෙළවරේ සිට සතරඟුලක ප්‍රමාණයෙන් ඇතුළත ද සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය බිඳෙයි; ඉන් පිටත සිදුරක් ඇති වුවහොත් නොබිඳෙයි. එබැවින් සිදුරක් ඇති වූ විට එම සිවුර අතිරේක සිවුරක් බවට පත්වන අතර, එය මසා නැවත අධිට්ඨානය කළ යුතුය. මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පවසති: 'ප්‍රමාණවත් සිවුරක (සුගත ප්‍රමාණයේ සිවුරක) ඕනෑම තැනක සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය බිඳෙයි; විශාල සිවුරක නම් සුගත ප්‍රමාණයෙන් පිටත ඇති සිදුරක් නිසා අධිට්ඨානය නොබිඳෙන අතර, ප්‍රමාණය ඇතුළත ඇති වූ සිදුරක් නිසා අධිට්ඨානය බිඳෙයි'. කරවීකතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ පවසති: 'සිවුර කුඩා ද විශාල ද යන්න ප්‍රමාණයක් නොවේ; සිවුරු දෙකක් පොරවන විට වම් අත පැත්තේ නමා තබා ඇති ස්ථානයක ඇති වන සිදුරක් නිසා අධිට්ඨානය නොබිඳෙන අතර, ඉන් මෙපිට කොටසෙහි ඇති සිදුරකින් අධිට්ඨානය බිඳෙයි. අඳනයෙහි ද ඉණ වටා නමා තැබූ කොටසෙහි ඇති සිදුරකින් අධිට්ඨානය නොබිඳෙන අතර, ඉන් මෙපිට කොටසෙහි සිදුරකින් අධිට්ඨානය බිඳෙයි'. අන්ධක අට්ඨකථාවෙහි තුන් සිවුර සම්බන්ධයෙන් මහාසුම තෙරුන්ගේ වාදය ප්‍රමාණ කොට ගෙන මෙසේ ද පවසා ඇත: 'අවම ප්‍රමාණය අධිට්ඨානය ආරක්ෂා කරයි'. පිරිකර රෙදිවල (පරික්ඛාරචෝළ) දිගින් සුගත අඟුලෙන් අටඟුලක් ද පළලින් සතරඟුලක් ද වන සීමාව ඇතුළත ඕනෑම තැනක සිදුරක් වුවහොත් අධිට්ඨානය නැති වේ. විශාල රෙදි කැබැල්ලක නම් එම සීමාවෙන් පිටත සිදුරකින් අධිට්ඨානය නැති නොවේ. අධිට්ඨානය කළ යුතු සියලු සිවුරු සම්බන්ධයෙන් ක්‍රමය මෙයම වේ."

Tattha yasmā sabbesampi adhiṭṭhātabbakacīvarānaṃ vikappanupagapacchimappamāṇato aññaṃ pacchimappamāṇaṃ nāma natthi, yañhi nisīdana-kaṇḍuppaṭicchādi-vassikasāṭikānaṃ pamāṇaṃ vuttaṃ, taṃ ukkaṭṭhaṃ, tato uttari paṭisiddhattā na pacchimaṃ tato heṭṭhā appaṭisiddhattā. Ticīvarassāpi sugatacīvarappamāṇato ūnakattaṃ ukkaṭṭhappamāṇameva. Pacchimaṃ pana visuṃ sutte vuttaṃ natthi. Mukhapuñchanapaccattharaṇaparikkhāracoḷānaṃ ukkaṭṭhaparicchedo natthiyeva. Vikappanupagapacchimena pana pacchimaparicchedo vutto. Tasmā yaṃ tāva andhakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.229] ‘‘pacchimappamāṇaṃ adhiṭṭhānaṃ rakkhatī’’ti vatvā tattha parikkhāracoḷasseva sugataṅgulena aṭṭhaṅgulacaturaṅgulapacchimappamāṇaṃ dassetvā itaresaṃ ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādipabhedaṃ pacchimappamāṇaṃ sandhāya ‘‘esa nayo sabbesu adhiṭṭhātabbakesucīvaresū’’ti vuttaṃ, taṃ na sameti.

එහිදී, අධිට්ඨානය කළ යුතු සියලුම සිවුරුවල විකප්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණයට වඩා වෙනත් 'අවම ප්‍රමාණයක්' නැති බැවින්, නිසීදනය, කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය සහ වස්සිකසාටිකාව සඳහා යම් ප්‍රමාණයක් දක්වා ඇත්නම්, එය උපරිම ප්‍රමාණය (උක්කට්ඨ පමාණ) වේ. මන්දයත් ඊට වඩා වැඩි වීම තහනම් කර ඇති බැවිනි. එය අවම ප්‍රමාණය නොවේ; ඊට වඩා අඩු වීම තහනම් කර නොමැති බැවිනි. තුන් සිවුර ද සුගත සිවුරු ප්‍රමාණයට වඩා අඩු වීම උපරිම ප්‍රමාණයට අදාළ කරුණක්ම වේ. නමුත් වෙන් වශයෙන් සූත්‍රවල දක්වා ඇති අවම ප්‍රමාණයක් නැත. මුඛපුංඡන, පච්චත්ථරණ සහ පරික්ඛාරචෝළ සඳහා උපරිම සීමාවක් නැත. විකප්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණයෙන්ම එහි අවම සීමාව දක්වා ඇත. එබැවින් අන්ධක අට්ඨකථාවෙහි 'අවම ප්‍රමාණය අධිට්ඨානය ආරක්ෂා කරයි' යනුවෙන් පවසා, එහි පරික්ඛාරචෝළ සඳහා පමණක් සුගත අඟුලෙන් අටඟුල් සහ සතරඟුල් වන අවම ප්‍රමාණය පෙන්වා දී, සෙසු තුන් සිවුරු ආදිය සඳහා මුට්ඨිපංචක (මිටි පහක ප්‍රමාණය) ආදී ප්‍රභේද සහිත අවම ප්‍රමාණය අදහස් කරමින් 'සියලු අධිට්ඨානය කළ යුතු සිවුරුවල ක්‍රමය මෙයයි' යනුවෙන් යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය (පාළි ධර්මය හා) නොගැළපේ."

Karavīkatissattheravādepi dīghantatoyeva chiddaṃ dassitaṃ, tiriyantato na dassitaṃ, tasmā so aparicchinno. Mahāsumattheravāde ‘‘pamāṇacīvarassa yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, mahantassa pana pamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindatī’’ti vuttaṃ. Idaṃ pana na vuttaṃ – ‘‘idaṃ nāma pamāṇacīvaraṃ ito uttari mahantaṃ cīvara’’nti. Apicettha ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādibhedaṃ pacchimappamāṇanti adhippetaṃ. Tattha yadi pacchimappamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindeyya, ukkaṭṭhapattassāpi majjhimapattassa vā omakappamāṇato bahi chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na bhindeyya, na ca na bhindati. Tasmā ayampi vādo aparicchinno.

කරවීකතිස්ස තෙරුන්ගේ වාදයේදී ද සිදුර දක්වන ලද්දේ දිග පැත්තේ කෙළවරින් පමණි; පළල පැත්තේ කෙළවරින් දක්වා නැත. එබැවින් එය අසම්පූර්ණ (නිශ්චිතව දක්වා නැති) වාදයකි. මහාසුම තෙරුන්ගේ වාදයේදී 'ප්‍රමාණවත් සිවුරක ඕනෑම තැනක සිදුරක් ඇති වුවහොත් අධිට්ඨානය බිඳෙයි; විශාල සිවුරක නම් ප්‍රමාණයෙන් පිටත සිදුරකින් අධිට්ඨානය නොබිඳෙයි' යනුවෙන් දක්වා ඇත. නමුත් 'මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ඇති සිවුර ප්‍රමාණවත් සිවුරකි, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇති සිවුර විශාල සිවුරකි' යනුවෙන් එහි දක්වා නැත. තවද මෙහි තුන් සිවුරු ආදියේ මුට්ඨිපංචක ආදී ප්‍රභේදයන් අවම ප්‍රමාණය ලෙස අදහස් කර ඇති බව පෙනේ. එහිදී යම් හෙයකින් අවම ප්‍රමාණයෙන් පිටත සිදුරක් ඇති වීමෙන් අධිට්ඨානය නොබිඳෙන්නේ නම්, මහා පාත්‍රයක හෝ මධ්‍යම පාත්‍රයක වුවද අවම ප්‍රමාණයට වඩා පිටත ඇති සිදුරකින් අධිට්ඨානය නොබිඳිය යුතුය. නමුත් එසේ නොබිඳී පවතින්නේ නැත (අධිට්ඨානය බිඳෙයි). එබැවින් මේ වාදය ද අසම්පූර්ණ වේ."

Yo panāyaṃ sabbapaṭhamo aṭṭhakathāvādo, ayamevettha pamāṇaṃ. Kasmā? Paricchedasabbhāvato. Ticīvarassa hi pacchimappamāṇañca chiddappamāṇañca chidduppattidesappamāṇañca sabbaaṭṭhakathāsuyeva paricchinditvā vuttaṃ, tasmā sveva vādo pamāṇaṃ. Addhā hi so bhagavato adhippāyaṃ anugantvā vutto. Itaresu pana neva paricchedo atthi, na pubbāparaṃ sametīti.

යම් මේ අති පැරණි අට්ඨකථා වාදයක් ඇත්ද, එයම මෙහිදී ප්‍රමාණය (නිවැරදි) වේ. ඒ මන්ද? නිශ්චිත සීමාවන් එහි පවතින බැවිනි. තුන් සිවුරේ අවම ප්‍රමාණය ද, සිදුරේ ප්‍රමාණය ද, සිදුර ඇති වන ස්ථානයේ ප්‍රමාණය ද යන මේ සියල්ලම සියලුම අට්ඨකථාවල නිශ්චිතව දක්වා ඇත. එබැවින් එම වාදයම පිළිගත යුතුය. ඒකාන්තයෙන්ම එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහසට අනුකූලව පවසන ලද්දකි. සෙසු වාදයන්හි නිශ්චිත සීමාවක් නැති අතර, පූර්වාපර ගැලපීමක් ද නැතැයි මෙසේ දත යුතුය."

Yo pana dubbalaṭṭhāne paṭhamaṃ aggaḷaṃ datvā pacchā dubbalaṭṭhānaṃ chinditvā apaneti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Maṇḍalaparivattanepi eseva nayo. Dupaṭṭassa ekasmiṃ paṭale chidde vā jāte gaḷite vā adhiṭṭhānaṃ na bhijjati, khuddakaṃ cīvaraṃ mahantaṃ karoti, mahantaṃ vā khuddakaṃ karoti, adhiṭṭhānaṃ na bhijjati. Ubho koṭiyo majjhe karonto sace paṭhamaṃ chinditvā pacchā ghaṭeti, adhiṭṭhānaṃ bhijjati. Atha ghaṭetvā chindati, na bhijjati, rajakehi dhovāpetvā setaṃ kārāpentassāpi adhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhānamevāti. Ayaṃ tāva ‘‘antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī’’ti ettha adhiṭṭhāne vinicchayo.

යමෙක් සිවුරක දුර්වල ස්ථානයකට පළමුව අණ්ඩයක් (පැල්ලමක්) දමා, පසුව එම දුර්වල කොටස කපා ඉවත් කරයි ද, ඔහුගේ අධිට්ඨානය බිඳෙන්නේ නැත. මණ්ඩල (පැති) මාරු කිරීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. දෙපොට සිවුරක එක් ස්ථරයක සිදුරක් ඇති වුවද හෝ ගෙවී ගියද අධිට්ඨානය නොබිඳෙයි. කුඩා සිවුරක් විශාල කළ ද, විශාල සිවුරක් කුඩා කළ ද අධිට්ඨානය නොබිඳෙයි. දෙකෙළවර මැදට එන සේ සකසන විට, යම් හෙයකින් පළමුව කපා පසුව මසන්නේ නම් අධිට්ඨානය බිඳෙයි. නමුත් පළමුව මසා පසුව කපන්නේ නම් අධිට්ඨානය නොබිඳෙයි. රජකයන් ලවා සෝදවා (බ්ලීච් කර) සුදු කරවන්නෙකුගේ ද අධිට්ඨානය එලෙසම පවතියි. 'දස දිනක් ඇතුළත අධිට්ඨානය කරයි හෝ විකප්පනය කරයි' යන මෙහි අධිට්ඨානය පිළිබඳ විනිශ්චය මෙතෙකින් නිම වේ."

Vikappane [Pg.230] pana dve vikappanā – sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hotīti? Cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā ‘‘tuyhaṃ vikappemī’’ti vattabbaṃ, ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ pana vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ, mayhaṃ santakāni paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

විකප්පනය කිරීමෙහි (සිවුරක් තවත් අයෙකුට පවරා තැබීමේදී) ආකාර දෙකකි: සම්මුඛා විකප්පනය සහ පරම්මුඛා විකප්පනය යනුවෙනි. සම්මුඛා විකප්පනය සිදුවන්නේ කෙසේද? සිවුරුවල එක් බව හෝ බොහෝ බව මෙන්ම, ඒවා තමා අසල ඇති බව හෝ නැති බව දැන, 'මේ සිවුර' හෝ 'මේ සිවුරු' හෝ 'ඔය සිවුර' හෝ 'ඔය සිවුරු' යනුවෙන් පවසා, 'ඔබට විකප්පනය කරමි' යි පැවසිය යුතුය. මෙය එක් සම්මුඛා විකප්පන ක්‍රමයකි. මෙපමණකින් එම සිවුර තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු වුවද, එය පරිභෝජනය කිරීමට, අත්හැරීමට හෝ අධිට්ඨාන කිරීමට නොහේ. එහෙත් 'මා සතු දෙය (පරිභෝජනය කරනු මැනව)' යනාදී වශයෙන් පැවසූ විට එය 'පච්චුද්ධාර' (නැවත පැවරීම) නම් වේ. එතැන් සිට පරිභෝජනය ආදිය ද සුදුසු වේ.

Aparopi nayo – tatheva cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’ti vā ‘tissāya bhikkhuniyā, sikkhamānāya, tissassa sāmaṇerassa, tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - එලෙසම සිවුරුවල එක් හෝ බොහෝ බවත්, අසල ඇති හෝ නැති බවත් දැන, එම භික්ෂුව ඉදිරියේදීම, පස් වැදෑරුම් සබ්‍රහ්මචාරීන්ගෙන් තමා කැමති ඕනෑම අයෙකුගේ නම ගෙන, 'තිස්ස භික්ෂුවට විකප්පනය කරමි' හෝ 'තිස්ස මෙහෙණියට, සික්ඛමානාවට, තිස්ස සාමණේරයන්ට, තිස්ස සාමණේරියට විකප්පනය කරමි' යි පැවසිය යුතුය. මෙය ද තවත් සම්මුඛා විකප්පනයකි. මෙපමණකින් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු වුවද, පරිභෝජනය ආදී කිසිවක් සුදුසු නොවේ. එම භික්ෂුව විසින් 'තිස්ස භික්ෂුව සතු දෙය...පෙ... පරිභෝජනය කරනු හෝ අත්හරිනු හෝ රුචි පරිදි කරනු' යි පැවසූ විට පච්චුද්ධාරය සිදුවේ. එතැන් සිට පරිභෝජනය ආදිය ද සුදුසු වේ.

Kathaṃ parammukhāvikappanā hotīti? Cīvarānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo – ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti? Tato itarena purimanayeneva ‘‘tisso bhikkhūti vā…pe… tissā sāmaṇerī’’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammīti vā…pe… tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

පරම්මුඛා විකප්පනය සිදුවන්නේ කෙසේද? සිවුරුවල එලෙසම තනි හෝ බොහෝ බවත්, අසල ඇති හෝ නැති බවත් දැන, 'මේ සිවුර' යනාදී වශයෙන් පවසා 'ඔබට විකප්පනය කරනු පිණිස දෙමි' යි පැවසිය යුතුය. එවිට (පිළිගන්නා භික්ෂුව විසින්) 'ඔබේ මිත්‍රයා හෝ හිතවතා කවුද?' යි ඇසිය යුතුය. ඉන්පසු අනෙක් තැනැත්තා විසින් පෙර කී ක්‍රමයටම 'තිස්ස භික්ෂුව' යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය. නැවත එම භික්ෂුව විසින් 'මම තිස්ස භික්ෂුවට දෙමි' යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුය. මෙය පරම්මුඛා විකප්පනයයි. මෙපමණකින් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු වුවත්, පරිභෝජනය ආදී කිසිවක් සුදුසු නොවේ. එම භික්ෂුව විසින් දෙවන සම්මුඛා විකප්පනයෙහි වදාළ පරිදිම 'අසවලාගේ අයත් දෙය පරිභෝජනය කරනු හෝ අත්හරිනු හෝ රුචි පරිදි කරනු' යි පැවසූ විට පච්චුද්ධාරය සිදුවේ. එතැන් සිට පරිභෝජනය ආදිය ද සුදුසු වේ.

Dvinnaṃ [Pg.231] vikappanānaṃ kiṃ nānākaraṇaṃ? Sammukhāvikappanāyaṃ sayaṃ vikappetvā parena paccuddharāpeti. Parammukhāvikappanāya pareneva vikappāpetvā pareneva paccuddharāpeti, idamettha nānākaraṇaṃ. Sace pana yassa vikappeti, so paññattikovido na hoti, na jānāti paccuddharituṃ, taṃ cīvaraṃ gahetvā aññassa byattassa santikaṃ gantvā puna vikappetvā paccuddharāpetabbaṃ. Vikappitavikappanā nāmesā vaṭṭati. Ayaṃ ‘‘vikappetī’’ti imasmiṃ pade vinicchayo.

විකප්පන ක්‍රම දෙකෙහි වෙනස කුමක්ද? සම්මුඛා විකප්පනයේදී තමාම විකප්පනය කොට අනෙකෙකු ලවා පච්චුද්ධාර කරවයි. පරම්මුඛා විකප්පනයේදී අනෙකෙකු ලවාම විකප්පනය කරවා, අනෙකෙකු ලවාම පච්චුද්ධාර කරවයි. මෙය මෙහි ඇති වෙනසයි. ඉදින් යමෙකුට විකප්පනය කරයිද, ඔහු විනය පැනවීම් පිළිබඳ දක්ෂයෙකු නොවේ නම්, පච්චුද්ධාර කිරීමට නොදනී නම්, එම සිවුර ගෙන වෙනත් දක්ෂ භික්ෂුවක් වෙත ගොස් නැවත විකප්පනය කොට පච්චුද්ධාර කරවා ගත යුතුය. මෙය 'විකප්පිත විකප්පනය' නම් වන අතර එය සුදුසු වේ. මෙය 'විකප්පේති' යන පදයෙහි විනිශ්චයයි.

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’ntiādivacanato ca idaṃ ‘‘vikappetī’’ti avisesena vuttavacanaṃ viruddhaṃ viya dissati, na ca viruddhaṃ tathāgatā bhāsanti. Tasmā evamassa attho veditabbo, ticīvaraṃ ticīvarasaṅkhepeneva pariharato adhiṭṭhātumeva anujānāmi, na vikappetuṃ. Vassikasāṭikaṃ pana cātumāsato paraṃ vikappetumeva na adhiṭṭhātuṃ. Evañca sati yo ticīvare ekena cīvarena vippavasitukāmo hoti, tassa ticīvarādhiṭṭhānaṃ paccuddharitvā vippavāsasukhatthaṃ vikappanāya okāso dinno hoti. Dasāhātikkame ca anāpattīti etenupāyena sabbattha vikappanāya appaṭisiddhabhāvo veditabbo.

'මහණෙනි, තුන් සිවුර අධිට්ඨාන කිරීමට අනුදනිමි, විකප්පනය කිරීමට නොවෙයි' යනාදී වචන නිසා, 'විකප්පේති' යන්න විශේෂයකින් තොරව පැවසීම පරස්පරයක් මෙන් පෙනේ. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේලා පරස්පර දේ වදාරන්නේ නැත. එබැවින් මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: තුන් සිවුර, තුන් සිවුරක් ලෙසම පරිහරණය කරන්නාට අධිට්ඨාන කිරීමටම මිස විකප්පනය කිරීමට අනු නොදනිමි. වැසි සළුව වනාහි වස් මාස හතරෙන් පසු විකප්පනය කිරීමටම මිස අධිට්ඨාන කිරීමට අනු නොදනිමි. මෙසේ ඇති කල්හි, යම් භික්ෂුවක් තුන් සිවුරෙන් එක් සිවුරක් රහිතව වෙන්ව වාසය කිරීමට කැමති වේද, ඔහුට තුන් සිවුරු අධිට්ඨානය ඉවත් කොට (පච්චුද්ධාර කොට) වෙන්ව වාසය කිරීමේ පහසුව පිණිස විකප්පනයට අවකාශය දෙන ලදී. දස දින ඉක්මවීමේදී ඇවැත් නොවීම ද යන මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තන්හි විකප්පනය තහනම් නොවන බව දත යුතුය.

Vissajjetīti aññassa deti. Kathaṃ pana dinnaṃ hoti, kathaṃ gahitaṃ? ‘‘Imaṃ tuyhaṃ demi dadāmi dajjāmi oṇojemi pariccajāmi nissajjāmi vissajjāmīti vā ‘‘itthannāmassa demi…pe… nissajjāmī’’ti vā vadati, sammukhāpi parammukhāpi dinnaṃyeva hoti. ‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sudinnaṃ suggahitañca. ‘‘Tava santakaṃ karohi, tava santakaṃ hotu, tava santakaṃ karissasī’’ti vutte ‘‘mama santakaṃ karomi, mama santakaṃ hotu, mama santakaṃ karissāmī’’ti vadati, duddinnaṃ duggahitañca. Neva dātā dātuṃ jānāti, na itaro gahetuṃ. Sace pana ‘‘tava santakaṃ karohī’’ti vutte ‘‘sādhu, bhante, mayhaṃ gaṇhāmī’’ti gaṇhāti, suggahitaṃ. Sace pana ‘‘eko gaṇhāhī’’ti vadati, itaro ‘‘na gaṇhāmī’’ti puna so ‘‘dinnaṃ mayā tuyhaṃ, gaṇhāhī’’ti vadati, itaropi ‘‘na mayhaṃ iminā attho’’ti vadati. Tato purimopi ‘‘mayā dinna’’nti dasāhaṃ atikkāmeti, pacchimopi ‘‘mayā paṭikkhitta’’nti. Kassa āpattīti? Na kassaci āpatti. Yassa pana ruccati, tena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbaṃ.

'විස්සජ්ජේති' යනු අනෙකෙකුට දීමයි. එය දෙනු ලබන්නේ කෙසේද? ගනු ලබන්නේ කෙසේද? 'මෙය ඔබට දෙමි, පවරමි, කැප කරමි, අත්හරිමි, විස්සජ්ජනය කරමි' යනාදී වශයෙන් හෝ 'අසවලාට දෙමි...පෙ... අත්හරිමි' යනුවෙන් පවසයි නම්, එය සම්මුඛව හෝ පරම්මුඛව දෙන ලද්දක්ම වේ. 'ඔබ ගන්න' යි කී කල, 'මම ගනිමි' යි පවසයි නම් එය මැනවින් දෙන ලද සහ මැනවින් ගන්නා ලද්දකි. එහෙත් 'ඔබේ දෙයක් කරගන්න, ඔබේ වේවා, ඔබේ දෙයක් කරගන්නෙහිද' යි කී කල, 'මාගේ දෙයක් කරගනිමි, මාගේ වේවා, මාගේ දෙයක් කරගන්නෙමි' යි පවසයි නම්, එය නිසි පරිදි දෙන ලද හෝ ගන්නා ලද දෙයක් නොවේ. දායකයා දීමට නොදනී, අනෙකා ගැනීමට නොදනී. ඉදින් 'ඔබේ දෙයක් කරගන්න' යි කී කල, 'ස්වාමීනි, මැනවි, මම ගනිමි' යි ගනී නම් එය මැනවින් ගන්නා ලද්දකි. එහෙත් එක් අයෙක් 'ගන්න' යි කියද්දී, අනෙකා 'නොගනිමි' යි පවසයි නම්, නැවත ඔහු 'මා විසින් ඔබට දෙන ලදී, ගන්න' යි පවසද්දී අනෙකා ද 'මට මෙයින් වැඩක් නැත' යි පවසයි. ඉන්පසු පළමු වැන්නා 'මා විසින් දෙන ලදී' යි සිතා දස දින ඉක්මවයි, පසු වැන්නා ද 'මා විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී' යි සිතා දස දින ඉක්මවයි. කාහට ඇවැත් වේද? කිසිවෙකුට ඇවැත් නොවේ. රුචි කරන කෙනෙකු එය අධිට්ඨාන කොට පරිභෝජනය කළ යුතුය.

Yo [Pg.232] pana adhiṭṭhāne vematiko, tena kiṃ kātabbaṃ? Vematikabhāvaṃ ārocetvā sace anadhiṭṭhitaṃ bhavissati, evaṃ me kappiyaṃ hotīti vatvā vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Na hi evaṃ jānāpetvā vinayakammaṃ karontassa musāvādo hoti. Keci pana ‘‘ekena bhikkhunā vissāsaṃ gahetvā puna dinnaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na yujjati. Na hi tassetaṃ vinayakammaṃ, nāpi taṃ ettakena aññaṃ vatthuṃ hoti.

යමෙකු අධිට්ඨානය පිළිබඳව සැක සහිත වේ නම්, ඔහු කුමක් කළ යුතුද? සැක සහිත බව පවසා, 'ඉදින් අධිට්ඨාන නොකරන ලද්දක් වේ නම්, මෙසේ මට එය කැප වේවා' යි පවසා, කලින් කී ක්‍රමයටම නිස්සජ්ජනය කළ යුතුය. මෙසේ දන්වා විනය කර්ම කරන්නාට මුසාවාදයක් නොවේ. ඇතැම්හු 'එක් භික්ෂුවකගෙන් විශ්වාසයට ගෙන නැවත දීම සුදුසුය' යි පවසති. එය නොගැලපේ. මන්දයත්, ඔහුට එය විනය කර්මයක් නොවන බැවිනි. එමෙන්ම එපමණකින් එය වෙනත් වස්තුවක් (ඇවැතෙන් නිදහස් වූවක්) ද නොවේ.

Nassatītiādi uttānatthameva. Yo na dadeyya āpatti dukkaṭassāti ettha ‘‘mayhaṃ dinnaṃ iminā’’ti imāya saññāya na dentassa dukkaṭaṃ. Tassa santakabhāvaṃ pana ñatvā lesena acchindanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

"නස්සති" යනාදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය. "යමෙක් නොදෙන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ" යන්නෙහි, "මෙම භික්ෂුව විසින් මට මෙය දෙන ලදී" යන සංඥාවෙන් (හැඟීමෙන්) යුතුව ආපසු නොදෙන මහණාට දුක්කටාපත්ති වේ. එසේම එය ඔහුට අයත් බව දැන දැනම, කිසියම් උපක්‍රමයකින් හෝ තමාට දෙන ලද්දකැයි පවසා එය පැහැරගන්නා විනයධර මහණා ලවා එම භාණ්ඩයේ වටිනාකම තක්සේරු කරවා විනයානුකූලව දඬුවම් පැමිණවිය යුතුය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ sikkhāpadaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ nāma kāyavācāto ca kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, anadhiṭṭhānena ca avikappanena ca āpajjanato akiriyaṃ, saññāya abhāvepi na muccati, ajānantopi āpajjatīti nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියේදී මෙම ශික්ෂාපදය කඨින සමුට්ඨානය නම් වේ. එය කය හා වචනයෙන්ද, කය, වචනය හා සිත යන තුනෙන්මද උපදියි. අධිෂ්ඨානය නොකිරීමෙන් හා විකප්පනය නොකිරීමෙන් ඇවැත් සිදුවන බැවින් මෙය අකිරිය වේ. සංඥාව නොමැති වුවද ඇවතින් නිදහස් නොවන බැවින් සහ නොදැනුවත්ව වුවද ඇවැත් සිදුවන බැවින් මෙය 'නෝසඤ්ඤාවිමොක්ඛ' නම් වේ. මෙය අචිත්තක වේ, පණ්ණත්තිවජ්ජ වේ, කායකර්ම, වචීකර්ම, තිචිත්ත හා තිවේදනා ගණයට අයත් වේ.

Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු කඨින ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවිණි.

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

2. උදෝසිත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

471. Tena samayena buddho bhagavāti udositasikkhāpadaṃ. Tattha santaruttarenāti antaranti antaravāsako vuccati, uttaranti uttarāsaṅgo, saha antarena uttaraṃ santaruttaraṃ, tena santaruttarena, saha antaravāsakena uttarāsaṅgenāti attho. Kaṇṇakitānīti sedena phuṭṭhokāsesu sañjātakāḷasetamaṇḍalāni. Addasa kho āyasmā ānando senāsanacārikaṃ āhiṇḍantoti thero kira bhagavati divā paṭisallānatthāya gandhakuṭiṃ paviṭṭhe taṃ okāsaṃ labhitvā dunnikkhittāni dārubhaṇḍamattikābhaṇḍāni paṭisāmento asammaṭṭhaṭṭhānaṃ sammajjanto gilānehi bhikkhūhi saddhiṃ paṭisanthāraṃ karonto tesaṃ bhikkhūnaṃ [Pg.233] senāsanaṭṭhānaṃ sampatto addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho āyasmā ānando senāsanacārikaṃ āhiṇḍanto’’ti.

471. "තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා" යනු උදෝසිත ශික්ෂාපදයයි. එහි "සන්තරුත්තරේන" යන්නෙහි 'අන්තර' යනු අඳනය (අන්තරවාසකය) වන අතර 'උත්තර' යනු ඒකාංශ සිවුර (උත්තරාසංගය) වේ. අඳනය සමඟ ඇති ඒකාංශ සිවුර සන්තරුත්තර නම් වේ. එබැවින් සන්තරුත්තරයෙන් යනු අඳනය සමඟ ඇති ඒකාංශ සිවුරෙන් යන්න අර්ථයයි. "කණ්ණකිතානි" යනු දාඩිය තැවරුණු ස්ථානවල හටගත් කළු සහ සුදු පැහැති ලපයන්ය. ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් සේනාසන චාරිකාවෙහි වඩිනා අතරතුර මෙය දුටු බව එහි අදහසයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ දිවා කාලයේ විවේකය සඳහා ගන්ධකුටියට වැඩම කළ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ එම අවස්ථාව ප්‍රයෝජනයට ගෙන භික්ෂූන් විසින් අවිධිමත්ව තබා තිබූ ලී බඩු සහ මැටි බඩු පිළියෙළ කරමින්, අතුගා නොමැති ස්ථාන අතුගාමින් සහ ගිලන් භික්ෂූන් සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙමින් සිටින අතරතුර, සිවුරු අව්වේ දමා තිබූ එම භික්ෂූන්ගේ සේනාසන පිහිටි ස්ථානයට වැඩම කොට එය දුටු සේක. එබැවින් "ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් සේනාසන චාරිකාවේ වඩින අතරතුර දුටුවේය" යැයි සංගීතිකාරකවරුන් වදාළහ.

473. Avippavāsasammutiṃ dātunti avippavāse sammuti avippavāsasammuti, avippavāsāya vā sammuti avippavāsasammuti. Ko panettha ānisaṃso? Yena cīvarena vippavasati, taṃ nissaggiyaṃ na hoti, āpattiñca nāpajjati. Kittakaṃ kālaṃ? Mahāsumatthero tāva āha – ‘‘yāva rogo na vūpasamati, vūpasante pana roge sīghaṃ cīvaraṭṭhānaṃ āgantabba’’nti. Mahāpadumatthero āha – ‘‘sīghaṃ āgacchato rogo paṭikuppeyya, tasmā saṇikaṃ āgantabbaṃ. Yato paṭṭhāya hi satthaṃ vā pariyesati, ‘gacchāmī’ti ābhogaṃ vā karoti, tato paṭṭhāya vaṭṭati. ‘Na dāni gamissāmī’ti evaṃ pana dhuranikkhepaṃ karontena paccuddharitabbaṃ, atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatī’’ti. Sace panassa rogo paṭikuppati, kiṃ kātabbanti? Phussadevatthero tāva āha – ‘‘sace soyeva rogo paṭikuppati, sā eva sammuti, puna sammutidānakiccaṃ natthi. Athañño kuppati, puna dātabbā sammutī’’ti. Upatissatthero āha – ‘‘so vā rogo hotu, añño vā puna sammutidānakiccaṃ natthī’’ti.

473. "අවිප්පවාසසම්මුතිය දීමට" යනු සිවුරෙන් වෙන්ව වාසය කිරීම ඇවතක් නොවන ලෙස සම්මත කිරීමයි. මෙහි ආනිසංසය කුමක්ද? යම් සිවුරකින් වෙන්ව වෙසෙන්නේද, එය නිසගි නොවේ, ඇවැත්ද සිදු නොවේ. කෙතරම් කාලයක්ද? මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ රෝගය සුව වන තෙක් බවයි. රෝගය සුව වූ පසු වහාම සිවුර ඇති ස්ථානයට පැමිණිය යුතුය. මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ වහා පැමිණීමේදී රෝගය නැවත උත්සන්න විය හැකි බැවින් සෙමෙන් පැමිණිය යුතු බවයි. වෙළඳ කණ්ඩායමක් සොයන අවස්ථාවේ සිට හෝ "මම යන්නෙමි" යි අදිටන් කරන අවස්ථාවේ සිට එය වලංගු වේ. "දැන් නොයන්නෙමි" යි වීර්යය අත්හරින මහණා විසින් එම සම්මුතිය පච්චුද්ධරණය කළ යුතුය. රෝගය නැවත උත්සන්න වුවහොත් කුමක් කළ යුතුද? ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ එම රෝගයම නැවත වැළඳුනේ නම් මුල් සම්මුතියම ප්‍රමාණවත් වන බවත්, අලුතින් සම්මුතියක් දීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බවත්ය. නමුත් වෙනත් රෝගයක් වැළඳුනේ නම් අලුතින් සම්මුතිය දිය යුතුය. උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පවසන්නේ එම රෝගයම හෝ වේවා වෙනත් රෝගයක් හෝ වේවා, නැවත සම්මුති දීමේ අවශ්‍යතාවක් නොමැති බවයි.

475-6. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti idha pana purimasikkhāpade viya atthaṃ aggahetvā niṭṭhite cīvarasmiṃ bhikkhunoti evaṃ sāmivasena karaṇavacanassa attho veditabbo. Karaṇavasena hi bhikkhunā idaṃ nāma kātabbanti natthi. Sāmivasena pana bhikkhuno cīvarasmiṃ niṭṭhite kathine ca ubbhate evaṃ chinnapalibodho ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyāti evaṃ attho yujjati. Tattha ticīvarenāti adhiṭṭhitesu tīsu cīvaresu yena kenaci. Ekena vippavutthopi hi ticīvarena vippavuttho hoti, paṭisiddhapariyāpannena vippavutthattā. Tenevassa padabhājane ‘‘saṅghāṭiyā vā’’tiādi vuttaṃ. Vippavaseyyāti vippayutto vaseyya.

475-6. "භික්ෂුවගේ සිවුර නිම වූ කල්හි" යන්නෙහි, පෙර ශික්ෂාපදයේ මෙන් නොව මෙහි සාමි අර්ථයෙන් (භික්ෂුවට අයත් සිවුර යන අර්ථයෙන්) විභක්ති අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. භික්ෂුව විසින් යම් කාර්යයක් කළ යුතුය යන අර්ථය මෙහි නැත. භික්ෂුවගේ සිවුර නිමවීම සහ කඨින ආස්තරණය ඉවත් වීමෙන් පසු පලිබෝධ කැපී ගිය භික්ෂුව එක් රැයක් හෝ තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව වෙසේ නම් ඇවැත් වේ. මෙහි "තුන් සිවුරෙන්" යනු අධිෂ්ඨානය කරන ලද තුන් සිවුරෙන් කවර හෝ එකකින් වෙන්ව විසීමයි. එක් සිවුරකින් වෙන්ව වෙසෙන මහණාද තුන් සිවුරෙන් වෙන්ව වාසය කරන්නෙකු ලෙස සැලකේ, මක්නිසාද යත් තහනම් කරන ලද සිවුරු තුනට අයත් සිවුරකින් වෙන්ව සිටින බැවිනි. එබැවින් පදභාජනයෙහි "සංඝාටියෙන් හෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. "වෙන්ව වසන්නේ නම්" යනු වෙන්ව එක් රැයක් ගත කිරීමයි.

477-8. Gāmo ekūpacārotiādi avippavāsalakkhaṇavavatthāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ yathākkamena tāneva pannarasa mātikāpadāni vitthārento ‘‘gāmo ekūpacāro nāmā’’tiādimāha. Tattha ekakulassa gāmoti ekassa rañño vā bhojakassa vā gāmo. Parikkhittoti yena [Pg.234] kenaci pākārena vā vatiyā vā parikkhāya vā parikkhitto. Ettāvatā ekakulagāmassa ekūpacāratā dassitā. Antogāme vatthabbanti evarūpe gāme cīvaraṃ nikkhipitvā gāmabbhantare yathārucite ṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ vaṭṭati. Aparikkhittoti iminā tasseva gāmassa nānūpacāratā dassitā. Evarūpe gāme yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vatthabbaṃ. Hatthapāsā vā na vijahitabbanti atha vā taṃ gharaṃ samantato hatthapāsā na vijahitabbaṃ, aḍḍhateyyaratanappamāṇappadesā uddhaṃ na vijahitabbanti vuttaṃ hoti. Aḍḍhateyyaratanabbhantare pana vatthuṃ vaṭṭati. Taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā sacepi iddhimā bhikkhū ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpeti, nissaggiyameva hoti. Ettha ca yasmiṃ ghareti gharaparicchedo ‘‘ekakulassa nivesanaṃ hotī’’tiādinā (pārā. 480) lakkhaṇena veditabbo.

477-8. "එක් උපචාරයක් ඇති ගම" යනාදිය වදාරන ලද්දේ සිවුරෙන් වෙන්ව නොසිටීමේ ලක්ෂණ වෙන් කර දැක්වීමටයි. ඉන්පසු පිළිවෙළින් මාතිකා පද පහළොවක් විස්තර කරමින් "එක් උපචාරයක් ඇති ගම නම්" යනාදිය වදාළහ. එහි "එක් පවුලක ගමක්" යනු එක් රජෙකුට හෝ ගම් ප්‍රධානියෙකුට අයත් ගමකි. ප්‍රාකාරයකින්, වැටකින් හෝ අගලකින් වට කර ඇති තැන "පරික්ඛිත්ත" නම් වේ. මෙයින් එක් පවුලකට අයත් ගමක ඇති ඒකීය උපචාර බව (එක් සීමාවක් ඇති බව) පෙන්වා දෙයි. එවැනි ගමක සිවුර තබා ගම ඇතුළත රුචි ඕනෑම තැනක අරුණ නැගීමට ඉඩ දීම වරදක් නැත. "වට නොකරන ලද" (අපරික්ඛිත්ත) යන්නෙන් එම ගමේම විවිධ උපචාර ඇති බව පෙන්වයි. එවැනි ගමක යම් නිවසක සිවුර තැබුවේ නම්, එම නිවසේම වාසය කළ යුතුය. එසේත් නැතිනම් එම නිවස අවට පිරිවරින් හත්පස සීමාව ඉක්මවා නොයා යුතුය. එනම් රියන් දෙකහමාරක (රියන් 2.5) පමණ සීමාවෙන් ඔබ්බට නොයෑමයි. සෘද්ධිමත් මහණෙකු වුවද එම සීමාව ඉක්මවා අහසේ අරුණ නැගුවහොත් එය නිසගි වේ. මෙහි "යම් නිවසක" යන්නෙන් අදහස් කරන නිවාස සීමාව ලක්ෂණ මගින් තේරුම් ගත යුතුය.

479. Nānākulassa gāmoti nānārājūnaṃ vā bhojakānaṃ vā gāmo, vesālikusinārādisadiso. Parikkhittoti iminā nānākulagāmassa ekūpacāratā dassitā. Sabhāye vā dvāramūle vāti ettha sabhāyanti liṅgabyattayena sabhā vuttā. Dvāramūleti nagaradvārassa samīpe. Idaṃ vuttaṃ hoti – evarūpe gāme yasmiṃ ghare cīvaraṃ nikkhittaṃ, tattha vā vatthabbaṃ. Tattha saddasaṅghaṭṭanena vā janasambādhena vā vasituṃ asakkontena sabhāye vā vatthabbaṃ nagaradvāramūle vā. Tatrapi vasituṃ asakkontena yattha katthaci phāsukaṭṭhāne vasitvā antoaruṇe āgamma tesaṃyeva sabhāyadvāramūlānaṃ hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ. Gharassa pana cīvarassa vā hatthapāse vattabbameva natthi.

479. "නානාකුල ගම" යනු විශාලා හෝ කුසිනාරා නුවරවල් මෙන් රජවරුන් හෝ ගම් ප්‍රධානීන් රැසකට අයත් ගමකි. "පරික්ඛිත්ත" යන්නෙන් එවැනි නානාකුල ගමක වුවද එක් උපචාරයක් ඇති බව දක්වයි. "සභාවක හෝ දොරටුවක" යන්නෙහි 'සභායන්ති' යනු සභාවයි. 'ද්වාරමූලේ' යනු නුවර දොරටුව අසලයි. මෙහි අදහස නම්: මෙවැනි ගමක යම් නිවසක සිවුර තැබුවේද, එහිම විසිය යුතුය. ශබ්ද බෝධය නිසා හෝ සෙනඟ ගැවසීම නිසා එහි වාසය කළ නොහැකි නම්, සභාවක හෝ නුවර දොරටුවක විසිය යුතුය. එහිදීද වාසය කළ නොහැකි නම් ඕනෑම පහසු ස්ථානයක විසිය හැකි නමුත්, අරුණ උදාවීමට පෙර එම සභාවේ හෝ නුවර දොරටුවේ හත්පස සීමාවට පැමිණිය යුතුය. නිවස හෝ සිවුර අසලම හත්පසෙහි සිටිය යුතු බවට අනිවාර්ය නියමයක් මෙහි නැත.

Sabhāyaṃ gacchantena hatthapāse cīvaraṃ nikkhipitvāti sace ghare aṭṭhapetvā sabhāye ṭhapessāmīti sabhāyaṃ gacchati, tena sabhāyaṃ gacchantena hatthapāseti hatthaṃ pasāretvā ‘‘handimaṃ cīvaraṃ ṭhapemī’’ti evaṃ nikkhepasukhe hatthapāsagate kismiñci āpaṇe cīvaraṃ nikkhipitvā purimanayeneva sabhāye vā vatthabbaṃ dvāramūle vā, hatthapāsā vā na vijahitabbaṃ.

සභා ශාලාවකට යන භික්ෂුවක් විසින් හස්තපාසය තුළ සිවුර තැන්පත් කිරීම යනු: ඉදින් නිවසේ නොතබා සභා ශාලාවෙහි තබන්නෙමියි සිතා සභා ශාලාවට යන්නේ නම්, එසේ යන භික්ෂුව විසින් හස්තපාසයෙහි එනම්, අත දිගු කොට 'මෙන්න මේ සිවුර තබමි' යි මෙසේ තැබීමට පහසු වූ හස්තපාසයට පැමිණි යම් වෙළඳසැලක සිවුර තබා, කලින් කී ක්‍රමයටම සභා ශාලාවෙහි හෝ දොරකඩ හෝ වාසය කළ යුතුය, හස්තපාසයෙන් ඉවත් නොවිය යුතුය.

Tatrāyaṃ vinicchayo – phussadevatthero tāva āha – ‘‘cīvarahatthapāse vasitabbaṃ natthi, yattha katthaci vīthihatthapāsepi sabhāyahatthapāsepi dvārahatthapāsepi [Pg.235] vasituṃ vaṭṭatī’’ti. Upatissatthero panāha – ‘‘nagarassa bahūnipi dvārāni honti bahūnipi sabhāyāni, tasmā sabbattha na vaṭṭati. Yassā pana vīthiyā cīvaraṃ ṭhapitaṃ yaṃ tassā sammukhaṭṭhāne sabhāyañca dvārañca tassa sabhāyassa ca dvārassa ca hatthapāsā na vijahitabbaṃ. Evañhi sati sakkā cīvarassa pavatti jānitu’’nti. Sabhāyaṃ pana gacchantena yassa āpaṇikassa hatthe nikkhittaṃ, sace so taṃ cīvaraṃ atiharitvā ghare nikkhipati, vīthihatthapāso na rakkhati, gharassa hatthapāse vatthabbaṃ. Sace mahantaṃ gharaṃ hoti, dve vīthiyo pharitvā ṭhitaṃ purato vā pacchato vā hatthapāseyeva aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sabhāye nikkhipitvā pana sabhāye vā tassa sammukhe nagaradvāramūle vā tesaṃyeva hatthapāse vā aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ.

එහි විනිශ්චය මෙසේය: ඵුස්සදේව තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'සිවුරේ හස්තපාසයෙහිම වාසය කළ යුතු යැයි නියමයක් නැත, යම් කිසි වීථි හස්තපාසයක හෝ සභා ශාලා හස්තපාසයක හෝ ද්වාර හස්තපාසයක හෝ වාසය කිරීම සුදුසුය.' උපතිස්ස තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: 'නගරයක බොහෝ දොරටු ද බොහෝ සභා ශාලා ද ඇත, එබැවින් සෑම තැනම වාසය කිරීම සුදුසු නැත. යම් වීථියක සිවුර තබන ලද්දේ ද, ඒ ඉදිරිපිට ඇති යම් සභා ශාලාවක් හෝ දොරටුවක් වේ ද, එම සභා ශාලාවේ හෝ දොරටුවේ හස්තපාසයෙන් ඉවත් නොවිය යුතුය. මෙසේ වූ විට සිවුරේ පවත්තිය (තත්ත්වය) දැනගත හැකිය.' සභා ශාලාවට යන භික්ෂුව විසින් යම් වෙළෙන්දෙකු අත සිවුර තබන ලදුව, ඉදින් ඔහු ඒ සිවුර ගෙන ගොස් නිවසක තබයි නම්, එවිට වීථි හස්තපාසය ආරක්ෂා නොවේ, නිවසේ හස්තපාසයෙහි වාසය කළ යුතුය. ඉදින් එය වීථි දෙකක් පුරා පැතිරුණු විශාල නිවසක් නම්, එහි ඉදිරිපස හෝ පසුපස හස්තපාසයෙහිම අරුණ නැගිය යුතුය. සභා ශාලාවෙහි සිවුර තැබූ විට සභා ශාලාවෙහි හෝ ඒ ඉදිරිපිට නගර ද්වාර මූලයෙහි හෝ ඒවායේම හස්තපාසයෙහි අරුණ නැගිය යුතුය.

Aparikkhittotiiminā tasseva gāmassa nānūpacāratā dassitā. Etenevupāyena sabbattha ekūpacāratā ca nānūpacāratā ca veditabbā. Pāḷiyaṃ pana ‘‘gāmo ekūpacāro nāmā’’ti evaṃ ādimhi ‘‘ajjhokāso ekūpacāro nāmā’’ti evaṃ ante ca ekameva mātikāpadaṃ uddharitvā padabhājanaṃ vitthāritaṃ. Tasmā tasseva padassānusārena sabbattha parikkhepādivasena ekūpacāratā ca nānūpacāratā ca veditabbā.

'පවුරු රහිත' (අපරික්ඛිත්ත) යන්නෙන් එම ගමෙහිම විවිධ වූ උපචාරයන් (සීමාවන්) දක්වන ලදී. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනම ඒකූපචාර බව (එක් සීමාවක් ඇති බව) හා නානූපචාර බව (විවිධ සීමා ඇති බව) දත යුතුය. පාලියෙහි 'ගම ඒකූපචාර නම් වේ' යැයි මෙසේ ආරම්භයෙහි ද 'අභ්‍යවකාශය (එළිමහන) ඒකූපචාර නම් වේ' යැයි මෙසේ අවසානයෙහි ද එකම මාතෘකා පදයක් උපුටා දක්වා පදභාජනය විස්තර කරන ලදී. එබැවින් එම පදයට අනුවම පවුරු ආදියෙහි වසයෙන් සෑම තැනම ඒකූපචාර බව හා නානූපචාර බව දත යුතුය.

480-1. Nivesanādīsu ovarakāti gabbhānaṃyevetaṃ pariyāyavacanaṃ. Hatthapāsā vāti gabbhassa hatthapāsā. Dvāramūle vāti sabbesaṃ sādhāraṇe gharadvāramūle. Hatthapāsā vāti gabbhassa vā gharadvāramūlassa vā hatthapāsā.

480-1. නිවාස ආදියෙහි 'ඕවරක' යනු ගර්භයන්ට (කාමරවලට) පර්යාය වචනයකි. 'හස්තපාසයෙන්' යනු ගර්භයේ (කාමරයේ) හස්තපාසයෙනි. 'දොරමුල' යනු සියල්ලන්ටම පොදු වූ ගෘහ ද්වාර මූලයෙහි ය. 'හස්තපාසයෙන්' යනු ගර්භයේ හෝ ගෘහ ද්වාර මූලයේ හස්තපාසයෙනි.

482-7. Udositoti yānādīnaṃ bhaṇḍānaṃ sālā. Ito paṭṭhāya ca nivesane vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Aṭṭoti paṭirājādipaṭibāhanatthaṃ iṭṭhakāhi kato bahalabhittiko catupañcabhūmiko patissayaviseso. Māḷoti ekakūṭasaṅgahito caturassapāsādo. Pāsādoti dīghapāsādo. Hammiyanti muṇḍacchadanapāsādo.

482-7. 'උදෝසිත' යනු රථ වාහන ආදී භාණ්ඩ තබන ශාලාවකි. මෙතැන් සිට නිවාසයෙහි කී ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය. 'අට්ට' යනු සතුරු රජුන් ආදිය වැළැක්වීම පිණිස ගඩොලින් කරන ලද, ඝන බිත්ති සහිත, මහල් හතරක් හෝ පහක් ඇති විශේෂ ආවරණයකි. 'මාළ' යනු එක් කූටයක් (මුදුනක්) සහිත සතරැස් ප්‍රාසාදයකි. 'ප්‍රාසාද' යනු දිගු ප්‍රාසාදයකි. 'හම්මිය' යනු මුදුන සමතලා වූ (මුණ්ඩච්ඡදන) ප්‍රාසාදයකි.

489. Sattabbhantarātiettha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsatihatthaṃ hoti. Sace sattho gacchanto gāmaṃ vā nadiṃ vā pariyādiyitvā tiṭṭhati antopaviṭṭhena saddhiṃ ekābaddho hutvā orañca pārañca pharitvā ṭhito hoti, satthaparihārova labbhati. Atha gāme vā nadiyā vā pariyāpanno hoti antopaviṭṭho[Pg.236], gāmaparihāro ceva nadīparihāro ca labbhati. Sace vihārasīmaṃ atikkamitvā tiṭṭhati, antosīmāya ca cīvaraṃ hoti, vihāraṃ gantvā vasitabbaṃ. Sace bahisīmāya cīvaraṃ hoti satthasamīpeyeva vasitabbaṃ. Sace gacchanto sakaṭe vā bhagge goṇe vā naṭṭhe antarā chijjati, yasmiṃ koṭṭhāse cīvaraṃ tattha vasitabbaṃ.

489. 'සත් අබන්තරක්' යන්නෙහි එක් අබන්තරයක් රියන් විසි අටකි. ඉදින් වෙළඳ කණ්ඩායමක් (සත්ථයක්) ගමන් කරද්දී ගමක් හෝ ගඟක් මැදින් ගොස්, දෙපසටම විහිදී එකට සම්බන්ධ වී සිටින්නේ නම්, එවිට වෙළඳ කණ්ඩායමේ ආරක්ෂාව (සත්ථ පරිහාරය) ලැබේ. ඉදින් ගමකට හෝ ගඟකට අයත් වූයේ නම්, ගම් ආරක්ෂාව හා ගඟේ ආරක්ෂාව ලැබේ. ඉදින් විහාර සීමාව ඉක්මවා සිටියදී, සිවුර සීමාව ඇතුළත වේ නම්, විහාරයට ගොස් වාසය කළ යුතුය. ඉදින් සිවුර සීමාවෙන් පිටත වේ නම්, වෙළඳ කණ්ඩායම අසලම වාසය කළ යුතුය. ඉදින් ගමන් කරද්දී කරත්තයක් කැඩීමෙන් හෝ ගොනෙකු නැතිවීමෙන් අතරමගදී කණ්ඩායමෙන් වෙන් වීමට සිදු වුවහොත්, සිවුර ඇති කොටසෙහි වාසය කළ යුතුය.

490. Ekakulassa khette hatthapāso nāma cīvarahatthapāsoyeva, nānākulassa khette hatthapāso nāma khettadvārassa hatthapāso. Aparikkhitte cīvarasseva hatthapāso.

490. එක් කුලයකට අයත් කුඹුරක 'හස්තපාසය' යනු සිවුරේ හස්තපාසයම වේ. විවිධ කුලයන්ට අයත් කුඹුරක 'හස්තපාසය' යනු කුඹුරු දොරටුවේ හස්තපාසයයි. පවුරු රහිත තැනක නම් සිවුරේම හස්තපාසය වේ.

491-4. Dhaññakaraṇanti khalaṃ vuccati. Ārāmoti pupphārāmo vā phalārāmo vā. Dvīsupi khette vuttasadisova vinicchayo. Vihāro nivesanasadiso. Rukkhamūle antochāyāyanti chāyāya phuṭṭhokāsassa anto eva. Viraḷasākhassa pana rukkhassa ātapena phuṭṭhokāse ṭhapitaṃ nissaggiyameva hoti, tasmā tādisassa sākhācchāyāya vā khandhacchāyāya vā ṭhapetabbaṃ. Sace sākhāya vā viṭape vā ṭhapeti, upari aññasākhācchāyāya phuṭṭhokāseyeva ṭhapetabbaṃ. Khujjarukkhassa chāyā dūraṃ gacchati, chāyāya gataṭṭhāne ṭhapetuṃ vaṭṭatiyeva. Idhāpi hatthapāso cīvarahatthapāsoyeva.

491-4. 'ධඤ්ඤකරණ' යනු කමතට කියනු ලැබේ. 'ආරාමය' යනු මල් උයන හෝ පලතුරු උයනයි. මේ දෙකෙහිම විනිශ්චය කුඹුරෙහි කීවා හා සමාන වේ. විහාරය නිවසක් වැනිය. රුක්මුලෙහි 'සෙවන ඇතුළත' යනු සෙවන වැටී ඇති ස්ථානය තුළම ය. අතු තුනී ගසක හිරු රැස් වැටෙන තැන සිවුර තැබුවහොත් එය නිස්සග්ගි වේ. එබැවින් එවැනි ගසක අතු සෙවනෙහි හෝ කඳේ සෙවනෙහි තැබිය යුතුය. ඉදින් අත්තක හෝ බෙදුණු අත්තක (කවලක) තබන්නේ නම්, ඉහළින් ඇති වෙනත් අත්තක සෙවන වැටෙන තැනම තැබිය යුතුය. මිටි ගසක සෙවන ඈතට විහිදේ නම්, එම සෙවන ගිය තැන තැබීම සුදුසුමය. මෙහිදී ද හස්තපාසය යනු සිවුරේ හස්තපාසයම වේ.

Agāmake araññeti agāmakaṃ nāma araññaṃ viñjhāṭavīādīsu vā samuddamajjhe vā macchabandhānaṃ agamanapathe dīpakesu labbhati. Samantā sattabbhantarāti majjhe ṭhitassa samattā sabbadisāsu sattabbhantarā, vinibbedhena cuddasa honti. Majjhe nisinno puratthimāya vā pacchimāya vā disāya pariyante ṭhapitacīvaraṃ rakkhati. Sace pana aruṇuggamanasamaye kesaggamattampi puratthimaṃ disaṃ gacchati, pacchimāya disāya cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti. Esa nayo itarasmiṃ. Uposathakāle pana parisapariyante nisinnabhikkhuto paṭṭhāya sattabbhantarasīmā sodhetabbā. Yattakaṃ bhikkhusaṅgho vaḍḍhati, sīmāpi tattakaṃ vaḍḍhati.

'ගම් රහිත ආරණ්‍යයෙහි' යනු වින්ධ්‍යා වනය වැනි තැන්හි හෝ මුහුද මැද ධීවරයන් නිතර නොයන කුඩා දූපත් වැනි ස්ථාන වේ. 'සතර දිගින් සත් අබන්තරක්' යනු මැද සිටින්නාට සතර දිසාවෙන්ම සත් අබන්තරය බැගින් වූ සීමාවයි, එය හරස් අතට අබන්තර දහහතරක් වේ. මැද වාසය කරන්නාට නැගෙනහිර හෝ බටහිර දිසාවේ කෙළවර තැබූ සිවුර ආරක්ෂා කළ හැකිය. ඉදින් අරුණ උදාවන අවස්ථාවේ කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් හෝ නැගෙනහිර දිශාවට ගමන් කළහොත්, බටහිර දිශාවේ ඇති සිවුර නිස්සග්ගි වේ. අනෙක් දිශාවට ද මේ ක්‍රමයම වේ. උපෝසථ කාලයෙහි පිරිස කෙළවර සිටින භික්ෂුවගේ සිට සත් අබන්තර සීමාව පිරිසිදු කළ යුතුය (ශෝධනය කළ යුතුය). භික්ෂු සංඝයා වැඩිවන ප්‍රමාණයට, සත් අබන්තර සීමාව ද ඒ ප්‍රමාණයටම විශාල වේ.

495. Anissajjitvā paribhuñjati āpatti dukkaṭassāti ettha sace padhāniko bhikkhu sabbarattiṃ padhānamanuyuñjitvā paccusasamaye ‘‘nhāyissāmī’’ti tīṇipi cīvarāni tīre ṭhapetvā nadiṃ otarati, nhāyantasseva cassa aruṇaṃ uṭṭhahati, kiṃ kātabbaṃ. So hi yadi uttaritvā cīvaraṃ nivāseti, nissaggiyacīvaraṃ [Pg.237] anissajjitvā paribhuñjanapaccayā dukkaṭaṃ āpajjati. Atha naggo gacchati, evampi dukkaṭaṃ āpajjatīti? Na āpajjati. So hi yāva aññaṃ bhikkhuṃ disvā vinayakammaṃ na karoti, tāva tesaṃ cīvarānaṃ aparibhogārahattā naṭṭhacīvaraṭṭhāne ṭhito hoti. Naṭṭhacīvarassa ca akappiyaṃ nāma natthi. Tasmā ekaṃ nivāsetvā dve hatthena gahetvā vihāraṃ gantvā vinayakammaṃ kātabbaṃ. Sace dūre vihāro hoti, antarāmagge manussā sañcaranti. Ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā gantabbaṃ. Sace vihāre sabhāgabhikkhū na passati, bhikkhācāraṃ gatā honti, saṅghāṭiṃ bahigāme ṭhapetvā santaruttarena āsanasālaṃ gantvā vinayakammaṃ kātabbaṃ. Sace bahigāme corabhayaṃ hoti, pārupitvā gantabbaṃ. Sace āsanasālā sambādhā hoti janākiṇṇā, na sakkā ekamante cīvaraṃ apanetvā vinayakammaṃ kātuṃ, ekaṃ bhikkhuṃ ādāya bahigāmaṃ gantvā vinayakammaṃ katvā cīvarāni paribhuñjitabbāni.

495. “අත්නොහැර පරිභෝජනය කරයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඉදින් කමටහන් වඩන මහණෙක් මුළු රාත්‍රිය පුරා භාවනාවෙහි යෙදී අලුයම් කාලයෙහි “ස්නානය කරමි” යි සිතා සිවුරු තුනම ගං ඉවුරෙහි තබා ගඟට බසින්නේ නම්, ඔහු නාන අතරතුරම අරුණ උදාවෙයි නම්, කුමක් කළ යුතුද? මන්ද යත්, හෙතෙම දියෙන් ගොඩට පැමිණ එම සිවුර පොරවයි නම්, නිස්සගිය වූ සිවුර අත්නොහැර පරිභෝජනය කිරීම නිසා දුක්කටාපත්තියට පැමිණෙයි. ඉදින් නිරුවත්ව යන්නේ නම්, එවිට ද දුක්කටාපත්තියට පැමිණෙයි. (එහෙත් මේ අවස්ථාවේදී) ඇවතක් සිදු නොවේ. මන්ද යත්, හෙතෙම වෙනත් මහණෙකු දැක විනය කර්මය (සිවුර අත්හැරීම) කරන තෙක් එම සිවුරු පරිභෝජනයට නුසුදුසු බැවින් ඔහු “නැති වූ සිවුරු ඇති තැනැත්තෙකුගේ” තත්වයට පත්ව සිටියි. නැති වූ සිවුරු ඇති තැනැත්තාට අකැප දෙයක් නැත. එබැවින් එක් සිවුරක් හැඳ, දෙකක් අතින් ගෙන විහාරයට ගොස් විනය කර්මය කළ යුතුය. ඉදින් විහාරය දුර නම්, අතරමග මිනිසුන් හැසිරෙයි නම්, එක් සිවුරක් හැඳ, එකක් පොරවා, අනෙක උරහිස මත තබාගෙන යා යුතුය. ඉදින් විහාරයෙහි සභාග භික්ෂූන් නොදක්නේ නම්, ඔවුන් පිඬු පිණිස වැඩම කර ඇත්නම්, සඟළ සිවුර ගමෙන් බැහැර තබා අඳනය හා තනිපොට සිවුරෙන් (සන්තරුත්තරයෙන්) යුක්තව ආසන ශාලාවට ගොස් විනය කර්මය කළ යුතුය. ඉදින් ගමෙන් බැහැර සොරුන්ගේ බිය ඇත්නම්, පොරවාගෙනම යා යුතුය. ඉදින් ආසන ශාලාව පටු නම්, ජනයාගෙන් ගැවසී ගත්තේ නම්, එකත්පස්ව සිවුර ඉවත් කර විනය කර්මය කළ නොහැකි නම්, එක් මහණෙකු කැඳවාගෙන ගමෙන් බැහැරට ගොස් විනය කර්මය කොට සිවුරු පරිභෝජනය කළ යුතුය.

Sace bhikkhū daharānaṃ hatthe pattacīvaraṃ datvā maggaṃ gacchantā pacchime yāme sayitukāmā honti, attano attano cīvaraṃ hatthapāse katvāva sayitabbaṃ. Sace gacchantānaṃyeva asampattesu daharesu aruṇaṃ uggacchati, cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, nissayo pana na paṭippassambhati, daharānampi purato gacchantānaṃ theresu asampattesu eseva nayo. Maggaṃ virajjhitvā araññe aññamaññaṃ apassantesupi eseva nayo. Sace pana daharā ‘‘mayaṃ, bhante, muhuttaṃ sayitvā asukasmiṃ nāma okāse tumhe sampāpuṇissāmā’’ti vatvā yāva aruṇuggamanā sayanti, cīvarañca nissaggiyaṃ hoti, nissayo ca paṭippassambhati, dahare uyyojetvā theresu sayantesupi eseva nayo. Dvedhāpathaṃ disvā therā ‘‘ayaṃ maggo’’ daharā ‘‘ayaṃ maggo’’ti vatvā aññamaññassa vacanaṃ aggahetvā gatā, saha aruṇuggamanā cīvarāni ca nissaggiyāni honti, nissayo ca paṭippassambhati. Sace daharā maggato okkamma ‘‘antoaruṇeyeva nivattissāmā’’ti bhesajjatthāya gāmaṃ pavisitvā āgacchanti. Asampattānaṃyeva ca tesaṃ aruṇo uggacchati, cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana na paṭippassambhati. Sace pana dhenubhayena vā sunakhabhayena vā ‘‘muhuttaṃ ṭhatvā gamissāmā’’ti ṭhatvā vā nisīditvā vā gacchanti, antarā aruṇe uggate cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo ca paṭippassambhati. Sace ‘‘antoaruṇeyeva āgamissāmā’’ti antosīmāyaṃ [Pg.238] gāmaṃ paviṭṭhānaṃ antarā aruṇo uggacchati, neva cīvarāni nissaggiyāni honti, na nissayo paṭippassambhati. Sace pana ‘‘vibhāyatu tāvā’’ti nisīdanti, aruṇe uggatepi na cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana paṭippassambhati. Yepi ‘‘antoaruṇeyeva āgamissāmā’’ti sāmantavihāraṃ dhammasavanatthāya saussāhā gacchanti, antarāmaggeyeva ca nesaṃ aruṇo uggacchati, cīvarāni nissaggiyāni honti, nissayo pana na paṭippassambhati. Sace dhammagāravena ‘‘yāva pariyosānaṃ sutvāva gamissāmā’’ti nisīdanti, saha aruṇassuggamanā cīvarānipi nissaggiyāni honti, nissayopi paṭippassambhati. Therena daharaṃ cīvaradhovanatthāya gāmakaṃ pesentena attano cīvaraṃ paccuddharitvāva dātabbaṃ. Daharassāpi cīvaraṃ paccuddharāpetvā ṭhapetabbaṃ. Sace assatiyā gacchati, attano cīvaraṃ paccuddharitvā daharassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā ṭhapetabbaṃ. Sace thero nassarati, daharo eva sarati, daharena attano cīvaraṃ paccuddharitvā therassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā gantvā vattabbo ‘‘bhante, tumhākaṃ cīvaraṃ adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā’’ti attanopi cīvaraṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Evaṃ ekassa satiyāpi āpattimokkho hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා දහම් (තරුණ) මහණුන් අත පාත්‍ර සිවුරු දී මග වඩින්නාහු පශ්චිම යාමයෙහි සැතපීමට කැමති වෙත් නම්, තම තමන්ගේ සිවුර අතේ දුරින් තබාගෙනම සැතපිය යුතුය. වඩින්නා වූ දහම් මහණුන් තෙරුන් සමීපයට පැමිණීමට පෙරම අරුණ උදාවෙයි නම්, සිවුර නිස්සගිය වෙයි, නමුත් නිශ්‍රය (ඇසුර) නොසිඳෙයි. දහම් මහණුන් ඉදිරියෙන් වඩිනා කල තෙරුන් වහන්සේලා ඔවුන් වෙත පැමිණීමට පෙර අරුණ උදාවුවහොත් මෙයම ක්‍රමය වේ. මග වැරදී වනයෙහි එකිනෙකා නොදකින අවස්ථාවෙහි ද මෙයම ක්‍රමය වේ. ඉදින් දහම් මහණෝ “ස්වාමීනි, අපි ස්වල්ප වේලාවක් සැතපී අසවල් ස්ථානයේදී ඔබවහන්සේලා මුණගැසෙන්නෙමු” යි පවසා අරුණ උදාවන තෙක් සැතපෙත් නම්, සිවුර නිස්සගිය වන අතර නිශ්‍රය ද සිඳෙයි. දහම් මහණුන් පිටත් කර යවා තෙරුන් වහන්සේලා සැතපෙන කල්හි ද මෙයම ක්‍රමය වේ. දෙමංසන්ධියක් දැක තෙරුන් “මේ නිවැරදි මග ය” කියාත්, දහම් මහණුන් “මෙය නිවැරදි මග ය” කියාත් පවසා එකිනෙකාගේ වචනය පිළි නොගෙන ගියහොත්, අරුණ උදාවත් සමඟ සිවුරු නිස්සගිය වන අතර නිශ්‍රය ද සිඳෙයි. ඉදින් දහම් මහණුන් මගෙන් බැහැරව “අරුණට පෙර ආපසු එන්නෙමු” යි සිතා බෙහෙත් පිණිස ගමකට පිවිස ආපසු එත් නම්, ඔවුන් පැමිණීමට පෙරම අරුණ උදාවෙයි නම්, සිවුරු නිස්සගිය වෙයි, නමුත් නිශ්‍රය නොසිඳෙයි. ඉදින් එළදෙනුන්ගේ බියෙන් හෝ බල්ලන්ගේ බියෙන් හෝ “ස්වල්ප වේලාවක් නැවතී යමු” යි සිතා සිටීමෙන් හෝ හිඳීමෙන් හෝ පසුව යත් නම්, අතරමගදී අරුණ උදාවුවහොත් සිවුරු නිස්සගිය වන අතර නිශ්‍රය ද සිඳෙයි. ඉදින් “අරුණට පෙරම එන්නෙමු” යි අවාසි (සීමාව ඇතුළත) වූ ගමකට පිවිසෙන්නන් අතරතුර අරුණ උදාවෙයි නම්, සිවුරු නිස්සගිය නොවන අතර නිශ්‍රය ද නොසිඳෙයි. ඉදින් “එළිය වැටෙන තෙක් සිටිමු” යි සිතා හිඳිත් නම්, අරුණ උදාවුවද සිවුරු නිස්සගිය නොවේ, නමුත් නිශ්‍රය සිඳෙයි. යම් මහණ කෙනෙක් “අරුණට පෙරම එන්නෙමු” යි අසල විහාරයකට ධර්ම ශ්‍රවණය පිණිස උනන්දුවෙන් යත් නම්, අතරමගදී අරුණ උදාවුවහොත්, සිවුරු නිස්සගිය වන අතර නිශ්‍රය නොසිඳෙයි. ඉදින් ධර්ම ගෞරවය නිසා “ධර්ම දේශනය අවසානය තෙක් අසාම යමු” යි හිඳිත් නම්, අරුණ උදාවත් සමඟ සිවුරු ද නිස්සගිය වෙයි, නිශ්‍රය ද සිඳෙයි. තෙරුන් වහන්සේ විසින් දහම් මහණෙකු සිවුරු සේදීම පිණිස ගමකට යවන්නේ නම්, තම සිවුර පච්චුද්ධරණය කොටම (අධිෂ්ඨානය අත්හැරම) දිය යුතුය. දහම් මහණාගේ ද සිවුර පච්චුද්ධරණය කරවා තැබිය යුතුය. ඉදින් සිහියක් නැතිව යන්නේ නම්, තම සිවුර පච්චුද්ධරණය කොට දහම් මහණාගේ සිවුර විශ්වාසයෙන් යුතුව ගෙන තැබිය යුතුය. ඉදින් තෙරුන්ට අමතක වී දහම් මහණාට පමණක් මතක් වේ නම්, දහම් මහණා විසින් ගොස් “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේගේ සිවුර අධිෂ්ඨාන කර පරිභෝජනය කරනු මැනවි” යි පැවසිය යුතුය. තමාගේ ද සිවුර අධිෂ්ඨාන කරගත යුතුය. මෙසේ එක් අයෙකුගේ සිහියෙන් වුවද ඇවතින් මිදීම සිදුවේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Samuṭṭhānādīsu paṭhamakathinasikkhāpade anadhiṭṭhānaṃ avikappanañca akiriyaṃ, idha apaccuddharaṇaṃ ayameva viseso. Sesaṃ sabbattha vuttanayamevāti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි පළමු කඨින ශික්ෂාපදයෙහි අධිෂ්ඨාන නොකිරීම සහ විකල්පනය නොකිරීම ‘අකිරිය’ (නොකිරීමෙන් සිදුවන වරද) වේ. මෙහිදී පච්චුද්ධරණය (සිවුර අත්හැරීම) නොකිරීම අකිරිය වේ. මෙයම මෙහි ඇති විශේෂයයි. ඉතිරි සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උදෝසිත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā

3. තෙවන කඨින ශික්ෂාපද වර්ණනාව

497. Tena samayenāti tatiyakathinasikkhāpadaṃ. Tattha ussāpetvā punappunaṃ vimajjatīti ‘‘valīsu naṭṭhāsu idaṃ mahantaṃ bhavissatī’’ti maññamāno udakena siñcitvā pādehi akkamitvā hatthehi ussāpetvā ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ ghaṃsati, taṃ ātape sukkhaṃ paṭhamappamāṇameva hoti. So punapi tathā karoti, tena vuttaṃ – ‘‘ussāpetvā punappunaṃ vimajjatī’’ti. Taṃ evaṃ kilamantaṃ bhagavā gandhakuṭiyaṃ nisinnova disvā nikkhamitvā senāsanacārikaṃ āhiṇḍanto viya tattha agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘addasa kho bhagavā’’tiādi.

497. “තේන සමයේන” යනු තෙවන කඨින ශික්ෂාපදයයි. එහි “ඔසවා නැවත නැවත පිරිමදියි” යන්නෙහි අර්ථය: “රැළි නැති වූ විට මෙය විශාල වනු ඇත” යි සිතමින්, පැන් ඉස, පයින් පාගා, දෑතින් ඔසවා මතුපිට පිරිමදියි. එය අව්වේ වේලුණු පසු මුල් ප්‍රමාණයටම වෙයි. හෙතෙම නැවතත් එසේම කරයි. එබැවින් “ඔසවා නැවත නැවත පිරිමදියි” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ. මෙසේ වෙහෙසෙන එම මහණා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියෙහි වැඩහිඳිමින්ම දැක, එතැනින් නික්ම සේනාසන චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නාක් මෙන් ඒ ස්ථානයට වැඩම කළ සේක. එබැවින් “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුටු සේක” යනාදිය සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා විසින් වදාරන ලදි.

499-500. Ekādasamāseti [Pg.239] ekaṃ pacchimakattikamāsaṃ ṭhapetvā sese ekādasamāse. Sattamāseti kattikamāsaṃ hemantike ca cattāroti pañcamāse ṭhapetvā sese sattamāse. Kālepi ādissa dinnanti saṅghassa vā ‘‘idaṃ akālacīvara’’nti uddisitvā dinnaṃ, ekapuggalassa vā ‘‘idaṃ tuyhaṃ dammī’’ti dinnaṃ.

499-500. එකොළොස් මසක් යනු - එක් පසුපස ඉල් (කත්තික) මාසය හැර ඉතිරි එකොළොස් මාසයයි. සත් මසක් යනු - ඉල් මාසය සහ හේමන්ත සෘතුවේ සතර මාසය යන පස් මාසය හැර ඉතිරි සත් මාසයයි. කාලයේදී වුවද නියම කර දෙන ලද්ද යනු - සංඝයාට 'මෙය අකාල චීවරයකි' යි උදෙසා දෙන ලද්ද හෝ එක් පුද්ගලයෙකුට 'මෙය ඔබට දෙමි' යි පවසමින් දෙන ලද්ද හෝ වේ.

Saṅghato vāti attano pattabhāgavasena saṅghato vā uppajjeyya. Gaṇato vāti idaṃ suttantikagaṇassa dema, idaṃ ābhidhammikagaṇassāti evaṃ gaṇassa denti. Tato attano pattabhāgavasena gaṇato vā uppajjeyya.

සංඝයාගෙන් හෝ යනු - තමාට ලැබෙන කොටස වශයෙන් සංඝයාගෙන් හෝ ලැබෙන්නේ නම් වේ. ගණයෙන් හෝ යනු - 'මෙය සූත්‍රධර ගණයට දෙමු, මෙය අභිධර්මධර ගණයට දෙමු' යි මෙලෙස ගණයට දෙන ලද්දෙන්, තමාට ලැබෙන කොටස වශයෙන් එම ගණයෙන් හෝ ලැබෙන්නේ නම් වේ.

No cassa pāripūrīti no ce pāripūrī bhaveyya, yattakena kayiramānaṃ adhiṭṭhānacīvaraṃ pahoti, tañce cīvaraṃ tattakaṃ na bhaveyya, ūnakaṃ bhaveyyāti attho.

එය සම්පූර්ණ නොවන්නේ නම් යනු - සම්පූර්ණ නොවන්නේ නම්, යම් පමණ රෙදි ප්‍රමාණයකින් අධිෂ්ඨාන කළ හැකි සිවුරක් කළ හැකි වේද, එම සිවුරු රෙද්ද එපමණ නොවේ නම්, එනම් අඩු වන්නේ නම් යනු අර්ථයයි.

Paccāsā hoti saṅghato vātiādīsu asukadivasaṃ nāma saṅgho cīvarāni labhissati, gaṇo labhissati, tato me cīvaraṃ uppajjissatīti evaṃ saṅghato vā gaṇato vā paccāsā hoti. Ñātakehi me cīvaratthāya pesitaṃ, mittehi pesitaṃ, te āgatā cīvare dassantīti evaṃ ñātito vā mittato vā paccāsā hoti. Paṃsukūlaṃ vāti ettha pana paṃsukūlaṃ vā lacchāmīti evaṃ paccāsā hotīti yojetabbaṃ. Attano vā dhanenāti attano kappāsasuttādinā dhanena, asukadivasaṃ nāma lacchāmīti evaṃ vā paccāsā hotīti attho.

සංඝයාගෙන් බලාපොරොත්තුවක් ඇති විට යනාදී තැන්වල - අසවල් දවසේ සංඝයාට සිවුරු ලැබෙන්නේය, ගණයට ලැබෙන්නේය, එයින් මට සිවුරක් ලැබෙන්නේය යි මෙලෙස සංඝයාගෙන් හෝ ගණයෙන් හෝ බලාපොරොත්තුවක් ඇති වේ. ඥාතීන් විසින් මා වෙනුවෙන් සිවුරු සඳහා නූල් එවනු ලැබීය, මිතුරන් විසින් එවනු ලැබීය, ඔවුන් පැමිණි පසු සිවුරු දෙන්නේය යි මෙලෙස ඥාතීන්ගෙන් හෝ මිතුරන්ගෙන් හෝ බලාපොරොත්තුවක් ඇති වේ. පාංශුකූලය හෝ යන මෙහිදී, පාංශුකූලයක් හෝ ලබන්නෙමි යි මෙලෙස බලාපොරොත්තුව ඇති වේ යයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. තමාගේ ධනයෙන් හෝ යනු - තමා සතු කපු නූල් ආදී ධනයෙන්, අසවල් දින සිවුරක් ලබන්නෙමි යි මෙලෙස බලාපොරොත්තුව ඇති වේ යනු අර්ථයයි.

Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāyāti māsaparamato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyanti attho. Evaṃ pana avatvā yasmā antarā uppajjamāne paccāsācīvare mūlacīvarassa uppannadivasato yāva vīsatimo divaso tāva uppannaṃ paccāsācīvaraṃ mūlacīvaraṃ attano gatikaṃ karoti, tato uddhaṃ mūlacīvaraṃ paccāsācīvaraṃ attano gatikaṃ karoti. Tasmā taṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘tadahuppanne mūlacīvare’’tiādinā nayena padabhājanaṃ vuttaṃ, taṃ uttānatthameva.

එයින් ඔබ්බට (මාසයකට වඩා) තබා ගන්නේ නම් බලාපොරොත්තු සිවුරක් තිබියදී පවා, නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ යනු අර්ථයයි. එසේ වුවද මෙසේ නොකියා, මක්නිසාද යත් අතරතුරදී බලාපොරොත්තු වූ සිවුරක් ලැබෙන කල්හි, මුල් සිවුර ලැබුණු දින සිට විසිවන දිනය දක්වා ලැබෙන බලාපොරොත්තු වූ සිවුර, මුල් සිවුර තමාගේ ගතියට (තත්ත්වයට) පත් කරයි. එයින් පසු (විසිවන දිනට පසු) මුල් සිවුර විසින් බලාපොරොත්තු වූ සිවුර තමාගේ ගතියට පත් කරගනු ලබයි. එබැවින් එම විශේෂය දැක්වීම සඳහා 'එදිනම උපන් මුල් සිවුරේදී' යනාදී ක්‍රමයෙන් පද භාජනය පවසන ලදී. එය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Visabhāge uppanne mūlacīvareti yadi mūlacīvaraṃ saṇhaṃ, paccāsācīvaraṃ thūlaṃ, na sakkā yojetuṃ. Rattiyo ca sesā honti, na tāva māso pūrati[Pg.240], na akāmā niggahena cīvaraṃ kāretabbaṃ. Aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvāyeva kālabbhantare kāretabbaṃ. Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mūlacīvaraṃ thūlaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ saṇhaṃ, mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etenupāyena yāva icchati tāva aññamaññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti. Sesaṃ uttānameva.

විසභාගව උපන් මුල් සිවුරේදී යනු - ඉදින් මුල් සිවුර සියුම් වී, බලාපොරොත්තු වූ සිවුර ගොරෝසු වුවහොත්, (එකට) සම්බන්ධ කිරීමට නොහැකිය. දින කිහිපයක් ඉතිරිව තිබියදී මාසය සම්පූර්ණ නොවන්නේ නම්, අකමැත්තෙන් හෝ බලහත්කාරයෙන් සිවුර කරවාගත යුතු නැත. වෙනත් බලාපොරොත්තු වූ සිවුරක් ලැබීමෙන් පසුවම නියමිත කාලය තුළ කරවාගත යුතුය. බලාපොරොත්තු වූ සිවුරද පිරිකර රෙද්දක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය. ඉදින් මුල් සිවුර ගොරෝසු වී බලාපොරොත්තු වූ සිවුර සියුම් වේ නම්, මුල් සිවුර පිරිකර රෙද්දක් ලෙස අධිෂ්ඨාන කොට, බලාපොරොත්තු වූ සිවුරම මුල් සිවුර බවට පත් කොට තබාගත යුතුය. එය නැවත මාසයක කාලයක් ලබයි. මේ ක්‍රමයෙන් තමා කැමති තාක් කල් වෙනත් වෙනත් බලාපොරොත්තු වූ සිවුරු මුල් සිවුරු බවට පත් කොට තබාගැනීම වටී. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisānevāti.

සමුට්ඨාන ආදිය පළමු කඨින ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවන කඨින ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

4. පුරාණ චීවර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

503-5. Tena samayenāti purāṇacīvarasikkhāpadaṃ. Tattha yāva sattamā pitāmahayugāti pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpa mattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso tāva yā asambaddhā sā yāva sattamā pitāmahayugā asambaddhāti vuccati. Desanāmukhameva cetaṃ. ‘‘Mātito vā pitito vā’’tivacanato pana pitāmahayugampi pitāmahiyugampi mātāmahayugampi mātāmahiyugampi tesaṃ bhātubhaginībhāgineyyaputtapaputtādayopi sabbe idha saṅgahitā evāti veditabbā.

503-5. එකල්හි යනු පුරාණ චීවර ශික්ෂාපදයයි. එහි 'සත්වන මුත්තා පරම්පරාව දක්වා' යනු - පියාගේ පියා පිතාමහ (මුත්තා) නම් වේ. පිතාමහගේ පරම්පරාව පිතාමහ යුගයයි. යුගය යනු ආයුෂ ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. මෙය හුදෙක් ව්‍යවහාරයක් පමණි. අර්ථය අනුව මුත්තාම පිතාමහ යුගය වේ. එයින් ඉහළ සියලු පූර්ව පුරුෂයෝ පිතාමහ යන ග්‍රහණයෙන්ම ගනු ලැබෙති. මෙසේ සත්වන පුරුෂයා දක්වා යම් ස්ත්‍රියක් නෑකමින් සම්බන්ධ නැද්ද, ඇය 'සත්වන මුත්තා පරම්පරාව දක්වා නෑ සබඳකම් නැත්තිය' යයි කියනු ලැබේ. මෙය දේශනා මුඛය (උදාහරණය) පමණකි. 'මව් පාර්ශවයෙන් හෝ පිය පාර්ශවයෙන් හෝ' යන වචනය නිසා, පිය පාර්ශවයේ මුත්තා, පිය පාර්ශවයේ මිත්තණිය, මව් පාර්ශවයේ මුත්තා, මව් පාර්ශවයේ මිත්තණිය යන ඔවුන්ගේ සහෝදර සහෝදරියන්, බෑනාවරුන්, පුතුන්, මුණුබුරන් ආදී සියල්ලන්ම මෙහිදී ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Tatrāyaṃ vitthāranayo – pitā pitupitā tassa pitā tassāpi pitāti evaṃ yāva sattamā yugā, pitā pitumātā tassā pitā ca mātā ca bhātā ca bhaginī ca puttā ca dhītaro cāti evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, pitā pitubhātā pitubhaginī pituputtā pitudhītaro tesampi puttadhītuparamparāti evampi yāva sattamā yugā, mātā mātumātā tassā mātā tassāpi mātāti evampi yāva sattamā yugā, mātā mātupitā tassa mātā ca pitā ca bhātā ca bhaginī ca puttā ca dhītaro cāti, evampi uddhañca adho ca yāva sattamā yugā, mātā mātubhātā mātubhaginī mātuputtā mātudhītaro tesampi puttadhītuparamparāti [Pg.241] evampi yāva sattamā yugā, neva mātusambandhena na pitusambandhena sambaddhā, ayaṃ aññātikā nāma.

එහි විස්තරය මෙසේය - පියා, පියාගේ පියා, ඔහුගේ පියා, ඔහුගේත් පියා යනුවෙන් සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; පියා, පියාගේ මව, ඇගේ පියා සහ මව, සහෝදර සහ සහෝදරිය, පුතුන් සහ දූවරුන් යනුවෙන් මෙසේ උඩට සහ යටට සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; පියා, පියාගේ සහෝදරයා, පියාගේ සහෝදරිය, පියාගේ පුතුන්, පියාගේ දූවරුන් සහ ඔවුන්ගේ පුත්‍ර-දුහිතෘ පරම්පරාව යනුවෙන් මෙසේ සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; මව, මවගේ මව, ඇගේ මව, ඇගේත් මව යනුවෙන් මෙසේ සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; මව, මවගේ පියා, ඔහුගේ මව සහ පියා, සහෝදර සහ සහෝදරිය, පුතුන් සහ දූවරුන් යනුවෙන් උඩට සහ යටට සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; මව, මවගේ සහෝදරයා, මවගේ සහෝදරිය, මවගේ පුතුන්, මවගේ දූවරුන් සහ ඔවුන්ගේ පුත්‍ර-දුහිතෘ පරම්පරාව යනුවෙන් සත්වන පරම්පරාව දක්වාද; මව් පාර්ශවයෙන් හෝ පිය පාර්ශවයෙන් හෝ සම්බන්ධ නැති තැනැත්තිය 'අඤ්ඤාතිකා' (නෑ නොවන තැනැත්තිය) නම් වේ.

Ubhato saṅgheti bhikkhunisaṅghe ñatticatutthena bhikkhusaṅghe ñatticatutthenāti aṭṭhavācikavinayakammena upasampannā.

උභතෝ සංඝයාගෙන් යනු - භික්ෂුණී සංඝයා කෙරෙහි ඤත්ති චතුර්ථ කර්මයෙන්ද, භික්ෂු සංඝයා කෙරෙහි ඤත්ති චතුර්ථ කර්මයෙන්ද යනුවෙන් අෂ්ට වාචික විනය කර්මයෙන් උපසම්පන්න වූ තැනැත්තියයි.

Sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampīti rajitvā kappaṃ katvā ekavārampi nivatthaṃ vā pārutaṃ vā. Antamaso paribhogasīsena aṃse vā matthake vā katvā maggaṃ gato hoti, ussīsakaṃ vā katvā nipanno hoti, etampi purāṇacīvarameva. Sace pana paccattharaṇassa heṭṭhā katvā nipajjati, hatthehi vā ukkhipitvā ākāse vitānaṃ katvā sīsena aphusanto gacchati, ayaṃ paribhogo nāma na hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

එක්වරක් හැඳි හෝ එක්වරක් පෙරවූ හෝ යනු - පඬු පොවා කප් බිංදු තබා එක් වතාවක් හෝ හැඳි හෝ පෙරවූ සිවුරයි. අවම වශයෙන් පරිභෝජනය කිරීමක් ලෙස උරහිස මත හෝ හිස මත තබා මග ගියේ නම්, හෝ හිසට තබාගෙන සැතපුණේ නම්, මෙයද පුරාණ චීවරයක්ම වේ. ඉදින් ඇතිරිල්ලකට යටින් තබා සැතපේ නම්, හෝ දෑතින් ඔසවා අහසෙහි වියනක් කොට හිසෙහි නොගෑවෙන සේ යන්නේ නම්, මෙය පරිභෝජනයක් නොවන බව කුරුන්දියෙහි පවසන ලදී.

Dhotaṃ nissaggiyanti ettha evaṃ āṇattā bhikkhunī dhovanatthāya uddhanaṃ sajjeti, dārūni saṃharati, aggiṃ karoti, udakaṃ āharati yāva naṃ dhovitvā ukkhipati, tāva bhikkhuniyā payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Dhovitvā ukkhittamatte nissaggiyaṃ hoti. Sace duddhotanti maññamānā puna siñcati vā dhovati vā yāva niṭṭhānaṃ na gacchati tāva payoge payoge dukkaṭaṃ. Esa nayo rajanākoṭanesu. Rajanadoṇiyañhi rajanaṃ ākiritvā yāva sakiṃ cīvaraṃ rajati, tato pubbe yaṃkiñci rajanatthāya karoti, pacchā vā paṭirajati, sabbattha payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Evaṃ ākoṭanepi payogo veditabbo.

"ධෝතං නිස්සග්ගියන්ති" යනු මෙහි මෙසේ අණ කරන ලද භික්ෂුණිය සේදීම පිණිස ලිප සූදානම් කරයිද, දර එකතු කරයිද, ගිනි දල්වයිද, එය සෝදා ඔසවන තෙක් පැන් පමුණුවයිද, එතෙක් භික්ෂුණියගේ ඒ ඒ ප්‍රයෝගයක් පාසා භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. සෝදා අවසන් කළ කෙණෙහිම නිස්සග්ගි ඇවැත් වේ. "නොමනා ලෙස සෝදන ලදී" හෝ "පිරිසිදු නැත" යයි සිතා නැවත පැන් වත් කරයි නම් හෝ සෝදයි නම් හෝ අවසානයට පත්වන තෙක් ඒ ඒ ප්‍රයෝගයක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ. පඬු පෙවීම හා තැලීමෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. පඬු ඔරුවෙහි පඬු දිය වත්කොට එක් වරක් සිවුර පඬු පොවන තෙක්, ඊට පෙර පඬු පෙවීම සඳහා යම්කිසිවක් කරයිද, පසුව නැවත පඬු පොවයිද, මේ සෑම ප්‍රයෝගයකදීම භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. තැලීමෙහිදීද මෙසේම ප්‍රයෝගය දත යුතුය.

506. Aññātikāya aññātikasaññī purāṇacīvaraṃ dhovāpetīti no cepi ‘‘imaṃ dhovā’’ti vadati, atha kho dhovanatthāya kāyavikāraṃ katvā hatthena vā hatthe deti, pādamūle vā ṭhapeti, upari vā khipati, sikkhamānāsāmaṇerīsāmaṇeraupāsakatitthiyādīnaṃ vā hatthe peseti, nadītitthe dhovantiyā upacāre vā khipati, antodvādasahatthe okāse ṭhatvā, dhovāpitaṃyeva hoti. Sace pana upacāraṃ muñcitvā orato ṭhapeti sā ce dhovitvā āneti, anāpatti. Sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā upāsikāya vā hatthe dhovanatthāya deti, sā ce upasampajjitvā dhovati, āpattiyeva. Upāsakassa hatthe deti, so ce liṅge parivatte bhikkhunīsu pabbajitvā upasampajjitvā dhovati[Pg.242], āpattiyeva. Sāmaṇerassa vā bhikkhussa vā hatthe dinnepi liṅgaparivattane eseva nayo.

506. නෑ නොවන තැනැත්තියක ලවා, නෑ නොවන බව දනිමින් පැරණි සිවුරක් සෝදවයිද, "මෙය සෝදන්න" යයි නොපවසන්නේ වුවද, සේදීම පිණිස කායික ඉඟියක් කොට අතින් ඇගේ අතට දෙයිද, පාමුල තබයිද, ඇය මතට පමුණුවයිද, සික්ඛමානාවකගේ, සාමණේරියකගේ, සාමණේරයෙකුගේ, උපාසකයෙකුගේ හෝ තිර්ථකයෙකුගේ හෝ අතට (භික්ෂුණිය වෙත යැවීමට) පත් කරයිද, ගංගා තීරයක සෝදන භික්ෂුණියකගේ උපචාරයෙහි දමයිද, රියන් දොළසක් ඇතුළත සිට සෝදවන ලද්දේ නම් එය සෝදවන ලද්දක්ම වේ. ඉදින් උපචාරය හැර ඉන් ඔබ්බෙහි තබයිද, ඇය එය සෝදා ගෙන එයි නම් ඇවැත් නැත. සික්ඛමානාවකගේ හෝ සාමණේරියකගේ හෝ උපාසිකාවකගේ අතට සේදීම පිණිස දෙයිද, ඇය උපසම්පදාව ලබා සෝදයි නම් ඇවැත් වේ. උපාසකයෙකු අතට දෙයිද, ඔහුගේ ලිංගය වෙනස්වී භික්ෂුණීන් අතර පැවිදිව උපසම්පදාව ලබා සෝදයි නම් ඇවැත් වේ. සාමණේරයෙකුට හෝ භික්ෂුවකට දුන් විටද ලිංග විපර්යාසයෙහිදී මෙම ක්‍රමයම වේ.

Dhovāpeti rajāpetītiādīsu ekena vatthunā nissaggiyaṃ, dutiyena dukkaṭaṃ. Tīṇipi kārāpentassa ekena nissaggiyaṃ, sesehi dve dukkaṭāni. Yasmā panetāni dhovanādīni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā kārentassa mokkho natthi, tasmā ettha tīṇi catukkāni vuttāni. Sacepi hi ‘‘imaṃ cīvaraṃ rajitvā dhovitvā ānehī’’ti vutte sā bhikkhunī paṭhamaṃ dhovitvā pacchā rajati, nissaggiyena dukkaṭameva. Evaṃ sabbesu viparītavacanesu nayo netabbo. Sace pana ‘‘dhovitvā ānehī’’ti vuttā dhovati ceva rajati ca, dhovāpanapaccayā eva āpatti, rajane anāpatti. Evaṃ sabbattha vuttādhikakaraṇe ‘‘avuttā dhovatī’’ti iminā lakkhaṇena anāpatti veditabbā. ‘‘Imasmiṃ cīvare yaṃ kātabbaṃ, sabbaṃ taṃ tuyhaṃ bhāro’’ti vadanto pana ekavācāya sambahulā āpattiyo āpajjatīti.

සේදවීම, පඬු පෙවීම් ආදියෙහිදී එක් ක්‍රියාවක් නිසා නිස්සග්ගි වේ, දෙවැන්න නිසා දුක්කට වේ. තුනම කරවන්නාට එකකින් නිස්සග්ගි වේ, ඉතිරි දෙකෙන් දුක්කට දෙකක් වේ. යම් හෙයකින් මේ සේදීම් ආදිය අනුපිළිවෙලින් හෝ අනුපිළිවෙලින් තොරව හෝ කරවන්නාට ඇවැතින් මිදීමක් නැති බැවින්, මෙහිදී සතර බැගින් වූ කොටස් තුනක් වදාරන ලදී. ඉදින් "මෙම සිවුර පඬු පොවා, සෝදා රැගෙන එන්න" යයි පැවසූ කල්හි, එම භික්ෂුණිය පළමුව සෝදා පසුව පඬු පොවයි නම්, නිස්සග්ගිය සමග දුක්කටම වේ. මෙසේ සියලු විපරීත වචනයන්හි ක්‍රමය දත යුතුය. ඉදින් "සෝදා රැගෙන එන්න" යයි කී කල්හි සෝදයිද පඬුද පොවයිද, සේදවීම් ප්‍රත්‍යයෙන්ම ඇවැත් වේ, පඬු පෙවීමෙහි ඇවැත් නැත. මෙසේ සියලු තන්හි වදාළ දෙයට වඩා වැඩියෙන් කිරීමෙහිදී "නොපවසන ලද්දී සෝදයි" යන ලක්ෂණයෙන් ඇවැත් නොවන බව දත යුතුය. "මෙම සිවුරෙහි කළ යුතු යමක් වේද, ඒ සියල්ල ඔබගේ භාරයකි" යයි පවසන්නා හට එක් වචනයකින්ම බොහෝ ඇවැත් සිදුවේ.

Aññātikāya vematiko aññātikāya ñātikasaññīti imānipi padāni vuttānaṃyeva tiṇṇaṃ catukkānaṃ vasena vitthārato veditabbāni.

නෑ නොවන තැනැත්තියක කෙරෙහි සැක ඇතිව හෝ නෑ නොවන තැනැත්තියක කෙරෙහි නෑ යන සන්නය ඇතිව හෝ යන මේ පදයන්ද වදාරන ලද සතර බැගින් වූ කොටස් තුන අනුව විස්තර වශයෙන් දත යුතුය.

Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya dhovāpentassa dukkaṭaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana yathāvatthukameva, bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma pañcasatā sākiyāniyo.

"එකතො උපසම්පන්නාය" යනු භික්ෂුණීන් සමීපයෙහි පමණක් උපසම්පදාව ලද්දිය ලවා සෝදවන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. භික්ෂූන් සමීපයෙහි උපසම්පදාව ලද්දිය ලවා සෝදවන්නාට වනාහි වස්තුව අනුවම ඇවැත් වේ. භික්ෂූන් සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූවෝ නම් පන්සියයක් ශාක්‍ය කුමාරිකාවෝය.

507. Avuttā dhovatīti uddesāya vā ovādāya vā āgatā kilinnaṃ cīvaraṃ disvā ṭhapitaṭṭhānato gahetvā vā ‘‘detha, ayya, dhovissāmī’’ti āharāpetvā vā dhovati ceva rajati ca ākoṭeti ca, ayaṃ avuttā dhovati nāma. Yāpi ‘‘imaṃ cīvaraṃ dhovā’’ti daharaṃ vā sāmaṇeraṃ vā āṇāpentassa bhikkhuno sutvā ‘‘āharathayya ahaṃ dhovissāmī’’ti dhovati, tāvakālikaṃ vā gahetvā dhovitvā rajitvā deti, ayampi avuttā dhovati nāma.

507. "අවුත්තා ධෝවතී" යනු ඉගෙනීම පිණිස හෝ අවවාද ලැබීම පිණිස හෝ පැමිණි භික්ෂුණිය කිලිටි වූ සිවුර දැක තැබූ තැනින් ගෙන හෝ "ආර්යයන් වහන්ස, දෙන්න මම සෝදන්නම්" යයි පවසා ගෙන්වාගෙන හෝ සෝදයිද, පඬු පොවයිද, තළයිද, මෙය "නොපවසන ලද්දී සෝදයි" නම් වේ. යම් භික්ෂුණියක් දහරා භික්ෂුවකට හෝ සාමණේරයෙකුට "මෙම සිවුර සෝදන්න" යයි අණ කරන භික්ෂුවකගේ වචනය අසා "ආර්යයන් වහන්ස, රැගෙන එන්න මම සෝදන්නම්" යයි පවසා සෝදයිද, තාවකාලිකව හෝ ගෙන සෝදා පඬු පොවා දෙයිද, මෙයද "නොපවසන ලද්දී සෝදයි" නම් වේ.

Aññaṃ parikkhāranti upāhanatthavikapattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanamañcapīṭhabhisitaṭṭikādiṃ yaṃkiñci dhovāpeti, anāpatti. Sesamettha uttānatthameva.

"අඤ්ඤං පරික්ඛාරං" යනු පාවහන් බෑග්, පාත්‍ර බෑග්, අංශබඳන, කායබන්ධන, ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, පැදුරු ආදී යම්කිසිවක් සෝදවයි නම් ඇවැත් නැත. මෙහි ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.243] pana idaṃ sikkhāpadaṃ chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහිදී මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන හයකින් වේ, ක්‍රියාවෙන් වේ, සංඥා විමොක්ඛ නැත, අචිත්තකය, ප්‍රඥප්ති වජ්ජයකි, කාය කර්මය, වචී කර්මය, සිත් තුනක් හා වේදනා තුනක් ඇතිව සිදු වේ.

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පුරාණචීවර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

5. 5. චීවර පටිග්ගහණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

508. Tena samayenāti cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ. Tattha piṇḍapātapaṭikkantāti piṇḍapātato paṭikkantā. Yena andhavanaṃ tenupasaṅkamīti apaññatte sikkhāpade yena andhavanaṃ tenupasaṅkami. Katakammāti katacorikakammā, sandhicchedanādīhi parabhaṇḍaṃ haritāti vuttaṃ hoti. Coragāmaṇikoti corajeṭṭhako. So kira pubbe theriṃ jānāti, tasmā corānaṃ purato gacchanto disvā ‘‘ito mā gacchatha, sabbe ito ethā’’ti te gahetvā aññena maggena agamāsi. Samādhimhā vuṭṭhahitvāti therī kira paricchinnavelāyaṃyeva samādhimhā vuṭṭhahi. Sopi tasmiṃyeva khaṇe evaṃ avaca, tasmā sā assosi, sutvā ca ‘‘natthi dāni añño ettha samaṇo vā brāhmaṇo vā aññatra mayā’’ti taṃ maṃsaṃ aggahesi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho uppalavaṇṇā bhikkhunī’’tiādi.

508. "තේන සමයේන" යනු සිවුරු පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. එහි "පිණ්ඩපාත පටික්කන්තා" යනු පිණ්ඩපාතයෙන් හැරී ආවා වූ යන්නයි. "යෙන අන්ධවනං තේනුපසංකමි" යනු ශික්ෂාපදය පනවා නොමැති කල්හි අන්ධවනය යම් තැනකද එතැනට පැමිණියාය. "කතකම්මා" යනු සොරකම් කරන ලද, එනම් සන්ධි කැපීම් ආදියෙන් අනුන්ගේ බඩු පැහැරගෙන ගිය යන අර්ථයයි. "චොරගාමණිකො" යනු සොරුන්ගේ නායකයාය. ඔහු පෙර සිටම තෙරණියව හඳුනයි, එබැවින් සොරුන්ට ඉදිරියෙන් යන්නේ ඇයව දැක "මොබින් නොයන්න, සියල්ලෝ මෙබින් එන්න" යයි පවසා ඔවුන් කැඳවාගෙන වෙනත් මගකින් ගියේය. "සමාධිම්හා වුට්ඨහිත්වා" යනු තෙරණිය නියමිත වේලාවෙහිම සමාධියෙන් නැගී සිටියාය. ඔහුද ඒ මොහොතේම මෙසේ කීවේය, එබැවින් ඇයට එය ඇසුණි. අසා "දැන් මා හැර මෙහි වෙනත් මහණෙක් හෝ බමුණෙක් නැත" යයි සිතා ඒ මස් ගත්තාය. ඒ බව "අථ ඛො උප්පලවණ්ණා භික්ඛුනී" යනාදියෙන් වදාරන ලදී.

Ohiyyakoti avahīyako avaseso, vihāravāraṃ patvā ekova vihāre ṭhitoti attho. Sace me tvaṃ antaravāsakaṃ dadeyyāsīti kasmā āha? Saṇhaṃ ghanamaṭṭhaṃ antaravāsakaṃ disvā lobhena, apica appako tassā antaravāsake lobho, theriyā pana sikhāppattā koṭṭhāsasampatti tenassā sarīrapāripūriṃ passissāmīti visamalobhaṃ uppādetvā evamāha. Antimanti pañcannaṃ cīvarānaṃ sabbapariyantaṃ hutvā antimaṃ, antimanti pacchimaṃ. Aññaṃ lesenāpi vikappetvā vā paccuddharitvā vā ṭhapitaṃ cīvaraṃ natthīti evaṃ yathāanuññātānaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ dhāraṇavaseneva āha, na lobhena, na hi khīṇāsavānaṃ lobho atthi. Nippīḷiyamānāti upamaṃ dassetvā gāḷhaṃ pīḷayamānā.

"ඔහිය්‍යකො" යනු ඉතිරි වූ තැනැත්තායි, එනම් විහාර වාරය (මුරය) පැමිණ තනිවම විහාරයෙහි සිටියේය යන අර්ථයයි. "ඉදින් ඔබ මට අඳනය දෙන්නේ නම්" යයි කුමට කීවේද? සුමුදු වූ ඝන වූ මටසිලුටු අඳනය දැක ලෝභයෙන් කීවේය. තවද ඔහුගේ ඒ අඳනය කෙරෙහි වූ ලෝභය ස්වල්පයකි, එහෙත් තෙරණියගේ ශරීර අවයවයන්ගේ පිරිපුන් බව අග්‍රප්‍රාප්තව තිබූ බැවින් "ඇයගේ ශරීරයෙහි පිරිපුන් බව බලන්නෙමි" යයි අධාර්මික ලෝභයක් උපදවාගෙන මෙසේ කීවේය. "අන්තිමං" යනු සිවුරු පහෙන් අවසාන සිවුර බැවින් අන්තිම වේ, අන්තිම යනු පසුවම ඇති සිවුරයි. "වෙනත් උපක්‍රමයකින් හෝ විකප්පනය කළ හෝ පච්චුද්ධාරණය කළ හෝ තැබූ සිවුරක් නැත" යයි මෙසේ අනුදැන වදාළ සිවුරු පහ දැරීම පිළිබඳවම පැවසුවාය, ලෝභයෙන් නොපැවසුවාය. රහතන් වහන්සේලාට ලෝභයක් නැත. "නිප්පීළියමානා" යනු උපමාවක් දක්වමින් තදින් පීඩා කරනු ලබන්නී යන්නයි.

Antaravāsakaṃ [Pg.244] datvā upassayaṃ agamāsīti saṅkaccikaṃ nivāsetvā yathā tassa manoratho na pūrati, evaṃ hatthataleyeva dassetvā agamāsi.

අඳනය (අන්තරවාසකය) දී වාසස්ථානයට වැඩියේය යන්නෙහි අර්ථය නම්, පපුකඩ (සංකච්චිකය) හැඳ, උදායිගේ බලාපොරොත්තුව ඉටු නොවන පරිදි, අතැඹුලක් මෙන් (හෝ අල්ල මත තබා) දිය යුතු සිවුර පෙන්වා පමණක් වැඩම කළ බවයි.

510. Kasmā pārivattakacīvaraṃ appaṭigaṇhante ujjhāyiṃsu? ‘‘Sace ettakopi amhesu ayyānaṃ vissāso natthi, kathaṃ mayaṃ yāpessāmā’’ti vihatthatāya samabhitunnattā.

510. මාරු කරගත් (පරිවර්තක) සිවුරු පිළිනොගන්නා භික්ෂූන්ට මිනිසුන් දොස් නැඟුවේ ඇයි? 'ඉදින් අප කෙරෙහි ආර්යයන් වහන්සේලාට මෙපමණවත් විශ්වාසයක් නැතිනම්, අප කෙසේ නම් දිවි රැකගනිමුද?' යනුවෙන් සිතා, අතමිට හිස්වීමෙන් ඇති වූ දැඩි කම්පාව නිසා ඔවුහු දොස් නැඟූහ.

Anujānāmi bhikkhave imesaṃ pañcannanti imesaṃ pañcannaṃ sahadhammikānaṃ samasaddhānaṃ samasīlānaṃ samadiṭṭhīnaṃ pārivattakaṃ gahetuṃ anujānāmīti attho.

'මහණෙනි, මේ පස්දෙනාගෙන් සිවුරු මාරු කර ගැනීමට මම අනුදනිමි' යන්නෙහි අර්ථය නම්, සමාන ශ්‍රද්ධාව ඇති, සමාන සීලය ඇති, සමාන දෘෂ්ටිය ඇති මේ සධර්මිකයන් පස්දෙනාගෙන් සිවුරු මාරු කර ලබා ගැනීමට අනුදනිමි යන්නයි.

512. Payoge dukkaṭanti gahaṇatthāya hatthappasāraṇādīsu dukkaṭaṃ. Paṭilābhenāti paṭiggahaṇena. Tattha ca hatthena vā hatthe detu, pādamūle vā ṭhapetu, upari vā khipatu, so ce sādiyati, gahitameva hoti. Sace pana sikkhamānāsāmaṇerasāmaṇerīupāsakaupāsikādīnaṃ hatthe pesitaṃ paṭiggaṇhāti, anāpatti. Dhammakathaṃ kathentassa catassopi parisā cīvarāni ca nānāvirāgavatthāni ca ānetvā pādamūle ṭhapenti, upacāre vā ṭhatvā upacāraṃ vā muñcitvā khipanti, yaṃ tattha bhikkhunīnaṃ santakaṃ, taṃ aññatra pārivattakā gaṇhantassa āpattiyeva. Atha pana rattibhāge khittāni honti, ‘‘idaṃ bhikkhuniyā, idaṃ aññesa’’nti ñātuṃ na sakkā, pārivattakakiccaṃ natthīti mahāpaccariyaṃ kurundiyañca vuttaṃ, taṃ acittakabhāvena na sameti. Sace bhikkhunī vassāvāsikaṃ deti, pārivattakameva kātabbaṃ. Sace pana saṅkārakūṭādīsu ṭhapeti, ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissantī’’ti paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭati.

512. 'ප්‍රයෝගයේදී දුකුළා වේ' යනු (සිවුර) ලබා ගැනීම සඳහා අත දිගු කිරීම ආදියෙහිදී දුකුළා ඇවැත් වන බවයි. 'ලැබීමෙන්' යනු පිළිගැනීමෙනි. එහිදී අතින් අතට දුන්නත්, පාමුල තැබුවත්, උඩින් දැමුවත්, එම භික්ෂුව එය පිළිගැනීමේ අදහසින් යුක්ත නම් එය ගත්තාම වෙයි. ඉදින් ශික්ෂාමානාවන්, සාමණේරයන්, සාමණේරීන්, උපාසකයන් හෝ උපාසිකාවන් අත එවූ සිවුරක් පිළිගන්නේ නම් ඇවැත් නැත. ධර්ම දේශනා කරන භික්ෂුවකගේ පාමුල සතර පිරිස විසින් සිවුරු සහ විවිධ වර්ණවත් රෙදි ගෙනවිත් තබයි නම්, හෝ දොළොස් රියන් උපචාරයෙහි සිට හෝ එයින් බැහැරව සිට විසි කරයි නම්, එහි ඇති භික්ෂුණීන්ට අයත් යමක් මාරු කිරීමකින් තොරව ගන්නේ නම් ඇවැත් වේ. ඉදින් රාත්‍රී කාලයේදී විසි කරන ලද රෙදි, 'මේ භික්ෂුණියකගේය, මේ අනෙක් අයගේය' කියා වෙන්කර හඳුනාගත නොහැකි නම්, මාරු කිරීමේ අවශ්‍යතාවයක් නැතැයි මහාපච්චරිය හා කුරුන්දියෙහි දක්වා ඇත. එහෙත් එය සිතාමතා නොකරන බැවින් සැසඳෙන්නේ නැත. ඉදින් භික්ෂුණියක වස්වැසීමේ සිවුරක් (වස්සාවාසික) ලබා දෙයි නම්, එය මාරු කිරීමක්ම කළ යුතුය. ඉදින් කුණු ගොඩවල් ආදියෙහි 'පාංශුකූල ලෙස ගනිත්වා' යි සිතා තබයි නම්, එය පාංශුකූල ලෙස අධිෂ්ඨානය කර ගැනීම වටී.

513. Aññātikāya aññātikasaññīti tikapācittiyaṃ. Ekato upasampannāyāti bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya hatthato gaṇhantassa dukkaṭaṃ, bhikkhūnaṃ santike upasampannāya pana pācittiyameva.

513. 'නෑ නොවන තැනැත්තියක කෙරෙහි නෑ නොවන බවට සංඥාව ඇතිවීම' යනු තික-පාචිත්තියකි. 'එක් පාර්ශ්වයකින් උපසම්පන්න වූ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ භික්ෂුණී සංඝයා වෙතින් පමණක් උපසම්පදාව ලැබූ තැනැත්තියකගෙන් (සිවුරක්) ගන්නේ නම් දුකුළා ඇවැත් වන බවයි. භික්ෂු සංඝයා වෙතින් ද උපසම්පදාව ලැබූ (සංඝයා දෙපාර්ශ්වයෙන්ම උපසම්පන්න) තැනැත්තියකගෙන් ගන්නේ නම් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

514. Parittena vā vipulanti appagghacīvarena vā upāhanatthavikapattatthavikaaṃsabaddhakakāyabandhanādinā vā mahagghaṃ cetāpetvā sacepi cīvaraṃ [Pg.245] paṭiggaṇhāti, anāpatti. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘antamaso harītakīkhaṇḍenāpī’’ti vuttaṃ. Vipulena vā parittanti idaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. Aññaṃ parikkhāranti pattatthavikādiṃ yaṃ kiñci vikappanupagapacchimacīvarappamāṇaṃ pana paṭaparissāvanampi na vaṭṭati. Yaṃ neva adhiṭṭhānupagaṃ na vikappanupagaṃ taṃ sabbaṃ vaṭṭati. Sacepi mañcappamāṇā bhisicchavi hoti, vaṭṭatiyeva; ko pana vādo pattatthavikādīsu. Sesaṃ uttānatthameva.

514. 'අල්ප දෙයකින් මහා දෙයක්' යනු නොවටිනා සිවුරක් හෝ පාවහන් මලු, පාත්‍ර මලු, අංශබද්ධ, කායබන්ධන ආදිය දී වටිනා සිවුරක් මාරු කර පිළිගන්නේ නම් ඇවැත් නැත. 'අන්තම වශයෙන් අරළු කැබැල්ලකින් හෝ' මාරු කර ගන්නේ නම් ඇවැත් නැති බව මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වේ. 'බොහෝ දෙයකින් අල්ප දෙයක්' යන්න මෙහි ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. 'අන් පිරිකරක්' යනු පාත්‍ර මලු ආදියයි. විකප්පනයට සුදුසු අවම සිවුරු ප්‍රමාණය ඇති රෙදි පෙරහනක් වුවද (නොමාරු කර) ගැනීම සුදුසු නැත. අධිෂ්ඨානයට හෝ විකප්පනයට නුසුදුසු ඉතා කුඩා ඕනෑම රෙදි කැබැල්ලක් ගැනීම සුදුසුය. ඇඳක් පමණ වන මෙට්ට කවරයක් වුවද වටී නම්, පාත්‍ර මලු ආදිය ගැන කවර කථාද? ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ chasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃvacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි මෙය සමුට්ඨාන හයකින් යුක්තය, ක්‍රියා-අක්‍රියා වේ, සංඥාවෙන් මිදීමක් නැත, අචිත්තකය, පණ්ණත්තිවජ්ජය, කාය කර්ම හා වාග් කර්ම වේ, සිත් තුනකි, වේදනා තුනකි.

Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිවුරු පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. අඤ්ඤාතක විඤ්ඤත්ති ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

515. Tena samayenāti aññātakaviññattisikkhāpadaṃ. Tattha upanando sakyaputtoti asītisahassamattānaṃ sakyakulā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ patikiṭṭho lolajātiko. Paṭṭoti cheko samattho paṭibalo sarasampanno kaṇṭhamādhuriyena samannāgato. Kismiṃ viyāti kiṃsu viya kileso viya, hirottappavasena kampanaṃ viya saṅkampanaṃ viya hotīti attho.

515. 'එසමයෙහි' යනු අඤ්ඤාතක විඤ්ඤත්ති ශික්ෂාපදයයි. එහි 'ශාක්‍යපුත්‍ර උපනන්ද' යනු අසූ දහසක් පමණ වූ ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදි වූ භික්ෂූන් අතරින් ලාමක වූ ද, චපල ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ ද තැනැත්තායි. 'පට්ට' යනු දක්ෂ, සමර්ථ, මධුර ස්වරයෙන් හා කටහඬින් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'කුමක් බඳුද' යනු කෙලෙසක් බඳු වූ, හිරිඔතප් නිසා ඇතිවන සැලීමක් හෝ මහත් සැලීමක් බඳු වූයේය යන අර්ථයයි.

Addhānamagganti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ, na nagaravīthimagganti attho. Te bhikkhū acchindiṃsūti musiṃsu, pattacīvarāni nesaṃ hariṃsūti attho. Anuyuñjāhīti bhikkhubhāvajānanatthāya puccha. Anuyuñjiyamānāti pabbajjāupasampadāpattacīvarādhiṭṭhānādīni pucchiyamānā. Etamatthaṃ ārocesunti bhikkhubhāvaṃ jānāpetvā yo ‘‘sāketā sāvatthiṃ addhānamaggappaṭipannā’’tiādinā nayena vutto, etamatthaṃ ārocesuṃ.

'අද්ධාන මග' යනු අද්ධාන සංඛ්‍යාත දීර්ඝ මාර්ගයකි, නගර වීදියක් නොවේ. 'ඒ භික්ෂූන් කොල්ලකෑහ' යනු ඔවුන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු පැහැර ගත්හ යන්නයි. 'විමසා බලන්න' යනු භික්ෂු භාවය හඳුනාගැනීම පිණිස අසන්න යන්නයි. 'විමසනු ලබන්නාහු' යනු පැවිද්ද, උපසම්පදාව, පාත්‍ර සිවුරු අධිෂ්ඨානය ආදිය ගැන විමසනු ලබන කල්හිය. 'මේ කරුණ සැළ කළහ' යනු භික්ෂු භාවය දන්වා 'සාකේත නුවර සිට සැවැත් නුවර දක්වා අද්ධාන මාර්ගයට පිළිපන්' යනාදී වශයෙන් පාළි පාඨයෙහි දැක්වෙන කරුණ සැළ කළහ යන්නයි.

517. Aññātakaṃ gahapatiṃ vātiādīsu yaṃ parato ‘‘tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā’’ti vuttaṃ, taṃ ādiṃ katvā evaṃ anupubbakathā veditabbā. Sace core passitvā daharā pattacīvarāni gahetvā palātā, corā therānaṃ nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā gacchanti, therehi [Pg.246] neva tāva cīvaraṃ viññāpetabbaṃ, na sākhāpalāsaṃ bhañjitabbaṃ. Atha daharā sabbaṃ bhaṇḍakaṃ chaḍḍetvā palātā, corā therānaṃ nivāsanapārupanaṃ tañca bhaṇḍakaṃ gahetvā gacchanti, daharehi āgantvā attano nivāsanapārupanāni na tāva therānaṃ dātabbāni, na hi anacchinnacīvarā attano atthāya sākhāpalāsaṃ bhañjituṃ labhanti, acchinnacīvarānaṃ pana atthāya labhanti, acchinnacīvarāva attanopi paresampi atthāya labhanti. Tasmā therehi vā sākhāpalāsaṃ bhañjitvā vākādīhi ganthetvā daharānaṃ dātabbaṃ, daharehi vā therānaṃ atthāya bhañjitvā ganthetvā tesaṃ hatthe datvā vā adatvā vā attanā nivāsetvā attano nivāsanapārupanāni therānaṃ dātabbāni, neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hoti, na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭaṃ.

517. 'නෑ නොවන ගෘහපතියාගෙන්' යනාදියෙහි පසුව දැක්වෙන 'තණකොළවලින් හෝ කොළවලින් වසාගෙන' යන තැන සිට අනුපිළිවෙළ කථාව දත යුතුය. ඉදින් සොරුන් දැක තරුණ භික්ෂූන් පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පලාගිය විට, සොරුන් ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ ඇඳිවත හා පෙරවූ සිවුර පමණක් පැහැරගෙන යත් නම්, ස්ථවිරයන් විසින් තවම සිවුරු නොඉල්ලිය යුතුය, ගස් අතු ද නොකැඩිය යුතුය. ඉදින් තරුණ භික්ෂූන් සියලු බඩුබාහිරාදිය අතහැර පලාගිය කල්හි, සොරුන් ස්ථවිරයන්ගේ සිවුරු ද ඒ බඩුබාහිරාදිය ද රැගෙන යත් නම්, ආපසු පැමිණි තරුණ භික්ෂූන් තමන්ගේ සිවුරු ස්ථවිරයන්ට තවම නොදිය යුතුය. මක්නිසාද යත්, සිවුරු පැහැර නොගත් භික්ෂූන්ට තමන් වෙනුවෙන් අතු කොළ කැඩීමට අවසර නැති මුත්, සිවුරු අහිමි වූවන් වෙනුවෙන් අතු කැඩීමට අවසර ඇත. සිවුරු අහිමි වූවන්ටම තමන් වෙනුවෙන් හෝ අන් අය වෙනුවෙන් අතු කැඩීමට අවසර තිබේ. එබැවින් ස්ථවිරයන් විසින්ම අතු කඩා වැල් ආදියෙන් අමුණා තරුණ භික්ෂූන්ට දිය යුතුය. එසේත් නැතිනම් තරුණ භික්ෂූන් විසින් ස්ථවිරයන් උදෙසා අතු කඩා අමුණා ඔවුන් අතට දී හෝ නොදී, තමන් ඒවා හැඳගෙන තමන්ගේ සිවුරු ස්ථවිරයන්ට දිය යුතුය. ගස් කොළ කැඩීමෙන් ඔවුන්ට පාචිත්තිය ඇවැත් නොවන අතර ඒවා හැඳීමෙන් දුකුළා ඇවැත් ද නොවේ.

Sace antarāmagge rajakattharaṇaṃ vā hoti, aññe vā tādise manusse passanti, cīvaraṃ viññāpetabbaṃ. Yāni ca nesaṃ te vā viññattamanussā aññe vā sākhāpalāsanivāsane bhikkhū disvā ussāhajātā vatthāni denti, tāni sadasāni vā hontu adasāni vā nīlādinānāvaṇṇāni vā kappiyānipi akappiyānipi sabbāni acchinnacīvaraṭṭhāne ṭhitattā tesaṃ nivāsetuñca pārupituñca vaṭṭanti. Vuttampihetaṃ parivāre –

ඉදින් මග අතරතුර රෙදි අපුල්ලන්නන් රෙදි එලා ඇති තැනක් හෝ එවැනි මිනිසුන් දකිත් නම් සිවුරු ඉල්ලිය යුතුය. එම තරුණ භික්ෂූන් හෝ එවැනි මිනිසුන් අතු කොළ ඇඳ සිටින භික්ෂූන් දැක, සැදැහැ සිතින් යම් රෙදි ලබා දෙත් නම්, ඒවා දාවලු සහිත වුවත් නැතත්, නිල් ආදී විවිධ වර්ණ වුවත්, කැප වුවත් අකැප වුවත්, සිවුරු අහිමි වූ අවස්ථාවක බැවින් ඒ සියල්ල හැඳීමට හා පෙරවීමට සුදුසු වේ. මෙය පරිවාර පාළියෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත -

‘‘Akappakataṃ nāpi rajanāya rattaṃ;

Tena nivattho yena kāmaṃ vajeyya;

Na cassa hoti āpatti;

So ca dhammo sugatena desito;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

“කපප්පබින්දුවක් නොතබන ලද, සායම් නොපොවන ලද (නොහොත් විධිමත් ලෙස පඬු නොපොවන ලද) වස්ත්‍රයක් හැඳ, යම් භික්ෂුවක් තමා කැමති තැනකට යන්නේ නම්, ඔහුට ඇවැත් නොවේ. මෙය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයකි. දක්ෂ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් මේ ප්‍රශ්නය මෙසේ විමසා බලන ලදී.”

Ayañhi pañho acchinnacīvarakaṃ bhikkhuṃ sandhāya vutto. Atha pana titthiyehi sahagacchanti, te ca nesaṃ kusacīravākacīraphalakacīrāni denti, tānipi laddhiṃ aggahetvā nivāsetuṃ vaṭṭanti, nivāsetvāpi laddhi na gahetabbā.

මෙම ප්‍රශ්නය දේශනා කර ඇත්තේ සිවුරු සොරුන් විසින් පැහැරගනු ලැබූ (අච්ඡින්නචීවරක) භික්ෂුවක් අරභයා ය. ඉදින් එම භික්ෂූහු තීර්ථකයන් සමඟ ගමන් කරන්නේ නම්, එම තීර්ථකයෝ ඔවුන්ට කුසතණ සිවුරු, වල්කල (ගස්පොතු) සිවුරු හෝ ලෑලි සිවුරු දෙති. ඔවුන්ගේ ලබ්ධිය (මිත්‍යා දෘෂ්ටිය) පිළි නොගෙන ඒවා පරිහරණය කිරීම වටී. ඒවා පරිහරණය කළ ද ඔවුන්ගේ ලබ්ධිය පිළි නොගත යුතුය.

Idāni ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchati, sace tattha hoti saṅghassa vihāracīvaraṃ vā’’tiādīsu vihāracīvaraṃ nāma manussā āvāsaṃ kāretvā ‘‘cattāropi paccayā amhākaṃyeva santakā paribhogaṃ gacchantū’’ti [Pg.247] ticīvaraṃ sajjetvā attanā kārāpite āvāse ṭhapenti, etaṃ vihāracīvaraṃ nāma. Uttarattharaṇanti mañcakassa upari attharaṇakaṃ vuccati. Bhumattharaṇanti parikammakatāya bhūmiyā rakkhaṇatthaṃ cimilikāhi kataattharaṇaṃ tassa upari taṭṭikaṃ pattharitvā caṅkamanti. Bhisicchavīti mañcabhisiyā vā pīṭhabhisiyā vā chavi, sace pūritā hoti vidhunitvāpi gahetuṃ vaṭṭati. Evametesu vihāracīvarādīsu yaṃ tattha āvāse hoti, taṃ anāpucchāpi gahetvā nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā acchinnacīvarakānaṃ bhikkhūnaṃ labbhatīti veditabbaṃ. Tañca kho labhitvā odahissāmi puna ṭhapessāmīti adhippāyena na mūlacchejjāya. Labhitvā ca pana ñātito vā upaṭṭhākato vā aññato vā kutoci pākatikameva kātabbaṃ. Videsagatena ekasmiṃ saṅghike āvāse saṅghikaparibhogena paribhuñjanatthāya ṭhapetabbaṃ. Sacassa paribhogeneva taṃ jīrati vā nassati vā gīvā na hoti. Sace pana etesaṃ vuttappakārānaṃ gihivatthādīnaṃ bhisicchavipariyantānaṃ kiñci na labbhati, tena tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabbanti.

මෙහි ‘යම් භික්ෂුවක් පළමුව යම් ආවාසයකට පැමිණෙන්නේ ද, ඉදින් එහි සංඝයාට අයත් විහාර සිවුරක් හෝ තිබේ නම්’ යනාදී තැන ‘විහාර සිවුර’ යනු මිනිසුන් ආවාසයක් කරවා, ‘සතර පසයම අපේම දේ ලෙස පරිහරණයට පත් වේවා’ යි සිතා, සිවුරු සකස් කර තමන් කරවූ ආවාසයේ තබති. මෙය ‘විහාර සිවුර’ නම් වේ. ‘උත්තරත්ථරණ’ යනු ඇඳක් (මංචකයක්) මත අතුරන ලද ඇතිරිල්ලයි. ‘භූමත්ථරණ’ යනු මැටියෙන් පිරියම් කරන ලද බිම ආරක්ෂා කරනු පිණිස ඇතිරිලි (පැදුරු වැනි දෑ) දමා, ඒ මත සියුම් පැදුරු එළා සක්මන් කරන ඇතිරිල්ලයි. ‘බිසිච්ඡවි’ යනු ඇඳ බිසි හෝ පුටු බිසි වල පිට කවරයයි. ඉදින් එය (කපු හෝ බිසි පිරවුම් ද්‍රව්‍යවලින්) පිරී පවතී නම්, ඒවා ගසා දමා හෝ ගැනීම සුදුසුය. මෙසේ මෙම විහාර සිවුරු ආදියේ යමක් එම ආවාසයේ තිබේ නම්, සිවුරු පැහැරගනු ලැබූ භික්ෂූන්ට එය විමසීමකින් තොරව වුව ද හැඳීමට හෝ පෙරවීමට ලැබෙන බව දත යුතුය. එසේ ගත්ත ද එය පසුව නැවත තිබූ තැනම තබමි යන අදහසින් ගත යුතු අතර, මුළුමනින්ම අයිති කරගැනීමේ අදහසින් නොගත යුතුය. ඥාතියෙකුගෙන් හෝ උපස්ථායකයෙකුගෙන් හෝ වෙනත් අයෙකුගෙන් හෝ සිවුරක් ලැබුණු පසු, එම විහාර සිවුර පැවති ආකාරයෙන්ම නැවත තැබිය යුතුය. විදේශයකට ගිය භික්ෂුවක් විසින් සංඝික ආවාසයක සංඝික පරිභෝගයක් ලෙස පරිහරණය පිණිස එය තැබිය යුතුය. ඉදින් එය පරිහරණය කිරීම නිසාම දිරාපත් වුවහොත් හෝ විනාශ වුවහොත් ණය වීමක් සිදු නොවේ. ඉදින් ඉහත කී ගිහි වස්ත්‍ර ආදී බිසි කවරය දක්වා ඇති දේවලින් කිසිවක් නොලැබේ නම්, එම භික්ෂුව තණකොළ හෝ කොළ අතුවලින් කය වසාගෙන පැමිණිය යුතු බව විනිශ්චයයි.

519. Yehi kehici vā acchinnanti ettha yampi acchinnacīvarā ācariyupajjhāyā aññe ‘‘āharatha, āvuso, cīvara’’nti yācitvā vā vissāsena vā gaṇhanti, tampi saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yujjati.

519. ‘යම් කිසිවෙකු විසින් පැහැරගන්නා ලද්දේ’ යන මෙහිදී, සිවුරු පැහැරගනු ලැබූ ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන් හෝ වෙනත් සබ්‍රහ්මචාරීන් ‘ඇවැත්නි, සිවුරක් දෙන්න’ යැයි ඉල්ලා හෝ විශ්වාසය මත යම් සිවුරක් ලබාගන්නේ නම්, එය ද මෙයට ඇතුළත් වන බව පැවසීම සුදුසුය.

Paribhogajiṇṇaṃ vāti ettha ca acchinnacīvarānaṃ ācariyupajjhāyādīnaṃ attanā tiṇapaṇṇehi paṭicchādetvā dinnacīvarampi saṅgahaṃ gacchatīti vattuṃ yujjati. Evañhi te acchinnacīvaraṭṭhāne naṭṭhacīvaraṭṭhāne ca ṭhitā bhavissanti, tena nesaṃ viññattiyaṃ akappiyacīvaraparibhoge ca anāpatti anurūpā bhavissati.

‘පරිභෝගයෙන් දිරාපත් වූ’ යන මෙහි ද, සිවුරු අහිමි වූ ආචාර්ය උපාධ්‍යායවරුන්ට තමා විසින් තණකොළ හෝ කොළ අතුවලින් වසාගෙන සිටියදී දුන් සිවුර ද මෙයට ඇතුළත් වන බව පැවසීම සුදුසුය. මෙසේ ඔවුන් සිවුරු අහිමි වූ හෝ නැති වූ තත්වයේ පසුවන බැවින්, ඔවුන්ට සිවුරු ඉල්ලීමේදී සහ අකැප සිවුරු පරිහරණය කිරීමේදී ඇවැත් සිදු නොවීම ගැලපේ.

521. Ñātakānaṃ pavāritānanti ettha ‘‘etesaṃ santakaṃ dethā’’ti viññāpentassa yācantassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Na hi ñātakapavāritānaṃ āpatti vā anāpatti vā hoti. Attano dhanenāti etthāpi attano kappiyabhaṇḍena kappiyavohāreneva cīvaraṃ viññāpentassa cetāpentassa [Pg.248] parivattāpentassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Pavāritānanti ettha ca saṅghavasena pavāritesu pamāṇameva vaṭṭati. Puggalikapavāraṇāya yaṃ yaṃ pavāreti, taṃ taṃyeva viññāpetabbaṃ. Yo catūhi paccayehi pavāretvā sayameva sallakkhetvā kālānukālaṃ cīvarāni divase divase yāgubhattādīnīti evaṃ yena yenattho taṃ taṃ deti, tassa viññāpanakiccaṃ natthi. Yo pana pavāretvā bālatāya vā satisammosena vā na deti, so viññāpetabbo. Yo ‘‘mayhaṃ gehaṃ pavāremī’’ti vadati, tassa gehaṃ gantvā yathāsukhaṃ nisīditabbaṃ nipajjitabbaṃ, na kiñci gahetabbaṃ. Yo pana ‘‘yaṃ mayhaṃ gehe atthi, taṃ pavāremī’’ti vadati. Yaṃ tattha kappiyaṃ, taṃ viññāpetabbaṃ, gehe pana nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā na labbhatīti kurundiyaṃ vuttaṃ.

521. ‘ඥාතීන්ගෙන් හා පවාරණය කළවුන්ගෙන්’ යන මෙහි ‘මොවුන් සතු දේ දෙන්න’ යැයි ඉල්ලන්නාට ඇවැත් නොවන බව අර්ථයයි. ඥාතීන් හෝ පවාරණය කළවුන් සම්බන්ධයෙන් (ඉල්ලීම නිසා) ඇවැත් සිදු නොවේ. ‘තම ධනයෙන්’ යන්නෙහි ද, තම කැප භාණ්ඩ මගින් කැප ව්‍යවහාරයෙන්ම සිවුරක් ඉල්ලන්නා වූ හෝ කරවාගන්නා වූ හෝ මාරු කරගන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නොවන බව අර්ථයයි. පවාරණය කළවුන් සම්බන්ධයෙන්, සංඝයා උදෙසා පවාරණය කළ විට නියමිත ප්‍රමාණයට ගැනීම සුදුසුය. පුද්ගලික පවාරණයකදී නම්, යම් යම් දේ පවාරණය කළේ ද ඒ ඒ දේම ඉල්ලා සිටිය යුතුය. යම් දායකයෙකු සතර පසයෙන් පවාරණය කර, තමාම තේරුම් ගෙන කලින් කලට සිවුරු ද, දිනපතා කැඳ බත් ආදිය ද, යම් යම් දෙයකින් අවශ්‍යතාවක් පවතී නම් ඒවා ලබා දෙන්නේ ද, ඔහුගෙන් ඉල්ලීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් දායකයෙකු පවාරණය කර, නොදන්නාකම නිසා හෝ අමතක වීම නිසා හෝ නොදෙන්නේ නම්, ඔහුට ඒ බව මතක් කර දිය යුතුය. යමෙක් ‘මගේ නිවස පවාරණය කරමි’ යි පවසයි ද, ඔහුගේ නිවසට ගොස් රිසි සේ වාඩි වීමට හෝ සැතපීමට හැකිය, නමුත් කිසිවක් නොගත යුතුය. යමෙක් ‘මගේ නිවසේ ඇති යමක් පවාරණය කරමි’ යි පවසයි ද, එහි ඇති කැප දෙයක් ඉල්ලා සිටිය හැකිය. නමුත් නිවසේ රිසි සේ වාඩි වීමට හෝ සැතපීමට අවසර නැති බව කුරුන්දි අටුවාවේ සඳහන් වේ.

Aññassatthāyāti ettha attano ñātakapavārite na kevalaṃ attano atthāya, atha kho aññassatthāya viññāpentassa anāpattīti ayameko attho. Ayaṃ pana dutiyo aññassāti ye aññassa ñātakapavāritā, te tasseva ‘‘aññassā’’ti laddhavohārassa buddharakkhitassa vā dhammarakkhitassa vā atthāya viññāpentassa anāpattīti. Sesaṃ uttānatthameva.

‘අනුන් උදෙසා’ යන මෙහි තම ඥාතීන්ට හා පවාරණය කළවුන්ට තමා වෙනුවෙන් පමණක් නොව, අන්‍යයන් වෙනුවෙන් ද ඉල්ලීම නිසා ඇවැත් නොවන බව එක් අර්ථයකි. දෙවන අර්ථය නම්, අන්‍ය භික්ෂුවකගේ ඥාතීන් හා පවාරණය කළවුන්ගෙන්, ‘අන්‍යයෙකු’ ලෙස හඳුන්වනු ලබන එම බුද්ධරක්ඛිත හෝ ධම්මරක්ඛිත භික්ෂුව වෙනුවෙන් ඉල්ලන්නාට ඇවැත් නොවන බවයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Samuṭṭhānādīsu idampi chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියේදී, මෙය ද සමුට්ඨාන හයකින් යුතු, ක්‍රියාවෙන් වන, සංඥා විමොක්ඛයක් නැති, අචිත්තක වූ, ප්‍රඥප්ති වජ්ජ වූ, කාය කර්ම හා වචී කර්මවලින් වන, සිත් තුනක් හා වේදනා තුනක් ඇති ශික්ෂාපදයකි.

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අඥාත විඥප්ති ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

7. තතුත්තරි ශික්ෂාපද වර්ණනාව

522-4. Tena samayenāti tatuttarisikkhāpadaṃ. Tattha abhihaṭṭhunti abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya, vadeyya nimanteyyāti attho. Abhihaṭṭhuṃ pavārentena pana yathā vattabbaṃ, taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāvatakaṃ icchasi tāvatakaṃ gaṇhāhī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Atha vā yathā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti (su. ni. 426, 1104; cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 67) ettha disvāti attho, evamidhāpi ‘‘abhiaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti abhiharitvā pavāreyyāti attho. Tattha [Pg.249] kāyābhihāro vācābhihāroti duvidho abhihāro, kāyena vā hi vatthāni abhiharitvā pādamūle ṭhapetvā ‘‘yattakaṃ icchasi tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, vācāya vā ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgāraṃ paripuṇṇaṃ, yattakaṃ icchasi tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, tadubhayampi ekajjhaṃ katvā ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti vuttaṃ.

522-4. ‘තේන සමයේන’ යනු තතුත්තරි ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘අභිහට්ඨුං’ යනු ‘අභි’ යනු උපසර්ගයකි, ‘ගෙන ඒම පිණිස’ යනු අර්ථයයි. ‘ලබාගැනීම පිණිස’ යැයි පවසන ලදී. ‘පවාරෙය්‍ය’ යනු කැමති කරවන්නේ නම්, කැමැත්ත හෝ රුචිය උපදවන්නේ නම්, පවසන්නේ නම් හෝ ආරාධනා කරන්නේ නම් යනු අර්ථයයි. සිවුරු ගෙනැවිත් පවාරණය කරන්නා විසින් කෙසේ පැවසිය යුතු ද යන්න දැක්වීමට ‘යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණක් ගන්න’ යනාදී වශයෙන් පද භාජනයෙහි දක්වන ලදී. එසේත් නොමැති නම්, ‘නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛේමතෝ’ යන තැන ‘දට්ඨු’ යන්නෙන් ‘දැක’ යන අර්ථය ලැබෙන්නාක් මෙන්, මෙහි ද ‘අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍ය’ යන්නෙන් ‘ගෙනැවිත් පවාරණය කරන්නේ නම්’ යන අර්ථය ලැබේ. එහි ගෙන ඒම (අභිහාරය) කාය අභිහාරය හා වචී අභිහාරය යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. ශරීරයෙන් වස්ත්‍ර ගෙනැවිත් භික්ෂුවගේ පාමුල තබා ‘යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණක් ගන්න’ යැයි පවසමින් පවාරණය කරයි නම් එය කාය අභිහාරයයි. වචනයෙන් ‘අපගේ වස්ත්‍ර ගබඩාව පිරී පවතී, යම් පමණක් කැමති ද ඒ පමණක් ගන්න’ යැයි පවසමින් පවාරණය කරයි නම් එය වචී අභිහාරයයි. ඒ දෙකම එක් කොට ‘අභිහට්ඨුං පවාරෙය්‍ය’ යැයි පවසන ලදී.

Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na ito paranti attho. Yasmā pana acchinnasabbacīvarena ticīvarikeneva bhikkhunā evaṃ paṭipajjitabbaṃ, aññena aññathāpi, tasmā taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘sace tīṇi naṭṭhāni hontī’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ.

"සන්තරුත්තරපරමං" යන්නෙහි අර්ථය අඳනය හා සඟල උපරිම කොට ඇති සිවුර යන්නයි. එනම්, අඳනය හා පෙරවීම (ඒකසචිය හෝ සඟල) යන දෙක උපරිම ප්‍රමාණය වන බවයි. "තතෝ චීවරං සාදිතබ්බං" යනු එසේ ගෙන එන ලද සිවුරුවලින් ඒ සා ප්‍රමාණයක් පමණක් පිළිගත යුතු බවත්, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නොගත යුතු බවත්ය. යම් හෙයකින් සියලු සිවුරු පැහැරගනු ලැබූ, තුන් සිවුරක්ම තිබූ භික්ෂුවක් විසින් මෙසේ පිළිපැදිය යුතු අතර, අනෙක් භික්ෂුවක් (තුන් සිවුරක් නොතිබූ) විසින් වෙනත් අයුරකින් පිළිපැදිය යුතු බැවින්, ඒ බෙදීම පෙන්වා දීම සඳහා "සචේ තීණි නට්ඨානි හොන්ති" යනාදී වශයෙන් පදභාජනයෙහි දක්වන ලදී.

Tatrāyaṃ vinicchayo – yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesissati. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni. Evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasupi naṭṭhesu dve sāditabbāni. Catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu kiñci na sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari na labbhatīti idamettha lakkhaṇaṃ.

එහි විනිශ්චය මෙසේය: යම් භික්ෂුවකගේ සිවුරු තුනම නැති වූයේ නම්, ඒ භික්ෂුවට සිවුරු දෙකක් පිළිගත හැකිය. එකක් අඳනය ලෙස ඇඳ, අනෙක සඟල ලෙස පෙරවාගෙන, ඉතිරි සිවුර සබ්‍රහ්මචාරී භික්ෂූන්ගෙන් හෝ දායකයන්ගෙන් සොයාගත යුතුය. යම් භික්ෂුවකගේ සිවුරු දෙකක් නැති වූයේ නම්, එක් සිවුරක් පිළිගත යුතුය. ඉදින් සාමාන්‍යයෙන් අඳනය හා සඟල පමණක් පරිහරණය කරන්නේ නම්, සිවුරු දෙකක් පිළිගත හැකිය. එවිට එක් සිවුරක් පිළිගන්නා භික්ෂුව හා සමාන වේ. සිවුරු තුනෙන් එකක් පමණක් නැති වූයේ නම්, කිසිදු සිවුරක් නොපිළිගත යුතුය. ඉදින් සිවුරු දෙකෙන් එකක් නැති වූයේ නම්, එකක් පිළිගත හැකිය. යම් භික්ෂුවක සතුව තිබුණේ එකම සිවුරක් නම්, එයද නැති වූ විට සිවුරු දෙකක් පිළිගත හැකිය. මෙහෙණින්නකගේ නම් සිවුරු පහම නැති වූ විට දෙකක් පිළිගත හැකිය. හතරක් නැති වූ විට එකක් පිළිගත යුතුය. තුනක් නැති වූ විට කිසිවක් නොපිළිගත යුතුය. එසේ නම් දෙකක් හෝ එකක් නැති වූ විට කවර කතාද? යම් කිසිවෙකු විසින් අඳනය හා පෙරවන සිවුර යන සීමාවෙහි (සන්තරුත්තරපරම) සිටිය යුතු අතර, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් නොපිළිගත යුතුය යන්න මෙහි ලක්ෂණයයි. මෙසේ විනිශ්චය දත යුතුය.

526. Sesakaṃ āharissāmīti dve cīvarāni katvā sesaṃ puna āharissāmīti attho. Na acchinnakāraṇāti bāhusaccādiguṇavasena denti. Ñātakānantiādīsu ñātakānaṃ dentānaṃ sādiyantassa pavāritānaṃ dentānaṃ sādiyantassa attano dhanena sādiyantassa anāpattīti attho. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ñātakapavāritaṭṭhāne pakatiyā bahumpi vaṭṭati, acchinnakāraṇā pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Taṃ pāḷiyā na sameti. Yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘‘aññassatthāyā’’ti na vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.

526. "සේසකං ආහරිස්සාමි" යනු සිවුරු දෙකක් නිමවා ඉතිරි කොටස නැවත දායකයාට ගෙන ගොස් දෙන්නෙමි යන අර්ථයයි. "න අච්ඡින්නකාරණා" යනු බහුශ්‍රැතභාවය ආදී ගුණධර්ම නිසා පූජා කරන බවයි. නෑයන් විසින් හෝ ඇරයුම් කළවුන් විසින් හෝ තම ධනයෙන් හෝ පූජා කරන්නේ නම් ඇවැත් නොවන බව දක්වන ලදී. අටුවාවල සඳහන් වන්නේ නෑයන් හා ප්‍රවාරණය කළ අයගෙන් සාමාන්‍ය අවස්ථාවලදී කොපමණ සිවුරු ප්‍රමාණයක් වුවද කැප වන නමුත්, සිවුරු පැහැරගත් අවස්ථාවකදී නම් නියමිත ප්‍රමාණය පමණක් කැප වන බවයි. එය පාලිය සමඟ නොගැළපේ. මේ ශික්ෂාපදය අන්‍යයෙකු උදෙසා සිවුරු ඉල්ලීම සම්බන්ධයෙන් පනවා ඇති බැවින්, මෙහි "අන්‍යයෙකු උදෙසා" යන පදය වදාළේ නැත. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīsu [Pg.250] idampi chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියේදී මෙයද සසමුට්ඨානිකය, ක්‍රියාමය, නොසංඥාවිමොක්ඛය, අචිත්තකය, පණ්ණත්තිවජ්ජය, කායකර්ම වාක්කර්ම දෙකටම අයත්ය, චිත්ත තුනකින් හා වේදනා තුනකින් යුක්ත වේ.

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තතුත්තරී ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

8. පළමුවන උපක්ඛට ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

527. Tena samayenāti upakkhaṭasikkhāpadaṃ. Tattha atthāvuso maṃ so upaṭṭhākoti āvuso, yaṃ tvaṃ bhaṇasi, atthi evarūpo so mama upaṭṭhākoti ayamettha attho. Api meyya evaṃ hotīti api me ayya evaṃ hoti, api mayyā evantipi pāṭho.

527. "තේන සමයේන" යනු උපක්ඛට ශික්ෂාපදයයි. එහි "අත්ථාවුසෝ මං සෝ උපට්ඨාකෝ" යනු, ඇවැත්නි ඔබ යම් උපස්ථායකයෙකු ගැන පවසන්නේද, මා හටද එබඳු උපස්ථායකයෙකු සිටින්නේය යන්න මෙහි අර්ථයයි. "අපි මේයිය ඒවං හෝතී" යනු, ආයුෂ්මතුනි, මටත් එබඳු අදහසක් ඇත යන්නයි. "අපි මයියා ඒවන්තිපි" කියාද පාඨයක් ඇත.

528-9. Bhikkhuṃ paneva uddissāti ettha uddissāti apadissa ārabbha. Yasmā pana yaṃ uddissa upakkhaṭaṃ hoti, taṃ tassatthāya upakkhaṭaṃ nāma hoti. Tasmāssa padabhājane ‘‘bhikkhussatthāyā’’ti vuttaṃ.

528-9. "භික්ඛුං පනේව උද්දිස්ස" යන්නෙහි "උද්දිස්ස" යනු පෙන්වා දී හෝ අරමුණු කරගෙනය. යම් භික්ෂුවක් උදෙසා සිවුරු මිලක් රැස් කරන්නේ නම්, එය ඒ භික්ෂුවගේ අර්ථය පිණිස රැස් කරන ලද්දක් වේ. එබැවින් පදභාජනයෙහි "භික්ඛුස්සත්ථාය" (භික්ෂුවගේ අර්ථය පිණිස) යැයි වදාරන ලදී.

Bhikkhuṃ ārammaṇaṃ karitvāti bhikkhuṃ paccayaṃ katvā, yañhi bhikkhuṃ uddissa upakkhaṭaṃ, taṃ niyameneva bhikkhuṃ paccayaṃ katvā upakkhaṭaṃ hoti, tena vuttaṃ – ‘‘bhikkhuṃ ārammaṇaṃ karitvā’’ti. Paccayopi hi ‘‘labhati māro ārammaṇa’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.243) ārammaṇanti āgato. Idāni ‘‘uddissā’’ti ettha yo kattā, tassa ākāradassanatthaṃ ‘‘bhikkhuṃ acchādetukāmo’’ti vuttaṃ. Bhikkhuṃ acchādetukāmena hi tena taṃ uddissa upakkhaṭaṃ, na aññena kāraṇena. Iti so acchādetukāmo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘bhikkhuṃ acchādetukāmo’’ti.

"භික්ඛුං ආරම්මණං කරිත්වා" යනු භික්ෂුව ප්‍රත්‍යය (හේතුව) කොට ගෙන යන්නයි. යම් සිවුරු මිලක් භික්ෂුවක් උදෙසා රැස් කෙරේ නම්, එය නියත වශයෙන්ම භික්ෂුව හේතු කොටගෙනම රැස් කරන ලද්දකි. එබැවින් "භික්ඛුං ආරම්මණං කරිත්වා" යැයි වදාරන ලදී. "ලභති මාරෝ ආරම්මණං" යනාදී තැන්වල ප්‍රත්‍යය (හේතුව) සඳහාද "ආරම්මණ" යන වචනය යෙදී ඇත. දැන් "උද්දිස්ස" යන තැන කර්තෘගේ අදහස පෙන්වීමට "භික්ඛුං අච්ඡාදේතුකාමෝ" (භික්ෂුවට සිවුරු පූජා කිරීමේ කැමැත්ත ඇතිව) යැයි කියන ලදී. භික්ෂුවට සිවුරු පූජා කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ඒ භික්ෂුව උදෙසා එය රැස් කරන ලද්දේ මිස වෙනත් කරුණක් නිසා නොවේ. එසේ ඔහු පූජා කිරීමට කැමැත්තක් ඇත්තෙකු වේ. එබැවින් "භික්ඛුං අච්ඡාදේතුකාමෝ" යැයි වදාරන ලදී.

Aññātakassa gahapatissa vāti aññātakena gahapatinā vāti attho. Karaṇatthe hi idaṃ sāmivacanaṃ. Padabhājane pana byañjanaṃ avicāretvā atthamattameva dassetuṃ ‘‘aññātako nāma…pe… gahapati nāmā’’tiādi vuttaṃ.

"අඤ්ඤාතකස්ස ගහපතිස්ස වා" යන පදයේ අර්ථය නම් නොනෑ වූ ගෘහපතියකු විසින් යන්නයි. මෙහි සාමි විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ කර්තෘ අර්ථය (කරණ අර්ථය) සඳහාය. පදභාජනයෙහි නම් වචන ගැන විමසන්නේ නැතිව අර්ථය පමණක් පෙන්වීමට "අඤ්ඤාතකෝ නාම...පේ... ගහපති නාම" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

Cīvaracetāpannanti cīvaramūlaṃ, taṃ pana yasmā hiraññādīsu aññataraṃ hoti, tasmā padabhājane ‘‘hiraññaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hoti, saṃharitvā ṭhapitaṃ, yasmā pana ‘‘hiraññaṃ vā’’tiādinā [Pg.251] vacanenassa upakkhaṭabhāvo dassito hoti, tasmā ‘‘upakkhaṭaṃ nāmā’’ti padaṃ uddharitvā visuṃ padabhājanaṃ na vuttaṃ. Imināti upakkhaṭaṃ sandhāyāha, tenevassa padabhājane ‘‘paccupaṭṭhitenā’’ti vuttaṃ. Yañhi upakkhaṭaṃ saṃharitvā ṭhapitaṃ, taṃ paccupaṭṭhitaṃ hotīti. Acchādessāmīti vohāravacanametaṃ ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti ayaṃ panettha attho. Tenevassa padabhājanepi ‘‘dassāmī’’ti vuttaṃ.

"චීවරචේතාපන්නං" යනු සිවුරු මිලයි. එය රන් රිදී ආදී ඕනෑම දෙයක් විය හැකි බැවින් පදභාජනයෙහි "හිරඤ්ඤං වා" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. "උපක්ඛටං හෝති" යනු පිළියෙල කරන ලද, රැස් කර තබන ලද යන්නයි. "හිරඤ්ඤං වා" යනාදී වචනවලින් එය රැස් කරන ලද්දක් බව පෙනෙන බැවින්, "උපක්ඛටං නාම" කියා වෙනම පදභාජනයක් වදාළේ නැත. "ඉමිනා" යන්නෙන් අදහස් කළේ සූදානම් කරන ලද ඒ මිලයි. එබැවින් පදභාජනයෙහි "පච්චුපට්ඨිතේන" (එදිරිපිට පවතින/ඇති) යැයි කියන ලදී. යමක් රැස් කර තබා ඇත්නම් එය භික්ෂුව ඉදිරියෙහි පවතින දෙයක් වේ. "අච්ඡාදෙස්සාමි" (පූජා කරන්නෙමි) යනු ව්‍යවහාරික වචනයකි. එහි අර්ථය "අසවල් භික්ෂුවට දෙන්නෙමි" යන්නයි. එබැවින් පදභාජනයෙහි ද "දස්සාමි" යැයි වදාරන ලදී."}]```自由基，化学中亦称游离基，是指具有不成对电子的原子、原子团或分子。因不成对电子的存在，自由基通常表现出很高的化学活性，容易与周围物质发生反应，寻找电子配对。人体在正常的生理活动（如呼吸、消化）及暴露于环境（如紫外线、污染、烟雾）时，都会产生自由基。适量的自由基在人体免疫系统中发挥作用，如协助白细胞杀灭病原体；但过量的自由基若无法被及时中和，会导致“氧化应激”，损害细胞膜、蛋白质及DNA，这与衰老、炎症及多种慢性疾病（如癌症、心血管病）密切相关。为了平衡自由基的负面影响，人体利用抗氧化剂（如维生素C、E及天然植物提取物）来中和多余的自由基。在护肤领域，富含抗氧化成分的产品旨在减轻环境自由基对皮肤的伤害，从而延缓衰老、提升肤质。

free radicals (Fritidskonsept)

free radicals free radicals (Fritidskonsept) (Kultur og fritid) [Kultur og fritid > Fritidskonsept] Free Radicals er eit skatemerke starta i 2011 av Sindre Sandvin og Jan-Erik

Tatra ce so bhikkhūti yatra so gahapati vā gahapatānī vā tatra so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ceti ayamettha padasambandho. Tattha upasaṅkamitvāti imassa gantvāti imināva atthe siddhe pacuravohāravasena ‘‘ghara’’nti vuttaṃ. Yatra pana so dāyako tatra gantvāti ayamevettha attho, tasmā punapi vuttaṃ ‘‘yattha katthaci upasaṅkamitvā’’ti. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya, padabhājane pana yenākārena vikappaṃ āpanno hoti tameva dassetuṃ ‘‘āyataṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Sādhūti āyācane nipāto. Vatāti parivitakke. Manti attānaṃ niddisati. Āyasmāti paraṃ ālapati āmanteti. Yasmā panidaṃ sabbaṃ byañjanamattameva, uttānatthameva, tasmāssa padabhājane attho na vutto. Kalyāṇakamyataṃ upādāyāti sundarakāmataṃ visiṭṭhakāmataṃ cittena gahetvā, tassa ‘‘āpajjeyya ce’’ti iminā sambandho. Yasmā pana yo kalyāṇakamyataṃ upādāya āpajjati, so sādhatthiko mahagghatthiko hoti, tasmāssa padabhājane byañjanaṃ pahāya adhippetatthameva dassetuṃ tadeva vacanaṃ vuttaṃ. Yasmā pana na imassa āpajjanamatteneva āpatti sīsaṃ eti, tasmā ‘‘tassa vacanenā’’tiādi vuttaṃ.

"තත්‍ර චේ සෝ භික්ඛූති" යන්නෙහි සම්බන්ධය මෙසේය: යම් තැනක ඒ ගෘහපතියා හෝ ගෘහපතිනිය සිටීද, එහි ඒ භික්ෂුව කලින් ආරාධනා නොලබාම ගොස් සිවුරෙහි විශේෂ සැකසුමක් (විකප්පං) කරවා ගැනීමට පැමිණෙන්නේ නම් යන්නයි. එහි "උපසංකමිත්වා" යන්නෙන් "ගොස්" යන අර්ථයම ලැබුණද, ලෝක සම්මුතියට අනුව පදභාජනීයයෙහි "ඝරං" (ගෘහයට) යනුවෙන් දක්වන ලදී. මෙහි නියම අර්ථය නම් ඒ දායකයා සිටින තැනට යාමයි. එබැවින් පදභාජනීයයෙහි නැවතත් "යම් කිසි තැනකට ගොස්" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍ය" යනු විශිෂ්ට අයුරින් සකස් කරවා ගැනීමට හෝ අතිරේක විධානයක් කිරීමට පැමිණීමයි. පදභාජනීයයෙහි එම වෙනස සිදුවන ආකාරය පෙන්වීමට "දිගු හෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. "සාධු" යනු අයැදීමකදී යෙදෙන නිපාතයකි. "වත" යනු විතර්ක කිරීමෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. "මං" යන්නෙන් තමාම හඳුන්වයි. "ආයස්මා" යනු අන්‍යයන්ට ආමන්ත්‍රණය කිරීමයි. මෙම සියලු වචන අර්ථය පැහැදිලි කරන ශබ්ද පමණක් වන බැවින් පදභාජනීයයෙහි ඒවාට වෙනම අර්ථයක් දක්වා නැත. "කල්‍යාණකම්‍යතං උපාදාය" යනු යහපත් වූ හෝ උසස් වූ දෙයකට ඇති කැමැත්ත සිතින් ගෙන යන්නයි. මෙය "ආපජ්ජෙය්‍ය චේ" යන්න හා සම්බන්ධ වේ. යමෙක් යහපත් දෙයකට ඇති කැමැත්තෙන් මෙසේ කරන්නේද, ඔහු යහපත හා වටිනා දෙය අපේක්ෂා කරන්නෙකි. එබැවින් පදභාජනීයයෙහි ශබ්ද අර්ථයට වඩා අදහස් කරන අර්ථය දැක්වීමට ඒ වචනයම වදාරන ලදී. මෙවැනි විධානයක් කිරීමෙන් පමණක් ඇවැත් සම්පූර්ණ නොවන බැවින් "තස්ස වචනේන" යනාදිය වදාරන ලදී.

531. Anāpatti ñātakānantiādīsu ñātakānaṃ cīvare vikappaṃ āpajjantassa anāpattīti evamattho daṭṭhabbo. Mahagghaṃ cetāpetukāmassa appagghaṃ cetāpetīti gahapatissa vīsatiagghanakaṃ cīvaraṃ cetāpetukāmassa ‘‘alaṃ mayhaṃ etena, dasagghanakaṃ vā aṭṭhagghanakaṃ vā dehī’’ti vadati anāpatti. Appagghanti idañca atirekanivāraṇatthameva vuttaṃ, samakepi pana anāpatti, tañca kho agghavaseneva na pamāṇavasena, agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpadaṃ. Tasmā yo vīsatiagghanakaṃ antaravāsakaṃ cetāpetukāmo[Pg.252], ‘‘taṃ ettakameva me agghanakaṃ cīvaraṃ dehī’’ti vattumpi vaṭṭati. Sesaṃ uttānatthameva.

531. "අනාපත්ති ඥාතකානං" යනාදියෙහි ඥාතීන් සතු සිවුරෙහි වෙනස්කම් කිරීමට පැමිණීමේදී ඇවැත් නොවන බව දත යුතුය. විසි අගයක් (කහවණු) වටිනා සිවුරක් ලබා දීමට කැමති ගෘහපතියාට "මට මෙය ප්‍රමාණවත්ය, දහයක් හෝ අටක් වටිනා සිවුරක් දෙන්න" යැයි පැවසීමෙන් ඇවැත් නොවේ. "අල්ප අගය ඇති" යන්න මෙහි වදාරන ලද්දේ වටිනාකම වැඩි කිරීම වැළැක්වීමේ අදහසිනි. වටිනාකම සමාන වුවද ඇවැත් නොවේ. මන්දයත් මෙම ශික්ෂාපදය වටිනාකම වැඩි කිරීම සම්බන්ධයෙන් පැනවූවක් බැවිනි. එබැවින් විසි අගයක් වටිනා අඳනයක් ලබා දීමට කැමති දායකයාට "මට මෙපමණ අගයක් ඇති සිවුරක් දෙන්න" යැයි කීමද වටී. ඉතිරි කොටස අර්ථයෙන් පැහැදිලිය.

Samuṭṭhānādīnipi tatuttarisikkhāpadasadisānevāti.

සමුට්ඨාන ආදියද මීට පෙර සඳහන් වූ තතුත්තරි ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු උපක්ඛට ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

9. දෙවන උපක්ඛට ශික්ෂාපද වර්ණනාව

532. Dutiyaupakkhaṭepi imināva nayena attho veditabbo. Tañhi imassa anupaññattisadisaṃ. Kevalaṃ paṭhamasikkhāpade ekassa pīḷā katā, dutiye dvinnaṃ, ayamevettha viseso. Sesaṃ sabbaṃ paṭhamasadisameva. Yathā ca dvinnaṃ, evaṃ bahūnaṃ pīḷaṃ katvā gaṇhatopi āpatti veditabbāti.

532. දෙවන උපක්ඛට ශික්ෂාපදයෙහිද මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථ දත යුතුය. එය පළමු ශික්ෂාපදයේ අනුප්‍රඥප්තියකට සමානය. මෙහි ඇති එකම වෙනස නම් පළමු ශික්ෂාපදයෙන් එක් දායකයෙකුට සිදුවන පීඩාව ගැනද, දෙවැන්නෙන් දායකයන් දෙදෙනෙකුට සිදුවන පීඩාව ගැනද කියැවෙන බැවිනි. ඉතිරි සියල්ල පළමුවැන්නට සමානය. දෙදෙනෙකුට පීඩා කොට සිවුරු ලබා ගැනීමේදී මෙන්ම බොහෝ දෙනෙකුට පීඩා කොට ලබා ගැනීමේදීද ඇවැත් වන බව දත යුතුය.

Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන උපක්ඛට ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

10. රාජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

537. Tena samayenāti rājasikkhāpadaṃ. Tattha upāsakaṃ saññāpetvāti jānāpetvā, ‘‘iminā mūlena cīvaraṃ kiṇitvā therassa dehī’’ti evaṃ vatvāti adhippāyo. Paññāsabandhoti paññāsakahāpaṇadaṇḍoti vuttaṃ hoti. Paññāsaṃ baddhotipi pāṭho, paññāsaṃ jito paññāsaṃ dāpetabboti adhippāyo. Ajjaṇho, bhante, āgamehīti bhante, ajja ekadivasaṃ amhākaṃ tiṭṭha, adhivāsehīti attho. Parāmasīti gaṇhi. Jīnosīti jitosi.

537. "තේන සමයේන" යනු රාජ ශික්ෂාපදයයි. එහි "උපාසකං සඤ්ඤාපෙත්වා" යනු "මෙම මුදලින් සිවුරක් මිලදී ගෙන තෙරුන් වහන්සේට පූජා කරන්න" යැයි පවසා දැනුවත් කිරීම යන අදහසයි. "පඤ්ඤාසබන්ධෝ" යනු කහවණු පනසක දඩයකි. ඇතැම් පාඨයක "පඤ්ඤාසං බද්ධෝ" යනුවෙන්ද ඇත, එහි අදහස පනසක දඩයකට යටත් වීම හෙවත් පනසක් ගෙවීමට සිදුවීමයි. "අජ්ජණ්හෝ භන්තේ ආගමේහි" යනු "ස්වාමීනි, අද එක් දවසක් අප වෙනුවෙන් රැඳී සිටින්න, ඉවසන්න" යන අර්ථයයි. "පරාමසී" යනු අල්ලා ගත්තේය. "ජීනෝසී" යනු ඔබ පරාජය විය යන්නයි.

538-9. Rājabhoggoti rājato bhoggaṃ bhuñjitabbaṃ assatthīti rājabhoggo, rājabhogotipi pāṭho, rājato bhogo assa atthīti attho.

538-9. "රාජභොග්ගෝ" යනු රජුගෙන් ලැබුණු සම්පත් පරිභෝජනය කරන්නා හෙවත් රජුගෙන් ලැබුණු තනතුරු හා වස්තුව ඇත්තා යන අර්ථයයි.

Pahiṇeyyāti peseyya, uttānatthattā panassa padabhājanaṃ na vuttaṃ. Yathā ca etassa, evaṃ ‘‘cīvaraṃ itthannāmaṃ bhikkhu’’ntiādīnampi padānaṃ uttānatthattāyeva padabhājanaṃ na vuttanti veditabbaṃ. Ābhatanti ānītaṃ. Kālena kappiyanti [Pg.253] yuttapattakālena, yadā no attho hoti, tadā kappiyaṃ cīvaraṃ gaṇhāmāti attho.

"පහිණෙය්‍ය" යනු එවන්නේය යන්නයි. එහි අර්ථය පැහැදිලි බැවින් පදභාජනීයයෙහි දක්වා නැත. එමෙන්ම "සීවරං ඉත්ථන්නාමං භික්ඛුං" ආදී පදයන්හිද අර්ථය පැහැදිලි බැවින් පදභාජනීයයෙහි විස්තර කර නැත. "ආභතං" යනු ගෙන එන ලද්දකි. "කාලේන කප්පියං" යනු සුදුසු කාලයෙහි, එනම් අපට අවශ්‍ය වූ විට කැප වූ සිවුරක් ලබා ගැනීමයි.

Veyyāvaccakaroti kiccakaro, kappiyakārakoti attho. Saññatto so mayāti āṇatto so mayā, yathā tumhākaṃ cīvarena atthe sati cīvaraṃ dassati, evaṃ vuttoti attho. Attho me āvuso cīvarenāti codanālakkhaṇanidassanametaṃ, idañhi vacanaṃ vattabbaṃ, assa vā attho yāya kāyaci bhāsāya; idaṃ codanālakkhaṇaṃ. ‘‘Dehi me cīvara’’ntiādīni pana navattabbākāradassanatthaṃ vuttāni, etāni hi vacanāni etesaṃ vā attho yāya kāyaci bhāsāya na vattabbo.

"වෙය්‍යාවච්චකරෝ" යනු කටයුතු කර දෙන කැපකරු තැනැත්තායි. "සඤ්ඤත්තෝ සෝ මයා" යනු "ඔබ වහන්සේට සිවුරක් අවශ්‍ය වූ විට ඔහු සිවුරක් ලබා දෙනු ඇතැයි මා ඔහුට නියම කළෙමි" යන්නයි. "අත්ථෝ මේ ආවුසෝ සීවරේන" යනු සිහිපත් කිරීමේ ලක්ෂණය පෙන්වන වචනයකි. මෙසේ පැවසිය යුතුය, නැතහොත් ඕනෑම භාෂාවකින් එම අර්ථය පැවසිය යුතුය. මෙය නිවැරදි සිහිපත් කිරීමේ ක්‍රමයයි. "මට සිවුරක් දෙන්න" යනාදිය නොපැවසිය යුතු ආකාරයන්ය. එවැනි වචන හෝ එවැනි අර්ථයක් ඇති කිසිදු භාෂාවකින් වන වචන නොපැවසිය යුතුය.

Dutiyampi vattabbo tatiyampi vattabboti ‘‘attho me āvuso cīvarenā’’ti idameva yāvatatiyaṃ vattabboti. Evaṃ ‘‘dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo’’ti ettha uddiṭṭhacodanāparicchedaṃ dassetvā idāni ‘‘dvattikkhattuṃ codayamāno sārayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusala’’nti imesaṃ padānaṃ saṅkhepato atthaṃ dassento ‘‘sace abhinipphādeti, iccetaṃ kusala’’nti āha. Evaṃ yāvatatiyaṃ codento taṃ cīvaraṃ yadi nipphādeti, sakkoti attano paṭilābhavasena nipphādetuṃ, iccetaṃ kusalaṃ sādhu suṭṭhu sundaraṃ.

"දෙවනුවද පැවසිය යුතුය, තෙවනුවද පැවසිය යුතුය" යනු "ඇවැත්නි, මට සිවුරකින් ප්‍රයෝජනයක් ඇත" යන මේ වචනයම තෙවරක් දක්වා පැවසිය යුතු බවයි. මෙසේ තෙවරක් දක්වා සිහිපත් කිරීමේ සීමාව පෙන්වා දී, දැන් "දෙතුන් වතාවක් සිහිපත් කරවීමෙන් ඒ සිවුර ලබාගත හැකි වන්නේ නම් එය මැනවි" යන පදයන්හි සංක්ෂිප්ත අර්ථය දක්වමින් "සචේ අභිනිප්ඵාදේති, ඉච්චේතං කුසලං" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ තෙවරක් දක්වා සිහිපත් කිරීමෙන් ඒ සිවුර ලබා ගැනීමට හෝ තමාට ලැබෙන සේ සකස් කර ගැනීමට හැකි වන්නේ නම් එය ඉතා යහපත්ය.

Catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbanti ṭhānalakkhaṇanidassanametaṃ. Chakkhattuparamanti ca bhāvanapuṃsakavacanametaṃ, chakkhattuparamañhi etena cīvaraṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, na aññaṃ kiñci kātabbaṃ, idaṃ ṭhānalakkhaṇaṃ. Tattha yo sabbaṭṭhānānaṃ sādhāraṇo tuṇhībhāvo, taṃ tāva dassetuṃ padabhājane ‘‘tattha gantvā tuṇhībhūtenā’’tiādi vuttaṃ. Tattha na āsane nisīditabbanti ‘‘idha, bhante, nisīdathā’’ti vuttenāpi na nisīditabbaṃ. Na āmisaṃ paṭiggahetabbanti yāgukhajjakādibhedaṃ kiñci āmisaṃ ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti yāciyamānenāpi na gaṇhitabbaṃ. Na dhammo bhāsitabboti maṅgalaṃ vā anumodanaṃ vā bhāsathāti yāciyamānenāpi kiñci na bhāsitabbaṃ, kevalaṃ ‘‘kiṃ kāraṇā āgatosī’’ti pucchiyamānena ‘‘jānāsi, āvuso’’ti vattabbo. Pucchiyamānoti idañhi karaṇatthe paccattavacanaṃ. Atha vā pucchaṃ kurumāno pucchiyamānoti evampettha attho daṭṭhabbo. Yo hi pucchaṃ karoti, so ettakaṃ vattabboti ṭhānaṃ bhañjatīti āgatakāraṇaṃ bhañjati.

"හතර වතාවක්, පස් වතාවක් හෝ උපරිම හය වතාවක් නිහඬව (සිවුර) උදෙසා පෙනී සිටිය යුතුය" යන්නෙන් දැක්වෙන්නේ සිටීමේ ලක්ෂණ පිළිබඳ විග්‍රහයකි. "උපරිම හය වතාවක්" (ඡක්ඛත්තුපරමං) යනු මෙහි ක්‍රියා විශේෂණයකි. එනම්, මෙම භික්ෂුව සිවුරක් උදෙසා නිහඬව උපරිම වශයෙන් හය වතාවක් සිටිය යුතු අතර, වෙනත් කිසිවක් නොකළ යුතුය. මෙය සිටීමේ ලක්ෂණයයි. එහි සියලු සිටීම්වලට පොදු වූ යම් නිහඬ බවක් ඇද්ද, එය දැක්වීම පිණිස පද භාජනයේ "එහි ගොස් නිහඬව සිට" යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'ආසනයක නොඉඳගත යුතුය' යන්නෙන්, "ස්වාමීනි, මෙහි වැඩ හිඳින්න" යැයි පැවසුවද නොඉඳගත යුතුය. 'ආමිසය පිළි නොගත යුතුය' යන්නෙන් කැඳ, කැවිලි ආදී වූ යම් ආමිසයක් "ස්වාමීනි, මෙය පිළිගන්න" යැයි ආරාධනා කළද පිළි නොගත යුතුය. 'ධර්මය දේශනා නොකළ යුතුය' යන්නෙන් මංගල ධර්මයක් හෝ අනුමෝදනාවක් හෝ දේශනා කරන ලෙස ආරාධනා කළද කිසිවක් දේශනා නොකළ යුතුය. "කුමන කරුණකට වැඩම කළේද?" යැයි විමසූ විට පමණක් "ඇවැත්නි, ඔබ දන්නවා" (ජානාසි ආවුසො) යැයි පැවසිය යුතුය. මෙහි 'පුච්ඡියමානෝ' යන්න කරණාර්ථයේ ප්‍රථමා විභක්තියයි. නැතහොත් ප්‍රශ්න කරන්නා වූ තැනැත්තා 'පුච්ඡියමානෝ' ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, යමෙක් ප්‍රශ්න කරන්නේද, ඔහුට මෙපමණක් පැවසිය යුතුය. 'සිටීම බිඳෙයි' යනු පැමිණි කරුණ (අරමුණ) බිඳ වැටීමයි.

Idāni [Pg.254] yā tisso codanā, cha ca ṭhānāni vuttāni. Tattha vuḍḍhiñca hāniñca dassento ‘‘catukkhattuṃ codetvā’’tiādimāha. Yasmā ca ettha ekacodanāvuḍḍhiyā dvinnaṃ ṭhānānaṃ hāni vuttā, tasmā ‘‘ekā codanā diguṇaṃ ṭhāna’’nti lakkhaṇaṃ dassitaṃ hoti. Iti iminā lakkhaṇena tikkhattuṃ codetvā chakkhattuṃ ṭhātabbaṃ, dvikkhattuṃ codetvā aṭṭhakkhattuṃ ṭhātabbaṃ, sakiṃ codetvā dasakkhattuṃ ṭhātabbanti. Yathā ca ‘‘chakkhattuṃ codetvā na ṭhātabba’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘dvādasakkhattuṃ ṭhatvā na codetabba’’ntipi vuttameva hoti. Tasmā sace codetiyeva na tiṭṭhati, cha codanā labbhanti. Sace tiṭṭhatiyeva na codeti, dvādasa ṭhānāni labbhanti. Sace codetipi tiṭṭhatipi, ekāya codanāya dve ṭhānāni hāpetabbāni. Tattha yo ekadivasameva punappunaṃ gantvā chakkhattuṃ codeti, sakiṃyeva vā gantvā ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti chakkhattuṃ vadati. Tathā ekadivasameva punappunaṃ gantvā dvādasakkhattuṃ tiṭṭhati, sakiṃyeva vā gantvā tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati, sopi sabbacodanāyo sabbaṭṭhānāni ca bhañjati. Ko pana vādo nānādivasesu evaṃ karontassāti evamettha vinicchayo veditabbo.

දැන් යම් සිහිපත් කිරීම් (චෝදනා) තුනක් සහ සිටීම් හයක් ගැන පවසන ලදී. එහි (වතාවන්හි) වැඩි වීම සහ පිරිහීම දක්වමින් "හතර වරක් සිහිපත් කර" යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි එක් සිහිපත් කිරීමක් වැඩි වීමෙන් සිටීම් දෙකක් පිරිහෙන බව පවසා ඇති බැවින්, "එක් සිහිපත් කිරීමක් සිටීම් දෙකකට සමාන වේ" යන ලක්ෂණය දක්වන ලදී. මෙලෙස මෙම ලක්ෂණයට අනුව, තුන් වරක් සිහිපත් කර හය වතාවක් සිටිය යුතුය; දෙවරක් සිහිපත් කර අට වතාවක් සිටිය යුතුය; එක් වරක් පමණක් සිහිපත් කර දස වතාවක් සිටිය යුතුය. "හය වරක් සිහිපත් කර නොසිටිය යුතුය" යැයි පැවසූ සේම, "දොළොස් වරක් සිට සිහිපත් නොකළ යුතුය" යන්නද පවසන ලද්දක්ම වෙයි. එබැවින් ඉදින් සිහිපත් කිරීම් පමණක්ම කරන්නේ නම්, නොසිටින්නේ නම්, සිහිපත් කිරීම් හයක් කළ හැකිය. ඉදින් සිටීම පමණක්ම කරන්නේ නම්, සිහිපත් කිරීමක් නොකරන්නේ නම්, සිටීම් දොළොසක් කළ හැකිය. ඉදින් සිහිපත් කිරීමත් සිටීමත් යන දෙකම කරන්නේ නම්, එක් සිහිපත් කිරීමකට සිටීම් දෙක බැගින් අඩු කළ යුතුය. එහි යම් භික්ෂුවක් එක් දිනකදීම නැවත නැවතත් ගොස් හය වරක් සිහිපත් කරයිද, නැතහොත් එක් වරක්ම ගොස් "ඇවැත්නි, මට සිවුරෙන් ප්‍රයෝජන ඇත" යනුවෙන් හය වරක් පවසයිද; එසේම එක් දිනකදීම නැවත නැවත ගොස් දොළොස් වතාවක් සිටියිද, නැතහොත් එක් වරක්ම ගොස් තැන් තැන්වල සිටියිද, ඒ භික්ෂුවද සියලු සිහිපත් කිරීම් සහ සියලු සිටීම්වල සීමාවන් බිඳගත්තෙක් වෙයි. විවිධ දිනවලදී මෙසේ කරන්නා පිළිබඳව කවර කතාද? මෙසේ මෙහි විනිශ්චය දත යුතුය.

Yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhatanti yato rājato vā rājabhoggato vā assa bhikkhuno cīvaracetāpannaṃ ānītaṃ. Yatvassātipi pāṭho. Ayamevattho. ‘‘Yatthassā’’tipi paṭhanti, yasmiṃ ṭhāne assa cīvaracetāpannaṃ pesitanti ca atthaṃ kathenti, byañjanaṃ pana na sameti. Tatthāti tassa rañño vā rājabhoggassa vā santike; samīpatthe hi idaṃ bhummavacanaṃ. Na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotīti taṃ cīvaracetāpannaṃ tassa bhikkhuno kiñci appamattakampi kammaṃ na nipphādeti. Yuñjantāyasmanto sakanti āyasmanto attano santakaṃ dhanaṃ pāpuṇantu. Mā vo sakaṃ vinassāti tumhākaṃ santakaṃ mā vinassatu. Yo pana neva sāmaṃ gacchati, na dūtaṃ pāheti, vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati.

'ඔහුට සිවුරු මිල ගෙන එන ලද්දේය' යනු යම් රජෙකුගෙන් හෝ රාජ නිලධාරියෙකුගෙන් හෝ එම භික්ෂුව උදෙසා සිවුරු මිලක් (පරිෂ්කාර) ගෙන එන ලද්දේ නම් යන්නයි. 'යත්වස්සා' යනුද පාඨයකි. එහි අර්ථයද මෙයමය. 'යත්ථස්සා' යනුවෙන්ද කියවති, එහි අර්ථය 'යම් ස්ථානයකට ඔහු වෙනුවෙන් සිවුරු මිල එවන ලද්දේය' යන්නයි. නමුත් පද සම්බන්ධය එයට නොගැලපේ. 'තත්ථ' (එහි) යනු එම රජු හෝ රාජ නිලධාරියා සමීපයෙහි යන්නයි. මෙහි සප්තමී විභක්තිය සමීපාර්ථයෙහි යෙදී ඇත. 'එය එම භික්ෂුවට කිසිදු අර්ථයක් අත්කර නොදෙයි' යනු එම සිවුරු මිල එම භික්ෂුවගේ ඉතා කුඩා හෝ කටයුත්තක් සම්පූර්ණ නොකරයි යන්නයි. 'ආයුෂ්මතුනි, ඔබගේ දෙයෙහි නියැලෙන්න' යනු ආයුෂ්මතුනි, ඔබ සතු ධනය නැවත ලබාගන්න යන්නයි. 'ඔබගේ දෙය විනාශ වීමට ඉඩ නොදෙන්න' යනු ඔබගේ වස්තුව නැති වීමට ඉඩ නොදෙන්න යන්නයි. යම් භික්ෂුවක් තමාම (දන්වන්නට) නොයන්නේද, දූතයෙකු හෝ නොයවන්නේද, ඔහු වත් බිඳීම නිසා දුක්කටා ඇවැත් වෙයි.

Kiṃ pana sabbakappiyakārakesu evaṃ paṭipajjitabbanti? Na paṭipajjitabbaṃ. Ayañhi kappiyakārako nāma saṅkhepato duvidho niddiṭṭho ca aniddiṭṭho ca. Tattha niddiṭṭho duvidho – bhikkhunā niddiṭṭho, dūtena niddiṭṭhoti. Aniddiṭṭhopi duvidho – mukhavevaṭika kappiyakārako, parammukhakappiyakārakoti. Tesu bhikkhunā [Pg.255] niddiṭṭho sammukhāsammukhavasena catubbidho hoti. Tathā dūtena niddiṭṭhopi.

සියලු කැපකරුකරුවන් කෙරෙහි මෙලෙසම පිළිපැදිය යුතුද? නැත, එසේ පිළිපැදිය යුතු නැත. මේ කැපකරුකරු යනු කෙටියෙන් දෙවදෑරුම් වේ: නම් කරන ලද සහ නම් නොකරන ලද වශයෙනි. එහි නම් කරන ලද තැනැත්තා දෙවදෑරුම් වේ - භික්ෂුව විසින් නම් කරන ලද සහ දූතයා විසින් නම් කරන ලද වශයෙනි. නම් නොකරන ලද තැනැත්තාද දෙවදෑරුම් වේ - ඉදිරිපිට සිටින්නා සහ ඉදිරිපිට නොසිටින්නා වශයෙනි. ඔවුන් අතරින් භික්ෂුව විසින් නම් කරන ලද තැනැත්තා ඉදිරියෙහි සිටීම හෝ ඉදිරියෙහි නොසිටීම අනුව සිව් ආකාර වේ. දූතයා විසින් නම් කරන ලද තැනැත්තාද එලෙසමය.

Kathaṃ? Idhekacco bhikkhussa cīvaratthāya dūtena akappiyavatthuṃ pahiṇati, dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ‘‘idaṃ, bhante, itthannāmena tumhākaṃ cīvaratthāya pahitaṃ, gaṇhatha na’’nti vadati, bhikkhu ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, dūto ‘‘atthi pana te, bhante, veyyāvaccakaro’’ti pucchati, puññatthikehi ca upāsakehi ‘‘bhikkhūnaṃ veyyāvaccaṃ karothā’’ti āṇattā vā, bhikkhūnaṃ vā sandiṭṭhā sambhattā keci veyyāvaccakarā honti, tesaṃ aññataro tasmiṃ khaṇe bhikkhussa santike nisinno hoti, bhikkhu taṃ niddisati ‘‘ayaṃ bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. Dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, ayaṃ bhikkhunā sammukhāniddiṭṭho.

ඒ කෙසේද? මෙහි යම් දායකයෙක් භික්ෂුවකගේ සිවුරක් උදෙසා දූතයෙකු අත කැප නොවන වස්තුවක් එවයි. දූතයා එම භික්ෂුව වෙත පැමිණ "ස්වාමීනි, අසවල් නම් ඇති දායකයා ඔබවහන්සේගේ සිවුරක් උදෙසා මෙය එවන ලදී, මෙය පිළිගන්න" යැයි පවසයි. භික්ෂුව "මෙය කැප නැත" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දූතයා "ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේට වතාවත් කරන්නෙකු (කැපකරුකරුවෙකු) සිටීද?" යැයි විමසයි. පිනට කැමති උපාසකයන් විසින් "භික්ෂූන්ට වතාවත් කරන්න" යැයි පවසනු ලැබූ හෝ භික්ෂූන් විසින් හඳුනන ලද හෝ කුළුපග වූ යම් කැපකරුකරුවෝ වෙති. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු ඒ මොහොතේ භික්ෂුව අසල වාඩි වී සිටී නම්, භික්ෂුව "මොහු භික්ෂූන්ගේ කැපකරුකරුවෙකි" යැයි පෙන්වයි. දූතයා ඔහු අතට අකැප වස්තුව දී "තෙරුන් වහන්සේට සිවුරක් මිලදී ගෙන දෙන්න" යැයි පවසා යයි. මොහු භික්ෂුව විසින් ඉදිරිපිටදීම නම් කරන ලද තැනැත්තායි.

No ce bhikkhussa santike nisinno hoti, apica kho bhikkhu niddisati – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme itthannāmo bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti, so gantvā tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dadeyyāsī’’ti āgantvā bhikkhussa ārocetvā gacchati, ayameko bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

ඉදින් භික්ෂුව අසල වාඩි වී නොසිටී නම්, භික්ෂුව මෙසේ පෙන්වා දෙයි - "අසවල් ගමේ අසවල් නම් ඇති තැනැත්තා භික්ෂූන්ගේ කැපකරුකරුවෙකි" කියායි. ඔහු ගොස් ඔහු අතට අකැප වස්තුව දී "තෙරුන් වහන්සේට සිවුරක් මිලදී ගෙන දෙන්න" යැයි පවසා, ආපසු පැමිණ භික්ෂුවට ඒ බව දන්වා යයි. මොහු භික්ෂුව විසින් ඉදිරිපිට නොසිටියදී නම් කරන ලද පළමු ආකාරයයි.

Na heva kho so dūto attanā āgantvā āroceti, apica kho aññaṃ pahiṇati ‘‘dinnaṃ mayā, bhante, tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ, cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ dutiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭho.

එම දූතයාම පෞද්ගලිකව පැමිණ නොදන්වයි, නමුත් වෙනත් අයෙකු එවයි. "ස්වාමීනි, මා ඔහු අතට සිවුරු මිල ලබා දුන්නෙමි, ඔබවහන්සේ සිවුර ලබාගන්න" යැයි පණිවිඩයක් එවයි. මොහු භික්ෂුව විසින් ඉදිරිපිට නොසිටියදී නම් කරන ලද දෙවන ආකාරයේ කැපකරුකරුයි.

Na heva kho aññaṃ pahiṇati, apica kho gacchantova bhikkhuṃ vadati ‘‘ahaṃ tassa hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti, ayaṃ tatiyo bhikkhunā asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro bhikkhunā niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu imasmiṃ rājasikkhāpade vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

වෙනත් අයෙකු නොයවා, යන අතරතුර භික්ෂූන් වහන්සේට "මම ඔහුගේ අතට සිවුරු මිල (පිරිකර) ලබා දෙන්නෙමි, ඔබ වහන්සේලා සිවුර ලබා ගන්න" යැයි පවසයි නම්, මොහු භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් තමා නොමැති අවස්ථාවක (අසම්මුඛව) නියම කළ තුන්වන කප්පියකාරකයා වේ. මෙලෙස සම්මුඛව නියම කළ එක් අයෙකු සහ අසම්මුඛව නියම කළ තිදෙනෙකු වශයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් නියම කරන ලද කප්පියකාරකයෝ සිව්දෙනෙකි. ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් මෙම රාජ සික්ඛාපදයේ සඳහන් වන ආකාරයටම පිළිපැදිය යුතුය.

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito natthitāya vā, avicāretukāmatāya vā ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tasmiñca khaṇe koci manusso āgacchati, dūto tassa hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘imassa hatthato cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā gacchati, ayaṃ dūtena sammukhāniddiṭṭho.

තවත් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් පෙර පරිදිම දූතයා විසින් විමසන ලද කල්හි, කප්පියකාරකයෙකු නොමැති නිසා හෝ ඒ පිළිබඳව කටයුතු කිරීමට අකමැති නිසා හෝ "අපට කප්පියකාරකයෙකු නැත" යැයි පවසති. ඒ මොහොතේ යම් පුද්ගලයෙකු පැමිණි විට, දූතයා ඔහු අතට අකැප වස්තුව (මුදල්) දී, "මොහුගේ අතින් සිවුර ලබා ගන්න" යැයි පවසා යයි නම්, මොහු දූතයා විසින් සම්මුඛව (තමා පෙනී සිටින අවස්ථාවේ) නියම කළ තැනැත්තා වේ.

Aparo [Pg.256] dūto gāmaṃ pavisitvā attanā abhirucitassa kassaci hatthe akappiyavatthuṃ datvā purimanayeneva āgantvā āroceti, aññaṃ vā pahiṇati, ‘‘ahaṃ asukassa nāma hatthe cīvaracetāpannaṃ dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti vatvā vā gacchati, ayaṃ tatiyo dūtena asammukhāniddiṭṭhoti evaṃ eko sammukhāniddiṭṭho, tayo asammukhāniddiṭṭhāti ime cattāro dūtena niddiṭṭhaveyyāvaccakarā nāma. Etesu meṇḍakasikkhāpade vuttanayena paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘santi, bhikkhave, manussā saddhā pasannā, te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti – ‘iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ taṃ dethā’ti. Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ tato kappiyaṃ taṃ sādituṃ, na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’’ti (mahāva. 299). Ettha ca codanāya pamāṇaṃ natthi, mūlaṃ asādiyantena sahassakkhattumpi codanāya vā ṭhānena vā kappiyabhaṇḍaṃ sādituṃ vaṭṭati. No ce deti, aññaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapetvāpi āharāpetabbaṃ. Sace icchati mūlasāmikānampi kathetabbaṃ; no ce icchati na kathetabbaṃ.

වෙනත් දූතයෙකු ගමට ගොස් තමා ප්‍රිය කරන යම් පුද්ගලයෙකු අතට අකැප වස්තුව දී පෙර පරිදිම පැමිණ දැනුම් දෙයි නම්, හෝ වෙනත් අයෙකු එවයි නම්, "මම අසවලා නමැත්තා අතට සිවුරු මිල ලබා දෙන්නෙමි, ඔබ වහන්සේලා සිවුර ලබා ගන්න" යැයි පවසා යයි නම්, මොහු දූතයා විසින් අසම්මුඛව නියම කළ තුන්වන තැනැත්තා වේ. මෙලෙස සම්මුඛව නියම කළ එක් අයෙකු සහ අසම්මුඛව නියම කළ තිදෙනෙකු වශයෙන් දූතයා විසින් නියම කරන ලද කප්පියකාරකයෝ සිව්දෙනෙකි. මොවුන් සම්බන්ධයෙන් මෙණ්ඩක සික්ඛාපදයේ සඳහන් ක්‍රමයට පිළිපැදිය යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, ශ්‍රද්ධා සම්පන්න මිනිස්සු සිටිති. ඔවුහු 'මෙයින් ස්වාමීන් වහන්සේට කැප දෙයක් දෙන්න' යැයි කප්පියකාරකයන් අත මුදල් තබති. මහණෙනි, එයින් ලැබෙන කැප දෙය පිළිගැනීමට මම අනුදනිමි. මහණෙනි, මම කිසිම අයුරකින් රන් රිදී පිළිගැනීම හෝ සෙවීම කළ යුතුයැයි නොකියමි." මෙහිදී මතක් කර දීමෙහි (චෝදනාවෙහි) සීමාවක් නැත. මුල් ධනය (මුදල්) පිළි නොගන්නා භික්ෂුවකට දහස් වාරයක් වුවද මතක් කර දීමෙන් හෝ එහි රැඳී සිටීමෙන් කැප භාණ්ඩ ලබා ගැනීම සුදුසුය. ඔහු නොදෙන්නේ නම්, වෙනත් කප්පියකාරකයෙකු ලවා හෝ එය ගෙන්වා ගත යුතුය. කැමති නම් මුල් දායකයන්ට ඒ බව පැවසිය යුතුය; අකමැති නම් නොපැවසිය යුතුය.

Aparo bhikkhu purimanayeneva dūtena pucchito ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti vadati, tadañño samīpe ṭhito sutvā ‘‘āhara bho ahaṃ ayyassa cīvaraṃ cetāpetvā dassāmī’’ti vadati. Dūto ‘‘handa bho dadeyyāsī’’ti tassa hatthe datvā bhikkhussa anārocetvāva gacchati, ayaṃ mukhavevaṭikakappiyakārako. Aparo bhikkhuno upaṭṭhākassa vā aññassa vā hatthe akappiyavatthuṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ dadeyyāsī’’ti ettova pakkamati, ayaṃ parammukhakappiyakārakoti ime dve aniddiṭṭhakappiyakārakā nāma. Etesu aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ. Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā dadanti, gahetabbaṃ. No ce, kiñci na vattabbā. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyyā’’ti sayaṃ āharitvāpi piṇḍapātādīnaṃ atthāya dadantesupi eseva nayo. Na kevalañca attanoyeva atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati, sacepi koci jātarūparajataṃ ānetvā ‘‘idaṃ saṅghassa dammi, ārāmaṃ vā karotha cetiyaṃ vā bhojanasālādīnaṃ vā aññatara’’nti vadati, idampi sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Yassa kassaci hi aññassatthāya sampaṭicchantassa dukkaṭaṃ hotīti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ.

තවත් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් පෙර පරිදිම දූතයා විසින් විමසූ විට "අපට කප්පියකාරකයෙකු නැත" යැයි පවසති. ඒ අසල සිටි වෙනත් අයෙකු එය අසා, "පින්වත, එය මෙහි දෙන්න, මම ස්වාමීන් වහන්සේට සිවුරක් පිළියෙල කර දෙන්නෙමි" යැයි පවසයි. දූතයා "එසේ නම් පින්වත, මෙය ගන්න" යැයි ඔහු අතට දී භික්ෂුවට නොදන්වාම යයි නම්, මොහු 'මුඛවෙවටික' (ඉබේ ඉදිරිපත් වූ) කප්පියකාරකයා වේ. තවත් දූතයෙකු භික්ෂුවගේ උපස්ථායකයෙකු හෝ වෙනත් අයෙකු අතට අකැප වස්තුව දී "තෙරුන් වහන්සේට සිවුරක් දෙන්න" යැයි පවසා එතැනින්ම යයි නම්, මොහු 'පරම්මුඛ' කප්පියකාරකයා වේ. මොවුන් දෙදෙනා 'නොනියම කරන ලද' කප්පියකාරකයෝ වෙති. ඔවුන් සම්බන්ධයෙන් ඥාති නොවන, ප්‍රවාරණය නොකළ දායකයන් කෙරෙහි මෙන් පිළිපැදිය යුතුය. ඔවුන් තමන් විසින්ම සිවුර ගෙනැත් දෙන්නේ නම් එය පිළිගත යුතුය. එසේ නොදෙන්නේ නම්, ඔවුන්ට කිසිවක් නොකිය යුතුය. "දූතයා විසින් සිවුරු මිල එවිය යුතුය" යන්න දේශනා මාත්‍රයක් පමණි. තමන් විසින්ම ගෙනැත් පිණ්ඩපාතාදිය සඳහා පූජා කරන්නන් සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ. තමන් උදෙසාම පමණක් නොව, යමෙකු රන් රිදී ගෙනැත් "මෙය සංඝයාට පූජා කරමි, ආරාමයක් හෝ චෛත්‍යයක් හෝ භෝජන ශාලාවක් හෝ සාදන්න" යැයි පවසයි නම්, එයද පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. අන් අයෙකු වෙනුවෙන් වුවද රන් රිදී පිළිගන්නා තැනැත්තාට දුක්කටාපත් වන බව මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වේ.

Sace [Pg.257] pana ‘‘nayidaṃ bhikkhūnaṃ sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti paṭikkhitte ‘‘vaḍḍhakīnaṃ vā kammakarānaṃ vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe sukatadukkaṭaṃ jānāthā’’ti vatvā tesaṃ hatthe datvā pakkamati, vaṭṭati. Athāpi ‘‘mama manussānaṃ hatthe bhavissati mayhameva vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe yaṃ yassa dātabbaṃ, tadatthāya peseyyāthā’’ti vadati, evampi vaṭṭati.

ඉදින් "මෙය භික්ෂූන් වහන්සේලාට පිළිගැනීම සුදුසු නැත" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, "එය වඩුවන් හෝ සේවකයන් අත තිබේවි, ඔබ වහන්සේලා එහි වැඩ කටයුතු හොඳින් කෙරෙන්නේදැයි පමණක් සොයා බලන්න" යැයි පවසා ඔවුන් අතට දී යයි නම්, එය සුදුසු වේ. එසේත් නැතිනම්, "මෙය මාගේ මිනිසුන් අත තිබේවි, නැතහොත් මා අතම තිබේවි, ඔබ වහන්සේලා යමෙකුට යමක් දිය යුතු නම්, ඒ සඳහා ඔවුන්ව යොමු කරන්න" යැයි පවසයි නම්, එවිටද සුදුසු වේ.

Sace pana saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā puggalaṃ vā anāmasitvā ‘‘idaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ cetiyassa dema, vihārassa dema, navakammassa demā’’ti vadanti, paṭikkhipituṃ na vaṭṭati. ‘‘Ime idaṃ bhaṇantī’’ti kappiyakārakānaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Cetiyādīnaṃ atthāya tumhe gahetvā ṭhapethā’’ti vuttena pana ‘‘amhākaṃ gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ.

ඉදින් සංඝයා, ගණය හෝ පුද්ගලයෙකු ගැන සඳහන් නොකර, "මේ රන් රිදී චෛත්‍යයට පූජා කරමු, විහාරයට පූජා කරමු, නවකම් (ඉදිකිරීම්) සඳහා පූජා කරමු" යැයි පවසයි නම්, එය වැළැක්වීම සුදුසු නොවේ. "මොවුන් මෙසේ පවසති" යැයි කප්පියකාරකයන්ට පැවසිය යුතුය. එහෙත් "චෛත්‍යාදිය වෙනුවෙන් ඔබ වහන්සේලා මෙය ගෙන තබා ගන්න" යැයි කීවොත්, "අපට මෙය ගැනීමට සුදුසු නැත" යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය.

Sace pana koci bahuṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ānetvā ‘‘idaṃ saṅghassa dammi, cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti vadati, taṃ ce saṅgho sampaṭicchati, paṭiggahaṇepi paribhogepi āpatti. Tatra ce eko bhikkhu ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, upāsako ca ‘‘yadi na kappati, mayhameva bhavissatī’’ti gacchati. So bhikkhu ‘‘tayā saṅghassa lābhantarāyo kato’’ti na kenaci kiñci vattabbo. Yo hi taṃ codeti, sveva sāpattiko hoti, tena pana ekena bahū anāpattikā katā. Sace pana bhikkhūhi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitte ‘‘kappiyakārakānaṃ vā hatthe bhavissati, mama purisānaṃ vā mayhaṃ vā hatthe bhavissati, kevalaṃ tumhe paccaye paribhuñjathā’’ti vadati, vaṭṭati.

ඉදින් යම් දායකයෙකු බොහෝ රන් රිදී ගෙනැත් "මෙය සංඝයාට පූජා කරමි, සිව්පසය පරිභෝජනය කරන්න" යැයි පවසයි නම්, සංඝයා එය පිළිගන්නේ නම් පිළිගැනීමේදීත් පරිභෝජනය කිරීමේදීත් ඇවැත් වේ. එහිදී එක් භික්ෂුවක් "මෙය කැප නැත" යැයි පවසා ප්‍රතික්ෂේප කළහොත්, උපාසකයාද "ඉදින් මෙය කැප නැතිනම් එය මා සන්තකයේම පවතිනු ඇත" යැයි පවසා යයි නම්, "ඔබ සංඝයාගේ ලාභයට අන්තරාය කළා" යැයි ඒ භික්ෂුවට කිසිවෙකු විසින් කිසිවක් නොකිය යුතුය. යමෙක් ඒ භික්ෂුවට දොස් පවරයිද, ඔහුටම ඇවැත් වේ. ඒ එක් භික්ෂුවකගේ මැදිහත් වීමෙන් බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇවැතින් නිදහස් වූහ. ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් "මෙය සුදුසු නැත" යැයි ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, "එය කප්පියකාරකයන් අත තිබේවි, නැතිනම් මාගේ මිනිසුන් අත හෝ මා අතම තිබේවි, ඔබ වහන්සේලා සිව්පසය පමණක් පරිභෝජනය කරන්න" යැයි පවසයි නම්, එය සුදුසු වේ.

Catupaccayatthāya ca dinnaṃ yena yena paccayena attho hoti, tadatthaṃ upanetabbaṃ, cīvaratthāya dinnaṃ cīvareyeva upanetabbaṃ. Sace cīvarena tādiso attho natthi, piṇḍapātādīhi saṅgho kilamati, saṅghasuṭṭhutāya apaloketvā tadatthāyapi upanetabbaṃ. Esa nayo piṇḍapātagilānapaccayatthāya dinnepi, senāsanatthāya dinnaṃ pana senāsanassa garubhaṇḍattā senāsaneyeva upanetabbaṃ. Sace pana bhikkhūsu senāsanaṃ chaḍḍetvā gatesu senāsanaṃ vinassati, īdise kāle senāsanaṃ vissajjetvāpi bhikkhūnaṃ paribhogo anuññāto, tasmā senāsanajagganatthaṃ mūlacchejjaṃ akatvā yāpanamattaṃ paribhuñjitabbaṃ.

සතර පසය සඳහා දෙන ලද දෙය, යම් යම් ප්‍රත්‍යයකින් ප්‍රයෝජන තිබේ නම්, ඒ ප්‍රයෝජනය පිණිසම යෙදිය යුතුය. සිවුරු සඳහා දෙන ලද්දක් නම් සිවුරු සඳහාම යෙදිය යුතුය. ඉදින් සිවුරු පිළිබඳ එවැනි අවශ්‍යතාවක් නොමැති නම්, පිණ්ඩපාතාදියෙන් සංඝයා වහන්සේලා පීඩා විඳිති නම්, සංඝ සම්මතයෙන් (සංඝයාගේ අනුමැතියෙන්) ඒ අවශ්‍යතාවන් සඳහා ද යෙදිය හැකිය. පිණ්ඩපාත හා ගිලානප්‍රත්‍යය සඳහා දෙන ලද දෙයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. එහෙත් සේනාසනය උදෙසා දෙන ලද දෙය, සේනාසනය ගරු භාණ්ඩයක් වන බැවින් සේනාසනය සඳහාම යෙදිය යුතුය. ඉදින් භික්ෂූන් වහන්සේලා සේනාසනය අතහැර වැඩම කළ කල්හි සේනාසනය විනාශ වී යන්නේ නම්, එවැනි අවස්ථාවක සේනාසනය විකුණා හෝ භික්ෂූන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා යෙදීමට අනුදැන වදාරන ලදී. එබැවින් සේනාසනය ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස, මූලික ධනය විනාශ නොකර යැපීමට පමණක් පරිභෝජනය කළ යුතුය.

Na [Pg.258] kevalañca hiraññasuvaṇṇameva, aññampi khettavatthādi akappiyaṃ na sampaṭicchitabbaṃ. Sace hi koci ‘‘mayhaṃ tisassasampādanakaṃ mahātaḷākaṃ atthi, taṃ saṅghassa dammī’’ti vadati, taṃ ce saṅgho sampaṭicchati, paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattiyeva. Yo pana taṃ paṭikkhipati, so purimanayeneva na kenaci kiñci vattabbo. Yo hi taṃ codeti, sveva sāpattiko hoti, tena pana ekena bahū anāpattikā katā.

හිරණ්‍ය ස්වර්ණ (රන් රිදී) පමණක් නොව, කෙත් වතු ආදී වෙනත් අකැප වස්තූන් ද පිළි නොගත යුතුය. ඉදින් යම් දායකයෙක් "මා සතුව භෝග වර්ග තුනක් උපදවන මහා වැවක් ඇත, එය සංඝයාට පූජා කරමි" යි පවසයි නම්, සංඝයා එය පිළිගන්නේ නම්, පිළිගැනීමේදී මෙන්ම පරිභෝජනය කිරීමේදී ද ඇවැත් සිදු වේ. යම් භික්ෂුවක් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්, පෙර කී ක්‍රමයටම ඔහුට කිසිවෙකු විසින් කිසිවක් නොපැවසිය යුතුය. යම් කෙනෙක් ඒ ප්‍රතික්ෂේප කළ භික්ෂුවට දෝෂාරෝපණය කරයි නම්, ඔහුම ඇවැත් සහිත වේ. ඒ එක භික්ෂුවක් (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම) නිසා බොහෝ දෙනෙක් ඇවැත්වලින් මිදුණාහු වෙති.

Yo pana ‘‘tādisaṃyeva taḷākaṃ dammī’’ti vatvā bhikkhūhi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto vadati ‘‘asukañca asukañca saṅghassa taḷākaṃ atthi, taṃ kathaṃ vaṭṭatī’’ti. So vattabbo – ‘‘kappiyaṃ katvā dinnaṃ bhavissatī’’ti. Kathaṃ dinnaṃ kappiyaṃ hotīti? ‘‘Cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti vatvā dinnanti. So sace ‘‘sādhu, bhante, cattāro paccaye saṅgho paribhuñjatū’’ti deti, vaṭṭati. Athāpi ‘‘taḷākaṃ gaṇhathā’’ti vatvā ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto ‘‘kappiyakārako atthī’’ti pucchitvā ‘‘natthī’’ti vutte ‘‘idaṃ asuko nāma vicāressati, asukassa vā hatthe, mayhaṃ vā hatthe bhavissati, saṅgho kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjatū’’ti vadati, vaṭṭati. Sacepi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto ‘‘udakaṃ paribhuñjissati, bhaṇḍakaṃ dhovissati, migapakkhino pivissantī’’ti vadati, evampi vaṭṭati. Athāpi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhitto vadati ‘‘kappiyasīsena gaṇhathā’’ti. ‘‘Sādhu, upāsaka, saṅgho pānīyaṃ pivissati, bhaṇḍakaṃ dhovissati, migapakkhino pivissantī’’ti vatvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

ඉදින් යම් දායකයෙක් "එවැනිම වැවක් පූජා කරමි" යි පැවසූ විට, භික්ෂූන් විසින් "එය කැප නැත" යි ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, ඔහු "අසවල් අසවල් වැව සංඝයා සතුය, එය කැප වන්නේ කෙසේද?" යි විමසයි නම්, ඔහුට මෙසේ පැවසිය යුතුය: "එය කැප වන පරිදි පූජා කරන්නට ඇත" යි කියාය. "කෙසේ පූජා කළහොත් කැප වේද?" යි විමසූ විට, "සතර ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය කරනු මැනව" යි පවසා පූජා කළහොත් කැප වන බව පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔහු "ස්වාමීනි, මැනවි, සංඝයා වහන්සේ සතර ප්‍රත්‍යය පරිභෝජනය කෙරෙත්වා" යි පූජා කරයි නම්, එය කැපය. එසේම "වැව පිළිගනු මැනව" යි පැවසූ විට "කැප නැත" යි ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, "කැපකරුවෙකු සිටීද?" යි විමසා "නැත" යි කී විට, "මෙය අසවල් පුද්ගලයා පාලනය කරනු ඇත, නැතහොත් අසවල් පුද්ගලයා අත හෝ මා අත පවතිනු ඇත, සංඝයා වහන්සේ කැප බඩු (ප්‍රත්‍යය) පරිභෝජනය කරනු මැනව" යි පවසයි නම්, එය ද කැපය. ඉදින් "කැප නැත" යි ප්‍රතික්ෂේප කළ කල්හි, "පැන් පරිභෝජනය කරනු ඇත, සිවුරු ආදිය සෝදනු ඇත, මෘග පක්ෂීන් පැන් බොනු ඇත" යි පවසයි නම්, එසේ ද කැප වේ. එසේම "කැප නැත" යි ප්‍රතික්ෂේප කළ විට "කැප වන ආකාරයෙන් (කප්පියසීසේන) පිළිගනු මැනව" යි පවසයි නම්, "උපාසකය, මැනවි, සංඝයා වහන්සේ පැන් වළඳනු ඇත" යනාදී වශයෙන් පවසා පරිභෝජනය කිරීම කැප වේ.

Athāpi ‘‘mama taḷākaṃ vā pokkharaṇiṃ vā saṅghassa dammī’’ti ‘‘vutte, sādhu, upāsaka, saṅgho pānīyaṃ pivissatī’’tiādīni vatvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Yadi pana bhikkhūhi hatthakammaṃ yācitvā sahatthena ca kappiyapathaviṃ khanitvā udakaparibhogatthāya taḷākaṃ kāritaṃ hoti, taṃ ce nissāya sassaṃ nipphādetvā manussā vihāre kappiyabhaṇḍaṃ denti, vaṭṭati. Atha manussā eva saṅghassa upakāratthāya saṅghikabhūmiṃ khanitvā taṃ nissāya nipphannasassato kappiyabhaṇḍaṃ denti, evampi vaṭṭati. ‘‘Amhākaṃ ekaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapethā’’ti vutte ca ṭhapetumpi labbhati. Atha pana te manussā rājabalinā upaddutā pakkamanti, aññe paṭipajjanti, na ca bhikkhūnaṃ kiñci denti, udakaṃ vāretuṃ labbhati. Tañca kho kasikammakāleyeva, na sassakāle. Sace te vadanti ‘‘nanu, bhante, pubbepi manussā imaṃ nissāya sassaṃ akaṃsū’’ti[Pg.259]. Tato vattabbā – ‘‘te saṅghassa imañca imañca upakāraṃ akaṃsu, idañcidañca kappiyabhaṇḍaṃ adaṃsū’’ti. Sace vadanti – ‘‘mayampi dassāmā’’ti, evampi vaṭṭati.

එසේම "මගේ වැව හෝ පොකුණ සංඝයාට පූජා කරමි" යි කී විට, "උපාසකය, මැනවි, සංඝයා වහන්සේ පැන් වළඳනු ඇත" යනාදී වශයෙන් පවසා පරිභෝජනය කිරීම කැපමය. ඉදින් භික්ෂූන් විසින් ශ්‍රමය ඉල්ලා සිට තමන්ගේ අතින්ම කැප වූ භූමියක පැන් පරිභෝජනය සඳහා වැවක් කරවන ලද නම්, එය ඇසුරු කොට ගොවිතැන් කර මිනිසුන් විහාරයට කැප වස්තූන් (ප්‍රත්‍යය) පූජා කරති නම්, එය ද කැපය. එසේම මිනිසුන්ම සංඝයාට උපකාර පිණිස සංඝික භූමියක වැවක් කපා, එය ඇසුරින් නිපදවන ලද අස්වැන්නෙන් කැප වස්තූන් පූජා කරති නම්, එසේ ද කැපය. "අපට එක් කැපකරුවෙකු පත් කර දෙන්න" යි කී විට එසේ පත් කිරීමට ද අවසර ඇත. ඉදින් ඒ මිනිසුන් රජයේ බදු බර නිසා පීඩිතව පලා යති නම්, වෙනත් අය එහි පැමිණ භික්ෂූන්ට කිසිවක් පූජා නොකරති නම්, ජලය වැළැක්වීමට අවසර ඇත. එය ද වගා කරන කාලයේදී මිස අස්වැන්න කපන කාලයේදී නොවේ. ඉදින් ඔවුන් "ස්වාමීනි, මීට පෙර මිනිසුන් ද මෙය ඇසුරින් ගොවිතැන් කළා නේද?" යි පවසයි නම්, එවිට "ඔවුහු සංඝයාට අසවල් අසවල් උපකාර කළහ, අසවල් අසවල් කැප වස්තූන් පූජා කළහ" යි පැවසිය යුතුය. ඉදින් "අපිත් පූජා කරන්නෙමු" යි පවසති නම්, එසේ ද කැප වේ.

Sace pana koci abyatto akappiyavohārena taḷākaṃ paṭiggaṇhāti vā kāreti vā, taṃ bhikkhūhi na paribhuñjitabbaṃ, taṃ nissāya laddhaṃ kappiyabhaṇḍampi akappiyameva. Sace bhikkhūhi pariccattabhāvaṃ ñatvā sāmiko vā tassa puttadhītaro vā añño vā koci vaṃse uppanno puna kappiyavohārena deti, vaṭṭati. Pacchinne kulavaṃse yo tassa janapadassa sāmiko, so acchinditvā puna deti, cittalapabbate bhikkhunā nīhaṭaudakavāhakaṃ aḷanāgarājamahesī viya, evampi vaṭṭati.

ඉදින් යම් විනයෙහි අදක්ෂ භික්ෂුවක් අකැප ව්‍යවහාරයෙන් වැවක් පිළිගන්නේ හෝ කරවන්නේ නම්, එය භික්ෂූන් විසින් පරිභෝජනය නොකළ යුතුය. එය ඇසුරින් ලබන කැප වස්තූන් ද අකැපමය. ඉදින් භික්ෂූන් විසින් එය අත්හැර දැමූ බව දැන, එහි හිමිකරු හෝ ඔහුගේ දූ දරුවන් හෝ පරම්පරාවේ උපන් වෙනත් අයෙකු හෝ නැවත කැප ව්‍යවහාරයෙන් පූජා කරයි නම්, එය කැපය. පරම්පරාව සිඳී ගිය කල්හි, ඒ ප්‍රදේශයේ හිමිකරු (රජු හෝ පාලකයා) එය තමා සතු කරගෙන නැවත පූජා කරයි නම්, චිත්තල පබ්බතයේදී භික්ෂුවක් විසින් පෑදූ දිය අගල අළනාග රජුගේ දේවිය පැහැරගෙන නැවත පූජා කළාක් මෙන්, එසේ පූජා කිරීම ද කැප වේ.

Kappiyavohārepi udakavasena paṭiggahitataḷāke suddhacittānaṃ mattikuddharaṇapāḷibandhanādīni ca kātuṃ vaṭṭati. Taṃ nissāya pana sassaṃ karonte disvā kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭati. Yadi te sayameva kappiyabhaṇḍaṃ denti, gahetabbaṃ. No ce denti, na codetabbaṃ, na sāretabbaṃ. Paccayavasena paṭiggahitataḷāke kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Mattikuddharaṇapāḷibandhanādīni pana kātuṃ na vaṭṭati. Sace kappiyakārakā sayameva karonti, vaṭṭati. Abyattena pana lajjibhikkhunā kārāpitesu kiñcāpi paṭiggahaṇe kappiyaṃ, bhikkhussa payogapaccayā uppannena missakattā visagatapiṇḍapāto viya akappiyamaṃsarasamissakabhojanaṃ viya ca dubbinibbhogaṃ hoti, sabbesaṃ akappiyameva.

කැප ව්‍යවහාරයේදී ද, පැන් ලබා ගැනීමේ අදහසින් පිළිගත් වැවක, පිරිසිදු සිතින් යුත් භික්ෂූන්ට මඩ ඉවත් කිරීම, වැව් බැම්ම බැඳීම ආදිය කිරීමට කැපය. එහෙත් එය ඇසුරින් ගොවිතැන් කරන්නන් දැක (අස්වැන්න ලබා ගැනීමට) කැපකරුවන් පත් කිරීම කැප නැත. ඉදින් ඔවුහු තමන් විසින්ම කැප වස්තූන් පූජා කරති නම්, එය ගත යුතුය. පූජා නොකරති නම්, ඒ ගැන චෝදනා නොකළ යුතුය, සිහිපත් නොකළ යුතුය. ප්‍රත්‍යය ලබා ගැනීමේ අදහසින් පිළිගත් වැවක කැපකරුවන් පත් කිරීම කැපය. එහෙත් මඩ ඉවත් කිරීම, වැව් බැම්ම බැඳීම ආදිය භික්ෂූන් විසින් නොකළ යුතුය. ඉදින් කැපකරුවෝ තමන් විසින්ම ඒවා කරති නම් කැපය. ඉදින් විනයෙහි අදක්ෂ ලජ්ජී භික්ෂුවක් විසින් (ප්‍රත්‍යය පිණිස ගත් වැවෙහි) මඩ ඉවත් කිරීම් ආදිය කරවන ලද්දේ නම්, පිළිගැනීමේදී එය කැප වුවද, භික්ෂුවගේ උත්සාහය (ප්‍රයෝගය) නිසා උපන් දෙය හා මිශ්‍ර වූ බැවින්, වස මිශ්‍ර වූ පිණ්ඩපාතයක් මෙන් ද, අකැප මස් රස මිශ්‍ර වූ භෝජනයක් මෙන් ද වෙන් කළ නොහැකි වේ. එබැවින් එය සියලු භික්ෂූන්ට අකැපමය.

Sace pana ‘‘udakassa okāso atthi, taḷākassa pāḷi thirā, yathā bahuṃ udakaṃ gaṇhāti, evaṃ karohi, tīrasamīpe udakaṃ karohī’’ti evaṃ udakameva vicāreti, vaṭṭati. Uddhane aggiṃ na pātenti, ‘‘udakakammaṃ labbhatu upāsakā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Sassaṃ katvā āharathā’’ti vattuṃ pana na vaṭṭati. Sace pana taḷāke atibahuṃ udakaṃ disvā passato vā piṭṭhito vā mātikaṃ nīharāpeti, vanaṃ chindāpetvā kedāre kārāpeti, porāṇakedāresu vā pakatibhāgaṃ aggahetvā atirekaṃ gaṇhāti, navasasse vā akālasasse vā aparicchinnabhāge ‘‘ettake kahāpaṇe dethā’’ti kahāpaṇe uṭṭhāpeti, sabbesaṃ akappiyaṃ.

ඉදින් ‘ජලය රඳා පවතී, වැව් බැම්ම ශක්තිමත් ය, බොහෝ ජලය රඳවාගත හැකි පරිදි මෙසේ කරන්න, ඉවුර අසල ජලය රඳවන්න’ යනාදී වශයෙන් ජලය පිළිබඳවම කළමනාකරණය කරයි නම්, එය කැප වේ. උඳුනට ගිනි නොදමති, ‘උපාසකවරුනි, ජලය ආශ්‍රිත වැඩකටයුතු සිදුවිය යුතුය’ යැයි පැවසීම කැප වේ. එහෙත් ‘ගොවිතැන් කොට (අස්වැන්න) රැගෙන එන්න’ යැයි පැවසීම සුදුසු නොවේ. ඉදින් වැවේ අධික ලෙස ජලය තිබෙනු දැක, පැත්තකින් හෝ පිටුපසින් ඇළ මාර්ගයක් කප්පවයි නම්, වනය කප්පවා කුඹුරු කරවයි නම්, පැරණි කුඹුරුවල සාමාන්‍ය කොටස නොගෙන ඉන් වැඩියෙන් ගනී නම්, නැතහොත් අලුත් අස්වැන්නෙන් හෝ අවාරයේ අස්වැන්නෙන් හෝ කොටස මෙපමණ යැයි නියම කර නැති විට ‘මෙපමණ කහවනු දෙන්න’ යැයි කහවනු අය කරයි නම්, ඒ සියල්ල සැමට අකැප වේ.

Yo [Pg.260] pana ‘‘kassatha vapathā’’ti avatvā ‘‘ettakāya bhūmiyā, ettako nāma bhāgo’’ti evaṃ bhūmiṃ vā patiṭṭhapeti, ‘‘ettake bhūmibhāge amhehi sassaṃ kataṃ, ettakaṃ nāma bhāgaṃ gaṇhathā’’ti vadantesu kassakesu bhūmippamāṇaggahaṇatthaṃ rajjuyā vā daṇḍena vā mināti, khale vā ṭhatvā rakkhati, khalato vā nīharāpeti, koṭṭhāgāre vā paṭisāmeti, tasseva taṃ akappiyaṃ.

යම් මහණෙක් ‘සීසන්න, වපුරන්න’ යැයි නොපවසා ‘මෙපමණ භූමියකට මෙපමණ කොටසක් හිමි වේ’ යනාදී වශයෙන් භූමිය නියම කරයි නම්, ‘මෙපමණ භූමි ප්‍රමාණයක අපි අස්වැන්න සකස් කළෙමු, මෙපමණ කොටසක් ලබාගන්න’ යැයි පවසන ගොවියන් කෙරෙහි, භූමි ප්‍රමාණය මැනීම සඳහා ලණුවකින් හෝ දණ්ඩකින් මනින්නේ නම්, කමතෙහි සිට ආරක්ෂා කරන්නේ නම්, කමතෙන් බැහැර කරවයි නම්, හෝ අටුවෙහි තැන්පත් කරවයි නම්, ඒ (අස්වැන්න) එම මහණාටම අකැප වේ.

Sace kassakā kahāpaṇe āharitvā ‘‘ime saṅghassa āhaṭā’’ti vadanti, aññataro ca bhikkhu ‘‘na saṅgho kahāpaṇe khādatī’’ti saññāya ‘‘ettakehi kahāpaṇehi sāṭake āhara, ettakehi yāguādīni sampādehī’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, sabbesaṃ akappiyaṃ. Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattā.

ඉදින් ගොවියෝ කහවනු රැගෙන ආ ‘මේවා සංඝයා වහන්සේ වෙනුවෙන් රැගෙන ආවෙමු’ යැයි පවසත් නම්, එක්තරා මහණෙක් ‘සංඝයා වහන්සේ කහවනු අනුභව නොකරති’ යන හැඟීමෙන් ‘මෙපමණ කහවනු ප්‍රමාණයකින් සිවුරු රැගෙන එන්න, මෙපමණ ප්‍රමාණයකින් කැඳ ආදිය පිළියෙල කරන්න’ යැයි පවසයි නම්, ඔවුන් යමක් රැගෙන එන්නේ ද එය සැමටම අකැප වේ. ඒ කුමන හෙයින් ද? කහවනු පිළිබඳව විධාන (කළමනාකරණය) කළ බැවිනි.

Sace dhaññaṃ āharitvā idaṃ saṅghassa āhaṭanti vadanti, aññataro ca bhikkhu purimanayeneva ‘‘ettakehi vīhīhi idañcidañca āharathā’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, tasseva akappiyaṃ. Kasmā? Dhaññassa vicāritattā.

ඉදින් ධාන්‍ය රැගෙන ආ ‘මෙය සංඝයා වහන්සේ වෙනුවෙන් රැගෙන ආවෙමු’ යැයි පවසත් නම්, එක්තරා මහණෙක් පෙර පරිදිම ‘මෙපමණ වී ප්‍රමාණයකින් අසවල් අසවල් දෑ රැගෙන එන්න’ යැයි පවසයි නම්, ඔවුන් යමක් රැගෙන එන්නේ ද එය එම මහණාටම අකැප වේ. ඒ කුමන හෙයින් ද? ධාන්‍ය පිළිබඳව කළමනාකරණය කළ බැවිනි.

Sace taṇḍulaṃ vā aparaṇṇaṃ vā āharitvā ‘‘idaṃ saṅghassa āhaṭa’’nti vadanti, aññataro ca bhikkhu purimanayeneva ‘‘ettakehi taṇḍulehi idañcidañca āharathā’’ti vadati. Yaṃ te āharanti, sabbesaṃ kappiyaṃ. Kasmā? Kappiyānaṃ taṇḍulādīnaṃ vicāritattā. Kayavikkayepi anāpatti, kappiyakārakassa ācikkhitattā.

ඉදින් සහල් හෝ වෙනත් ධාන්‍ය (අපරණ්ණ) රැගෙන ආ ‘මෙය සංඝයා වහන්සේ වෙනුවෙන් රැගෙන ආවෙමු’ යැයි පවසත් නම්, එක්තරා මහණෙක් පෙර පරිදිම ‘මෙපමණ සහල් ප්‍රමාණයකින් අසවල් අසවල් දෑ රැගෙන එන්න’ යැයි පවසයි නම්, ඔවුන් යමක් රැගෙන එන්නේ ද එය සැමටම කැප වේ. ඒ කුමන හෙයින් ද? සහල් ආදී කැප වස්තූන් පිළිබඳව කළමනාකරණය කළ බැවිනි. ගනුදෙනු කිරීමේ (කයවික්කය) ශික්ෂාපදයෙන් ද ඇවතක් නොවේ; මන්ද යත්, කැපකරුට එය පවසා ඇති බැවිනි.

Pubbe pana cittalapabbate eko bhikkhu catusāladvāre ‘‘aho vata sve saṅghassa ettakappamāṇe pūve paceyyu’’nti ārāmikānaṃ saññājananatthaṃ bhūmiyaṃ maṇḍalaṃ akāsi, taṃ disvā cheko ārāmiko tatheva katvā dutiyadivase bheriyā ākoṭitāya sannipatite saṅghe pūvaṃ gahetvā saṅghattheraṃ āha – ‘‘bhante, amhehi ito pubbe neva pitūnaṃ na pitāmahānaṃ evarūpaṃ sutapubbaṃ, ekena ayyena catussāladvāre pūvatthāya saññā katā, ito dāni pabhuti ayyā attano attano cittānurūpaṃ vadantu, amhākampi phāsuvihāro bhavissatī’’ti. Mahāthero tatova nivatti, ekabhikkhunāpi pūvo na gahito. Evaṃ pubbe tatruppādampi na paribhuñjiṃsu. Tasmā –

පෙර සිත්තලපබ්බතයේ දී එක්තරා මහණෙක් සතරැස් මණ්ඩපයේ දොරටුව අසල දී ‘හෙට සංඝයා වහන්සේ වෙනුවෙන් මෙපමණ ප්‍රමාණයක කැවුම් පිසින්නේ නම් කෙතරම් අගනේද!’ යැයි සිතා, ආරාමිකයන්ට ඉඟියක් ලබාදීම පිණිස පොළොවෙහි වෘත්තයක් ඇඳ තැබීය. එය දුටු දක්ෂ ආරාමිකයෙක් ඒ අයුරින්ම ක්‍රියා කළේය. පසුදා බෙර හඬවා සංඝයා රැස් වූ කල්හි, කැවුම් රැගෙන ආ ඔහු සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: ‘ස්වාමීනි, අප මීට පෙර අපගේ පියවරුන්ගෙන් හෝ මුතුන්මිත්තන්ගෙන් මෙවැනි කතාවක් අසා නැත. එක් ස්වාමීන් වහන්සේ නමක් විසින් සතරැස් මණ්ඩපයේ දොරටුව අසල කැවුම් වෙනුවෙන් සලකුණක් කරන ලදී. මෙතැන් පටන් ස්වාමීන් වහන්සේලා තමන්ගේ සිතැඟි පරිදි පවසත්වා, එවිට අපට ද පහසුවක් වනු ඇත.’ මහතෙරණුවෝ එතැනින්ම ආපසු වැඩි සේක. එකම මහණෙක් වත් කැවුම් පිළිගත්තේ නැත. මෙසේ අතීතයේ දී එම ස්ථානයේදීම උපන් දෑ පවා (මහණහු) පරිභෝජනය නොකළහ. එබැවින් -

Sallekhaṃ [Pg.261] accajantena, appamattena bhikkhunā;

Kappiyepi na kātabbā, āmisatthāya lolatāti.

සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව අත්නොහරින, අප්‍රමාදී වූ මහණා විසින් කැප දේ කෙරෙහි වුවද ආමිසය උදෙසා ගිජු බවක් (ලෝලත්වයක්) ඇති කර නොගත යුතුය.

Yo cāyaṃ taḷāke vutto, pokkharaṇī-udakavāhakamātikādīsupi eseva nayo.

වැව සම්බන්ධයෙන් යම් තීරණයක් පවසන ලද්දේ ද, පොකුණු, දිය පීලි සහ ඇළ මාර්ග ආදියෙහි ද එම ක්‍රමයම අදාළ වේ.

Pubbaṇṇāparaṇṇaucchuphalāphalādīnaṃ viruhanaṭṭhānaṃ yaṃ kiñci khettaṃ vā vatthuṃ vā dammīti vuttepi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitvā taḷāke vuttanayeneva yadā kappiyavohārena ‘‘catupaccayaparibhogatthāya dammī’’ti vadati, tadā sampaṭicchitabbaṃ, ‘‘vanaṃ dammi, araññaṃ dammī’’ti vutte pana vaṭṭati. Sace manussā bhikkhūhi anāṇattāyeva tattha rukkhe chinditvā aparaṇṇādīni sampādetvā bhikkhūnaṃ bhāgaṃ denti, vaṭṭati; adentā na codetabbā. Sace kenacideva antarāyena tesu pakkantesu aññe karonti, na ca bhikkhūnaṃ kiñci denti, te vāretabbā. Sace vadanti – ‘‘nanu, bhante, pubbepi manussā idha sassāni akaṃsū’’ti, tato te vattabbā – ‘‘te saṅghassa idañcidañca kappiyabhaṇḍaṃ adaṃsū’’ti. Sace vadanti – ‘‘mayampi dassāmā’’ti evaṃ vaṭṭati.

පෙරවපන් (පුබ්බණ්ණ), පසුකපන් (අපරණ්ණ), උක්, පලතුරු ආදිය වැවෙන යම් කෙතක් හෝ වත්තක් ‘පූජා කරමි’ යැයි පැවසුව ද, ‘එය අකැප යැයි’ ප්‍රතික්ෂේප කොට, වැව සම්බන්ධයෙන් පැවසූ පරිදිම යම් කලෙක කැප වචනයෙන් ‘සිව්පසය පරිභෝජනය පිණිස පූජා කරමි’ යැයි පවසයි ද, එවිට එය පිළිගත යුතුය. එහෙත් ‘වනය පූජා කරමි, අරණ්‍යය පූජා කරමි’ යැයි පැවසූ කල්හි එය කැප වේ. ඉදින් මිනිසුන් මහණුන්ගේ නියෝගයකින් තොරවම එහි ගස් කපා, ධාන්‍ය වර්ග ආදිය වගා කොට මහණුන්ට කොටසක් ලබාදෙත් නම්, එය කැප වේ; එසේ නොදෙන්නේ නම් ඔවුන්ට චෝදනා නොකළ යුතුය. කිසියම් අන්තරායක් හේතුවෙන් ඔවුන් ඉවත්ව ගිය පසු අන් අය එහි ගොවිතැන් කරත් නම් සහ මහණුන්ට කිසිවක් නොදෙත් නම්, ඔවුන් වැළැක්විය යුතුය. ඉදින් ඔවුහු ‘ස්වාමීනි, මීට පෙරත් මිනිසුන් මෙහි ගොවිතැන් කළා නොවේද?’ යැයි පවසත් නම්, එවිට ඔවුන්ට ‘ඔවුහු සංඝයා වහන්සේට අසවල් අසවල් කැප භාණ්ඩ ලබා දුන්හ’ යැයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ‘අපිත් ලබා දෙන්නෙමු’ යැයි පවසත් නම්, එවිට එය කැප වේ.

Kañci sassuṭṭhānakaṃ bhūmippadesaṃ sandhāya ‘‘sīmaṃ demā’’ti vadanti, vaṭṭati. Sīmā paricchedanatthaṃ pana thambhā vā pāsāṇā vā sayaṃ na ṭhapetabbā. Kasmā? Bhūmi nāma anagghā appakenāpi pārājiko bhaveyya, ārāmikānaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iminā ṭhānena amhākaṃ sīmā gatā’’ti. Sacepi hi te adhikaṃ gaṇhanti, pariyāyena kathitattā anāpatti. Yadi pana rājarājamahāmattādayo sayameva thambhe ṭhapāpetvā ‘‘cattāro paccaye paribhuñjathā’’ti denti, vaṭṭatiyeva.

අස්වැන්න ලැබෙන යම් භූමි ප්‍රදේශයක් අරභයා ‘සීමාව පූජා කරමු’ යැයි පවසත් නම්, එය කැප වේ. එහෙත් සීමාව වෙන් කිරීම පිණිස කණු හෝ ගල් තමන් විසින්ම නොපිහිටවිය යුතුය. ඒ කුමන හෙයින් ද? භූමිය යනු අනර්ඝ වස්තුවකි; ස්වල්පයකින් වුවද පාරාජිකා ඇවත සිදුවිය හැකිය. එහෙත් ආරාමිකයන්ට ‘මෙම ස්ථානයෙන් අපගේ සීමාව වැටී ඇත’ යැයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔවුන් වැඩිපුර ප්‍රමාණයක් ගත්ත ද, වක්‍රාකාරයෙන් (පරියායෙහි) පැවසූ බැවින් ඇවතක් නොවේ. ඉදින් රජවරුන් හෝ රාජ මහාමාත්‍යවරුන් තමන් විසින්ම කණු පිහිටුවා ‘සිව්පසය පරිභෝජනය කරන්න’ යැයි පූජා කරත් නම්, එය ඉතාමත් සුදුසුය.

Sace koci antosīmāya taḷākaṃ khanati, vihāramajjhena vā mātikaṃ neti, cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇādīni dussanti, vāretabbo. Sace saṅgho kiñci labhitvā āmisagarukatāya na vāreti, eko bhikkhu vāreti, sova bhikkhu issaro. Sace eko bhikkhu na vāreti, ‘‘netha tumhe’’ti tesaṃyeva pakkho hoti, saṅgho vāreti, saṅghova issaro. Saṅghikesu hi kammesu yo dhammakammaṃ karoti, sova issaro. Sace vāriyamānopi karoti, heṭṭhā gahitaṃ paṃsuṃ heṭṭhā pakkhipitvā, upari gahitaṃ paṃsuṃ upari pakkhipitvā pūretabbā.

ඉදින් යමෙක් සීමාව ඇතුළත වැවක් කනියි නම්, හෝ විහාරය මැදින් ඇළක් ගෙන යයි නම්, එයින් චෛත්‍ය මළුවට හෝ බෝධි මළුවට හානි සිදු වේ නම්, ඔහු වැළැක්විය යුතුය. ඉදින් සංඝයා වහන්සේලා යමක් ලබාගැනීමේ අරමුණින් (ආමිස ගරුකත්වයෙන්) ඔහු නොවැළැක්වුව ද, එක් මහණෙක් හෝ වළක්වයි නම්, එම මහණාම එහි බලධාරියා වේ. ඉදින් එක් මහණෙක් නොවැළැක්වුව ද, ‘නුඹලා (ඇළ) ගෙන යන්න’ යැයි පවසා ඔවුන්ගේ පැත්ත ගත්ත ද, සංඝයා වහන්සේ වළක්වයි නම් සංඝයා වහන්සේම බලධාරියා වේ. මන්ද යත් සංඝ කර්මයන්හි දී යමෙක් ධාර්මික කර්මයක් කෙරේ ද, ඔහුම බලධාරියා වන බැවිනි. වළක්වද්දීත් එසේ කරයි නම්, යටින් ගත් පස් යටටම දමා ද, මතුපිටින් ගත් පස් මතුපිටටම දමා ද (එම වළ) පිරවිය යුතුය.

Sace [Pg.262] koci yathājātameva ucchuṃ vā aparaṇṇaṃ vā alābukumbhaṇḍādikaṃ vā valliphalaṃ dātukāmo ‘‘etaṃ sabbaṃ ucchukhettaṃ aparaṇṇavatthuṃ valliphalāvāṭaṃ dammī’’ti vadati, saha vatthunā parāmaṭṭhattā ‘‘na vaṭṭatī’’ti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero pana ‘‘abhilāpamattametaṃ sāmikānaṃyeva hi so bhūmibhāgo tasmā vaṭṭatī’’ti āha.

ඉදින් යමෙක් වගා කළ පරිදිම ඇති උක්, ධාන්‍ය හෝ ලබු, වට්ටක්කා ආදී වැල්වල හටගන්නා පලතුරු පූජා කිරීමට කැමතිව ‘මේ මුළු උක් වත්ත, ධාන්‍ය වත්ත හෝ පලතුරු වළ පූජා කරමි’ යැයි පවසයි නම්, භූමිය ද සමඟ පවසන ලද බැවින් එය ‘අකැප යැයි’ මහාසුම ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළහ. එහෙත් මහාපදුම ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාළේ ‘මෙය හුදු කතාවක් පමණක් බවත්, එම භූමි භාගය අයිතිකරුවන්ටම හිමි වන බැවින් එය කැප වන බවත්’ ය.

‘‘Dāsaṃ dammī’’ti vadati, na vaṭṭati. ‘‘Ārāmikaṃ dammi, veyyāvaccakaraṃ dammi, kappiyakārakaṃ dammī’’ti vutte vaṭṭati. Sace so ārāmiko purebhattampi pacchābhattampi saṅghasseva kammaṃ karoti, sāmaṇerassa viya sabbaṃ bhesajjapaṭijagganampi tassa kātabbaṃ. Sace purebhattameva saṅghassa kammaṃ karoti, pacchābhattaṃ attano kammaṃ karoti, sāyaṃ nivāpo na dātabbo. Yepi pañcadivasavārena vā pakkhavārena vā saṅghassa kammaṃ katvā sesakāle attano kammaṃ karonti, tesampi karaṇakāleyeva bhattañca nivāpo ca dātabbo. Sace saṅghassa kammaṃ natthi, attanoyeva kammaṃ katvā jīvanti, te ce hatthakammamūlaṃ ānetvā denti, gahetabbaṃ. No ce denti, na kiñci vattabbā. Yaṃ kiñci rajakadāsampi pesakāradāsampi ārāmikanāmena sampaṭicchituṃ vaṭṭati.

‘‘දාසයෙකු (වැඩකරුවෙකු) දෙමි’’ යි පවසන්නේ නම්, එය (පිළිගැනීම) සුදුසු නොවේ. ‘‘ආරාමිකයෙකු (ආරාම සේවකයෙකු) දෙමි, වත් පිළිවෙත් කරන්නෙකු දෙමි, කැපකරු කරන්නෙකු දෙමි’’ යි පැවසූ කල්හි එය සුදුසු වේ. ඉදින් එම ආරාමිකයා පෙරබත් කාලයෙහි ද පස්බත් කාලයෙහි ද සංඝයා වහන්සේ උදෙසාම වැඩ කරන්නේ නම්, සාමණේර නමකට මෙන් ඔහුට ද සියලු බෙහෙත් සහ උපස්ථාන කටයුතු කළ යුතුය. ඉදින් ඔහු පෙරබත් කාලයෙහි පමණක් සංඝයා උදෙසා වැඩ කරමින් පස්බත් කාලයෙහි තමාගේ වැඩක් කරගන්නේ නම්, ඔහුට සවස් කාලයෙහි ආහාර දීම නොකටයුතුය. යම් ආරාමිකයන් පස් දිනක වාරයකින් හෝ පක්ෂ වාරයකින් (සති දෙකකට වරක්) සංඝයාට වැඩ කොට ඉතිරි කාලයෙහි තමාගේ වැඩක් කරගන්නේ ද, ඔවුන්ට ද වැඩ කරන කාලයෙහිම බත සහ ආහාර (රැකවල්/දීමනා) දිය යුතුය. ඉදින් සංඝයාට වැඩක් නොමැති විට, තමාගේම වැඩක් කරගෙන ජීවත් වන්නේ නම්, ඔවුන් තමන් අතින් කළ වැඩෙහි කුලිය ගෙනැවිත් දෙන්නේ නම්, එය ගත යුතුය. ඉදින් නොදෙන්නේ නම්, කිසිවක් නොකිය යුතුය. රජක දාසයෙකු (අපොල්ලන්නෙකුගේ වැඩකරුවෙකු) හෝ පේෂකාර දාසයෙකු (වියන්නෙකුගේ වැඩකරුවෙකු) වුවද ‘ආරාමික’ යන නාමයෙන් පිළිගැනීම සුදුසුය.

Sace ‘‘gāvo demā’’ti vadanti, ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbā. Imā gāvo kutoti paṇḍitehi pañca gorasaparibhogatthāya dinnāti, ‘‘mayampi pañcagorasaparibhogatthāya demā’’ti vutte vaṭṭati. Ajikādīsupi eseva nayo. ‘‘Hatthiṃ dema, assaṃ mahisaṃ kukkuṭaṃ sūkaraṃ demā’’ti vadanti, sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Sace keci manussā ‘‘appossukkā, bhante, tumhe hotha, mayaṃ ime gahetvā tumhākaṃ kappiyabhaṇḍaṃ dassāmā’’ti gaṇhanti, vaṭṭati. ‘‘Kukkuṭasūkarā sukhaṃ jīvantū’’ti araññe vissajjetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imaṃ taḷākaṃ, imaṃ khettaṃ, imaṃ vatthuṃ, vihārassa demā’’ti vutte paṭikkhipituṃ na labbhatīti. Sesamettha uttānatthameva.

ඉදින් (දායකයන්) ‘‘ගවයන් දෙමු’’ යි පවසන්නේ නම්, ‘‘එය සුදුසු නැතැ’’ යි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය. ‘‘මෙම ගවයන් කුමක් සඳහාද?’’ යි විමසූ විට, ‘‘පස් ගෝ රස (කිරි, දීකිරි, වෙඬරු, මෝරු, ගිතෙල්) පරිභෝජනය පිණිස නුවණැත්තන් විසින් දෙන ලද්දකි’’ යි කී කල්හි, ‘‘අපි ද පස් ගෝ රස පරිභෝජනය පිණිස දෙමු’’ යි පවසන්නේ නම් එය සුදුසු වේ. එළු ආදී සතුන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘‘ඇතුන් දෙමු, අසුන්, මී හරකුන්, කුකුළන්, ඌරන් දෙමු’’ යි පවසන්නේ නම්, එය පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. ඉදින් යම් මිනිසුන් ‘‘ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේලා මේ ගැන උත්සාහ නොකරන්න (නිශ්ශබ්දව ඉන්න), අපි මොවුන් රැගෙන ඔබ වහන්සේලාට කැප දෑ (අනුමත දෑ) දෙන්නෙමු’’ යි පවසා (ඒ සතුන්) භාරගන්නේ නම්, එය සුදුසු වේ. ‘‘කුකුළන් හා ඌරන් සුවසේ ජීවත් වෙත්වා’’ යි පවසා වනයට මුදා හැරීම සුදුසු වේ. ‘‘මෙම වැව, මෙම කුඹුර, මෙම ඉඩම විහාරයට දෙමු’’ යි පැවසූ විට එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නොකටයුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīsu idampi chasamuṭṭhānaṃ kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි මෙය ද සය සමුට්ඨානයකින් යුක්තය, ක්‍රියාවකි, සංඥාවිමොක්ඛයක් නොවේ, අචිත්තකය, පණන්නත්තිවජ්ජය, කායකර්ම හා වාක්කර්මය, සිත් තුනක් හා වේදනා තුනක් ඇත්තේය.

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

රාජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.

පළමු වන චීවර වර්ගය නිමවන ලදි.

2. Kosiyavaggo

2. කෝසිය වර්ගය

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

1. කෝසිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

542. Tena [Pg.263] samayenāti kosiyasikkhāpadaṃ. Tattha santharitvā kataṃ hotīti same bhūmibhāge kosiyaṃsūni uparūpari santharitvā kañjikādīhi siñcitvā kataṃ hoti. Ekenapi kosiyaṃsunā missitvāti tiṭṭhatu attano rucivasena missitaṃ, sacepi tassa karaṇaṭṭhāne vāto ekaṃ kosiyaṃsuṃ ānetvā pāteti, evampi missetvā katameva hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

542. ‘තෙන සමයෙන’ යනු කෝසිය ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘සන්ථරිත්වා කතං හොති’ යනු සමතලා භූමි භාගයක පට නූල් (සේද නූල්) එක මත එක එලා කැඳ ආදිය ඉස සකස් කරන ලද්දකි. ‘එකෙනපි කොසියංසුනා මිස්සෙත්වා’ යනු තමාගේ කැමැත්ත පරිදි එක පට නූලක් හෝ මිශ්‍ර කිරීම තිබේවා, ඉදින් එය සකස් කරන ස්ථානයට සුළඟින් පට නූලක් ගෙනැවිත් වැටුණ ද, එයින් මිශ්‍ර කර කරන ලද්දක්ම වන්නේය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

සය සමුට්ඨානය, ක්‍රියාව, සංඥාවිමොක්ඛයක් නොවන බව, අචිත්තකය, පණන්නත්තිවජ්ජය, කායකර්ම වාක්කර්මය,

Ticittaṃ, tivedananti.

සිත් තුනක් හා වේදනා තුනක් ඇත්තේය.

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කෝසිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

2. සුද්ධකාළක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

547. Tena samayenāti suddhakāḷakasikkhāpadaṃ. Tattha suddhakāḷakānanti suddhānaṃ kāḷakānaṃ, aññehi amissitakāḷakānanti attho. Sesaṃ uttānatthameva. Samuṭṭhānādīnipi kosiyasikkhāpadasadisānevāti.

547. ‘තෙන සමයෙන’ යනු සුද්ධකාළක ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘සුද්ධකාළකානං’ යනු වෙනත් වර්ණ මිශ්‍ර නොවූ ශුද්ධ වූ කළු පැහැති බැටළු ලොම්ය යනු අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය. සමුට්ඨාන ආදිය ද කෝසිය ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුද්ධකාළක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

3. ද්වෙභාග ශික්ෂාපද වර්ණනාව

552. Tena samayenāti dvebhāgasikkhāpadaṃ. Tattha ante ādiyitvāti santhatassa ante anuvātaṃ viya dassetvā odātaṃ alliyāpetvā.

552. ‘තෙන සමයෙන’ යනු ද්වෙභාග ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘අන්තෙ ආදියිත්වා’ යනු ඇතිරිල්ලේ කෙළවරෙහි වාටියක් (අනුවාතයක්) මෙන් පෙන්වා සුදු පැහැති ලොම් ඇලවීමයි.

Dve bhāgāti dve koṭṭhāsā. Ādātabbāti gahetabbā. Gocariyānanti kapilavaṇṇānaṃ. Dve tulā ādātabbāti catūhi tulāhi kāretukāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthato pana yattakehi eḷakalomehi kātukāmo hoti, tesu dve koṭṭhāsā kāḷakānaṃ eko odātānaṃ, eko gocariyānanti idameva dassitaṃ hotīti veditabbaṃ. Sesaṃ uttānatthameva.

‘ද්වෙ භාගා’ යනු කොටස් දෙකකි. ‘ආදාතබ්බා’ යනු ගත යුතුය. ‘ගොචරියානං’ යනු රතු-කහ මිශ්‍ර පැහැති (දුඹුරු) ලොම්ය. ‘ද්වෙ තුලා ආදාතබ්බා’ යනු තරාදි (තුලා) හතරක ප්‍රමාණයෙන් ඇතිරිල්ලක් කරවනු කැමති මහණෙකු උදෙසා පවසන ලද්දකි. අර්ථය අනුව නම් යම් ප්‍රමාණයක බැටළු ලොම් වලින් ඇතිරිල්ලක් කිරීමට කැමති වේද, එයින් කොටස් දෙකක් කළු ලොම් ද, එක කොටසක් සුදු ලොම් ද, එක කොටසක් ගොචරිය (දුඹුරු) ලොම් ද ගත යුතු බව මෙයින් දක්වා ඇත. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīnipi [Pg.264] kosiyasikkhāpadasadisāneva. Kevalaṃ idaṃ ādāya anādāya ca karaṇato kiriyākiriyaṃ veditabbanti.

සමුට්ඨාන ආදිය ද කෝසිය ශික්ෂාපදයට සමානමය. විශේෂයෙන් මෙය (නිසි ප්‍රමාණයන්) ගෙන කිරීම හෝ නොගෙන කිරීම යන කරුණු නිසා ක්‍රියා-අක්‍රියා වශයෙන් දත යුතුය.

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්වෙභාග ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

4. ඡබ්බස්ස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

557. Tena samayenāti chabbassasikkhāpadaṃ. Tattha ūhadantipi ummihantipīti santhatānaṃ upari vaccampi passāvampi karontīti vuttaṃ hoti.

557. ‘තෙන සමයෙන’ යනු ඡබ්බස්ස ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘ඌහදන්තිපි උම්මිහන්තිපි’ යනු ඇතිරිලි මත මල මුත්‍ර කිරීම යන්නයි.

Dinnā saṅghena itthannāmassa bhikkhuno santhatasammutīti evaṃ laddhasammutiko bhikkhu yāva rogo na vūpasammati, tāva yaṃ yaṃ ṭhānaṃ gacchati, tattha tattha santhataṃ kātuṃ labhati. Sace arogo hutvā puna mūlabyādhināva gilāno hoti, soyeva parihāro, natthaññaṃ sammutikiccanti phussadevatthero āha. Upatissatthero pana ‘‘so vā byādhi paṭikuppatu, añño vā, ‘sakiṃ gilāno’ti nāmaṃ laddhaṃ laddhameva, puna sammutikiccaṃ natthī’’ti āha.

‘සංඝයා විසින් අසවල් භික්ෂුවට ඇතිරිලි සම්මුතිය දෙන ලදී’ යනු මෙසේ සම්මුතිය ලත් භික්ෂුව රෝගය සුව නොවන තාක් යම් යම් තැනකට යන්නේ ද, ඒ ඒ තැන ඇතිරිල්ලක් කරවීමට (භාවිතයට) අවසර ලබයි. ඉදින් රෝගය සුව වී නැවත එම රෝගයෙන්ම ගිලන් වන්නේ නම්, එම සම්මුතියම ප්‍රමාණවත්ය, වෙනත් සම්මුති කෘත්‍යයක් නැතැයි ඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ පැවසූහ. උපතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පවසනුයේ, ‘‘එම රෝගයම හෝ වේවා, වෙනත් රෝගයක් හෝ වේවා, ‘එක්වරක් ගිලන් වූවෙකි’ යන නාමය ලත් කල්හි එය ලද්දක්ම වේ, නැවත සම්මුති කෘත්‍යයක් අවශ්‍ය නැත’’ යනුවෙනි.

Orena ce channaṃ vassānanti channaṃ vassānaṃ orimabhāge, antoti attho. Padabhājane pana saṅkhyāmattadassanatthaṃ ‘‘ūnakachabbassānī’’ti vuttaṃ.

‘ඔරෙන චෙ ඡන්නං වස්සානං’ යනු වසර හයකට අඩු කාලයකදී, ඇතුළත යන අර්ථයයි. පදභාජනීයෙහි වසර හයකට අඩු බව පෙන්වීම පිණිස ‘ඌනකඡබ්බස්සානි’ (අඩු වසර හය) යනුවෙන් පවසන ලදි.

Anāpatti chabbassāni karotīti yadā chabbassāni paripuṇṇāni honti, tadā santhataṃ karoti. Dutiyapadepi ‘‘yadā atirekachabbassāni honti, tadā karotī’’ti evamattho daṭṭhabbo. Na hi so chabbassāni karotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

අනාපත්තියෙහි ‘ඡබ්බස්සානි කරොති’ යනු වසර හයක් සම්පූර්ණ වූ කල්හි ඇතිරිල්ලක් කරවයි. දෙවන පදයෙහි ද ‘වසර හයකට වඩා වැඩි වූ කල්හි කරවයි’ යන අර්ථය දත යුතුය. මන්ද යත් ඔහු වසර හයක් සම්පූර්ණ නොවී ඇතිරිල්ලක් කරවන්නේ නැති බැවිනි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīni kosiyasikkhāpadasadisānevāti.

සමුට්ඨාන ආදිය කෝසිය ශික්ෂාපදයට සමානමය.

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡබ්බස්ස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā

5. නිසීදනසන්ථත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

565. Tena samayenāti nisīdanasanthatasikkhāpadaṃ. Tattha icchāmahaṃ bhikkhaveti bhagavā kira taṃ temāsaṃ na kiñci bodhaneyyasattaṃ addasa, tasmā [Pg.265] evamāha. Evaṃ santepi tantivasena dhammadesanā kattabbā siyā. Yasmā panassa etadahosi – ‘‘mayi okāsaṃ kāretvā paṭisallīne bhikkhū adhammikaṃ katikavattaṃ karissanti, taṃ upaseno bhindissati. Ahaṃ tassa pasīditvā bhikkhūnaṃ dassanaṃ anujānissāmi, tato maṃ passitukāmā bahū bhikkhū dhutaṅgāni samādiyissanti, ahañca tehi ujjhitasanthatapaccayā sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti, tasmā evamāha. Evaṃ bahūni hi ettha ānisaṃsānīti.

565. “එකල්හි” යනු නිසීදනසන්ථත ශික්ෂාපදයයි. එහි “මහණෙනි, මම කැමැත්තෙමි” යන්නෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම තුන් මස තුළ අවබෝධය ලැබිය හැකි (බෝධනෙය්‍ය) කිසිදු සත්වයෙකු නොදුටු බැවින් මෙසේ වදාළ සේක. එසේ වුවද පාලි ධර්ම පටිපාටිය (තන්ති) අනුව ධර්ම දේශනාව කළ යුතු වන්නේය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: “මා හුදෙකලාව විවේකීව සිටින කල්හි මහණහු අධර්මවාදී වූ කතිකාවතක් (සම්මුතියක්) පනවන්නාහ. උපසේන තෙරුන් එය බිඳින්නේය. මම ඒ උපසේන තෙරුන් කෙරෙහි පැහැදී භික්ෂූන්ට මා හමුවීමට අවසර දෙන්නෙමි. එවිට මා දැකීමට කැමති බොහෝ භික්ෂූහු ධුතාංග සමාදන් වන්නාහ. මම ද ඔවුන් විසින් අත්හරින ලද ඇතිරිලි (සන්ථත) නිමිති කරගෙන ශික්ෂාපදයක් පනවන්නෙමි” යනුවෙනි. එබැවින් “මහණෙනි, මම කැමැත්තෙමි” යනාදිය වදාළහ. මෙහි මෙබඳු බොහෝ අනිසංස ඇති බව දත යුතුය.

Sapariso yena bhagavā tenupasaṅkamīti thero kira ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75) imasmiṃ khandhakasikkhāpade ‘‘kathañhi nāma tvaṃ moghapurisa aññehi ovadiyo anusāsiyo aññaṃ ovadituṃ anusāsituṃ maññissasī’’ti evamādinā nayena garahaṃ labhitvā ‘‘satthā mayhaṃ parisaṃ nissāya garahaṃ adāsi, so dānāhaṃ bhagavantaṃ teneva puṇṇacandasassirīkena sabbākāraparipuṇṇena mukhena brahmaghosaṃ nicchāretvā parisaṃyeva nissāya sādhukāraṃ dāpessāmī’’ti suhadayo kulaputto atirekayojanasataṃ paṭikkamitvā parisaṃ cinitvā pañcamattehi bhikkhusatehi parivuto puna bhagavantaṃ upasaṅkamanto. Tena vuttaṃ – ‘‘sapariso yena bhagavā tenupasaṅkamī’’ti. Na hi sakkā buddhānaṃ aññathā ārādhetuṃ aññatra vattasampattiyā.

“පිරිස සමග භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක ද එතැනට පැමිණියේය” යන්නෙහි, උපසේන තෙරුන් වහන්සේ “මහණෙනි, දස වසකට අඩු අයෙකු විසින් උපසම්පදා නොකළ යුතුය, යමෙක් කරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ” යන මේ ඛන්ධක ශික්ෂාපදය පැනවූ අවස්ථාවේදී, “හිස් පුරුෂය, අන්‍යයන් විසින් අවවාද අනුශාසනා ලැබිය යුත්තෙකු වූ ඔබ, අන්‍යයන්ට අවවාද අනුශාසනා කිරීමට කෙසේ නම් සිතුවෙහිද” යනාදි ක්‍රමයෙන් ගර්හාව ලැබූහ. එවිට උන්වහන්සේ “ශාස්තෘන් වහන්සේ මාගේ පිරිස නිසා මට ගර්හා කළ සේක. දැන් මම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලොව පුන්සඳ බඳු වූ, සියලු ආකාරයෙන් පරිපූර්ණ වූ ඒ ශ්‍රී මුඛයෙන්ම බ්‍රහ්ම ඝෝෂාව නිකුත් කරවා, පිරිස නිසාම සාධුකාර දියවන්නෙමි” යි යහපත් සිත් ඇතිව සිතා යොදුන් සියයකට වඩා දුර බැහැරට වැඩම කොට පිරිස තෝරාගෙන පන්සියයක් පමණ භික්ෂූන් පිරිවරා නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියහ. එබැවින් “පිරිස සමග භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක ද එතැනට පැමිණියේය” යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ. වත්සම්පත්තියෙන් (චාරිත්‍ර ඉටුකිරීමෙන්) තොරව අන් කිසිදු ආකාරයකින් බුදුවරයන් වහන්සේලා සතුටු කළ නොහැකිමය.

Bhagavato avidūre nisinnoti vattasampattiyā parisuddhabhāvena nirāsaṅko sīho viya kañcanapabbatassa bhagavato avidūre nisinno. Etadavocāti kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ etaṃ avoca. Manāpāni te bhikkhu paṃsukūlānīti bhikkhu tava imāni paṃsukūlāni manāpāni, attano ruciyā khantiyā gahitānīti attho. Na kho me, bhante, manāpānīti, bhante na mayā attano ruciyā gahitāni, galaggāhena viya matthakatāḷanena viya ca gāhitomhīti dasseti.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් වාඩි විය” යනු වත්සම්පත්තියෙන් පිරිසිදු බව නිසා සැකයක් බියක් නැතිව, රන් පර්වතයක් අසල සිටින සිංහයෙකු මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් වාඩි විය යන්නයි. “මෙය පැවසුවේය” යනු කතාව ආරම්භ කිරීම සඳහා මෙය වදාළ සේක. “මහණ, ඔබගේ පාංශුකූල සිවුරු මනාපද?” යනු “මහණ, ඔබගේ මේ පාංශුකූල සිවුරු ඔබට ප්‍රියද? ඔබගේ රුචියෙන් හා කැමැත්තෙන් ගන්නා ලද්දේද?” යන්න අර්ථයයි. “ස්වාමීනි, මට මනාප නැත” යන්නෙන්, “ස්වාමීනි, මා මේවා මගේ රුචියෙන් ගත් ඒවා නොවේ. බෙල්ලෙන් අල්ලා ගත්තාක් මෙන් ද, හිසට පහර දී ගත්තාක් මෙන් ද අකමැත්තෙන් ගන්නා ලදී” යන්න දක්වයි.

Paññāyissatīti paññāto abhiññāto bhavissati, tattha sandississatīti vuttaṃ hoti. Na mayaṃ apaññattaṃ paññapessāmāti mayaṃ sāvakā nāma apaññattaṃ na paññapessāma, buddhavisayo hi eso yadidaṃ [Pg.266] ‘‘pācittiyaṃ dukkaṭa’’ntiādinā nayena apaññattasikkhāpadapaññapanaṃ paññattasamucchindanaṃ vā. Samādāyāti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā, ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti sampaṭicchitvā yathāpaññattesu sabbasikkhāpadesu sikkhissāmāti dasseti. Tassa āraddhacitto punapi ‘‘sādhu sādhū’’ti sādhukāramadāsi.

“ප්‍රකට වනු ඇත” යනු ඉතා ප්‍රසිද්ධ වනු ඇත, එහි පෙනෙන්නට තිබෙනු ඇත යන්නයි. “අපි පනවන නොලද්දක් නොපනවන්නෙමු” යනු ශ්‍රාවකයන් වන අපි නොපැනවූ ශික්ෂාපද අලුතින් නොපනවන්නෙමු යන්නයි. මක්නිසාද යත්, පාචිත්තිය, දුක්කටාපත්ති ආදී වශයෙන් නොපැනවූ ශික්ෂාපද පැනවීම හෝ පැනවූ දේ ඉවත් කිරීම බුදුවරයන්ගේම විෂය පථයයි. “සමාදන්ව” යනු ඒ ඒ ශික්ෂාපද සමාදන් වී “සාධු, යහපති” යි පිළිගෙන පනවන ලද සියලු ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙන්නෙමු යන්න දක්වයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව නැවතත් “සාධු සාධු” යි සාධුකාර දුන් සේක.

566. Anuññātāvusoti anuññātaṃ, āvuso. Pihentāti pihayantā. Santhatāni ujjhitvāti santhate catutthacīvarasaññitāya sabbasanthatāni ujjhitvā. Dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesīti bhagavā santhatāni vippakiṇṇāni disvā ‘‘saddhādeyyavinipātane kāraṇaṃ natthi, paribhogupāyaṃ nesaṃ dassessāmī’’ti dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesi.

566. “ඇවැත්නි, අනුදැන වදාරන ලදී” යනු “ඇවැත්නි, අවසර දෙන ලදී” යන්නයි. “පතන්නෝ” යනු කැමති වන්නෝ යන්නයි. “ඇතිරිලි අත්හැර” යනු ඇතිරිලි හතරවන සිවුර ලෙස සලකා (අධිෂ්ඨානයක් ඇති බැවින්) සියලු ඇතිරිලි අත්හැර දමා යන්නයි. “දහම් කතාවක් කොට භික්ෂූන් ඇමතූහ” යනු විසිරී තිබෙන ඇතිරිලි දැක, “ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෑ විනාශ වීමට ඉඩ දීම නුසුදුසුය, මේවා පරිහරණය කරන ක්‍රමය ඔවුන්ට පෙන්වා දෙන්නෙමි” යි සිතා දහම් කතාවක් කොට භික්ෂූන් ඇමතූ සේක.

567. Sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampīti sakiṃ nisinnañceva nipannañca. Sāmantāti ekapassato vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā chinditvā gahitaṭṭhānaṃ yathā vidatthimattaṃ hoti, evaṃ gahetabbaṃ, santharantena pana pāḷiyaṃ vuttanayeneva ekadese vā santharitabbaṃ, vijaṭetvā vā missakaṃ katvā santharitabbaṃ, evaṃ thirataraṃ hotīti. Sesaṃ uttānatthameva.

567. “එක්වරක් හැඳි දෑ ද එක්වරක් පොරවන ලද දෑ ද” යනු එක්වරක් වාඩි වූ හෝ නිදාගත් ඇතිරිල්ල ද යන්නයි. “සමන්තතො” යනු එක් පැත්තකින් රවුමට හෝ සතරැස්ව කපා ගත් කොටස වියතක ප්‍රමාණයක් වන පරිදි ගත යුතුය. ඇතිරිල්ලක් සාදන භික්ෂුව පාලියෙහි වදාළ පරිදිම එක් ප්‍රදේශයක පැරණි ඇතිරිල්ලේ කොටසක් ඇතිරිය යුතුය, නැතහොත් ලොම් පීරා අලුත් ලොම් සමග මිශ්‍ර කර ඇතිරිය යුතුය, එවිට එය වඩාත් ශක්තිමත් වේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīni kiriyākiriyattā imassa sikkhāpadassa dvebhāgasikkhāpadasadisānīti.

සමුට්ඨාන ආදිය ක්‍රියා-අක්‍රියා ලක්ෂණ නිසා මේ ශික්ෂාපදය ද්වේභාග ශික්ෂාපදයට (නිසීදන සන්ථතයට පෙර වූ සය අවුරුදු ශික්ෂාපදයට) සමාන වේ.

Imesu pana pañcasu santhatesu purimāni tīṇi vinayakammaṃ katvā paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti, pacchimāni dve vaṭṭantīti veditabbānīti.

මේ ඇතිරිලි පහ අතුරින් මුල් තුන විනය කර්ම කොට නැවත ලබා ගත්තද පරිහරණයට නුසුදුසුය, අවසාන දෙක සුදුසු බව දත යුතුය.

Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිසීදනසන්ථත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

6. ඒළකලෝම ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

571. Tena samayenāti eḷakalomasikkhāpadaṃ. Tattha uppaṇḍesunti ‘‘kittakena, bhante, kītānī’’tiādīni vadantā avahasiṃsu. Ṭhitakova āsumbhīti yathā manussā araññato mahantaṃ dārubhāraṃ ānetvā kilantā ṭhitakāva pātenti, evaṃ pātesīti attho.

571. “එකල්හි” යනු ඒළකලෝම ශික්ෂාපදයයි. එහි “උසුළු විසුළු කළහ” යනු “ස්වාමීනි, මේවා කොපමණ මිලකට ගත්තෙහිද?” යනාදිය පවසමින් පරිහාස කළහ යන්නයි. “සිටිවනම අතහැරියේය” යනු මිනිසුන් වනයෙන් විශාල දර මිටියක් ගෙනවිත් වෙහෙසට පත්ව සිටගෙන සිටියදීම එය බිම අතහරින්නාක් මෙන්, බිම දැමුවේය යන්න අර්ථයයි.

572. Sahatthāti [Pg.267] sahatthena, attanā haritabbānīti vuttaṃ hoti. Bahitiyojanaṃ pātetīti tiyojanato bahi pāteti. Anantarāyena patanake hatthato muttamatte lomagaṇanāya nissaggiyapācittiyāni. Sace bahitiyojane rukkhe vā thambhe vā paṭihaññitvā puna anto patanti, anāpatti. Bhūmiyaṃ patitvā ṭhatvā ṭhatvā vaṭṭamānā eḷakalomabhaṇḍikā puna anto pavisati, āpattiyeva. Anto ṭhatvā hatthena vā pādena vā yaṭṭhiyā vā vaṭṭeti ṭhatvā vā aṭhatvā vā vaṭṭamānā bhaṇḍikā gacchatu, āpattiyeva. ‘‘Añño harissatī’’ti ṭhapeti, tena haritepi āpattiyeva. Suddhacittena ṭhapitaṃ vāto vā añño vā attano dhammatāya bahi pāteti, āpattiyeva. Saussāhattā acittakattā ca sikkhāpadassa. Kurundiyādīsu pana ‘‘ettha anāpattī’’ti vuttā, sā anāpatti pāḷiyā na sameti. Ubhatobhaṇḍikaṃ ekābaddhaṃ katvā ekaṃ bhaṇḍikaṃ antosīmāya ekaṃ bahisīmāya karonto ṭhapeti, rakkhati tāva. Ekābaddhe kājepi eseva nayo. Yadi pana abandhitvā kājakoṭiyaṃ ṭhapitamattameva hoti, na rakkhati. Ekābaddhepi parivattetvā ṭhapite āpattiyeva.

572. “ස්වහස්තයෙන්” යනු තමන්ගේ අතින්ම, තමාම රැගෙන යා යුතුය යන්නයි. “යොදුන් තුනෙන් පිටත දමයි” යනු යොදුන් තුනක සීමාවෙන් පිටතට දමයි යන්නයි. කිසිදු බාධාවකින් තොරව වැටෙන කල්හි අතින් ගිලිහුණු සැනින් ලොම් ගණන අනුව නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. ඉදින් යොදුන් තුනෙන් පිටතදී ගසක හෝ කණුවක වැදී නැවත ඇතුළතට වැටේ නම් ඇවැත් නැත. බිම වැටී නතර වී පෙරළෙමින් ගොස් ලොම් පොදිය නැවත ඇතුළට පැමිණේ නම් ඇවැත්මය. ඇතුළත සිට අතින් හෝ පයින් හෝ ලීයකින් පෙරළන්නේ නම්, එය නතර වෙමින් හෝ නොවෙමින් පෙරළී පිටතට ගියද ඇවැත්මය. “වෙනත් අයෙකු ගෙන යනු ඇත” යි තබන්නේ නම්, ඔහු විසින් ගෙන ගියද ඇවැත්මය. පිරිසිදු සිතින් තැබූ ලොම් පොදිය සුළඟින් හෝ වෙනත් කෙනෙකු විසින් හෝ ස්වභාවිකව පිටතට වැටේ නම් ඇවැත් වේ. ඒ උත්සාහය පැවතීම සහ මේ ශික්ෂාපදය අචිත්තක වීම නිසාය. කුරුන්දි ආදී අටුවාවල මෙහිදී ඇවැත් නැතැයි කීවද, එය පාලිය සමග නොගැලපේ. ලොම් පොදි දෙකක් එකට බැඳ, එකක් සීමාව ඇතුළත ද අනෙක පිටත ද වන සේ තබන්නේ නම්, එතෙක් ආරක්ෂා වේ. එකට බැඳි කාවඩියකදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඉදින් නොබැඳ කාවඩි කෙළවර තැබුවා පමණක් නම්, ආරක්ෂා නොවේ. එකට බැඳ තිබුණද එය අනිත් පැත්ත හරවා තැබුවහොත් ඇවැත්මය.

Aññassa yāne vāti ettha gacchante yāne vā hatthipiṭṭhiādīsu vā sāmikassa ajānantasseva harissatīti ṭhapeti, tasmiṃ tiyojanaṃ atikkante āpatti. Agacchantepi eseva nayo. Sace pana agacchante yāne vā hatthipiṭṭhiyādīsu vā ṭhapetvā abhiruhitvā sāreti, heṭṭhā vā gacchanto codeti, pakkosanto vā anubandhāpeti, ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti vacanato anāpatti. Kurundiyādīsu pana ‘‘āpattī’’ti vuttaṃ, taṃ ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti iminā na sameti. Adinnādāne pana suṅkaghāte āpatti hoti. Yā hi tattha āpatti, sā idha anāpatti. Yā idha āpatti, sā tattha anāpatti. Taṃ ṭhānaṃ patvā aññavihito vā corādīhi vā upadduto gacchati, āpattiyeva. Sabbattha lomagaṇanāya āpattiparicchedo veditabbo.

‘‘අන්‍යයෙකුගේ වාහනයක’’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, ගමන් කරන්නා වූ වාහනයක හෝ ඇතෙකුගේ පිට මත හෝ එහි අයිතිකරු නොදැන සිටියදීම ‘‘මෙය රැගෙන යන්නෙමි’’ යි තබා, එම වාහනය යොදුන් තුනක් ඉක්මවා ගියහොත් ඇවැත් වේ. නොගමන් කරන (නැවතී ඇති) වාහනයක වුවද ක්‍රමය මෙයමය. ඉදින් ගමන් කරන වාහනයක හෝ ඇත් පිටක හෝ තබා, එහි නැගී පදවයි නම්, හෝ පහළින් යමින් මෙහෙයවයි නම්, හෝ කැඳවමින් තමා පසුපස ගෙන්වා ගනියි නම්, ‘‘අන්‍යයෙකු ලවා රැගෙන යෑම’’ යන වචනයෙන් (පාලියෙහි දැක්වෙන පරිදි) ඇවැත් නොවේ. කුරුන්දි අටුවාවෙහි ඇවැත් වේ යැයි පවසා ඇති මුත්, එය ‘‘අන්‍යයෙකු ලවා රැගෙන යෑම’’ යන වචනය සමඟ නොගැලපේ. සොරකම් කිරීමේදී (අදින්නාදානයෙහි) රේගු බදු පැහැර හැරීමෙහි ඇවැත් වේ. එහි යම් ඇවැතක් වේ ද එය මෙහි ඇවැත් නොවේ. මෙහි යම් ඇවැතක් වේ ද එය එහි ඇවැත් නොවේ. ඒ ස්ථානයට පැමිණ වෙනත් අරමුණක සිටීමෙන් හෝ සොරුන් ආදීන්ගේ පීඩාවෙන් ගමන් කරයි නම්, ඇවැත් වේ. සෑම තැනකදීම ලොම් ගණන අනුව ඇවැත් නියම වන බව දත යුතුය.

575. Tiyojanaṃ vāsādhippāyo gantvā tato paraṃ haratīti yattha gato, tattha uddesaparipucchādīnaṃ vā paccayādīnaṃ vā alābhena tato [Pg.268] paraṃ aññattha gacchati, tatopi aññatthāti evaṃ yojanasatampi harantassa anāpatti. Acchinnaṃ paṭilabhitvāti corā acchinditvā niratthakabhāvaṃ ñatvā paṭidenti, taṃ harantassa anāpatti. Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāti vinayakammakataṃ paṭilabhitvāti attho.

575. යොදුන් තුනක් වාසය කිරීමේ අදහසින් ගොස්, එතැන් සිට තවත් ඉදිරියට රැගෙන යන්නේ නම් - එනම්, යම් තැනකට ගියේ ද එහිදී පාළි ඉගෙනීම, අටුවා විමසීම ආදිය හෝ සිව්පසය ආදිය නොලැබීම නිසා එතැන් සිට වෙනත් තැනකට යයි ද, එතැනින් ද තවත් තැනකට යයි ද, මෙසේ යොදුන් සියයක් රැගෙන ගියත් ඇවැත් නොවේ. ‘‘පැහැරගත් දෙය නැවත ලබා ගැනීම’’ යනු සොරුන් විසින් පැහැරගෙන පසුව එහි නිශ්ඵල බව දැන නැවත ලබා දෙයි ද, එය රැගෙන යන්නාට ඇවැත් නොවේ. ‘‘පරිත්‍යාග කළ දෙය නැවත ලබා ගැනීම’’ යනු විනය කර්මයක් කොට නැවත ලබා ගැනීම යන අර්ථයයි.

Katabhaṇḍanti kataṃbhaṇḍaṃ kambalakojavasanthatādiṃ yaṃ kiñci antamaso suttakena baddhamattampi. Yo pana tanukapattatthavikantare vā āyogaaṃsabaddhakakāyabandhanādīnaṃ antaresu vā pipphalikādīnaṃ malarakkhaṇatthaṃ sipāṭikāya vā antamaso vātābādhiko kaṇṇacchiddepi lomāni pakkhipitvā gacchati, āpattiyeva. Suttakena pana bandhitvā pakkhittaṃ katabhaṇḍaṭṭhāne tiṭṭhati, veṇiṃ katvā harati, idaṃ nidhānamukhaṃ nāma, āpattiyevāti. Sesaṃ uttānatthameva.

‘‘කළ භාණ්ඩ’’ යනු නිම කරන ලද භාණ්ඩයකි; එනම් කම්බිලි, පලස්, ඇතිරිලි ආදී වූ අවම වශයෙන් නූලකින් බැඳ ඇති පමණ වූ ද යම්කිසි භාණ්ඩයකි. යම් මහණෙක් තුනී පාත්‍ර මල්ලක් ඇතුළත හෝ ආයෝග (යෝග පටිය), අංසබද්ධකය, කායබන්ධනය ආදිය ඇතුළත හෝ දැලි පිහි ආදියේ මලකඩ වැළැක්වීම සඳහා වූ කොපුවල හෝ අවම වශයෙන් කර්ණ රෝගයක් වැළඳී කන් සිදුරේ හෝ ලොම් දමාගෙන යයි නම් ඇවැත් වේ. නූලකින් බැඳ දැමූ දෙය ‘‘කළ භාණ්ඩ’’ ගණයෙහි ලා සැලකේ. ලොම් වැටියක් කොට රැගෙන යයි නම්, එය තැන්පත් කිරීමේ ක්‍රමයක් බැවින් ඇවැත් වේ. ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Samuṭṭhānādīsu idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ nāma, kāyato ca kāyacittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි මෙය 'එළකලෝම සමුට්ඨානය' නම් වේ. මෙය කය මගින් ද, කය හා සිත යන දෙක මගින් ද හටගනී; ක්‍රියාවකි, සංඥා විමොක්ඛයක් නැත, අචිත්තක වේ, පණ්ණත්ති වජ්ජයකි, කායකර්මයකි, චිත්ත තුනකි, වේදනා තුනකි.

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

එළකලෝම ශික්ෂා පදයෙහි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā

7. එළකලෝම දෝවාපන ශික්ෂා පදයේ වර්ණනාව.

576. Tena samayenāti eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ. Tattha riñcantīti ujjhanti vissajjenti, na sakkonti anuyuñjitunti vuttaṃ hoti. Sesamettha purāṇacīvarasikkhāpade vuttanayeneva saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

576. ‘‘තේන සමයේන’’ යනු එළකලෝම දෝවාපන ශික්ෂා පදයයි. එහි ‘‘රිඤ්චන්ති’’ යනු ඉවත දමති, අත්හරිති, යෙදීමට (උත්සාහ කිරීමට) නොහැකි වෙති යන අර්ථයයි. මෙහි ඉතිරි කරුණු සමුට්ඨාන ආදිය සමඟ පුරාණ චීවර ශික්ෂා පදයෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

එළකලෝම දෝවාපන ශික්ෂා පදයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

8. රූපිය ශික්ෂා පදයේ වර්ණනාව.

582. Tena samayenāti rūpiyasikkhāpadaṃ. Tattha paṭivisoti koṭṭhāso.

582. ‘‘තේන සමයේන’’ යනු රූපිය ශික්ෂා පදයයි. එහි ‘‘පටිවීසෝ’’ යනු කොටසයි.

583-4. Jātarūparajatanti [Pg.269] ettha jātarūpanti suvaṇṇassa nāmaṃ. Taṃ pana yasmā tathāgatassa vaṇṇasadisaṃ hoti, tasmā ‘‘satthuvaṇṇo vuccatī’’ti padabhājane vuttaṃ. Tassattho – ‘‘yo satthuvaṇṇo lohaviseso, idaṃ jātarūpaṃ nāmā’’ti rajataṃ pana ‘‘saṅkho, silā, pavāla, rajataṃ, jātarūpa’’ntiādīsu (pāci. 506) rūpiyaṃ vuttaṃ. Idha pana yaṃ kiñci vohāragamanīyaṃ kahāpaṇādi adhippetaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘kahāpaṇo lohamāsako’’tiādi vuttaṃ. Tattha kahāpaṇoti sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā pākatiko vā. Lohamāsakoti tambalohādīhi katamāsako. Dārumāsakoti sāradārunā vā veḷupesikāya vā antamaso tālapaṇṇenāpi rūpaṃ chinditvā katamāsako. Jatumāsakoti lākhāya vā niyyāsena vā rūpaṃ samuṭṭhāpetvā katamāsako. ‘‘Ye vohāraṃ gacchantī’’ti iminā pana padena yo yo yattha yattha janapade yadā yadā vohāraṃ gacchati, antamaso aṭṭhimayopi cammamayopi rukkhaphalabījamayopi samuṭṭhāpitarūpopi asamuṭṭhāpitarūpopi sabbo saṅgahito.

583-4. ‘‘ජාතරූප රජත’’ යන්නෙහි, ‘‘ජාතරූප’’ යනු රන් සඳහා නමකි. එය තථාගතයන් වහන්සේගේ වර්ණයට (ශරීර වර්ණයට) සමාන බැවින් පදභාජනයෙහි ‘‘ශාස්තෘ වර්ණ’’ යැයි කියනු ලැබේ. එහි අර්ථය නම් - ‘‘යම් ශාස්තෘ වර්ණ වූ ලෝහ විශේෂයක් වේ ද, මෙය ජාතරූප නම් වේ’’ යන්නයි. ‘‘සංඛ, සිලා, පවාළ, රජත, ජාතරූප’’ යනාදී තැන්හි රූපිය යන්නෙන් රිදී අදහස් කෙරේ. නමුත් මෙහි ගනුදෙනු සඳහා භාවිතා කරන කහාපණ ආදී ඕනෑම දෙයක් අදහස් වේ. එබැවින් පදභාජනයෙහි ‘‘කහාපණ, ලෝහ මාසක’’ ආදිය සඳහන් විය. එහි කහාපණ යනු රන්මය වූ හෝ රිදී වූ හෝ සාමාන්‍ය වූ හෝ කාසියකි. ලෝහ මාසක යනු තඹ ආදී ලෝහවලින් කළ කාසියකි. දාරු මාසක යනු හරවත් ලීයෙන් හෝ උණ පතුරෙන් හෝ අවම වශයෙන් තල් කොළයෙන් පවා රූප කපා සාදන ලද කාසියකි. ජතු මාසක යනු ලාකඩවලින් හෝ ශාක යුෂවලින් රූප මතු කර සාදන ලද කාසියකි. ‘‘යම් ව්‍යවහාරයට (ගනුදෙනුවට) යයි ද’’ යන පදයෙන්, යම් යම් ජනපදවල යම් යම් කාලවලදී ගනුදෙනු සඳහා භාවිතා වන, අවම වශයෙන් ඇටවලින් කළ, සමෙන් කළ, ගෙඩි හෝ බීජවලින් කළ, රූප සහිත හෝ රූප රහිත වූ හෝ සියල්ල ඇතුළත් වේ.

Iccetaṃ sabbampi rajataṃ jātarūpaṃ jātarūpamāsako, vuttappabhedo sabbopi rajatamāsakoti catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hoti. Muttā, maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāla, lohitaṅko, masāragallaṃ, satta dhaññāni, dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti idaṃ dukkaṭavatthu. Suttaṃ phālo paṭako kappāso anekappakāraṃ aparaṇṇaṃ sappinavanītatelamadhuphāṇitādibhesajjañca idaṃ kappiyavatthu. Tattha nissaggiyavatthuṃ attano vā saṅghagaṇapuggalacetiyānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭati. Attano atthāya sampaṭicchato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ hoti, sesānaṃ atthāya dukkaṭaṃ. Dukkaṭavatthuṃ sabbesampi atthāya sampaṭicchato dukkaṭameva. Kappiyavatthumhi anāpatti. Sabbampi nikkhipanatthāya bhaṇḍāgārikasīsena sampaṭicchato upari ratanasikkhāpade āgatavasena pācittiyaṃ.

මෙලෙස රිදී, රන්, රන් මාසක සහ ඉහත දැක්වූ රිදී මාසක යන සතර වැදෑරුම් වස්තූන් නිස්සග්ගිය වස්තූන් වේ. මුතු, මැණික්, වෛඩූර්ය, හක්ගෙඩි, පාෂාණ, පබළු, රතු මැණික්, මසාරගල්ල, සප්ත ධාන්‍යයන්, වැඩකරන ස්ත්‍රී පුරුෂයන්, කෙත් වතු, මල් හා පලතුරු උයන් ආදිය දුක්කට ඇවැත් සිදු වන වස්තූන් ය. නූල්, රෙදි, පුළුන්, නොයෙක් වර්ගයේ ධාන්‍ය, ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදී බෙහෙත් කැප වූ (කැපිය) වස්තූන් ය. එහිදී නිස්සග්ගිය වස්තුවක් තමාට හෝ සඟ, ගණ, පුද්ගල, චෛත්‍ය උදෙසා හෝ පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. තමා උදෙසා පිළිගන්නා මහණාට නිස්සග්ගිය පාචිත්ති ඇවැත් වේ; අන්‍යයන් උදෙසා පිළිගැනීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. දුක්කට වස්තූන් සියල්ලන් උදෙසාම පිළිගැනීමේදී දුක්කට ඇවැත් වේ. කැපිය වස්තූන්හි ඇවැත් නැත. සියල්ල තැන්පත් කිරීම පිණිස භාණ්ඩාරිකයෙකු වශයෙන් පිළිගැනීම ගැන මතු රතන ශික්ෂා පදයෙහි දැක්වෙන පරිදි පාචිත්ති ඇවැත් වේ.

Uggaṇheyyāti gaṇheyya. Yasmā pana gaṇhanto āpattiṃ āpajjati, tenassa padabhājane ‘‘sayaṃ gaṇhāti nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vuttaṃ. Esa nayo sesapadesupi.

‘‘උග්ගණ්හෙය්‍ය’’ යනු පිළිගන්නේ නම් යන්නයි. පිළිගන්නා විට ඇවැත් වන බැවින්, පදභාජනයෙහි ‘‘තමා පිළිගනියි නම් නිස්සග්ගිය පාචිත්ති වේ’’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඉතිරි පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමය.

Tattha [Pg.270] jātarūparajatabhaṇḍesu kahāpaṇamāsakesu ca ekaṃ gaṇhato vā gaṇhāpayato vā ekā āpatti. Sahassaṃ cepi ekato gaṇhāti, gaṇhāpeti, vatthugaṇanāya āpattiyo. Mahāpaccariyaṃ pana kurundiyañca sithilabaddhāya thavikāya sithilapūrite vā bhājane rūpagaṇanāya āpatti. Ghanabaddhe pana ghanapūrite vā ekāva āpattīti vuttaṃ.

එහි රන් රිදී භාණ්ඩ හා කහාපණ මාසක අතරින් එකක් පිළිගන්නා හෝ පිළිගන්වන මහණාට එක් ඇවැතක් වේ. ඉදින් දහසක් වුවද එක්වරම පිළිගනියි නම් හෝ පිළිගන්වයි නම්, වස්තු ගණන අනුව ඇවැත් වේ. මහාපච්චරිය හා කුරුන්දි අටුවාවන්හි සඳහන් වන්නේ, ලිහිල්ව බැඳි මල්ලක හෝ බුරුලට පුරවන ලද භාජනයක නම් එහි ඇති කාසි (රූප) ගණන අනුව ඇවැත් වන බවයි. තදින් බැඳි හෝ තදින් පුරවන ලද භාජනයක නම් එක් ඇවැතක් පමණක් වන බව පවසා ඇත.

Upanikkhittasādiyane pana ‘‘idaṃ ayyassa hotū’’ti vutte sacepi cittena sādiyati, gaṇhitukāmo hoti, kāyena vā vācāya vā ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, anāpatti. Kāyavācāhi vā appaṭikkhipitvāpi suddhacitto hutvā ‘‘nayidaṃ amhākaṃ kappatī’’ti na sādiyati, anāpattiyeva. Tīsu dvāresu hi yena kenaci paṭikkhittaṃ paṭikkhittameva hoti. Sace pana kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseti, kāyavācāhi kattabbassa paṭikkhepassa akaraṇato akiriyasamuṭṭhānaṃ kāyadvāre ca vacīdvāre ca āpattiṃ āpajjati, manodvāre pana āpatti nāma natthi.

ළඟ තබන ලද රන් රිදී පිළිගැනීම සම්බන්ධයෙනි. ‘මෙය ස්වාමීන් වහන්සේ උදෙසා වේවා’ යි කී කල, ඉදින් සිතින් පිළිගැනීමට කැමති වුව ද, කයින් හෝ වචනයෙන් ‘මෙය කැප නැත’ යි ප්‍රතික්ෂේප කරයි නම් ඇවතක් නැත. කයින් හෝ වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකොට, පිරිසිදු සිතින් යුක්තව ‘මෙය අපට කැප නැත’ යි සිතා පිළි නොගනී නම්, එය ද ඇවතක් නොවේ ම ය. මන්ද යත්, ද්වාරයන් තිදෙනාගෙන් යම් කිසි ද්වාරයකින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ නම් එය ප්‍රතික්ෂේප කළා ම වෙයි. ඉදින් කයින් හෝ වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප නොකොට සිතින් ඉවසයි නම්, කයින් හා වචනයෙන් කළ යුතු වූ ප්‍රතික්ෂේප කිරීම නොකිරීම හේතුවෙන් ‘අකිරිය සමුට්ඨානයෙන්’ (නොකිරීම නිසා හටගන්නා වූ) කායද්වාරයෙහි හා වචීද්වාරයෙහි ඇවැත් සිදු වේ; මනෝද්වාරයෙහි වනාහි ඇවැත් නම් නැත.

Eko sataṃ vā sahassaṃ vā pādamūle ṭhapeti ‘‘tuyhidaṃ hotū’’ti, bhikkhū ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, upāsako pariccattaṃ mayā tumhākanti gato, añño tattha āgantvā pucchati – ‘‘kiṃ, bhante, ida’’nti? Yaṃ tena attanā ca vuttaṃ, taṃ ācikkhitabbaṃ. So ce vadati – ‘‘gopayissāmi, bhante, guttaṭṭhānaṃ dassethā’’ti, sattabhūmikampi pāsādaṃ abhiruhitvā ‘‘idaṃ guttaṭṭhāna’’nti ācikkhitabbaṃ, ‘‘idha nikkhipāhī’’ti na vattabbaṃ. Ettāvatā kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitaṃ hoti. Dvāraṃ pidahitvā rakkhantena vasitabbaṃ. Sace kiñci vikkāyikabhaṇḍaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā āgacchati, ‘‘idaṃ gahessatha bhante’’ti vutte ‘‘upāsaka atthi amhākaṃ iminā attho, vatthu ca evarūpaṃ nāma saṃvijjati, kappiyakārako natthī’’ti vattabbaṃ. Sace so vadati, ‘‘ahaṃ kappiyakārako bhavissāmi, dvāraṃ vivaritvā dethā’’ti, dvāraṃ vivaritvā ‘‘imasmiṃ okāse ṭhapita’’nti vattabbaṃ, ‘‘idaṃ gaṇhā’’ti na vattabbaṃ. Evampi kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hoti, so ce taṃ gahetvā tassa kappiyabhaṇḍaṃ deti, vaṭṭati. Sace adhikaṃ gaṇhāti, ‘‘na mayaṃ tava bhaṇḍaṃ gaṇhāma, ‘‘nikkhamāhī’’ti vattabbo.

එක්තරා දායකයෙක් සියයක් හෝ දහසක් හෝ භික්ෂුවගේ පාමුල තබා ‘මෙය ඔබ වහන්සේට වේවා’ යි පවසයි; භික්ෂුව ‘මෙය කැප නැත’ යි ප්‍රතික්ෂේප කරයි; එවිට උපාසකයා ‘මවිසින් ඔබ වහන්සේලා උදෙසා මෙය අත්හරින ලදී’ යි පවසා යයි. තවත් අයෙක් එහි පැමිණ ‘ස්වාමීනි, මේ කුමක්ද?’ යි අසයි. එවිට අර දායකයා විසින් පවසන ලද දෙය හා තමන් විසින් පවසන ලද දෙය ද ඔහුට දැන්විය යුතු ය. ඉදින් ඔහු ‘ස්වාමීනි, මම මෙය ආරක්ෂා කරන්නෙමි, ආරක්ෂිත ස්ථානයක් පෙන්වනු මැනව’ යි පවසයි නම්, සත් මහල් ප්‍රාසාදයකට වුව ද නැඟී ‘මෙය ආරක්ෂිත ස්ථානයකි’ යි පෙන්වා දිය යුතු ය; ‘මෙහි තබන්න’ යි නොපැවසිය යුතු ය. මෙතෙකින් කැප වූ දෙය හා අකැප වූ දෙය ඇසුරු කොට පවතී. දොර වසා ආරක්ෂා කරමින් එහි වාසය කළ හැකිය. ඉදින් විකිණීමට ඇති පාත්‍රයක් හෝ සිවුරක් හෝ ලැබෙයි නම්, ‘ස්වාමීනි, මෙය ගන්නෙහිද?’ යි ඇසූ කල්හි, ‘උපාසකය, අපට මෙයින් ප්‍රයෝජන ඇත, මෙවන් වස්තුවක් ද (රිදී ආදිය) තිබේ, නමුත් කැපකරු අයෙක් නැත’ යි කිව යුතු ය. ඉදින් ඔහු ‘මම කැපකරු වන්නෙමි, දොර හැර දෙන්න’ යි පවසයි නම්, දොර හැර ‘මෙම ස්ථානයෙහි එය තබා ඇත’ යි පැවසිය යුතු ය; ‘මෙය ගන්න’ යි නොපැවසිය යුතු ය. මෙසේ ද කැප වූ දෙය හා අකැප වූ දෙය ඇසුරු කොට පවතින අතර, ඔහු එය ගෙන භික්ෂුවට කැප වූ භාණ්ඩයක් දෙයි නම් එය සුදුසු ය. ඉදින් ඔහු (මිලට වඩා) වැඩියෙන් ගනී නම්, ‘අපි ඔබේ භාණ්ඩය නොගනිමු, පිටව යන්න’ යි ඔහුට කිව යුතු ය.

Saṅghamajjhe nissajjitabbanti ettha yasmā rūpiyaṃ nāma akappiyaṃ, ‘‘tasmā nissajjitabbaṃ saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā’’ti na vuttaṃ. Yasmā pana taṃ paṭiggahitamattameva na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitaṃ, tasmā upāyena [Pg.271] paribhogadassanatthaṃ ‘‘saṅghamajjhe nissajjitabba’’nti vuttaṃ. Kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ sappi vāti ‘‘pabbajitānaṃ sappi vā telaṃ vā vaṭṭati upāsakā’’ti evaṃ ācikkhitabbaṃ.

‘සංඝයා මැද අත්හැරිය යුතු ය’ යන මෙහි, රන් රිදී යනු අකැප දෙයක් බැවින් ‘එබැවින් සංඝයාට හෝ ගණයට හෝ පුද්ගලයකුට අත්හැරිය යුතු ය’ යි (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වදාළේ නැත. එහෙත් එය පිළිගත්තා පමණක් වන බැවින් හා එයින් කිසිදු කැප භාණ්ඩයක් මිල දී ගෙන නොමැති බැවින්, උපක්‍රමයකින් පරිභෝජනය කළ හැකි ආකාරය පෙන්වීම පිණිස ‘සංඝයා මැද අත්හැරිය යුතු ය’ යි වදාරන ලදී. ‘උපාසකවරුනි, පැවිද්දන්ට ගිතෙල් හෝ තෙල් කැප වේ’ යනාදී වශයෙන් කැප දේ පිළිබඳව දැන්විය යුතු ය.

Rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbeheva paribhuñjitabbanti sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Rūpiyapaṭiggāhakena bhāgo na gahetabbo. Aññesaṃ bhikkhūnaṃ vā ārāmikānaṃ vā pattabhāgampi labhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, antamaso makkaṭādīhi tato haritvā araññe ṭhapitaṃ vā tesaṃ hatthato gaḷitaṃ vā tiracchānagatapariggahitampi paṃsukūlampi na vaṭṭatiyeva, tato āhaṭena phāṇitena senāsanadhūpanampi na vaṭṭati. Sappinā vā telena vā padīpaṃ katvā dīpāloke nipajjituṃ kasiṇaparikammampi kātuṃ, potthakampi vācetuṃ na vaṭṭati. Telamadhuphāṇitehi pana sarīre vaṇaṃ makkhetuṃ na vaṭṭatiyeva. Tena vatthunā mañcapīṭhādīni vā gaṇhanti, uposathāgāraṃ vā bhojanasālaṃ vā karonti, paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Chāyāpi gehaparicchedena ṭhitā na vaṭṭati, paricchedātikkantā āgantukattā vaṭṭati. Taṃ vatthuṃ vissajjetvā katena maggenapi setunāpi nāvāyapi uḷumpenapi gantuṃ na vaṭṭati, tena vatthunā khanāpitāya pokkharaṇiyā ubbhidodakaṃ pātuṃ vā paribhuñjituṃ vā na vaṭṭati. Anto udake pana asati aññaṃ āgantukaṃ udakaṃ vā vassodakaṃ vā paviṭṭhaṃ vaṭṭati. Kītāya yena udakena saddhiṃ kītā taṃ āgantukampi na vaṭṭati, taṃ vatthuṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjati, tepi paccayā tassa na vaṭṭanti. Ārāmo gahito hoti, sopi paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Yadi bhūmipi bījampi akappiyaṃ neva bhūmiṃ na phalaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sace bhūmiṃyeva kiṇitvā aññāni bījāni ropitāni phalaṃ vaṭṭati, atha bījāni kiṇitvā kappiyabhūmiyaṃ ropitāni, phalaṃ na vaṭṭati, bhūmiyaṃ nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā vaṭṭati.

රන් රිදී පිළිගත් භික්ෂුව හැර සෙසු සියලු දෙනාම බෙදාගෙන පරිභෝජනය කළ යුතු ය. රන් රිදී පිළිගත් භික්ෂුව විසින් කොටසක් (පංගුවක්) නොගත යුතු ය. සෙසු භික්ෂූන්ගේ හෝ ආරාමිකයන්ගේ පංගුවක් වුව ද ලබාගෙන පරිභෝජනය කිරීම අකැප ය. අවසානයේ වඳුරන් ආදීන් විසින් එතැනින් ගෙන ගොස් වනයෙහි තබන ලද හෝ ඔවුන්ගේ අතින් ගිලිහුණු හෝ තිරිසනුන් විසින් ගන්නා ලද හෝ පාංශුකූල ලෙස ලත් දෙය පවා අකැප ම ය; එයින් ගෙනෙන ලද හකුරු (පැණි) මඟින් සේනාසන දුම් ඇල්ලීම ද අකැප ය. ගිතෙල් හෝ තෙල් මඟින් පහන් දල්වා එම ආලෝකයෙහි සැතපීම හෝ කසිණ පරිකර්ම කිරීම හෝ පොත්පත් කියවීම (සජ්ඣායනා කිරීම) අකැප ය. තෙල්, මීපැණි හෝ හකුරු මඟින් ශරීරයේ තුවාල ආලේප කිරීම ද සැබවින්ම අකැප ය. ඒ වස්තුවෙන් (මුදලින්) ඇඳ පුටු ආදිය ගන්නේ නම් හෝ උපෝසථාගාර, භෝජනශාලා කරවන්නේ නම් ඒවා පරිභෝජනය කිරීම අකැප ය. ගොඩනැගිල්ලේ සීමාව තුළ ඇති සෙවණ පවා (පිළිගත් භික්ෂුවට) අකැප ය; සීමාවෙන් පිටතට විහිදුණු සෙවණ අමුතුවෙන් පැමිණි බැවින් කැප වේ. ඒ වස්තුව වැය කර සාදන ලද මාවත්, පාලම්, නැව් හෝ පහුරු මඟින් ගමන් කිරීම ද අකැප ය. එම මුදලින් කප්පවන ලද පොකුණක උනන ජලය පානය කිරීම හෝ පරිභෝජනය අකැප ය. එහෙත් පොකුණේ ජලය නැති කල්හි වෙනත් තැනකින් පැමිණි ජලය හෝ වැසි ජලය හෝ පිරුණේ නම් එය කැප ය. ජලය සමඟ ම මිල දී ගත් පොකුණක නම්, පසුව පැමිණි ජලය වුව ද අකැප ය. ඒ වස්තුව තැන්පත් කොට තබා සංඝයා යම් ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝජනය කරයි නම්, එම ප්‍රත්‍යයන් ද ඒ රන් රිදී පිළිගත් භික්ෂුවට අකැප ය. ආරාමයක් මිල දී ගත්තේ නම් එය ද පරිභෝජනය කිරීම අකැප ය. ඉදින් භූමියත් බීජත් යන දෙකම අකැප වස්තුවෙන් ලද්දේ නම්, භූමිය හෝ ඵලදාව පරිභෝජනය කිරීම අකැප ය. ඉදින් භූමිය පමණක් මිල දී ගෙන වෙනත් කැප බීජ රෝපණය කළේ නම් ඵලදාව කැප ය. ඉදින් බීජ මිල දී ගෙන කැප භූමියක රෝපණය කළේ නම් ඵලදාව අකැප ය; එහෙත් භූමියෙහි වාඩි වීම හෝ සැතපීම කැප ය.

Sace so chaḍḍetīti yattha katthaci khipati, athāpi na chaḍḍeti, sayaṃ gahetvā gacchati, na vāretabbo. No ce chaḍḍetīti atha neva gahetvā gacchati, na chaḍḍeti, kiṃ mayhaṃ iminā byāpārenāti yena kāmaṃ pakkamati, tato yathāvuttalakkhaṇo rūpiyachaḍḍako sammannitabbo.

‘ඉදින් ඔහු බැහැර කරයි නම්’ යනු, ඔහු යම් තැනක දමයි නම් යන්නයි. ඉදින් බැහැර නොකොට ඔහුම ගෙන යයි නම් ඔහු නොවැළැක්විය යුතු ය. ‘ඉදින් බැහැර නොකරයි නම්’ යනු, ඔහු ගෙන යන්නේ ද නැත, බැහැර කරන්නේ ද නැත. ‘මට මේ කරදරයෙන් ඇති පලය කුමක්ද?’ යි සිතා කැමති පරිදි පිටව යයි නම්, එවිට ඉහත කී ලක්ෂණවලින් යුත් භික්ෂුව ‘රන් රිදී බැහැර කරන්නා’ (රූපියඡඩ්ඩක) ලෙස සම්මුතියෙන් පත් කළ යුතු ය.

Yo [Pg.272] na chandāgatintiādīsu lobhavasena taṃ vatthuṃ attano vā karonto attānaṃ vā ukkaṃsento chandāgatiṃ nāma gacchati. Dosavasena ‘‘nevāyaṃ mātikaṃ jānāti, na vinaya’’nti paraṃ apasādento dosāgatiṃ nāma gacchati. Mohavasena muṭṭhapamuṭṭhassatibhāvaṃ āpajjanto mohāgatiṃ nāma gacchati. Rūpiyapaṭiggāhakassa bhayena chaḍḍetuṃ avisahanto bhayāgatiṃ nāma gacchati. Evaṃ akaronto na chandāgatiṃ gacchati, na dosāgatiṃ gacchati, na mohāgatiṃ gacchati, na bhayāgatiṃ gacchatīti veditabbo.

‘යමෙක් ඡන්දගතියට නොයයි’ යනාදියෙහි, ලෝභය නිසා එම වස්තුව තමා සතු කරගන්නේ නම් හෝ තමා උසස් කර දක්වන්නේ නම් හෙතෙම ඡන්දගතියට යයි. ද්වේෂය නිසා ‘මොහු මාතිකා දන්නේ නැත, විනය දන්නේ නැතැ’ යි අන්‍යයන්ට ගැරහීමෙන් දෝෂගතියට යයි. මෝහය නිසා සිහිමුළා වූ බවට පැමිණෙන්නේ නම් මෝහගතියට යයි. රන් රිදී පිළිගත් භික්ෂුවට ඇති බිය නිසා එය බැහැර කිරීමට නිර්භීත නොවන්නේ නම් භයගතියට යයි. මෙසේ අගතියට පත් නොවන භික්ෂුව ඡන්දගතියට, දෝෂගතියට, මෝහගතියට හෝ භයගතියට පත් නොවන්නේ යයි දත යුතු ය.

585. Animittaṃ katvāti nimittaṃ akatvā, akkhīni nimmīletvā nadiyā vā papāte vā vanagahane vā gūthaṃ viya anapekkhena patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabbanti attho. Evaṃ jigucchitabbepi rūpiye bhagavā pariyāyena bhikkhūnaṃ paribhogaṃ ācikkhi. Rūpiyapaṭiggāhakassa pana kenaci pariyāyena tato uppannapaccayaparibhogo na vaṭṭati. Yathā cāyaṃ etassa na vaṭṭati, evaṃ asantasambhāvanāya vā kuladūsakakammena vā kuhanādīhi vā uppannapaccayā neva tassa na aññassa vaṭṭanti, dhammena samena uppannāpi appaccavekkhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭanti.

585. අනිමිත්තං කත්වා යනු (වැටෙන ස්ථානය පිළිබඳ) නිමිත්තක් නොකොට, ඇස් පියාගෙන ගඟක හෝ ප්‍රපාතයක හෝ ළඳු කැලෑවක හෝ අසූචි මෙන් කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව වැටෙන ස්ථානය පිළිබඳ මෙනෙහි නොකර හෙළිය යුතු බව අර්ථයයි. මෙලෙස පිළිකුල් කළ යුතු රන් රිදී කෙරෙහි පවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පර්යායයෙන් භික්ෂූන්ට පරිභෝග කරන ආකාරය වදාළ සේක. රන් රිදී පිළිගත් තැනැත්තාට නම් කිසිදු පර්යායකින් එයින් උපන් ප්‍රත්‍යය පරිභෝග කිරීම සුදුසු නොවේ. යම් සේ ඔහුට මෙය සුදුසු නොවේද, එමෙන්ම තමා තුළ නැති ගුණ පෙන්වීමෙන් හෝ කුලදූෂක කර්මයෙන් හෝ කුහනාදී (වංචනික) ක්‍රියාවලින් උපන් ප්‍රත්‍යයන් තමාට හෝ වෙනත් අයෙකුට සුදුසු නොවේ. ධාර්මිකව හා සාධාරණව උපන් ප්‍රත්‍යයන් වුවද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර පරිභෝග කිරීම සුදුසු නොවේ.

Cattāro hi paribhogā – theyyaparibhogo, iṇaparibhogo, dāyajjaparibhogo, sāmiparibhogoti. Tattha saṅghamajjhepi nisīditvā paribhuñjantassa dussīlassa paribhogo ‘‘theyyaparibhogo’’ nāma. Sīlavato appaccavekkhitaparibhogo ‘‘iṇaparibhogo’’ nāma. Tasmā cīvaraṃ paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ, piṇḍapāto ālope ālope. Tathā asakkontena purebhattapacchābhattapurimayāmapacchimayāmesu. Sacassa appaccavekkhatova aruṇo uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhati. Senāsanampi paribhoge paribhoge paccavekkhitabbaṃ, bhesajjassa paṭiggahaṇepi paribhogepi satipaccayatā vaṭṭati, evaṃ santepi paṭiggahaṇe satiṃ katvā paribhoge akarontasseva āpatti, paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpatti.

පරිභෝග සතරකි. එනම්: ථෙය්‍ය පරිභෝගය (සොරකම් කොට පරිභෝග කිරීම), ඉණ පරිභෝගය (ණයට ගෙන පරිභෝග කිරීම), දායාජ්ජ පරිභෝගය (උරුමයෙන් පරිභෝග කිරීම) සහ සාමි පරිභෝගය (හිමිකාරීත්වයෙන් පරිභෝග කිරීම) යනාදියයි. එහිදී සංඝයා මධ්‍යයෙහි පවා හිඳගෙන පරිභෝග කරන දුස්සීලයාගේ පරිභෝගය 'ථෙය්‍ය පරිභෝගය' නම් වේ. සිල්වතුන් විසින් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට කරන පරිභෝගය 'ඉණ පරිභෝගය' නම් වේ. එබැවින් සිවුර පරිභෝග කරන වාරයක් පාසාම ද, පිණ්ඩපාතය වළඳන වාරයක් පාසාම ද ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. එසේ කළ නොහැකි නම් පෙරබත්, පසුබත්, පෙරයම් හා පසුයම් කාලයන්හිදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. ඉදින් ඔහු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර සිටියදීම අරුණෝදය උදා වුවහොත්, ඔහු ණය පරිභෝග කරන්නෙකු බවට පත් වේ. සේනාසනයද පරිභෝග කරන වාරයක් පාසා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කළ යුතුය. බෙහෙත් පිළිගන්නා අවස්ථාවේදීත්, පරිභෝග කරන අවස්ථාවේදීත් ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ සතිය පැවතීම සුදුසුය. එසේ වුවද පිළිගන්නා අවස්ථාවේ සිහිය පිහිටුවා පරිභෝගයේදී සිහිය නොපිහිටුවන්නාට ඇවැත් වේ. පිළිගැනීමේදී සිහිය නොපිහිටුවා පරිභෝගයේදී සිහිය පිහිටුවන්නාට ඇවැත් නැත.

Catubbidhā hi suddhi – desanāsuddhi, saṃvarasuddhi, pariyeṭṭhisuddhi, paccavekkhaṇasuddhīti. Tattha desanāsuddhi nāma pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, tañhi desanāya sujjhanato [Pg.273] ‘‘desanāsuddhī’’ti vuccati. Saṃvarasuddhi nāma indriyasaṃvarasīlaṃ, tañhi na puna evaṃ karissāmīti cittādhiṭṭhānasaṃvareneva sujjhanato ‘‘saṃvarasuddhī’’ti vuccati. Pariyeṭṭhisuddhi nāma ājīvapārisuddhisīlaṃ, tañhi anesanaṃ pahāya dhammena samena paccaye uppādentassa pariyesanāya suddhattā ‘‘pariyeṭṭhisuddhī’’ti vuccati. Paccavekkhaṇasuddhi nāma paccayaparibhogasannissitasīlaṃ, tañhi ‘‘paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī’’tiādinā (ma. ni. 1.23; a. ni. 6.58) nayena vuttena paccavekkhaṇena sujjhanato ‘‘paccavekkhaṇasuddhī’’ti vuccati. Tena vuttaṃ – ‘‘paṭiggahaṇe pana satiṃ akatvā paribhoge karontassa anāpattī’’ti.

ශුද්ධිය සතර වැදෑරුම් වේ. එනම්: දේශනා ශුද්ධිය, සංවර ශුද්ධිය, පර්යේෂණ ශුද්ධිය සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ශුද්ධියයි. එහි දේශනා ශුද්ධිය යනු පාතිමොක්ඛ සංවර සීලයයි. එය දේශනා කිරීමෙන් පිරිසිදු වන බැවින් 'දේශනා ශුද්ධිය' යැයි කියනු ලැබේ. සංවර ශුද්ධිය යනු ඉන්ද්‍රිය සංවර සීලයයි. එය 'නැවත මෙසේ නොකරමි' යන සිතේ අධිෂ්ඨාන සංවරයෙන්ම පිරිසිදු වන බැවින් 'සංවර ශුද්ධිය' යැයි කියනු ලැබේ. පර්යේෂණ ශුද්ධිය යනු ආජීව පාරිශුද්ධි සීලයයි. එය අධාර්මික සෙවීම් (අනේසන) අතහැර දැහැමෙන් සෙමෙන් ප්‍රත්‍යයන් උපදවා ගන්නා භික්ෂුවගේ පර්යේෂණය පිරිසිදු බැවින් 'පර්යේෂණ ශුද්ධිය' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ශුද්ධිය යනු ප්‍රත්‍යය සන්නිශ්‍රිත සීලයයි. එය 'පටිසංඛා යෝනිසෝ චීවරං පටිසේවති' ආදී වශයෙන් වදාළ ක්‍රමයට ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් පිරිසිදු වන බැවින් 'ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ශුද්ධිය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'පිළිගැනීමේදී සිහිය නොපිහිටුවා පරිභෝගයේදී සිහිය පිහිටුවන්නාට ඇවැත් නැත' යැයි වදාරන ලදී.

Sattannaṃ sekkhānaṃ paccayaparibhogo dāyajjaparibhogo nāma, te hi bhagavato puttā, tasmā pitusantakānaṃ paccayānaṃ dāyādā hutvā te paccaye paribhuñjanti. Kiṃ pana te bhagavato paccaye paribhuñjanti, gihīnaṃ paccaye paribhuñjantīti? Gihīhi dinnāpi bhagavatā anuññātattā bhagavato santakā honti, tasmā te bhagavato paccaye paribhuñjantīti (ma. ni. 1.29) veditabbaṃ, dhammadāyādasuttañcettha sādhakaṃ.

සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයන්ගේ ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය 'දායාජ්ජ පරිභෝගය' නම් වේ. ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුත්‍රයෝය. එබැවින් පියාණන් වහන්සේ සතු වූ ප්‍රත්‍යයන්ට උරුමකරුවන් වී එම ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරති. ඔවුන් පරිභෝග කරන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන්ද නැතහොත් ගිහියන්ගේ ප්‍රත්‍යයන්ද යන ප්‍රශ්නය මෙහිදී පැන නගී. ගිහියන් විසින් පූජා කළද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත කර ඇති බැවින් ඒවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සතු දේ බවට පත් වේ. එබැවින් ඔවුහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යයන් පරිභෝග කරන බව දත යුතුය. මේ සඳහා ධර්මදායාද සූත්‍රය සාධක වේ.

Khīṇāsavānaṃ paribhogo sāmiparibhogo nāma, te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantīti. Imesu paribhogesu sāmiparibhogo ca dāyajjaparibhogo ca sabbesampi vaṭṭati. Iṇaparibhogo na vaṭṭati, theyyaparibhoge kathāyeva natthi.

රහතන් වහන්සේලාගේ පරිභෝගය 'සාමි පරිභෝගය' නම් වේ. උන්වහන්සේලා තණ්හාවට දාස වීම ඉක්මවා සිටින බැවින් හිමිකරුවන් ලෙස පරිභෝග කරති. මෙම පරිභෝග අතුරින් සාමි පරිභෝගය හා දායාජ්ජ පරිභෝගය සියලු භික්ෂූන්ට සුදුසුය. ඉණ පරිභෝගය සුදුසු නැත. ථෙය්‍ය පරිභෝගය ගැන කවර කතාද (එය කොහෙත්ම නුසුදුසුය).

Aparepi cattāro paribhogā – lajjiparibhogo, alajjiparibhogo, dhammiyaparibhogo, adhammiyaparibhogoti.

තවත් පරිභෝග සතරක් මෙසේය: ලජ්ජී පරිභෝගය, අලජ්ජී පරිභෝගය, ධම්මිය පරිභෝගය හා අධම්මිය පරිභෝගයයි.

Tattha alajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo vaṭṭati, āpattiyā na kāretabbo. Lajjino alajjinā saddhiṃ yāva na jānāti, tāva vaṭṭati. Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthi, tasmā yadāssa alajjībhāvaṃ jānāti tadā vattabbo ‘‘tumhe kāyadvāre ca vacīdvāre ca vītikkamaṃ karotha, taṃ appatirūpaṃ mā evamakatthā’’ti. Sace anādiyitvā karotiyeva, yadi tena saddhiṃ paribhogaṃ karoti, sopi alajjīyeva hoti. Yopi attano bhārabhūtena alajjinā saddhiṃ paribhogaṃ karoti, sopi nivāretabbo. Sace na oramati, ayampi alajjīyeva hoti. Evaṃ eko alajjī alajjīsatampi karoti. Alajjino [Pg.274] pana alajjināva saddhiṃ paribhoge āpatti nāma natthi. Lajjino lajjinā saddhiṃ paribhogo dvinnaṃ khattiyakumārānaṃ suvaṇṇapātiyaṃ bhojanasadisoti.

එහි අලජ්ජී පුද්ගලයා ලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ පරිභෝග කිරීම සුදුසුය, එය ඇවැතක් ලෙස නොකළ යුතුය. ලජ්ජී පුද්ගලයා අලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ පරිභෝග කිරීම ඔහු අලජ්ජියෙකු බව නොදන්නා තාක් සුදුසුය. මුල සිටම අලජ්ජියෙකු කියා කෙනෙකු නැත, එබැවින් ඔහු අලජ්ජී බව දත් විට, 'ඔබ කයින් හා වචනයෙන් වැරදි කරති, එය නුසුදුසුය, මෙසේ නොකරන්න' යැයි කිව යුතුය. ඉදින් ඔහු එය නොපිළිගෙන දිගටම වැරදි කරන්නේ නම්, ඔහු සමඟ පරිභෝග කරන්නේ නම් ඔහුද අලජ්ජියෙකුම වේ. තමාට භාරයක් වූ අලජ්ජියෙකු සමඟ පරිභෝග කරන්නාද වළක්වාලිය යුතුය. ඉදින් ඔහු නොවැලකේ නම් මොහුද අලජ්ජියෙකුම වේ. මෙලෙස එක් අලජ්ජියෙකු නිසා අලජ්ජීන් සියයක් පවා ඇති විය හැකිය. අලජ්ජී පුද්ගලයා අලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟම පරිභෝග කිරීමේදී ඇවැත් නැත. ලජ්ජී පුද්ගලයා ලජ්ජී පුද්ගලයා සමඟ පරිභෝග කිරීම ක්ෂත්‍රිය කුමාරවරුන් දෙදෙනෙකු රන් තැටියක එකට අනුභව කරන්නාක් වැනි යැයි දත යුතුය.

Dhammiyādhammiyaparibhogo paccayavasena veditabbo. Tattha sace puggalopi alajjī piṇḍapātopi adhammiyo, ubho jegucchā. Puggalo alajjī piṇḍapāto dhammiyo, puggalaṃ jigucchitvā piṇḍapāto na gahetabbo. Mahāpaccariyaṃ pana dussīlo saṅghato uddesabhattādīni labhitvā saṅghasseva deti, etāni yathādānameva gatattā vaṭṭantīti vuttaṃ. Puggalo lajjī piṇḍapāto adhammiyo, piṇḍapāto jeguccho na gahetabbo. Puggalo lajjī, piṇḍapātopi dhammiyo, vaṭṭati.

ධම්මිය හා අධම්මිය පරිභෝගය ප්‍රත්‍යයන් අනුව දත යුතුය. එහිදී පුද්ගලයාද අලජ්ජී වී, පිණ්ඩපාතයද අධම්මිය වුවහොත්, ඒ දෙකම පිළිකුල් සහගතය. පුද්ගලයා අලජ්ජී වී පිණ්ඩපාතය ධාර්මික වුවහොත්, පුද්ගලයා පිළිකුල් කොට එම පිණ්ඩපාතය නොගත යුතුය. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ නම්, දුස්සීලයා සංඝයාගෙන් උද්දේසභත්තාදිය ලබාගෙන සංඝයාටම පූජා කරයි නම්, ඒවා දායකයන් දුන් පරිදිම පවතින බැවින් සුදුසු බවයි. පුද්ගලයා ලජ්ජී වී පිණ්ඩපාතය අධම්මිය වුවහොත්, පිණ්ඩපාතය පිළිකුල් බැවින් නොගත යුතුය. පුද්ගලයාත් ලජ්ජී වී පිණ්ඩපාතයත් ධාර්මික වුවහොත් එය සුදුසු වේ.

Apare dve paggahā; dve ca paribhogā – lajjipaggaho, alajjipaggaho; dhammaparibhogo āmisaparibhogoti.

තවත් ප්‍රග්ගහ (සංග්‍රහ) දෙකක් හා පරිභෝග දෙකක් මෙසේය: ලජ්ජී ප්‍රග්ගහය, අලජ්ජී ප්‍රග්ගහය; ධර්ම පරිභෝගය හා ආමිස පරිභෝගයයි.

Tattha alajjino lajjiṃ paggahetuṃ vaṭṭati, na so āpattiyā kāretabbo. Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti, anumodanāya ajjhesati, dhammakathāya ajjhesati, kulesu upatthambheti. Itaropi ‘‘amhākaṃ ācariyo īdiso ca īdiso cā’’ti tassa parisati vaṇṇaṃ bhāsati, ayaṃ sāsanaṃ osakkāpeti antaradhāpetīti veditabbo.

එහි අලජ්ජී පුද්ගලයා ලජ්ජී පුද්ගලයාට සංග්‍රහ කිරීම සුදුසුය, එය ඇවැතක් නොවේ. ඉදින් ලජ්ජී පුද්ගලයා අලජ්ජී පුද්ගලයාට සංග්‍රහ කරන්නේ නම්, පින් අනුමෝදන් කිරීමට ආරාධනා කරයි නම්, ධර්ම කථාවට ආරාධනා කරයි නම්, කුලයන් වෙත ගොස් උදවු කරයි නම්, අනෙක් ලජ්ජී පුද්ගලයාද 'අපේ ආචාර්යයන් වහන්සේ මෙබඳුය, මෙබඳුය' කියා පිරිස මැද අලජ්ජියාගේ ගුණ පවසයි නම්, ඔහු ශාසනය පිරිහීමට හා අතුරුදහන් වීමට කටයුතු කරන්නෙකු බව දත යුතුය.

Dhammaparibhoga-āmisaparibhogesu pana yattha āmisaparibhogo vaṭṭati, tattha dhammaparibhogopi vaṭṭati. Yo pana koṭiyaṃ ṭhito gantho tassa puggalassa accayena nassissati, taṃ dhammānuggahena uggaṇhituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ.

ධර්ම පරිභෝගය හා ආමිස පරිභෝගය යන දෙක අතුරින්, යමෙකු කෙරෙහි ආමිස පරිභෝගය කැප වන්නේ නම්, ඔහු කෙරෙහි ධර්ම පරිභෝගය ද කැප වේ. යම් ග්‍රන්ථයක් (පෙළ දහමක්) එය දන්නා පුද්ගලයාගේ මරණයත් සමඟ අභාවයට යන්නේ නම්, එම ධර්මය ආරක්ෂා කරගනු පිණිස එය ඔහුගෙන් ඉගෙනීම සුදුසු බව පුරාණාචාර්යවරු පැවසූහ.

Tatridaṃ vatthu – mahābhaye kira ekasseva bhikkhuno mahāniddeso paguṇo ahosi. Atha catunikāyikatissattherassa upajjhāyo mahātipiṭakatthero nāma mahārakkhitattheraṃ āha – ‘‘āvuso mahārakkhita, etassa santike mahāniddesaṃ gaṇhāhī’’ti. ‘‘Pāpo kirāyaṃ, bhante, na gaṇhāmī’’ti. ‘‘Gaṇhāvuso, ahaṃ te santike nisīdissāmī’’ti. ‘‘Sādhu, bhante, tumhesu nisinnesu gaṇhissāmī’’ti paṭṭhapetvā rattindivaṃ nirantaraṃ pariyāpuṇanto [Pg.275] osānadivase heṭṭhāmañce itthiṃ disvā ‘‘bhante, sutaṃyeva me pubbe, sacāhaṃ evaṃ jāneyyaṃ, na īdisassa santike dhammaṃ pariyāpuṇeyya’’nti āha. Tassa pana santike bahū mahātherā uggaṇhitvā mahāniddesaṃ patiṭṭhāpesuṃ.

මෙහිලා මේ කථා පුවත දත යුතුය - මහා බ්‍රාහ්මණතිස්ස භය පැවති සමයේ එක්තරා භික්ෂුවකහට පමණක් මහා නිද්දේසය මැනවින් ප්‍රගුණව තිබුණි. එකල්හි සතර නිකායධාරී තිස්ස තෙරුන්ගේ උපාධ්‍යාය වූ මහාතිපිටක තෙරුන් වහන්සේ මහාරක්ඛිත තෙරුන් අමතා "ඇවැත් මහාරක්ඛිත, මේ මහණා වෙතින් මහා නිද්දේසය ඉගෙන ගන්න" යැයි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, මොහු ලාමක (පාපී) පුද්ගලයෙකැයි අසන්නට ලැබේ, එබැවින් මම ඉගෙන නොගනිමි" යැයි උන්වහන්සේ කීහ. "ඇවැත්නි, ඉගෙන ගන්න, මම ඔබ අසලින් වාඩි වී සිටින්නෙමි" යැයි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, යහපති, ඔබ වහන්සේලා වැඩ සිටින්නේ නම් මම ඉගෙන ගන්නෙමි" යි පවසා, ඉගෙනීම ආරම්භ කොට දිවා රාත්‍රී නොකඩවා ඉගෙන ගන්නා ලදී. අවසන් දිනයේ දී ඇඳ යට ස්ත්‍රියක දැක "ස්වාමීනි, මීට පෙර මා අසා තිබුණේ පමණි, මෙවැන්නක් සිදුවන බව දන්නේ නම් මෙබඳු අලජ්ජී පුද්ගලයෙකුගෙන් ධර්මය ඉගෙන නොගනිමි" යි කීහ. පසුව එම මහාරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ වෙතින් බොහෝ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මහා නිද්දේසය ඉගෙන ගෙන එය අනාගතයට පවත්වාගෙන ආහ.

586. Rūpiye rūpiyasaññīti ettha sabbampi jātarūparajataṃ rūpiyasaṅgahameva gatanti veditabbaṃ.

586. "රූපියෙහි රූපිය සංඥාව ඇතිව" යන මෙහි දී සියලුම රන් හා රිදී 'රූපිය' යන ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Rūpiye vematikoti ‘‘suvaṇṇaṃ nu kho, kharapattaṃ nu kho’’tiādinā nayena saṃsayajāto.

"රූපියෙහි සැක ඇතිව" යනු, "මෙය රන් ද? නැතහොත් රන්වන් තහඩුවක් ද?" ආදී වශයෙන් ඇතිවන සැකයයි.

Rūpiye arūpiyasaññīti suvaṇṇādīsu kharapattādisaññī. Apica puññakāmā rājorodhādayo bhattakhajjakagandhapiṇḍādīsu pakkhipitvā hiraññasuvaṇṇaṃ denti, coḷabhikkhāya carantānaṃ dassante baddhakahāpaṇādīhiyeva saddhiṃ coḷakāni denti, bhikkhū bhattādisaññāya vā coḷakasaññāya vā paṭiggaṇhanti, evampi rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ gaṇhātīti veditabbo. Paṭiggaṇhantena pana ‘‘imasmiṃ gehe idaṃ laddha’’nti sallakkhetabbaṃ. Yena hi assatiyā dinnaṃ hoti, so satiṃ paṭilabhitvā puna āgacchati, athassa vattabbaṃ – ‘‘tava coḷakaṃ passāhī’’ti. Sesamettha uttānatthameva.

"රූපියෙහි අරූපිය සංඥාව ඇතිව" යනු රන් ආදියෙහි රන්වන් තහඩු ආදී සංඥාව ඇති වීමයි. තවද පින් කැමති රජවාසල පිරිස් ආදීහු බත්, කැවිලි හෝ සුවඳ ද්‍රව්‍ය ආදියෙහි රන් රිදී බහා පරිත්‍යාග කරති. සිවුරු පිරිකර පිණිස හැසිරෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාට වස්ත්‍රයේ කොනක ගැටගැසූ කහවනු ආදිය සමඟම වස්ත්‍ර පූජා කරති. භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එය ආහාර යැයි හෝ වස්ත්‍ර යැයි සිතා පිළිගනිති. මෙලෙස ද "රූපියෙහි අරූපිය සංඥාව ඇතිව රූපිය පිළිගැනීම" සිදු වන බව දත යුතුය. එසේ පිළිගන්නා භික්ෂුව "මේ නිවසේ දී මේ දේ ලැබුණි" යැයි සලකුණු කොට තබාගත යුතුය. මන්ද යත්, යමෙකු නොසැලකිලිමත්කමින් (අමතක වීමෙන්) යමක් දුන්නේ නම්, පසුව සිහි ලැබ එය සෙවීමට පැමිණිය හැකි බැවිනි. එවිට ඔහුට "ඔබේ වස්ත්‍රය (පිරිකර) පරීක්ෂා කර බලන්න" යැයි කිව යුතුය. මෙහි සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තාහුමය.

Samuṭṭhānādīsu chasamuṭṭhānaṃ, siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa akaraṇato rūpiyaaññavādakaupassutisikkhāpadāni hi tīṇi ekaparicchedāni, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන ආදියෙහි දී මෙය සමුට්ඨාන හයකින් යුක්ත වේ. (නොකටයුත්ත) කිරීමෙන් ඇවතට පැමිණෙන්නේ පිළිගැනීම හේතුවෙනි. (කටයුත්ත) නොකිරීමෙන් ඇවතට පැමිණෙන්නේ ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීම හේතුවෙනි. රූපිය, අඤ්ඤවාදක සහ උපස්සුති යන ශික්ෂාපද තුනම එකම ලක්ෂණ ඇත්තාහ. මේවා සංඥාවිමොක්ඛ නැති, අචිත්තක, පන්නත්ති වජ්ජ, කායකර්ම හා වචීකර්මයෙන් වන, තිචිත්තක හා තිවේදනාත්මක වේ.

Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

රූපිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

9. රූපිය සංවෝහාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

587. Tena samayenāti rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ. Tattha nānappakārakanti katākatādivasena anekavidhaṃ. Rūpiyasaṃvohāranti jātarūparajataparivattanaṃ. Samāpajjantīti paṭiggahaṇasseva paṭikkhitattā paṭiggahitaparivattane dosaṃ apassantā karonti.

587. "එසමයෙහි" යන්නෙන් රූපිය සංවෝහාර ශික්ෂාපදය දැක්වේ. එහි "නානාප්‍රකාර" යනු නිම කළ හෝ නිම නොකළ (ආභරණ ආදී) වශයෙන් ඇති නේකවිධ රන් රිදීය. "රූපිය සංවෝහාර" යනු රන් රිදී හුවමාරු කර ගැනීමයි. "පැමිණෙත් ද" යනු පිළිගැනීමම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, පිළිගත් රූපිය හුවමාරු කිරීමෙහි වරදක් නොදැක එය සිදු කරති යන්නයි.

589. Sīsūpagantiādīsu [Pg.276] sīsaṃ upagacchatīti sīsūpagaṃ, potthakesu pana ‘‘sīsūpaka’’nti likhitaṃ, yassa kassaci sīsālaṅkārassetaṃ adhivacanaṃ. Esa nayo sabbattha. Katena katantiādīsu suddho rūpiyasaṃvohāroyeva.

589. "සීසූපග" ආදී පදයන්හි හිසෙහි පළඳිනු ලබන බැවින් එය 'සීසූපග' නම් වේ. පොත්පත්හි මෙය 'සීසූපක' ලෙස ද ලියා ඇත. මෙය ඕනෑම හිස පළඳනාවකට නමකි. සෙසු පද සඳහා ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "කතේන කතං" (නිම කළ දෙයින් නිම කළ දෙය) ආදියෙහි දී පිරිසිදු රූපිය සංවෝහාරයම අදහස් වේ.

Rūpiye rūpiyasaññītiādimhi purimasikkhāpade vuttavatthūsu nissaggiyavatthunā nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, aparāparaparivattane iminā nissaggiyapācittiyameva. Nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā cetāpentassapi eseva nayo. Yo hi ayaṃ arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetītiādi dutiyo tiko vutto, tassānulomattā avuttopi ayamaparopi rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpetītiādi tiko veditabbo. Attano vā hi arūpiyena parassa rūpiyaṃ cetāpeyya attano vā rūpiyena parassa arūpiyaṃ, ubhayathāpi rūpiyasaṃvohāro katoyeva hoti, tasmā pāḷiyaṃ ekantena rūpiyapakkhe ekoyeva tiko vuttoti.

"රූපියෙහි රූපිය සංඥාව ඇතිව" යනාදී වශයෙන් පූර්ව ශික්ෂාපදයෙහි සඳහන් වූ වස්තූන් අතුරින්, නිස්සග්ගිය වස්තුවකින් නිස්සග්ගිය වස්තුවක් ලබාගන්නා තැනැත්තාට මුලින්ම පිළිගැනීමේ දී පෙර ශික්ෂාපදයෙන් නිස්සග්ගි පාචිත්තිය ඇවත වේ. නැවත නැවත හුවමාරු කිරීමේ දී මෙම ශික්ෂාපදයෙන් නිස්සග්ගි පාචිත්තියම වේ. නිස්සග්ගිය වස්තුවකින් දුක්කට වස්තුවක් හෝ කප්පිය වස්තුවක් ලබාගන්නා විට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. "අරූපියෙහි රූපිය සංඥාව ඇතිව රූපිය ලබාගැනීම" ආදී වශයෙන් යම් දෙවන තිකයක් වදාරන ලද්දේ ද, එයට අනුලෝම වන බැවින් මෙහි කෙලින්ම වදාරා නැති "රූපියෙහි රූපිය සංඥාව ඇතිව අරූපිය ලබාගැනීම" ආදී සෙසු තිකය ද දත යුතුය. තමාගේ අරූපිය වස්තුවකින් අනෙකාගේ රූපියක් හෝ තමාගේ රූපියකින් අනෙකාගේ අරූපියක් ලබාගත්ත ද, ඒ සෑම ආකාරයකින්ම රූපිය සංවෝහාරය සිදු වේ. එබැවින් පාළියෙහි ඒකාන්තයෙන්ම රූපිය පාර්ශ්වයෙහි එක් තිකයක් පමණක් වදාරන ලදී.

Dukkaṭavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena dukkaṭaṃ, pacchā parivattane iminā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, garukassa cetāpitattā. Dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthumeva, kappiyavatthuṃ vā cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena dukkaṭaṃ, pacchā parivattanepi iminā dukkaṭameva. Kasmā? Akappiyavatthunā cetāpitattā. Andhakaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sace kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti bhāsitaṃ, taṃ dubbhāsitaṃ. Kasmā? Na hi dānaggahaṇato añño kayavikkayo nāma atthi, kayavikkayasikkhāpadañca kappiyavatthunā kappiyavatthuparivattanameva sandhāya vuttaṃ, tañca kho aññatra sahadhammikehi. Idaṃ sikkhāpadaṃ rūpiyena ca rūpiyārūpiyacetāpanaṃ arūpiyena ca rūpiyacetāpanaṃ. Dukkaṭavatthunā pana dukkaṭavatthuno cetāpanaṃ neva idha na tattha pāḷiyaṃ vuttaṃ, na cettha anāpatti bhavituṃ arahati. Tasmā yatheva dukkaṭavatthuno paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, tatheva tassa vā tena vā cetāpanepi dukkaṭaṃ yuttanti bhagavato adhippāyaññūhi vuttaṃ.

දුක්කට වස්තුවකින් නිස්සග්ගිය වස්තුවක් ලබාගන්නා විට මුලින් පිළිගැනීමේ දී පූර්ව ශික්ෂාපදයෙන් දුක්කට ඇවතක් ද, පසුව හුවමාරු කිරීමේ දී මෙම ශික්ෂාපදයෙන් නිස්සග්ගි පාචිත්තිය ද වේ. ඒ බරපතළ වූ නිස්සග්ගිය වස්තුවක් ලබාගත් බැවිනි. දුක්කට වස්තුවකින් දුක්කට වස්තුවක්ම හෝ කප්පිය වස්තුවක් ලබාගන්නා විට, මුලින් පිළිගැනීමේ දී පූර්ව ශික්ෂාපදයෙන් දුක්කට ඇවත ද, පසුව හුවමාරු කිරීමේ දී මෙම ශික්ෂාපදයෙන් ද දුක්කට ඇවතම වේ. ඒ මන්ද? අකප්පිය වස්තුවකින් හුවමාරු කළ බැවිනි. අන්ධක අටුවාවෙහි "සහේතුකව ක්‍රය වික්‍රය (ගැනුම් විකුණුම්) කළහොත් නිස්සග්ගි පාචිත්තිය වේ" යැයි පවසා ඇති දෑ නිවැරදි ප්‍රකාශයක් නොවේ. මන්ද යත්, දීම සහ ගැනීම හැර වෙනත් ක්‍රය වික්‍රය නමයක් නැති බැවිනි. ක්‍රය වික්‍රය ශික්ෂාපදය වදාරන ලද්දේ කප්පිය වස්තුවකින් තවත් කප්පිය වස්තුවක් හුවමාරු කිරීම අරභයාය. එය ද සධර්මිකයන් හැර අන් අය සමඟ කළ යුත්තකි. මෙම ශික්ෂාපදය (රූපිය සංවෝහාරය) වනාහි රූපිය මගින් රූපිය හෝ අරූපිය ලබාගැනීමත්, අරූපිය මගින් රූපිය ලබාගැනීමත් ගැන කියැවෙන්නකි. දුක්කට වස්තුවකින් දුක්කට වස්තුවක් ලබාගැනීම ගැන මෙහි හෝ එහි පාළියෙහි වදාරා නැතත්, මෙහි දී ඇවතක් නොවීම සිදු විය නොහැකිය. එබැවින් දුක්කට වස්තුවක් පිළිගැනීමේ දී දුක්කට ඇවතක් වන්නා සේම, එය ලබාදීමෙන් හෝ එයින් යමක් ලබාගැනීමෙන් ද දුක්කට ඇවතක්ම වන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දත් ආචාර්යවරු පවසති.

Kappiyavatthunā [Pg.277] pana nissaggiyavatthuṃ cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena anāpatti, pacchā parivattane iminā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘arūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpeti nissaggiyaṃ pācittiya’’nti. Teneva kappiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ cetāpentassa mūlapaṭiggahaṇe tatheva anāpatti, pacchā parivattane iminā dukkaṭaṃ. Kasmā? Akappiyassa cetāpitattā. Kappiyavatthunā pana kappiyavatthuṃ aññatra sahadhammikehi cetāpentassa mūlaggahaṇe purimasikkhāpadena anāpatti, pacchā parivattane upari kayavikkayasikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Kayavikkayaṃ mocetvā gaṇhantassa uparisikkhāpadenapi anāpatti, vaḍḍhiṃ payojentassa dukkaṭaṃ.

කැප දෙයකින් (කප්පිය වස්තුවකින්) නිසගි ඇවැත් සිදුවන රන් රිදී වැනි දෙයක් මාරු කරගන්නා මහණෙකුට, මුලින් එය පිළිගැනීමේදී පෙර (රූපිය) ශික්ෂාපදයට අනුව ඇවැත් නොවේ; පසුව මාරු කිරීමේදී මෙම ශික්ෂාපදයෙන් නිසගි පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. “රන් රිදී නොවන දෙයෙහි රන් රිදී යන සංඥාව ඇතිව රන් රිදී මාරු කරගනී නම් නිසගි පාචිත්තිය වේ” යැයි මෙසේ වදාරන ලදී. එහෙයින්ම, කැප දෙයකින් දුකුළා ඇවැත් සිදුවන වස්තුවක් මාරු කරගන්නා මහණෙකුට, මුලින් එය පිළිගැනීමේදී එලෙසම ඇවැත් නොවන අතර, පසුව මාරු කිරීමේදී මෙයින් දුකුළා ඇවැත් වේ. ඒ මන්ද? අකැප දෙයක් මාරු කරගත් බැවිනි. එහෙත් කැප දෙයකින් තවත් කැප දෙයක් සබ්‍රහ්මචාරීන් හැර අන් අයගෙන් මාරු කරගන්නා මහණෙකුට, මුලින් එය පිළිගැනීමේදී පෙර ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නොවේ; පසුව මාරු කිරීමේදී මතු පැමිණෙන කයවික්කය (ගැනුම් විකුණුම්) ශික්ෂාපදයෙන් නිසගි පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. ගැනුම් විකුණුම් ක්‍රමයෙන් බැහැරව (කැප ලෙස) ලබාගන්නා තැනැත්තාට මතු ශික්ෂාපදයෙන් ද ඇවැත් නැත. පොලියට යොදවන්නාට දුකුළා ඇවැත් වේ.

Imassa ca rūpiyasaṃvohārassa garukabhāvadīpakaṃ idaṃ pattacatukkaṃ veditabbaṃ. Yo hi rūpiyaṃ uggaṇhitvā tena ayabījaṃ samuṭṭhāpeti, taṃ koṭṭāpetvā tena lohena pattaṃ kāreti, ayaṃ patto mahāakappiyo nāma, na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātuṃ. Sace hi taṃ vināsetvā thālakaṃ kāreti, tampi akappiyaṃ. Vāsiṃ kāreti, tāya chinnaṃ dantakaṭṭhampi akappiyaṃ. Baḷisaṃ kāroti, tena māritā macchāpi akappiyā. Vāsiphalaṃ tāpetvā udakaṃ vā khīraṃ vā uṇhāpeti, tampi akappiyameva.

මෙම රන් රිදී පරිහරණය කිරීමේ (රූපිය සංවෝහාරයේ) ඇති බරපතළ බව පෙන්වා දීම සඳහා මෙම ‘පාත්‍ර සතර’ (පත්ත චතුක්කය) දත යුතුය. යම් මහණෙක් රන් රිදී පිළිගෙන, ඒ රන් රිදී මුදලින් යකඩ බීජ (යපස්) ලබාගෙන, එය තලා ඒ ලෝහයෙන් පාත්‍රයක් කරවයි නම්, ඒ පාත්‍රය ‘මහා අකැප’ (මහා අකප්පිය) පාත්‍රයකි. කිසිදු උපක්‍රමයකින් එය කැප කළ නොහැකිය. ඉදින් එය විනාශ කර තැටියක් කරවයි නම්, එය ද අකැපමය. දැත්තක් (වෑයක්) කරවයි නම්, එයින් කැපූ දැවටු දඬු ද අකැප වේ. බිලී කොක්කක් කරවයි නම්, එයින් මැරූ මසුන් ද අකැප වේ. වෑ තලය රත් කර පැන් හෝ කිරි හෝ රත් කරයි නම්, ඒ පැන් හා කිරි ද අකැපම වේ.

Yo pana rūpiyaṃ uggaṇhitvā tena pattaṃ kiṇāti, ayampi patto akappiyo. ‘‘Pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sakkā pana kappiyo kātuṃ, so hi mūle mūlasāmikānaṃ patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hoti. Kappiyabhaṇḍaṃ datvā gahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

යම් මහණෙක් රන් රිදී පිළිගෙන එයින් පාත්‍රයක් මිලදී ගනී නම්, ඒ පාත්‍රය ද අකැපය. “සබ්‍රහ්මචාරීන් පස්දෙනාටම (භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී) මෙය අකැපය” යැයි මහාපච්චරියෙහි වදාරන ලදී. එහෙත් එය කැප කළ හැකිය. එනම්, එහි වටිනාකම එහි මුල් හිමිකරුවන්ට ද, පාත්‍රය පාත්‍ර හිමිකරුවන්ට ද නැවත ලබා දුන් කල එය කැප වේ. එවිට කැප භාණ්ඩයක් දී, එය ලබාගෙන පරිභෝජනය කිරීම සුදුසුය.

Yopi rūpiyaṃ uggaṇhāpetvā kappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti vadati. Kappiyakārako ca taṃ rūpiyaṃ datvā kammāraṃ saññāpeti, ayampi patto kappiyavohārena gahitopi dutiyapattasadisoyeva, mūlassa sampaṭicchitattā akappiyo. Kasmā sesānaṃ na kappatīti? Mūlassa anissaṭṭhattā.

යම් මහණෙක් රන් රිදී (අන් අයෙකු ලවා) පිළිගන්වා, කප්පියකාරකයෙකු සමඟ කම්මල්කරුවෙකු වෙත ගොස් පාත්‍රය දැක “මෙය මට රුචි වේ” යැයි පවසයි ද, කප්පියකාරකයා ද ඒ රන් රිදී දී කම්මල්කරුවා එකඟ කරවා ගනී ද, මෙම පාත්‍රය කැප වචනයෙන් (කප්පිය වෝහාරයෙන්) ලබාගත්ත ද දෙවන පාත්‍රය හා සමානමය. මිල මුදල් පිළිගත් බැවින් එය අකැප වේ. “අන් අයට මෙය කැප නොවන්නේ මන්ද?” යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර වනුයේ, එම මිල මුදල් (විනයානුකූලව) අත්හැර නොමැති බැවිනි.

Yo pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ime kahāpaṇe [Pg.278] gahetvā imaṃ dehī’’ti kahāpaṇe dāpetvā gahito, ayaṃ patto etasseva bhikkhuno na vaṭṭati dubbicāritattā, aññesaṃ pana vaṭṭati, mūlassa asampaṭicchitattā.

යම් මහණෙක් රන් රිදී පිළි නොගෙන, “තෙරුන් වහන්සේට පාත්‍රයක් මිලදී ගෙන දෙන්න” යැයි (දායකයා විසින්) යැවූ කප්පියකාරකයෙකු සමඟ කම්මල්කරුවෙකු වෙත ගොස් පාත්‍රය දැක, “මෙම කහාපණ ගෙන මට මෙය දෙන්න” යැයි පවසා කහාපණ දෙවා එය ලබා ගත්තේ නම්, වැරදි ලෙස කළමනාකරණය කළ බැවින් (දුබ්බිචාරිත) එම මහණාට පමණක් ඒ පාත්‍රය නොවටී. අන් අයට නම් එය වටී. ඒ මන්ද? ඔහු මිල මුදල් පිළි නොගත් බැවිනි.

Mahāsumattherassa kira upajjhāyo anuruddhatthero nāma ahosi. So attano evarūpaṃ pattaṃ sappissa pūretvā saṅghassa nissajji. Tipiṭakacūḷanāgattherassapi saddhivihārikānaṃ evarūpo patto ahosi. Taṃ theropi sappissa pūrāpetvā saṅghassa nissajjāpesīti. Idaṃ akappiyapattacatukkaṃ.

මහාසුම තෙරුන් වහන්සේගේ උපාධ්‍යායයන් වූයේ අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේය. උන්වහන්සේ තමන් සතු මෙබඳු (අකැප වූ) පාත්‍රයක් ගිතෙල් පුරවා සංඝයාට අත්හළහ (පූජා කළහ). තිපිටකචූළනාග තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරිකයන්ට ද මෙබඳු පාත්‍රයක් තිබුණි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ද එය ගිතෙල් පුරවා සංඝයාට අත්හරවා පූජා කරවූහ. මෙය ‘අකැප පාත්‍ර සතර’ (අකප්පිය පත්ත චතුක්කය) ලෙස හැඳින්වේ.

Sace pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ ruccatī’’ti vā ‘‘imāhaṃ gahessāmī’’ti vā vadati, kappiyakārako ca taṃ rūpiyaṃ datvā kammāraṃ saññāpeti, ayaṃ patto sabbakappiyo buddhānampi paribhogārahoti.

ඉදින් යම් මහණෙක් රන් රිදී පිළි නොගෙන, “තෙරුන් වහන්සේට පාත්‍රයක් මිලදී ගෙන දෙන්න” යැයි යැවූ කප්පියකාරකයෙකු සමඟ කම්මල්කරුවෙකු වෙත ගොස් පාත්‍රය දැක, “මෙය මට රුචි වේ” කියා හෝ “මෙය මම ගන්නෙමි” කියා හෝ පවසයි ද, කප්පියකාරකයා ද ඒ රන් රිදී දී කම්මල්කරුවා එකඟ කරවා ගනී ද, මෙම පාත්‍රය සැමටම කැප වේ. එය බුදුවරුන් වහන්සේලාට පවා පරිභෝජනයට සුදුසු වේ යැයි දත යුතුය.

591. Arūpiye rūpiyasaññīti kharapattādīsu suvaṇṇādisaññī. Āpatti dukkaṭassāti sace tena arūpiyaṃ cetāpeti dukkaṭāpatti hoti. Esa nayo vematike. Arūpiyasaññissa pana pañcahi sahadhammikehi saddhi ‘‘idaṃ gahetvā idaṃ dethā’’ti kayavikkayaṃ karontassāpi anāpatti. Sesaṃ uttānameva.

591. ‘රන් රිදී නොවන දෙයෙහි රන් රිදී යන සංඥාව ඇතිව’ යනු තඹ පත් ආදියෙහි රන් ආදී සංඥාව ඇතිව සිටීමයි. ‘දුකුළා ඇවැත් වේ’ යනු ඒ රන් රිදී නොවන දෙයින් (අකැප ලෙස) රන් රිදී නොවන වෙනත් වස්තුවක් මාරු කරගනී නම් දුකුළා ඇවැත් වේ යන්නයි. සැක ඇති තැනැත්තාට ද මෙම ක්‍රමයමය. රන් රිදී නොවන දෙයෙහි එවැනිම සංඥාව ඇති මහණෙකුට, සබ්‍රහ්මචාරීන් පස්දෙනා සමඟ “මෙය ගෙන මට මෙය දෙන්න” යැයි පවසා ගැනුම් විකුණුම් (කයවික්කය) කළ ද ඇවැත් නොවේ. සෙසු කරුණු පැහැදිලිමය.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

මෙම ශික්ෂාපදය සමුට්ඨාන හයකින් යුක්ත වේ, ක්‍රියාවෙන් වේ, සංඥාවෙන් නිදහස් වීමක් නැත, අචිත්තකය, පණත්තී වජ්ජය, කාය කර්ම හා වචී කර්මයන්ගෙන් වේ, සිත් තුනකින් හා වේදනා තුනෙන්ම යුක්ත වේ.

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

රූපියසංවෝහාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

10. කයවික්කය (ගැනුම් විකුණුම්) ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

593. Tena samayenāti kayavikkayasikkhāpadaṃ. Tattha kati hipi tyāyanti kati te ayaṃ, hikāro panettha padapūraṇo, pikāro garahāyaṃ, ayaṃ dubbalasaṅghāṭi tava kati divasāni bhavissatīti attho. Atha vā katihampi tyāyantipi pāṭho. Tattha katihanti kati ahāni, kati divasānīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttanayameva. Katihipi myāyanti idampi [Pg.279] eteneva nayena veditabbaṃ. Gihīpi naṃ gihissāti ettha nanti nāmatthe nipāto, gihī nāma gihissāti vuttaṃ hoti.

593. ‘තේන සමයේන’ යනු කයවික්කය ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘කති හිපි ත්‍යායං’ යන පදයෙහි ‘කති තේ අයං’ ලෙස පද බෙදීම වේ. මෙහි ‘හි’ කාරය පද පූරණයකි. ‘පි’ කාරය ගර්හා අර්ථයෙහි යෙදේ. “ඔබගේ මේ දුර්වල සඟළ සිවුර තව දින කීයක් පවතිනු ඇද්ද?” යනු එහි අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ‘කතිහම්පි ත්‍යායන්තිපි’ යනු ද පාඨයයි. එහි ‘කතිහං’ යනු කිනම් දින ප්‍රමාණයක් ද යන්නයි. සෙසු විවරණය පෙර කී පරිදිම වේ. ‘කතිහිපි ම්‍යායන්ති’ යන්න ද මෙලෙසම දත යුතුය. ‘ගිහීපි නං ගිහිස්සා’ යන මෙහි ‘නං’ යනු නාම අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. “ගිහියෙක් වුව ද තවත් ගිහියෙකුට (යමක්) දෙයි” යන්න මෙහි අර්ථයයි.

594. Nānappakārakanti cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānaṃ vasena anekavidhaṃ. Tenevassa padabhājane cīvaraṃ ādiṃ katvā dasikasuttapariyosānaṃ kappiyabhaṇḍameva dassitaṃ. Akappiyabhaṇḍaparivattanañhi kayavikkayasaṅgahaṃ na gacchati. Kayavikkayanti kayañceva vikkayañca. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’tiādinā hi nayena parassa kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhanto kayaṃ samāpajjati, attano kappiyabhaṇḍaṃ dento vikkayaṃ.

594. ‘නානප්පකාරකං’ (නොයෙක් ආකාරයේ) යනු සිවුරු ආදී කැප භාණ්ඩ (කප්පිය භාණ්ඩ) වශයෙන් වූ විවිධ ආකාරයේ ලැබීම්ය. එහෙයින්ම පද බෙදීමේදී සිවුරේ සිට අයිනෙහි නූල (දසිකා සූත්‍රය) දක්වා වූ කැප භාණ්ඩම දක්වන ලදී. අකැප භාණ්ඩ මාරු කිරීම කයවික්කය (ගැනුම් විකුණුම්) ගණයට ඇතුළත් නොවේ. ‘කයවික්කය’ යනු ගැනුම සහ විකුණුමයි. “මෙයින් මට මෙය දෙන්න” යනාදී ක්‍රමයෙන් අනුන්ගේ කැප භාණ්ඩයක් ලබාගන්නා මහණ තෙමේ ‘මිලදී ගැනීම’ (කය) සිදු කරයි; තමාගේ කැප භාණ්ඩයක් දෙන්නා ‘විකිණීම’ (වික්කය) සිදු කරයි.

595. Ajjhācaratīti abhibhavitvā carati, vītikkamavācaṃ bhāsatīti attho. Yato kayitañca hoti vikkayitañcāti yadā kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena, vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontena. ‘‘Iminā ima’’ntiādivacanānurūpato pana pāṭhe paṭhamaṃ attano bhaṇḍaṃ dassitaṃ.

595. ‘අජ්ඣාචරති’ යනු (ශික්ෂාපදය) යටපත් කරමින් හැසිරෙයි, ඉක්මවා යන වචන පවසයි යන්න අර්ථයයි. ‘යම් හෙයකින් මිලදී ගන්නා ලද්දේ ද විකුණන ලද්දේ ද වේ ද’ යනු, අනුන්ගේ බඩු තමා සන්තක කරගැනීමේදී මිලදී ගැනීමක් වන අතර, තමාගේ බඩු අනුන් සන්තක කිරීමේදී විකිණීමක් ද සිදුවීමයි. “මෙයින් මෙය” (ඉමිනා ඉමං) යනාදී වචනවලට අනුකූලව පාඨයෙහි මුලින්ම තමාගේ භාණ්ඩය දක්වන ලදී.

Nissajjitabbanti evaṃ parassa hatthato kayavasena gahitakappiyabhaṇḍaṃ nissajjitabbaṃ. Ayañhi kayavikkayo ṭhapetvā pañca sahadhammike avasesehi gihipabbajitehi antamaso mātāpitūhipi saddhiṃ na vaṭṭati.

‘නිස්සජ්ජිතබ්බං’ යනු මෙලෙස අනුන් අතින් මිලදී ගැනීමේ ක්‍රමයට ලබාගත් කැප භාණ්ඩය අත්හළ යුතු බවයි. මෙම කයවික්කය කිරීම සබ්‍රහ්මචාරීන් පස්දෙනා හැර සෙසු ගිහි පැවිදි අය සමඟ ද, අවසානයේ මව්පියන් සමඟ වුව ද කිරීම නොවටී.

Tatrāyaṃ vinicchayo – vatthena vā vatthaṃ hotu bhattena vā bhattaṃ, yaṃ kiñci kappiyaṃ ‘‘iminā imaṃ dehī’’ti vadati, dukkaṭaṃ. Evaṃ vatvā mātuyāpi attano bhaṇḍaṃ deti, dukkaṭaṃ. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’ti vutto vā ‘‘imaṃ dehi, imaṃ te dassāmī’’ti vatvā vā mātuyāpi bhaṇḍaṃ attanā gaṇhāti, dukkaṭaṃ. Attano bhaṇḍe parahatthaṃ parabhaṇḍe ca attano hatthaṃ sampatte nissaggiyaṃ. Mātaraṃ pana pitaraṃ vā ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti na hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhāhī’’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ na hoti. Aññātakaṃ ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhāhī’’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ hoti. ‘‘Iminā imaṃ dehī’’ti kayavikkayaṃ āpajjato nissaggiyaṃ. Tasmā kappiyabhaṇḍaṃ parivattentena mātāpitūhipi saddhiṃ kayavikkayaṃ aññātakehi saddhiṃ tisso āpattiyo mocentena parivattetabbaṃ.

මෙහි විනිශ්චය මෙසේය – වස්ත්‍රයකින් වස්ත්‍රයක් හෝ වේවා, ආහාරයකින් ආහාරයක් හෝ වේවා, යම්කිසි කැප දෙයක් 'මෙයින් මට මෙය දෙන්නැ'යි පවසයි නම්, එය දුක්කටාපත්ති වේ. මෙසේ පවසා මවට වුවද තමාගේ බඩු දෙයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ. 'මෙයින් මෙය දෙන්නැ'යි පවසන ලදුව හෝ 'මෙය දෙන්න, මම ඔබට මෙය දෙන්නෙමි'යි පවසා හෝ මවගෙන් වුවද තමාගේ බඩු ගනියි නම් දුක්කටාපත්ති වේ. තමාගේ බඩු අනුන් අතට පත් වූ කල්හි ද අනුන්ගේ බඩු තම අතට පත් වූ කල්හි ද නිසගි පාචිත්තිය වේ. මවට හෝ පියාට 'මෙය දෙන්නැ'යි පැවසීමෙන් විඥප්තියක් (ඇඟවීමක්) සිදු නොවේ. 'මෙය ගන්නැ'යි පවසන්නාට ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතනයක් (ශ්‍රද්ධාවෙන් දුන් දෑ විනාශ කිරීමක්) සිදු නොවේ. අඥාතකයෙකුට 'මෙය දෙන්නැ'යි පැවසීමෙන් විඥප්තිය වේ. 'මෙය ගන්නැ'යි පැවසීමෙන් ශ්‍රද්ධාදෙය්‍ය විනිපාතනය වේ. 'මෙයින් මෙය දෙන්නැ'යි කියා ක්‍රය වික්‍රය (ගනුදෙනු) කරන්නාට නිසගි පාචිත්තිය වේ. එබැවින් කැප බඩු මාරු කරන්නා වූ භික්ෂුව මව්පියන් සමඟ වුවද ක්‍රය වික්‍රය ආපත්තියෙන් ද අඥාතකයන් සමඟ වුවද ආපත්ති තුනෙන් මිදෙමින් මාරු කළ යුතුය.

Tatrāyaṃ [Pg.280] parivattanavidhi – bhikkhussa pātheyyataṇḍulā honti, so antarāmagge bhattahatthaṃ purisaṃ disvā ‘‘amhākaṃ taṇḍulā atthi, na ca no imehi attho, bhattena pana attho’’ti vadati. Puriso taṇḍule gahetvā bhattaṃ deti, vaṭṭati. Tissopi āpattiyo na honti. Antamaso nimittakammamattampi na hoti. Kasmā? Mūlassa atthitāya. Parato ca vuttameva ‘‘idaṃ amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca atthoti bhaṇatī’’ti. Yo pana evaṃ akatvā ‘‘iminā imaṃ dehī’’ti parivatteti; yathāvatthukameva. Vighāsādaṃ disvā ‘‘imaṃ odanaṃ bhuñjitvā, rajanaṃ vā dārūni vā āharā’’ti vadati, rajanachalligaṇanāya dārugaṇanāya ca nissaggiyāni honti. ‘‘Imaṃ odanaṃ bhuñjitvā idaṃ nāma karothā’’ti dantakārādīhi sippikehi dhamakaraṇādīsu taṃ taṃ parikkhāraṃ kāreti, rajakehi vā vatthaṃ dhovāpeti; yathāvatthukameva. Nhāpitena kese chindāpeti, kammakārehi navakammaṃ kāreti; yathāvatthukameva. Sace pana ‘‘idaṃ bhattaṃ bhuñjitvā idaṃ karothā’’ti na vadati ‘‘idaṃ bhattaṃ bhuñja bhuttosi bhuñjissasi, idaṃ nāma karohī’’ti vadati, vaṭṭati. Ettha ca kiñcāpi vatthadhovane vā kesacchedane vā bhūmisodhanādinavakamme vā parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ nissajjitabbaṃ nāma natthi. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana daḷhaṃ katvā vuttattā na sakkā etaṃ paṭikkhipituṃ, tasmā yathā nissaggiyavatthumhi paribhutte vā naṭṭhe vā pācittiyaṃ deseti, evamidhāpi desetabbaṃ.

එහි මාරු කිරීමේ ක්‍රමය මෙසේය – භික්ෂුවකට ගමන් මඟ සඳහා සහල් තිබේ නම්, ඔහු මඟ මැදදී අතේ බත් ඇති මිනිසෙකු දැක, 'අපට සහල් තිබේ, අපට මෙයින් ප්‍රයෝජනයක් නැත, බත්වලින් ප්‍රයෝජන ඇතැ'යි පවසයි. ඒ මිනිසා සහල් ගෙන බත් දෙයි නම්, එය කැපය. ආපත්ති තුනම සිදු නොවේ. අවසානයේදී ඉඟි කිරීම් මාත්‍රයක් පවා සිදු නොවේ. ඒ මන්ද? මූලික වස්තුව (සහල්) ඇති බැවිනි. මතු දැක්වෙන පරිදි 'අපට මෙය තිබේ, අපට මෙයින් සහ මෙයින් ප්‍රයෝජන ඇතැ'යි පවසන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. යමෙක් එසේ නොකර 'මෙයින් මෙය දෙන්නැ'යි මාරු කරයි නම්, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව ආපත්ති වේ. ඉඳුල් කන්නෙකු දැක 'මේ බත් අනුභව කොට සායම් හෝ දර හෝ රැගෙන එන්නැ'යි පවසයි නම්, සායම් පොතු ගණනින් සහ දර ගණනින් නිසගි ආපත්ති වේ. 'මේ බත් අනුභව කොට අසවල් වැඩය කරන්නැ'යි පවසා දත් වැඩකරුවන් ආදී ශිල්පීන් ලවා ධම්මකරක ආදී ඒ ඒ පිරිකර කරවයි නම්, හෝ රජකයන් ලවා වස්ත්‍ර සෝදවයි නම්, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව ආපත්ති වේ. කරණවෑමියන් ලවා කෙස් කප්පවයි නම්, කම්කරුවන් ලවා නවකර්මාන්ත කරවයි නම්, ඒ ඒ වස්තුවට අනුව ආපත්ති වේ. ඉදින් 'මේ බත් අනුභව කොට මෙය කරන්නැ'යි පවසන්නේ නැතිව, 'මේ බත් අනුභව කරන්න, ඔබ අනුභව කළා හෝ අනුභව කරන්නේ නම්, අසවල් වැඩය කරන්නැ'යි පවසයි නම්, එය කැපය. මෙහිදී වස්ත්‍ර සේදීමකදී හෝ කෙස් කැපීමකදී හෝ භූමිය පිරිසිදු කිරීම් ආදී නවකර්මාන්තයකදී හෝ පරසන්තක වස්තුවක් තමාගේ අතට පත්වී නිසගි කළ යුතු දෙයක් නැති වුවද, මහා අටුවාවෙහි දැඩි ලෙස පවසා ඇති බැවින් එය බැහැර කළ නොහැකිය. එබැවින් නිසගි වස්තුවක් පරිභෝජනය කළ විට හෝ නැති වූ විට හෝ පාචිත්තිය දේශනා කරන්නා සේ, මෙහිදී ද ආපත්තිය දේශනා කළ යුතුය.

596. Kayavikkaye kayavikkayasaññītiādimhi yo kayavikkayaṃ samāpajjati, so tasmiṃ kayavikkayasaññī vā bhavatu vematiko vā, na kayavikkayasaññī vā nissaggiyapācittiyameva. Cūḷattike dvīsu padesu dukkaṭamevāti evamattho daṭṭhabbo.

596. ක්‍රය වික්‍රයෙහි 'ක්‍රය වික්‍රය සංඥාව ඇත්තා' යනාදී පාඨයෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: යමෙක් ක්‍රය වික්‍රයෙහි යෙදෙයි ද, ඔහු ඒ පිළිබඳව ක්‍රය වික්‍රය සංඥාව ඇත්තෙකු වේවා, සැක ඇත්තෙකු වේවා, ක්‍රය වික්‍රය සංඥාව නැත්තෙකු වේවා, නිසගි පාචිත්තියම වේ. චූළත්ථික කොටසෙහි පද දෙකකදී දුක්කටාපත්තිම වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

597. Agghaṃ pucchatīti ‘‘ayaṃ tava patto kiṃ agghatī’’ti pucchati. ‘‘Idaṃ nāmā’’ti vutte pana sace tassa kappiyabhaṇḍaṃ mahagghaṃ hoti, evañca naṃ paṭivadati ‘‘upāsaka, mama idaṃ vatthu mahagghaṃ, tava pattaṃ aññassa dehī’’ti. Taṃ sutvā itaro ‘‘aññaṃ thālakampi dassāmī’’ti vadati gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘idaṃ amhākaṃ atthī’’ti vuttalakkhaṇe patati. Sace so patto mahaggho, bhikkhuno vatthu appagghaṃ, pattasāmiko cassa appagghabhāvaṃ na jānāti, patto na gahetabbo, ‘‘mama vatthu appaggha’’nti ācikkhitabbaṃ. Mahagghabhāvaṃ ñatvā [Pg.281] vañcetvā gaṇhanto hi gahitabhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbataṃ āpajjati. Sace pattasāmiko ‘‘hotu, bhante, sesaṃ mama puññaṃ bhavissatī’’ti deti, vaṭṭati.

597. අගය විමසයි යනු – 'ඔබේ මේ පාත්‍රය කුමක් අගයන්නේද (මිල කීයද)'යි විමසයි. 'අසවල් මිලක් අගයයි' කී කල්හි, ඉදින් ඒ භික්ෂුවගේ කැප බඩුව වැඩි අගයක් ගනී නම්, ඔහුට මෙසේ පවසයි: 'උපාසක මහත්මයා, මගේ මේ වස්තුව වැඩි අගයක් ගනී, ඔබේ පාත්‍රය වෙනත් අයෙකුට දෙන්න'. එය අසා අනෙකා 'මම තවත් තලියක් පවා දෙන්නෙමි'යි පවසයි නම්, එය ගැනීම කැපය. එය 'අපට මෙය තිබේ' යනුවෙන් දක්වන ලද ලක්ෂණයට ඇතුළත් වේ. ඉදින් ඒ පාත්‍රය වැඩි අගයක් ගනී නම්, භික්ෂුවගේ වස්තුව අඩු අගයක් ගනී නම්, පාත්‍ර හිමියා එහි අඩු අගය නොදන්නේ නම්, ඒ පාත්‍රය නොගත යුතුය, 'මගේ වස්තුව අඩු අගයක් ගනී' යන්න ප්‍රකාශ කළ යුතුය. වැඩි අගය දැනගෙන රවටා ගන්නේ නම්, ගත් බඩුවෙහි අගය කරවා දඬුවම් ලැබීමට සුදුසු බවට පත් වේ. ඉදින් පාත්‍ර හිමියා 'ස්වාමීනි, කමක් නැත, ඉතිරිය මට පිනක් වනු ඇතැ'යි පවසා දෙයි නම්, එය කැපය.

Kappiyakārakassa ācikkhatīti yassa hatthato bhaṇḍaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso tassa puttabhātikampi kappiyakārakaṃ katvā ‘‘iminā imaṃ nāma gahetvā dehī’’ti ācikkhati. So ce cheko hoti, punappunaṃ apanetvā vivaditvā gaṇhāti, tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ. No ce cheko hoti, na jānāti gahetuṃ, vāṇijako taṃ vañceti, ‘‘mā gaṇhā’’ti vattabbo.

කැපකරුට පවසයි යනු – යමෙකුගෙන් බඩු ගනියි ද, ඔහු හැර වෙනත් අයෙකු, අවසානයේදී ඔහුගේ පුතෙකු හෝ සහෝදරයෙකු හෝ කැපකරුවෙකු කොට 'මෙයින් අසවල් දේ ගෙන දෙන්නැ'යි පවසයි. ඔහු දක්ෂයෙකු වී, නැවත නැවත බැහැර කරමින් වාද කර (මිල අඩු කර) ගනියි නම්, භික්ෂුව නිශ්ශබ්දව සිටිය යුතුය. ඉදින් ඔහු දක්ෂයෙකු නොවේ නම්, ගැනීමට නොදන්නේ නම්, වෙළෙන්දා ඔහුව රවටයි නම්, 'ගන්න එපා' යැයි පැවසිය යුතුය.

Idaṃ amhākantiādimhi ‘‘idaṃ paṭiggahitaṃ telaṃ vā sappi vā amhākaṃ atthi, amhākañca aññena appaṭiggahitakena attho’’ti bhaṇati. Sace so taṃ gahetvā aññaṃ deti, paṭhamaṃ attano telaṃ na mināpetabbaṃ. Kasmā? Nāḷiyañhi avasiṭṭhatelaṃ hoti, taṃ pacchā minantassa appaṭiggahitakaṃ dūseyyāti. Sesaṃ uttānameva.

'මේ අපගේ' යනාදී පාඨයන්හි – 'මේ පිළිගන්නා ලද තෙල් හෝ ගිතෙල් අපට තිබේ, අපට වෙනත් පිළිගන්නා ලද (අකැප) දෙයකින් ප්‍රයෝජන ඇතැ'යි පවසයි. ඉදින් ඔහු එය ගෙන වෙනත් දෙයක් දෙයි නම්, පළමුව තමාගේ තෙල් මැනීමට නොදිය යුතුය. ඒ මන්ද? මනින නාලියෙහි ඉතිරි වූ තෙල් තිබේ නම්, පසුව මනින්නා වූ වෙළෙන්දාගේ නොපිළිගන්නා ලද තෙල් එයින් කිලිටි විය හැකි බැවිනි. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන හයකි, කිරියකි, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛය, අචිත්තකය, පණ්ණත්තිවජ්ජය, කායකර්ම වාක්කර්ම, සිත තුනකි, වේදනා තුනකි.

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ක්‍රය වික්‍රය ශික්ෂා පද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.

දෙවන කෝසිය වර්ගය නිමවා ඇත.

3. Pattavaggo

3. පත්ත වර්ගය

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

1. පත්ත ශික්ෂා පද වර්ණනාව

598. Tena samayenāti pattasikkhāpadaṃ. Tattha pattavāṇijjanti gāmanigamādīsu vicarantā pattavāṇijjaṃ vā karissanti. Āmattikāpaṇaṃ vāti amattāni vuccanti bhājanāni, tāni yesaṃ bhaṇḍaṃ te āmattikā, tesaṃ āmattikānaṃ āpaṇaṃ āmattikāpaṇaṃ, kulālabhaṇḍavāṇijakāpaṇanti attho.

598. ටේන සමයේන යනු පත්ත ශික්ෂා පදයයි. එහි 'පත්ත වාණිජ්ජං' යනු ගම් නියම්ගම් ආදියෙහි හැසිරෙමින් පාත්‍ර වෙළඳාම කරන්නාහු යන්නයි. 'ආමත්තීකාපණං' යනු මැටි බඳුන්වලට 'ආමත්ත' යැයි කියනු ලැබේ, ඒ බඳුන් යමෙකුගේ බඩු වේද ඔවුන් 'ආමත්තීක' නම් වේ, ඒ ආමත්තීකයන්ගේ වෙළඳසැල 'ආමත්තීකාපණ' නම් වේ. කුඹල් භාණ්ඩ විකුණන වෙළඳසැල යනු එහි අර්ථයයි.

602. Tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇāni. Aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātīti magadhanāḷiyā dvinnaṃ taṇḍulanāḷīnaṃ odanaṃ gaṇhāti. Magadhanāḷi [Pg.282] nāma aḍḍhaterasapalā hotīti andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sīhaḷadīpe pakatināḷi mahantā, damiḷanāḷi khuddakā, magadhanāḷi pamāṇayuttā, tāya magadhanāḷiyā diyaḍḍhanāḷi ekā sīhaḷanāḷi hotīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Catubhāgaṃ khādananti odanassa catutthabhāgappamāṇaṃ khādanaṃ, taṃ hatthahāriyassa muggasūpassa vasena veditabbaṃ. Tadupiyaṃ byañjananti tassa odanassa anurūpaṃ macchamaṃsasākaphalakaḷīrādibyañjanaṃ.

602. පාත්‍රයේ වර්ණ තුනක් මෙන් ම පාත්‍රයේ ප්‍රමාණ ද තුනකි. 'අඩ අමුණක බත් ගනියි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මගධ නැළියෙන් සහල් නැළි දෙකක බත් ප්‍රමාණයක් එම පාත්‍රයෙහි අඩංගු වන බවයි. මගධ නැළියක් යනු පල දහතුන හමාරක් (හෝ දොළහ හමාරක්) බව අන්ධක අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. සිංහල දීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවේ) සාමාන්‍ය නැළිය විශාල ය, දෙමළ නැළිය කුඩා ය, මගධ නැළිය මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ය. එම මගධ නැළියෙන් නැළි එකහමාරක් සිංහල නැළියකින් එකක් වන බව මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. 'හතරෙන් එකක් කැවිලි' යනු බත් ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් එකක් පමණ වූ කැවිලි වර්ගයි. එය අතින් ඇල්ලිය හැකි මුං ඇට හොදි වැනි දෑ ලෙස දත යුතුය. 'ඊට අනුරූප ව්‍යංජන' යනු එම බත් ප්‍රමාණයට සරිලන පරිදි මස්, මාළු, එළවළු, පලතුරු හෝ දලු වැනි ව්‍යංජනයි.

Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulaṃ akilinnaṃ apiṇḍitaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo. Tato ālopassa ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ, sappitelatakkarasakañjikādīni pana gaṇanūpagāni na honti, tāni hi odanagatikāneva, neva hāpetuṃ na vaḍḍhetuṃ sakkonti. Evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogatameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto.

මෙහි විනිශ්චය මෙසේය - හොඳින් කොටන ලද, පිරිසිදු වූ, නොකැඩුණු පරණ ඇල් සහල් මගධ නැළි දෙකක් ගෙන, එම සහල්වලින් ඇට නොවූ, අධික ලෙස නොතැම්බුණු, එකට ඇලී ගුලි නොවූ, ඉතා පිරිසිදු වූ, සමන් කැකුළු මල් රාශියක් වැනි, බත් දිය පෙරා පිසින ලද බත් සියල්ල ම පාත්‍රයට දමා, එම බත් ප්‍රමාණයෙන් හතරෙන් එකක පමණ වූ, ඉතා උකු නොවූ මෙන්ම ඉතා දියාරු නොවූ, අතින් බෙදාගත හැකි, සියලු කුළුබඩු යොදා සැකසූ මුං ඇට හොදි දැමිය යුතුය. ඉන්පසු එක් එක් බත් පිඩකට සරිලන පරිදි අවසාන බත් පිඩ දක්වා ප්‍රමාණවත් වන ලෙස මස් මාළු ආදී ව්‍යංජන දැමිය යුතුය. එහෙත් ගිතෙල්, තෙල්, මෝරු, කාඩි ආදිය ප්‍රමාණයට ඇතුළත් නොවේ. මන්ද ඒවා බත් සමඟම පවතින බැවින් බත් ප්‍රමාණය අඩු කිරීමට හෝ වැඩි කිරීමට සමත් නොවන බැවිනි. මෙසේ දැමූ සියල්ල පාත්‍රයේ මුවවිටින් ඇතුළත ඇති පහළ රේඛාව (පහළ ඉරි මට්ටම) දක්වා සමාන ව පවතී නම්, එසේම නූලකින් හෝ පටියකින් හරහට කැපූ කල නූලේ හෝ පටියේ යටි පැත්තේ ස්පර්ශ වේ නම්, මෙය 'උක්කට්ඨ' (විශාල) නම් පාත්‍රයයි. ඉදින් එම රේඛාව ඉක්මවා ස්තූපයක් මෙන් ඉහළට මතු වී පවතී නම්, මෙය 'උක්කට්ඨෝමක' පාත්‍රයයි. ඉදින් එම රේඛාවට ළඟා නොවී ඇතුළත ම පවතී නම්, එය 'උක්කට්ඨුක්කට්ඨ' පාත්‍රයයි.

Nāḷikodananti magadhanāḷiyā ekāya taṇḍulanāḷiyā odanaṃ. Patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodanaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana nāmamatte viseso – sace nāḷikodanādi sabbampi pakkhittaṃ vuttanayeneva heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimo nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ majjhimomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti antogatameva hoti, ayaṃ majjhimukkaṭṭho nāma patto. Sace patthodanādi sabbampi pakkhittaṃ heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, ayaṃ omako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ omakomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na pāpuṇāti antogatameva hoti, ayaṃ omakukkaṭṭho nāma pattoti evamete nava pattā. Tesu dve apattā ukkaṭṭhukkaṭṭho [Pg.283] ca omakomako ca. ‘‘Tato ukkaṭṭho apatto omako apatto’’ti idañhi ete sandhāya vuttaṃ. Ukkaṭṭhukkaṭṭho hi ettha ukkaṭṭhato ukkaṭṭhattā ‘‘tato ukkaṭṭho apatto’’ti vutto. Omakomako ca omakato omakattā tato omako apattoti vutto. Tasmā ete bhājanaparibhogena paribhuñjitabbā, na adhiṭṭhānupagā, na vikappanupagā. Itare pana satta adhiṭṭhahitvā vā vikappetvā vā paribhuñjitabbā, evaṃ akatvā taṃ dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ sattavidhampi pattaṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

'නැළියක බත්' යනු මගධ නැළියෙන් සහල් නැළියක බත් ය. 'පතක බත්' යනු මගධ නැළියෙන් අඩ නැළියක සහල් බත් ය. ඉතිරි විස්තර පෙර කී පරිදි ම දත යුතුය. මෙහි නම් වශයෙන් ඇති වෙනස මෙසේය - සහල් නැළියක බත් ආදී සියල්ල දැමූ පසු පෙර කී පරිදි පහළ රේඛාව මට්ටමට තිබේ නම් එය 'මජ්ඣිම' (මධ්‍යම) පාත්‍රයයි. එම රේඛාව ඉක්මවා ස්තූපයක් මෙන් මතු වී තිබේ නම් එය 'මජ්ඣිමෝමක' පාත්‍රයයි. එම රේඛාවට ළඟා නොවී ඇතුළත ම පවතී නම් එය 'මජ්ඣිමුක්කට්ඨ' පාත්‍රයයි. සහල් පතක බත් ආදී සියල්ල දැමූ පසු පහළ රේඛාව මට්ටමට තිබේ නම් එය 'ඕමක' (කුඩා) පාත්‍රයයි. එය රේඛාව ඉක්මවා මතු වී තිබේ නම් එය 'ඕමකෝමක' පාත්‍රයයි. රේඛාවට ළඟා නොවී ඇතුළත ම පවතී නම් එය 'ඕමකුක්කට්ඨ' පාත්‍රයයි. මෙසේ පාත්‍ර වර්ග නවයකි. ඒවා අතරින් 'උක්කට්ඨුක්කට්ඨ' පාත්‍රය සහ 'ඕමකෝමක' පාත්‍රය යන දෙක (විනයානුකූලව) පාත්‍ර ලෙස පිළිගත නොහැකි ය. 'එයට වඩා විශාල වූයේ ද අගතිගාමී ය, කුඩා වූයේ ද අගතිගාමී ය' යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කළේ මෙම පාත්‍ර දෙකයි. මෙහි උක්කට්ඨුක්කට්ඨ පාත්‍රය උක්කට්ඨ පාත්‍රයට වඩා විශාල බැවින් 'තතෝ උක්කට්ඨෝ අපත්තෝ' (ඊට වඩා විශාල වූව පාත්‍රයක් නොවේ) යැයි කියන ලදී. ඕමකෝමක පාත්‍රය ඕමක පාත්‍රයට වඩා කුඩා බැවින් 'තතෝ ඕමකෝ අපත්තෝ' යැයි කියන ලදී. එබැවින් මෙම පාත්‍ර දෙක සාමාන්‍ය භාජන ලෙස පරිහරණය කළ යුතු අතර, අධිට්ඨාන කිරීමට හෝ විකප්පනය කිරීමට නුසුදුසු ය. ඉතිරි පාත්‍ර හත අධිට්ඨාන කර හෝ විකප්පනය කර පරිහරණය කළ යුතුය. එසේ නොකර දස දිනක් ඉක්මවන්නාට නිසගි පචිති ඇවැත් වේ. එම පාත්‍ර හතෙන් කවරක් වුව ද දස දිනකට වඩා තබාගැනීමෙන් නිසගි පචිති ඇවැත් වේ.

607. Nissaggiyaṃ pattaṃ anissajjitvā paribhuñjatīti yāguṃ pivitvā dhote dukkaṭaṃ, khañjakaṃ khāditvā bhattaṃ bhuñjitvā dhote dukkaṭanti evaṃ payoge payoge dukkaṭaṃ.

607. නිසගි වූ පාත්‍රයක් (පූජා නොකර/අත් නොහැර) පරිහරණය කරයි නම්; කැඳ බී පාත්‍රය සේදූ විට දුක්කට ඇවැත් වේ, කැවිලි කෑමෙන් හෝ බත් අනුභව කිරීමෙන් පසු සේදූ විට දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙසේ සෑම පරිහරණයක දී ම දුක්කට ඇවැත් වේ.

608. Anāpatti antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetīti ettha pana pamāṇayuttassapi adhiṭṭhānavikappanupagattaṃ evaṃ veditabbaṃ – ayopatto pañcahi pākehi mattikāpatto dvīhi pākehi pakko adhiṭṭhānupago, ubhopi yaṃ mūlaṃ dātabbaṃ, tasmiṃ dinneyeva. Sace ekopi pāko ūno hoti, kākaṇikamattampi vā mūlaṃ adinnaṃ, na adhiṭṭhānupago. Sacepi pattasāmiko vadati ‘‘yadā tumhākaṃ mūlaṃ bhavissati, tadā dassatha, adhiṭṭhahitvā paribhuñjathā’’ti neva adhiṭṭhānupago hoti, pākassa hi ūnattā pattasaṅkhaṃ na gacchati, mūlassa sakalassa vā ekadesassa vā adinnattā sakabhāvaṃ na upeti, aññasseva santako hoti, tasmā pāke ca mūle ca niṭṭhiteyeva adhiṭṭhānupago hoti. Yo adhiṭṭhānupago, sveva vikappanupago, so hatthaṃ āgatopi anāgatopi adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā. Yadi hi pattakārako mūlaṃ labhitvā sayaṃ vā dātukāmo hutvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ pattaṃ katvā asukadivase nāma pacitvā ṭhapessāmī’’ti vadati, bhikkhu ca tena paricchinnadivasato dasāhaṃ atikkāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pana pattakārako ‘‘ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā sāsanaṃ pesessāmī’’ti vatvā tatheva karoti, tena pesitabhikkhu pana tassa bhikkhuno na āroceti, añño disvā vā sutvā vā ‘‘tumhākaṃ, bhante, patto niṭṭhito’’ti āroceti, etassa ārocanaṃ napamāṇaṃ. Yadā pana tena pesitoyeva [Pg.284] āroceti, tassa vacanaṃ sutadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pattakārako ‘‘ahaṃ tumhākaṃ pattaṃ katvā pacitvā kassaci hatthe pahiṇissāmī’’ti vatvā tatheva karoti, pattaṃ gahetvā āgatabhikkhu pana attano pariveṇe ṭhapetvā tassa na āroceti, añño koci bhaṇati ‘‘api, bhante, adhunā ābhato patto sundaro’’ti! ‘‘Kuhiṃ, āvuso, patto’’ti? ‘‘Itthannāmassa hatthe pesito’’ti. Etassapi vacanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana so bhikkhu pattaṃ deti, laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tasmā dasāhaṃ anatikkāmetvāva adhiṭṭhātabbo vikappetabbo vā.

608. "අනාපත්ති අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති විකප්පෙති" යන මෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය. ප්‍රමාණවත් පාත්‍රයක වුවද අධිෂ්ඨානයට හෝ විකප්පනයට සුදුසු බව මෙසේ දත යුතුය - යකඩ පාත්‍රයක් නම් පස් වරක් මැටි ගසා පදම් කළ (පංච පාක) පසුත්, මැටි පාත්‍රයක් නම් දෙවරක් මැටි ගසා පදම් කළ (ද්වි පාක) පසුත් අධිෂ්ඨානයට සුදුසු වේ. මෙම පාත්‍ර වර්ග දෙකෙහිම ගෙවිය යුතු මුළු මිල සම්පූර්ණයෙන් ගෙවා තිබිය යුතුය. පදම් කිරීම්වලින් එකක් හෝ අඩු නම්, නැතහොත් කහවණුවක (මස්සක) ප්‍රමාණයක් තරම් හෝ මිල නොගෙවා ඇත්නම් එය අධිෂ්ඨානයට නුසුදුසුය. පාත්‍ර හිමියා "ඔබට මුදල් ලැබුණු විට පසුව දෙන්න, දැනට මෙය අධිෂ්ඨානය කර පරිහරණය කරන්න" යැයි පැවසුවද එය අධිෂ්ඨානය කළ නොහැක. මන්ද පදම් කිරීම අඩු බැවින් එය 'පාත්‍ර' යන නාමයට පත් නොවන නිසාත්, මුදල් සම්පූර්ණයෙන් හෝ කොටසක් හෝ නොගෙවූ බැවින් තමාගේ දෙයක් බවට පත් නොවී වෙළෙන්දාටම අයිති වී පවතින නිසාත්ය. එබැවින් පදම් කිරීම හා මිල ගෙවීම සම්පූර්ණ වූ පසුවම අධිෂ්ඨානයට සුදුසු වේ. අධිෂ්ඨානයට සුදුසු වන පාත්‍රයම විකප්පනයටද සුදුසු වේ. එය තමා අතට පත් වුවද නැතත් නියමිත කාලය තුළ අධිෂ්ඨානය හෝ විකප්පනය කළ යුතුය. පාත්‍ර සාදන්නා මිල ලබාගෙන හෝ තමාම පූජා කිරීමට කැමතිව "ස්වාමීනි, මම ඔබට පාත්‍රයක් සාදා අසවල් දින පදම් කර තබන්නෙමි" යයි කී විට, භික්ෂුව එම නියමිත දින සිට දස දින ඉක්මවන්නේ නම් නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ. පාත්‍ර සාදන්නා "මම පාත්‍රය සාදා පදම් කර පණිවුඩයක් එවන්නෙමි" යයි පවසා එසේ කළද, ඔහු එවූ භික්ෂුව ඒ බව අදාළ භික්ෂුවට නොපැවසූ විට, වෙනත් කෙනෙකු දැක හෝ අසා "ස්වාමීනි, ඔබේ පාත්‍රය නිමයි" කීවද එය ප්‍රමාණවත් නැත. ඔහු එවූ තැනැත්තාම ඒ බව පැවසූ විට, එය ඇසූ දින සිට දස දින ඉක්මවන්නේ නම් නිස්සග්ගිය වේ. පාත්‍ර සාදන්නා "මම පාත්‍රය නිමවා කෙනෙකු අත එවන්නෙමි" යයි කියා එසේ කළද, එය රැගෙන ආ භික්ෂුව තම පිරිවෙනේ තබාගෙන අයිතිකරුට නොපැවසූ විට, වෙනත් අයෙකු "ස්වාමීනි, අලුතින් ගෙනා පාත්‍රය ලස්සනයි නේද?" කියා, "ඇවැත්නි, ඒ පාත්‍රය කොහේද?" යයි ඇසූ විට, "අසවල් භික්ෂුව අත එවූ එකකි" යයි කීවද එය ප්‍රමාණවත් නොවේ. ඒ භික්ෂුවම පාත්‍රය දුන් විට, එය ලැබුණු දින සිට දස දින ඉක්මවන්නේ නම් නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ. එබැවින් දස දින ඉක්මවීමට පෙර අධිෂ්ඨානය හෝ විකප්පනය කළ යුතුය.

Tattha dve pattassa adhiṭṭhānā – kāyena vā adhiṭṭhāti, vācāya vā adhiṭṭhāti. Tesaṃ vasena adhiṭṭhahantena ca ‘‘imaṃ pattaṃ paccuddharāmī’’ti vā ‘‘etaṃ pattaṃ paccuddharāmī’’ti vā evaṃ sammukhe vā parammukhe vā ṭhitaṃ purāṇapattaṃ paccuddharitvā aññassa vā datvā navaṃ pattaṃ yattha katthaci ṭhitaṃ hatthena parāmasitvā ‘‘imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbo, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbo. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti ‘‘imaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhe vā uparipāsāde vā sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ pattaṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā.

එහි පාත්‍රය අධිෂ්ඨානය කිරීම ක්‍රම දෙකකි - එනම් කයෙන් හෝ වචනයෙන් අධිෂ්ඨානය කිරීමයි. කයෙන් අධිෂ්ඨානය කරන භික්ෂුව "ඉමං පත්තං පච්චුද්ධරාමි" (මෙම පාත්‍රය බැහැර කරමි) හෝ "එතං පත්තං පච්චුද්ධරාමි" කියා ඉදිරිපිට ඇති හෝ ඇසට නොපෙනෙන තැනක ඇති පැරණි පාත්‍රය බැහැර කර, එය වෙනත් අයෙකුට දී, අලුත් පාත්‍රය කොතැන තිබුණත් එය අතින් ස්පර්ශ කර "ඉමං පත්තං අධිට්ඨාමි" (මෙම පාත්‍රය අධිෂ්ඨානය කරමි) යන සිතින් මෙනෙහි කොට කයෙහි ක්‍රියාවකින් යුතුව අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. වචනයෙන් කරන විට වචන උච්චාරණය කරමින් අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. එහිදී වචනයෙන් අධිෂ්ඨානය කිරීම දෙවැදෑරුම් වේ - පාත්‍රය තමා අසල (හත්පාසයෙහි) තිබේ නම් "ඉමං පත්තං අධිට්ඨාමි" යයි වචනයෙන් පැවසිය යුතුය. ඉදිරිපිට නැතිව ගැබක් (කාමරයක්) තුළ හෝ ප්‍රාසාදයක් මතුපිට හෝ අසල වෙහෙරක තිබේ නම්, එය ඇති තැන මෙනෙහි කර "එතං පත්තං අධිට්ඨාමි" (ඔය පාත්‍රය අධිෂ්ඨානය කරමි) යයි වචනයෙන් පැවසිය යුතුය.

Adhiṭṭhahantena pana ekakena adhiṭṭhātumpi vaṭṭati, aññassa santike adhiṭṭhātumpi vaṭṭati. Aññassa santike ayamānisaṃso – sacassa ‘‘adhiṭṭhito nu kho me, no’’ti vimati uppajjati, itaro sāretvā vimatiṃ chindissatīti. Sace koci dasa patte labhitvā sabbeva attanāva paribhuñjitukāmo hoti, na sabbe adhiṭṭhātabbā. Ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya punadivase taṃ paccuddharitvā añño adhiṭṭhātabbo. Etenupāyena vassasatampi pariharituṃ sakkā.

අධිෂ්ඨානය කරන විට තනිවම කිරීමද, වෙනත් අයෙකු ඉදිරියේ කිරීමද සුදුසු වේ. වෙනත් අයෙකු ඉදිරියේ කිරීමෙහි ඇති වාසිය නම් - තමාට "මා විසින් මෙය අධිෂ්ඨානය කරන ලද්දේද නැද්ද" යන සැකයක් ඇති වුවහොත්, අනෙක් තැනැත්තාට එය සිහිපත් කර දී එම සැකය දුරු කළ හැකි වීමයි. යම් හෙයකින් භික්ෂුවකට පාත්‍ර දසයක් ලැබී ඒ සියල්ල තමාම පරිහරණය කිරීමට කැමති නම්, ඒ සියල්ල එකවර අධිෂ්ඨානය නොකළ යුතුය. එක් පාත්‍රයක් අධිෂ්ඨානය කර, පසු දින එය අත්හැර (පච්චුද්ධරණය කර) අනෙකක් අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. මේ ආකාරයෙන් වසර සියයක් වුවද පාත්‍ර කිහිපයක් මාරුවෙන් මාරුවට පරිහරණය කළ හැකිය.

Evaṃ appamattassa bhikkhuno siyā adhiṭṭhānavijahananti? Siyā. Sace hi ayaṃ pattaṃ aññassa vā deti, vibbhamati vā sikkhaṃ vā paccakkhāti, kālaṃ vā karoti, liṅgaṃ vāssa parivattati, paccuddharati vā, patte vā chiddaṃ hoti, adhiṭṭhānaṃ vijahati. Vuttampi cetaṃ –

මෙසේ අප්‍රමාදීව වසන භික්ෂුවකට පවා අධිෂ්ඨානය ගිලිහී යන අවස්ථා තිබේද? එසේ විය හැකිය. යම් හෙයකින් මෙම පාත්‍රය වෙනත් අයෙකුට දීම, උපැවිදි වීම, ශික්ෂා අත්හැරීම, මරණයට පත්වීම, ලිංගය වෙනස් වීම (ස්ත්‍රී භාවයට පත්වීම වැනි), අධිෂ්ඨානය බැහැර කිරීම හෝ පාත්‍රයෙහි සිදුරක් ඇතිවීම යන අවස්ථාවලදී අධිෂ්ඨානය ගිලිහී යයි. පූර්ව ආචාර්යවරුන් විසින් මේ ගැන මෙසේ පවසා ඇත:

‘‘Dinnavibbhantapaccakkhā[Pg.285], kālaṃkiriyakatena ca;

Liṅgapaccuddharā ceva, chiddena bhavati sattama’’nti.

"දීමෙන්ද, උපැවිදි වීමෙන්ද, ශික්ෂා අත්හැරීමෙන්ද, මරණයට පත්වීමෙන්ද, ලිංගය වෙනස් වීමෙන්, පච්චුද්ධරණය (බැහැර කිරීම) කිරීමෙන් සහ සත්වැන්න ලෙස සිදුරක් ඇතිවීමෙන් අධිෂ්ඨානය ගිලිහී යයි."

Coraharaṇavissāsaggāhehipi vijahatiyeva. Kittakena chiddena adhiṭṭhānaṃ bhijjati? Yena kaṅgusitthaṃ nikkhamati ceva pavisati ca. Idañhi sattannaṃ dhaññānaṃ lāmakadhaññasitthaṃ, tasmiṃ ayacuṇṇena vā āṇiyā vā paṭipākatike kate dasāhabbhantare puna adhiṭṭhātabbo. Ayaṃ tāva ‘‘antodasāhaṃ adhiṭṭheti vikappetī’’ti ettha adhiṭṭhāne vinicchayo.

සොරකම් කිරීමෙන් හා විශ්වාසවන්තකම මත අනුන් විසින් ගැනීමෙන්ද අධිෂ්ඨානය ගිලිහී යයි. කෙබඳු ප්‍රමාණයේ සිදුරකින් අධිෂ්ඨානය බිඳෙන්නේද? අමු සපිරි (තණ හාල්) බත් ඇටයක් පිටතට යා හැකි හා ඇතුළට යා හැකි සිදුරකිනි. මෙය ධාන්‍ය වර්ග හත අතුරින් කුඩාම ධාන්‍ය ඇටයයි. එම සිදුර යකඩ කුඩුවලින් හෝ ඇණයකින් හෝ වසා නැවත යථා තත්ත්වයට පත් කළ විට, දස දිනක් ඇතුළත නැවත අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. මෙය "අන්තොදසාහං අධිට්ඨෙති විකප්පෙති" යන තැන අධිෂ්ඨානය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

Vikappane pana dve vikappanā – sammukhāvikappanā ca parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti? Pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappemī’’ti vattabbaṃ. Ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ vā vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti, tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

විකප්පනය කිරීමේදී ක්‍රම දෙකකි - සම්මුඛා විකප්පනය හා පරම්මුඛා විකප්පනයයි. සම්මුඛා විකප්පනය වන්නේ කෙසේද? පාත්‍රවල සංඛ්‍යාව (එකක් හෝ වැඩි ගණනක්) හා ඒවා තමා අසල තිබේද නැද්ද යන්න දැන "ඉමං පත්තං" (මෙම පාත්‍රය) හෝ "ඉමේ පත්තේ" (මෙම පාත්‍ර) හෝ "එතං පත්තං" (ඔය පාත්‍රය) හෝ "එතේ පත්තේ" (ඔය පාත්‍ර) කියා පවසා "තුය්හං විකප්පේමි" (ඔබට විකප්පනය කරමි) යයි කිව යුතුය. මෙය සම්මුඛා විකප්පන ක්‍රමයයි. මෙපමණකින් එය ළඟ තබා ගැනීම පමණක් සුදුසු වන අතර, පරිභෝජනය කිරීමට, අත්හැරීමට හෝ අධිෂ්ඨානය කිරීමට තවමත් නුසුදුසුය. නමුත් අයිතිකරු විසින් "මගේ දෙයක් ලෙස සලකා පරිභෝජනය කරන්න, හෝ අත්හරින්න, නැතහොත් කැමති දෙයක් කරන්න" යයි පැවසූ විට එය නැවත ලැබීමක් (පච්චුද්ධරණය) ලෙස සැලකේ. එතැන් සිට පරිභෝජනය ආදිය සුදුසු වේ.

Aparo nayo – tatheva pattānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’’ti vā ‘‘tissāya bhikkhuniyā sikkhamānāya sāmaṇerassa tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - එලෙසම පාත්‍රයන්ගේ එකක් හෝ බොහෝ බවත්, ළඟ ඇති හෝ නැති බවත් දැන, ඒ භික්ෂුව අසලට ගොස් ‘‘මේ පාත්‍රය’’ හෝ ‘‘මේ පාත්‍රයන්’’ හෝ ‘‘ඔය පාත්‍රය’’ හෝ ‘‘ඔය පාත්‍රයන්’’ කියා පවසා, තමා කැමති සධර්මිකයන් පස්දෙනාගෙන් (භික්ෂු, භික්ෂුණී, සික්ඛමානා, සාමණේර, සාමණේරී) අයෙකුගේ නම ගෙන, ‘‘තිස්ස භික්ෂුවට විකප්පනය කරමි’’ හෝ ‘‘තිස්ස භික්ෂුණියට, සික්ඛමානාවට, තිස්ස සාමණේරයාට, තිස්ස සාමණේරියට විකප්පනය කරමි’’යි පැවසිය යුතුය. මෙය තවත් සම්මුඛ විකප්පනයකි. මෙපමණකින් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු වේ. පරිභෝජනය කිරීමට නම් එකක්වත් සුදුසු නොවේ. ඒ භික්ෂුව විසින් ‘‘තිස්ස භික්ෂුව සතු... තිස්ස සාමණේරිය සතු (මෙය) පරිභෝජනය කරව, හෝ අත්හරින්න හෝ කැමති පරිදි කරන්න’’ යැයි පැවසූ විට ප්‍රත්‍යුද්ධාරය (නැවත පැවරීම) වේ. ඉන්පසු පරිභෝජනය කිරීම ආදිය සුදුසු වේ.

Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti? Pattānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘‘imaṃ patta’’nti vā ‘‘ime patte’’ti vā ‘‘etaṃ patta’’nti vā ‘‘ete patte’’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo – ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti? Tato itarena purimanayeneva [Pg.286] ‘‘tisso bhikkhūti vā…pe… tissā sāmaṇerī’’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’’ti vā…pe… ‘‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvattā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu pana ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ vā karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti. Tatopabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

පරම්මුඛ විකප්පනය කෙසේ වේද? පාත්‍රයන්ගේ එලෙසම එකක් හෝ බොහෝ බවත්, ළඟ ඇති හෝ නැති බවත් දැන, ‘‘මේ පාත්‍රය’’ හෝ ‘‘මේ පාත්‍රයන්’’ හෝ ‘‘ඔය පාත්‍රය’’ හෝ ‘‘ඔය පාත්‍රයන්’’ කියා පවසා, ‘‘ඔබට විකප්පනය සඳහා දෙමි’’යි පැවසිය යුතුය. එවිට ඔහු විසින් ‘‘ඔබේ මිතුරා හෝ හඳුනන්නා කවුද?’’යි ඇසිය යුතුය. එවිට අනෙකා විසින් කලින් ක්‍රමයටම ‘‘තිස්ස භික්ෂුවය... තිස්ස සාමණේරියයි’’ පැවසිය යුතුය. නැවත ඒ භික්ෂුව විසින් ‘‘මම තිස්ස භික්ෂුවට දෙමි’’ හෝ ‘‘තිස්ස සාමණේරියට දෙමි’’යි පැවසිය යුතුය. මෙය පරම්මුඛ විකප්පනයයි. මෙපමණකින් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු වේ. පරිභෝජනය කිරීමට නම් එකක්වත් සුදුසු නොවේ. ඒ භික්ෂුව විසින් දෙවන සම්මුඛ විකප්පනයෙහි දැක්වූ අයුරින්ම ‘‘මහණ අසවලා සතු (මෙය) පරිභෝජනය කරව, හෝ අත්හරින්න හෝ කැමති පරිදි කරන්න’’ යැයි පැවසූ විට ප්‍රත්‍යුද්ධාරය වේ. ඉන්පසු පරිභෝජනය කිරීම ආදිය සුදුසු වේ.

Imāsaṃ pana dvinnaṃ vikappanānaṃ nānākaraṇaṃ, avaseso ca vacanakkamo sabbo paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo saddhiṃ samuṭṭhānādīhīti.

මේ විකප්පනයන් දෙකෙහි වෙනස සහ ඉතිරි වචන පිළිවෙළ සියල්ලම සමුට්ඨානයන් ද සමඟ පළමු කඨින සික්ඛාපද වර්ණනාවෙහි දැක්වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පාත්‍ර සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. ඌනපඤ්චබන්ධන සික්ඛාපද වර්ණනාව

609. Tena samayenāti ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ. Tattha na yāpetīti so kira yadi ariyasāvako nābhavissā, aññathattampi agamissā, evaṃ tehi ubbāḷho, sotāpannattā pana kevalaṃ sarīreneva na yāpeti, tena vuttaṃ – ‘‘attanāpi na yāpeti, puttadārāpissa kilamantī’’ti.

609. ‘තේන සමයේන’ යනු ඌනපඤ්චබන්ධන සික්ඛාපදයයි. එහි ‘න යාපේති’ යන්නෙහි අර්ථය - ඒ කුඹල්කරු ඉදින් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු නොවූයේ නම්, ඔහු (ශ්‍රද්ධාවෙන්) වෙනස් වීමට පවා ඉඩ තිබුණි. එලෙස ඒ භික්ෂූන්ගෙන් පීඩා විඳි ඔහු, සෝතාපන්න බැවින් ශ්‍රද්ධාවෙන් පිරිහීමක් නොවී ශරීර ශක්තියෙන් පමණක් යැපෙන්නට නොහැකි විය. එබැවින් ‘‘තමාට ද යැපෙන්නට නොහැකි විය, අඹුදරුවෝ ද පීඩා වින්දෝය’’යි සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා වදාළහ.

612-3. Ūnapañcabandhanenāti ettha ūnāni pañca bandhanāni assāti ūnapañcabandhano, nāssa pañca bandhanāni pūrentīti attho, tena ūnapañcabandhanena. Itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Tattha yasmā abandhanassāpi pañca bandhanāni na pūrenti, sabbaso natthitāya, tasmā padabhājane ‘‘abandhano vā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti ca vuttattā yassa pañcabandhano patto hoti, tassa so apatto, tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭati. Bandhanañca nāmetaṃ yasmā bandhanokāse sati hoti, asati na hoti, tasmā tassa lakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘abandhanokāso nāmā’’tiādi vuttaṃ.

612-3. ‘ඌනපඤ්චබන්ධනේන’ යන්නෙහි - යමකට පස්වමකට වඩා අඩු බැමි ඇද්ද එය ‘ඌනපඤ්චබන්ධන’ නම්‍ වේ. පස් බැම්මක් සම්පූර්ණ නොවන බව අර්ථයයි. ‘ඉත්ථම්භූත’ ලක්ෂණයෙහි කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත. එහිදී බැමි නැති පාත්‍රයකට ද පස් බැම්මක් සම්පූර්ණ නොවන බැවින්, සම්පූර්ණයෙන්ම බැමි නැති බව නිසා පදභාජනයෙහි ‘‘අබන්ධනෝ වා’’ (බැමි නැති හෝ) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘‘ඌනපඤ්චබන්ධනේන’’යි වදාළ බැවින්, යමෙකුට පස් බැම්මක් ඇති පාත්‍රයක් වේ ද, ඔහුට එය (අධිෂ්ඨානයට නුසුදුසු) ‘අපාත්‍රයකි’. එබැවින් වෙනත් පාත්‍රයක් ඉල්ලීම සුදුසු වේ. ‘බන්ධන’ නම් මෙයයි - බැම්මක් දැමිය හැකි ස්ථානයක් ඇති විට එය වේ, නැති විට නොවේ. එබැවින් එහි ලක්ෂණය දැක්වීමට ‘‘අබන්ධනෝකාසෝ නාම’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Dvaṅgulā rāji na hotīti mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulappamāṇā ekāpi rāji na hoti. Yassa dvaṅgulā rāji hotīti yassa pana tādisā ekā [Pg.287] rāji hoti, so tassā rājiyā heṭṭhimapariyante pattavedhakena vijjhitvā pacitvā suttarajjuka-makacirajjukādīhi vā tipusuttakena vā bandhitabbo, taṃ bandhanaṃ āmisassa alagganatthaṃ tipupaṭṭakena vā kenaci baddhasilesena vā paṭicchādetabbaṃ. So ca patto adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbo, sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabbo. Suddhehi pana madhusitthakalākhāsajjulasādīhi bandhituṃ na vaṭṭati. Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭati. Mukhavaṭṭisamīpe pana pattavedhakena vijjhiyamāno kapālassa bahalattā bhijjati, tasmā heṭṭhā vijjhitabbo. Yassa pana dve rājiyo ekāyeva vā caturaṅgulā, tassa dve bandhanāni dātabbāni. Yassa tisso ekāyeva vā chaḷaṅgulā, tassa tīṇi. Yassa catasso ekāyeva vā aṭṭhaṅgulā, tassa cattāri. Yassa pañca ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyeva, añño viññāpetabbo. Esa tāva mattikāpatte vinicchayo.

‘ද්වංගුලා රාජි න හෝති’ යනු මුවවිටින් පහළ අඟල් දෙකක පමණ එකදු ඉරක් හෝ නොමැති වීමයි. ‘යස්ස ද්වංගුලා රාජි හෝති’ යනු - යම් පාත්‍රයක එවැනි එක ඉරක් වේ ද, එම ඉරි ගැසී ඇති තැන පහළ කෙළවර පාත්‍ර විදින කටුවකින් විද, (ගින්නෙන්) තම්බා නූල් රැහැන් හෝ හන නූල් රැහැන් ආදියෙන් හෝ ඊයම් නූලකින් හෝ බැඳිය යුතුය. ඒ බැම්ම ආහාර ද්‍රව්‍ය නොඇලෙන පිණිස ඊයම් පටියකින් හෝ යම් බැඳෙන මැලියම් වර්ගයකින් වැසිය යුතුය. ඒ පාත්‍රය අධිෂ්ඨාන කර පරිභෝජනය කළ යුතුය. කුඩා සිදුරක් සාදා හෝ බැඳිය යුතුය. පිරිසිදු මී ඉටි, ලාකඩ, පල්මානික්කම් ආදියෙන් පමණක් බැඳීම සුදුසු නොවේ. පැණි රත්කර ගල් කුඩු සමඟ මිශ්‍ර කර බැඳීම සුදුසුය. මුවවිට අසලදී පාත්‍ර විදින කටුවෙන් විදින විට කබල ඝනකම නිසා පැලී යයි, එබැවින් ඊට පහළින් විදිය යුතුය. යම් පාත්‍රයක ඉරි දෙකක් හෝ අඟල් හතරක එක ඉරක් ඇත්නම් බැමි දෙකක් දිය යුතුය. ඉරි තුනක් හෝ අඟල් හයක එක ඉරක් ඇත්නම් බැමි තුනක් දිය යුතුය. ඉරි හතරක් හෝ අඟල් අටක එක ඉරක් ඇත්නම් බැමි හතරක් දිය යුතුය. ඉරි පහක් හෝ අඟල් දහයක එක ඉරක් ඇත්නම්, එය බැන්දත් නොබැන්දත් ‘අපාත්‍රයකි’ (භාවිතයට නුසුදුසුය). වෙනත් පාත්‍රයක් ඉල්ලා ගත යුතුය. මෙය මැටි පාත්‍රය පිළිබඳ විනිශ්චයයි.

Ayopatte pana sacepi pañca vā atirekāni vā chiddāni honti, tāni ce ayacuṇṇena vā āṇiyā vā lohamaṇḍalakena vā baddhāni maṭṭhāni honti, sveva patto paribhuñjitabbo, na añño viññāpetabbo. Atha pana ekampi chiddaṃ mahantaṃ hoti, lohamaṇḍalakena baddhampi maṭṭhaṃ na hoti, patte āmisaṃ laggati, akappiyo hoti, ayaṃ apatto. Añño viññāpetabbo.

යකඩ පාත්‍රයෙහි නම් සිදුරු පහක් හෝ ඊට වැඩි ගණනක් වුවද, ඒවා යකඩ කුඩුවලින් හෝ ඇණයකින් හෝ යකඩ තහඩුවකින් හෝ බැඳ මනාප ලෙස සකසා ඇත්නම්, එම පාත්‍රයම පරිභෝජනය කළ යුතුය. වෙනත් එකක් ඉල්ලා නොගත යුතුය. ඉදින් එකදු සිදුරක් හෝ විශාලව තිබේ නම්, යකඩ තහඩුවකින් බැන්දත් එය මනාව සකස් වී නැත්නම්, පාත්‍රයෙහි ආහාර ඇලෙන්නේ නම්, එය අකැප වේ. එවිට එය ‘අපාත්‍රයක්’ වන බැවින් වෙනත් එකක් ඉල්ලා ගත යුතුය.

615. Thero vattabboti patte ānisaṃsaṃ dassetvā ‘‘ayaṃ, bhante, patto pamāṇayutto sundaro therānurūpo, taṃ gaṇhathā’’ti vattabbo. Yo na gaṇheyyāti anukampāya na gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Yo pana santuṭṭhiyā ‘‘kiṃ me aññena pattenā’’ti na gaṇhāti, tassa anāpatti. Pattapariyantoti evaṃ parivattetvā pariyante ṭhitapatto.

615. ‘ථේරෝ වත්තබ්බෝ’ යනු - පාත්‍රයේ ආනිසංස දක්වා ‘‘ස්වාමීනී, මේ පාත්‍රය ප්‍රමාණයෙන් යුක්තය, යහපත්ය, ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකට සුදුසුය, මෙය පිළිගන්නා සේක්වා’’යි පැවසිය යුතුය. ‘යෝ න ගණ්හෙය්‍ය’ යනු - අනුකම්පාවෙන් (අයිතිකරු කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්) නොගන්නා භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති වේ. යමෙක් සතුටු වන ස්වභාවය (සන්තුෂ්ටිය) නිසා ‘‘මට වෙනත් පාත්‍රයකින් කුමන පලක්ද?’’යි සිතා නොගනී නම්, ඔහුට ඇවැත් නොවේ. ‘පත්තපරියන්තෝ’ යනු - මෙසේ මාරු කරමින් අවසානයෙහි ඉතිරි වූ පාත්‍රයයි.

Na adeseti mañcapīṭhachattanāgadantakādike adese, na nikkhipitabbo. Yattha purimaṃ sundaraṃ pattaṃ ṭhapeti, tattheva ṭhapetabbo. Pattassa hi nikkhipanadeso ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ādhāraka’’ntiādinā nayena khandhake vuttoyeva.

‘න අදේසේ’ යනු ඇඳ, පුටු, කුඩ, ඇත්දත් කූඤ්ඤ ආදී නොසුදුසු තැන්වල නොතැබිය යුතුය. කලින් තිබූ හොඳ පාත්‍රය තැබූ තැනම මෙය ද තැබිය යුතුය. පාත්‍ර තබන ස්ථානය පිළිබඳව ‘‘මහණෙනි, පාත්‍ර ආධාරකයක් අනුදැන වදාරමි’’ යනාදී ක්‍රමයට ඛන්ධකයෙහි වදාරා ඇත.

Na [Pg.288] abhogenāti yāgurandhanarajanapacanādinā aparibhogena na paribhuñjitabbo. Antarāmagge pana byādhimhi uppanne aññasmiṃ bhājane asati mattikāya limpetvā yāguṃ vā pacituṃ udakaṃ vā tāpetuṃ vaṭṭati.

‘අභෝගයෙන්’ යනු කැඳ පිසීම, සායම් පිසීම ආදී නුසුදුසු පරිභෝජනයකින් පරිහරණය නොකළ යුතු බවයි. එහෙත් අතරමගදී රෝගයක් හටගත් කල්හි, වෙනත් භාජනයක් නොමැති නම් මැටි තවරා කැඳ පිසීමට හෝ පැන් රත් කිරීමට හෝ වටියි.

Na vissajjetabboti aññassa na dātabbo. Sace pana saddhivihāriko vā antevāsiko vā aññaṃ varapattaṃ ṭhapetvā ‘‘ayaṃ mayhaṃ sāruppo, ayaṃ therassā’’ti gaṇhāti, vaṭṭati. Añño vā taṃ gahetvā attano pattaṃ deti, vaṭṭati. ‘‘Mayhameva pattaṃ āharā’’ti vattabbakiccaṃ natthi.

‘පරිත්‍යාග නොකළ යුතුයි’ යනු අන් අයෙකුට නොදිය යුතු බවයි. ඉදින් සද්ධිවිහාරිකයෙකු හෝ අන්තේවාසිකයෙකු හෝ (ගුරුවරයාගේ පාත්‍රයට වඩා) වෙනත් උසස් පාත්‍රයක් තබා, “මෙය මට සුදුසුයි, මෙය තෙරුන් වහන්සේට සුදුසුයි” කියා ගන්නේ නම් එය වටියි. නැතහොත් වෙනත් අයෙකු එය ගෙන තමාගේ පාත්‍රය දෙන්නේ නම් එය ද වටියි. “මගේම පාත්‍රය රැගෙන එන්න” යැයි කීම අවශ්‍ය නොවේ.

617. Pavāritānanti ettha saṅghavasena pavāritaṭṭhāne pañcabandhaneneva vaṭṭati. Puggalavasena pavāritaṭṭhāne ūnapañcabandhanenāpi vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Sesamettha uttānatthameva.

617. ‘පවාරිතානං’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, සංඝයා විෂයෙහි කෙරුණු පැවරීමකදී බැමි පහක් ඇති පාත්‍රයකින්ම (අලුත් පාත්‍රයක්) ඉල්ලා සිටීම වටියි. පුද්ගලිකව කෙරුණු පැවරීමකදී බැමි පහකට වඩා අඩු පාත්‍රයකින් වුවද ඉල්ලා සිටීම වටින බව කුරුන්දි අටුවාවෙහි දක්වා ඇත. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන හයකි, ක්‍රියාය, සංඥාවිමොක්ඛ නැත, අචිත්තකය, පණ්ණත්ති වජ්ජය, කායකර්ම වාක්කර්මය, චිත්ත තුනකි, වේදනා තුනකි.

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඌනපඤ්චබන්ධන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

3. භේසජ්ජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

618. Tena samayenāti bhesajjasikkhāpadaṃ. Tattha attho, bhanteti rājā bhikkhū uyyuttappayutte therassa leṇatthāya pabbhāraṃ sodhente disvā ārāmikaṃ dātukāmo pucchi.

618. ‘තේන සමයේන’ යනු භේසජ්ජ ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘අත්ථො භන්තේ’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, රජතුමා තෙරුන් වහන්සේගේ ලෙන පිණිස පර්වත ප්‍රදේශයක් පිරිසිදු කරන උත්සාහවත් භික්ෂූන් දැක, ආරාමිකයෙකු දීමට කැමති වී විමසීය.

619-21. Pāṭiyekkoti visuṃ eko. Mālākiteti katamāle mālādhare, kusumamālāpaṭimaṇḍiteti attho. Tiṇaṇḍupakanti tiṇacumbaṭakaṃ. Paṭimuñcīti ṭhapesi. Sā ahosi suvaṇṇamālāti dārikāya sīse ṭhapitamattāyeva therassa adhiṭṭhānavasena suvaṇṇapadumamālā ahosi. Tañhi tiṇaṇḍupakaṃ sīse ṭhapitamattameva ‘‘suvaṇṇamālā hotū’’ti thero adhiṭṭhāsi. Dutiyampi kho…pe…. Tenupasaṅkamīti dutiyadivaseyeva upasaṅkami.

619-21. ‘පාටියෙක්කෝ’ යනු වෙන් වූ එකකි. ‘මාලාකිතේ’ යනු මල් මාලා පැළඳි, මල් මාලා වලින් සැරසුණු යන අර්ථයයි. ‘තිණණ්ඩුපකං’ යනු තණකොළ වලින් කළ දවටුවකි (කරුවකි). ‘පටිමුඤ්චි’ යනු තැබුවේය යන්නයි. ‘සා අහෝසි සුවණ්ණමාලා’ යනු දැරියගේ හිස මත තැබූ සැණින් තෙරුන් වහන්සේගේ අධිෂ්ඨාන බලයෙන් රන් නෙළුම් මාලාවක් විය. ඒ තණ දවටුව හිස මත තැබූ සැණින් “රන් මාලාවක් වේවා” යි තෙරුන් වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළහ. ‘දුතියම්පි ඛො...පෙ...’ ‘තේනුපසංකමී’ යනු දෙවැනි දිනයේදීම එළඹුණේය යන්නයි.

Suvaṇṇanti [Pg.289] adhimuccīti ‘‘sovaṇṇamayo hotū’’ti adhiṭṭhāsi. Pañcannaṃ bhesajjānanti sappiādīnaṃ. Bāhulikāti paccayabāhulikatāya paṭipannā. Kolambepi ghaṭepītiettha kolambā nāma mahāmukhacāṭiyo vuccanti. Olīnavilīnānīti heṭṭhā ca ubhatopassesu ca gaḷitāni. Okiṇṇavikiṇṇāti sappiādīnaṃ gandhena bhūmiṃ khanantehi okiṇṇā, bhittiyo khanantehi upari sañcarantehi ca vikiṇṇā. Antokoṭṭhāgārikāti abbhantare saṃvihitakoṭṭhāgārā.

‘සුවණ්ණන්ති අධිමුච්චි’ යනු “රන්මය වේවා” යි අධිෂ්ඨාන කළ බවයි. ‘පඤ්චන්නං භේසජ්ජානං’ යනු ගිතෙල් ආදී පස් වැදෑරුම් බෙහෙත් වලටයි. ‘බාහුලිකා’ යනු සිවුපසය බහුල කර ගැනීමට පිළිපන් අයයි. ‘කොලම්බේපි ඝටේපි’ යන්නෙහි ‘කොලම්බ’ යනු විශාල මුවවිටක් ඇති සැළි/භාජන වලට නමකි. ‘ඕලීනවිලීනානි’ යනු යටින් සහ දෙපසින් වැගිරුණු (දියවී ගිය) යන්නයි. ‘ඕකිණ්ණවිකිණ්ණා’ යනු ගිතෙල් ආදියේ ගඳ නිසා පොළොව හාරන මීයන් විසින් තැන තැන දමන ලද සහ බිත්ති හාරන මීයන් හා උඩ ඇවිදින මීයන් විසින් විසිරුවා හරින ලද යන්නයි. ‘අන්තෝකොට්ඨාගාරිකා’ යනු ආරාමය ඇතුළත පිළියෙළ කරන ලද ගබඩා ඇත්තෝ යන්නයි.

622. Paṭisāyanīyānīti paṭisāyitabbāni, paribhuñjitabbānīti attho. Bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā mā vā, evaṃ laddhavohārāni. ‘‘Gosappī’’tiādīhi loke pākaṭaṃ dassetvā ‘‘yesaṃ maṃsaṃ kappatī’’ti iminā aññesampi migarohitasasādīnaṃ sappiṃ saṅgahetvā dassesi. Yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyeva, taṃ pana sulabhaṃ vā hotu dullabhaṃ vā, asammohatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ navanītampi.

622. ‘පටිසායනීයානි’ යනු රස විඳිය යුතු, පරිභෝජනය කළ යුතු යන අර්ථයයි. ‘භේසජ්ජානි’ යනු බෙහෙත් වල කාර්යය (රෝග සන්සිඳවීම) කළත් නැතත්, බෙහෙත් යන ව්‍යවහාරය ලත් දෑය. ‘ගෝසප්පි’ (එළඟිතෙල්) ආදී වචන වලින් ලෝකයෙහි ප්‍රකට ගිතෙල් දක්වා, “යම් සතෙකුගේ මස් කැප වේද” යන මෙයින් මුව, රෝහිත මුව, හාවුන් ආදී අනෙක් සතුන්ගේ ද ගිතෙල් සංග්‍රහ කර දක්වන ලදී. යම් සතුන්ගේ කිරි ඇද්ද, ඔවුන්ගේ ගිතෙල් ද ඇත. එය ලැබීමට පහසු වුව ද අපහසු වුව ද, මුළාව වැළැක්වීම පිණිස මෙසේ වදාරන ලදී. වෙඬරු (නවනීත) සම්බන්ධයෙන් ද මෙසේමය.

Sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānīti sannidhiṃ katvā nidahitvā paribhuñjitabbāni. Kathaṃ? Pāḷiyā āgatasappiādīsu sappi tāva purebhattaṃ paṭiggahitaṃ tadahupurebhattaṃ sāmisampi nirāmisampi paribhuñjituṃ vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisaṃ paribhuñjitabbaṃ. Sattāhātikkame sace ekabhājane ṭhapitaṃ, ekaṃ nissaggiyaṃ. Sace bahūsu vatthugaṇanāya nissaggiyāni, pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā uggahitakaṃ katvā nikkhittaṃ ajjhoharituṃ na vaṭṭati; abbhañjanādīsu upanetabbaṃ. Sattāhātikkamepi anāpatti, anajjhoharaṇīyataṃ āpannattā. ‘‘Paṭisāyanīyānī’’ti hi vuttaṃ. Sace anupasampanno purebhattaṃ paṭiggahitanavanītena sappiṃ katvā deti, purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati. Sace sayaṃ karoti, sattāhampi nirāmisameva vaṭṭati. Pacchābhattaṃ paṭiggahitanavanītena pana yena kenaci katasappi sattāhampi nirāmisameva vaṭṭati. Uggahitakena kate pubbe vuttasuddhasappinayeneva vinicchayo veditabbo.

‘සන්නිධිකාරකං පරිභුඤ්ජිතබ්බානි’ යනු රැස්කර තබාගෙන තැන්පත් කරගෙන පරිභෝජනය කළ යුතු බවයි. ඒ කෙසේද? පාළියෙහි එන ගිතෙල් ආදියෙන්, ගිතෙල් පෙරබත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ නම්, එදින පෙරබත් වේලෙහි ආමිස සහිතව හෝ රහිතව හෝ වැළඳීම වටියි. පස්වරු කාලයේ සිට දින හතක් යනතුරු ආමිස රහිතව වැළඳිය යුතුය. දින හත ඉක්ම ගිය පසු ඉදින් එක් භාජනයක තබන ලද්දේ නම්, එක් නිස්සගියක් වේ. ඉදින් භාජන බොහෝමයක නම්, ඒ වස්තු ප්‍රමාණය අනුව නිස්සගි ඇවැත් වේ. පස්වරු කාලයේ පිළිගත් ගිතෙල් දින හතක් යනතුරු ආමිස රහිතවම වැළඳීම වටියි. පෙරබත් වේලෙහි හෝ පස්වරු වේලෙහි හෝ පිළිගැනීමකින් තොරව (උග්ගහිතක) ගෙන තබන ලද ගිතෙල් ආහාර ලෙස වැළඳීමට නොවටියි; ඒවා ඇඟ ගැල්වීම් ආදියට ගත යුතුය. එසේ වළඳන්නේ නැති බැවින් දින හත ඉක්ම ගියත් ඇවැත් නොවේ. මන්දයත් ‘පටිසායනීයානි’ (රස විඳිය යුතු) ලෙස වදාරා ඇති බැවිනි. ඉදින් අනුපසම්පන්නයෙකු පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත් වෙඬරු වලින් ගිතෙල් සාදා දෙන්නේ නම්, පෙරබත් වේලෙහි ආමිස සහිතව වැළඳීම වටියි. ඉදින් භික්ෂුවම සාදා ගන්නේ නම්, සත් දිනක් මුළුල්ලේ ආමිස රහිතවම වැළඳීම වටියි. පස්වරු කාලයේ පිළිගත් වෙඬරු වලින් යම් කිසිවෙකු විසින් සාදන ලද ගිතෙල් ද සත් දිනක් මුළුල්ලේ ආමිස රහිතව වැළඳීම වටියි. පිළිගැනීමකින් තොරව ගත් දෙයින් කළ විට පෙර කී පිරිසිදු ගිතෙල් ක්‍රමයටම විනිශ්චය දත යුතුය.

Purebhattaṃ paṭiggahitakhīrena vā dadhinā vā katasappi anupasampannena kataṃ sāmisampi tadahupurebhattaṃ vaṭṭati. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭati[Pg.290]. Navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hoti, sāmaṃpakkena pana tena saddhiṃ āmisaṃ na vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya ca na vaṭṭatiyeva. Sattāhātikkamepi anāpatti, savatthukassa paṭiggahitattā, ‘‘tāni paṭiggahetvā’’ti hi vuttaṃ. Pacchābhattaṃ paṭiggahitehi kataṃ pana abbhañjanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ ubhayesampi sattāhātikkame anāpatti. Eseva nayo akappiyamaṃsasappimhi. Ayaṃ pana viseso – yattha pāḷiyaṃ āgatasappinā nissaggiyaṃ, tattha iminā dukkaṭaṃ. Andhakaṭṭhakathāyaṃ kāraṇapatirūpakaṃ vatvā manussasappi ca navanītañca paṭikkhittaṃ, taṃ duppaṭikkhittaṃ, sabbaaṭṭhakathāsu anuññātattā. Parato cassa vinicchayopi āgacchissati.

පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත් කිරි වලින් හෝ දී කිරි වලින් අනුපසම්පන්නයෙකු විසින් සාදන ලද ගිතෙල් එදින පෙරබත් වේලෙහි ආමිස සහිතව ද වටියි. තමා විසින්ම සාදන ලද්දේ නම් ආමිස රහිතවම වටියි. වෙඬරු රත් කරන භික්ෂුවට එය ‘තමා විසින්ම පිසීමක්’ (සාමංපාක) නොවේ. එහෙත් තමා විසින් පිසින ලද එම ගිතෙල් සමඟ ආමිස වැළඳීම නොවටියි. පස්වරු කාලයේ සිට වැළඳීම ද නොවටියි. දින හතක් ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නොවේ, මන්දයත් වස්තුව (කිරි/දීකිරි) සමඟම පිළිගන්නා ලද බැවිනි. “ඒවා පිළිගෙන” යැයි වදාරා ඇත්තේ එබැවිනි. පස්වරු කාලයේ පිළිගත් දේවලින් සාදන ලද ගිතෙල් ඇඟ ගැල්වීම් ආදියට ගත යුතුය. පෙරබත් වේලෙහි වුවද පිළිගැනීමකින් තොරව ගත් දේවලින් කළ විට ද ඒ දෙවර්ගයේම දින හත ඉක්ම ගියත් ඇවැත් නොවේ. අකැප මස් ඇති සතුන්ගේ ගිතෙල් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි විශේෂය නම් - පාළියෙහි එන ගිතෙල් නිසා යම් තැනක නිස්සගියක් වේද, මෙහිදී ඒ වෙනුවට දුකුළා ඇවැත් වේ. අන්ධක අටුවාවෙහි කරුණු දක්වා මනුෂ්‍ය ගිතෙල් හා මනුෂ්‍ය වෙඬරු ප්‍රතික්ෂේප කර ඇතත්, එය නිවැරදි ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ (දුප්පටික්ඛිත්ත). මන්දයත් සියලු අටුවාවල එය අනුදැන වදාරා ඇති බැවිනි. මේ පිළිබඳ විනිශ්චය ඉදිරියට පැමිණෙනු ඇත.

Pāḷiyaṃ āgataṃ navanītampi purebhattaṃ paṭiggahitaṃ tadahupurebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva. Sattāhātikkame nānābhājanesu ṭhapite bhājanagaṇanāya ekabhājanepi amissetvā piṇḍapiṇḍavasena ṭhapite piṇḍagaṇanāya nissaggiyāni. Pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sappinayeneva veditabbaṃ. Ettha pana dadhiguḷikāyopi takkabindūnipi honti, tasmā taṃ dhotaṃ vaṭṭatīti upaḍḍhattherā āhaṃsu. Mahāsīvatthero pana ‘‘bhagavatā anuññātakālato paṭṭhāya takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū’’ti āha. Tasmā navanītaṃ paribhuñjantena dhovitvā dadhitakkamakkhikākipillikādīni apanetvā paribhuñjitabbaṃ. Pacitvā sappiṃ katvā paribhuñjitukāmena adhotampi pacituṃ vaṭṭati. Yaṃ tattha dadhigataṃ vā takkagataṃ vā taṃ khayaṃ gamissati, ettāvatā hi savatthukapaṭiggahitaṃ nāma na hotīti ayamettha adhippāyo. Āmisena saddhiṃ pakkattā pana tasmimpi kukkuccāyanti kukkuccakā. Idāni uggahetvā ṭhapitanavanīte ca purebhattaṃ khīradadhīni paṭiggahetvā katanavanīte ca pacchābhattaṃ tāni paṭiggahetvā katanavanīte ca uggahitehi katanavavīte ca akappiyamaṃsanavanīte ca sabbo āpattānāpattiparibhogāparibhoganayo sappimhi vuttakkameneva gahetabbo.

පාලියෙහි සඳහන් වෙඬරු ද පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත්තේ නම්, එදිනම පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව වුව ද වැළඳීම සුදුසු ය. පස්වරු කාලයේ සිට එය වැළඳිය යුත්තේ ආමිස රහිතව ම ය. සත් දිනක් ඉක්ම ගිය විට විවිධ භාජනවල තබා ඇති වෙඬරු භාජන ගණන අනුව ද, එක් භාජනයක වුව ද මිශ්‍ර නොකර පිඬු වශයෙන් තබා ඇති විට ඒ පිඬු ගණන අනුව ද නිස්සග්ගිය ඇවැත් සිදු වේ. පස්වරු කාලයෙහි පිළිගත් වෙඬරු පිළිබඳව ගිතෙල් සඳහා කී ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය. මෙහි වෙඬරු මතුපිට යොදය හා මෝරු බින්දු ද තිබිය හැකි ය. එබැවින්, ඒවා සෝදා පිරිසිදු කර වැළඳීම සුදුසු යැයි අඩක් පමණ වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා වදාළහ. මහාසීව ස්ථවිරයන් වහන්සේ වදාරන්නේ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුදැන වදාළ කාලයේ සිට මෝරුන්ගෙන් වෙන් කර ගත් පමණින් ම (නොසෝදා) වැළඳූහ' කියා ය. එබැවින් වෙඬරු වළඳන තැනැත්තා විසින් එය සෝදා, දීකිරි, මෝරු, මැස්සන්, කුහුඹුවන් ආදිය ඉවත් කර වැළඳිය යුතු ය. රත් කර ගිතෙල් සාදා වැළඳීමට කැමති නම්, නොසෝදා වුව ද රත් කිරීම සුදුසු ය. එහි යම් දීකිරි හෝ මෝරු කොටසක් ඇත්නම් එය රත් කිරීමේදී විනාශ වී යයි. මෙපමණකින් එය 'සවත්ථුක පටිග්ගහිත' (වස්තුව ද සමඟ පිළිගැනීමක්) ලෙස නොසැලකේ ය යන්න මෙහි අදහසයි. එසේ වුව ද, ආමිසය සමඟ පිසින ලද බැවින් කුකුස ඇති වන භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ පිළිබඳව ද කුකුස ඇති කර ගනිති. දැන්, පිළිගැන්වීමකින් තොරව තබා ගත් වෙඬරු, පෙරබත් වේලෙහි කිරි හා දීකිරි පිළිගෙන සාදා ගත් වෙඬරු, පස්වරු කාලයෙහි ඒවා පිළිගෙන සාදා ගත් වෙඬරු, නුදුන් දෙය (තමාම) ගැනීමෙන් සාදා ගත් වෙඬරු සහ අකැප මස් තෙලින් යුත් වෙඬරු යන මේ සියල්ලෙහි ම ඇවැත්, අනාපත්ති සහ පරිභෝග කිරීමේ ක්‍රමය ගිතෙල් සම්බන්ධයෙන් වදාළ පරිද්දෙන් ම දත යුතු ය.

Telabhikkhāya paviṭṭhānaṃ pana bhikkhūnaṃ tattheva sappimpi navanītampi pakkatelampi apakkatelampi ākiranti, tattha takkadadhibindūnipi bhattasitthānipi taṇḍulakaṇāpi makkhikādayopi honti. Ādiccapākaṃ katvā [Pg.291] parissāvetvā gahitaṃ sattāhakālikaṃ hoti, paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehi saddhiṃ pacitvā natthupānampi kātuṃ vaṭṭati. Sace vaddalisamaye lajji sāmaṇero yathā tattha patitataṇḍulakaṇādayo na paccanti, evaṃ sāmisapākaṃ mocento aggimhi vilīyāpetvā parissāvetvā puna pacitvā deti, purimanayeneva sattāhaṃ vaṭṭati.

තෙල් පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාත්‍රයට එතැනදීම ගිතෙල්, වෙඬරු, පිසූ තෙල් හෝ නොපිසූ තෙල් ද දායකයෝ වත් කරති. එහි මෝරු බින්දු, දීකිරි බින්දු, බත් හුල්, සහල් කැබලි, මැස්සන් ආදිය තිබිය හැකි ය. අව්වේ තබා රත් කර, පෙරා ගත් විට එය සත් දිනක් තබා ගත හැකි (සත්තාහකාලික) ඖෂධයක් වේ. පිළිගෙන තබා ඇති ඖෂධ සමඟ පිස නස්‍ය කර්ම සඳහා යොදා ගැනීම ද සුදුසු ය. වැසි සමයක ලැජ්ජී සාමණේර නමක් එහි ඇති සහල් කැබලි ආදිය නොපැසෙන සේ, ආමිසය මිශ්‍ර වී පැසීම වළක්වමින්, ගින්නෙන් රත් කර දියකර පෙරා නැවත පිස දෙන්නේ නම්, එය පෙර කී පරිදි ම සත් දිනක් වැළඳීම සුදුසු ය.

Telesu tilatelaṃ tāva purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva. Sattāhātikkame panassa bhājanagaṇanāya nissaggiyabhāvo veditabbo. Pacchābhattaṃ paṭiggahitaṃ sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Uggahitakaṃ katvā nikkhittaṃ ajjhoharituṃ na vaṭṭati, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Purebhattaṃ tile paṭiggahetvā katatelaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya anajjhoharaṇīyaṃ hoti, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Pacchābhattaṃ tile paṭiggahetvā katatelaṃ anajjhoharaṇīyameva, savatthukapaṭiggahitattā, sattāhātikkamepi anāpatti, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā uggahitakatilehi katatelepi eseva nayo.

තෙල් වර්ග අතුරින් ප්‍රථමයෙන් ම සඳහන් කළ තලතෙල් පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත්තේ නම්, පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව වුව ද වැළඳීම සුදුසු ය. පස්වරු කාලයේ සිට එය ආමිස රහිතව ම වැළඳිය යුතු ය. සත් දිනක් ඉක්ම ගියහොත් භාජන ගණන අනුව නිස්සග්ගිය වන බව දත යුතු ය. පස්වරු කාලයෙහි පිළිගත් තෙල් සත් දිනක් යන තුරු ආමිස රහිතව ම වැළඳීම සුදුසු ය. පිළිගැන්වීමකින් තොරව (උග්ගහිතක) ගෙන තබා ගත් තෙල් වැළඳීම සුදුසු නැත; එය හිස ගෑම ආදිය සඳහා ගත යුතු ය, එවිට සත් දිනක් ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නැත. පෙරබත් වේලෙහි තල පිළිගෙන පසුව සාදා ගත් තෙල් පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව වැළඳීම සුදුසු ය; පස්වරු කාලයේ සිට එය වැළඳීමට නුසුදුසු ය (අනජ්ඣෝහරණීය). එය හිස ගෑම ආදිය සඳහා ගත යුතු අතර සත් දින ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නැත. පස්වරු කාලයෙහි තල පිළිගෙන සාදා ගත් තෙල් වැළඳීමට නුසුදුසු ම ය. ඒ 'සවත්ථුක' (යාවකාලික වස්තුව ද සමඟ) පිළිගත් බැවිනි. එය ද හිස ගෑම ආදියට ගත හැකි අතර සත් දින ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නැත. පෙරබත් හෝ පස්වරු කාලයෙහි පිළිගැන්වීමකින් තොරව ගත් තලවලින් සාදා ගත් තෙල් සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

Purebhattaṃ paṭiggahitakatile bhajjitvā vā tilapiṭṭhaṃ vā sedetvā uṇhodakena vā temetvā katatelaṃ sace anupasampannena kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Attanā katatelaṃ pana nibbaṭṭitattā purebhattaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Sāmaṃpakkattā sāmisaṃ na vaṭṭati, savatthukapaṭiggahitattā pana pacchābhattato paṭṭhāya ubhayampi anajjhoharaṇīyaṃ, sīsamakkhanādīsu upanetabbaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Yadi pana appaṃ uṇhodakaṃ hoti abbhukkiraṇamattaṃ, abbohārikaṃ hoti, sāmapākagaṇanaṃ na gacchati. Sāsapatelādīsupi avatthukapaṭiggahitesu avatthukatilatele vuttasadisova vinicchayo.

පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත් තල බැද හෝ තල පිටි තම්බා හෝ උණු පැන් ඉස තෙල් සාදා ගත් විට, එය උපසම්පන්න නොවන අයෙකු විසින් කරන ලද්දක් නම් පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව වුව ද වැළඳීම සුදුසු ය. තමා විසින් ම සාදා ගත් තෙල් නම්, එය (යාවකාලික වස්තුවෙන්) වෙන් කර ගත් බැවින් පෙරබත් වේලෙහි පවා ආමිස රහිතව ම වැළඳීම සුදුසු ය. තමා විසින් ම පිසින ලද බැවින් ආමිසය සහිතව වැළඳීම නුසුදුසු ය. සවත්ථුකව පිළිගත් බැවින් පස්වරු කාලයේ සිට මේ දෙවර්ගය ම වැළඳීමට නුසුදුසු ය (අනජ්ඣෝහරණීය). හිස ගෑම ආදිය සඳහා ගත යුතු අතර සත් දින ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නැත. ඉදින් ඉතා ස්වල්ප වූ උණු පැන් ප්‍රමාණයක් ඉසීම පමණක් කළේ නම්, එය (පිසීමක් ලෙස) ගණන් නොගැනෙන බැවින් 'සාමම්පාක' ගණයට වැටෙන්නේ නැත. අබ තෙල් ආදී වස්තුව රහිතව පිළිගත් තෙල් වර්ගවලදී ද, වස්තුව රහිත තලතෙල් සම්බන්ධයෙන් කී විනිශ්චය ම වේ.

Sace pana purebhattaṃ paṭiggahitānaṃ sāsapādīnaṃ cuṇṇehi ādiccapākena sakkā telaṃ kātuṃ, taṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya nirāmisameva, sattāhātikkame nissaggiyaṃ. Yasmā pana sāsapamadhukacuṇṇādīni sedetvā eraṇḍakaṭṭhīni ca bhajjitvā eva telaṃ karonti, tasmā tesaṃ telaṃ anupasampannehi kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Vatthūnaṃ yāvajīvikattā pana savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti. Attanā kataṃ [Pg.292] sattāhaṃ nirāmisaparibhogeneva paribhuñjitabbaṃ. Uggahitakehi kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ bāhiraparibhoge vaṭṭati, sattāhātikkamepi anāpatti.

ඉදින් පෙරබත් වේලෙහි පිළිගත් අබ ආදියේ කුඩු මඟින් සූර්ය රශ්මියෙන් (රත් කර) තෙල් සිඳිය හැකි නම්, එය පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව ද වැළඳීම සුදුසු ය. පස්වරු කාලයේ සිට ආමිස රහිතව වැළඳිය යුතු අතර, සත් දිනක් ඉක්ම ගිය විට නිස්සග්ගිය වේ. අබ, මී ඇට ආදියේ කුඩු තම්බා හෝ එඬරු ඇට බැද තෙල් සිඳින බැවින්, එසේ උපසම්පන්න නොවන අයෙකු ලවා කරවා ගත් තෙල් පෙරබත් වේලෙහි ආමිසය සහිතව වැළඳීම සුදුසු ය. අබ ආදී වස්තූන් 'යාවජීවික' බැවින් ඒවා සමඟ පිළිගැනීමෙහි වරදක් නැත. තමා විසින් ම සාදා ගත් තෙල් සත් දිනක් යන තුරු ආමිස රහිත පරිභෝජනයෙන් ම වැළඳිය යුතු ය. පිළිගැන්වීමකින් තොරව ගත් (උග්ගහිතක) දෑවලින් කළ තෙල් වැළඳීමට නුසුදුසු ය; එය බාහිර ප්‍රයෝජන සඳහා සුදුසු වන අතර සත් දින ඉක්ම ගිය ද ඇවැත් නැත.

Telakaraṇatthāya sāsapamadhukaeraṇḍakaṭṭhīni vā paṭiggahetvā kataṃ telaṃ sattāhakālikaṃ. Dutiyadivase kataṃ chāhaṃ vaṭṭati. Tatiyadivase kataṃ pañcāhaṃ vaṭṭati. Catuttha-pañcama-chaṭṭhasattāmadivase kataṃ tadaheva vaṭṭati. Sace yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ. Aṭṭhame divase kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ. Anissaggiyattā pana bāhiraparibhoge vaṭṭati. Sacepi na karoti, telatthāya gahitasāsapādīnaṃ sattāhātikkamane dukkaṭameva. Pāḷiyaṃ pana anāgatāni aññānipi nāḷikeranimbakosambakakaramandaatasīādīnaṃ telāni atthi, tāni paṭiggahetvā sattāhaṃ atikkāmayato dukkaṭaṃ hoti. Ayametesu viseso. Sesaṃ yāvakālikavatthuṃ yāvajīvikavatthuñca sallakkhetvā sāmaṃpākasavatthukapurebhattapacchābhattapaṭiggahitauggahitakavatthuvidhānaṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

තෙල් සිඳීම පිණිස අබ, මී ඇට, එඬරු ඇට ආදිය පිළිගෙන සාදා ගත් තෙල් සත්තාහකාලික වේ. (පිළිගත් දිනට පසු) දෙවන දිනයේ සාදා ගත්තේ නම් එය දින හයක් වැළඳීම සුදුසු ය. තුන්වන දිනයේ නම් දින පහක් සුදුසු ය. හතරවන, පස්වන, හයවන සහ හත්වන දිනයේ සාදා ගත්තේ නම් එදින ම පමණක් වැළඳීම සුදුසු ය. ඉදින් හත්වන දින අරුණ උදාවන තුරු එය ඉතිරිව තිබුණහොත් නිස්සග්ගිය වේ. අටවන දිනයේ සාදා ගත් තෙල් වැළඳීමට නුසුදුසු ය. එහෙත් නිස්සග්ගිය නොවන බැවින් බාහිර ප්‍රයෝජන සඳහා ගත හැකි ය. ඉදින් තෙල් නොසිඳින්නේ නම්, තෙල් පිණිස ගත් අබ ආදිය සත් දින ඉක්ම වූ විට දුක්කට ඇවැත් සිදු වේ. පාලියෙහි සඳහන් නොවූ පොල්, කොහොඹ, කොසඹ, කරමඳ, හණ ආදී තෙල් වර්ග ද ඇත. ඒවා පිළිගෙන සත් දිනක් ඉක්මවන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. මෙය මෙහි ඇති විශේෂයයි. සෙසු යාවකාලික සහ යාවජීවික වස්තූන් වටහාගෙන, තමා විසින් පිසීම (සාමම්පාක), වස්තුව ද සමඟ පිළිගැනීම, පෙරබත් හා පස්වරු කාලයේ පිළිගැනීම සහ පිළිගැන්වීමකින් තොරව ගැනීම යන මේ සියල්ල ම ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

623. Vasātelanti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni, acchavasaṃ, macchavasaṃ, susukāvasaṃ, sūkaravasaṃ, gadrabhavasa’’nti (mahāva. 262) evaṃ anuññātavasānaṃ telaṃ. Ettha ca ‘‘acchavasa’’nti vacanena ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ akappiyamaṃsāna vasā anuññātā. Macchaggahaṇena ca susukāpi gahitā honti, vāḷamacchattā pana visuṃ vuttaṃ. Macchādiggahaṇena cettha sabbesampi kappiyamaṃsānaṃ vasā anuññātā. Maṃsesu hi dasamanaussa-hatthi-assa-sunakha-ahi-sīha-byaggha-dīpi-accha-taracchānaṃ maṃsāni akappiyāni. Vasāsu ekā manussavasāva. Khīrādīsu akappiyaṃ nāma natthi.

623. වසවතෙල (වසා තෙල්) යනු, 'මහණෙනි, බෙහෙත් පිණිස වලස් තෙල, මත්ස්‍ය තෙල, කිඹුල් තෙල, ඌරු තෙල, බූරු තෙල යන මේ තෙල් වර්ග අනුදනිමි' යි මෙසේ අනුදත් වසාවන්ගෙන් (අමු තෙල්) සාදාගත් තෙල් වේ. මෙහිදී 'වලස් තෙල' (අච්ඡ වසා) යන වචනයෙන් මනුෂ්‍ය තෙල හැර අකැප මස් ඇති අනෙකුත් සියලු සතුන්ගේ තෙල් ද අනුදන්නා ලදී. මත්ස්‍ය යන වචනයෙන් කිඹුලන් ද ගනු ලැබේ; එහෙත් ඔවුන් සැඩ මසුන් වර්ගයක් බැවින් (වාළ මච්ඡ) වෙන් කොට දක්වන ලදී. මත්ස්‍ය ආදිය ගැන සඳහන් කිරීමෙන් මෙහි සියලු කැප මස් ඇති සතුන්ගේ තෙල් ද අනුදන්නා ලදී. මස් වර්ග අතුරින් මනුෂ්‍ය, ඇතා, අශ්වයා, බල්ලා, සර්පයා, සිංහයා, ව්‍යාඝ්‍රයා, දිවියා, වලසා සහ තරච්ඡ (හයිනා වැනි සතෙක්) යන මේ දස මස් වර්ග අකැපය. තෙල් (වසා) අතුරින් අකැප වන්නේ මනුෂ්‍ය තෙල පමණි. කිරි ආදියේදී අකැප දෙයක් නොමැත.

Anupasampannehi katanibbaṭṭitavasātelaṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Yaṃ pana tattha sukhumarajasadisaṃ maṃsaṃ vā nhāru vā aṭṭhi vā lohitaṃ vā hoti, taṃ abbohārikaṃ. Sace pana vasaṃ paṭiggahetvā sayaṃ karoti, purebhattaṃ paṭiggahetvā pacitvā parissāvetvā sattāhaṃ nirāmisaparibhogena paribhuñjitabbaṃ. Nirāmisaparibhogañhi sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘kāle [Pg.293] paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjitu’’nti (mahāva. 262). Tatrāpi abbohārikaṃ abbohārikameva. Pacchābhattaṃ pana paṭiggahituṃ vā kātuṃ vā na vaṭṭatiyeva. Vuttañhetaṃ –

උපසම්පන්න නොවූවන් විසින් සාදා ඉවත් කරන ලද (පිසින ලද) වසා තෙල් පෙරබත් කාලයෙහි (දවල් 12 ට පෙර) පිළිගත්තේ නම්, එම කාලයෙහි ආහාර සමඟ වැළඳීම (සාමිස පරිභෝගය) කැප වේ. පස්වරු කාලයේ සිට සත් දිනක් යනතුරු ආහාර නොමැතිව බෙහෙත් පිණිස පමණක් (නිරාමිස පරිභෝගය) වැළඳීම කැප වේ. එහි ඉතා සියුම් දූවිලි හා සමාන වූ යම් මස් කැබැල්ලක්, නහරයක්, ඇටයක් හෝ ලේ බිංදුවක් ඇත්නම් එය නොසලකා හැරිය හැකිය (අබ්බෝහාරික වේ). ඉදින් වසාව (අමු තෙල) පිළිගෙන තමාම තෙල් සාදන්නේ නම්, පෙරබත් කාලයෙහි පිළිගෙන, පිස, පෙරා සත් දිනක් යනතුරු ආහාර රහිතව පරිභෝජනය කළ යුතුය. 'කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද, කාලයෙහි පිසින ලද, කාලයෙහි මිශ්‍ර කරන ලද තෙල් පරිභෝජනයෙන් වැළඳීමට අනුදනිමි' යි වදාරන ලද්දේ ආහාර රහිත (නිරාමිස) පරිභෝජනය අරභයාමය. එහිදී ද අබ්බෝහාරික දේ අබ්බෝහාරිකම වේ. පස්වරු කාලයෙහි (විකාලයෙහි) පිළිගැනීමට හෝ සෑදීමට කොහෙත්ම කැප නැත. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Vikāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ, taṃ ce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti.

“මහණෙනි, ඉදින් විකාලයෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ ද, විකාලයෙහි පිසින ලද්දේ ද, විකාලයෙහි මිශ්‍ර කරන ලද්දේ ද වේ නම්, එය පරිභෝජනය කරන්නාට දුකුළා ඇවැත් තුනක් වේ. මහණෙනි, ඉදින් කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ ද, විකාලයෙහි පිසින ලද්දේ ද, විකාලයෙහි මිශ්‍ර කරන ලද්දේ ද වේ නම්, එය පරිභෝජනය කරන්නාට දුකුළා ඇවැත් දෙකක් වේ. මහණෙනි, ඉදින් කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ ද, කාලයෙහි පිසින ලද්දේ ද, විකාලයෙහි මිශ්‍ර කරන ලද්දේ ද වේ නම්, එය පරිභෝජනය කරන්නාට එක් දුකුළා ඇවැතක් වේ. මහණෙනි, ඉදින් කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද්දේ ද, කාලයෙහි පිසින ලද්දේ ද, කාලයෙහි මිශ්‍ර කරන ලද්දේ ද වේ නම්, එය පරිභෝජනය කරන්නාට ඇවැත් නැත.”

Upatissattheraṃ pana antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘bhante, sappinavanītavasāni ekato pacitvā nibbaṭṭitāni vaṭṭanti, na vaṭṭantī’’ti? ‘‘Na vaṭṭanti, āvuso’’ti. Thero kirettha pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyati. Tato naṃ uttari pucchiṃsu – ‘‘bhante, navanīte dadhiguḷikā vā takkabindu vā hoti, etaṃ vaṭṭatī’’ti? ‘‘Etampi, āvuso, na vaṭṭatī’’ti. Tato naṃ āhaṃsu – ‘‘bhante, ekato pacitvā saṃsaṭṭhāni tejavantāni honti, rogaṃ niggaṇhantī’’ti? ‘‘Sādhāvuso’’ti thero sampaṭicchi.

උපතිස්ස තෙරුන්ගෙන් උන්වහන්සේගේ අතේවැසි භික්ෂූන් මෙසේ විමසූහ: 'ස්වාමීනි, ගිතෙල්, වෙඬරු සහ වසා තෙල් එකට පිස ලබාගත් තෙල් වර්ග කැප ද? නැතහොත් අකැප ද?' 'ආයුෂ්මතුනි, ඒවා කැප නැත' යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. එහිදී පිසින ලද තෙල්වල ඉතිරි වන රොඩු මෙන් තෙරුන් වහන්සේ කුකුසක් (සැකයක්) ඇති කරගත් බව කියැවේ. ඉන්පසු උන්වහන්සේගෙන් තවදුරටත් මෙසේ විමසූහ: 'ස්වාමීනි, වෙඬරුවල යොදය හෝ මෝරු බිංදු ඇත්නම් එය කැප ද?' 'ආයුෂ්මතුනි, එය ද කැප නැත' යි තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. එවිට ඔවුහු මෙසේ කීහ: 'ස්වාමීනි, මේවා එකට පිස මිශ්‍ර කළ විට මහත් බලසම්පන්න වේ, රෝග මර්දනය කරයි.' එවිට තෙරුන් වහන්සේ 'ආයුෂ්මතුනි, එය මැනවි' යි පිළිගත්හ.

Mahāsumatthero panāha – ‘‘kappiyamaṃsavasā sāmisaparibhoge vaṭṭati, itarā nirāmisaparibhoge vaṭṭatī’’ti. Mahāpadumatthero pana ‘‘idaṃ ki’’nti paṭikkhipitvā ‘‘nanu vātābādhikā bhikkhū pañcamūlakasāvayāguyaṃ acchasūkaratelādīni pakkhipitvā yāguṃ pivanti, sā tejussadattā rogaṃ niggaṇhātī’’ti vatvā ‘‘vaṭṭatī’’ti āha.

මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'කැප මස් ඇති සතුන්ගේ වසා (තෙල්) ආහාර සමඟ වැළඳීමට කැපය, අනෙක් (අකැප මස් ඇති සතුන්ගේ) වසා ආහාර රහිතව (බෙහෙත් පිණිස පමණක්) වැළඳීම කැපය.' මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ 'මෙය කුමක්ද?' යි පවසා එම මතය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. 'වාත රෝග ඇති භික්ෂූහු පංචමූල කසාය කැඳෙහි වලස්, ඌරු ආදී තෙල් දමා එම කැඳ පානය නොකරන්නාහු ද? එය මහත් බලසම්පන්න බැවින් රෝග මර්දනය කරයි' යි පවසා 'එය කැපය' යි උන්වහන්සේ වදාළහ.

Madhu nāma makkhikāmadhūti madhukarīhi nāma madhumakkhikāhi khuddakamakkhikāhi bhamaramakkhikāhi ca kataṃ madhu. Taṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisaparibhogampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisaparibhogameva vaṭṭati. Sattāhātikkame sace silesasadisaṃ mahāmadhuṃ khaṇḍaṃ khaṇḍaṃ katvā ṭhapitaṃ, itaraṃ vā nānābhājanesu, vatthugaṇanāya nissaggiyāni. Sace ekameva khaṇḍaṃ, ekabhājane vā itaraṃ ekameva nissaggiyaṃ. Uggahitakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, arumakkhanādīsu upanetabbaṃ. Madhupaṭalaṃ [Pg.294] vā madhusitthakaṃ vā sace madhunā amakkhitaṃ parisuddhaṃ, yāvajīvikaṃ. Madhumakkhitaṃ pana madhugatikameva. Cīrikā nāma sapakkhā dīghamakkhikā, tumbalanāmikā ca aṭṭhipakkhā kāḷamahābhamarā honti, tesaṃ āsayesu niyyāsasadisaṃ madhu hoti, taṃ yāvajīvikaṃ.

මී පැණි යනු මී මැස්සන් විසින් සාදන ලද පැණිය. මධුකරී (මී මැස්සන්), කුඩා මී මැස්සන් සහ බඹරුන් විසින් සාදන ලද දේ මී පැණි වේ. පෙරබත් කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද මී පැණි පෙරබත් කාලයෙහි ආහාර සමඟ වැළඳීම ද කැපය; පස්වරු කාලයේ සිට සත් දිනක් යනතුරු ආහාර රහිතව බෙහෙත් පිණිස පමණක් වැළඳීම කැපය. සත් දින ඉක්මවූ පසු, ඉදින් මැලියම් වැනි වූ මහ මී පැණි කැබලි කොට තබා ඇත්නම් හෝ අනෙක් මී පැණි විවිධ භාජනවල තබා ඇත්නම්, භාජන ගණන අනුව නිසගි පචිති ඇවැත් වේ. ඉදින් එක් කැබැල්ලක් ලෙස හෝ එකම භාජනයක ඇත්නම් එක් නිසගි ඇවැතක් පමණක් වේ. පිළිගැනීමක් නොමැතිව තමාම ගත් මී පැණි ද පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය, එය වණ ආලේප කිරීම ආදියට උපයෝගී කරගත යුතුය. මී වදය හෝ මී ඉටි මී පැණි තැවරී නැති පිරිසිදු දේ නම් එය ජීවිතාන්තය දක්වා පරිභෝජනයට කැපය. මී පැණි තැවරී ඇත්නම් එය මී පැණිවල ස්වභාවයම ගනී (සත් දිනකට සීමා වේ). තටු සහිත දිග මැස්සන් විශේෂයක් වන 'චීරිකා' සහ 'තුම්බල' නම් වූ අස්ථිමය තටු ඇති කළු පැහැති විශාල බඹරුන් ද වෙති; උන්ගේ වාසස්ථානවල ඇති මැලියම් වැනි මී පැණි ජීවිතාන්තය දක්වා පරිභෝජනයට කැපය.

Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbattanti ucchurasaṃ upādāya apakkā vā avatthukapakkā vā sabbāpi avatthukā ucchuvikati phāṇitanti veditabbā. Taṃ phāṇitaṃ purebhattaṃ paṭiggahitaṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva vaṭṭati. Sattāhātikkame vatthugaṇanāya nissaggiyaṃ. Bahū piṇḍā cuṇṇetvā ekabhājane pakkhittā honti ghanasannivesā, ekameva nissaggiyaṃ. Uggahitakaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, gharadhūpanādīsu upanetabbaṃ. Purebhattaṃ paṭiggahitena aparissāvitaucchurasena kataphāṇitaṃ sace anupasampannena kataṃ, sāmisampi vaṭṭati. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭati. Pacchābhattato paṭṭhāya pana savatthukapaṭiggahitattā anajjhoharaṇīyaṃ, sattāhātikkamepi anāpatti. Pacchābhattaṃ aparissāvitapaṭiggahitena katampi anajjhoharaṇīyameva, sattāhātikkamepi anāpatti. Esa nayo ucchuṃ paṭiggahetvā kataphāṇitepi. Purebhattaṃ pana parissāvitapaṭiggahitakena kataṃ sace anupasampannena kataṃ purebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva. Sayaṃkataṃ purebhattampi nirāmisameva. Pacchābhattaṃ parissāvitapaṭiggahitena kataṃ pana nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭati. Uggahitakakataṃ vuttanayameva. ‘‘Jhāmaucchuphāṇitaṃ vā koṭṭitaucchuphāṇitaṃ vā purebhattameva vaṭṭatī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

පැණි (ඵාණිත) යනු උක් ගසෙන් නිපදවන දේය. උක් යුෂයෙන් ලබාගත් නොපිසූ හෝ උක් රොඩු රහිතව පිසින ලද සියලුම උක් විකෘති (පැණි, සක්කරා ආදිය) 'පැණි' ලෙස දත යුතුය. එම පැණි පෙරබත් කාලයෙහි පිළිගත්තේ නම් එම කාලයෙහි ආහාර සමඟ වැළඳීම ද කැපය; පස්වරු කාලයේ සිට සත් දිනක් යනතුරු ආහාර රහිතව වැළඳීම කැපය. සත් දින ඉක්මවූ විට භාජන ගණන අනුව නිසගි ඇවැත් වේ. බොහෝ කැටිති කුඩු කොට එක් භාජනයක තදින් අසුරා ඇත්නම් එක් නිසගි ඇවැතක් පමණක් වේ. පිළිගැනීමක් නොමැතිව තමාම ගත් දේ ගැන ද ඉහත කී ක්‍රමයටම දත යුතුය; එය ගෙවල්වලට දුම් ඇල්ලීම ආදියට යොදාගත යුතුය. පෙරබත් කාලයෙහි පිළිගන්නා ලද, නොපෙරා උක් යුෂයෙන් සාදන ලද පැණි ඉදින් උපසම්පන්න නොවූවෙකු විසින් සාදන ලද්දේ නම් ආහාර සමඟ වැළඳීම ද කැපය. තමාම සාදන ලද්දේ නම් ආහාර රහිතවම වැළඳීම කැපය. පස්වරු කාලයේ සිට උක් රොඩු සහිතව පිළිගත් බැවින් එය වැළඳිය නොහැකි දෙයක් (අනජ්ඣොහරණීය) වන අතර සත් දින ඉක්මවූවත් ඇවැත් නැත. පස්වරු කාලයේ නොපෙරා පිළිගත් උක් යුෂයෙන් සාදන ලද පැණි ද වැළඳිය නොහැකි දෙයක්ම වන අතර සත් දින ඉක්මවූවත් ඇවැත් නැත. උක් දඬු පිළිගෙන සාදන ලද පැණි සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. පෙරබත් කාලයෙහි පෙරා පිළිගත් උක් යුෂයෙන් ඉදින් උපසම්පන්න නොවූවෙකු පැණි සාදන්නේ නම් පෙරබත් කාලයෙහි ආහාර සමඟ ද කැපය, පස්වරු කාලයේ සිට සත් දිනක් නිරාමිසව කැපය. තමාම සාදන ලද්දේ නම් පෙරබත් කාලයෙහි ද ආහාර රහිතවම කැපය. පස්වරු කාලයේ පෙරා පිළිගත් උක් යුෂයෙන් සාදන ලද පැණි සත් දිනක් නිරාමිසව වැළඳීම කැපය. පිළිගැනීමක් නොමැතිව ගත් උක් යුෂයෙන් සාදන ලද පැණි ද පෙර කී ක්‍රමයම වේ. 'පිළිස්සූ උක් දඬුවලින් ගත් පැණි හෝ කැබලි කළ උක් දඬුවලින් ගත් පැණි පෙරබත් කාලයෙහිම කැපය' යි මහා අට්ඨකථාවෙහි වදාරන ලදී.

Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘etaṃ savatthukapakkaṃ vaṭṭati, no vaṭṭatī’’ti pucchaṃ katvā ‘‘ucchuphāṇitaṃ pacchābhattaṃ novaṭṭanakaṃ nāma natthī’’ti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ. Sītudakena kataṃ madhukapupphaphāṇitaṃ purebhattaṃ sāmisaṃ vaṭṭati, pacchābhattato paṭṭhāya sattāhaṃ nirāmisameva. Sattāhātikkame vatthugaṇanāya dukkaṭaṃ. Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikaṃ. Khaṇḍasakkharaṃ pana khīrajallikaṃ apanetvā sodhenti, tasmā vaṭṭati. Madhukapupphaṃ pana purebhattaṃ allaṃ vaṭṭati, bhajjitampi vaṭṭati. Bhajjitvā tilādīhi missaṃ vā [Pg.295] amissaṃ vā katvā koṭṭitampi vaṭṭati. Yadi pana taṃ gahetvā merayatthāya yojenti, yojitaṃ bījato paṭṭhāya na vaṭṭati. Kadalī-khajjūrī-amba-labuja-panasa-ciñcādīnaṃ sabbesaṃ yāvakālikaphalānaṃ phāṇitaṃ yāvakālikameva. Maricapakkehi phāṇitaṃ karonti, taṃ yāvajīvikaṃ.

මහාපච්චරී අටුවාවෙහි වනාහි, "මෙම වස්තුව (උක්දඬු රොඩු) සමඟ පිසින ලද මෙය කැප ද, නොකැප ද?" යන ප්‍රශ්නය නඟා, "උක් පැණි පස්වරු කාලයෙහි නොකැප යන්නක් නැත" යි වදාරන ලදී. එය සුදුසු ය. සීතල ජලයෙන් සාදන ලද මී මල් පැණි පෙරබත් කාලයෙහි සාමිස (ආහාර සහිත) බැවින් කැප වේ. පස්වරු කාලයේ සිට සත් දිනක් යනතුරු නිරාමිස ම වේ. සත් දින ඉක්ම ගිය විට වස්තු ගණනාව අනුව දුක්කටාපත් වේ. කිරි දමා සාදන ලද මී පැණි යාවකාලික වේ. සක්කරා (සීනි) වනාහි කිරි පෙණ ඉවත් කර පිරිසිදු කරන බැවින් කැප වේ. මී මල් වනාහි පෙරබත් කාලයෙහි අමු වූයේ ද කැප ය, බැදපුයේ ද කැප ය. බැද තල ආදිය සමඟ මිශ්‍ර කර හෝ නොකර කොටන ලද්දේ ද කැප ය. ඉදින් එය ගෙන මත්පැන් පිණිස යොදන්නේ නම්, එසේ යෙදූ කල බීජයේ සිට ම නොකැප වේ. කෙසෙල්, ඉඳි, අඹ, රටදෙල්, කොස්, සියඹලා ආදී සියලු යාවකාලික ඵලයන්ගෙන් සාදන ලද පැණි යාවකාලික ම වේ. මිරිස් කරල් සමඟ සාදන ලද පැණි යාවජීවික වේ.

Tāni paṭiggahetvāti sacepi sabbānipi paṭiggahetvā eka ghaṭe avinibbhogāni katvā nikkhipati, sattāhātikkame ekameva nissaggiyaṃ. Vinibhuttesu pañca nissaggiyāni. Sattāhaṃ pana anatikkāmetvā gilānenapi agilānenapi vuttanayeneva yathāsukhaṃ paribhuñjitabbaṃ. Sattavidhañhi odissaṃ nāma – byādhiodissaṃ, puggalodissaṃ, kālodissaṃ, samayodissaṃ, desodissaṃ, vasodissaṃ, bhesajjodissanti.

'ඒවා පිළිගෙන' යන්නෙහි, ඉදින් සියල්ල ම පිළිගෙන එක් බඳුනක වෙන් කළ නොහැකි ලෙස දමා තබන්නේ නම්, සත් දිනක් ඉක්ම ගිය විට එක් නිස්සග්ගියක් ම වේ. වෙන් වෙන් ව තිබුණේ නම් නිස්සග්ගිය පහකි. සත් දින ඉක්මවන්නේ නැතිව, ගිලන් වූවකු හෝ ගිලන් නොවූවකු හෝ වුව ද වදාළ ක්‍රමයට කැමති පරිදි පරිභෝජනය කළ යුතු ය. 'ඕදිස්ස' නම් සත් වැදෑරුම් වේ. එනම්: ව්‍යාධිඕදිස්ස, පුග්ගලඕදිස්ස, කාලඕදිස්ස, සමයඕදිස්ස, දේසඕදිස්ස, වසඕදිස්ස සහ භේසජ්ජඕදිස්ස යි.

Tattha byādhiodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṃsaṃ āmakalohita’’nti (mahāva. 264) evaṃ byādhiṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ teneva ābādhena ābādhikassa vaṭṭati, na aññassa. Tañca kho kālepi vikālepi kappiyampi akappiyampi vaṭṭatiyeva.

එහි ව්‍යාධිඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, අමනුෂ්‍ය ව්‍යාධියක දී අමු මස් සහ අමු ලේ අනුදනිමි" යි මෙසේ රෝගයක් උදෙසා අනුදන්නා ලද්දකි. එය එම රෝගය නිසා ම ගිලන් භික්ෂුවට කැප වේ, අන්‍යයකුට නොවේ. එය කාලයෙහි ද විකාලයෙහි ද, කැප මස් හෝ අකැප මස් හෝ වුව ද කැප ම වේ.

Puggalodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, romanthakassa romanthanaṃ. Na ca, bhikkhave, bahimukhadvāraṃ nīharitvā ajjhoharitabba’’nti (cūḷava. 273) evaṃ puggalaṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ tasseva vaṭṭati, na aññassa.

පුග්ගලඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, රෝමන්ථක (වමාරා කන) භික්ෂුවට වමාරා කෑම අනුදනිමි. මහණෙනි, මුඛයෙන් බැහැරට ගෙන නැවත ගිල නොදැමිය යුතු ය" යි මෙසේ පුද්ගලයකු උදෙසා අනුදන්නා ලද්දකි. එය ඔහුට ම කැප වේ, අන්‍යයකුට නොවේ.

Kālodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cattāri mahāvikaṭāni dātuṃ – gūthaṃ, muttaṃ, chārikaṃ, mattika’’nti (mahāva. 268) evaṃ ahinā daṭṭhakālaṃ uddissa anuññātaṃ, taṃ tasmiṃyeva kāle appaṭiggahitakampi vaṭṭati, na aññasmiṃ.

කාලඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, මහා විකට හතර දීමට අනුදනිමි; එනම් අසූචි, මුත්‍රා, අළු සහ මැටි ය" යි මෙසේ සර්පයකු දෂ්ට කළ කාලය උදෙසා අනුදන්නා ලද්දකි. එය එම කාලයෙහි පිළි නොගන්නා ලද්දේ වුව ද කැප වේ, අන් කාලයක නොවේ.

Samayodissaṃ nāma – ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā’’tiādinā (pāci. 217) nayena taṃ taṃ samayaṃ uddissa anuññātā anāpattiyo, tā tasmiṃ tasmiṃyeva samaye anāpattiyo honti, na aññadā.

සමයඕදිස්ස නම්: "සමය (අවස්ථාව) හැර ගණභෝජනයෙහි..." යනාදී ක්‍රමයෙන් ඒ ඒ සමය උදෙසා අනුදන්නා ලද අනාපත්තීන් ය. ඒවා ඒ ඒ සමයෙහි ම අනාපත්ති වේ, අන් කාලයක නොවේ.

Desodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, evarūpesu paccantimesu janapadesu vinayadharapañcamena gaṇena upasampada’’nti (mahāva. 259) evaṃ paccantadese uddissa anuññātāni upasampadādīni, tāni tattheva vaṭṭanti, na majjhimadese.

දේසඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, මෙබඳු ප්‍රත්‍යන්ත ජනපදයන්හි විනයධරයන් පස්නමක් ඇති ගණයාගෙන් උපසම්පදාව අනුදනිමි" යි මෙසේ ප්‍රත්‍යන්ත දේශය උදෙසා අනුදන්නා ලද උපසම්පදා ආදිය යි. ඒවා එහි ම කැප වේ, මධ්‍ය දේශයෙහි නොවේ.

Vasodissaṃ [Pg.296] nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjānī’’ti (mahāva. 262) evaṃ vasānāmena anuññātaṃ, taṃ ṭhapetvā manussavasaṃ sabbesaṃ kappiyākappiyavasānaṃ telaṃ taṃtadatthikānaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati.

වසඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, වසා (තෙල්) බෙහෙත් පිණිස අනුදනිමි" යි මෙසේ වසා යන නමින් අනුදන්නා ලද්දකි. මනුෂ්‍ය වසා හැර සෙසු සියලු කැප මස් සහ අකැප මස් ඇති සත්ත්වයන්ගේ තෙල්, එය අවශ්‍ය වූවන්ට තෙල් පරිභෝජනයක් ලෙස පාවිච්චි කිරීමට කැප වේ.

Bhesajjodissaṃ nāma – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañca bhesajjānī’’ti (mahāva. 260-261) evaṃ bhesajjanāmena anuññātāni āhāratthaṃ pharituṃ samatthāni sappinavanītatelamadhuphāṇitanti. Tāni paṭiggahetvā tadahupurebhattaṃ yathāsukhaṃ pacchābhattato paṭṭhāya sati paccaye vuttanayeneva sattāhaṃ paribhuñjitabbāni.

භේසජ්ජඕදිස්ස නම්: "මහණෙනි, පංච භේසජ්ජයන් අනුදනිමි" යි මෙසේ බෙහෙත් යන නමින් අනුදන්නා ලද ආහාර කෘත්‍යය සිදු කිරීමට සමර්ථ වූ ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මී පැණි සහ උක් පැණි ය. ඒවා පිළිගෙන එදින පෙරබත් කාලයෙහි කැමති පරිදි ද, පස්වරු කාලයේ සිට පවතින අවශ්‍යතාවක් ඇති විට වදාළ ක්‍රමයට සත් දිනක් පරිභෝජනය කළ යුතු ය.

624. Sattāhātikkante atikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiyanti sacepi sāsapamattaṃ hoti sakiṃ vā aṅguliyā gahetvā jivhāya sāyanamattaṃ nissajjitabbameva, pācittiyañca desetabbaṃ.

624. සත් දින ඉක්ම ගිය විට, කාලය ඉක්ම ගිය බව දැන දැනත් තබා ගැනීම නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ. අබ ඇටයක් තරම් වූ වුව ද, නැතහොත් එක් වරක් ඇඟිල්ලෙන් ගෙන දිවෙන් රස බලන තරම් වූ වුව ද එය අතහැරිය (නිස්සජ්ජනය කළ) යුතු ම ය, පාචිත්තිය ද දේශනා කළ යුතු ය.

Na kāyikena paribhogena paribhuñjitabbanti kāyo vā kāye aru vā na makkhetabbaṃ. Tehi makkhitāni kāsāvakattarayaṭṭhiupāhanapādakathalikamañcapīṭhādīnipi aparibhogāni. ‘‘Dvāravātapānakavāṭesupi hatthena gahaṇaṭṭhānaṃ na makkhetabba’’nti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. ‘‘Kasāve pana pakkhipitvā dvāravātapānakavāṭāni makkhetabbānī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

කායික පරිභෝජනයෙන් පරිභෝජනය නොකළ යුතු ය යන්නෙන්, ශරීරයෙහි හෝ ශරීරයේ තුවාලයක හෝ නොගෑ යුතු ය. ඒවායින් ගාන ලද සිවුරු, සැරයටි, වහන්, පා පිස්නා, ඇඳ පුටු ආදිය ද පරිභෝජනයට නුසුදුසු ය. "දොරවල් සහ ජනේලයන්හි ද අතින් අල්ලන තැන්වල නොගෑ යුතු ය" යි මහාපච්චරීයේ වදාරන ලදී. "කහට (සායම්) වල දමා දොර ජනේලවල ගෑ යුතු ය" යි මහා අටුවාවෙහි වදාරන ලදී.

Anāpatti antosattāhaṃ adhiṭṭhetīti sattāhabbhantare sappiñca telañca vasañca muddhanitelaṃ vā abbhañjanaṃ vā madhuṃ arumakkhanaṃ phāṇitaṃ gharadhūpanaṃ adhiṭṭheti, anāpatti. Sace adhiṭṭhitatelaṃ anadhiṭṭhitatelabhājane ākiritukāmo hoti, bhājane ce sukhumaṃ chiddaṃ paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ telaṃ purāṇatelena ajjhottharīyati, puna adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mahāmukhaṃ hoti, sahasāva bahutelaṃ pavisitvā purāṇatelaṃ ajjhottharati, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Adhiṭṭhitagatikameva hi taṃ hoti, etena nayena adhiṭṭhitatelabhājane anadhiṭṭhitatelākiraṇampi veditabbaṃ.

සත් දින ඇතුළත අධිට්ඨානය කරන්නේ නම් අනාපත්ති වේ යන්නෙන්: සත් දිනක් ඇතුළත ගිතෙල්, තෙල් හෝ වසා 'හිස ගාන තෙල්' ලෙස හෝ 'ඇඟ ගාන තෙල්' ලෙස ද, මී පැණි 'තුවාලයක ගාන බෙහෙත්' ලෙස ද, පැණි 'ගෙවල් දුම් ඇල්ලීමට' ලෙස ද අධිට්ඨානය කරයි නම් අනාපත්ති වේ. ඉදින් අධිට්ඨානය කළ තෙල්, අධිට්ඨානය නොකළ තෙල් ඇති බඳුනකට වත් කිරීමට කැමති වේ නම්, බඳුනෙහි සිදුර කුඩා වී ඇතුළු වන තෙල් පැරණි තෙල්වලින් යට වේ නම් නැවත අධිට්ඨානය කළ යුතු ය. ඉදින් බඳුනේ කට විශාල වී එකවර ම බොහෝ තෙල් ඇතුළු වී පැරණි තෙල් යට කර දමන්නේ නම් නැවත අධිට්ඨානය කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. මන්ද එය අධිට්ඨානය කළ තත්ත්වයට ම පත් වන බැවිනි. මේ ක්‍රමයෙන් අධිට්ඨානය කළ තෙල් බඳුනකට අධිට්ඨානය නොකළ තෙල් වත් කිරීම ගැන ද දත යුතු ය.

625. Vissajjetīti ettha sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭati. Sace yena paṭiggahitaṃ, so itaraṃ bhaṇati – ‘‘āvuso, imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tva’’nti. So ca paribhogaṃ na karoti, kassa āpatti? Na kassacipi āpatti[Pg.297]. Kasmā? Yena paṭiggahitaṃ tena vissajjitattā, itarassa appaṭiggahitattā.

625. 'අත්හරින්නේ නම්' (වජ්ජේති) යන්නෙහි: ඉදින් දෙදෙනකුට අයත් දෙයක් එක් අයකු විසින් පිළිගන්නා ලදුව වෙන් නොකරන ලද්දේ නම්, සත් දිනක් ඉක්ම ගිය ද දෙදෙනාට ම අනාපත්ති වේ, නමුත් පරිභෝජනයට කැප නැත. ඉදින් පිළිගත් තැනැත්තා අනෙකාට "ඇවැත්නි, මෙම තෙල් සත් දිනක් පරිභෝජනය කරන්න" යි පවසන්නේ නම්, ඔහු ද එය පරිභෝජනය නොකරයි නම්, කාට ඇවැත් වේ ද? කිසිවකුට ඇවැත් නොවේ. මන්ද පිළිගත් තැනැත්තා විසින් එය අත්හරින ලද බැවින් ද, අනෙකා විසින් පිළිනොගන්නා ලද බැවින් ද වේ.

Vinassatīti aparibhogaṃ hoti. Cattenātiādīsu yena cittena bhesajjaṃ cattañca vantañca muttañca hoti, taṃ cittaṃ cattaṃ vantaṃ muttanti vuccati. Tena cittena puggalo anapekkhoti vuccatti, evaṃ anapekkho sāmaṇerassa datvāti attho. Idaṃ kasmā vuttaṃ? ‘‘Evaṃ antosattāhe datvā pacchā labhitvā paribhuñjantassa anāpattidassanattha’’nti mahāsumatthero āha. Mahāpadumatthero panāha – ‘‘nayidaṃ yācitabbaṃ, antosattāhe dinnassa hi puna paribhoge āpattiyeva natthi. Sattāhātikkantassa pana paribhoge anāpattidassanatthamidaṃ vutta’’nti. Tasmā evaṃ dinnaṃ bhesajjaṃ sace sāmaṇero abhisaṅkharitvā vā anabhisaṅkharitvā vā tassa bhikkhuno natthukammatthaṃ dadeyya, gahetvā natthukammaṃ kātabbaṃ. Sace bālo hoti, dātuṃ na jānāti, aññena bhikkhunā vattabbo – ‘‘atthi te, sāmaṇera, tela’’nti ‘‘āma, bhante, atthī’’ti. ‘‘Āhara, therassa bhesajjaṃ karissāmā’’ti. Evampi vaṭṭati. Sesaṃ uttānatthameva.

‘විනස්සති’ යන්නෙන් පරිභෝජනයට නුසුදුසු බව අදහස් වේ. ‘චත්තෙන’ යනාදියෙහි, යම් සිතකින් ඖෂධය අත්හරින ලද (චත්ත), වමනය කරන ලද (වන්ත), සහ මුදාහරින ලද (මුත්ත) වේ ද, එම සිත අත්හළ, වමනය කළ, මුදාහළ සිත යැයි කියනු ලැබේ. ඒ සිතින් යුක්ත පුද්ගලයා අපේක්ෂා රහිත පුද්ගලයෙකැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ අපේක්ෂා රහිතව සාමණේරයන් වහන්සේට දී (පසුව ලබාගෙන පරිභෝජනය කිරීම) යන අර්ථයයි. මෙය කුමක් සඳහා පවසන ලද්දක්ද? ‘මෙසේ සත් දිනක් ඇතුළත දී පසුව ලබාගෙන පරිභෝජනය කරන්නාට ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම සඳහා’ යැයි මහාසුම තෙරුන් වහන්සේ වදාළහ. මහාපදුම තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: ‘මෙය ඉල්ලා සිටිය යුතු නැත. සත් දිනක් ඇතුළත දුන් දෙය නැවත පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇවැත් සිදු නොවේ. සත් දින ඉක්මවූ පසු පරිභෝජනය කිරීමේදී ඇවැත් නොවන බව දැක්වීම සඳහා මෙය වදාරන ලදී.’ එබැවින් මෙසේ දෙන ලද ඖෂධය සාමණේරයන් වහන්සේ පිළියෙළ කර හෝ නොකර එම භික්ෂුවට නස්‍ය කර්මයක් සඳහා දෙන්නේ නම්, එය ගෙන නස්‍ය කර්මය කළ හැකිය. ඉදින් සාමණේරයන් නූගත් වී දිය යුතු බව නොදන්නේ නම්, වෙනත් භික්ෂුවක විසින් මෙසේ කිව යුතුය: ‘සාමණේරය, ඔබට තෙල් තිබේද?’ ‘එසේය ස්වාමීනි, ඇත.’ ‘එය රැගෙන එන්න, තෙරුන් වහන්සේට ඖෂධයක් කරමු.’ මෙසේ ද වටී. සෙසු කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

කඨින සමුට්ඨානයයි, අකිරියයි, සංඥාවිමොක්ඛයක් නොවේ, අචිත්තකයයි, පන්නත්තිවජ්ජයයි, කායකර්ම හා වචීකර්ම වේ.

Ticittaṃ, tivedananti.

තිචිත්තකයි, තිවේදනකයි.

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

භේසජ්ජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

4. වස්සිකසාටික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

626. Tena samayenāti vassikasāṭikasikkhāpadaṃ. Tattha vassikasāṭikā anuññātāti cīvarakkhandhake visākhāvatthusmiṃ (mahāva. 349 ādayo) anuññātā. Paṭikaccevāti pureyeva.

626. ‘තේන සමයේන’ යනු වස්සිකසාටික ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘වස්සිකසාටිකා අනුඤ්ඤාතා’ යන්න චීවරක්ඛන්ධකයේ විසාඛා වස්තුවේදී අනුදැන වදාරන ලද්දකි. ‘පටිකච්චේව’ යනු කලින්මය.

627. Māso seso gimhānanti catunnaṃ gimhamāsānaṃ eko pacchimamāso seso. Katvāti sibbanarajanakappapariyosānena niṭṭhapetvā. Karontena ca ekameva katvā samaye adhiṭṭhātabbaṃ, dve adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭanti.

627. ‘ගිම්හාන කාලයෙහි මසක් ඉතිරිව තිබියදී’ යනු ගිම්හාන මාස හතරෙන් අවසාන මාසය ඉතිරිව තිබියදී යන්නයි. ‘කත්වා’ යනු මැසීම, පඬු පෙවීම හා කප් බින්දු තැබීමෙන් අවසන් කර යන්නයි. එසේ කරන භික්ෂුව එක් සළුවක් පමණක් සාදා නියමිත කාලයෙහි අධිෂ්ඨාන කළ යුතුය; දෙකක් අධිෂ්ඨාන කිරීම නොවටී.

Atirekamāse sese gimhāneti gimhānanāmake atirekamāse sese.

‘අතිරේක මාසයක් ඉතිරිව තිබියදී’ යනු ගිම්හාන නාමයෙන් හඳුන්වන අතිරික්ත මාසය ඉතිරිව ඇති විටයි.

Atirekaddhamāse [Pg.298] sese gimhāne katvā nivāsetīti ettha pana ṭhatvā vassikasāṭikāya pariyesanakkhettaṃ karaṇakkhettaṃ nivāsanakkhettaṃ adhiṭṭhānakkhettanti catubbidhaṃ khettaṃ, kucchisamayo piṭṭhisamayoti duvidho samayo, piṭṭhisamayacatukkaṃ kucchisamayacatukkanti dve catukkāni ca veditabbāni.

‘ගිම්හාන කාලයෙහි අතිරේක අඩමසක් ඉතිරිව තිබියදී කර ඇඳීම’ යන්නෙහි, වස්සිකසාටිකාව සෙවීමේ සීමාව, සැකසීමේ සීමාව, හැඳීමේ සීමාව සහ අධිෂ්ඨාන කිරීමේ සීමාව යන සිව්වැදෑරුම් සීමාවන් ද, කුච්ඡි සමය හා පිට්ඨි සමය යන ද්විවිධ සමයන් ද, පිට්ඨිසමය චතුක්කය හා කුච්ඡිසමය චතුක්කය යන චතුක්ක දෙක ද දත යුතුය.

Tattha jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kāḷapakkhuposathā, ayameko addhamāso pariyesanakkhettañceva karaṇakkhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭati. Kāḷapakkhuposathassa pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva āsāḷhīpuṇṇamā, ayameko addhamāso pariyesanakaraṇanivāsanānaṃ tiṇṇampi khettaṃ. Etasmiñhi antare pariyesituṃ kātuṃ nivāsetuñca vaṭṭati, adhiṭṭhātuṃyeva na vaṭṭati. Āsāḷhīpuṇṇamāsiyā pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamā, ime cattāro māsā pariyesanakaraṇanivāsanādhiṭṭhānānaṃ catunnaṃ khettaṃ. Etasmiñhi antare aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuṃ nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca vaṭṭati. Idaṃ tāva catubbidhaṃ khettaṃ veditabbaṃ.

එහි පොසොන් පුන් පෝය දිනට පසු දින සිට කලු පක්ෂයේ උපෝසථය දක්වා වූ අඩමස පරියෙසන සීමාව හා කරණ සීමාවයි. මේ කාලය ඇතුළත නොලත් වැසි සළුව සෙවීම හා ලත් සළුව සකස් කිරීම වටී, හැඳීම හා අධිෂ්ඨාන කිරීම නොවටී. කළු පක්ෂ උපෝසථයට පසු දින සිට ඇසළ පුන් පෝය දක්වා වූ අඩමස සෙවීම, සැකසීම හා හැඳීම යන තුනෙහිම සීමාවයි. මේ කාලය තුළ සෙවීම, සැකසීම හා හැඳීම වටී, අධිෂ්ඨාන කිරීම පමණක් නොවටී. ඇසළ පුන් පෝය දිනට පසු දින සිට ඉල් පුන් පෝය දක්වා වූ මාස හතර සෙවීම, සැකසීම, හැඳීම හා අධිෂ්ඨාන කිරීම යන හතරෙහිම සීමාවයි. මේ කාලය ඇතුළත නොලත් සළුව සෙවීමත්, ලත් සළුව සැකසීමත්, හැඳීම හා අධිෂ්ඨාන කිරීමත් වටී. මෙසේ සිව්වැදෑරුම් සීමාවන් දත යුතුය.

Kattikapuṇṇamāsiyā pana pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva jeṭṭhamūlapuṇṇamā, ime satta māsā piṭṭhisamayo nāma. Etasmiñhi antare ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā nayena satuppādaṃ katvā aññātakaappavāritaṭṭhānato vassikasāṭikacīvaraṃ nipphādentassa iminā sikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādinā nayena viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Vuttanayeneva satuppādaṃ katvā ñātakapavāritaṭṭhānato nipphādentassa imināva sikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpatti. Vuttañhetaṃ parivāre –

ඉල් පුන් පෝයට පසු දින සිට පොසොන් පුන් පෝය දක්වා වූ මාස හත ‘පිට්ඨි සමය’ නම් වේ. මේ කාලය ඇතුළත ‘වැසි සළුවට කාලයයි’ යනාදී වශයෙන් මතක් කර දී නෑයන් නොවන ආරාධනා නොකළවුන්ගෙන් වැසි සළුවක් උපදවා ගන්නා භික්ෂුවට මෙම ශික්ෂාපදයෙන් නිසගි පාචිත්තිය වේ. ‘මට වැසි සළුවක් දෙන්න’ යනාදී වශයෙන් විඥප්ති කර උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට ‘අඤ්ඤාතක විඤ්ඤත්ති’ ශික්ෂාපදයෙන් නිසගි පාචිත්තිය වේ. වදාළ ක්‍රමයටම මතක් කර දී නෑයන්ගෙන් හා ආරාධනා කළවුන්ගෙන් උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට ද මෙම ශික්ෂාපදයෙන්ම නිසගි පාචිත්තිය වේ. විඥප්ති කර උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට අඤ්ඤාතක විඥප්ති ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නැත. මෙය පරිවාර පාළියෙහි මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Mātaraṃ cīvaraṃ yāce, no ca saṅghe pariṇataṃ;

Kenassa hoti āpatti, anāpatti ca ñātake;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 481);

‘මෑණියන්ගෙන් සිවුරක් ඉල්ලයි, එය සඟසතු වූවක් නොවේ; කවර ඇවැතක් වේද, නෑයන් කෙරෙහි ඇවැත් නැත; මෙය නැණවතුන් විසින් සිතන ලද ප්‍රශ්නයකි.’

Ayañhi [Pg.299] pañho imamatthaṃ sandhāya vuttoti. Evaṃ piṭṭhisamayacatukkaṃ veditabbaṃ.

මෙම ප්‍රශ්නය මෙම අර්ථය අරභයා වදාරන ලද්දකි. මෙසේ පිට්ඨිසමය චතුක්කය දත යුතුය.

Jeṭṭhamūlapuṇṇamāsiyā pana pacchimapāṭipadadivasato paṭṭhāya yāva kattikapuṇṇamā, ime pañca māsā kucchisamayo nāma. Etasmiñhi antare vuttanayena satuppādaṃ katvā aññātakaappavāritaṭṭhānato vassikasāṭikacīvaraṃ nipphādentassa vattabhede dukkaṭaṃ. Ye manussā pubbepi vassikasāṭikacīvaraṃ denti, ime pana sacepi attano aññātakaappavāritā honti, vattabhedo natthi, tesu satuppādakaraṇassa anuññātattā. Viññatiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Idaṃ pana pakatiyā vassikasāṭikadāyakesupi hotiyeva. Vuttanayeneva satuppādaṃ katvā ñātakapavāritaṭṭhānato nipphādentassa iminā sikkhāpadena anāpatti. Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpatti. ‘‘Na vattabbā detha me’’ti idañhi pariyesanakāle aññātakaappavāriteyeva sandhāya vuttaṃ. Evaṃ kucchisamayacatukkaṃ veditabbaṃ.

පොසොන් පුන් පෝයට පසු දින සිට ඉල් පුන් පෝය දක්වා වූ මාස පහ ‘කුච්ඡි සමය’ නම් වේ. මේ කාලය ඇතුළත වදාළ ක්‍රමයට මතක් කර දී නෑයන් නොවන ආරාධනා නොකළවුන්ගෙන් වැසි සළු උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට වත් බිඳීම නිසා දුකුළා ඇවැත් වේ. යම් මිනිසුන් පෙර සිටම වැසි සළු දෙන්නේ නම්, ඔවුන් තමන්ගේ නෑයන් නොවන ආරාධනා නොකළ අය වුවද, ඔවුන් කෙරෙහි මතක් කර දීම අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් වත් බිඳීමක් නැත. විඥප්ති කර උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට අඤ්ඤාතක විඤ්ඤත්ති ශික්ෂාපදයෙන් නිසගි පාචිත්තිය වේ. මෙය සාමාන්‍යයෙන් වැසි සළු දායකයන් කෙරෙහි ද විඥප්ති කරන විට සිදු වේ. වදාළ ක්‍රමයටම මතක් කර දී නෑයන්ගෙන් හා ආරාධනා කළවුන්ගෙන් උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට මෙම ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නැත. විඥප්ති කර උපදවා ගන්නා තැනැත්තාට අඤ්ඤාතක විඥප්ති ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නැත. ‘මට දෙන්න යැයි නොකිව යුතුය’ යන්න සෙවීමේ කාලයෙහි නෑයන් නොවන ආරාධනා නොකළවුන් අරභයාම වදාරන ලද්දකි. මෙසේ කුච්ඡිසමය චතුක්කය දත යුතුය.

Naggo kāyaṃ ovassāpeti, āpatti dukkaṭassāti ettha udakaphusitagaṇanāya akatvā nhānapariyosānavasena payoge payoge dukkaṭena kāretabbo. So ca kho vivaṭaṅgaṇe ākāsato patitaudakeneva nhāyanto. Nhānakoṭṭhakavāpiādīsu ghaṭehi āsittaudakena vā nhāyantassa anāpatti.

‘නිරුවත්ව කය වැස්සෙන් තෙමයි නම් දුකුළා ඇවැත් වේ’ යන්නෙහි, ජල බිංදු ගණනින් නොව, නෑම අවසන් වීම අනුව උත්සාහයක් පාසා දුකුළා ඇවැත් පැනවිය යුතුය. එයද විවෘත භූමියක අහසින් වැටෙන වැසි ජලයෙන්ම නෑමේදීය. නාන කොටු, වැව් ආදියේදී හෝ කලවලින් වත්කළ ජලයෙන් නෑමේදී ඇවැත් නැත.

Vassaṃ ukkaḍḍhiyatīti ettha sace katapariyesitāya vassikasāṭikāya gimhānaṃ pacchima māsaṃ khepetvā puna vassānassa paṭhamamāsaṃ ukkaḍḍhitvā gimhānaṃ pacchimamāsameva karonti, vassikasāṭikā dhovitvā nikkhipitabbā. Anadhiṭṭhitā avikappitā dve māse parihāraṃ labhati, vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā. Sace satisammosena vā appahonakabhāvena vā akatā hoti, te ca dve māse vassānassa ca cātumāsanti cha māse parihāraṃ labhati. Sace pana kattikamāse kathinaṃ attharīyati, aparepi cattāro māse labhati, evaṃ dasa māsā honti. Tato parampi satiyā paccāsāya mūlacīvaraṃ katvā ṭhapentassa ekamāsanti [Pg.300] evaṃ ekādasa māse parihāraṃ labhati. Sace pana ekāhadvīhādivasena yāva dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā ca, kadā adhiṭṭhātabbāti etaṃ aṭṭhakathāsu na vicāritaṃ. Laddhadivasato paṭṭhāya antodasāhe niṭṭhitā pana tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā. Dasāhātikkame niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbā. Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbāti ayaṃ no attanomati. Kasmā? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ; vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358) hi vuttaṃ. Tasmā vassūpanāyikato pubbe dasāhātikkamepi anāpatti. ‘‘Dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti (pārā. 462) ca vuttaṃ. Tasmā ekāhadvīhādivasena yāva dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā ca vuttanayeneva antodasāhe vā tadahu vā adhiṭṭhātabbā, dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbā.

"වස්සානය කල් දමනු ලැබේ" යන්නෙහි අර්ථය මෙයයි. සොයා සපයා ගත් වැසි සළු ඇති කල්හි, ගිම්හාන සෘතුවේ අවසන් මාසය ඉක්මවා නැවත වස්සානයේ පළමු මාසය කල් දමා ගිම්හානයේ අවසන් මාසයම (වස් සමාදන් වීමට) කරන්නේ නම්, වැසි සළුව සෝදා තැබිය යුතුය. අධිට්ඨාන නොකළ ද විකප්පනය නොකළ ද මාස දෙකක් යන තෙක් එය තබා ගැනීමට අවසර (පරිහාරය) ලැබේ. වස් එළඹෙන දින එය අධිට්ඨාන කළ යුතුය. ඉදින් මතකය මුළා වීමෙන් හෝ (මැසීම වැනි කටයුතු) නිම නොවීමෙන් එය සිදු නොකළේ නම්, ඒ මාස දෙකත් වස්සානයේ මාස හතරත් යන මාස හය තුළ පරිහාරය ලැබේ. ඉදින් කඨිනාස්තරණය කෙරේ නම් තවත් මාස හතරක් ලැබේ. එවිට මාස දහයකි. එයින් පසුව ද (අලුත් සිවුරක් ලැබීමේ) බලාපොරොත්තුව ඇතිව මුල් සිවුර සකස් කර තබා ගන්නා භික්ෂුවට තවත් එක් මාසයක් ලැබෙන බැවින් මාස එකොළහක් පරිහාරය ලැබේ. ඉදින් වස් එළඹීමට දින එකක් හෝ දෙකක් ආදී වශයෙන් දස දිනක් ඉතිරිව තිබියදී හෝ වස් ඇතුළත දී හෝ වැසි සළුව ලැබී නිම වූයේ නම් එය කවදා අධිට්ඨාන කළ යුතු ද යන්න අටුවාවල විස්තර කර නැත. ලැබුණු දින සිට දස දිනක් ඇතුළත නිම වූයේ නම් එම දස දින ඇතුළත ම අධිට්ඨාන කළ යුතුය. දස දිනක් ඉක්ම ගිය පසු නිම වූයේ නම් එදිනම අධිට්ඨාන කළ යුතුය. දස දිනක් සම්පූර්ණ නොවේ නම් සිවුරු කාලය ඉක්මවා නොයිය යුතුය යන්න අපගේ (බුද්ධඝෝෂ හිමියන්ගේ) අදහසයි. ඒ මන්ද? "මහණෙනි, තුන් සිවුර අධිට්ඨාන කිරීමටත් විකප්පනය නොකිරීමටත්; වැසි සළුව වස්සාන මාස හතර තුළ අධිට්ඨාන කිරීමටත් ඉන් පසුව විකප්පනය කිරීමටත් මම අනුදනිමි" යැයි වදාළ බැවිනි. එබැවින් වස් එළඹීමට පෙර දස දිනක් ඉක්ම ගිය ද ආපත්තියක් නැත. "වැඩිපුර සිවුරක් උපරිම දස දිනක් තබා ගත හැකිය" යැයි ද වදාළහ. එබැවින් වස් එළඹීමට දින එකක් හෝ දෙකක් ආදී වශයෙන් දස දිනක් ඉතිරිව තිබියදී හෝ වස් ඇතුළත දී හෝ වැසි සළුව ලැබී නිම වූයේ නම් ඉහත කී පරිදිම දස දිනක් ඇතුළත හෝ එදිනම හෝ අධිට්ඨාන කළ යුතුය. දස දිනක් සම්පූර්ණ නොවේ නම් සිවුරු කාලය ඉක්මවා නොයිය යුතුය.

Tattha siyā ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti vacanato ‘‘cātumāsabbhantare yadā vā tadā vā adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti. Yadi evaṃ, ‘‘kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātu’’nti vuttaṃ sāpi, ca dasāhaṃ atikkāmetabbā siyā. Evañca sati ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti idaṃ virujjhati. Tasmā yathāvuttameva gahetabbaṃ, aññaṃ vā acalaṃ kāraṇaṃ labhitvā chaḍḍetabbaṃ. Apica kurundiyampi nissaggiyāvasāne vuttaṃ – ‘‘kadā adhiṭṭhātabbā? Laddhadivasato paṭṭhāya antodasāhe niṭṭhitā pana tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbā. Yadi nappahoti yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhatī’’ti.

එහිදී, "වස්සාන මාස හතර තුළ අධිට්ඨාන කළ යුතුය" යන වචනය නිසා, "මාස හතර ඇතුළත ඕනෑම වේලාවක අධිට්ඨාන කිරීම වටී" යැයි මතයක් තිබිය හැකිය. ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, "කණ්ඩුප්පටිච්ඡාදිය (කැසීම වළක්වන සිවුර) රෝගය සුව වන තෙක් අධිට්ඨාන කළ යුතුය" යන්නෙහි ද දස දින ඉක්මවිය හැකි වනු ඇත. එසේ වුවහොත් "අතිරේක සිවුර උපරිම දස දිනක් දැරිය යුතුය" යන ශික්ෂාපදය සමඟ එය පරස්පර වේ. එබැවින් කලින් කී පරිදිම පිළිගත යුතුය. එසේත් නැතිනම් වෙනත් නිශ්චිත හේතුවක් සොයාගෙන එය අත්හැරිය යුතුය. තවද කුරුන්දි අටුවාවෙහි ද නිස්සග්ගි ශික්ෂාපද අවසානයේ මෙසේ දක්වා ඇත - "කවදා අධිට්ඨාන කළ යුතු ද? ලැබුණු දින සිට දස දිනක් ඇතුළත නිම වූයේ නම් එම දස දින ඇතුළත ම අධිට්ඨාන කළ යුතුය. ඉදින් (මැසීම වැනි කටයුතු සඳහා කාලය) මදි නම් ඉල් පුර පසළොස්වක දක්වා පරිහාරය ලැබේ."

630. Acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi naggānaṃ kāyovassāpane anāpatti. Ettha ca mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nhāyantassa corupaddavo āpadā nāma. Sesamettha uttānameva.

630. "අච්ඡින්නචීවරස්ස" (සිවුරු පැහැර ගනු ලැබූවන්ට) යන්න මෙහි වැසි සළුව සම්බන්ධයෙන්ම වදාරන ලද්දකි. එසේ (සිවුරු අහිමිව) නිරුවත් වූ භික්ෂූන්ට වැස්සේ සිටීමෙන් ශරීරය තෙමා ගැනීමට ආපත්තියක් නැත. මෙහිදී ඉතා වටිනා වැසි සළුවක් හැඳ නෑමේදී සොරුන්ගෙන් වන පීඩාව ආපදාව ලෙස හැඳින්වේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

Chasamuṭṭhānaṃ[Pg.301], kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

සමුට්ඨාන හයකි, ක්‍රියා සමුට්ඨාන වේ, සංඥාවෙන් මිදීමක් නැත, අචිත්තක වේ, පණ්ණත්ති වජ්ජ වේ, කාය කර්ම වචී කර්ම දෙකින්ම වේ, සිත් තුනකි, වේදනා තුනකි.

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

වස්සිකසාටික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

5. චීවරඅච්ඡින්දන ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

631. Tena samayenāti cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ. Tattha yampi tyāhanti yampi te ahaṃ. So kira ‘‘mama pattacīvaraupāhanapaccattharaṇāni vahanto mayā saddhiṃ cārikaṃ pakkamissatī’’ti adāsi. Tenevamāha. Acchindīti balakkārena aggahesi, sakasaññāya gahitattā panassa pārājikaṃ natthi, kilametvā gahitattā āpatti paññattā.

631. "එකල්හි" යනු චීවරඅච්ඡින්දන ශික්ෂාපදයයි. එහි "යම්පිට්‍යාහං" යනු "යම් හේතුවක් නිසා මම ඔබට (දුන්නෙම්ද)" යන්නයි. ඔහු "මගේ පාත්‍ර, සිවුරු, පාවහන් හා ඇතිරිලි උසුලාගෙන මා සමඟ චාරිකාවේ වඩින්නේය" යන බලාපොරොත්තුවෙන් එය ලබා දුන්නේය. එබැවින් මෙසේ කීවේය. "පැහැර ගත්තේය (අච්ඡින්දි)" යනු බලහත්කාරයෙන් ගත්තේය යන්නයි. තමාගේ දෙයක් යන හැඟීමෙන් ගත් බැවින් ඔහුට පාරාජිකා පවතක් නැත. පීඩාවට පත් කරමින් ගත් බැවින් ආපත්තිය (නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය) පනවන ලදී.

633. Sayaṃ acchindati nissaggiyaṃ pācittiyanti ekaṃ cīvaraṃ ekābaddhāni ca bahūni acchindato ekā āpatti. Ekato abaddhāni visuṃ visuṃ ṭhitāni ca bahūni acchindato ‘‘saṅghāṭiṃ āhara, uttarāsaṅgaṃ āharā’’ti evaṃ āharāpayato ca vatthugaṇanāya āpattiyo. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni āharā’’ti vadatopi ekavacaneneva sambahulā āpattiyo.

633. තමාම පැහැර ගන්නේ නම් නිස්සග්ගි පාචිත්තිය වේ. එක් සිවුරක් හෝ එකට ගැටගසන ලද බොහෝ සිවුරු හෝ පැහැර ගන්නා විට එක් ආපත්තියක් වේ. එකට ගැටගසා නොමැතිව වෙන් වෙන්ව තිබෙන බොහෝ සිවුරු පැහැර ගන්නා විටත්, "සඟළ සිවුර ගෙනෙන්න, උතුරු සළුව ගෙනෙන්න" යනාදී වශයෙන් ගෙන්වා ගන්නා විටත් වස්තු ප්‍රමාණය අනුව ආපත්ති වේ. "මා විසින් දෙන ලද සියලුම සිවුරු ගෙනෙන්න" යැයි එකම වචනයෙන් කීවද ආපත්ති බොහෝ ගණනක් වේ.

Aññaṃ āṇāpeti āpatti dukkaṭassāti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇāpeti, ekaṃ dukkaṭaṃ. Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiyaṃ ‘‘saṅghāṭiṃ gaṇha, uttarāsaṅgaṃ gaṇhā’’ti vadato vācāya vācāya dukkaṭaṃ. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni gaṇhā’’ti vadato ekavācāya sambahulā āpattiyo.

අන් අයෙකුට අණ කිරීමේදී දුක්කටාපත්තිය වේ. "සිවුර ගන්න" යැයි අණ කළ විට එක් දුක්කටාපත්තියක් වේ. අණ ලැබූ තැනැත්තා බොහෝ සිවුරු ගත්තේ නම් එක් පාචිත්තියක් වේ. "සඟළ සිවුර ගන්න, උතුරු සළුව ගන්න" යැයි කියන්නාට කියන වචනයක් වචනයක් පාසා දුක්කටාපත්ති වේ. "මා විසින් දෙන ලද සියලු සිවුරු ගන්න" යැයි එකම වචනයෙන් කියන්නාට ආපත්ති බොහෝ ගණනක් වේ.

634. Aññaṃ parikkhāranti vikappanupagapacchimacīvaraṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci antamaso sūcimpi. Veṭhetvā ṭhapitasūcīsupi vatthugaṇanāya dukkaṭāni. Sithilaveṭhitāsu evaṃ. Gāḷhaṃ katvā baddhāsu pana ekameva dukkaṭanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sūcighare pakkhittāsupi eseva nayo. Thavikāya pakkhipitvā sithilabaddha gāḷhabaddhesu tikaṭukādīsu bhesajjesupi eseva nayo.

634. "අනෙකුත් පරිෂ්කාර" යනු විකප්පනයට සුදුසු අවම ප්‍රමාණයේ සිවුර හැර ඉඳිකටුවක් තරම් වූ ඕනෑම දෙයකි. වෙළා තබා ඇති ඉඳිකටු වලදී ද වස්තු සංඛ්‍යාව අනුව දුක්කටාපත්ති වේ. ලිහිල්ව වෙළා ඇති විට ද එසේමය. තදින් බැඳ ඇති විට එක් දුක්කටාපත්තියක් පමණක් වන බව මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වේ. ඉඳිකටු කොපුවක බහා ඇති විට ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මල්ලක බහා ලිහිල්ව හෝ තදින් බැඳ ඇති තිප්පිලි ආදී බෙහෙත් වර්ග වලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

635. So [Pg.302] vā detīti ‘‘bhante, tumhākaṃyeva idaṃ sāruppa’’nti evaṃ vā deti, atha vā pana ‘‘āvuso, mayaṃ tuyhaṃ ‘vattapaṭipattiṃ karissati, amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissati, dhammaṃ pariyāpuṇissatī’ti cīvaraṃ adamha, so dāni tvaṃ na vattaṃ karosi, na upajjhaṃ gaṇhāsi, na dhammaṃ pariyāpuṇāsī’’ti evamādīni vutto ‘‘bhante, cīvaratthāya maññe bhaṇatha, idaṃ vo cīvara’’nti deti, evampi so vā deti. Disāpakkantaṃ vā pana daharaṃ ‘‘nivattetha na’’nti bhaṇati, so na nivattati. Cīvaraṃ gahetvā rundhathāti, evaṃ ce nivattati, sādhu. Sace ‘‘pattacīvaratthāya maññe tumhe bhaṇatha, gaṇhatha na’’nti deti. Evampi so vā deti, vibbhantaṃ vā disvā ‘‘mayaṃ tuyhaṃ ‘vattaṃ karissatī’ti pattacīvaraṃ adamha, so dāni tvaṃ vibbhamitvā carasī’’ti vadati. Itaro ‘‘gaṇhatha tumhākaṃ pattacīvara’’nti deti, evampi so vā deti. ‘‘Mama santike upajjhaṃ gaṇhantasseva demi, aññattha gaṇhantassa na demi. Vattaṃ karontasseva demi, akarontassa na demi, dhammaṃ pariyāpuṇantasseva demi, apariyāpuṇantassa na demi, avibbhamantasseva demi, vibbhamantassa na demī’’ti evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭati, dadato dukkaṭaṃ. Āharāpetuṃ pana vaṭṭati. Cajitvā dinnaṃ acchinditvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Sesamettha uttānamevāti.

635. “ඔහු හෝ දෙයි” යන්නෙහි තේරුම නම්, “ස්වාමීනි, මෙය ඔබවහන්සේටම සුදුසුය” යනාදී වශයෙන් පවසා නැවත දෙයි ද, එසේත් නැතහොත් “ඇවැත්නි, අපි ඔබට ‘වතාවත් සිදු කරයි, අප වෙත උපජ්ඣාය තනතුර ගනී, ධර්මය ඉගෙන ගනී’ යයි සිතා සිවුර දුන්නෙමු. එබඳු වූ ඔබ දැන් වතාවත් නොකරන්නෙහිය, උපජ්ඣාය තනතුර නොගන්නෙහිය, ධර්මය හදාරන්නේ නැත” යනාදී වශයෙන් පවසා සිටි කල්හි, “ස්වාමීනි, ඔබවහන්සේ සිවුරක් බලාපොරොත්තුවෙන් මෙසේ පවසනවා විය යුතුය, මෙන්න ඔබවහන්සේගේ සිවුර” යයි පවසා දෙයි ද, එවිට ද එය “ඔහු හෝ දෙයි” යන්නට ඇතුළත් වේ. වෙනත් පෙදෙසකට වඩිනා තරුණ භික්ෂුවකට “ඔහුව නවත්වන්න” යයි පවසයි, ඔහු නැවත නොඑයි. “සිවුර අල්ලාගෙන ඔහුව නවත්වන්න” යයි කී විට ඔහු නවතී නම් එය යහපත් ය. ඉදින් ඒ භික්ෂුව “ඔබලා පාත්‍ර-සිවුරු බලාපොරොත්තුවෙන් මෙසේ පවසනවා විය යුතුය, මෙන්න ඒවා ගන්න” යයි පවසා දෙයි ද, එවිට ද එය “ඔහු හෝ දෙයි” යන්නයි. පැවිදි බව අත්හැර ගිය අයෙකු දැක “අපි ඔබට ‘වතාවත් කරයි’ යන බලාපොරොත්තුවෙන් පාත්‍ර-සිවුරු දුන්නෙමු, දැන් ඔබ සිවුරු හැර ඇවිදින්නෙහිය” යයි පවසයි. අනෙක් තැනැත්තා “ඔබවහන්සේලාගේ පාත්‍ර-සිවුරු ආපසු ගන්න” යයි පවසා දෙයි ද, එවිට ද එය “ඔහු හෝ දෙයි” යන්නයි. එසේ වුව ද “මා වෙතම උපජ්ඣාය තනතුර ගන්නේ නම් පමණක් දෙමි, වෙනත් තැනක ගන්නේ නම් නොදෙමි. වතාවත් කරන්නේ නම් පමණක් දෙමි, නොකරන්නේ නම් නොදෙමි. ධර්මය හදාරන්නේ නම් පමණක් දෙමි, හදාරන්නේ නැතිනම් නොදෙමි. මහණකම අත්නොහරින්නේ නම් පමණක් දෙමි, අත්හරින්නේ නම් නොදෙමි” යනාදී වශයෙන් කොන්දේසි සහිතව දීම නොවටී; එසේ දෙන්නාට දුක්කට ඇවැත් වේ. නමුත් (කොන්දේසි කඩ කළ විට) එය ආපසු ගෙන්වා ගැනීම වටී. තමා විසින් පරිත්‍යාග කර දුන් දෙයක්, එය උදුරා ගන්නේ නම් එම භාණ්ඩයේ වටිනාකම අනුව ඔහුට (සොරකම පිළිබඳ) දඬුවම් පැමිණවිය යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

සමුට්ඨාන තුනකි - කය හා සිතින් ද, වචනය හා සිතින් ද, කය, වචනය හා සිතින් ද යනුවෙන් සමුට්ඨානය වේ. මෙය ක්‍රියා රූපී වූ, සංඥාවෙන් මිදීමක් ඇති (වැරදි සංඥාවෙන් ඇවැත් නොවන), සිත පවත්නා කල්හි සිදුවන, ලෝකවජ්ජ වූ, කාය කර්ම හා වචී කර්මයක් වන, අකුසල සිතින් සිදුවන, දුක්ඛ වේදනාවන් ඇති කරන ශික්ෂා පදයකි.

Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිවුරු උදුරා ගැනීමේ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

6. නූල් ඉල්ලා ගැනීමේ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

636. Tena samayenāti suttaviññattisikkhāpadaṃ. Tattha khomanti khomavākehi katasuttaṃ. Kappāsikanti kappāsato nibbattaṃ. Koseyyanti kosiyaṃsūhi kantitvā katasuttaṃ. Kambalanti eḷakalomasuttaṃ. Sāṇanti sāṇavākasuttaṃ. Bhaṅganti pāṭekkaṃ vākasuttamevāti eke. Etehi pañcahi missetvā katasuttaṃ pana ‘‘bhaṅga’’nti veditabbaṃ.

636. “එසමයෙහි” යනු නූල් ඉල්ලා ගැනීමේ ශික්ෂාපදයයි. එහි ‘ඛෝමං’ යනු හණ කෙඳිවලින් කළ නූලයි. ‘කප්පාසිකං’ යනු කපු කෙඳිවලින් උපන් නූලයි. ‘කෝසෙය්‍යං’ යනු පට පණුවන්ගේ කෙඳිවලින් තනා කටින ලද නූලයි. ‘කම්බලං’ යනු බැටළු ලොම් නූලයි. ‘සාණං’ යනු හණ වර්ගයක කෙඳි නූලයි. ‘භංගං’ යනු තනි වර්ගයක හණ නූලක් යැයි සමහරු පවසති. මෙම වර්ග පහ මිශ්‍ර කර සාදන ලද නූල ‘භංග’ නමින් දත යුතුය.

Vāyāpeti payoge payoge dukkaṭanti sace tantavāyassa turivemādīni natthi, tāni ‘‘araññato āharissāmī’’ti vāsiṃ vā pharasuṃ vā [Pg.303] niseti, tato paṭṭhāya yaṃ yaṃ upakaraṇatthāya vā cīvaravāyanatthāya vā karoti, sabbattha tantavāyassa payoge payoge bhikkhussa dukkaṭaṃ. Dīghato vidatthimatte tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Mahāpaccariyaṃ pana ‘‘yāva pariyosānaṃ vāyāpentassa phalake phalake nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vuttaṃ. Tampi idameva pamāṇaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Vikappanupagapacchimañhi cīvarasaṅkhyaṃ gacchatīti.

“වෙවිකරවයි නම් පියවරක් පාසා දුක්කට ඇවැත් වේ” යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඉදින් වියන්නාට ලූම්, වේම ආදී උපකරණ නැතිනම්, ඒවා “වනයෙන් ගෙනෙන්නෙමි” යි පවසා වෑය හෝ පොරව හෝ මුවහත් කරයි නම්, එතැන් සිට උපකරණ සෑදීම සඳහා හෝ සිවුර විවීම සඳහා හෝ කරන සෑම උත්සාහයකදීම වියන්නාගේ ඒ ඒ ක්‍රියාවන්හිදී භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. දිගින් වියතක් හා පළලින් රියනක් පමණ ප්‍රමාණයක් විවූ කල්හි නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ. මහාපච්චරියෙහි සඳහන් වන්නේ “නිමවන තෙක් වියන්නාගේ එක් එක් සිවුරු පටක් පාසා නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය වේ” යනුවෙනි. එය ද වදාරන ලද්දේ මෙම ප්‍රමාණයම අදහස් කරගෙන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, අවම වශයෙන් විකල්පනයට සුදුසු ප්‍රමාණයට (වියතක් හා රියනක්) පැමිණි පසු එය සිවුරක් යන නාමයට ඇතුළත් වන බැවිනි.

Apicettha evaṃ vinicchayo veditabbo – suttaṃ tāva sāmaṃ viññāpitaṃ akappiyaṃ, sesaṃ ñātakādivasena uppannaṃ kappiyaṃ. Tantavāyopi aññātakaappavārito viññattiyā laddho akappiyo, seso kappiyo. Tattha akappiyasuttaṃ akappiyatantavāyena vāyāpentassa pubbe vuttanayena nissaggiyaṃ. Teneva pana kappiyasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ dukkaṭaṃ. Teneva kappiyaṃ akappiyañca suttaṃ vāyāpentassa yadi pacchimacīvarappamāṇena eko paricchedo suddhakappiyasuttamayo, eko akappiyasuttamayoti evaṃ kedārabaddhaṃ viya cīvaraṃ hoti, akappiyasuttamaye paricchede pācittiyaṃ, itarasmiṃ tatheva dukkaṭaṃ. Yadi tato ūnaparicchedā honti, antamaso acchimaṇḍalappamāṇāpi, sabbaparicchedesu paricchedagaṇanāya dukkaṭaṃ. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, phalake phalake dukkaṭaṃ. Kappiyatantavāyenapi akappiyasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ dukkaṭaṃ. Teneva kappiyañca akappiyañca suttaṃ vāyāpentassa sace pacchimacīvarappamāṇā ūnakā vā akappiyasuttaparicchedā honti, tesu paricchedagaṇanāya dukkaṭaṃ. Kappiyasuttaparicchedesu anāpatti. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, phalake phalake dukkaṭaṃ.

තවද මෙහි විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය - ප්‍රථමයෙන් තමා විසින්ම ඉල්ලා ගන්නා ලද නූල් අකැප (අකප්පිය) වේ; නෑයන්ගෙන් හෝ පවාරණය කළ අයගෙන් ලැබුණු නූල් කැප (කප්පිය) වේ. වියන්නා ද එසේමය, නෑ නොවන නොපැවරූ අයෙකු ඉල්ලා ගැනීමෙන් ලබා ගත්තේ නම් ඔහු අකැප වියන්නෙකි; සෙසු අය කැප වියන්නෝ වෙති. එහිදී අකැප නූල් අකැප වියන්නෙකු ලවා වියවන විට පෙර කී පරිදි නිස්සග්ගිය වේ. එම වියන්නා ලවාම කැප නූල් වියවන විට, පෙර නිස්සග්ගිය වූවාක් මෙන් මෙහිදී දුක්කට වේ. ඔහු ලවාම කැප හා අකැප නූල් මිශ්‍ර කර වියවන විට, ඉදින් අවම සිවුරු ප්‍රමාණයකින් (දිග රියනක්, පළල වියතක්) එක් කොටසක් සම්පූර්ණයෙන්ම කැප නූලෙන් ද, තවත් කොටසක් අකැප නූලෙන් ද වශයෙන් කුඹුරු නියරවල් මෙන් වෙන් වෙන්ව තිබේ නම්, අකැප නූලෙන් කළ කොටසෙහි පාචිත්තිය ද, අනෙක් කොටසෙහි දුක්කට ද වේ. ඉදින් එම ප්‍රමාණයට වඩා කුඩා කොටස් වේ නම්, අවසානයේ ඇස් බැමක ප්‍රමාණයක් වුව ද, ඒ සියලු කොටස්වල ගණන අනුව දුක්කට ඇවැත් වේ. එසේත් නැතිනම් එක් නූලක් හැර නූලක් වශයෙන් හෝ දිගට කැප නූල් ද පළලට අකැප නූල් ද යොදා විවුවේ නම්, එක් එක් පටක් පාසා දුක්කට වේ. කැප වියන්නෙකු ලවා අකැප නූල් වියවීමේදී ද පෙර කී පරිදි දුක්කට වේ. ඔහු ලවාම කැප හා අකැප නූල් මිශ්‍ර කර වියවන විට, ඉදින් අකැප නූල් කොටස් අවම සිවුරු ප්‍රමාණයට වඩා අඩු වේ නම්, එම කොටස් ගණන අනුව දුක්කට වේ. කැප නූල් ඇති කොටස්වල ඇවැත් නැත. එක් නූලක් හැර නූලක් වශයෙන් හෝ දිගට කැප නූල් ද පළලට අකැප නූල් ද යොදා විවුවේ නම්, එක් එක් පටක් පාසා දුක්කට වේ.

Yadi pana dve tantavāyā honti, eko kappiyo eko akappiyo, suttañca akappiyaṃ, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena vīte phalake phalake pācittiyaṃ, ūnatare dukkaṭaṃ. Itarena vīte ubhayattha dukkaṭaṃ. Sace dvepi vemaṃ gahetvā ekato vinanti, phalake phalake pācittiyaṃ. Atha suttaṃ kappiyaṃ, cīvarañca kedārabaddhādīhi saparicchedaṃ, akappiyatantavāyena vīte paricchede paricchede dukkaṭaṃ, itarena vīte anāpatti. Sace dvepi [Pg.304] vemaṃ gahetvā ekato vinanti, phalake phalake dukkaṭaṃ. Atha suttampi kappiyañca akappiyañca, te ce vārena vinanti, akappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pacchimacīvarappamāṇesu paricchedesu vītesu paricchedagaṇanāya pācittiyaṃ. Ūnakataresu kappiyasuttamayesu ca dukkaṭaṃ. Kappiyatantavāyena akappiyasuttamayesu pamāṇayuttesu vā ūnakesu vā dukkaṭameva. Kappiyasuttamayesu anāpatti.

ඉදින් වියන්නන් දෙදෙනෙකු සිටී නම්, එක් අයෙක් කැප (කප්පිය) ද අනෙක් අය අකැප (අකප්පිය) ද වී, නූල් ද අකැප වේ නම්, ඔවුන් වාරය අනුව වියන්නේ නම්, අකැප වියන්නා විවූ අවම ප්‍රමාණයේ කොටස්වලට පාචිත්තිය ද, ඊට අඩු ප්‍රමාණයේ කොටස්වලට දුක්කට ද වේ. අනෙක් වියන්නා විවූ කොටස් දෙවර්ගයේදීම දුක්කට වේ. ඉදින් දෙදෙනාම එක්ව රෙදි වියන ලීයක් (වේම) ගෙන වියන්නේ නම්, එක් එක් පටක් පාසා පාචිත්තිය වේ. ඉදින් නූල් කැප වී, සිවුර කොටස් වශයෙන් වෙන්ව පෙනේ නම්, අකැප වියන්නා විවූ එක් එක් කොටසට දුක්කට වේ, අනෙක් වියන්නා විවූ කොටස්වල ඇවැත් නැත. දෙදෙනාම එක්ව වියන්නේ නම් පටක් පාසා දුක්කට වේ. ඉදින් නූල් ද කැප හා අකැප වශයෙන් මිශ්‍ර වී ඇති විට, ඔවුන් වාරයෙන් වියන්නේ නම්, අකැප වියන්නා අකැප නූලෙන් අවම සිවුරු ප්‍රමාණයේ කොටස් විවූ විට එම කොටස් ගණනට පාචිත්තිය වේ. ඊට වඩා කුඩා කොටස්වලට හා කැප නූලෙන් කළ කොටස්වලට දුක්කට වේ. කැප වියන්නා අකැප නූලෙන් කළ නියමිත ප්‍රමාණයේ හෝ ඊට අඩු කොටස්වලට දුක්කටම වේ. කැප නූලෙන් කළ කොටස්වල ඇවැත් නැත.

Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā akappiyaṃ tiriyaṃ kappiyaṃ katvā vinanti, ubhopi vā te vemaṃ gahetvā ekato vinanti, aparicchede cīvare phalake phalake dukkaṭaṃ, saparicchede paricchedavasena dukkaṭānīti. Ayaṃ pana attho mahāaṭṭhakathāyaṃ apākaṭo, mahāpaccariyādīsu pākaṭo. Idha sabbākāreneva pākaṭo.

නැතහොත් එක් නූලක් හැර නූලක් බැගින් නූල් යොදා දිගට අකැප නූල් ද හරහට කැප නූල් ද යොදා වියන්නේ නම්, නැතහොත් ඒ රෙදි වියන්නන් දෙදෙනාම රෙදි වියන පුවරුව (වේමය) ගෙන එක්ව වියන්නේ නම්, සීමාවක් නොකළ සිවුරක නම් ඒ ඒ වියන ලද පුවරුවක් පාසා දුකුළා ඇවැත් වේ. සීමා සහිත සිවුරක නම් සීමාවන්ගේ ප්‍රමාණය අනුව දුකුළා ඇවැත් වේ. මෙම අර්ථය මහා අට්ඨකථාවෙහි ප්‍රකට නැතත් මහාපච්චරිය ආදී අටුවාවල ප්‍රකටව දක්වා ඇත. මෙහිදී (සමන්තපාසාදිකාවෙහි) සියලු ආකාරයෙන්ම එය පැහැදිලිව දක්වා ඇත.

Sace suttampi kappiyaṃ, tantavāyopi kappiyo ñātakappavārito vā mūlena vā payojito, vāyāpanapaccayā anāpatti. Dasāhātikkamanapaccayā pana āpattiṃ rakkhantena vikappanupagappamāṇamatte vīte tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabbaṃ. Dasāhātikkamena niṭṭhāpiyamānañhi nissaggiyaṃ bhaveyyāti. Ñātakādīhi tantaṃ āropetvā ‘‘tumhākaṃ, bhante, idaṃ cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti niyyātitepi eseva nayo.

නූල ද කැප නූලක් වී නම්, රෙදි වියන්නා ද ඥාතියෙකු හෝ ආරාධනා කළ අයෙකු හෝ මිල දී ගත් අයෙකු හෝ වශයෙන් කැප අයෙකු වී නම්, රෙදි විවීමේ හේතුවෙන් ඇවැත් නොවේ. දස දිනක් ඉක්මවීම නිසා සිදුවන ඇවැතෙන් ආරක්ෂා වීමට කැමති භික්ෂුව විසින් විකප්පනය කිරීමට සුදුසු ප්‍රමාණයට රෙදි වියූ පසු, තවමත් වියනෙහි (තන්තෙ) තිබෙන රෙද්දම අධිෂ්ඨානය කළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, දස දිනක් ඉක්මවා නිම කරනු ලබන සිවුර නිස්සගිය ඇවැතට හේතු වන බැවිනි. ඥාතීන් ආදීන් විසින් වියනට නූල් දමා 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ වෙනුවෙන් කළ මෙම සිවුර පිළිගනු මැනව' යි පවරා ඇති විට ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Sace tantavāyo evaṃ payojito vā sayaṃ dātukāmo vā hutvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumhākaṃ cīvaraṃ asukadivase nāma vāyitvā ṭhapessāmī’’ti vadati, bhikkhu ca tena paricchinnadivasato dasāhaṃ atikkāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

යම් හෙයකින් රෙදි වියන්නා එලෙස නියම කරන ලද්දේ හෝ තමාම දීමට කැමති වූයේ හෝ වී 'ස්වාමීනි, මම අසවල් දිනක ඔබ වහන්සේට සිවුරක් වියලා තබන්නෙමි' යි පවසයි නම්, භික්ෂුව ද ඔහු නියම කළ දින සිට දස දිනක් ඉක්මවයි නම්, නිස්සගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

Sace pana tantavāyo ‘‘ahaṃ tumhākaṃ cīvaraṃ vāyitvā sāsanaṃ pesessāmī’’ti vatvā tatheva karoti, tena pesitabhikkhu pana tassa bhikkhuno na āroceti, añño disvā vā sutvā vā ‘‘tumhākaṃ, bhante, cīvaraṃ niṭṭhita’’nti āroceti, etassa ārocanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana tena pesitoyeva āroceti, tassa vacanaṃ sutadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

නමුත් රෙදි වියන්නා 'මම ඔබ වහන්සේට සිවුර වියලා පණිවුඩයක් එවන්නෙමි' යි පවසා එලෙසම කරයි නම්, ඔහු විසින් පණිවුඩය රැගෙන එවූ භික්ෂුව එම අයිතිකරු භික්ෂුවට ඒ බව නොදන්වයි නම්, වෙනත් අයෙකු එය දැක හෝ අසා 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේගේ සිවුර නිම වී ඇතැයි' පවසයි ද, එම පැවසීම ප්‍රමාණවත් (ගණන් ගත යුත්තක්) නොවේ. කවදා හෝ රෙදි වියන්නා විසින් එවූ භික්ෂුවම එය පවසයි ද, ඔහුගේ එම වචනය ඇසූ දින සිට දස දිනක් ඉක්මවන භික්ෂුවට නිස්සගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

Sace tantavāyo ‘‘ahaṃ tumhākaṃ cīvaraṃ vāyitvā kassaci hatthe pahiṇissāmī’’ti vatvā tatheva karoti, cīvaraṃ gahetvā gatabhikkhu pana attano pariveṇe ṭhapetvā tassa na āroceti, añño koci bhaṇati [Pg.305] ‘‘api, bhante, adhunā ābhataṃ cīvaraṃ sundara’’nti? ‘‘Kuhiṃ, āvuso, cīvara’’nti? ‘‘Itthannāmassa hatthe pesita’’nti. Etassapi vacanaṃ na pamāṇaṃ. Yadā pana so bhikkhu cīvaraṃ deti, laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Sace pana vāyāpanamūlaṃ adinnaṃ hoti, yāva kākaṇikamattampi avasiṭṭhaṃ, tāva rakkhati.

යම් හෙයකින් රෙදි වියන්නා 'මම ඔබ වහන්සේට සිවුර වියලා කවරෙකු අත හෝ පණිවුඩයක් එවන්නෙමි' යි පවසා එලෙසම කරයි නම්, සිවුර ගෙන ගිය භික්ෂුව තම පරිවේණයෙහි එය තබා අයිතිකාර භික්ෂුවට ඒ බව නොකියයි නම්, ඒ ගෙන ආ භික්ෂුව හැර වෙනත් අයෙකු 'ස්වාමීනි, දැන් ගෙනා සිවුර ඉතා අලංකාරයි නේද?' යි පවසයි. 'ඇවැත්නි, ඒ සිවුර කොහේද?' යි ඇසූ විට 'අසවල් භික්ෂුව අත එවුවා' යි පවසයි. එවිට ද එම වචනය ප්‍රමාණවත් නොවේ. කවදා හෝ එම භික්ෂුව සිවුර දෙයි ද, එය ලැබුණු දින සිට දස දිනක් ඉක්මවයි නම් නිස්සගිය පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. රෙදි විවීමේ කුලිය ගෙවා නැත්නම්, කකාණික මාත්‍රයක් තරම් මුදලක් හෝ ඉතිරිව පවතී නම්, එතෙක් එය (ඇවැතෙන්) ආරක්ෂා වේ.

640. Anāpatti cīvaraṃ sibbetunti cīvarasibbanatthāya suttaṃ viññāpentassa anāpattīti attho. Āyogetiādīsupi nimittatthe bhummavacanaṃ, āyogādinimittaṃ viññāpentassa anāpattīti vuttaṃ hoti. Sesamettha uttānatthamevāti.

640. 'සිවුර මැසීමට ඇවැත් නැත' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සිවුර මැසීම සඳහා නූල් ඉල්ලන තැනැත්තාට ඇවැත් නොවන බවයි. 'ආයෝගයෙහි' ආදී තැන්වල ද නිමිත්තාර්ථයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇති අතර, ආයෝග පටි ආදිය පිළියෙල කිරීම සඳහා නූල් ඉල්ලන්නාට ද ඇවැත් නොවන බව මෙයින් කියැවේ. මෙහි ඉතිරි කොටසෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

මෙය සමුට්ඨාන හයකින් උපදී, ක්‍රියාවක් ලෙස සිදුවේ, සංඥා විමොක්ඛය නැත, අචිත්තකය, පණ්ණත්ති වජ්ජයකි, කාය කර්ම හා වචී කර්මයන්ගෙන් සිදුවේ, සිත් තුනකි, වේදනා තුනකි.

Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සූත්‍ර විඥප්ති ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

7. 7. මහා පේසකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

641. Tena samayenāti mahāpesakārasikkhāpadaṃ. Tattha suttaṃ dhārayitvāti suttaṃ tuletvā palaparicchedaṃ katvā. Appitanti ghanaṃ. Suvītanti suṭṭhu vītaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā vītaṃ. Suppavāyitanti suṭṭhu pavāyitaṃ sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā tante pasāritaṃ. Suvilekhitanti lekhaniyā suṭṭhu vilikhitaṃ. Suvitacchitanti kocchena suṭṭhu vitacchitaṃ, suniddhotanti attho. Paṭibaddhanti vekallaṃ. Tanteti tante dīghato pasāraṇeyeva upanetvāti attho.

641. 'තේන සමයේන' යනු මහා පේසකාර ශික්ෂාපදයයි. එහි 'නූල් දරවා' (සුත්තං ධාරයිත්වා) යනු නූල් කිරා බලා ප්‍රමාණය නියම කොට දීමයි. 'අප්පිතං' යනු ඝන වූ බවයි. 'සුවීතං' යනු මැනවින් වියන ලද, සෑම තැනම සමව වියන ලද බවයි. 'සුප්පවායිතං' යනු මැනවින් පතුරුවන ලද, සෑම තැනම සමව වියනෙහි (තන්තෙ) දිග හරින ලද බවයි. 'සුවිලේඛිතං' යනු පීරීමෙන් මැනවින් සීරූ බවයි. 'සුවිතච්ඡිතං' යනු බුරුසුවකින් මැනවින් පීරන ලද හෙවත් මැනවින් පිරිසිදු කරන ලද බවයි. 'පටිබද්ධං' යනු අඩුපාඩුවයි. 'තන්තේ' යනු වියනෙහි දිගට දිග හැරීමේදීම ගෙන ගොස් (වැඩිපුර නූල් යොදවා) යන්න අර්ථයයි.

642. Tatra ce so bhikkhūti yatra gāme vā nigame vā te tantavāyā tatra. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhaṃ kappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Pāḷiyaṃ pana yenākārena vikappaṃ āpanno hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘idaṃ kho, āvuso’’tiādi vuttaṃ.

642. 'තත්‍ර චේ සෝ භික්ඛූ' යනු යම් ගමක හෝ නියම්ගමක එම රෙදි වියන්නන් සිටී නම් එහි යන අර්ථයයි. 'විකල්පයකට පැමිණෙන්නේ නම්' (විකප්පං ආපජ්ජෙය්‍ය) යනු සුවිශේෂී ක්‍රමයකට සැකසීමට හෝ අතිරේක විධානයකට පැමිණීමයි. පාළියෙහි කවර ආකාරයකින් විකල්පයකට පැමිණේදැයි දැක්වීමට 'ඇවැත්නි, මේ බලන්න' යනාදිය වදාරන ලදී.

Dhammampi bhaṇatīti dhammakathampi katheti, ‘‘tassa vacanena āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā’’ti suttavaḍḍhanaākārameva dasseti.

'ධර්මය ද පවසයි' යනු ධර්ම කථා ද පවසයි යන්නයි. 'ඔහුගේ වචනයෙන් දිග හෝ පළල හෝ ඝනකම හෝ වැඩි කෙරේ' යන්නෙන් නූල් ප්‍රමාණය වැඩි කිරීමේ ආකාරයම දක්වයි.

Pubbe [Pg.306] appavāritoti cīvarasāmikehi pubbe appavārito hutvā. Sesaṃ uttānatthamevāti.

'පෙර ආරාධනා නොකරන ලද්දේ' යනු සිවුරු හිමිකරුවන් විසින් මීට පෙර ආරාධනා නොකළ අයෙකු වීමයි. ඉතිරිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තකි.

Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ,

මෙය සමුට්ඨාන හයකින් උපදී, ක්‍රියාවක් ලෙස සිදුවේ, සංඥා විමොක්ඛය නැත, අචිත්තකය, පණ්ණත්ති වජ්ජයකි, කාය කර්ම හා වචී කර්මයන්ගෙන් සිදුවේ,

Ticittaṃ, tivedananti.

සිත් තුනකි, වේදනා තුනකි.

Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා පේසකාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

8. 8. අච්චේක චීවර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

646-9. Tena samayenāti accekacīvarasikkhāpadaṃ. Tattha dasāhānāgatanti dasa ahāni dasāhaṃ, tena dasāhena anāgatā dasāhānāgatā, dasāhena asampattāti attho, taṃ dasāhānāgataṃ, accantasaṃyogavasena bhummatthe upayogavacanaṃ, tenevassa padabhājane ‘‘dasāhānāgatāyā’’ti vuttaṃ. Pavāraṇāyāti idaṃ pana yā sā dasāhānāgatāti vuttā, taṃ sarūpato dassetuṃ asammohatthaṃ anupayogavacanaṃ.

646-9. 'තේන සමයේන' යනු අච්චේක චීවර ශික්ෂාපදයයි. එහි 'දස දිනක් නොපැමිණි' (දසාහානාගතං) යනු දින දහයකි. එම දින දහයෙන් නොපැමිණි හෙවත් තව දින දහයක් ඉතිරිව ඇති කත්තික තෙමාසික පෝයයි. දින දහයකින් සම්පූර්ණ නොවූ පෝය යන්න අර්ථයයි. එම 'දසාහානාගතං' යන පදයෙහි කාලයෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම (අත්‍යන්ත සංයෝගය) හේතුවෙන් සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත. එබැවින් පදභාජනයෙහි 'දසාහානාගතාය' යි පවසන ලදී. 'පවාරණාය' යන මෙයින් 'දස දිනක් නොපැමිණි' යැයි යමක් කියන ලද්දේ ද, එය පැහැදිලිව දැක්වීම සඳහා මුළාව වැළැක්වීමට අනුපයෝගී වචනයක් ලෙස යෙදී ඇත.

Kattikatemāsikapuṇṇamanti paṭhamakattikatemāsikapuṇṇamaṃ. Idhāpi paṭhamapadassa anupayogattā purimanayeneva bhummatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘‘yato paṭṭhāya paṭhamamahāpavāraṇā dasāhānāgatā’ti vuccati, sacepi tāni divasāni accantameva bhikkhuno accekacīvaraṃ uppajjeyya, ‘accekaṃ ida’nti jānamānena bhikkhunā sabbampi paṭiggahetabba’’nti. Tena pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti. Kāmañcesa ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’nti imināva siddho, atthuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitaṃ.

'කත්තික තෙමාසික පුණ්ණමං' යනු පළමු කත්තික තෙමාසික පෝයයි. මෙහි ද පළමු පදය අනුපයෝගී බැවින් පෙර ක්‍රමයටම සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇත. මෙයින් පවසනුයේ 'පළමු මහා පවාරණයට දින දහයක් තිබියදී පටන්, ඒ දින කිහිපය තුළ භික්ෂුවකට හදිසි සිවුරක් (අච්චේක චීවර) උපදී නම්, මෙය හදිසි සිවුරකි යි දැනගෙන භික්ෂුව විසින් එය පිළිගත යුතුය' යන්නයි. මෙයින් පවාරණ මාසයේ පුර පක්ෂයේ පස්වන දින සිට උපන් සිවුරු තබා ගත හැකි කාලය දක්වා ඇත. මෙය 'අතිරේක සිවුරක් උපරිම දින දහයක් තබා ගත හැකිය' යන ශික්ෂාපදයෙන්ම සිද්ධ වන නමුත්, කරුණු උද්ගත වීමේ ස්වභාවය අනුව අලුත් කරුණක් මෙන් දක්වා මෙම ශික්ෂාපදය පනවන ලදී.

Accekacīvaranti accāyikacīvaraṃ vuccati, tassa pana accāyikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘senāya vā gantukāmo hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhāti iminā saddhāmattakameva dassitaṃ. Pasādoti iminā suppasannā balavasaddhā. Etaṃ accekacīvaraṃ nāmāti etaṃ imehi kāraṇehi dātukāmena dūtaṃ vā pesetvā sayaṃ vā āgantvā ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocitaṃ cīvaraṃ accekacīvaraṃ nāma hotī. Chaṭṭhito paṭṭhāya [Pg.307] pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyeva.

'අච්චේක චීවරය' යනු හදිසියේ පූජා කරනු ලබන (අත්‍යවශ්‍ය) චීවරයයි. එහි හදිසි ස්වභාවය පෙන්වා දීම පිණිස 'සේනාව සමඟ යනු කැමති වෙයි' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'සද්ධා' (ශ්‍රද්ධාව) යන මෙයින් ශ්‍රද්ධාව පමණක්ම දක්වන ලදී. 'පසාද' (ප්‍රසාදය) යන මෙයින් අතිශයින් පැහැදුණු බලවත් ශ්‍රද්ධාව දක්වන ලදී. මෙම කරුණු නිසා චීවරය පූජා කිරීමට කැමති තැනැත්තා විසින් දූතයෙකු එවා හෝ තමාම පැමිණ හෝ 'වස්සාවාසික චීවරය (වස් වසන භික්ෂූන් වෙනුවෙන් දෙනු ලබන සිවුර) පූජා කරමි' යි මෙසේ පවසා පූජා කරන සිවුර 'අච්චේක චීවරය' නම් වේ. හයවන දිනයේ සිට උපන් අච්චේක නොවන සිවුරක් වුවද, නැවත අධිෂ්ඨානයෙන් තැබූ සිවුරක් වුවද මෙම සැලකිල්ල (පරිහරණ කාලය) ලබන්නේමය.

Saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbanti kiñci nimittaṃ katvā ṭhapetabbaṃ. Kasmā etaṃ vuttaṃ? Yadi hi taṃ pure pavāraṇāya vibhajanti. Yena gahitaṃ, tena chinnavassena na bhavitabbaṃ. Sace pana hoti, taṃ cīvaraṃ saṅghikameva hoti. Tato sallakkhetvā sukhaṃ dātuṃ bhavissatīti.

'සළකුණක් කොට තැබිය යුතුය' යන්නෙන් කිසියම් සළකුණක් කොට තැබිය යුතු බව අදහස් වේ. මෙය කුමක් සඳහා පවසන ලද්දක්ද? ඉදින් පවාරණයට පෙර එම සිවුර බෙදා දෙන්නේ නම්, යම් මහණෙකු විසින් එය ලබා ගන්නා ලද්දේද, ඔහු වස් බිඳි අයෙකු නොවිය යුතුය. ඉදින් ඔහු වස් බිඳි අයෙකු වුවහොත්, එම සිවුර සංඝික වස්තුවක්ම වෙයි. එවිට (සළකුණ බලා) පහසුවෙන් නැවත ලබාදීමට හැකිවනු පිණිස මෙය වදාරන ලදී.

650. Accekacīvare accekacīvarasaññīti evamādi vibhajitvā gahitameva sandhāya vuttaṃ. Sace pana avibhattaṃ hoti, saṅghassa vā bhaṇḍāgāre, cīvarasamayātikkamepi anāpatti. Iti atirekacīvarassa dasāhaṃ parihāro. Akatassa vassikasāṭikacīvarassa anatthate kathine pañca māsā, vasse ukkaḍḍhite cha māsā, atthate kathine apare cattāro māsā. Hemantassa pacchime divase mūlacīvarādhiṭṭhānavasena aparopi eko māsoti ekādasa māsā parihāro. Satiyā paccāsāya mūlacīvarassa eko māso, accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā, tato paraṃ ekadivasampi parihāro natthīti veditabbaṃ.

650. 'අච්චේක චීවරයෙහි අච්චේක චීවර සංඥාව ඇතිව' යනාදිය බෙදා වෙන්කර ගත් සිවුරක් සම්බන්ධයෙන් වදාරන ලදී. ඉදින් එය බෙදා නොමැතිව සංඝයාගේ ගබඩාවෙහි තිබේ නම්, චීවර කාලය ඉක්ම ගියද ඇවැත් නොවේ. මෙසේ අතිරේක චීවරයකට දින දහයක පරිහරණ කාලයක් ඇත. නිම නොකළ වැසි සළුවකට, කඨිනයක් අතුරා නොමැති නම් මාස පහක්ද, වස් කාලය දීර්ඝ වූ විට (අධික මාසයක් ඇති විට) මාස හයක්ද, කඨිනය අතුරා ඇති විට තවත් මාස හතරක්ද වේ. හේමන්ත සෘතුවේ අවසාන දිනයෙහි (මැදින් පුර පසළොස්වක දා) මූල චීවර අධිෂ්ඨාන වශයෙන් තවත් එක් මාසයක් එකතු වූ විට මාස එකොළහක පරිහරණ කාලයක් වෙයි. මූල චීවරය කෙරෙහි බලාපොරොත්තුව ඇති කල්හි එක් මාසයක්ද, අච්චේක චීවරයෙහි කඨිනය අතුරා නොමැති විට දින එකොළහක් වැඩි එක් මාසයක්ද, කඨිනය අතුරා ඇති විට දින එකොළහක් වැඩි මාස පහක්ද වෙයි. ඉන් පසුව එක් දිනක්වත් සහනයක් නොමැති බව දත යුතුය.

Anaccekacīvareti accekacīvarasadise aññasmiṃ. Sesamettha uttānatthamevāti.

'අච්චේක චීවර නොවන' යනු අච්චේක චීවරයට සමාන වූ වෙනත් සිවුරකය. මෙහි ඉතිරි කරුණු පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

Kathinasamuṭṭhānaṃ – akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

කඨින සමුට්ඨානය - අකිරිය, නොසඤ්ඤාවිමොක්ඛ, අචිත්තක, පණ්ණත්තිවජ්ජ, කායකර්ම-වචීකර්ම, තිචිත්ත, තිවේදනා වේ.

Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අච්චේක චීවර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

9. සාසංක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

652. Tena samayenāti sāsaṅkasikkhāpadaṃ. Tattha vutthavassā āraññakesūti te pubbepi araññeyeva vihariṃsu. Dubbalacīvarattā pana paccayavasena gāmantasenāsane vassaṃ vasitvā niṭṭhitacīvarā hutvā ‘‘idāni nippalibodhā samaṇadhammaṃ karissāmā’’ti āraññakesu senāsanesu [Pg.308] viharanti. Kattikacorakāti kattikamāse corā. Paripātentīti upaddavanti, tattha tattha ādhāvitvā uttāsenti palāpenti. Antaraghare nikkhipitunti antogāme nikkhipituṃ. Bhagavā yasmā paccayā nāma dhammena samena dullabhā, sallekhavā hi bhikkhu mātarampi viññāpetuṃ na sakkoti. Tasmā cīvaraguttatthaṃ antaraghare nikkhipituṃ anujānāti. Bhikkhūnaṃ pana anurūpattā araññavāsaṃ na paṭikkhipi.

652. 'ඒ සමයෙහි' යනු සාසංක ශික්ෂාපදයයි. එහි 'වස් වැස නිම කළ අරණ්‍යවාසීහු' යන්නෙන් එම භික්ෂූන් මීට පෙරද වනයේම වාසය කළ බව අදහස් වේ. එහෙත් දිරාගිය සිවුරු ඇති බැවින් සිවුරු පසය ලබාගැනීමේ අරමුණින් ගම්බද සේනාසනයක වස් වැස, සිවුරු වැඩ නිමවා 'දැන් කරදරයක් නැතිව මහණ දම් පුරන්නෙමු' යි අරණ්‍ය සේනාසනයන්හි වෙසෙති. 'කත්තික චෝරකා' යනු ඉල් මාසයේ සොරුන්ය. 'පරිපාතෙන්ති' යනු උපද්‍රව කරති, එහේ මෙහේ දුවමින් බිය ගන්වති, පලවා හරිති. 'අන්තෝ ගමේ තැන්පත් කිරීමට' යනු ගම ඇතුළත තැන්පත් කිරීමටයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව පසය ලබාගැනීම දුෂ්කර බැවින්ද, සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ඇති මහණෙකුට තමාගේ මවගෙන් පවා යමක් ඉල්ලීමට නොහැකි බැවින්ද, සිවුර ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිස ගමෙහි තැන්පත් කිරීමට අනුදැන වදාළහ. එහෙත් භික්ෂූන්ට එය අනුරූප බැවින් අරණ්‍ය වාසය ප්‍රතික්ෂේප නොකළහ.

653. Upavassaṃ kho panāti ettha upavassanti upavassa; upavasitvāti vuttaṃ hoti. Upasampajjantiādīsu viya hi ettha anunāsiko daṭṭhabbo. Vassaṃ upagantvā vasitvā cāti attho. Imassa ca padassa ‘‘tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti iminā sambandho. Kiṃ vuttaṃ hoti? Vassaṃ upagantvā vasitvā ca tato paraṃ pacchimakattikapuṇṇamapariyosānakālaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni; tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto ākaṅkhamāno tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ antaraghare nikkhipeyyāti. Yasmā pana yo vassaṃ upagantvā yāva paṭhamakattikapuṇṇamaṃ vasati, so vuṭṭhavassānaṃ abbhantaro hoti, tasmā idaṃ atigahanaṃ byañjanavicāraṇaṃ akatvā padabhājane kevalaṃ cīvaranikkhepārahaṃ puggalaṃ dassetuṃ ‘‘vuṭṭhavassāna’’nti vuttaṃ. Tassāpi ‘‘bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti iminā sambandho. Ayañhi ettha attho ‘‘vuṭṭhavassānaṃ bhikkhu senāsanesu viharanto’’ti evarūpānaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare yo koci bhikkhūti vuttaṃ hoti.

653. 'උපවස්සං' යන්නෙහි 'උපවස්ස' යනු වස් වැස නිමවා යන අර්ථයයි. මෙහි 'එබඳු සේනාසනයන්හි වාසය කරන භික්ෂුව' යන පද හා සම්බන්ධය වේ. වස් වැස නිම කළ දින සිට පසුව එන ඉල් මස පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනය අවසාන වන කාලය දක්වා කාලය මෙහි අදහස් වේ. යම් අරණ්‍ය සේනාසනයන් සැක සහිත යැයි සම්මතද, බිය සහිතද, එවැනි සේනාසනයන්හි වසන භික්ෂුව කැමති වන්නේ නම් තුන් සිවුරෙන් එක් සිවුරක් ගම ඇතුළත තැන්පත් කළ හැකිය යන්න මෙහි අර්ථයයි. වස් වැස පළමු ඉල් මස පුර පසළොස්වක තෙක් වසන තැනැත්තා වස් වැස නිම කළ අයෙකු වන බැවින්, ඉතා ගැඹුරු වූ ශබ්ද විග්‍රහයන් නොකොට පද භාජනයෙහි සිවුරු තැන්පත් කිරීමට සුදුසු පුද්ගලයා දැක්වීම සඳහා 'වුත්ථවස්සානං' යයි වදාරන ලදී. 'සේනාසනයන්හි වසන භික්ෂුව' යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ. එබඳු (වස් වැස නිම කළ) භික්ෂූන් අතරින් යම් කිසි භික්ෂුවක් යන්න මෙහි අදහසයි.

Araññalakkhaṇaṃ adinnādānavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ. Ayaṃ pana viseso – sace vihāro parikkhitto hoti, parikkhittassa gāmassa indakhīlato aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya yāva vihāraparikkhepā minitabbaṃ. Sace vihāro aparikkhitto hoti, yaṃ sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā bhattasālā vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā bodhivā cetiyaṃ vā dūre cepi senāsanato hoti, taṃ paricchedaṃ katvā minitabbaṃ. Sacepi āsanne gāmo hoti, vihāre ṭhitehi gharamānusakānaṃ saddo sūyati, pabbatanadīādīhi pana antaritattā na sakkā ujuṃ gantuṃ, yo cassa pakatimaggo hoti, sacepi nāvāya sañcaritabbo, tena maggena gāmato [Pg.309] pañcadhanusatikaṃ gahetabbaṃ. Yo āsannagāmassa aṅgasampādanatthaṃ tato tato maggaṃ pidahati, ayaṃ ‘‘dhutaṅgacoro’’ti veditabbo.

අරණ්‍ය ලක්ෂණය අදින්නාදාන වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී. මෙහි විශේෂත්වය නම් - ඉදින් විහාරය වටකළ තාප්පයකින් යුක්ත නම්, වටකළ ගමක ඉන්ද්‍රඛීලයේ (දොරකොටුවේ) සිට හෝ වටනොකළ ගමක සීමාවේ සිට විහාර තාප්පය දක්වා මැදිය යුතුය. ඉදින් විහාරය තාප්පයකින් වටකොට නැතිනම්, සේනාසනය, බත්හල, රැස්වන ස්ථානය, බෝධිය හෝ චෛත්‍යය යන මේවා අතරින් සේනාසනයට වඩාත්ම දුරින් පිහිටි තැනක සිට සීමාව මැනිය යුතුය. ඉදින් ගම ආසන්නයේ තිබුණද, විහාරයේ සිටින අයට මිනිසුන්ගේ ශබ්දය ඇසුණද, කඳු හෝ ගංගා ආදියෙන් වෙන්වී ඇති බැවින් සෘජුව යාමට නොහැකි නම්, එහි යන සාමාන්‍ය මාර්ගය (ඔරුවකින් යායුතු වුවද) අනුව ගමේ සිට දුනු පන්සියයක දුර ගත යුතුය. යම් මහණෙකු ආසන්න ගමට අරණ්‍ය ලක්ෂණ පූරණය කරනු පිණිස තැනින් තැන මාර්ග වසා දමයිද, ඔහු 'ධුතාංග සොරෙකු' ලෙස දත යුතුය.

Sāsaṅkasammatānīti ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni; evaṃ saññātānīti attho. Padabhājane pana yena kāraṇena tāni sāsaṅkasammatāni, taṃ dassetuṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’tiādi vuttaṃ.

'සාසංක සම්මතානි' යනු 'සැක සහිතය' යි සම්මත වූ හෙවත් එසේ හඳුනාගත් සේනාසනයන්ය යන්න අර්ථයයි. පද භාජනයෙහි එම සේනාසන සැක සහිත ලෙස සම්මත වීමට හේතුව දැක්වීම පිණිස 'ආරාමයෙහි, ආරාම උපචාරයෙහි' යනාදිය වදාරන ලදී.

Saha paṭibhayena sappaṭibhayāni, sannihitabalavabhayānīti attho. Padabhājane pana yena kāraṇena tāni sappaṭibhayāni; taṃ dassetuṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’tiādi vuttaṃ.

බිය සහිත (සප්පටිබය) යනු බිය හා සමග පවතින සේනාසනයන්ය, එනම් ආසන්න වූ බලවත් බිය ඇති සේනාසන යන්න අර්ථයයි. පද භාජනයෙහි ඒවා බිය සහිත වීමට හේතුව දැක්වීමට 'ආරාමයෙහි, ආරාම උපචාරයෙහි' යනාදිය වදාරන ලදී.

Samantā gocaragāme nikkhipeyyāti āraññakassa senāsanassa samantā sabbadisābhāgesu attanā abhirucite gocaragāme satiyā aṅgasampattiyā nikkhipeyya.

'සමන්තා ගෝචර ගාමේ නික්ඛිපෙය්‍ය' යනු අරණ්‍ය සේනාසනය වටා සෑම දිශාවකම පිහිටි තමා කැමති ගොදුරු ගමක, සුදුසු අංගයන්ගෙන් යුක්ත නම් තැන්පත් කළ හැකිය යන්නයි.

Tatrāyaṃ aṅgasampatti – purimikāya upagantvā mahāpavāraṇāya pavārito hoti, idamekaṃ aṅgaṃ. Sace pacchimikāya vā upagato hoti chinnavasso vā, nikkhipituṃ na labhati. Kattikamāsoyeva hoti, idaṃ dutiyaṃ aṅgaṃ. Kattikamāsato paraṃ na labhati, pañcadhanusatikaṃ pacchimameva pamāṇayuttaṃ senāsanaṃ hoti, idaṃ tatiyaṃ aṅgaṃ. Ūnappamāṇe vā gāvutato atirekappamāṇe vā na labhati, yatra hi piṇḍāya caritvā puna vihāraṃ bhattavelāyaṃ sakkā āgantuṃ, tadeva idha adhippetaṃ. Nimantito pana addhayojanampi yojanampi gantvā vasituṃ pacceti, idamappamāṇaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti, idaṃ catutthaṃ aṅgaṃ. Anāsaṅkaappaṭibhaye hi aṅgayuttepi senāsane vasanto nikkhipituṃ na labhatīti.

මෙහි අංගසම්පත්තිය නම් – පෙර වස් (පුරිමිකා) වැස මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කරන ලද්දේ විය යුතුය, මෙය එක් අංගයකි. ඉදින් පසුවස් (පච්ඡිමිකා) වැසියේ නම් හෝ වස් බිඳුණේ නම් හෝ (සිවුරු) තැන්පත් කර තැබීමට අවසර නැත. මැදින්දින (කත්තික) මාසයම විය යුතුය, මෙය දෙවන අංගයයි. කත්තික මාසයෙන් පසු අවසර නැත. දුනු පන්සියයක ප්‍රමාණයෙන් යුත් සෙනසුනක් විය යුතුය, මෙය තුන්වන අංගයයි. එම ප්‍රමාණයට වඩා අඩු හෝ ගාවුතයකට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ඇති සෙනසුනක (සිවුරු) තැන්පත් කිරීමට අවසර නැත. යම් සෙනසුනක සිට පිඬු පිණිස හැසිර නැවත දාන වේලාවට විහාරයට පැමිණිය හැකිද, මෙහිදී අදහස් කළේ එවැනි සෙනසුනකි. ආරාධනා ලැබූ කල අඩ යොදුනක් හෝ යොදුනක් ගොස් නැවත පැමිණිය හැකි නම් එය ප්‍රමාණයක් නොවේ. සැක සහිත සහ බිය සහිත සෙනසුනක්ම විය යුතුය, මෙය හතරවන අංගයයි. මක්නිසාද යත්, සැකයක් හෝ බියක් නැති, අංගයන්ගෙන් යුක්ත වුවද සෙනසුනක වසන භික්ෂුවට (සිවුරු) තැන්පත් කිරීමට අවසර නැති බැවිනි.

Aññatra bhikkhusammutiyāti yā udositasikkhāpade kosambakasammuti (pārā. 475) anuññātā tassā sammutiyā aññatra; sace sā laddhā hoti, chārattātirekampi vippavasituṃ vaṭṭati.

"භික්ෂු සම්මුතියෙන් තොරව" යනු උදොසිත ශික්ෂාපදයේ (පාරාජිකා පාලි 475) යම් කෝසම්බක සම්මුතියක් අනුදැන වදාරන ලද්දේද, එම සම්මුතියෙන් තොරව යන්නයි. ඉදින් එම සම්මුතිය ලබා ඇත්නම් සය රැයකට වඩා වෙන්ව වාසය කිරීම සුදුසුය.

Puna gāmasīmaṃ okkamitvāti sace gocaragāmato puratthimāya disāya senāsanaṃ; ayañca pacchimadisaṃ gato hoti, senāsanaṃ āgantvā sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ asakkontena gāmasīmampi okkamitvā [Pg.310] sabhāyaṃ vā yattha katthaci vā vasitvā cīvarappavattiṃ ñatvā pakkamituṃ vaṭṭatīti attho. Evaṃ asakkontena tattheva ṭhitena paccuddharitabbaṃ, atirekacīvaraṭṭhāne ṭhassatīti. Sesaṃ uttānameva.

"නැවත ගම් සීමාවට පැමිණ" යනු – ඉදින් ගොදුරු ගමට නැගෙනහිර දිශාවෙන් සෙනසුන පිහිටා තිබේ නම්, මෙම භික්ෂුව බටහිර දෙසට ගොස් තිබේ නම්, සෙනසුනට පැමිණ හත්වන අරුණ නැගීමට පෙර පැමිණීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, ගම් සීමාවට ඇතුළු වී සභා ශාලාවක හෝ වෙනත් ඕනෑම තැනක නැවතී සිවුරේ තත්ත්වය දැනගෙන පිටත්ව යාම සුදුසුය යනු අදහසයි. මෙසේ කිරීමට අපොහොසත් වන්නේ නම්, සිටි තැනම සිට "අතිරේක සිවුර පවතින තැන පවතිනු ඇත" යනුවෙන් සිතා පච්චුද්ධාරණය (අස් කිරීම) කළ යුතුය. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

Kathinasamuṭṭhānaṃ – kāyavācato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, akiriyā, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

කඨින සමුට්ඨානය – කය වචනයෙන්ද, කය වචනය සහ සිතින්ද යනුවෙන් (සමුට්ඨාන දෙකකින්) හටගනී. අකිරියෙකි, නෝසඤ්ඤාවිමොක්ඛයකි, අචිත්තකයකි, පන්නත්තිවජ්ජයකි, කායකර්ම වචීකර්මයකි, තිචිත්තකයකි, තිවේදනයකි.

Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සාසංක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

10. පරිණත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

657. Tena samayenāti pariṇatasikkhāpadaṃ. Tattha pūgassāti samūhassa; dhammagaṇassāti attho. Paṭiyattanti paṭiyāditaṃ. Bahū saṅghassa bhattāti saṅghassa bahūni bhattāni anekāni lābhamukhāni; na saṅghassa kenaci parihānīti dīpenti. Oṇojethāti detha. Kiṃ panevaṃ vattuṃ vaṭṭatīti kasmā na vaṭṭati? Ayañhi abhihaṭabhikkhā abhiharitvā ekasmiṃ okāse saṅghassatthāya paṭiyattā abhihaṭapaṭiyatte ca uddissa ṭhapitabhāge ca payuttavācā nāma natthi.

657. "තේන සමයේන" යනු පරිණත ශික්ෂාපදයයි. එහි "පූගස්ස" යනු සමූහයාටය; ධාර්මික පිරිසට යන අදහසයි. "පටියත්තං" යනු පිළියෙල කරන ලද්දකි. "බහූ සංඝස්ස භත්තා" යනු සංඝයා වහන්සේ උදෙසා බොහෝ දානයන් සහ නොයෙක් ලාභ මාර්ගයන් ඇති බවයි. සංඝයාට කිසිදු අඩුවක් නොවන බව ඉන් දැක්වේ. "ඔණෝජේථ" යනු දෙන්න යන්නයි. "මෙසේ පැවසීම සුදුසුද?" යන්නට පිළිතුර – කුමන කරුණක් නිසා නුසුදුසු වන්නේද? මක්නිසාද යත්, මෙය වැඩමවා පිළියෙල කළ භික්ෂාවකි. එක තැනකට ගෙනැවිත් සංඝයා උදෙසා පිළියෙල කරන ලද්දකි. මෙසේ වැඩමවා පිළියෙල කළ දෙයෙහිද, තමන් උදෙසා වෙන්කර තැබූ කොටසෙහිද විඥාප්ති වචන භාවිතයක් නැත.

658. Saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. So hi saṅghassa pariṇatattā hatthaṃ anārūḷhopi ekena pariyāyena saṅghassa santako hoti, padabhājane pana ‘‘saṅghikaṃ nāma saṅghassa dinnaṃ hoti pariccatta’’nti evaṃ atthuddhāravasena nippariyāyatova saṅghikaṃ dassitaṃ. Lābhanti paṭilabhitabbavatthuṃ āha. Tenevassa niddese ‘‘cīvarampī’’tiādi vuttaṃ. Pariṇatanti saṅghassa ninnaṃ saṅghassa poṇaṃ saṅghassa pabbhāraṃ hutvā ṭhitaṃ. Yena pana kāraṇena so pariṇato hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘dassāma karissāmāti vācā bhinnā hotī’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ.

658. "සාංඝික" යනු සංඝයා සතු දේය. එය සංඝයා වෙත පවරන ලද (පරිණත) බැවින් අතට නොපැමිණියද එක් පරියායකින් සංඝයා සතු වේ. පදභාජනයේදී "සාංඝික යනු සංඝයාට පූජා කරන ලද, අත්හරින ලද දෙයයි" යනුවෙන් අර්ථ උද්ධාරණ වශයෙන් නිප්පරියාය (ඍජු) අර්ථයෙන්ම සාංඝික බව දක්වා ඇත. "ලාභං" යන්නෙන් ලැබිය යුතු වස්තුව කියවේ. එබැවින් එහි විවරණයේදී "සිවුරක් වුවද" ආදිය වදාරන ලදී. "පරිණතං" යනු සංඝයා වෙත නැඹුරු වූ, සංඝයා වෙත බර වූ, සංඝයා වෙත යොමු වූ දෙයයි. යම් කරුණක් නිසා එය පරිණත (නැඹුරු කරන ලද) වන්නේද, එය දැක්වීම පිණිස "දෙන්නෙමු, කරන්නෙමු යනුවෙන් වචනය පිට විය" යනුවෙන් පදභාජනයෙහි දක්වන ලදී.

659. Payoge [Pg.311] dukkaṭanti pariṇatalābhassa attano pariṇāmanapayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena tasmiṃ hatthaṃ ārūḷhe nissaggiyaṃ. Sace pana saṅghassa dinnaṃ hoti, taṃ gahetuṃ na vaṭṭati, saṅghasseva dātabbaṃ. Yopi ārāmikehi saddhiṃ ekato khādati, bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Pariṇataṃ pana sahadhammikānaṃ vā gihīnaṃ vā antamaso mātusantakampi ‘‘idaṃ mayhaṃ dehī’’ti saṅghassa pariṇatabhāvaṃ ñatvā attano pariṇāmetvā gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Imassa bhikkhuno dehī’’ti evaṃ aññassa pariṇāmentassa suddhikapācittiyaṃ. Ekaṃ pattaṃ vā cīvaraṃ vā attano, ekaṃ aññassa pariṇāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyañceva suddhikapācittiyañca. Eseva nayo bahūsu. Vuttampi cetaṃ –

659. "පයොගේ දුක්කටං" යනු සංඝයාට වෙන් කරන ලද ලාභයක් තමන් වෙත හරවා ගැනීමේ ප්‍රයෝගය නිසා දුක්කටාපත්ති වේ, එය තමන් අතට පත් වූ විට නිස්සගි පාචිත්තිය වේ. ඉදින් එය සංඝයාට පූජා කර ඇත්නම්, එය ලබා ගැනීම නුසුදුසුය, සංඝයාටම දිය යුතුය. යමෙක් ආරාමිකයන් සමඟ එක්ව අනුභව කරයි නම්, ඔහු ලාභය අගය කරවා ගෙවිය යුතුය. සංඝයාට වෙන් කරන ලද ලාභය සබ්‍රහ්මචාරීන් උදෙසා හෝ ගිහියන් උදෙසා හෝ අවසානයේ මෑණියන් සතු දෙයක් වුවද "මෙය මට දෙන්න" යනුවෙන් එය සංඝයාට වෙන් කළ බව දැන තමන් වෙත හරවා ගෙන ලබන්නාට නිස්සගි පාචිත්තිය වේ. "මෙම භික්ෂුවට දෙන්න" යනුවෙන් වෙනත් අයෙකුට හරවා දෙන්නාට ශුද්ධික පාචිත්තිය වේ. එක් පාත්‍රයක් හෝ සිවුරක් තමන්ටත්, තවෙකක් වෙනත් අයෙකුටත් හරවයි නම්, නිස්සගි පාචිත්තිය සහ ශුද්ධික පාචිත්තිය යන දෙකම වේ. බොහෝ පාත්‍ර සිවුරු සම්බන්ධයෙන්ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙසේද වදාරන ලදී –

‘‘Nissaggiyena āpattiṃ, suddhikena pācittiyaṃ;

Āpajjeyya ekato;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 480);

"නිස්සගි ඇවැත සහ ශුද්ධික පාචිත්තිය යන දෙකම එක්වර සිදුවිය හැක; දක්ෂයන් විසින් මෙම ප්‍රශ්නය විමසා බලන ලදී."

Ayañhi pariṇāmanaṃ sandhāya vutto. Yopi vassikasāṭikasamaye mātugharepi saṅghassa pariṇataṃ vassikasāṭikaṃ ñatvā attano pariṇāmeti, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Parassa pariṇāmeti, suddhikapācittiyaṃ. Manussā ‘‘saṅghabhattaṃ karissāmā’’ti sappitelādīni āharanti, gilāno cepi bhikkhu saṅghassa pariṇatabhāvaṃ ñatvā kiñci yācati, nissaggiyaṃ pācittiyameva. Sace pana so ‘‘tumhākaṃ sappiādīni ābhaṭāni atthī’’ti pucchitvā ‘‘āma, atthī’’ti vutte ‘‘mayhampi dethā’’ti vadati, vaṭṭati. Athāpi naṃ kukkuccāyantaṃ upāsakā vadanti – ‘‘saṅghopi amhehi dinnameva labhati; gaṇhatha, bhante’’ti evampi vaṭṭati.

මෙය ලාභය වෙනතකට හැරවීම (පරිණාමනය) සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. වස්සිකසාටික (වැසි සළුව) කාලයේදී මෑණියන්ගේ නිවසේදී වුවද සංඝයාට වෙන් කරන ලද වැසි සළුවක් බව දැන තමන් වෙත හරවා ගනී නම් නිස්සගි පාචිත්තිය වේ. අන් අයෙකුට හරවා දෙයි නම් ශුද්ධික පාචිත්තිය වේ. මිනිසුන් "සංඝික දානයක් පවත්වමු" යනුවෙන් සිතා ගිතෙල්, තෙල් ආදිය ගෙන එන විට, ගිලන් භික්ෂුවක් එය සංඝයාට වෙන් වූවක් බව දැන යමක් ඉල්ලයි නම් නිස්සගි පාචිත්තියම වේ. ඉදින් ඔහු "ඔබ ගෙනා ගිතෙල් ආදිය තිබේද?" කියා අසා, "එසේය, තිබේ" යැයි පැවසූ කල "මටත් දෙන්න" යැයි පවසයි නම් එය වරදක් නැත. එසේත් නැතිනම් සැක කරන එම භික්ෂුවට උපාසකවරු "ස්වාමීනි, සංඝයාටත් ලැබෙන්නේ අප විසින් පූජා කරන ලද්දක්මය; එබැවින් ඔබ වහන්සේත් ලබා ගන්න" යැයි පවසයි නම් එයද සුදුසුය.

660. Saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassāti ekasmiṃ vihāre saṅghassa pariṇataṃ aññaṃ vihāraṃ uddisitvā ‘‘asukasmiṃ nāma mahāvihāre saṅghassa dethā’’ti pariṇāmeti.

660. "සංඝයාට වෙන් කළ දෙය වෙනත් සංඝයාට" යනු – එක් විහාරයක සංඝයාට වෙන් කළ ලාභයක් වෙනත් විහාරයක් උදෙසා "අසවල් මහා විහාරයේ සංඝයාට දෙන්න" යනුවෙන් හරවා යවයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ.

Cetiyassa vāti ‘‘kiṃ saṅghassa dinnena, cetiyassapūjaṃ karothā’’ti evaṃ cetiyassa vā pariṇāmeti.

"චෛත්‍යයට හෝ" යනු "සංඝයාට දුන් දෙයින් ඇති පල කිම? මෙය චෛත්‍ය පූජාවට ගන්න" යනුවෙන් චෛත්‍යයකට හරවයි නම් දුක්කටාපත්ති වේ.

Cetiyassa [Pg.312] pariṇatanti ettha niyametvā aññacetiyassatthāya ropitamālāvacchato aññacetiyamhi pupphampi āropetuṃ na vaṭṭati. Ekassa cetiyassa pana chattaṃ vā paṭākaṃ vā āropetvā ṭhitaṃ disvā sesaṃ aññassa cetiyassa dāpetuṃ vaṭṭati.

"චෛත්‍යයට වෙන් කළ" යන්නෙහිදී – යම් නිශ්චිත චෛත්‍යයක් උදෙසා රෝපණය කරන ලද මල් පැළයකින් වෙනත් චෛත්‍යයකට මලක් පවා පූජා කිරීම සුදුසු නැත. එහෙත් එක් චෛත්‍යයකට කුඩයක් හෝ ධජයක් පූජා කර තිබෙනු දැක, ඉතිරි ඒවා වෙනත් චෛත්‍යයකට පූජා කරවීමට අවසර ඇත.

Puggalassa pariṇatanti antamaso sunakhassāpi pariṇataṃ ‘‘imassa sunakhassa mā dehi, etassa dehī’’ti evaṃ aññapuggalassa pariṇāmeti, dukkaṭaṃ. Sace pana dāyakā ‘‘mayaṃ saṅghassa bhattaṃ dātukāmā, cetiyassa pūjaṃ kātukāmā, ekassa bhikkhuno parikkhāraṃ dātukāmā, tumhākaṃ ruciyā dassāma; bhaṇatha, kattha demā’’ti vadanti. Evaṃ vutte tena bhikkhunā ‘‘yattha icchatha, tattha dethā’’ti vattabbā. Sace pana kevalaṃ ‘‘kattha demā’’ti pucchanti, pāḷiyaṃ āgatanayeneva vattabbaṃ. Sesamettha uttānatthameva.

"පුද්ගලයෙකුට නියම වූවක් (පරිණත)" යනු අවසානයේ බල්ලෙකුට වුවද දීමට වෙන් කළ දෙයක් "මේ බල්ලාට නොදී, අර බල්ලාට දෙන්න" යැයි මේ ආකාරයෙන් වෙනත් පුද්ගලයෙකුට පිරිනැමීම සඳහා හැරවීමෙන් දුක්කට ඇවැත් වේ. ඉදින් දායකයෝ "ස්වාමීනී, අපි සංඝයා වහන්සේට දානයක් පූජා කිරීමට හෝ චෛත්‍යයකට පූජාවක් කිරීමට හෝ එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට පිරිකරක් පූජා කිරීමට කැමැත්තෙමු. ඔබ වහන්සේගේ කැමැත්ත පරිදි අපි එය පූජා කරන්නෙමු; එය කොතැනට පූජා කළ යුතු දැයි වදාරනු මැනව" යැයි පවසත් නම්, එවිට එම භික්ෂූන් වහන්සේ විසින් "ඔබ කැමති තැනක පූජා කරන්න" යැයි පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔවුහු හුදෙක් "කොතැනට පූජා කරමුද?" යැයි පමණක් අසන්නේ නම්, එවිට පාලියෙහි සඳහන් ක්‍රමයටම පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙහි ඉතිරි කොටසෙහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය.

Tisamuṭṭhānaṃ – kāyacittato vācācittato kāyavācācittato ca samuṭṭhāti, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

(මෙම ශික්ෂාපදය) තිසමුට්ඨාන වේ - එනම් කය හා සිතින් ද, වචනය හා සිතින් ද, කය-වචනය හා සිතින් ද යනුවෙන් කරුණු තුනකින් හටගනී; එය ක්‍රියාවකි (කිරිය), සඥාවෙන් මිදීම ඇති (සඥාවිමොක්ඛ), සචිත්තක වේ, ලෝකවජ්ජ වේ, කායකර්ම හා වචීකර්ම වේ, අකුසල් සිතින් සිදු වන්නකි, වේදනා තුනම සහිත වේ.

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය වර්ණනාවෙහි (අටුවාවෙහි).

Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පරිණත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.

තෙවන පත්ත වර්ගය නිම කරන ලදී.

Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිසගි වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

Pārājikakaṇḍa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

පාරාජිකා කාණ්ඩ අටුවාව නිම කරන ලදී.