Vatthusabhāgādicatukke bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca kāyasaṃsagge vatthusabhāgatā, no āpattisabhāgatā, catūsu pārājikesu āpattisabhāgatā, no vatthusabhāgatā. Esa nayo saṅghādisesādīsu. Bhikkhussa ca bhikkhuniyā ca catūsu pārājikesu vatthusabhāgatā ceva āpattisabhāgatā ca. Esa nayo sabbāsu sādhāraṇāpattīsu. Asādhāraṇāpattiyaṃ neva vatthusabhāgatā no āpattisabhāgatā. Yo hi purimacatukke paṭhamo pañho, so idha dutiyo; yo ca tattha dutiyo, so idha paṭhamo. Tatiyacatutthesu nānākaraṇaṃ natthi.

ในจตุกกะว่าด้วยวัตถุเสมอกันเป็นต้น พึงทราบเนื้อความดังนี้: ในกรณีที่ภิกษุและภิกษุณีมีการสัมผัสกายกัน มีวัตถุเสมอกัน แต่ไม่มีอาบัติเสมอกัน. ในปาราชิก ๔ ข้อ มีอาบัติเสมอกัน แต่วัตถุไม่เสมอกัน. นัยนี้มีในสังฆาทิเสสเป็นต้น. ในปาราชิก ๔ ข้อของภิกษุและภิกษุณี มีทั้งวัตถุเสมอกันและอาบัติเสมอกัน. นัยนี้มีในอาบัติสาธารณะทั้งหมด. ในอาบัติอสาธารณะ ไม่มีทั้งวัตถุเสมอกันและอาบัติเสมอกัน. ปัญหาข้อแรกในจตุกกะก่อนหน้า ย่อมเป็นปัญหาข้อที่สองในจตุกกะนี้; และปัญหาข้อที่สองในจตุกกะก่อนหน้า ย่อมเป็นปัญหาข้อแรกในจตุกกะนี้. ในปัญหาข้อที่สามและสี่ ไม่มีความแตกต่างกัน.

Upajjhāyacatukke saddhivihārikassa upajjhāyena kattabbavattassa akaraṇe āpattiṃ upajjhāyo āpajjati, no saddhivihāriko upajjhāyassa kattabbavattaṃ akaronto saddhivihāriko āpajjati, no upajjhāyo; sesaṃ ubhopi āpajjanti, asādhāraṇaṃ ubhopi nāpajjanti. Ācariyacatukkepi eseva nayo.

ในจตุกกะว่าด้วยอุปัชฌาย์ พึงทราบเนื้อความดังนี้: เมื่ออุปัชฌาย์ไม่ทำวัตรที่พึงทำต่อสัทธิวิหาริก อุปัชฌาย์ย่อมเป็นอาบัติ สัทธิวิหาริกไม่เป็นอาบัติ. เมื่อสัทธิวิหาริกไม่ทำวัตรที่พึงทำต่ออุปัชฌาย์ สัทธิวิหาริกย่อมเป็นอาบัติ อุปัชฌาย์ไม่เป็นอาบัติ. อาบัติที่เหลือ ทั้งสองฝ่ายย่อมเป็นอาบัติ. อาบัติอสาธารณะ ทั้งสองฝ่ายย่อมไม่เป็นอาบัติ. ในจตุกกะว่าด้วยอาจารย์ ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

Ādiyantacatukke pādaṃ vā atirekapādaṃ vā sahatthā ādiyanto garukaṃ āpajjati, ūnakapādaṃ gaṇhāhīti āṇattiyā aññaṃ payojento lahukaṃ āpajjati. Etena nayena sesapadattayaṃ veditabbaṃ.

ในจตุกกะว่าด้วยการถือเอา พึงทราบเนื้อความดังนี้: ภิกษุผู้ถือเอาหนึ่งสลึงหรือเกินกว่าหนึ่งสลึงด้วยมือของตนเอง ย่อมเป็นอาบัติหนัก. ภิกษุผู้ใช้ผู้อื่นด้วยคำสั่งว่า "จงถือเอาเงินที่น้อยกว่าหนึ่งสลึง" ย่อมเป็นอาบัติเบา. พึงทราบบทสามที่เหลือด้วยนัยนี้.

Abhivādanārahacatukke bhikkhunīnaṃ tāva bhattagge navamabhikkhunito paṭṭhāya upajjhāyāpi abhivādanārahā no paccuṭṭhānārahā. Avisesena ca vippakatabhojanassa bhikkhussa yo koci vuḍḍhataro. Saṭṭhivassassāpi pārivāsikassa samīpagato tadahupasampannopi paccuṭṭhānāraho no abhivādanāraho. Appaṭikkhittesu ṭhānesu vuḍḍho navakassa abhivādanāraho ceva paccuṭṭhānāraho ca. Navako pana vuḍḍhassa neva abhivādanāraho na paccuṭṭhānāraho. Āsanārahacatukkassa paṭhamapadaṃ purimacatukke dutiyapadena, dutiyapadañca paṭhamapadena atthato sadisaṃ.

ในจตุกกะว่าด้วยบุคคลผู้ควรแก่การไหว้: ในโรงฉันของภิกษุณีทั้งหลาย นับตั้งแต่ภิกษุณีรูปที่เก้าเป็นต้นไป แม้พระอุปัชฌาย์ภิกษุณีก็เป็นผู้ควรแก่การไหว้ แต่ไม่ควรแก่การลุกรับ. อนึ่ง สำหรับภิกษุผู้ยังมีภัตตาหารค้างอยู่ (ยังฉันไม่เสร็จ) ภิกษุรูปใดก็ตามที่แก่พรรษากว่า ย่อมเป็นผู้ควรแก่การไหว้ แต่ไม่ควรแก่การลุกรับ. แม้ภิกษุผู้กำลังอยู่ปริวาสมีพรรษา ๖๐ ภิกษุผู้บวชในวันนั้นที่เข้าไปหา ย่อมเป็นผู้ควรแก่การลุกรับ แต่ไม่ควรแก่การไหว้. ในสถานที่ที่ไม่ได้ห้ามไว้ ภิกษุผู้แก่พรรษากว่าย่อมเป็นผู้ควรแก่การไหว้และควรแก่การลุกรับของภิกษุผู้ใหม่กว่า. ส่วนภิกษุผู้ใหม่กว่าย่อมไม่เป็นผู้ควรแก่การไหว้และไม่ควรแก่การลุกรับของภิกษุผู้แก่พรรษากว่า. บทแรกของจตุกกะว่าด้วยบุคคลผู้ควรแก่อาสนะ มีเนื้อความเหมือนกับบทที่สองในจตุกกะก่อนโดยอรรถ, และบทที่สองก็มีเนื้อความเหมือนกับบทแรกโดยอรรถ.

Kālacatukke [Pg.171] pavāretvā bhuñjanto kāle āpajjati no vikāle, vikālabhojanāpattiṃ vikāle āpajjati no kāle, sesaṃ kāle ceva āpajjati vikāle ca, asādhāraṇaṃ neva kāle no vikāle. Paṭiggahitacatukke purebhattaṃ paṭiggahitāmisaṃ kāle kappati no vikāle. Pānakaṃ vikāle kappati, punadivasamhi no kāle. Sattāhakālikaṃ yāvajīvikaṃ kāle ceva kappati vikāle ca. Attano attano kālātītaṃ yāvakālikādittayaṃ akappiyamaṃsaṃ uggahitakamappaṭiggahitakañca neva kāle kappati no vikāle.

ในจตุกกะว่าด้วยกาล: ภิกษุผู้ปวารณาแล้วฉันอาหาร ย่อมต้องอาบัติในกาล แต่ไม่ต้องในวิกาล. ย่อมต้องอาบัติวิกาลโภชน์ในวิกาล แต่ไม่ต้องในกาล. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องทั้งในกาลและในวิกาล. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องทั้งในกาลและในวิกาล. ในจตุกกะว่าด้วยสิ่งที่รับประเคนแล้ว: อามิสที่รับประเคนไว้ก่อนภัต (ก่อนเที่ยง) ย่อมควรในกาล แต่ไม่ควรในวิกาล. น้ำปานะ ย่อมควรในวิกาล แต่ไม่ควรในกาลของวันรุ่งขึ้น. สัตตาหกาลิกและยาวชีวิก ย่อมควรทั้งในกาลและในวิกาล. วัตถุ ๓ อย่างมียาวกาลิกเป็นต้นที่ล่วงเลยกาลของตน, เนื้อที่ไม่ควร, สิ่งที่หยิบถือเอาเอง และสิ่งที่ยังไม่ได้ประเคน ย่อมไม่ควรทั้งในกาลและในวิกาล.

Paccantimacatukke samudde sīmaṃ bandhanto paccantimesu janapadesu āpajjati, no majjhimesu; pañcavaggena gaṇena upasampādento guṇaṅguṇūpāhanaṃ dhuvanahānaṃ cammattharaṇāni ca majjhimesu janapadesu āpajjati no paccantimesu. Imāni cattāri ‘‘idha na kappantī’’ti vadantopi paccantimesu āpajjati, ‘‘idha kappantī’’ti vadanto pana majjhimesu āpajjati. Sesāpattiṃ ubhayattha āpajjati, asādhāraṇaṃ na katthaci āpajjati. Dutiyacatukke pañcavaggena gaṇena upasampadādi catubbidhampi vatthu paccantimesu janapadesu kappati. ‘‘Idaṃ kappatī’’ti dīpetumpi tattheva kappati no majjhimesu. ‘‘Idaṃ na kappatī’’ti dīpetuṃ pana majjhimesu janapadesu kappati no paccantimesu. Sesaṃ ‘‘anujānāmi bhikkhave pañca loṇānī’’tiādi anuññātakaṃ ubhayattha kappati. Yaṃ pana akappiyanti paṭikkhittaṃ, taṃ ubhayatthāpi na kappati.

ในจตุกกะว่าด้วยปัจจันตชนบท: ภิกษุผู้ผูกสีมาในทะเล ย่อมต้องอาบัติในปัจจันตชนบท แต่ไม่ต้องในมัชฌิมชนบท. ภิกษุผู้ให้อุปสมบทด้วยคณะ ๕ รูป และผู้สวมรองเท้ามีพื้นหลายชั้น อาบน้ำเป็นนิตย์ และปูลาดหนังสัตว์ ย่อมต้องอาบัติในมัชฌิมชนบท แต่ไม่ต้องในปัจจันตชนบท. แม้ภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่ง ๔ อย่างนี้ ไม่ควรในที่นี้ (ปัจจันตชนบท)' ย่อมต้องอาบัติในปัจจันตชนบท, ส่วนภิกษุผู้กล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้ ควรในที่นี้ (มัชฌิมชนบท)' ย่อมต้องอาบัติในมัชฌิมชนบท. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องในชนบททั้งสอง, อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ. ในจตุกกะที่สอง: วัตถุทั้ง ๔ อย่างมีอุปสมบทด้วยคณะ ๕ รูปเป็นต้น ย่อมควรในปัจจันตชนบท. แม้การแสดงว่า 'สิ่งนี้ควร' ก็ควรในปัจจันตชนบทนั้นเอง ไม่ควรในมัชฌิมชนบท. ส่วนการแสดงว่า 'สิ่งนี้ไม่ควร' ย่อมควรในมัชฌิมชนบท ไม่ควรในปัจจันตชนบท. วัตถุที่เหลือที่ทรงอนุญาตไว้ เช่น 'ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตเกลือ ๕ อย่าง' เป็นต้น ย่อมควรในชนบททั้งสอง. ส่วนสิ่งใดที่ทรงห้ามว่าเป็นของไม่ควร สิ่งนั้นย่อมไม่ควรแม้ในชนบททั้งสอง.

Antoādicatukke anupakhajja seyyādiṃ anto āpajjati no bahi, ajjhokāse saṅghikamañcādīni nikkhipitvā pakkamanto bahi āpajjati no anto, sesaṃ anto ceva bahi ca, asādhāraṇaṃ neva anto na bahi. Antosīmādicatukke āgantuko vattaṃ apūrento antosīmāya āpajjati, gamiyo bahisīmāya musāvādādiṃ antosīmāya ca bahisīmāya ca āpajjati,asādhāraṇaṃ na katthaci. Gāmacatukke antaragharapaṭisaṃyuttaṃ sekhiyapaññattiṃ gāme āpajjati no araññe. Bhikkhunī aruṇaṃ uṭṭhāpayamānā araññe āpajjati no gāme. Musāvādādiṃ gāme ceva āpajjati araññe ca, asādhāraṇaṃ na katthaci.

ในจตุกกะว่าด้วยภายในเป็นต้น: ภิกษุต้องอาบัติมีอนุปขัชชเสยยะเป็นต้นภายใน (วิหาร) แต่ไม่ต้องภายนอก. ภิกษุผู้ทิ้งเตียงตั่งของสงฆ์เป็นต้นไว้ในที่แจ้งแล้วหลีกไป ย่อมต้องอาบัติภายนอก แต่ไม่ต้องภายใน. อาบัติที่เหลือ ย่อมต้องทั้งภายในและภายนอก. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องทั้งภายในและภายนอก. ในจตุกกะว่าด้วยภายในสีมาเป็นต้น: ภิกษุอาคันตุกะผู้ไม่บำเพ็ญวัตร ย่อมต้องอาบัติภายในสีมา. ภิกษุผู้จะไป (คามิกะ) ผู้ไม่บำเพ็ญวัตร ย่อมต้องอาบัติภายนอกสีมา. ภิกษุต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้นทั้งภายในสีมาและภายนอกสีมา. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ. ในจตุกกะว่าด้วยบ้าน: ภิกษุต้องอาบัติในเสขิยวัตรที่เกี่ยวกับอันตรคามในบ้าน แต่ไม่ต้องในป่า. ภิกษุณีผู้ทำอรุณให้ขึ้นในป่า ย่อมต้องอาบัติในป่า แต่ไม่ต้องในบ้าน. ภิกษุต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้นทั้งในบ้านและในป่า. อาบัติอสาธารณะ ย่อมไม่ต้องในที่ไหนๆ.

Cattāro [Pg.172] pubbakiccāti ‘‘sammajjanī padīpo ca udakaṃ āsanena cā’’ti idaṃ catubbidhaṃ pubbakaraṇanti vuccatīti vuttaṃ. ‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ bhikkhugaṇanā ca ovādo’’ti ime pana ‘‘cattāro pubbakiccā’’ti veditabbā. Cattāro pattakallāti uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā te āgatā honti, sabhāgāpattiyo na vijjanti, vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, pattakallanti vuccatīti. Cattāri anaññapācittiyānīti ‘‘etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ pācittiya’’nti evaṃ vuttāni anupakhajjaseyyākappanasikkhāpadaṃ ‘‘ehāvuso gāmaṃ vā nigamaṃ vā’’ti sikkhāpadaṃ, sañcicca kukkuccaupadahanaṃ, upassutitiṭṭhananti imāni cattāri. Catasso bhikkhusammutiyoti ‘‘ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya aññatra bhikkhusammutiyā, tato ce uttari vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannassa āroceyya aññatra bhikkhusammutiyā’’ti evaṃ āgatā terasahi sammutīhi muttā sammutiyo. Gilānacatukke aññabhesajjena karaṇīyena lolatāya aññaṃ viññāpento gilāno āpajjati, abhesajjakaraṇīyena bhesajjaṃ viññāpento agilāno āpajjati, musāvādādiṃ ubhopi āpajjanti, asādhāraṇaṃ ubhopi nāpajjanti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า กิจเบื้องต้น ๔ อย่าง ได้แก่ กิจ ๔ อย่างคือ การกวาด (โรงอุโบสถ), การตามประทีป, การตั้งน้ำฉันน้ำใช้พร้อมกับปูอาสนะ ท่านเรียกว่า ปุพพกรณ์ ดังนี้ ในอรรถกถา (เก่า) กล่าวไว้. ส่วนกิจ ๔ อย่างเหล่านี้คือ การนำฉันทะและปาริสุทธิมาบอก การบอกฤดู การนับจำนวนภิกษุ และการให้โอวาท (แก่ภิกษุณี) พึงทราบว่าเป็น ปุพพกิจ ๔ อย่าง. คำว่า ความพร้อมเพรียง ๔ อย่าง (ปัตตกัลละ) ได้แก่ วันนั้นเป็นวันอุโบสถ ๑, ภิกษุทั้งหลายมีจำนวนเท่าใดที่เข้าถึงกรรม ภิกษุเหล่านั้นมาประชุมกัน ๑, ไม่มีสภาคาบัติ ๑, และไม่มีบุคคลที่พึงเว้นอยู่ในหัตถบาสนั้น ๑, ท่านเรียกว่า ปัตตกัลละ. คำว่า ปาจิตตีย์ที่ไม่ต้องด้วยเหตุอื่น ๔ อย่าง ได้แก่ สิกขาบทที่ตรัสไว้ว่า 'ทำเหตุนี้เองให้เป็นปัจจัยแล้ว เป็นปาจิตตีย์ที่ไม่ต้องด้วยเหตุอื่น' คือ สิกขาบทว่าด้วยการนอนเบียดเบียน ๑, สิกขาบทว่าด้วย 'มาเถิดอาวุโส ไปบ้านหรือนิคมกัน' ๑, สิกขาบทว่าด้วยการจงใจทำให้เกิดความรำคาญ ๑, สิกขาบทว่าด้วยการยืนแอบฟัง ๑, รวมเป็น ๔ อย่างนี้. คำว่า สมมติของภิกษุ ๔ อย่าง ได้แก่ สมมติที่พ้นจากสมมติ ๑๓ อย่าง ที่มาในพระบาลีอย่างนี้คือ 'ถ้าภิกษุอยู่ปราศจากไตรจีวรแม้คืนเดียว เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'พึงให้ทำผ้าลาดใหม่ผืนอื่น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'ถ้าอยู่ปราศจาก (ผ้า) ยิ่งกว่านั้น เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ', 'พึงบอกอาบัติชั่วหยาบแก่ผู้ที่ยังไม่อุปสมบท เว้นแต่ได้รับสมมติจากภิกษุ'. ในจตุกกะว่าด้วยคนไข้: ภิกษุไข้ผู้ขอเภสัชอื่นด้วยความโลเลในกิจที่ควรทำด้วยเภสัชอื่น ย่อมต้องอาบัติ. ภิกษุไม่ไข้ผู้ขอเภสัชในกิจที่ไม่ควรทำด้วยเภสัช ย่อมต้องอาบัติ. ทั้งภิกษุไข้และไม่ไข้ย่อมต้องอาบัติมีมุสาวาทเป็นต้น. ทั้งสองรูปย่อมไม่ต้องอาบัติอสาธารณะ. เนื้อความที่เหลือในจตุกกะทั้งปวงชัดเจนอยู่แล้ว.

Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาจตุกกวาร จบแล้ว.

Pañcakavāravaṇṇanā

การพรรณนาปัญจกวาร.

325. Pañcakesu pañca puggalā niyatāti ānantariyānamevetaṃ gahaṇaṃ. Pañca chedanakā āpattiyo nāma pamāṇātikkante mañcapīṭhe nisīdanakaṇḍuppaṭicchādivassikasāṭikāsu sugatacīvare ca veditabbā. Pañcahākārehīti alajjitā, aññāṇatā, kukkuccappakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitāti imehi pañcahi. Pañca āpattiyo musāvādapaccayāti pārājikathullaccayadukkaṭasaṅghādisesapācittiyā. Anāmantacāroti ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjeyyā’’ti imassa āpucchitvā cārassa abhāvo. Anadhiṭṭhānanti ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā’’ti vuttaṃ [Pg.173] samayaṃ adhiṭṭhahitvā bhojanaṃ adhiṭṭhānaṃ nāma; tathā akaraṇaṃ anadhiṭṭhānaṃ. Avikappanā nāma yā paramparabhojane vikappanā vuttā, tassā akaraṇaṃ. Imāni hi pañca piṇḍapātikassa dhutaṅgeneva paṭikkhittāni. Ussaṅkitaparisaṅkitoti ye passanti, ye suṇanti, tehi ussaṅkito ceva parisaṅkito ca. Api akuppadhammo khīṇāsavopi samāno, tasmā agocarā pariharitabbā. Na hi etesu sandissamāno ayasato vā garahato vā muccati. Sosānikanti susāne patitakaṃ. Pāpaṇikanti āpaṇadvāre patitakaṃ. Thūpacīvaranti vammikaṃ parikkhipitvā balikammakataṃ. Ābhisekikanti nahānaṭṭhāne vā rañño abhisekaṭṭhāne vā chaḍḍitacīvaraṃ. Bhatapaṭiyābhatanti susānaṃ netvā puna ānītakaṃ. Pañca mahācorā uttarimanussadhamme vuttā.

๓๒๕. ในปัญจกะทั้งหลาย ความหมายพึงทราบอย่างนี้ว่า ปัญจกะที่ว่า "บุคคล ๕ จำพวกเป็นผู้แน่นอน" นี้ เป็นการถือเอาอนันตริยกรรมที่กล่าวไว้ในปัญจกะก่อนหน้านั่นเอง. อาบัติ ๕ อย่างที่ต้องตัด พึงทราบในเตียงและตั่งที่เกินประมาณ, ในผ้าปูนั่ง ผ้าปิดฝี ผ้าอาบน้ำฝน และในจีวรของพระสุคต. ด้วยอาการ ๕ อย่าง คือ ความเป็นคนไม่ละอาย, ความเป็นคนไม่รู้, ความเป็นผู้มีกุกกุจจะโดยปกติ, ความสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, ความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านี้. อาบัติ ๕ อย่างมีมุสาวาทเป็นปัจจัย คือ ปาราชิก, ถุลลัจจัย, ทุกกฏ, สังฆาทิเสส, ปาจิตตีย์. อนามันตจาร คือ การที่ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตนี้ ไม่มีการเที่ยวไปโดยไม่บอกกล่าว (แก่ภิกษุผู้มีอยู่) ก่อนภัตหรือหลังภัตในตระกูลทั้งหลาย (ตามสิกขาบทที่ว่า "ภิกษุไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่ เที่ยวไปในตระกูลทั้งหลายก่อนภัตหรือหลังภัต"). อนธิฏฐาน คือ การฉันอาหารโดยอธิษฐานเวลาที่กล่าวไว้ใน "คณโภชน์ เว้นไว้แต่สมัย" ชื่อว่าอธิษฐาน; การไม่กระทำอย่างนั้น ชื่อว่าอนธิฏฐาน. อวิกัปปนา คือ การไม่กระทำวิกัปปนาที่กล่าวไว้ในปรัมปรโภชน์. แท้จริง, ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ คือ อนามันตะ เป็นต้น ถูกภิกษุผู้ถือบิณฑบาตธุดงค์ห้ามไว้แล้วด้วยธุดงค์นั่นเอง. อุสสังคิตปริสังคิตะ คือ บุคคลทั้งหลายที่เห็นและได้ยิน ย่อมสงสัยและสงสัยซ้ำอีก แม้ว่าผู้นั้นจะเป็นพระขีณาสพผู้มีธรรมไม่กำเริบก็ตาม. เพราะฉะนั้น อโคจรทั้งหลาย พึงเว้น. แท้จริง, ผู้ที่ปรากฏอยู่ในอโคจรเหล่านี้ ย่อมไม่พ้นจากความเสื่อมเสียชื่อเสียง หรือจากการถูกติเตียน. โสสานิกะ คือ ผ้าที่ตกอยู่ในป่าช้า. ปาปณิกะ คือ ผ้าที่ตกอยู่หน้าประตูตลาด. ถูปจีวร คือ ผ้าที่พันรอบจอมปลวกและมีการบูชายัญ. อาภิเสกิกะ คือ ผ้าที่ทิ้งไว้ในที่อาบน้ำ หรือในที่ราชาภิเษกของพระราชา. ภตปฏิยาภตะ คือ ผ้าที่นำไปป่าช้าแล้วนำกลับมาอีก. มหาโจร ๕ จำพวก กล่าวไว้ในอุตตริมนุสสธรรม.

Pañcāpattiyo kāyato samuṭṭhantīti paṭhamena āpattisamuṭṭhānena pañca āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu kappiyasaññī saññācikāya kuṭiṃ karotī’’ti evaṃ antarapeyyāle vuttāpattiyo. Pañca āpattiyo kāyato ca vācato cāti tatiyena āpattisamuṭṭhānena pañca āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu kappiyasaññī saṃvidahitvā kuṭiṃ karotī’’ti evaṃ tattheva vuttā āpattiyo. Desanāgāminiyoti ṭhapetvā pārājikañca saṅghādisesañca avasesā.

อาบัติ ๕ อย่างที่เกิดจากกาย คือ อาบัติ ๕ อย่างที่ภิกษุต้องด้วยอาปัตติสมุฏฐานที่ ๑ คือ กาย. อาบัติเหล่านี้กล่าวไว้ในอันตรเปยยาล (ในกตาปัตติวาร) เช่น "ภิกษุสำคัญว่าควร สร้างกุฎีด้วยการขอเอง". อาบัติ ๕ อย่างที่เกิดจากกายและวาจา คือ อาบัติ ๕ อย่างที่ภิกษุต้องด้วยอาปัตติสมุฏฐานที่ ๓ คือ กายและวาจา. อาบัติเหล่านี้กล่าวไว้ในอันตรเปยยาลนั้นเอง เช่น "ภิกษุสำคัญว่าควร จัดการแล้วสร้างกุฎี". อาบัติที่พึงแสดง คือ อาบัติที่เหลือจากปาราชิกและสังฆาทิเสส.

Pañca kammānīti tajjanīyaniyassapabbājanīyapaṭisāraṇīyāni cattāri ukkhepanīyañca tividhampi ekanti pañca. Yāvatatiyake pañcāti ukkhittānuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya appaṭinissajjantiyā pārājikaṃ thullaccayaṃ dukkaṭanti tisso, bhedakānuvattakādisamanubhāsanāsu saṅghādiseso, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge pācittiyaṃ. Adinnanti aññena adinnaṃ. Aviditanti paṭiggaṇhāmīti cetanāya abhāvena aviditaṃ. Akappiyanti pañcahi samaṇakappehi akappiyakataṃ; yaṃ vā panaññampi akappiyamaṃsaṃ akappiyabhojanaṃ. Akatātirittanti pavāretvā atirittaṃ akataṃ. Samajjadānanti naṭasamajjādidānaṃ. Usabhadānanti gogaṇassa antare usabhavissajjanaṃ. Cittakammadānanti āvāsaṃ kāretvā tattha cittakammaṃ kāretuṃ vaṭṭati. Idaṃ pana paṭibhānacittakammadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Imāni hi pañca kiñcāpi lokassa puññasammatāni, atha kho apuññāni akusalāniyeva[Pg.174]. Uppannaṃ paṭibhānanti ettha paṭibhānanti kathetukamyatā vuccati. Ime pañca duppaṭivinodayāti na supaṭivinodayā; upāyena pana kāraṇena anurūpāhi paccavekkhanāanusāsanādīhi sakkā paṭivinodetunti attho.

กรรม ๕ อย่าง คือ ตัชชนียกรรม, นิยสสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม ๔ อย่าง และอุเขปนียกรรม ๑ อย่าง (แม้มี ๓ อย่างก็ถือเป็น ๑ อย่าง) รวมเป็น ๕ กรรม. อาบัติ ๕ อย่างในเพราะการสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ จบ คือ ปาราชิก, ถุลลัจจัย, ทุกกฏ ๓ อย่าง ของภิกษุณีผู้ไม่สละ (ทิฏฐิ) เมื่อถูกสวดสมนุภาสน์จนครบ ๓ จบ ในกรณีที่ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร. สังฆาทิเสส ในการสวดสมนุภาสน์แก่ภิกษุผู้ประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์เป็นต้น. ปาจิตตีย์ ในการไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า. รวมเป็นอาบัติ ๕ อย่าง. อทินนะ คือ สิ่งที่ผู้อื่นไม่ได้ให้. อวิทิตะ คือ สิ่งที่ไม่รู้ เพราะไม่มีเจตนาว่า "เราจะรับ". อกัปปิยะ คือ สิ่งที่ไม่ได้ทำให้เป็นกัปปิยะด้วยกัปปิยะของสมณะ ๕ อย่าง; หรือเนื้อที่ไม่ควรฉัน หรือโภชนะที่ไม่ควรฉันอย่างอื่นใดมีอยู่ สิ่งนั้นชื่อว่าอกัปปิยะ. อกตอติริตตะ คือ สิ่งที่ไม่ได้ทำอติริตต์หลังจากปวารณาแล้ว. สมัชชทาน คือ การให้ทานในการแสดงมหรสพของนักฟ้อนรำเป็นต้น. อุสภทาน คือ การปล่อยโคอุสภะท่ามกลางฝูงโค. จิตรกรรมทาน คือ การสร้างอาวาสแล้วให้ทำจิตรกรรมในอาวาสนั้นย่อมควร. แต่คำว่าจิตรกรรมทานในพระบาลีนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสหมายถึงทานจิตรกรรมที่ทำด้วยปฏิภาณ. แท้จริง, ทาน ๕ อย่างเหล่านี้ แม้โลกจะสมมติว่าเป็นบุญ แต่ก็เป็นอกุศลกรรมเท่านั้น. ในคำว่า "ปฏิภาณที่เกิดขึ้น" นี้ คำว่า "ปฏิภาณ" หมายถึง ความปรารถนาที่จะพูด. ธรรม ๕ อย่างเหล่านี้กำจัดได้ยาก หมายความว่า ไม่ใช่สิ่งที่กำจัดได้ง่าย. แต่สามารถกำจัดได้ด้วยอุบาย, ด้วยเหตุผล, ด้วยการพิจารณาและสั่งสอนที่เหมาะสมเป็นต้น.

Sakacittaṃ pasīdatīti ettha imāni vatthūni – kaṭaandhakāravāsī phussadevatthero kira cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā sinduvārakusumasanthatamiva samavippakiṇṇavālikaṃ cetiyaṅgaṇaṃ olokento buddhārammaṇaṃ pītipāmojjaṃ uppādetvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe māro pabbatapāde nibbattakāḷamakkaṭo viya hutvā cetiyaṅgaṇe gomayaṃ vippakiranto gato. Thero nāsakkhi arahattaṃ pāpuṇituṃ, sammajjitvā agamāsi. Dutiyadivasepi jaraggavo hutvā tādisameva vippakāraṃ akāsi. Tatiyadivase vaṅkapādaṃ manussattabhāvaṃ nimminitvā pādena parikasanto agamāsi. Thero ‘‘evarūpo bībhacchapuriso samantā yojanappamāṇesu gocaragāmesu natthi, siyā nu kho māro’’ti cintetvā ‘‘mārosi tva’’nti āha. ‘‘Āma, bhante, māromhi, na dāni te vañcetuṃ asakkhi’’nti. ‘‘Diṭṭhapubbo tayā tathāgato’’ti? ‘‘Āma, diṭṭhapubbo’’ti. ‘‘Māro nāma mahānubhāvo hoti, iṅgha tāva buddhassa bhagavato attabhāvasadisaṃ attabhāvaṃ nimmināhī’’ti? ‘‘Na sakkā, bhante, tādisaṃ rūpaṃ nimminituṃ; apica kho pana taṃsarikkhakaṃ patirūpakaṃ nimminissāmī’’ti sakabhāvaṃ vijahitvā buddharūpasadisena attabhāvena aṭṭhāsi. Thero māraṃ oloketvā ‘‘ayaṃ tāva sarāgadosamoho evaṃ sobhati, kathaṃ nu kho bhagavā na sobhati sabbaso vītarāgadosamoho’’ti buddhārammaṇaṃ pītiṃ paṭilabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇi. Māro ‘‘vañcitomhi tayā, bhante’’ti āha. Theropi ‘‘kiṃ atthi jaramāra, tādisaṃ vañcetu’’nti āha. Lokantaravihārepi datto nāma daharabhikkhu cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā olokento odātakasiṇaṃ paṭilabhi. Aṭṭha samāpattiyo nibbattesi. Tato vipassanaṃ vaḍḍhetvā phalattayaṃ sacchākāsi.

ในบทว่า Sakacittaṃ pasīdatī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า พระผุสสเทวเถระผู้อยู่ในกะฏะอันธการ กวาดลานเจดีย์แล้ว ห่มจีวรเฉวียงบ่า มองดูลานเจดีย์ที่มีทรายเกลี่ยไว้เสมอกันประดุจลาดด้วยดอกคนทีสอ ยังปีติปราโมทย์มีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ให้เกิดขึ้นแล้วยืนอยู่ ในขณะนั้น มารแปลงกายเป็นลิงดำตัวใหญ่เหมือนเกิดที่เชิงเขา เที่ยวเรี่ยราดมูลโคบนลานเจดีย์แล้วไป พระเถระไม่สามารถบรรลุพระอรหัตได้ จึงกวาด (อีกครั้ง) แล้วไป แม้ในวันที่สอง มารก็แปลงเป็นวัวแก่กระทำการก่อกวนเช่นนั้นนั่นแล ในวันที่สาม มารเนรมิตอัตภาพมนุษย์เท้าคด เดินลากเท้าขูดไปรอบๆ แล้วไป พระเถระคิดว่า "บุรุษผู้มีรูปน่าเกลียดเช่นนี้ไม่มีในหมู่บ้านโคจรโดยรอบประมาณหนึ่งโยชน์เลย นี่คงจะเป็นมารกระมัง" จึงกล่าวว่า "เจ้าคือมารใช่ไหม" มารตอบว่า "ใช่ครับท่าน ผมคือมาร บัดนี้ผมไม่สามารถหลอกล่อท่านได้แล้ว" พระเถระถามว่า "ท่านเคยเห็นพระตถาคตไหม" มารตอบว่า "ครับ เคยเห็นครับ" พระเถระกล่าวว่า "ชื่อว่ามารย่อมมีอานุภาพมาก เอาเถิด ท่านจงเนรมิตอัตภาพให้เหมือนอัตภาพของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าดูที" มารตอบว่า "ท่านครับ ไม่สามารถเนรมิตรูปเช่นนั้นได้หรอก แต่ผมจะเนรมิตรูปจำลองที่คล้ายคลึงกันให้" แล้วละสภาพของตน ยืนอยู่ด้วยอัตภาพที่คล้ายกับพุทธรูป พระเถระมองดูมารแล้วคิดว่า "มารนี้ยังมีราคะ โทสะ โมหะ ยังงดงามถึงเพียงนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ปราศจากราคะ โทสะ โมหะ โดยประการทั้งปวง จะไม่พึงงดงามได้อย่างไร" จึงได้ปีติมีพระพุทธเจ้าเป็นอารมณ์ เจริญวิปัสสนาแล้วบรรลุพระอรหัต มารกล่าวว่า "ท่านครับ ผมถูกท่านหลอกเสียแล้ว" พระเถระกล่าวว่า "มารแก่เอ๋ย การหลอกลวงคนเช่นท่านจะมีที่ไหนกัน" แม้ในโลกันตรวิหาร ภิกษุหนุ่มชื่อทัตตะ กวาดลานเจดีย์แล้วมองดูอยู่ ได้โอทาตกสิณ ยังสมาบัติ ๘ ให้บังเกิด จากนั้นเจริญวิปัสสนาแล้วทำให้แจ้งซึ่งผล ๓

Paracittaṃ pasīdatīti ettha imāni vatthūni – tisso nāma daharabhikkhu jambukolacetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā saṅkārachaḍḍaniṃ hatthena gahetvāva aṭṭhāsi[Pg.175]. Tasmiṃ khaṇe tissadattatthero nāma nāvāto oruyha cetiyaṅgaṇaṃ olokento bhāvitacittena sammaṭṭhaṭṭhānanti ñatvā pañhāsahassaṃ pucchi, itaro sabbaṃ vissajjesi. Aññatarasmimpi vihāre thero cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā vattaṃ paricchindi. Yonakavisayato cetiyavandakā cattāro therā āgantvā cetiyaṅgaṇaṃ disvā anto appavisitvā dvāreyeva ṭhatvā eko thero aṭṭha kappe anussari, eko soḷasa, eko vīsati, eko tiṃsa kappe anussari.

ในบทว่า Paracittaṃ pasīdatī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ ภิกษุหนุ่มชื่อติสสะ กวาดลานเจดีย์ชมพูโกละแล้ว ถือตะกร้าทิ้งขยะด้วยมือยืนอยู่ ในขณะนั้น พระเถระชื่อติสสทัตตะลงจากเรือแล้ว เมื่อมองดูลานเจดีย์ รู้ว่า "สถานที่นี้เป็นที่ที่บุคคลผู้มีจิตอบรมแล้ว (หรือผู้บรรลุมรรคผลแล้ว) กวาดแล้ว" จึงถามปัญหาหนึ่งพันข้อ ภิกษุหนุ่มรูปนั้นตอบได้ทั้งหมด แม้ในวิหารอีกแห่งหนึ่ง พระเถระกวาดลานเจดีย์แล้วเสร็จสิ้นวัตร พระเถระ ๔ รูปผู้จะมาไหว้เจดีย์จากโยนกประเทศมาถึงแล้ว เห็นลานเจดีย์แล้วไม่เข้าไปภายใน ยืนอยู่ที่ประตูเท่านั้น พระเถระรูปหนึ่งระลึกชาติได้ ๘ กัป รูปหนึ่ง ๑๖ กัป รูปหนึ่ง ๒๐ กัป รูปหนึ่ง ๓๐ กัป

Devatā attamanā hontīti ettha idaṃ vatthu – ekasmiṃ kira vihāre eko bhikkhu cetiyaṅgaṇañca bodhiyaṅgaṇañca sammajjitvā nahāyituṃ gato. Devatā ‘‘imassa vihārassa katakālato paṭṭhāya evaṃ vattaṃ pūretvā sammaṭṭhapubbo bhikkhu natthī’’ti pasannacittā pupphahatthā aṭṭhaṃsu. Thero āgantvā ‘‘kataragāmavāsikātthā’’ti āha. ‘‘Bhante, idheva vasāma, imassa vihārassa katakālato paṭṭhāya evaṃ vattaṃ pūretvā sammaṭṭhapubbo bhikkhu natthīti tumhākaṃ, bhante, vatte pasīditvā pupphahatthā ṭhitāmhā’’ti devatā āhaṃsu.

ในบทว่า Devatā attamanā hontī นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า ในวิหารแห่งหนึ่ง ภิกษุรูปหนึ่งกวาดลานเจดีย์และลานโพธิ์แล้วไปอาบน้ำ เทวดาทั้งหลายคิดว่า "ตั้งแต่วิหารนี้สร้างเสร็จมา ไม่เคยมีภิกษุรูปใดบำเพ็ญวัตรอย่างนี้แล้วกวาดลานมาก่อนเลย" จึงมีจิตเลื่อมใส ถือดอกไม้ในมือยืนอยู่ พระเถระมาแล้วถามว่า "พวกท่านเป็นชาวบ้านไหนกัน" เทวดาทั้งหลายกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า พวกข้าพเจ้าอาศัยอยู่ที่นี่เอง ตั้งแต่วิหารนี้สร้างเสร็จมา ไม่เคยมีภิกษุรูปใดบำเพ็ญวัตรอย่างนี้แล้วกวาดลานมาก่อนเลย พวกข้าพเจ้าเลื่อมใสในวัตรของท่าน จึงถือดอกไม้ในมือยืนอยู่ ท่านเจ้าข้า"

Pāsādikasaṃvattanikanti ettha idaṃ vatthu – ekaṃ kira amaccaputtaṃ abhayattherañca ārabbha ayaṃ kathā udapādi ‘‘kiṃ nu kho amaccaputto pāsādiko, abhayattheroti ubhopi ne ekasmiṃ ṭhāne olokessāmā’’ti. Ñātakā amaccaputtaṃ alaṅkaritvā mahācetiyaṃ vandāpessāmāti agamaṃsu. Theramātāpi pāsādikaṃ cīvaraṃ kāretvā puttassa pahiṇi, ‘‘putto me kese chindāpetvā imaṃ cīvaraṃ pārupitvā bhikkhusaṅghaparivuto mahācetiyaṃ vandatū’’ti. Amaccaputto ñātiparivuto pācīnadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruḷho, abhayatthero bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhitvā cetiyaṅgaṇe tena saddhiṃ samāgantvā āha – ‘‘kiṃ tvaṃ, āvuso, mahallakattherassa sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ chaḍḍetvā mayā saddhiṃ yugaggāhaṃ gaṇhāsī’’ti. Atītattabhāve kira abhayatthero mahallakatthero nāma hutvā gocaragāme cetiyaṅgaṇaṃ sammajji, amaccaputto mahāupāsako hutvā sammaṭṭhaṭṭhāne kacavaraṃ gahetvā chaḍḍesi.

ในบทว่า Pāsādikasaṃvattanikaṃ นี้ มีเรื่องราวดังนี้ เล่ากันว่า เรื่องนี้เกิดขึ้นปรารภบุตรอำมาตย์คนหนึ่งและพระอภัยเถระว่า "บุตรอำมาตย์น่าเลื่อมใสหรือ หรือว่าพระอภัยเถระน่าเลื่อมใส เราจะดูเขาทั้งสองในที่เดียวกัน" พวกญาติประดับตกแต่งบุตรอำมาตย์แล้วไป (ที่เจดีย์) ด้วยตั้งใจว่าจะให้ไหว้มหาเจดีย์ แม้มารดาของพระเถระก็ให้ทำจีวรที่น่าเลื่อมใสแล้วส่งไปให้บุตร โดยสั่งว่า "ขอให้บุตรของฉันปลงผมแล้วห่มจีวรนี้ แวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปไหว้มหาเจดีย์เถิด" บุตรอำมาตย์แวดล้อมด้วยญาติขึ้นสู่ลานเจดีย์ทางประตูทิศตะวันออก พระอภัยเถระแวดล้อมด้วยภิกษุสงฆ์ขึ้นสู่ลานเจดีย์ทางประตูทิศใต้ พบกับบุตรอำมาตย์นั้นที่ลานเจดีย์แล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทิ้งขยะในที่ที่พระเถระผู้แก่พรรษากวาดแล้ว หรือเพราะบุญนั้นท่านจึงมาถือตัวเสมอ (แข่งขัน) กับเรา" เล่ากันว่า ในอดีตชาติ พระอภัยเถระเป็นพระเถระผู้แก่พรรษา กวาดลานเจดีย์ในหมู่บ้านโคจร และบุตรอำมาตย์เป็นมหาอุบาสก เก็บขยะไปทิ้งในที่ที่กวาดแล้วนั้น

Satthusāsanaṃ kataṃ hotīti idaṃ sammajjanavattaṃ nāma buddhehi vaṇṇitaṃ, tasmā taṃ karontena satthusāsanaṃ kataṃ hoti. Tatridaṃ vatthu – āyasmā [Pg.176] kira sāriputto himavantaṃ gantvā ekasmiṃ pabbhāre asammajjitvāva nirodhaṃ samāpajjitvā nisīdi. Bhagavā āvajjanto therassa asammajjitvā nisinnabhāvaṃ ñatvā ākāsena gantvā therassa purato asammaṭṭhaṭṭhāne pādāni dassetvā paccāgañchi. Thero samāpattito vuṭṭhito bhagavato pādāni disvā balavahirottappaṃ paccupaṭṭhāpetvā jaṇṇukehi patiṭṭhāya ‘‘asammajjitvā nisinnabhāvaṃ vata me satthā aññāsi, saṅghamajjhe dāni codanaṃ kāressāmī’’ti dasabalassa santikaṃ gantvā vanditvā nisīdi. Bhagavā ‘‘kuhiṃ gatosi, sāriputtā’’ti vatvā ‘‘na patirūpaṃ dāni te mayhaṃ anantare ṭhāne ṭhatvā vicarantassa asammajjitvā nisīditu’’nti āha. Tato paṭṭhāya thero gaṇṭhikapaṭimuñcanaṭṭhānepi tiṭṭhanto pādena kacavaraṃ viyūhitvāva tiṭṭhati.

“การทำตามคำสอนของพระศาสดา” ดังนี้ วัตรชื่อว่าการกวาดนี้ อันพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงสรรเสริญแล้ว เพราะเหตุนั้น อันบุคคลผู้กระทำซึ่งวัตรนั้น ชื่อว่ากระทำตามคำสอนของพระศาสดาแล้ว ย่อมเป็น ในคำว่า “สัตถุสาสนัง กตัง” นั้น มีเรื่องดังนี้ คือ พระสารีบุตรผู้มีอายุ ไปสู่ป่าหิมพานต์แล้ว ในซอกเขาแห่งหนึ่ง ไม่กวาดแล้วนั่นเทียว เข้าถึงนิโรธสมาบัติแล้วนั่งอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงพิจารณาอยู่ ทรงทราบซึ่งความเป็นแห่งพระเถระผู้นั่งอยู่โดยไม่กวาดแล้ว เสด็จไปทางอากาศแล้ว ทรงแสดงซึ่งรอยพระบาททั้งหลายในที่อันไม่กวาดแล้ว ในที่เฉพาะหน้าของพระเถระแล้ว เสด็จกลับแล้ว พระเถระผู้ออกจากสมาบัติแล้ว เห็นซึ่งรอยพระบาททั้งหลายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ให้หิริโอตตัปปะอันมีกำลังเกิดขึ้นแล้ว คุกเข่าลงดำริว่า “พระศาสดาได้ทรงทราบซึ่งความเป็นแห่งเราผู้นั่งอยู่โดยไม่กวาดแล้วหนอ บัดนี้เราจักให้มีการตำหนิในท่ามกลางสงฆ์” ดังนี้ แล้วไปสู่สำนักของพระทศพลแล้ว ไหว้แล้วนั่งอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สารีบุตร เธอไปที่ไหนมา” ดังนี้แล้ว ตรัสว่า “บัดนี้ การที่เธอไม่กวาดแล้วนั่งอยู่ ในที่อันเป็นที่ใกล้แห่งเราผู้เที่ยวไป ไม่สมควร” ดังนี้ นับแต่นั้นเป็นต้นไป พระเถระแม้เมื่อยืนอยู่ในที่อันเป็นที่ผูกและแก้ปมผ้า ย่อมยืนอยู่โดยเขี่ยซึ่งหยากเยื่อด้วยเท้าแล้วนั่นเทียว

Attano bhāsapariyantaṃ na uggaṇhātīti ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ettakaṃ suttaṃ upalabbhati, ettako vinicchayo, ettakaṃ suttañca vinicchayañca vakkhāmī’’ti evaṃ attano bhāsapariyantaṃ na uggaṇhāti. ‘‘Ayaṃ codakassa purimakathā, ayaṃ pacchimakathā, ayaṃ cuditakassa purimakathā, ayaṃ pacchimakathā, ettakaṃ gayhūpagaṃ, ettakaṃ na gayhūpaga’’nti evaṃ anuggaṇhanto pana parassa bhāsapariyantaṃ na uggaṇhāti nāma. Āpattiṃ na jānātīti pārājikaṃ vā saṅghādisesaṃ vāti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ nānākaraṇaṃ na jānāti. Mūlanti dve āpattiyā mūlāni kāyo ca vācā ca, tāni na jānāti. Samudayanti cha āpattisamuṭṭhānāni āpattisamudayo nāma, tāni na jānāti. Pārājikādīnaṃ vatthuṃ na jānātītipi vuttaṃ hoti. Nirodhanti ayaṃ āpatti desanāya nirujjhati, vūpasammati, ayaṃ vuṭṭhānenāti evaṃ āpattinirodhaṃ na jānāti. Satta samathe ajānanto pana āpattinirodhagāminipaṭipadaṃ na jānāti.

“ไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของตน” ดังนี้ คือ “ในเรื่องนี้ พระบาลีมีประมาณเท่านี้ ย่อมได้, วินิจฉัยมีประมาณเท่านี้ ย่อมได้, เราจักกล่าวซึ่งพระบาลีและวินิจฉัยมีประมาณเท่านี้” ดังนี้ ไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของตน “คำนี้เป็นคำพูดก่อนของโจทก์, คำนี้เป็นคำพูดหลังของโจทก์, คำนี้เป็นคำพูดก่อนของจำเลย, คำนี้เป็นคำพูดหลังของจำเลย, คำมีประมาณเท่านี้ ควรแก่การถือเอา, คำมีประมาณเท่านี้ ไม่ควรแก่การถือเอา” ดังนี้ แต่วินัยธรผู้ไม่ทรงจำ ชื่อว่าไม่ทรงจำซึ่งขอบเขตแห่งคำพูดของผู้อื่น “ไม่รู้จักอาบัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักความแตกต่างแห่งกองอาบัติ ๗ กอง ว่าเป็นอาบัติปาราชิกก็ดี ว่าเป็นอาบัติสังฆาทิเสสก็ดี “มูล” ดังนี้ คือ มูลแห่งอาบัติ ๒ อย่าง คือ กายและวาจา ไม่รู้จักซึ่งมูลเหล่านั้น “สมุทัย” ดังนี้ คือ สมุฏฐานแห่งอาบัติ ๖ อย่าง ชื่อว่าอาบัติสมุทัย ไม่รู้จักซึ่งสมุฏฐานเหล่านั้น แม้คำว่า “ไม่รู้จักซึ่งวัตถุแห่งอาบัติปาราชิกเป็นต้น” ดังนี้ ก็มีกล่าวไว้ “นิโรธ” ดังนี้ คือ อาบัตินี้ ย่อมดับ ย่อมสงบลงด้วยการแสดง, อาบัตินี้ ย่อมดับ ย่อมสงบลงด้วยการออกจากอาบัติ ดังนี้ ไม่รู้จักซึ่งความดับแห่งอาบัติ แต่วินัยธรผู้ไม่รู้จักซึ่งสมถะ ๗ อย่าง ไม่รู้จักซึ่งปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งอาบัติ

Adhikaraṇapañcake adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇāni. Adhikaraṇassa mūlaṃ nāma tettiṃsa mūlāni – vivādādhikaraṇassa dvādasa mūlāni, anuvādādhikaraṇassa cuddasa, āpattādhikaraṇassa cha, kiccādhikaraṇassa ekaṃ; tāni parato āvi bhavissanti. Adhikaraṇasamudayo nāma adhikaraṇasamuṭṭhānaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya uppajjati; anuvādādhikaraṇaṃ catasso vipattiyo; āpattādhikaraṇaṃ sattāpattikkhandhe; kiccādhikaraṇaṃ cattāri saṅghakiccānīti imaṃ vibhāgaṃ na jānātīti attho[Pg.177]. Adhikaraṇanirodhaṃ na jānātīti dhammena vinayena satthusāsanena mūlāmūlaṃ gantvā vinicchayasamathaṃ pāpetuṃ na sakkoti; ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvīhi, idaṃ catūhi, idaṃ tīhi idaṃ ekena samathena sammatī’’ti evaṃ satta samathe ajānanto pana adhikaraṇanirodhagāminipaṭipadaṃ na jānāti nāma. Vatthuṃ na jānātīti ‘‘idaṃ pārājikassa vatthu, idaṃ saṅghādisesassā’’ti evaṃ sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ vatthuṃ na jānāti. Nidānanti ‘‘sattannaṃ nidānānaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ ettha paññattaṃ, idaṃ etthā’’ti na jānāti. Paññattiṃ na jānātīti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade paṭhamapaññattiṃ na jānāti. Anupaññattinti punappunaṃ paññattiṃ na jānāti. Anusandhivacanapathanti kathānusandhi-vinicchayānusandhivasena vatthuṃ na jānāti. Ñattiṃ na jānātīti sabbena sabbaṃ ñattiṃ na jānāti. Ñattiyā karaṇaṃ na jānātīti ñattikiccaṃ na jānāti, osāraṇādīsu navasu ṭhānesu ñattikammaṃ nāma hoti, ñattidutiyañatticatutthakammesu ñattiyā kammappatto hutvā tiṭṭhatīti na jānāti. Na pubbakusalo hoti na aparakusaloti pubbe kathetabbañca pacchā kathetabbañca na jānāti, ñatti nāma pubbe ṭhapetabbā, pacchā na ṭhapetabbātipi na jānāti. Akālaññū ca hotīti kālaṃ na jānāti, anajjhiṭṭho ayācito bhāsati, ñattikālampi ñattikhettampi ñattiokāsampi na jānāti.

ในอธิกรณ์หมวด ๕ ที่ชื่อว่าอธิกรณ์ คือ อธิกรณ์ ๔ อย่าง ที่ชื่อว่ามูลแห่งอธิกรณ์ คือ มูล ๓๓ อย่าง ได้แก่ มูลแห่งวิวาทาธิกรณ์ ๑๒ อย่าง, มูลแห่งอนุวาทาธิกรณ์ ๑๔ อย่าง, มูลแห่งอาปัตตาธิกรณ์ ๖ อย่าง, มูลแห่งกิจจาธิกรณ์ ๑ อย่าง; มูลเหล่านั้นจักปรากฏในภายหลัง ที่ชื่อว่าอธิกรณ์สมุทัย คือ สมุฏฐานแห่งอธิกรณ์ วิวาทาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ อย่าง; อนุวาทาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยวิบัติ ๔ อย่าง; อาปัตตาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยกองอาบัติ ๗ กอง; กิจจาธิกรณ์ ย่อมเกิดขึ้นอาศัยสังฆกรรม ๔ อย่าง ความว่า ไม่รู้จักซึ่งการจำแนกนี้ “ไม่รู้จักซึ่งความดับแห่งอธิกรณ์” ดังนี้ คือ ไม่สามารถเพื่อจะให้ถึงซึ่งความสงบแห่งวินิจฉัย โดยการไปถึงมูลถึงรากด้วยธรรม ด้วยวินัย ด้วยคำสอนของพระศาสดา แต่วินัยธรผู้ไม่รู้จักซึ่งสมถะ ๗ อย่างว่า “อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๓ อย่าง, อธิกรณ์นี้ ย่อมสงบลงด้วยสมถะ ๑ อย่าง” ดังนี้ ชื่อว่าไม่รู้จักซึ่งปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อความดับแห่งอธิกรณ์ “ไม่รู้จักซึ่งวัตถุ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งวัตถุแห่งกองอาบัติ ๗ กองว่า “วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งปาราชิก, วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งสังฆาทิเสส” ดังนี้ “นิทาน” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักว่า “ในนิทาน ๗ อย่าง สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในที่นี้, สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในที่นี้” ดังนี้ “ไม่รู้จักซึ่งบัญญัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งปฐมบัญญัติในสิกขาบทนั้นๆ “อนุบัญญัติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งสิกขาบทที่บัญญัติซ้ำๆ “อนุสนธิวจนปถะ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งเรื่องราวโดยความเป็นแห่งอนุสนธิแห่งคำพูดและอนุสนธิแห่งวินิจฉัย “ไม่รู้จักซึ่งญัตติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งญัตติทั้งหมดโดยประการทั้งปวง “ไม่รู้จักซึ่งกิจแห่งญัตติ” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งกิจแห่งญัตติ ในฐานะ ๙ อย่าง มีโอสารณกรรมเป็นต้น ชื่อว่าญัตติกรรม ย่อมมี ไม่รู้จักว่า ในญัตติทุติยกรรมและญัตติจตุตถกรรม เมื่อญัตติอันตั้งไว้แล้ว ย่อมเป็นผู้ถึงซึ่งกรรมคือญัตติกรรมวาจาแล้วตั้งอยู่ “ไม่เป็นผู้ฉลาดในเบื้องต้น ไม่เป็นผู้ฉลาดในเบื้องปลาย” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งคำที่ควรกล่าวในเบื้องต้นและคำที่ควรกล่าวในเบื้องปลาย แม้ไม่รู้จักว่า “ชื่อว่าญัตติ ควรตั้งไว้ในเบื้องต้น, ไม่ควรตั้งไว้ในเบื้องปลาย” ดังนี้ “เป็นผู้ไม่รู้จักกาลด้วย” ดังนี้ คือ ไม่รู้จักซึ่งกาล ย่อมแสดงโดยไม่ถูกอ้อนวอน ไม่ถูกขอร้อง ไม่รู้จักซึ่งกาลแห่งญัตติ เขตแห่งญัตติ และโอกาสแห่งญัตติ

Mandattā momūhattāti kevalaṃ aññāṇena momūhabhāvena dhutaṅge ānisaṃsaṃ ajānitvā. Pāpicchoti tena araññavāsena paccayalābhaṃ patthayamāno. Pavivekanti kāyacittaupadhivivekaṃ. Idamatthitanti imāya kalyāṇāya paṭipattiyā attho etassāti idamatthi, idamatthino bhāvo idamatthitā; taṃ idamatthitaṃyeva nissāya na aññaṃ kiñci lokāmisanti attho.

“เพราะความเป็นผู้มีปัญญาทราม เพราะความเป็นผู้หลงงมงาย” ดังนี้ คือ โดยความไม่รู้ล้วนๆ โดยความเป็นผู้หลงงมงาย ไม่รู้จักซึ่งอานิสงส์ในธุดงค์ “เป็นผู้มีความปรารถนาลามก” ดังนี้ คือ ปรารถนาซึ่งลาภคือปัจจัยด้วยการอยู่ป่าอันนั้น “ความสงัด” ดังนี้ คือ ความสงัดจากกาย ความสงัดจากจิต ความสงัดจากอุปธิ “ความเป็นผู้มีประโยชน์นี้” ดังนี้ คือ ประโยชน์ด้วยปฏิปทาอันงามนี้ มีแก่ภิกษุนี้ เพราะเหตุนั้น ภิกษุนี้ชื่อว่า “อิทมัตถิ” ความเป็นแห่งภิกษุผู้มีประโยชน์นี้ ชื่อว่า “อิทมัตถิตา” ความว่า อาศัยซึ่งความเป็นผู้มีประโยชน์นี้เท่านั้น ไม่ได้อาศัยซึ่งอามิสอันเป็นโลกิยะอย่างอื่นอะไรๆ

Uposathaṃ na jānātīti navavidhaṃ uposathaṃ na jānāti. Uposathakammanti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti. Pātimokkhanti dve mātikā na jānāti. Pātimokkhuddesanti sabbampi navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti. Pavāraṇanti navavidhaṃ pavāraṇaṃ na jānāti. Pavāraṇākammaṃ uposathakammasadisameva.

คำว่า "ไม่รู้อุโบสถ" คือ ไม่รู้อุโบสถ ๙ อย่าง. คำว่า "ไม่รู้กรรมอุโบสถ" คือ ไม่รู้กรรมอุโบสถ ๔ อย่าง มีประเภทอธรรมเมนวคคะเป็นต้น. คำว่า "ไม่รู้ปาติโมกข์" คือ ไม่รู้มาติกา ๒ อย่าง. คำว่า "ไม่รู้ปาติโมกขุทเทส" คือ ไม่รู้ปาติโมกขุทเทส ๙ อย่างทั้งหมด. คำว่า "ไม่รู้ปวารณา" คือ ไม่รู้ปวารณา ๙ อย่าง. กรรมปวารณาก็เหมือนกับกรรมอุโบสถนั่นเอง.

Apāsādikapañcake [Pg.178] – apāsādikanti kāyaduccaritādi akusalakammaṃ vuccati. Pāsādikanti kāyasucaritādi kusalakammaṃ vuccati. Ativelanti velaṃ atikkamma bahutaraṃ kālaṃ kulesu appaṃ vihāreti attho. Otāroti kilesānaṃ anto otaraṇaṃ. Saṃkiliṭṭhanti duṭṭhullāpattikāyasaṃsaggādibhedaṃ. Visuddhipañcakepavāraṇāggahaṇena navavidhāpi pavāraṇā veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ในปัญจกะว่าด้วยอัปปาสาทิกะ – อกุศลกรรมมีกายทุจริตเป็นต้น เรียกว่า "อัปปาสาทิกะ". กุศลกรรมมีกายสุจริตเป็นต้น เรียกว่า "ปาสาทิกะ". คำว่า "อติเวลา" (ล่วงเวลา) หมายถึง การอยู่ครองในตระกูลเป็นเวลานาน โดยล่วงเลยกำหนดเวลา และอยู่ในวิหารน้อย. คำว่า "โอตาร" (ช่องทาง) คือ การที่กิเลสเข้าไปภายใน. คำว่า "สังขลิฏฐะ" (เศร้าหมอง) คือ มีประเภทต่างๆ มีอาบัติชั่วหยาบและกายสังสัคคะเป็นต้น. ในวิสุทธิปัญจกะ พึงทราบปวารณาทั้ง ๙ อย่าง โดยการถือเอาปวารณา. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายปัญจกวาระ จบแล้ว.

Chakkavāravaṇṇanā

คำอธิบายฉักกวาระ

326. Chakkesu – cha sāmīciyoti ‘‘so ca bhikkhu anabbhito, te ca bhikkhū gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassāti ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘ayaṃ te bhikkhu patto yāva bhedanāya dhāretabboti ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci’’, ‘‘yassa bhavissati so harissatīti ayaṃ tattha sāmīcī’’ti imā bhikkhupātimokkheyeva cha sāmīciyo. Cha chedanakāti pañcake vuttā pañca bhikkhunīnaṃ udakasāṭikāya saddhiṃ cha. Chahākārehīti alajjitā aññāṇatā kukkuccapakatatā akappiye kappiyasaññitā kappiye akappiyasaññitā satisammosāti. Tattha ekarattachārattasattāhātikkamādīsu āpattiṃ satisammosena āpajjati. Sesaṃ vuttanayameva. Cha ānisaṃsā vinayadhareti pañcake vuttā pañca tassādheyyo uposathoti iminā saddhiṃ cha.

๓๒๖. ในฉักกะทั้งหลาย – คำว่า "สามีจิ ๖ อย่าง" คือ สามีจิ ๖ อย่างเหล่านี้มีอยู่ในภิกขุปาติโมกข์นั่นเอง ได้แก่ "ภิกษุนั้นไม่ได้รับอาราธนา ภิกษุเหล่านั้นควรถูกตำหนิ นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "ท่านทั้งหลายจงรักษาของตนไว้ ของท่านทั้งหลายอย่าพินาศไป นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "บาตรนี้ ภิกษุพึงทรงไว้จนกว่าจะแตก นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "พึงนำออกจากที่นั้นแล้วแบ่งปันกับภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "พึงรู้ พึงสอบถาม พึงไต่สวน นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น", "ของใครจักมี ผู้นั้นจักนำไป นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น". คำว่า "เฉทนกะ ๖ อย่าง" คือ อาบัติเฉทนกะ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอาบัติเกี่ยวกับผ้าอาบน้ำฝนของภิกษุณี เป็น ๖ อย่าง. คำว่า "ด้วยอาการ ๖ อย่าง" คือ ด้วยอาการ ๖ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ ความไม่อาย, ความไม่รู้, ความเป็นผู้มีความรังเกียจเป็นปกติ, ความสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร, ความสำคัญว่าไม่ควรในสิ่งที่ควร, และความหลงลืมสติ. ในอาการ ๖ อย่างนั้น อาบัติที่ล่วงเลยกำหนด ๑ ราตรี, ๖ ราตรี, ๗ วัน เป็นต้น ย่อมต้องด้วยความหลงลืมสติ. ส่วนที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้แล้ว. คำว่า "อานิสงส์ ๖ อย่างของผู้ทรงวินัย" คือ อานิสงส์ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอานิสงส์ที่ว่า "อุโบสถเป็นสิ่งที่เขาพึงใส่ใจ" เป็น ๖ อย่าง.

Cha paramānīti ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, māsaparamaṃ tena bhikkhunā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ, chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ, navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārāpetvā chabbassāni dhāretabbaṃ chabbassaparamatā dhāretabbaṃ, tiyojanaparamaṃ sahatthā dhāretabbāni, dasāhaparamaṃ atirekapatto dhāretabbo, sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ, catukkaṃsaparamaṃ, aḍḍhateyyakaṃsaparamaṃ, dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ, aṭṭhaṅgulaparamaṃ mañcapaṭipādakaṃ[Pg.179], aṭṭhaṅgulaparamaṃ dantakaṭṭha’’nti imāni cuddasa paramāni. Tattha paṭhamāni cha ekaṃ chakkaṃ, tato ekaṃ apanetvā sesesu ekekaṃ pakkhipitvātiādinā nayena aññānipi chakkāni kātabbāni.

คำว่า "ปรมะ ๖ อย่าง" คือ ปรมะ ๑๔ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ "อติเรกจีวรพึงทรงไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน", "ภิกษุนั้นพึงเก็บจีวรนั้นไว้ไม่เกิน ๑ เดือน", "ภิกษุนั้นพึงรับจีวรจากที่นั้นมีผ้าอันตรวาสกและผ้าอุตตราสงค์เป็นอย่างยิ่ง", "พึงยืนนิ่งโดยกำหนดไม่เกิน ๖ ครั้ง", "ภิกษุทำผ้าปูใหม่แล้วพึงทรงไว้ ๖ ปี, พึงทรงไว้ไม่เกิน ๖ ปี", "พึงนำไปด้วยมือไม่เกิน ๓ โยชน์", "อติเรกบาตรพึงทรงไว้ไม่เกิน ๑๐ วัน", "พึงบริโภคของที่เก็บไว้ไม่เกิน ๗ วัน", "ภิกษุนั้นพึงอยู่ปราศจากจีวรนั้นไม่เกิน ๖ ราตรี", "ไม่เกิน ๔ กังสะ", "ไม่เกิน ๒ กังสะครึ่ง", "พึงรับไม่เกิน ๒ องคุลีข้อ", "เท้าเตียงไม่เกิน ๘ องคุลี", "ไม้สีฟันไม่เกิน ๘ องคุลี". ในปรมะ ๑๔ อย่างนั้น ปรมะ ๖ อย่างแรกเป็นฉักกะหนึ่ง, และพึงทำฉักกะอื่นๆ ด้วยนัยมีอาทิว่า ถอนออก ๑ อย่างจากฉักกะแรก แล้วใส่เข้าไปทีละอย่างในปรมะที่เหลือ.

Cha āpattiyoti tīṇi chakkāni antarapeyyāle vuttāni. Cha kammānīti tajjanīya-niyassa-pabbājanīya-paṭisāraṇīyāni cattāri, āpattiyā adassane ca appaṭikamme ca vuttadvayampi ekaṃ, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ekanti cha. Nahāneti orenaḍḍhamāsaṃ nahāne; vippakatacīvarādichakkadvayaṃ kathinakkhandhake niddiṭṭhaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า "อาบัติ ๖ อย่าง" คือ ฉักกะ ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในอันตรเปยยาละ. คำว่า "กรรม ๖ อย่าง" คือ กรรม ๔ อย่าง ได้แก่ ตัชชนียกรรม, นิยัสสกรรม, ปัพพาชนียกรรม, ปฏิสารณียกรรม, และกรรม ๒ อย่างที่กล่าวไว้ว่า "ไม่เห็นอาบัติ" และ "ไม่ทำคืนอาบัติ" นับเป็น ๑ อย่าง, และกรรมที่ว่า "ไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า" เป็น ๑ อย่าง รวมเป็น ๖ อย่าง. คำว่า "การอาบน้ำ" คือ ฉักกะ ๒ อย่าง มีวิปปักกตจีวรเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในกฐินขันธกะ ในสิกขาบทว่าด้วยการอาบน้ำไม่เกินกึ่งเดือน. ส่วนที่เหลือในฉักกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Chakkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายฉักกวาระ จบแล้ว.

Sattakavāravaṇṇanā

คำอธิบายสัตตกวาระ

327. Sattakesu – satta sāmīciyoti pubbe vuttesu chasu ‘‘sā ca bhikkhunī anabbhitā, tā ca bhikkhuniyo gārayhā, ayaṃ tattha sāmīcī’’ti imaṃ pakkhipitvā satta veditabbā. Satta adhammikā paṭiññātakaraṇāti ‘‘bhikkhu pārājikaṃ ajjhāpanno hoti, pārājikena codiyamāno ‘saṅghādisesaṃ ajjhāpannomhī’ti paṭijānāti, taṃ saṅgho saṅghādisesena kāreti, adhammikaṃ paṭiññātakaraṇa’’nti evaṃ samathakkhandhake niddiṭṭhā. Dhammikāpi tattheva niddiṭṭhā. Sattannaṃ anāpatti sattāhakaraṇīyena gantunti vassūpanāyikakkhandhake vuttaṃ. Sattānisaṃsā vinayadhareti ‘‘tassādheyyo uposatho pavāraṇā’’ti imehi saddhiṃ pañcake vuttā pañca satta honti. Satta paramānīti chakke vuttāniyeva sattakavasena yojetabbāni. Katacīvarantiādīni dve sattakāni kathinakkhandhake niddiṭṭhāni.

๓๒๗. ในสัตตกะทั้งหลาย – คำว่า "สามีจิ ๗ อย่าง" คือ พึงทราบว่าสามีจิ ๗ อย่าง โดยเพิ่ม "ภิกษุณีนั้นไม่ได้รับอาราธนา ภิกษุณีเหล่านั้นควรถูกตำหนิ นี้เป็นสามีจิในเรื่องนั้น" เข้าไปในสามีจิ ๖ อย่างที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว. คำว่า "อธรรมมิกปฏิญญาตกรณะ ๗ อย่าง" คือ "ภิกษุต้องอาบัติปาราชิก, เมื่อถูกฟ้องด้วยอาบัติปาราชิก กลับรับว่า 'ข้าพเจ้าต้องอาบัติสังฆาทิเสส', สงฆ์จึงลงสังฆาทิเสสแก่ภิกษุนั้น, นี้เป็นอธรรมมิกปฏิญญาตกรณะ" ดังนี้ ได้แสดงไว้ในสมถขันธกะ. ธรรมมิกปฏิญญาตกรณะก็แสดงไว้ในสมถขันธกะนั้นเอง. สัตตกะที่ว่า "ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุ ๗ จำพวก ที่จะไปเพื่อกิจที่พึงทำภายใน ๗ วัน" ได้กล่าวไว้ในวัสสูปนายิกขันธกะ. คำว่า "อานิสงส์ ๗ อย่างของผู้ทรงวินัย" คือ อานิสงส์ ๕ อย่างที่กล่าวไว้ในปัญจกะ รวมกับอานิสงส์ที่ว่า "อุโบสถและปวารณาเป็นสิ่งที่เขาพึงใส่ใจ" เป็น ๗ อย่าง. คำว่า "ปรมะ ๗ อย่าง" คือ ปรมะที่กล่าวไว้ในฉักกะนั่นเอง พึงประกอบเข้าด้วยอำนาจแห่งสัตตกะ. สัตตกะ ๒ อย่าง มีกตจีวรเป็นต้น ได้แสดงไว้ในกฐินขันธกะ.

Bhikkhussa na hoti āpatti daṭṭhabbā, bhikkhussa hoti āpatti daṭṭhabbā, bhikkhussa hoti āpatti paṭikātabbāti imāni tīṇi sattakāni, dve adhammikāni, ekaṃ dhammikaṃ; tāni tīṇipi campeyyake niddiṭṭhāni. Asaddhammāti asataṃ dhammā, asanto vā dhammā; asobhanā hīnā lāmakāti attho. Saddhammāti sataṃ buddhādīnaṃ dhammā; santo vā dhammā sundarā uttamāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

สัตตกะ ๓ อย่างเหล่านี้ ได้แก่ "ไม่เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงเห็น", "เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงเห็น", "เป็นอาบัติแก่ภิกษุ พึงทำคืน". สัตตกะ ๒ อย่างแรกเป็นอธรรมมิกะ, สัตตกะ ๑ อย่างเป็นธรรมิกะ. สัตตกะทั้ง ๓ อย่างนั้น ได้แสดงไว้ในจัมเปยยขันธกะ. คำว่า "อสัทธรรม" คือ ธรรมของอสัตบุรุษ หรือธรรมที่ไม่ดีงาม ๗ อย่าง; หมายถึง ธรรมที่ไม่น่ารื่นรมย์, ต่ำทราม, เลวทราม ๗ อย่าง. คำว่า "สัทธรรม" คือ ธรรมของสัตบุรุษมีพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือธรรมที่ดีงาม ๗ อย่าง; หมายถึง ธรรมที่งดงาม, ประเสริฐ ๗ อย่าง. ส่วนที่เหลือในสัตตกะทั้งหมดนั้นเป็นสิ่งที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Sattakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายสัตตกวาระ จบแล้ว.

Aṭṭhakavāravaṇṇanā

คำอธิบายอัฏฐกวาระ

328. Aṭṭhakesu [Pg.180] – aṭṭhānisaṃseti ‘‘na mayaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ uposathaṃ karissāma, vinā iminā bhikkhunā uposathaṃ karissāma, na mayaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ pavāressāma, saṅghakammaṃ karissāma, āsane nisīdissāma, yāgupāne nisīdissāma, bhattagge nisīdissāma, ekacchanne vasissāma, yathāvuḍḍhaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ karissāma, vinā iminā bhikkhunā karissāmā’’ti evaṃ kosambakakkhandhake vutte ānisaṃse. Dutiyaaṭṭhakepi eseva nayo, tampi hi evameva kosambakakkhandhake vuttaṃ.

๓๒๘. ในหมวด ๘ ประการ - ในคำว่า อานิสงส์ ๘ ประการ มีความว่า “เราทั้งหลายจักไม่อุโบสถร่วมกับภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักอุโบสถโดยปราศจากภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักไม่ปวารณาร่วมกับภิกษุรูปนี้, เราทั้งหลายจักทำสังฆกรรม, เราทั้งหลายจักนั่งบนอาสนะ, เราทั้งหลายจักนั่งในโรงฉันน้ำข้าว, เราทั้งหลายจักนั่งในโรงฉันภัตตาหาร, เราทั้งหลายจักอยู่ร่วมในที่มุงบังเดียวกัน, เราทั้งหลายจักทำการอภิวาท การลุกขึ้นรับ การประนมมือ การทำสามีจิกรรมตามลำดับพรรษา, เราทั้งหลายจักทำโดยปราศจากภิกษุรูปนี้” อานิสงส์ทั้งหลายที่ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะอย่างนี้ แม้ในอัฏฐกะที่สองก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน เพราะอัฏฐกะที่สองนั้นก็ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะอย่างนี้เหมือนกัน

Aṭṭha yāvatatiyakāti bhikkhūnaṃ terasake cattāro, bhikkhunīnaṃ sattarasake bhikkhūhi asādhāraṇā cattāroti aṭṭha. Aṭṭhahākārehi kulāni dūsetīti kulāni dūseti pupphena vā phalena vā cuṇṇena vā mattikāya vā dantakaṭṭhena vā veḷuyā vā vejjikāya vā jaṅghapesanikena vāti imehi aṭṭhahi. Aṭṭha mātikā cīvarakkhandhake, aparā aṭṭha kathinakkhandhake vuttā. Aṭṭhahi asaddhammehīti lābhena alābhena yasena ayasena sakkārena asakkārena pāpicchatāya pāpamittatāya. Aṭṭha lokadhammā nāma lābhe sārāgo, alābhe paṭivirodho; evaṃ yase ayase, pasaṃsāya nindāya, sukhe sārāgo, dukkhe paṭivirodhoti. Aṭṭhaṅgiko musāvādoti ‘‘vinidhāya sañña’’nti iminā saddhiṃ pāḷiyaṃ āgatehi sattahīti aṭṭhahi aṅgehi aṭṭhaṅgiko.

ยาวัตตติยกะ ๘ ประการ คือ สังฆาทิเสส ๔ ของภิกษุในหมวด ๑๓ และสังฆาทิเสส ๔ ของภิกษุณีในหมวด ๑๗ ที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุ รวมเป็น ๘ ประการ การทำตระกูลให้เศร้าหมองด้วยอาการ ๘ ประการ คือ ทำตระกูลให้เศร้าหมองด้วยการให้ดอกไม้บ้าง ผลไม้บ้าง แป้งบ้าง ดินเหนียวบ้าง ไม้สีฟันบ้าง ไม้ไผ่บ้าง การรักษาโรคบ้าง การเป็นผู้รับใช้ด้วยขาบ้าง ด้วยเหตุ ๘ ประการเหล่านี้ มาติกา ๘ ประการ ตรัสไว้ในจีวรขันธกะ มาติกาอีก ๘ ประการ ตรัสไว้ในกฐินขันธกะ อสัทธรรม ๘ ประการ คือ ด้วยลาภ ด้วยความเสื่อมลาภ ด้วยยศ ด้วยความเสื่อมยศ ด้วยสักการะ ด้วยความเสื่อมสักการะ ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาชั่ว ด้วยความเป็นผู้มีมิตรชั่ว ชื่อว่าโลกธรรม ๘ ประการ คือ ความกำหนัดยินดีในลาภ ความขัดเคืองในความเสื่อมลาภ อย่างนี้แหละในยศ ในความเสื่อมยศ ในคำสรรเสริญ ในคำนินทา ความกำหนัดยินดีในสุข ความขัดเคืองในทุกข์ มุสาวาทมีองค์ ๘ คือ มุสาวาทมีองค์ ๘ ด้วยองค์ ๗ ที่มาในพระบาลีพร้อมกับบทว่า “วินิธาย สัญญา” (คือการเปลี่ยนความจำ) รวมเป็น ๘ องค์

Aṭṭha uposathaṅgānīti –

องค์อุโบสถ ๘ ประการ –

‘‘Pāṇaṃ na hane na cādinnamādiye,Musā na bhāse na ca majjapo siyā;

Abrahmacariyā virameyya methunā,Rattiṃ na bhuñjeyya vikālabhojanaṃ.

“ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นมิได้ให้ ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา พึงงดเว้นจากเมถุนธรรมอันเป็นอพรหมจรรย์ ไม่พึงบริโภคอาหารในเวลากลางคืน (วิกาล)

‘‘Mālaṃ na dhāre na ca gandhamācare,Mañce chamāyaṃva sayetha santhate;

Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṃ,Buddhena dukkhantagunā pakāsita’’nti. (a. ni. 3.71);

ไม่พึงทรงมาลัย ไม่พึงประพฤติการทาของหอม พึงนอนบนเตียงหรือบนพื้นดินที่ปูลาดไว้ อุโบสถมีองค์ ๘ นี้แล พระพุทธเจ้าผู้ทรงแสดงคุณแห่งความสิ้นทุกข์ได้ประกาศไว้แล้ว (อ. นิ. 3.71)”

Evaṃ [Pg.181] vuttāni aṭṭha. Aṭṭha dūteyyaṅgānīti ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti sāvetā cā’’tiādinā nayena saṅghabhedake vuttāni. Titthiyavattāni mahākhandhake niddiṭṭhāni. Anatirittā ca atirittā ca pavāraṇāsikkhāpade niddiṭṭhā. Aṭṭhannaṃ paccuṭṭhātabbanti bhattagge vuḍḍhabhikkhunīnaṃ, āsanampi tāsaṃyeva dātabbaṃ. Upāsikāti visākhā. Aṭṭhānisaṃsā vinayadhareti pañcake vuttesu pañcasu ‘‘tassādheyyo uposatho, pavāraṇā, saṅghakamma’’nti ime tayo pakkhipitvā aṭṭha veditabbā. Aṭṭha paramānīti pubbe vuttaparamāneva aṭṭhakavasena yojetvā veditabbāni. Aṭṭhasu dhammesu sammā vattitabbanti ‘‘na pakatattassa bhikkhuno uposatho ṭhapetabbo, na pavāraṇā ṭhapetabbā’’tiādinā nayena samathakkhandhake niddiṭṭhesu aṭṭhasu. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

องค์อุโบสถ ๘ ประการที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้ องค์แห่งทูต ๘ ประการ ที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะด้วยนัยมีอาทิว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ฟังด้วย เป็นผู้ให้ผู้อื่นฟังด้วย” ติตถิยวัตร ๘ ประการ แสดงไว้ในมหาวรรค ปัพพัชชาขันธกะ อนติริตตะ ๘ ประการ และอติริตตะ ๘ ประการ แสดงไว้ในปวารณาสิกขาบท พึงลุกขึ้นรับภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่า ๘ รูปในโรงฉัน แม้อาสนะก็พึงให้แก่ภิกษุณีผู้มีพรรษามากกว่าเหล่านั้นนั่นเอง อุบาสิกาคือวิสาขา อานิสงส์ ๘ ประการในการทรงจำพระวินัย พึงทราบว่ามี ๘ ประการ โดยเพิ่ม ๓ ประการเหล่านี้คือ “อุโบสถเป็นของเธอ ปวารณาเป็นของเธอ สังฆกรรมเป็นของเธอ” เข้าไปในอานิสงส์ ๕ ประการที่ตรัสไว้ในหมวด ๕ ปรมา ๘ ประการ พึงทราบว่าปรมาที่ตรัสไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยจัดเข้าในหมวด ๘ พึงประพฤติชอบในธรรม ๘ ประการ ในธรรม ๘ ประการที่แสดงไว้ในสมถขันธกะด้วยนัยมีอาทิว่า “ไม่พึงงดอุโบสถของภิกษุผู้มีปกติ ไม่พึงงดปวารณา” ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นของชัดเจนแล้ว

Aṭṭhakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาหมวด ๘ จบแล้ว

Navakavāravaṇṇanā

การพรรณนาหมวด ๙

329. Navakesu – nava āghātavatthūnīti ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādīni nava. Nava āghātapaṭivinayāti ‘‘anatthaṃ me acari, taṃ kutettha labbhāti āghātaṃ paṭivinetī’’tiādīni nava. Nava vinītavatthūnīti navahi āghātavatthūhi ārati virati paṭivirati setughāto. Navahi saṅgho bhijjatīti ‘‘navannaṃ vā, upāli, atirekanavannaṃ vā saṅgharāji ceva hoti saṅghabhedo cā’’ti. Nava paramānīti pubbe vuttaparamāneva navakavasena yojetvā veditabbāni. Nava taṇhāmūlakā nāma taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkhā, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā. Nava vidhamānāti ‘‘seyyassa seyyohamasmī’’timānādayo. Nava cīvarānīti ticīvaranti vā vassikasāṭikāti vātiādinā nayena vuttāni. Na vikappetabbānīti adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya na vikappetabbāni. Nava adhammikāni dānānīti saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassa vā cetiyassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, cetiyassa pariṇataṃ aññacetiyassa vā saṅghassa vā puggalassa vā pariṇāmeti[Pg.182], puggalassa pariṇataṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā pariṇāmetīti evaṃ vuttāni.

๓๒๙. ในหมวด ๙ ประการ – อฆาตวัตถุ ๙ ประการ มีอาทิว่า “เขาได้ประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” มี ๙ ประการ ธรรมเป็นเครื่องระงับอาฆาต ๙ ประการ มีอาทิว่า “เขาได้ประพฤติสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา จะพึงได้สิ่งนั้นในที่ไหนเล่า” ดังนี้แล้ว ย่อมระงับอาฆาตเสีย มี ๙ ประการ วินีตวัตถุ ๙ ประการ คือ ความงดเว้น ความเว้นขาด ความงดเว้นเฉพาะ และการทำลายเหตุ (ดุจทำลายสะพาน) จากอาฆาตวัตถุ ๙ ประการ สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยเหตุ ๙ ประการ มีอาทิว่า “ดูกรอุบาลี ความเป็นหมู่คณะของสงฆ์ก็ดี ความแตกแยกของสงฆ์ก็ดี ย่อมมีด้วยเหตุแห่งภิกษุ ๙ รูป หรือเกินกว่า ๙ รูป” ปรมา ๙ ประการ พึงทราบว่าปรมาที่ตรัสไว้ก่อนแล้วนั่นเอง โดยจัดเข้าในหมวด ๙ ชื่อว่าธรรมมีตัณหาเป็นมูล ๙ ประการ คือ อาศัยตัณหาจึงมีการแสวงหา อาศัยการแสวงหาจึงได้ลาภ อาศัยลาภจึงมีการวินิจฉัย อาศัยการวินิจฉัยจึงเกิดฉันทราคะ อาศัยฉันทราคะจึงเกิดความยึดมั่น อาศัยความยึดมั่นจึงเกิดการครอบครอง อาศัยการครอบครองจึงเกิดความตระหนี่ อาศัยความตระหนี่จึงเกิดการรักษา อาศัยการรักษาจึงเกิดการถือไม้ การถือศาสตรา การทะเลาะวิวาท การโต้เถียง การกล่าวคำหยาบ การส่อเสียด การพูดเท็จ มานะ ๙ ประการ มีอาทิว่า “เราเป็นผู้ประเสริฐกว่าผู้ประเสริฐ” จีวร ๙ ผืน ที่ตรัสไว้ด้วยนัยมีอาทิว่า “ไตรจีวรบ้าง ผ้าอาบน้ำฝนบ้าง” ไม่พึงวิกัปนับตั้งแต่เวลาที่อธิษฐานแล้ว อธรรมิกทาน ๙ ประการ คือ น้อมลาภที่ควรแก่สงฆ์ไปให้แก่สงฆ์อื่นบ้าง แก่เจดีย์บ้าง แก่บุคคลบ้าง น้อมลาภที่ควรแก่เจดีย์ไปให้แก่เจดีย์อื่นบ้าง แก่สงฆ์บ้าง แก่บุคคลบ้าง น้อมลาภที่ควรแก่บุคคลไปให้แก่บุคคลอื่นบ้าง แก่สงฆ์บ้าง แก่เจดีย์บ้าง ที่ตรัสไว้แล้วอย่างนี้

Nava paṭiggahaparibhogāti etesaṃyeva dānānaṃ paṭiggahā ca paribhogā ca. Tīṇi dhammikāni dānānīti saṅghassa ninnaṃ saṅghasseva deti, cetiyassa ninnaṃ cetiyasseva, puggalassa ninnaṃ puggalasseva detīti imāni tīṇi. Paṭiggahapaṭibhogāpi tesaṃyeva paṭiggahā ca paribhogā ca. Nava adhammikā saññattiyoti adhammavādipuggalo, adhammavādisambahulā, adhammavādisaṅghoti evaṃ tīṇi tikāni samathakkhandhake niddiṭṭhāni. Dhammikā saññattiyopi dhammavādī puggalotiādinā nayena tattheva niddiṭṭhā. Adhammakamme dve navakāni ovādavaggassa paṭhamasikkhāpadaniddese pācittiyavasena vuttāni. Dhammakamme dve navakāni tattheva dukkaṭavasena vuttāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

การรับและการบริโภค ๙ อย่าง คือ การรับและการบริโภคซึ่งอธัมมิกทานเหล่านั้นนั่นเองมีอย่างละ ๙ อย่าง. ทานที่เป็นธัมมิกะ ๓ อย่าง คือ ถวายลาภที่น้อมไปสู่สงฆ์แก่สงฆ์เท่านั้น, ถวายลาภที่น้อมไปสู่เจดีย์แก่เจดีย์เท่านั้น, ถวายลาภที่น้อมไปสู่บุคคลแก่บุคคลเท่านั้น ดังนี้ ๓ อย่างเหล่านี้เป็นทานที่เป็นธัมมิกะ. การรับและการบริโภคก็คือการรับและการบริโภคซึ่งธัมมิกทานเหล่านั้นนั่นเอง. การบอกให้รู้ที่เป็นอธัมมิกะ ๙ อย่าง คือ บุคคลผู้กล่าวอธรรม, ภิกษุจำนวนมากผู้กล่าวอธรรม, สงฆ์ผู้กล่าวอธรรม ดังนี้ ติกะ ๓ อย่างเหล่านี้แสดงไว้ในสมถขันธกะ. การบอกให้รู้ที่เป็นธัมมิกะก็แสดงไว้ในสมถขันธกะนั้นเอง โดยนัยมีอาทิว่า บุคคลผู้กล่าวธรรม. อธัมมกรรม ๙ อย่าง ๒ หมวด แสดงไว้ในปฐมสิกขาบทนิเทศแห่งโอวาทวรรค โดยเป็นปาจิตตีย์. ธัมมกรรม ๙ อย่าง ๒ หมวด แสดงไว้ในปฐมสิกขาบทนิเทศแห่งโอวาทวรรคนั้นเอง โดยเป็นทุกกฏ. บทที่เหลือทั้งหมดในนวกะทั้งปวงนั้นเป็นของชัดเจนแล้ว.

Navakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายหมวดนวกะจบแล้ว.

Dasakavāravaṇṇanā

คำอธิบายหมวดทสกะ

330. Dasakesu – dasa āghātavatthūnīti navakesu vuttāni nava ‘‘aṭṭhāne vā pana āghāto jāyatī’’ti iminā saddhiṃ dasa honti. Āghātapaṭivinayāpi tattha vuttā nava ‘‘aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati, taṃ kutettha labbhāti āghātaṃ paṭivinetī’’ti iminā saddhiṃ dasa veditabbā. Dasa vinītavatthūnīti dasahi āghātavatthūhi viratisaṅkhātāni dasa. Dasavatthukā micchādiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādivasena veditabbā, ‘‘atthi dinna’’ntiādivasena sammādiṭṭhi, ‘‘sassato loko’’tiādinā vasena pana antaggāhikā diṭṭhi veditabbā. Dasa micchattāti micchādiṭṭhiādayo micchāvimuttipariyosānā, viparītā sammattā. Salākaggāhā samathakkhandhake niddiṭṭhā.

๓๓๐. ในหมวดทสกะ – อฆาตวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ อฆาตวัตถุ ๙ อย่างที่กล่าวไว้ในหมวดนวกะ รวมกับอฆาตวัตถุนี้ว่า “หรือความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นในฐานะอันไม่สมควร” ย่อมมี ๑๐ อย่าง. อฆาตปฏิวินัยก็พึงทราบว่ามี ๑๐ อย่าง รวมกับอฆาตปฏิวินัยนี้ว่า “หรือความอาฆาตย่อมเกิดขึ้นในฐานะอันไม่สมควร จะพึงได้ความอาฆาตนั้นในที่นี้แต่ที่ไหน” ดังนี้. วินีตวัตถุ ๑๐ อย่าง คือ การงดเว้นจากอฆาตวัตถุ ๑๐ อย่างนั้น ชื่อว่าวินีตวัตถุ ๑๐ อย่าง. มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ อย่าง พึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “ทานที่ให้แล้วไม่มีผล” สัมมาทิฏฐิพึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “ทานที่ให้แล้วมีผล” อนึ่ง ทิฏฐิที่ยึดที่สุด (สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ) พึงทราบโดยนัยมีอาทิว่า “โลกเที่ยง”. มิจฉัตตะ ๑๐ อย่าง คือ มิจฉาทิฏฐิเป็นต้น มีมิจฉาวิมุตติเป็นที่สุด ๑๐ อย่าง, ธรรมทั้งหลายที่ตรงกันข้ามชื่อว่าสัมมัตตะ. สลากคคาหะแสดงไว้ในสมถขันธกะ.

Dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabboti ‘‘sīlavā hotī’’tiādinā nayena samathakkhandhake vuttehi dasahi. Dasa ādīnavā rājantepurappavesane rājasikkhāpade niddiṭṭhā. Dasa dānavatthūnīti annaṃ pānaṃ vatthaṃ yānaṃ mālā gandhaṃ vilepanaṃ seyyāvasathaṃ padīpeyyaṃ. Dasa ratanānīti muttāmaṇiveḷuriyādīni. Dasa paṃsukūlānīti sosānikaṃ, pāpaṇikaṃ[Pg.183], undūrakkhāyitaṃ, upacikakkhāyitaṃ, aggidaḍḍhaṃ, gokhāyitaṃ, ajikakkhāyitaṃ, thūpacīvaraṃ, ābhisekiyaṃ, bhatapaṭiyābhatanti etesu upasampannena ussukkaṃ kātabbaṃ. Dasa cīvaradhāraṇāti ‘‘sabbanīlakāni cīvarāni dhārentī’’ti vuttavasena dasāti kurundiyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘navasu kappiyacīvaresu udakasāṭikaṃ vā saṅkaccikaṃ vā pakkhipitvā dasā’’ti vuttaṃ.

ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๑๐ อย่าง พึงสมมติด้วยอุพพาหิกากรรมวาจา คือ ด้วยองค์ ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในสมถขันธกะ โดยนัยมีอาทิว่า “เป็นผู้มีศีล”. โทษ ๑๐ อย่างในการเข้าไปในพระราชวัง แสดงไว้ในราชสิกขาบท. วัตถุแห่งทาน ๑๐ อย่าง คือ ข้าว น้ำ ผ้า ยาน ดอกไม้ ของหอม เครื่องลูบไล้ ที่นอน ที่พัก และประทีปน้ำมัน. รัตนะ ๑๐ อย่าง คือ มุกดา มณี ไพฑูรย์ เป็นต้น. ผ้าบังสุกุล ๑๐ อย่าง คือ ผ้าบังสุกุลที่ป่าช้า ที่ประตูร้านค้า ที่หนูกัด ที่ปลวกกัด ที่ไฟไหม้ ที่โคกิน ที่แพะกิน ผ้าที่ทิ้งไว้ที่เจดีย์ ผ้าที่ทิ้งไว้ในที่อภิเษก และผ้าที่นำไปป่าช้าแล้วนำกลับมา ในผ้าบังสุกุลเหล่านี้ ภิกษุผู้เป็นอุปสัมบันพึงทำความเพียร. การทรงผ้าจีวร ๑๐ อย่าง คือ การทรงผ้าจีวร ๑๐ อย่าง โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า “ย่อมทรงผ้าจีวรที่เป็นสีครามทั้งหมด” ดังนี้ กล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. ส่วนในมหาอรรถกถากล่าวไว้ว่า “ในผ้าจีวรที่ควร ๙ ผืน เมื่อรวมผ้าอาบน้ำฝนหรือผ้าพันอกเข้าไปด้วย ย่อมมี ๑๐ ผืน”.

Avandanīyapuggalā senāsanakkhandhake niddiṭṭhā. Dasa akkosavatthūni omasavāde niddiṭṭhāni. Dasa ākārā pesuññasikkhāpade niddiṭṭhā. Dasa senāsanānīti mañco, pīṭhaṃ, bhisi, bimbohanaṃ, cimilikā, uttarattharaṇaṃ, taṭṭikā, cammakhaṇḍo, nisīdanaṃ, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāroti. Dasa varāni yāciṃsūti visākhā aṭṭha, suddhodanamahārājā ekaṃ, jīvako ekaṃ. Yāguānisaṃsā ca akappiyamaṃsāni ca bhesajjakkhandhake niddiṭṭhāni. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

บุคคลที่ไม่ควรไหว้ แสดงไว้ในเสนาสนขันธกะ. อักโกสวัตถุ ๑๐ อย่าง แสดงไว้ในโอมาสวาทสิกขาบท. อาการ ๑๐ อย่าง แสดงไว้ในเปสุญญสิกขาบท. เสนาสนะ ๑๐ อย่าง คือ เตียง ตั่ง ฟูก หมอน ผ้าลาดพื้น ผ้าปูทับ เสื่อ แผ่นหนัง ผ้าปูนั่ง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้. ผู้ขอพร ๑๐ อย่าง คือ วิสาขาขอ ๘ อย่าง, พระเจ้าสุทโธทนะขอ ๑ อย่าง, ชีวกขอ ๑ อย่าง. อานิสงส์แห่งยาคูและเนื้อที่ไม่ควร แสดงไว้ในเภสัชชขันธกะ. บทที่เหลือทั้งหมดในทสกะทั้งปวงนั้นเป็นของชัดเจนแล้ว.

Dasakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายหมวดทสกะจบแล้ว.

Ekādasakavāravaṇṇanā

คำอธิบายหมวดเอกาทสกะ

331. Ekādasakesu – ekādasāti paṇḍakādayo ekādasa. Ekādasa pādukāti dasa ratanamayā, ekā kaṭṭhapādukā. Tiṇapādukamuñjapādukapabbajapādukādayo pana kaṭṭhapādukasaṅgahameva gacchanti. Ekādasa pattāti tambalohamayena vā dārumayena vā saddhiṃ dasa ratanamayā. Ekādasa cīvarānīti sabbanīlakādīni ekādasa. Yāvatatiyakāti ukkhittānuvattikā bhikkhunī, saṅghādisesā aṭṭha, ariṭṭho, caṇḍakāḷīti. Ekādasa antarāyikā nāma ‘‘nasi animittā’’ti ādayo. Ekādasa cīvarāni adhiṭṭhātabbānīti ticīvaraṃ, vassikasāṭikā, nisīdanaṃ, paccattharaṇaṃ, kaṇḍuppaṭicchādi, mukhapuñchanacoḷaṃ, parikkhāracoḷaṃ, udakasāṭikā, saṅkaccikāti. Na vikappetabbānīti etāneva adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya na vikappetabbāni. Gaṇṭhikā ca vidhā ca suttamayena saddhiṃ ekādasa honti, te sabbe khuddakakkhandhake niddiṭṭhā. Pathaviyo pathavisikkhāpade niddiṭṭhā. Nissayapaṭipassaddhiyo upajjhāyamhā pañca, ācariyamhā cha; evaṃ ekādasa. Avandiyapuggalā naggena saddhiṃ ekādasa, te sabbe senāsanakkhandhake niddiṭṭhā[Pg.184]. Ekādasa paramāni pubbe vuttesu cuddasasu ekādasakavasena yojetvā veditabbāni. Ekādasa varānīti mahāpajāpatiyā yācitavarena saddhiṃ pubbe vuttāni dasa. Ekādasa sīmādosāti ‘‘atikhuddakaṃ sīmaṃ sammannantī’’tiādinā nayena kammavagge āgamissanti.

๓๓๑. ในหมวดเอกาทสกะ – บุคคล ๑๑ อย่าง คือ บัณเฑาะก์เป็นต้น ๑๑ คน. รองเท้า ๑๑ อย่าง คือ รองเท้าที่ทำด้วยรัตนะ ๑๐ อย่าง และรองเท้าไม้ ๑ อย่าง. ส่วนรองเท้าที่ทำด้วยหญ้า รองเท้าที่ทำด้วยหญ้ามุญชะ รองเท้าที่ทำด้วยหญ้าปัพพชะ เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์เข้าในรองเท้าไม้เท่านั้น. บาตร ๑๑ ใบ คือ บาตรที่ทำด้วยโลหะผสมทองแดงหรือบาตรที่ทำด้วยไม้ รวมกับบาตรที่ทำด้วยรัตนะ ๑๐ ใบ. ผ้าจีวร ๑๑ ผืน คือ ผ้าจีวรที่เป็นสีครามทั้งหมดเป็นต้น ๑๑ ผืน. ยาวัตตติยกะ ๑๑ อย่าง คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร, สังฆาทิเสส ๘ อย่าง, พระอริฏฐะ, ภิกษุณีจัณฑกาลี. อันตรายิกธรรม ๑๑ อย่าง คือ “ไม่มีนิมิต (อวัยวะเพศ)” เป็นต้น. ผ้าจีวร ๑๑ ผืนที่พึงอธิษฐาน คือ ไตรจีวร ผ้าอาบน้ำฝน ผ้าปูนั่ง ผ้าปูทับ ผ้าปิดแผล ผ้าเช็ดหน้า ผ้าบริขาร ผ้าชุบตัว ผ้าพันอก ดังนี้ ๑๑ ผืน. ผ้าจีวร ๑๑ ผืนเหล่านี้ไม่พึงวิกัปป์นับตั้งแต่เวลาที่อธิษฐานผ้าเหล่านั้นนั่นเอง. ลูกดุมและรังดุม รวมกับที่ทำด้วยด้าย ย่อมมี ๑๑ อย่าง ทั้งหมดนั้นแสดงไว้ในขุททกขันธกะ. แผ่นดิน (ที่ควรและไม่ควร) แสดงไว้ในปฐวีสิกขาบท. ความระงับแห่งนิสสัยจากอุปัชฌาย์มี ๕ อย่าง, จากอาจารย์มี ๖ อย่าง; รวมเป็น ๑๑ อย่าง. บุคคลที่ไม่ควรไหว้ รวมกับภิกษุผู้เปลือยกายมี ๑๑ คน ทั้งหมดนั้นแสดงไว้ในเสนาสนขันธกะ. ปรมะ ๑๑ อย่าง พึงทราบโดยนำไปประกอบกับปรมะ ๑๔ อย่างที่กล่าวไว้ในฉักกะก่อน โดยเป็นหมวดเอกาทสกะ. พร ๑๑ อย่าง คือ พร ๑๐ อย่างที่กล่าวไว้ในทสกะก่อน รวมกับพรที่พระมหาปชาบดีโคตมีขอ. วิบัติแห่งสีมา ๑๑ อย่าง คือ วิบัติแห่งสีมา ๑๑ อย่าง โดยนัยมีอาทิว่า “ย่อมสมมติสีมาที่เล็กเกินไป” จะมาในกรรมวรรค.

Akkosakaparibhāsake puggale ekādasādīnavā nāma ‘‘yo so, bhikkhave, bhikkhu akkosako paribhāsako ariyūpavādī, sabrahmacārīnaṃ aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so ekādasannaṃ byasanānaṃ aññataraṃ byasanaṃ na nigaccheyya. Katamesaṃ ekādasannaṃ? Anadhigataṃ nādhigacchati, adhigatā parihāyati, saddhammassa na vodāyanti, saddhammesu vā adhimāniko hoti, anabhirato vā brahmacariyaṃ carati, aññataraṃ vā saṃkiliṭṭhaṃ āpattiṃ āpajjati, sikkhaṃ vā paccakkhāya hīnāyāvattati, gāḷhaṃ vā rogātaṅkaṃ phusati, ummādaṃ vā pāpuṇāti cittakkhepaṃ vā, sammūḷho kālaṃ karoti, kāyassa bhedā parammaraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjatī’’ti (a. ni. 11.6). Ettha ca saddhammoti buddhavacanaṃ adhippetaṃ.

ชื่อว่าโทษ ๑๑ ประการ ในบุคคลผู้ด่า ผู้ขู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ด่า ผู้ขู่ ผู้กล่าวตู่พระอริยะ ต่อเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย การที่ภิกษุนั้นจะไม่พึงถึงความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่งในความพินาศ ๑๑ อย่างนี้ ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาส ความพินาศ ๑๑ อย่างเหล่าไหนที่ภิกษุนั้นพึงถึง คือ ๑. ไม่บรรลุคุณวิเศษ (สมาธิ) ที่ยังไม่บรรลุ ๒. เสื่อมจากคุณวิเศษ (สมาธิ) ที่บรรลุแล้ว ๓. สัทธรรมทั้งหลายย่อมไม่ผ่องใสในจิตของเขา ๔. หรือเป็นผู้มีความสำคัญผิด (ถือตัว) ในสัทธรรมทั้งหลาย ๕. หรือเป็นผู้ไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ ๖. หรือต้องอาบัติที่เศร้าหมองอย่างใดอย่างหนึ่ง ๗. หรือบอกคืนสิกขาแล้วเวียนมาเพื่อความเป็นคนเลว ๘. หรือถูกต้องโรคภัยไข้เจ็บอันหนัก ๙. หรือถึงความบ้า หรือความฟุ้งซ่านแห่งจิต ๑๐. เป็นผู้หลงใหลทำกาละ ๑๑. เพราะกายแตกตายไป ย่อมเข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรก และในที่นี้ คำว่า สัทธรรม หมายถึง พุทธพจน์

Āsevitāyāti ādito paṭṭhāya sevitāya. Bhāvitāyāti nipphāditāya vaḍḍhitāya

คำว่า อาเสวิตายะ คือ อันบุคคลเสพแล้วตั้งแต่ต้นเป็นต้นไป คำว่า ภาวิตายะ คือ อันบุคคลทำให้สำเร็จแล้ว หรืออันบุคคลให้เจริญแล้ว

Vā. Bahulīkatāyāti punappunaṃ katāya. Yānīkatāyāti suyuttayānasadisāya katāya. Vatthukatāyāti yathā patiṭṭhā hoti; evaṃ katāya. Anuṭṭhitāyāti anu anu pavattitāya; niccādhiṭṭhitāyāti attho. Paricitāyāti samantato citāya; sabbadisāsu citāya ācitāya bhāvitāya abhivaḍḍhitāyāti attho. Susamāraddhāyāti suṭṭhu samāraddhāya; vasībhāvaṃ upanītāyāti attho. Na pāpakaṃ supinanti pāpakameva na passati, bhadrakaṃ pana vuḍḍhikāraṇabhūtaṃ passati. Devatā rakkhantīti ārakkhadevatā dhammikaṃ rakkhaṃ paccupaṭṭhāpenti. Tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyatīti khippaṃ cittaṃ samādhiyati. Uttari appaṭivijjhantoti mettājhānato uttariṃ arahattaṃ asacchikaronto sekho vā puthujjano vā hutvā kālaṃ karonto brahmalokūpago hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

หรือ คำว่า พหุลีกตายะ คือ อันบุคคลทำแล้วบ่อยๆ คำว่า ยานีกตายะ คือ ทำให้เป็นประดุจยานที่ประกอบดีแล้ว คำว่า วัตถุกตายะ คือ ทำให้เป็นที่ตั้งมั่นอย่างนี้ คำว่า อนุฏฐิตายะ อรรถว่า ให้เป็นไปบ่อยๆ อรรถว่า อธิษฐานไว้เสมอ คำว่า ปริจิตายะ อรรถว่า สั่งสมไว้โดยรอบ สั่งสมไว้ในทิศทั้งปวง สั่งสมไว้ตั้งแต่ต้น ให้เจริญแล้ว ให้เจริญยิ่งขึ้นแล้ว คำว่า สุสมาลัทธายะ อรรถว่า ปรารภดีแล้วอย่างยิ่ง อรรถว่า นำไปสู่ความเป็นผู้ชำนาญ (วสีภาวะ) คำว่า ไม่ฝันร้าย คือ ย่อมไม่เห็นฝันที่ลามกเลย แต่ย่อมเห็นฝันที่ดีอันเป็นเหตุแห่งความเจริญ คำว่า เทวดาย่อมรักษา คือ เทวดาผู้รักษา ย่อมจัดตั้งการรักษาที่ประกอบด้วยธรรมไว้ให้ คำว่า จิตย่อมตั้งมั่นโดยเร็ว คือ จิตย่อมตั้งมั่นได้รวดเร็ว คำว่า ไม่แทงตลอดคุณวิเศษยิ่งขึ้นไป คือ เมื่อไม่กระทำให้แจ้งซึ่งพระอรหัตอันยิ่งไปกว่าเมตตาฌาน เป็นพระเสขะหรือเป็นปุถุชนก็ตาม เมื่อทำกาละ ย่อมเป็นผู้เข้าถึงพรหมโลก ที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Ekādasakavāravaṇṇanā pariyosānā

การพรรณนาเอกาทสกวาระจบเพียงเท่านี้

Ekuttarikavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาเอกุตตริกะจบแล้ว

Uposathādipucchāvissajjanā

การตอบปัญหาเรื่องอุโบสถเป็นต้น

332. ‘‘Uposathakammassa [Pg.185] ko ādī’’tiādīnaṃ pucchānaṃ vissajjane sāmaggī ādīti ‘‘uposathaṃ karissāmā’’ti sīmaṃ sodhetvā chandapārisuddhiṃ āharitvā sannipatitānaṃ kāyasāmaggī ādi. Kiriyā majjheti pubbakiccaṃ katvā pātimokkhaosāraṇakiriyā majjhe. Niṭṭhānaṃ pariyosānanti ‘‘tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabba’’nti idaṃ pātimokkhaniṭṭhānaṃ pariyosānaṃ. Pavāraṇākammassa sāmaggī ādīti ‘‘pavāraṇaṃ karissāmā’’ti sīmaṃ sodhetvā chandapavāraṇaṃ āharitvā sannipatitānaṃ kāyasāmaggī ādi. Kiriyā majjheti pavāraṇāñatti ca pavāraṇākathā ca majjhe, saṅghanavakassa ‘‘passanto paṭikarissāmī’’ti vacanaṃ pariyosānaṃ. Tajjanīyakammādīsu vatthu nāma yena vatthunā kammāraho hoti, taṃ vatthu. Puggaloti yena taṃ vatthu kataṃ, so puggalo. Kammavācā pariyosānanti ‘‘kataṃ saṅghena itthannāmassa bhikkhuno tajjanīyakammaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti evaṃ tassā tassā kammavācāya avasānavacanaṃ pariyosānaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti

๓๓๒. ในการตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นแห่งอุโบสถกรรม” เป็นต้น คำว่า ความพร้อมเพรียงเป็นเบื้องต้น คือ ความพร้อมเพรียงแห่งกายของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันแล้ว ชำระสีมาแล้ว นำฉันทปาริสุทธิมาแล้ว คิดว่า “จักกระทำอุโบสถ” ดังนี้ เป็นเบื้องต้น คำว่า การกระทำเป็นท่ามกลาง คือ การกระทำคือการสวดพระปาติโมกข์หลังจากทำบุพพกิจแล้ว เป็นท่ามกลาง คำว่า ความสำเร็จเป็นที่สุด คือ ความสำเร็จแห่งพระปาติโมกข์นี้เป็นที่สุด คือคำว่า “ในปาติโมกข์นั้น ภิกษุทั้งปวงผู้พร้อมเพรียงกัน ผู้บันเทิงกัน ผู้ไม่วิวาทกัน พึงศึกษา” ดังนี้ คำว่า ความพร้อมเพรียงเป็นเบื้องต้นแห่งปวารณากรรม คือ ความพร้อมเพรียงแห่งกายของภิกษุทั้งหลายผู้ประชุมกันแล้ว ชำระสีมาแล้ว นำฉันทปวารณามาแล้วจากบุคคลที่ควรนำมา คิดว่า “จักกระทำปวารณา” ดังนี้ เป็นเบื้องต้น คำว่า การกระทำเป็นท่ามกลาง คือ ทั้งปวารณาญัตติและคำปวารณา เป็นท่ามกลาง คำกล่าวของภิกษุผู้ใหม่ที่สุดในสงฆ์ว่า “เมื่อเห็น จักแก้ไข” ดังนี้ เป็นที่สุด ในตัชชนียกรรมเป็นต้น คำว่า วัตถุ คือ วัตถุใดที่สงฆ์ควรทำกรรมด้วยวัตถุนั้น วัตถุนั้นชื่อว่าวัตถุ คำว่า บุคคล คือ บุคคลใดทำวัตถุนั้น บุคคลนั้นชื่อว่าบุคคล คำว่า คำกรรมวาจาเป็นที่สุด คือ คำสุดท้ายอันเป็นนิคมสถาปนาแห่งกรรมวาจานั้นๆ อย่างนี้ คือคำว่า “สงฆ์ได้ทำตัชชนียกรรมแก่ภิกษุชื่อนี้แล้ว สงฆ์ชอบใจ เพราะฉะนั้นจึงนิ่งอยู่ เราย่อมทรงจำกรรมนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้” ดังนี้ เป็นที่สุด ที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาการตอบปัญหาเรื่องอุโบสถเป็นต้นจบแล้ว

Atthavasapakaraṇāvaṇṇanā

การพรรณนาอรรถวสปกรณ์

334. Atthavasapakaraṇe – dasa atthavasetiādīsu yaṃ vattabbaṃ taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Yaṃ saṅghasuṭṭhu taṃ saṅghaphāsūtiādīsu uparimaṃ uparimaṃ padaṃ heṭṭhimassa heṭṭhimassa padassa attho.

๓๓๔. ในอรรถวสปกรณ์ ในบททั้งหลายมีคำว่า “อรรถวสะ ๑๐” เป็นต้น คำวินิจฉัยใดที่ควรกล่าว คำวินิจฉัยนั้นเราได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิกนั่นเอง ในบททั้งหลายมีคำว่า “สิ่งใดเป็นความดีของสงฆ์ สิ่งนั้นเป็นความผาสุกของสงฆ์” เป็นต้น บทที่อยู่ถัดไปๆ (หรือบทหลังๆ) เป็นอรรถของบทที่อยู่ก่อนๆ (หรือบทหน้าๆ)

Atthasataṃ dhammasatantiādimhi pana yadetaṃ dasasu padesu ekekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya padasataṃ vuttaṃ. Tattha pacchimassa pacchimassa padassa vasena atthasataṃ purimassa purimassa vasena dhammasataṃ veditabbaṃ. Atha vā ye dasa atthavase paṭicca tathāgatena sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ye pubbe paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ ‘‘tattha saṅghasuṭṭhutā nāma saṅghassa suṭṭhubhāvo ‘suṭṭhu devā’ti āgataṭṭhāne viya ‘suṭṭhu bhante’ti vacanasampaṭicchanabhāvo, yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ [Pg.186] hitāya sukhāya hoti, tasmā saṅghassa ‘suṭṭhu bhante’ti mama vacanasampaṭicchanatthaṃ paññapessāmi asampaṭicchane ādīnavaṃ sampaṭicchane ca ānisaṃsaṃ dassetvā na balakkārena abhibhavitvāti etamatthaṃ āvikaronto āha – saṅghasuṭṭhutāyā’’ti evamādinā nayena vaṇṇitā, tesaṃ idha dasakkhattuṃ āgatattā atthasataṃ tadatthajotakānañca padānaṃ vasena dhammasataṃ veditabbaṃ. Idāni atthajotakānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni, atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ, dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni ca veditabbāni.

แต่ในบทมีคำว่า “อรรถ ๑๐๐ ธรรม ๑๐๐” เป็นต้น บท ๑๐๐ ใดที่ตรัสไว้ด้วยการประกอบ ๑๐ ครั้ง โดยทำบทแต่ละบทในบท ๑๐ บทให้เป็นมูล ในบท ๑๐๐ นั้น พึงทราบอรรถ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบทหลังๆ และพึงทราบธรรม ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบทหน้าๆ หรืออีกนัยหนึ่ง อรรถวสะ ๑๐ อย่างใดที่พระตถาคตอาศัยแล้วบัญญัติสิกขาบทแก่พระสาวกทั้งหลาย ซึ่งเราได้พรรณนาไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิกก่อน ด้วยนัยมีคำว่า “ในปฐมปาราชิกนั้น ชื่อว่าสังฆสุฏฐุตา คือความเป็นความดีของสงฆ์ เหมือนในที่ที่มาว่า ดีแล้ว เทวดาทั้งหลาย คือความเป็นผู้รับคำว่า ดีแล้ว พระผู้มีพระภาค และบุคคลใดย่อมรับคำของพระตถาคต คำนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่บุคคลนั้นตลอดกาลนาน เพราะฉะนั้น เราจักบัญญัติสิกขาบทเพื่อประโยชน์แก่การรับคำของเราว่า ดีแล้ว พระผู้มีพระภาค แก่สงฆ์ โดยแสดงโทษในการไม่รับ และอานิสงส์ในการรับ ไม่ใช่ข่มขู่ด้วยกำลัง” ดังนี้เป็นต้น เพราะอรรถวสะเหล่านั้นมาแล้ว ๑๐ ครั้งในพระปริวารนี้ พึงทราบอรรถ ๑๐๐ และพึงทราบธรรม ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งบททั้งหลายที่แสดงอรรถนั้น บัดนี้ พึงทราบทั้งนิรุตติ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติทั้งหลายที่แสดงอรรถ ทั้งนิรุตติ ๑๐๐ ด้วยอำนาจแห่งนิรุตติทั้งหลายที่เป็นตัวธรรม รวมเป็นนิรุตติ ๒๐๐, และพึงทราบญาณ ๑๐๐ ที่เป็นไปในอรรถ ๑๐๐, ญาณ ๑๐๐ ที่เป็นไปในธรรม ๑๐๐, ญาณ ๒๐๐ ที่เป็นไปในนิรุตติ ๒๐๐ รวมเป็นญาณ ๔๐๐

‘‘Atthasataṃ dhammasataṃ, dve niruttisatāni;

Cattāri ñāṇasatāni, atthavase pakaraṇe’’ti.

อรรถะ ๑๐๐, ธรรมะ ๑๐๐, นิรุตติ ๒๐๐, ญาณ ๔๐๐ ในปกรณ์โดยอำนาจแห่งอรรถะ ดังนี้

Iti hi yaṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vuttanti.

ด้วยเหตุนั้น คำใดที่พระสังคีติกาจารย์กล่าวไว้ คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยอาศัยเนื้อความที่กล่าวมาแล้วนี้ พึงทราบดังนี้

Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ด้วยประการฉะนี้ ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Mahāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนามหาวรรค จบแล้ว

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ

ปฐมคาถาสังคณิกะ

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā

การพรรณนาถึงสิกขาบทที่ทรงบัญญัติในพระนครทั้ง ๗

335. Ekaṃsaṃ [Pg.187] cīvaraṃ katvāti ekasmiṃ aṃsakūṭe cīvaraṃ katvā; sādhukaṃ uttarāsaṅgaṃ katvāti attho. Paggaṇhitvāna añjalinti dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ ukkhipitvā. Āsīsamānarūpo vāti paccāsīsamānarūpo viya. Kissa tvaṃ idha māgatoti kena kāraṇena kimatthaṃ patthayamāno tvaṃ idha āgato. Ko evamāha? Sammāsambuddho. Kaṃ evamāha? Āyasmantaṃ upāliṃ. Iti āyasmā upāli bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘dvīsu vinayesū’’ti imaṃ gāthaṃ pucchi. Athassa bhagavā ‘‘bhaddako te ummaṅgo’’tiādīni vatvā taṃ vissajjesi. Esa nayo sabbattha. Iti ime sabbapañhe buddhakāle upālitthero pucchi. Bhagavā byākāsi. Saṅgītikāle pana mahākassapatthero pucchi. Upālitthero byākāsi.

๓๓๕. คำว่า Ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā ความว่า ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง, คำว่า sādhukaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā ความว่า ทำผ้าอุตตราสงค์ให้เรียบร้อยดี ดังนี้เป็นอรรถะ. คำว่า Paggaṇhitvāna añjaliṃ ความว่า ประคองอัญชลีที่รุ่งเรืองด้วยการประนมเล็บทั้งสิบขึ้น. คำว่า Āsīsamānarūpo vā ความว่า เป็นผู้มีรูปเหมือนกำลังหวังอยู่. คำว่า Kissa tvaṃ idha māgato ความว่า ท่านมาที่นี่ด้วยเหตุผลอะไร ปรารถนาประโยชน์อะไร. ใครกล่าวอย่างนี้? พระสัมมาสัมพุทธเจ้า. ตรัสกับใคร? ท่านพระอุบาลี. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามคาถานี้ว่า 'dvīsu vinayesū' เป็นต้น. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสคาถาว่า 'bhaddako te ummaṅgo' เป็นต้น แล้วทรงแก้ปัญหานั้น. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. ด้วยประการฉะนี้ ปัญหาทั้งหมดเหล่านี้ ท่านพระอุบาลีเถระทูลถามในสมัยพุทธกาล พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว. ส่วนในสมัยสังคายนา ท่านพระมหากัสสปเถระถาม ท่านพระอุบาลีเถระพยากรณ์แล้ว

Tattha bhaddako te ummaṅgoti bhaddakā te pañhā; pañhā hi avijjandhakārato ummujjitvā ṭhitattā ‘‘ummaṅgo’’ti vuccati. Tagghāti kāraṇatthe nipāto. Yasmā maṃ pucchasi, tasmā te ahamakkhissanti attho. Sampaṭicchanatthe vā, ‘‘tagghā’’ti hi iminā vacanaṃ sampaṭicchitvā akkhissanti āha. ‘‘Samādahitvā visibbenti, sāmisena, sasitthaka’’nti imāni tīṇiyeva sikkhāpadāni bhaggesu paññattāni.

ในบรรดาคำถามคำตอบเหล่านั้น คำว่า bhaddako te ummaṅgo ความว่า ปัญหาของท่านดี, เพราะปัญหาชื่อว่า 'อุมมังคะ' เพราะอรรถว่าโผล่ขึ้นพ้นจากความมืดคืออวิชชาแล้วตั้งอยู่. คำว่า Tagghā เป็นนิบาตลงในอรรถว่าเหตุ. ความว่า เพราะท่านถามเราโดยแยบคาย ฉะนั้นเราจักบอกแก่ท่าน. อีกนัยหนึ่ง คำว่า Tagghā เป็นนิบาตลงในอรรถว่าการรับคำ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงรับคำถามด้วยคำว่า Tagghā นี้แล้วจึงตรัสว่า akkhissaṃ (จักบอก). สิกขาบท ๓ ข้อเหล่านี้คือ samādahitvā visibbenti, sāmisena, sasitthakaṃ ทรงบัญญัติแล้วในแคว้นภัคคะ

Catuvipattivaṇṇanā

การพรรณนาถึงวิบัติ ๔

336. Yaṃ taṃ pucchimhāti yaṃ tvaṃ apucchimhā. Akittayīti abhāsi. Noti amhākaṃ. Taṃ taṃ byākatanti yaṃ yaṃ puṭṭhaṃ, taṃ tadeva byākataṃ. Anaññathāti aññathā akatvā byākataṃ.

๓๓๖. คำว่า Yaṃ taṃ pucchimhā ความว่า ปัญหาใดที่พวกข้าพระองค์ทูลถามพระองค์แล้ว. คำว่า Akittayī ความว่า ทรงกล่าวแล้ว. คำว่า No ความว่า แก่พวกข้าพระองค์. คำว่า Taṃ taṃ byākataṃ ความว่า ปัญหาใดๆ ที่ทูลถามแล้ว ปัญหานั้นๆ นั่นแหละทรงพยากรณ์แล้ว. คำว่า Anaññathā ความว่า ทรงพยากรณ์โดยไม่ทำให้เป็นอย่างอื่น

Ye duṭṭhullā sā sīlavipattīti ettha kiñcāpi sīlavipatti nāma pañhe natthi, atha kho duṭṭhullaṃ vissajjetukāmatāyetaṃ vuttaṃ. Catūsu hi vipattīsu duṭṭhullaṃ ekāya vipattiyā saṅgahitaṃ, aduṭṭhullaṃ tīhi vipattīhi saṅgahitaṃ. Tasmā ‘‘ye duṭṭhullā sā sīlavipattī’’ti vatvā tameva vitthārato dassetuṃ ‘‘pārājikaṃ saṅghādiseso sīlavipattīti vuccatī’’ti āha.

ในคำว่า Ye duṭṭhullā sā sīlavipattī นี้ แม้ว่าโดยปกติชื่อว่าสีลวิบัติจะไม่มีในปัญหา แต่คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้เพราะใคร่จะทรงแก้ปัญหาเรื่องอาบัติชั่วหยาบ. เพราะในวิบัติ ๔ อย่าง อาบัติชั่วหยาบสงเคราะห์เข้าด้วยวิบัติอย่างหนึ่งคือสีลวิบัติ, ส่วนอาบัติไม่ชั่วหยาบสงเคราะห์เข้าด้วยวิบัติ ๓ อย่าง. เพราะฉะนั้น เมื่อตรัสว่า 'ye duṭṭhullā sā sīlavipattī' แล้ว เพื่อจะแสดงสีลวิบัตินั้นโดยพิสดาร จึงตรัสว่า 'ปาราชิกและสังฆาทิเสส ชื่อว่าสีลวิบัติ'

Idāni [Pg.188] tissannaṃ vipattīnaṃ vasena aduṭṭhullaṃ dassetuṃ ‘‘thullaccaya’’ntiādimāha. Tattha yo cāyaṃ, akkosati hasādhippāyoti idaṃ dubbhāsitassa vatthudassanatthaṃ vuttaṃ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอาบัติไม่ชั่วหยาบโดยอำนาจแห่งวิบัติ ๓ อย่าง จึงตรัสคำว่า thullaccayaṃ เป็นต้น. ในคำว่า thullaccayaṃ เป็นต้นนั้น คำว่า yo cāyaṃ, akkosati hasādhippāyo นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงวัตถุแห่งอาบัติทุพภาษิต

Abbhācikkhantīti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’ti vadantā abbhācikkhanti.

คำว่า Abbhācikkhanti ความว่า พวกเขากล่าวว่า 'ข้าพเจ้าย่อมรู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนั้น' ดังนี้แล้วกล่าวตู่

Ayaṃ sā ājīvavipattisammatāti ayaṃ chahi sikkhāpadehi saṅgahitā ājīvavipatti nāma catutthā vipatti sammatāti ettāvatā ‘‘aduṭṭhulla’’nti idaṃ vissajjitaṃ hoti.

คำว่า Ayaṃ sā ājīvavipattisammatā ความว่า อาชีววิบัตินี้ที่สงเคราะห์ด้วยสิกขาบท ๖ ข้อ ชื่อว่าวิบัติที่ ๔ ที่นับว่าอาชีววิบัติ. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ปัญหาว่า aduṭṭhullaṃ นี้ เป็นอันทรงแก้แล้ว

Idāni ‘‘ye ca yāvatatiyakā’’ti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ekādasā’’tiādimāha.

บัดนี้ เพื่อจะแก้ปัญหาว่า ye ca yāvatatiyakā จึงตรัสคำว่า ekādasa เป็นต้น

Chedanakādivaṇṇanā

การพรรณนาถึงเฉทนกะเป็นต้น

337. Yasmā pana ‘‘ye ca yāvatatiyakā’’ti ayaṃ pañho ‘‘ekādasa yāvatatiyakā’’ti evaṃ saṅkhāvasena vissajjito, tasmā saṅkhānusandhivaseneva ‘‘kati chedanakānī’’tiādike aññe antarāpañhe pucchi. Tesaṃ vissajjanatthaṃ ‘‘cha chedanakānī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘ekaṃ bhedanakaṃ, ekaṃ uddālanakaṃ, sodasa jānanti paññattā’’ti idameva apubbaṃ. Sesaṃ mahāvagge vibhattameva. Yaṃ panetaṃ apubbaṃ tattha ekaṃ bhedanakanti sūcigharaṃ. Ekaṃ uddālanakanti tūlonaddhamañcapīṭhaṃ. Sodasāti soḷasa. Jānanti paññattāti ‘‘jāna’’nti evaṃ vatvā paññattā, te evaṃ veditabbā – ‘‘jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuṃ anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, jānaṃ bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjeyya, jānaṃ āsādanāpekkho bhuttasmiṃ pācittiyaṃ, jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ, jānaṃ duṭṭhullaṃ āpattiṃ paṭicchādeyya, jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ, jānaṃ tathāvādinā bhikkhunā akatānudhammena, jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ, jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannaṃ bhikkhuniṃ neva attanā paṭicodeyya, jānaṃ coriṃ vajjhaṃ viditaṃ anapaloketvā, jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyyā’’ti.

๓๓๗. อนึ่ง เพราะปัญหาว่า ye ca yāvatatiyakā นี้ ทรงแก้แล้วโดยอำนาจแห่งจำนวนว่า yāvatatiyakā มี ๑๑ ดังนี้, เพราะฉะนั้น จึงทรงถามปัญหาแทรกอื่นๆ มีคำว่า kati chedanakāni เป็นต้น โดยอำนาจแห่งการเชื่อมโยงด้วยจำนวนนั่นเอง. เพื่อจะแก้ปัญหาเหล่านั้น จึงตรัสคำว่า cha chedanakāni เป็นต้น. ในคำว่า cha chedanakāni เป็นต้นนั้น คำตอบ ๓ อย่างนี้คือ ekaṃ bhedanakaṃ, ekaṃ uddālanakaṃ, sodasa jānanti paññattā นี้เท่านั้นเป็นของใหม่. ส่วนที่เหลือทรงจำแนกไว้แล้วในมหาวรรค. อนึ่ง ในบรรดาคำตอบที่เป็นของใหม่นั้น คำว่า ekaṃ bhedanakaṃ คือ สิกขาบทว่าด้วยกล่องเข็ม. คำว่า ekaṃ uddālanakaṃ คือ สิกขาบทว่าด้วยเตียงและตั่งที่ยัดด้วยนุ่น. คำว่า sodasa คือ ๑๖. คำว่า jānanti paññattā คือ สิกขาบทที่ทรงบัญญัติโดยตรัสว่า jānanti ดังนี้, สิกขาบทเหล่านั้นพึงทราบดังนี้ – สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ น้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์มาเพื่อตน', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ เบียดเสียดนั่งทับภิกษุผู้เข้าไปก่อน', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ รดน้ำที่มีตัวสัตว์ หรือหญ้า หรือดิน หรือใช้ให้รด', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีแนะนำให้เขาถวาย', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ หวังจะรุกราน เมื่อภิกษุฉันเสร็จแล้ว เป็นปาจิตตีย์', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ บริโภคน้ำที่มีตัวสัตว์', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ อธิกรณ์ที่ระงับแล้วโดยชอบธรรม', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ปิดบังอาบัติชั่วหยาบ', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ อุปสมบทบุคคลผู้มีอายุหย่อนกว่า ๒๐ ปี', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับกองเกวียนโจร', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับภิกษุผู้กล่าวอย่างนั้น ผู้ไม่ทำตามธรรม', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ กับสามเณรที่ถูกนาสนะอย่างนั้น', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ น้อมลาภของสงฆ์ที่เขาน้อมไปจะถวายสงฆ์มาเพื่อบุคคล', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ซึ่งภิกษุณีผู้ต้องอาบัติปาราชิก ไม่โจทด้วยตนเอง', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ ซึ่งหญิงโจรผู้ควรแก่การประหารที่เขารู้กันอยู่ โดยไม่บอกกล่าว', สิกขาบทว่า 'รู้อยู่ เข้าไปสู่อารามที่มีภิกษุอยู่โดยไม่บอกกล่าว' ดังนี้

Asādhāraṇādivaṇṇanā

การพรรณนาถึงอสาธารณะเป็นต้น

338. Idāni [Pg.189] ‘‘sādhāraṇaṃ asādhāraṇa’’nti imaṃ purimapañhaṃ vissajjento ‘‘vīsaṃ dve satānī’’tiādimāha. Tattha bhikkhunīhi asādhāraṇesu cha saṅghādisesāti vissaṭṭhi, kāyasaṃsaggo, duṭṭhullaṃ, attakāma, kuṭi, vihāroti. Dve aniyatehi aṭṭhāti dvīhi aniyatehi saddhiṃ aṭṭha ime.

๓๓๘. บัดนี้ เพื่อจะแก้ปัญหาเบื้องต้นว่า sādhāraṇaṃ asādhāraṇaṃ จึงตรัสคำว่า vīsaṃ dve satāni เป็นต้น. ในคำว่า vīsaṃ dve satāni เป็นต้นนั้น สังฆาทิเสส ๖ ข้อที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุณี คือ สิกขาบทว่าด้วยการทำน้ำอสุจิให้เคลื่อน, สิกขาบทว่าด้วยการเคล้าคลึงกาย, สิกขาบทว่าด้วยวาจาชั่วหยาบ, สิกขาบทว่าด้วยการบำเรอความกำหนัดของตน, สิกขาบทว่าด้วยการสร้างกุฎี, สิกขาบทว่าด้วยการสร้างวิหาร. สิกขาบทเหล่านี้รวมกับอนิยต ๒ ข้อ เป็น ๘ ข้อ

Nissaggiyāni dvādasāti –

นิสสัคคีย์ ๑๒ ข้อ คือ -

Dhovanañca paṭiggaho, koseyyasuddhadvebhāgā;

Chabbassāni nisīdanaṃ, dve lomā paṭhamo patto;

Vassikā āraññakena cāti – ime dvādasa.

สิกขาบทว่าด้วยการซัก (จีวรเก่า) และการรับ (จีวร), สิกขาบทว่าด้วยผ้าไหม, สิกขาบทว่าด้วยผ้าดำล้วน, สิกขาบทว่าด้วยสองส่วน; สิกขาบทที่มาในคำว่า 'พึงทรงไว้หกปี', สิกขาบทว่าด้วยผ้าปูนั่ง; สิกขาบทว่าด้วยขนแกะสองอย่าง; สิกขาบทว่าด้วยบาตรแรก; สิกขาบทว่าด้วยผ้าอาบน้ำฝนพร้อมด้วยสิกขาบทว่าด้วยการอยู่ในป่า – สิกขาบทเหล่านี้มีสิบสอง.

Dvevīsati khuddakāti –

สิกขาบทเล็กยี่สิบสองอย่าง คือ –

Sakalo bhikkhunīvaggo, paramparañca bhojanaṃ;

Anatirittaṃ abhihaṭaṃ, paṇītañca acelakaṃ;

Ūnaṃ duṭṭhullachādanaṃ.

ภิกขุนีวรรคทั้งหมด, สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่รับต่อๆ กัน; สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่เหลือ, สิกขาบทว่าด้วยอาหารที่นำมาให้; สิกขาบทว่าด้วยอาหารประณีต, สิกขาบทว่าด้วยชีเปลือย; สิกขาบทว่าด้วยการอุปสมบทผู้มีอายุไม่ครบยี่สิบปี, สิกขาบทว่าด้วยการปกปิดอาบัติชั่วหยาบ.

Mātugāmena saddhiñca, yā ca anikkhantarājake;

Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā, vikāle gāmappavesanā.

สิกขาบทว่าด้วยการเดินทางร่วมกับมาตุคาม; สิกขาบทอนิกขันตราชกะ; สิกขาบทว่าด้วยการเข้าไปในบ้านในเวลาวิกาลโดยไม่บอกภิกษุผู้มีอยู่.

Nisīdane ca yā sikkhā, vassikā yā ca sāṭikā;

Dvāvīsati imā sikkhā, khuddakesu pakāsitāti.

สิกขาบทใดที่ล่วงประมาณของผ้าปูนั่ง, และสิกขาบทใดที่ล่วงประมาณของผ้าอาบน้ำฝน; สิกขาบทเหล่านี้ยี่สิบสองอย่าง ได้แสดงไว้ในสิกขาบทเล็กแล้ว.

Bhikkhūhi asādhāraṇesupi saṅghamhā dasa nissareti ‘‘saṅghamhā nissārīyatī’’ti evaṃ vibhaṅge vuttā, mātikāyaṃ pana ‘‘nissāraṇīyaṃ saṅghādisesa’’nti evaṃ āgatā dasa. Nissaggiyāni dvādasāti bhikkhunivibhaṅge vibhattāni nissaggiyāneva. Khuddakāpi tattha vibhattakhuddakā eva. Tathā cattāro pāṭidesanīyā, iti satañceva tiṃsañca sikkhā vibhaṅge bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā. Sesaṃ imasmiṃ sādhāraṇāsādhāraṇavissajjane uttānameva.

ในสิกขาบทของภิกษุณีที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุนั้น สิกขาบทสิบอย่างที่สงฆ์พึงขับไล่ (ภิกษุณี) ออกจากสงฆ์ ดังที่กล่าวไว้ในวิภังค์ว่า 'พึงขับไล่ออกจากสงฆ์' แต่ในมาติกามาว่า 'สังฆาทิเสสที่พึงขับไล่' ดังนี้ มีสิบอย่าง. นิสสัคคีย์สิบสองอย่าง คือนิสสัคคีย์ที่จำแนกไว้ในภิกขุนีวิภังค์นั่นเอง. สิกขาบทเล็กก็เป็นสิกขาบทเล็กที่จำแนกไว้ในนั้นนั่นเอง. เช่นเดียวกัน ปาฏิเทสนียะสี่อย่าง. ดังนี้ สิกขาบทหนึ่งร้อยสามสิบอย่างในวิภังค์ เป็นสิกขาบทของภิกษุณีที่ไม่ทั่วไปกับภิกษุ. ส่วนที่เหลือในการตอบปัญหาเรื่องสาธารณะและอสาธารณะนี้ ก็เป็นที่ปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว.

Idāni vipattiyo ca ‘‘yehi samathehi sammantī’’ti idaṃ pañhaṃ vissajjento aṭṭheva pārājikātiādimāha. Tattha durāsadāti iminā tesaṃ sappaṭibhayataṃ [Pg.190] dasseti. Kaṇhasappādayo viya hi ete durāsadā durūpagamanā durāsajjanā, āpajjiyamānā mūlacchedāya saṃvattanti. Tālavatthusamūpamāti sabbaṃ tālaṃ uddharitvā tālassa vatthumattakaraṇena samūpamā. Yathā vatthumattakato tālo na puna pākatiko hoti, evaṃ na puna pākatikā honti.

บัดนี้ เมื่อจะตอบปัญหาว่า 'วิบัติทั้งหลายย่อมระงับด้วยสมถะเหล่าใด' จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ปาราชิกแปดอย่างเท่านั้น'. ในคำนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้มีภัยพร้อมด้วยคำว่า 'เข้าถึงได้ยาก'. เหมือนสัตว์ทั้งหลายมีงูเห่าเป็นต้น เข้าถึงได้ยาก ฉันใด ปาราชิกเหล่านี้ก็เข้าถึงได้ยาก เข้าไปใกล้ได้ยาก เข้าไปหาได้ยาก ฉันนั้น. เมื่อต้องเข้าแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อการตัดราก (จากพระศาสนา). อุปมาด้วยตอตาล คือเป็นอุปมาด้วยการถอนต้นตาลทั้งหมดแล้วทำให้เหลือแต่ตอ. เหมือนต้นตาลที่เหลือแต่ตอแล้ว ย่อมไม่กลับเป็นปกติอีก ฉันใด (ผู้ต้องปาราชิกแล้ว) ย่อมไม่กลับเป็นปกติอีก ฉันนั้น.

Evaṃ sādhāraṇaṃ upamaṃ dassetvā puna ekekassa vuttaṃ upamaṃ dassento paṇḍupalāsotiādimāha. Aviruḷhī bhavanti teti yathā ete paṇḍupalāsādayo punaharitādibhāvena aviruḷhidhammā honti; evaṃ pārājikāpi puna pakatisīlābhāvena aviruḷhidhammā hontīti attho. Ettāvatā ‘‘vipattiyo ca yehi samathehi sammantī’’ti ettha imā tāva aṭṭha pārājikavipattiyo kehici samathehi na sammantīti evaṃ dassitaṃ hoti. Yā pana vipattiyo sammanti, tā dassetuṃ tevīsati saṅghādisesātiādi vuttaṃ. Tattha tīhi samathehīti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Saṅghādisesā hi dvīhi samathehi sammanti, na tiṇavatthārakena. Sesā tīhipi sammanti.

ครั้นแสดงอุปมาที่เป็นสาธารณะแล้ว อีกครั้งหนึ่ง เมื่อจะแสดงอุปมาที่ตรัสไว้สำหรับแต่ละอย่าง จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ใบไม้เหลือง'. คำว่า 'ย่อมไม่เจริญ' นั้น หมายความว่า เหมือนใบไม้เหลืองเป็นต้นเหล่านี้ ย่อมไม่มีสภาพที่จะกลับเขียวสดอีก ฉันใด ผู้ต้องปาราชิกแล้วก็ย่อมไม่มีสภาพที่จะกลับมีศีลเป็นปกติอีก ฉันนั้น. ด้วยคำเพียงเท่านี้ ในปัญหาว่า 'วิบัติทั้งหลายย่อมระงับด้วยสมถะเหล่าใด' นี้ จึงแสดงว่าวิบัติปาราชิกแปดอย่างเหล่านี้ ย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใดๆ. ส่วนวิบัติเหล่าใดย่อมระงับ (ด้วยสมถะ), เพื่อแสดงวิบัติเหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'สังฆาทิเสสยี่สิบสามอย่าง'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยสมถะสามอย่าง' นี้ เป็นคำที่รวบรวมสมถะทั้งหมด. เพราะสังฆาทิเสสย่อมระงับด้วยสมถะสองอย่าง ไม่ระงับด้วยติณวัตถารกสมถะ. ส่วนอาบัติที่เหลือย่อมระงับด้วยสมถะสามอย่าง.

Dve uposathā dve pavāraṇāti idaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca vasena vuttaṃ. Vibhattimattadassaneneva cetaṃ vuttaṃ, na samathehi vūpasamanavasena. Bhikkhuuposatho, bhikkhuniuposatho, bhikkhupavāraṇā, bhikkhunipavāraṇāti imāpi hi catasso vibhattiyo; vibhajanānīti attho. Cattāri kammānīti adhammenavaggādīni uposathakammāni. Pañceva uddesā caturo bhavanti anaññathāti bhikkhūnaṃ pañca uddesā bhikkhunīnaṃ caturo bhavanti, aññathā na bhavanti; imā aparāpi vibhattiyo. Āpattikkhandhā ca bhavanti satta, adhikaraṇāni cattārīti imā pana vibhattiyo samathehi sammanti, tasmā sattahi samathehītiādimāha. Atha vā ‘‘dve uposathā dve pavāraṇā cattāri kammāni pañceva uddesā caturo bhavanti, anaññathā’’ti imāpi catasso vibhattiyo nissāya ‘‘nassantete vinassantete’’tiādinā nayena yā āpattiyo āpajjanti, tā yasmā vuttappakāreheva samathehi sammanti, tasmā taṃmūlakānaṃ āpattīnaṃ samathadassanatthampi tā vibhattiyo vuttāti veditabbā. Kiccaṃ ekenāti kiccādhikaraṇaṃ ekena samathena sammati.

คำว่า 'อุโบสถสองอย่าง ปวารณาสองอย่าง' นี้ ตรัสไว้โดยอาศัยภิกษุและภิกษุณี. คำนี้ตรัสไว้เพียงเพื่อแสดงการจำแนกเท่านั้น ไม่ได้ตรัสไว้โดยอาศัยการระงับด้วยสมถะ. เพราะอุโบสถของภิกษุ, อุโบสถของภิกษุณี, ปวารณาของภิกษุ, ปวารณาของภิกษุณี – เหล่านี้ก็เป็นการจำแนกสี่อย่าง; นี้เป็นอรรถะว่าเป็นการจำแนก. คำว่า 'กรรมสี่อย่าง' นั้น แสดงอุโบสถกรรมมีอาทิว่า 'อธรรมวรรค'. คำว่า 'อุเทศห้าอย่าง อุเทศสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น' นั้น หมายถึง อุเทศของภิกษุมีห้าอย่าง อุเทศของภิกษุณีมีสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น; เหล่านี้ก็เป็นการจำแนกอย่างอื่นอีก. แต่การจำแนกเหล่านี้คือ 'กองอาบัติมีเจ็ดอย่าง, อธิกรณ์มีสี่อย่าง' ย่อมระงับด้วยสมถะ, เพราะฉะนั้นจึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ด้วยสมถะเจ็ดอย่าง'. อีกนัยหนึ่ง พึงทราบว่า การจำแนกสี่อย่างเหล่านี้คือ 'อุโบสถสองอย่าง ปวารณาสองอย่าง กรรมสี่อย่าง อุเทศห้าอย่าง อุเทศสี่อย่าง ย่อมมี ไม่เป็นอย่างอื่น' ก็ตรัสไว้เพื่อแสดงการระงับของอาบัติที่เป็นมูลเหตุเหล่านั้นด้วย เพราะอาบัติที่ต้องเข้าโดยนัยมีอาทิว่า 'อาบัติเหล่านั้นย่อมพินาศ ย่อมฉิบหาย' ซึ่งตรัสไว้ในอุโบสถขันธกะ อาบัติเหล่านั้นย่อมระงับด้วยสมถะที่มีประเภทดังกล่าวมาแล้ว. คำว่า 'กิจด้วยอย่างหนึ่ง' นั้น หมายถึง กิจจาธิกรณ์ย่อมระงับด้วยสมถะอย่างหนึ่ง.

Pārājikādiāpattivaṇṇanā

พรรณนาอาบัติมีปาราชิกเป็นต้น

339. Evaṃ [Pg.191] pucchānukkamena sabbapañhe vissajjetvā idāni ‘‘āpattikkhandhā ca bhavanti sattā’’ti ettha saṅgahitaāpattikkhandhānaṃ paccekaṃ nibbacanamattaṃ dassento pārājikantiādimāha. Tattha pārājikanti gāthāya ayamattho – yadidaṃ puggalāpattisikkhāpadapārājikesu āpattipārājikaṃ nāma vuttaṃ, taṃ āpajjanto puggalo yasmā parājito parājayamāpanno saddhammā cuto paraddho bhaṭṭho niraṅkato ca hoti, anihate tasmiṃ puggale puna uposathappavāraṇādibhedo saṃvāso natthi. Tenetaṃ iti vuccatīti tena kāraṇena etaṃ āpattipārājikanti vuccati. Ayañhettha saṅkhepattho – yasmā parājito hoti tena, tasmā etaṃ pārājikanti vuccati.

๓๓๙. ครั้นตอบปัญหาทั้งหมดตามลำดับปัญหาแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงวิเคราะห์ของกองอาบัติที่สงเคราะห์ไว้ในคำว่า 'กองอาบัติมีเจ็ดอย่าง' โดยเฉพาะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'ปาราชิก'. ในคำนั้น อรรถะของคาถาว่า 'ปาราชิก' นี้คือ ปาราชิกที่เป็นอาบัติชื่อว่าอาบัติปาราชิกใด ที่ตรัสไว้ในปาราชิกที่เป็นบุคคล, ปาราชิกที่เป็นอาบัติ, ปาราชิกที่เป็นสิกขาบท, บุคคลผู้ต้องอาบัติปาราชิกนั้น เพราะเป็นผู้พ่ายแพ้, ถึงความพ่ายแพ้, เคลื่อนจากพระสัทธรรม, พลาด, ตกไป, และถูกทำให้ไม่มี (ในพระศาสนา). เมื่อบุคคลนั้นยังไม่ถูกขับไล่ออกจากสงฆ์ ก็ไม่มีสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้นอีก. เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่าอาบัติปาราชิก. อรรถะโดยย่อในที่นี้คือ เพราะบุคคลเป็นผู้พ่ายแพ้ เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่าปาราชิก.

Dutiyagāthāyapi byañjanaṃ anādiyitvā atthamattameva dassetuṃ saṅghova deti parivāsantiādi vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya ādito sese majjhe mānattadānatthāya mūlāyapaṭikassanena vā saha mānattadānatthāya, avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo, na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātunti saṅgho, ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso.

แม้ในคาถาที่สอง ก็ตรัสคำมีอาทิว่า 'สงฆ์เท่านั้นย่อมให้ปริวาส' เพื่อแสดงแต่อรรถะเท่านั้น โดยไม่ถือเอาพยัญชนะ. อรรถะในที่นี้คือ บุคคลผู้ต้องอาบัติ (สังฆาทิเสส) นี้แล้ว ปรารถนาจะออกจากอาบัติ, กรรมที่เป็นเหตุออกจากอาบัตินั้น สงฆ์เป็นที่พึงปรารถนาเพื่อให้ปริวาสในเบื้องต้น, เพื่อให้มานัตในส่วนที่เหลือจากเบื้องต้น (คือ) ในท่ามกลาง หรือเพื่อให้มานัตพร้อมด้วยมูลายปฏิกัสสนะ, และเพื่ออัพภานในที่สุด. เพราะในกรรมเหล่านี้ กรรมแม้แต่อย่างหนึ่งก็ไม่อาจทำได้โดยปราศจากสงฆ์. เพราะเหตุนั้น สงฆ์เป็นที่พึงปรารถนาในเบื้องต้นและในส่วนที่เหลือ (คือท่ามกลางและที่สุด) ดังนี้ จึงชื่อว่าสังฆาทิเสส.

Tatiyagāthāya aniyato na niyatoti yasmā na niyato, tasmā aniyato ayamāpattikkhandhoti attho. Kiṃ kāraṇā na niyatoti? Anekaṃsikataṃ padaṃ, yasmā idaṃ sikkhāpadaṃ anekaṃsena katanti attho. Kathaṃ anekaṃsena? Tiṇṇamaññataraṃ ṭhānaṃ, tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti hi tattha vuttaṃ, tasmā ‘‘aniyato’’ti pavuccati, so āpattikkhandho aniyatoti vuccati. Yathā ca tiṇṇaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ, evaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ aññataraṃ ṭhānaṃ yattha vuttaṃ, sopi aniyato eva.

ในคาถาที่ ๓ บทว่า อนิยตะ คือไม่แน่นอน เพราะไม่แน่นอน ฉะนั้น กองอาบัตินี้จึงชื่อว่าอนิยตะ ดังนี้เป็นอรรถ. เพราะเหตุไรจึงไม่แน่นอน? บทนี้ถูกทำให้ไม่แน่นอน เพราะสิกขาบทนี้ถูกทำให้ไม่แน่นอน ดังนี้เป็นอรรถ. ถูกทำให้ไม่แน่นอนอย่างไร? (เพราะ) ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง (ถูกทำให้เป็น) เพราะในสิกขาบทนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “พึงปรับด้วยธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง” ฉะนั้นจึงเรียกว่า “อนิยตะ” กองอาบัตินั้นเรียกว่า “อนิยตะ”. และฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๓ อย่าง (ถูกกล่าวไว้) ฉันใด กองอาบัติที่ฐานะอย่างใดอย่างหนึ่งใน ๒ อย่าง (ถูกกล่าวไว้) นั้น ก็เป็นอนิยตะเหมือนกัน.

Catutthagāthāya accayo tena samo natthīti desanāgāminīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi, tenetaṃ iti vuccati; thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho.

ในคาถาที่ ๔ บทว่า อัจจะโย เตนะ สะโม นัตถิ (ไม่มีอาบัติอื่นเสมอด้วยอาบัตินั้น) คือ ในบรรดาอาบัติที่เป็นเทสนาคามี ไม่มีอาบัติหยาบอื่นเสมอด้วยอาบัตินั้น. เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเรียกว่า “ถุลลัจจัย” เพราะความเป็นอาบัติหยาบ ดังนี้เป็นอรรถ.

Pañcamagāthāya [Pg.192] nissajjitvāna deseti tenetanti nissajjitvā desetabbato nissaggiyanti vuccatīti attho.

ในคาถาที่ ๕ บทว่า นิสสัชชิตวานะ เทเสติ เตเนตัง (สละแล้วจึงแสดง เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเป็นอาบัติที่พึงสละแล้วจึงแสดง จึงเรียกว่า “นิสสัคคิยะ” ดังนี้เป็นอรรถ.

Chaṭṭhagāthāya pāteti kusalaṃ dhammanti sañcicca āpajjantassa kusaladhammasaṅkhātaṃ kusalacittaṃ pāteti, tasmā pāteti cittanti pācittiyaṃ. Yaṃ pana cittaṃ pāteti, taṃ yasmā ariyamaggaṃ aparajjhati, cittasammohakāraṇañca hoti, tasmā ‘‘ariyamaggaṃ aparajjhati, cittasammohanaṭṭhāna’’nti ca vuttaṃ.

ในคาถาที่ ๖ บทว่า ปาเตติ กุสลัง ธัมมัง (ยังกุศลธรรมให้ตกไป) คือ ยังกุศลจิตอันนับว่าเป็นกุศลธรรมของบุคคลผู้จงใจต้องอาบัติให้ตกไป. เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “ปาจิตติยะ” เพราะยังจิตให้ตกไป. อนึ่ง อาบัติใดยังจิตให้ตกไป อาบัตินั้นเพราะเป็นเหตุให้ประทุษร้ายอริยมรรค และเป็นเหตุให้จิตหลงผิด ฉะนั้นจึงตรัสเรียกว่า “ประทุษร้ายอริยมรรค” และ “เป็นที่ตั้งแห่งความหลงผิดของจิต”.

Pāṭidesanīyagāthāsu ‘‘gārayhaṃ āvuso dhammaṃ āpajji’’nti vuttagārayhabhāvakāraṇadassanatthameva bhikkhu aññātako santotiādi vuttaṃ. Paṭidesetabbato pana sā āpatti pāṭidesanīyāti vuccati.

ในคาถาปาฏิเทสนียะ บทว่า “ภิกษุผู้ไม่ใช่ญาติ” เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงเหตุแห่งความเป็นธรรมที่ควรตำหนิที่ตรัสไว้ว่า “อาวุโส เธอต้องธรรมที่ควรตำหนิแล้ว”. อนึ่ง อาบัตินั้นเรียกว่า “ปาฏิเทสนียะ” เพราะเป็นอาบัติที่พึงแสดงคืน.

Dukkaṭagāthāya aparaddhaṃ viraddhañca khalitanti sabbametaṃ ‘‘yañca dukkaṭa’’nti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ virūpaṃ vā kataṃ, taṃ dukkaṭaṃ. Taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ; evaṃ akatattā aparaddhaṃ, kusalaṃ virajjhitvā pavattattā viraddhaṃ, ariyavattapaṭipadaṃ anāruḷhattā khalitaṃ. Yaṃ manusso kareti idaṃ panassa opammanidassanaṃ. Tassattho – yathā hi yaṃ loke manusso āvi vā yadi vā raho pāpaṃ karoti, taṃ dukkaṭanti pavedenti; evamidampi buddhappaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ, tasmā dukkaṭanti veditabbaṃ.

ในคาถา ทุกกฏ บทว่า อปรัทธัง วิรัทธัญจะ ขะลิตัง (ผิดพลาด คลาดเคลื่อน และพลั้งพลาด) ทั้งหมดนี้เป็นคำไวพจน์ของคำว่า “ทุกกฏ” ที่ตรัสไว้ในบทว่า “ยัญจะ ทุกกฏัง” (และกรรมอันบุคคลทำชั่ว). อนึ่ง กรรมใดที่ทำชั่ว หรือทำวิปริต กรรมนั้นชื่อว่า “ทุกกฏ”. อนึ่ง กรรมนั้นเพราะไม่ได้ทำตามที่พระศาสดาตรัสไว้ จึงชื่อว่า “อปรัทธะ” (ผิดพลาด), เพราะประพฤติพลาดจากกุศล จึงชื่อว่า “วิรัทธะ” (คลาดเคลื่อน), เพราะไม่ได้ขึ้นสู่ปฏิปทาอันเป็นวัตรของพระอริยะ จึงชื่อว่า “ขะลิตะ” (พลั้งพลาด). ส่วนบทว่า “ยัง มะนุสโส กะเรติ อิทัง” (กรรมใดที่มนุษย์ทำ) นี้ เป็นการแสดงอุปมาของกรรมนั้น. อรรถของบทนั้นคือ: อนึ่ง ในโลก มนุษย์ทำบาปใดในที่แจ้งหรือในที่ลับ เขาย่อมประกาศบาปนั้นว่า “ทุกกฏ” ฉันใด, กรรมนี้ก็เป็นบาปเพราะเป็นกรรมที่พระพุทธเจ้าทรงรังเกียจและเป็นกรรมที่เลวทราม ฉันนั้น, เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า “ทุกกฏ”.

Dubbhāsitagāthāya dubbhāsitaṃ durābhaṭṭhanti duṭṭhu ābhaṭṭhaṃ bhāsitaṃ lapitanti durābhaṭṭhaṃ. Yaṃ durābhaṭṭhaṃ, taṃ dubbhāsitanti attho. Kiñca bhiyyo? Saṃkiliṭṭhañca yaṃ padaṃ, saṃkiliṭṭhaṃ yasmā taṃ padaṃ hotīti attho. Tathā yañca viññū garahanti, yasmā ca naṃ viññū garahantīti attho. Tenetaṃ iti vuccatīti tena saṃkiliṭṭhabhāvena ca viññugarahanenāpi ca etaṃ iti vuccati; ‘‘dubbhāsita’’nti evaṃ vuccatīti attho.

ในคาถา ทุพภาสิต บทว่า ทุพภาสิตัง ทุราภัตถัง (คำพูดชั่ว คำพูดที่กล่าวไม่ดี) คือ คำที่กล่าวไม่ดี คำที่พูดไม่ดี คำที่รำพึงไม่ดี ชื่อว่า “ทุราภัตถะ”. คำใดที่กล่าวไม่ดี คำนั้นชื่อว่า “ทุพภาสิต” ดังนี้เป็นอรรถ. อนึ่ง มีอะไรอีก? และคำใดเป็นคำที่เศร้าหมอง เพราะคำนั้นเป็นคำที่เศร้าหมอง ดังนี้เป็นอรรถ. อีกอย่างหนึ่ง คำใดที่วิญญูชนติเตียน เพราะวิญญูชนติเตียนคำนั้น ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า เตเนตัง อิติ วุจจะตีติ (เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่าอย่างนี้) คือ เพราะความเป็นคำที่เศร้าหมองนั้นด้วย และเพราะวิญญูชนติเตียนนั้นด้วย คำนี้จึงเรียกว่า “ทุพภาสิต” ดังนี้เป็นอรรถ.

Sekhiyagāthāya ‘‘ādi cetaṃ caraṇañcā’’tiādinā nayena sekhassa santakabhāvaṃ dīpeti. Tasmā sekhassa idaṃ sekhiyanti ayamettha saṅkhepattho. Idaṃ ‘‘garukalahukañcāpī’’tiādipañhehi asaṅgahitassa ‘‘handa vākyaṃ suṇoma te’’ti iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassa atthassa dīpanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ในคาถา เสขิยะ (คาถานี้) ย่อมแสดงความเป็นของแห่งเสขบุคคลด้วยนัยมีบทว่า “อาทิ เจตัง จะระณัญจา” (นี้เป็นเบื้องต้นและเป็นจริยา) เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ศีลนี้เป็นของเสขบุคคล จึงเรียกว่า “เสขิยะ” นี้เป็นอรรถโดยย่อในคาถานี้. พึงทราบว่า คาถานี้ตรัสไว้เพื่อแสดงอรรถที่ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยปัญหาทั้งหลายมีบทว่า “ครุกะและลหุกะ” เป็นต้น แต่สงเคราะห์ด้วยคำอ้อนวอนว่า “ฮันทะ วากยัง สุโณมะ เต” (มาเถิด เราจักฟังคำของท่าน).

Channamativassatītiādimhipi [Pg.193] eseva nayo. Tattha channamativassatīti gehaṃ tāva tiṇādīhi acchannaṃ ativassati. Idaṃ pana āpattisaṅkhātaṃ gehaṃ channaṃ ativassati; mūlāpattiñhi chādento aññaṃ navaṃ āpattiṃ āpajjati. Vivaṭaṃ nātivassatīti gehaṃ tāva avivaṭaṃ succhannaṃ nātivassati. Idaṃ pana āpattisaṅkhātaṃ gehaṃ vivaṭaṃ nātivassati; mūlāpattiñhi vivaranto desanāgāminiṃ desetvā vuṭṭhānagāminito vuṭṭhahitvā suddhante patiṭṭhāti. Āyatiṃ saṃvaranto aññaṃ āpattiṃ nāpajjati. Tasmā channaṃ vivarethāti tena kāraṇena desanāgāminiṃ desento vuṭṭhānagāminito ca vuṭṭhahanto channaṃ vivaretha. Evaṃ taṃ nātivassatīti evañcetaṃ vivaṭaṃ nātivassatīti attho.

แม้ในคาถาที่ขึ้นต้นด้วยบทว่า “ฉันนัง อะติวัสสะติ” (สิ่งที่ปิดบังไว้ ย่อมรั่วรด) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคาถานั้น บทว่า “ฉันนัง อะติวัสสะติ” คือ เรือนที่ไม่ได้มุงด้วยหญ้าเป็นต้น ย่อมรั่วรด. ส่วนเรือนอันนับว่าเป็นอาบัตินี้ เมื่อปิดบังไว้ ย่อมรั่วรด; เพราะภิกษุผู้ปิดบังอาบัติเดิม ย่อมต้องอาบัติใหม่อื่นอีก. บทว่า “วิวะฏัง นาติวัสสะติ” (สิ่งที่เปิดเผยไว้ ย่อมไม่รั่วรด) คือ เรือนที่ไม่ได้เปิดไว้ มุงดีแล้ว ย่อมไม่รั่วรด. ส่วนเรือนอันนับว่าเป็นอาบัตินี้ เมื่อเปิดไว้ ย่อมไม่รั่วรด; เพราะภิกษุผู้เปิดเผยอาบัติเดิม แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามีแล้ว ออกจากอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามีแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในความบริสุทธิ์. เมื่อสำรวมในภายหน้า ย่อมไม่ต้องอาบัติอื่นอีก. บทว่า “ตัสมา ฉันนัง วิวะเรถาติ” (เพราะเหตุนั้น พึงเปิดเผยสิ่งที่ปิดบังไว้) คือ เพราะเหตุนั้น ภิกษุผู้แสดงอาบัติที่เป็นเทสนาคามี และออกจากอาบัติที่เป็นวุฏฐานคามี พึงเปิดเผยอาบัติที่ปิดบังไว้. บทว่า “เอวัง ตัง นาติวัสสะตีติ” (อย่างนั้น อาบัตินั้นย่อมไม่รั่วรด) คือ ถ้าอาบัตินั้นถูกเปิดเผยอย่างนี้ ย่อมไม่รั่วรด ดังนี้เป็นอรรถ.

Gati migānaṃ pavananti ajjhokāse byagghādīhi paripātiyamānānaṃ migānaṃ pavanaṃ rukkhādigahanaṃ araññaṃ gati paṭisaraṇaṃ hoti, taṃ patvā te assāsanti. Eteneva nayena ākāso pakkhīnaṃ gati. Avassaṃ upagamanaṭṭhena pana vibhavo gati dhammānaṃ, sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ vināsova tesaṃ gati. Na hi te vināsaṃ agacchantā ṭhātuṃ sakkonti. Sucirampi ṭhatvā pana nibbānaṃ arahato gati, khīṇāsavassa arahato anupādisesanibbānadhātu ekaṃsena gatīti attho.

บทว่า คะติ มิคานัง ปะวะนัง (ป่าเป็นที่ไปของเนื้อ) คือ ป่าอันรกด้วยต้นไม้เป็นต้น เป็นที่ไป เป็นที่พึ่งพิงของเนื้อทั้งหลายที่ถูกเสือเป็นต้นไล่ล่าในที่โล่งแจ้ง เมื่อถึงป่านั้น เนื้อเหล่านั้นย่อมได้รับความผ่อนคลาย. ด้วยนัยนี้แหละ อากาศก็เป็นที่ไปของนกทั้งหลาย. อนึ่ง วิภวะ (ความพินาศ) เป็นที่ไปของสังขตธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นที่เข้าถึงโดยไม่ผิดพลาด, ความพินาศเท่านั้นเป็นที่ไปของสังขตธรรมเหล่านั้นทั้งหมด. เพราะสังขตธรรมเหล่านั้นไม่สามารถตั้งอยู่ได้โดยไม่ถึงความพินาศ. อนึ่ง แม้ตั้งอยู่ได้นาน นฤพานก็เป็นที่ไปของพระอรหันต์, อนุปาทิเสสนิพพานธาตุของพระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ เป็นที่ไปโดยส่วนเดียว ดังนี้เป็นอรรถ.

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคาถาสังคณิกะที่ ๑ จบแล้ว.

Adhikaraṇabhedaṃ

การจำแนกอธิกรณ์

Ukkoṭanabhedādivaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกการรื้อฟื้นเป็นต้น

340. Adhikaraṇabhede [Pg.194] ime dasa ukkoṭāti adhikaraṇānaṃ ukkoṭetvā puna adhikaraṇaukkoṭena samathānaṃ ukkoṭaṃ dassetuṃ ‘‘vivādādhikaraṇaṃ ukkoṭento kati samathe ukkoṭetī’’tiādimāha. Tattha vivādādhikaraṇaṃ ukkoṭento dve samathe ukkoṭetīti sammukhāvinayañca yebhuyyasikañca ime dve ukkoṭeti, paṭisedheti; paṭikkosatīti attho. Anuvādādhikaraṇaṃ ukkoṭento cattāroti sammukhāvinayaṃ, sativinayaṃ, amūḷhavinayaṃ, tassapāpiyasikanti ime cattāro samathe ukkoṭeti. Āpattādhikaraṇaṃ ukkoṭento tayoti sammukhāvinayaṃ, paṭiññātakaraṇaṃ, tiṇavatthārakanti ime tayo samathe ukkoṭeti. Kiccādhikaraṇaṃ ukkoṭento ekanti sammukhāvinayaṃ imaṃ ekaṃ samathaṃ ukkoṭeti.

๓๔๐. ในบทว่าด้วยความต่างแห่งอธิกรณ์ ได้แสดงอุโกฏ 10 อย่างเหล่านี้ของอธิกรณ์ทั้งหลายแล้ว เพื่อแสดงอุโกฏของสมถะทั้งหลายด้วยการคัดค้านอธิกรณ์อีก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เมื่อคัดค้านวิวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะกี่อย่าง" ในคำนั้นว่า "เมื่อคัดค้านวิวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 2 อย่าง" หมายความว่า ย่อมคัดค้าน ย่อมห้าม ย่อมปฏิเสธสมถะ 2 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย และ เยภุยยสิกา เมื่อคัดค้านอนุวาทาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 4 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย, สติวินัย, อมูฬหวินัย, ตัสสปาปิยสิกา เมื่อคัดค้านอาปัตตาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 3 อย่างเหล่านี้ คือ สัมมุขาวินัย, ปฏิญญาตกรณะ, ติณวัตถารกะ เมื่อคัดค้านกิจจาธิกรณ์ ย่อมคัดค้านสมถะ 1 อย่างนี้ คือ สัมมุขาวินัย

341. Kati ukkoṭātiādipucchānaṃ vissajjane pana dvādasasu ukkoṭesu akataṃ kammantiādayo tāva tayo ukkoṭā visesato dutiye anuvādādhikaraṇe labbhanti. Anihataṃ kammantiādayo tayo paṭhame vivādādhikaraṇe labbhanti. Avinicchitantiādayo tayo tatiye āpattādhikaraṇe labbhanti. Avūpasantantiādayo tayo catutthe kiccādhikaraṇe labbhanti; apica dvādasāpi ca ekekasmiṃ adhikaraṇe labbhantiyeva.

๓๔๑. ในคำตอบของปัญหามีอาทิว่า "อุโกฏกี่อย่าง" นั้น ในอุโกฏ 12 อย่าง อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อกตกรรม" เหล่านี้ ย่อมได้โดยเฉพาะในอนุวาทาธิกรณ์ที่ 2 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อนิหตกรรม" เหล่านี้ ย่อมได้ในวิวาทาธิกรณ์ที่ 1 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อวินิจฉิต" เหล่านี้ ย่อมได้ในอาปัตตาธิกรณ์ที่ 3 อุโกฏ 3 อย่างมีอาทิว่า "อวูปสันตะ" เหล่านี้ ย่อมได้ในกิจจาธิกรณ์ที่ 4 อนึ่ง อุโกฏทั้ง 12 อย่าง ย่อมได้ในอธิกรณ์แต่ละอย่างนั่นเอง

Tatthajātakaṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭetīti yasmiṃ vihāre ‘‘mayhaṃ iminā patto gahito, cīvaraṃ gahita’’ntiādinā nayena pattacīvarādīnaṃ atthāya adhikaraṇaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva ca naṃ vihāre āvāsikā sannipatitvā ‘‘alaṃ āvuso’’ti attapaccatthike saññāpetvā pāḷimuttakavinicchayeneva vūpasamenti, idaṃ tatthajātakaṃ adhikaraṇaṃ nāma. Yenāpi vinicchayena samitaṃ, sopi eko samathoyeva. Imaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyaṃ.

คำว่า "เมื่อคัดค้านตัตถชาตกอธิกรณ์" หมายถึง ในอารามใด อธิกรณ์เกิดขึ้นเพื่อประโยชน์แก่บาตร จีวร เป็นต้น ด้วยนัยมีอาทิว่า "บาตรของข้าพเจ้าถูกภิกษุรูปนี้ถือเอาแล้ว, จีวรถูกถือเอาแล้ว" และในอารามนั้นเอง ภิกษุผู้อยู่ประจำอารามประชุมกันแล้ว ทำให้ภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยเข้าใจว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ" แล้วย่อมระงับด้วยวินิจฉัยที่พ้นจากพระบาลีเท่านั้น อธิกรณ์นี้ชื่อว่า ตัตถชาตกอธิกรณ์ แม้วินิจฉัยใดที่ระงับแล้ว วินิจฉัยนั้นก็เป็นสมถะอย่างหนึ่งนั่นเอง แม้ภิกษุผู้คัดค้านสมถะนี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์

Tatthajātakaṃ vūpasantanti sace pana taṃ adhikaraṇaṃ nevāsikā vūpasametuṃ na sakkonti, athañño vinayadharo āgantvā ‘‘kiṃ āvuso imasmiṃ [Pg.195] vihāre uposatho vā pavāraṇā vā ṭhitā’’ti pucchati, tehi ca tasmiṃ kāraṇe kathite taṃ adhikaraṇaṃ khandhakato ca parivārato ca suttena vinicchinitvā vūpasameti, idaṃ tatthajātakaṃ vūpasantaṃ nāma adhikaraṇaṃ. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

คำว่า "ตัตถชาตกอธิกรณ์ที่ระงับแล้ว" หมายถึง หากภิกษุผู้อยู่ประจำอารามไม่สามารถระงับอธิกรณ์นั้นได้ เมื่อไม่สามารถระงับได้แล้ว วินัยธรอื่นมาถามว่า "ท่านผู้มีอายุ อุโบสถหรือปวารณาในอารามนี้หยุดแล้วหรือ" และเมื่อภิกษุผู้อยู่ประจำอารามนั้นบอกเหตุนั้นแล้ว ย่อมวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นด้วยพระสูตรจากพระขันธกะและพระปริวาร แล้วระงับ อธิกรณ์นี้ชื่อว่า ตัตถชาตกอธิกรณ์ที่ระงับแล้ว แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Antarāmaggeti te attapaccatthikā ‘‘na mayaṃ etassa vinicchaye tiṭṭhāma, nāyaṃ vinaye kusalo, asukasmiṃ nāma gāme vinayadharā therā vasanti, tattha gantvā vinicchinissāmā’’ti gacchantā antarāmaggeyeva kāraṇaṃ sallakkhetvā aññamaññaṃ vā saññāpenti, aññe vā te bhikkhū nijjhāpenti, idampi vūpasantameva hoti. Evaṃ vūpasantaṃ antarāmagge adhikaraṇaṃ ukkoṭeti yo, tassāpi pācittiyameva.

คำว่า "ในระหว่างทาง" หมายถึง ภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยเหล่านั้นกล่าวว่า "พวกเราไม่สามารถตั้งอยู่ในวินิจฉัยของท่านผู้นี้ได้ ท่านผู้นี้ไม่เชี่ยวชาญในวินัย พระเถระผู้ทรงวินัยอยู่ในหมู่บ้านชื่อโน้น พวกเราจะไปที่นั่นแล้ววินิจฉัย" เมื่อกำลังไป ก็พิจารณาเหตุในระหว่างทางนั่นเอง หรือทำให้เข้าใจกันเอง หรือภิกษุอื่นทำให้ภิกษุเหล่านั้นพิจารณาเห็น (โทษของอธิกรณ์) อธิกรณ์นี้ก็ระงับแล้วนั่นเอง ภิกษุใดคัดค้านอธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทางอย่างนี้ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Antarāmagge vūpasantanti na heva kho pana aññamaññaṃ saññattiyā vā sabhāgabhikkhunijjhāpanena vā vūpasantaṃ hoti; apica kho paṭipathaṃ āgacchanto eko vinayadharo disvā ‘‘kattha āvuso gacchathā’’ti pucchitvā ‘‘asukaṃ nāma gāmaṃ, iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti tattheva dhammena vinayena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasameti, idaṃ antarāmagge vūpasantaṃ nāma. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

คำว่า "อธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทาง" หมายถึง ไม่ได้ระงับด้วยการทำให้เข้าใจกันเอง หรือด้วยการที่ภิกษุผู้มีส่วนร่วมทำให้พิจารณาเห็น (โทษของอธิกรณ์) แต่ว่า วินัยธรรูปหนึ่งที่กำลังมาสวนทาง เห็นแล้วถามว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านทั้งหลายจะไปที่ไหน" เมื่อภิกษุผู้เป็นโจทก์และจำเลยตอบว่า "จะไปหมู่บ้านชื่อโน้น ด้วยเหตุชื่อนี้" วินัยธรจึงกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการไปที่นั่น" แล้วระงับอธิกรณ์นั้นด้วยธรรมและวินัยในระหว่างทางนั่นเอง อธิกรณ์นี้ชื่อว่า อธิกรณ์ที่ระงับแล้วในระหว่างทาง แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Tattha gatanti sace pana ‘‘alaṃ, āvuso, kiṃ tattha gatenā’’ti vuccamānāpi ‘‘mayaṃ tattheva gantvā vinicchayaṃ pāpessāmā’’ti vinayadharassa vacanaṃ anādiyitvā gacchantiyeva, gantvā sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃ etamatthaṃ ārocenti. Sabhāgā bhikkhū ‘‘alaṃ, āvuso, saṅghasannipātaṃ nāma garuka’’nti tattheva nisīdāpetvā vinicchinitvā saññāpenti, idampi vūpasantameva hoti. Evaṃ vūpasantaṃ tattha gataṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭeti yo, tassāpi pācittiyameva.

คำว่า "ไปถึงที่นั่น" หมายถึง หากแม้ถูกกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ จะมีประโยชน์อะไรด้วยการไปที่นั่น" ก็ไม่ใส่ใจคำของวินัยธร แล้วยังคงไปอยู่ โดยกล่าวว่า "พวกเราจะไปที่นั่นแล้วทำให้ถึงซึ่งวินิจฉัย" ไปถึงแล้วบอกเรื่องนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนร่วม ภิกษุผู้มีส่วนร่วมกล่าวว่า "พอเถิด ท่านผู้มีอายุ การประชุมสงฆ์นั้นเป็นเรื่องหนัก" แล้วให้นั่งลงที่นั่นเอง วินิจฉัยแล้วทำให้เข้าใจ อธิกรณ์นี้ก็ระงับแล้วนั่นเอง ภิกษุใดคัดค้านอธิกรณ์ที่ระงับแล้วซึ่งไปถึงที่นั่นอย่างนี้ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Tattha gataṃ vūpasantanti na heva kho pana sabhāgabhikkhūnaṃ saññattiyā vūpasantaṃ hoti; apica kho saṅghaṃ sannipātetvā ārocitaṃ saṅghamajjhe vinayadharā vūpasamenti, idaṃ tattha gataṃ vūpasantaṃ nāma. Etaṃ ukkoṭentassāpi pācittiyameva.

คำว่า "อธิกรณ์ที่ไปถึงที่นั่นแล้วระงับแล้ว" หมายถึง ไม่ได้ระงับด้วยการทำให้ภิกษุผู้มีส่วนร่วมเข้าใจ แต่ว่า วินัยธรทั้งหลายย่อมระงับอธิกรณ์ที่บอกแก่สงฆ์ซึ่งประชุมกันแล้ว ในท่ามกลางสงฆ์ อธิกรณ์นี้ชื่อว่า อธิกรณ์ที่ไปถึงที่นั่นแล้วระงับแล้ว แม้ภิกษุผู้คัดค้านอธิกรณ์นี้ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Sativinayanti khīṇāsavassa dinnaṃ sativinayaṃ ukkoṭeti, pācittiyameva. Ummattakassa dinne amūḷhavinaye pāpussannassa dinnāya tassapāpiyasikāyapi eseva nayo.

คำว่า "สติวินัย" หมายถึง เมื่อคัดค้านสติวินัยที่มอบให้แก่พระขีณาสพ ก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง ในอมูฬหวินัยที่มอบให้แก่ภิกษุวิกลจริต และในตัสสปาปิยสิกาที่มอบให้แก่ภิกษุผู้มีบาปมาก ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน

Tiṇavatthārakaṃ [Pg.196] ukkoṭetīti saṅghena tiṇavatthārakasamathena vūpasamite adhikaraṇe ‘‘āpatti nāma ekaṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā desiyamānā vuṭṭhāti, yaṃ panetaṃ niddāyantassāpi āpattivuṭṭhānaṃ nāma, etaṃ mayhaṃ na khamatī’’ti evaṃ vadantopi tiṇavatthārakaṃ ukkoṭeti nāma, tassāpi pācittiyameva.

คำว่า "เมื่อคัดค้านติณวัตถารกะ" หมายถึง เมื่อสงฆ์ระงับอาปัตตาธิกรณ์ด้วยติณวัตถารกสมถะแล้ว แม้ภิกษุผู้กล่าวว่า "ชื่อว่าอาบัติ ย่อมพ้นได้ด้วยการเข้าไปหาภิกษุรูปหนึ่ง นั่งกระโหย่ง ประนมมือ แล้วแสดงอาบัติ แต่การพ้นอาบัติที่ชื่อว่าแม้ภิกษุผู้กำลังหลับก็พ้นได้นั้น ข้าพเจ้าไม่ชอบใจ" ก็ชื่อว่าคัดค้านติณวัตถารกะ แม้ภิกษุนั้นก็ต้องอาบัติปาจิตตีย์นั่นเอง

Chandāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭetīti vinayadharo hutvā attano upajjhāyādīnaṃ atthāya ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā pubbe vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ dvādasasu ukkoṭesu yena kenaci ukkoṭento chandāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Dvīsu pana attapaccatthikesu ekasmiṃ ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādinā nayena samuppannāghāto, tassa parājayaṃ āropanatthaṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā pubbe vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ dvādasasu ukkoṭesu yena kenaci ukkoṭento dosāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Mando pana momūho momūhattā eva ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā vuttanayeneva ukkoṭento mohāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma. Sace pana dvīsu attapaccatthikesu eko visamāni kāyakammādīni gahanamicchādiṭṭhiṃ balavante ca pakkhantariye abhiññāte bhikkhū nissitattā visamanissito gahananissito balavanissito ca hoti, tassa bhayena ‘‘ayaṃ me jīvitantarāyaṃ vā brahmacariyantarāyaṃ vā kareyyā’’ti ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni dīpetvā vuttanayeneva ukkoṭento bhayāgatiṃ gacchanto adhikaraṇaṃ ukkoṭeti nāma.

คำว่า “วินัยธรผู้ถึงฉันทาคติ คัดค้านอธิกรณ์” หมายถึง วินัยธรเป็นผู้แสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น เพื่อประโยชน์แก่ตน หรือแก่อุปัชฌาย์เป็นต้น แล้วคัดค้านอธิกรณ์ที่วินิจฉัยแล้วแต่ก่อน ด้วยการคัดค้านอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการคัดค้าน ๑๒ อย่าง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงฉันทาคติ คัดค้านอธิกรณ์. ส่วนวินัยธรผู้มีอาฆาตเกิดขึ้นด้วยนัยมีว่า “ภิกษุรูปนี้ทำสิ่งไม่เป็นประโยชน์แก่เรา” เป็นต้น ในภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อกันสองรูป เพื่อประโยชน์แก่การให้ภิกษุรูปนั้นถึงความพ่ายแพ้ แล้วแสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น คัดค้านอธิกรณ์ที่วินิจฉัยแล้วแต่ก่อน ด้วยการคัดค้านอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาการคัดค้าน ๑๒ อย่าง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงโทสาคติ คัดค้านอธิกรณ์. ส่วนวินัยธรผู้โง่เขลา งมงายอย่างยิ่ง เพราะความเป็นผู้โง่เขลา งมงายอย่างยิ่งนั่นเอง แสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น แล้วคัดค้านด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงโมหาคติ คัดค้านอธิกรณ์. อนึ่ง ถ้าภิกษุรูปหนึ่งในบรรดาภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อกันสองรูป เป็นผู้อาศัยกายกรรมเป็นต้นที่ไม่สม่ำเสมอ หรืออาศัยมิจฉาทิฏฐิที่ลึกซึ้ง และอาศัยภิกษุผู้มีกำลัง ผู้เป็นพวกเดียวกัน ผู้เป็นที่รู้จัก เพราะความกลัวภิกษุรูปนั้นว่า “ภิกษุรูปนี้พึงทำอันตรายแก่ชีวิตของเรา หรืออันตรายแก่พรหมจรรย์ของเรา” ดังนี้ แล้วแสดงอธรรมว่าเป็นธรรมเป็นต้น คัดค้านด้วยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง ชื่อว่าวินัยธรผู้ถึงภยาคติ คัดค้านอธิกรณ์.

Tadahupasampannoti eko sāmaṇero byatto hoti bahussuto, so vinicchaye parājayaṃ patvā maṅkubhūte bhikkhū disvā pucchati ‘‘kasmā maṅkubhūtātthā’’ti? Te tassa taṃ adhikaraṇaṃ ārocenti. So te evaṃ vadeti ‘‘hotu, bhante, maṃ upasampādetha, ahaṃ taṃ adhikaraṇaṃ vūpasamessāmī’’ti. Te taṃ upasampādenti. So dutiyadivase bheriṃ paharitvā saṅghaṃ sannipāteti. Tato bhikkhūhi ‘‘kena saṅgho sannipātito’’ti vutte ‘‘mayā’’ti vadati. ‘‘Kasmā sannipātito’’ti? ‘‘Hiyyo adhikaraṇaṃ dubbinicchitaṃ, tamahaṃ vinicchinissāmī’’ti. ‘‘Tvaṃ pana hiyyo kuhiṃ gato’’ti? ‘‘Anupasampannomhi, bhante, ajja pana upasampannomhī’’ti. So vattabbo ‘‘idaṃ āvuso tumhādisānaṃ bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ‘tadahupasampanno [Pg.197] ukkoṭeti, ukkoṭanakaṃ pācittiya’nti, gaccha āpattiṃ desehī’’ti. Āgantukepi eseva nayo.

คำว่า “ผู้ที่อุปสมบทในวันนั้น” หมายถึง สามเณรรูปหนึ่งเป็นผู้ฉลาด เป็นพหูสูต สามเณรรูปนั้นถึงความพ่ายแพ้ในการวินิจฉัย เห็นภิกษุทั้งหลายผู้มีหน้าไม่เบิกบาน จึงถามว่า “เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงมีหน้าไม่เบิกบาน” ภิกษุเหล่านั้นบอกอธิกรณ์นั้นแก่สามเณรรูปนั้น สามเณรรูปนั้นบอกภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายจงอุปสมบทให้กระผมเถิด กระผมจักระงับอธิกรณ์นั้น” ภิกษุเหล่านั้นอุปสมบทให้สามเณรรูปนั้น ภิกษุใหม่รูปนั้นในวันที่สอง ตีกลองแล้วประชุมสงฆ์ เมื่อภิกษุทั้งหลายกล่าวว่า “ใครประชุมสงฆ์” ภิกษุใหม่รูปนั้นกล่าวว่า “กระผม” “เพราะเหตุไรจึงประชุมสงฆ์” “เมื่อวานนี้ อธิกรณ์วินิจฉัยไม่ดี กระผมจักวินิจฉัยอธิกรณ์นั้น” “แต่ท่านเมื่อวานนี้ไปอยู่ที่ไหน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมยังไม่ได้อุปสมบท แต่ในวันนี้กระผมอุปสมบทแล้ว” ภิกษุใหม่รูปนั้นพึงถูกกล่าวว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้แก่ท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่านว่า ‘ผู้ที่อุปสมบทในวันนั้นคัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์’ จงไปแสดงอาบัติเถิด” แม้ในภิกษุอาคันตุกะก็นัยนี้เหมือนกัน.

Kārakoti ekaṃ saṅghena saddhiṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitvā pariveṇagataṃ parājitā bhikkhū vadanti ‘‘kissa, bhante, tumhehi evaṃ vinicchitaṃ adhikaraṇaṃ, nanu evaṃ vinicchinitabba’’nti. So ‘‘kasmā paṭhamaṃyeva evaṃ na vaditthā’’ti taṃ adhikaraṇaṃ ukkoṭeti. Evaṃ yo kārako ukkoṭeti, tassāpi ukkoṭanakaṃ pācittiyaṃ. Chandadāyakoti eko adhikaraṇavinicchaye chandaṃ datvā sabhāge bhikkhū parājayaṃ patvā āgate maṅkubhūte disvā ‘‘sve dāni ahaṃ vinicchinissāmī’’ti saṅghaṃ sannipātetvā ‘‘kasmā sannipātesī’’ti vutte ‘‘hiyyo adhikaraṇaṃ dubbinicchitaṃ, tamahaṃ ajja vinicchinissāmī’’ti. ‘‘Hiyyo pana tvaṃ kattha gato’’ti. ‘‘Chandaṃ datvā nisinnomhī’’ti. So vattabbo ‘‘idaṃ āvuso tumhādisānaṃ bhagavatā sikkhāpadaṃ paññattaṃ, ‘chandadāyako ukkoṭeti, ukkoṭanakaṃ pācittiya’nti, gaccha āpattiṃ desehī’’ti.

คำว่า “ผู้ร่วมทำ” หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งวินิจฉัยอธิกรณ์ร่วมกับสงฆ์แล้วไปที่บริเวณ ภิกษุทั้งหลายผู้พ่ายแพ้กล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงวินิจฉัยอธิกรณ์อย่างนี้ อธิกรณ์ไม่ควรวินิจฉัยอย่างนี้หรือ” ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่า “เพราะเหตุไรท่านทั้งหลายจึงไม่กล่าวอย่างนี้ตั้งแต่แรก” แล้วคัดค้านอธิกรณ์นั้น อย่างนี้ ภิกษุผู้ร่วมทำผู้คัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์. คำว่า “ผู้ให้ฉันทะ” หมายถึง ภิกษุรูปหนึ่งให้ฉันทะในการวินิจฉัยอธิกรณ์ เห็นภิกษุทั้งหลายผู้เป็นพวกเดียวกัน ผู้พ่ายแพ้แล้วมาถึง มีหน้าไม่เบิกบาน จึงกล่าวว่า “บัดนี้ พรุ่งนี้กระผมจักวินิจฉัย” แล้วประชุมสงฆ์ เมื่อถูกถามว่า “เพราะเหตุไรจึงประชุมสงฆ์” ภิกษุรูปนั้นกล่าวว่า “เมื่อวานนี้ อธิกรณ์วินิจฉัยไม่ดี กระผมจักวินิจฉัยอธิกรณ์นั้นในวันนี้” “แต่ท่านเมื่อวานนี้ไปอยู่ที่ไหน” “กระผมให้ฉันทะแล้วนั่งอยู่” ภิกษุรูปนั้นพึงถูกกล่าวว่า “อาวุโส พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงบัญญัติสิกขาบทนี้แก่ท่านทั้งหลายผู้เช่นกับท่านว่า ‘ผู้ให้ฉันทะคัดค้าน ต้องอาบัติปาจิตตีย์’ จงไปแสดงอาบัติเถิด”.

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā

คำอธิบายเรื่องนิทานแห่งอธิกรณ์เป็นต้น

342. Vivādādhikaraṇaṃ kiṃnidānantiādīsu kiṃ nidānamassāti kiṃnidānaṃ. Ko samudayo assāti kiṃsamudayaṃ. Kā jāti assāti kiṃjātikaṃ. Ko pabhavo assāti kiṃpabhavaṃ. Ko sambhāro assāti kiṃsambhāraṃ. Kiṃ samuṭṭhānaṃ assāti kiṃsamuṭṭhānaṃ. Sabbānetāni kāraṇavevacanāniyeva.

๓๔๒. ในบททั้งหลายมี “วิวาธาธิกรณ์มีนิทานอะไร” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า “วิวาธาธิกรณ์นั้นมีนิทานอะไร” จึงชื่อว่า “กิงนิทาน” (มีนิทานอะไร) “มีสมุทัยอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสมุทัย” (มีสมุทัยอะไร) “มีชาติอะไร” จึงชื่อว่า “กิงชาติกะ” (มีชาติอะไร) “มีปภวะอะไร” จึงชื่อว่า “กิงปภวะ” (มีปภวะอะไร) “มีสัมภาระอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสัมภาระ” (มีสัมภาระอะไร) “มีสมุฏฐานอะไร” จึงชื่อว่า “กิงสมุฏฐาน” (มีสมุฏฐานอะไร) คำเหล่านี้ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของคำว่า “เหตุ” (การณะ) นั่นเอง.

Vivādanidānantiādīsupi aṭṭhārasabhedakaravatthusaṅkhāto vivādo nidānametassāti vivādanidānaṃ. Vivādaṃ nissāya uppajjanakavivādavasenetaṃ vuttaṃ. Anuvādo nidānaṃ assāti anuvādanidānaṃ. Idampi anuvādaṃ nissāya uppajjanakaanuvādavasena vuttaṃ. Āpatti nidānaṃ assāti āpattinidānaṃ. Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatīti evaṃ āpattiṃ nissāya uppajjanakaāpattivasenetaṃ vuttaṃ. Kiccayaṃ nidānamassāti kiccayanidānaṃ; catubbidhaṃ saṅghakammaṃ kāraṇamassāti attho. Ukkhittānuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanādīnaṃ kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānaṃ vasenetaṃ vuttaṃ. Ayaṃ catunnampi adhikaraṇānaṃ vissajjanapakkhe ekapadayojanā. Etenānusārena sabbapadāni yojetabbāni.

แม้ในบททั้งหลายมี “วิวาธนิทาน” เป็นต้น พึงทราบอรรถอย่างนี้ว่า “วิวาธะอันนับว่าเป็นวัตถุที่ทำให้เกิดความแตกแยก ๑๘ ประการ เป็นนิทานของวิวาธาธิกรณ์นี้” จึงชื่อว่า “วิวาธนิทาน” พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยวิวาธะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยวิวาธะ (ก่อน). “อนุวาทะเป็นนิทานของอนุวาทาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “อนุวาทนิทาน” แม้คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสโดยอาศัยอนุวาทะที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอนุวาทะ (ก่อน). “อาบัติเป็นนิทานของอาปัตตาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “อาปัตตินิทาน” เพราะอาปัตตาธิกรณ์เป็นปัจจัย ย่อมต้องอาบัติ ๔ อย่าง พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยอาบัติที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอาบัติ (ก่อน). “กิจเป็นนิทานของกิจจาธิกรณ์นั้น” จึงชื่อว่า “กิจจยนิทาน” อรรถว่า มีสังฆกรรม ๔ อย่างเป็นเหตุ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสคำนี้โดยอาศัยกิจที่เกิดขึ้นโดยอาศัยกิจมีกรรมคือการสวดประกาศภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตรจนถึง ๓ ครั้งเป็นต้น. นี้เป็นการประกอบบทเดียวในการตอบอธิกรณ์ทั้ง ๔ พึงประกอบบททั้งหมดตามแนวนี้.

Dutiyapucchāya [Pg.198] hetunidānantiādimhi vissajjane navannaṃ kusalākusalābyākatahetūnaṃ vasena hetunidānāditā veditabbā. Tatiyapucchāya vissajjane byañjanamattaṃ nānaṃ. Hetuyeva hi ettha paccayoti vutto.

ในคำตอบของปัญหาที่สองมี “เหตุนิทาน” เป็นต้น พึงทราบความเป็นเหตุนิทานเป็นต้นโดยอาศัยเหตุ ๙ อย่างคือ กุศลเหตุ อกุศลเหตุ อัพยากตเหตุ. ในคำตอบของปัญหาที่สาม เพียงแต่พยัญชนะต่างกัน จริงอยู่ ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเหตุว่าเป็นปัจจัยนั่นเอง.

343. Mūlapucchāya vissajjane dvādasa mūlānīti kodhaupanāhayugaḷakādīni cha vivādāmūlāni, lobhadosamohā tayo, alobhādosāmohā tayoti imāni ajjhattasantānappavattāni dvādasa mūlāni. Cuddasa mūlānīti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa honti. Cha mūlānīti kāyādīni cha samuṭṭhānāni.

๓๔๓. ในการตอบคำถามเรื่องมูลว่า “มูล ๓๓ ประการในอธิกรณ์ ๔ คืออะไรบ้าง” นั้น คำว่า “มูล ๑๒ ประการ” ได้แก่ มูลแห่งวิวาท ๖ ประการ คือ โกธะและอุปนาหะเป็นคู่ เป็นต้น, มูล ๓ ประการ คือ โลภะ โทสะ โมหะ, และมูล ๓ ประการ คือ อโลภะ อโทสะ อโมหะ ดังนี้ มูล ๑๒ ประการเหล่านี้เกิดขึ้นในสันดานภายใน. คำว่า “มูล ๑๔ ประการ” ได้แก่ มูล ๑๒ ประการเหล่านั้นเอง พร้อมด้วยกายและวาจา ย่อมเป็น ๑๔ ประการ. คำว่า “มูล ๖ ประการ” ได้แก่ สมุฏฐาน ๖ ประการ คือ กาย เป็นต้น.

Samuṭṭhānapucchāya vissajjane aṭṭhārasa bhedakaravatthūni samuṭṭhānāni, tañhi etesu aṭṭhārasasu bhedakaravatthūsu samuṭṭhāti, etehi vā kāraṇabhūtehi samuṭṭhāti. Tenassetāni samuṭṭhānāni vuccanti. Esa nayo sabbattha.

ในการตอบคำถามเรื่องสมุฏฐานว่า “สมุฏฐาน ๓๓ ประการในอธิกรณ์ ๔ คืออะไรบ้าง” นั้น วัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ ประการเป็นสมุฏฐาน. จริงอยู่ อธิกรณ์คือวิวาทนั้นย่อมเกิดขึ้นในวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ ประการเหล่านี้ หรือย่อมเกิดขึ้นเพราะวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยกเหล่านี้ซึ่งเป็นเหตุ. เพราะเหตุนั้น วัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยกเหล่านี้จึงถูกเรียกว่าเป็นสมุฏฐานของอธิกรณ์นั้น. นัยนี้พึงทราบในที่ทั้งปวง.

344. Vivādādhikaraṇaṃ āpattītiādibhede ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenāti idaṃ yena adhikaraṇena sammanti, taṃ dassetuṃ vuttaṃ, na panetāni ekaṃsato kiccādhikaraṇeneva sammanti. Na hi puggalassa santike desentassa kiccādhikaraṇaṃ nāma atthi.

๓๔๔. ในความต่างกันของวิวาทาธิกรณ์ อาบัติ เป็นต้น คำว่า “ด้วยอธิกรณ์อย่างหนึ่ง คือ กิจจาธิกรณ์” นี้ กล่าวไว้เพื่อแสดงอธิกรณ์ที่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์นั้น. แต่อธิกรณ์เหล่านี้ย่อมไม่ระงับด้วยกิจจาธิกรณ์อย่างเดียวโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ กิจจาธิกรณ์ชื่อว่าไม่มีแก่ภิกษุผู้แสดงอาบัติในสำนักของบุคคล.

Na katamena samathenāti sāvasesāpatti viya na sammati. Na hi sakkā sā desetuṃ, na tato vuṭṭhāya suddhante patiṭṭhātuṃ.

คำว่า “ด้วยสมถะใดเล่า” นั้น หมายถึง อาบัติไม่มีเศษเหลือย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใด ไม่เหมือนอาบัติมีเศษเหลือ (ที่ระงับได้). จริงอยู่ อาบัติไม่มีเศษเหลือนั้นไม่สามารถจะแสดงได้ และไม่สามารถจะออกจากอาบัตินั้นแล้วตั้งอยู่ในส่วนที่บริสุทธิ์.

348. Vivādādhikaraṇaṃ hoti anuvādādhikaraṇantiādi nayo uttānoyeva.

๓๔๘. นัยที่ว่า “วิวาทาธิกรณ์ย่อมมี อนุวาทาธิกรณ์” เป็นต้น นั้นเป็นของตื้นโดยแท้.

349. Tato paraṃ yattha sativinayotiādikā sammukhāvinayaṃ amuñcitvā cha yamakapucchā vuttā, tāsaṃ vissajjaneneva attho pakāsito.

๓๔๙. หลังจากนัยที่ว่า “วิวาทาธิกรณ์ย่อมมี อนุวาทาธิกรณ์” เป็นต้นนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำถามที่เป็นคู่ ๖ ประการ โดยไม่ละสมมุขาวินัยสมถะ ซึ่งมีสติวินัย เป็นต้น. อรรถของคำถามเหล่านั้นได้ทรงประกาศไว้แล้วด้วยคำตอบของคำถามเหล่านั้นนั่นเอง.

351. Saṃsaṭṭhādipucchānaṃ vissajjane saṃsaṭṭhāti sativinayakammavācākkhaṇasmiṃyeva dvinnampi samathānaṃ siddhattā sammukhāvinayoti vā sativinayoti vā ime dhammā saṃsaṭṭhā, no visaṃsaṭṭhā. Yasmā pana kadalikkhandhe pattavaṭṭīnaṃ viya na sakkā tesaṃ vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ dassetuṃ, tena vuttaṃ [Pg.199] ‘‘na ca labbhā imesaṃ dhammānaṃ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetu’’nti. Esa nayo sabbattha.

๓๕๑. ในการตอบคำถามเรื่องสังเสฏฐะ เป็นต้น คำว่า “สังเสฏฐะ” นั้น เพราะสมถะทั้งสองสำเร็จแล้วในขณะแห่งสติวินัยกรรมวาจานั่นเอง ธรรมเหล่านี้คือสมมุขาวินัยสมถะก็ดี สติวินัยสมถะก็ดี ย่อมระคนกัน ไม่ใช่ไม่ระคนกัน. แต่เพราะเหตุว่าไม่สามารถแสดงความแตกต่างโดยแยกสมมุขาวินัยสมถะและสติวินัยสมถะเหล่านั้นได้ เหมือนใบอ่อนและใบที่ม้วนอยู่ในลำต้นกล้วย เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ไม่สามารถบัญญัติความแตกต่างโดยแยกธรรมเหล่านี้ได้”. นัยนี้พึงทราบในคำตอบทั้งปวง.

Sattasamathanidānavaṇṇanā

คำอธิบายเหตุเกิดแห่งสมถะ ๗ ประการ.

352. Kiṃnidānoti pucchāvissajjane nidānaṃ nidānamassāti nidānanidāno. Tattha saṅghasammukhatā, dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatāti idaṃ sammukhāvinayassa nidānaṃ. Sativepullapatto khīṇāsavo laddhupavādo sativinayassa nidānaṃ. Ummattako bhikkhu amūḷhavinayassa nidānaṃ. Yo ca deseti, yassa ca deseti, ubhinnaṃ sammukhībhāvo paṭiññātakaraṇassa nidānaṃ. Bhaṇḍanajātānaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ asakkuṇeyyatā yebhuyyasikāya nidānaṃ. Pāpussanno puggalo tassapāpiyasikāya nidānaṃ. Bhaṇḍanajātānaṃ bahu assāmaṇakaajjhācāro tiṇavatthārakassa nidānaṃ. Hetupaccayavārā vuttanayā eva.

๓๕๒. ในการตอบคำถามว่า “มีเหตุเกิดอะไร” นั้น คำว่า “มีเหตุเกิดเป็นเหตุเกิด” (นิทานนิทานะ) หมายถึง สมมุขาวินัยสมถะมีเหตุเกิดเป็นเหตุเกิด. ในคำว่า “มีเหตุเกิด” นั้น ความพร้อมหน้าสงฆ์, ความพร้อมหน้าธรรม, ความพร้อมหน้าวินัย, ความพร้อมหน้าบุคคล ดังนี้ เป็นเหตุแห่งสมมุขาวินัยสมถะ. พระขีณาสพผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติ ผู้ถูกกล่าวหา เป็นเหตุแห่งสติวินัย. ภิกษุผู้เป็นบ้า เป็นเหตุแห่งอมูฬหวินัย. ภิกษุใดแสดงอาบัติ และแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุใด ความเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งสองนั้น เป็นเหตุแห่งปฏิญญาตกรณสมถะ. ความไม่สามารถระงับอธิกรณ์ของภิกษุผู้เกิดการทะเลาะวิวาท เป็นเหตุแห่งเยภุยยสิกาสมถะ. บุคคลผู้มีบาปมาก เป็นเหตุแห่งตัสสปาปิยสิกาสมถะ. การล่วงละเมิดอันไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมากของภิกษุผู้เกิดการทะเลาะวิวาท เป็นเหตุแห่งติณวัตถารกสมถะ. วาระแห่งเหตุและวาระแห่งปัจจัยเป็นนัยที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

353. Mūlapucchāya vissajjanaṃ uttānameva. Samuṭṭhānapucchāya kiñcāpi ‘‘sattannaṃ samathānaṃ katame chattiṃsa samuṭṭhānā’’ti vuttaṃ, sammukhāvinayassa pana kammasaṅgahābhāvena samuṭṭhānābhāvato channaṃyeva samathānaṃ cha samuṭṭhānāni vibhattāni. Tattha kammassa kiriyāti ñatti veditabbā. Karaṇanti tassāyeva ñattiyā ṭhapetabbakāle ṭhapanaṃ. Upagamananti sayaṃ upagamanaṃ; attanāyeva tassa kammassa karaṇanti attho. Ajjhupagamananti ajjhesanupagamanaṃ; aññaṃ saddhivihārikādikaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ karohī’’ti ajjhesananti attho. Adhivāsanāti ‘‘ruccati me etaṃ, karotu saṅgho’’ti evaṃ adhivāsanā; chandadānanti attho. Appaṭikkosanāti ‘‘na metaṃ khamati, mā evaṃ karothā’’ti appaṭisedhanā. Iti channaṃ chakkānaṃ vasena chattiṃsa samuṭṭhānā veditabbā.

๓๕๓. คำตอบของคำถามเรื่องมูลเป็นของตื้นโดยแท้. ในคำถามเรื่องสมุฏฐาน ถึงแม้จะกล่าวว่า “สมุฏฐาน ๓๖ ประการในสมถะ ๗ คืออะไรบ้าง” แต่เพราะสมมุขาวินัยสมถะไม่มีสมุฏฐาน เนื่องจากไม่มีการสงเคราะห์เข้าในกรรม จึงได้จำแนกสมุฏฐาน ๖ ประการของสมถะ ๖ ประการเท่านั้น. ในคำจำแนกนั้น พึงทราบว่า “กิริยาแห่งกรรม” คือ ญัตติ. คำว่า “การกระทำ” คือ การตั้งญัตตินั้นเองในเวลาที่ควรตั้ง. คำว่า “การเข้าถึง” คือ การเข้าถึงด้วยตนเอง; หมายถึง การกระทำกรรมนั้นด้วยตนเอง. คำว่า “การเข้าไปหา” คือ การเข้าไปหาเพื่ออ้อนวอน; หมายถึง การอ้อนวอนบุคคลอื่น เช่น สัทธิวิหาริกว่า “ท่านจงทำกรรมนี้”. คำว่า “การยอมรับ” คือ การยอมรับเช่นนี้ว่า “กรรมนี้เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า ขอสงฆ์จงทำเถิด”; หมายถึง การให้ฉันทะ. คำว่า “การไม่คัดค้าน” คือ การไม่ห้ามเช่นนี้ว่า “กรรมนี้ไม่เป็นที่พอใจแก่ข้าพเจ้า ขอท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้เลย”. ดังนี้ พึงทราบสมุฏฐาน ๓๖ ประการ โดยอาศัยหมวด ๖ ของสมถะ ๖ ประการ.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā

คำอธิบายอรรถต่าง ๆ ของสมถะ ๗ ประการ เป็นต้น.

354. Nānātthapucchāvissajjanaṃ uttānameva. Adhikaraṇapucchāvissajjane ayaṃ vivādo no adhikaraṇanti ayaṃ mātāputtādīnaṃ vivādo viruddhavādattā vivādo nāma hoti, samathehi pana adhikaraṇīyatāya abhāvato adhikaraṇaṃ na hoti. Anuvādādīsupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๕๔. คำตอบของคำถามเรื่องอรรถต่าง ๆ เป็นของตื้นโดยแท้. ในคำตอบของคำถามเรื่องอธิกรณ์ คำว่า “วิวาทนี้ไม่ใช่อธิกรณ์” นั้น หมายถึง วิวาทของมารดาและบุตร เป็นต้นนี้ เพราะเป็นคำพูดที่ขัดแย้งกัน จึงชื่อว่าวิวาท แต่เพราะไม่มีความเป็นอธิกรณ์ที่ควรระงับด้วยสมถะ จึงไม่เป็นอธิกรณ์. แม้ในอนุวาทะ เป็นต้น ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นของตื้นโดยแท้ ดังนี้.

Adhikaraṇabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายความต่างแห่งอธิกรณ์ จบแล้ว.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

ทุติยคาถาสังคณิกา.

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

คำอธิบายคำตอบของคำถามเรื่องโจทนา เป็นต้น.

359. Dutiyagāthāsaṅgaṇiyaṃ [Pg.200] codanāti vatthuñca āpattiñca dassetvā codanā. Sāraṇāti dosasāraṇā. Saṅgho kimatthāyāti saṅghasannipāto kimatthāya. Matikammaṃ pana kissa kāraṇāti matikammaṃ vuccati mantaggahaṇaṃ; taṃ kissa kāraṇāti attho.

๓๕๙. ในทุติยคาถาสังคณิกา พึงทราบอรรถดังนี้: คำว่า “โจทนา” นั้น คือการกล่าวโทษโดยแสดงวัตถุและอาบัติ. คำว่า “สารณา” นั้น คือการให้ระลึกถึงโทษ. คำว่า “สงฆ์เพื่อประโยชน์อะไร” นั้น หมายถึง การประชุมสงฆ์เพื่อประโยชน์อะไร. ในคำว่า “แต่มาติกรรมเพื่อเหตุอะไร” นี้ การปรึกษาหารือเรียกว่ามาติกรรม; หมายถึง การปรึกษาหารือนั้นเพื่อเหตุอะไร.

Codanā sāraṇatthāyāti vuttappakārā codanā, tena cuditakapuggalena codakadosasāraṇatthāya. Niggahatthāya sāraṇāti dosasāraṇā pana tassa puggalassa niggahatthāya. Saṅgho pariggahatthāyāti tattha sannipatito saṅgho vinicchayapariggahaṇatthāya; dhammādhammaṃ tulanatthāya suvinicchitadubbinicchitaṃ jānanatthāyāti attho. Matikammaṃ pana pāṭiyekkanti suttantikattherānañca vinayadharattherānañca mantaggahaṇaṃ pāṭekkaṃ pāṭekkaṃ vinicchayasanniṭṭhāpanatthaṃ.

คำว่า “โจทนาเพื่อประโยชน์แก่สารณา” นั้น หมายถึง โจทนาที่มีประเภทดังที่กล่าวมาแล้ว เพื่อประโยชน์แก่การให้บุคคลผู้ถูกโจทนานั้นระลึกถึงโทษที่ถูกโจทนา. คำว่า “สารณาเพื่อประโยชน์แก่การข่ม” นั้น แต่การให้ระลึกถึงโทษนั้นเพื่อประโยชน์แก่การข่มบุคคลนั้น. คำว่า “สงฆ์เพื่อประโยชน์แก่การกำหนด” นั้น หมายถึง สงฆ์ที่ประชุมในที่นั้นเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดวินิจฉัย; เพื่อประโยชน์แก่การพิจารณาเปรียบเทียบธรรมและอธรรม เพื่อประโยชน์แก่การรู้ว่าอะไรตัดสินดีแล้ว อะไรตัดสินไม่ดีแล้ว. คำว่า “แต่มาติกรรมเป็นของแยกจากกัน” นั้น หมายถึง การปรึกษาหารือของพระเถระผู้ทรงพระสูตรและพระเถระผู้ทรงพระวินัย เป็นไปแยกจากกัน เพื่อประโยชน์แก่การวินิจฉัยให้เสร็จสิ้น.

Mā kho paṭighanti cuditake vā codake vā kopaṃ mā janayi. Sace anuvijjako tuvanti sace tvaṃ saṅghamajjhe otiṇṇaṃ adhikaraṇaṃ vinicchituṃ nisinno vinayadharo.

คำว่า 'มา โข ปฏิฆัง' หมายถึง อย่าพึงยังความโกรธให้เกิดขึ้นในบุคคลผู้ถูกโจทก์ หรือในบุคคลผู้โจทก์. คำว่า 'สเจ อนุวิชชะโก ตวัง' หมายถึง ถ้าท่านเป็นพระวินัยธรผู้นั่งเพื่อวินิจฉัยอธิกรณ์ที่เกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์.

Viggāhikanti ‘‘na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsī’’tiādinayappavattaṃ. Anatthasaṃhitanti yā anatthaṃ janayati, parisaṃ khobhetvā uṭṭhāpeti, evarūpiṃ kathaṃ mā abhaṇi. Sutte vinaye vātiādīsu suttaṃ nāma ubhatovibhaṅgo. Vinayo nāma khandhako. Anulomo nāma parivāro. Paññattaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Anulomikaṃ nāma cattāro mahāpadesā.

คำว่า 'วิคคาหิกัง' หมายถึง คำพูดที่ดำเนินไปในทำนองว่า 'ท่านไม่รู้พระธรรมวินัยนี้' เป็นต้น. คำว่า 'อนัตถสังหิตัง' หมายถึง คำพูดใดที่ยังความไม่เป็นประโยชน์ให้เกิดขึ้น ยังบริษัทให้กำเริบแล้วให้ลุกไป อย่าพึงกล่าวคำเช่นนั้น. ในบทว่า 'สุตเต วินเย วา' เป็นต้น คำว่า 'สุตตะ' ได้แก่ อุภโตวิภังค์. คำว่า 'วินัย' ได้แก่ ขันธกะ. คำว่า 'อนุโลม' ได้แก่ ปริวาร. คำว่า 'บัญญัติ' ได้แก่ พระวินัยปิฎกทั้งหมด. คำว่า 'อนุโลมิกะ' ได้แก่ มหาปเทส ๔.

Anuyogavattaṃ nisāmayāti anuyuñjanavattaṃ nisāmehi. Kusalena buddhimatā katanti chekena paṇḍitena ñāṇapāramippattena bhagavatā nīharitvā ṭhapitaṃ. Suvuttanti supaññāpitaṃ. Sikkhāpadānulomikanti sikkhāpadānaṃ anulomaṃ. Ayaṃ tāva padattho, ayaṃ panettha sādhippāyasaṅkhepavaṇṇanā – ‘‘sace tvaṃ anuvijjako, mā sahasā bhaṇi, mā anatthasaṃhitaṃ viggāhikakathaṃ [Pg.201] bhaṇi. Yaṃ pana kusalena buddhimatā lokanāthena etesu suttādīsu anuyogavattaṃ kathaṃ supaññattaṃ sabbasikkhāpadānaṃ anulomaṃ, taṃ nisāmaya taṃ upadhārehī’’ti. Gatiṃ na nāsento samparāyikanti attano samparāye sugatinibbattiṃ anāsento anuyogavattaṃ nisāmaya. Yo hi taṃ anisāmetvā anuyuñjati, so samparāyikaṃ attano gatiṃ nāseti, tasmā tvaṃ anāsento nisāmayāti attho. Idāni taṃ anuyogavattaṃ dassetuṃ hitesītiādimāha. Tattha hitesīti hitaṃ esanto gavesanto; mettañca mettāpubbabhāgañca upaṭṭhapetvāti attho. Kālenāti yuttapattakālena; ajjhesitakāleyeva tava bhāre kate anuyuñjāti attho.

คำว่า 'อนุยควัตร นิสามยะ' หมายถึง ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวนด้วยปัญญา. คำว่า 'กุสเลนะ พุทธิมตา กะตัง' หมายถึง พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาด ผู้ทรงปรีชา ผู้ทรงบรรลุญาณบารมี ทรงนำออกแล้วทรงตั้งไว้. คำว่า 'สุวุตตัง' หมายถึง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว. คำว่า 'สิกขาปทานุโลมิกัง' หมายถึง อนุโลมแก่สิกขาบททั้งหลาย. นี้เป็นอรรถบทก่อน, ส่วนนี้เป็นการอธิบายโดยย่อพร้อมด้วยอรรถาธิบายในคาถานี้ว่า 'ถ้าท่านเป็นผู้วินิจฉัย อย่าพึงกล่าวโดยพลัน อย่าพึงกล่าวคำพูดที่นำไปสู่ความขัดแย้งอันไม่เป็นประโยชน์. ส่วนวัตรแห่งการสอบสวนใดที่พระโลกนาถผู้ทรงฉลาด ผู้ทรงปรีชา ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วในสุตตะเป็นต้นเหล่านี้ อันเป็นอนุโลมแก่สิกขาบททั้งปวง ท่านจงพิจารณาวัตรนั้น ท่านจงพินิจพิจารณาวัตรนั้น'. คำว่า 'คติง นะ นาสเซนโต สัมปรายิกัง' หมายถึง ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวน โดยไม่ทำลายการเกิดในสุคติในสัมปรายภพของตน. พระวินัยธรใดไม่พิจารณาวัตรนั้นแล้วสอบสวน พระวินัยธรนั้นชื่อว่าทำลายคติของตนในสัมปรายภพ. เพราะฉะนั้น ท่านจงพิจารณาวัตรแห่งการสอบสวนโดยไม่ทำลายคติของตน. บัดนี้ เพื่อแสดงวัตรแห่งการสอบสวนนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคำว่า 'หิเตสี' เป็นต้น. ในคำว่า 'หิเตสี' นั้น หมายถึง ผู้แสวงหาประโยชน์ ผู้ค้นหาประโยชน์; ตั้งเมตตาและเมตตาที่เป็นส่วนเบื้องต้นไว้. คำว่า 'กาเลนะ' หมายถึง ในกาลที่สมควร; เมื่อภาระของท่านถูกกระทำแล้วในกาลที่ถูกอาราธนาเท่านั้น ท่านจงสอบสวน.

Sahasā vohāraṃ mā padhāresīti yo etesaṃ sahasā vohāro hoti, sahasā bhāsitaṃ, taṃ mā padhāresi, mā gaṇhittha.

คำว่า 'สะหะสา โวหารัง มา ปะธาเรสิ' หมายถึง คำพูดใดของบุคคลผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์เหล่านี้ที่กล่าวโดยพลัน, คำพูดที่กล่าวโดยพลันนั้น ท่านอย่าพึงรับไว้ อย่าพึงยึดถือเป็นหลัก.

Paṭiññānusandhitena kārayeti ettha anusandhitanti kathānusandhi vuccati, tasmā paṭiññānusandhinā kāraye; kathānusandhiṃ sallakkhetvā paṭiññāya kārayeti attho. Atha vā paṭiññāya ca anusandhitena ca kāraye, lajjiṃ paṭiññāya kāraye; alajjiṃ vattānusandhināti attho. Tasmā eva paṭiññā lajjīsūti gāthamāha. Tattha vattānusandhitena kārayeti vattānusandhinā kāraye, yā assa vattena saddhiṃ paṭiññā sandhiyati, tāya paṭiññāya kārayeti attho.

คำว่า 'ปะฏิญญานุสันธิเตนะ การะเย' ในที่นี้ คำว่า 'อนุสันธิตะ' หมายถึง การสืบต่อแห่งถ้อยคำ. เพราะฉะนั้น พึงให้กระทำด้วยการสืบต่อแห่งคำรับสารภาพ; หมายถึง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพโดยพิจารณาการสืบต่อแห่งถ้อยคำ. อีกนัยหนึ่ง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพและการสืบต่อ; พึงให้กระทำแก่ผู้มีความละอายด้วยคำรับสารภาพ; พึงให้กระทำแก่ผู้ไม่มีความละอายด้วยการสืบต่อแห่งวัตร. เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวคาถาว่า 'ปะฏิญญา ลัชชีสู' เป็นต้น. ในคาถาว่า 'ปะฏิญญา ลัชชีสู' นั้น คำว่า 'วัตตานุสันธิเตนะ การะเย' หมายถึง พึงให้กระทำด้วยการสืบต่อแห่งวัตร, หมายถึง พึงให้กระทำด้วยคำรับสารภาพใดที่สอดคล้องกับวัตรของบุคคลนั้น.

Sañciccāti jānanto āpajjati. Parigūhatīti nigūhati na deseti na vuṭṭhāti.

คำว่า 'สัญจิจจะ' หมายถึง รู้แล้วต้องอาบัติ. คำว่า 'ปะริคูหะติ' หมายถึง ปกปิด ไม่แสดง ไม่ลุกขึ้นจากอาบัติ.

Sā ahampi jānāmīti yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ saccaṃ, ahampi naṃ evameva jānāmi. Aññañca tāhanti aññañca taṃ ahaṃ pucchāmi.

คำว่า 'สา อะหัมปิ ชานามิ' หมายถึง สิ่งที่ท่านทั้งหลายกล่าวแล้วนั้นเป็นจริง, ข้าพเจ้าก็รู้ปัญหานั้นอย่างนั้นเหมือนกัน. คำว่า 'อัญญัญจะ ตัง อะหัง ปุจฉามิ' หมายถึง ข้าพเจ้าจะถามปัญหาอื่นจากท่านอีก.

Pubbāparaṃ na jānātīti purekathitañca pacchākathitañca na jānāti. Akovidoti tasmiṃ pubbāpare akusalo. Anusandhivacanapathaṃ na jānātīti kathānusandhivacanaṃ vinicchayānusandhivacanañca na jānāti.

คำว่า 'ปุพพาปะรัง นะ ชานาติ' หมายถึง ไม่รู้คำที่กล่าวไว้ก่อนและคำที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า 'อะโกวิโท' หมายถึง ไม่ฉลาดในคำก่อนและคำหลังนั้น. คำว่า 'อนุสันธิวะจะนะปะถัง นะ ชานาติ' หมายถึง ไม่รู้คำที่สืบต่อแห่งถ้อยคำ และคำที่สืบต่อแห่งการวินิจฉัย.

Sīlavipattiyā codetīti dvīhi āpattikkhandhehi codeti. Ācāradiṭṭhiyāti ācāravipattiyā ceva diṭṭhivipattiyā ca. Ācāravipattiyā codento pañcahāpattikkhandhehi codeti, diṭṭhivipattiyā codento [Pg.202] micchādiṭṭhiyā ceva antaggāhikadiṭṭhiyā ca codeti. Ājīvenapi codetīti ājīvahetupaññattehi chahi sikkhāpadehi codeti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า 'สีละวิปัตติยา โจเทติ' หมายถึง โจทก์ด้วยอาบัติ ๒ กอง. คำว่า 'อาจารทิฏฐิยา' หมายถึง ด้วยอาจารวิบัติและด้วยทิฏฐิวิบัติ. ผู้โจทก์ด้วยอาจารวิบัติ ย่อมโจทก์ด้วยอาบัติ ๕ กอง, ผู้โจทก์ด้วยทิฏฐิวิบัติ ย่อมโจทก์ด้วยมิจฉาทิฏฐิและด้วยอันตคาหิกทิฏฐิ. คำว่า 'อาชีเวนปิ โจเทติ' หมายถึง โจทก์ด้วยสิกขาบท ๖ ที่บัญญัติไว้เพราะเหตุแห่งอาชีวะ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นของชัดเจนแล้ว.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยการรวบรวมคาถาที่สอง จบแล้ว.

Codanākaṇḍaṃ

หมวดว่าด้วยการโจทก์

Anuvijjakakiccavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกิจของผู้วินิจฉัย

360-361. Idāni [Pg.203] evaṃ uppannāya codanāya vinayadharena kattabbakiccaṃ dassetuṃ anuvijjakenātiādi āraddhaṃ. Tattha diṭṭhaṃ diṭṭhenāti gāthāya ayamattho – ekeneko mātugāmena saddhiṃ ekaṭṭhānato nikkhamanto vā pavisanto vā diṭṭho, so taṃ pārājikena codeti, itaro tassa dassanaṃ anujānāti. Taṃ pana dassanaṃ paṭicca pārājikaṃ na upeti, na paṭijānāti. Evamettha yaṃ tena diṭṭhaṃ, taṃ tassa ‘‘diṭṭho mayā’’ti iminā diṭṭhavacanena sameti. Yasmā pana itaro taṃ dassanaṃ paṭicca dosaṃ na paṭijānāti, tasmā asuddhaparisaṅkito hoti; amūlakaparisaṅkitoti attho. Tassa puggalassa ‘‘suddho aha’’nti paṭiññāya tena saddhiṃ uposatho kātabbo. Sesagāthādvayepi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๖๐-๓๖๑. บัดนี้ เพื่อแสดงกิจที่พระวินัยธรพึงกระทำเมื่อมีการโจทก์เกิดขึ้นแล้วอย่างนี้ จึงเริ่มคำว่า 'อนุวิชชะเกนะ' เป็นต้น. ในคาถาว่า 'ทิฏฐัง ทิฏเฐนะ' นั้น มีอรรถดังนี้ คือ ภิกษุรูปหนึ่งเห็นภิกษุอีกรูปหนึ่งกำลังออกจากที่เดียวกัน หรือกำลังเข้าไปในที่เดียวกันกับมาตุคาม, ภิกษุรูปนั้นจึงโจทก์ภิกษุรูปนั้นด้วยปาราชิก. ภิกษุผู้ถูกโจทก์ยอมรับการเห็นนั้น. แต่เมื่ออาศัยการเห็นนั้นแล้ว ก็ไม่ถึงปาราชิก ไม่ยอมรับ (ว่าต้องปาราชิก). อย่างนี้ ในที่นี้ สิ่งที่ภิกษุผู้โจทก์เห็นนั้น ย่อมตรงกับคำว่า 'ข้าพเจ้าเห็นแล้ว' ของภิกษุผู้โจทก์นั้น. แต่เพราะภิกษุผู้ถูกโจทก์ไม่ยอมรับโทษเมื่ออาศัยการเห็นนั้น, เพราะฉะนั้น จึงเป็นผู้ถูกสงสัยว่าไม่บริสุทธิ์; หมายถึง เป็นผู้ถูกสงสัยว่าไม่มีมูล. เมื่อบุคคลนั้นรับสารภาพว่า 'ข้าพเจ้าบริสุทธิ์' พึงทำอุโบสถร่วมกับบุคคลนั้น. ในคาถาสองบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ส่วนที่เหลือในคาถาทั้งปวงเป็นของชัดเจนแล้ว.

Anuvijjakakiccavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกิจของผู้วินิจฉัย จบแล้ว.

Codakapucchāvissajjanāvaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการถามตอบของพระโจทก์

362-363. Codanāya ko ādītiādipucchānaṃ vissajjane sacce ca akuppe cāti sacce patiṭṭhātabbaṃ akuppe ca. Yaṃ kataṃ vā na kataṃ vā, tadeva vattabbaṃ, na ca codake vā anuvijjake vā saṅghe vā kopo uppādetabbo. Otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbanti otiṇṇañca anotiṇṇañca vacanaṃ jānitabbaṃ. Tatrāyaṃ jānanavidhi – ettakā codakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathā, ettakā cuditakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathāti jānitabbā. Codakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, cuditakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, anuvijjakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, anuvijjako appamattakampi ahāpento ‘‘āvuso samannāharitvā ujuṃ katvā āharā’’ti vattabbo, saṅghena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasammatīti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā [Pg.204] ca. Etena hi dhammena ca vinayena ca satthusāsanena ca adhikaraṇaṃ vūpasamati, tasmā anuvijjakena bhūtena vatthunā codetvā āpattiṃ sāretvā ñattisampadāya ceva anussāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ, anuvijjakena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Sesamettha uttānameva.

๓๖๒-๓๖๓. ในการตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า อะไรเป็นต้นแห่งการโจทนั้น (ในคำวิสัชนาว่า) พึงตั้งอยู่ในคำจริงและในความไม่โกรธ (ความว่า) พึงตั้งอยู่ในคำจริงและในความไม่โกรธ พึงกล่าวแต่สิ่งที่ทำแล้วเท่านั้น หรือสิ่งที่ยังไม่ได้ทำเท่านั้น ไม่พึงยังความโกรธให้เกิดขึ้นในบุคคลผู้โจท หรือในวินัยธรชื่ออนุวิชชก หรือในสงฆ์ พึงรู้คำที่ลงสู่เนื้อความและคำที่ไม่ลงสู่เนื้อความ ในคำว่า พึงรู้คำที่ลงสู่เนื้อความและคำที่ไม่ลงสู่เนื้อความนั้น นี้คือวิธีรู้ คือ พึงรู้ว่า คำเบื้องต้นของบุคคลผู้โจทมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องปลายมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องต้นของบุคคลผู้ถูกโจทมีประมาณเท่านี้ คำเบื้องปลายมีประมาณเท่านี้ พึงถือประมาณของบุคคลผู้โจท พึงถือประมาณของบุคคลผู้ถูกโจท พึงถือประมาณของวินัยธรชื่ออนุวิชชก พึงกล่าวแก่วินัยธรชื่ออนุวิชชกว่า 'ท่านผู้มีอายุ ท่านจงรวบรวม (เรื่อง) โดยไม่ให้ขาดตกบกพร่องแม้เล็กน้อย กระทำให้ตรงแล้วนำมา' อันสงฆ์พึงปฏิบัติอย่างนี้ ในคำว่า 'ด้วยธรรมใด ด้วยวินัยใด ด้วยพระศาสนาของพระศาสดาใด อธิกรณ์นั้นย่อมระงับ' นั้น คำว่า ธรรม คือ วัตถุที่เป็นจริง คำว่า วินัย คือ การโจทและการให้ระลึกถึงอาบัติ คำว่า พระศาสนาของพระศาสดา คือ ญัตติที่สมบูรณ์และอนุสาวนาที่สมบูรณ์ เพราะอธิกรณ์ย่อมระงับด้วยธรรมนี้ ด้วยวินัยนี้ และด้วยพระศาสนาของพระศาสดานี้ เพราะฉะนั้น อันวินัยธรชื่ออนุวิชชกพึงโจทด้วยวัตถุที่เป็นจริง ให้ระลึกถึงอาบัติแล้ว พึงระงับอธิกรณ์นั้นด้วยญัตติที่สมบูรณ์และอนุสาวนาที่สมบูรณ์ อันวินัยธรชื่ออนุวิชชกพึงปฏิบัติอย่างนี้ ส่วนที่เหลือในที่นี้เป็นคำง่ายทั้งนั้น

364. Uposatho kimatthāyātiādipucchāvissajjanampi uttānameva. Avasānagāthāsu there ca paribhāsatīti avamaññaṃ karonto ‘‘kiṃ ime jānantī’’ti paribhāsati. Khato upahatindriyoti tāya chandādigāmitāya tena ca paribhāsanena attanā attano khatattā khato. Saddhādīnañca indriyānaṃ upahatattā upahatindriyo. Nirayaṃ gacchati dummedho, na ca sikkhāya gāravoti so khato upahatindriyo paññāya abhāvato dummedho tīsu sikkhāsu asikkhanato na ca sikkhāya gāravo kāyassa bhedā nirayameva upagacchati, tasmā na ca āmisaṃ nissāya…pe… yathā dhammo tathā kareti. Tassattho na ca āmisaṃ nissāya kare, cuditakacodakesu hi aññatarena dinnaṃ cīvarādiāmisaṃ gaṇhanto āmisaṃ nissāya karoti, evaṃ na kareyya. Na ca nissāya puggalanti ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’tiādinā nayena chandādīhi gacchanto puggalaṃ nissāya karoti, evaṃ na kareyya. Atha kho ubhopete vivajjetvā yathā dhammo ṭhito, tatheva kareyyāti.

๓๖๔. 364. แม้การตอบปัญหาทั้งหลายมีคำว่า อุโบสถมีประโยชน์อะไรเป็นต้น ก็เป็นคำง่ายทั้งนั้น ในคาถาที่เป็นที่สุด คำว่า 'ย่อมบริภาษพระเถระ' คือ กระทำความดูหมิ่นว่า 'พระเถระเหล่านี้รู้อะไร' ดังนี้แล้ว ย่อมบริภาษ คำว่า 'ผู้ถูกขุดทำลาย ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย' คือ เพราะความเป็นผู้ไปตามฉันทาคติเป็นต้นนั้น และเพราะการบริภาษนั้น ตนเองชื่อว่าถูกตนเองขุดทำลายแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า ผู้ถูกขุดทำลาย และเพราะอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นต้นถูกทำลายแล้ว จึงชื่อว่า ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย คำว่า 'คนโง่ย่อมไปนรก และไม่มีความเคารพในสิกขา' คือ บุคคลนั้นชื่อว่า ผู้ถูกขุดทำลาย ผู้มีอินทรีย์ถูกทำลาย เพราะไม่มีปัญญา จึงชื่อว่า ผู้มีปัญญาทราม เพราะไม่ศึกษาในสิกขา ๓ และไม่มีความเคารพในสิกขา เพราะการแตกทำลายแห่งกาย ย่อมเข้าถึงนรกเท่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงอาศัยอามิส...พึงทำตามธรรม' อรรถแห่งบทนั้นพึงทราบอย่างนี้ว่า ไม่พึงทำโดยอาศัยอามิส เพราะว่า บุคคลผู้รับอามิสมีจีวรเป็นต้นที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาผู้ถูกโจทและผู้โจทให้แล้ว ชื่อว่าทำโดยอาศัยอามิส ไม่พึงทำอย่างนี้ คำว่า 'ไม่พึงอาศัยบุคคล' คือ บุคคลผู้ไปตามฉันทะเป็นต้น โดยนัยมีคำว่า 'บุคคลนี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา หรืออาจารย์ของเรา' ดังนี้เป็นต้น ชื่อว่าทำโดยอาศัยบุคคล ไม่พึงทำอย่างนี้ แต่พึงละทั้งสองอย่างนี้เสีย แล้วพึงทำตามที่ธรรมตั้งอยู่เท่านั้น นี้คืออรรถ

Upakaṇṇakaṃ jappatīti ‘‘evaṃ kathehi, mā evaṃ kathayitthā’’ti kaṇṇamūle manteti. Jimhaṃ pekkhatīti dosameva gavesati. Vītiharatīti vinicchayaṃ hāpeti. Kummaggaṃ paṭisevatīti āpattiṃ dīpeti.

คำว่า 'ย่อมกระซิบข้างหู' คือ ย่อมปรึกษาหารือที่ข้างหูว่า 'จงพูดอย่างนี้ อย่าพูดอย่างนี้' คำว่า 'ย่อมมองคด' คือ ย่อมแสวงหาแต่โทษเท่านั้น คำว่า 'ย่อมทำให้เสียไป' คือ ย่อมทำให้การวินิจฉัยเสื่อมเสีย คำว่า 'ย่อมประพฤติทางผิด' คือ ย่อมแสดงอาบัติ

Akālena ca codetīti anokāse anajjhiṭṭhova codeti. Pubbāparaṃ na jānātīti purimakathañca pacchimakathañca na jānāti.

คำว่า 'ย่อมโจทในเวลาไม่สมควร' คือ ย่อมโจทในเวลาที่ไม่ใช่โอกาส โดยที่ยังไม่ได้รับอาราธนา คำว่า 'ย่อมไม่รู้คำเบื้องต้นและคำเบื้องปลาย' คือ ย่อมไม่รู้คำเบื้องต้นและคำเบื้องปลาย

Anusandhivacanapathaṃ na jānātīti kathānusandhivinicchayānusandhivasena vacanaṃ na jānāti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า 'ย่อมไม่รู้แนวทางแห่งคำที่สืบต่อกัน' คือ ย่อมไม่รู้คำโดยอำนาจแห่งการสืบต่อแห่งถ้อยคำและการสืบต่อแห่งการวินิจฉัย ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงเป็นคำง่ายทั้งนั้น

Codanākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาหมวดการโจท จบแล้ว

Cūḷasaṅgāmo

จูฬสังคาม

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā

การพรรณนาปฏิปทาของอนุวิชชก

365. Cūḷasaṅgāme [Pg.205] saṅgāmāvacarena bhikkhunāti saṅgāmo vuccati adhikaraṇavinicchayatthāya saṅghasannipāto. Tatra hi attapaccatthikā ceva sāsanapaccatthikā ca uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpentā samosaranti vesālikā vajjiputtakā viya. Yo bhikkhu tesaṃ paccatthikānaṃ laddhiṃ madditvā sakavādadīpanatthāya tattha avacarati, ajjhogāhetvā vinicchayaṃ pavatteti, so saṅgāmāvacaro nāma yasatthero viya. Tena saṅgāmāvacarena bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamantena nīcacittena saṅgho upasaṅkamitabbo. Nīcacittenāti mānaddhajaṃ nipātetvā nihatamānacittena. Rajoharaṇasamenāti pādapuñchanasamena; yathā rajoharaṇassa saṃkiliṭṭhe vā asaṃkiliṭṭhe vā pāde puñchiyamāne neva rāgo na doso; evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu arajjantena adussantenāti attho. Yathāpatirūpe āsaneti yathāpatirūpaṃ āsanaṃ ñatvā attano pāpuṇanaṭṭhāne therānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhiṃ adassetvā nisīditabbaṃ. Anānākathikenāti nānāvidhaṃ taṃ taṃ anatthakathaṃ akathentena. Atiracchānakathikenāti diṭṭhasutamutampi rājakathādikaṃ tiracchānakathaṃ akathentena. Sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti saṅghasannipātaṭṭhāne kappiyākappiyanissitā vā rūpārūpaparicchedasamathācāravipassanācāraṭṭhānanisajjavattādinissitā vā kathā dhammo nāma. Evarūpo dhammo sayaṃ vā bhāsitabbo, paro vā ajjhesitabbo. Yo bhikkhu tathārūpiṃ kathaṃ kathetuṃ pahoti, so vattabbo – ‘‘āvuso saṅghamajjhamhi pañhe uppanne tvaṃ katheyyāsī’’ti. Ariyo vā tuṇhībhāvo nātimaññitabboti ariyā tuṇhī nisīdantā na bālaputhujjanā viya nisīdanti. Aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīdanti. Iti kammaṭṭhānamanasikāravasena tuṇhībhāvo ariyo tuṇhībhāvo nāma, so nātimaññitabbo, kiṃ kammaṭṭhānānuyogenāti nāvajānitabbo; attano patirūpaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīditabbanti attho.

๓๖๕. ในจุลสังคาม บทว่า saṅgāmāvacarena bhikkhunāti ความว่า การประชุมสงฆ์เพื่อวินิจฉัยอธิกรณ์ เรียกว่า สังคาม เพราะในที่ประชุมนั้น ภิกษุผู้เป็นศัตรูต่อตนเองและภิกษุผู้เป็นศัตรูต่อพระศาสนา ย่อมมาประชุมกันเพื่อแสดงพระศาสนาของพระศาสดาให้เป็นธรรมปลอม (ไม่ใช่ธรรม) และให้เป็นวินัยปลอม (ไม่ใช่วินัย) เหมือนพวกภิกษุวัชชีบุตรชาวเมืองเวสาลี ภิกษุใดข่มลัทธิของภิกษุผู้เป็นศัตรูเหล่านั้นแล้ว เข้าไปในที่ประชุมนั้นเพื่อแสดงวาทะของตน เมื่อเข้าไปแล้วย่อมยังการวินิจฉัยให้ดำเนินไป ภิกษุนั้นชื่อว่า สังคามวจร เหมือนพระยสเถระ ภิกษุผู้เข้าสู่สงครามนั้น เมื่อจะเข้าไปหาหมู่สงฆ์ พึงเข้าไปหาด้วยจิตที่นอบน้อม บทว่า nīcacittenāti ความว่า พึงลดธงคือมานะลง มีจิตที่กำจัดมานะได้แล้ว บทว่า rajoharaṇasamenāti ความว่า เหมือนผ้าเช็ดเท้า เมื่อผ้าเช็ดธุลี (ผ้าเช็ดเท้า) ถูกใช้เช็ดเท้าที่เปื้อนก็ตาม ไม่เปื้อนก็ตาม ราคะย่อมไม่เกิด โทสะย่อมไม่เกิดฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้น พึงเป็นผู้ไม่ยินดีในอารมณ์ที่น่าปรารถนา และไม่ยินร้ายในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา นี้คืออรรถ บทว่า yathāpatirūpe āsaneti ความว่า พึงรู้อาสนะที่สมควรแล้วนั่งในที่ที่ตนควรจะได้ โดยไม่หันหลังให้แก่ภิกษุผู้เป็นพระเถระทั้งหลาย บทว่า anānākathikenāti ความว่า เป็นผู้ไม่พูดเรื่องไร้ประโยชน์ต่างๆ เหล่านั้น บทว่า atiracchānakathikenāti ความว่า เป็นผู้ไม่พูดเดรัจฉานกถา มีราชกถาเป็นต้น แม้จะเป็นเรื่องที่ได้เห็น ได้ยิน หรือได้ทราบมาแล้วก็ตาม บทว่า sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti ความว่า ในที่ประชุมสงฆ์ ถ้อยคำที่อาศัยสิ่งที่ควรและไม่ควร หรือถ้อยคำที่อาศัยการกำหนดรูปนาม สมถจริยา วิปัสสนาจริยา การยืน การนั่ง และวัตรต่างๆ เป็นต้น ชื่อว่า ธรรม ธรรมเห็นปานนี้ ภิกษุพึงกล่าวเอง หรือพึงเชื้อเชิญผู้อื่นให้กล่าว ภิกษุใดสามารถจะกล่าวถ้อยคำเห็นปานนั้นได้ พึงบอกภิกษุนั้นว่า "อาวุโส เมื่อปัญหาเกิดขึ้นในท่ามกลางสงฆ์ ท่านพึงกล่าวเถิด" บทว่า ariyo vā tuṇhībhāvo nātimaññitabboti ความว่า พระอริยเจ้าทั้งหลายเมื่อนั่งนิ่ง ย่อมไม่นั่งนิ่งเหมือนพวกพาลปุถุชน แต่ย่อมถือเอาพระกัมมัฏฐานอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วจึงนั่งนิ่ง การนิ่งด้วยอำนาจการมนสิการพระกัมมัฏฐานอย่างนี้ ชื่อว่า อริยตุณหีภาว อริยตุณหีภาวนั้น ภิกษุไม่พึงดูหมิ่น ไม่พึงดูแคลนว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการประกอบพระกัมมัฏฐาน" ความจริงแล้ว พึงถือเอาพระกัมมัฏฐานที่สมควรแก่ตนแล้วนั่งนิ่ง นี้คืออรรถ

Na upajjhāyo pucchitabboti ‘‘ko nāmo tuyhaṃ upajjhāyo’’ti na pucchitabbo. Esa nayo sabbattha. Na jātīti ‘‘khattiyajātiyo tvaṃ brāhmaṇajātiyo’’ti [Pg.206] evaṃ jāti na pucchitabbā. Na āgamoti ‘‘dīghabhāṇakosi tvaṃ majjhimabhāṇako’’ti evaṃ āgamo na pucchitabbo. Kulapadesoti khattiyakulādivaseneva veditabbo. Atrassa pemaṃ vā doso vāti atra puggale etesaṃ kāraṇānaṃ aññataravasena pemaṃ vā bhaveyya doso vā.

บทว่า na upajjhāyo pucchitabboti ความว่า ไม่พึงถามว่า "อุปัชฌาย์ของท่านชื่ออะไร" นัยนี้ใช้ในบททั้งปวง บทว่า na jātīti ความว่า ไม่พึงถามถึงชาติอย่างนี้ว่า "ท่านเป็นกษัตริย์หรือ หรือเป็นพราหมณ์" บทว่า na āgamoti ความว่า ไม่พึงถามถึงอาคม (นิกาย) อย่างนี้ว่า "ท่านเป็นผู้กล่าวทีฆนิกายหรือ หรือเป็นผู้กล่าวมัชฌิมนิกาย" แม้บทว่า kulapadesopi พึงทราบโดยนัยแห่งกษัตริย์ตระกูลเป็นต้นนั่นเอง บทว่า atrassa pemaṃ vā doso vāti ความว่า ในบุคคลนั้น ความรักหรือความโกรธพึงเกิดขึ้นได้ เพราะเหตุอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาเหตุเหล่านี้

No parisakappikenāti parisakappakena parisānuvidhāyakena na bhavitabbaṃ; yaṃ parisāya ruccati, tadeva cetetvā kappetvā na kathetabbanti attho. Na hatthamuddā dassetabbāti kathetabbe ca akathetabbe ca saññājananatthaṃ hatthavikāro na kātabbo.

บทว่า no parisakappikenāti ความว่า ไม่พึงเป็นผู้คะนึงถึงบริษัท คือเป็นผู้จัดแจงตามใจบริษัท อธิบายว่า ไม่พึงคิดปรุงแต่งแล้วกล่าวเฉพาะเรื่องที่บริษัทชอบใจเท่านั้น บทว่า na hatthamuddā dassetabbāti ความว่า ไม่พึงทำกิริยาพิเศษของมือเพื่อให้เกิดเครื่องหมาย ทั้งในคำที่ควรกล่าวและไม่ควรกล่าว

Atthaṃ anuvidhiyantenāti vinicchayapaṭivedhameva sallakkhentena ‘‘idaṃ suttaṃ upalabbhati, imasmiṃ vinicchaye idaṃ vakkhāmī’’ti evaṃ paritulayantena nisīditabbanti attho. Na ca āsanā vuṭṭhātabbanti na āsanā vuṭṭhāya sannipātamaṇḍale vicaritabbaṃ, vinayadhare uṭṭhite sabbā parisā uṭṭhahati. Na vītihātabbanti na vinicchayo hāpetabbo. Na kummaggo sevitabboti na āpatti dīpetabbā. Asāhasikena bhavitabbanti na sahasākārinā bhavitabbaṃ; sahasā duruttavacanaṃ na kathetabbanti attho. Vacanakkhamenāti duruttavācaṃ khamanasīlena. Hitaparisakkināti hitesinā hitagavesinā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo. Anasuruttenāti na asuruttena. Asuruttaṃ vuccati viggāhikakathāsaṅkhātaṃ asundaravacanaṃ; taṃ na kathetabbanti attho. Attā pariggahetabboti ‘‘vinicchinituṃ vūpasametuṃ sakkhissāmi nu kho no’’ti evaṃ attā pariggahetabbo; attano pamāṇaṃ jānitabbanti attho. Paro pariggahetabboti ‘‘lajjiyā nu kho ayaṃ parisā, sakkā saññāpetuṃ udāhu no’’ti evaṃ paro pariggahetabbo.

บทว่า atthaṃ anuvidhiyantenāti ความว่า พึงนั่งพิจารณาเปรียบเทียบโดยกำหนดเอาการแทงตลอดการวินิจฉัยนั่นเองว่า "พระสูตรนี้มีอยู่ ในการวินิจฉัยนี้ เราจักกล่าวคำนี้" นี้คืออรรถ บทว่า na ca āsanā vuṭṭhātabbanti ความว่า ไม่พึงลุกจากอาสนะแล้วเดินไปมาในวงที่ประชุม เพราะเมื่อพระวินัยธรลุกขึ้น บริษัททั้งหมดก็ย่อมลุกขึ้น บทว่า na vītihātabbanti ความว่า ไม่พึงให้การวินิจฉัยเสื่อมเสีย บทว่า na kummaggo sevitabboti ความว่า ไม่พึงแสดงอาบัติ (ในทางที่ผิด) บทว่า asāhasikena bhavitabbanti ความว่า ไม่พึงเป็นคนวู่วาม อธิบายว่า ไม่พึงกล่าวคำที่กล่าวไม่ดีโดยวู่วาม บทว่า vacanakkhamenāti ความว่า เป็นผู้มีปกติอดทนต่อคำที่กล่าวไม่ดี บทว่า hitaparisakkināti ความว่า เป็นผู้แสวงหาประโยชน์ พึงยังกรุณาและกรุณาบุพภาคให้ตั้งมั่น นี้คือความประสงค์ในบททั้งสองของพระอุบาลีเถระ บทว่า anasuruttenāti ความว่า ไม่พึงกล่าวด้วยคำที่ไม่ดี คำที่ไม่ดีที่เรียกว่า อสุรุตตะ ได้แก่ ถ้อยคำที่แก่งแย่งขัดแย้งกัน อธิบายว่า ไม่พึงกล่าวคำนั้น บทว่า attā pariggahetabboti ความว่า พึงกำหนดตนอย่างนี้ว่า "เราจะสามารถวินิจฉัยหรือระงับได้หรือไม่หนอ" อธิบายว่า พึงรู้ประมาณของตน บทว่า paro pariggahetabboti ความว่า พึงกำหนดผู้อื่นอย่างนี้ว่า "บริษัทนี้เป็นผู้มีความละอายหรือไม่หนอ จะสามารถให้เข้าใจได้หรือไม่หนอ"

Codako pariggahetabboti ‘‘dhammacodako nu kho no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Cuditako pariggahetabboti ‘‘dhammacuditako nu kho no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Adhammacodako pariggahetabboti tassa pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. Vuttaṃ [Pg.207] ahāpentenāti codakacuditakehi vuttavacanaṃ ahāpentena. Avuttaṃ apakāsentenāti anosaṭaṃ vatthuṃ appakāsentena. Mando hāsetabboti mando momūho paggaṇhitabbo, ‘‘nanu tvaṃ kulaputto’’ti uttejetvā anuyogavattaṃ kathāpetvā tassa anuyogo gaṇhitabbo. Bhīrū assāsetabboti yassa saṅghamajjhaṃ vā gaṇamajjhaṃ vā anosaṭapubbattā sārajjaṃ uppajjati, tādiso ‘‘mā bhāyi, vissaṭṭho kathehi, mayaṃ te upatthambhā bhavissāmā’’ti vatvāpi anuyogavattaṃ kathāpetabbo. Caṇḍo nisedhetabboti apasādetabbo tajjetabbo. Asuci vibhāvetabboti alajjiṃ pakāsetvā āpattiṃ desāpetabbo. Ujumaddavenāti yo bhikkhu uju sīlavā kāyavaṅkādirahito, so maddaveneva upacaritabbo. Dhammesu ca puggalesu cāti ettha yo dhammagaruko hoti na puggalagaruko, ayameva dhammesu ca puggalesu ca majjhattoti veditabbo.

คำว่า ผู้โจทพึงกำหนด หมายถึง พึงกำหนดอย่างนี้ว่า เป็นผู้โจทโดยธรรมหรือมิใช่ผู้โจทโดยธรรม. คำว่า ผู้ถูกโจทพึงกำหนด หมายถึง พึงกำหนดอย่างนี้ว่า เป็นผู้ถูกโจทโดยธรรมหรือมิใช่ผู้ถูกโจทโดยธรรม. คำว่า ผู้โจทโดยอธรรมพึงกำหนด หมายถึง พึงรู้ประมาณของผู้โจทโดยอธรรมนั้น. แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยอย่างนี้. คำว่า ด้วยผู้ไม่ทำคำที่กล่าวแล้วให้เสื่อมเสีย หมายถึง ผู้ไม่ทำคำที่ผู้โจทและผู้ถูกโจทกล่าวแล้วให้เสื่อมเสีย. คำว่า ด้วยผู้ไม่ทำคำที่ยังไม่ได้กล่าวให้ปรากฏ หมายถึง ผู้ไม่ทำวัตถุที่ยังไม่มาถึงให้ปรากฏ. คำว่า ผู้เขลาพึงทำให้ร่าเริง หมายถึง ผู้เขลาผู้หลงงมงายพึงประคองไว้, พึงกระตุ้นด้วยคำว่า ท่านเป็นกุลบุตรมิใช่หรือ แล้วให้กล่าววัตรแห่งการสอบสวน และพึงรับคำให้การของผู้นั้น. คำว่า ผู้กลัวพึงให้เบาใจ หมายถึง บุคคลใดมีความประหม่าเกิดขึ้นเพราะไม่เคยเข้าสู่ท่ามกลางสงฆ์หรือท่ามกลางคณะมาก่อน, บุคคลเช่นนั้นพึงให้กล่าววัตรแห่งการสอบสวน แม้กล่าวว่า อย่ากลัวเลย จงกล่าวอย่างวางใจเถิด พวกเราจักเป็นผู้สนับสนุนของท่าน. คำว่า ผู้ดุร้ายพึงยับยั้ง หมายถึง พึงรุกราน พึงขู่ตะคอก. คำว่า ผู้ไม่สะอาดพึงทำให้แจ้ง หมายถึง พึงประกาศบุคคลผู้ไม่มีความละอายแล้วให้แสดงอาบัติ. คำว่า ด้วยความซื่อตรงและอ่อนโยน หมายถึง ภิกษุใดเป็นผู้ซื่อตรง มีศีล ปราศจากความคดทางกายเป็นต้น, ภิกษุนั้นพึงเข้าไปหาด้วยความอ่อนโยนเท่านั้น. ในบทว่า ในธรรมทั้งหลายและในบุคคลทั้งหลาย นี้ ผู้ใดเป็นผู้หนักในธรรม ไม่เป็นผู้หนักในบุคคล, ผู้นี้แลพึงทราบว่าเป็นผู้เป็นกลางในธรรมทั้งหลายและในบุคคลทั้งหลาย.

366. Suttaṃ saṃsandanatthāyātiādīsu tena ca pana evaṃ sabrahmacārīnaṃ piyamanāpagarubhāvanīyena anuvijjakena samudāhaṭesu suttādīsu suttaṃ saṃsandanatthāya; āpattānāpattīnaṃ saṃsandanatthanti veditabbaṃ. Opammaṃ nidassanatthāyāti opammaṃ atthadassanatthāya. Attho viññāpanatthāyāti attho jānāpanatthāya. Paṭipucchā ṭhapanatthāyāti pucchā puggalassa ṭhapanatthāya. Okāsakammaṃ codanatthāyāti vatthunā vā āpattiyā vā codanatthāya. Codanā sāraṇatthāyāti dosādosaṃ sarāpanatthāya. Sāraṇā savacanīyatthāyāti dosādosasāraṇā savacanīyakaraṇatthāya. Savacanīyaṃ palibodhatthāyāti savacanīyaṃ ‘‘imamhā āvāsā paraṃ mā pakkamī’’ti evaṃ palibodhatthāya. Palibodho vinicchayatthāyāti vinicchayaṃ pāpanatthāya. Vinicchayo santīraṇatthāyāti dosādosaṃ santīraṇatthāya tulanatthāya. Santīraṇaṃ ṭhānāṭṭhānagamanatthāyāti āpattianāpattigarukalahukāpattijānanatthāya. Saṅgho sampariggahasampaṭicchanatthāyāti vinicchayasampaṭiggahaṇatthāya ca; suvinicchitadubbinicchitabhāvajānanatthāya cāti attho. Paccekaṭṭhāyino avisaṃvādakaṭṭhāyinoti issariyādhipaccajeṭṭhakaṭṭhāne [Pg.208] ca avisaṃvādakaṭṭhāne ca ṭhitā; na te apasādetabbāti attho.

๓๖๖. ในบทว่า พระสูตรมีเพื่อการสอบทาน เป็นต้น พึงทราบว่า พระสูตรมีเพื่อประโยชน์แก่การสอบทานอาบัติและอนาบัติ ในพระสูตรเป็นต้นที่พระวินัยธรผู้ทำหน้าที่สอบสวน ผู้เป็นที่รัก ที่พอใจ ที่เคารพ และที่น่าบูชาของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ยกขึ้นแสดงแล้ว ด้วยลำดับที่กล่าวมานี้. คำว่า อุปมามีเพื่อการแสดง หมายถึง อุปมามีเพื่อประโยชน์แก่การแสดงเนื้อความ. คำว่า อรรถมีเพื่อการให้รู้แจ้ง หมายถึง อรรถมีเพื่อประโยชน์แก่การให้สงฆ์ทั้งสองฝ่ายรู้. คำว่า การถามกลับมีเพื่อการตั้งไว้ หมายถึง การถามมีเพื่อประโยชน์แก่การตั้งบุคคลไว้ในวินิจฉัยของตน. คำว่า การทำโอกาสมีเพื่อการโจท หมายถึง การทำโอกาสมีเพื่อประโยชน์แก่การโจทด้วยวัตถุหรือด้วยอาบัติ. คำว่า การโจทมีเพื่อการให้ระลึก หมายถึง การโจทมีเพื่อประโยชน์แก่การให้ระลึกถึงความผิดและไม่ผิด. คำว่า การให้ระลึกมีเพื่อการทำให้เป็นผู้ควรว่ากล่าว หมายถึง การให้ระลึกถึงความผิดและไม่ผิดมีเพื่อประโยชน์แก่การทำให้เป็นผู้ควรว่ากล่าว. คำว่า ผู้ควรว่ากล่าวมีเพื่อการกังวล หมายถึง ผู้ควรว่ากล่าวมีเพื่อประโยชน์แก่การกังวลอย่างนี้ว่า อย่าไปสู่อาวาสอื่นจากอาวาสนี้. คำว่า การกังวลมีเพื่อการวินิจฉัย หมายถึง การกังวลมีเพื่อประโยชน์แก่การให้ถึงการวินิจฉัย. คำว่า การวินิจฉัยมีเพื่อการพิจารณา หมายถึง การวินิจฉัยมีเพื่อประโยชน์แก่การพิจารณาความผิดและไม่ผิด เพื่อประโยชน์แก่การเปรียบเทียบ. คำว่า การพิจารณามีเพื่อการไปสู่ฐานะและอฐานะ หมายถึง การพิจารณามีเพื่อประโยชน์แก่การรู้อาบัติ อนาบัติ อาบัติหนัก อาบัติเบา. คำว่า สงฆ์มีเพื่อการรับรอง หมายถึง สงฆ์มีเพื่อประโยชน์แก่การรับรองการวินิจฉัย และเพื่อประโยชน์แก่การรู้ความเป็นผู้ที่วินิจฉัยดีแล้วและวินิจฉัยไม่ดีแล้ว ดังนี้. คำว่า ผู้ดำรงอยู่ในฐานะเฉพาะตน ผู้ดำรงอยู่ในฐานะที่ไม่คลาดเคลื่อน หมายถึง บุคคลทั้งหลายที่สงฆ์อนุญาตแล้ว ดำรงอยู่ในฐานะแห่งความเป็นใหญ่ ความเป็นอธิบดี และความเป็นผู้เจริญด้วย และในฐานะแห่งผู้ไม่คลาดเคลื่อนด้วย. บุคคลเหล่านั้นไม่พึงรุกราน ดังนี้.

Idāni ye mandā mandabuddhino evaṃ vadeyyuṃ ‘‘vinayo nāma kimatthāyā’’ti tesaṃ vacanokāsapidahanatthamattaṃ dassetuṃ vinayo saṃvaratthāyātiādimāha. Tattha vinayo saṃvaratthāyāti sakalāpi vinayapaññatti kāyavacīdvārasaṃvaratthāya. Ājīvavisuddhipariyosānassa sīlassa upanissayo hoti; paccayo hotīti attho. Esa nayo sabbattha. Apicettha avippaṭisāroti pāpapuññānaṃ katākatavasena cittavippaṭisārābhāvo. Pāmujjanti dubbalā taruṇapīti. Pītīti balavā bahalapīti. Passaddhīti kāyacittadarathapaṭippassaddhi. Sukhanti kāyikacetasikasukhaṃ. Tañhi duvidhampi samādhissa upanissayapaccayo hoti. Samādhīti cittekaggatā. Yathābhūtañāṇadassananti taruṇavipassanā; udayabbayañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Cittekaggatā hi taruṇavipassanāya upanissayapaccayo hoti. Nibbidāti sikhāpattā vuṭṭhānagāminibalavavipassanā. Virāgoti ariyamaggo. Vimuttīti arahattaphalaṃ. Catubbidhopi hi ariyamaggo arahattaphalassa upanissayapaccayo hoti. Vimuttiñāṇadassananti paccavekkhaṇāñāṇaṃ. Vimuttiñāṇadassanaṃ anupādāparinibbānatthāyāti apaccayaparinibbānatthāya. Apaccayaparinibbānassa hi taṃ paccayo hoti, tasmiṃ anuppatte avassaṃ parinibbāyitabbatoti. Etadatthā kathāti ayaṃ vinayakathā nāma etadatthā. Mantanāti vinayamantanā eva. Upanisāti ayaṃ ‘‘vinayo saṃvaratthāyā’’tiādikā paramparapaccayatāpi etadatthāya. Sotāvadhānanti imissā paramparapaccayakathāya sotāvadhānaṃ. Imaṃ kathaṃ sutvā yaṃ uppajjati ñāṇaṃ, tampi etadatthāya. Yadidaṃ anupādā cittassa vimokkhoti yo ayaṃ catūhi upādānehi anupādiyitvā cittassa arahattaphalasaṅkhāto vimokkho, sopi etadatthāya; apaccayaparinibbānatthāya evāti attho.

บัดนี้ เพื่อแสดงเพียงเพื่อปิดโอกาสแห่งคำพูดของบุคคลเหล่าใดผู้เขลา มีปัญญาทราม พึงกล่าวอย่างนี้ว่า วินัยชื่อว่ามีเพื่อประโยชน์อะไร พระเถระนามว่าอุปาลีจึงกล่าวบทว่า วินัยมีเพื่อการสำรวม เป็นต้น. ในบทว่า วินัยมีเพื่อการสำรวม นั้น หมายถึง พระวินัยบัญญัติแม้ทั้งหมดมีเพื่อประโยชน์แก่การสำรวมกายทวารและวจีทวาร เป็นอุปนิสัยและเป็นปัจจัยของศีลที่มีอาชีวปาริสุทธิเป็นที่สุด ดังนี้. นัยนี้มีในประโยคทั้งหมด. อนึ่ง ในบทว่า อวิปปฏิสาร เป็นต้นนี้ คำว่า อวิปปฏิสาร คือความไม่มีความเดือดร้อนใจด้วยอำนาจแห่งบาปและบุญที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ. คำว่า ปราโมทย์ คือปีติที่ยังอ่อนและไม่มีกำลัง. คำว่า ปีติ คือปีติที่มีกำลังและหนาแน่น. คำว่า ปัสสัทธิ คือความสงบระงับความกระวนกระวายแห่งกายและจิต. คำว่า สุข คือสุขทางกายและสุขทางใจ. สุขนั้นแม้ทั้งสองอย่างเป็นอุปนิสัยปัจจัยของสมาธิ. คำว่า สมาธิ คือความเป็นอารมณ์อันเดียวของจิต. คำว่า ญาณทัสสนะตามความเป็นจริง คือวิปัสสนาที่ยังอ่อน; ชื่อนี้เป็นชื่อของอุทยัพพยญาณ. ความเป็นอารมณ์อันเดียวของจิตเป็นอุปนิสัยปัจจัยของวิปัสสนาที่ยังอ่อน. คำว่า นิพพิทา คือวิปัสสนาที่มีกำลังอันถึงยอดและเป็นวุฏฐานคามินี. คำว่า วิราคะ คืออริยมรรค. คำว่า วิมุตติ คืออรหัตตผล. อริยมรรคแม้ทั้งสี่อย่างเป็นอุปนิสัยปัจจัยของอรหัตตผล. คำว่า วิมุตติญาณทัสสนะ คือปัจจเวกขณญาณ. คำว่า วิมุตติญาณทัสสนะมีเพื่ออนุปาทาปรินิพพาน หมายถึง มีเพื่อประโยชน์แก่การปรินิพพานอันไม่มีปัจจัย. เพราะวิมุตติญาณทัสสนะนั้นเป็นปัจจัยของอปัจจยปรินิพพาน เพราะเมื่อบรรลุวิมุตติญาณทัสสนะนั้นแล้ว ย่อมต้องปรินิพพานโดยแน่นอน ดังนี้. คำว่า เรื่องนี้มีประโยชน์นี้ หมายถึง เรื่องที่กล่าวถึงวินัยนี้มีประโยชน์คืออนุปาทาปรินิพพานนี้. คำว่า การปรึกษา คือการปรึกษาเรื่องวินัยนั่นเอง. คำว่า อุปนิสัย หมายถึง ความเป็นปัจจัยสืบต่อกันมานี้ที่เริ่มต้นด้วย วินัยมีเพื่อการสำรวม ก็มีเพื่อประโยชน์คืออนุปาทาปรินิพพานนี้. คำว่า การเงี่ยโสตลงฟัง หมายถึง การเงี่ยโสตลงฟังเรื่องที่กล่าวถึงปัจจัยสืบต่อกันมานี้. ญาณใดเกิดขึ้นเมื่อฟังเรื่องที่กล่าวถึงปัจจัยสืบต่อกันมานี้ ญาณนั้นก็มีเพื่อประโยชน์นี้. คำว่า การหลุดพ้นแห่งจิตโดยไม่ถือมั่น หมายถึง การหลุดพ้นแห่งจิตอันกล่าวคืออรหัตตผลนี้ ที่ไม่ยึดมั่นด้วยอุปาทานทั้งสี่ การหลุดพ้นนั้นก็มีเพื่อประโยชน์นี้ มีเพื่อประโยชน์แก่การปรินิพพานอันไม่มีปัจจัยเท่านั้น ดังนี้.

367. Anuyogavattagāthāsu paṭhamagāthā vuttatthā eva.

๓๖๗. ในคาถาที่แสดงวัตรแห่งการสอบสวน คาถาแรกมีเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

Vatthuṃ vipattiṃ āpattiṃ, nidānaṃ ākāraakovido pubbāparaṃ na jānātīti ‘‘vatthu’’ntiādīni ‘‘na jānātī’’ti padena sambandho. ‘‘Akovido’’ti [Pg.209] padassa ‘‘sa ve tādisako’’ti iminā sambandho. Tasmā ayamettha yojanā – yo bhikkhu pārājikādīnaṃ vatthuṃ na jānāti, catubbidhaṃ vipattiṃ na jānāti, sattavidhaṃ āpattiṃ na jānāti, ‘‘idaṃ sikkhāpadaṃ asukasmiṃ nāma nagare paññatta’’nti evaṃ nidānaṃ na jānāti, ‘‘idaṃ purimavacanaṃ idaṃ pacchimavacana’’nti pubbāparaṃ na jānāti, ‘‘idaṃ kataṃ idaṃ akata’’nti katākataṃ na jānāti. Samena cāti teneva pubbāparaṃ ajānanassa samena aññāṇena, ‘‘katākataṃ na jānātī’’ti vuttaṃ hoti; evaṃ tāva najānāti-padena saddhiṃ sambandho veditabbo. Yaṃ panetaṃ ‘‘ākāraakovido’’ti vuttaṃ, tattha ākāraakovidoti kāraṇākāraṇe akovido. Iti yvāyaṃ vatthuādīnipi na jānāti, ākārassa ca akovido, sa ve tādisako bhikkhu apaṭikkhoti vuccati.

บทว่า "วัตถุ วิบัติ อาบัติ นิทาน และผู้ไม่ฉลาดในอาการ ไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลาย" บทว่า "วัตถุ" เป็นต้น พึงประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" บทว่า "ผู้ไม่ฉลาด" พึงประกอบกับบทว่า "ผู้นั้นแลเป็นเช่นนั้น" เพราะเหตุนั้น การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ คือ ภิกษุใดไม่รู้เรื่องราว (วัตถุ) แห่งปาราชิกเป็นต้น ไม่รู้วิบัติ ๔ อย่าง ไม่รู้อาบัติ ๗ อย่าง ไม่รู้เรื่องราว (นิทาน) อย่างนี้ว่า "สิกขาบทนี้บัญญัติไว้ในเมืองชื่อโน้น" ไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลายอย่างนี้ว่า "นี้เป็นคำก่อน นี้เป็นคำหลัง" ไม่รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำอย่างนี้ว่า "นี้ทำแล้ว นี้ยังไม่ได้ทำ" บทว่า "สมด้วย" หมายความว่า ด้วยความไม่รู้เสมอกันกับการไม่รู้เบื้องต้นเบื้องปลายนั้นเอง จึงกล่าวว่า "ไม่รู้สิ่งที่ทำแล้วและยังไม่ได้ทำ" พึงทราบการประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" ก่อนอย่างนี้ ส่วนบทว่า "ผู้ไม่ฉลาดในอาการ" ที่กล่าวไว้นั้น ผู้ไม่ฉลาดในอาการคือ ผู้ไม่ฉลาดในเหตุและไม่ใช่เหตุ ภิกษุใดไม่รู้แม้เรื่องราวเป็นต้น และไม่ฉลาดในเหตุด้วย ภิกษุเช่นนั้นแลชื่อว่า "อปฏิกขะ" (ผู้ไม่ควรแลดู)

Kammañca adhikaraṇañcāti imesampi padānaṃ ‘‘na jānātī’’ti padeneva sambandho. Ayaṃ panettha yojanā – tatheva iti yvāyaṃ kammañca na jānāti, adhikaraṇañca na jānāti, sattappakāre samathe cāpi akovido, rāgādīhi pana ratto duṭṭho ca mūḷho ca, bhayena bhayā gacchati, sammohena mohā gacchati, rattattā pana duṭṭhattā ca chandā dosā ca gacchati, paraṃ saññāpetuṃ asamatthatāya na ca saññattikusalo, kāraṇākāraṇadassane asamatthatāya nijjhattiyā ca akovido attano sadisāya parisāya laddhattā laddhapakkho, hiriyā paribāhirattā ahiriko, kāḷakehi kammehi samannāgatattā kaṇhakammo, dhammādariyapuggalādariyānaṃ abhāvato anādaro, sa ve tādisako bhikkhu apaṭikkhoti vuccati, na paṭikkhitabbo na oloketabbo, na sammannitvā issariyādhipaccajeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapetabboti attho. Sukkapakkhagāthānampi yojanānayo vuttanayeneva veditabboti.

บทว่า "กรรมและอธิกรณ์" เป็นต้นเหล่านี้ พึงประกอบกับบทว่า "ไม่รู้" นั่นเอง การประกอบบทในที่นี้มีดังนี้ คือ ภิกษุใดไม่รู้กรรม ไม่รู้อธิกรณ์ และไม่ฉลาดในสมถะ ๗ อย่าง เช่นเดียวกับที่ไม่รู้เรื่องราวเป็นต้นนั้น แต่เป็นผู้กำหนัด ขัดเคือง และหลงด้วยราคะเป็นต้น ย่อมถึงอคติเพราะความกลัว ย่อมถึงอคติเพราะความหลง แต่ย่อมถึงอคติเพราะความกำหนัด เพราะความขัดเคือง เพราะความพอใจ เพราะความโกรธ เพราะไม่สามารถจะให้ผู้อื่นเข้าใจ จึงไม่ฉลาดในการให้เข้าใจ เพราะไม่สามารถจะแสดงเหตุและไม่ใช่เหตุ จึงไม่ฉลาดในการให้ผู้อื่นเห็นแจ้ง เพราะได้พวกพ้องที่เหมือนกับตน จึงมีพวกพ้อง เพราะเป็นผู้ปราศจากหิริ จึงเป็นผู้ไม่มีหิริ เพราะประกอบด้วยกรรมดำ จึงเป็นผู้มีกรรมดำ เพราะไม่มีความเคารพในธรรมและความเคารพในบุคคล จึงเป็นผู้ไม่เคารพ ภิกษุเช่นนั้นแลชื่อว่า "อปฏิกขะ" (ผู้ไม่ควรแลดู) ไม่ควรแลดู ไม่ควรเพ่งพิจารณา ไม่ควรแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งผู้เป็นใหญ่ ผู้เป็นประธาน ผู้เป็นหัวหน้า นี้เป็นอรรถะ พึงทราบวิธีการประกอบบทแห่งคาถาฝ่ายขาว (สุกกปักขะ) ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

Cūḷasaṅgāmavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนาจุลสังคามจบแล้ว

Mahāsaṅgāmo

มหาสังคาม

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā

คำพรรณนาสิ่งที่พึงรู้โดยผู้กล่าวเป็นต้น

368-374. Mahāsaṅgāme [Pg.210] – vatthuto vā vatthuṃ saṅkamatīti ‘‘paṭhamapārājikavatthu mayā diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vatvā puna pucchiyamāno nighaṃsiyamāno ‘‘na mayā paṭhamapārājikassa vatthu diṭṭhaṃ, na sutaṃ; dutiyapārājikassa vatthu diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vadati. Eteneva nayena sesavatthusaṅkamanaṃ, vipattito vipattisaṅkamanaṃ āpattito āpattisaṅkamanañca veditabbaṃ. Yo pana ‘‘neva mayā diṭṭhaṃ, na suta’’nti vatvā pacchā ‘‘mayāpetaṃ diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vadati, ‘‘diṭṭhaṃ vā sutaṃ vā’’ti vatvā pacchā ‘‘na diṭṭhaṃ vā na sutaṃ vā’’ti vadati, ayaṃ avajānitvā paṭijānāti, paṭijānitvā avajānātīti veditabbo. Eseva aññenaññaṃ paṭicarati nāma.

๓๖๘-๓๗๔. ในมหาสังคาม – บทว่า "ย่อมเปลี่ยนวัตถุจากวัตถุ" หมายความว่า เมื่อภิกษุกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราว (วัตถุ) แห่งปาราชิกที่ ๑ แล้ว" ครั้นถูกวินัยธรซักถามและสอบสวนอีก ก็กล่าวว่า "ข้าพเจ้ายังไม่เห็น ไม่ได้ยินเรื่องราวแห่งปาราชิกที่ ๑ แต่ได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราวแห่งปาราชิกที่ ๒ แล้ว" พึงทราบการเปลี่ยนวัตถุที่เหลือ การเปลี่ยนวิบัติจากวิบัติ และการเปลี่ยนอาบัติจากอาบัติด้วยนัยนี้ ส่วนบุคคลใดกล่าวว่า "ข้าพเจ้ายังไม่เห็น ไม่ได้ยิน" แล้วภายหลังกล่าวว่า "ข้าพเจ้าได้เห็นหรือได้ยินเรื่องราวนี้แล้ว" หรือกล่าวว่า "ได้เห็นหรือได้ยินแล้ว" แล้วภายหลังกล่าวว่า "ยังไม่เห็น ไม่ได้ยิน" บุคคลนี้พึงทราบว่าเป็นผู้ปฏิเสธแล้วยอมรับ หรือยอมรับแล้วปฏิเสธ บุคคลผู้ปฏิเสธแล้วยอมรับ หรือยอมรับแล้วปฏิเสธนี้แล ชื่อว่า "ผู้ปกปิดสิ่งหนึ่งด้วยอีกสิ่งหนึ่ง"

375. Vaṇṇāvaṇṇoti nīlādivaṇṇāvaṇṇavasena sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ vuttaṃ. Vacanamanuppadānanti sañcarittaṃ vuttaṃ. Kāyasaṃsaggādittayaṃ sarūpeneva vuttaṃ. Iti imāni pañca methunadhammassa pubbabhāgo pubbapayogoti veditabbāni.

๓๗๕. บทว่า "วรรณะและอวรรณะ" หมายถึง สิกขาบทว่าด้วยการปล่อยน้ำอสุจิ (สุกกวิสสัฏฐิสิกขาบท) ที่กล่าวไว้โดยอาศัยวรรณะและอวรรณะมีสีเขียวเป็นต้น บทว่า "การให้คำพูด" หมายถึง สิกขาบทว่าด้วยการเป็นสื่อ (สัญจริตตสิกขาบท) ที่กล่าวไว้ สิกขาบท ๓ อย่างมีกายสังสัคคะเป็นต้น กล่าวไว้โดยรูปศัพท์นั่นเอง สิกขาบท ๕ อย่างเหล่านี้ พึงทราบว่าเป็นส่วนเบื้องต้น เป็นบุพพประโยค (ความพยายามในเบื้องต้น) แห่งเมถุนธรรมปาราชิก

376. Cattāri apalokanakammānīti adhammenavaggādīni. Sesesupi eseva nayo. Iti cattāri catukkāni soḷasa honti.

๓๗๖. บทว่า "อปลโลกนกรรม ๔ อย่าง" หมายถึง กรรมมีอธรรมเมนวรรคเป็นต้น ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน ดังนั้น จตุกกะ (หมวด ๔) ๔ หมวด จึงเป็นกรรม ๑๖ อย่าง

Agatiagantabbavaṇṇanā

คำพรรณนาอคติและสิ่งที่ภิกษุไม่ควรไป

379. Bahujanaahitāya paṭipanno hotīti vinayadharena hi evaṃ chandādigatiyā adhikaraṇe vinicchite tasmiṃ vihāre saṅgho dvidhā bhijjati. Ovādūpajīviniyo bhikkhuniyopi dve bhāgā honti. Upāsakāpi upāsikāyopi dārakāpi dārikāyopi tesaṃ ārakkhadevatāpi tatheva dvidhā bhijjanti. Tato bhummadevatā ādiṃ katvā yāva akaniṭṭhabrahmāno dvidhāva honti. Tena vuttaṃ – ‘‘bahujanaahitāya paṭipanno hoti…pe… dukkhāya devamanussāna’’nti.

๓๗๙. บทว่า "ย่อมปฏิบัติเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก" ในที่นี้ ข้าพเจ้าจะยกอรรถะที่ซ่อนเร้นมาแสดง เมื่อวินัยธรวินิจฉัยอธิกรณ์โดยคล้อยตามอคติมีฉันทะเป็นต้นแล้ว ในวิหารนั้นสงฆ์ย่อมแตกแยกเป็น ๒ ฝ่าย แม้ภิกษุณีทั้งหลายผู้ดำรงชีพด้วยโอวาทของสงฆ์นั้น ก็เป็น ๒ ฝ่าย แม้พวกอุบาสก อุบาสิกา เด็กชาย เด็กหญิง และเทวดารักษาของพวกเขาก็แตกแยกเป็น ๒ ฝ่ายเช่นนั้น จากนั้น เทวดาบนพื้นดินเป็นต้น จนถึงอกนิฏฐพรหม ก็เป็น ๒ ฝ่ายเช่นกัน เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า "ย่อมปฏิบัติเพื่อไม่เป็นประโยชน์แก่ชนหมู่มาก... เพื่อความทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย"

382. Visamanissitoti [Pg.211] visamāni kāyakammādīni nissito. Gahananissitoti micchādiṭṭhiantaggāhikadiṭṭhisaṅkhātaṃ gahanaṃ nissito. Balavanissitoti balavante abhiññāte bhikkhū nissito.

๓๘๒. บทว่า "วิสมนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยกายกรรมเป็นต้นที่ไม่สม่ำเสมอ (ไม่ถูกต้อง) บทว่า "คหนนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยป่าชัฏคือมิจฉาทิฏฐิอันนับว่าเป็นทิฏฐิที่ยึดถือที่สุด บทว่า "พลวนนิสสิตะ" หมายถึง ผู้ที่อาศัยภิกษุผู้มีกำลังและเป็นที่รู้จัก

393. Tassa avajānantoti tassa vacanaṃ avajānanto. Upayogatthe vā sāmivacanaṃ, taṃ avajānantoti attho.

๓๙๓. บทว่า "ตัสสะ อวัชชานันโต" หมายถึง ผู้ดูหมิ่นคำพูดของภิกษุใหม่นั้น หรืออีกนัยหนึ่ง บทว่า "ตัสสะ" นี้เป็นคำในฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งทุติยาวิภัตติ หมายถึง ผู้ดูหมิ่นภิกษุใหม่นั้น

394. Yaṃ atthāyāti yadatthāya. Taṃ atthanti so attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๓๙๔. บทว่า "ยํ อตฺถาย" หมายถึง เพื่อประโยชน์ใด บทว่า "ตํ อตฺถํ" หมายถึง ประโยชน์นั้น ส่วนที่เหลือในประโยคทั้งหมดนั้นชัดเจนอยู่แล้ว

Mahāsaṅgāmavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำพรรณนามหาสังคามจบแล้ว

Kathinabhedaṃ

กฐินเภท

Kathinaatthatādivaṇṇanā

คำพรรณนาการกรานกฐินเป็นต้น

403. Kathine [Pg.212] – aṭṭha mātikāti khandhake vuttā pakkamanantikādikā aṭṭha. Palibodhānisaṃsāpi pubbe vuttā eva.

๔๐๓. ในกฐิน – บทว่า "มาติกา ๘ อย่าง" หมายถึง มาติกา ๘ อย่างมีปักกมนันติกาเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในขันธกะ (มหาวรรคขันธกะ) แม้ปาลิโพธและอานิสงส์ก็เป็นปาลิโพธและอานิสงส์ที่กล่าวไว้แล้วในมหาวรรคขันธกะก่อนนั่นเอง

404. Payogassāti cīvaradhovanādino sattavidhassa pubbakaraṇassatthāya yo udakāharaṇādiko payogo kayirati, tassa payogassa. Katame dhammā anantarapaccayena paccayoti anāgatavasena anantarā hutvā katame dhammā paccayā hontīti attho. Samanantarapaccayenāti suṭṭhu anantarapaccayena, anantarapaccayameva āsannataraṃ katvā pucchati. Nissayapaccayenāti uppajjamānassa payogassa nissayaṃ ādhārabhāvaṃ upagatā viya hutvā katame dhammā paccayā hontīti attho. Upanissayapaccayenāti upetena nissayapaccayena; nissayapaccayameva upagatataraṃ katvā pucchati. Purejātapaccayenāti iminā paṭhamaṃ uppannassa paccayabhāvaṃ pucchati. Pacchājātapaccayenāti iminā pacchā uppajjanakassa paccayabhāvaṃ pucchati. Sahajātapaccayenāti iminā apubbaṃ acarimaṃ uppajjamānānaṃ paccayabhāvaṃ pucchati. Pubbakaraṇassāti dhovanādino pubbakaraṇassa. Paccuddhārassāti purāṇasaṅghāṭiādīnaṃ paccuddharaṇassa. Adhiṭṭhānassāti kathinacīvarādhiṭṭhānassa. Atthārassāti kathinatthārassa. Mātikānañca palibodhānañcāti aṭṭhannaṃ mātikānaṃ dvinnañca palibodhānaṃ. Vatthussāti saṅghāṭiādino kathinavatthussa; sesaṃ vuttanayameva.

๔๐๔. บทว่า ปโยคัสสาติ (แก่ปโยคะ) คือ ปโยคะใด มีการนำน้ำมาเป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำ เพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ ๗ อย่าง มีการซักผ้าจีวรเป็นต้น แก่ปโยคะนั้น. บทว่า กตเม ธัมมา อนันตรปัจจัยเยนะ ปัจจะโยติ (ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัยด้วยอนันตรปัจจัย) คือ ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัย โดยเป็นอนันตระด้วยอำนาจแห่งอนาคต. บทว่า สมนันตรปัจจัยเยนาติ (ด้วยสมนันตรปัจจัย) คือ ด้วยอนันตรปัจจัยอย่างยิ่ง ถามโดยทำอนันตรปัจจัยนั่นแหละให้เป็นปัจจัยที่ใกล้ชิดยิ่งกว่า. บทว่า นิสสยปัจจัยเยนาติ (ด้วยนิสสยปัจจัย) คือ ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัย โดยเป็นดุจเข้าถึงความเป็นที่อาศัย เป็นที่ตั้งแห่งปโยคะที่จะเกิดขึ้น. บทว่า อุปนิสสยปัจจัยเยนาติ (ด้วยอุปนิสสยปัจจัย) คือ ด้วยนิสสยปัจจัยที่เข้าถึงแล้ว ถามโดยทำนิสสยปัจจัยนั่นแหละให้เข้าถึงยิ่งกว่า. ด้วยบทว่า ปุเรชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นก่อน. ด้วยบทว่า ปัจฉาชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่จะเกิดขึ้นภายหลัง. ด้วยบทว่า สหชาตปัจจัยเยนาติ นี้ ถามความเป็นปัจจัยของธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ไม่ก่อนไม่หลัง. บทว่า ปุพพะกะระณัสสาติ (แก่ปุพพกรณ์) คือ แก่ปุพพกรณ์ มีการซักผ้าเป็นต้น. บทว่า ปัจจุทธารัสสาติ (แก่ปัจจุทธรณ์) คือ แก่การปัจจุทธรณ์ผ้าสังฆาฏิเก่าเป็นต้น. บทว่า อธิฏฐานัสสาติ (แก่อธิษฐาน) คือ แก่การอธิษฐานผ้ากฐินเป็นต้น. บทว่า อัตถารัสสาติ (แก่การกราน) คือ แก่การกรานกฐิน. บทว่า มาติกาณัญจะ ปะลิโพธานัญจาติ (แก่มาติกาและปริโพธ) คือ แก่มาติกา ๘ อย่าง และปริโพธ ๒ อย่าง. บทว่า วัตถุสสาติ (แก่วัตถุ) คือ แก่วัตถุแห่งกฐิน มีผ้าสังฆาฏิเป็นต้น. ที่เหลือก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Evaṃ yañca labbhati yañca na labbhati, sabbaṃ pucchitvā idāni yaṃ yassa labbhati, tadeva dassento pubbakaraṇaṃ payogassātiādinā nayena vissajjanamāha. Tassattho – yaṃ vuttaṃ ‘‘payogassa katame dhammā’’tiādi, tattha vuccate, pubbakaraṇaṃ payogassa anantarapaccayena paccayo, samanantaranissayaupanissayapaccayena paccayo. Payogassa hi sattavidhampi pubbakaraṇaṃ yasmā tena payogena nipphādetabbassa pubbakaraṇassatthāya so payogo kayirati, tasmā imehi catūhi paccayehi paccayo hoti. Purejātapaccaye panesa uddiṭṭhadhammesu ekadhammampi na [Pg.213] labhati, aññadatthu pubbakaraṇassa sayaṃ purejātapaccayo hoti, payoge sati pubbakaraṇassa nipphajjanato. Tena vuttaṃ – ‘‘payogo pubbakaraṇassa purejātapaccayena paccayo’’ti. Pacchājātapaccayaṃ pana labhati, tena vuttaṃ – ‘‘pubbakaraṇaṃ payogassa pacchājātapaccayena paccayo’’ti. Pacchā uppajjanakassa hi pubbakaraṇassa atthāya so payogo kayirati. Sahajātapaccayaṃ pana mātikāpalibodhānisaṃsasaṅkhāte pannarasa dhamme ṭhapetvā añño payogādīsu ekopi dhammo na labhati, te eva hi pannarasa dhammā saha kathinatthārena ekato nipphajjantīti aññamaññaṃ sahajātapaccayā honti. Tena vuttaṃ – ‘‘pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo’’ti. Etenupāyena sabbapadavissajjanāni veditabbāni.

ด้วยวิธีที่กล่าวแล้วนี้ ถามธรรมทั้งปวงที่พึงได้และไม่พึงได้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงธรรมที่พึงได้แก่สิ่งนั้นๆ นั่นแหละ พระอุปาลีเถระจึงได้กล่าววิสัชนาด้วยนัยมีบทว่า ปุพพะกะระณัง ปะโยคัสสาติ เป็นต้น. อรรถแห่งวิสัชชนาของพระเถระนั้น คือ ในปัญหาที่กล่าวแล้วว่า "ธรรมเหล่าไหนเป็นปัจจัยแก่ปโยคะ" เป็นต้นนั้น พึงกล่าวว่า ปุพพกรณ์เป็นปัจจัยแก่ปโยคะด้วยอนันตรปัจจัย เป็นปัจจัยด้วยสมนันตรปัจจัย นิสสยปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. จริงอยู่ ปุพพกรณ์แม้ทั้ง ๗ อย่าง มีการซักผ้าเป็นต้นนั้น อันบุคคลพึงกระทำเพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ที่พึงให้สำเร็จด้วยปโยคะนั้น เพราะเหตุนั้น ปุพพกรณ์จึงเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๔ อย่างเหล่านี้แก่ปโยคะ. แต่ในปุเรชาตปัจจัยนั้น ปโยคะนี้ไม่พึงได้ธรรมแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาธรรมที่ระบุไว้ แต่ที่แท้ ปโยคะนั่นแหละเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่ปุพพกรณ์ เพราะปุพพกรณ์ย่อมสำเร็จได้เมื่อมีปโยคะ. เพราะเหตุนั้น พระอุปาลีเถระจึงกล่าวว่า "ปโยคะเป็นปัจจัยแก่ปุพพกรณ์ด้วยปุเรชาตปัจจัย". แต่ปโยคะนี้ย่อมได้ปัจฉาชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ปุพพกรณ์เป็นปัจจัยแก่ปโยคะด้วยปัจฉาชาตปัจจัย". เพราะปโยคะนั้น อันบุคคลพึงกระทำเพื่อประโยชน์แก่ปุพพกรณ์ที่จะเกิดขึ้นภายหลัง. แต่ในสหชาตปัจจัยนั้น เว้นธรรม ๑๕ อย่างที่นับว่าเป็นมาติกา ปริโพธ และอานิสงส์แล้ว ธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาปโยคะเป็นต้นก็ไม่พึงได้ เพราะธรรม ๑๕ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมสำเร็จพร้อมกับการกรานกฐินในคราวเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสหชาตปัจจัยแก่กันและกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรม ๑๕ อย่างเป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย". ด้วยอุบายนี้ พึงทราบวิสัชนาแห่งบททั้งปวง.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกปุพพกรณ์และนิทานเป็นต้น

405. Pubbakaraṇaṃ kiṃnidānantiādipucchāvissajjanaṃ uttānameva.

๔๐๕. วิสัชชนาแห่งปัญหาว่า ปุพพกรณ์มีอะไรเป็นนิทานเป็นต้นนั้น เป็นของตื้นอยู่แล้ว.

406-7. ‘‘Payogo kiṃnidāno’’tiādīsu pucchādvayavissajjanesu hetunidāno paccayanidānoti ettha cha cīvarāni hetu ceva paccayo cāti veditabbāni. Pubbapayogādīnañhi sabbesaṃ tāniyeva hetu, tāni paccayo. Na hi chabbidhe cīvare asati payogo atthi, na pubbakaraṇādīni, tasmā ‘‘payogo hetunidāno’’tiādi vuttaṃ.

๔๐๖-๗. ในวิสัชชนาแห่งปัญหาคู่หนึ่งมีบทว่า ปโยคะมีอะไรเป็นนิทานเป็นต้นนี้ ในบทว่า เหตุลินิทาโน ปัจจยนิทาโน นี้ พึงทราบว่า ผ้า ๖ อย่างเป็นทั้งเหตุและเป็นทั้งปัจจัย. เพราะผ้า ๖ อย่างเหล่านั้นนั่นแหละ เป็นเหตุและเป็นปัจจัยแห่งปุพพปโยคะเป็นต้นทั้งปวง. จริงอยู่ เมื่อไม่มีผ้า ๖ อย่าง ปโยคะก็ไม่มี ปุพพกรณ์เป็นต้นก็ไม่มี เพราะเหตุนั้น พระอุปาลีเถระจึงกล่าวคำว่า "ปโยคะมีเหตุเป็นนิทาน" เป็นต้น.

408. Saṅgahavāre – vacībhedenāti ‘‘imāya saṅghāṭiyā, iminā uttarāsaṅgena, iminā antaravāsakena kathinaṃ attharāmī’’ti etena vacībhedena. Katimūlādipucchāvissajjane – kiriyā majjheti paccuddhāro ceva adhiṭṭhānañca.

๔๐๘. ในสังคหะวาระ – บทว่า วะจีเภเทนาติ (ด้วยความต่างแห่งวาจา) คือ ด้วยความต่างแห่งวาจานี้ว่า "เรากรานกฐินด้วยผ้าสังฆาฏินี้ ด้วยผ้าอุตตราสงค์นี้ ด้วยผ้าอันตรวาสกนี้". ในวิสัชชนาแห่งปัญหาว่า กติมูลเป็นต้น – บทว่า กิริยา มัชเฌติ (กิริยาอยู่ตรงกลาง) คือ กิริยาปัจจุทธรณ์และกิริยาอธิษฐานอยู่ตรงกลาง.

411. Vatthuvipannaṃ hotīti akappiyadussaṃ hoti. Kālavipannaṃ nāma ajja dāyakehi dinnaṃ sve saṅgho kathinatthārakassa deti. Karaṇavipannaṃ nāma tadaheva chinditvā akataṃ.

๔๑๑. บทว่า วัตถุวิปปันนัง โหติ (วัตถุวิบัติ) คือ เป็นผ้าอัปปิยะ (ผ้าที่ไม่ควร). ที่ชื่อว่า กาลวิบัติ คือ ผ้ากฐินที่ทายกถวายในวันนี้ แต่สงฆ์มอบให้แก่ภิกษุผู้กรานกฐินในวันพรุ่งนี้. ที่ชื่อว่า กรณวิบัติ คือ ผ้าที่ยังไม่ได้ทำให้เสร็จ (เช่น การตัดเย็บ) ในวันนั้นนั่นเอง.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยการจำแนกสิ่งที่ควรรู้มีกฐินเป็นต้น

412. Kathinaṃ [Pg.214] jānitabbantiādipucchāya vissajjane – tesaññeva dhammānanti yesu rūpādidhammesu sati kathinaṃ nāma hoti, tesaṃ samodhānaṃ missībhāvo. Nāmaṃ nāmakammantiādinā pana ‘‘kathina’’nti idaṃ bahūsu dhammesu nāmamattaṃ, na paramatthato eko dhammo atthīti dasseti.

๔๑๒. ในวิสัชชนาแห่งปัญหาว่า กฐินควรรู้เป็นต้น – บทว่า เตสัญเญวะ ธัมมานันติ (แห่งธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ) คือ ความประชุมกัน ความระคนกันแห่งธรรมมีรูปเป็นต้นเหล่านั้น ที่เมื่อมีอยู่ กฐินชื่อว่าย่อมมี. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยคำว่า นามัง นามะกัมมัง เป็นต้น แสดงว่า คำว่า "กฐิน" นี้ เป็นเพียงนามบัญญัติในธรรมหลายอย่าง (มีรูปเป็นต้น) โดยปรมัตถ์แล้ว ธรรมอย่างเดียว (ที่เป็นกฐิน) ไม่มี.

Catuvīsatiyā ākārehīti ‘‘na ullikhitamattenā’’tiādīhi pubbe vuttakāraṇehi. Sattarasahi ākārehīti ‘‘ahatena atthataṃ hoti kathina’’ntiādīhi pubbe vuttakāraṇehi. Nimittakammādīsu yaṃ vattabbaṃ sabbaṃ kathinakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttaṃ.

บทว่า จะตุวีสะติยา อากาเรหีติ (ด้วยอาการ ๒๔ อย่าง) คือ ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ก่อนแล้วในกฐินขันธกะ มีบทว่า ไม่ใช่เพียงสักว่าการขีดเขียนเป็นต้น. บทว่า สัตตะระสะหิ อากาเรหีติ (ด้วยอาการ ๑๗ อย่าง) คือ ด้วยเหตุที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว มีบทว่า กฐินย่อมเป็นอันกรานด้วยผ้าใหม่เป็นต้น. คำที่ควรกล่าวทั้งหมดในนิมิตกรรมเป็นต้น ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้ในอรรถกถากฐินขันธกะแล้ว.

416. Ekuppādā ekanirodhāti uppajjamānāpi ekato uppajjanti, nirujjhamānāpi ekato nirujjhanti. Ekuppādā nānānirodhāti uppajjamānā ekato uppajjanti, nirujjhamānā nānā nirujjhanti. Kiṃ vuttaṃ hoti? Sabbepi atthārena saddhiṃ ekato uppajjanti, atthāre hi sati uddhāro nāma. Nirujjhamānā panettha purimā dve atthārena saddhiṃ ekato nirujjhanti, uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti. Atthārassa hi nirodho etesañca uddhārabhāvo ekakkhaṇe hoti, itare nānā nirujjhanti. Tesu uddhārabhāvaṃ pattesupi atthāro tiṭṭhatiyeva. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๑๖. คำว่า 'เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับพร้อมกัน' หมายถึง แม้เกิดขึ้นก็เกิดขึ้นพร้อมกัน แม้ดับไปก็ดับพร้อมกัน คำว่า 'เกิดขึ้นพร้อมกัน ดับต่างกัน' หมายถึง เมื่อเกิดขึ้นก็เกิดขึ้นพร้อมกัน เมื่อดับไปก็ดับต่างกัน อะไรชื่อว่าถูกกล่าวแล้ว? การถอนกฐินทั้งหมด ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันกับการกรานกฐิน เพราะเมื่อมีการกรานกฐินอยู่ ชื่อว่าการถอนกฐินย่อมมี ส่วนการถอนกฐินสองอย่างแรกในบรรดาการถอนกฐินเหล่านั้น ย่อมดับพร้อมกันกับการกรานกฐิน ย่อมถึงความเป็นอันถูกถอนแล้ว เพราะการดับไปของการกรานกฐิน และความเป็นอันถูกถอนแล้วของการถอนกฐินสองอย่างนี้ ย่อมมีในขณะเดียวกัน ส่วนการถอนกฐินที่เหลือ ย่อมดับต่างกัน แม้การถอนกฐินเหล่านั้นถึงความเป็นอันถูกถอนแล้ว การกรานกฐินก็ยังคงตั้งอยู่ ข้อความที่เหลือทั้งหมดในวินิจฉัยกฐินนี้ ก็เป็นสิ่งที่เปิดเผยอยู่แล้ว

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อสมันตปาสาทิกา

Kathinabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

กฐินเภทวรรณนา จบแล้ว

Paññattivaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ปัญญัตติวรรคกถา จบแล้ว

Upālipañcakaṃ

อุบาลีปัญจกะ

Anissitavaggavaṇṇanā

อนิสสิตวรรคกถา

417. Upālipañhesu [Pg.215] katihi nu kho bhanteti pucchāya ayaṃ sambandho. Thero kira rahogato sabbāni imāni pañcakāni āvajjetvā ‘‘bhagavantaṃ dāni pucchitvā imesaṃ nissāya vasanakādīnaṃ atthāya tantiṃ ṭhapessāmī’’ti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ‘‘katihi nu kho bhante’’tiādinā nayena pañhe pucchi. Tesaṃ vissajjane uposathaṃ na jānātīti navavidhaṃ uposathaṃ na jānāti. Uposathakammaṃ na jānātīti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ uposathakammaṃ na jānāti. Pātimokkhaṃ na jānātīti dve mātikā na jānāti. Pātimokkhuddesaṃ na jānātīti bhikkhūnaṃ pañcavidhaṃ bhikkhunīnaṃ catubbidhanti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ na jānāti.

๔๑๗. ความเกี่ยวเนื่องนี้ ย่อมมีแก่ปัญหาที่ว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเท่าไรหนอ' ในปัญหาของพระอุบาลี ได้ยินว่า พระเถระไปสู่ที่สงัดแล้ว พิจารณาปัญจกะเหล่านี้ทั้งหมดแล้ว คิดว่า 'บัดนี้ เราจักทูลถามพระผู้มีพระภาคแล้ว จักตั้งคัมภีร์ไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่อาศัยปัญจกะเหล่านี้อยู่เป็นต้น' จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้ว ทูลถามปัญหาด้วยนัยมีอาทิว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ด้วยเหตุเท่าไรหนอ' ในการวิสัชนาปัญหาเหล่านั้น คำว่า 'ไม่รู้จักอุโบสถ' หมายถึง ไม่รู้จักอุโบสถ ๙ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักอุโบสถกรรม' หมายถึง ไม่รู้จักอุโบสถกรรม ๔ อย่าง มีประเภทคืออธรรมวรรคเป็นต้น คำว่า 'ไม่รู้จักปาติโมกข์' หมายถึง ไม่รู้จักมาติกา ๒ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส' หมายถึง ไม่รู้จักปาติโมกขุทเทส ๙ อย่าง คือ ของภิกษุ ๕ อย่าง และของภิกษุณี ๔ อย่าง

Pavāraṇaṃ na jānātīti navavidhaṃ pavāraṇaṃ na jānāti. Pavāraṇākammaṃ na jānātīti adhammenavaggādibhedaṃ catubbidhaṃ pavāraṇākammaṃ na jānāti.

คำว่า 'ไม่รู้จักปวารณา' หมายถึง ไม่รู้จักปวารณา ๙ อย่าง คำว่า 'ไม่รู้จักปวารณากรรม' หมายถึง ไม่รู้จักปวารณากรรม ๔ อย่าง มีประเภทคืออธรรมวรรคเป็นต้น

Āpattānāpattiṃ na jānātīti tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade niddiṭṭhaṃ āpattiñca anāpattiñca na jānāti.

คำว่า 'ไม่รู้จักอาบัติและอนาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักอาบัติและอนาบัติที่ระบุไว้ในสิกขาบทนั้นๆ

Āpanno kammakatoti āpattiṃ āpanno tappaccayāva saṅghena kammaṃ kataṃ hoti.

คำว่า 'ผู้ต้องอาบัติและถูกทำกรรมแล้ว' หมายถึง ผู้ต้องอาบัติแล้ว เพราะเหตุแห่งอาบัตินั้นนั่นเอง สังฆกรรมจึงถูกทำแล้วโดยสงฆ์

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā

นัปปฏิปัสสัมภนวรรคกถา

420. Kammaṃ nappaṭippassambhetabbanti ayaṃ yasmā anulomavatte na vattati, tasmā nāssa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ; sarajjukova vissajjetabboti attho.

๔๒๐. คำว่า 'ไม่พึงระงับกรรม' หมายถึง เพราะเหตุที่ภิกษุนี้ไม่ประพฤติในอนุโลมวัตร เพราะฉะนั้น กรรมของภิกษุนี้ไม่พึงระงับ พึงปล่อยไปพร้อมด้วยเชือกนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ

421. Sace upāli saṅgho samaggakaraṇīyāni kammāni karotīti sace samaggehi karaṇīyāni uposathādīni kammāni karoti, uposathapavāraṇādīsu hi ṭhitāsu upatthambho na dātabbo. Sace hi saṅgho accayaṃ desāpetvā saṅghasāmaggiṃ karoti, tiṇavatthārakasamathaṃ vā katvā uposathapavāraṇaṃ karoti, evarūpaṃ samaggakaraṇīyaṃ nāma kammaṃ hoti. Tatra ceti sace tādise kamme bhikkhuno nakkhamati, diṭṭhāvikammampi [Pg.216] katvā tathārūpā sāmaggī upetabbā, evaṃ vilomaggāho na gaṇhitabbo. Yatra pana uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpenti, tattha diṭṭhāvikammaṃ na vaṭṭati, paṭibāhitvā pakkamitabbaṃ.

๔๒๑. คำว่า 'ดูกรอุบาลี ถ้าสงฆ์ทำกรรมที่พึงทำด้วยความพร้อมเพรียง' หมายถึง ถ้าสงฆ์ทำกรรมมีอุโบสถเป็นต้นที่ภิกษุผู้พร้อมเพรียงพึงทำ เพราะเมื่ออุโบสถและปวารณาเป็นต้นตั้งอยู่ ไม่พึงให้การสนับสนุน (เพื่อทำลายสามัคคี) ถ้าสงฆ์ให้แสดงอาบัติแล้วทำความพร้อมเพรียงของสงฆ์ หรือทำติณวัตถารกสมถะแล้วทำอุโบสถปวารณา กรรมมีลักษณะเช่นนี้ ชื่อว่ากรรมที่พึงทำด้วยความพร้อมเพรียง และในกรรมเช่นนั้น ถ้าภิกษุไม่พอใจ แม้ทำทิฏฐาวิกรรม (การแสดงความเห็นของตน) แล้ว ก็พึงเข้าถึงความพร้อมเพรียงเช่นนั้น ไม่พึงถือเอาการกระทำที่ขัดแย้งเช่นนั้น แต่ในกรรมใดที่แสดงพระศาสนาของพระศาสดาที่ออกนอกธรรม ออกนอกวินัย ในกรรมนั้นไม่ควรทำทิฏฐาวิกรรม พึงคัดค้านแล้วหลีกไป

Ussitamantī cāti lobhadosamohamānussannaṃ vācaṃ bhāsitā kaṇhavāco anatthakadīpano. Nissitajappīti attano dhammatāya ussadayuttaṃ bhāsituṃ na sakkoti; atha kho ‘‘mayā saddhiṃ rājā evaṃ kathesi, asukamahāmatto evaṃ kathesi, asuko nāma mayhaṃ ācariyo vā upajjhāyo vā tepiṭako mayā saddhiṃ evaṃ kathesī’’ti evaṃ aññaṃ nissāya jappati. Na ca bhāsānusandhikusaloti kathānusandhivacane ca vinicchayānusandhivacane ca akusalo hoti. Na yathādhamme yathāvinayeti na bhūtena vatthunā āpattiṃ sāretvā codetā hoti.

คำว่า 'ผู้มีวาจาฟูขึ้น' หมายถึง ผู้กล่าววาจาที่ประกอบด้วยโลภะ โทสะ โมหะ มานะอันมาก ผู้มีวาจาหยาบคาย ผู้แสดงสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ คำว่า 'ผู้พูดพร่ำอาศัยผู้อื่น' หมายถึง ไม่สามารถกล่าววาจาที่ประกอบด้วยความฟูขึ้นตามธรรมชาติของตนได้ แต่กลับอาศัยผู้อื่นกล่าวพร่ำไปว่า 'พระราชาตรัสกับเราอย่างนี้ มหาอำมาตย์ชื่อโน้นกล่าวอย่างนี้ พระอาจารย์หรือพระอุปัชฌาย์ผู้ทรงพระไตรปิฎกชื่อโน้นกล่าวกับเราอย่างนี้' คำว่า 'ไม่ฉลาดในการเชื่อมโยงถ้อยคำ' หมายถึง เป็นผู้ไม่ฉลาดในการกล่าวเชื่อมโยงเรื่องราว และในการกล่าวเชื่อมโยงการวินิจฉัย คำว่า 'ไม่เป็นไปตามธรรม ไม่เป็นไปตามวินัย' หมายถึง ไม่เป็นผู้กล่าวตักเตือนโดยระลึกถึงอาบัติด้วยเรื่องที่เป็นจริง

Ussādetā hotīti ‘‘amhākaṃ ācariyo mahātepiṭako paramadhammakathiko’’tiādinā nayena ekaccaṃ ussādeti. Dutiyapade ‘‘āpattiṃ kiṃ so na jānātī’’tiādinā ekaccaṃ apasādeti. Adhammaṃ gaṇhātīti aniyyānikapakkhaṃ gaṇhāti. Dhammaṃ paṭibāhatīti niyyānikapakkhaṃ paṭibāhati. Samphañca bahuṃ bhāsatīti bahuṃ niratthakakathaṃ katheti.

คำว่า 'เป็นผู้ยกย่อง' หมายถึง ยกย่องบุคคลบางคนด้วยนัยมีอาทิว่า 'พระอาจารย์ของเราเป็นพระไตรปิฎกผู้ยิ่งใหญ่ เป็นพระธรรมกถึกผู้สูงสุด' ในบทที่สอง (คือ อปสาทิตา) ย่อมตำหนิบุคคลบางคนด้วยนัยมีอาทิว่า 'ทำไมเขาจึงไม่รู้จักอาบัติเล่า' คำว่า 'ยึดถืออธรรม' หมายถึง ยึดถือฝ่ายที่ไม่นำออกจากทุกข์ คำว่า 'คัดค้านธรรม' หมายถึง คัดค้านฝ่ายที่นำออกจากทุกข์ คำว่า 'กล่าววาจาเพ้อเจ้อมาก' หมายถึง กล่าวเรื่องไร้ประโยชน์มาก

Pasayha pavattā hotīti anajjhiṭṭho bhāre anāropite kevalaṃ mānaṃ nissāya ajjhottharitvā anadhikāre kathetā hoti. Anokāsakammaṃ kāretvāti okāsakammaṃ akāretvā pavattā hoti. Na yathādiṭṭhiyā byākatā hotīti yassa attano diṭṭhi taṃ purakkhatvā na byākatā; laddhiṃ nikkhipitvā ayathābhuccaṃ adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā kathetā hotīti attho.

คำว่า 'เป็นผู้กล่าวโดยข่มขี่' หมายถึง เป็นผู้กล่าวในสิ่งที่ไม่ใช่หน้าที่ของตน โดยอาศัยมานะอย่างเดียว ข่มขี่ลงไป โดยที่ตนไม่ได้รับอาราธนา และยังไม่ได้มอบภาระให้ คำว่า 'ทำอนอกาสกรรม' หมายถึง เป็นผู้กล่าวโดยไม่ให้ทำอกาสกรรม (การขอโอกาส) คำว่า 'ไม่กล่าวตามทิฏฐิของตน' หมายถึง ไม่กล่าวโดยถือเอาทิฏฐิของตนเป็นหลัก แต่เป็นผู้กล่าวโดยละทิฏฐิ (ความเห็น) แล้ว เป็นผู้มีความเห็นว่าธรรมเป็นต้นในอธรรมเป็นต้น โดยไม่เป็นจริง ดังนี้เป็นอรรถ

Vohāravaggavaṇṇanā

โวหารวรรคกถา

424. Āpattiyā payogaṃ na jānātīti ‘‘ayaṃ āpatti kāyappayogā, ayaṃ vacīpayogā’’ti na jānāti. Āpattiyā vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘ayaṃ āpatti desanāya vūpasamati, ayaṃ vuṭṭhānena, ayaṃ neva desanāya na vuṭṭhānenā’’ti na jānāti. Āpattiyā na vinicchayakusalo [Pg.217] hotīti ‘‘imasmiṃ vatthusmiṃ ayaṃ āpattī’’ti na jānāti, dosānurūpaṃ āpattiṃ uddharitvā patiṭṭhāpetuṃ na sakkoti.

๔๒๔. คำว่า 'ไม่รู้จักประโยคแห่งอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'อาบัตินี้มีกายประโยค อาบัตินี้มีวจีประโยค' คำว่า 'ไม่รู้จักความสงบแห่งอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'อาบัตินี้สงบด้วยการแสดง อาบัตินี้สงบด้วยการออกจากอาบัติ อาบัตินี้ไม่สงบด้วยการแสดงและไม่สงบด้วยการออกจากอาบัติ' คำว่า 'ไม่ฉลาดในการวินิจฉัยอาบัติ' หมายถึง ไม่รู้จักว่า 'ในเรื่องนี้มีอาบัตินี้' ไม่สามารถยกอาบัติที่สมควรแก่โทษขึ้นตั้งไว้ได้

Adhikaraṇasamuṭṭhānaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ aṭṭhārasa bhedakaravatthūni nissāya samuṭṭhāti, idaṃ catasso vipattiyo, idaṃ pañca vā satta vā āpattikkhandhe, idaṃ cattāri saṅghakiccāni nissāya samuṭṭhātī’’ti na jānāti. Payogaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvādasamūlappayogaṃ, idaṃ cuddasamūlappayogaṃ, idaṃ chamūlapayogaṃ, idaṃ ekamūlapayoga’’nti na jānāti. Adhikaraṇānañhi yathāsakaṃmūlameva payogā nāma honti, taṃ sabbampi na jānātīti attho. Vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ adhikaraṇaṃ dvīhi samathehi vūpasamati, idaṃ tīhi, idaṃ catūhi, idaṃ ekena samathena vūpasamatī’’ti na jānāti. Na vinicchayakusalo hotīti adhikaraṇaṃ vinicchinitvā samathaṃ pāpetuṃ na jānāti.

ไม่รู้ซึ่งเหตุเกิดแห่งอธิกรณ์ คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยวัตถุอันเป็นเหตุแห่งความแตกแยก ๑๘ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยวิบัติ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยกองอาบัติ ๕ หรือ ๗ อย่าง, อธิกรณ์นี้เกิดขึ้นอาศัยสังฆกรรม ๔ อย่าง" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งประโยค คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๑๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๑๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูล ๖ อย่าง, อธิกรณ์นี้มีประโยคอันเป็นมูลอย่างเดียว" ดังนี้. แท้จริง มูลของอธิกรณ์แต่ละอย่างนั่นแหละชื่อว่าประโยคทั้งหลาย, ไม่รู้ซึ่งประโยคทั้งหมดนั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับ คือไม่รู้ว่า "อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๒ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๓ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะ ๔ อย่าง, อธิกรณ์นี้สงบระงับด้วยสมถะอย่างเดียว" ดังนี้. ไม่เป็นผู้ฉลาดในการวินิจฉัย คือไม่รู้ที่จะวินิจฉัยอธิกรณ์แล้วนำไปสู่สมถะ.

Kammaṃ na jānātīti tajjanīyādi sattavidhaṃ kammaṃ na jānāti. Kammassa karaṇaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ kammaṃ iminā nīhārena kātabba’’nti na jānāti. Kammassa vatthuṃ na jānātīti ‘‘idaṃ tajjanīyassa vatthu, idaṃ niyassādīna’’nti na jānāti. Vattanti sattasu kammesu heṭṭhā catunnaṃ kammānaṃ aṭṭhārasavidhaṃ tividhassa ca ukkhepanīyakammassa tecattālīsavidhaṃ vattaṃ na jānāti. Kammassa vūpasamaṃ na jānātīti ‘‘yo bhikkhu vatte vattitvā yācati, tassa kammaṃ paṭippassambhetabbaṃ, accayo desāpetabbo’’ti na jānāti.

ไม่รู้ซึ่งกรรม คือไม่รู้ซึ่งกรรม ๗ อย่าง มีตัชชนียกรรมเป็นต้น. ไม่รู้ซึ่งการทำกรรม คือไม่รู้ว่า "กรรมนี้พึงทำด้วยวิธีอันเป็นเครื่องนำออกนี้" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งวัตถุแห่งกรรม คือไม่รู้ว่า "วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งตัชชนียกรรม, วัตถุนี้เป็นวัตถุแห่งนิยสสกรรมเป็นต้น" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งวัตร คือไม่รู้ซึ่งวัตร ๑๘ อย่างของกรรม ๔ อย่างเบื้องล่างในกรรม ๗ อย่าง และไม่รู้ซึ่งวัตถุ ๔๓ อย่างของอุกเขปนียกรรม ๓ อย่าง. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับแห่งกรรม คือไม่รู้ว่า "ภิกษุใดประพฤติวัตรแล้วขอความสงบระงับแห่งกรรม, พึงระงับกรรมแก่ภิกษุนั้น, พึงให้แสดงอาบัติ" ดังนี้.

Vatthuṃ na jānātīti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ vatthuṃ na jānāti. Nidānaṃ na jānātīti ‘‘idaṃ sikkhāpadaṃ imasmiṃ nagare paññattaṃ, idaṃ imasmi’’nti na jānāti. Paññattiṃ na jānātīti paññattianupaññattianuppannapaññattivasena tividhaṃ paññattiṃ na jānāti. Padapaccābhaṭṭhaṃ na jānātīti sammukhā kātabbaṃ padaṃ na jānāti. ‘‘Buddho bhagavā’’ti vattabbe ‘‘bhagavā buddho’’ti heṭṭhupariyaṃ katvā padaṃ yojeti.

ไม่รู้ซึ่งวัตถุ คือไม่รู้ซึ่งวัตถุแห่งกองอาบัติ ๗ อย่าง. ไม่รู้ซึ่งมูลเหตุ คือไม่รู้ว่า "สิกขาบทนี้ทรงบัญญัติไว้ในเมืองนี้, สิกขาบทนี้ (ทรงบัญญัติไว้) ในเมืองนี้" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งบัญญัติ คือไม่รู้ซึ่งบัญญัติ ๓ อย่าง โดยจำแนกเป็นมูลบัญญัติ อนุบัญญัติ และอนุปปันนบัญญัติ. ไม่รู้ซึ่งบทที่กลับกัน คือไม่รู้ซึ่งบทที่พึงทำต่อหน้า. เมื่อพึงกล่าวว่า "พุทโธ ภควา" แต่กลับกล่าวว่า "ภควา พุทโธ" โดยกลับลำดับบทแล้วจึงประกอบบท.

Akusalo ca hoti vinayeti vinayapāḷiyañca aṭṭhakathāyañca akusalo hoti.

และเป็นผู้ไม่ฉลาดในพระวินัย คือไม่ฉลาดทั้งในพระวินัยปาฬิและในอรรถกถา.

Ñattiṃ na jānātīti saṅkhepato hi duvidhā ñatti – ‘‘esā ñattī’’ti evaṃ niddiṭṭhā ca aniddiṭṭhā ca. Tattha yā evaṃ aniddiṭṭhā, sā ‘‘kammañatti’’ nāma hoti. Yā niddiṭṭhā, sā ‘‘kammapādañatti’’ nāma, taṃ sabbena sabbaṃ ñattiṃ na jānāti. Ñattiyā [Pg.218] karaṇaṃ na jānātīti navasu ṭhānesu kammañattiyā karaṇaṃ na jānāti, dvīsu ṭhānesu kammapādañattiyā. Ñattiyā anussāvananti ‘‘imissā ñattiyā ekā anussāvanā, imissā tisso’’ti na jānāti. Ñattiyā samathaṃ na jānātīti yvāyaṃ sativinayo, amūḷhavinayo, tassapāpiyasikā, tiṇavatthārakoti catubbidho samatho ñattiyā vinā na hoti, taṃ ñattiyā samathoti na jānāti. Ñattiyā vūpasamaṃ na jānātīti yaṃ adhikaraṇaṃ iminā catubbidhena ñattisamathena vūpasamati, tassa taṃ vūpasamaṃ ‘‘ayaṃ ñattiyā vūpasamo kato’’ti na jānāti.

ไม่รู้ซึ่งญัตติ คือโดยย่อ ญัตติมี ๒ อย่าง คือญัตติที่แสดงไว้ว่า "ญัตตินี้" ดังนี้ และญัตติที่ไม่ได้แสดงไว้. ในญัตติเหล่านั้น ญัตติใดไม่ได้แสดงไว้ดังนี้, ญัตตินั้นชื่อว่า "กรรมญัตติ". ญัตติใดแสดงไว้ดังนี้, ญัตตินั้นชื่อว่า "กรรมปาทญัตติ". ไม่รู้ซึ่งญัตตินั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง. ไม่รู้ซึ่งการทำญัตติ คือไม่รู้ซึ่งการทำกรรมญัตติใน ๙ ฐานะ, ไม่รู้ซึ่งการทำกรรมปาทญัตติใน ๒ ฐานะ. ไม่รู้ซึ่งการประกาศญัตติ คือไม่รู้ว่า "ญัตตินี้มีการประกาศกรรมวาจาครั้งเดียว, ญัตตินี้มีการประกาศกรรมวาจา ๓ ครั้ง" ดังนี้. ไม่รู้ซึ่งสมถะแห่งญัตติ คือไม่รู้ว่าสมถะ ๔ อย่างนี้ คือ สติวินัย อมูฬหวินัย ตัสสปาปิยสิกา และติณวัตถารกะ ซึ่งไม่เกิดขึ้นได้หากปราศจากญัตติ, ว่าเป็นสมถะแห่งญัตติ. ไม่รู้ซึ่งความสงบระงับแห่งญัตติ คือไม่รู้ว่า "ความสงบระงับนี้ ญัตติได้กระทำแล้ว" ซึ่งความสงบระงับนั้นของอธิกรณ์ใดที่สงบระงับด้วยญัตติสมถะ ๔ อย่างนี้.

Suttaṃ na jānātīti ubhatovibhaṅgaṃ na jānāti. Suttānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadese na jānāti. Vinayaṃ na jānātīti khandhakaparivāraṃ na jānāti. Vinayānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadeseyeva na jānāti. Na ca ṭhānāṭhānakusaloti kāraṇākāraṇakusalo na hoti.

ไม่รู้ซึ่งสูตร คือไม่รู้ซึ่งอุภโตวิภังค์. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งสูตร คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔. ไม่รู้ซึ่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งขันธกะและปริวาร. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔ นั่นเอง. และไม่เป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ คือไม่เป็นผู้ฉลาดในเหตุที่ควรและไม่ควร.

Dhammaṃ na jānātīti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ piṭakadvayaṃ na jānāti. Dhammānulomaṃ na jānātīti suttantike cattāro mahāpadese na jānāti. Vinayaṃ na jānātīti khandhakaparivārameva na jānāti. Vinayānulomaṃ na jānātīti cattāro mahāpadese na jānāti. Ubhatovibhaṅgā panettha asaṅgahitā honti, tasmāyaṃ kurundiyaṃ vuttaṃ – ‘‘vinayanti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ na jānātī’’ti taṃ na gahetabbaṃ. Na ca pubbāparakusalo hotīti purekathāya ca pacchākathāya ca akusalo hoti. Sesaṃ sabbattha vuttapaṭipakkhavasena ñeyyattā pubbe pakāsitattā ca uttānamevāti.

ไม่รู้ซึ่งธรรม คือไม่รู้ซึ่งปิฎก ๒ ที่เหลือ เว้นพระวินัยปิฎก. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งธรรม คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔ ที่มาในพระสูตร. ไม่รู้ซึ่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งขันธกะและปริวารนั่นเอง. ไม่รู้ซึ่งอนุโลมแห่งวินัย คือไม่รู้ซึ่งมหาปเทส ๔. อนึ่ง ในปัญจกะมี "ธัมมัง น ชานาติ" เป็นต้นนี้ หรือในอรรถกถาใหญ่นี้ เพราะอุภโตวิภังค์ทั้งหลายไม่ได้สงเคราะห์ไว้, เพราะฉะนั้น คำที่กล่าวไว้ในคุรุนทีว่า "ไม่รู้ซึ่งพระวินัยปิฎกทั้งหมด" นั้นไม่พึงถือเอา. และไม่เป็นผู้ฉลาดในบุพพาปร คือไม่ฉลาดทั้งในคำที่พึงกล่าวในเบื้องต้นและคำที่พึงกล่าวในเบื้องปลาย. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดนั้น เป็นสิ่งที่พึงรู้โดยความเป็นปฏิปักษ์กับอรรถที่กล่าวมาแล้ว และเป็นสิ่งที่เปิดเผยอยู่แล้วเพราะได้ประกาศไว้ก่อนแล้ว ดังนี้.

Anissitavagganappaṭippassambhanavaggavohāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอนิสสิตวรรค อัปปฏิปัสสัมภนวรรค และโวหารวรรค จบแล้ว.

Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā

อรรถกถาแห่งทิฏฐาวิกับมวรรค

425. Diṭṭhāvikammavagge – diṭṭhāvikammāti diṭṭhīnaṃ āvikammāni; laddhippakāsanāni āpattidesanāsaṅkhātānaṃ vinayakammānametaṃ adhivacanaṃ. Anāpattiyā diṭṭhiṃ āvi karotīti anāpattimeva āpattīti desetīti attho[Pg.219]. Adesanāgāminiyāti garukāpattiyā diṭṭhiṃ āvikaroti; saṅghādisesañca pārājikañca desetīti attho. Desitāyāti lahukāpattiyāpi desitāya diṭṭhiṃ āvikaroti; desitaṃ puna desetīti attho.

๔๒๕. ในทิฏฐาวิกับมวรรค – พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: คำว่า "ทิฏฐาวิกับมะ" คือการกระทำทิฏฐิให้ปรากฏ หรือวินัยกรรมอันเป็นเหตุให้ทิฏฐิปรากฏ, การประกาศซึ่งทิฏฐิ หรือวินัยกรรมอันเป็นเหตุให้ประกาศซึ่งทิฏฐิ. คำว่า "ทิฏฐาวิกับมะ" นี้เป็นชื่อของวินัยกรรมทั้งหลายที่นับว่าเป็นการแสดงอาบัติ. คำว่า "กระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยอนาบัติ" คือแสดงอนาบัติว่าเป็นอาบัติ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยอาบัติที่ไม่เป็นเดสนาคามี" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยครุกาบัติที่ไม่เป็นเดสนาคามี; แสดงอาบัติสังฆาทิเสสและอาบัติปาราชิก ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยอาบัติที่แสดงแล้ว" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยลหุกาบัติที่แสดงแล้ว; แสดงลหุกาบัติที่แสดงแล้วอีก ดังนี้เป็นอรรถ.

Catūhi pañcahi diṭṭhinti yathā catūhi pañcahi diṭṭhi āvikatā hoti, evaṃ āvikaroti; cattāro pañca janā ekato āpattiṃ desentīti attho. Manomānasenāti manasaṅkhātena mānasena diṭṭhiṃ āvikaroti; vacībhedaṃ akatvā citteneva āpattiṃ desetīti attho.

คำว่า "ทิฏฐิด้วยภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูป" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏอย่างที่ทิฏฐิถูกกระทำให้ปรากฏด้วยภิกษุ ๔ รูป หรือ ๕ รูป; ภิกษุ ๔ รูป หรือ ๕ รูป แสดงอาบัติพร้อมกัน ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า "ด้วยใจอันเป็นมโน" คือกระทำทิฏฐิให้ปรากฏด้วยใจที่นับว่าเป็นมโน; แสดงอาบัติด้วยใจเท่านั้น โดยไม่ทำลายคำพูด (ไม่เปล่งวาจา) ดังนี้เป็นอรรถ.

Nānāsaṃvāsakassāti laddhinānāsaṃvāsakassa vā kammanānāsaṃvāsakassa vā santike diṭṭhiṃ āvikaroti; āpattiṃ desetīti attho. Nānāsīmāyāti samānasaṃvāsakassāpi nānāsīmāya ṭhitassa santike āvikaroti. Māḷakasīmāya hi ṭhitena sīmantarikāya ṭhitassa sīmantarikāya vā ṭhitena avippavāsasīmāya ṭhitassāpi āpattiṃ desetuṃ na vaṭṭati. Apakatattassāti ukkhittakassa vā, yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā honti, tassa santike desetīti attho.

คำว่า นานาสังวาสกัสสาติ หมายถึง การเปิดเผยทิฏฐิ หรือการแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้มีสังวาสต่างกันด้วยลัทธิ หรือต่างกันด้วยกรรม. คำว่า นานาสีมายาติ หมายถึง การเปิดเผยในสำนักของภิกษุผู้มีสังวาสเสมอกัน แม้จะตั้งอยู่ในสีมาต่างกัน. แท้จริง ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในมาฬกสีมา ไม่ควรแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริก หรือภิกษุผู้ตั้งอยู่ในสีมันตริกก็ไม่ควรแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอวิปปวาสสีมา. คำว่า อปกตัตตัสสาติ หมายถึง การแสดงอาบัติในสำนักของภิกษุผู้ถูกยกวัตร หรือภิกษุผู้ถูกงดอุโบสถและปวารณา.

430. Nālaṃ okāsakammaṃ kātunti na pariyattaṃ kātuṃ; na kātabbanti attho. Idhāpi apakatatto ukkhittako ca ṭhapitauposathapavāraṇo ca. Cāvanādhippāyoti sāsanato cāvetukāmo.

๔๓๐. คำว่า นาลํ โอกาสกมฺมํ กาตุนฺติ หมายถึง ไม่สามารถจะทำโอกา สกรรมได้ คือไม่ควรทำ. ในปัญจกะนี้ ภิกษุผู้ไม่เป็นปรกตัตตะ คือ ภิกษุผู้ถูกยกวัตร และภิกษุผู้ถูกงดอุโบสถและปวารณา. คำว่า จาวนาธิปปาโยติ หมายถึง ผู้มีความประสงค์จะให้เคลื่อนจากพระศาสนา.

432. Mandattā momūhattāti mandabhāvena momūhabhāvena vissajjitampi jānituṃ asamattho, kevalaṃ attano momūhabhāvaṃ pakāsentoyeva pucchati ummattako viya. Pāpicchoti ‘‘evaṃ maṃ jano sambhāvessatī’’ti pāpikāya icchāya pucchati. Paribhavāti paribhavaṃ āropetukāmo hutvā pucchati. Aññabyākaraṇesupi eseva nayo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. Attādānavagge ca dhutaṅgavagge ca yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

๔๓๒. คำว่า มนฺทตฺตา โมมูหตฺตาติ หมายถึง เพราะความเป็นคนเขลา และเพราะความเป็นคนหลงงมงาย จึงไม่สามารถรู้แม้เนื้อความที่วิสัชนาแล้ว เพียงแต่แสดงความเป็นคนหลงงมงายของตนเท่านั้นแล้วถามปัญหา เหมือนคนบ้า. คำว่า ปาปิจฺโฉติ หมายถึง คิดว่า "เมื่อเราถามอย่างนี้ มหาชนจักยกย่องเรา" ดังนี้ จึงถามด้วยความปรารถนาอันลามก. คำว่า ปริภวาติ หมายถึง เป็นผู้ประสงค์จะยกโทษคือความดูหมิ่นขึ้นถาม. แม้ในอัญญพยากรณ์ทั้งหลาย ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว. และคำวินิจฉัยใดที่ควรกล่าวในอัตตาทานวรรคและธุตังควรรค คำวินิจฉัยทั้งหมดนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในตอนต้น.

Diṭṭhāvikammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาทิฏฐาวิกัมมวรรค จบแล้ว.

Musāvādavaggavaṇṇanā

การพรรณนามุสาวาทวรรค

444. Musāvādavagge [Pg.220] – pārājikaṃ gacchatīti pārājikagāmī; pārājikāpattibhāvaṃ pāpuṇātīti attho. Itaresupi eseva nayo. Tattha asantauttarimanussadhammārocanamusāvādo pārājikagāmī, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanamusāvādo saṅghādisesagāmī, ‘‘yo te vihāre vasatī’’tiādinā pariyāyena jānantassa vuttamusāvādo thullaccayagāmī, ajānantassa dukkaṭagāmī, ‘‘sampajānamusāvāde pācittiya’’nti āgato pācittiyagāmīti veditabbo.

๔๔๔. ในมุสาวาทวรรค พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: มุสาวาทใดถึงปาราชิก มุสาวาทนั้นชื่อว่า ปาราชิกคามี หมายความว่า ถึงความเป็นอาบัติปาราชิก. แม้ในบทที่เหลือมีสังฆาทิเสสคามีเป็นต้น ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในมุสาวาทเหล่านั้น มุสาวาทที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่จริงในตน เป็นปาราชิกคามี. มุสาวาทที่ตามกำจัดด้วยอาบัติปาราชิกไม่มีมูล เป็นสังฆาทิเสสคามี. มุสาวาทที่กล่าวโดยปริยายเป็นต้นว่า "ภิกษุใดอยู่ในวิหารของท่าน ภิกษุนั้นเป็นพระอรหันต์" เมื่อผู้ฟังเข้าใจ เป็นถุลลัจจัยคามี. เมื่อไม่เข้าใจ เป็นทุกกฏคามี. มุสาวาทที่มาโดยนัยว่า "เป็นปาจิตตีย์ ในเพราะสัมปชานมุสาวาท" เป็นปาจิตตีย์คามี พึงทราบอย่างนี้.

Adassanenāti vinayadharassa adassanena. Kappiyākappiyesu hi kukkucce uppanne vinayadharaṃ disvā kappiyākappiyabhāvaṃ paṭipucchitvā akappiyaṃ pahāya kappiyaṃ kareyya, taṃ apassanto pana akappiyampi kappiyanti karonto āpajjati. Evaṃ āpajjitabbaṃ āpattiṃ vinayadharassa dassanena nāpajjati, adassaneneva āpajjati, tena vuttaṃ ‘‘adassanenā’’ti. Assavanenāti ekavihārepi vasanto pana vinayadharassa upaṭṭhānaṃ gantvā kappiyākappiyaṃ apucchitvā vā aññesañca vuccamānaṃ asuṇanto āpajjatiyeva, tena vuttaṃ ‘‘assavanenā’’ti. Pasuttakatāti pasuttakatāya. Sahagāraseyyañhi pasuttakabhāvenapi āpajjati. Akappiye kappiyasaññitāya āpajjanto pana tathāsaññī āpajjati. Satisammosā ekarattātikkamādivasena āpajjitabbaṃ āpajjati. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า อทสฺสเนนาติ หมายถึง เพราะไม่เห็นพระวินัยธร. จริงอยู่ เมื่อความสงสัยในสิ่งที่ควรและไม่ควรเกิดขึ้น พึงเห็นพระวินัยธรแล้วสอบถามถึงความเป็นสิ่งที่ควรและไม่ควร ละสิ่งที่มิควรเสียแล้วพึงทำสิ่งที่ควร. ส่วนผู้ที่ไม่เห็นพระวินัยธรนั้น เมื่อทำแม้สิ่งที่ไม่ควรโดยเข้าใจว่าควร ย่อมต้องอาบัติ. อาบัติที่พึงต้องอย่างนี้ ย่อมไม่เป็นเพราะการเห็นพระวินัยธร แต่ย่อมเป็นเพราะการไม่เห็นเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อทสฺสเนน". คำว่า อสฺสวเนนาติ หมายถึง แม้ผู้อยู่ในวิหารเดียวกัน แต่ไม่ไปบำรุงพระวินัยธร ไม่สอบถามสิ่งที่ควรและไม่ควร หรือไม่ฟังคำที่ท่านกล่าวแก่ผู้อื่น ก็ย่อมต้องอาบัติอยู่นั่นเอง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อสฺสวเนน". คำว่า ปสุตฺตกตาติ หมายถึง เพราะความเป็นผู้หลับ. จริงอยู่ อาบัติสหเสยยะย่อมต้องได้แม้เพราะความเป็นผู้หลับ. ส่วนผู้ที่ต้องอาบัติเพราะสำคัญว่าควรในสิ่งที่ไม่ควร ย่อมเป็นผู้มีความสำคัญอย่างนั้นแล้วจึงต้องอาบัติ. เพราะความหลงลืมสติ ย่อมต้องอาบัติที่พึงต้องโดยการล่วงราตรีหนึ่งเป็นต้น. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว.

Musāvādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนามุสาวาทวรรค จบแล้ว.

Bhikkhunovādavaggavaṇṇanā

การพรรณนาภิกขุนีโอวาทวรรค

450. Bhikkhunivagge – alābhāyāti catunnaṃ paccayānaṃ alābhatthāya; yathā paccaye na labhanti, tathā parisakkati vāyamatīti attho. Anatthāyāti anatthaṃ kalisāsanaṃ āropento parisakkati. Avāsāyāti avāsatthāya; yasmiṃ gāmakhette vasanti, tato nīharaṇatthāya. Sampayojetīti asaddhammapaṭisevanatthāya sampayojeti.

๔๕๐. ในภิกขุนีวรรค – คำว่า อลาภายาติ หมายถึง เพื่อให้ไม่ได้ปัจจัย ๔; หมายความว่า พยายามโดยประการที่ภิกษุณีทั้งหลายจะไม่ได้รับปัจจัย. คำว่า อนตฺถายาติ หมายถึง พยายามโดยยกคำสั่งที่กดขี่อันไม่เป็นประโยชน์ขึ้น. คำว่า อาวาสายาติ หมายถึง เพื่อไม่ให้อยู่; เพื่อต้องการขับไล่ออกจากเขตบ้านที่ภิกษุณีทั้งหลายอาศัยอยู่. คำว่า สมฺปโยเชตีติ หมายถึง ชักชวนเพื่อเสพอสัทธรรม (คือเมถุนธรรม).

451. ‘‘Katihi [Pg.221] nu kho bhante aṅgehi samannāgatāya bhikkhuniyā kammaṃ kātabba’’nti sattannaṃ kammānaṃ aññataraṃ sandhāya pucchati.

๔๕๑. ท่านพระอุปาลีเถระถามปัญหานี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุณีผู้ประกอบด้วยองค์เท่าไรหนอ พึงทำกรรม?" โดยหมายถึงกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดากรรม ๗ อย่าง.

454. Na sākacchātabboti kappiyākappiyanāmarūpaparicchedasamathavipassanādibhedo kathāmaggo na kathetabbo. Yasmā pana khīṇāsavo bhikkhu na visaṃvādeti, tathārūpassa kathāmaggassa sāmī hutvā katheti, na itaro; tasmā paṭhamapañcake ‘‘na asekkhenā’’ti paṭikkhipitvā dutiyapañcake ‘‘asekkhenā’’tiādi vuttaṃ.

๔๕๔. คำว่า น สากจฺฉิตพฺโพติ หมายถึง ไม่ควรกล่าวทางแห่งถ้อยคำอันมีประเภทต่าง ๆ คือ การกำหนดสิ่งที่ควรและไม่ควร นามและรูป สมถะและวิปัสสนาเป็นต้น. แต่เพราะภิกษุผู้ขีณาสพย่อมไม่กล่าวคลาดเคลื่อน และเป็นเจ้าของทางแห่งถ้อยคำเช่นนั้นจึงกล่าวได้ ส่วนผู้อื่นหาเป็นเช่นนั้นไม่. เพราะเหตุนั้น ในปัญจกะแรกพระผู้มีพระภาคจึงทรงห้ามว่า "ไม่พึงกล่าวโดยภิกษุผู้ไม่ใช่อเสกขะ" แล้วในปัญจกะที่สองจึงตรัสว่า "โดยอเสกขะ" เป็นต้น.

Na atthapaṭisambhidāpattoti aṭṭhakathāya paṭisambhidāpatto pabhedagatañāṇappatto na hoti. Na dhammapaṭisambhidāpattoti pāḷidhamme paṭisambhidāpatto na hoti. Na niruttipaṭisambhidāpattoti vohāraniruttiyaṃ paṭisambhidāpatto na hoti. Na paṭibhānapaṭisambhidāpattoti yāni tāni paṭibhānasaṅkhātāni atthapaṭisambhidādīni ñāṇāni, tesu paṭisambhidāpatto na hoti. Yathāvimuttaṃ cittaṃ na paccavekkhitāti catunnaṃ phalavimuttīnaṃ vasena yathāvimuttaṃ cittaṃ ekūnavīsatibhedāya paccavekkhaṇāya na paccavekkhitā hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

คำว่า น อตฺถปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในอรรถกถา คือไม่เป็นผู้บรรลุญาณอันถึงความแตกฉาน. คำว่า น ธมฺมปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในพระบาลีธรรม. คำว่า น นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในสมมติภาษาที่ใช้พูดกัน. คำว่า น ปฏิภาณปฏิสมฺภิทาปตฺโตติ หมายถึง ไม่เป็นผู้บรรลุปฏิสัมภิทาในญาณทั้งหลายมีอัตถปฏิสัมภิทาเป็นต้น ที่เรียกว่าปฏิภาณ. คำว่า ยถา วิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขิตาติ หมายถึง ไม่เป็นผู้พิจารณาจิตที่หลุดพ้นแล้วตามที่หลุดพ้น ด้วยปัจจเวกขณญาณอันมีประเภท ๑๙ แห่งวิมุตติคือผล ๔. ที่เหลือในปัญจกะทั้งปวง ชัดเจนอยู่แล้ว.

Bhikkhunovādavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาภิกขุนีโอวาทวรรค จบแล้ว.

Ubbāhikavaggavaṇṇanā

การพรรณนาอุพพาหิกวรรค

455. Ubbāhikavagge – na atthakusaloti na aṭṭhakathākusalo; atthuddhāre cheko na hoti. Na dhammakusaloti ācariyamukhato anuggahitattā pāḷiyaṃ na kusalo, na pāḷisūro. Na niruttikusaloti bhāsantaravohāre na kusalo. Na byañjanakusaloti sithiladhanitādivasena parimaṇḍalabyañjanāropane kusalo na hoti; na akkharaparicchede nipuṇoti attho. Na pubbāparakusaloti atthapubbāpare dhammapubbāpare niruttipubbāpare byañjanapubbāpare purekathāpacchākathāsu ca na kusalo hoti.

๔๕๕. ในอุพพาหิกวรรค คำว่า na atthakusaloti คือไม่ฉลาดในอรรถกถา ไม่เป็นผู้เชี่ยวชาญในการยกอรรถขึ้นแสดง. คำว่า na dhammakusaloti คือเพราะไม่ได้เรียนโดยตรงจากปากอาจารย์ จึงไม่ฉลาดในพระบาลี ไม่กล้าหาญในพระบาลี. คำว่า na niruttikusaloti คือไม่ฉลาดในโวหารแห่งภาษาอื่น. คำว่า na byañjanakusaloti คือไม่ฉลาดในการยกขึ้นสู่พยัญชนะที่บริบูรณ์โดยอาการมีสิถิลและธนิตเป็นต้น ไม่เป็นผู้มีปัญญาละเอียดในการกำหนดอักขระ ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า na pubbāparakusaloti คือไม่ฉลาดในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งอรรถ, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งธรรม, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งนิรุตติ, ในเงื่อนต้นและเงื่อนปลายแห่งพยัญชนะ และในคำที่ควรกล่าวก่อนและคำที่ควรกล่าวภายหลัง.

Kodhanotiādīni yasmā kodhādīhi abhibhūto kāraṇākāraṇaṃ na jānāti, vinicchituṃ na sakkoti, tasmā vuttāni. Pasāretā hoti [Pg.222] no sāretāti mohetā hoti, na satiuppādetā; codakacuditakānaṃ kathaṃ moheti pidahati na sāretīti attho. Sesamettha ubbāhikavagge uttānamevāti.

คำว่า kodhanoti เป็นต้น เพราะถูกความโกรธเป็นต้นครอบงำ จึงไม่รู้เหตุและมิใช่เหตุ ไม่สามารถวินิจฉัยได้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้. คำว่า pasāretā hoti no sāretāti คือเป็นผู้ทำให้หลง ไม่ใช่ผู้ทำให้เกิดสติ ย่อมทำให้คำพูดของผู้โจทก์และผู้ถูกโจทก์หลง ปิดบังไว้ ไม่ทำให้ระลึกได้ ดังนี้เป็นอรรถ. ส่วนที่เหลือในอุพพาหิกวรรคนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว.

Ubbāhikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาอุพพาหิกวรรค จบแล้ว.

Adhikaraṇavūpasamavaggavaṇṇanā

อรรถกถาอธิกรณวูปสมวรรค

457. Adhikaraṇavūpasamavagge – puggalagaru hotīti ‘‘ayaṃ me upajjhāyo, ayaṃ me ācariyo’’tiādīni cintetvā tassa jayaṃ ākaṅkhamāno ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpeti. Saṅghagaru hotīti dhammañca vinayañca amuñcitvā vinicchinanto saṅghagaruko nāma hoti. Cīvarādīni gahetvā vinicchinanto āmisagaruko nāma hoti, tāni aggahetvā yathādhammaṃ vinicchinanto saddhammagaruko nāma hoti.

๔๕๗. ในอธิกรณวูปสมวรรค คำว่า puggalagaru hotīti คือคิดว่า "ผู้นี้เป็นอุปัชฌาย์ของเรา, ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา" เป็นต้น ปรารถนาความชนะของบุคคลนั้น จึงแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม. คำว่า saṅghagaru hotīti คือพระวินัยธรผู้ไม่ละธรรมและวินัยแล้ววินิจฉัย ชื่อว่าเป็นผู้หนักในสงฆ์. ผู้ที่วินิจฉัยโดยรับจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นผู้หนักในอามิส, ผู้ที่วินิจฉัยตามธรรมโดยไม่รับจีวรเป็นต้น ชื่อว่าเป็นผู้หนักในสัทธรรม.

458. Pañcahupāli ākārehīti pañcahi kāraṇehi saṅgho bhijjati – kammena, uddesena, voharanto, anussāvanena, salākaggāhenāti. Ettha kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Voharantoti kathayanto; tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādīni aṭṭhārasa bhedakaravatthūni dīpento. Anussāvanenāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanamiva sītalo, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena.

๔๕๘. คำว่า pañcahupāli ākārehīti คือสงฆ์ย่อมแตกกันด้วยเหตุ ๕ อย่าง คือด้วยกรรม, ด้วยอุเทศ, ด้วยการพูด, ด้วยการบอกกล่าว, ด้วยการจับสลาก. ในคำว่า kammenāti นี้ คือด้วยกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในกรรม ๔ อย่าง มีอปลโลกนกรรมเป็นต้น. คำว่า uddesenāti คือด้วยอุเทศอย่างใดอย่างหนึ่งในปาติโมกขุเทศ ๕ อย่าง. คำว่า voharantoti คือผู้พูด คือผู้แสดงวัตถุเป็นเหตุแห่งการแตกกัน ๑๘ อย่าง มี "อธรรมเป็นธรรม" เป็นต้น ด้วยเหตุผลต่างๆ. คำว่า anussāvanenāti คือด้วยการบอกกล่าว โดยการเปล่งวาจาที่ใกล้หูด้วยนัยมีอาทิว่า "ท่านทั้งหลายย่อมรู้มิใช่หรือว่าข้าพเจ้าบวชมาจากตระกูลสูง และเป็นผู้มีสุตะมาก, ควรหรือที่ท่านทั้งหลายจะพึงให้แม้เพียงจิตเกิดขึ้นว่า บุคคลเช่นข้าพเจ้าพึงถือเอาพระศาสนาของพระศาสดาว่าเป็นอธรรม เป็นอวินัย, อเวจีสำหรับข้าพเจ้าเย็นเหมือนป่าบัวขาบหรือ, ข้าพเจ้าไม่กลัวอบายหรือ". คำว่า salākaggāhenāti คือด้วยการจับสลาก โดยบอกกล่าวอย่างนี้แล้วประคับประคองจิตของภิกษุเหล่านั้น ทำให้เป็นผู้มีสภาวะไม่กลับคืน แล้วกล่าวว่า "จงจับสลากนี้".

Ettha ca kammameva uddeso vā pamāṇaṃ, vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasena hi voharante tattha rucijananatthaṃ [Pg.223] anussāvetvā salākāya gāhitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atireke vā salākaṃ gāhetvā āveṇikaṃ kammaṃ vā uddesaṃ vā karoti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Iti yaṃ saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanāyaṃ avocumhā ‘‘evaṃ aṭṭhārasasu vatthūsu yaṃkiñci ekampi vatthuṃ dīpetvā tena tena kāraṇena ‘imaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti saññāpetvā salākaṃ gāhetvā visuṃ saṅghakamme kate saṅgho bhinno hoti. Parivāre pana ‘pañcahi, upāli, ākārehi saṅgho bhijjatī’tiādi vuttaṃ. Tassa iminā idha vuttena saṅghabhedalakkhaṇena atthato nānākaraṇaṃ natthi. Taṃ panassa nānākaraṇābhāvaṃ tattheva pakāsayissāmā’’ti, svāyaṃ pakāsito hoti.

ใน ๕ อย่างนี้ กรรมหรืออุเทศเท่านั้นเป็นประมาณ, ส่วนการพูด การบอกกล่าว และการจับสลาก เป็นส่วนเบื้องต้น (ของสังฆเภทกรรม). เพราะว่าเมื่อภิกษุพูดโดยแสดงวัตถุ ๑๘ อย่าง แล้วบอกกล่าวเพื่อให้เกิดความพอใจในคำพูดนั้น และแม้จะให้จับสลากแล้ว สงฆ์ก็ยังไม่แตกกัน. แต่เมื่อใด ภิกษุให้ภิกษุ ๔ รูป หรือเกินกว่า ๔ รูป จับสลากแล้วทำกรรมหรืออุเทศที่แยกต่างหาก เมื่อนั้น สงฆ์ชื่อว่าแตกกัน. ดังนี้ อรรถใดที่เรากล่าวไว้ในสังฆเภทกขันธกวรรณนาว่า "เมื่อแสดงวัตถุอย่างใดอย่างหนึ่งในวัตถุ ๑๘ อย่างนี้ แล้วด้วยเหตุนั้นๆ ทำให้เข้าใจว่า 'จงถือเอาวาทะนี้, จงพอใจวาทะนี้' แล้วให้จับสลาก แล้วทำสังฆกรรมที่แยกต่างหาก สงฆ์ย่อมแตกกัน. ส่วนในปริวาร พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูกรอุบาลี สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยอาการ ๕ อย่าง' เป็นต้น. ลักษณะแห่งสังฆเภทที่กล่าวไว้ในที่นี้กับคำนั้น ไม่มีข้อแตกต่างกันโดยอรรถ. ส่วนการที่ไม่มีข้อแตกต่างกันนั้น เราจักแสดงไว้ในอรรถกถาปริวารนั้นเอง ดังนี้" อรรถนั้นก็ได้แสดงไว้แล้ว.

Paññattetanti paññattaṃ etaṃ. Kva paññattaṃ? Vattakkhandhake. Tatra hi cuddasa khandhakavattāni paññattāni. Tenāha – ‘‘paññattetaṃ, upāli, mayā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ āgantukavatta’’ntiādi. Evampi kho upāli saṅgharāji hoti, no ca saṅghabhedoti ettāvatā hi saṅgharājimattameva hoti, na tāva saṅghabhedo; anupubbena pana ayaṃ saṅgharāji vaḍḍhamānā saṅghabhedāya saṃvattatīti attho. Yathārattanti rattiparimāṇānurūpaṃ; yathātheranti attho. Āvenibhāvaṃ karitvāti visuṃ vavatthānaṃ karitvā. Kammākammāni karontīti aparāparaṃ saṅghakammaṃ upādāya khuddakāni ceva mahantāni ca kammāni karonti. Sesametthāpi adhikaraṇavūpasamavagge uttānameva.

คำว่า paññattetanti คือวัตรนี้บัญญัติแล้ว. บัญญัติไว้ที่ไหน? ในวัตตขันธกะ. เพราะในวัตตขันธกะนั้น บัญญัติขันธกวัตรไว้ ๑๔ อย่าง. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า paññattetaṃ upāli mayā āgantukānaṃ bhikkhūnaṃ āgantukavattaṃ เป็นต้น. คำว่า evampi kho upāli saṅgharāji hoti no ca saṅghabhedoti เพราะด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ย่อมเป็นเพียงความร้าวรานแห่งสงฆ์เท่านั้น ยังไม่เป็นสังฆเภท, แต่เมื่อความร้าวรานแห่งสงฆ์นี้เพิ่มพูนขึ้นโดยลำดับ ย่อมเป็นไปเพื่อสังฆเภท ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า yathārattanti คือตามสมควรแก่ประมาณแห่งราตรี (ที่บวชแล้ว), มีอรรถว่า ตามลำดับพระเถระ. คำว่า āvenibhāvaṃ karitvāti คือทำความกำหนดแยกต่างหาก. คำว่า kammākammāni karontīti คืออาศัยสังฆกรรมที่สืบต่อกัน ย่อมทำกรรมทั้งเล็กและใหญ่. ส่วนที่เหลือในอธิกรณวูปสมวรรคนี้ ก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว.

Saṅghabhedakavaggadvayavaṇṇanā

อรรถกถาสังฆเภทกวรรค ๒

459. Saṅghabhedavaggadvaye – vinidhāya diṭṭhiṃ kammenāti tesu adhammādīsu adhammādayo eteti evaṃdiṭṭhikova hutvā taṃ diṭṭhiṃ vinidhāya te dhammādivasena dīpetvā visuṃ kammaṃ karoti. Iti yaṃ vinidhāya diṭṭhiṃ kammaṃ karoti, tena evaṃ katena vinidhāya diṭṭhiṃ kammena saddhiṃ pañcaṅgāni honti, ‘‘imehi kho upāli pañcahaṅgehī’’ti ayamekasmiṃ pañcake atthayojanā. Etena nayena sabbapañcakāni veditabbāni. Etthāpi ca vohārādi aṅgattayaṃ pubbabhāgavaseneva vuttaṃ. Kammuddesavasena pana atekicchatā veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Na hettha kiñci atthi yaṃ pubbe avuttanayaṃ.

๔๕๙. ในสังฆเภทวรรค ๒ คำว่า vinidhāya diṭṭhiṃ kammenāti คือเป็นผู้มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นอธรรมเป็นต้น" ในอธรรมเป็นต้นเหล่านั้น ซ่อนทิฏฐินั้นไว้ แล้วแสดงธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นธรรมเป็นต้น แล้วทำกรรมที่แยกต่างหาก. ดังนี้ กรรมใดที่ทำโดยซ่อนทิฏฐิไว้, ด้วยกรรมที่ทำโดยซ่อนทิฏฐิไว้อย่างนั้น มีองค์ ๕ อย่าง. คำว่า imehi kho upāli pañcahaṅgehi ดังนี้ เป็นการประกอบอรรถในปัญจกะหนึ่ง. ด้วยนัยนี้ พึงทราบปัญจกะทั้งหมด. ในปัญจกะทั้งหมดนี้ องค์ ๓ มีโวหารเป็นต้น ก็ตรัสไว้โดยเป็นส่วนเบื้องต้นเท่านั้น. ส่วนความเป็นผู้ไม่ควรเยียวยา พึงทราบโดยอาศัยกรรมและอุเทศ. ส่วนที่เหลือในที่ทั้งปวงก็เป็นคำที่กล่าวไว้ชัดเจนแล้ว. ในที่นี้ไม่มีอะไรที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ก่อน.

Āvāsikavaggavaṇṇanā

อรรถกถาอาวาสิกวรรค

461. Āvāsikavagge [Pg.224] – yathābhataṃ nikkhittoti yathā āharitvā ṭhapito.

๔๖๑. ในอาวาสิกวรรค บทว่า ยถาภตัง นิกขิตโต (อันบุคคลนำมาแล้ววางไว้แล้ว) คือ เหมือนกับที่นำมาแล้ววางไว้แล้ว (เหมือนกับที่นายนิรยบาลนำไปวางไว้ในนรก).

462. Vinayabyākaraṇāti vinayapañhe vissajjanā. Pariṇāmetīti niyāmeti dīpeti katheti. Sesamettha uttānameva.

๔๖๒. บทว่า วินยัพยากรณา คือ การตอบปัญหาในวินัย. บทว่า ปริณามเมติ คือ ย่อมให้สำเร็จ ย่อมแสดง ย่อมบอก. ส่วนที่เหลือในปัญจกะนี้ก็ตื้นทั้งนั้น.

Kathinatthāravaggavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยกฐินัตถารวรรค

467. Kathinatthāravagge – otamasikoti andhakāragato; tañhi vandantassa mañcapādādīsupi nalāṭaṃ paṭihaññeyya. Asamannāharantoti kiccayapasutattā vandanaṃ asamannāharanto. Suttoti niddaṃ okkanto. Ekāvattoti ekato āvatto sapattapakkhe ṭhito verī visabhāgapuggalo vuccati; ayaṃ avandiyo. Ayañhi vandiyamāno pādenapi pahareyya. Aññavihitoti aññaṃ cintayamāno.

๔๖๗. ในกฐินัตถารวรรค บทว่า โอตมสิโก คือ ผู้เข้าถึงความมืด (ผู้ที่อยู่ในความมืด) เพราะเมื่อไหว้บุคคลนั้น แม้หน้าผากก็อาจกระทบกับเท้าเตียงเป็นต้นได้. บทว่า อสมันนาหรันโต คือ ผู้ไม่ใส่ใจในการไหว้ เพราะกำลังขวนขวายในกิจอื่น. บทว่า สุตโต คือ ผู้เข้าถึงการหลับ. บทว่า เอกาวัตโต คือ ผู้ที่หันไปข้างหนึ่ง (ผู้ที่หันไปทางฝ่ายศัตรู) ผู้เป็นศัตรู ผู้เป็นบุคคลที่มีความเห็นไม่ตรงกัน เรียกว่า เอกาวัตโต. บุคคลนี้ไม่ควรไหว้ เพราะเมื่อบุคคลนี้ถูกไหว้แล้ว แม้ด้วยเท้าเขาก็อาจเตะเอาได้. บทว่า อัญญวิหิโต คือ ผู้กำลังคิดถึงสิ่งอื่น.

Khādantoti piṭṭhakhajjakādīni khādanto. Uccārañca passāvañca karonto anokāsagatattā avandiyo. Ukkhittakoti tividhenapi ukkhepanīyakammena ukkhittako avandiyo. Tajjanīyādikammakatā pana cattāro vanditabbā. Uposathapavāraṇāpi tehi saddhiṃ labbhanti. Ādito paṭṭhāya ca vuttesu avandiyesu naggañca ukkhittakañca vandantasseva āpatti. Itaresaṃ pana asāruppaṭṭhena ca antarā vuttakāraṇena ca vandanā paṭikkhittā. Ito paraṃ pacchāupasampannādayo dasapi āpattivatthubhāveneva avandiyā. Te vandantassa hi niyameneva āpatti. Iti imesu pañcasu pañcakesu terasa jane vandantassa anāpatti, dvādasannaṃ vandanāya āpatti.

บทว่า ขาทันโต คือ ผู้กำลังเคี้ยวของขบเคี้ยวมีขนมที่ทำด้วยแป้งเป็นต้น. ผู้กำลังถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ ไม่ควรไหว้ เพราะอยู่ในที่ที่ไม่ควรไหว้. บทว่า อุกขิตตโก คือ ผู้ถูกยกวัตรด้วยอุกเขปนียกรรมทั้ง ๓ อย่าง ไม่ควรไหว้. แต่บุคคล ๔ จำพวก ผู้ถูกทำกรรมมีตัชชนียกรรมเป็นต้น ควรไหว้. การทำอุโบสถและปวารณาก็พึงได้พร้อมกับบุคคลเหล่านั้น. และในบรรดาบุคคลที่ไม่ควรไหว้ที่กล่าวมาตั้งแต่ต้นนั้น เมื่อไหว้บุคคลผู้เปลือยกายและผู้ถูกยกวัตรเท่านั้นจึงเป็นอาบัติ. ส่วนการไหว้บุคคลอื่นถูกห้ามไว้เพราะความไม่เหมาะสม และเพราะเหตุที่กล่าวไว้ในระหว่าง. ถัดจากนี้ไป บุคคล ๑๐ จำพวกมีผู้ที่อุปสมบทภายหลังเป็นต้น ไม่ควรไหว้เพราะเป็นวัตถุแห่งอาบัติเท่านั้น. เพราะเมื่อไหว้บุคคลเหล่านั้น ย่อมเป็นอาบัติโดยแน่นอน. ดังนั้น ในปัญจกะ ๕ เหล่านี้ เมื่อไหว้บุคคล ๑๓ จำพวก ไม่เป็นอาบัติ แต่เมื่อไหว้บุคคล ๑๒ จำพวก เป็นอาบัติ.

468. Ācariyo vandiyoti pabbajjācariyo upasampadācariyo nissayācariyo uddesācariyo ovādācariyoti ayaṃ pañcavidhopi ācariyo vandiyo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๔๖๘. บทว่า อาจริโย วันทิโย คือ อาจารย์ ๕ ประเภทนี้ ได้แก่ ปัพพัชชาจารย์ อุปสัมปทาจารย์ นิสสยาจารย์ อุทเทสาจารย์ โอวาทาจารย์ ควรไหว้. ส่วนที่เหลือในปัญจกะทั้งหมดก็ตื้นทั้งนั้น.

Kathinatthāravaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยกฐินัตถารวรรค จบแล้ว.

Niṭṭhitā ca upālipañcakavaṇṇanā.

และอรรถกถาว่าด้วยอุบาลีปัญจกะก็จบแล้ว.

Āpattisamuṭṭhānavaṇṇanā

อรรถกถาว่าด้วยอาบัติสมุฏฐาน

470. Acittako [Pg.225] āpajjatītiādīsu sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ asañcicca āpajjanto acittako āpajjati, desento sacittako vuṭṭhāti. Yaṃkiñci sañcicca āpajjanto sacittako āpajjati, tiṇavatthārakena vuṭṭhahanto acittako vuṭṭhāti. Pubbe vuttameva tiṇavatthārakena vuṭṭhahanto acittako āpajjati, acittako vuṭṭhāti. Itaraṃ desento sacittako āpajjati, sacittako vuṭṭhāti. ‘‘Dhammadānaṃ karomī’’ti padasodhammādīni karonto kusalacitto āpajjati, ‘‘buddhānaṃ anusāsaniṃ karomī’’ti udaggacitto desento kusalacitto vuṭṭhāti. Domanassiko hutvā desento akusalacitto vuṭṭhāti, tiṇavatthārakena niddāgatova vuṭṭhahanto abyākatacitto vuṭṭhāti. Bhiṃsāpanādīni katvā ‘‘buddhānaṃ sāsanaṃ karomī’’ti somanassiko desento akusalacitto āpajjati, kusalacitto vuṭṭhāti. Domanassikova desento akusalacitto vuṭṭhāti, vuttanayeneva tiṇavatthārakena vuṭṭhahanto abyākatacitto vuṭṭhāti. Niddokkantasamaye sahagāraseyyaṃ āpajjanto abyākatacitto āpajjati, vuttanayeneva panettha ‘‘kusalacitto vuṭṭhātī’’tiādi veditabbaṃ.

๔๗๐. ในบทว่า อจิตตโก อาปัชชติ เป็นต้น พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: เมื่อต้องอาบัติอันเป็นปัณณัตติวัชชะมีสหเสยยะเป็นต้น โดยไม่จงใจ ย่อมต้องอาบัติโดยไม่มีจิต, เมื่อแสดงอาบัติ ย่อมออกจากอาบัติโดยมีจิต. เมื่อจงใจต้องอาบัติใดๆ ย่อมต้องอาบัติโดยมีจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะ ย่อมออกจากอาบัติโดยไม่มีจิต. เมื่อออกจากอาบัติอันเป็นปัณณัตติวัชชะมีสหเสยยะเป็นต้นที่กล่าวไว้ก่อนแล้วด้วยติณวัตถารกะ ย่อมต้องอาบัติโดยไม่มีจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยไม่มีจิต. เมื่อแสดงอาบัติอื่น ย่อมต้องอาบัติโดยมีจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยมีจิต. เมื่อทำธรรมมีการกล่าวธรรมโดยบทเป็นต้น โดยคิดว่า "เราจักให้ธรรมทาน" ย่อมต้องอาบัติโดยมีกุศลจิต, เมื่อแสดงอาบัติโดยมีจิตเบิกบาน โดยคิดว่า "เราจักทำพระพุทธานุศาสนี" ย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต. เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโทมนัส ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอกุศลจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะในขณะที่หลับอยู่ ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอัพยากตจิต. เมื่อทำกรรมมีทำให้ตกใจเป็นต้น โดยคิดว่า "เราจักทำพระพุทธศาสนา" เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโสมนัส ย่อมต้องอาบัติโดยมีอกุศลจิต และย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต. เมื่อแสดงอาบัติโดยมีโทมนัสเท่านั้น ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอกุศลจิต, เมื่อออกจากอาบัติด้วยติณวัตถารกะโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมออกจากอาบัติโดยมีอัพยากตจิต. ในขณะที่เข้าถึงการหลับ เมื่อต้องอาบัติสหเสยยะ ย่อมต้องอาบัติโดยมีอัพยากตจิต, ในที่นี้พึงทราบความหมายมีว่า "ย่อมออกจากอาบัติโดยมีกุศลจิต" เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

Paṭhamaṃ pārājikaṃ katihi samuṭṭhānehītiādi pubbe vuttanayattā uttānameva.

บทว่า ปฐมัง ปาราชิกัง กติหิ สมุฏฐาเนหิ เป็นต้น ตื้นทั้งนั้น เพราะมีนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว.

473. Cattāro pārājikā katihi samuṭṭhānehītiādīsu ukkaṭṭhaparicchedato yaṃ yaṃ samuṭṭhānaṃ yassa yassa labbhati, taṃ sabbaṃ vuttameva hoti.

๔๗๓. ในบาลีบทว่า จัตตาโร ปาราชิกา กติหิ สมุฏฐาเนหิ เป็นต้น สมุฏฐานใดๆ ที่พึงได้แก่สิกขาบทใดๆ โดยการกำหนดอย่างยิ่ง สมุฏฐานทั้งหมดนั้นและสิกขาบททั้งหมดนั้นก็กล่าวไว้แล้วทั้งนั้น.

Āpattisamuṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาว่าด้วยอาบัติสมุฏฐาน จบแล้ว.

Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

อปรทุติยคาถาสังคณิกะ

(1) Kāyikādiāpattivaṇṇanā

(๑) อรรถกถาว่าด้วยอาบัติมีกายิกาเป็นต้น

474. ‘‘Kati [Pg.226] āpattiyo kāyikā’’tiādigāthānaṃ vissajjane cha āpattiyo kāyikāti antarapeyyāle catutthena āpattisamuṭṭhānena cha āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevati, āpatti pārājikassā’’tiādinā nayena vuttāpattiyo. Kāyadvāre samuṭṭhitattā hi etā kāyikāti vuccanti. Cha vācasikāti tasmiṃyeva antarapeyyāle pañcamena āpattisamuṭṭhānena cha āpattiyo āpajjati, ‘‘bhikkhu pāpiccho icchāpakato’’tiādinā nayena vuttāpattiyo. Chādentassa tissoti vajjapaṭicchādikāya bhikkhuniyā pārājikaṃ, bhikkhussa saṅghādisesapaṭicchādane pācittiyaṃ, attano duṭṭhullāpattipaṭicchādane dukkaṭaṃ. Pañca saṃsaggapaccayāti bhikkhuniyā kāyasaṃsagge pārājikaṃ, bhikkhuno saṅghādiseso, kāyena kāyapaṭibaddhe thullaccayaṃ, nissaggiyena kāyapaṭibaddhe dukkaṭaṃ, aṅgulipatodake pācittiyanti imā kāyasaṃsaggapaccayā pañcāpattiyo.

๔๗๔. ในการแก้คาถาว่า "อาบัติมีกายิกาเท่าไร" เป็นต้น บทว่า ฉะ อาปัตติโย กายิกา (อาบัติ ๖ เป็นกายิกา) คือ อาบัติ ๖ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "ภิกษุเสพเมถุนธรรม เป็นอาบัติปาราชิก" เป็นต้น ย่อมต้องด้วยอาบัติสมุฏฐานที่ ๔ ในอันตรเปยยาล. เพราะอาบัติเหล่านั้นเกิดขึ้นทางกายทวาร จึงเรียกว่า กายิกา. บทว่า ฉะ วาจสิกา (อาบัติ ๖ เป็นวาจสิกา) คือ อาบัติ ๖ อย่างที่กล่าวไว้โดยนัยว่า "ภิกษุมีบาปกรรม ถูกความอยากครอบงำ" เป็นต้น ย่อมต้องด้วยอาบัติสมุฏฐานที่ ๕ ในอันตรเปยยาลนั้นเอง. บทว่า ฉาเทนตัสสะ ติสโส (เมื่อปกปิด เป็น ๓) คือ ภิกษุณีผู้ปกปิดโทษ เป็นปาราชิก, ภิกษุปกปิดอาบัติสังฆาทิเสส เป็นปาจิตตีย์, ปกปิดอาบัติชั่วหยาบของตน เป็นทุกกฏ. บทว่า ปัญจะ สังคัสสปัจจยา (อาบัติ ๕ เพราะอาศัยการคลุกคลี) คือ ภิกษุณีคลุกคลีทางกาย เป็นปาราชิก, ภิกษุคลุกคลีทางกาย เป็นสังฆาทิเสส, คลุกคลีด้วยกายในวัตถุที่เนื่องด้วยกาย เป็นถุลลัจจัย, คลุกคลีด้วยวัตถุที่พึงสละในวัตถุที่เนื่องด้วยกาย เป็นทุกกฏ, การเล่นจิ้มด้วยนิ้ว เป็นปาจิตตีย์. อาบัติ ๕ เหล่านี้เป็นอาบัติที่เกิดจากกายสังสัคคะเป็นปัจจัย.

Aruṇugge tissoti ekarattachārattasattāhadasāhamāsātikkamavasena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, bhikkhuniyā rattivippavāse saṅghādiseso, ‘‘paṭhamampi yāmaṃ chādeti, dutiyampi tatiyampi yāmaṃ chādeti, uddhaste aruṇe channā hoti āpatti, yo chādeti so dukkaṭaṃ desāpetabbo’’ti imā aruṇugge tisso āpattiyo āpajjati. Dve yāvatatiyakāti ekādasa yāvatatiyakā nāma, paññattivasena pana dve honti bhikkhūnaṃ yāvatatiyakā bhikkhunīnaṃ yāvatatiyakāti. Ekettha aṭṭhavatthukāti bhikkhunīnaṃyeva ekā ettha imasmiṃ sāsane aṭṭhavatthukā nāma. Ekena sabbasaṅgahoti ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti iminā ekena nidānuddesena sabbasikkhāpadānañca sabbapātimokkhuddesānañca saṅgaho hoti.

คำว่า 'อรุณขึ้นสาม' หมายถึง นิสสัคคิยปาจิตตีย์เพราะการล่วงราตรีหนึ่ง, ล่วงหกราตรี, ล่วงเจ็ดวัน, ล่วงสิบวัน, ล่วงหนึ่งเดือน. อาบัติสังฆาทิเสสของภิกษุณีเพราะอยู่ปราศจากเพื่อนในเวลากลางคืน. 'ปิดบังไว้ตลอดปฐมยาม, ปิดบังไว้ตลอดทุติยยาม, ปิดบังไว้ตลอดตติยยาม, เมื่ออรุณขึ้น อาบัติเป็นอันปิดบังไว้แล้ว, ภิกษุใดปิดบังอาบัติ ผู้นั้นพึงถูกให้แสดงอาบัติ (ทุกกฏ)' ดังนี้ อาบัติสามเหล่านี้ย่อมถึงเมื่ออรุณขึ้น. คำว่า 'สองยาวัตตติยกะ' หมายถึง ชื่อว่ายาวัตตติยกะมีสิบเอ็ด, แต่โดยการบัญญัติมีสอง คือ ยาวัตตติยกะของภิกษุ และยาวัตตติยกะของภิกษุณี. คำว่า 'หนึ่งในที่นี้คืออัฏฐวัตถุกะ' หมายถึง ในศาสนานี้ ชื่อว่าอัฏฐวัตถุกะมีหนึ่งเท่านั้นของภิกษุณี. คำว่า 'ด้วยหนึ่งมีการสงเคราะห์ทั้งหมด' หมายถึง ด้วยนิทานุทเทสอันเดียวนี้ว่า 'ผู้ใดมีอาบัติ ผู้นั้นพึงเปิดเผย' ย่อมมีการสงเคราะห์สิกขาบททั้งปวงและปาติโมกขุทเทสทั้งปวง.

Vinayassa dve mūlānīti kāyo ceva vācā ca. Garukā dve vuttāti pārājikasaṅghādisesā. Dve duṭṭhullacchādanāti vajjapaṭicchādikāya pārājikaṃ [Pg.227] saṅghādisesaṃ paṭicchādakassa pācittiyanti imā dve duṭṭhullacchādanāpattiyo nāma.

คำว่า 'มูลสองของพระวินัย' หมายถึง กายทวารและวจีทวาร. คำว่า 'สองครุกาบัติที่ตรัสไว้' หมายถึง อาบัติปาราชิกและสังฆาทิเสส. คำว่า 'สองอาบัติที่ปิดบังอาบัติหยาบ' หมายถึง ปาราชิกของภิกษุณีผู้ปิดบังโทษ และปาจิตตีย์ของภิกษุผู้ปิดบังสังฆาทิเสส ดังนี้ อาบัติสองเหล่านี้ชื่อว่าอาบัติที่ปิดบังอาบัติหยาบ.

Gāmantare catassoti ‘‘bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidahati, dukkaṭaṃ; aññassa gāmassa upacāraṃ okkamati, pācittiyaṃ; bhikkhuniyā gāmantaraṃ gacchantiyā parikkhitte gāme paṭhamapāde thullaccayaṃ, dutiyapāde saṅghādiseso; aparikkhittassa paṭhamapāde upacārokkamane thullaccayaṃ, dutiyapāde saṅghādiseso’’ti imā gāmantare dukkaṭapācittiyathullaccayasaṅghaādisesavasena catasso āpattiyo. Catasso nadipārapaccayāti ‘‘bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidahati, dukkaṭaṃ; nāvaṃ abhiruhati, pācittiyaṃ; bhikkhuniyā nadipāraṃ gacchantiyā uttaraṇakāle paṭhamapāde thullaccayaṃ, dutiyapāde saṅghādiseso’’ti imā catasso. Ekamaṃse thullaccayanti manussamaṃse. Navamaṃsesu dukkaṭanti sesaakappiyamaṃsesu.

คำว่า 'ในระหว่างบ้านสี่' หมายถึง 'ภิกษุทำความตกลงกับภิกษุณี เป็นทุกกฏ; ล่วงเข้าไปในเขตบ้านอื่น เป็นปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีไปสู่ระหว่างบ้าน ในบ้านที่มีกำแพงกั้น ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส; ในบ้านที่ไม่มีกำแพงกั้น เมื่อล่วงเข้าไปในเขต ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส' ดังนี้ อาบัติสี่เหล่านี้ในระหว่างบ้าน โดยจำแนกเป็นทุกกฏ, ปาจิตตีย์, ถุลลัจจัย, สังฆาทิเสส. คำว่า 'สี่อาบัติเพราะข้ามฝั่งแม่น้ำ' หมายถึง 'ภิกษุทำความตกลงกับภิกษุณี เป็นทุกกฏ; ขึ้นเรือ เป็นปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีข้ามฝั่งแม่น้ำ ในเวลาข้าม ก้าวแรกเป็นถุลลัจจัย, ก้าวที่สองเป็นสังฆาทิเสส' ดังนี้ อาบัติสี่เหล่านี้ย่อมเป็น. คำว่า 'ในเนื้ออย่างหนึ่งเป็นถุลลัจจัย' หมายถึง ในเนื้อมนุษย์ เป็นถุลลัจจัย. คำว่า 'ในเนื้อเก้าอย่างเป็นทุกกฏ' หมายถึง ในเนื้อที่ไม่ควรเก้าอย่างที่เหลือ เป็นทุกกฏ.

Dve vācasikā rattinti bhikkhunī rattandhakāre appadīpe purisena saddhiṃ hatthapāse ṭhitā sallapati, pācittiyaṃ; hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitā sallapati, dukkaṭaṃ. Dve vācasikā divāti bhikkhunī divā paṭicchanne okāse purisena saddhiṃ hatthapāse ṭhitā sallapati, pācittiyaṃ; hatthapāsaṃ vijahitvā sallapati, dukkaṭaṃ. Dadamānassa tissoti maraṇādhippāyo manussassa visaṃ deti, so ce tena marati, pārājikaṃ; yakkhapetānaṃ deti, te ce maranti, thullaccayaṃ; tiracchānagatassa deti, so ce marati, pācittiyaṃ; aññātikāya bhikkhuniyā cīvaradāne pācittiyanti evaṃ dadamānassa tisso āpattiyo. Cattāro ca paṭiggaheti hatthaggāha-veṇiggāhesu saṅghādiseso, mukhena aṅgajātaggahaṇe pārājikaṃ, aññātikāya bhikkhuniyā cīvarapaṭiggahaṇe nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, avassutāya avassutassa hatthato khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiggaṇhantiyā thullaccayaṃ; evaṃ paṭiggahe cattāro āpattikkhandhā honti.

คำว่า 'สองอาบัติทางวาจาในเวลากลางคืน' หมายถึง ภิกษุณียืนอยู่ในที่มืดมิด ไม่มีแสงสว่าง พูดคุยกับบุรุษในหัตถบาส เป็นปาจิตตีย์; ยืนพ้นหัตถบาสแล้วพูดคุย เป็นทุกกฏ. คำว่า 'สองอาบัติทางวาจาในเวลากลางวัน' หมายถึง ภิกษุณียืนอยู่ในที่ลับตาในเวลากลางวัน พูดคุยกับบุรุษในหัตถบาส เป็นปาจิตตีย์; ยืนพ้นหัตถบาสแล้วพูดคุย เป็นทุกกฏ. คำว่า 'สามอาบัติของผู้ให้' หมายถึง มีเจตนาจะให้ตาย ให้ยาพิษแก่มนุษย์ ถ้าผู้นั้นตายเพราะยาพิษนั้น เป็นปาราชิก; ให้แก่ยักษ์หรือเปรต ถ้าพวกนั้นตาย เป็นถุลลัจจัย; ให้แก่สัตว์เดรัจฉาน ถ้าสัตว์นั้นตาย เป็นปาจิตตีย์; เพราะให้จีวรแก่ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ เป็นปาจิตตีย์ ดังนี้ อาบัติสามเหล่านี้ของผู้ให้ย่อมเป็น. คำว่า 'และสี่อาบัติของผู้รับ' หมายถึง เพราะจับมือหรือจับช้องผม เป็นสังฆาทิเสส; เพราะอมอวัยวะเพศด้วยปาก เป็นปาราชิก; เพราะรับจีวรจากภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติ เป็นนิสสัคคิยปาจิตตีย์; เมื่อภิกษุณีผู้มีราคะกำเริบ รับของขบเคี้ยวของฉันจากมือของบุรุษผู้มีราคะกำเริบ เป็นถุลลัจจัย; ดังนี้ ในการรับ ย่อมมีอาบัติสี่กอง.

(2) Desanāgāminiyādivaṇṇanā

(๒) คำอธิบายอาบัติที่พึงแสดงเป็นต้น

475. Pañca desanāgāminiyoti lahukā pañca. Cha sappaṭikammāti pārājikaṃ ṭhapetvā avasesā. Ekettha appaṭikammāti ekā pārājikāpatti.

๔๗๕. คำว่า 'อาบัติที่พึงแสดงห้า' หมายถึง อาบัติเบาห้าอย่างย่อมเป็น. คำว่า 'หกอาบัติที่มีการแก้ไข' หมายถึง อาบัติที่เหลือเว้นปาราชิก. คำว่า 'หนึ่งในที่นี้ที่ไม่มีการแก้ไข' หมายถึง อาบัติปาราชิกหนึ่ง.

Vinayagarukā dve vuttāti pārājikañceva saṅghādisesañca. Kāyavācasikāni cāti sabbāneva sikkhāpadāni kāyavācasikāni, manodvāre paññattaṃ [Pg.228] ekasikkhāpadampi natthi. Eko vikāle dhaññarasoti loṇasovīrakaṃ. Ayameva hi eko dhaññaraso vikāle vaṭṭati. Ekā ñatticatutthena sammutīti bhikkhunovādakasammuti. Ayameva hi ekā ñatticatutthakammena sammuti anuññātā.

คำว่า 'สองครุกาบัติในพระวินัยที่ตรัสไว้' หมายถึง ปาราชิกและสังฆาทิเสส. คำว่า 'และอาบัติที่เกิดทางกายและวาจา' หมายถึง สิกขาบททั้งปวงย่อมเป็นอาบัติที่เกิดทางกายและวาจา, สิกขาบทแม้หนึ่งที่บัญญัติทางมโนทวารไม่มี. คำว่า 'น้ำธัญชาติอย่างหนึ่งในเวลาวิกาล' หมายถึง น้ำดองผักดองเค็ม. น้ำธัญชาติอย่างเดียวนี้เท่านั้นที่ควรในเวลาวิกาล. คำว่า 'สมมติอย่างหนึ่งด้วยญัตติจตุตถกรรม' หมายถึง สมมติภิกษุณีโอวาทกะ. สมมติอย่างเดียวนี้เท่านั้นที่ทรงอนุญาตด้วยญัตติจตุตถกรรมวาจา.

Pārājikā kāyikā dveti bhikkhūnaṃ methunapārājikaṃ bhikkhunīnañca kāyasaṃsaggapārājikaṃ. Dve saṃvāsabhūmiyoti attanā vā attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karoti, samaggo vā saṅgho ukkhittaṃ osāreti. Kurundiyaṃ pana ‘‘samānasaṃvāsakabhūmi ca nānāsaṃvāsakabhūmi cā’’ti evaṃ dve saṃvāsabhūmiyo vuttā. Dvinnaṃ ratticchedoti pārivāsikassa ca mānattacārikassa ca paññattā. Dvaṅgulā duveti dve dvaṅgulapaññattiyo, ‘‘dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabba’’nti ayamekā, ‘‘dvaṅgulaṃ vā dvemāsaṃ vā’’ti ayamekā.

คำว่า 'ปาราชิกทางกายสอง' หมายถึง ปาราชิกเพราะเสพเมถุนของภิกษุ และปาราชิกเพราะการสัมผัสกายของภิกษุณี. คำว่า 'สองภูมิแห่งการอยู่ร่วม' หมายถึง ตนเองทำให้ตนเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน หรือสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกันให้ภิกษุผู้ถูกยกวัตรกลับคืนสู่สังฆะ. แต่ในคัมภีร์กุรุนที ได้กล่าวถึงภูมิแห่งการอยู่ร่วมสองอย่างไว้ดังนี้ คือ ภูมิแห่งผู้มีสังวาสเสมอกัน และภูมิแห่งผู้มีสังวาสต่างกัน. คำว่า 'การขาดราตรีของสอง' หมายถึง บัญญัติไว้สำหรับภิกษุผู้ประพฤติปริวาสและภิกษุผู้ประพฤติมานัต. คำว่า 'สองทวังกุล' หมายถึง บัญญัติสององคุลีมีสองอย่าง คือ บัญญัติว่า 'พึงถือเอาอย่างมากเพียงสองข้อนิ้ว' นี้เป็นอย่างหนึ่ง, และบัญญัติว่า 'สององคุลี หรือสองเดือน' นี้เป็นอีกอย่างหนึ่ง.

Dve attānaṃ vadhitvānāti bhikkhunī attānaṃ vadhitvā dve āpattiyo āpajjati; vadhati rodati, āpatti pācittiyassa; vadhati na rodati, āpatti dukkaṭassa. Dvīhi saṅgho bhijjatīti kammena ca salākaggāhena ca. Dvettha paṭhamāpattikāti ettha sakalepi vinaye dve paṭhamāpattikā ubhinnaṃ paññattivasena. Itarathā pana nava bhikkhūnaṃ nava bhikkhunīnanti aṭṭhārasa honti. Ñattiyā karaṇā duveti dve ñattikiccāni – kammañca kammapādakā ca. Navasu ṭhānesu kammaṃ hoti, dvīsu kammapādabhāvena tiṭṭhati.

คำว่า 'สองอาบัติเพราะทำร้ายตนเอง' หมายถึง ภิกษุณีทำร้ายตนเอง ย่อมถึงอาบัติสองอย่าง; ทำร้ายและร้องไห้ เป็นอาบัติปาจิตตีย์; ทำร้ายแต่ไม่ร้องไห้ เป็นอาบัติทุกกฏ. คำว่า 'สงฆ์แตกกันด้วยสองอย่าง' หมายถึง ด้วยการทำกรรม และด้วยการจับสลาก. คำว่า 'สองอาบัติปฐมาปัตติกะในที่นี้' หมายถึง ในพระวินัยทั้งหมดนี้ มีอาบัติปฐมาปัตติกะสองอย่างที่บัญญัติไว้สำหรับทั้งสอง (ภิกษุและภิกษุณี). แต่โดยนัยอื่น มีเก้าของภิกษุ และเก้าของภิกษุณี รวมเป็นสิบแปด. คำว่า 'กิจของญัตติมีสอง' หมายถึง กิจของญัตติมีสอง คือ ญัตติกรรม และญัตติที่เป็นบาทแห่งกรรมวาจา. ในเก้าฐาน ย่อมเป็นกรรม, ในสองฐาน ย่อมตั้งอยู่โดยเป็นบาทแห่งกรรมวาจา.

Pāṇātipāte tissoti ‘‘anodissa opātaṃ khaṇati, sace manusso marati, pārājikaṃ; yakkhapetānaṃ maraṇe thullaccayaṃ; tiracchānagatassa maraṇe pācittiya’’nti imā tisso honti. Vācā pārājikā tayoti vajjapaṭicchādikāya ukkhittānuvattikāya aṭṭhavatthukāyāti. Kurundiyaṃ pana ‘‘āṇattiyā adinnādāne, manussamaraṇe, uttarimanussadhammaullapane cā’’ti evaṃ tayo vuttā. Obhāsanā tayoti vaccamaggaṃ passāvamaggaṃ ādissa vaṇṇāvaṇṇabhāsane saṅghādiseso, vaccamaggaṃ passāvamaggaṃ ṭhapetvā adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇāvaṇṇabhaṇane thullaccayaṃ, ubbhakkhakaṃ adhojāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇāvaṇṇabhaṇane dukkaṭaṃ. Sañcarittena vā tayoti paṭiggaṇhāti vīmaṃsati paccāharati[Pg.229], āpatti saṅghādisesassa; paṭiggaṇhāti vīmaṃsati na paccāharati, āpatti thullaccayassa; paṭiggaṇhāti na vīmaṃsati na paccāharati, āpatti dukkaṭassāti ime sañcarittena kāraṇabhūtena tayo āpattikkhandhā honti.

อาบัติ 3 อย่างในปาณาติบาตนั้น คือ เมื่อขุดหลุมโดยไม่เจาะจง (ว่าใครจะตก) ถ้ามนุษย์ตกลงไปตาย เป็นปาราชิก ถ้าพวกยักษ์หรือเปรตตาย เป็นถุลลัจจัย ถ้าสัตว์เดรัจฉานตาย เป็นปาจิตตีย์ อาบัติ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมี. ปาราชิก 3 อย่างด้วยวาจานั้น คือ ของภิกษุณีผู้ปิดบังโทษ ของภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุผู้ถูกยกวัตร ของภิกษุณีผู้มีวัตถุ 8 อย่าง. ส่วนในคัมภีร์กุรุนที ปาราชิก 3 อย่างเหล่านี้ถูกกล่าวไว้ดังนี้ คือ ปาราชิกเพราะการสั่งให้ลักทรัพย์ ปาราชิกเพราะการทำให้มนุษย์ตาย และปาราชิกเพราะการโอ้อวดอุตตริมนุสสธรรม. การพูดเกี้ยว 3 อย่างนั้น คือ เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงทวารหนักหรือทวารเบา เป็นสังฆาทิเสส เว้นทวารหนักและทวารเบา เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงส่วนใต้กระดูกไหปลาร้าหรือส่วนเหนือสะบ้าหัวเข่า เป็นถุลลัจจัย เมื่อพูดพรรณนาคุณหรือโทษโดยอ้างถึงส่วนเหนือกกระดูกไหปลาร้าหรือส่วนใต้สะบ้าหัวเข่า เป็นทุกกฏ. หรืออาบัติ 3 อย่างด้วยการเป็นสื่อรักนั้น คือ รับ (คำพูด) สอบสวน และนำกลับไปบอก เป็นสังฆาทิเสส รับ (คำพูด) สอบสวน แต่ไม่นำกลับไปบอก เป็นถุลลัจจัย รับ (คำพูด) แต่ไม่สอบสวนและไม่นำกลับไปบอก เป็นทุกกฏ กองอาบัติ 3 อย่างเหล่านี้ย่อมมีด้วยการเป็นสื่อรักซึ่งเป็นเหตุ.

Tayo puggalā na upasampādetabbāti addhānahīno aṅgahīno vatthuvipanno ca tesaṃ nānākaraṇaṃ vuttameva. Apicettha yo pattacīvarena aparipūro, paripūro ca na yācati, imepi aṅgahīneneva saṅgahitā. Mātughātakādayo ca karaṇadukkaṭakā paṇḍakaubhatobyañjanakatiracchānagatasaṅkhātena vatthuvipanneneva saṅgahitāti veditabbā. Esa nayo kurundiyaṃ vutto. Tayo kammānaṃ saṅgahāti ñattikappanā, vippakatapaccattaṃ, atītakaraṇanti. Tattha ‘‘dadeyya kareyyā’’tiādibhedā ñattikappanā; ‘‘deti karotī’’tiādibhedaṃ vippakatapaccattaṃ; ‘‘dinnaṃ kata’’ntiādibhedaṃ atītakaraṇaṃ nāmāti imehi tīhi kammāni saṅgayhanti. Aparehipi tīhi kammāni saṅgayhanti – vatthunā, ñattiyā, anussāvanāyāti. Vatthusampannañhi ñattisampannaṃ anussāvanasampannañca kammaṃ nāma hoti, tena vuttaṃ ‘‘tayo kammānaṃ saṅgahā’’ti. Nāsitakā tayo nāma mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsetha, dūsako nāsetabbo, dasahaṅgehi samannāgato sāmaṇero nāsetabbo, kaṇṭakaṃ samaṇuddesaṃ nāsethāti evaṃ liṅgasaṃvāsadaṇḍakammanāsanāvasena tayo nāsitakā veditabbā. Tiṇṇannaṃ ekavācikāti ‘‘anujānāmi bhikkhave dve tayo ekānussāvane kātu’’nti vacanato tiṇṇaṃ janānaṃ ekupajjhāyena nānācariyena ekānussāvanā vaṭṭati.

บุคคล 3 จำพวกไม่ควรให้อุปสมบทนั้น คือ ผู้หย่อนอายุ ผู้มีอวัยวะบกพร่อง และผู้มีวัตถุวิบัติ ความแตกต่างของบุคคลเหล่านั้นได้กล่าวไว้แล้ว. อนึ่ง ในบทนี้ บุคคลใดไม่บริบูรณ์ด้วยบาตรและจีวร และบริบูรณ์แล้วแต่ไม่ขอ (อุปสมบท) บุคคลเหล่านี้ก็สงเคราะห์เข้าในผู้มีอวัยวะบกพร่องนั่นเอง. และผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น และผู้ทำกรรมชั่ว ผู้เป็นบัณเฑาะก์ ผู้มีสองเพศ และผู้เป็นสัตว์เดรัจฉาน พึงทราบว่าสงเคราะห์เข้าในผู้มีวัตถุวิบัตินั่นเอง. นัยนี้ถูกกล่าวไว้ในคัมภีร์กุรุนที. การสงเคราะห์กรรม 3 อย่างนั้น คือ การตั้งญัตติ การกระทำที่ยังไม่สำเร็จ (ปัจจุบันกาล) การกระทำที่เป็นอดีต (อดีตกาล). ใน 3 อย่างนั้น การตั้งญัตติมีประเภทว่า “พึงให้ พึงทำ” เป็นต้น การกระทำที่ยังไม่สำเร็จมีประเภทว่า “ให้ ทำ” เป็นต้น การกระทำที่เป็นอดีตมีประเภทว่า “ให้แล้ว ทำแล้ว” เป็นต้น กรรมทั้งหลายย่อมสงเคราะห์ด้วย 3 อย่างเหล่านี้. กรรมทั้งหลายย่อมสงเคราะห์ด้วยเหตุ 3 อย่างอื่นอีก คือ ด้วยวัตถุ ด้วยญัตติ ด้วยอนุสาวนา. เพราะกรรมชื่อว่าย่อมบริบูรณ์ด้วยวัตถุ บริบูรณ์ด้วยญัตติ และบริบูรณ์ด้วยอนุสาวนา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “การสงเคราะห์กรรม 3 อย่าง”. บุคคล 3 จำพวกที่ควรทำลายนั้น คือ พึงทำลายภิกษุณีชื่อเมตติยา (คือให้สึก) สามเณรผู้ประทุษร้ายควรทำลาย (คือให้สึก) สามเณรผู้ประกอบด้วยองค์ 10 ควรทำลาย (คือให้สึก) พึงทำลายสามเณรชื่อกัณฏกะ (คือให้สึก) พึงทราบว่าบุคคลที่ควรทำลาย 3 จำพวกเหล่านี้ โดยจำแนกเป็นลิงคนาสนา สังวาสนาสนา และทัณฑกรรมนาสนา. การทำกรรมวาจาเดียวแก่ 3 รูปนั้น คือ เพราะพระพุทธดำรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำกรรมวาจาเดียวแก่ 2 หรือ 3 รูป” การทำอนุสาวนาเดียวแก่บุคคล 3 รูป โดยมีอุปัชฌาย์รูปเดียวและอาจารย์ต่างกัน ย่อมควร.

Adinnādāne tissoti pāde vā atirekapāde vā pārājikaṃ, atirekamāsake thullaccayaṃ, māsake vā ūnamāsake vā dukkaṭaṃ. Catasso methunapaccayāti akkhayite pārājikaṃ, yebhuyyena khayite thullaccayaṃ, vivaṭakate mukhe dukkaṭaṃ, jatumaṭṭhake pācittiyaṃ. Chindantassa tissoti vanappatiṃ chindantassa pārājikaṃ, bhūtagāme pācittiyaṃ, aṅgajāte thullaccayaṃ. Pañca chaḍḍitapaccayāti anodissa visaṃ chaḍḍeti, sace tena manusso marati, pārājikaṃ; yakkhapetesu thullaccayaṃ; tiracchānagate pācittiyaṃ; vissaṭṭhichaḍḍane saṅghādiseso; sekhiyesu harite uccārapassāvachaḍḍane dukkaṭaṃ – imā chaḍḍitapaccayā pañcāpattiyo honti.

อาบัติ 3 อย่างในอทินนาทานนั้น คือ ขโมยของมีมูลค่าเท่า 1 บาท หรือเกิน 1 บาท เป็นปาราชิก ขโมยของมีมูลค่าเกิน 1 มาสก เป็นถุลลัจจัย ขโมยของมีมูลค่าเท่า 1 มาสก หรือน้อยกว่า 1 มาสก เป็นทุกกฏ. อาบัติ 4 อย่างด้วยเหตุแห่งเมถุนนั้น คือ เสพเมถุนกับซากศพที่สุนัขป่าหรือสุนัขบ้านยังไม่ได้กัดกิน เป็นปาราชิก เสพเมถุนกับซากศพที่สุนัขป่าหรือสุนัขบ้านกัดกินไปส่วนมากแล้ว เป็นถุลลัจจัย เสพเมถุนทางปากที่เปิดอยู่ เป็นทุกกฏ เสพเมถุนโดยสอดอวัยวะเพศเข้าไปในทวารเบาของหุ่นขี้ผึ้งที่เรียบเนียน เป็นปาจิตตีย์. อาบัติ 3 อย่างของผู้ตัดนั้น คือ ผู้ตัดต้นไม้ใหญ่ของผู้อื่น เป็นปาราชิก ทำลายภูตคาม (พืชพันธุ์) เป็นปาจิตตีย์ ตัดอวัยวะเพศ เป็นถุลลัจจัย. อาบัติ 5 อย่างด้วยเหตุแห่งการทิ้งนั้น คือ ทิ้งยาพิษโดยไม่เจาะจง (ว่าใครจะตาย) ถ้ามนุษย์ตายด้วยยาพิษนั้น เป็นปาราชิก ถ้าพวกยักษ์หรือเปรตตาย เป็นถุลลัจจัย ถ้าสัตว์เดรัจฉานตาย เป็นปาจิตตีย์ การปล่อยน้ำอสุจิ เป็นสังฆาทิเสส การทิ้งอุจจาระปัสสาวะในที่ที่มีหญ้าเขียวสดในเสขิยวัตร เป็นทุกกฏ อาบัติ 5 อย่างเหล่านี้ย่อมมีด้วยเหตุแห่งการทิ้ง.

Pācittiyena [Pg.230] dukkaṭā katāti bhikkhunovādakavaggasmiṃ dasasu sikkhāpadesu pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katā evāti attho. Caturettha navakā vuttāti paṭhamasikkhāpadamhiyeva adhammakamme dve, dhammakamme dveti evaṃ cattāro navakā vuttāti attho. Dvinnaṃ cīvarena cāti bhikkhūnaṃ santike upasampannāya cīvaraṃ dentassa pācittiyaṃ, bhikkhunīnaṃ santike upasampannāya dentassa dukkaṭanti evaṃ dvinnaṃ bhikkhunīnaṃ cīvaraṃ dentassa cīvarena kāraṇabhūtena āpatti hotīti attho.

อาบัติทุกกฏที่ทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั้น คือ ในสิกขาบท 10 ข้อในภิกขุนีโอวาทวรรค อาบัติทุกกฏย่อมถูกทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั่นเอง ดังนี้คืออรรถะ. นวกะ 4 อย่างถูกกล่าวไว้ในที่นี้ คือ ในสิกขาบทที่ 1 นั่นเอง ในอธรรมกรรม 2 อย่าง ในธรรมกรรม 2 อย่าง นวกะ 4 อย่างเหล่านี้ถูกกล่าวไว้ดังนี้คืออรรถะ. และอาบัติด้วยจีวรของภิกษุณี 2 รูปนั้น คือ ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทแล้วในสำนักของภิกษุ เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณีผู้อุปสมบทแล้วในสำนักของภิกษุณี เป็นทุกกฏ อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุผู้ถวายจีวรแก่ภิกษุณี 2 รูปเหล่านี้ ด้วยจีวรซึ่งเป็นเหตุ ดังนี้คืออรรถะ.

Aṭṭha pāṭidesanīyāti pāḷiyaṃ āgatā eva. Bhuñjantāmakadhaññena pācittiyena dukkaṭā katāti āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāyeva.

ปาฏิเทสนียะ 8 อย่างนั้น คือ ที่มาในพระบาลีนั่นเอง. อาบัติทุกกฏที่ทำพร้อมกับปาจิตตีย์ด้วยการฉันธัญพืชดิบนั้น คือ ภิกษุณีผู้ขอธัญพืชดิบแล้วฉัน อาบัติทุกกฏย่อมถูกทำพร้อมกับปาจิตตีย์นั่นเอง.

Gacchantassa catassoti bhikkhuniyā vā mātugāmena vā saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa dukkaṭaṃ, gāmūpacārokkamane pācittiyaṃ, yā bhikkhunī ekā gāmantaraṃ gacchati, tassā gāmūpacāraṃ okkamantiyā paṭhamapāde thullaccayaṃ, dutiyapāde saṅghādisesoti gacchantassa imā catasso āpattiyo honti. Ṭhitassa cāpi tattakāti ṭhitassapi catasso evāti attho. Kathaṃ? Bhikkhunī andhakāre vā paṭicchanne vā okāse mittasanthavavasena purisassa hatthapāse tiṭṭhati, pācittiyaṃ; hatthapāsaṃ vijahitvā tiṭṭhati, dukkaṭaṃ; aruṇuggamanakāle dutiyikāya hatthapāsaṃ vijahantī tiṭṭhati, thullaccayaṃ; vijahitvā tiṭṭhati, saṅghādisesoti nisinnassa catasso āpattiyo. Nipannassāpi tattakāti sacepi hi sā nisīdati vā nipajjati vā, etāyeva catasso āpattiyo āpajjati.

อาบัติ 4 อย่างของผู้ไปนั้น คือ ภิกษุผู้ไปโดยนัดหมายกับภิกษุณีหรือมาตุคาม เป็นทุกกฏ เมื่อก้าวล่วงเข้าไปในเขตบ้าน เป็นปาจิตตีย์ ภิกษุณีใดไปสู่หมู่บ้านอื่นรูปเดียว เมื่อภิกษุณีนั้นก้าวล่วงเข้าไปในเขตบ้าน ก้าวแรก เป็นถุลลัจจัย ก้าวที่สอง เป็นสังฆาทิเสส อาบัติ 4 อย่างเหล่านี้ย่อมมีแก่ผู้ไป. แม้ของผู้ยืนก็มีเท่ากันนั้น คือ แม้ของผู้ยืนก็มี 4 อย่างนั่นเอง ดังนี้คืออรรถะ. อย่างไร? ภิกษุณียืนอยู่ในที่มืดหรือที่กำบังในระยะหัตถบาสของบุรุษด้วยความสนิทสนมฉันมิตร เป็นปาจิตตีย์ ยืนพ้นหัตถบาส เป็นทุกกฏ เมื่ออรุณขึ้น ภิกษุณียืนพ้นหัตถบาสของสหาย เป็นถุลลัจจัย ยืนพ้นหัตถบาส (ของบุรุษ) เป็นสังฆาทิเสส อาบัติ 4 อย่างของผู้นั่งเหล่านี้. แม้ของผู้เอนกายก็มีเท่ากันนั้น คือ ถ้าแม้ภิกษุณีนั้นจะนั่งหรือจะเอนกายก็ตาม ก็ย่อมต้องอาบัติ 4 อย่างเหล่านี้เอง.

(3) Pācittiyavaṇṇanā

(๓) คำพรรณนาปาจิตตีย์

476. Pañca pācittiyānīti pañca bhesajjāni paṭiggahetvā nānābhājanesu vā ekabhājane vā amissetvā ṭhapitāni honti, sattāhātikkame so bhikkhu pañca pācittiyāni sabbāni nānāvatthukāni ekakkhaṇe āpajjati, ‘‘imaṃ paṭhamaṃ āpanno, imaṃ pacchā’’ti na vattabbo.

๔๗๖. ปาจิตตีย์ ๕ อย่างนี้คือ ภิกษุรับเภสัช ๕ อย่างแล้วเก็บไว้ในภาชนะต่างกัน หรือในภาชนะเดียวกัน โดยไม่ปนกัน เมื่อล่วง ๗ วันไป ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๕ อย่าง มีวัตถุต่างกันทั้งหมด ในขณะเดียวกัน ไม่พึงกล่าวว่า "ต้องอาบัตินี้ก่อน, ต้องอาบัตินี้ทีหลัง"

Nava pācittiyānīti yo bhikkhu nava paṇītabhojanāni viññāpetvā tehi saddhiṃ ekato ekaṃ kabaḷaṃ omadditvā mukhe pakkhipitvā paragaḷaṃ atikkāmeti, ayaṃ nava pācittiyāni sabbāni nānāvatthukāni ekakkhaṇe āpajjati [Pg.231] ‘‘imaṃ paṭhamaṃ āpanno, imaṃ pacchā’’ti na vattabbo. Ekavācāya deseyyāti ‘‘ahaṃ, bhante, pañca bhesajjāni paṭiggahetvā sattāhaṃ atikkāmetvā pañca āpattiyo āpanno, tā tumhamūle paṭidesemī’’ti evaṃ ekavācāya deseyya, desitāva honti, dvīhi tīhi vācāhi kiccaṃ nāma natthi. Dutiyavissajjanepi ‘‘ahaṃ, bhante, nava paṇītabhojanāni viññāpetvā bhuñjitvā nava āpattiyo āpanno, tā tumhamūle paṭidesemī’’ti vattabbaṃ.

ปาจิตตีย์ ๙ อย่างนี้คือ ภิกษุใดขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วขยำคำข้าวคำหนึ่งพร้อมกับโภชนะเหล่านั้น ใส่ปากกลืนให้ล่วงลำคอ ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ ๙ อย่าง มีวัตถุต่างกันทั้งหมด ในขณะเดียวกัน ไม่พึงกล่าวว่า "ต้องอาบัตินี้ก่อน, ต้องอาบัตินี้ทีหลัง" พึงแสดงด้วยวาจาเดียวนี้คือ "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๕ อย่าง เพราะรับเภสัช ๕ อย่างแล้วล่วง ๗ วันไป ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน" พึงแสดงด้วยวาจาเดียวอย่างนี้ อาบัติเหล่านั้นเป็นอันแสดงแล้ว ไม่จำเป็นต้องใช้สองสามวาจา ในการตอบครั้งที่สองก็พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าต้องอาบัติ ๙ อย่าง เพราะขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วฉัน ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัติเหล่านั้นในสำนักของท่าน"

Vatthuṃ kittetvā deseyyāti ‘‘ahaṃ, bhante, pañca bhesajjāni paṭiggahetvā sattāhaṃ atikkāmesiṃ, yathāvatthukaṃ taṃ tumhamūle paṭidesemī’’ti evaṃ vatthuṃ kittetvā deseyya, desitāva honti āpattiyo, āpattiyā nāmaggahaṇena kiccaṃ natthi. Dutiyavissajjanepi ‘‘ahaṃ, bhante, nava paṇītabhojanāni viññāpetvā bhutto, yathāvatthukaṃ taṃ tumhamūle paṭidesemī’’ti vattabbaṃ.

พึงแสดงโดยกล่าวถึงวัตถุนี้คือ "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้ารับเภสัช ๕ อย่างแล้วล่วง ๗ วันไป ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้นตามวัตถุในสำนักของท่าน" พึงแสดงโดยกล่าวถึงวัตถุอย่างนี้ อาบัติเหล่านั้นเป็นอันแสดงแล้ว ไม่จำเป็นต้องกล่าวชื่ออาบัติ ในการตอบครั้งที่สองก็พึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอโภชนะประณีต ๙ อย่างแล้วฉัน ข้าพเจ้าขอแสดงอาบัตินั้นตามวัตถุในสำนักของท่าน"

Yāvatatiyake tissoti ukkhittānuvattikāya pārājikaṃ bhedakānuvattakānaṃ kokālikādīnaṃ saṅghādisesaṃ, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge caṇḍakāḷikāya ca bhikkhuniyā pācittiyanti imā yāvatatiyakā tisso āpattiyo. Cha vohārapaccayāti payuttavācāpaccayā cha āpattiyo āpajjatīti attho. Kathaṃ? Ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, āpatti pārājikassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati, āpatti saṅghādisesassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā yo te vihāre vasati so arahāti vadati, āpatti thullaccayassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pācittiyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pāṭidesanīyassa. Ājīvahetu ājīvakāraṇā sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti dukkaṭassāti.

อาบัติ ๓ อย่างที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ครบ ๓ ครั้ง (ยามกล่าวถึงครั้งที่สาม) นี้คือ ปาราชิกของภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร สังฆาทิเสสของภิกษุผู้ประพฤติตามพวกโกกาลิกะเป็นต้น ผู้ทำลายสงฆ์ และปาจิตตีย์ของภิกษุณีชื่อจัณฑกาฬิกา เพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า อาบัติ ๓ อย่างเหล่านี้เป็นอาบัติที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ คำว่า "อาบัติ ๖ อย่างมีวจีวิญญัติเป็นปัจจัย" หมายความว่า ย่อมต้องอาบัติ ๖ อย่างเพราะวจีวิญญัติเป็นปัจจัย อย่างไร? เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ มีความปรารถนาชั่ว มีความอยากครอบงำ กล่าวอวดอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่ ไม่เป็นจริง ย่อมต้องอาบัติปาราชิก เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ เข้าถึงการเป็นสื่อ ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุใดกล่าวว่า "ผู้ที่อยู่ในวิหารของท่านนั้นเป็นพระอรหันต์" ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุขอโภชนะประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์ เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุณีขอโภชนะประณีตเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติปาฏิเทสนียะ เพราะเหตุแห่งอาชีพ เพราะเป็นเครื่องเลี้ยงชีพ ภิกษุไม่เป็นไข้ขอแกงหรือข้าวสุกเพื่อประโยชน์แก่ตนแล้วฉัน ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ

Khādantassa tissoti manussamaṃse thullaccayaṃ, avasesesu akappiyamaṃsesu dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā lasuṇe pācittiyaṃ. Pañca bhojanapaccayāti avassutā avassutassa purisassa hatthato bhojanaṃ gahetvā tattheva [Pg.232] manussamaṃsaṃ lasuṇaṃ attano atthāya viññāpetvā gahitapaṇītabhojanāni avasesañca akappiyamaṃsaṃ pakkhipitvā vomissakaṃ omadditvā ajjhoharamānā saṅghādisesaṃ, thullaccayaṃ, pācittiyaṃ, pāṭidesanīyaṃ, dukkaṭanti imā pañca āpattiyo bhojanapaccayā āpajjati.

อาบัติ ๓ อย่างที่ต้องเพราะฉันนี้คือ ถุลลัจจัยในเนื้อคน ทุกกฏในเนื้อที่ไม่ควรฉันที่เหลือ ปาจิตตีย์ในกระเทียมของภิกษุณี อาบัติ ๕ อย่างมีโภชนะเป็นปัจจัยนี้คือ ภิกษุณีผู้มีราคะกำเริบ รับโภชนะจากมือของบุรุษผู้มีราคะกำเริบ แล้วขอเนื้อคน กระเทียม โภชนะประณีตที่รับมาแล้ว และเนื้อที่ไม่ควรฉันที่เหลือ เพื่อประโยชน์แก่ตนในที่นั้นเอง แล้วใส่ลงไป ขยำให้ปนกันแล้วกลืนกิน ย่อมต้องสังฆาทิเสส, ถุลลัจจัย, ปาจิตตีย์, ปาฏิเทสนียะ, ทุกกฏ อาบัติ ๕ อย่างเหล่านี้ย่อมต้องเพราะโภชนะเป็นปัจจัย

Pañca ṭhānānīti ‘‘ukkhittānuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyaṃ samanubhāsanāya appaṭinissajjantiyā ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne āpatti pārājikassa, saṅghabhedāya parakkamanādīsu saṅghādiseso, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge pācittiya’’nti evaṃ sabbā yāvatatiyakā pañca ṭhānāni gacchanti. Pañcannañceva āpattīti āpatti nāma pañcannaṃ sahadhammikānaṃ hoti, tattha dvinnaṃ nippariyāyena āpattiyeva, sikkhāmānasāmaṇerisāmaṇerānaṃ pana akappiyattā na vaṭṭati. Iminā pariyāyena tesaṃ āpatti na desāpetabbā, daṇḍakammaṃ pana tesaṃ kātabbaṃ. Pañcannaṃ adhikaraṇena cāti adhikaraṇañca pañcannamevāti attho. Etesaṃyeva hi pañcannaṃ pattacīvarādīnaṃ atthāya vinicchayavohāro adhikaraṇanti vuccati, gihīnaṃ pana aḍḍakammaṃ nāma hoti.

ฐานะ ๕ อย่างนี้คือ ภิกษุณีผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร เมื่อถูกสวดสมนุภาสน์ถึง ๓ ครั้งแล้วไม่สละ ย่อมต้องทุกกฏเพราะญัตติ, ถุลลัจจัยเพราะกรรมวาจาสองครั้ง, และปาราชิกเมื่อจบกรรมวาจา สังฆาทิเสสในการพยายามทำลายสงฆ์เป็นต้น และปาจิตตีย์เพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า อาบัติที่ต้องด้วยการสวดสมนุภาสน์ทั้งหมดเหล่านี้ย่อมถึงฐานะ ๕ อย่างนี้ คำว่า "อาบัติของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อาบัติย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวก ในบรรดาสพรหมจารี ๕ จำพวกนั้น อาบัติย่อมมีแก่ภิกษุและภิกษุณีโดยตรง ส่วนสิกขมานา สามเณรี และสามเณร ไม่ควรเพราะไม่เป็นกัปปิยะ โดยนัยนี้ อาบัติของพวกเขานั้นไม่พึงให้แสดง แต่พึงทำทัณฑกรรมแก่พวกเขา คำว่า "อธิกรณ์ของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อธิกรณ์ย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเท่านั้น เพราะคำพูดตัดสินเพื่อประโยชน์แก่บาตรจีวรเป็นต้นของสพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น เรียกว่า อธิกรณ์ ส่วนของคฤหัสถ์เรียกว่า การฟ้องร้อง

Pañcannaṃ vinicchayo hotīti pañcannaṃ sahadhammikānaṃyeva vinicchayo nāma hoti. Pañcannaṃ vūpasamena cāti etesaṃyeva pañcannaṃ adhikaraṇaṃ vinicchitaṃ vūpasantaṃ nāma hotīti attho. Pañcannañceva anāpattīti etesaṃyeva pañcannaṃ anāpatti nāma hotīti attho. Tīhi ṭhānehi sobhatīti saṅghādīhi tīhi kāraṇehi sobhati. Katavītikkamo hi puggalo sappaṭikammaṃ āpattiṃ saṅghamajjhe gaṇamajjhe puggalasantike vā paṭikaritvā abbhuṇhasīlo pākatiko hoti, tasmā tīhi ṭhānehi sobhatīti vuccati.

คำว่า "การวินิจฉัยของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า การวินิจฉัยย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเท่านั้น คำว่า "การระงับของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อธิกรณ์ของสพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น เมื่อวินิจฉัยแล้ว ย่อมชื่อว่าระงับแล้ว คำว่า "อนาบัติของสพรหมจารี ๕ จำพวก" หมายความว่า อนาบัติย่อมมีแก่สพรหมจารี ๕ จำพวกเหล่านี้เท่านั้น คำว่า "ย่อมงดงามด้วยฐานะ ๓ อย่าง" หมายความว่า ย่อมงดงามด้วยเหตุ ๓ อย่างมีสงฆ์เป็นต้น เพราะบุคคลผู้ทำความล่วงละเมิดแล้ว เมื่อแก้ไขอาบัติที่ควรแก้ไขในท่ามกลางสงฆ์ ในท่ามกลางคณะ หรือในสำนักของบุคคลแล้ว ย่อมเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์ เป็นปกติชน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมงดงามด้วยฐานะ ๓ อย่าง"

Dve kāyikā rattinti bhikkhunī rattandhakāre purisassa hatthapāse ṭhānanisajjasayanāni kappayamānā pācittiyaṃ, hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhānādīni kappayamānā dukkaṭanti dve kāyadvārasambhavā āpattiyo rattiṃ āpajjati. Dve kāyikā divāti eteneva upāyena divā paṭicchanne okāse dve āpattiyo āpajjati. Nijjhāyantassa ekā āpattīti ‘‘na ca, bhikkhave, sārattena mātugāmassa aṅgajātaṃ upanijjhāyitabbaṃ[Pg.233]. Yo upanijjhāyeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 266) nijjhāyantassa ayamekā āpatti. Ekā piṇḍapātapaccayāti ‘‘na ca, bhikkhave, bhikkhādāyikāya mukhaṃ oloketabba’’nti (cūḷava. 366) ettha dukkaṭāpatti, antamaso yāguṃ vā byañjanaṃ vā dentassa sāmaṇerassāpi hi mukhaṃ ullokayato dukkaṭameva. Kurundiyaṃ pana ‘‘ekā piṇḍapātapaccayāti bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjantassa pācittiya’’nti vuttaṃ.

คำว่า 'สองอาบัติทางกายในเวลากลางคืน' คือ ภิกษุณีเมื่อยืน นั่ง นอน ในหัตถบาสของบุรุษในที่มืดในเวลากลางคืน เป็นปาจิตตีย์ และเมื่อเว้นหัตถบาสแล้วยืนเป็นต้น เป็นทุกกฏ ภิกษุณีต้องอาบัติ ๒ อย่างที่เกิดทางกายทวารในเวลากลางคืน คำว่า 'สองอาบัติทางกายในเวลากลางวัน' คือ ด้วยอุบายนี้เอง ภิกษุณีต้องอาบัติ ๒ อย่างในที่ลับตาในเวลากลางวัน คำว่า 'อาบัติหนึ่งของภิกษุผู้เพ่งดู' คือ 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อวัยวะเพศของมาตุคามไม่พึงเพ่งดูด้วยความกำหนัดอย่างยิ่ง ภิกษุใดเพ่งดู ภิกษุนั้นย่อมต้องอาบัติทุกกฏ' อาบัติหนึ่งนี้ย่อมมีแก่ภิกษุผู้เพ่งดู คำว่า 'อาบัติหนึ่งเพราะปัจจัยคือบิณฑบาต' คือ อาบัติทุกกฏที่ตรัสไว้ในพระบาลีนี้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใบหน้าของสตรีผู้ถวายบิณฑบาตไม่พึงแลดู' แท้จริง แม้สามเณรผู้ถวายข้าวต้มหรือกับข้าว ภิกษุผู้แหงนหน้าดูใบหน้าของสามเณรนั้น ก็เป็นทุกกฏเท่านั้น แต่ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวไว้ว่า 'อาบัติหนึ่งเพราะปัจจัยคือบิณฑบาต คือ ภิกษุผู้ฉันบิณฑบาตที่ภิกษุณีจัดแจงให้ เป็นปาจิตตีย์'

Aṭṭhānisaṃse sampassanti kosambakakkhandhake vuttānisaṃse. Ukkhittakā tayo vuttāti āpattiyā adassane appaṭikamme pāpikāya ca diṭṭhiyā appaṭinissaggeti. Tecattālīsa sammāvattanāti tesaṃyeva ukkhittakānaṃ ettakesu vattesu vattanā.

คำว่า 'เห็นอานิสงส์ ๘ ประการ' คือ อานิสงส์ที่ตรัสไว้ในโกสัมพกขันธกะ คำว่า 'บุคคลผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกที่ตรัสไว้' คือ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เห็นอาบัติ ผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่เยียวยาอาบัติ และผู้ถูกยกวัตรเพราะไม่สละทิฏฐิอันชั่วช้า บุคคลผู้ถูกยกวัตร ๓ จำพวกที่ตรัสไว้ดังนี้ คำว่า 'การประพฤติชอบ ๔๓ อย่าง' คือ การประพฤติในวัตรทั้งหลายมีประมาณ ๔๓ อย่างนี้ ของภิกษุผู้ถูกยกวัตรเหล่านั้นนั่นเอง

Pañcaṭhāne musāvādoti pārājikasaṅghādisesathullaccayapācittiyadukkaṭasaṅkhāte pañcaṭṭhāne musāvādo gacchati. Cuddasa paramanti vuccatīti dasāhaparamādinayena heṭṭhā vuttaṃ. Dvādasa pāṭidesanīyāti bhikkhūnaṃ cattāri bhikkhunīnaṃ aṭṭha. Catunnaṃ desanāya cāti catunnaṃ accayadesanāyāti attho. Katamā pana sāti? Devadattena payojitānaṃ abhimārānaṃ accayadesanā, anuruddhattherassa upaṭṭhāyikāya accayadesanā, vaḍḍhassa licchavino accayadesanā, vāsabhagāmiyattherassa ukkhepanīyakammaṃ katvā āgatānaṃ bhikkhūnaṃ accayadesanāti ayaṃ catunnaṃ accayadesanā nāma.

คำว่า 'มุสาวาทใน ๕ สถาน' คือ มุสาวาทถึงใน ๕ สถานที่นับว่าปาราชิก สังฆาทิเสส ถุลลัจจัย ปาจิตตีย์ ทุกกฏ คำว่า 'สูงสุด ๑๔' กล่าวไว้ข้างล่างด้วยนัยมีทสาหปรมังเป็นต้น คำว่า 'ปาฏิเทสนียะ ๑๒' คือ ของภิกษุ ๔ และของภิกษุณี ๘ คำว่า 'การแสดงอาบัติของบุคคล ๔' คือ การแสดงอาบัติของบุคคล ๔ ย่อมมีดังนี้ การแสดงอาบัตินั้นคืออะไร? คือ การแสดงอาบัติของนายขมังธนูที่พระเทวทัตส่งไปเพื่อปลงพระชนม์พระพุทธเจ้า การแสดงอาบัติของอุบาสิกาผู้บำรุงพระอนุรุทธเถระ การแสดงอาบัติของเจ้าลิจฉวีชื่อวัฑฒะ และการแสดงอาบัติของภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วหลังจากทำอุเขปนียกรรมแก่พระวาสภคามิยเถระ นี้ชื่อว่าการแสดงอาบัติของบุคคล ๔

Aṭṭhaṅgiko musāvādoti ‘‘pubbevassa hoti musā bhaṇissa’’nti ādiṃ katvā ‘‘vinidhāya sañña’’nti pariyosānehi (pāci. 4-5; pari. 459) aṭṭhahi aṅgehi aṭṭhaṅgiko. Uposathaṅgānipi pāṇaṃ na hanetiādinā nayena vuttāneva. Aṭṭha dūteyyaṅgānīti ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu sotā ca hoti sāvetā cā’’tiādinā (cūḷava. 347) nayena saṅghabhedake vuttāni. Aṭṭha titthiyavattāni mahākhandhake vuttāni.

คำว่า 'มุสาวาทมีองค์ ๘' คือ มีองค์ ๘ โดยเริ่มต้นด้วยคำว่า 'เราจักพูดเท็จ' และจบลงด้วยคำว่า 'ด้วยการอำพรางความสำคัญ' องค์อุโบสถก็ตรัสไว้แล้วด้วยนัยมี 'ไม่ฆ่าสัตว์' เป็นต้น คำว่า 'องค์แห่งทูต ๘' คือ ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะด้วยนัยมี 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้เป็นผู้ฟังด้วย เป็นผู้ให้ผู้อื่นฟังด้วย' เป็นต้น วัตรของเดียรถีย์ ๘ อย่าง ตรัสไว้ในมหาวรรค

Aṭṭhavācikā upasampadāti bhikkhunīnaṃ upasampadaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṭṭhannaṃ paccuṭṭhātabbanti bhattagge aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ itarāhi paccuṭṭhāya āsanaṃ dātabbaṃ[Pg.234]. Bhikkhunovādako aṭṭhahīti aṭṭhahaṅgehi samannāgato bhikkhu bhikkhunovādako sammannitabbo.

คำว่า 'อุปสมบทด้วยวาจา ๘ ครั้ง' กล่าวไว้โดยอ้างถึงอุปสมบทของภิกษุณี คำว่า 'พึงลุกขึ้นต้อนรับภิกษุณี ๘ รูป' คือ ในโรงฉัน ภิกษุณีอื่นพึงลุกขึ้นต้อนรับและถวายอาสนะแก่ภิกษุณี ๘ รูป คำว่า 'ภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณีมีองค์ ๘' คือ ภิกษุผู้ประกอบด้วยองค์ ๘ พึงสมมติให้เป็นภิกษุผู้ให้โอวาทแก่ภิกษุณี

Ekassa chejjanti gāthāya navasu janesu yo salākaṃ gāhetvā saṅghaṃ bhindati, tasseva chejjaṃ hoti, devadatto viya pārājikaṃ āpajjati. Bhedakānuvattakānaṃ catunnaṃ thullaccayaṃ kokālikādīnaṃ viya, dhammavādīnaṃ catunnaṃ anāpatti. Imā pana āpattiyo ca anāpattiyo ca sabbesaṃ ekavatthukā saṅghabhedavatthukā eva.

ในคาถาว่า 'การตัดขาดมีแก่บุคคลผู้เดียว' คือ ในบรรดาภิกษุ ๙ รูป ภิกษุใดถือสลากแล้วทำลายสงฆ์ การตัดขาดในพระศาสนาย่อมมีแก่ภิกษุนั้นเท่านั้น ย่อมต้องปาราชิกเหมือนพระเทวทัต ถุลลัจจัยย่อมมีแก่ภิกษุ ๔ รูปผู้เป็นบริวารของภิกษุผู้ทำลายสงฆ์ เหมือนแก่พระโกกาลิกะเป็นต้น อนาบัติย่อมมีแก่ภิกษุ ๔ รูปผู้กล่าวธรรม แต่อาบัติเหล่านี้และอนาบัติเหล่านี้ของภิกษุทั้งหมด มีวัตถุอันเดียวกัน คือ มีวัตถุคือการทำลายสงฆ์นั่นเอง

Nava āghātavatthūnīti gāthāya navahīti navahi bhikkhūhi saṅgho bhijjati. Ñattiyā karaṇā navāti ñattiyā kātabbāni kammāni navāti attho. Sesaṃ uttānameva.

ในคาถาว่า 'วัตถุแห่งความอาฆาต ๙ อย่าง' คือ สงฆ์ย่อมแตกกันด้วยภิกษุ ๙ รูป คำว่า 'กรรมที่พึงทำด้วยญัตติ ๙ อย่าง' คือ กรรมที่พึงทำด้วยญัตติมี ๙ อย่างดังนี้ ส่วนที่เหลือชัดเจนอยู่แล้ว

(4) Avandanīyapuggalādivaṇṇanā

(๔) คำอธิบายบุคคลที่ไม่ควรไหว้เป็นต้น

477. Dasa puggalā nābhivādetabbāti senāsanakkhandhake vuttā dasa janā. Añjali sāmīcena cāti sāmīcikammena saddhiṃ añjali ca tesaṃ na kātabbo, neva pānīyāpucchanatālavaṇṭaggahaṇādi khandhakavattaṃ tesaṃ dassetabbaṃ, na añjali paggaṇhitabboti attho. Dasannaṃ dukkaṭanti tesaṃyeva dasannaṃ evaṃ karontassa dukkaṭaṃ hoti. Dasa cīvaradhāraṇāti dasa divasāni atirekacīvarassa dhāraṇā anuññātāti attho.

๔๗๗. คำว่า 'บุคคล ๑๐ จำพวกไม่พึงไหว้' คือ บุคคล ๑๐ จำพวกที่ตรัสไว้ในเสนาสนขันธกะ คำว่า 'การประนมมือพร้อมด้วยสามีจิกรรม' คือ การประนมมือพร้อมด้วยสามีจิกรรมไม่พึงทำแก่บุคคล ๑๐ จำพวกนั้น ไม่พึงแสดงวัตรในขันธกะมี การสอบถามน้ำดื่ม การถือพัดใบตาลเป็นต้น แก่บุคคลเหล่านั้น ไม่พึงประนมมือดังนี้ คำว่า 'ทุกกฏแก่บุคคล ๑๐ จำพวก' คือ ภิกษุผู้ทำเช่นนั้นแก่บุคคล ๑๐ จำพวกนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นทุกกฏ คำว่า 'การทรงจีวร ๑๐ วัน' คือ การทรงอติเรกจีวร ๑๐ วัน ได้รับอนุญาตแล้วดังนี้

Pañcannaṃ vassaṃvuṭṭhānaṃ, dātabbaṃ idha cīvaranti pañcannaṃ sahadhammikānaṃ sammukhāva dātabbaṃ. Sattannaṃ santeti disāpakkantaummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ tiṇṇañca ukkhittakānanti imesaṃ sattannaṃ sante patirūpe gāhake parammukhāpi dātabbaṃ. Soḷasannaṃ na dātabbanti sesānaṃ cīvarakkhandhake vuttānaṃ paṇḍakādīnaṃ soḷasannaṃ na dātabbaṃ.

คำว่า 'จีวรพึงให้แก่ผู้จำพรรษาแล้ว ๕ รูปในที่นี้' คือ พึงให้จีวรต่อหน้าสหธรรมิก ๕ รูป คำว่า 'เมื่อมีบุคคล ๗ จำพวก' คือ เมื่อมีผู้รับแทนที่สมควรแก่ภิกษุ ๗ รูปเหล่านี้ คือ ภิกษุผู้หลีกไปสู่ทิศอื่น ภิกษุผู้วิกลจริต ภิกษุผู้มีจิตฟุ้งซ่าน ภิกษุผู้ถูกเวทนากลุ้มรุม และภิกษุผู้ถูกยกวัตร ๓ รูป พึงให้จีวรแม้ลับหลังได้ คำว่า 'ไม่พึงให้แก่บุคคล ๑๖ จำพวก' คือ ไม่พึงให้จีวรแก่บุคคล ๑๖ จำพวกที่เหลือมีบัณเฑาะก์เป็นต้น ที่ตรัสไว้ในจีวรขันธกะ

Katisataṃ rattisataṃ, āpattiyo chādayitvānāti katisataṃ āpattiyo rattisataṃ chādayitvāna. Dasasataṃ rattisataṃ, āpattiyo chādayitvānāti dasasataṃ āpattiyo rattisataṃ chādayitvāna. Ayañhettha saṅkhepattho – yo divase sataṃ sataṃ saṅghādisesāpattiyo āpajjitvā dasa dasa divase paṭicchādeti, tena rattisataṃ āpattisahassaṃ paṭicchāditaṃ hoti, so sabbāva tā āpattiyo dasāhapaṭicchannāti [Pg.235] parivāsaṃ yācitvā dasa rattiyo vasitvāna mucceyya pārivāsikoti.

คำว่า 'อาบัติกี่ร้อย ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี' คือ อาบัติกี่ร้อย ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี คำว่า 'อาบัติ ๑,๐๐๐ ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี' คือ อาบัติ ๑,๐๐๐ ปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรี แท้จริง อรรถโดยย่อในคาถานี้คือ ภิกษุใดต้องอาบัติสังฆาทิเสสวันละ ๑๐๐ อาบัติ ปกปิดไว้ ๑๐ วัน อาบัติ ๑,๐๐๐ ย่อมถูกปกปิดไว้ ๑๐๐ ราตรีโดยภิกษุนั้น ภิกษุนั้นเป็นผู้ประพฤติปริวาส ขอปริวาสโดยกล่าวว่า 'อาบัติทั้งหมดเหล่านั้นถูกปกปิดไว้ ๑๐ วัน' อยู่ ๑๐ ราตรีแล้ว พึงพ้นได้

Dvādasa kammadosā vuttāti apalokanakammaṃ adhammenavaggaṃ, adhammenasamaggaṃ, dhammenavaggaṃ, tathā ñattikammañattidutiyakammañatticatutthakammānipīti evaṃ ekekasmiṃ kamme tayo tayo katvā dvādasa kammadosā vuttā.

กรรมอันเป็นโทษ ๑๒ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อปโลกนกรรมที่เป็นอธรรมวรรค, อธรรมสมัคคะ, ธรรมวรรค และญัตติกรรม ญัตติทุติยกรรม ญัตติจตุตถกรรมทั้งหลายก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ เมื่อทำกรรมแต่ละอย่างให้เป็นอย่างละ ๓ จึงเป็นกรรมอันเป็นโทษ ๑๒ อย่างที่ตรัสไว้แล้ว.

Catasso kammasampattiyoti apalokanakammaṃ dhammenasamaggaṃ, tathā sesānipīti evaṃ catasso kammasampattiyo vuttā.

กรรมอันถึงพร้อม ๔ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อปโลกนกรรมที่เป็นธรรมสมัคคะ และกรรมที่เหลือทั้งหลายก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ กรรมอันถึงพร้อม ๔ อย่างจึงตรัสไว้แล้ว.

Cha kammānīti adhammenavaggakammaṃ, adhammenasamaggakammaṃ, dhammapatirūpakenavaggakammaṃ, dhammapatirūpakenasamaggakammaṃ, dhammenavaggakammaṃ, dhammenasamaggakammanti evaṃ cha kammāni vuttāni. Ekettha dhammikā katāti ekaṃ dhammena samaggakammamevettha dhammikaṃ katanti attho. Dutiyagāthāvissajjanepi etadeva dhammikaṃ.

กรรม ๖ อย่างที่ตรัสไว้แล้วนั้นคือ อธรรมวรรคกรรม, อธรรมสมัคคกรรม, ธรรมปฏิรูปกวรรคกรรม, ธรรมปฏิรูปกสมัคคกรรม, ธรรมวรรคกรรม, ธรรมสมัคคกรรม ด้วยประการฉะนี้ กรรม ๖ อย่างจึงตรัสไว้แล้ว ในกรรมเหล่านั้น กรรมที่เป็นธรรมิกะมีเพียงอย่างเดียวที่ทรงทำไว้แล้ว ความว่า กรรมที่เป็นธรรมสมัคคกรรมอย่างเดียวเท่านั้นในกรรมเหล่านั้นที่ทรงทำไว้ว่าเป็นธรรมิกะ แม้ในการแก้คาถาที่สอง กรรมนี้เท่านั้นก็เป็นธรรมิกะ.

Yaṃ desitāti yāni desitāni vuttāni pakāsitāni. Anantajinenātiādīsu pariyantaparicchedabhāvarahitattā anantaṃ vuccati nibbānaṃ, taṃ bhagavatā raññā sapattagaṇaṃ abhimadditvā rajjaṃ viya kilesagaṇaṃ abhimadditvā jitaṃ vijitaṃ adhigataṃ sampattaṃ, tasmā bhagavā ‘‘anantajino’’ti vuccati. Sveva iṭṭhāniṭṭhesu nibbikāratāya tādi, vikkhambhanatadaṅgasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇavivekasaṅkhātaṃ vivekapañcakaṃ addasāti vivekadassī; tena anantajinena tādinā vivekadassinā yāni āpattikkhandhāni desitāni vuttāni. Ekettha sammati vinā samathehīti ayamettha padasambandho, yāni satthārā satta āpattikkhandhāni desitāni, tattha ekāpi āpatti vinā samathehi na sammati, atha kho cha samathā cattāri adhikaraṇānīti sabbepime dhammā sammukhāvinayena sammanti, samāyogaṃ gacchanti. Ettha pana eko sammukhāvinayova vinā samathehi sammati, samathabhāvaṃ gacchati. Na hi tassa aññena samathena vinā anipphatti nāma atthi. Tena vuttaṃ – ‘‘ekettha sammati vinā samathehī’’ti. Iminā tāva adhippāyena aṭṭhakathāsu attho vutto. Mayaṃ pana ‘‘vinā’’ti nipātassa paṭisedhanamattamatthaṃ gahetvā ‘‘ekettha sammati vinā samathehī’’ti [Pg.236] etesu sattasu āpattikkhandhesu eko pārājikāpattikkhandho vinā samathehi sammatīti etamatthaṃ roceyyāma. Vuttampi cetaṃ ‘‘yā sā āpatti anavasesā, sā āpatti na katamena adhikaraṇena katamamhi ṭhāne na katamena samathena sammatī’’ti.

คำว่า ‘อันใดที่แสดงไว้แล้ว’ หมายถึง กองอาบัติใดที่แสดงไว้แล้ว ที่กล่าวไว้แล้ว ที่ประกาศไว้แล้ว ในบทว่า ‘อนันตชิเนนะ’ เป็นต้น พึงทราบอรรถดังนี้: เพราะไม่มีความเป็นผู้มีที่สุดและส่วนที่กำหนดไว้ พระนิพพานจึงเรียกว่า ‘อนันตะ’ พระนิพพานนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงชนะหมู่กิเลสแล้ว ทรงได้แล้ว ทรงบรรลุแล้ว เหมือนพระราชาทรงปราบหมู่ศัตรูแล้วทรงชนะราชสมบัติ ฉะนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงได้รับการขนานพระนามว่า ‘อนันตชินะ’ พระองค์นั้นแล ทรงเป็นผู้คงที่ (ตาทิ) เพราะความที่ทรงเป็นผู้ไม่มีความแปรปรวนในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ ทรงเห็นวิเวก ๕ ประการที่เรียกว่า วิกขัมภนวิเวก ตทังควิเวก สมุจเฉทวิเวก ปฏิปัสสัทธิวิเวก และนิสสรณวิเวก ฉะนั้นจึงทรงเป็นวิเวกทัสสี กองอาบัติใดที่พระอนันตชินะ ผู้ทรงเป็นผู้คงที่ ผู้ทรงเห็นวิเวก ได้ทรงแสดงไว้แล้ว ได้ทรงกล่าวไว้แล้ว ในบทว่า ‘อาบัติบางอย่างในอาบัติเหล่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ นี้ มีการเชื่อมบทดังนี้: กองอาบัติ ๗ กองที่พระศาสดาทรงแสดงไว้แล้วนั้น อาบัติแม้กองเดียวก็ย่อมไม่ระงับได้โดยปราศจากสมถะ แต่ว่า สมถะ ๖ อย่าง และอธิกรณ์ ๔ อย่าง ธรรมเหล่านี้ทั้งหมด ย่อมระงับได้ด้วยสัมมุขาวินัย ย่อมถึงความประกอบพร้อมกัน แต่ในสมถะเหล่านั้น สัมมุขาวินัยอย่างเดียวเท่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ (อื่น) ย่อมถึงความเป็นสมถะ เพราะความไม่สำเร็จโดยปราศจากสมถะอื่นนั้นไม่มีแก่สัมมุขาวินัยนั้น เพราะเหตุนั้น พระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า ‘อาบัติบางอย่างในอาบัติเหล่านั้นย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ ด้วยอัธยาศัยนี้แล อรรถกถาจารย์ทั้งหลายได้กล่าวอรรถไว้ในอรรถกถา แต่พวกเราถือเอาอรรถเพียงการปฏิเสธของนิบาตว่า ‘วินา’ แล้วพึงยอมรับอรรถนี้ว่า ‘ในกองอาบัติ ๗ กองเหล่านี้ ปาราชิกาปัตติกขันธ์อย่างเดียวย่อมระงับได้โดยปราศจากสมถะ’ คำนี้ก็ตรัสไว้แล้วว่า ‘อาบัติใดที่ไม่มีส่วนเหลือ อาบัตินั้นย่อมไม่ระงับด้วยอธิกรณ์ใด ในที่ใด ย่อมไม่ระงับด้วยสมถะใด’.

Chaūnadiyaḍḍhasatāti ‘‘idha, upāli, bhikkhu adhammaṃ dhammoti dīpeti, tasmiṃ adhammadiṭṭhi bhede adhammadiṭṭhi, tasmiṃ adhammadiṭṭhi bhede dhammadiṭṭhi, tasmiṃ adhammadiṭṭhi bhede vematiko, tasmiṃ dhammadiṭṭhi bhede adhammadiṭṭhi, tasmiṃ dhammadiṭṭhi bhede vematiko, tasmiṃ vematiko bhede adhammadiṭṭhi, tasmiṃ vematiko bhede dhammadiṭṭhi, tasmiṃ vematiko bhede vematiko’’ti evaṃ yāni aṭṭhārasannaṃ bhedakaravatthūnaṃ vasena aṭṭhārasa aṭṭhakāni saṅghabhedakakkhandhake vuttāni, tesaṃ vasena chaūnadiyaḍḍhasataṃ āpāyikā veditabbā.

คำว่า ‘หนึ่งร้อยสี่สิบสี่’ นั้นคือ ‘ดูกรอุบาลี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม, ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นอธรรม, ในการแตกแยก มีความสงสัย; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความสงสัย; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นอธรรม; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม; ในอธรรมนั้น มีความสงสัย, ในการแตกแยก มีความสงสัย’ ด้วยประการฉะนี้ อัฏฐกะ ๑๘ อย่างที่ตรัสไว้ในสังฆเภทกขันธกะ โดยอาศัยวัตถุเป็นเหตุแห่งการแตกแยก ๑๘ อย่างนั้น พึงทราบว่าบุคคล ๑๔๔ คนเหล่านั้นเป็นผู้ไปสู่อบาย.

Aṭṭhārasa anāpāyikāti ‘‘idha, upāli, bhikkhu adhammaṃ dhammoti dīpeti, tasmiṃ dhammadiṭṭhi bhede dhammadiṭṭhi avinidhāya diṭṭhiṃ avinidhāya khantiṃ avinidhāya ruciṃ avinidhāya bhāvaṃ anussāveti, salākaṃ gāheti ‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ satthusāsanaṃ, imaṃ gaṇhatha, imaṃ rocethā’ti, ayampi kho, upāli, saṅghabhedako na āpāyiko na nerayiko na kappaṭṭho na atekiccho’’ti evaṃ ekekasmiṃ vatthusmiṃ ekekaṃ katvā saṅghabhedakakkhandhakāvasāne vuttā aṭṭhārasa janā. Aṭṭhārasa aṭṭhakā chaūnadiyaḍḍhasatavissajjane vuttāyeva.

คำว่า ‘บุคคล ๑๘ คนที่ไม่ไปสู่อบาย’ นั้นคือ ‘ดูกรอุบาลี ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงอธรรมว่าเป็นธรรม, ในอธรรมนั้น มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ในการแตกแยก มีความเห็นว่าเป็นธรรม, ไม่ละทิฏฐิ ไม่ละความพอใจ ไม่ละความชอบใจ ไม่ละความปรารถนา ย่อมประกาศซ้ำๆ ย่อมให้จับสลากว่า ‘นี้เป็นธรรม, นี้เป็นวินัย, นี้เป็นคำสอนของพระศาสดา, ท่านทั้งหลายจงถือเอาสลากนี้, จงพอใจทิฏฐินี้’ ดูกรอุบาลี บุคคลนี้ก็เป็นผู้ทำลายสงฆ์ แต่ไม่ไปสู่อบาย ไม่ไปสู่นรก ไม่ดำรงอยู่ตลอดกัป ไม่เป็นผู้ที่แก้ไขไม่ได้’ ด้วยประการฉะนี้ บุคคล ๑๘ คนที่ตรัสไว้ในตอนท้ายของสังฆเภทกขันธกะ โดยทำแต่ละคนในแต่ละวัตถุ อัฏฐกะ ๑๘ อย่างนั้น ก็ตรัสไว้แล้วในการแก้ปัญหาเรื่อง ๑๔๔ คน.

(5) Soḷasakammādivaṇṇanā

(๕) คำอธิบายโสฬสกัมมะเป็นต้น

478. Kati kammānītiādīnaṃ sabbagāthānaṃ vissajjanaṃ uttānamevāti.

๔๗๘. การแก้คาถาทั้งหมดมีบทว่า ‘กติกัมมานิ’ เป็นต้นนั้น เป็นคำที่ชัดเจนอยู่แล้ว.

Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanā niṭṭhitā.

คำอธิบายการรวบรวมคาถาที่สองอื่น จบแล้ว.

Sedamocanagāthā

เสทโมจนคาถา

(1) Avippavāsapañhāvaṇṇanā

(๑) คำอธิบายปัญหาเรื่องอวิปปวาสะเป็นต้น

479. Sedamocanagāthāsu [Pg.237] asaṃvāsoti uposathapavāraṇādinā saṃvāsena asaṃvāso. Sambhogo ekacco tahiṃ na labbhatīti akappiyasambhogo na labbhati, nahāpanabhojanādipaṭijagganaṃ pana mātarāyeva kātuṃ labbhati. Avippavāsena anāpattīti sahagāraseyyāya anāpatti. Pañhā mesā kusalehi cintitāti esā pañhā kusalehi paṇḍitehi cintitā. Assā vissajjanaṃ dārakamātuyā bhikkhuniyā veditabbaṃ, tassā hi puttaṃ sandhāyetaṃ vuttanti.

๔๗๙. ในเสทโมจนคาถา คำว่า ‘อสังวาสะ’ หมายถึง การไม่มีสังวาสด้วยสังวาสมีอุโบสถและปวารณาเป็นต้น คำว่า ‘การบริโภคบางอย่างในที่นั้นย่อมไม่ได้’ หมายถึง การบริโภคที่ไม่ควรย่อมไม่ได้ แต่การดูแลรักษา เช่น การอาบน้ำ การให้อาหาร เป็นต้น ภิกษุณีผู้เป็นมารดาเท่านั้นย่อมทำได้ คำว่า ‘ไม่มีอาบัติเพราะอวิปปวาสะ’ หมายถึง ไม่มีอาบัติเพราะการนอนร่วมในที่มุงเดียวกัน คำว่า ‘ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว’ หมายถึง ปัญหานี้อันบัณฑิตผู้ฉลาดทั้งหลายคิดแล้ว พึงทราบการแก้ปัญหานั้นโดยภิกษุณีผู้เป็นมารดาของเด็ก เพราะปัญหานี้ตรัสไว้โดยหมายถึงบุตรของนาง.

Avissajjitagāthā garubhaṇḍaṃ sandhāya vuttā, attho panassā garubhaṇḍavinicchaye vuttoyeva.

อวิสสัชชิตคาถา ตรัสไว้โดยหมายถึงครุภัณฑ์ ส่วนอรรถของคาถานั้น ตรัสไว้แล้วในครุภัณฑ์วินิจฉัย.

Dasa puggale na vadāmīti senāsanakkhandhake vutte dasa puggale na vadāmi. Ekādasa vivajjiyāti ye mahākhandhake ekādasa vivajjanīyapuggalā vuttā, tepi na vadāmi. Ayaṃ pañhā naggaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttā.

คำว่า ‘เราไม่กล่าวถึงบุคคล ๑๐ คน’ หมายถึง เราไม่กล่าวถึงบุคคล ๑๐ คนที่ตรัสไว้ในเสนาสนขันธกะ คำว่า ‘บุคคล ๑๑ คนที่ควรเว้น’ หมายถึง บุคคล ๑๑ คนที่ควรเว้นที่ตรัสไว้ในมหาขันธกะ เราก็ไม่กล่าวถึงบุคคลเหล่านั้น ปัญหานี้ตรัสไว้โดยหมายถึงภิกษุผู้เปลือยกาย.

Kathaṃ nu sikkhāya asādhāraṇoti pañhā nahāpitapubbakaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttā. Ayañhi khurabhaṇḍaṃ pariharituṃ na labhati, aññe labhanti; tasmā sikkhāya asādhāraṇo.

ปัญหาว่า "เหตุไฉนจึงไม่สาธารณะแก่สิกขา" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุผู้เคยเป็นช่างกัลบกมาก่อน. เพราะภิกษุนี้ไม่ได้รับอนุญาตให้เก็บรักษาเครื่องมือโกนหนวด แต่ภิกษุอื่นได้รับอนุญาต. เพราะเหตุนั้น จึงไม่สาธารณะแก่สิกขา.

Taṃ puggalaṃ katamaṃ vadanti buddhāti ayaṃ pañhā nimmitabuddhaṃ sandhāya vuttā.

ปัญหาว่า "บุคคลนั้นชื่อว่าอะไร พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่าอย่างไร" นี้ ตรัสอ้างถึงพระพุทธเจ้าที่เนรมิตขึ้น.

Adhonābhiṃ vivajjiyāti adhonābhiṃ vivajjetvā. Ayaṃ pañhā yaṃ taṃ asīsakaṃ kabandhaṃ, yassa ure akkhīni ceva mukhañca hoti, taṃ sandhāya vuttā.

คำว่า "พึงเว้นจากใต้สะดือ" คือเว้นจากใต้สะดือ. ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงเปรตกะบันธะที่ไม่มีศีรษะ ซึ่งมีตาและปากอยู่ที่อก.

Bhikkhu saññācikāya kuṭinti ayaṃ pañhā tiṇacchādanaṃ kuṭiṃ sandhāya vuttā. Dutiyapañhā sabbamattikāmayaṃ kuṭiṃ sandhāya vuttā.

ปัญหาว่า "ภิกษุสร้างกุฏิด้วยการขอ" นี้ ตรัสอ้างถึงกุฏิที่มุงด้วยหญ้า. ปัญหาที่สอง ตรัสอ้างถึงกุฏิที่ทำด้วยดินล้วน.

Āpajjeyya garukaṃ chejjavatthunti ayaṃ pañhā vajjapaṭicchādikaṃ bhikkhuniṃ sandhāya vuttā. Dutiyapañhā paṇḍakādayo abhabbapuggale sandhāya vuttā. Ekādasapi hi te gihibhāveyeva pārājikaṃ pattā.

ปัญหาว่า "พึงต้องอาบัติหนักอันเป็นวัตถุแห่งการตัด" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีผู้ปกปิดอาบัติ. ปัญหาที่สอง ตรัสอ้างถึงบุคคลผู้ไม่ควรบวชมีบัณเฑาะก์เป็นต้น. เพราะบุคคลผู้ไม่ควรบวชทั้ง ๑๑ จำพวกนั้น ย่อมถึงความเป็นปาราชิกตั้งแต่ยังเป็นคฤหัสถ์นั่นเอง.

Vācāti [Pg.238] vācāya anālapanto. Giraṃ no ca pare bhaṇeyyāti ‘‘iti ime sossantī’’ti parapuggale sandhāya saddampi na nicchāreyya. Ayaṃ pañhā ‘‘santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassa hotī’’ti imaṃ musāvādaṃ sandhāya vuttā. Tassa hi bhikkhuno adhammikāya paṭiññāya tuṇhībhūtassa nisinnassa manodvāre āpatti nāma natthi. Yasmā pana āvikātabbaṃ na āvikaroti, tenassa vacīdvāre akiriyato ayaṃ āpatti samuṭṭhātīti veditabbā.

คำว่า "วาจา" คือไม่พูดด้วยวาจา. คำว่า "ไม่พึงเปล่งเสียงให้ผู้อื่นได้ยิน" คือไม่พึงเปล่งเสียงโดยอ้างถึงบุคคลอื่นว่า "บุคคลเหล่านี้จักได้ยินดังนี้". ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงมุสาวาทนี้ว่า "ไม่พึงเปิดเผยอาบัติที่มีอยู่, ย่อมเป็นมุสาวาททั้งที่รู้". เพราะภิกษุนั้นผู้รับสารภาพโดยไม่ชอบธรรม นั่งนิ่งอยู่ ย่อมไม่มีอาบัติทางมโนทวาร. แต่เพราะไม่เปิดเผยอาบัติที่ควรเปิดเผย เพราะเหตุนั้น อาบัตินี้จึงเกิดขึ้นทางวจีทวาร เพราะการไม่กระทำ (สิ่งที่ควรทำ) ดังนี้ พึงทราบ.

Saṅghādisesā caturoti ayaṃ pañhā aruṇugge gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkantabhikkhuniṃ sandhāya vuttā, sā hi sakagāmato paccūsasamaye nikkhamitvā aruṇuggamanakāle vuttappakāraṃ nadipāraṃ okkantamattāva rattivippavāsagāmantaranadipāragaṇamhāohīyanalakkhaṇena ekappahāreneva caturo saṅghādisese āpajjati.

ปัญหาว่า "สังฆาทิเสส ๔" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีผู้ข้ามไปถึงฝั่งแม่น้ำที่อยู่ในเขตหมู่บ้านอื่นในเวลาอรุณขึ้น. เพราะภิกษุณีนั้นออกจากหมู่บ้านของตนในเวลาเช้ามืด พอไปถึงฝั่งแม่น้ำดังกล่าวในเวลาอรุณขึ้น ย่อมต้องสังฆาทิเสส ๔ ตัวพร้อมกัน ด้วยลักษณะแห่งการอยู่ปราศจากราตรี, ลักษณะแห่งการอยู่ในเขตหมู่บ้านอื่น, ลักษณะแห่งการข้ามฝั่งแม่น้ำ, และลักษณะแห่งการพรากจากคณะ.

Siyā āpattiyo nānāti ayaṃ pañhā ekatoupasampannā dve bhikkhuniyo sandhāya vuttā. Tāsu hi bhikkhūnaṃ santike ekatoupasampannāya hatthato gaṇhantassa pācittiyaṃ, bhikkhunīnaṃ santike ekatoupasampannāya hatthato gaṇhantassa dukkaṭaṃ.

ปัญหาว่า "อาบัติทั้งหลายพึงต่างกัน" นี้ ตรัสอ้างถึงภิกษุณีสองรูปที่อุปสมบทพร้อมกัน. เพราะในภิกษุณีสองรูปนั้น ภิกษุผู้รับจีวรจากมือของภิกษุณีที่อุปสมบทฝ่ายเดียวในสำนักภิกษุ ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์, ส่วนผู้รับจีวรจากมือของภิกษุณีที่อุปสมบทฝ่ายเดียวในสำนักภิกษุณี ย่อมต้องอาบัติทุกกฏ.

Caturo janā saṃvidhāyāti ācariyo ca tayo ca antevāsikā chamāsakaṃ bhaṇḍaṃ avahariṃsu, ācariyassa sāhatthikā tayo māsakā, āṇattiyāpi tayova tasmā thullaccayaṃ āpajjati, itaresaṃ sāhatthiko ekeko, āṇattikā pañcāti tasmā pārājikaṃ āpajjiṃsu. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana adinnādānapārājike saṃvidāvahāravaṇṇanāyaṃ vutto.

คำว่า "คน ๔ คนร่วมกัน" คือ อาจารย์และอันเตวาสิก ๓ คน ได้ลักทรัพย์มีค่า ๖ มาสก. ส่วนอาจารย์ ลักเอง ๓ มาสก, ใช้ให้ลักก็ ๓ มาสก, เพราะเหตุนั้น จึงต้องอาบัติถุลลัจจัย. ส่วนอันเตวาสิกที่เหลือ ลักเองคนละ ๑ มาสก, ใช้ให้ลัก ๕ มาสก, เพราะเหตุนั้น จึงต้องอาบัติปาราชิก. นี้เป็นสังเขปในที่นี้. ส่วนพิสดาร ตรัสไว้ในอรรถกถาปาราชิกสิกขาบทว่าด้วยอทินนาทาน ในคำอธิบายเรื่องการลักทรัพย์โดยร่วมกัน.

(2) Pārājikādipañhāvaṇṇanā

(๒) คำอธิบายปัญหาเกี่ยวกับปาราชิกเป็นต้น

480. Chiddaṃ tasmiṃ ghare natthīti ayaṃ pañhā dussakuṭiādīni santhatapeyyālañca sandhāya vuttā.

๔๘๐. ปัญหาว่า "ในเรือนนั้นไม่มีช่องโหว่" นี้ ตรัสอ้างถึงกุฏิผ้าเป็นต้น และสันถตเปยยาล.

Telaṃ madhuṃ phāṇitanti gāthā liṅgaparivattaṃ sandhāya vuttā.

คาถาว่า "น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย" นี้ ตรัสอ้างถึงบุคคลผู้เปลี่ยนเพศ.

Nissaggiyenāti gāthā pariṇāmanaṃ sandhāya vuttā. Yo hi saṅghassa pariṇatalābhato ekaṃ cīvaraṃ attano, ekaṃ aññassāti dve cīvarāni ‘‘ekaṃ [Pg.239] mayhaṃ, ekaṃ tassa dehī’’ti ekapayaogena pariṇāmeti, so nissaggiyapācittiyañceva suddhikapācittiyañca ekato āpajjati.

คาถาว่า "ด้วยนิสสัคคีย์" นี้ ตรัสอ้างถึงการน้อมลาภ. เพราะภิกษุใดน้อมจีวรสองผืนจากลาภที่น้อมไปสู่สงฆ์ โดยกล่าวว่า "จีวรผืนหนึ่งจงเป็นของข้าพเจ้า, ผืนหนึ่งจงเป็นของผู้อื่น" คือ "จงถวายผืนหนึ่งแก่ข้าพเจ้า, จงถวายผืนหนึ่งแก่ภิกษุนั้น" ด้วยวจีประโยคเดียว, ภิกษุนั้นย่อมต้องนิสสัคคิยปาจิตตีย์และสุทธิกปาจิตตีย์พร้อมกัน.

Kammañca taṃ kuppeyya vaggapaccayāti ayaṃ pañhā dvādasayojanapamāṇesu bārāṇasiādīsu nagaresu gāmasīmaṃ sandhāya vuttā.

ปัญหาว่า "กรรมนั้นพึงกำเริบเพราะเหตุแห่งพวก" นี้ ตรัสอ้างถึงสีมาของหมู่บ้านในเมืองต่างๆ มีเมืองพาราณสีเป็นต้น ซึ่งมีขนาด ๑๒ โยชน์.

Padavītihāramattenāti gāthā sañcarittaṃ sandhāya vuttā, atthopi cassā sañcarittavaṇṇanāyameva vutto.

คาถาว่า "ด้วยการก้าวล่วงบทเท่านั้น" นี้ ตรัสอ้างถึงการเป็นสื่อ. และอรรถของคาถานี้ก็ตรัสไว้ในคำอธิบายสัญจริตตสิกขาบทนั่นเอง.

Sabbāni tāni nissaggiyānīti ayaṃ pañhā aññātikāya bhikkhuniyā dhovāpanaṃ sandhāya vuttā. Sace hi tiṇṇampi cīvarānaṃ kākaūhadanaṃ vā kaddamamakkhitaṃ vā kaṇṇaṃ gahetvā bhikkhunī udakena dhovati, bhikkhussa kāyagatāneva nissaggiyāni honti.

ปัญหาว่า "ทั้งหมดนั้นเป็นนิสสัคคีย์" นี้ ตรัสอ้างถึงการให้ภิกษุณีที่ไม่ใช่ญาติซักผ้า. เพราะถ้าภิกษุณีจับชายจีวรทั้งสามผืนที่กาถ่ายอุจจาระรดไว้ หรือเปื้อนโคลน แล้วซักด้วยน้ำ, จีวรเหล่านั้นแม้จะอยู่กับตัวภิกษุ ก็ยังเป็นนิสสัคคีย์.

Saraṇagamanampi na tassa atthīti saraṇagamanaupasampadāpi natthi. Ayaṃ pana pañhā mahāpajāpatiyā upasampadaṃ sandhāya vuttā.

คำว่า "แม้การถึงสรณะก็ไม่มีแก่บุคคลนั้น" คือ แม้อุปสมบทด้วยการถึงสรณะก็ไม่มี. แต่ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทของพระมหาปชาบดีโคตมี.

Haneyya anariyaṃ mandoti tañhi itthiṃ vā purisaṃ vā anariyaṃ haneyya. Ayaṃ pañhā liṅgaparivattena itthibhūtaṃ pitaraṃ purisabhūtañca mātaraṃ sandhāya vuttā.

คำว่า "พึงฆ่าคนพาลผู้ไม่เป็นอริยะ" คือ พึงฆ่าหญิงหรือชายผู้ไม่เป็นอริยะนั้น. ปัญหานี้ ตรัสอ้างถึงบิดาผู้กลายเป็นหญิง และมารดาผู้กลายเป็นชาย ด้วยการเปลี่ยนเพศ.

Na tenānantaraṃ phuseti ayaṃ pañhā migasiṅgatāpasasīhakumārādīnaṃ viya tiracchānamātāpitaro sandhāya vuttā.

ปัญหาว่า "ไม่ถูกต้องอนันตริยกรรมด้วยเหตุนั้น" นี้ ตรัสอ้างถึงบิดามารดาที่เป็นสัตว์เดรัจฉาน เช่นเดียวกับบิดามารดาที่เป็นสัตว์เดรัจฉานของมิคสิงคตาปสและสีหกุมารเป็นต้น.

Acodayitvāti gāthā dūtenupasampadaṃ sandhāya vuttā. Codayitvāti gāthā paṇḍakādīnaṃ upasampadaṃ sandhāya vuttā. Kurundiyaṃ pana ‘‘paṭhamagāthā aṭṭha asammukhākammāni, dutiyā anāpattikassa kammaṃ sandhāya vuttā’’ti āgataṃ.

คาถาว่า "โดยไม่ชักชวน" นี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทด้วยทูต. คาถาว่า "โดยชักชวน" นี้ ตรัสอ้างถึงการอุปสมบทของบัณเฑาะก์เป็นต้น. แต่ในคัมภีร์กุรุนที มีมาว่า "คาถาแรก ตรัสอ้างถึงอสัมมุขาอกรรม ๘ อย่าง, คาถาที่สอง ตรัสอ้างถึงกรรมที่ทำแก่ภิกษุผู้ไม่มีอาบัติ".

Chindantassa āpattīti vanappatiṃ chindantassa pārājikaṃ, tiṇalatādiṃ chindantassa pācittiyaṃ, aṅgajātaṃ chindantassa thullaccayaṃ. Chindantassa anāpattīti kese ca nakhe ca chindantassa anāpatti. Chādentassa āpattīti attano āpattiṃ chādentassa aññesaṃ vā āpattiṃ. Chādentassa anāpattīti gehādīni chādentassa anāpatti.

คำว่า "ผู้ตัดย่อมต้องอาบัติ" คือ ผู้ตัดต้นไม้ใหญ่ ย่อมต้องอาบัติปาราชิก. ผู้ตัดหญ้า เถาวัลย์เป็นต้น ย่อมต้องอาบัติปาจิตตีย์. ผู้ตัดอวัยวะเพศ ย่อมต้องอาบัติถุลลัจจัย. คำว่า "ผู้ตัดย่อมไม่มีอาบัติ" คือ ผู้ตัดผมและเล็บของตน ย่อมไม่มีอาบัติ. คำว่า "ผู้ปกปิดย่อมต้องอาบัติ" คือ ผู้ปกปิดอาบัติของตน หรืออาบัติของผู้อื่น ย่อมต้องอาบัติ. คำว่า "ผู้ปกปิดย่อมไม่มีอาบัติ" คือ ผู้มุงหรือปกคลุมเรือนเป็นต้น ย่อมไม่มีอาบัติ.

Saccaṃ [Pg.240] bhaṇantoti gāthāya ‘‘sikharaṇīsi ubhatobyañjanāsī’’ti saccaṃ bhaṇanto garukaṃ āpajjati, sampajānamusāvāde pana musā bhāsato lahukāpatti hoti, abhūtārocane musā bhaṇanto garukaṃ āpajjati, bhūtārocane saccaṃ bhāsato lahukāpatti hotīti.

ในคาถาว่า "Saccaṃ bhaṇanto" นั้น ภิกษุผู้กล่าวคำจริงว่า "เธอเป็นหญิงมีติ่งเนื้อ เธอเป็นอุภโตพยัญชนะ" ย่อมต้องอาบัติหนัก (สังฆาทิเสส) แต่เมื่อกล่าวเท็จทั้งที่รู้อยู่ ย่อมเป็นอาบัติเบา (ปาจิตตีย์) ในกรณีที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่ไม่มีอยู่จริงโดยกล่าวเท็จ ย่อมต้องอาบัติหนัก (ปาราชิก) ในกรณีที่บอกอุตตริมนุสสธรรมที่มีอยู่จริงโดยกล่าวคำจริง ย่อมเป็นอาบัติเบา (ปาจิตตีย์) ดังนี้

(3) Pācittiyādipañhāvaṇṇanā

(๓) อรรถกถาปัญหาปาจิตตีย์เป็นต้น

481. Adhiṭṭhitanti gāthā nissaggiyacīvaraṃ anissajjitvā paribhuñjantaṃ sandhāya vuttā.

๔๘๑. คาถาว่า "Adhiṭṭhitaṃ" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้ใช้สอยจีวรนิสสัคคีย์โดยที่ยังไม่ได้สละ

Atthaṅgate sūriyeti gāthā romanthakaṃ sandhāya vuttā.

คาถาว่า "Atthaṅgate sūriye" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้เคี้ยวเอื้อง

Na rattacittoti gāthāya ayamattho – rattacitto methunadhammapārājikaṃ āpajjati. Theyyacitto adinnādānapārājikaṃ, paraṃ maraṇāya cetento manussaviggahapārājikaṃ, saṅghabhedako pana na rattacitto na ca pana theyyacitto na cāpi so paraṃ maraṇāya cetayi, salākaṃ panassa dentassa hoti chejjaṃ, pārājikaṃ hoti, salākaṃ paṭiggaṇhantassa bhedakānuvattakassa thullaccayaṃ.

ในคาถาว่า "Na rattacitto" นี้ มีอรรถะดังนี้ คือ ภิกษุผู้มีจิตกำหนัด ย่อมต้องปาราชิกเพราะเมถุนธรรม ภิกษุผู้มีจิตคิดขโมย ย่อมต้องปาราชิกเพราะอทินนาทาน ภิกษุผู้จงใจให้ผู้อื่นตาย ย่อมต้องปาราชิกเพราะมนุสสวิคคหะ แต่ภิกษุผู้ทำลายสงฆ์นั้น ไม่ได้มีจิตกำหนัด ไม่ได้มีจิตคิดขโมย และไม่ได้จงใจให้ผู้อื่นตาย แต่การให้สลากของภิกษุนั้น ย่อมเป็นการขาดจากความเป็นสมณะ เป็นปาราชิก ส่วนภิกษุผู้รับสลากและประพฤติตามผู้ทำลายสงฆ์ ย่อมต้องถุลลัจจัย

Gaccheyya aḍḍhayojananti ayaṃ pañhā suppatiṭṭhitanigrodhasadisaṃ ekakulassa rukkhamūlaṃ sandhāya vuttā.

ปัญหาว่า "Gaccheyya aḍḍhayojanaṃ" นี้ ตรัสหมายถึงโคนต้นไม้ของตระกูลเดียวที่ตั้งมั่นดีเหมือนต้นไทร

Kāyikānīti ayaṃ gāthā sambahulānaṃ itthīnaṃ kese vā aṅguliyo vā ekato gaṇhantaṃ sandhāya vuttā.

คาถาว่า "Kāyikāni" นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้จับผมหรือนิ้วมือของหญิงจำนวนมากพร้อมกัน

Vācasikānīti ayaṃ gāthā ‘‘sabbā tumhe sikharaṇiyo’’tiādinā nayena duṭṭhullabhāṇiṃ sandhāya vuttā.

คาถาว่า "Vācasikāni" นี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้กล่าววาจาหยาบคายด้วยนัยมีอาทิว่า "พวกเธอทั้งหมดเป็นหญิงมีติ่งเนื้อ"

Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seveti tisso itthiyo vuttā, tāsupi yaṃ taṃ methunaṃ nāma, taṃ na sevati. Tayo puriseti tayo purisepi upagantvā methunaṃ na sevati. Tayo anariyapaṇḍaketi ubhatobyañjanasaṅkhāte tayo anariye tayo ca paṇḍaketi imepi cha jane upagantvā methunaṃ na sevati. Na cācare methunaṃ byañjanasminti anulomapārājikavasenapi methunaṃ nācarati. Chejjaṃ siyā methunadhammapaccayāti siyā methunadhammapaccayā pārājikanti. Ayaṃ pañhā aṭṭhavatthukaṃ sandhāya [Pg.241] vuttā, tassā hi methunadhammassa pubbabhāgaṃ kāyasaṃsaggaṃ āpajjituṃ vāyamantiyā methunadhammapaccayā chejjaṃ hoti.

"หญิงสามคนไม่พึงเสพเมถุนนั้น" หญิงสามคน (คือ มนุสสิตถี เทวิตถี ติรัจฉานิตถี) ได้กล่าวไว้แล้วในปทภาชนีย์แห่งปฐมปาราชิก แม้ในหญิงเหล่านั้น เมถุนชื่อใดมีอยู่ ภิกษุไม่พึงเสพเมถุนนั้น "ชายสามคน" ภิกษุไม่พึงเข้าใกล้ชายสามคน (คือ มนุสสบุรุษ เทวบุรุษ ติรัจฉานบุรุษ) แล้วเสพเมถุน "บุคคลผู้ไม่ใช่อริยะ 3 และบัณเฑาะก์ 3" คือ บุคคลผู้ไม่ใช่อริยะ 3 ประเภทที่เรียกว่าอุภโตพยัญชนะ และบัณเฑาะก์ 3 ประเภท ภิกษุไม่พึงเข้าใกล้บุคคล 6 ประเภทเหล่านี้แล้วเสพเมถุน "ไม่พึงประพฤติเมถุนในอวัยวะเพศ" คือ ไม่พึงประพฤติเมถุนแม้ด้วยอำนาจแห่งปาราชิกโดยอนุโลม "พึงขาดจากความเป็นสมณะเพราะเมถุนธรรม" คือ พึงเป็นปาราชิกเพราะเมถุนธรรม นี้คืออรรถะ ปัญหานี้ ตรัสหมายถึงภิกษุณีผู้มีวัตถุ 8 ประการ (อัฏฐวัตถุกา) เพราะเมื่อภิกษุณีนั้นพยายามจะถึงกายสังสัคคะซึ่งเป็นส่วนเบื้องต้นของเมถุนธรรม ย่อมขาดจากความเป็นสมณะเพราะเมถุนธรรม

Mātaraṃ cīvaranti ayaṃ gāthā piṭṭhisamaye vassikasāṭikatthaṃ satuppādakaraṇaṃ sandhāya vuttā. Vinicchayo panassā vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanāyameva vutto.

คาถาว่า "Mātaraṃ cīvaraṃ" นี้ ตรัสหมายถึงการกระทำสติให้เกิดขึ้นเพื่อผ้าอาบน้ำฝนในเวลาที่มิใช่ฤดูกาล ส่วนวินิจฉัยของคาถานี้ ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาสิกขาบทผ้าอาบน้ำฝนนั้นเอง

Kuddho ārādhako hotīti gāthā titthiyavattaṃ sandhāya vuttā. Titthiyo hi vattaṃ pūrayamāno titthiyānaṃ vaṇṇe bhaññamāne kuddho ārādhako hoti, vatthuttayassa vaṇṇe bhaññamāne kuddho gārayho hotīti tatthevassā vitthāro vutto. Dutiyagāthāpi tameva sandhāya vuttā.

คาถาว่า "Kuddho ārādhako hoti" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงวัตรของเดียรถีย์ เพราะเดียรถีย์เมื่อบำเพ็ญวัตรอยู่ เมื่อมีผู้กล่าวคุณของเดียรถีย์แล้วโกรธ ย่อมเป็นผู้ยังความยินดีให้สำเร็จแก่พวกเดียรถีย์ แต่เมื่อมีผู้กล่าวคุณของรัตนตรัยแล้วโกรธ ย่อมเป็นผู้ควรติเตียน นี้คืออรรถะ รายละเอียดของคาถานี้ ได้กล่าวไว้แล้วในมหาขันธกะแห่งวัตรของเดียรถีย์นั้นเอง แม้คาถาที่สองก็ตรัสหมายถึงวัตรของเดียรถีย์นั้นเอง

Saṅghādisesantiādi gāthā yā bhikkhunī avassutāva avassutassa purisassa hatthato piṇḍapātaṃ gahetvā manussamaṃsalasuṇapaṇītabhojanasesaakappiyamaṃsehi saddhiṃ omadditvā ajjhoharati, taṃ sandhāya vuttā.

คาถาว่า "Saṅghādisesaṃ" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุณีผู้มีราคะกำหนัดแล้ว รับบิณฑบาตจากมือของชายผู้มีราคะกำหนัด แล้วคลุกเคล้ากับเนื้อคน กระเทียมดิบ อาหารประณีต และเนื้อที่ไม่ควรฉันที่เหลือจากเนื้อคน แล้วกลืนกิน

Eko upasampanno eko anupasampannoti gāthā ākāsagataṃ sandhāya vuttā. Sace hi dvīsu sāmaṇeresu eko iddhiyā kesaggamattampi pathaviṃ muñcitvā nisinno hoti, so anupasampanno nāma hoti. Saṅghenāpi ākāse nisīditvā bhūmigatassa kammaṃ na kātabbaṃ. Sace karoti, kuppati.

คาถาว่า "Eko upasampanno eko anupasampanno" นี้ ตรัสหมายถึงสามเณรผู้อยู่ในอากาศ เพราะถ้าในสามเณรสองรูป รูปหนึ่งนั่งอยู่โดยเหาะขึ้นจากพื้นดินแม้เพียงปลายผมด้วยฤทธิ์ สามเณรรูปนั้นชื่อว่าเป็นอนุปสัมบัน แม้สงฆ์ก็นั่งอยู่ในอากาศแล้วไม่พึงทำกรรมแก่บุคคลผู้อยู่บนพื้นดิน ถ้าทำ กรรมนั้นย่อมเสียไป

Akappakatanti gāthā acchinnacīvarakaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttā. Tasmiṃyeva cassā sikkhāpade vitthārena vinicchayopi vutto.

คาถาว่า "Akappakataṃ" เป็นต้นนี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้มีจีวรถูกชิงไป และวินิจฉัยของคาถานี้ ได้กล่าวไว้โดยพิสดารในสิกขาบทว่าด้วยจีวรที่ถูกชิงไปนั้นเอง

Na deti na paṭiggaṇhātīti nāpi uyyojikā deti, na uyyojitā tassā hatthato gaṇhāti. Paṭiggaho tena na vijjatīti teneva kāraṇena uyyojikāya hatthato uyyojitāya paṭiggaho na vijjati. Āpajjati garukanti evaṃ santepi avassutassa hatthato piṇḍapātaggahaṇe uyyojentī saṅghādisesāpattiṃ āpajjati. Tañca paribhogapaccayāti tañca pana āpattiṃ āpajjamānā tassā uyyojitāya paribhogapaccayā āpajjati[Pg.242]. Tassā hi bhojanapariyosāne uyyojikāya saṅghādiseso hotīti. Dutiyagāthā tassāyeva udakadantaponaggahaṇe uyyojanaṃ sandhāya vuttā.

"ไม่ให้ ไม่รับ" คือ ภิกษุณีผู้ชักชวนก็ไม่ให้ ภิกษุณีผู้ถูกชักชวนก็ไม่รับจากมือของภิกษุณีผู้ชักชวน "การรับนั้นไม่มีด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยเหตุนั้น การรับจากมือของภิกษุณีผู้ชักชวนแก่ภิกษุณีผู้ถูกชักชวนจึงไม่มี "ย่อมต้องอาบัติหนัก" คือ แม้เป็นเช่นนั้น ภิกษุณีผู้ชักชวนให้รับบิณฑบาตจากมือของชายผู้มีราคะกำหนัด ย่อมต้องอาบัติสังฆาทิเสส "และย่อมต้องอาบัตินั้นเพราะอาศัยการบริโภค" คือ เมื่อภิกษุณีนั้นต้องอาบัตินั้น ย่อมต้องอาบัติเพราะอาศัยการบริโภคของภิกษุณีผู้ถูกชักชวนนั้น เพราะเมื่อการบริโภคของภิกษุณีผู้ถูกชักชวนนั้นสิ้นสุดลง สังฆาทิเสสย่อมมีแก่ภิกษุณีผู้ชักชวน ดังนี้ คาถาที่สอง ตรัสหมายถึงการชักชวนในการรับน้ำและไม้สีฟันของภิกษุณีผู้ชักชวนนั้นเอง

Na bhikkhunī no ca phuseyya vajjanti sattarasakesu hi aññataraṃ āpattiṃ āpajjitvā anādariyena chādayamānāpi bhikkhunī chādanapaccayā vajjaṃ na phusati, aññaṃ navaṃ āpattiṃ nāpajjati, paṭicchannāya vā appaṭicchannāya vā āpattiyā pakkhamānattameva labhati. Ayaṃ pana bhikkhunīpi na hoti, sāvasesañca garukaṃ āpajjitvā chādetvā vajjaṃ na phusati. Pañhā mesā kusalehi cintitāti ayaṃ kira pañhā ukkhittakabhikkhuṃ sandhāya vuttā. Tena hi saddhiṃ vinayakammaṃ natthi, tasmā so saṅghādisesaṃ āpajjitvā chādento vajjaṃ na phusatīti.

"ภิกษุณีไม่พึงต้องอาบัติ" ในที่นี้ ภิกษุณีผู้ต้องอาบัติอย่างใดอย่างหนึ่งในสังฆาทิเสส 17 สิกขาบทที่บัญญัติไว้สำหรับภิกษุณี แล้วปกปิดไว้ด้วยความไม่เคารพ ก็ไม่พึงต้องอาบัติเพราะการปกปิดนั้น ไม่ต้องอาบัติใหม่ (คือทุกกฏ) อื่นอีก แต่ย่อมได้เพียงปักขมานัตสำหรับอาบัติที่ปกปิดไว้หรือไม่ปกปิดไว้ แต่ภิกษุณีนี้ก็ไม่ใช่ภิกษุณี (ที่กล่าวถึงในสิกขาบทนั้น) และเมื่อต้องอาบัติหนักที่มีเศษเหลือแล้วปกปิดไว้ ก็ไม่พึงต้องอาบัติอีก "ปัญหานี้อันบัณฑิตทั้งหลายคิดแล้ว" ปัญหานี้ ตรัสหมายถึงภิกษุผู้ถูกยกวัตร (อุกขิตตกภิกษุ) เพราะไม่มีวินัยกรรมกับภิกษุนั้น ฉะนั้น ภิกษุนั้นเมื่อต้องสังฆาทิเสสแล้วปกปิดไว้ ก็ไม่พึงต้องอาบัติอีก ดังนี้

Sedamocanagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

อรรถกถาคาถาว่าด้วยการระบายเหงื่อ จบแล้ว

Pañcavaggo

ปัญจวรรค

Kammavaggavaṇṇanā

อรรถกถากัมมวรรค

482. Kammavagge [Pg.243] catunnaṃ kammānaṃ nānākaraṇaṃ samathakkhandhake vuttameva. Kiñcāpi vuttaṃ, atha kho ayaṃ kammavinicchayo nāma ādito paṭṭhāya vuccamāno pākaṭo hoti, tasmā ādito paṭṭhāyevettha vattabbaṃ vadissāma. Cattārīti kammānaṃ gaṇanaparicchedavacanametaṃ. Kammānīti paricchinnakammanidassanaṃ. Apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā samaggassa saṅghassa anumatiyā tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kammaṃ. Ñattikammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā kattabbaṃ kammaṃ. Ñattidutiyakammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā ekāya ca anussāvanāyāti evaṃ ñattidutiyāya anussāvanāya kattabbaṃ kammaṃ. Ñatticatutthakammaṃ nāma vuttanayeneva samaggassa saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā tīhi ca anussāvanāhīti evaṃ ñatticatutthāhi tīhi anussāvanāhi kattabbaṃ kammaṃ.

๔๘๒. ในกัมมวรรค ความต่างกันแห่งกรรม ๔ อย่าง ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในสมถขันธกะนั่นเอง. แม้จะกล่าวไว้แล้วก็จริง แต่ถึงอย่างนั้น การวินิจฉัยกรรมนี้ เมื่อกล่าวตั้งแต่ต้นย่อมปรากฏชัด เพราะเหตุนั้น ข้าพเจ้าจักกล่าวคำที่ควรกล่าวในกรรม ๔ อย่างนี้ตั้งแต่ต้นทีเดียว. คำว่า จตฺตาริ นี้ เป็นคำกำหนดนับจำนวนแห่งกรรมทั้งหลาย. คำว่า กมฺมานิ นี้ เป็นคำแสดงกรรมที่กำหนดไว้แล้ว. ที่ชื่อว่า อปโลกนกรรม คือกรรมที่พึงทำด้วยการชำระสงฆ์ผู้อยู่ในสีมาให้บริสุทธิ์ นำฉันทะของภิกษุผู้ควรแก่ฉันทะมาแล้ว ประกาศให้ทราบ ๓ ครั้ง ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน. ที่ชื่อว่า ญัตติกรรม คือกรรมที่พึงทำด้วยญัตติครั้งเดียว ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ที่ชื่อว่า ญัตติทุติยกรรม คือกรรมที่พึงทำด้วยอนุสาวนาที่มีญัตติเป็นที่ ๒ คือด้วยญัตติ ๑ ครั้ง และอนุสาวนา ๑ ครั้ง ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง. ที่ชื่อว่า ญัตติจตุตถกรรม คือกรรมที่พึงทำด้วยอนุสาวนาที่มีญัตติเป็นที่ ๔ คือด้วยญัตติ ๑ ครั้ง และอนุสาวนา ๓ ครั้ง ด้วยความยินยอมของสงฆ์ผู้พร้อมเพรียงกัน โดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง.

Tattha apalokanakammaṃ apaloketvāva kātabbaṃ, ñattikammādivasena na kātabbaṃ. Ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Ñattidutiyakammaṃ pana apaloketvā kātabbampi atthi, akātabbampi atthi.

ในกรรม ๔ อย่างนั้น อปโลกนกรรมพึงทำด้วยการบอกกล่าวเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจญัตติกรรมเป็นต้น. แม้ญัตติกรรม ก็พึงทำด้วยการตั้งญัตติครั้งเดียวเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจอปโลกนกรรมเป็นต้น. ส่วนญัตติทุติยกรรม กรรมที่พึงทำด้วยการบอกกล่าวก็มี ที่ไม่พึงทำด้วยการบอกกล่าวก็มี.

Tattha sīmāsammuti, sīmāsamūhananaṃ, kathinadānaṃ, kathinuddhāro, kuṭivatthudesanā, vihāravatthudesanāti imāni cha kammāni garukāni apaloketvā kātuṃ na vaṭṭanti, ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāva kātabbāni. Avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhakamatakacīvaradānādisammutiyo cāti etāni lahukakammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭanti, ñattikamma-ñatticatutthakammavasena pana na kātabbameva. Ñatticatutthakammavasena kayiramānaṃ daḷhataraṃ hoti, tasmā kātabbanti ekacce vadanti. Evaṃ pana sati kammasaṅkaro hoti, tasmā na kātabbanti paṭikkhittameva. Sace pana akkharaparihīnaṃ vā padaparihīnaṃ vā duruttapadaṃ vā hoti[Pg.244], tassa sodhanatthaṃ punappunaṃ vattuṃ vaṭṭati. Idaṃ akuppakammassa daḷhīkammaṃ hoti, kuppakamme kammaṃ hutvā tiṭṭhati.

ในกรรมเหล่านั้น กรรม ๖ อย่างเหล่านี้ คือ การสมมติสีมา การถอนสีมา การกรานกฐิน การเดาะกฐิน การแสดงที่ตั้งกุฎี และการแสดงที่ตั้งวิหาร เป็นกรรมหนัก ไม่ควรทำด้วยการบอกกล่าว พึงทำด้วยการสวดญัตติทุติยกรรมวาจาเท่านั้น. ส่วนสมมติ ๑๓ อย่างที่เหลือ และสมมติทั้งหลายมีการสมมติภิกษุผู้ถือเสนาสนะและการให้ผ้าบังสุกุลเป็นต้นเหล่านี้ เป็นกรรมเบา แม้ทำด้วยการบอกกล่าวก็ควร แต่ไม่พึงทำด้วยอำนาจญัตติกรรมและญัตติจตุตถกรรมเลย. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า เมื่อทำด้วยอำนาจญัตติจตุตถกรรม ย่อมมั่นคงยิ่งขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงควรทำ. แต่เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมมีการปะปนกันแห่งกรรม เพราะเหตุนั้น จึงเป็นอันห้ามไว้แล้วทีเดียวว่า ไม่ควรทำ. แต่ถ้าหากมีอักขระบกพร่อง หรือบทบกพร่อง หรือบทที่กล่าวไม่ดี เพื่อประโยชน์แก่การชำระแก้ไขสิ่งนั้น ควรกล่าวซ้ำๆ อีก. การกล่าวซ้ำๆ นี้ ย่อมเป็นการทำให้กรรมที่ไม่กำเริบมั่นคงขึ้น และในกรรมที่กำเริบ ย่อมตั้งอยู่เป็นกรรมที่ใช้ได้.

Ñatticatutthakammaṃ ñattiñca tisso ca kammavācāyo sāvetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Pañcahākārehi vipajjantīti pañcahi kāraṇehi vipajjanti.

ญัตติจตุตถกรรมพึงทำด้วยการประกาศญัตติและกรรมวาจา ๓ ครั้งเท่านั้น ไม่พึงทำด้วยอำนาจอปโลกนกรรมเป็นต้น. คำว่า ย่อมวิบัติด้วยอาการ ๕ คือย่อมวิบัติด้วยเหตุ ๕ ประการ.

483. Sammukhākaraṇīyaṃ kammaṃ asammukhā karoti, vatthuvipannaṃ adhammakammanti ettha atthi kammaṃ sammukhākaraṇīyaṃ; atthi asammukhākaraṇīyaṃ; tattha asammukhākaraṇīyaṃ nāma dūtenupasampadā, pattanikkujjanaṃ, pattukkujjanaṃ, ummattakassa bhikkhuno ummattakasammuti, sekkhānaṃ kulānaṃ sekkhasammuti, channassa bhikkhuno brahmadaṇḍo, devadattassa pakāsanīyakammaṃ, appasādanīyaṃ dassentassa bhikkhuno bhikkhunisaṅghena kātabbaṃ avandanīyakammanti aṭṭhavidhaṃ hoti, taṃ sabbaṃ tattha tattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Idaṃ aṭṭhavidhampi kammaṃ asammukhā kataṃ sukataṃ hoti akuppaṃ.

๔๘๓. ในบทว่า 'ทำกรรมที่พึงทำในที่ต่อหน้า ในที่ลับหลัง เป็นกรรมไม่เป็นธรรม เพราะวิบัติโดยวัตถุ' นี้ มีกรรมที่พึงทำในที่ต่อหน้า มีกรรมที่พึงทำในที่ลับหลัง. ในกรรม ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่ากรรมที่พึงทำในที่ลับหลัง มี ๘ อย่าง คือ การอุปสมบทด้วยทูต ๑ การคว่ำบาตร ๑ การหงายบาตร ๑ อุมมัตตกสมมติแก่ภิกษุผู้วิกลจริต ๑ เสกขสมมติแก่ตระกูลที่เป็นพระเสขะ ๑ พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อฉันนะ ๑ ประกาศนียกรรมแก่พระเทวทัต ๑ อวันทนียกรรมที่ภิกษุณีสงฆ์พึงทำแก่ภิกษุผู้แสดงอาการไม่น่าเลื่อมใส ๑. กรรมทั้งหมดนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ นั่นเอง. กรรมทั้ง ๘ อย่างนี้ แม้ทำในที่ลับหลัง ก็เป็นอันทำดีแล้ว ไม่กำเริบ.

Sesāni sabbakammāni sammukhā eva kātabbāni – saṅghasammukhatā, dhammasammukhatā, vinayasammukhatā, puggalasammukhatāti imaṃ catubbidhaṃ sammukhāvinayaṃ upanetvāva kātabbāni. Evaṃ katāni hi sukatāni honti. Evaṃ akatāni panetāni imaṃ sammukhāvinayasaṅkhātaṃ vatthuṃ vinā katattā vatthuvipannāni nāma honti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammukhākaraṇīyaṃ kammaṃ asammukhā karoti, vatthuvipannaṃ adhammakamma’’nti.

กรรมที่เหลือทั้งหมดพึงทำในที่ต่อหน้าเท่านั้น คือพึงนำเข้าสู่สัมมุขาวินัย ๔ ประการนี้ คือ ความเป็นผู้มีสงฆ์อยู่ต่อหน้า ความเป็นผู้มีธรรมอยู่ต่อหน้า ความเป็นผู้มีวินัยอยู่ต่อหน้า และความเป็นผู้มีบุคคลอยู่ต่อหน้า แล้วจึงทำ. เพราะว่ากรรมที่ทำอย่างนี้ ย่อมเป็นอันทำดีแล้ว. ส่วนกรรมเหล่านี้ที่ไม่ได้ทำอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นกรรมวิบัติโดยวัตถุ เพราะทำโดยปราศจากวัตถุที่เรียกว่าสัมมุขาวินัยนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านพระอุบาลีเถระจึงกล่าวว่า 'ทำกรรมที่พึงทำในที่ต่อหน้า ในที่ลับหลัง เป็นกรรมไม่เป็นธรรม เพราะวิบัติโดยวัตถุ'.

Paṭipucchākaraṇīyādīsupi paṭipucchādikaraṇameva vatthu, taṃ vatthuṃ vinā katattā tesampi vatthuvipannatā veditabbā. Idaṃ panettha vacanatthamattaṃ. Paṭipucchā karaṇīyaṃ appaṭipucchā karotīti pucchitvā codetvā sāretvā kātabbaṃ apucchitvā acodetvā asāretvā karoti. Paṭiññāya karaṇīyaṃ appaṭiññāya karotīti paṭiññaṃ āropetvā yathādinnāya paṭiññāya kātabbaṃ appaṭiññāya karontassa vippalapantassa balakkārena karoti. Sativinayārahassāti dabbamallaputtattherasadisassa khīṇāsavassa. Amūḷhavinayārahassāti gaggabhikkhusadisassa ummattakassa. Tassapāpiyasikakammārahassāti upavāḷabhikkhusadisassa ussannapāpassa. Esa nayo sabbattha.

แม้ในกรรมที่พึงทำด้วยการสอบถามเป็นต้น การสอบถามเป็นต้นนั่นเองเป็นวัตถุ พึงทราบความที่กรรมเหล่านั้นเป็นกรรมวิบัติโดยวัตถุ เพราะทำโดยปราศจากวัตถุนั้น. ส่วนคำนี้ในที่นี้ เป็นเพียงการแสดงความหมายของคำ. คำว่า ทำกรรมที่พึงทำด้วยการสอบถาม โดยไม่สอบถาม คือ กรรมที่พึงทำด้วยการสอบถาม โจท และให้ระลึกถึงความผิดก่อน แต่กลับทำโดยไม่สอบถาม ไม่โจท และไม่ให้ระลึกถึงความผิด. คำว่า ทำกรรมที่พึงทำด้วยปฏิญญา โดยไม่มีปฏิญญา คือ กรรมที่พึงทำตามปฏิญญาที่ให้ไว้ โดยให้ปฏิญญาก่อน แต่กลับทำด้วยการใช้อำนาจแก่ผู้ที่ไม่ให้ปฏิญญา ผู้พูดเพ้อเจ้ออยู่. คำว่า แก่ผู้ควรแก่สติวินัย คือ แก่พระขีณาสพผู้เช่นกับพระดัพพมัลลบุตรเถระ. คำว่า แก่ผู้ควรแก่อมูฬหวินัย คือ แก่ภิกษุผู้วิกลจริตผู้เช่นกับภิกษุชื่อคัคคะ. คำว่า แก่ผู้ควรแก่ตัสสปาปิยสิกากรรม คือ แก่ภิกษุผู้มีบาปหนาผู้เช่นกับภิกษุชื่ออุปวาฬะ. นัยนี้มีในที่ทั้งปวง.

Anuposathe [Pg.245] uposathaṃ karotīti anuposathadivase uposathaṃ karoti. Uposathadivaso nāma ṭhapetvā kattikamāsaṃ avasesesu ekādasasu māsesu bhinnassa saṅghassa sāmaggidivaso ca yathāvuttacātuddasapannarasā ca. Etaṃ tippakārampi uposathadivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase uposathaṃ karonto anuposathe uposathaṃ karoti nāma. Yatra hi pattacīvarādīnaṃ atthāya appamattakena kāraṇena vivadantā uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapenti, tattha tasmiṃ adhikaraṇe vinicchite ‘‘samaggā jātāmhā’’ti antarā sāmaggiuposathaṃ kātuṃ na labhanti, karontehi anuposathe uposatho kato nāma hoti.

คำว่า ทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ ความว่า ทำอุโบสถในวันที่มิใช่วันอุโบสถ. ที่ชื่อว่า วันอุโบสถ ได้แก่ วันสามัคคีของสงฆ์ผู้แตกกันแล้วใน ๑๑ เดือนที่เหลือ เว้นเดือนกัตติกะ และวัน ๑๔ ค่ำ วัน ๑๕ ค่ำ ตามที่กล่าวมาแล้ว. ภิกษุเมื่อทำอุโบสถในวันอื่น นอกจากวันอุโบสถทั้ง ๓ ประเภทนี้ ชื่อว่าทำอุโบสถในวันมิใช่อุโบสถ. จริงอยู่ ในอาวาสใด ภิกษุทั้งหลายวิวาทกันด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย มีบาตรและจีวรเป็นต้น แล้วงดอุโบสถหรืองดปวารณาไว้ ในอาวาสนั้น เมื่ออธิกรณ์นั้นวินิจฉัยเสร็จแล้ว ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ได้เพื่อจะทำสามัคคีอุโบสถในระหว่าง (ก่อนถึงวันอุโบสถปกติ) ด้วยเข้าใจว่า "พวกเราเป็นผู้สามัคคีกันแล้ว" เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าอุโบสถอันภิกษุเหล่านั้นทำแล้วในวันมิใช่อุโบสถ.

Apavāraṇāya pavāretīti apavāraṇādivase pavāreti; pavāraṇādivaso nāma ekasmiṃ kattikamāse bhinnassa saṅghassa sāmaggidivaso ca paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso ca dve ca puṇṇamāsiyo. Evaṃ catubbidhampi pavāraṇādivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavārento apavāraṇāya pavāreti nāma. Idhāpi appamattakassa vivādassa vūpasame sāmaggipavāraṇaṃ kātuṃ na labhanti, karontehi apavāraṇāya pavāraṇā katā hoti. Apica ūnavīsativassaṃ vā antimavatthuṃ ajjhāpannapubbaṃ vā ekādasasu vā abhabbapuggalesu aññataraṃ upasampādentassapi vatthuvipannaṃ adhammakammaṃ hoti. Evaṃ vatthuto kammāni vipajjanti.

คำว่า ปวารณาในวันมิใช่ปวารณา ความว่า ปวารณาในวันที่มิใช่วันปวารณา. ที่ชื่อว่า วันปวารณา ได้แก่ วันสามัคคีของสงฆ์ผู้แตกกันแล้วในเดือนกัตติกะเดือนเดียว วันที่เลื่อนเข้ามา และวันพระจันทร์เต็มดวง ๒ วัน (คือวันมหาปวารณาและวันปวารณาเลื่อน). ภิกษุเมื่อปวารณาในวันอื่น นอกจากวันปวารณา ๔ ประเภทนี้ ชื่อว่าปวารณาในวันมิใช่ปวารณา. แม้ในเรื่องปวารณานี้ เมื่อการวิวาทเพียงเล็กน้อยสงบลงแล้ว ภิกษุทั้งหลายก็ไม่ได้เพื่อจะทำสามัคคีปวารณา เมื่อทำอยู่ ชื่อว่าปวารณาอันภิกษุเหล่านั้นทำแล้วในวันมิใช่ปวารณา. อนึ่ง แม้เมื่ออุปัชฌาย์ให้อุปสมบทแก่บุคคลผู้มีอายุหย่อนกว่า ๒๐ ปี หรือผู้เคยต้องอาบัติปาราชิก หรือบุคคลใดบุคคลหนึ่งในบรรดาอภัพพบุคคล ๑๑ จำพวก กรรมนั้นก็เป็นอธรรมกรรมที่มีวัตถุวิบัติ. กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติไปเพราะวัตถุด้วยประการฉะนี้.

484. Ñattito vipattiyaṃ pana vatthuṃ na parāmasatīti yassa upasampadādikammaṃ karoti, taṃ na parāmasati, tassa nāmaṃ na gaṇhāti. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me bhante saṅgho, āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vadati; evaṃ vatthuṃ na parāmasati.

๔๘๔. ส่วนในความวิบัติแห่งกรรมเพราะญัตติ คำว่า ไม่ระบุถึงวัตถุ ความว่า ภิกษุทำอุปสัมปทากรรมเป็นต้นแก่บุคคลใด ก็ไม่ระบุถึงบุคคลนั้น คือไม่เอ่ยชื่อของบุคคลนั้น. เมื่อควรจะกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้ เป็นผู้อุปสมบทของท่านพุทธรักษิต" แต่กลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เป็นผู้อุปสมบทของท่านพุทธรักษิต" ดังนี้ ชื่อว่าไม่ระบุถึงวัตถุ.

Saṅghaṃ na parāmasatīti saṅghassa nāmaṃ na gaṇhāti. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me bhante, ayaṃ dhammarakkhito’’ti vadati; evaṃ saṅghaṃ na parāmasati.

คำว่า ไม่ระบุถึงสงฆ์ ความว่า ไม่เอ่ยชื่อของสงฆ์. เมื่อควรจะกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้" แต่กลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอจงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้" ดังนี้ ชื่อว่าไม่ระบุถึงสงฆ์.

Puggalaṃ na parāmasatīti yo upasampadāpekkhassa upajjhāyo, taṃ na parāmasati, tassa nāmaṃ na gaṇhāti. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattabbe [Pg.246] ‘‘suṇātu me, bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito upasampadāpekkho’’ti vadati; evaṃ puggalaṃ na parāmasati.

คำว่า ไม่ระบุถึงบุคคล ความว่า อุปัชฌาย์ของผู้อุปสมบทมีอยู่ ก็ไม่ระบุถึงอุปัชฌาย์นั้น คือไม่เอ่ยชื่อของอุปัชฌาย์นั้น. เมื่อควรจะกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้ เป็นผู้อุปสมบทของท่านพุทธรักษิต" แต่กลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้ เป็นผู้อุปสมบท" ดังนี้ ชื่อว่าไม่ระบุถึงบุคคล.

Ñattiṃ na parāmasatīti sabbena sabbaṃ ñattiṃ na parāmasati. Ñattidutiyakamme ñattiṃ aṭṭhapetvā dvikkhattuṃ kammavācāya eva anussāvanakammaṃ karoti. Ñatticatutthakammepi ñattiṃ aṭṭhapetvā catukkhattuṃ kammavācāya eva anussāvanakammaṃ karoti; evaṃ ñattiṃ na parāmasati.

คำว่า ไม่ระบุถึงญัตติ ความว่า ไม่ระบุถึงญัตติโดยประการทั้งปวง. ในญัตติทุติยกรรม ไม่ตั้งญัตติ แต่ทำอานุสาวนกรรมด้วยกรรมวาจาล้วนๆ ๒ ครั้ง. แม้ในญัตติจตุตถกรรม ก็ไม่ตั้งญัตติ แต่ทำอานุสาวนกรรมด้วยกรรมวาจาล้วนๆ ๔ ครั้ง ดังนี้ ชื่อว่าไม่ระบุถึงญัตติ.

Pacchā vā ñattiṃ ṭhapetīti paṭhamaṃ kammavācāya anussāvanakammaṃ katvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassa tasmā tuṇhī evametaṃ dhārayāmī’’ti vadati; evaṃ pacchā ñattiṃ ṭhapeti. Iti imehi pañcahākārehi ñattito kammāni vipajjanti.

คำว่า หรือตั้งญัตติไว้ภายหลัง ความว่า ทำอานุสาวนกรรมด้วยกรรมวาจาก่อน แล้วจึงกล่าวว่า "นั่นเป็นญัตติ" แล้วกล่าวว่า "ย่อมควรแก่สงฆ์ เพราะฉะนั้นจึงนิ่ง ข้าพเจ้าทรงจำความนี้ไว้ด้วยอาการอย่างนี้" ดังนี้ ชื่อว่าตั้งญัตติไว้ภายหลัง. กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติไปเพราะญัตติด้วยอาการ ๕ ประการเหล่านี้.

485. Anussāvanato vipattiyaṃ pana vatthuādīni vuttanayeneva veditabbāni. Evaṃ pana nesaṃ aparāmasanaṃ hoti – ‘‘suṇātu me bhante saṅgho’’ti paṭhamānussāvane ‘‘dutiyampi etamatthaṃ vadāmi, tatiyampi etamatthaṃ vadāmi, suṇātu me bhante saṅgho’’ti dutiyatatiyānussāvanāsu vā ‘‘ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me bhante saṅgho, āyasmato buddharakkhitassā’’ti vadanto vatthuṃ na parāmasati nāma. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me bhante, ayaṃ dhammarakkhito’’ti vadanto saṅghaṃ na parāmasati nāma. ‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito āyasmato buddharakkhitassā’’ti vattabbe ‘‘suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ dhammarakkhito upasampadāpekkho’’ti vadanto puggalaṃ na parāmasati nāma.

๔๘๕. ส่วนในความวิบัติแห่งกรรมเพราะอานุสาวนา พึงทราบวัตถุเป็นต้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. แต่การไม่ระบุถึงวัตถุเป็นต้นเหล่านั้น มีดังนี้ คือ ในอานุสาวนาครั้งแรกว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า" หรือในอานุสาวนาครั้งที่ ๒ และที่ ๓ ว่า "ข้าพเจ้าขอกราบทูลเนื้อความนี้เป็นครั้งที่ ๒ ข้าพเจ้าขอกราบทูลเนื้อความนี้เป็นครั้งที่ ๓ ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า" เมื่อควรจะกล่าวว่า "นายธรรมรักษิตผู้นี้ เป็นผู้อุปสมบทของท่านพุทธรักษิต" แต่ผู้สวดกลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า ของท่านพุทธรักษิต" ชื่อว่าไม่ระบุถึงวัตถุ. เมื่อควรจะกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้" แต่ผู้สวดกลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอจงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้" ชื่อว่าไม่ระบุถึงสงฆ์. เมื่อควรจะกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้ ของท่านพุทธรักษิต" แต่ผู้สวดกลับกล่าวว่า "ท่านเจ้าข้า ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า นายธรรมรักษิตผู้นี้ เป็นผู้อุปสมบท" ชื่อว่าไม่ระบุถึงบุคคล.

Sāvanaṃ hāpetīti sabbena sabbaṃ kammavācāya anussāvanaṃ na karoti, ñattidutiyakamme dvikkhattuṃ ñattimeva ṭhapeti, ñatticatutthakamme catukkhattuṃ ñattimeva ṭhapeti; evaṃ anussāvanaṃ hāpeti. Yopi ñattidutiyakamme ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvā ekaṃ kammavācaṃ anussāvento akkharaṃ vā chaḍḍeti, padaṃ vā duruttaṃ karoti, ayampi anussāvanaṃ hāpetiyeva. Ñatticatutthakamme pana ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvā sakimeva vā dvikkhattuṃ vā kammavācāya anussāvanaṃ karontopi akkharaṃ vā padaṃ vā [Pg.247] chaḍḍentopi duruttaṃ karontopi anussāvanaṃ hāpetiyevāti veditabbo.

คำว่า ทำอานุสาวนาให้บกพร่อง ความว่า ไม่ทำอานุสาวนาด้วยกรรมวาจาโดยประการทั้งปวง คือในญัตติทุติยกรรม ตั้งแต่ญัตติอย่างเดียว ๒ ครั้ง ในญัตติจตุตถกรรม ตั้งแต่ญัตติอย่างเดียว ๔ ครั้ง ดังนี้ ชื่อว่าทำอานุสาวนาให้บกพร่อง. แม้ผู้ใดในญัตติทุติยกรรม ตั้งญัตติ ๑ ครั้ง เมื่อสวดอานุสาวนาด้วยกรรมวาจา ๑ ครั้ง กลับทิ้งอักขระเสียบ้าง ทำบทให้ผิดเพี้ยน (ทุรุตตะ) บ้าง ผู้นี้ก็ชื่อว่าทำอานุสาวนาให้บกพร่องเหมือนกัน. ส่วนในญัตติจตุตถกรรม พึงทราบว่า แม้ผู้ใดตั้งญัตติ ๑ ครั้ง แล้วทำอานุสาวนาด้วยกรรมวาจาเพียงครั้งเดียว หรือเพียง ๒ ครั้งก็ตาม หรือทิ้งอักขระเสียบ้าง ทิ้งบทเสียบ้าง ทำบทให้ผิดเพี้ยนบ้าง ก็ชื่อว่าทำอานุสาวนาให้บกพร่องเหมือนกัน.

Duruttaṃ karotīti ettha pana ayaṃ vinicchayo – yo hi aññasmiṃ akkhare vattabbe aññaṃ vadati, ayaṃ duruttaṃ karoti nāma. Tasmā kammavācaṃ karontena bhikkhunā yvāyaṃ –

คำว่า ทำบทให้ผิดเพี้ยน (ทุรุตตะ) ในคำนั้น มีวินิจฉัยดังนี้ คือ บุคคลใด เมื่อควรจะกล่าวอักขระหนึ่ง กลับกล่าวอักขระอื่น บุคคลนี้ชื่อว่าทำบทให้ผิดเพี้ยน. เพราะฉะนั้น ภิกษุผู้ทำกรรมวาจา...

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahitaṃ;

Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

“สิถิล, ธนิต, ทีฆะ, รัสสะ, ครุ, ลหุ, นิคคหิต, สัมพันธะ, ววัตถิตะ, วิมุตตะ ความแตกต่างของพยัญชนะมี 10 ประการ ด้วยความรู้ในพยัญชนะ ดังนี้”

Vutto, ayaṃ suṭṭhu upalakkhetabbo. Ettha hi ‘‘sithilaṃ’’ nāma pañcasu vaggesu paṭhamatatiyaṃ. ‘‘Dhanitaṃ’’ nāma tesveva dutiyacatutthaṃ. ‘‘Dīgha’’nti dīghena kālena vattabbaṃ ākārādi. ‘‘Rassa’’nti tato upaḍḍhakālena vattabbaṃ akārādi. ‘‘Garuka’’nti dīghameva. Yaṃ vā āyasmato buddharakkhitattherassa yassa nakkhamatīti evaṃ saṃyogaparaṃ katvā vuccati. ‘‘Lahuka’’nti rassameva. Yaṃ vā āyasmato buddharakkhitatherassa yassa na khamatīti evaṃ asaṃyogaparaṃ katvā vuccati. ‘‘Niggahita’’nti yaṃ karaṇāni niggahetvā avissajjetvā avivaṭena mukhena sānunāsikaṃ katvā vattabbaṃ. ‘‘Sambandha’’nti yaṃ parapadena sambandhitvā ‘‘tuṇhissā’’ti vā ‘‘tuṇhassā’’ti vā vuccati. ‘‘Vavatthita’’nti yaṃ parapadena asambandhaṃ katvā vicchinditvā ‘‘tuṇhī assā’’ti vā ‘‘tuṇha assā’’ti vā vuccati. ‘‘Vimutta’’nti yaṃ karaṇāni aniggahetvā vissajjetvā vivaṭena mukhena anunāsikaṃ akatvā vuccati.

ความแตกต่างของพยัญชนะนี้ที่กล่าวมาแล้ว พึงกำหนดหมายให้ดี เพราะในพยัญชนะ 10 อย่างนี้ คำว่า ‘สิถิล’ ได้แก่ อักษรตัวที่ 1 และ 3 ในวรรคทั้ง 5 คำว่า ‘ธนิต’ ได้แก่ อักษรตัวที่ 2 และ 4 ในวรรคเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า ‘ทีฆะ’ ได้แก่ อักษรที่พึงออกเสียงด้วยระยะเวลาที่ยาว เช่น อา เป็นต้น คำว่า ‘รัสสะ’ ได้แก่ อักษรที่พึงออกเสียงด้วยระยะเวลาครึ่งหนึ่งของทีฆะ เช่น อะ เป็นต้น คำว่า ‘ครุ’ ได้แก่ ทีฆะนั่นเอง หรืออักษรใดที่พึงออกเสียงโดยทำให้มีพยัญชนะสังโยคอยู่ข้างหลัง เช่นในคำว่า อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส นกฺขมติ ดังนี้ อักษรนี้ก็ชื่อว่าครุ คำว่า ‘ลหุ’ ได้แก่ รัสสะนั่นเอง หรืออักษรใดที่พึงออกเสียงโดยทำให้ไม่มีพยัญชนะสังโยคอยู่ข้างหลัง เช่นในคำว่า อายสฺมโต พุทฺธรกฺขิตตฺเถรสฺส ยสฺส น ขมติ ดังนี้ อักษรนี้ก็ชื่อว่าลหุ คำว่า ‘นิคคหิต’ ได้แก่ อักษรใดที่พึงออกเสียงโดยการกดฐานกรณ์ไว้ ไม่ปล่อยออกไป ออกเสียงตามจมูกด้วยปากที่ไม่ได้เปิด คำว่า ‘สัมพันธะ’ ได้แก่ บทใดที่พึงออกเสียงโดยเชื่อมกับบทหลัง เช่น ตุณฺหิสฺสา หรือ ตุณฺหสฺสา คำว่า ‘ววัตถิตะ’ ได้แก่ บทใดที่พึงออกเสียงโดยไม่เชื่อมกับบทหลัง คือตัดขาดออกไป เช่น ตุณฺหี อสฺสา หรือ ตุณฺห อสฺสา คำว่า ‘วิมุตตะ’ ได้แก่ อักษรใดที่พึงออกเสียงโดยไม่กดฐานกรณ์ ปล่อยออกไป ออกเสียงด้วยปากที่เปิด ไม่ทำเสียงตามจมูก

Tattha ‘‘suṇātu me’’ti vattabbe ta-kārassa tha-kāraṃ katvā ‘‘suṇāthu me’’ti vacanaṃ sithilassa dhanitakaraṇaṃ nāma. Tathā ‘‘pattakallaṃ, esā ñattī’’ti vattabbe ‘‘patthakallaṃ, esā ñatthī’’tiādivacanañca. ‘‘Bhante saṅgho’’ti vattabbe bha-kāra gha-kārānaṃ ba-kāra ga-kāre katvā ‘‘bante saṅgo’’ti vacanaṃ dhanitassa sithilakaraṇaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me’’ti vivaṭena mukhena vattabbe pana ‘‘suṇaṃtu me’’ti vā ‘‘esā ñattī’’ti vattabbe ‘‘esaṃ ñattī’’ti vā avivaṭena mukhena anunāsikaṃ katvā vacanaṃ vimuttassa niggahitavacanaṃ nāma. ‘‘Pattakalla’’nti avivaṭena mukhena anunāsikaṃ katvā vattabbe ‘‘pattakallā’’ti vivaṭena mukhena anunāsikaṃ akatvā vacanaṃ niggahitassa vimuttavacanaṃ nāma.

ในบรรดาพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อพึงออกเสียงว่า ‘สุณาตุ เม’ แต่กลับเปลี่ยน ต-การะ เป็น ถ-การะ แล้วออกเสียงว่า ‘สุณาถุ เม’ การออกเสียงเช่นนี้ ชื่อว่าการทำให้เสียงสิถิลเป็นเสียงธนิต เช่นเดียวกัน เมื่อพึงออกเสียงว่า ‘ปตฺตกัลลํ, เอสา ญตฺตี’ แต่กลับออกเสียงว่า ‘ปตฺถกลฺลํ, เอสา ญตฺถี’ เป็นต้น การออกเสียงเช่นนี้ ก็ชื่อว่าการทำให้เสียงสิถิลเป็นเสียงธนิต เมื่อพึงออกเสียงว่า ‘ภนฺเต สงฺโฆ’ แต่กลับเปลี่ยน ภ-การะ และ ฆ-การะ เป็น บ-การะ และ ก-การะ แล้วออกเสียงว่า ‘บนฺเต สงฺโค’ การออกเสียงเช่นนี้ ชื่อว่าการทำให้เสียงธนิตเป็นเสียงสิถิล อนึ่ง เมื่อพึงออกเสียงว่า ‘สุณาตุ เม’ ด้วยปากที่เปิด แต่กลับออกเสียงว่า ‘สุณํตุ เม’ หรือเมื่อพึงออกเสียงว่า ‘เอสา ญตฺตี’ แต่กลับออกเสียงว่า ‘เอสํ ญตฺตี’ โดยทำเสียงตามจมูกด้วยปากที่ไม่ได้เปิด การออกเสียงเช่นนี้ ชื่อว่าการออกเสียงวิมุตตะเป็นนิคคหิต เมื่อพึงออกเสียงว่า ‘ปตฺตกัลลํ’ โดยทำเสียงตามจมูกด้วยปากที่ไม่ได้เปิด แต่กลับออกเสียงว่า ‘ปตฺตกัลลา’ โดยไม่ทำเสียงตามจมูกด้วยปากที่เปิด การออกเสียงเช่นนี้ ชื่อว่าการออกเสียงนิคคหิตเป็นวิมุตตะ

Iti [Pg.248] sithile kattabbe dhanitaṃ, dhanite kattabbe sithilaṃ, vimutte kattabbe niggahitaṃ, niggahite kattabbe vimuttanti imāni cattāri byañjanāni antokammavācāya kammaṃ dūsenti. Evaṃ vadanto hi aññasmiṃ akkhare vattabbe aññaṃ vadati, duruttaṃ karotīti vuccati. Itaresu pana dīgharassādīsu chasu byañjanesu dīghaṭṭhāne dīghameva, rassaṭṭhāne ca rassamevāti evaṃ yathāṭhāne taṃ tadeva akkharaṃ bhāsantena anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentena kammavācā kātabbā. Sace pana evaṃ akatvā dīghe vattabbe rassaṃ, rasse vā vattabbe dīghaṃ vadati; tathā garuke vattabbe lahukaṃ, lahuke vā vattabbe garukaṃ vadati; sambandhe vā pana vattabbe vavatthitaṃ, vavatthite vā vattabbe sambandhaṃ vadati; evaṃ vuttepi kammavācā na kuppati. Imāni hi cha byañjanāni kammaṃ na kopenti.

ดังนั้น เมื่อพึงทำสิถิลแต่กลับทำธนิต, เมื่อพึงทำธนิตแต่กลับทำสิถิล, เมื่อพึงทำวิมุตตะแต่กลับทำนิคคหิต, เมื่อพึงทำนิคคหิตแต่กลับทำวิมุตตะ พยัญชนะ 4 อย่างเหล่านี้ ย่อมทำให้กรรมเสียไปในภายในกรรมวาจา เพราะว่าผู้ที่กล่าวอยู่อย่างนี้ เมื่อพึงกล่าวอักษรหนึ่งแต่กลับกล่าวอักษรอื่น ชื่อว่ากล่าวผิด ส่วนในพยัญชนะ 6 อย่างที่เหลือ มีทีฆะและรัสสะเป็นต้น เมื่อออกเสียงอักษรนั้นๆ ให้ตรงตามที่ตั้งไว้ คือในที่ที่เป็นทีฆะก็ออกเสียงทีฆะ ในที่ที่เป็นรัสสะก็ออกเสียงรัสสะ โดยไม่ทำให้ประเพณีที่สืบทอดกันมาเสียหาย พึงทำกรรมวาจาเถิด แต่ถ้าไม่ทำอย่างนั้น เมื่อพึงออกเสียงทีฆะแต่กลับออกเสียงรัสสะ หรือเมื่อพึงออกเสียงรัสสะแต่กลับออกเสียงทีฆะ; เช่นเดียวกัน เมื่อพึงออกเสียงครุแต่กลับออกเสียงลหุ หรือเมื่อพึงออกเสียงลหุแต่กลับออกเสียงครุ; หรือเมื่อพึงออกเสียงสัมพันธะแต่กลับออกเสียงววัตถิตะ หรือเมื่อพึงออกเสียงววัตถิตะแต่กลับออกเสียงสัมพันธะ; แม้กล่าวอย่างนี้ กรรมวาจาก็ไม่กำเริบ เพราะพยัญชนะ 6 อย่างเหล่านี้ไม่ทำให้กรรมกำเริบ

Yaṃ pana suttantikattherā ‘‘da-kāro ta-kāramāpajjati, ta-kāro da-kāramāpajjati, ca-kāro ja-kāramāpajjati, ja-kāro ca-kāramāpajjati, ya-kāro ka-kāramāpajjati, ka-kāro ya-kāramāpajjati; tasmā da-kārādīsu vattabbesu ta-kārādivacanaṃ na virujjhatī’’ti vadanti, taṃ kammavācaṃ patvā na vaṭṭati. Tasmā vinayadharena neva da-kāro ta-kāro kātabbo…pe… na ka-kāro ya-kāro. Yathāpāḷiyā niruttiṃ sodhetvā dasavidhāya byañjananiruttiyā vuttadose pariharantena kammavācā kātabbā. Itarathā hi sāvanaṃ hāpeti nāma.

ส่วนคำใดที่พระเถระผู้ทรงพระสูตรทั้งหลายกล่าวว่า ‘ท-การะ ย่อมถึงความเป็น ต-การะ, ต-การะ ย่อมถึงความเป็น ท-การะ, จ-การะ ย่อมถึงความเป็น ช-การะ, ช-การะ ย่อมถึงความเป็น จ-การะ, ย-การะ ย่อมถึงความเป็น ก-การะ, ก-การะ ย่อมถึงความเป็น ย-การะ; เพราะฉะนั้น เมื่อพึงออกเสียง ท-การะ เป็นต้น การออกเสียงเป็น ต-การะ เป็นต้น จึงไม่ขัดแย้งกัน’ คำกล่าวนั้นเมื่อมาถึงกรรมวาจาแล้วย่อมใช้ไม่ได้ เพราะฉะนั้น พระวินัยธรไม่พึงทำ ท-การะ ให้เป็น ต-การะ... ไม่พึงทำ ก-การะ ให้เป็น ย-การะ พึงชำระนิรุตติให้บริสุทธิ์ตามพระบาลี หลีกเลี่ยงโทษที่กล่าวไว้แล้วด้วยพยัญชนนิรุตติ 10 ประการ แล้วจึงทำกรรมวาจา เพราะถ้าทำเป็นอย่างอื่น ชื่อว่าทำให้การสวดประกาศบกพร่อง

Akāle vā sāvetīti sāvanāya akāle anokāse ñattiṃ aṭṭhapetvā paṭhamaṃyeva anussāvanakammaṃ katvā pacchā ñattiṃ ṭhapeti. Iti imehi pañcahākārehi anussāvanato kammāni vipajjanti.

คำว่า ‘หรือสวดประกาศในเวลาที่มิใช่กาล’ หมายถึง ในเวลาที่มิใช่กาลและมิใช่โอกาสแห่งการสวดประกาศ ไม่ตั้งญัตติไว้ก่อน แต่กลับทำกรรมคือการสวดประกาศก่อน แล้วจึงตั้งญัตติในภายหลัง ด้วยอาการ 5 อย่างเหล่านี้ กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติไปเพราะการสวดประกาศ

486. Sīmato vipattiyaṃ pana atikhuddakasīmā nāma yā ekavīsati bhikkhū na gaṇhāti. Kurundiyaṃ pana ‘‘yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Tasmā yā evarūpā sīmā, ayaṃ sammatāpi asammatā, gāmakhettasadisāva hoti, tattha kataṃ kammaṃ kuppati. Esa nayo sesasīmāsupi. Ettha pana atimahatī nāma yā kesaggamattenāpi tiyojanaṃ atikkāmetvā sammatā hoti. Khaṇḍanimittā nāma aghaṭitanimittā vuccati. Puratthimāya disāya nimittaṃ kittetvā anukkameneva dakkhiṇāya pacchimāya uttarāya disāya kittetvā puna puratthimāya disāya pubbakittitaṃ nimittaṃ paṭikittetvāva ṭhapetuṃ vaṭṭati; evaṃ akhaṇḍanimittā hoti. Sace [Pg.249] pana anukkamena āharitvā uttarāya disāya nimittaṃ kittetvā tattheva ṭhapeti, khaṇḍanimittā hoti. Aparāpi khaṇḍanimittā nāma yā animittupagaṃ tacasārarukkhaṃ vā khāṇukaṃ vā paṃsupuñjavālikāpuñjānaṃ vā aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā hoti. Chāyānimittā nāma yā pabbatacchāyādīnaṃ yaṃkiñci chāyaṃ nimittaṃ katvā sammatā hoti. Animittā nāma yā sabbena sabbaṃ nimittāni akittetvā sammatā hoti.

๔๘๖. ส่วนในความวิบัติเพราะสีมา สีมาใดไม่สามารถบรรจุภิกษุ ๒๑ รูปได้ สีมานั้นชื่อว่าอติขุททกสีมา (สีมาเล็กเกินไป). ในคัมภีร์กุรุนทีกล่าวว่า 'ในสีมาใด ภิกษุ ๒๑ รูปไม่สามารถนั่งได้' (สีมานั้นชื่อว่าอติขุททกสีมา). เพราะฉะนั้น สีมาเช่นใดที่มีรูปลักษณะอย่างนี้ แม้จะสมมติแล้วก็ไม่ชื่อว่าสมมติ ย่อมเป็นเช่นเดียวกับเขตบ้าน กรรมที่ทำในสีมานั้นย่อมกำเริบ (เสียไป). แม้ในสีมาที่เหลือก็มีนัยนี้. อนึ่ง ในสีมาเหล่านี้ สีมาใดที่สมมติโดยล่วงเลยสามโยชน์ไปแม้เพียงปลายผม สีมานั้นชื่อว่าอติมหตีสีมา (สีมาใหญ่เกินไป). สีมาที่มีนิมิตไม่เชื่อมต่อกัน ชื่อว่าขัณฑนิมิตตา (สีมามีนิมิตขาด). การบอกนิมิตทางทิศตะวันออกแล้วบอกนิมิตทางทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ตามลำดับ แล้วกลับมาบอกนิมิตที่บอกไว้ก่อนทางทิศตะวันออกซ้ำอีกครั้งเพื่อเชื่อมต่อกัน ย่อมควร; เมื่อทำอย่างนี้ สีมานั้นย่อมเป็นอขัณฑนิมิตตา (สีมามีนิมิตไม่ขาด). แต่ถ้าบอกนิมิตตามลำดับมาถึงทิศเหนือแล้วหยุดไว้เพียงเท่านั้น สีมานั้นย่อมเป็นขัณฑนิมิตตา. สีมาอื่นอีกที่ชื่อว่าขัณฑนิมิตตา คือ สีมาที่สมมติโดยการทำต้นไม้ที่มีเปลือกเป็นแก่น หรือตอไม้ หรือกองดิน กองทราย อย่างใดอย่างหนึ่ง ซึ่งไม่ถึงความเป็นนิมิต ให้เป็นนิมิตหนึ่งในระหว่างนิมิตสองอย่าง. สีมาที่ชื่อว่าฉายานิมิตตา (สีมามีนิมิตเป็นเงา) คือ สีมาที่สมมติโดยการทำเงาอย่างใดอย่างหนึ่ง เช่น เงาภูเขา เป็นนิมิต. สีมาที่ชื่อว่าอนิมิตตา (สีมาไม่มีนิมิต) คือ สีมาที่สมมติโดยไม่ได้บอกนิมิตโดยประการทั้งปวง.

Bahisīme ṭhito sīmaṃ sammannati nāma nimittāni kittetvā nimittānaṃ bahi ṭhito sammannati. Nadiyā samudde jātassare sīmaṃ sammannatīti etesu nadiādīsu yaṃ sammannati, sā evaṃ sammatāpi ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā, sabbo samuddo asīmo, sabbo jātassaro asīmo’’ti (mahāva. 147) vacanato asammatāva hoti. Sīmāya sīmaṃ sambhindatīti attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ sambhindati. Ajjhottharatīti attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ ajjhottharati. Tattha yathā sambhedo ca ajjhottharaṇañca hoti, taṃ sabbaṃ uposathakkhandhake vuttameva. Iti imā ekādasapi sīmā asīmā gāmakhettasadisā eva, tāsu nisīditvā kataṃ kammaṃ kuppati. Tena vuttaṃ ‘‘imehi ekādasahi ākārehi sīmato kammāni vipajjantī’’ti.

ที่ชื่อว่ายืนอยู่นอกสีมาสมมติสีมา คือ บุคคลใดบอกนิมิตแล้วยืนอยู่นอกนิมิตสมมติสีมา. ที่ว่าสมมติสีมาในแม่น้ำ ในมหาสมุทร ในสระที่เกิดเองนั้น คือ สีมาใดที่สมมติในแม่น้ำเป็นต้นเหล่านั้น สีมานั้นแม้สมมติแล้วก็ไม่ชื่อว่าสมมติ เพราะพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำทั้งหมดไม่เป็นสีมา มหาสมุทรทั้งหมดไม่เป็นสีมา สระที่เกิดเองทั้งหมดไม่เป็นสีมา' (มหาวรรค ๑๔๗). ที่ชื่อว่าระคนสีมาด้วยสีมา คือ ย่อมระคนสีมาของตนกับสีมาของผู้อื่น. ที่ชื่อว่าครอบงำสีมา คือ ย่อมครอบงำสีมาของผู้อื่นด้วยสีมาของตน. ในสองอย่างนั้น การระคนและการครอบงำเป็นอย่างไร รายละเอียดทั้งหมดนั้นได้กล่าวไว้แล้วในอุโบสถขันธกะ. ดังนั้น สีมาทั้ง ๑๑ อย่างนี้ไม่เป็นสีมา ย่อมเป็นเช่นเดียวกับเขตบ้าน กรรมที่ทำโดยนั่งในสีมาเหล่านั้นย่อมกำเริบ. ด้วยเหตุนั้น ท่านพระอุปาลีเถระจึงกล่าวว่า 'กรรมทั้งหลายย่อมวิบัติเพราะสีมาด้วยอาการ ๑๑ อย่างเหล่านี้'.

487-488. Parisato kammavipattiyaṃ pana kiñci anuttānaṃ nāma natthi. Yampi tattha kammappattachandārahalakkhaṇaṃ vattabbaṃ siyā, tampi parato ‘‘cattāro bhikkhū pakatattā kammappattā’’tiādinā nayena vuttameva. Tattha pakatattā kammappattāti catuvaggakaraṇe kamme cattāro pakatattā anukkhittā anissāritā parisuddhasīlā cattāro bhikkhū kammappattā kammassa arahā anucchavikā sāmino. Na tehi vinā taṃ kammaṃ kayirati, na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā eti. Avasesā pana sacepi sahassamattā honti, sace samānasaṃvāsakā, sabbe chandārahāva honti. Chandapārisuddhiṃ datvā āgacchantu vā mā vā, kammaṃ pana tiṭṭhati. Yassa pana saṅgho parivāsādikammaṃ karoti, so neva kammappatto, nāpi chandāraho. Apica yasmā taṃ puggalaṃ vatthuṃ katvā saṅgho kammaṃ karoti, tasmā ‘‘kammāraho’’ti vuccati. Sesakammesupi eseva nayo.

๔๘๗-๔๘๘. ส่วนในความวิบัติแห่งกรรมเพราะบริษัท ไม่มีบทใดที่ไม่ชัดเจน. แม้ลักษณะแห่งภิกษุผู้ถึงกรรมและผู้ควรแก่ฉันทะที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ก็ได้กล่าวไว้แล้วในภายหลังด้วยนัยมีอาทิว่า 'ภิกษุ ๔ รูปผู้เป็นปรกตัตตะเป็นผู้ถึงกรรม'. ในคำนั้น คำว่า 'ภิกษุผู้เป็นปรกตัตตะเป็นผู้ถึงกรรม' หมายถึง ในกรรมที่พึงทำด้วยคณะ ๔ รูป ภิกษุ ๔ รูปผู้เป็นปรกตัตตะ ไม่ถูกยกวัตร ไม่ถูกขับไล่ มีศีลบริสุทธิ์ เป็นผู้ถึงกรรม ควรแก่กรรม เหมาะสมแก่กรรม เป็นเจ้าของกรรม. กรรมนั้นย่อมทำไม่ได้หากปราศจากภิกษุ ๔ รูปนั้น และฉันทะหรือปาริสุทธิของภิกษุเหล่านั้นก็ไม่มา. ส่วนภิกษุที่เหลือ แม้มีจำนวนเป็นพัน หากเป็นผู้มีสังวาสเสมอกัน ทั้งหมดก็ย่อมเป็นผู้ควรแก่ฉันทะ. จะให้ฉันทะและปาริสุทธิแล้วมาก็ตาม หรือไม่มาก็ตาม กรรมนั้นย่อมตั้งอยู่ได้. อนึ่ง บุคคลใดที่สงฆ์ทำกรรมมีปริวาสเป็นต้นให้ บุคคลนั้นไม่ชื่อว่าเป็นผู้ถึงกรรม และไม่ชื่อว่าเป็นผู้ควรแก่ฉันทะ. แต่เพราะสงฆ์ทำกรรมโดยมีบุคคลนั้นเป็นวัตถุ (เรื่องราว) จึงเรียกว่า 'ผู้ควรแก่กรรม'. ในกรรมที่เหลือมีปัญจวคคกรณกรรมเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน.

489. Puna [Pg.250] cattāri kammānītiādiko nayo paṇḍakādīnaṃ avatthubhāvadassanatthaṃ vutto. Sesamettha uttānameva.

๔๘๙. ๔๘๙. อนึ่ง นัยมีอาทิว่า 'กรรม ๔ อย่าง' ท่านพระอุปาลีเถระกล่าวไว้เพื่อแสดงความที่บัณเฑาะก์เป็นต้นไม่เป็นวัตถุแห่งกรรม. ส่วนที่เหลือในนัยนี้ก็ชัดเจนตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Apalokanakammakathā

อเปโลกนกรรมกถา

495-496. Idāni tesaṃ kammānaṃ pabhedadassanatthaṃ ‘‘apalokanakammaṃ kati ṭhānāni gacchatī’’tiādimāha. Tattha ‘‘apalokanakammaṃ pañca ṭhānāni gacchati – osāraṇaṃ, nissāraṇaṃ, bhaṇḍukammaṃ, brahmadaṇḍaṃ, kammalakkhaṇaññeva pañcama’’nti ettha ‘‘osāraṇaṃ nissāraṇa’’nti padasiliṭṭhatāyetaṃ vuttaṃ. Paṭhamaṃ pana nissāraṇā hoti, pacchā osāraṇā. Tattha yā kaṇṭakasāmaṇerassa daṇḍakammanāsanā, sā ‘‘nissāraṇā’’ti veditabbā. Tasmā etarahi sacepi sāmaṇero buddhassa vā dhammassa vā saṅghassa vā avaṇṇaṃ bhaṇati, ‘‘akappiyaṃ kappiya’’nti dīpeti, micchādiṭṭhiko hoti antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato, so yāvatatiyaṃ nivāretvā taṃ laddhiṃ nissajjāpetabbo. No ce vissajjeti, saṅghaṃ sannipātetvā ‘‘vissajjehī’’ti vattabbo. No ce vissajjeti, byattena bhikkhunā apalokanakammaṃ katvā nissāretabbo. Evañca pana kammaṃ kātabbaṃ –

๔๙๕-๔๙๖. บัดนี้ เพื่อแสดงความต่างกันของกรรมเหล่านั้น ท่านพระอุปาลีเถระจึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'อเปโลกนกรรมย่อมถึงกี่สถาน'. ในคำนั้น ในบทว่า 'อเปโลกนกรรมย่อมถึง ๕ สถาน คือ โอสารณะ (การรับเข้า), นิสสารณะ (การขับออก), ภัณฑุกรรม, พรหมทัณฑ์, และกรรมลักขณะเป็นที่ ๕' นี้ คำว่า 'โอสารณะ นิสสารณะ' ท่านกล่าวไว้เพื่อความสละสลวยของบท. แต่โดยเนื้อความแล้ว นิสสารณะ (การขับออก) ย่อมมีก่อน ภายหลังจึงมีโอสารณะ (การรับเข้า). ในกรรมเหล่านั้น การนาสนะด้วยการลงทัณฑกรรมแก่กัณฏกสามเณร พึงทราบว่าเป็น 'นิสสารณะ'. เพราะฉะนั้น ในกาลบัดนี้ หากสามเณรกล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม หรือพระสงฆ์ หรือแสดงว่า 'สิ่งที่ไม่ควรเป็นสิ่งควร' หรือเป็นมิจฉาทิฏฐิ ประกอบด้วยทิฏฐิที่ยึดถือที่สุด (สัสสตทิฏฐิหรืออุจเฉททิฏฐิ) พึงห้ามสามเณรนั้นจนครบสามครั้งแล้วให้สละทิฏฐินั้นเสีย. หากไม่สละ พึงประชุมสงฆ์แล้วกล่าวว่า 'จงสละเสีย'. หากยังไม่สละอีก ภิกษุผู้ฉลาดพึงทำอเปโลกนกรรมแล้วขับออกจากหมู่เสีย. และพึงทำกรรมอย่างนี้ว่า –

‘‘Saṅghaṃ, bhante, pucchāmi – ‘ayaṃ itthannāmo sāmaṇero buddhassa dhammassa saṅghassa avaṇṇavādī micchādiṭṭhiko, yaṃ aññe sāmaṇerā labhanti, dirattatirattaṃ bhikkhūhi saddhiṃ sahaseyyaṃ, tassa alābhāya nissāraṇā ruccati saṅghassā’ti. Dutiyampi… tatiyampi, bhante, saṅghaṃ pucchāmi – ‘ayaṃ itthannāmo sāmaṇero buddhassa…pe… ruccati saṅghassā’ti cara pire vinassā’’ti.

‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า ‘สามเณรชื่อนี้ เป็นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ เป็นมิจฉาทิฏฐิ. การขับสามเณรนี้ออก เพื่อมิให้ได้การอยู่ร่วมเสนาสนะกับภิกษุสองคืนหรือสามคืน ซึ่งสามเณรอื่นย่อมได้นั้น เป็นที่พอใจของสงฆ์หรือไม่?’ ข้าพเจ้าขอถามอย่างนี้. แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า ‘สามเณรชื่อนี้ เป็นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า... เป็นที่พอใจของสงฆ์หรือไม่?’ ข้าพเจ้าขอถามอย่างนี้. ‘จงไปเสีย เจ้าคนนอก จงพินาศไปเถิด’ พึงทำกรรมอย่างนี้.

So aparena samayena ‘‘ahaṃ, bhante, bālatāya aññāṇatāya alakkhikatāya evaṃ akāsiṃ, svāhaṃ saṅghaṃ khamāpemī’’ti khamāpento yāvatatiyaṃ yācāpetvā apalokanakammeneva osāretabbo. Evaṃ pana osāretabbo, saṅghamajjhe byattena bhikkhunā saṅghassa anumatiyā sāvetabbaṃ –

สามเณรนั้น ในเวลาต่อมา เมื่อจะขอขมาว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กระทำอย่างนั้นแล้ว เพราะความเป็นคนพาล เพราะความไม่รู้ เพราะความเป็นคนกาลกรรณี ข้าพเจ้านั้นขอขมาสงฆ์" ดังนี้ พึงให้ขอขมาจนครบสามครั้ง แล้วพึงให้กลับเข้าหมู่ด้วยอปโลกนกรรมนั่นเอง. อนึ่ง พึงให้กลับเข้าหมู่ด้วยวิธีอย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกาศให้สงฆ์ทราบในท่ามกลางสงฆ์ ด้วยความยินยอมของสงฆ์ว่า -

‘‘Saṅghaṃ, bhante, pucchāmi – ayaṃ itthannāmo sāmaṇero buddhassa dhammassa saṅghassa avaṇṇavādī micchādiṭṭhiko, yaṃ aññe sāmaṇerā labhanti, bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, tassa [Pg.251] alābhāya nissārito, svāyaṃ idāni sorato nivātavutti lajjidhammaṃ okkanto hirottappe patiṭṭhito katadaṇḍakammo accayaṃ deseti, imassa sāmaṇerassa yathā pure kāyasambhogasāmaggidānaṃ ruccati saṅghassā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า ‘สามเณรชื่อนี้เป็นผู้กล่าวติเตียนพระพุทธเจ้า พระธรรม พระสงฆ์ มีความเห็นผิด ถูกขับไล่แล้วเพื่อให้ไม่ได้ซึ่งการนอนร่วมกับภิกษุทั้งหลายตลอดสองคืนหรือสามคืน ซึ่งสามเณรอื่นย่อมได้. บัดนี้ สามเณรนั้นเป็นผู้สงบเสงี่ยม มีความประพฤติถ่อมตน เข้าถึงธรรมของคนผู้มีใจละอาย ตั้งมั่นอยู่ในหิริและโอตตัปปะ ได้ทำทัณฑกรรมแล้ว แสดงความผิด. การให้ความพร้อมเพรียงในการร่วมใช้สอยทางกายแก่สามเณรนี้ เหมือนในกาลก่อน เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่?’” พึงประกาศดังนี้

Evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. Evaṃ apalokanakammaṃ osāraṇañca nissāraṇañca gacchati. Bhaṇḍukammaṃ mahākhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttameva. Brahmadaṇḍo pañcasatikakkhandhake vuttoyeva. Na kevalaṃ panesa channasseva paññatto, yo aññopi bhikkhu mukharo hoti, bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭento khuṃsento vambhento viharati, tassapi dātabbo. Evañca pana dātabbo, saṅghamajjhe byattena bhikkhunā saṅghassa anumatiyā sāvetabbaṃ –

พึงกล่าวอย่างนี้ ๓ ครั้ง. อปโลกนกรรมย่อมถึงทั้งการให้กลับเข้าหมู่และการขับออกจากหมู่ด้วยประการฉะนี้. ส่วนภัณฑกรรม ข้าพเจ้าได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถามหาขันธกะนั่นเอง. พรหมทัณฑ์ พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ตรัสไว้แล้วในปัญจสติกขันธกะนั่นเอง. ก็พรหมทัณฑ์นี้ มิใช่จะทรงบัญญัติไว้เฉพาะแก่พระฉันนะเท่านั้น แม้ภิกษุอื่นใดเป็นคนปากร้าย อยู่กระทบกระทั่ง ด่าทอ ดูหมิ่นภิกษุทั้งหลายด้วยคำพูดที่ชั่วร้าย พึงให้พรหมทัณฑ์แม้แก่ภิกษุนั้น. อนึ่ง พึงให้พรหมทัณฑ์อย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกาศให้สงฆ์ทราบในท่ามกลางสงฆ์ ด้วยความยินยอมของสงฆ์ว่า -

‘‘Bhante, itthannāmo bhikkhu mukharo, bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭento viharati. So bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya. Bhikkhūhi itthannāmo bhikkhu neva vattabbo, na ovaditabbo, na anusāsitabbo. Saṅghaṃ, bhante, pucchāmi – ‘itthannāmassa bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ, ruccati saṅghassā’ti. Dutiyampi pucchāmi, tatiyampi pucchāmi – ‘itthannāmassa, bhante, bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ, ruccati saṅghassā’’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุชื่อนี้เป็นคนปากร้าย อยู่กระทบกระทั่งภิกษุทั้งหลายด้วยคำพูดที่ชั่วร้าย. ภิกษุนั้นปรารถนาจะพูดคำใด ก็จงพูดคำนั้นเถิด. ภิกษุทั้งหลายไม่พึงว่ากล่าว ไม่พึงโอวาท ไม่พึงพร่ำสอนภิกษุชื่อนี้. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า ‘การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่?’ ข้าพเจ้าขอถามแม้ครั้งที่สอง... ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์แม้ครั้งที่สามว่า ‘การให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อนี้ เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่?’”

Tassa aparena samayena sammā vattitvā khamāpentassa brahmadaṇḍo paṭippassambhetabbo. Evañca pana paṭippassambhetabbo, byattena bhikkhunā saṅghamajjhe sāvetabbaṃ –

ในเวลาต่อมา เมื่อภิกษุนั้นประพฤติชอบแล้วขอขมา พึงระงับพรหมทัณฑ์แก่ภิกษุนั้น. อนึ่ง พึงระงับอย่างนี้ ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกาศให้สงฆ์ทราบในท่ามกลางสงฆ์ว่า -

‘‘Bhante, bhikkhusaṅgho asukassa bhikkhuno brahmadaṇḍaṃ adāsi, so bhikkhu sorato nivātavutti lajjidhammaṃ okkanto hirottappe patiṭṭhito, paṭisaṅkhā āyatiṃ saṃvare tiṭṭhati, saṅghaṃ, bhante, pucchāmi, tassa bhikkhuno brahmadaṇḍassa paṭippassaddhi, ruccati saṅghassā’’ti.

“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ได้ให้พรหมทัณฑ์แก่ภิกษุชื่อโน้นแล้ว ภิกษุนั้นเป็นผู้สงบเสงี่ยม มีความประพฤติถ่อมตน เข้าถึงธรรมของคนผู้มีใจละอาย ตั้งมั่นอยู่ในหิริและโอตตัปปะ พิจารณาแล้วตั้งอยู่ในความสำรวมต่อไป. ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์ว่า ‘การระงับพรหมทัณฑ์ของภิกษุนั้น เป็นที่พอใจแก่สงฆ์หรือไม่?’”

Evaṃ yāvatatiyaṃ vatvā apalokanakammeneva brahmadaṇḍo paṭippassambhetabboti.

พึงกล่าวอย่างนี้จนครบสามครั้ง แล้วพึงระงับพรหมทัณฑ์ด้วยอปโลกนกรรมนั่นเอง ดังนี้.

Kammalakkhaṇaññeva pañcamanti yaṃ taṃ bhagavatā bhikkhunikkhandhake ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū bhikkhuniyo kaddamodakena osiñcanti, ‘appeva nāma amhesu sārajjeyyu’nti, kāyaṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti[Pg.252], ūruṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti, aṅgajātaṃ vivaritvā bhikkhunīnaṃ dassenti, bhikkhuniyo obhāsenti, bhikkhunīhi saddhiṃ sampayojenti, ‘appeva nāma amhesu sārajjeyyu’nti. Imesu vatthūsu tesaṃ bhikkhūnaṃ dukkaṭaṃ paññapetvā ‘anujānāmi bhikkhave tassa bhikkhuno daṇḍakammaṃ kātu’nti. Atha kho bhikkhunīnaṃ etadahosi – ‘kiṃ nu kho daṇḍakammaṃ kātabba’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘avandiyo so bhikkhave bhikkhu bhikkhunisaṅghena kātabbo’’’ti evaṃ avandiyakammaṃ anuññātaṃ, taṃ kammalakkhaṇaññeva pañcamaṃ imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hoti. Tassa hi kammaññeva lakkhaṇaṃ, na osāraṇādīni; tasmā ‘‘kammalakkhaṇa’’nti vuccati. Tassa karaṇaṃ tattheva vuttaṃ. Apica naṃ paṭippassaddhiyā saddhiṃ vitthārato dassetuṃ idhāpi vadāma, bhikkhunupassaye sannipatitassa bhikkhunisaṅghassa anumatiyā byattāya bhikkhuniyā sāvetabbaṃ –

คำว่า Kammalakkhaṇaññeva pañcamaṃ ความว่า อวันทิยกรรม (กรรมที่ไม่พึงไหว้) ใด ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงอนุญาตไว้ในภิกขุนีขันธกะว่า “ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น พวกภิกษุฉะพัคคีย์รดภิกษุณีทั้งหลายด้วยน้ำโคลน ด้วยหวังว่า ‘ทำอย่างไรพวกนางจะพึงกำหนัดในพวกเรา’ เปิดเผยร่างกายให้ภิกษุณีทั้งหลายดู เปิดเผยขาอ่อนให้ภิกษุณีทั้งหลายดู เปิดเผยองคชาตให้ภิกษุณีทั้งหลายดู พูดเกี้ยวพาราสีภิกษุณีทั้งหลาย วิสาสะกับภิกษุณีทั้งหลาย ด้วยหวังว่า ‘ทำอย่างไรพวกนางจะพึงกำหนัดในพวกเรา’ ทรงปรับอาบัติทุกกฎแก่ภิกษุเหล่านั้นในเรื่องเหล่านี้แล้ว ตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้ทำทัณฑกรรมแก่ภิกษุนั้น’ ลำดับนั้น ภิกษุณีทั้งหลายได้มีความปริวิตกว่า ‘พึงทำทัณฑกรรมอย่างไรหนอ’ จึงกราบทูลเรื่องนั้นแก่พระผู้มีพระภาคเจ้า พระองค์จึงตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีสงฆ์พึงทำภิกษุนั้นให้เป็นผู้ที่ไม่พึงไหว้’” ดังนี้ อวันทิยกรรมนั้น เป็นฐานะที่ ๕ แห่งอปโลกนกรรมนี้ ซึ่งมีกรรมนั่นเองเป็นเครื่องหมาย. เพราะว่า อวันทิยกรรมนั้น มีกรรมนั่นเองเป็นเครื่องหมาย มิใช่มีการให้กลับเข้าหมู่เป็นต้นเป็นเครื่องหมาย เพราะฉะนั้น จึงเรียกว่า “กัมมลักขณะ”. วิธีทำอวันทิยกรรมนั้น ตรัสไว้ในภิกขุนีขันธกะนั้นนั่นเอง. อนึ่ง เพื่อจะแสดงวิธีทำอวันทิยกรรมนั้นโดยพิสดารพร้อมกับการระงับ ข้าพเจ้าจะกล่าวไว้ในที่นี้ด้วย ภิกษุณีผู้ฉลาดพึงประกาศให้ภิกษุณีสงฆ์ผู้ประชุมกันในสำนักภิกษุณีทราบ ด้วยความยินยอมของสงฆ์ว่า -

‘‘Ayye asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ apāsādikaṃ dasseti, etassa ayyassa avandiyakaraṇaṃ ruccatīti bhikkhunisaṅghaṃ pucchāmi, dutiyampi… tatiyampi bhikkhunisaṅghaṃ pucchāmī’’ti.

“ข้าแต่แม่เจ้าทั้งหลาย ท่านผู้มีชื่อว่าโน้น แสดงอาการอันไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย การทำท่านผู้นี้ให้เป็นผู้ไม่พึงไหว้ เป็นที่พอใจหรือไม่? ข้าพเจ้าขอถามภิกษุณีสงฆ์ แม้ครั้งที่สอง... แม้ครั้งที่สาม ข้าพเจ้าขอถามภิกษุณีสงฆ์ว่า (การทำท่านผู้นี้ให้เป็นผู้ไม่พึงไหว้ เป็นที่พอใจหรือไม่?)”

Evaṃ tikkhattuṃ sāvetvā apalokanakammena avandiyakammaṃ kātabbaṃ.

พึงประกาศอย่างนี้ ๓ ครั้ง แล้วพึงทำอวันทิยกรรมด้วยอปโลกนกรรม

Tato paṭṭhāya so bhikkhu bhikkhunīhi na vanditabbo. Sace avandiyamāno hirottappaṃ paccupaṭṭhapetvā sammā vattati, tena bhikkhuniyo khamāpetabbā. Khamāpentena bhikkhunupassayaṃ agantvā vihāreyeva saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā ekaṃ bhikkhuṃ vā upasaṅkamitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ahaṃ bhante paṭisaṅkhā āyatiṃ saṃvare tiṭṭhāmi, na puna apāsādikaṃ dassessāmi, bhikkhunisaṅgho mayhaṃ khamatū’’ti khamāpetabbaṃ. Tena saṅghena vā gaṇena vā ekaṃ bhikkhuṃ pesetvā ekabhikkhunā vā sayameva gantvā bhikkhuniyo vattabbā – ‘‘ayaṃ bhikkhu paṭisaṅkhā āyatiṃ saṃvare ṭhito, iminā accayaṃ desetvā bhikkhunisaṅgho khamāpito, bhikkhunisaṅgho imaṃ vandiyaṃ karotū’’ti. So vandiyo kātabbo. Evañca pana kātabbo, bhikkhunupassaye sannipatitassa bhikkhunisaṅghassa anumatiyā byattāya bhikkhuniyā sāvetabbaṃ –

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป ภิกษุนั้นอันภิกษุณีทั้งหลายไม่พึงไหว้. ถ้าเมื่อไม่ถูกไหว้ ภิกษุนั้นยังหิริโอตตัปปะให้ตั้งขึ้นเฉพาะแล้วประพฤติโดยชอบ, ภิกษุนั้นพึงให้ภิกษุณีทั้งหลายขอขมา. ภิกษุผู้ให้ขอขมานั้น ไม่พึงไปสู่ที่อยู่ของภิกษุณี แต่พึงไปในวิหารของภิกษุเท่านั้น เข้าหาหมู่สงฆ์ หรือหมู่คณะ หรือภิกษุรูปหนึ่ง นั่งยองๆ ประนมมือแล้วกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าพิจารณาแล้ว จักตั้งอยู่ในความสำรวมในอนาคต จักไม่แสดงความไม่น่าเลื่อมใสอีก ขอหมู่ภิกษุณีจงอดโทษแก่ข้าพเจ้าเถิด” ดังนี้ พึงให้ขอขมา. อันหมู่สงฆ์นั้น หรือหมู่คณะนั้น พึงส่งภิกษุรูปหนึ่งไป หรือภิกษุรูปหนึ่งพึงไปเองแล้วกล่าวแก่ภิกษุณีทั้งหลายว่า “ภิกษุรูปนี้พิจารณาแล้วตั้งอยู่ในความสำรวมในอนาคต ภิกษุรูปนี้แสดงความผิดแล้วให้หมู่ภิกษุณีขอขมาแล้ว ขอหมู่ภิกษุณีจงกระทำภิกษุรูปนี้ให้เป็นผู้ควรไหว้เถิด” ดังนี้. ภิกษุนั้นพึงถูกกระทำให้เป็นผู้ควรไหว้. และอีกอย่างหนึ่ง พึงกระทำอย่างนี้ คือ อันภิกษุณีผู้ฉลาดพึงประกาศด้วยความยินยอมของหมู่ภิกษุณีผู้ประชุมกันแล้วในที่อยู่ของภิกษุณีว่า –

‘‘Ayaṃ ayye asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ apāsādikaṃ dassetīti bhikkhunisaṅghena avandiyo kato, so lajjidhammaṃ okkamitvā paṭisaṅkhā āyatiṃ saṃvare ṭhito accayaṃ desetvā bhikkhunisaṅghaṃ [Pg.253] khamāpesi, tassa ayyassa vandiyakaraṇaṃ ruccatīti bhikkhunisaṅghaṃ pucchāmī’’ti –

“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านรูปนี้ชื่อว่ารูปโน้นแสดงความไม่น่าเลื่อมใสแก่ภิกษุณีทั้งหลาย ดังนี้ อันหมู่ภิกษุณีกระทำแล้วให้เป็นผู้ไม่ควรไหว้ ท่านรูปนั้นเข้าถึงสภาพแห่งผู้มีความละอาย พิจารณาแล้วตั้งอยู่ในความสำรวมในอนาคต แสดงความผิดแล้วให้หมู่ภิกษุณีขอขมาแล้ว การกระทำท่านรูปนั้นให้เป็นผู้ควรไหว้เป็นที่ชอบใจหรือไม่ ข้าพเจ้าขอถามหมู่ภิกษุณี” ดังนี้ –

Tikkhattuṃ vattabbaṃ evaṃ apalokanakammeneva vandiyo kātabbo.

พึงกล่าว ๓ ครั้งอย่างนี้ ภิกษุนั้นพึงถูกกระทำให้เป็นผู้ควรไหว้ด้วยอปโลกนกรรมเท่านั้น.

Ayaṃ panettha pāḷimuttakopi kammalakkhaṇavinicchayo. Idañhi kammalakkhaṇaṃ nāma bhikkhunisaṅghamūlakaṃ paññattaṃ, bhikkhusaṅghassāpi panetaṃ labbhatiyeva. Yañhi bhikkhusaṅgho salākaggayāgaggabhattaggauposathaggesu apalokanakammaṃ karoti, etampi kammalakkhaṇameva. Acchinnacīvarajiṇṇacīvaranaṭṭhacīvarānañhi saṅghaṃ sannipātetvā byattena bhikkhunā yāvatatiyaṃ sāvetvā apalokanakammaṃ katvā cīvaraṃ dātuṃ vaṭṭati. Appamattakavissajjakena pana cīvaraṃ karontassa senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ vuttappabhedāni sūciādīni anapaloketvāpi dātabbāni. Tesaṃ dāne soyeva issaro, tato atirekaṃ dentena apaloketvā dātabbaṃ. Tato hi atirekadāne saṅgho sāmī. Gilānabhesajjampi tattha vuttappakāraṃ sayameva dātabbaṃ. Atirekaṃ icchantassa apaloketvā dātabbaṃ. Yopi ca dubbalo vā chinniriyāpatho vā pacchinnabhikkhācārapatho vā mahāgilāno, tassa mahāvāsesu tatruppādato devasikaṃ nāḷi vā upaḍḍhanāḷi vā ekadivasaṃyeva vā pañca vā dasa vā taṇḍulanāḷiyo dentena apalokanakammaṃ katvāva dātabbā. Pesalassa bhikkhuno tatruppādato iṇapalibodhampi bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa bhikkhuno anuṭṭhāpanīyasenāsanampi saṅghakiccaṃ karontānaṃ kappiyakārakādīnaṃ bhattavetanampi apalokanakammena dātuṃ vaṭṭati.

และอีกอย่างหนึ่ง ในอปโลกนกรรมนี้ เป็นวินิจฉัยแห่งกรรมลักษณะที่พ้นจากพระบาลีด้วย. กรรมลักษณะนี้มีหมู่ภิกษุณีเป็นมูล บัญญัติไว้แล้ว, ถึงแม้จะบัญญัติโดยมีหมู่ภิกษุณีเป็นมูลอย่างนั้นก็ตาม กรรมลักษณะนี้ย่อมได้สำหรับหมู่ภิกษุด้วย. เพราะว่าอปโลกนกรรมใดที่หมู่ภิกษุกระทำในที่รับสลากภัต, ที่รับยาคู, ที่รับภัตตาหาร, ที่รับอุโบสถ, อปโลกนกรรมนี้ก็เป็นกรรมลักษณะนั่นเอง. เพราะว่าอันภิกษุผู้ฉลาดพึงให้จีวรแก่ภิกษุผู้มีจีวรถูกชิง, ผู้มีจีวรเก่า, ผู้มีจีวรหาย โดยให้หมู่สงฆ์ประชุมกันแล้วประกาศจนถึง ๓ ครั้ง กระทำอปโลกนกรรมแล้ว. และอีกอย่างหนึ่ง อันภิกษุผู้สละของเล็กน้อยพึงให้เข็มเป็นต้นที่มีประเภทที่กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาเสนาสนขันธกะแก่ภิกษุผู้กระทำจีวร แม้ไม่บอกกล่าวก็ได้. ในการให้เข็มเป็นต้นเหล่านั้น ภิกษุผู้สละของเล็กน้อยนั้นเองเป็นใหญ่. ส่วนที่เกินกว่านั้น อันภิกษุผู้ให้พึงบอกกล่าวแล้วให้. เพราะว่าในการให้ส่วนที่เกินกว่านั้น หมู่สงฆ์เป็นเจ้าของ. แม้ยาสำหรับภิกษุไข้ที่มีประเภทที่กล่าวไว้แล้วในเสนาสนขันธกะนั้น อันภิกษุผู้สละของเล็กน้อยนั้นเองพึงให้ได้. ส่วนที่เกินกว่านั้น แก่ภิกษุผู้ต้องการ พึงบอกกล่าวแล้วให้. และภิกษุรูปใดเป็นผู้ไม่มีกำลัง หรือมีอิริยาบถขาด หรือมีทางบิณฑบาตขาด หรือเป็นภิกษุไข้หนัก, แก่ภิกษุไข้หนักนั้น ในอารามใหญ่ทั้งหลาย จากปัจจัยที่เกิดขึ้นในอารามนั้น อันภิกษุผู้ให้พึงให้ข้าวสาร ๑ นาฬิกา หรือครึ่งนาฬิกาทุกวัน หรือในวันเดียวเท่านั้น ๕ หรือ ๑๐ นาฬิกา โดยกระทำอปโลกนกรรมแล้วเท่านั้น. แก่ภิกษุผู้เป็นที่รักเพราะมีศีล หรือผู้มีศีลเป็นที่รัก จากปัจจัยที่เกิดขึ้นในอารามนั้น แม้หนี้สินที่เป็นเครื่องกังวล, แก่ภิกษุผู้เป็นพหูสูต ผู้สามารถปลดเปลื้องภาระของสงฆ์ หรือผู้รับธุระของสงฆ์ แม้เสนาสนะที่ไม่พึงให้ลุกขึ้น (คือให้พักอยู่ได้), สำหรับกัปปิยการกเป็นต้นผู้กระทำกิจของสงฆ์ แม้ค่าภัตตาหาร ก็พึงให้ได้ด้วยอปโลกนกรรม.

Catupaccayavasena dinnatatruppādato saṅghikaṃ āvāsaṃ jaggāpetuṃ vaṭṭati. ‘‘Ayaṃ bhikkhu issaravatāya vicāretī’’ti kathāpacchindanatthaṃ pana salākaggādīsu vā antarasannipāte vā saṅghaṃ pucchitvāva jaggāpetabbo. Cīvarapiṇḍapātatthāya odissadinnatatruppādatopi apaloketvā āvāso jaggāpetabbo. Anapaloketvāpi vaṭṭati. ‘‘Sūro vatāyaṃ bhikkhu cīvarapiṇḍapātatthāya dinnato āvāsaṃ jaggāpetī’’ti evaṃ uppannakathāpacchedanatthaṃ pana apalokanakammameva katvā jaggāpetabbo.

อันภิกษุพึงให้บำรุงรักษาอารามอันเป็นของสงฆ์จากปัจจัยที่เกิดขึ้นในอารามนั้นที่ถวายแล้วโดยอำนาจแห่งปัจจัย ๔ ได้. ถึงแม้จะพึงกระทำได้เช่นนั้นก็ตาม เพื่อประโยชน์แก่การตัดคำติเตียนที่ว่า “ภิกษุรูปนี้จัดการอยู่ด้วยความเป็นผู้มีอำนาจ” ดังนี้ พึงให้บำรุงรักษาโดยถามหมู่สงฆ์แล้วเท่านั้น ในที่รับสลากภัตเป็นต้น หรือในการประชุมระหว่างคราว. จากปัจจัยที่เกิดขึ้นในอารามนั้นที่ถวายเจาะจงเพื่อประโยชน์แก่จีวรและบิณฑบาต ก็พึงให้บำรุงรักษาอารามโดยบอกกล่าวแล้ว. แม้ไม่บอกกล่าวก็พึงกระทำได้. ถึงแม้จะพึงกระทำได้เช่นนั้นก็ตาม เพื่อประโยชน์แก่การตัดคำติเตียนที่เกิดขึ้นที่ว่า “ภิกษุรูปนี้เป็นผู้กล้าหาญหนอ ให้บำรุงรักษาอารามจากปัจจัยที่ถวายแล้วเพื่อประโยชน์แก่จีวรและบิณฑบาต” ดังนี้ พึงให้บำรุงรักษาโดยกระทำอปโลกนกรรมเท่านั้น.

Cetiye [Pg.254] chattaṃ vā vedikaṃ vā bodhigharaṃ vā āsanagharaṃ vā akataṃ vā karontena jiṇṇaṃ vā paṭisaṅkharontena sudhākammaṃ vā karontena manusse samādapetvā kātuṃ vaṭṭati. Sace kārako natthi, cetiyassa upanikkhepato kāretabbaṃ. Upanikkhepepi asati apalokanakammaṃ katvā tatruppādato kāretabbaṃ, saṅghikenapi. Saṅghikena hi apaloketvā cetiyakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati. Cetiyassa santakena apaloketvāpi saṅghikakiccaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Tāvakālikaṃ pana gahetvā pākatikaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ในเจดีย์ อันบุคคลผู้กระทำฉัตร หรือเวที หรือเรือนโพธิ์ หรือเรือนที่ประทับที่ยังไม่ได้กระทำ หรือผู้ซ่อมแซมที่เก่าคร่ำคร่า หรือผู้กระทำการฉาบทาปูนขาว พึงให้มนุษย์ทั้งหลายสมาทานแล้วกระทำได้. ถ้าไม่มีผู้กระทำ พึงให้กระทำจากทรัพย์ที่ฝากไว้ของเจดีย์. แม้เมื่อทรัพย์ที่ฝากไว้ไม่มี พึงกระทำอปโลกนกรรมแล้วให้กระทำจากปัจจัยที่เกิดขึ้นในอารามนั้น, แม้ด้วยปัจจัยอันเป็นของสงฆ์ก็ได้. เพราะว่าด้วยปัจจัยอันเป็นของสงฆ์ บอกกล่าวแล้ว พึงกระทำกิจของเจดีย์ได้. ด้วยทรัพย์ของเจดีย์ แม้บอกกล่าวแล้ว ก็ไม่พึงกระทำกิจอันเป็นของสงฆ์. แต่พึงถือเอาชั่วคราวเท่านั้นแล้วกระทำให้เป็นปกติได้.

Cetiye sudhākammādīni karontehi pana bhikkhācārato vā saṅghato vā yāpanamattaṃ alabhantehi cetiyasantakato yāpanamattaṃ gahetvā paribhuñjantehi vattaṃ kātuṃ vaṭṭati, ‘‘vattaṃ karomā’’ti macchamaṃsādīhi saṅghabhattaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Ye vihāre ropitā phalarukkhā saṅghena pariggahitā honti, jagganakammaṃ labhanti, yesaṃ phalāni ghaṇṭiṃ paharitvā bhājetvā paribhuñjanti, tesu apalokanakammaṃ na kātabbaṃ. Ye pana apariggahitā, tesu apalokanakammaṃ kātabbaṃ. Taṃ pana salākaggayāgaggabhattaggaantarasannipātesupi kātuṃ vaṭṭati, uposathagge pana vaṭṭatiyeva. Tattha hi anāgatānampi chandapārisuddhi āhariyati, tasmā taṃ suvisodhitaṃ hoti.

และอีกอย่างหนึ่ง ในเจดีย์ อันภิกษุทั้งหลายผู้กระทำการฉาบทาปูนขาวเป็นต้น เมื่อไม่ได้ภัตตาหารเพียงพอแก่การยังชีพจากการบิณฑบาต หรือจากหมู่สงฆ์ พึงถือเอาภัตตาหารเพียงพอแก่การยังชีพจากทรัพย์ของเจดีย์แล้วบริโภคอยู่ พึงกระทำวัตรได้. ไม่พึงกระทำเหมือนภัตตาหารของสงฆ์ด้วยปลา เนื้อเป็นต้น โดยอ้างว่า “พวกเรากระทำวัตรอยู่” ดังนี้. ต้นไม้มีผลใดที่ปลูกไว้ในวิหาร อันหมู่สงฆ์ครอบครองแล้ว ย่อมได้รับการบำรุงรักษา ผลของต้นไม้เหล่านั้น อันภิกษุทั้งหลายย่อมบริโภคโดยตีระฆังแล้วแบ่งกัน, ในต้นไม้เหล่านั้น ไม่พึงกระทำอปโลกนกรรม. แต่ต้นไม้มีผลใดที่ยังไม่ถูกครอบครอง ในต้นไม้เหล่านั้นพึงกระทำอปโลกนกรรม. และอปโลกนกรรมนั้น พึงกระทำได้ในที่รับสลากภัต, ที่รับยาคู, ที่รับภัตตาหาร, ในการประชุมระหว่างคราวด้วย, แต่การกระทำที่น่าสรรเสริญนั้น ย่อมพึงกระทำได้แน่นอนในที่รับอุโบสถ หรือในโรงอุโบสถ. เพราะว่าในโรงอุโบสถนั้น แม้ความบริสุทธิ์แห่งฉันทะของภิกษุทั้งหลายผู้ไม่มาก็ย่อมถูกนำมา, เพราะฉะนั้น อปโลกนกรรมนั้นที่กระทำในโรงอุโบสถจึงเป็นอันชำระดีแล้ว.

Evañca pana kātabbaṃ, byattena bhikkhunā bhikkhusaṅghassa anumatiyā sāvetabbaṃ –

และอีกอย่างหนึ่ง พึงกระทำอย่างนี้ คือ อันภิกษุผู้ฉลาดพึงประกาศด้วยความยินยอมของหมู่ภิกษุว่า –

‘‘Bhante, yaṃ imasmiṃ vihāre antosīmāya saṅghasantakaṃ mūlatacapattaaṅkurapupphaphalakhādanīyādi atthi, taṃ sabbaṃ āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ ruccatīti saṅghaṃ pucchāmī’’ti tikkhattuṃ pucchitabbaṃ.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ของเคี้ยวมีราก เปลือก ใบ ยอด ดอก และผลเป็นต้นอันใด ซึ่งเป็นของสงฆ์ มีอยู่ในวิหารนี้ ภายในสีมานี้ สงฆ์พอใจหรือไม่ที่จะให้ภิกษุทั้งหลายผู้มาแล้วๆ บริโภคของนั้นทั้งหมดตามสบาย ข้าพเจ้าขอถามสงฆ์อย่างนี้" พึงถาม ๓ ครั้ง.

Catūhi pañcahi bhikkhūhi kataṃ sukatameva. Yasmiṃ vihāre dve tayo janā vasanti, tehi nisīditvā katampi saṅghena katasadisameva. Yasmiṃ pana vihāre eko bhikkhu hoti, tena bhikkhunā uposathadivase pubbakaraṇapubbakiccaṃ katvā nisinnena katampi katikavattaṃ saṅghena katasadisameva hoti.

กรรมที่ภิกษุ ๔ หรือ ๕ รูปทำแล้ว ย่อมเป็นอันทำดีแล้วนั่นเอง. ในวิหารใดมีภิกษุ ๒ หรือ ๓ รูปอยู่ แม้กรรมที่ภิกษุเหล่านั้นนั่งทำแล้ว ก็ย่อมเหมือนกับกรรมที่สงฆ์ทำแล้วนั่นเอง. อนึ่ง ในวิหารใดมีภิกษุรูปเดียวอยู่ แม้กติกาวัตรที่ภิกษุรูปนั้นทำแล้ว โดยนั่งทำปุพพกรณ์และปุพพกิจในวันอุโบสถ ก็ย่อมเหมือนกับกติกาวัตรที่สงฆ์ทำแล้วนั่นเอง.

Karontena [Pg.255] pana phalavārena kātumpi cattāro māse cha māse ekasaṃvaccharanti evaṃ paricchinditvāpi aparicchinditvāpi kātuṃ vaṭṭati. Paricchinne yathāparicchedaṃ paribhuñjitvā puna kātabbaṃ. Aparicchinne yāva rukkhā dharanti tāva vaṭṭatiyeva. Yepi tesaṃ rukkhānaṃ bījehi aññe rukkhā ropitā honti, tesampi sā eva katikā.

อนึ่ง ภิกษุผู้ทำจะทำโดยวาระแห่งผลไม้ก็ได้ จะกำหนดว่า ๔ เดือน ๖ เดือน หรือ ๑ ปี อย่างนี้ก็ได้ หรือจะไม่กำหนดก็ได้. ในกติกาที่กำหนดไว้ เมื่อบริโภคตามที่กำหนดแล้ว พึงทำกติกาใหม่. ในกติกาที่ไม่ได้กำหนดไว้ ตราบเท่าที่ต้นไม้ทั้งหลายยังดำรงอยู่ ก็ควรบริโภคได้เรื่อยไป. แม้ต้นไม้อื่นเหล่าใดที่ปลูกด้วยเมล็ดของต้นไม้เหล่านั้น กติกานั้นนั่นแหละก็ย่อมมีแก่ต้นไม้เหล่านั้นด้วย.

Sace pana aññasmiṃ vihāre ropitā honti, tesaṃ yattha ropitā, tasmiṃyeva vihāre saṅgho sāmī. Yepi aññato bījāni āharitvā purimavihāre pacchā ropitā, tesu aññā katikā kātabbā. Katikāya katāya puggalikaṭṭhāne tiṭṭhanti, yathāsukhaṃ phalādīni paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sace panettha taṃ taṃ okāsaṃ parikkhipitvā pariveṇāni katvā jagganti, tesaṃ bhikkhūnaṃ puggalikaṭṭhāne tiṭṭhanti. Aññe paribhuñjituṃ na labhanti, tehi pana saṅghassa dasabhāgaṃ datvā paribhuñjitabbāni. Yopi majjhevihāre rukkhaṃ sākhāhi parivāretvā rakkhati, tassāpi eseva nayo.

อนึ่ง หากปลูกไว้ในวิหารอื่น สงฆ์ในวิหารนั้นนั่นแหละย่อมเป็นเจ้าของต้นไม้เหล่านั้นที่ปลูกไว้. แม้ต้นไม้ใดที่นำเมล็ดมาจากที่อื่นแล้วปลูกไว้ในวิหารเดิมภายหลัง พึงทำกติกาวัตรอื่นสำหรับต้นไม้เหล่านั้น. เมื่อทำกติกาวัตรแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นของส่วนบุคคล พึงบริโภคผลไม้เป็นต้นได้ตามสบาย. อนึ่ง หากในวิหารนี้ (ที่ทำกติกาวัตรไว้) ภิกษุทั้งหลายกั้นรั้วล้อมรอบสถานที่นั้นๆ ทำเป็นบริเวณแล้วดูแลรักษา ย่อมตั้งอยู่ในฐานะเป็นของส่วนบุคคลของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุอื่นย่อมไม่ได้บริโภค แต่ภิกษุเหล่านั้นพึงบริโภคโดยถวายส่วนสิบแก่สงฆ์. แม้ภิกษุใดรักษาต้นไม้ในกลางวิหารโดยล้อมรอบด้วยกิ่งไม้ ข้อนี้ก็มีนัยเดียวกัน.

Porāṇavihāraṃ gatassa sambhāvanīyabhikkhuno ‘‘thero āgato’’ti phalāphalaṃ āharanti, sace tattha mūle sabbapariyattidharo bahussutabhikkhu vihāsi, ‘‘addhā ettha dīghā katikā katā bhavissatī’’ti nikkukkuccena paribhuñjitabbaṃ. Vihāre phalāphalaṃ piṇḍapātikānampi vaṭṭati, dhutaṅgaṃ na kopeti. Sāmaṇerā attano ācariyupajjhāyānaṃ bahūni phalāni denti, aññe bhikkhū alabhantā khiyyanti, khiyyanamattameva cetaṃ hoti.

เมื่อภิกษุผู้เป็นที่เคารพนับถือไปยังวิหารเก่า ชนทั้งหลายย่อมนำผลไม้น้อยใหญ่มาถวายด้วยคิดว่า "พระเถระมาแล้ว" หากในวิหารนั้นแต่เดิมเคยมีภิกษุผู้พหูสูตทรงพระปริยัติทั้งปวงอยู่ พึงสันนิษฐานว่า "ในวิหารนี้คงจะมีการทำกติกาไว้อย่างยาวนานแน่นอน" แล้วพึงบริโภคได้โดยไม่ต้องรังเกียจ. ผลไม้น้อยใหญ่ในวิหาร แม้แก่ภิกษุผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรก็ควร ไม่ทำให้ธุดงค์กำเริบ. พวกสามเณรย่อมให้ผลไม้เป็นอันมากแก่พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของตน ภิกษุเหล่าอื่นเมื่อไม่ได้ย่อมยกโทษ (ติเตียน) แต่การยกโทษนั้นเป็นเพียงสักว่าการยกโทษเท่านั้น.

Sace pana dubbhikkhaṃ hoti, ekaṃ panasarukkhaṃ nissāya saṭṭhipi janā jīvanti, tādise kāle sabbesaṃ saṅgahakaraṇatthāya bhājetvā khāditabbaṃ, ayaṃ sāmīci. Yāva pana katikavattaṃ na paṭippassambhati, tāva tehi khāyitaṃ sukhāyitameva. Kadā pana katikavattaṃ paṭippassambhati? Yadā samaggo saṅgho sannipatitvā ‘‘ito paṭṭhāya bhājetvā khādantū’’ti sāveti. Ekabhikkhuke pana vihāre ekena sāvitepi purimakatikā paṭippassambhatiyeva. Sace paṭippassaddhāya katikāya sāmaṇerā neva rukkhato pātenti, na bhūmito gahetvā bhikkhūnaṃ denti, patitaphalāni pādehi paharantā vicaranti, tesaṃ dasabhāgato paṭṭhāya yāva upaḍḍhaphalabhāgena phātikammaṃ kātabbaṃ. Addhā phātikammalobhena āharitvā [Pg.256] dassanti. Puna subhikkhe jāte kappiyakārakesu āgantvā sākhāparivārādīni katvā rukkhe rakkhantesu sāmaṇerānaṃ phātikammaṃ na dātabbaṃ, bhājetvā paribhuñjitabbaṃ.

อนึ่ง หากเกิดทุพภิกขภัย แม้คน ๖๐ คนอาศัยต้นขนุนต้นเดียวเลี้ยงชีพอยู่ ในกาลเช่นนั้น พึงแบ่งปันกันกินเพื่อเป็นการสงเคราะห์แก่ชนทั้งปวง นี้เป็นความเหมาะสม. อนึ่ง ตราบใดที่กติกาวัตรยังไม่ระงับ ผลไม้ที่ภิกษุเหล่านั้นกินแล้ว ย่อมเป็นอันกินดีแล้วนั่นเอง. ก็กติกาวัตรย่อมระงับเมื่อใด? เมื่อสงฆ์พร้อมเพรียงกันประชุมแล้วประกาศว่า "ตั้งแต่นี้ไป พวกเธอจงแบ่งปันกันกินเถิด". อนึ่ง ในวิหารที่มีภิกษุรูปเดียว แม้ภิกษุรูปเดียวประกาศแล้ว กติกาเดิมก็ย่อมระงับไปเช่นกัน. หากเมื่อกติการะงับแล้ว พวกสามเณรไม่ยอมสอยจากต้น และไม่เก็บจากพื้นดินมาถวายภิกษุทั้งหลาย เที่ยวเอาเท้าเตะผลไม้ที่หล่นอยู่ไปมา ในกรณีเช่นนั้น พึงทำผาติกรรม (ค่าตอบแทน) แก่สามเณรเหล่านั้น ตั้งแต่ส่วนที่ ๑๐ จนถึงกึ่งหนึ่งของผลไม้. แน่นอนว่าสามเณรเหล่านั้นจะนำมาถวายเพราะโลภในผาติกรรมนั้น. เมื่อถึงคราวภิกขาหาได้ง่าย (สุภิกขะ) พวกกัปปิยการกมาล้อมรั้วด้วยกิ่งไม้เป็นต้นและรักษาต้นไม้ไว้ ไม่พึงให้ผาติกรรมแก่พวกสามเณร พึงแบ่งปันกันบริโภคเถิด.

‘‘Vihāre phalāphalaṃ atthī’’ti sāmantagāmehi manussā gilānānaṃ vā gabbhinīnaṃ vā atthāya āgantvā ‘‘ekaṃ nāḷikeraṃ detha, ambaṃ detha, labujaṃ dethā’’ti yācanti, dātabbaṃ na dātabbanti? Dātabbaṃ. Adīyamāne hi te domanassikā honti, dentena pana saṅghaṃ sannipātetvā yāvatatiyaṃ sāvetvā apalokanakammaṃ katvāva dātabbaṃ, katikavattaṃ vā katvā ṭhapetabbaṃ, evañca pana kātabbaṃ, byattena bhikkhunā saṅghassa anumatiyā sāvetabbaṃ –

เมื่อพวกมนุษย์จากหมู่บ้านใกล้เคียงได้ยินว่า "ในวิหารมีผลไม้น้อยใหญ่" จึงมาขอเพื่อประโยชน์แก่คนไข้หรือหญิงมีครรภ์ว่า "ขอจงให้มะพร้าวลูกหนึ่ง ให้มะม่วงลูกหนึ่ง ให้หาด (ขนุนละมุด) ลูกหนึ่ง" ดังนี้ ควรให้หรือไม่ควรให้? ตอบว่า ควรให้. เพราะเมื่อไม่ให้ พวกเขาจะเสียใจ. แต่เมื่อจะให้ พึงประชุมสงฆ์แล้วประกาศให้ทราบถึง ๓ ครั้ง ทำอปลอกนกรรมแล้วจึงให้ หรือจะทำกติกาวัตรไว้ก็ได้ และพึงทำอย่างนี้ คือ ภิกษุผู้ฉลาดพึงประกาศโดยอนุมัติของสงฆ์ว่า -

‘‘Sāmantagāmehi manussā āgantvā gilānādīnaṃ atthāya phalāphalaṃ yācanti, dve nāḷikerāni, dve tālaphalāni, dve panasāni, pañca ambāni, pañca kadaliphalāni gaṇhantānaṃ anivāraṇaṃ, asukarukkhato ca asukarukkhato ca phalaṃ gaṇhantānaṃ anivāraṇaṃ ruccati bhikkhusaṅghassā’’ti tikkhattuṃ vattabbaṃ.

"พวกมนุษย์จากหมู่บ้านใกล้เคียงมาขอผลไม้น้อยใหญ่เพื่อประโยชน์แก่คนไข้เป็นต้น การไม่ห้ามชนทั้งหลายผู้ถือเอามะพร้าว ๒ ลูก ตาล ๒ ลูก ขนุน ๒ ลูก มะม่วง ๕ ผล กล้วย ๕ ผล และการไม่ห้ามชนทั้งหลายผู้ถือเอาผลไม้จากต้นชื่อโน้นและต้นชื่อโน้น เป็นที่พอใจแก่ภิกษุสงฆ์หรือไม่?" พึงกล่าวอย่างนี้ ๓ ครั้ง.

Tato paṭṭhāya gilānādīnaṃ nāmaṃ gahetvā yācantā ‘‘gaṇhathā’’ti na vattabbā, vattaṃ pana ācikkhitabbaṃ – ‘‘nāḷikerādīni iminā nāma paricchedena gaṇhantānaṃ asukarukkhato ca asukarukkhato ca phalaṃ gaṇhantānaṃ anivāraṇaṃ kata’’nti. Anuvicaritvā pana ‘‘ayaṃ madhuraphalo ambo, ito gaṇhathā’’tipi na vattabbā. Phalabhājanakāle pana āgatānaṃ sammatena upaḍḍhabhāgo dātabbo, asammatena apaloketvā dātabbaṃ.

ตั้งแต่นั้นเป็นต้นไป เมื่อมีคนมาขอโดยอ้างชื่อคนไข้เป็นต้น ไม่พึงบอกว่า "จงหยิบเอาไปเถิด" แต่พึงบอกกติกาว่า "การไม่ห้ามแก่ชนทั้งหลายผู้ถือเอามะพร้าวเป็นต้นตามกำหนดนี้ และผู้ถือเอาผลไม้จากต้นชื่อโน้นและต้นชื่อโน้น อันสงฆ์ทำไว้แล้ว". อนึ่ง ไม่พึงเดินตามไปบอกว่า "มะม่วงต้นนี้มีผลหวาน จงหยิบเอาจากต้นนี้เถิด". แต่ในเวลาแบ่งปันผลไม้ เมื่อมีคนมา ภิกษุผู้ได้รับสมมติพึงให้กึ่งหนึ่ง ภิกษุผู้ไม่ได้รับสมมติพึงบอกกล่าวสงฆ์ (อปลอก) แล้วจึงให้.

Khīṇaparibbayo vā maggagamiyasatthavāho vā añño vā issaro āgantvā yācati, apaloketvāva dātabbaṃ. Balakkārena gahetvā khādanto na vāretabbo. Kuddho hi so rukkhepi chindeyya, aññampi anatthaṃ kareyya. Puggalikapariveṇaṃ āgantvā gilānassa gāmena yācanto ‘‘amhehi chāyādīnaṃ atthāya ropitaṃ, sace atthi, tumhe jānāthā’’ti vattabbo. Yadi pana phalabharitāva rukkhā honti, kaṇṭake bandhitvā phalavārena khādanti, apaccāsīsantena hutvā dātabbaṃ. Balakkārena gaṇhanto na vāretabbo, pubbe vuttamevettha kāraṇaṃ.

ผู้มีเสบียงทางหมดแล้ว หรือพวกเกวียนผู้เดินทาง หรือผู้เป็นใหญ่อื่น มาขอ พึงให้โดยบอกกล่าวแล้วนั่นเทียว. ไม่พึงห้ามผู้ที่ถือเอาไปกินด้วยกำลัง. เพราะบุคคลนั้นโกรธแล้ว พึงตัดแม้ต้นไม้ทั้งหลาย พึงทำความไม่เป็นประโยชน์อื่นได้. เมื่อมีผู้มาขอในบริเวณส่วนบุคคล โดยอ้างชื่อคนไข้ พึงกล่าวว่า "ต้นไม้เหล่านี้พวกเราปลูกไว้เพื่อประโยชน์แก่ร่มเงาเป็นต้น ถ้ามีผล ท่านทั้งหลายจงรู้เองเถิด". ก็ถ้าต้นไม้ทั้งหลายมีผลเต็มแล้ว และพวกเขากินโดยผูกหนามไว้ตามวาระแห่งผล พึงให้โดยไม่หวังผลตอบแทน. ไม่พึงห้ามผู้ที่ถือเอาไปด้วยกำลัง เหตุผลในข้อนี้ก็คือสิ่งที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

Saṅghassa [Pg.257] phalārāmo hoti, paṭijagganaṃ na labhati, sace taṃ koci vattasīsena jaggati, saṅghasseva hoti. Athāpi kassaci paṭibalassa bhikkhuno ‘‘imaṃ sappurisa jaggitvā dehī’’ti saṅgho bhāraṃ karoti, so ce vattasīsena jaggati, evampi saṅghasseva hoti. Phātikammaṃ paccāsīsantassa pana tatiyabhāgena vā upaḍḍhabhāgena vā phātikammaṃ kātabbaṃ. ‘‘Bhāriyaṃ kamma’’nti vatvā ettakena anicchanto pana sabbaṃ taveva santakaṃ katvā ‘‘mūlabhāgaṃ dasabhāgamattaṃ datvā jaggāhī’’tipi vattabbo. Garubhaṇḍattā pana mūlacchejjavasena na dātabbaṃ. So mūlabhāgaṃ datvā khādanto akatāvāsaṃ vā katvā katāvāsaṃ vā jaggitvā nissitakānaṃ ārāmaṃ niyyādeti, tehipi mūlabhāgo dātabbova. Yadā pana bhikkhū sayaṃ jaggituṃ pahonti, atha tesaṃ jaggituñca na dātabbaṃ, jaggitakāle ca na vāretabbā, jagganakāleyeva vāretabbā. ‘‘Bahuṃ tumhehi khāyitaṃ, idāni mā jaggittha, bhikkhusaṅghoyeva jaggissatī’’ti vattabbaṃ.

สวนผลไม้ของสงฆ์มีอยู่ แต่ไม่มีผู้ดูแลรักษา ถ้าภิกษุรูปใดรูปหนึ่งดูแลรักษาด้วยหัวข้อแห่งวัตร ก็เป็นของสงฆ์นั่นเอง. แม้ถ้าสงฆ์มอบภาระให้ภิกษุผู้สามารถรูปใดรูปหนึ่งว่า "ท่านสัตบุรุษ จงดูแลรักษาสวนผลไม้นี้แล้วให้เถิด" และภิกษุนั้นดูแลรักษาด้วยหัวข้อแห่งวัตร แม้อย่างนี้ก็เป็นของสงฆ์นั่นเอง. แต่สำหรับผู้ที่หวังส่วนแบ่งเพิ่มพูน พึงทำส่วนแบ่งเพิ่มพูนด้วยส่วนที่สาม หรือด้วยส่วนกึ่งหนึ่ง. ก็ถ้าภิกษุไม่ประสงค์จะดูแลด้วยส่วนแบ่งเท่านี้ โดยกล่าวว่า "งานหนัก" พึงกล่าวว่า "จงทำให้ทั้งหมดเป็นของท่านนั่นเอง แล้วให้ส่วนที่เป็นมูลประมาณหนึ่งในสิบแก่สงฆ์แล้วจงดูแลรักษาเถิด". แต่เพราะเป็นครุภัณฑ์ จึงไม่พึงให้โดยอาการตัดขาดแห่งมูล. ภิกษุนั้นเมื่อให้ส่วนที่เป็นมูลแล้วกินอยู่ หรือสร้างอาวาสที่ยังไม่ได้สร้าง หรือดูแลรักษาอาวาสที่สร้างแล้ว มอบสวนผลไม้ให้แก่พวกศิษย์ ศิษย์เหล่านั้นก็พึงให้ส่วนที่เป็นมูลนั่นเอง. แต่เมื่อใดภิกษุทั้งหลายสามารถดูแลรักษาเองได้ เมื่อนั้นไม่พึงให้ศิษย์เหล่านั้นดูแลรักษา และในเวลาที่ดูแลรักษาแล้ว (เมื่อถึงคราวผลออก) ก็ไม่พึงห้ามศิษย์เหล่านั้น แต่พึงห้ามในเวลาที่กำลังดูแลรักษาเท่านั้น โดยกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายกินไปมากแล้ว บัดนี้อย่าดูแลรักษาเลย ภิกษุสงฆ์นั่นแหละจักดูแลรักษา".

Sace pana neva vattasīsena jagganto atthi, na phātikammena, na saṅgho jaggituṃ pahoti, eko anāpucchitvāva jaggitvā phātikammaṃ vaḍḍhetvā paccāsīsati, apalokanakammena phātikammaṃ vaḍḍhetvā dātabbaṃ. Iti imaṃ sabbampi kammalakkhaṇameva hoti. Apalokanakammaṃ imāni pañca ṭhānāni gacchati.

ก็ถ้าไม่มีผู้ดูแลรักษาด้วยหัวข้อแห่งวัตร ไม่มีผู้ดูแลรักษาด้วยการหวังส่วนแบ่งเพิ่มพูน และสงฆ์ก็ไม่สามารถดูแลรักษาได้ ภิกษุรูปหนึ่งดูแลรักษาโดยไม่บอกกล่าวแล้วทำให้ส่วนแบ่งเพิ่มพูนขึ้น ถ้าท่านหวังส่วนแบ่ง พึงให้ส่วนแบ่งที่เพิ่มพูนนั้นด้วยอปลโลกนกรรม. ทั้งหมดนี้เป็นลักษณะแห่งกรรมนั่นเอง. อปลโลกนกรรมย่อมถึงฐานะ ๕ ประการเหล่านี้.

Ñattikammaṭṭhānabhede pana ‘‘suṇātu me bhante saṅgho, itthannāmo itthannāmassa āyasmato upasampadāpekkho, anusiṭṭho so mayā. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo āgaccheyyāti, āgacchāhīti vattabbo’’ti evaṃ upasampadāpekkhassa osāraṇā osāraṇā nāma.

ก็ในความต่างแห่งที่ตั้งแห่งญัตติกรรม พึงทราบวินิจฉัยดังนี้: "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า. ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้ อันข้าพเจ้าพร่ำสอนแล้ว. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ขอผู้มีชื่อนี้จงมาเถิด" พึงกล่าวว่า "จงมาเถิด" ดังนี้ การนำผู้มุ่งอุปสมบทเข้าสู่สงฆ์ ชื่อว่า โอสารณญัตติ.

‘‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu dhammakathiko imassa neva suttaṃ āgacchati, no suttavibhaṅgo, so atthaṃ asallakkhetvā byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhati. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, itthannāmaṃ bhikkhuṃ vuṭṭhāpetvā avasesā imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasameyyāmā’’ti evaṃ ubbāhikāvinicchaye dhammakathikassa bhikkhuno nissāraṇā nissāraṇā nāma.

"ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย จงฟังข้าพเจ้า. ภิกษุชื่อนี้เป็นธรรมกถึก พระสูตรก็ไม่มา พระสูตรวิภังค์ก็ไม่มาแก่ภิกษุนี้ ภิกษุนั้นไม่กำหนดอรรถแล้วย่อมคัดค้านอรรถด้วยเงาแห่งพยัญชนะ. เมื่อความพร้อมพรั่งของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงที่แล้ว พวกเราพึงระงับอธิกรณ์นี้ โดยให้ภิกษุชื่อนี้ลุกออกไปเถิด" ดังนี้ การขับภิกษุธรรมกถึกออกจากสงฆ์ในวินิจฉัยแห่งอุพพาหิกา ชื่อว่า นิสสารณญัตติ.

‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ajjuposatho pannaraso. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakammavasena ṭhapitā ñatti uposatho nāma.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า. วันนี้เป็นวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงทำอุโบสถเถิด" ดังนี้ ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งอุโบสถกรรม ชื่อว่า อุโบสถญัตติ.

‘‘Suṇātu [Pg.258] me bhante saṅgho, ajja pavāraṇā pannarasī. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti evaṃ pavāraṇākammavasena ṭhapitā ñatti pavāraṇā nāma.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า. วันนี้เป็นวันปวารณา ๑๕ ค่ำ. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงปวารณาเถิด" ดังนี้ ญัตติที่ตั้งไว้ด้วยอำนาจแห่งปวารณากรรม ชื่อว่า ปวารณาญัตติ.

‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, itthannāmo itthannāmassa āyasmato upasampadāpekkho. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ anusāseyya’’nti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ anusāseyyā’’ti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ antarāyike dhamme puccheyya’’nti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ antarāyike dhamme puccheyyā’’ti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ vinayaṃ puccheyya’’nti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ vinayaṃ puccheyyā’’ti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. ‘‘Yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyyā’’ti evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā sammannituṃ ṭhapitā ñatti sammuti nāma.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า. ผู้มีชื่อนี้เป็นผู้มุ่งอุปสมบทของท่านผู้มีอายุชื่อนี้. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงพร่ำสอนผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงพร่ำสอนผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงถามอันตรายิกธรรมแก่ผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงถามอันตรายิกธรรมแก่ผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าพึงถามวินัยแก่ผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ผู้มีชื่อนี้พึงถามวินัยแก่ผู้มีชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ข้าพเจ้าถูกผู้มีชื่อนี้ถามวินัยแล้วพึงตอบ" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว ผู้มีชื่อนี้ถูกผู้มีชื่อนี้ถามวินัยแล้วพึงตอบ" ดังนี้ ญัตติที่ตั้งไว้เพื่อสมมติตนเองหรือผู้อื่น ชื่อว่า สมมติญัตติ.

‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti. ‘‘Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, āyasmantā imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyu’’nti evaṃ nissaṭṭhacīvarapattādīnaṃ dānaṃ dānaṃ nāma.

"ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า. จีวรผืนนี้เป็นนิสสัคคีย์ของภิกษุชื่อนี้ อันสละแล้วแก่สงฆ์. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์ถึงที่แล้ว สงฆ์พึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้" ดังนี้. "ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านผู้มีอายุทั้งหลายถึงที่แล้ว ท่านผู้มีอายุทั้งหลายพึงให้จีวรผืนนี้แก่ภิกษุชื่อนี้" ดังนี้ การให้จีวร บาตร เป็นต้น ที่สละแล้ว ชื่อว่า ทานญัตติ.

‘‘Suṇātu me bhante saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati, vivarati, uttāniṃ karoti, deseti. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyyanti. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti. Tena vattabbo ‘‘passasī’’ti. ‘‘Āma passāmī’’ti. Āyatiṃ saṃvareyyāsīti evaṃ āpattipaṭiggaho paṭiggaho nāma.

“ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า พระภิกษุชื่อนี้ระลึกถึงอาบัติ เปิดเผย ทำให้เป็นของตื้น (ทำให้ปรากฏ) แสดงอยู่. ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์มีอยู่ ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของพระภิกษุชื่อนี้” ดังนี้ก็ดี “ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอยู่ ข้าพเจ้าพึงรับอาบัติของพระภิกษุชื่อนี้” ดังนี้ก็ดี พระภิกษุผู้รับอาบัตินั้นพึงกล่าวว่า “ท่านเห็นอาบัติหรือ?” (ภิกษุผู้แสดง) พึงกล่าวว่า “ขอรับ เห็น” (ภิกษุผู้รับ) พึงกล่าวว่า “ท่านพึงสำรวมต่อไป” ดังนี้ การรับอาบัติอย่างนี้ ชื่อว่าการรับอาบัติ

‘‘Suṇantu me, āyasmantā āvāsikā. Yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame kāḷe pavāreyyāmā’’ti. Te ce, bhikkhave, bhikkhū bhaṇḍanakārakā kalahakārakā vivādakārakā bhassakārakā saṅghe adhikaraṇakārakā taṃ kāḷaṃ anuvaseyyuṃ, āvāsikena bhikkhunā byattena paṭibalena āvāsikā bhikkhū ñāpetabbā – ‘‘suṇantu me, āyasmantā āvāsikā. Yadāyasmantānaṃ [Pg.259] pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame juṇhe pavāreyyāmā’’ti evaṃ katā pavāraṇāpaccukkaḍḍhanā paccukkaḍḍhanā nāma.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นอาวาสิกะ จงฟังคำของข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอยู่ บัดนี้พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในกาลที่มาถึง” ดังนี้ก็ดี ถ้าภิกษุเหล่านั้นผู้ก่อการทะเลาะ ก่อการวิวาท ก่อการแก่งแย่ง ก่อการพูดมาก ก่ออธิกรณ์ในสงฆ์ พึงอยู่ตามกาลนั้นไซร้ ภิกษุผู้เป็นอาวาสิกะ ผู้ฉลาด ผู้สามารถ พึงบอกภิกษุผู้เป็นอาวาสิกะทั้งหลายว่า “ท่านผู้มีอายุทั้งหลายผู้เป็นอาวาสิกะ จงฟังคำของข้าพเจ้า ถ้าความพร้อมพรั่งของท่านผู้มีอายุทั้งหลายมีอยู่ บัดนี้พวกเราพึงทำอุโบสถ พึงแสดงปาติโมกข์ พึงปวารณาในข้างขึ้นที่มาถึง” ดังนี้ การเลื่อนปวารณาที่ทำอย่างนี้ ชื่อว่าการเลื่อนปวารณา

Sabbeheva ekajjhaṃ sannipatitabbaṃ, sannipatitvā byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo – ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho amhākaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ viharataṃ bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhāciṇṇaṃ bhāsitaparikkantaṃ. Sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ kāressāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷattāya vāḷattāya bhedāya saṃvatteyya. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ adhikaraṇaṃ tiṇavatthārakena vūpasameyya ṭhapetvā thullavajjaṃ, ṭhapetvā gihipaṭisayutta’’nti evaṃ tiṇavatthārakasamathena katvā sabbapaṭhamā sabbasaṅgāhikañatti kammalakkhaṇaṃ nāma.

ภิกษุทั้งปวงพึงประชุมพร้อมกัน ประชุมพร้อมกันแล้ว ภิกษุผู้ฉลาด ผู้สามารถ พึงบอกสงฆ์ว่า “ข้าแต่พระสงฆ์ผู้เจริญ ขอพระสงฆ์จงฟังข้าพเจ้า เมื่อพวกข้าพเจ้าผู้เกิดการทะเลาะ เกิดการวิวาท ถึงการแก่งแย่งอยู่ ได้ประพฤติสิ่งที่ไม่สมควรแก่สมณะเป็นอันมาก ทั้งที่ได้กล่าวและได้ล่วงละเมิดแล้ว ถ้าพวกข้าพเจ้าพึงให้กันและกันทำคืนด้วยอาบัติเหล่านี้ไซร้ อธิกรณ์นั้นบางทีพึงเป็นไปเพื่อความหยาบกระด้าง เพื่อความรุนแรง เพื่อความแตกแยก ถ้าความพร้อมพรั่งของสงฆ์มีอยู่ สงฆ์พึงระงับอธิกรณ์นี้ด้วยวิธีดุจปูหญ้า (ติณวัตถารกสมถะ) เว้นอาบัติที่มีโทษหนัก (ถุลลวัชชะ) เว้นอาบัติที่เกี่ยวเนื่องด้วยคฤหัสถ์” ดังนี้ ญัตติที่สงเคราะห์เข้าด้วยกันทั้งหมดเป็นครั้งแรกสุดที่ทำด้วยติณวัตถารกสมถะอย่างนี้ ชื่อว่ากรรมลักขณะ

Tathā tato parā ekekasmiṃ pakkhe ekekaṃ katvā dve ñattiyo iti yathāvuttappabhedaṃ osāraṇaṃ nissāraṇaṃ…pe… kammalakkhaṇaññeva navamanti ñattikammaṃ imāni nava ṭhānāni gacchati.

อนึ่ง ญัตติ ๒ ญัตติที่ทำทีละญัตติในแต่ละฝ่ายถัดจากญัตติที่สงเคราะห์เข้าด้วยกันทั้งหมดนั้น ดังนี้ การรับเข้า การขับออก... (ละไว้ในฐานที่เข้าใจ) ...ตามประเภทที่กล่าวมาแล้วนั่นแหละ และกรรมลักขณะเป็นที่ ๙ ดังนี้ ญัตติกรรมย่อมถึงฐานะ ๙ ประการเหล่านี้

Ñattidutiyakammaṭṭhānabhede pana vaḍḍhassa licchavino pattanikkujjanavasena khandhake vuttā nissāraṇā. Tasseva pattukkujjanavasena vuttā osāraṇā ca veditabbā.

อนึ่ง ในประเภทแห่งฐานะของญัตติทุติยกรรม พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ การขับออกที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในขันธกะโดยอำนาจแห่งการคว่ำบาตรแก่เจ้าลิจฉวีชื่อวัฑฒะก็ดี การรับเข้าที่ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งการหงายบาตรแก่เจ้าวัฑฒลิจฉวีนั้นเองก็ดี พึงทราบ

Sīmāsammuti ticīvarena avippavāsasammuti, santhatasammuti, bhattuddesaka-senāsanaggāhāpaka-bhaṇḍāgārika-cīvarapaṭiggāhaka-cīvarabhājaka-yāgubhājakaphalabhājaka-khajjabhājaka-appamattakavissajjaka-sāṭiyaggāhāpaka-pattaggāhāpaka-ārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīti etāsaṃ sammutīnaṃ vasena sammuti veditabbā. Kathinacīvaradānamatakacīvaradānavasena dānaṃ veditabbaṃ.

การสมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งการสมมติเหล่านี้ คือ สีมาสมมติ การสมมติให้ไม่อยู่ปราศจากไตรจีวร สันถตสมมติ ภัตตุเทศกะ ผู้ให้รับเสนาสนะ ภัณฑาคาริกะ ผู้รับจีวร ผู้แจกจีวร ผู้แจกยาคู ผู้แจกผลไม้ ผู้แจกของเคี้ยว ผู้แจกของเล็กน้อย ผู้ให้รับผ้าอาบน้ำฝน ผู้ให้รับบาตร ผู้ใช้คนวัด การสมมติผู้ใช้สามเณร การให้พึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ผ้ากฐินและการให้ผ้าของภิกษุผู้มรณภาพ

Kathinuddhāravasena uddhāro veditabbo. Kuṭivatthuvihāravatthudesanāvasena desanā veditabbā. Yā pana tiṇavatthārakasamathe sabbasaṅgāhikañattiñca ekekasmiṃ pakkhe ekekaṃ ñattiñcāti tisso ñattiyo ṭhapetvā puna ekasmiṃ pakkhe ekā, ekasmiṃ pakkhe ekāti dve ñattidutiyakammavācā vuttā, tāsaṃ vasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Iti ñattidutiyakammaṃ imāni satta ṭhānāni gacchati.

การถอนพึงทราบโดยอำนาจแห่งการถอนกฐิน การแสดงพึงทราบโดยอำนาจแห่งการแสดงที่ตั้งกุฎีและที่ตั้งวิหาร อนึ่ง ญัตติทุติยกรรมวาจา ๒ ญัตติที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ โดยเว้นญัตติ ๓ ญัตติ คือ ญัตติที่สงเคราะห์เข้าด้วยกันทั้งหมดในติณวัตถารกสมถะ และญัตติหนึ่งๆ ในแต่ละฝ่าย แล้วมีญัตติหนึ่งในฝ่ายหนึ่ง และญัตติหนึ่งในอีกฝ่ายหนึ่งนั้น กรรมลักขณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งญัตติทุติยกรรมวาจาเหล่านั้น ดังนี้ ญัตติทุติยกรรมย่อมถึงฐานะ ๗ ประการเหล่านี้

Ñatticatutthakammaṭṭhānabhede [Pg.260] pana tajjanīyakammādīnaṃ sattannaṃ kammānaṃ vasena nissāraṇā, tesaṃyeva ca kammānaṃ paṭippassambhanavasena osāraṇā veditabbā. Bhikkhunovādakasammutivasena sammuti veditabbā. Parivāsadānamānattadānavasena dānaṃ veditabbaṃ. Mūlāyapaṭikassanakammavasena niggaho veditabbo. ‘‘Ukkhittānuvattikā aṭṭha, yāvatatiyakā ariṭṭho caṇḍakāḷī ca ime te yāvatatiyakā’’ti imāsaṃ ekādasannaṃ samanubhāsanānaṃ vasena samanubhāsanā veditabbā. Upasampadākammaabbhānakammavasena pana kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Iti ñatticatutthakammaṃ imāni satta ṭhānāni gacchati.

อนึ่ง ในประเภทแห่งฐานะของญัตติจตุตถกรรม พึงทราบวินิจฉัยดังนี้ การขับออกพึงทราบโดยอำนาจแห่งกรรม ๗ อย่างมีตัชชนียกรรมเป็นต้นก็ดี การรับเข้าพึงทราบโดยอำนาจแห่งการระงับกรรมเหล่านั้นเองก็ดี การสมมติพึงทราบโดยอำนาจแห่งภิกขุนุวาทกสมมติ การให้พึงทราบโดยอำนาจแห่งการให้ปริวาสและการให้มานัต การข่มพึงทราบโดยอำนาจแห่งมูลายปฏิกัสสนกรรม การสมนุภาสน์พึงทราบโดยอำนาจแห่งการสมนุภาสน์ ๑๑ อย่างเหล่านี้ คือ “ภิกษุผู้ประพฤติตามภิกษุที่ถูกยกวัตร ๘ รูป, อริฏฐะ และนางจัณฑกาลี ผู้ต้องสมนุภาสน์จนครบ ๓ ครั้ง, สมนุภาสน์เหล่านี้ชื่อว่ายาวตติยกา” อนึ่ง กรรมลักขณะพึงทราบโดยอำนาจแห่งอุปสัมปทากรรมและอัพภานกรรม ดังนี้ ญัตติจตุตถกรรมย่อมถึงฐานะ ๗ ประการเหล่านี้

497. Iti kammāni ca kammavipattiñca vipattivirahitānaṃ kammānaṃ ṭhānapabhedagamanañca dassetvā idāni tesaṃ kammānaṃ kārakassa saṅghassa paricchedaṃ dassento puna ‘‘catuvaggakaraṇe kamme’’tiādimāha. Tassattho parisato kammavipattivaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabboti.

๔๙๗. ดังนี้ พระอุบาลีเถระได้แสดงกรรมทั้งหลาย ความวิบัติแห่งกรรม และการถึงประเภทแห่งฐานะของกรรมทั้งหลายที่ปราศจากความวิบัติแล้ว บัดนี้ เมื่อจะแสดงกำหนดแห่งสงฆ์ผู้กระทำกรรมเหล่านั้น จึงได้กล่าวคำเริ่มต้นว่า “catuvaggakaraṇe kamme” เป็นต้นอีก ความหมายของคำนั้น พึงทราบโดยนัยที่ข้าพเจ้ากล่าวไว้แล้วในอรรถกถาอธิบายความวิบัติแห่งกรรมนั่นเอง เพราะบริษัท ดังนี้แล

Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

วรรณนากรรมวรรค จบแล้ว

Atthavasavaggādivaṇṇanā

วรรณนาอัตถวสวรรคเป็นต้น

498. Idāni yāni tāni tesaṃ kammānaṃ vatthubhūtāni sikkhāpadāni, tesaṃ paññattiyaṃ ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘dve atthavase paṭiccā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha diṭṭhadhammikānaṃ verānaṃ saṃvarāyāti pāṇātipātādīnaṃ pañcannaṃ diṭṭhadhammikaverānaṃ saṃvaratthāya pidahanatthāya. Samparāyikānaṃ verānaṃ paṭighātāyāti vipākadukkhasaṅkhātānaṃ samparāyikaverānaṃ paṭighātatthāya, samucchedanatthāya anuppajjanatthāya. Diṭṭhadhammikānaṃ vajjānaṃ saṃvarāyāti tesaṃyeva pañcannaṃ verānaṃ saṃvaratthāya. Samparāyikānaṃ vajjānanti tesaṃyeva vipākadukkhānaṃ. Vipākadukkhāneva hi idha vajjanīyabhāvato vajjānīti vuttāni. Diṭṭhadhammikānaṃ bhayānanti garahā upavādo tajjanīyādīni kammāni uposathapavāraṇānaṃ ṭhapanaṃ akittipakāsanīyakammanti etāni diṭṭhadhammikabhayāni nāma, etesaṃ saṃvaratthāya. Samparāyikabhayāni pana vipākadukkhāniyeva, tesaṃ paṭighātatthāya. Diṭṭhadhammikānaṃ akusalānanti pañcaveradasaakusalakammapathappabhedānaṃ [Pg.261] akusalānaṃ saṃvaratthāya. Vipākadukkhāneva pana akkhamaṭṭhena samparāyikaakusalānīti vuccanti, tesaṃ paṭighātatthāya. Gihīnaṃ anukampāyāti agārikānaṃ saddhārakkhaṇavasena anukampanatthāya. Pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyāti pāpicchapuggalānaṃ gaṇabandhabhedanatthāya gaṇabhojanasikkhāpadaṃ paññattaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Yañhettha vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyameva vuttanti.

๔๙๘. บัดนี้ เพื่อแสดงอานิสงส์ในการบัญญัติสิกขาบททั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งกรรมเหล่านั้น จึงได้เริ่มคำว่า “อาศัยประโยชน์ ๒ ประการ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า “เพื่อสำรวมซึ่งเวรทั้งหลายอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ” หมายถึง เพื่อสำรวมและปิดกั้นเวร ๕ อย่างอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ มีปาณาติบาตเป็นต้น คำว่า “เพื่อกำจัดเวรทั้งหลายอันเป็นสัมปรายิกะ” หมายถึง เพื่อกำจัด เพื่อตัดขาดโดยสิ้นเชิง และเพื่อไม่ให้เกิดขึ้นซึ่งเวรทั้งหลายอันเป็นสัมปรายิกะ อันได้แก่ทุกข์ที่เป็นผล คำว่า “เพื่อสำรวมซึ่งวัชชะทั้งหลายอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ” หมายถึง เพื่อสำรวมซึ่งเวร ๕ อย่างเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า “วัชชะทั้งหลายอันเป็นสัมปรายิกะ” หมายถึง ทุกข์ที่เป็นผลเหล่านั้นนั่นเอง เพราะว่าในที่นี้ ทุกข์ที่เป็นผลนั่นเองถูกเรียกว่าวัชชะ เพราะเป็นสิ่งที่ควรเว้น คำว่า “ภัยทั้งหลายอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ” หมายถึง การติเตียน การนินทา กรรมทั้งหลายมีตัชชนียกรรมเป็นต้น การงดอุโบสถและปวารณา และอกิตติประกาศนียกรรม เหล่านี้ชื่อว่าภัยอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ เพื่อสำรวมภัยเหล่านี้ ส่วนภัยทั้งหลายอันเป็นสัมปรายิกะคือทุกข์ที่เป็นผลนั่นเอง เพื่อกำจัดภัยเหล่านั้น คำว่า “อกุศลทั้งหลายอันเป็นทิฏฐธัมมิกะ” หมายถึง เพื่อสำรวมอกุศลทั้งหลายอันมีประเภทแห่งเวร ๕ และอกุศลกรรมบถ ๑๐ ส่วนทุกข์ที่เป็นผลนั่นเองถูกเรียกว่าอกุศลอันเป็นสัมปรายิกะโดยอรรถว่าทนไม่ได้ เพื่อกำจัดอกุศลเหล่านั้น คำว่า “เพื่ออนุเคราะห์คฤหัสถ์” หมายถึง เพื่ออนุเคราะห์โดยการรักษาศรัทธาของคฤหัสถ์ผู้ครองเรือน คำว่า “เพื่อตัดปีกแห่งผู้มีบาปกรรม” หมายถึง เพื่อทำลายการรวมกลุ่มของบุคคลผู้มีความปรารถนาลามก สิกขาบทคณโภชนะถูกบัญญัติขึ้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดในอรรถวสะทั้งปวงนั้นชัดเจนอยู่แล้ว สิ่งใดที่ควรกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นทั้งหมดได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาปฐมปาราชิกนั่นเอง

Sikkhāpadesu atthavasena vaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาโดยอรรถวสะในสิกขาบททั้งหลายจบลงแล้ว

499. Pātimokkhādīsu pātimokkhuddesoti bhikkhūnaṃ pañcavidho bhikkhunīnaṃ catubbidho. Parivāsadānādīsu osāraṇīyaṃ paññattanti aṭṭhārasasu vā tecattālīsāya vā vattesu vattamānassa osāraṇīyaṃ paññattaṃ. Yena kammena osārīyati, taṃ kammaṃ paññattanti attho. Nissāraṇīyaṃ paññattanti bhaṇḍanakārakādayo yena kammena nissārīyanti, taṃ kammaṃ paññattanti attho.

๔๙๙. ในปาติโมกข์เป็นต้น คำว่า “ปาติโมกขุทเทส” หมายถึง การแสดงปาติโมกข์ ๕ อย่างสำหรับภิกษุ และ ๔ อย่างสำหรับภิกษุณี ในการให้ปริวาสเป็นต้น คำว่า “โอสารณียะถูกบัญญัติแล้ว” หมายถึง โอสารณียกรรม (กรรมที่นำกลับเข้าหมู่) ถูกบัญญัติขึ้นสำหรับบุคคลผู้ปฏิบัติอยู่ในวัตร ๑๘ อย่าง หรือ ๔๓ อย่าง ความว่า กรรมใดที่ใช้ในการนำกลับเข้าหมู่ กรรมนั้นถูกบัญญัติขึ้นแล้ว คำว่า “นิสสารณียะถูกบัญญัติแล้ว” หมายถึง กรรมใดที่ใช้ในการขับไล่บุคคลผู้ก่อการทะเลาะวิวาทเป็นต้นออกไปจากหมู่ กรรมนั้นถูกบัญญัติขึ้นแล้ว

500. Apaññattetiādīsu apaññatte paññattanti sattāpattikkhandhā kakusandhañca sammāsambuddhaṃ koṇāgamanañca kassapañca sammāsambuddhaṃ ṭhapetvā antarā kenaci apaññatte sikkhāpade paññattaṃ nāma. Makkaṭivatthuādivinītakathā sikkhāpade paññatte anupaññattaṃ nāma. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

๕๐๐. ในคำว่า “อปัญญัตเต” เป็นต้น คำว่า “อปัญญัตเต ปัญญัตตัง” หมายถึง กองอาบัติ ๗ อย่าง ชื่อว่าถูกบัญญัติขึ้นในสิ่งที่ยังไม่ถูกบัญญัติ (คือ) การที่สิกขาบทซึ่งไม่มีใครอื่นบัญญัติไว้ในระหว่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระกกุสันธะ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระโกนาคมนะ และพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระกัสสปะ ถูก (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงบัญญัติขึ้น เรื่องราววินีตะมีเรื่องมักกฏิเป็นต้น ชื่อว่าถูกบัญญัติขึ้นภายหลัง เมื่อสิกขาบทถูกบัญญัติแล้ว ส่วนที่เหลือทั้งหมดในทุกที่นั้นชัดเจนอยู่แล้ว

Ānisaṃsavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนาอานิสงส์วรรคจบลงแล้ว

501. Idāni sabbasikkhāpadānaṃ ekekena ākārena navadhā saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘nava saṅgahā’’tiādimāha. Tattha vatthusaṅgahoti vatthunā saṅgaho. Evaṃ sesesupi padattho veditabbo. Ayaṃ panettha atthayojanā – yasmā hi ekasikkhāpadampi avatthusmiṃ paññattaṃ natthi, tasmā sabbāni vatthunā saṅgahitānīti evaṃ tāva vatthusaṅgaho veditabbo.

๕๐๑. บัดนี้ เพื่อแสดงการสงเคราะห์สิกขาบททั้งปวงโดยลักษณะอย่างละ ๙ อย่าง จึงได้กล่าวคำว่า “การสงเคราะห์ ๙ อย่าง” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า “วัตถุสังคหะ” คือการสงเคราะห์ด้วยวัตถุ พึงทราบอรรถบทในบทที่เหลือทั้งหลายอย่างนี้ด้วย ส่วนการประกอบอรรถในที่นี้คือ เพราะว่าสิกขาบทแม้เพียงบทเดียวก็ไม่มีที่ถูกบัญญัติขึ้นโดยไม่มีวัตถุ ดังนั้น สิกขาบททั้งปวงจึงถูกสงเคราะห์ด้วยวัตถุ พึงทราบวัตถุสังคหะอย่างนี้ก่อน

Yasmā [Pg.262] pana dve āpattikkhandhā sīlavipattiyā saṅgahitā, pañcāpattikkhandhā ācāravipattiyā, cha sikkhāpadāni ājīvavipattiyā saṅgahitāni, tasmā sabbānipi vipattiyā saṅgahitānīti evaṃ vipattisaṅgaho veditabbo.

เพราะว่ากองอาบัติ ๒ อย่างถูกสงเคราะห์ด้วยสีลวิบัติ กองอาบัติ ๕ อย่างถูกสงเคราะห์ด้วยอาจารวิบัติ สิกขาบท ๖ อย่างถูกสงเคราะห์ด้วยอาชีววิบัติ ดังนั้น สิกขาบททั้งปวงจึงถูกสงเคราะห์ด้วยวิบัติ พึงทราบวิบัติสังคหะอย่างนี้

Yasmā pana sattahāpattīhi muttaṃ ekasikkhāpadampi natthi, tasmā sabbāni āpattiyā saṅgahitānīti evaṃ āpattisaṅgaho veditabbo.

เพราะว่าสิกขาบทแม้เพียงบทเดียวก็ไม่มีที่พ้นจากอาบัติ ๗ อย่าง ดังนั้น สิกขาบททั้งปวงจึงถูกสงเคราะห์ด้วยอาบัติ พึงทราบอาบัติสังคหะอย่างนี้

Sabbāni ca sattasu nagaresu paññattānīti nidānena saṅgahitānīti evaṃ nidānasaṅgaho veditabbo.

อนึ่ง สิกขาบททั้งปวงถูกบัญญัติขึ้นในเมือง ๗ แห่ง ดังนั้นจึงถูกสงเคราะห์ด้วยนิทาน พึงทราบ นิทานสังคหะอย่างนี้

Yasmā pana ekasikkhāpadampi ajjhācārikapuggale asati paññattaṃ natthi, tasmā sabbāni puggalena saṅgahitānīti evaṃ puggalasaṅgaho veditabbo.

เพราะว่าสิกขาบทแม้เพียงบทเดียวก็ไม่มีที่ถูกบัญญัติขึ้นโดยไม่มีบุคคลผู้ล่วงละเมิด ดังนั้น สิกขาบททั้งปวงจึงถูกสงเคราะห์ด้วยบุคคล พึงทราบบุคคลสังคหะอย่างนี้

Sabbāni pana pañcahi ceva sattahi ca āpattikkhandhehi saṅgahitāni, sabbāni na vinā chahi samuṭṭhānehi samuṭṭhantīti samuṭṭhānena saṅgahitāni. Sabbāni ca catūsu adhikaraṇesu āpattādhikaraṇena saṅgahitāni. Sabbāni sattahi samathehi samathaṃ gacchantīti samathehi saṅgahitāni. Evamettha khandhasamuṭṭhānaadhikaraṇasamathasaṅgahāpi veditabbā. Sesaṃ pubbe vuttanayamevāti.

อนึ่ง สิกขาบททั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยกองอาบัติ ๕ อย่าง และ ๗ อย่าง สิกขาบททั้งปวงไม่เกิดขึ้นโดยปราศจากสมุฏฐาน ๖ อย่าง ดังนั้นจึงถูกสงเคราะห์ด้วยสมุฏฐาน อนึ่ง สิกขาบททั้งปวงถูกสงเคราะห์ด้วยอาปัตตาธิกรณ์ในอธิกรณ์ ๔ อย่าง สิกขาบททั้งปวงย่อมถึงความสงบด้วยสมถะ ๗ อย่าง ดังนั้นจึงถูกสงเคราะห์ด้วยสมถะ พึงทราบขันธสังคหะ สมุฏฐานสังคหะ อธิกรณสังคหะ และสมถสังคหะในสังคหวรรคนี้อย่างนี้ ส่วนที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว

Samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya

ในอรรถกถาพระวินัยชื่อว่า สมันตปาสาทิกา

Navasaṅgahitavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

การพรรณนา นวสังคหิตวรรค จบลงแล้ว

Niṭṭhitā ca parivārassa anuttānatthapadavaṇṇanāti.

และการพรรณนาบทที่มีอรรถไม่แจ่มแจ้งแห่งปริวารปาฬิก็จบลงแล้ว

Nigamanakathā

นิคมานกถา (คำลงท้าย)

Ettāvatā [Pg.263] ca –

ด้วยคำกล่าวเพียงเท่านี้ และ –

Ubhato vibhaṅgakhandhaka-parivāravibhattidesanaṃ nātho;

Vinayapiṭakaṃ vinento, veneyyaṃ yaṃ jino āha.

พระชินเจ้าผู้เป็นที่พึ่ง ได้ทรงแสดงพระวินัยปิฎกใด อันเป็นการแสดงจำแนกด้วยอุภโตวิภังค์ ขันธกะ และปริวาร ทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ทั้งหลาย

Samadhikasattavīsati-sahassamattena tassa ganthena;

Saṃvaṇṇanā samattā, samantapāsādikā nāma.

อรรถกถาชื่อว่า สมันตปาสาทิกา แห่งพระวินัยปิฎกนั้น ได้จบลงแล้วด้วยคัมภีร์ที่มีประมาณเกินกว่า ๒๗,๐๐๐ บท

Tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasmiṃ –

ในที่นั้น คำกล่าวนี้มีอยู่เพื่อแสดงความเป็นสมันตปาสาทิกะ (ความน่าเลื่อมใสโดยรอบ) ของสมันตปาสาทิกา —

Ācariyaparamparato, nidānavatthuppabhedadīpanato;

Parasamayavivajjanato, sakasamayavisuddhito ceva.

เพราะเหตุที่สืบทอดมาจากอาจารย์ผู้สืบต่อกันมา เพราะเหตุที่แสดงความแตกต่างแห่งนิทานและวัตถุ เพราะเหตุที่เว้นจากลัทธิของผู้อื่น และเพราะเหตุที่ความบริสุทธิ์แห่งลัทธิของตน

Byañjanaparisodhanato, padatthato pāḷiyojanakkamato;

Sikkhāpadanicchayato, vibhaṅganayabhedadassanato.

เพราะเหตุที่ชำระพยัญชนะให้บริสุทธิ์ เพราะเหตุที่แสดงอรรถบท เพราะเหตุที่แสดงลำดับการประกอบปาฬิ เพราะเหตุที่วินิจฉัยสิกขาบท และเพราะเหตุที่แสดงความแตกต่างแห่งนัยการจำแนก

Sampassataṃ na dissati, kiñci apāsādikaṃ yato ettha;

Viññūnamayaṃ tasmā, samantapāsādikātveva.

เพราะเหตุที่บัณฑิตผู้พิจารณาเห็นอยู่ ย่อมไม่เห็นสิ่งที่ไม่น่าเลื่อมใสแม้แต่น้อยในอรรถกถานี้ ดังนั้น อรรถกถานี้จึงชื่อว่า สมันตปาสาทิกา (น่าเลื่อมใสโดยรอบ) นั่นเอง

Saṃvaṇṇanā pavattā, vinayassa vineyyadamanakusalena;

Vuttassa lokanāthena, lokamanukampamānenāti.

อรรถกถาอธิบายนี้ แห่งพระวินัยที่พระโลกนาถ ผู้ทรงฉลาดในการฝึกฝนสัตว์ที่ควรฝึก ผู้ทรงอนุเคราะห์โลก ได้ตรัสไว้แล้ว ได้เป็นไปแล้วโดยชื่อว่า "สมันตปาสาทิกา" เท่านั้น

Mahāaṭṭhakathañceva, mahāpaccarimevaca;

Kurundiñcāti tissopi, sīhaḷaṭṭhakathā imā.

อรรถกถาภาษาสีหลเหล่านี้ คือ มหาอรรถกถา มหาปัจจรีอรรถกถา และกุรุนทีอรรถกถา ทั้งสามนี้

Buddhamittoti nāmena, vissutassa yasassino;

Vinayaññussa dhīrassa, sutvā therassa santike.

ได้ฟังมาแล้ว ณ สำนักของพระเถระผู้เป็นปราชญ์ ผู้มีชื่อเสียงปรากฏว่า "พุทธมิตตะ" ผู้มีบริวารมาก ผู้รู้แจ้งในพระวินัย

Mahāmeghavanuyyāne, bhūmibhāge patiṭṭhito;

Mahāvihāro yo satthu, mahābodhivibhūsito.

พระวิหารใหญ่ใด ตั้งอยู่ในส่วนแห่งพื้นดินคืออุทยานชื่อมหาเมฆวัน ประดับด้วยมหาโพธิ์ของพระศาสดา

Yaṃ tassa dakkhiṇe bhāge, padhānagharamuttamaṃ;

Sucicārittasīlena, bhikkhusaṅghena sevitaṃ.

เรือนประธานอันประเสริฐใด อันหมู่ภิกษุผู้มีศีลวัตรอันบริสุทธิ์พำนักอาศัยแล้ว ในส่วนทิศใต้ของพระวิหารใหญ่นั้น

Uḷārakulasambhūto, saṅghupaṭṭhāyako sadā;

Anākulāya saddhāya, pasanno ratanattaye.

ผู้เกิดในตระกูลสูง ผู้บำรุงพระสงฆ์อยู่เสมอ ผู้เลื่อมใสในพระรัตนตรัยด้วยศรัทธาอันไม่ขุ่นมัว

Mahānigamasāmīti[Pg.264], vissuto tattha kārayi;

Cārupākārasañcitaṃ, yaṃ pāsādaṃ manoramaṃ.

ผู้มีชื่อเสียงปรากฏว่า "มหานิคมสามี" ได้สร้างปราสาทใดไว้ ณ ที่นั้น อันประกอบด้วยกำแพงอันงดงาม น่ารื่นรมย์ใจ

Sītacchāyatarūpetaṃ, sampannasalilāsayaṃ;

Vasatā tatra pāsāde, mahānigamasāmino.

ประกอบด้วยต้นไม้มีร่มเงาเย็น มีสระน้ำอันบริบูรณ์ และโดยข้าพเจ้าผู้พำนักอยู่ในปราสาทนั้น ของมหานิคมสามี

Sucisīlasamācāraṃ, theraṃ buddhasirivhayaṃ;