Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင်မှန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Vinayapiṭake

ဝိနည်းပိဋကတ်၌

Sāratthadīpanī-ṭīkā (paṭhamo bhāgo)

သာရတ္ထဒီပဏီဋီကာ (ပထမတွဲ)

Ganthārambhakathā

ကျမ်းဦးအဖွင့်စကား

Mahākāruṇikaṃ [Pg.1] buddhaṃ, dhammañca vimalaṃ varaṃ;

Vande ariyasaṅghañca, dakkhiṇeyyaṃ niraṅgaṇaṃ.

ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်ရှင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ အညစ်အကြေးကင်းစင်၍ မြတ်လှစွာသော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ အလှူခံထိုက်သော ကိလေသာအညစ်အကြေးကင်းစင်သော အရိယာသံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း အကျွန်ုပ် ရှိခိုးပါ၏။

Uḷārapuññatejena, katvā sattuvimaddanaṃ;

Pattarajjābhisekena, sāsanujjotanatthinā.

ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုတော်၏ အာနုဘော်ဖြင့် ရန်သူတို့ကို အထူးနှိပ်နင်းပြီး၍၊ ရရှိအပ်သော မင်းအဖြစ်၌ အဘိသိက်သွန်းခြင်းရှိထသော၊ သာသနာတော် ထွန်းလင်းတောက်ပခြင်းကို အလိုရှိသော၊

Nissāya sīhaḷindena, yaṃ parakkamabāhunā;

Katvā nikāyasāmaggiṃ, sāsanaṃ suvisodhitaṃ.

ပရက္ကမဗာဟုအမည်ရှိသော သီဟိုဠ်မင်းကြီးသည် အကြင် (ကဿပ) မဟာထေရ်မြတ်ကို မှီ၍၊ သံဃာ့အဖွဲ့အစည်း၏ ညီညွတ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကာ သာသနာတော်ကို ကောင်းစွာ သုတ်သင်တော်မူခဲ့၏။

Kassapaṃ taṃ mahātheraṃ, saṅghassa pariṇāyakaṃ;

Dīpasmiṃ tambapaṇṇimhi, sāsanodayakārakaṃ.

သံဃာတော်တို့၏ ရှေ့ဆောင်လမ်းပြ ခရီးညွှန်သဖွယ် ဖြစ်တော်မူသော၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ သာသနာတော် ထွန်းကားပြန့်ပွားခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်တော်မူသော၊ ထိုကဿပ မဟာထေရ်မြတ်ကို...

Paṭipattiparādhīnaṃ, sadāraññanivāsinaṃ;

Pākaṭaṃ gagane canda-maṇḍalaṃ viya sāsane.

ပဋိပတ္တိတရား၌ စွဲမြဲစွာ ကိုင်းညွတ်၍ အမြဲတစေ တောကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော၊ ကောင်းကင်ယံ၌ လပြည့်ဝန်းသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ သာသနာတော်၌ ထင်ရှားတော်မူသော၊

Saṅghassa pitaraṃ vande, vinaye suvisāradaṃ;

Yaṃ nissāya vasantohaṃ, vuddhippattosmi sāsane.

သံဃာတော်တို့၏ ဖခင်သဖွယ်ဖြစ်တော်မူသော၊ ဝိနည်းဒေသနာတော်၌ အလွန်ရဲရင့်ကျွမ်းကျင်တော်မူသော ထိုကဿပ မဟာထေရ်မြတ်ကို အကျွန်ုပ်ရှိခိုးပါ၏။ ထိုမဟာထေရ်မြတ်ကို မှီ၍ နေထိုင်သော အကျွန်ုပ်သည် သာသနာတော်၌ ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းသို့ ရောက်ရပါ၏။

Anutheraṃ mahāpuññaṃ, sumedhaṃ sutivissutaṃ;

Avikhaṇḍitasīlādi-parisuddhaguṇodayaṃ.

ကြီးစွာသော ပညာရှိတော်မူသော၊ ကောင်းမြတ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံ၍ အကြားအမြင်ဗဟုသုတဖြင့် ကျော်စောတော်မူသော၊ မကျိုးမပေါက် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော အနုထေရ်ကို...

Bahussutaṃ satimantaṃ, dantaṃ santaṃ samāhitaṃ;

Namāmi sirasā dhīraṃ, garuṃ me gaṇavācakaṃ.

များပြားသော အကြားအမြင်ရှိတော်မူသော၊ သတိနှင့်ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ဣန္ဒြေကို ဆုံးမပြီးသော၊ ငြိမ်သက်တည်ကြည်သော သဘောရှိတော်မူသော၊ မြဲမြံသော ပညာရှိဖြစ်တော်မူသော၊ တပည့်အပေါင်းတို့အား စာပေပို့ချတော်မူသော အကျွန်ုပ်၏ ဆရာသမားဖြစ်သော အနုထေရ်မြတ်ကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပါ၏။

Āgatāgamatakkesu[Pg.2], saddasatthanayaññusu;

Yassantevāsibhikkhūsu, sāsanaṃ suppatiṭṭhitaṃ.

ပိဋကတ်သုံးပုံ စာပေကျမ်းဂန်တို့ကို ဆောင်တော်မူ၍ သဒ္ဒါကျမ်းတို့၏ နည်းနာနယတို့ကို သိတော်မူကြကုန်သော၊ အကြင်အနုထေရ်၏ အတူနေတပည့် သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတို့၌ သာသနာတော်သည် ကောင်းစွာ တည်တံ့လျက် ရှိပေ၏။

Vinayaṭṭhakathāyāhaṃ, līnasāratthadīpaniṃ;

Karissāmi suviññeyyaṃ, paripuṇṇamanākulaṃ.

အကျွန်ုပ်သည် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဖုံးကွယ်နေသော ခက်ခဲနက်နဲသည့် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ရှင်းလင်းပြသတတ်သော၊ သိသာလွယ်ကူပြီး၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ ပြည့်စုံ၍၊ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိသော ‘သာရတ္ထဒီပဏီ’ အမည်ရှိသော ဝိနည်းဋီကာကျမ်းကို ပြုစုပါအံ့။

Porāṇehi kataṃ yaṃ tu, līnatthassa pakāsanaṃ;

Na taṃ sabbattha bhikkhūnaṃ, atthaṃ sādheti sabbaso.

ရှေးဆရာတို့သည် ခက်ခဲနက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းရန် အကြင်ကျမ်းကို ပြုစုတော်မူခဲ့ကြ၏။ သို့ရာတွင် ထိုကျမ်းသည် အရပ်ရပ်၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်ကြသော ရဟန်းတော်တို့၏ လိုလားအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် မပြီးမြောက်စေနိုင်။

Duviññeyyasabhāvāya, sīhaḷāya niruttiyā;

Gaṇṭhipadesvanekesu, likhitaṃ kiñci katthaci.

နားလည်ရန်ခဲယဉ်းသော သဘောရှိသော သီဟိုဠ်ဘာသာစကားဖြင့် များစွာသော ဂဏ္ဌိပုဒ် (ခက်ဆစ်ကျမ်း) တို့၌ အချို့သောဆရာတို့သည် အနည်းငယ်မျှသာ ရေးသားထားကြကုန်၏။

Māgadhikāya bhāsāya, ārabhitvāpi kenaci;

Bhāsantarehi sammissaṃ, likhitaṃ kiñcideva ca.

အချို့သော ဆရာတို့သည် မာဂဓဘာသာ (ပါဠိဘာသာ) ဖြင့် ကျမ်းပြုရန် အားထုတ်ကြသော်လည်း အခြားသော သီဟိုဠ်ဘာသာစကားတို့နှင့် ရောနှောကာ စိုးစဉ်းမျှသာ ရေးသားအပ်၏။

Asāraganthabhāropi, tattheva bahu dissati;

Ākulañca kataṃ yattha, suviññeyyampi atthato.

ထိုကျမ်းတို့၌ အနက်အားဖြင့် သိလွယ်သောအရာကိုပင် ရှုပ်ထွေးအောင် ပြုလုပ်ထားသည်ကို လည်းကောင်း၊ အနှစ်သာရမရှိသော ကျမ်းအစုအပုံကြီးကို လည်းကောင်း များစွာ တွေ့မြင်ရ၏။

Tato aparipuṇṇena, tādisenettha sabbaso;

Kathamatthaṃ vijānanti, nānādesanivāsino.

ထို့ကြောင့် ထိုကျမ်း၌ မပြည့်စုံသော ထိုသို့သော အဆုံးအဖြတ်ဖြင့် အရပ်ရပ်အမျိုးမျိုး၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အဘယ်ကဲ့သို့ သိနိုင်ကြကုန်အံ့နည်း၊ မသိနိုင်ကြကုန်။

Bhāsantaraṃ tato hitvā, sāramādāya sabbaso;

Anākulaṃ karissāmi, paripuṇṇavinicchayanti.

ထို့ကြောင့် သီဟိုဠ်ဘာသာခြားစကားကို စွန့်ပယ်၍၊ အနှစ်သာရရှိသော အဆုံးအဖြတ်များကို အလုံးစုံ ကောင်းစွာယူလျက်၊ ရှုပ်ထွေးမှုကင်းရှင်းပြီး ပြည့်စုံသောအဆုံးအဖြတ်ရှိသော ဤဝိနည်းဋီကာကျမ်းကို ပြုစုပါအံ့။

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

ကျမ်းဦးအဖွင့်စကား ဖွင့်ဆိုချက်

Vinayasaṃvaṇṇanārambhe ratanattayaṃ namassitukāmo tassa visiṭṭhaguṇayogasandassanatthaṃ ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādimāha. Visiṭṭhaguṇayogena hi vandanārahabhāvo, vandanārahe ca katā vandanā yathādhippetamatthaṃ sādheti. Ettha ca saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇappayojanaṃ tattha tattha bahudhā papañcenti ācariyā. Tathā hi vaṇṇayanti –

ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ အစ၌ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းငှာ အလိုရှိသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် ထိုရတနာသုံးပါး၏ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြသခြင်းငှာ "ယော ကပ္ပကောဋီဟိပိ" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သာလျှင် ရှိခိုးခြင်းငှာ ထိုက်သည်ဖြစ်၍၊ ရှိခိုးထိုက်သော ရတနာသုံးပါး၌ ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းသည်လည်း လိုလားအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစီးစေတတ်၏။ ဤအဋ္ဌကထာ၏ အစ၌လည်း ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ထိုထိုသောကျမ်းတို့၌ ဆရာတို့သည် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ချဲ့ထွင်၍ ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုကြောင့်လျှင် ဤသို့ ဖွင့်ဆိုကြသည်မှာ -

‘‘Saṃvaṇṇanārambhe ratanattayavandanā saṃvaṇṇetabbassa dhammassa pabhavanissayavisuddhipaṭivedanatthaṃ, taṃ pana dhammasaṃvaṇṇanāsu viññūnaṃ bahumānuppādanatthaṃ, taṃ sammadeva tesaṃ uggahaṇadhāraṇādikkamaladdhabbāya sammāpaṭipattiyā sabbahitasukhanipphādanatthaṃ. Atha vā maṅgalabhāvato[Pg.3], sabbakiriyāsu pubbakiccabhāvato, paṇḍitehi samācaritabhāvato, āyatiṃ paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanato ca saṃvaṇṇanāyaṃ ratanattayapaṇāmakiriyā’’ti.

"အဋ္ဌကထာ၏ အစ၌ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းသည် ဖွင့်ဆိုအပ်သော ပါဠိတော်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဘုရားရှင်၏ စင်ကြယ်တော်မူပုံကို သိစေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သိစေခြင်းသည်လည်း တရားအဖွင့်ကျမ်းတို့၌ ပညာရှိတို့အား များစွာသော ကြည်ညိုမြတ်နိုးမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်း အကျိုးရှိ၏။ ထိုသို့ ကြည်ညိုမြတ်နိုးခြင်းသည်လည်း ပညာရှိတို့အား သင်ယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း အစဉ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော မှန်ကန်သော အကျင့်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော စီးပွားချမ်းသာကို ပြီးစီးစေခြင်း အကျိုးရှိ၏။ တနည်းအားဖြင့် မင်္ဂလာဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အမှုတို့၌ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သော ကိစ္စဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ သူတပါးတို့အား အတုလိုက်၍ ကျင့်နိုင်စေရန် ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း အစ၌ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းကို ပြုတော်မူကြ၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Mayaṃ pana idhādhippetameva payojanaṃ dassayissāma. Tasmā saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabbaṃ. Idameva hi payojanaṃ ācariyena idhādhippetaṃ. Tathā hi vakkhati –

ငါတို့သည်ကား ဤရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုသော နေရာ၌ လိုလားအပ်သော အကျိုးကိုသာ ပြသပါအံ့။ ထို့ကြောင့် ကျမ်း၏အစ၌ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းသည် ဝန်ခံထားအပ်သော အဋ္ဌကထာကို အန္တရာယ်မရှိဘဲ ပြီးစီးစေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤအကျိုးကိုသာလျှင် ကျမ်းပြုဆရာတော်သည် ဤကျမ်း၌ လိုလားတော်မူ၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ဆက်လက်၍ မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့ -

‘‘Iccevamaccantanamassaneyyaṃ,Namassamāno ratanattayaṃ yaṃ;

Puññābhisandaṃ vipulaṃ alatthaṃ,Tassānubhāvena hatantarāyo’’ti.

"ဤသို့လျှင် အလွန်တရာ ရှိခိုးထိုက်သော ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ခြင်းကြောင့် အကြင်ကြီးမားသော ကောင်းမှုအစုကို ရရှိခဲ့၏၊ ထိုကောင်းမှုတော်၏ အာနုဘော်ဖြင့် အန္တရာယ်တို့သည် ပျောက်ကွယ်ကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ratanattayapaṇāmakaraṇena cettha yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanaṃ ratanattayapūjāya paññāpāṭavabhāvato, tāya paññāpāṭavañca rāgādimalavidhamanato. Vuttañhetaṃ –

ဤ၌ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းကြောင့် ဝန်ခံထားအပ်သော အဋ္ဌကထာကို အန္တရာယ်ကင်းစွာ ပြီးဆုံးစေခြင်းသည် ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းကြောင့် ပညာဉာဏ် ထက်မြက်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပညာဉာဏ် ထက်မြက်လာခြင်းသည်လည်း ရာဂစသော ကိလေသာအညစ်အကြေးကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည်သာလျှင် တည်း -

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hotī’’tiādi (a. ni. 11.11).

"မဟာနာမ်၊ အရိယာတပည့်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို အစဉ်အောက်မေ့သော အခါ၌ ထိုသူ၏စိတ်သည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်ခြင်း မရှိပေ။ ထိုအခါ၌ ထိုသူ၏ စိတ်သည် ဖြောင့်မတ်စွာသာလျှင် ဖြစ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Tasmā ratanattayapūjanena vikkhālitamalāya paññāya pāṭavasiddhi.

ထို့ကြောင့် ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်ဆေးကြောအပ်သော ပညာဉာဏ်၏ ထက်မြက်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏။

Atha vā ratanattayapūjanassa paññāpadaṭṭhānasamādhihetuttā paññāpāṭavaṃ. Vuttañhi tassa samādhihetuttaṃ –

တနည်းအားဖြင့် ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းသည် ပညာ၏နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သော သမာဓိကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ပညာဉာဏ် ထက်မြက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပူဇော်ခြင်းသည် သမာဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ဟောတော်မူအပ်သည်မှာ -

‘‘Evaṃ ujugatacitto kho, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṃ vediyati, sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (a. ni. 11.11.).

"မဟာနာမ်၊ ဤသို့ စိတ်ဖြောင့်မတ်သော အရိယာတပည့်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပါဠိဓမ္မကို သိခြင်းကိုလည်းကောင်း ရရှိ၏၊ တရားနှင့်ယှဉ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ရရှိ၏။ ဝမ်းမြောက်သောသူအား ပီတိဖြစ်၏။ ပီတိရှိသောသူအား ရုပ်ကာယသည် ငြိမ်သက်အေးချမ်း၏။ ရုပ်ကာယ ငြိမ်သက်အေးချမ်းသောသူသည် ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ ချမ်းသာရှိသောသူ၏ စိတ်သည် တည်ကြည်ငြိမ်သက် (သမာဓိဖြစ်) ၏" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည်သာလျှင် တည်း။

Samādhissa ca paññāya padaṭṭhānabhāvo vuttoyeva ‘‘samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; mi. pa. 2.1.14). Tato evaṃ paṭubhūtāya paññāya paṭiññāmahattakataṃ [Pg.4] khedamabhibhuyya anantarāyena saṃvaṇṇanaṃ samāpayissati. Tena vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.

သမာဓိသည်လည်း ပညာ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သည်ဟူ၍ "စိတ်တည်ကြည်ငြိမ်သက်သောသူသည် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိ၏" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားထက်မြက်လာသော ပညာဉာဏ်ဖြင့် ကြီးမားသောဝန်ခံမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပင်ပန်းမှုကို လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ အန္တရာယ်ကင်းစွာ အဋ္ဌကထာကို ပြီးဆုံးစေလတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် "အန္တရာယ်ကင်းစွာ ပြီးဆုံးခြင်း အကျိုးငှာ" ဟု ဆိုအပ်၏။

Atha vā ratanattayapūjāya āyuvaṇṇasukhabalavaḍḍhanato anantarāyena parisamāpanaṃ veditabbaṃ. Ratanattayapaṇāmena hi āyuvaṇṇasukhabalāni vaḍḍhanti. Vuttañhetaṃ –

တနည်းအားဖြင့် ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းကြောင့် အသက်၊ အဆင်း၊ ချမ်းသာ၊ ခွန်အား တိုးပွားလာခြင်းကြောင့် အန္တရာယ်ကင်းစွာ ပြီးဆုံးခြင်းကို သိအပ်၏။ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းကြောင့် အသက်၊ အဆင်း၊ ချမ်းသာ၊ ခွန်အားတို့သည် တိုးပွားကုန်၏။ ထိုစကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်မှာ -

‘‘Abhivādanasīlissa, niccaṃ vuḍḍhāpacāyino;

Cattāro dhammā vaḍḍhanti, āyu vaṇṇo sukhaṃ bala’’nti. (dha. pa. 109);

"ရှိခိုးခြင်း အလေ့ရှိသောသူ၊ အမြဲတစေ ဂုဏ်သိက္ခာ ကြီးရင့်သူတို့ကို ရိုသေပူဇော်လေ့ရှိသောသူအား အသက်၊ အဆင်း၊ ချမ်းသာ၊ ခွန်အား ဟူသော တရားလေးပါးတို့သည် တိုးပွားကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Tato āyuvaṇṇasukhabalavuḍḍhiyā hoteva kāriyaniṭṭhānamiti vuttaṃ ‘‘anantarāyena parisamāpanattha’’nti.

ထိုသို့ အသက်၊ အဆင်း၊ ချမ်းသာ၊ ခွန်အား တိုးပွားခြင်းကြောင့် ပြုလုပ်သောအမှုသည် ကောင်းစွာ ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်ရုံသာတည်း၊ ထို့ကြောင့် "အန္တရာယ်ကင်းစွာ ပြီးဆုံးခြင်း အကျိုးငှာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Atha vā ratanattayagāravassa paṭibhānāparihānāvahattā. Aparihānāvahañhi tīsupi ratanesu gāravaṃ. Vuttañhetaṃ –

တနည်းအားဖြင့် ရတနာသုံးပါးကို ရိုသေခြင်းသည် ပညာဉာဏ် မဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရတနာသုံးပါးတို့၌ ရိုသေခြင်းသည် ပညာဉာဏ် မဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သည်သာတည်း။ ထိုစကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်မှာ -

‘‘Sattime, bhikkhave, aparihāniyā dhammā. Katame satta? Satthugāravatā dhammagāravatā saṅghagāravatā sikkhāgāravatā samādhigāravatā kalyāṇamittatā sovacassatā’’ti (a. ni. 7.34).

"ရဟန်းတို့၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း မရှိစေတတ်သော ဤတရားတို့သည် ခုနစ်ပါးတို့တည်း။ အဘယ်ခုနစ်ပါးတို့နည်းဟူမူ - ဘုရား၌ ရိုသေခြင်း၊ တရား၌ ရိုသေခြင်း၊ သံဃာ၌ ရိုသေခြင်း၊ သိက္ခာ၌ ရိုသေခြင်း၊ သမာဓိ၌ ရိုသေခြင်း၊ ကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်း ရှိခြင်း၊ ပြောဆိုဆုံးမလွယ်ခြင်း တို့တည်း" ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Hoteva ca tato paṭibhānāparihānena yathāpaṭiññātaparisamāpanaṃ.

ထိုသို့ ရတနာသုံးပါးအား ရိုသေပူဇော်ခြင်းကြောင့် ပညာဉာဏ် မဆုတ်ယုတ်ဘဲ ဝန်ခံထားအပ်သော ကျမ်း၏ပြီးမြောက်ခြင်းသည် ဧကန်မုချ ဖြစ်ပေါ်လာသည်သာတည်း။

Atha vā pasādavatthūsu pūjāya puññātisayabhāvato. Vuttañhi tassa puññātisayattaṃ –

သို့မဟုတ်ပါကလည်း ကြည်ညိုအပ်သော ရတနာသုံးပါး၌ ပူဇော်ခြင်းကြောင့် ကောင်းမှုကုသိုလ် အလွန်အကဲ ဖြစ်ထွန်းရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်း၏ ကောင်းမှုအကျိုး လွန်ကဲပုံကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Pūjārahe pūjayato, buddhe yadiva sāvake;

Papañcasamatikkante, tiṇṇasokapariddave.

ပူဇော်ထိုက်သော၊ တဏှာ ဒိဋ္ဌိ မာနတည်းဟူသော ပပဉ္စတရားတို့ကို လွန်မြောက်တော်မူပြီးကုန်သော၊ စိုးရိမ်ခြင်း ငိုကြွေးခြင်းတို့ကို ကူးမြောက်တော်မူပြီးကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့ကို ဖြစ်စေ၊ တပည့်သားတော် သံဃာတော်တို့ကို ဖြစ်စေ ပူဇော်သောသူအား၊

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 195-196;

apa. thera 1.10.1-2);

ကိလေသာ ငြိမ်းအေးတော်မူပြီးသော၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန်မျှ မရှိကုန်သော ထိုသို့သော သဘောရှိတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပူဇော်ရသဖြင့် ရရှိအပ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို 'ဤမျှအတိုင်းအတာ ရှိ၏' ဟု မည်သူမျှ ရေတွက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ရာ။

Puññātisayo ca yathādhippetaparisamāpanupāyo. Yathāha –

ထိုသို့ ကောင်းမှုကုသိုလ် အလွန်အကဲ ထွန်းကားခြင်းသည်လည်း အလိုရှိအပ်သော ကျမ်းပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြီးစီးစေတတ်သော အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Esa devamanussānaṃ, sabbakāmadado nidhi;

Yaṃ yadevābhipatthenti, sabbametena labbhatī’’ti. (khu. pā. 8.10);

'နတ်လူတို့ တောင့်တအပ်သော အရာခပ်သိမ်းကို ပေးစွမ်းနိုင်သော ဤကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးသည် ရှိ၏။ နတ်နှင့် လူတို့သည် အကြင်အကြင်သော အလိုဆန္ဒကို တောင့်တကုန်၏၊ ထိုအလုံးစုံသော အလိုဆန္ဒကို ဤကောင်းမှုကုသိုလ်တည်းဟူသော ရွှေအိုးဖြင့် ရရှိနိုင်၏။'

Upāyesu ca paṭipannassa hoteva kāriyaniṭṭhānaṃ. Ratanattayapūjā hi niratisayapuññakkhettasaṃbuddhiyā aparimeyyappabhavo puññātisayoti bahuvidhantarāyepi [Pg.5] lokasannivāse antarāyanibandhanasakalasaṃkilesaviddhaṃsanāya pahoti, bhayādiupaddavañca nivāreti. Tasmā suvuttaṃ ‘‘saṃvaṇṇanārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāpaṭiññātasaṃvaṇṇanāya anantarāyena parisamāpanatthanti veditabba’’nti.

အကြောင်းလမ်းတို့၌ ကောင်းစွာကျင့်သောသူအား ပြုအပ်သောအမှု၏ ပြီးစီးခြင်းသည် ဧကန်မလွဲ ဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ အကြောင်းမူကား ရတနာသုံးပါးအား ပူဇော်ခြင်းသည် အတုမရှိ လွန်ကဲသော ကောင်းမှုစိုက်ပျိုးရာ လယ်မြေကောင်း (ပုညက္ခေတ္တ) ကို ရရှိခြင်းကြောင့် အတိုင်းမသိသော အာနုဘော်ရှိသော ကောင်းမှုအလွန်အကဲ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သို့ဖြစ်၍ များစွာသော အန္တရာယ်တို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ဤလူ့လောက၌ပင်လျှင် ထိုကောင်းမှုသည် ဘေးအန္တရာယ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကိလေသာ အလုံးစုံကို ဖျက်ဆီးပစ်နိုင်စွမ်းရှိ၏၊ ဘေးဥပါဒ်အစရှိသည်တို့ကိုလည်း တားဆီးပေးနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကျမ်းစာ၏အစ၌ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးပူဇော်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် ကတိပြုအပ်သော အဋ္ဌကထာကို ဘေးရန်မရှိဘဲ ပြီးမြောက်စေရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော စကားသည် အလွန်ကောင်းမွန်သော စကားဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Evaṃ pana sappayojanaṃ ratanattayavandanaṃ kattukāmo paṭhamaṃ tāva bhagavato vandanaṃ kātuṃ tammūlakattā sesaratanānaṃ ‘‘yo kappa…pe… mahākāruṇikassa tassā’’ti āha. Ettha pana yassā desanāya saṃvaṇṇanaṃ kattukāmo, sā yasmā karuṇāppadhānā, na suttantadesanā viya karuṇāpaññāppadhānā, nāpi abhidhammadesanā viya paññāppadhānā, tasmā karuṇāppadhānameva bhagavato thomanaṃ āraddhaṃ. Esā hi ācariyassa pakati, yadidaṃ ārambhānurūpathomanā. Teneva suttantadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇāsītalahadayaṃ, paññāpajjotavihatamohatama’’nti karuṇāpaññāppadhānaṃ, abhidhammadesanāya saṃvaṇṇanārambhe ‘‘karuṇā viya sattesu, paññā yassa mahesino’’ti paññāppadhānañca thomanaṃ āraddhaṃ. Karuṇāpaññāppadhānā hi suttantadesanā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayādhimutticariyādibhedaparicchindanasamatthāya paññāya sattesu ca mahākaruṇāya tattha sātisayappavattito. Suttantadesanāya hi mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhāpesi. Abhidhammadesanā ca kevalaṃ paññāppadhānā paramatthadhammānaṃ yathāsabhāvapaṭivedhasamatthāya paññāya tattha sātisayappavattito.

ဤသို့လျှင် အကျိုးကျေးဇူးနှင့်တကွဖြစ်သော ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုလိုသော ကျမ်းပြုဆရာတော်သည် ကြွင်းသော ရတနာနှစ်ပါး (တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာ) တို့သည် မြတ်စွာဘုရားလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပူဇော်ခြင်းကို ပြုရန် 'ယော ကပ္ပ... ပ... မဟာကာရုဏိကဿ တဿ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ၌ အကြင် ဝိနယဒေသနာ၏ အဋ္ဌကထာကို ပြုရန် အလိုရှိအပ်သော ထိုဝိနယဒေသနာသည် ကရုဏာတော်ကို ရှေ့သွားပြုသော (ကရုဏာပြဓာန်းသော) ဒေသနာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ သုတ္တန္တဒေသနာကဲ့သို့ ကရုဏာနှင့် ပညာ နှစ်ပါးလုံး ပြဓာန်းသည်လည်းမဟုတ်၊ အဘိဓမ္မာဒေသနာကဲ့သို့ ပညာသက်သက် ပြဓာန်းသည်လည်း မဟုတ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ကရုဏာတော်ကို ရှေ့သွားပြုသော (ကရုဏာပြဓာန်းသော) ချီးမွမ်းခြင်းကိုသာလျှင် အစပြုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား အစပြုသော ကျမ်းဂန်နှင့် လျော်ညီစွာ ချီးမွမ်းခြင်းသည် ဆရာတော်၏ သဘာဝတရားပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သုတ္တန္တဒေသနာ အဋ္ဌကထာ၏ အစ၌ 'ကရုဏာသီတလဟဒယံ၊ ပညာပဇ္ဇောတဝိဟတမောဟတမံ' ဟူ၍ ကရုဏာနှင့် ပညာ နှစ်ပါးလုံး ပြဓာန်းသော ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မာဒေသနာ အဋ္ဌကထာ၏ အစ၌ 'ကရုဏာ ဝိယ သတ္တေသု၊ ပညာ ယဿ မဟေသိနော' ဟူ၍ ပညာပြဓာန်းသော ချီးမွမ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း အစပြု၍ ဟောတော်မူခဲ့၏။ စင်စစ်သော်ကား သုတ္တန္တဒေသနာသည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အာသယ၊ အနုသယ၊ အဓိမုတ္တိ၊ စရိုက် အစရှိသော အပြားတို့ကို ပိုင်းခြားသိမြင်နိုင်စွမ်းသော ပညာတော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ထားရှိအပ်သော မဟာကရုဏာတော်ဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသုတ္တန်ပိဋကတ်၌ လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် ကရုဏာနှင့် ပညာ နှစ်ပါးလုံး ပြဓာန်းသော ဒေသနာ ဖြစ်၏။ သုတ္တန္တဒေသနာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာသမာပတ် ဝင်စားတော်မူခြင်း များပြားသဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ထိုသတ္တဝါတို့၏ အလိုနှင့် လျော်ညီစွာ နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တည်စေတော်မူ၏။ အဘိဓမ္မာဒေသနာသည်ကား ပရမတ္ထတရားတို့ကို သဘာဝအတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်းသော ပညာတော်ဖြင့် ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ လွန်ကဲစွာ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် ပညာသက်သက်ကိုသာ ရှေ့သွားပြုသော ဒေသနာ ဖြစ်၏။

Vinayadesanā pana āsayādinirapekkhaṃ kevalaṃ karuṇāya pākatikasattenapi asotabbārahaṃ suṇanto apucchitabbārahaṃ pucchanto avattabbārahañca vadanto bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesīti karuṇāppadhānā. Tathā hi ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇīsī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāya mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca khedamanubhosi. Tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, karuṇāya kiccaṃ pana tatopi adhikanti [Pg.6] karuṇāppadhānā vinayadesanā. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā. Tasmā ārambhānurūpaṃ karuṇāppadhānameva ettha thomanaṃ katanti veditabbaṃ.

ဝိနည်းဒေသနာတော်သည်ကား သတ္တဝါတို့၏ အာသယစသည်ကို ငဲ့ကွက်တော်မူခြင်းမရှိဘဲ ကရုဏာတော်သက်သက်ဖြင့်သာလျှင် ပကတိလူတို့ နာကြားရန် မသင့်လျော်သော စကားကိုလည်း နားထောင်တော်မူလျက်၊ မမေးထိုက်သော စကားကိုလည်း မေးတော်မူလျက်၊ မပြောထိုက်သော စကားကိုလည်း ပြောကြားတော်မူလျက် မြတ်စွာဘုရားသည် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်သောကြောင့် ကရုဏာပြဓာန်းသော ဒေသနာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အလွန်ထိပ်တန်းသို့ ရောက်ရှိသော ဟိရိဩတ္တပ္ပ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လောကီသူတော်ကောင်းတို့ပင် ရှောင်ကြဉ်အပ်သော 'သိခရိဏီ' အစရှိသော စကားမျိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်နှင့်လျော်ညီစွာ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသော စကားတို့ကိုလည်းကောင်း ဝိနယပိဋကတ် ဒေသနာတော်၌ မဟာကရုဏာတော် တိုက်တွန်းအပ်သော စိတ်နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပရိသတ်အလယ်၌ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏။ ထိုထိုသိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ငဲ့ကွက်တော်မူသောအားဖြင့် ဝေရဉ္စာပြည် အစရှိသည်တို့၌ ကိုယ်တော်၏ပင်ပန်းခြင်းကိုလည်း ခံတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂီတိ (ဘုမ္မန္တရကထာ)၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် (ပစ္စယာကာရကထာ)၊ ကထာဝတ္ထု (သမယန္တရကထာ) တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော ပညာကဲ့သို့ ဝိနည်းပညတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ပညာသည်လည်း သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အကယ်၍ သာလွန်သော ကိစ္စရှိသည် ဖြစ်စေကာမူ၊ ကရုဏာတော်၏ ကိစ္စသည် ထိုပညာတော်၏ ကိစ္စထက် သာ၍ လွန်ကဲလှသဖြင့် ဝိနည်းဒေသနာသည် ကရုဏာပြဓာန်းသော ဒေသနာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ကရုဏာတော်၏ ဆောင်ရွက်ချက် လွန်ကဲသော ဒေသနာတော်၌ ကရုဏာပြဓာန်းခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ အစ၌ အစပြုအပ်သောကျမ်းနှင့် လျော်ညီစွာ ကရုဏာပြဓာန်းသော ချီးမွမ်းခြင်းကိုသာလျှင် ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Karuṇāggahaṇena ca aparimeyyappabhāvā sabbepi buddhaguṇā saṅgahitāti daṭṭhabbā taṃmūlakattā sesabuddhaguṇānaṃ. Mahākaruṇāya vā chasu asādhāraṇañāṇesu aññatarattā taṃsahacaritasesāsādhāraṇañāṇānampi gahaṇasabbhāvato sabbepi buddhaguṇā nayato dassitāva honti. Esoyeva hi niravasesato buddhaguṇānaṃ dassanupāyo yadidaṃ nayaggāho. Aññathā ko nāma samattho bhagavato guṇe anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Tenevāha –

ထို့ပြင် ကရုဏာဟူသော စကားရပ်ကို ယူခြင်းဖြင့်လည်း အတိုင်းမသိသော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိကုန်သော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်အလုံးစုံတို့ကို သိမ်းကျုံးရေတွက်အပ်ပြီဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ကြွင်းသော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် ထိုကရုဏာတော်လျှင် အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း မဟာကရုဏာတော်သည် ခြောက်ပါးသော အသာဓာရဏဉာဏ်တို့တွင် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ထိုမဟာကရုဏာတော်နှင့်အတူ ဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် ဖြစ်ကုန်သော ကြွင်းသော အသာဓာရဏဉာဏ်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်အလုံးစုံတို့ကို နည်းလမ်းအားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့ နည်းလမ်းအားဖြင့် သိမ်းယူခြင်းသည်သာလျှင် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အကြွင်းမရှိ ပြသခြင်း၏ နည်းလမ်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မည်သူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို တစ်ပုဒ်ချင်းစီ အစဉ်အတိုင်း အကြွင်းမရှိ ပြသခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.304;

3.141;

ma. ni. aṭṭha. 2.425);

မြတ်စွာဘုရားသည်ပင်လျှင် အခြားသော စကားကို မပြောကြားဘဲ တစ်ပါးသော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ကပ်ပတ်လုံး ချီးမွမ်းဟောကြားတော်မူငြားအံ့၊ အလွန်ရှည်လျားလှစွာသော ကပ်ကမ္ဘာသည်သာ ကုန်ဆုံးသွားရာ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်သည်ကား ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ရာ။

Teneva ca āyasmatā sāriputtattherenapi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyuttena ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti paṭikkhipitvā ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) vuttaṃ. Tasmā ‘‘yo kappakoṭīhipī’’tiādinā karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ abhitthavīti daṭṭhabbaṃ. Ayamettha samudāyattho.

ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်မြတ်သည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်အပိုင်းအခြားကို ပိုင်းခြားခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အဖန်ဖန် မေးမြန်းအပ်သော်၊ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ ပိုင်းခြားခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပါ' ဟု ငြင်းပယ်တော်မူပြီးလျှင်၊ 'စင်စစ်သော်ကား အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်အား တရားတော်၏ အစဉ်ကို သိအပ်ပါ၏' ဟု လျှောက်ထားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယော ကပ္ပကောဋီဟိပိ' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ကရုဏာတော်ကို အခြေခံပြုကာ အကျဉ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဂုဏ် အလုံးစုံတို့ဖြင့် ချီးကျူးပူဇော်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤဂါထာ၌ ဖော်ပြအပ်သော အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ပင် ဖြစ်ပေသည်။

Ayaṃ pana avayavattho – yoti aniyamavacanaṃ. Tassa ‘‘nātho’’ti iminā sambandho. ‘‘Kappakoṭīhipī’’tiādinā pana yāya karuṇāya so ‘‘mahākāruṇiko’’ti vuccati, tassā vasena kappakoṭigaṇanāyapi appameyyaṃ kālaṃ lokahitatthāya atidukkaraṃ karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ dasseti. Karuṇāya baleneva hi so bhagavā hatthagatampi nibbānaṃ pahāya saṃsārapaṅke nimuggaṃ sattanikāyaṃ tato samuddharaṇatthaṃ cintetumpi asakkuṇeyyaṃ nayanajīvitaputtabhariyadānādikaṃ atidukkaramakāsi. Kappakoṭīhipi appameyyaṃ kālanti kappakoṭigaṇanāyapi ‘‘ettakā kappakoṭiyo’’ti pametuṃ asakkuṇeyyaṃ kālaṃ, kappakoṭigaṇanavasenapi paricchinditumasakkuṇeyyattā aparicchinnāni kappasatasahassādhikāni [Pg.7] cattāri asaṅkhyeyyānīti vuttaṃ hoti. Kappakoṭivaseneva hi so kālo appameyyo, asaṅkhyeyyavasena pana paricchinnoyeva. ‘‘Kappakoṭīhipī’’ti apisaddo kappakoṭivasenapi tāva pametuṃ na sakkā, pageva vassagaṇanāyāti dasseti. ‘‘Appameyyaṃ kāla’’nti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ ‘‘māsamadhīte, divasaṃ caratī’’tiādīsu viya. Karonto atidukkarānīti pañcamahāpariccāgādīni atidukkarāni karonto. Evamatidukkarāni karonto kiṃ vindīti ce? Khedaṃ gato, kāyikaṃ khedamupagato, parissamaṃ pattoti attho, dukkhamanubhavīti vuttaṃ hoti. Dukkhañhi khijjati sahitumasakkuṇeyyanti ‘‘khedo’’ti vuccati. Lokahitāyāti ‘‘anamatagge saṃsāre vaṭṭadukkhena accantapīḷitaṃ sattalokaṃ tamhā dukkhato mocetvā nibbānasukhabhāgiyaṃ karissāmī’’ti evaṃ sattalokassa hitakaraṇatthāyāti attho. Assa ca ‘‘atidukkarāni karonto’’ti iminā sambandho. Lokahitāya khedaṃ gatoti yojanāyapi natthi doso. Mahāgaṇṭhipadepi hi ‘‘atidukkarāni karonto khedaṃ gato, kimatthanti ce? Lokahitāyā’’ti vuttaṃ.

ဤဆိုလတ္တံ့သော အနက်သည်ကား အစိတ်ဖြစ်သောအနက် (အဝယဝတ္ထ) တည်း။ 'ယော' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အနိယမသဒ္ဒါ (အတည်မပြုရသေးသော သဒ္ဒါ) ဖြစ်သည်။ ထို 'ယော' ဟူသော ပုဒ်ကို 'နာထော' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်၏။ 'ကပ္ပကောဋီဟိပိ' စသည်ဖြင့် ကရုဏာတော်ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား 'မဟာကာရုဏိက' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုရသဖြင့်၊ ထိုကရုဏာတော်၏ အစွမ်းဖြင့် ကမ္ဘာကုဋေ အရေအတွက်ဖြင့်လည်း မရေတွက်နိုင်သော ကာလပတ်လုံး (လေးသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး) သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ အလွန်ပြုခဲလှစွာသော အမှုကို ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆင်းရဲဒုက္ခ ခံစားတော်မူခြင်းကို ပြသ၏။ ကရုဏာတော်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် စွန့်လွှတ်၍ သံသရာတည်းဟူသော ညွန်၌ နစ်မွန်းနေသော သတ္တဝါအပေါင်းကို ထိုသံသရာညွန်မှ ကယ်တင်ခြင်းငှာ ကြံစည်ရန်ပင် မစွမ်းနိုင်သော မျက်စိ၊ အသက်၊ သားမယားကို လှူဒါန်းခြင်း စသည့် အလွန်ပြုခဲလှစွာသော စွန့်လွှတ်ခြင်းကြီးကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။ 'ကပ္ပကောဋီဟိပိ အပ္ပမေယျံ ကာလံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကမ္ဘာကုဋေ အရေအတွက်ဖြင့်လည်း 'ဤမျှလောက်သော ကမ္ဘာကုဋေတို့ ဖြစ်သည်' ဟု နှိုင်းယှဉ်ပိုင်းခြားရန် မတတ်နိုင်သော ကာလကို ကမ္ဘာကုဋေ အရေအတွက်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အပိုင်းအခြား မပြုနိုင်သည့်အတွက်၊ အပိုင်းအခြား မရှိသော ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက် ပိုလွန်သော လေးသင်္ချေကာလတို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကာလသည် ကမ္ဘာကုဋေ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် မရေတွက်နိုင်သော ကာလဖြစ်ပြီး၊ အသင်္ချေ၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား အပိုင်းအခြား ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ 'ကပ္ပကောဋီဟိပိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အပိ' သဒ္ဒါသည် ကမ္ဘာကုဋေ အရေအတွက်၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် နှိုင်းယှဉ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပါက၊ နှစ်အရေအတွက်ဖြင့် ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ကြောင်း ပြသ၏။ 'အပ္ပမေယျံ ကာလံ' ဟူသော ပုဒ်သည် အဆက်မပြတ် ဆက်စပ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်သည်၊ 'မါသံ အဓီတေ' (တစ်လပတ်လုံး စာသင်၏)၊ 'ဒိဝသံ စရတိ' (တစ်နေ့ပတ်လုံး သွားလာ၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'ကရောန္တော အတိဒုက္ကရာနိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'ငါးပါးသော စွန့်ခြင်းကြီး အစရှိသော အလွန်ပြုခဲသောအမှုတို့ကို ပြုတော်မူလျက်' ဟု ဤသို့ သိအပ်၏။ 'ဤသို့ အလွန်ပြုခဲသောအမှုတို့ကို ပြုတော်မူပါမူ အဘယ်အကျိုးကို ခံစားရသနည်း' ဟု မေးငြားအံ့။ ကိုယ်တော်၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားတော်မူရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆင်းရဲဒုက္ခကို သည်းခံရန် ပင်ပန်းရသောကြောင့် 'ခေဒ' (ပင်ပန်းခြင်း) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသည်။ 'လောကဟိတာယ' ဟူသည်မှာ အစမထင်သော သံသရာ၌ ဝဋ်ဆင်းရဲဖြင့် အလွန်နှိပ်စက်ခံရသော သတ္တလောကကို ထိုဆင်းရဲမှ လွတ်ကင်းစေ၍ နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ အဖို့အစုကို ရရှိစေအံ့ဟု ဤသို့ သတ္တလောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြုခြင်းငှာဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်သည် 'အတိဒုက္ကရာနိ ကရောန္တော' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်၏။ 'လောကဟိတာယ ခေဒံ ဂတော' (လောက၏ အကျိုးငှာ ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူ၏) ဟု ယှဉ်သော်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်း 'အလွန်ပြုခဲသောအမှုတို့ကို ပြုတော်မူလျက် ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူ၏၊ အဘယ်အကျိုးငှာနည်းဟူမူ လောက၏ အကျိုးငှာတည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။

Yaṃ pana evaṃ yojanaṃ asambhāventena kenaci vuttaṃ ‘‘na hi bhagavā lokahitāya saṃsāradukkhamanubhavati. Na hi kassaci dukkhānubhavanaṃ lokassa upakāraṃ āvahatī’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Evaṃ yojanāyapi atidukkarāni karontassa bhagavato dukkhānubhavanaṃ lokahitakaraṇatthāyāti ayamattho viññāyati, na tu dukkhānubhavaneneva lokahitasiddhīti. Paṭhamaṃ vuttayojanāyapi hi na dukkarakaraṇamattena lokahitasiddhi. Na hi dukkaraṃ karonto kañci sattaṃ maggaphalādīsu patiṭṭhāpeti, atha kho tādisaṃ atidukkaraṃ katvā sabbaññubhāvaṃ sacchikatvā niyyānikadhammadesanāya maggaphalādīsu satte patiṭṭhāpento lokassa hitaṃ sādheti.

ဤသို့ ယောဇနာစပ်ခြင်းကို လက်မခံလိုသော အချို့သော ဆရာက 'မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၏ အကျိုးငှာ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို ခံစားတော်မမူပေ။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ ဆင်းရဲဒုက္ခခံစားခြင်းသည် လောကအား အကျိုးကျေးဇူးကို မဆောင်နိုင်ပါ' ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် ထိုဆရာ၏ အယူအဆမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ယောဇနာပြုရာ၌လည်း အလွန်ပြုခဲသောအမှုတို့ကို ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဆင်းရဲဒုက္ခခံစားခြင်းသည် လောက၏ အကျိုးစီးပွား ပြုခြင်းငှာ ဖြစ်သည်ဟု ဤအနက်ကို သိသာထင်ရှားစေ၏၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ ခံစားခြင်းမျှဖြင့်သာ လောက၏ အကျိုးစီးပွား ပြီးမြောက်သည်မဟုတ်။ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ယောဇနာ၌လည်း ပြုခဲသောအမှုကို ပြုကာမျှဖြင့် လောက၏ အကျိုးစီးပွား ပြီးမြောက်ခြင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ အလွန်ပြုခဲသောအမှုကို ပြုရုံမျှဖြင့် သတ္တဝါတစ်စုံတစ်ဦးကို မဂ်ဖိုလ်စသည်တို့၌ တည်စေနိုင်သည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကဲ့သို့သော အလွန်ပြုခဲလှသောအမှုတို့ကို ပြုတော်မူခဲ့ခြင်းကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို မဂ်ဖိုလ်စသည်တို့၌ တည်စေလျက် လောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Kāmañcettha sattasaṅkhārabhājanavasena tividho loko, hitakaraṇassa pana adhippetattā taṃvisayasseva sattalokassa vasena attho gahetabbo. So hi lokīyanti ettha puññapāpāni taṃvipāko cāti ‘‘loko’’ti vuccati. Katthaci pana ‘‘sanarāmaralokagaru’’ntiādīsu samūhatthopi lokasaddo samudāyavasena lokīyati paññāpīyatīti. Yaṃ [Pg.8] panettha kenaci vuttaṃ ‘‘iminā sattalokañca jātilokañca saṅgaṇhāti, tasmā tassa sattalokassa idhalokaparalokahitaṃ, atikkantaparalokānaṃ vā ucchinnalokasamudayānaṃ idha jātiloke okāsaloke vā diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhātañca hitaṃ sampiṇḍetvā lokassa, lokānaṃ, loke vā hitanti sarūpekasesaṃ katvā lokahitamiccevāhā’’ti, na taṃ sārato paccetabbaṃ diṭṭhadhammasukhavihārasaṅkhaātahitassapi sattalokavisayattā, sattalokaggahaṇeneva ucchinnamūlānaṃ khīṇāsavānampi saṅgahitattā.

ဤနေရာ၌ လောကသည် သတ္တလောက၊ သင်္ခါရလောက၊ ဩကာသလောက အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိသော်လည်း၊ အကျိုးစီးပွားပြုခြင်းကို လိုလားအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုအကျိုးစီးပွားပြုခြင်း၏ အရာဖြစ်သော သတ္တလောက၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်ကို ယူအပ်၏။ ထိုသတ္တလောက၌ ကုသိုလ်အကုသိုလ် ကံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏ အကျိုးသည်လည်းကောင်း တည်တတ်သောကြောင့် သတ္တလောကကို 'လောက' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသည်။ အချို့သောဆရာတို့၏ ကျမ်း၌ 'သနရာမရလောကဂရုံ' စသည်တို့၌ အပေါင်းအနက်ရှိသော လောကသဒ္ဒါကို အပေါင်းအစုအားဖြင့် သတ်မှတ်ဖော်ပြ၏။ ဤလောကဟူသော ပုဒ်၌ အချို့သောဆရာ (ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာဆရာ) ဆိုအပ်သော စကားကား— ဤလောကဟူသောပုဒ်ဖြင့် သတ္တလောကကိုလည်းကောင်း၊ ဇာတိလောကကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တလောက၏ ပစ္စုပ္ပန်နှင့် တမလွန် အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာလွန်မြောက်ပြီးသော လောကတို့၏ သို့မဟုတ် ကင်းပြတ်ပြီးသော လောကအကြောင်းတရားတို့၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ ဤဇာတိလောက၌ သို့မဟုတ် ဤဩကာသလောက၌ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရ (မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာစွာနေရခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း ပေါင်းရုံး၍ 'လောက၏၊ လောကတို့၏ သို့မဟုတ် လောက၌ အကျိုးစီးပွား' ဟု သရုပ်တစ်ခုကြွင်း (ဧကသေသ) ပြုကာ 'လောကဟိတ' ဟူ၍သာ ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ် (လက်မခံအပ်) ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားသည်လည်း သတ္တလောက၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် သတ္တလောကကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အမြစ်ပြတ်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Sabbattha ‘‘kenacī’’ti vutte ‘‘vajirabuddhiṭīkākārenā’’ti gahetabbaṃ. ‘‘Mahāgaṇṭhipade’’ti vā ‘‘majjhimagaṇṭhipade’’ti vā ‘‘cūḷagaṇṭhipade’’ti vā vutte ‘‘sīhaḷagaṇṭhipadesū’’ti gahetabbaṃ. Kevalaṃ ‘‘gaṇṭhipade’’ti vutte ‘‘māgadhabhāsāya likhite gaṇṭhipade’’ti gahetabbaṃ.

ခပ်သိမ်းသော ကျမ်းစာတို့၌ 'ကေနစိ' (အချို့သောသူ) ဟု ဆိုအပ်သော် 'ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာဆရာ' ဟု ယူအပ်၏။ 'မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုသော် 'သီဟဠဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟု ယူအပ်၏။ သက်သက် 'ဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟု ဆိုသော် 'မာဂဓဘာသာဖြင့် ရေးအပ်သော ဂဏ္ဌိပုဒ်' ဟု ယူအပ်၏။

Nāthoti lokapaṭisaraṇo, lokasāmī lokanāyakoti vuttaṃ hoti. Tathā hi sabbānatthapaahārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya aparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgitāya ca sabbasattuttamo bhagavā aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ ekapaṭisaraṇo patiṭṭhā. Atha vā nāthatīti nātho, veneyyānaṃ hitasukhaṃ mettāyanavasena āsīsati patthetīti attho. Atha vā nāthati veneyyagate kilese upatāpetīti attho, nāthatīti vā yācatīti attho. Bhagavā hi ‘‘sādhu, bhikkhave, bhikkhu kālena kālaṃ attasampattiṃ paccavekkheyyā’’tiādinā (a. ni. 8.7) sattānaṃ taṃ taṃ hitapaṭipattiṃ yācitvāpi karuṇāya samussāhito te tattha niyojeti. Paramena vā cittissariyena samannāgato sabbasatte īsati abhibhavatīti paramissaro bhagavā ‘‘nātho’’ti vuccati. Sabbopi cāyamattho saddasatthānusārato veditabbo.

'နာထော' ဟူသည်မှာ လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ၊ လောက၏ အရှင်၊ လောက၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်တော်မူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့လည်း မှန်ပေ၏၊ အလုံးစုံသော အကျိုးမဲ့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကို ရှေ့သွားပြုလျက်၊ အကြွင်းမဲ့သော အကျိုးစီးပွား ချမ်းသာကို ပြုပြင်စီရင်ခြင်း၌ လွန်ကဲသော လုံ့လဝီရိယ ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်၊ လူနှင့်တကွသော သတ္တဝါတို့အား စင်စစ် အကျိုးပြုတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းမသိ အတုမရှိသော တန်ခိုးအာနုဘော် ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲ မြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အတိုင်းမသိသော လောကဓာတ်တို့၌ အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါတို့၏ တစ်ဆူတည်းသော ကိုးကွယ်ရာ တည်ရာဖြစ်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား အကျိုးစီးပွားကို တောင့်တတတ်သောကြောင့် 'နာထ' မည်၏။ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွား ချမ်းသာကို မေတ္တာတော်အစွမ်းဖြင့် တောင့်တတော်မူတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ဝေနေယျတို့၌ရှိသော ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ် (နှိပ်စက်တတ်) သောကြောင့် 'နာထ' ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'နာထတိ' ဟူသည် တောင်းပန်ခြင်း အနက်ကို သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ရဟန်းသည် အခါအားလျော်စွာ မိမိ၏ သီလ သမာဓိ တည်းဟူသော ပြည့်စုံခြင်းကို ဆင်ခြင်အပ်၏' စသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားဖြစ်သော အကျင့်တို့ကို တောင်းပန်တော်မူ၍လည်းကောင်း၊ ကရုဏာတော်ဖြင့် တိုက်တွန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုသတ္တဝါတို့ကို ထိုအကျိုးစီးပွား ကျင့်စဉ်၌ အမြဲယှဉ်စေတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် လွန်ကဲသော စိတ်၏ အစိုးရခြင်း (အရဟတ္တဖိုလ်) နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုးတော်မူတတ်သောကြောင့် ပရမိဿရ (အလွန်မြတ်သော အစိုးရသူ) ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို 'နာထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်အားလုံးကို သဒ္ဒါကျမ်းလာ နည်းလမ်းများအရ သိအပ်၏။

Mahākāruṇikassāti yo karuṇāya kampitahadayattā lokahitatthaṃ atidukkarakiriyāya anekappakāraṃ tādisaṃ saṃsāradukkhamanubhavitvā āgato, tassa mahākāruṇikassāti attho. Tattha kiratīti [Pg.9] karuṇā, paradukkhaṃ vikkhipati apanetīti attho. Dukkhitesu vā kirīyati pasārīyatīti karuṇā. Atha vā kiṇātīti karuṇā, paradukkhe sati kāruṇikaṃ hiṃsati vibādheti, vināseti vā parassa dukkhanti attho. Paradukkhe sati sādhūnaṃ kampanaṃ hadayakhedaṃ karotīti vā karuṇā. Atha vā kamiti sukhaṃ, taṃ rundhatīti karuṇā. Esā hi paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā attasukhanirapekkhatāya kāruṇikānaṃ sukhaṃ rundhati vibādhetīti. Karuṇāya niyuttoti kāruṇiko yathā ‘‘dovāriko’’ti. Yathā hi dvāraṭṭhānato aññattha vattamānopi dvārapaṭibaddhajīviko puriso dvārānativattavuttitāya dvāre niyuttoti ‘‘dovāriko’’ti vuccati, evaṃ bhagavā mettādivasena karuṇāvihārato aññattha vattamānopi karuṇānativattavuttitāya karuṇāya niyuttoti ‘‘kāruṇiko’’ti vuccati. Mahābhinīhārato paṭṭhāya hi yāva mahāparinibbānā lokahitatthameva lokanāthā tiṭṭhanti. Mahanto kāruṇikoti mahākāruṇiko. Satipi bhagavato tadaññaguṇānampi vasena mahantabhāve kāruṇikasaddasannidhānena vuttattā karuṇāvasenettha mahantabhāvo veditabbo yathā ‘‘mahāveyyākaraṇo’’ti. Evañca katvā ‘‘mahākāruṇikassā’’ti iminā padena puggalādhiṭṭhānena satthu mahākaruṇā vuttā hoti.

"မဟာကာရုဏိကဿ"ဟူသည်မှာ- သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော ကရုဏာတော်ကြောင့် တုန်လှုပ်သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ အလွန်ပြုခဲလှစွာသော ပါရမီကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူသဖြင့် များပြားလှစွာသော ဘဝသံသရာဆင်းရဲကို ခံစားတော်မူ၍ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ ထိုသို့သော ကြီးမြတ်သော ကရုဏာရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုစကားရပ်၌ (သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို) ဖယ်ရှားတတ်သောကြောင့် ကရုဏာမည်၏။ သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖယ်ရှားတတ်၊ ပယ်ဖျောက်တတ်၏ဟူသောအနက်တည်း။ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသူတို့၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိတတ်သောကြောင့် ကရုဏာမည်၏။ သို့မဟုတ် ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် ကရုဏာမည်၏။ (ဆိုလိုသည်မှာ) သူတစ်ပါးတို့ ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်သောအခါ ထိုကရုဏာသည် ကရုဏာရှင်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးဆင်းရဲရောက်သောအခါ သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို ပူပန်တုန်လှုပ်စေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာမည်၏။ သို့မဟုတ် "ကံ"ဟူသည် ချမ်းသာကို ဆိုလို၏၊ ထိုချမ်းသာကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သောကြောင့် ကရုဏာမည်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုကရုဏာသည် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို ဖယ်ရှားလိုခြင်း အထူးလက္ခဏာရှိရကား မိမိကိုယ်ပိုင်ချမ်းသာကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသဖြင့် ကရုဏာရှင်တို့၏ ချမ်းသာကို ပိတ်ပင်နှိပ်စက်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏။ တံခါးစောင့် (ဒေါဝါရိက) ကဲ့သို့ ကရုဏာနှင့် အမြဲယှဉ်စပ်နေသောကြောင့် "ကာရုဏိက" မည်၏။ တံခါးစောင့်သည် တံခါးစောင့်သည့်နေရာမှတစ်ပါး အခြားနေရာသို့ ရောက်ရှိနေသော်လည်း တံခါးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အသက်မွေးသူဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တံခါးကို မလွန်သော အမူအရာရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း တံခါး၌ ယှဉ်စပ်သူ "တံခါးစောင့်" (ဒေါဝါရိက) ဟု ခေါ်ဆိုရသကဲ့သို့ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မေတ္တာစသည်တို့ဖြင့် ကရုဏာတရားနှင့် ယှဉ်၍နေတော်မူရာမှတစ်ပါး အခြားသော အရဟတ္တဖလသမာပတ် စသည်၌ တည်နေတော်မူသော်လည်း ကရုဏာတော်ကို လွန်တော်မမူဘဲ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ကရုဏာနှင့် ယှဉ်စပ်သူ "ကာရုဏိက" ဟု ခေါ်ဆိုရ၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်သော ဆုပန်ရာ (မဟာဘိနီဟာရ) အချိန်မှစ၍ မြတ်သော ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူသည်အထိ လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက်သာလျှင် လောကစောင့်ရှောက်သူ ဘုရားရှင်တို့သည် ရပ်တည်တော်မူကြကုန်၏။ ကြီးမြတ်သော ကရုဏာရှင်ဖြစ်သောကြောင့် "မဟာကာရုဏိက" မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား အခြားသော ဂုဏ်တော်တို့ကြောင့် ကြီးမြတ်မှု ရှိသော်လည်း "ကာရုဏိက" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ဟောကြားထားသောကြောင့် ဤနေရာ၌ ကရုဏာတော်အစွမ်းဖြင့် ကြီးမြတ်ခြင်းကိုသာ သိအပ်၏၊ "မဟာဗျာကရုဏ" (ကြီးမြတ်သော ကျမ်းတတ်ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် "မဟာကာရုဏိကဿ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကရုဏာတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Atha vā karuṇā karuṇāyanaṃ sīlaṃ pakati etassāti kāruṇiko, pathavīphassādayo viya kakkhaḷaphusanādisabhāvā karuṇāyanasabhāvo sabhāvabhūtakaruṇoti attho. Sesaṃ purimasadisameva. Atha vā mahāvisayatāya mahānubhāvatāya mahābalatāya ca mahatī karuṇāti mahākaruṇā. Bhagavato hi karuṇā niravasesesu sattesu pavattati, pavattamānā ca anaññasādhāraṇā pavattati, diṭṭhadhammikādibhedañca mahantameva sattānaṃ hitasukhaṃ ekantato nipphādeti, mahākaruṇāya niyuttoti mahākāruṇikoti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Atha vā mahatī pasatthā karuṇā assa atthīti mahākāruṇiko. Pūjāvacano hettha mahantasaddo ‘‘mahāpuriso’’tiādīsu viya. Pasatthā ca bhagavato karuṇā mahākaruṇāsamāpattivasenapi pavattito anaññasādhāraṇattāti.

တစ်နည်းကား- သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း ကရုဏာပြုခြင်း သဘောရှိတော်မူသောကြောင့် "ကာရုဏိက" မည်၏။ မြေကြီးနှင့် အတွေ့အထိသည် ခက်ထန်ခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်း စသော သဘောလက္ခဏာရှိသကဲ့သို့ ကရုဏာပြုခြင်း သဘောသည် ကိုယ်တိုင် သဘောဖြစ်၍ ဖြစ်သော ကရုဏာတရားရှိ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ ကြွင်းသောအနက်သည် ရှေးကနှင့် တူသည်သာတည်း။ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော စွမ်းအားရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်ဖြစ်သောကြောင့် "မဟာကရုဏာ" မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကရုဏာတော်သည် အကြွင်းမရှိသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိတတ်၏၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိရာ၌လည်း သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ အစွမ်းထက်စွာ တည်ရှိတတ်၏။ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွား စသော ကွဲပြားမှုရှိသော ကြီးမြတ်လှစွာသော သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို စင်စစ်ဧကန် ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏။ ဤသို့ ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်နှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် "မဟာကာရုဏိက" မည်၏ ဟူ၍ အလုံးစုံကို ရှေး၌ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော၊ ချီးမွမ်းအပ်သော ကရုဏာတော်သည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ ရှိတော်မူသောကြောင့် "မဟာကာရုဏိက" မည်၏။ ဤ "မဟာကာရုဏိက" ဟူသော ပုဒ်၌ "မဟာ" သဒ္ဒါသည် "မဟာပုရိသ" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ချီးမွမ်းခြင်း (ပူဇာ) အနက်ကို ဟော၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ချီးမွမ်းအပ်သော ကရုဏာတော်သည် မဟာကရုဏာသမာပတ်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံ မရောနှောသော ထူးခြားသည့် သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော် မည်၏။

Evaṃ [Pg.10] karuṇāmukhena saṅkhepato sakalasabbaññuguṇehi bhagavantaṃ thometvā idāni saddhammaṃ thometuṃ ‘‘asambudha’’ntiādimāha. Tattha asambudhanti pubbakālakiriyāniddeso, tassa asambujjhanto appaṭivijjhantoti attho, yathāsabhāvaṃ appaṭivijjhanatoti vuttaṃ hoti. Hetuattho hettha antasaddo ‘‘paṭhanto nisīdatī’’tiādīsu viya. Yanti pubbakālakiriyāya aniyamato kammaniddeso. Buddhanisevitanti tassa visesanaṃ. Tattha buddhasaddassa tāva ‘‘bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho’’tiādinā (mahāni. 192) niddesanayena attho veditabbo. Atha vā savāsanāya aññāṇaniddāya accantavigamato, buddhiyā vā vikasitabhāvato buddhavāti buddho jāgaraṇavikasanatthavasena. Atha vā kassacipi ñeyyadhammassa anavabuddhassa abhāvena ñeyyavisesassa kammabhāvena aggahaṇato kammavacanicchāya abhāvena avagamanatthavaseneva kattuniddeso labbhatīti buddhavāti buddho. Atthato pana pāramitāparibhāvito sayambhūñāṇena saha vāsanāya vihataviddhaṃsitaniravasesakileso mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimeyyaguṇagaṇādhāro khandhasantāno buddho. Yathāha ‘‘buddhoti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṃ patto balesu ca vasībhāva’’nti (mahāni. 192; cūḷani. pārāyanatthutigāthāniddesa 97; paṭi. ma. 1.161). Tena evaṃ nirupamappabhāvena buddhena nisevitaṃ gocarāsevanābhāvanāsevanāhi yathārahaṃ nisevitaṃ anubhūtanti attho.

ဤသို့လျှင် ကရုဏာတော်ကို ရှေ့သွားပြု၍ အကျဉ်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ကျေးဇူးတော်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ သူတော်ကောင်းတရားတော် (သဒ္ဓမ္မ) ကို ချီးမွမ်းခြင်းငှာ "အသမ္ဗုဒ္ဓံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "အသမ္ဗုဒ္ဓံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဗ္ဗကာလကိရိယာကို ပြသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၏ အနက်မှာ ထိုးထွင်း၍ မသိသည်ဖြစ်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သဘောအတိုင်း ထိုးထွင်း၍ မသိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ "အန္တ" ပစ္စည်းသည် "ဖတ်ရှုရွတ်ဖတ်လျက် ထိုင်၏" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်ကို ဟော၏။ "ယံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ၏ အမှတ်အသားမရှိ ကံအနက်ကို ပြသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ "ဗုဒ္ဓနိသေဝိတံ" ဟူသော ပုဒ်သည် ထို "ယံ" ဟူသော ကံပုဒ်၏ ဝိသေသန ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "ဗုဒ္ဓ" သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ရှေးဦးစွာ "သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို သိတော်မူတတ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏၊ သတ္တဝါတို့အား သိစေတော်မူတတ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏" စသည်ဖြင့် ဖော်ပြအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဝါသနာနှင့်တကွသော အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ စင်စစ်ကင်းကွာ နိုးကြားတော်မူပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဗ္ညုတဉာဏ်တော် ပွင့်လင်းတော်မူသည်ဖြစ်၍ နိုးကြားခြင်းနှင့် ပွင့်လင်းခြင်းအနက်၏ အစွမ်းဖြင့် "ဗုဒ္ဓ" မည်၏။ သို့မဟုတ် မသိအပ်သော အနည်းငယ်မျှသော ညေယျတရား မရှိသဖြင့်၊ သိအပ်သော တရားအထူးကို ကံ၏အဖြစ်ဖြင့် မယူအပ်သောကြောင့် ကမ္မဝုဒ်ဖြင့် ဟောလိုသော အလိုမရှိသော် သိခြင်းအနက်၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ကတ္တားကို ညွှန်းခြင်းကို ရအပ်သဖြင့် "သိတော်မူပြီးသောကြောင့် ဗုဒ္ဓ" မည်၏။ အနက်အားဖြင့်မူကား ပါရမီတော်တို့ဖြင့် ထုံအပ်သော၊ အလိုလို သိတော်မူသော ဉာဏ်တော်ဖြင့် ဝါသနာနှင့်တကွ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော အကြွင်းမဲ့ ကိလေသာရှိတော်မူသော၊ မဟာကရုဏာ သဗ္ဗညုတဉာဏ် စသော အတိုင်းမသိသော ကျေးဇူးအပေါင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော ခန္ဓာအစဉ်သည် "ဗုဒ္ဓ" မည်၏။ ထိုအကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်မှာ- "ဘုရားဟူသည်ကား- အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဆရာမရှိဘဲ မိမိအလိုလို ရှေး၌ မကြားဖူးသော တရားတို့၌ ကိုယ်တော်တိုင် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီး၊ ထိုတရားတို့၌လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ အားတော်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်တရားတို့၌လည်းကောင်း လေ့ကျက်နိုင်စွမ်းရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ကင်းသော ဥပမာရှိသော အစွမ်းအာနုဘော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မှီဝဲတော်မူအပ်သော၊ ဂေါစရာသေဝန (အာရုံပြု၍ မှီဝဲခြင်း)၊ ဘာဝနာသေဝန (ပွားများ၍ မှီဝဲခြင်း) တို့ဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မှီဝဲတော်မူအပ်သော တရားတော် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Tattha nibbānaṃ gocarāsevanāvaseneva nisevitaṃ, maggo pana attanā bhāvito ca bhāvanāsevanāvasena sevito, parehi uppāditāni pana maggaphalāni cetopariyañāṇādinā yadā parijānāti, attanā uppāditāni vā paccavekkhaṇañāṇena paricchindati, tadā gocarāsevanāvasenapi sevitāni hontiyeva. Ettha ca pariyattidhammassapi pariyāyato dhammaggahaṇena gahaṇe sati sopi desanāsammasanañāṇagocaratāya gocarāsevanāya sevitoti sakkā gahetuṃ. ‘‘Abhidhammanayasamuddaṃ adhigacchati, tīṇi piṭakāni sammasī’’ti ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā pariyattidhammassapi sacchikiriyāya sammasanapariyāyo labbhatīti yaṃ asambudhaṃ asambujjhanto asacchikarontoti atthasambhavato sopi idha vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Tampi [Pg.11] ca appaṭivijjhanto bhavābhavaṃ gacchati, pariññātadhammavinayo pana tadatthapaṭipattiyā sammāpaṭipanno na cirasseva dukkhassantaṃ karissati. Vuttañhetaṃ –

ထိုစကားရပ်၌ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ မှီဝဲခြင်း (ဂေါစရာသေဝန) အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် မှီဝဲတော်မူအပ်၏။ မဂ်တရားကိုမူကား ကိုယ်တော်တိုင် ပွားများစေအပ်သဖြင့် ဘာဝနာသေဝန၏ အစွမ်းဖြင့် မှီဝဲတော်မူအပ်၏။ သူတစ်ပါးတို့ ဖြစ်စေအပ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို စေတောပရိယဉာဏ်စသည်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူသောအခါ၌ လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင် ဖြစ်စေအပ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ဆင်ခြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူသောအခါ၌ လည်းကောင်း ဂေါစရာသေဝန၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤ "ဗုဒ္ဓေန သေဝိတံ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ပရိယတ္တိဓမ္မကို ဥပစာအားဖြင့် "ဓမ္မ" သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုပရိယတ္တိဓမ္မသည်လည်း ဒေသနာဉာဏ်၊ သမ္မသနဉာဏ်တို့၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဂေါစရာသေဝနဖြင့် မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်၏ဟု ယူခြင်းငှာ ထိုက်ကောင်း၏။ "အဘိဓမ္မာနည်းလမ်းသမုဒ္ဒရာကို ရောက်တော်မူ၏၊ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သုံးသပ်တော်မူ၏" ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ပရိယတ္တိဓမ္မအားလည်း မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သုံးသပ်အပ်သော နည်းလမ်းကို ရအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်ပရိယတ္တိဓမ္မကို မသိသည်ဖြစ်၍၊ မျက်မှောက်မပြုသည်ဖြစ်၍ ဟူသောအနက် သက်ရောက်နိုင်သောကြောင့် ထိုပရိယတ္တိဓမ္မကိုလည်း ဤနေရာ၌ ဟောကြားအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုပရိယတ္တိဓမ္မကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ မသိသောကြောင့် ဘဝငယ် ဘဝကြီးတို့၌ ကျင်လည်ရ၏။ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော သုတ်၊ အဘိဓမ္မာ၊ ဝိနည်း ဟူသော ပရိယတ္တိဓမ္မ၌ ထိုတရားဝိနည်း၏ အကျိုးငှာ ကျင့်သဖြင့် ကောင်းစွာကျင့်သောသူသည် မကြာမြင့်မီပင် ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုလတ္တံ့။ ထိုအကြောင်းကို ဤသို့ ဆိုတော်မူအပ်၏ -

‘‘Yo imasmiṃ dhammavinaye, appamatto vihassati;

Pahāya jātisaṃsāraṃ, dukkhassantaṃ karissatī’’ti. (dī. ni. 2.185;

saṃ. ni. 1.185);

"အကြင်သူသည် ဤသာသနာတော် (ဓမ္မဝိနယ) ၌ မမေ့မလျော့ဘဲ နေလတ္တံ့၊ ထိုသူသည် ဇာတိသံသရာကို စွန့်ပယ်၍ ဆင်းရဲဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြုလတ္တံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Ettha ca kiñcāpi maggaphalanibbānāni paccekabuddhabuddhasāvakehipi gocarāsevanādinā sevitāni honti, tathāpi ukkaṭṭhaparicchedavasena ‘‘buddhanisevita’’nti vuttaṃ. Kenaci pana buddhasaddassa sāmaññato buddhānubuddhapaccekabuddhānampi ettheva saṅgaho vutto.

ဤ (ဗုဒ္ဓေနသေဝိတံ ဟူသော) ပုဒ်၌ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ကို ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကတို့သည်လည်း အာရုံပြုခြင်း (ဂေါစရသေဝနာ) စသည်ဖြင့် သုံးသပ်မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်သော်လည်း အထူးသဖြင့် မြင့်မြတ်သော အပိုင်းအခြား၏ အစွမ်းဖြင့် ယူ၍ 'ဘုရားရှင် သုံးသပ်မှီဝဲအပ်သောတရား' (ဗုဒ္ဓနိသေဝိတ) ဟု ဆိုအပ်သည်။ အချို့ (ဝစိရဗုဒ္ဓိဋီကာဆရာ) တို့ကမူ 'ဗုဒ္ဓ' သဒ္ဒါ၏ သာမန်အနက်အားဖြင့် ဘုရား၊ အနုဗုဒ္ဓနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ကိုလည်း ဤပုဒ်၌ပင် သင်္ဂြိုဟ်ယူအပ်၏ဟု ဆိုကြသည်။

Bhavābhavanti aparakālakiriyāya kammaniddeso, bhavato bhavanti attho. Atha vā bhavābhavanti sugatiduggativasena hīnapaṇītavasena ca khuddakaṃ mahantañca bhavanti attho. Vuddhatthopi hi a-kāro dissati ‘‘asekkhā dhammā’’tiādīsu viya. Tasmā abhavoti mahābhavo vuccati. Atha vā bhavoti vuddhi, abhavoti hāni. Bhavoti vā sassatadiṭṭhi, abhavoti ucchedadiṭṭhi. Vuttappakāro bhavo ca abhavo ca bhavābhavo. Taṃ bhavābhavaṃ. Gacchatīti aparakālakiriyāniddeso. Jīvalokoti sattaloko. Jīvaggahaṇena hi saṅkhārabhājanalokaṃ nivatteti tassa bhavābhavagamanāsambhavato. Namo atthūti pāṭhaseso daṭṭhabbo.

'ဘဝါဘဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် 'ဂစ္ဆတိ' ဟူသော နောက်ကာလကိရိယာ၏ ကံအနက်ကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်၏၊ ဘဝမှ ဘဝသို့ (လားခြင်း) ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'ဘဝါဘဝ' ဟူသည် သုဂတိ၊ ဒုဂတိ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အယုတ်၊ အမြတ် အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ငယ်သောဘဝနှင့် ကြီးသောဘဝဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းမူကား ကြီးမြတ်သော အနက်ရှိသော 'အ' အက္ခရာကိုလည်း 'အသေက္ခာ ဓမ္မာ' အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ တွေ့ရသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အဘဝ' ဟူသည် ကြီးသောဘဝ (မဟာဘဝ) ကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းကား 'ဘဝ' ဟူသည် ကြီးပွားခြင်းဖြစ်၍ 'အဘဝ' ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဘဝ' ဟူသည် သဿတဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၍ 'အဘဝ' ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဘဝနှင့် အဘဝကို 'ဘဝါဘဝ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုဘဝနှင့် အဘဝသို့ 'လား၏' (ဂစ္ဆတိ) ဟူသည်မှာ နောက်ကာလကိရိယာ၏ ညွှန်ပြချက် ဖြစ်၏။ 'ဇီဝလောက' ဟူသည် သတ္တလောက ဖြစ်၏။ 'ဇီဝ' ဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့် သင်္ခါရလောကနှင့် ဩကာသလောကကို ဖယ်ထုတ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုသင်္ခါရလောကစသည်တို့အား ဘဝငယ်၊ ဘဝကြီးသို့ လားခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဂါထာ၏အဆုံး၌ 'နမော အတ္ထု' (ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း) ဟူသော ကြွင်းကျန်သော ပါဌ်ကို ဖြည့်စွက်၍ ရှုအပ်၏။

Avijjādikilesajālaviddhaṃsinoti dhammavisesanaṃ. Tattha avindiyaṃ vindatīti avijjā. Pūretuṃ ayuttaṭṭhena kāyaduccaritādi avindiyaṃ nāma, aladdhabbanti attho. Tabbiparītato kāyasucaritādi vindiyaṃ nāma, taṃ vindiyaṃ na vindatīti vā avijjā, khandhānaṃ rāsaṭṭhaṃ, āyatanānaṃ āyatanaṭṭhaṃ, dhātūnaṃ suññataṭṭhaṃ, indriyānaṃ adhipatiyaṭṭhaṃ, saccānaṃ tathaṭṭhaṃ aviditaṃ karotīti vā avijjā, dukkhādīnaṃ pīḷanādivasena vuttaṃ catubbidhaṃ atthaṃ aviditaṃ karotītipi avijjā, antavirahite saṃsāre sabbayonigatibhavaviññāṇaṭṭhitisattāvāsesu satte javāpetīti vā avijjā, paramatthato avijjamānesupi itthipurisādīsu javati, vijjamānesupi khandhādīsu na javatīti vā avijjā. Sā ādi yesaṃ taṇhādīnaṃ te avijjādayo, teyeva [Pg.12] kilissanti etehi sattāti kilesā, teyeva ca sattānaṃ bandhanaṭṭhena jālasadisāti jālaṃ, taṃ viddhaṃseti sabbaso vināseti sīlenāti avijjādikilesajālaviddhaṃsī. Nanu cettha sapariyattiko navalokuttaradhammo adhippeto, tattha ca maggoyeva kilese viddhaṃseti, netareti ce? Vuccate. Maggassapi nibbānamāgamma kilesaviddhaṃsanato nibbānampi kilese viddhaṃseti nāma, maggassa kilesaviddhaṃsanakiccaṃ phalena nipphannanti phalampi ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vuccati. Pariyattidhammopi kilesaviddhaṃsanassa paccayattā ‘‘kilesaviddhaṃsī’’ti vattumarahatīti na koci doso.

'အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသဇာလဝိဒ္ဓံသိနော' ဟူသော ပုဒ်သည် တရားတော် (ဓမ္မ) ၏ ဝိသေသန ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၌ မရထိုက်သောတရားကို ရယူတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' ဟု ခေါ်၏။ ပြည့်စုံစေရန် မသင့်လျော်သော အနက်ကြောင့် ကာယဒုစရိုက် စသည်တို့သည် မရထိုက်သောတရား (အဝိန္ဒိယ) မည်၏၊ မရအပ်သောတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ကာယသုစရိုက် စသည်တို့သည် ရထိုက်သောတရား (ဝိန္ဒိယ) မည်၏၊ ထိုရထိုက်သော တရားကို မရရှိစေတတ်သောကြောင့်လည်း 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ခန္ဓာတို့၏ အစုအနက် (ရာသဋ္ဌ)၊ အာယတနတို့၏ တည်ရာအနက် (အာယတနဋ္ဌ)၊ ဓာတ်တို့၏ ဆိတ်သုဉ်းသော အနက် (သုညတဋ္ဌ)၊ ဣန္ဒြေတို့၏ အစိုးရသော အနက် (အဓိပတိယဋ္ဌ)၊ သစ္စာတို့၏ မှန်ကန်သော အနက် (တထဋ္ဌ) တို့ကို မသိအောင် ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့်လည်း 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒုက္ခသစ္စာ စသည်တို့၏ နှိပ်စက်ခြင်း စသော အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော လေးပါးသော အနက်တို့ကို မသိအောင် ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့်လည်း 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် အဆုံးမရှိသော သံသရာဝဋ်အတွင်း၌ ခပ်သိမ်းသော ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဘဝ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တဝါသတို့၌ သတ္တဝါတို့ကို ပြေးသွားကျင်လည်စေတတ်သောကြောင့်လည်း 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပရမတ်အားဖြင့် မရှိသော မိန်းမ၊ ယောက်ျား စသည်တို့၌ ပြေးသွားကျင်လည်တတ်၍၊ ပရမတ်အားဖြင့် တကယ်ရှိသော ခန္ဓာ စသည်တို့၌မူ မပြေးသွား မကျင်လည်တတ်သောကြောင့်လည်း 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာလျှင် အစရှိသော တဏှာစသည်တို့သည် 'အဝိဇ္ဇာအစရှိသော တရားတို့' မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် ညစ်နွမ်းတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ကိလေသာ' မည်ကုန်၏။ ထိုကိလေသာတို့သည်ပင် သတ္တဝါတို့ကို တုပ်နှောင်နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ကွန်ရက်နှင့် တူသောကြောင့် 'ဇာလ' (ကွန်ရက်) မည်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာအစရှိသော ကိလေသာ ကွန်ရက်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသဇာလဝိဒ္ဓံသီ' ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ပရိယတ္တိနှင့်တကွ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို ရည်ရွယ်အပ်သည် မဟုတ်လော၊ ထိုကိုးပါးသော တရားတို့တွင် မဂ်တရားသည်သာ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ကြွင်းသော နိဗ္ဗာန်၊ ဖိုလ်၊ ပရိယတ္တိတို့သည် ကိလေသာကို မဖျက်ဆီးတတ်ပါတကားဟု ဆိုငြားအံ့၊ ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ— မဂ်သည်လည်း နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သည်လည်း ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးသည်မည်၏။ မဂ်၏ ကိလေသာဖျက်ဆီးခြင်း ကိစ္စသည် ဖိုလ်တရားဖြင့် ပြီးစီးရသောကြောင့် ဖိုလ်တရားကိုလည်း 'ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပရိယတ္တိတရားသည်လည်း ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်း၏ အားကြီးသော အထောက်အပံ့ (ဥပနိဿယပစ္စည်း) ဖြစ်သောကြောင့် 'ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်၏' ဟု ဆိုထိုက်သဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်မရှိပေ။

Dhammavarassa tassāti pubbe aniyamitassa niyamavacanaṃ. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo.

'တဿ ဓမ္မဝရဿ' ဟူသော စကားသည် ရှေး၌ အမှတ်မရှိ (အနိယမ) ဟောအပ်သော 'ယံ' ဟူသော ပုဒ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပြသော နိယမသဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်၌ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံသော သတ္တဝါတို့ကို လေးပါးသော အပါယ်တို့၌ မကျမရောက်အောင် ဆောင်ထားတတ် (ကယ်တင်တတ်) သောကြောင့် 'ဓမ္မ' (တရား) မည်၏။

‘‘Ye keci dhammaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37) –

'အကြင်သူတို့သည် တရားတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် အပါယ်ဘုံသို့ မလားကြရကုန်လတ္တံ့၊ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်ပယ်၍ နတ်ပြည်ကို ပြည့်စေကြကုန်လတ္တံ့' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

Hi vuttaṃ. Saṃsāradukkhe vā apatamāne katvā dhāretīti dhammo maggaphaluppattiyā sattakkhattuparamatādivasena saṃsārassa paricchinnattā. Apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanañcettha dhāraṇaṃ. Evañca katvā ariyamaggo tassa tadatthasiddhihetutāya nibbānañcāti ubhayameva nippariyāyato dhāreti, ariyaphalaṃ pana taṃsamucchinnakilesapaṭippassambhanena tadanuguṇatāya, pariyattidhammo tadadhigamahetutāyāti ubhayaṃ pariyāyato dhāretīti veditabbaṃ. Vuttappakāro dhammoyeva attano uttaritarābhāvena varo pavaro anuttaroti dhammavaro, tassa dhammavarassa namo atthūti sambandho. Ettāvatā cettha amhehi sārattho pakāsito. Yaṃ panettha kenaci papañcitaṃ, amhehi ca idha na dassitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Ito paresupi evameva daṭṭhabbaṃ. Tasmā ito paṭṭhāya ettakampi avatvā sāratthameva dassayissāma. Yattha pana kenaci accantaviruddhaṃ likhitaṃ, tampi katthaci dassayissāma. Ettha ca ‘‘avijjādikilesajālaviddhaṃsino’’ti etena svākkhātatādīhi dhammaṃ thometi, ‘‘dhammavarassā’’ti etena aññassa visiṭṭhassa abhāvadīpanato paripuṇṇatāya. Paṭhamena vā pahānasampadaṃ dhammassa dasseti, dutiyena pabhāvasampadaṃ.

အကြောင်းမူကား ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၌ သတ္တဝါတို့ကို မကျမနှစ်စေဘဲ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့်လည်း 'တရား' (ဓမ္မ) ဟု ခေါ်၏။ မဂ်ဖိုလ်ရရှိခြင်းကြောင့် ခုနစ်ကြိမ်သာ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း (သတ္တက္ခတ္တုပရမ) စသည်ဖြင့် သံသရာကို အပိုင်းအခြား ရှိစေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အပါယ်စသည်တို့၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို ဆောင်ထားခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် အရိယမဂ်တရားနှင့် ထိုမဂ်တရား၏ အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း အကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်တရား နှစ်ပါးစုံသည်သာလျှင် မုချအားဖြင့် (နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်) ဆောင်ထားတတ်၏။ အရိယဖိုလ်တရားသည်ကား ထိုအရိယမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေခြင်းအားဖြင့် ထိုမဂ်နှင့် လျော်ညီသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ္တိတရားသည် ထိုမဂ်ဖိုလ်ကို ရရှိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုတရားနှစ်ပါးစုံကို ဥပစာအားဖြင့် (ပရိယာယ်အားဖြင့်) ဆောင်တတ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော တရားသည်သာလျှင် မိမိထက် သာလွန်ထူးကဲသောတရား မရှိသဖြင့် အလွန်မြတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဝရ' (မြတ်သောတရား) မည်၏။ ထိုမြတ်သော တရားတော်အား 'ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း' (နမော အတ္ထု) ဟု စပ်စပ်၍ ဖတ်ရှုအပ်၏။ ဤမျှသော ပါဌ်ဖြင့် ငါတို့သည် ဤအရာ၌ မြတ်သောအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြအပ်ပြီ။ ဤကျမ်း၌ အချို့သောဆရာတို့ ချဲ့ထွင်၍ ဆိုအပ်သော်လည်း ငါတို့ ဤနေရာ၌ မပြအပ်သော စကားကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ်ပေ။ ဤမှတစ်ပါးသော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းတူစွာပင် ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအချိန်မှစ၍ ဤမျှလောက်သော စကားများကို မဆိုတော့ဘဲ ငါတို့သည် အနှစ်သာရကိုသာ ပြကြကုန်အံ့။ သို့သော်လည်း အချို့သောဆရာတို့ လွန်စွာဆန့်ကျင်ဘက် ရေးသားအပ်သော စကားရှိလျှင် ထိုစကားကိုလည်း အချို့အချို့သော နေရာ၌ ပြကြကုန်အံ့။ ဤ 'အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသဇာလဝိဒ္ဓံသိနော ဓမ္မဝရဿ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အဝိဇ္ဇာဒိကိလေသဇာလဝိဒ္ဓံသိနော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သွာက္ခာတ စသောဂုဏ်တို့ဖြင့် တရားတော်ကို ချီးမွမ်း၏။ 'ဓမ္မဝရဿ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ထိုတရားထက် ထူးကဲသော အခြားတရား မရှိသည်ကို ပြခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံကွာရှင်းသော ဂုဏ်အားဖြင့် တရားတော်ကို ချီးမွမ်း၏။ သို့မဟုတ် ပထမပုဒ်ဖြင့် တရားတော်၏ ပဟာနသမ္ပဒါ (ပယ်သတ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ကို ပြ၏၊ ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် ပဘာဝသမ္ပဒါ (ဂုဏ်သဘာဝနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ကို ပြ၏။

Evaṃ [Pg.13] saṅkhepeneva sabbadhammaguṇehi saddhammaṃ thometvā idāni ariyasaṅghaṃ thometuṃ ‘‘guṇehī’’tiādimāha. ‘‘Guṇehī’’ti padassa ‘‘yutto’’ti iminā sambandho. Idāni yehi guṇehi yutto, te dassento ‘‘sīlasamādhī’’tiādimāha. Tattha catupārisuddhisīlādi ‘‘sīla’’nti vuccati. Samādhīti paṭhamajjhānādi. Samādhisīsena hi paṭhamajjhānādayo vuttā. Paññāti maggapaññā. Vimutti ca vimuttiñāṇañca vimuttivimuttiñāṇanti vattabbe ekadesasarūpekasesanayena ‘‘vimuttiñāṇa’’nti vuttaṃ. Ādisaddapariyāyena pabhutisaddena vā vimuttiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha vimuttīti phalaṃ. Vimuttiñāṇanti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Pabhuti-saddena chaḷabhiññācatupaṭisambhidādayo guṇā saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca sīlādayo guṇā lokiyā lokuttarā ca yathāsambhavaṃ niddiṭṭhāti veditabbā. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘sīlādayo kiñcāpi lokiyalokuttarā yathāsambhavaṃ labbhanti, tathāpi ante ‘ariyasaṅgha’nti vacanato sīlādayo cattāro dhammakkhandhā lokuttarāvā’’ti, taṃ tassa matimattaṃ. Na hi ariyasaṅghassa lokiyaguṇehipi thomanāya koci doso dissati, sabbaññubuddhassapi tāva lokiyalokuttaraguṇehi thomanā hoti, kimaṅgaṃ pana ariyasaṅghassāti.

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့်သာ အလုံးစုံသော တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် သဒ္ဓမ္မတရားတော်ကို ချီးမွမ်းပြီး၍ ယခုအခါ အရိယသံဃာကို ချီးမွမ်းခြင်းငှာ 'ဂုဏေဟိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဂုဏေဟိ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'ယုတ္တော' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန်) ပြုအပ်၏။ ယခုအခါ အကြင်ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထိုဂုဏ်တို့ကို ပြလိုသဖြင့် 'သီလသမာဓိ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို 'သီလသမာဓိ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ စသည်ကို 'သီလ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပထမဈာန် စသည်ကို 'သမာဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သမာဓိကို အဦးမူ၍ ပထမဈာန် စသည်တို့ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပညာဟူသည် မဂ်ပညာတည်း။ ဝိမုတ္တိနှင့် ဝိမုတ္တိဉာဏ်ဟူ၍ 'ဝိမုတ္တိဝိမုတ္တိဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း ဧကဒေသသရူပေကသေသနည်းဖြင့် 'ဝိမုတ္တိဉာဏ်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အာဒိသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သော ပဘူတိသဒ္ဒါဖြင့် ဝိမုတ္တိကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို၌ ဝိမုတ္တိဟူသည် ဖိုလ်စိတ်တည်း၊ ဝိမုတ္တိဉာဏ်ဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တည်း။ ပဘူတိသဒ္ဒါဖြင့် ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး)၊ စတုပဋိသမ္ဘိဒါ (ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါး) အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့သည် လောကီလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာလည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်သလို ပြအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤ၌ တစုံတဦးသော ဆရာက 'သီလအစရှိသော ဂုဏ်တို့သည် လောကီ လောကုတ္တရာအားဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သလို ရနိုင်ကောင်းသော်လည်း၊ အဆုံး၌ "အရိယသံဃာ" ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် သီလအစရှိသော ဓမ္မက္ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် လောကုတ္တရာ သက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့သော စကားသည် ထိုဆရာ၏ အယူအဆ (အလို) မျှသာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယသံဃာအား လောကီဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းခြင်း၌လည်း အပြစ်တစုံတရာ မထင်ရှား (မရှိ) သောကြောင့်တည်း။ သဗ္ဗညုဘုရားရှင်ကိုပင် လောကီ လောကုတ္တရာ ဂုဏ်တို့ဖြင့် ချီးမွမ်းကြသေး၏၊ အရိယသံဃာအား ဆိုဖွယ်ရာ အဘယ်ရှိအံ့နည်း။

Kusalatthikānaṃ janānaṃ puññassa vuddhiyā khettasadisattā khettanti āha ‘‘khettaṃ janānaṃ kusalatthikāna’’nti. Khittaṃ bījaṃ mahapphalabhāvakaraṇena tāyatīti hi khettaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇaviruhanabhūmi, taṃsadisattā ariyasaṅghopi ‘‘khetta’’nti vuccati. Iminā ariyasaṅghassa anuttarapuññakkhettabhāvaṃ dīpeti. ‘‘Anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassā’’ti hi vuttaṃ. Tanti pubbe ‘‘yo’’ti aniyamena vuttassa niyamavacanaṃ. Ariyasaṅghanti ettha ārakattā kilesehi, anaye na iriyanato, aye ca iriyanato ariyā niruttinayena. Atha vā sadevakena lokena saraṇanti araṇīyato upagantabbato upagatānañca tadatthasiddhito ariyā. Ariyānaṃ saṅgho samūhoti ariyasaṅgho. Atha vā ariyo ca so yathāvuttanayena saṅgho ca diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvatoti ariyasaṅgho, aṭṭha ariyapuggalā. Taṃ ariyasaṅghaṃ. Bhagavato aparabhāge buddhadhammaratanānampi samadhigamo saṅgharatanādhīnoti ariyasaṅghassa bahūpakārataṃ dassetuṃ idheva ‘‘sirasā namāmī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

ကုသိုလ်ကို အလိုရှိကုန်သော လူတို့အား ကောင်းမှုပွားခြင်း အကျိုးငှာ လယ်မြေနှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'ခေတ္တံ ဇနာနံ ကုသလတ္ထိကာနံ' (ကုသိုလ်လိုလားသော လူတို့၏ လယ်မြေ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကြဲချအပ်သော မျိုးစေ့ကို များစွာသော အသီးအပွင့် ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် လယ်မြေ (ခေတ္တ) မည်၏၊ (သို့မဟုတ်) ကောက်ပဲသီးနှံတို့ စိုက်ပျိုးရာ မြေတည်း။ ထိုလယ်မြေနှင့် တူသောကြောင့် အရိယသံဃာကိုလည်း 'လယ်ပြင် (ခေတ္တ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် အရိယသံဃာ၏ အတုမရှိသော မြတ်သော ကောင်းမှုစိုက်ပျိုးရာ လယ်ပြင် (အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ) ဖြစ်သည်ကို ပြ၏။ 'အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ လောကဿ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။ 'တံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေး၌ 'ယော' ဟူသော အနိယမသဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သော အနက်ကို သတ်မှတ် (နိယမ) ပြသော စကားတည်း။ 'အရိယသံဃံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသော လမ်းစဉ် (အနယ) သို့ မသွား (မကျင့်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းသောလမ်းစဉ် (အယ) သို့ သွား (ကျင့်) သောကြောင့်လည်းကောင်း နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် 'အရိယာ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့က ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ချဉ်းကပ်အပ် (ဆည်းကပ်အပ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းကပ်သူတို့အားလည်း ထိုကိုးကွယ်ရကျိုး ပြီးမြောက်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း 'အရိယာ' မည်ကုန်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သောကြောင့် 'အရိယသံဃာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း အရိယာလည်း ဖြစ်၏၊ အယူသီလ ညီမျှခြင်းဖြင့် အစုအပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် သံဃာလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အရိယာသံဃာ (အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ရှစ်ပါး) မည်၏။ ထိုအရိယာသံဃာကို မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန် စံတော်မူပြီးနောက် ကာလ၌ ဘုရားရတနာ၊ တရားရတနာတို့ကို သိရှိရခြင်းသည် သံဃရတနာအပေါ် တည်မှီသောကြောင့် အရိယသံဃာ၏ ကျေးဇူးအလွန်များပုံကို ပြခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ 'ဦးခေါင်းဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပါ၏ (သီရသာ နမာမိ)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Evaṃ [Pg.14] gāthāttayena saṅkhepato sakalaguṇasaṃkittanamukhena ratanattayassa paṇāmaṃ katvā idāni taṃ nipaccakāraṃ yathādhippete payojane pariṇāmento āha ‘‘icceva’’miccādi. Iccevaṃ yathāvuttanayena accantaṃ ekantena namassaneyyaṃ namassitabbaṃ ratanattayaṃ namassamāno kāyavācācittehi vandamāno ahaṃ vipulaṃ yaṃ puññābhisandaṃ alatthanti sambandho. Tattha buddhādayo ratijananaṭṭhena ratanaṃ. Tesañhi ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā yathābhūtaguṇe āvajjentassa amatādhigamahetubhūtaṃ anappakaṃ pītipāmojjaṃ uppajjati. Yathāha –

ဤသို့လျှင် ဂါထာသုံးပုဒ်တို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ကောင်းစွာ ထုတ်ဖော်ကာ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြု၍ ယခုအခါ ထိုသို့သော ရိုသေညွတ်တွားမှုကို လိုလားအပ်သော အကျိုးကျေးဇူး၌ ညွတ်စေလိုသဖြင့် ဆရာမြတ်သည် 'ဣစ္စေဝံ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အလွန်အမင်း စင်စစ်သဖြင့် ရှိခိုးထိုက်သော ရတနာသုံးပါးကို ကိုယ်၊ နှုတ်၊ နှလုံး သုံးပါးတို့ဖြင့် ရှိခိုးပူဇော်သော ငါသည် ပြန့်ပြောလှစွာသော အကြင်ကောင်းမှုအလျဉ်ကို ရအပ်ပြီဟူ၍ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ထိုရတနာသုံးပါးဟူသော ပုဒ်၌ ဘုရားအစရှိသော အရှင်မြတ်တို့သည် မွေ့လျော်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ရတနာ' မည်ကုန်၏။ ထိုရတနာသုံးပါးတို့၏ 'ဣတိပိ သော ဘဂဝါ' အစရှိသော ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသောသူအား နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော များစွာသော နှစ်လိုဝမ်းမြောက်မှု (ပီတိပါမောဇ္ဇ) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဘုရားရှင်သည် အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ -

‘‘Yasmiṃ, mahānāma, samaye ariyasāvako tathāgataṃ anussarati, nevassa tasmiṃ samaye rāgapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na dosapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, na mohapariyuṭṭhitaṃ cittaṃ hoti, ujugatamevassa tasmiṃ samaye cittaṃ hoti, ujugatacitto kho pana, mahānāma, ariyasāvako labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ, labhati dhammūpasaṃhitaṃ pāmojjaṃ, pamuditassa pīti jāyatī’’tiādi (a. ni. 11.11).

“မဟာနမ်၊ အရိယာသာဝကသည် မြတ်စွာဘုရားကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ (ဗုဒ္ဓါနုဿတိ ပွားများ) သော အခါ၌ ထိုသူ၏ စိတ်သည် ရာဂဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်အပ်သည် မဖြစ်၊ ဒေါသဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်အပ်သည် မဖြစ်၊ မောဟဖြင့် လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်အပ်သည် မဖြစ်။ ထိုအခါ၌ ထိုသူ၏ စိတ်သည် (အာရုံသို့) ဖြောင့်မတ်စွာသာ သွား၏။ မဟာနမ်၊ စိတ်ဖြောင့်မတ်သော အရိယာသာဝကသည် (ဘုရားဂုဏ်နှင့် စပ်သော) အနက်သဘောကို သိခြင်းကို ရ၏၊ တရားသဘောကို သိခြင်းကို ရ၏၊ တရားနှင့်စပ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ကို ရ၏၊ ဝမ်းမြောက်သောသူအား ပီတိသည် ဖြစ်ပေါ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Cittīkatādibhāvo vā ratanaṭṭho. Vuttañhetaṃ –

သို့မဟုတ် အရိုအသေပြုအပ်သည် (လေးမြတ်အပ်သည်) စသော အနက်သည် ရတနာ၏ အနက်တည်း။ ထိုသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Cittīkataṃ mahagghañca, atulaṃ dullabhadassanaṃ;

Anomasattaparibhogaṃ, ratanaṃ tena vuccatī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.33);

“ရိုသေလေးမြတ်အပ်ခြင်း၊ အဖိုးထိုက်တန်ခြင်း၊ အတုမရှိခြင်း၊ တွေ့မြင်ရခဲခြင်း၊ မြတ်သော သတ္တဝါတို့သာ သုံးဆောင်အပ်ခြင်းတို့ကြောင့် 'ရတနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Cittīkatabhāvādayo ca anaññasādhāraṇā buddhādīsuyeva labbhantīti.

ထိုရိုသေလေးမြတ်အပ်ခြင်း အစရှိသော သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည် ဘုရားစသော ရတနာတို့၌သာလျှင် ရအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

‘‘Puññābhisandanti puññarāsiṃ puññappavattaṃ vā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘puññābhisandanti puññābhinisaṃsa’’ntipi attho vutto. Puññābhisandanti puññanadiṃ, puññappavāhanti evaṃ panettha attho veditabbo. Avicchedena pavattiyamānañhi puññaṃ abhisandanaṭṭhena ‘‘puññābhisando’’ti vuccati. Teneva sāratthapakāsiniyā saṃyuttanikāyaṭṭhakathāya (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.1027) –

“ပုညဘိသန္ဒံဟူသည် ကောင်းမှုအစု၊ သို့မဟုတ် ကောင်းမှုဖြစ်ခြင်းတည်း” ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌မူ “ပုညဘိသန္ဒံဟူသည် ကောင်းမှု၏ အကျိုးအာနိသင် (ပုညအာနိသံသ)” ဟူ၍လည်း အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ပုညဘိသန္ဒံဟူသည် ကောင်းမှုတည်းဟူသော မြစ်၊ ကောင်းမှုတည်းဟူသော အလျဉ်ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မပြတ်မစဲ ဖြစ်ပွားနေသော ကောင်းမှုကို မပြတ်မစဲ စီးဆင်းခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် 'ပုညဘိသန္ဒ (ကောင်းမှုအလျဉ်)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း သာရတ္ထပကာသနီ အမည်ရှိသော သံယုတ္တနိကာယ အဋ္ဌကထာ၌ -

‘‘Cattārome, bhikkhave, puññābhisandā kusalābhisandā sukhassāhārā. Katame cattāro? Idha, bhikkhave, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti ‘itipi [Pg.15] so bhagavā…pe… buddho bhagavā’ti, ayaṃ paṭhamo puññābhisando kusalābhisando sukhassāhāro’’ti (saṃ. ni. 5.1027) –

“ရဟန်းတို့၊ ကောင်းမှုအလျဉ်၊ ကုသိုလ်အလျဉ်၊ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်ကုန်သော ဤတရားတို့သည် လေးပါးတို့တည်း။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ - ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အရိယာသာဝကသည် မြတ်စွာဘုရား၌ 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ပ။ လူနတ်တို့၏ ဆရာတစ်ဆူ ဖြစ်တော်မူ၏' ဟု မတုန်မလှုပ် ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ဤသည်ကား ပထမဦးဆုံးသော ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော ကောင်းမှုအလျဉ်၊ ကုသိုလ်အလျဉ်တည်း” ဟူသော ဤသို့အစရှိသော ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Evamādikāya pāḷiyā atthaṃ dassento ‘‘puññābhisandā kusalābhisandāti puññanadiyo kusalanadiyo’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana gaṇṭhipade vuttaṃ ‘‘puññābhisandanti puññaphala’’nti, taṃ na sundaraṃ. Na hi ratanattayaṃ namassamāno tasmiṃ khaṇe puññaphalaṃ alattha, kintu anappakaṃ puññarāsiṃ tadā alabhi, tassa ca phalaṃ paralokabhāgī, diṭṭhadhamme tu antarāyavighāto tassa ca puññassa ānisaṃsamattakaṃ, ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti ca vuttaṃ, na ca puññaphale anuppanne tassānubhāvena hatantarāyabhāvo na sijjhati, na cetaṃ tasmiṃyeva khaṇe diṭṭhadhammavedanīyaṃ ahosi. Tasmā tassa mahato puññappavāhassa ānubhāvena hatantarāyoti ayameva attho yujjati. Athāpi paṇāmakiriyāya janitattā puññameva puññaphalanti tassādhippāyo siyā, evaṃ sati yujjeyya. So ca puññappavāho na appamattako, atha kho mahantoyevāti dassento āha ‘‘vipula’’nti, mahantaṃ anappakanti vuttaṃ hoti. Alatthanti alabhiṃ, pāpuṇinti attho.

ဤသို့စသော ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ပြလိုသော ဆရာသည် "ပုညာဘိသန္ဒာ ကုသလာဘိသန္ဒာဟူသည် ပုညနဒီ ကုသလနဒီ (ကောင်းမှုမြစ်၊ ကုသိုလ်မြစ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ဂဏ္ဍိပုဒ်၌ "ပုညာဘိသန္ဒဟူသည် ကောင်းမှု၏အကျိုး (ပုညဖလ) ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် မကောင်း (မသင့်လျော်) ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပူဇော်နေသော ထိုခဏ၌ ကောင်းမှု၏ အကျိုးကို မရသေးဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုအခါ၌ ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုအစုကိုသာ ရရှိပြီး ဖြစ်၍၊ ထိုကောင်းမှုအစု၏ အကျိုးသည် တမလွန်ဘဝ၌ ခံစားရမည် ဖြစ်ပြီး၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌မူ ဘေးအန္တရာယ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းသည် ထိုကောင်းမှု၏ အကျိုးအာနိသင်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ထိုကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဘေးအန္တရာယ် ကင်းစင်အပ်ပြီးဖြစ်သော" ဟုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကောင်းမှု၏ အကျိုးမဖြစ်ပေါ်သေးပါက ထိုကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ဖြင့် ဘေးအန္တရာယ် ကင်းစင်ခြင်းအဖြစ်သည် မပြီးမြောက်နိုင်ပေ။ ဤကောင်းမှုသည် ထိုခဏ၌ပင် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ခံစားအပ်သောကံ (ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ) မဖြစ်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ကြီးမြတ်သော ထိုကောင်းမှုအလျဉ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဘေးအန္တရာယ် ကင်းစင်အပ်ပြီးဖြစ်သော ဟူသော ဤအနက်သည်သာ သင့်လျော်ပေ၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ ရှိခိုးခြင်းဟူသော ကိရိယာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့် ကောင်းမှုကိုပင် ကောင်းမှု၏အကျိုး (ပုညဖလ) ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပါကမူ ယင်းသို့ ယူဆခြင်းသည် သင့်လျော်နိုင်ပေ၏။ ထိုကောင်းမှုအလျဉ်သည်လည်း အနည်းငယ်မျှ မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် ကြီးမြတ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ဝိပုလံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြီးမြတ်သော၊ အတိုင်းမသိသော ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "အလတ္ထ" ဟူသည်မှာ ရရှိအပ်ပြီ (ရပြီ)၊ ရောက်ရှိအပ်ပြီ ဟူ၍ အနက်ရ၏။

Tassānubhāvenāti tassa yathāvuttassa puññappavāhassa ānubhāvena balena. Hatantarāyoti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Paṇāmapayojane vuttavidhinā hato viddhasto antarāyo upaddavo assāti hatantarāyo. Assa ‘‘vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti iminā sambandho, hatantarāyo hutvā vinayaṃ vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Etena tassa puññappavāhassa attano pasādasampattiyā ratanattayassa ca khettabhāvasampattiyā atthasaṃvaṇṇanāya upaghātakaupaddavānaṃ hanane samatthataṃ dīpeti.

"တဿာနုဘာဝေန" ဟူသည်မှာ ဖော်ပြအပ်ခဲ့ပြီးသော ထိုကောင်းမှုအလျဉ်၏ အစွမ်းအာနုဘော်အားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟတန္တရာယော" ဟူရာ၌ ထိုထိုပြည့်စုံခြင်းကို တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်အလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် "အန္တရာယ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အကျိုးမဲ့စသော ဘေးရန်ပင် ဖြစ်သည်။ ရှိခိုးခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်အပ်သော အန္တရာယ် (ဥပဒ္ဒဝေါ) ရှိသူကို "ဟတန္တရာယော" ဟု ခေါ်၏။ ထို "ဟတန္တရာယော" ဟူသော ပုဒ်ကို "ဝဏ္ဏယိဿံ ဝိနယံ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် ချိတ်ဆက်စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ဘေးအန္တရာယ် ကင်းစင်ပြီးသူ ဖြစ်၍ ဝိနည်းတရားတော်ကို ဖွင့်ဆိုပေအံ့ ဟု မိန့်ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုကောင်းမှုအလျဉ်ရှိသော မိမိ၏ကြည်ညိုခြင်း ပသာဒနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါး၏ လယ်ကွင်းသဖွယ် ပြည့်စုံခြင်း (ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိ) ကြောင့်လည်းကောင်း အဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုရာ၌ နှောင့်ယှက်တတ်သော ဥပဒ္ဒဝေါအန္တရာယ်တို့ကို သတ်ခြင်း (ဖယ်ရှားခြင်း) ၌ စွမ်းနိုင်စွမ်းရှိပုံကို ပြဆိုတော်မူသည်။

Evaṃ ratanattayassa nipaccakārakaraṇe payojanaṃ dassetvā idāni yassa vinayapiṭakassa atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo, tassa tāva bhagavato sāsanassa mūlapatiṭṭhānabhāvaṃ dassetvā tampi thomento āha ‘‘yasmiṃ ṭhite’’tiādi. Aṭṭhitassa susaṇṭhitassa bhagavato sāsanaṃ yasmiṃ [Pg.16] ṭhite patiṭṭhitaṃ hotīti yojetabbaṃ. Tattha yasminti yasmiṃ vinayapiṭake. Ṭhiteti pāḷito ca atthato ca anūnaṃ hutvā lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena ṭhiteti attho. Sāsananti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayasaṅgahitaṃ sāsanaṃ. Aṭṭhitassāti kāmasukhallikattakilamathānuyogasaṅkhāte antadvaye aṭṭhitassāti attho. ‘‘Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ oghamatari’’nti (saṃ. ni. 1.1) hi vuttaṃ. Ayañcattho tīsupi sīhaḷagaṇṭhipadesu vuttoyeva. Gaṇṭhipade pana ‘‘aṭṭhitassāti parinibbutassapi bhagavato’’ti vuttaṃ.

ဤသို့ ရတနာသုံးပါးအား နှိမ့်ချဦးညွှတ်ခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ အကြင်ဝိနည်းပိဋကတ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုလိုသော ဆရာသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၏ အခြေခံတည်ရာအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိနည်းပိဋကတ်ကို ချီးမွမ်းလိုသဖြင့်လည်းကောင်း "ယသ္မိံ ဌိတေ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အစွန်းနှစ်ပါး၌ မတည်ဘဲ ကောင်းစွာတည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် အကြင်ဝိနည်းပိဋကတ် တည်ရှိနေသော် ကောင်းစွာတည်တံ့၏" ဟု ချိတ်ဆက်စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "ယသ္မိံ" ဟူသည်မှာ အကြင်ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ဟူလို။ "ဌိတေ" ဟူသည်မှာ ပါဠိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း မယုတ်မလျော့ဘဲ အရှက်ရှိသော (လဇ္ဇီ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်ပွားခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် တည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သာသနံ" ဟူသည်မှာ အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာ ဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာသုံးပါးတို့ဖြင့် သိမ်းကျုံးအပ်သော သာသနာတော် ဖြစ်သည်။ "အဋ္ဌိတဿ" ဟူသည်မှာ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂနှင့် အတ္တကိလမထာနုယောဂ ဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးတို့၌ မတည်သော ဟူ၍ အနက်ရ၏။ "ငါသည် မတည်ဘဲ၊ အားမထုတ်ဘဲ သံသရာဩဃကို ကူးမြောက်ခဲ့ပြီ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤအနက်ကိုလည်း သီဟိုဠ်ဂဏ္ဍိပုဒ် သုံးမျိုးစလုံး၌ပင် ပြဆိုထားပြီး ဖြစ်သည်။ ဂဏ္ဍိပုဒ်၌မူ "အတ္ထိတဿ" ဟူသည်မှာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဟု ဆိုလိုသည်ဟု ဖော်ပြထားသည်။

Patiṭṭhitaṃ hotīti tesuyeva lajjīpuggalesu pavattanaṭṭhena patiṭṭhitaṃ hoti. Susaṇṭhitassāti ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaasītianubyañjanehi samannāgamanavasena susaṇṭhānassāti attho. Anena assa rūpakāyasampattiṃ nidassetī’’ti. Gaṇṭhipade pana ‘‘yathāṭhāne patiṭṭhitehi lakkhaṇehi samannāgatattā rūpakāyena susaṇṭhito, kāyavaṅkādirahitattā tādilakkhaṇasamannāgatattā ca nāmakāyenapī’’ti vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘catubrahmavihāravasena sattesu suṭṭhu sammā ca ṭhitassāti atthavasena vā susaṇṭhitassa. Susaṇṭhitattā hesa kevalaṃ sattānaṃ dukkhaṃ apanetukāmo hitaṃ upasaṃharitukāmo sampattiyā ca pamudito apakkhapatito ca hutvā vinayaṃ deseti. Tasmā imasmiṃ vinayasaṃvaṇṇanādhikāre sāruppāya thutiyā thomento āha ‘susaṇṭhitassā’’’ti vatvā ‘‘gaṇṭhipadesu vuttattho adhippetādhikārānurūpo na hotī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti – yathāvuttakāmasukhallikādiantadvaye aṭṭhitattāyeva majjhimāya paṭipadāya sammā ṭhitattā susaṇṭhitassāti evamattho gahetabboti. Evañhi sati ārambhānurūpathomanā katā hoti yathāvuttaantadvayaṃ vivajjetvā majjhimāya paṭipadāya vinayapaññattiyāyeva yebhuyyena pakāsanato.

"ပတိဋ္ဌိတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ထိုလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ပင် ဖြစ်ပွားသော အနက်ကြောင့် ကောင်းစွာတည်တံ့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုသဏ္ဌိတဿ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သီဟိုဠ်ဂဏ္ဍိပုဒ် သုံးမျိုးလုံး၌ "သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်၏ လက္ခဏာတော်၊ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ရှိတော်မူသော" ဟု အနက်ပြဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယတော် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ ဂဏ္ဍိပုဒ်၌မူ "သင့်လျော်သော ဌာန၌ တည်ရှိကုန်သော လက္ခဏာတော်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ရူပကာယတော်အားဖြင့် ကောင်းစွာတည်တော်မူ၏။ ကိုယ်ကောက်ခြင်း စသည်တို့မှ ကင်းစင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တာဒီလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နာမကာယအားဖြင့်လည်း ကောင်းစွာတည်တော်မူ၏" ဟု ဆိုသည်။ ဆရာတစ်ဦးကမူ "လေးပါးသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ကောင်းစွာလည်းကောင်း၊ မှန်ကန်စွာလည်းကောင်း တည်တော်မူသော ဟူသော အနက်ကြောင့် သုသဏ္ဌိတ မည်၏။ ထိုသို့ ကောင်းစွာတည်တော်မူသောကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်လိုသဖြင့်၊ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ကြဉ်းလိုသဖြင့်၊ သတ္တဝါတို့၏ ချမ်းသာပြည့်စုံခြင်း၌ ဝမ်းမြောက်သဖြင့်၊ ဘက်လိုက်မှုကင်းဘဲ တည်လျက် ဝိနည်းဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤဝိနည်းအဋ္ဌကထာ ဖွင့်ဆိုရာအခန်း၌ သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် ချီးမွမ်းလိုသောကြောင့် 'သုသဏ္ဌိတဿ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်" ဟု ဆိုပြီးနောက် "ဂဏ္ဍိပုဒ်တို့၌ ပြဆိုအပ်သော အနက်သည် လိုလားအပ်သော အရာနှင့် မလျော်ကန်" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။ ဤအရာ၌ ငါတို့၏ သဘောတူ ယူဆချက် (ခန္တိ) ကား— ဖော်ပြအပ်ခဲ့ပြီးသော ကာမသုခလ္လိကစသော အစွန်းနှစ်ပါးတို့၌ မတည်ခြင်းကြောင့်သာလျှင်၊ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ လမ်းစဉ်၌ ကောင်းစွာ တည်တော်မူခြင်းကြောင့် "သုသဏ္ဌိတဿ" (ကောင်းစွာ တည်တော်မူသော) ဟု ဤကဲ့သို့ အနက်ယူအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အနက်ယူမှသာလျှင် အစပြုလုပ်ငန်းနှင့် လျော်ညီစွာ ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုသည်မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဖော်ပြပါ အစွန်းနှစ်ပါးကို ရှောင်ကြဉ်၍ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ လမ်းစဉ်ဖြင့် ဝိနည်းပညတ်တော်မူခြင်းကိုသာလျှင် များသောအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tanti pubbe ‘‘yasmi’’nti aniyametvā vuttassa niyamavacanaṃ, tassa ‘‘vinaya’’nti iminā sambandho. Asammissanti bhāvanapuṃsakaniddeso, nikāyantaraladdhīhi asammissaṃ katvā anākulaṃ katvā vaṇṇayissanti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadapaññattiyā anurūpassa kālamattassapi dhammasenāpatisāriputtattherasadisenapi duviññeyyabhāvato kevalaṃ buddhavisayaṃ vinayapiṭakaṃ attano [Pg.17] balena vaṇṇayissāmīti vacanamattampi aññehi vattumasakkuṇeyyattā ‘‘nissāya pubbācariyānubhāva’’nti āha. Pubbācariyānubhāvo nāma atthato pubbācariyehi saṃvaṇṇitā aṭṭhakathā, tatoyeva ca ‘‘pubbācariyānubhāvo aṭṭhakathā’’ti sabbattha gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmā pubbācariyehi saṃvaṇṇitaṃ aṭṭhakathaṃ nissāya vaṇṇayissaṃ, na attanoyeva balaṃ nissāyāti vuttaṃ hoti.

"တံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ရှေး၌ "ယသ္မိံ" ဟု အထူးမသတ်မှတ်ဘဲ မိန့်ဆိုအပ်သော စကားကို သတ်မှတ်ခြင်းကို ပြသောသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ထို "တံ" သဒ္ဒါကို "ဝိနယံ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် ချိတ်ဆက်စပ်ယှဉ်အပ်၏။ "အသမ္မိဿံ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဘာဝနာပုဒ် နပုံလိင်ညွှန်း ဖြစ်သည်။ နိကာယ်အယူအဆ ကွဲပြားသော အခြားဆရာတို့၏ အယူဝါဒတို့နှင့် မရောနှောစေဘဲ၊ ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိစေဘဲ ဖွင့်ဆိုပေအံ့ ဟု မိန့်ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်းအား လျောက်ပတ်သော ကာလအပိုင်းအခြားမျှကိုပင် တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများသော်လည်း သိရှိနိုင်ခဲလှသည့်အတွက် စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာဖြစ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်တော်ကို "မိမိ၏အစွမ်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုပေအံ့" ဟူ၍ စကားမျှကိုပင် အခြားသူတို့သည် မပြောဆိုဝံ့၊ မပြောဆိုနိုင်ကြသောကြောင့် "ရှေးဆရာတို့၏ အာနုဘော်ကို မှီ၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရှေးဆရာတို့၏ အာနုဘော်ဟူသည်မှာ အနက်အားဖြင့် ရှေးဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်ခဲ့သော အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း ဂဏ္ဍိပုဒ်အားလုံးတို့၌ "ရှေးဆရာတို့၏ အာနုဘော်ဟူသည် အဋ္ဌကထာတည်း" ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော အဋ္ဌကထာကို မှီ၍ ဖွင့်ဆိုပေအံ့၊ မိမိ၏ အစွမ်းသက်သက်ကိုသာ မှီ၍ ဖွင့်ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Atha ‘‘porāṇaṭṭhakathāsu vijjamānāsu puna vinayasaṃvaṇṇanāya kiṃ payojana’’nti yo vadeyya, tassa porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ attano ca saṃvaṇṇanāya payojanaṃ dassento ‘‘kāmañcā’’tiādimāha. Kāmanti ekantena, yathicchakaṃ vā, sabbasoti vuttaṃ hoti, tassa ‘‘saṃvaṇṇito’’ti iminā sambandho. Kāmaṃ saṃvaṇṇitoyeva, no na saṃvaṇṇitoti attho. Kehi pana so vinayo saṃvaṇṇitoti āha ‘‘pubbācariyāsabhehī’’ti. Mahākassapattherādayo pubbācariyā eva akampiyaṭṭhena uttamaṭṭhena ca āsabhā, tehi pubbācariyāsabhehīti vuttaṃ hoti. Kīdisā panete pubbācariyāti āha ‘‘ñāṇambū’’tiādi. Aggamaggañāṇasaṅkhātena ambunā salilena niddhotāni nissesato āyatiṃ anuppattidhammatāpādanena dhotāni vikkhālitāni visodhitāni rāgādīni tīṇi malāni kāmāsavādayo ca cattāro āsavā yehi te ñāṇambuniddhātamalāsavā, tehīti attho. Iminā ca na kevalaṃ etesu ācariyabhāvoyeva, atha kho rāgādimalarahitā khīṇāsavā visuddhasattā eteti dasseti.

ထို့နောက် “ရှေး၌ဖြစ်သော အဋ္ဌကထာဟောင်းများ ရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာအသစ်ကို တစ်ဖန် ဖွင့်ဆိုရန် အကျိုးရှိသနည်း” ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်က ဆိုပါမူ၊ ထိုသူအား ရှေးအဋ္ဌကထာ၏ ချို့ယွင်းချက်မရှိ ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိပြုအပ်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့်၏ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း ပြသလိုသဖြင့် “ကာမဉ္စ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ကာမံ” ဟူသည် စင်စစ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အလိုရှိတိုင်းသော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို “ကာမံ” ဟူသောပုဒ်ကို “သံဝဏ္ဏိတော” ဟူသောပုဒ်နှင့် ယှဉ်တွဲစပ်ရမည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ကောင်းစွာဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသည်သာဖြစ်၍ မဖွင့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အဘယ်သူတို့သည် ထိုဝိနည်းကို ဖွင့်ဆိုအပ်သနည်း” ဟု မေးအံ့၊ “ပုဗ္ဗာစရိယာသဘေဟိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မဟာကဿပမထေရ် အစရှိသော ရှေးဦးဆရာမြတ်တို့သည်သာလျှင် မတုန်မလှုပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း “အာသဘ” (ဥသဘကဲ့သို့ မြတ်သောသူ) မည်ကုန်၏။ ထိုရှေးဦးဆရာမြတ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုရှေးဦးဆရာတို့သည် အသို့လျှင် သဘောရှိကုန်သနည်း” ဟု မေးအံ့၊ “ဉာဏမ္ဗု” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ရေဖြင့် နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်စေသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဆေးကြောအပ်၊ ဆေးဖွတ်အပ်၊ သုတ်သင်အပ်ကုန်သော ရာဂအစရှိသော အညစ်အကြေးသုံးပါးတို့နှင့် ကာမာသဝအစရှိသော အာသဝလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “ဉာဏမ္ဗုနိဒ္ဓေါတမလာသဝ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤစကားဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဆရာအဖြစ်မျှသာမက ရာဂစသော အညစ်အကြေးကင်းစင်ကုန်သော ရဟန္တာဖြစ်ကုန်သော စင်ကြယ်သော သတ္တဝါတို့ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။

Khīṇāsavabhāvepi na ete sukkhavipassakā, atha kho evarūpehipi ānubhāvehi samannāgatāti dassento āha ‘‘visuddhavijjāpaṭisambhidehī’’ti. Visuddhā accantaparisuddhā vijjā catasso ca paṭisambhidā yesaṃ te visuddhavijjāpaṭisambhidā, tehi. Ekadesena paṭisambhidaṃ appattānaṃ ariyānameva abhāvato etehi adhigatapaṭisambhidā paṭutaraladdhappabhedāti dassetuṃ visuddhaggahaṇaṃ kataṃ. Vijjāti tisso vijjā, aṭṭha vijjā vā. Tattha dibbacakkhuñāṇaṃ pubbenivāsañāṇaṃ āsavakkhayañāṇañcāti imā tisso vijjā. Aṭṭha vijjā pana –

ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော်လည်း ဤဆရာတို့သည် သုက္ခဝိပဿက (ဈာန်အဘိညာဉ်မရသော) ရဟန္တာများ မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသို့သဘောရှိသော တန်ခိုးအာနုဘော်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာပဋိသမ္ဘိဒေဟိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ လွန်စွာ စင်ကြယ်သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါး (သို့မဟုတ် ရှစ်ပါး) နှင့် ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် “ဝိသုဒ္ဓဝိဇ္ဇာပဋိသမ္ဘိဒါ” မည်ကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ တစိတ်တဒေသမျှသာ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ မရောက်ကြကုန်သော အရိယာတို့ မဟုတ်ကြကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရရှိအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါတို့သည် လွန်စွာထက်မြက်လျက် ရအပ်သော အပြားရှိကုန်၏ ဟု ပြလိုသောကြောင့် “ဝိသုဒ္ဓ” ဟူသော သဒ္ဒါကို သုံးစွဲတော်မူသည်။ “ဝိဇ္ဇာ” ဟူသည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါး သို့မဟုတ် ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုတွင် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်တို့သည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါး မည်ကုန်၏။ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတို့မူကား—

‘‘Vipassanāñāṇamanomayiddhi[Pg.18],Iddhippabhedopi ca dibbasotaṃ;

Parassa cetopariyāyañāṇaṃ,Pubbenivāsānugatañca ñāṇaṃ;

Dibbañca cakkhāsavasaṅkhayo ca,Etāni ñāṇāni idhaṭṭha vijjā’’ti. –

“ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်၊ ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်ဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်၊ ပရဿစေတောပရိယဉာဏ် (သူတစ်ပါးစိတ်ကို သိသောဉာဏ်)၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဉာဏ်တို့သည် ဤသာသနာတော်၌ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါး မည်ကုန်၏။”

Evaṃ vipassanāñāṇamanomayiddhīhi saddhiṃ pariggahitā cha abhiññāyeva. Atthapaṭisambhidā dhammapaṭisambhidā niruttipaṭisambhidā paṭibhānapaṭisambhidāti catasso paṭisambhidā. Tattha saṅkhepato hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, hetuhetuphalānurūpaṃ vohāresu ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā, idaṃ ñāṇaṃ imamatthaṃ jotayatīti iminā ākārena heṭṭhā vuttesu tīsu ñāṇesu pavattañāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā. Etāsaṃ pana vitthārakathā atipapañcabhāvato idha na vuccati. Paṭisambhidāppattānaṃ saddhammesu chekabhāvato āha ‘‘saddhammasaṃvaṇṇanakovidehī’’ti. ‘‘Paṭisambhidāppattānampi dhammesu abhiyogavasena viseso hotīti laddhapaṭisambhidāsu sātisayataṃ dassetuṃ āhā’’tipi vadanti. Saddhammasaṃvaṇṇanakovidehīti piṭakattayasaṅkhātassa saddhammassa saṃvaṇṇane sabbaso atthappakāsane kovidehi chekehi, kusalehīti attho.

ဤသို့လျှင် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်တို့နှင့်တကွ ယူအပ်ကုန်သော အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့သည်သာလျှင် ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါး မည်ကုန်၏။ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ပဋိဘာဏပဋိသမ္ဘိဒါ ဟု ပဋိသမ္ဘိဒါ လေးပါးရှိသည်။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အကျဉ်းအားဖြင့် အကြောင်း၏အကျိုး (အကျိုးတရား) ၌ သိသောဉာဏ်သည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏။ အကြောင်းတရား၌ သိသောဉာဏ်သည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏။ အကြောင်းနှင့် အကြောင်း၏ အကျိုးအားလျော်စွာ အသုံးအနှုန်း ဝေါဟာရတို့၌ သိသောဉာဏ်သည် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏။ “ဤဉာဏ်သည် ဤအနက်ကို ထွန်းပစေ၏” ဟု ဤသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သောဉာဏ်သည် ပဋိဘာဏပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏။ ထိုပဋိသမ္ဘိဒါတို့၏ အကျယ်စကားကို အလွန်ကျယ်ဝန်းမည့် စိုးရိမ်ရသဖြင့် ဤ၌ မဆိုအပ်ပြီ။ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ကုန်သော ရှေးဆရာမြတ်တို့၏ သူတော်ကောင်းတရား (ပိဋကတ်သုံးပုံ) ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် “သဒ္ဓမ္မသံဝဏ္ဏနကောဝိဒေဟိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ပြီးသော ဆရာမြတ်တို့အားလည်း တရားတို့၌ လွန်စွာလုံ့လပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အထူးသဖြင့် ကွဲပြားမှုရှိ၏” ဟု ရအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါရှိသော ဆရာမြတ်တို့၌ လွန်ကဲသောဂုဏ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုတော်မူသည် ဟုလည်း ဆိုကုန်၏။ “သဒ္ဓမ္မသံဝဏ္ဏနကောဝိဒေဟိ” ဟူသောပုဒ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံဟု ဆိုအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားကို ဖွင့်ဆိုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်း၌လည်းကောင်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်ကုန်သော (ဆရာမြတ်တို့) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Kilesajālaṃ parikkhārabāhullaṃ vā saṃlikhati tanuṃ karotīti sallekho. Idha pana khīṇāsavādhikārattā parikkhārabāhullassa sallikhanavaseneva attho gahetabbo, tatoyeva ca gaṇṭhipade ‘‘sallekhiye parimitaparikkhāravuttiyā’’ti attho vutto. Sallekhassa bhāvo sallekhiyaṃ, tasmiṃ sallekhiye, sallekhapaṭipattiyanti vuttaṃ hoti. Nosulabhūpamehīti asulabhūpamehi sallekhapaṭipattiyā asukasadisāti tesaṃ upamāya anucchavikapuggalānaṃ dullabhattā natthi sulabhā upamā etesanti nosulabhūpamā. Mahāvihārassāti cittalapabbataabhayagirisesanikāyadvayaṃ paṭikkhipati. Dhajūpamehīti rathassa sañjānanahetukaṃ rathe baddhadhajaṃ viya ajānantānaṃ ‘‘asukehi ca asukehi ca therehi nivāsito [Pg.19] mahāvihāro nāmā’’ti evaṃ mahāvihārassa sañjānanahetuttā mahāvihārassa dhajūpamehi. Saṃvaṇṇitoti sammā anūnaṃ katvā vaṇṇito. Saṃvaṇṇito ayaṃ vinayoti padacchedo kātabbo. Cittehi nayehīti anekappabhedanayattā vicittehi nayehi. Sambuddhavaranvayehīti sabbaññubuddhavaraṃ anugatehi, bhagavato adhippāyānugatehi nayehīti vuttaṃ hoti. Atha vā buddhavaraṃ anugatehi pubbācariyāsabhehīti sambandho kātabbo.

ကိလေသာအရှုပ်အထွေးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပရိက္ခရာအသုံးအဆောင် များပြားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ခြစ်ခြုတ်တတ်၊ ပါးရှားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် “သလ္လေခ” မည်၏။ ဤ၌မူကား ရဟန္တာအရာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိက္ခရာများပြားမှုကို ခြစ်ခြုတ်ခြင်း (နည်းပါးအောင်ပြုခြင်း) အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်ကို ယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဂဏ္ဌိပုဒ်၌ “သလ္လေခိယေ ဟူသည် အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပရိက္ခရာဖြင့် အသက်မွေးခြင်း၌” ဟု အနက်ဆိုအပ်၏။ သလ္လေခ၏ အဖြစ်သည် သလ္လေခိယမည်၏၊ ထိုသလ္လေခိယ၌ ဟူသည် သလ္လေခအကျင့်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ “နောသုလဘူပမေဟိ” ဟူသည် မလွယ်ကူသော ဥပမာရှိသော (အလွန်ရှားပါးသော ဥပမာရှိသော) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။ သလ္လေခကျင့်စဉ်အားဖြင့် မည်သူနှင့်မျှ မတူနိုင်သဖြင့် ၎င်းတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရနိုင်ခဲသောကြောင့် ၎င်းတို့အား လွယ်ကူသော ဥပမာမရှိသဖြင့် “နောသုလဘူပမာ” မည်ကုန်၏။ “မဟာဝိဟာရဿ” ဟူသောပုဒ်ဖြင့် စိတ္တလပဗ္ဗတ၊ အဘယဂိရိ အစရှိသော ကြွင်းသော နိကာယ်နှစ်ခုကို ပယ်မြစ်တော်မူသည်။ “ဓဇူပမေဟိ” ဟူသည် ရထားကို သိစေတတ်သော ရထား၌ ချည်နှောင်အပ်သော တံခွန်ကဲ့သို့ မသိသေးသော သူတို့အား “ဘယ်မထေရ် ဘယ်မထေရ်တို့သည် မဟာဝိဟာရ မည်သော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကုန်သနည်း” ဟု ဤသို့ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကို သိစေတတ်သော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၏ တံခွန်နှင့်တူသော (ဆရာမြတ်တို့ဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ “သံဝဏ္ဏိတော” ဟူသည် ကောင်းစွာ ချို့ယွင်းချက်မရှိအောင် ပြည့်စုံစွာ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီ။ “သံဝဏ္ဏိတော အယံ ဝိနယော” ဟု ပုဒ်ဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ “စိတ္တေဟိ နယေဟိ” ဟူသည် အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းလမ်းအသွယ်သွယ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဆန်းကြယ်သော နည်းတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “သမ္ဗုဒ္ဓဝရနွယေဟိ” ဟူသည် သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရား၏ နောက်သို့ လိုက်ကုန်သော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်သို့ အစဉ်လိုက်ကုန်သော နည်းတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏နောက်သို့ လိုက်ကုန်သော ရှေးဆရာမြတ်တို့ဖြင့် ဟု တွဲစပ်ရမည်။

Evaṃ porāṇaṭṭhakathāya anūnabhāvaṃ dassetvā idāni attano saṃvaṇṇanāya payojanavisesaṃ dassetuṃ ‘‘saṃvaṇṇanā’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pubbācariyāsabhehi yathāvuttaguṇavisiṭṭhehi ayaṃ vinayo sabbaso vaṇṇito, tathāpi tesaṃ esā saṃvaṇṇanā sīhaḷadīpavāsīnaṃ bhāsāya saṅkhatattā racitattā dīpantare bhikkhujanassa sīhaḷadīpato aññadīpavāsino bhikkhugaṇassa kiñci atthaṃ payojanaṃ yasmā nābhisambhuṇāti na sampādeti na sādheti, tasmā imaṃ saṃvaṇṇanaṃ pāḷinayānurūpaṃ katvā buddhasirittherena ajjhiṭṭho idāni samārabhissanti. Tattha saṃvaṇṇiyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā. Sā pana dhammasaṅgāhakattherehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo. Soyeva ca mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi nikāyantaraladdhīhi saṅkarapariharaṇatthaṃ sīhaḷabhāsāya ṭhapito. Tenāha ‘‘sīhaḷadīpakenā’’tiādi. Sīhassa lānato gahaṇato sīhaḷo, sīhakumāro. Taṃvaṃsajātatāya tambapaṇṇidīpe khattiyānaṃ tesaṃ nivāsatāya tambapaṇṇidīpassapi sīhaḷabhāvo veditabbo, tasmiṃ sīhaḷadīpe bhūtattā sīhaḷadīpakena vākyena vacanena, sīhaḷabhāsāyāti vuttaṃ hoti.

ဤသို့လျှင် ရှေးအဋ္ဌကထာ၏ မယုတ်မလျော့ ပြည့်စုံသော အဖြစ်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ မိမိပြုစုမည့် အဋ္ဌကထာသစ် (သံဝဏ္ဏနာ) ၏ ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသခြင်းငှာ 'သံဝဏ္ဏနာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူသည်။ ဤစကားသည် အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ဤဝိနည်းဒေသနာတော်ကို အချင်းခပ်သိမ်း ဖွင့်ပြတော်မူခဲ့ကြသော်လည်း ထိုဆရာတို့၏ သံဝဏ္ဏနာ (အဋ္ဌကထာ) သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသားတို့၏ ဘာသာစကားဖြင့် ရေးသားပြုစုထားသောကြောင့် သီဟိုဠ်ကျွန်းမှတစ်ပါး အခြားသောကျွန်း (ဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်း) ၌ နေထိုင်ကြသော ရဟန်းအပေါင်းအား တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးစီးပွားကို မပြီးမြောက်စေနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအဋ္ဌကထာသစ်ကို ပါဠိတော်နည်းလမ်းနှင့် လျောက်ပတ်အောင် ပြုလုပ်၍ ဗုဒ္ဓသိရိမထေရ် တိုက်တွန်းအပ်သဖြင့် ယခုအခါ ငါသည် ကောင်းစွာ အားထုတ်ပါအံ့ ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ဤသံဝဏ္ဏနာဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြအပ်သောကြောင့် 'သံဝဏ္ဏနာ' မည်၏၊ (ထိုသံဝဏ္ဏနာသည်ပင်) အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သည်။ ထိုအဋ္ဌကထာသည် တရားသင်္ဂါယနာတင် မထေရ်မြတ်တို့သည် ရှေးဦးစွာ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်္ဂါယနာတင်၍ ပါဠိတော်၏ အနက်အဖွင့်နှင့် လျော်ညီစွာ ပါဠိတော်အစဉ်သို့ တင်သွင်းခဲ့သောကြောင့် သင်္ဂါယနာသုံးတန်လုံးသို့ တက်ရောက်ခဲ့ပြီးသော ဘုရားဟောပါဠိတော်၏ အနက်အဖွင့် ဖြစ်သော အဋ္ဌကထာလမ်းစဉ် ဖြစ်သည်။ ထိုအဋ္ဌကထာကိုပင် အရှင်မဟာမဟိန္ဒမထေရ်သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဆောင်ယူတော်မူခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြသော မထေရ်မြတ်တို့သည် အခြားသောဂိုဏ်းကွဲတို့၏ ဝါဒများနှင့် ရောနှောခြင်းမှ ကာကွယ်ရန် သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ထားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် 'သီဟဠဒီပကေန' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ခြင်္သေ့ကို ဖမ်းယူတတ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် ခြင်္သေ့၏ အင်္ဂါရပ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်) သီဟဠ (သီဟမင်းသား) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသီဟမင်းသား၏ အနွယ်တော်များ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မင်းပြုကြကုန်သော ထိုသီဟအနွယ်တို့၏ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီဟိုဠ်ကျွန်းကိုလည်း သီဟဠဟု ခေါ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'သီဟဠဒီပက' စကားဖြင့် (သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။

Pāḷinayānurūpanti pāḷinayassa anurūpaṃ katvā, māgadhabhāsāya parivattitvāti vuttaṃ hoti. Ajjhesananti garuṭṭhāniyaṃ payirupāsitvā garutaraṃ payojanaṃ uddissa abhipatthanā ajjhesanā, taṃ ajjhesanaṃ, āyācananti attho. Tassa ‘‘samanussaranto’’ti iminā sambandho. Kassa ajjhesananti [Pg.20] āha ‘‘buddhasirivhayassa therassā’’ti. Buddhasirīti avhayo nāmaṃ yassa soyaṃ buddhasirivhayo, tassa, itthannāmassa therassa ajjhesanaṃ sammā ādarena samanussaranto hadaye ṭhapentoti attho.

'ပါဠိနယာနုရူပံ' ဟူသည် ပါဠိတော်နည်းလမ်းနှင့် လျောက်ပတ်အောင် ပြုလုပ်၍၊ မာဂဓဘာသာ (ပါဠိဘာသာ) သို့ ပြန်ဆို၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဇ္ဈေသနံ' ဟူသည် အလေးဂရုပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထံ ဆည်းကပ်၍ ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရည်ဆောင်ကာ တောင်းပန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတောင်းပန်ခြင်း၊ တိုက်တွန်းခြင်းဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ထိုအဇ္ဈေသနဟူသောပုဒ်သည် 'သမနုဿရန္တော' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိသည်။ အဘယ်သူ၏ တောင်းပန်ခြင်းနည်း ဟူမူ 'ဗုဒ္ဓသိရိဝှယဿ ထေရဿ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'ဗုဒ္ဓသိရိ' ဟူသော အမည်ရှိသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓသိရိဝှယ' မည်၏။ ထိုအမည်ရှိသော မထေရ်၏ တောင်းပန်တိုက်တွန်းခြင်းကို ကောင်းစွာ ရိုသေစွာဖြင့် အဖန်ဖန် အောက်မေ့လျက် နှလုံးသွင်းလျက် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Idāni attano saṃvaṇṇanāya karaṇappakāraṃ dassento ‘‘saṃvaṇṇanaṃ tañcā’’tiādimāha. Tattha tañca idāni vuccamānaṃ saṃvaṇṇanaṃ samārabhanto sakalāyapi mahāaṭṭhakathāya idha gahetabbato mahāaṭṭhakathaṃ tassā idāni vuccamānāya saṃvaṇṇanāya sarīraṃ katvā mahāpaccariyaṃ yo vinicchayo vutto, tatheva kurundīnāmādīsu vissutāsu aṭṭhakathāsu yo vinicchayo vutto, tatopi vinicchayato yuttamatthaṃ apariccajanto antogadhattheravādaṃ katvā saṃvaṇṇanaṃ samārabhissanti padatthasambandho veditabbo. Ettha ca attho kathiyati etāyāti atthakathā, sāyeva aṭṭhakathā tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā ‘‘dukkhassa pīḷanaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. ma. 1.17; 2.8) viya. Mahāpaccariyanti ettha paccarīti uḷumpaṃ vuccati, tasmiṃ nisīditvā katattā tameva nāmaṃ jātaṃ. Kurundivallivihāro nāma atthi, tattha katattā kurundīti nāmaṃ jātanti vadanti. Ādisaddena andhakaṭṭhakathaṃ saṅkhepaṭṭhakathañca saṅgaṇhāti. Vissutāsūti sabbattha patthaṭāsu, pākaṭāsūti vuttaṃ hoti.

ယခုအခါ မိမိပြုစုမည့် အဋ္ဌကထာသစ်၏ ပြုလုပ်ပုံ အစီအရင်ကို ပြသလိုသဖြင့် 'သံဝဏ္ဏနံ တဉ္စ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် ယခုအခါ ဆိုလတ္တံ့သော ထိုသံဝဏ္ဏနာ (အဋ္ဌကထာသစ်) ကို ကောင်းစွာ အားထုတ်သည်ရှိသော် အလုံးစုံသော မဟာအဋ္ဌကထာမှ ဤကျမ်းစာ၌ ယူထိုက်သည်တို့ကို ယူဆောင်၍၊ ထိုမဟာအဋ္ဌကထာကို ယခုပြုစုမည့် သံဝဏ္ဏနာ၏ ကိုယ်ခန္ဓာသဖွယ် ပြုလုပ်၍၊ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ အကြင်အဆုံးအဖြတ်ကို မိန့်ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ကုရုန္ဒီ အစရှိသော ကျော်စောထင်ရှားသော အဋ္ဌကထာတို့၌ အကြင်အဆုံးအဖြတ်ကို မိန့်ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုအဆုံးအဖြတ်တို့မှလည်း သင့်လျော်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ထေရဝါဒ (ထေရ်အရှင်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်) ကို အဋ္ဌကထာတွင်း၌ သွတ်သွင်းကာ သံဝဏ္ဏနာကို ကောင်းစွာ အားထုတ်ပါအံ့ ဟု ပုဒ်အနက် ဆက်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'အဋ္ဌကထာ' ဟူသည် ဤကျမ်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြအပ်သောကြောင့် အဋ္ဌကထာ မည်၏။ ထိုသံဝဏ္ဏနာသည်ပင် အဋ္ဌကထာ မည်၏။ 'ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'ထ' အက္ခရာကို 'ဌ' အက္ခရာ ပြုလုပ်၍ 'အဋ္ဌကထာ' ဖြစ်လာသည်။ 'မဟာပစ္စရီ' ဟူရာ၌ 'ပစ္စရီ' ဟူသည် ဖောင် (သို့မဟုတ် ပေါင်းဖောင်) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဖောင်ပေါ်၌ နေ၍ ပြုစုအပ်သောကြောင့် 'မဟာပစ္စရီ' ဟူသော အမည် ရရှိသည်။ 'ကုရုန္ဒီဝလ္လိဝိဟာရ' အမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက် ရှိ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ရေးသားစီရင်သောကြောင့် 'ကုရုန္ဒီ' အမည် ရရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အန္ဓကအဋ္ဌကထာနှင့် သင်္ခေပအဋ္ဌကထာတို့ကို ယူရမည်။ 'ဝိဿုတာသု' ဟူသည် အရာခပ်သိမ်း၌ ကျယ်ပြန့်သော၊ ထင်ရှားကျော်စောသော ကျမ်းတို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

Yuttamatthanti ettha tāva majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yuttamatthanti saṃvaṇṇetabbaṭṭhānassa yuttamatthaṃ, na pana tattha ayuttampi atthīti vuttaṃ hotī’’ti. Mahāgaṇṭhipade panettha na kiñci vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘mahāaṭṭhakathānayena vinayayuttiyā vā yuttamattha’’nti vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya dissati mahāpaccariādīsupi katthaci ayuttassāpi atthassa upari vibhāvanato. ‘‘Aṭṭhakathaṃyeva gahetvā saṃvaṇṇanaṃ karissāmī’’ti vutte aṭṭhakathāsu vuttattheravādānaṃ bāhirabhāvo siyāti tepi antokattukāmo ‘‘antogadhatheravāda’’nti āha, theravādepi antokatvāti vuttaṃ hoti. Saṃvaṇṇananti aparakālakiriyāya kammaniddeso. Pubbe vuttaṃ tu ‘‘saṃvaṇṇana’’nti vacanaṃ tattheva ‘‘samārabhanto’’ti pubbakālakiriyāya kammabhāvena yojetabbaṃ. Sammāti vattabbe gāthābandhavasena rassabhāvo katoti veditabbo.

'ယုတ္တမတ္ထံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ 'ယုတ္တမတ္ထံ ဟူသည် ဖွင့်ပြအပ်သော အရာအား လျောက်ပတ်သော အနက် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထိုကျမ်းတို့၌ မလျောက်ပတ်သော အနက်သည်လည်း ရှိသေးသည်ဟု ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မိန့်ဆိုမထားပေ။ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ဆရာကမူ 'မဟာအဋ္ဌကထာနည်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းတော်နှင့် လျော်သော နည်းလမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း သင့်လျော်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ မဟာပစ္စရီ စသည်တို့၌လည်း အချို့အချို့သော နေရာတို့၌ မသင့်လျော်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း အထက်၌ ရှင်းလင်းပြသထားသောကြောင့် ထိုစကားသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရသည်။ 'အဋ္ဌကထာကိုသာ ယူ၍ သံဝဏ္ဏနာ ပြုအံ့' ဟု ဆိုလျှင် အဋ္ဌကထာတို့၌ ပြဆိုထားသော ထေရဝါဒတို့သည် အပြင်ဘက်သို့ ရောက်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ထိုထေရဝါဒတို့ကိုပါ အတွင်း၌ သွတ်သွင်းလိုသော ဆရာသည် 'အန္တောဂဓထေရဝါဒံ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထေရဝါဒတို့ကိုလည်း အတွင်း၌ သွတ်သွင်း၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သံဝဏ္ဏနံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် နောက်၌ဖြစ်သော ကြိယာဖြစ်သည့် 'သမာရဘိဿံ' ၏ ကံအနက်ကို ညွှန်ပြသည်။ ရှေးဂါထာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော 'သံဝဏ္ဏနံ' ဟူသော စကားကို ထိုဂါထာ၌ပင် 'သမာရဘန္တော' ဟူသော ရှေးဦးဖြစ်သော ကြိယာ၏ ကံအဖြစ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'သမ္မာ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်လျက် ဂါထာစပ်နည်း (ဂါထာဗန္ဓ) အစွမ်းကြောင့် အသံတို (ရဿ) အဖြစ် ပြုလုပ်ထားကြောင်း သိအပ်၏။

Evaṃ [Pg.21] karaṇappakāraṃ dassetvā idāni sotūhi paṭipajjitabbavidhiṃ dassento ‘‘taṃ me’’tiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti – idāni vuccamānaṃ taṃ mama saṃvaṇṇanaṃ dhammapadīpassa tathāgatassa dhammaṃ sāsanadhammaṃ pāḷidhammaṃ vā sakkaccaṃ paṭimānayantā pūjentā thirehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā therā, acirapabbajitattā navā, tesaṃ majjhe bhavattā majjhimā ca bhikkhū pasannacittā yathāvuttanayena sappayojanattā upari vakkhamānavidhinā pamāṇattā ca saddahitvā pītisomanassayuttacittā issāpakatā ahutvā nisāmentu suṇantūti. Tattha dhammappadīpassāti dhammoyeva sattasantānesu mohandhakāravidhamanato padīpasadisattā padīpo assāti dhammapadīpo, bhagavā. Tassa dhammapadīpassa.

ဤသို့လျှင် ပြုစုပုံ အစီအရင်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ နာယူမည့်သူတို့ (စာသင်သားတို့) လိုက်နာကျင့်သုံးအပ်သော နည်းလမ်းကို ပြသလိုသဖြင့် 'တံ မေ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤစကားသည် အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ယခုအခါ ငါဆိုလတ္တံ့သော ထိုသံဝဏ္ဏနာ (အဋ္ဌကထာသစ်) ကို တရားတည်းဟူသော ဆီမီးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော် (သာသနာတော်တရား သို့မဟုတ် ပါဠိတော်တရား) ကို ရိုသေစွာ ပူဇော်ချီးမြှောက်ကြကုန်လျက်၊ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သီလက္ခန္ဓာ စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြသဖြင့် ထေရ်ကြီး (ထေရ) ဖြစ်တော်မူကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သည်မှာ မကြာသေးသဖြင့် သစ်လွင်သော ရဟန်း (နဝ) ဖြစ်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုထေရ်ကြီးနှင့် နဝရဟန်းတို့၏ အလယ်၌ တည်ရှိသောကြောင့် အလတ်ဖြစ်ကုန်သော ရဟန်း (မဇ္ဈိမ) တို့သည်လည်းကောင်း ကြည်လင်သောစိတ် ရှိကြကုန်လျက်၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အကျိုးကျေးဇူး ရှိသောကြောင့်ကောင်း၊ နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သော အစီအရင်ဖြင့် အတိုင်းအရှည် ပမာဏ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ယုံကြည်၍ ပီတိသောမနဿနှင့် ယှဉ်သောစိတ် ရှိကြကုန်လျက်၊ ငြူစူခြင်း နှိပ်စက်ခြင်း (ဣဿာမစ္ဆရိယ) မရှိကြဘဲ ရိုသေစွာ နာယူကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ဓမ္မပ္ပဒီပဿ' ဟူသည် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် တရားတော်သည်သာလျှင် ဆီမီးနှင့် တူ၏၊ ထိုဆီမီးနှင့်တူသော တရားရှိတော်မူသောကြောင့် 'ဓမ္မပဒီပ' ဟု ခေါ်အပ်သော မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်၏။ ထိုတရားတည်းဟူသော ဆီမီးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ (တရားတော်) ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni attano saṃvaṇṇanāya āgamavisuddhiṃ dassetvā pamāṇabhāvaṃ dassento ‘‘buddhenā’’tiādimāha. Yatheva buddhena yo dhammo ca vinayo ca vutto, so tassa buddhassa yehi puttehi dhammasenāpatiādīhi tatheva ñāto, tesaṃ buddhaputtānaṃ matimaccajantā sīhaḷaṭṭhakathācariyā yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsūti ayamettha sambandho. Tattha dhammoti suttābhidhamme saṅgaṇhāti, vinayoti sakalaṃ vinayapiṭakaṃ. Ettāvatā ca sabbampi buddhavacanaṃ niddiṭṭhaṃ hoti. Sakalañhi buddhavacanaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ hoti. Vuttoti pāḷito ca atthato ca buddhena bhagavatā vutto. Na hi bhagavatā abyākataṃ nāma tantipadaṃ atthi, sabbesaṃyeva attho kathito, tasmā sammāsambuddheneva tiṇṇaṃ piṭakānaṃ atthavaṇṇanākkamopi bhāsitoti daṭṭhabbaṃ. Tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāyeva hi aṭṭhakathā. Tatheva ñātoti yatheva buddhena vutto, tatheva ekapadampi ekakkharampi avināsetvā adhippāyañca avikopetvā ñāto viditoti attho. Tesaṃ matimaccajantāti tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ apariccajantā. Aṭṭhakathā akaṃsūti aṭṭhakathāyo akaṃsu. Katthaci ‘‘aṭṭhakathāmakaṃsū’’ti pāṭho dissati, tatthāpi soyevattho, ma-kāro pana padasandhivasena āgatoti daṭṭhabbo. ‘‘Aṭṭhakathā’’ti bahuvacananiddesena mahāpaccariyādikaṃ saṅgaṇhāti.

ယခုအခါ မိမိပြုလတ္တံ့သော အဋ္ဌကထာ၏ ပါဠိတော်စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသ၍၊ ပမာဏဖြစ်သောအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဗုဒ္ဓေန' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်သုတ်၊ အဘိဓမ္မာတရားကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်ဝိနည်းတရားကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုတရားတော်ကို ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်ဖြစ်ကုန်သော ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းပင် သိတော်မူအပ်၏။ သီဟိုဠ်ကျွန်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်တို့၏ အလိုကို မစွန့်ဘဲ ရှေး၌ အဋ္ဌကထာကို ပြုတော်မူကုန်ပြီဟူသော စကားစဉ်သည် ဤနေရာ၌ ဆက်စပ်မှု ဖြစ်၏။ ထိုစကားစဉ်၌ 'ဓမ္မော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုတ်နှင့် အဘိဓမ္မာကို သိမ်းယူ၏၊ 'ဝိနယော' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်ကို သိမ်းယူ၏။ ဤမျှဖြင့်ပင် အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဝစနကို ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဝစနသည် ဓမ္မနှင့် ဝိနယအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ဟောတော်မူအပ်၏ (ဝုတ္တော) ဟူသည်ကား ပါဠိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဋ္ဌကထာအားဖြင့်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည်ကို ဆိုလို၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အနက်မဖွင့်အပ်သော ပါဠိတော်မည်သည် မရှိ၊ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည်သာလျှင် ပိဋကတ်သုံးပုံတို့၏ အနက်အဖွင့်အစဉ်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုထိုပါဠိတော်၌ မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်စေအပ်သော အထွေထွေသော ဒေသနာတော်သည်သာလျှင် အဋ္ဌကထာ မည်၏။ ထိုအတူ သိအပ်၏ (တထေဝ ဉာတော) ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင် ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်းပင် တစ်ခုသောပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုသောအက္ခရာကိုသော်လည်းကောင်း မပျက်စီးစေဘဲ၊ ဘုရားရှင်၏ အလိုဆန္ဒကိုလည်း မဖောက်ပြန်စေဘဲ သိအပ်၏၊ နားလည်အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအရှင်တို့၏ အလိုကို မစွန့်ကုန်ဘဲ (တေသံ မတိမစ္စဇန္တာ) ဟူသည်ကား ထိုဘုရားသားတော်တို့၏ အလိုကို မစွန့်ကြဘဲ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဋ္ဌကထာ ပြုကုန်ပြီ (အဋ္ဌကထာ အကံသု) ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကထာကျမ်းတို့ကို ပြုစုကြကုန်ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ အချို့သောမူ၌ 'အဋ္ဌကထာမကံသု' ဟု ပါဌ်ရှိတတ်၏။ ထိုပါဌ်၌လည်း ထိုအနက်အတိုင်းပင်ဖြစ်၏။ မ-ကာရကိုမူ ပုဒ်ဆက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လာသည်ဟု သိအပ်၏။ 'အဋ္ဌကထာ' ဟု ဗဟုဝုစ်အညွှန်းဖြင့် ပြဆိုခြင်းဖြင့် မဟာပစ္စရီစသော အဋ္ဌကထာတို့ကိုပါ သိမ်းယူ၏။

Tasmāti yasmā tesaṃ buddhaputtānaṃ adhippāyaṃ avikopetvā pure aṭṭhakathā akaṃsu, tasmāti attho. Hīti nipātamattaṃ hetuatthassa [Pg.22] ‘‘tasmā’’ti imināyeva pakāsitattā. Yadi aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇaṃ, evaṃ sati tattha pamādalekhāpi pamāṇaṃ siyāti āha ‘‘vajjayitvāna pamādalekha’’nti. Tattha pamādalekhanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhanavasena pavattaṃ pamādapāṭhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pamādena satiṃ apaccupaṭṭhapetvā adinnādānassa pubbapayoge ‘‘saccepi alikepi dukkaṭa’’nti vuttavacanasadisaṃ yaṃ likhitaṃ, taṃ vajjayitvā apanetvā sabbaṃ pamāṇanti. Vakkhati hi tattha –

'တသ္မာ' (ထို့ကြောင့်) ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် ထိုဘုရားသားတော်တို့၏ အလိုကို မဖောက်ပြန်စေဘဲ ရှေး၌ အဋ္ဌကထာကို ပြုတော်မူကုန်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ 'ဟိ' ဟူသော စကားလုံးသည် နိပါတ်မျှသာဖြစ်၏၊ အကြောင်းပြအနက်ကို 'တသ္မာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်သာ ပြအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သမျှ အလုံးစုံသည် ပမာဏဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုအဋ္ဌကထာ၌ မေ့လျော့၍ ရေးသားမိသော စာလုံးသည်လည်း ပမာဏ ဖြစ်ရာ၏ဟု (ယူဆမည် စိုးသဖြင့်) 'ဝဇ္ဇယိတွာန ပမာဒလေခံ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ပမာဒလေခံ' ဟူသည်မှာ နောင်အခါ ပေထက်အက္ခရာတင်သောအခါ၌ မေ့လျော့၍ ရေးသားမိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မှားယွင်းသော ပါဌ်တည်း။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— မေ့လျော့သဖြင့် သတိမထားမိဘဲ အဒိန္နဒါန်၏ ရှေးဦးလုံ့လ၌ 'မှန်သည်ဖြစ်စေ၊ မမှန်သည်ဖြစ်စေ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏' ဟု ရေးသားထားသော စကားနှင့်တူသော မှားယွင်းသော ရေးသားချက်ကို ဖယ်ရှားပယ်ထုတ်၍ ကျန်ရှိသမျှ အလုံးစုံသည်သာ ပမာဏ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောင်တွင် ဤသို့ ဟောလတ္တံ့။

‘‘Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana saccepi alikepi dukkaṭameva vuttaṃ, taṃ pamādalikhitanti veditabbaṃ. Na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti (pārā. aṭṭha. 1.94).

မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူကား 'မှန်သည်ဖြစ်စေ၊ မမှန်သည်ဖြစ်စေ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်၏' ဟု ရေးသားထားခြင်းကို မေ့လျော့၍ မှားယွင်းစွာ ရေးသားမိခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပါစိတ်အရာ၌ အဒိန္နဒါန်၏ ရှေးဦးလုံ့လတွင် ဒုက္ကဋ်မည်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း။

Kesaṃ pamāṇanti āha ‘‘sikkhāsu sagāravānaṃ idha paṇḍitāna’’nti. Idhāti imasmiṃ sāsane. Puna ‘‘yasmā’’ti vacanassa ko sambandhoti ce? Ettha tāva mahāgaṇṭhipade gaṇṭhipade ca na kiñci vuttaṃ, majjhimagaṇṭhipade pana cūḷagaṇṭhipade ca idaṃ vuttaṃ ‘‘yasmā pamāṇaṃ, tasmā nisāmentu pasannacittā’’ti. Evamassa sambandho daṭṭhabbo. Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā idha vuttampi pamāṇamevāti pāṭhasesaṃ katvā vajirabuddhitthero vadati. Tattha idhāti imissā samantapāsādikāyāti attho gahetabbo.

အဘယ်သူတို့အတွက် ပမာဏ (အတည်ပြုဖွယ်) ဖြစ်သနည်းဟူမူ— 'သိက္ခာသုံးပါး၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်ကြကုန်သော ဤသာသနာတော်၌ ပညာရှိတို့အတွက် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဣဓ' (ဤ၌) ဟူသည်မှာ 'ဤသာသနာတော်၌' ဟု အနက်ရ၏။ တစ်ဖန် 'ယသ္မာ' ဟူသော ပုဒ်၏ ဆက်စပ်မှုမှာ အဘယ်သို့နည်းဟု မေးအံ့။ ဤရာ၌ မဟာဂဏ္ဍိပုဒ်နှင့် ဂဏ္ဍိပုဒ်တို့၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုထားသော်လည်း၊ မဇ္ဈိမဂဏ္ဍိပုဒ်နှင့် စူဠဂဏ္ဍိပုဒ်တို့၌မူကား 'အကြင်ကြောင့် အဋ္ဌကထာစကားသည် ပမာဏဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြည်လင်သောစိတ် ရှိကြကုန်လျက် နာယူကြကုန်လော့' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ထို'ယသ္မာ'ပုဒ်၏ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ ဝဇိရဗုဒ္ဓိမထေရ်ကမူ 'အကြင်ကြောင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ ဟောအပ်သောစကားသည် ပမာဏဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤအဋ္ဌကထာ၌ ဟောအပ်သောစကားသည်လည်း ပမာဏသာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ကျန်ရှိသောပါဌ်ကို ဖြည့်စွက်၍ မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'ဣဓ' (ဤ၌) ဟူသော ပုဒ်၏အနက်ကို 'ဤသမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ၌' ဟု ယူအပ်၏။

Tattha ‘‘yasmā’’ti vacanassa paṭhamaṃ vuttasambandhavasena aṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi pamāṇanti sādhitattā idāni vuccamānāpi saṃvaṇṇanā kevalaṃ vacanamatteneva bhinnā, atthato pana aṭṭhakathāyevāti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Pacchā vuttasambandhavasena pana idha vuttampi kasmā pamāṇanti ce? Yasmā vacanamattaṃ ṭhapetvā esāpi aṭṭhakathāyeva, tasmā pamāṇanti dassetuṃ ‘‘tato ca bhāsantaramevā’’tiādimāha. Evamākulaṃ dubbiññeyyasabhāvañca katvā gaṇṭhipadesu sambandho dassito, anākulavacano ca bhadantabuddhaghosācariyo. Na hi so evamākulaṃ katvā vattumarahati, tasmā yathādhippetamatthamanākulaṃ suviññeyyañca katvā yathāṭhitassa sambandhavaseneva dassayissāma. Kathaṃ? Yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti evamettha sambandho daṭṭhabbo. Yadi nāma aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, ayaṃ pana [Pg.23] idāni vuccamānā kasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti āha ‘‘tato ca bhāsantarameva hitvā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ saṃvaṇṇanāpi bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhā, atthato pana abhinnāva, tatoyeva ca pamāṇabhūtā hessati, tasmā sakkaccaṃ ādaraṃ katvā anusikkhitabbāti. Tathā hi porāṇaṭṭhakathānaṃ pamāṇabhāvo, imissā ca saṃvaṇṇanāya bhāsantarapariccāgādimattavisiṭṭhāya atthato tato abhinnabhāvoti ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ. Na hi kevalaṃ porāṇaṭṭhakathānaṃ satipi pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā tato bhinnā atthato aññāyeva ca sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattumarahati, nāpi imissā saṃvaṇṇanāya tatoabhinnabhāvepi porāṇaṭṭhakathānaṃ asati pamāṇabhāve ayaṃ saṃvaṇṇanā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti vattuṃ yuttarūpā hoti, tasmā yathāvuttanayena ubhayampetaṃ sakkaccaṃ anusikkhitabbabhāvahetūti daṭṭhabbaṃ.

ထိုစကား၌ 'ယသ္မာ' ဟူသောပုဒ်၏ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆက်စပ်မှုအစွမ်းဖြင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ ဟောအပ်သမျှ အလုံးစုံသည် ပမာဏဖြစ်သည်ဟု ပြီးစေအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်၊ ယခု ဆိုအပ်လတ္တံ့သော ဤဖွင့်ဆိုချက်အဋ္ဌကထာသည် စကားအသုံးအနှုန်းမျှဖြင့်သာ ကွဲပြားသော်လည်း၊ အနက်အားဖြင့်မူ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာပင် ဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်းငှာ 'တတော စ ဘာသန္တရမေဝ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နောက်မှဆိုအပ်သော ဆက်စပ်မှုအစွမ်းဖြင့်မူ 'ဤအဋ္ဌကထာသစ်၌ ဆိုအပ်သောစကားသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် ပမာဏဖြစ်သနည်း' ဟု မေးအံ့။ အကြင်ကြောင့် စကားအသုံးအနှုန်းမျှကို ဖယ်ထား၍ ဤဖွင့်ဆိုချက်အဋ္ဌကထာသည်လည်း ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာပင် ဖြစ်သောကြောင့် ပမာဏဖြစ်၏ဟု ပြဆိုခြင်းငှာ 'တတော စ ဘာသန္တရမေဝ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဂဏ္ဍ比ပုဒ်တို့၌ ဆက်စပ်မှုကို ရှုပ်ထွေး၍ နားလည်ရခက်သော သဘောရှိအောင် ပြသခဲ့ကြသော်လည်း၊ အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာသည်ကား မရှုပ်ထွေးသော စကားရှိတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဆရာမြတ်သည် ထိုသို့ ရှုပ်ထွေးအောင် ပြုလုပ်၍ ပြောဆိုရန် မထိုက်တန်ပေ။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို မရှုပ်ထွေးစေဘဲ နားလည်လွယ်အောင် ပြုစုလျက်၊ တည်ရှိမြဲဖြစ်သော ဆက်စပ်မှုအစွမ်းဖြင့်သာ ပြသပါအံ့။ အသို့နည်းဟူမူ— အကြင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဟောအပ်သောစကားသည် ပမာဏဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ ဆက်စပ်မှုကို သိအပ်၏။ 'အကယ်၍ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဟောအပ်သမျှသည် ပမာဏဖြစ်ပါစေ၊ ယခု ဆိုအပ်လတ္တံ့သော ဤဖွင့်ဆိုချက်အဋ္ဌကထာကိုမူ အဘယ်ကြောင့် ရိုသေစွာ သင်ယူရမည်နည်း' ဟု မေးဖွယ်ရှိသဖြင့် 'တတော စ ဘာသန္တရမေဝ ဟိတွာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— အကြင်ကြောင့် ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဟောအပ်သောစကားသည် ပမာဏဖြစ်၍၊ ဤဖွင့်ဆိုချက်အဋ္ဌကထာသစ်သည်လည်း သီဟိုဠ်ဘာသာ စသော ဘာသာခြားကို စွန့်ပယ်ခြင်းမျှသာ ထူးခြားပြီး အနက်အားဖြင့် မကွဲပြားဘဲ တူညီသောကြောင့် ပမာဏဖြစ်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ပြု၍ သင်ယူအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၏ ပမာဏဖြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဘာသာခြားစွန့်ခြင်းမျှသာ ထူးခြားပြီး အနက်အားဖြင့် ထိုရှေးဦးအဋ္ဌကထာနှင့် မကွဲပြားသော ဤအဋ္ဌကထာသစ်၏အဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ဤနှစ်ပါးစုံသည် ဤအဋ္ဌကထာကို ရိုသေစွာ သင်ယူထိုက်သောအဖြစ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၏ ပမာဏဖြစ်ခြင်း ရှိစေကာမူ၊ ဤအဋ္ဌကထာသစ်သည် ထိုရှေးဦးမှ ကွဲပြား၍ အနက်အားဖြင့်လည်း တစ်ပါးဖြစ်နေပါက ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်၏ဟု မဆိုထိုက်သကဲ့သို့၊ ဤအဋ္ဌကထာသစ်သည် ထိုရှေးဦးနှင့် အနက်တူညီမှု ရှိစေကာမူ၊ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၏ ပမာဏဖြစ်ခြင်း မရှိခဲ့ပါမူလည်း ဤအဋ္ဌကထာသစ်ကို ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်၏ဟု ဆိုရန် မသင့်တော်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းအတိုင်း ဤနှစ်ပါးစုံသည်သာလျှင် ဤအဋ္ဌကထာကို ရိုသေစွာ သင်ယူထိုက်သောအဖြစ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tatoti aṭṭhakathāto. Bhāsantarameva hitvāti kañcukasadisaṃ sīhaḷabhāsaṃ apanetvā. Vitthāramaggañca samāsayitvāti porāṇaṭṭhakathāsu upari vuccamānampi ānetvā tattha tattha papañcitaṃ ‘‘ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannoti bhikkhū’’ti (pārā. 45) ettha apalokanādīnaṃ catunnampi kammānaṃ vitthārakathā viya tādisaṃ vitthāramaggaṃ saṅkhipitvā vaṇṇayissāmāti adhippāyo. Tathā hi vakkhati –

"ထိုမှ" ဟူသည်ကား အဋ္ဌကထာမှ ဟူလို။ "အခြားဘာသာကို စွန့်၍" ဟူသည်ကား အင်္ကျီစွပ်နှင့်တူသော သီဟိုဠ်ဘာသာကို ဖယ်ရှား၍ ဟူလို။ "ကျယ်ဝန်းသော စကားစဉ်ကို အကျဉ်းချုံး၍" ဟူသည်ကား ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၌ အထက်တွင် ဆိုလတ္တံ့သော စကားကိုလည်း ဆောင်ယူ၍ ထိုထိုနေရာ၌ ချဲ့အပ်သော "မလှုပ်မရှားအပ်သော၊ အကြောင်းအားလျော်သော ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် ရဟန်းပြုအပ်သော ရဟန်း" ဟူသော ဤပါဠိတော်၌ အပလောကနကံ စသော ကံလေးပါးတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကဲ့သို့ ထိုသို့သော အကျယ်စကားစဉ်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ဖွင့်ပြပါအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိုလတ္တံ့ -

‘‘Ettha ca ñatticatutthakammaṃ ekameva āgataṃ, imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā cattāri saṅghakammāni nīharitvā vitthārato kathetabbānīti sabbaaṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni ca ‘apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakamma’nti paṭipāṭiyā ṭhapetvā vitthārena khandhakato parivārāvasāne kammavibhaṅgato ca pāḷiṃ āharitvā kathitāni. Tāni mayaṃ parivārāvasāne kammavibhaṅgeyeva vaṇṇayissāma. Evañhi sati paṭhamapārājikavaṇṇanā ca na bhāriyā bhavissati, yathāṭhitāya ca pāḷiyā vaṇṇanā suviññeyyā bhavissati, tāni ca ṭhānāni asuññāni bhavissanti, tasmā anupadavaṇṇanameva karomā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā).

"ဤပါဠိတော်၌ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ တစ်ခုတည်းသာ လာသော်လည်း ဤနေရာ၌ တည်၍ သံဃကံလေးပါးတို့ကို ထုတ်ယူကာ အကျယ်အားဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်၏ ဟု အလုံးစုံသော အဋ္ဌကထာတို့၌ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုကံတို့ကိုလည်း 'အပလောကနကံ၊ ဉတ္တိကံ၊ ဉတ္တိဒုတိယကံ၊ ဉတ္တိစတုတ္ထကံ' ဟု အစဉ်အတိုင်း ထား၍ အကျယ်အားဖြင့် ခန္ဓကမှလည်းကောင်း၊ ပရိဝါအဆုံး ကမ္မဝိဘင်းမှလည်းကောင်း ပါဠိတော်ကို ဆောင်ယူ၍ ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ ထိုကံတို့ကို ငါတို့သည် ပရိဝါအဆုံး ကမ္မဝိဘင်း၌သာလျှင် ဖွင့်ပြကြကုန်အံ့။ ဤသို့ ပြုသည်ရှိသော် ပထမပါရာဇိကအဖွင့်သည်လည်း ဝန်လေးသည် (ရှည်လျားလွန်းသည်) မဖြစ်လတ္တံ့၊ တည်မြဲသော ပါဠိတော်အတိုင်း ဖွင့်ပြချက်သည်လည်း နားလည်လွယ်လတ္တံ့၊ ထိုထိုနေရာတို့သည်လည်း (အဖွင့်နှင့်) ဆိတ်သုဉ်းသည် မဖြစ်ကုန်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အဖွင့်ကိုသာ ပြုကြကုန်အံ့" ဟု (ဆိုလတ္တံ့)။

Vinicchayaṃ [Pg.24] sabbamasesayitvāti taṃtaṃaṭṭhakathāsu vuttaṃ sabbampi vinicchayaṃ asesayitvā sesaṃ akatvā, kiñcimattampi apariccajitvāti vuttaṃ hoti. Vaṇṇituṃ yuttarūpaṃ hutvā anukkamena āgataṃ pāḷiṃ apariccajitvā saṃvaṇṇanato sīhaḷaṭṭhakathāsu ayuttaṭṭhāne vaṇṇitaṃ yathāṭhāneyeva saṃvaṇṇanato ca vuttaṃ ‘‘tantikkamaṃ kiñci avokkamitvā’’ti, kiñci pāḷikkamaṃ anatikkamitvā anukkameneva vaṇṇayissāmāti adhippāyo.

"အဆုံးအဖြတ်အားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ယူ၍" ဟူသည်ကား ထိုထိုအဋ္ဌကထာတို့၌ ဆိုအပ်သော အဆုံးအဖြတ်အားလုံးကို မကျန်စေဘဲ၊ အနည်းငယ်မျှလည်း မစွန့်လွှတ်ဘဲ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဖွင့်ပြရန် သင့်လျော်သည်ဖြစ်၍ အစဉ်အတိုင်း လာသော ပါဠိတော်ကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီဟိုဠ်အဋ္ဌကထာတို့၌ မသင့်လျော်သောနေရာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို သင့်လျော်သော နေရာ၌သာလျှင် ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ထိုပါဠိအစဉ်ကို အနည်းငယ်မျှ မကျော်လွန်ဘဲ" ဟု ဆိုအပ်သည်၊ ဆိုလိုသည်မှာ ပါဠိတော်အစဉ်ကို အနည်းငယ်မျှ မကျော်လွန်ဘဲ အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ဖွင့်ပြပါအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Suttantikānaṃ vacanānamatthanti suttantapāḷiyaṃ āgatānampi vacanānamatthaṃ. Sīhaḷaṭṭhakathāsu ‘‘suttantikānaṃ bhāro’’ti vatvā avuttānampi verañjakaṇḍādīsu jhānakathāānāpānassatisamaādhiādīnaṃ suttantavacanānamatthaṃ taṃtaṃsuttānurūpaṃ sabbaso paridīpayissāmīti adhippāyo. Hessatīti bhavissati, kariyissatīti vā attho. Ettha ca paṭhamasmiṃ atthavikappe bhāsantarapariccāgādikaṃ catubbidhaṃ kiccaṃ nipphādetvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā bhavissatīti vaṇṇanāya vasena samānakattukatā veditabbā. Pacchimasmiṃ atthavikappe pana heṭṭhāvuttabhāsantarapariccāgādiṃ katvā suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ paridīpayantī ayaṃ vaṇṇanā amhehi kariyissatīti evaṃ ācariyavasena samānakattukatā veditabbā. Vaṇṇanāpīti ettha apisaddaṃ gahetvā ‘‘tasmāpi sakkaccaṃ anusikkhitabbāti yojetabba’’nti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Tattha pubbe vuttappayojanavisesaṃ pamāṇabhāvañca sampiṇḍetīti adhippāyo. Majjhimagaṇṭhipade pana ‘‘tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāpī’’ti sambandho vutto. Ettha pana na kevalaṃ ayaṃ vaṇṇanā hessati, atha kho anusikkhitabbāpīti imamatthaṃ sampiṇḍetīti adhippāyo. Etthāpi yathāṭhitavaseneva apisaddassa attho gahetabboti amhākaṃ khanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā aṭṭhakathāsu vuttaṃ pamāṇaṃ, yasmā ca ayaṃ vaṇṇanāpi tato abhinnattā pamāṇabhūtāyeva hessati, tasmā sakkaccaṃ anusikkhitabbāti.

"သုတ္တန်လာစကားတို့၏ အနက်ကို" ဟူသည်ကား သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ လာကုန်သော စကားတို့၏ အနက်ကိုလည်းကောင်း ဟူလို။ သီဟိုဠ်အဋ္ဌကထာတို့၌ "သုတ္တန်တတ်သော ဆရာတို့၏ တာဝန်ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကာ မဟောအပ်သေးသော်လည်း ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍ စသည်တို့၌ ဈာန်ကထာ၊ အာနာပါနဿတိ၊ သမာဓိ စသည်တို့၏ သုတ္တန်စကားတို့၏ အနက်ကို ထိုထိုသုတ္တန်အားလျော်စွာ အလုံးစုံ ပြသပေးအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟက်သတီ" ဟူသည် "ဖြစ်လတ္တံ့" သို့မဟုတ် "ပြုလတ္တံ့" ဟု အနက်ရသည်။ ဤဝိကပ်နှစ်ပါးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော "ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသော အနက်ဝိကပ်၌ ဘာသာအထူးကို စွန့်ခြင်း စသော လေးပါးသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးစေ၍ သုတ္တန်ဖြစ်ကုန်သော စကားတို့၏ အနက်ကို ပြလျက် ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် ဖြစ်လတ္တံ့ ဟု ဖွင့်ဆိုချက်၏ အစွမ်းဖြင့် ကတ္တားတူသည်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ နောက်ဖြစ်သော အနက်ဝိကပ်၌မူ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဘာသာအထူးကို စွန့်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြု၍ သုတ္တန်ဖြစ်ကုန်သော စကားတို့၏ အနက်ကို ပြလျက် ဤဖွင့်ဆိုချက်ကို ငါတို့သည် ပြုအံ့ ဟု ဤသို့ ဆရာ၏ အစွမ်းဖြင့် ကတ္တားတူသည်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ "ဝဏ္ဏနာပိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အပိ" သဒ္ဒါကို ယူ၍ "ထို့ကြောင့်လည်း ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်၏ ဟု စပ်အပ်၏" ဟု စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆို၏။ ထိုစပ်ပုံ၌ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကျိုးထူးကိုလည်းကောင်း၊ ပမာဏဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပေါင်းရုံးပြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ "ထို့ကြောင့် ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏" ဟု ဆက်စပ်ပုံကို ဆို၏။ ဤ၌ကား ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် သက်သက် ဖြစ်လတ္တံ့သည်သာ မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သင်ယူအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပေါင်းရုံးပြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဖွင့်ဆိုချက်၌လည်း တည်မြဲသော ပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အပိသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ယူအပ်၏ ဟု ငါတို့၏ အလိုရှိ၏။ ဤဆိုလိုချက်ကား - အဋ္ဌကထာတို့၌ ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသည် ပမာဏဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤအဋ္ဌကထာသစ်သည်လည်း ထိုအဋ္ဌကထာဟောင်းတို့နှင့် ကွဲပြားမှုမရှိသဖြင့် ပမာဏဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်လတ္တံ့သောကြောင့်လည်းကောင်း ထို့ကြောင့် ရိုသေစွာ သင်ယူအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Ganthārambhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

"ကျမ်းနိဒါန်းစကား ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။"

Bāhiranidānakathā

"ဗာဟိရနိဒါန်းစကား"

Idāni [Pg.25] ‘‘taṃ vaṇṇayissaṃ vinaya’’nti paṭiññātattā yathāpaṭiññātavinayasaṃvaṇṇanaṃ kattukāmo saṃvaravinayapahānavinayādivasena vinayassa bahuvidhattā idha saṃvaṇṇetabbabhāvena adhippeto tāva vinayo vavatthapetabboti dassento āha ‘‘tatthā’’tiādi. Tattha tatthāti tāsu gāthāsu. Tāva-saddo paṭhamanti imasmiṃ atthe daṭṭhabbo. Tena paṭhamaṃ vinayaṃ vavatthapetvā pacchā tassa vaṇṇanaṃ karissāmīti dīpeti. Vavatthapetabboti niyametabbo. Tenetaṃ vuccatīti yasmā vavatthapetabbo, tena hetunā etaṃ ‘‘vinayo nāmā’’tiādikaṃ niyāmakavacanaṃ vuccatīti attho. Assāti vinayassa. Mātikāti uddeso. So hi niddesapadānaṃ jananīṭhāne ṭhitattā mātā viyāti mātikāti vuccati.

ယခုအခါ၌ "ထိုဝိနည်းကို ဖွင့်ပြအံ့" ဟု ဝန်ခံထားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဝန်ခံချက်အတိုင်း ဝိနည်းအဋ္ဌကထာကို ပြုခြင်းငှာ အလိုရှိသော ဆရာသည် သံဝရဝိနည်း၊ ပဟာနဝိနည်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိနည်း၏ များစွာသော အပြားရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤအရာ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သော ဝိနည်းကို ရှေးဦးစွာ သတ်မှတ်အပ်၏ ဟု ပြလိုသည်ဖြစ်၍ "တတ္ထ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုဂါထာတို့၌ ဟူလို။ "တာဝ" သဒ္ဒါကို ရှေးဦးစွာဟူသော အနက်၌ ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဝိနည်းကို သတ်မှတ်ပြီးမှ နောက်မှ ထိုဝိနည်း၏ အဖွင့်ကို ပြုအံ့ ဟု ပြ၏။ "ဝဝတ္ထာပေတဗ္ဗော" ဟူသည် သတ်မှတ်အပ်၏ ဟူလို။ "တေနေတံ ဝုစ္စတိ" ဟူသည် အကြင်ကြောင့် သတ်မှတ်အပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဤ "ဝိနည်းမည်သည်ကား" စသော သတ်မှတ်ပြဌာန်းသော စကားကို ဆိုအပ်၏ ဟု အနက်ရသည်။ "အဿ" ဟူသည် ဝိနည်း၏ ဟူလို။ "မာတိကာ

Idāni vaṇṇetabbamatthaṃ mātikaṃ ṭhapetvā dassento āha ‘‘vuttaṃ yenā’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – etaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’tiādinidānavacanapaṭimaṇḍitaṃ vinayapiṭakaṃ yena puggalena vuttaṃ, yasmiṃ kāle vuttaṃ, yasmā kāraṇā vuttaṃ, yena dhāritaṃ, yena ca ābhataṃ, yesu patiṭṭhitaṃ, etaṃ yathāvuttavidhānaṃ vatvā tato ‘‘tena samayenā’’tiādipāṭhassa atthaṃ anekappakārato dassayanto vinayassa atthavaṇṇanaṃ karissāmīti. Ettha ca ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā’’ti idaṃ vacanaṃ ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’tiādinidānavacanamattaṃ apekkhitvā vattukāmopi visuṃ avatvā ‘‘nidānena ādikalyāṇaṃ, ‘idamavocā’ti nigamanena pariyosānakalyāṇa’’nti ca vacanato nidānanigamanānipi satthudesanāya anuvidhānattā tadantogadhānevāti nidānassapi vinayapāḷiyaṃyeva antogadhattā ‘‘vuttaṃ yena yadā yasmā’’ti idampi vinayapiṭakasambandhaṃyeva katvā mātikaṃ ṭhapesi. Mātikāya hi ‘‘eta’’nti vuttaṃ vinayapiṭakaṃyeva sāmaññato sabbattha sambandhamupagacchati.

ယခုအခါ၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို မာတိကာအဖြစ် ထား၍ ပြလိုသော ဆရာသည် "ဝုတ္တံ ယေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤဆိုလိုချက်ကား - "တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္စယံ ဝိဟရတိ" အစရှိသော နိဒါန်းစကားဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဤဝိနည်းပိဋကတ်ကို အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဟောတော်မူ၏၊ အကြင်အခါ၌ ဟောတော်မူ၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဟောတော်မူ၏၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆောင်အပ်၏၊ အကြင်အဆက်ဆက်သော ဆရာတို့သည် ဆောင်ယူအပ်၏၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ကောင်းစွာတည်၏၊ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်ကို ပြောဆိုပြီးမှ ထိုနောင်မှ "တေန သမယေန" အစရှိသော ပါဌ်၏ အနက်ကို များစွာသောအပြားဖြင့် ပြသလျက် ဝိနည်း၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကား၌ "ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ" ဟူသော ဤစကားသည် "တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ" အစရှိသော နိဒါန်းစကားမျှကို ငဲ့၍ ဆိုလိုသော်လည်း အသီးအသန့် မဆိုဘဲ "နိဒါန်းဖြင့် အစ၏ ကောင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ 'ဣဒမဝေါစ' ဟူသော နိဂုံးဖြင့် အဆုံး၏ ကောင်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြုအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် နိဒါန်းနှင့် နိဂုံးတို့သည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ဒေသနာတော်၌ စီရင်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဒေသနာတော်၌ အကျုံးဝင်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ နိဒါန်းသည်လည်း ဝိနည်းပါဠိတော်၌သာ အကျုံးဝင်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "ဝုတ္တံ ယေန ယဒါ ယသ္မာ" ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ဝိနည်းပိဋကတ်နှင့်သာ စပ်စပ်၍ မာတိကာကို ထားတော်မူ၏။ မာတိကာ၌ "ဧတံ" ဟု ဆိုအပ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်ကိုသာ သာမညအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ စပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

Idāni pana taṃ visuṃ nīharitvā dassento ‘‘tattha vuttaṃ yenā’’tiādimāha. Tattha tatthāti tesu mātikāpadesu. Atha kasmā idameva vacanaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘idañhī’’tiādi. Idanti ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’tiādivacanaṃ[Pg.26]. Hi-saddo yasmāti atthe daṭṭhabbo, yasmā buddhassa bhagavato attapaccakkhavacanaṃ na hoti, tasmāti vuttaṃ hoti. Attapaccakkhavacanaṃ na hotīti attano paccakkhaṃ katvā vuttavacanaṃ na hoti, bhagavatā vuttavacanaṃ na hotīti adhippāyo. ‘‘Attapaccakkhavacanaṃ na hotīti āhacca bhāsitaṃ na hotīti adhippāyo’’ti kenaci vuttaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘attapaccakkhavacanaṃ na hotīti attano dharamānakāle vuttavacanaṃ na hotī’’ti likhitaṃ. Tadubhayampi atthato samānameva. Idāni pañhakaraṇaṃ vatvā anukkamena yathāvuttapañhavissajjanaṃ karonto ‘‘āyasmatā’’tiādimāha. Iminā puggalaṃ niyameti, ‘‘tañcā’’tiādinā kālaṃ niyameti. Tañca upālittherena vuttavacanaṃ kālato paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttanti attho.

ယခုအခါ၌မူ ထိုမာတိကာကို အသီးအသန့်ထုတ်၍ ပြလိုသဖြင့် 'တတ္ထ ဝုတ္တံ ယေန' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ထိုမာတိကာပုဒ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဤစကားကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုသနည်းဟူသော အမေးကို ဖြေလိုသဖြင့် 'ဣဒဉှိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဣဒံ' ဟူသည်မှာ 'တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ' စသော စကားတည်း။ 'ဟိ' သဒ္ဒါကို 'ယသ္မာ' (အကြင်ကြောင့်) ဟူသော အနက်၌ ရှုအပ်၏။ ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ဟောကြားအပ်သောစကား မဟုတ်သောကြောင့်ဟူ၍ မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'အတ္တပစ္စက္ခဝစနံ န ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တော်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ မိန့်ဆိုအပ်သော စကားမဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တိုင် မိန့်ဆိုတော်မူသော စကားမဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'အတ္တပစ္စက္ခဝစနံ န ဟောတိ ဟူသည်မှာ တိုက်ရိုက်ထိတွေ့၍ ဟောကြားအပ်သော စကားမဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း' ဟု တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ဆရာက ဆို၏။ ဂဏ္ဌိကျမ်း၌ကား 'အတ္တပစ္စက္ခဝစနံ န ဟောတိ ဟူသည် မိမိထင်ရှားရှိတော်မူစဉ်ကာလ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော စကားမဟုတ်' ဟူ၍ ရေးသားထား၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စကားသည်လည်း အနက်အားဖြင့် တူညီသည်သာ ဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌ မေးခွန်းထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆို၍ အစဉ်အတိုင်း ဆိုအပ်ပြီးသော မေးခွန်း၏ အဖြေကို ပြုလိုသဖြင့် 'အာယသ္မတာ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤ 'အာယသ္မတာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို သတ်မှတ်၏၊ 'တဉ္စ' စသော ပုဒ်ဖြင့် ကာလကို သတ်မှတ်၏။ ထိုအရှင်ဥပါလိမထေရ် မိန့်ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း ကာလအားဖြင့် ပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်ချိန်၌ မိန့်ဆိုအပ်သောစကား ဖြစ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā

ပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်ခြင်းဆိုင်ရာ စကားအဖွင့်

Idāni taṃ paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetukāmo tassā tantiāruḷhāya idha vacane kāraṇaṃ dassento ‘‘paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā…pe… veditabbā’’ti āha. Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesāti ca-saddo īdisesu ṭhānesu vattabbasampiṇḍanattho, tañca paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ, esā ca paṭhamamahāsaṅgīti evaṃ veditabbāti vuttaṃ hoti. Upaññāsattho vā ca-saddo. Upaññāsoti ca vākyārambho vuccati. Esā hi ganthakārānaṃ pakati, yadidaṃ kiñci vatvā puna paraṃ vattumārabhantānaṃ casaddappayogo. Yaṃ pana kenaci vuttaṃ ‘‘paṭhamamahāsaṅgīti nāma cāti ettha ca-saddo atirekattho, tena aññāpi atthīti dīpetī’’ti. Tadeva tassa ganthakkame akovidataṃ dasseti. Na hettha casaddena atirekattho viññāyati. Yadi cettha etadatthoyeva ca-kāro adhippeto siyā, evaṃ sati na kattabboyeva paṭhamasaddeneva aññāsaṃ dutiyādisaṅgītīnampi atthibhāvassa dīpitattā. Dutiyādiṃ upādāya hi paṭhamasaddappayogo dīghādiṃ upādāya rassādisaddappayogo viya. Yathāpaccayaṃ tattha tattha desitattā paññattattā ca vippakiṇṇānaṃ dhammavinayānaṃ saṅgahetvā gāyanaṃ kathanaṃ saṅgīti. Etena taṃtaṃsikkhāpadānaṃ suttānañca ādipariyosānesu antarantarā ca sambandhavasena ṭhapitaṃ saṅgītikāravacanaṃ [Pg.27] saṅgahitaṃ hoti. Mahāvisayattā pūjanīyattā ca mahatī saṅgīti mahāsaṅgīti, paṭhamā mahāsaṅgīti paṭhamamahāsaṅgīti. Nidānakosallatthanti nidadāti desanaṃ desakālādivasena aviditaṃ viditaṃ katvā nidassetīti nidānaṃ, tattha kosallaṃ nidānakosallaṃ, tadatthanti attho.

ယခုအခါ၌ ထိုပထမမဟာသင်္ဂါယနာကို ပြလိုသောဆရာသည် ထိုပါဠိတော်သို့ တင်ခြင်းငှာ ဤစကား၌ အကြောင်းပြလိုသဖြင့် 'ပထမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စေသာ...ပေ... ဝေဒိတဗ္ဗာ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ပထမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စေသာ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'စ'သဒ္ဒါသည် ဤသို့သော အရာတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ပေါင်းစည်းခြင်းအနက် (ဝတ္ထဗ္ဗသမ္ပိဏ္ဍနတ္ထ) ရှိ၏။ ထိုစကားကိုလည်း ပထမမဟာသင်္ဂါယနာတင်စဉ်က မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုပထမမဟာသင်္ဂါယနာကိုလည်း ဤသို့ သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'စ'သဒ္ဒါသည် အစပျိုးခြင်းအနက် (ဥပညာသတ္ထ) ရှိ၏။ 'ဥပညာသ' ဟူသည် စကားအစပျိုးခြင်း (ဝါကျာရမ္ဘ) ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စကားကို ဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် အခြားသောအကြောင်းအရာကို စတင်ပြောဆိုလိုသူတို့အား 'စ'သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းသည် ကျမ်းပြုဆရာတို့၏ သဘာဝပင် ဖြစ်၏။ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောဆရာက 'ပထမမဟာသင်္ဂီတိ နာမ စာ ဟူသော ဤပုဒ်၌ စသဒ္ဒါသည် ပိုလွန်သောအနက် (အတိရေကတ္ထ) ရှိ၏၊ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် အခြားသော သံဂါယနာလည်း ရှိသေးသည်ကို ပြ၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် ရှိ၏။ ထိုစကားသည်ပင် ထိုဆရာ၏ ကျမ်းအစဉ်၌ မလိမ္မာသည်၏အဖြစ်ကို ပြ၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤအရာ၌ 'စ'သဒ္ဒါဖြင့် ပိုလွန်သောအနက်ကို မသိအပ်နိုင်။ အကယ်၍ ဤအရာ၌ ဤပိုလွန်သောအနက်ရှိသည်သာဖြစ်သော 'စ'အက္ခရာကို အလိုရှိအပ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် 'စ'အက္ခရာကို မပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ပထမ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ဒုတိယအစရှိသော အခြားသော သင်္ဂါယနာတို့၏ တည်ရှိခြင်းအဖြစ်ကို ပြပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဒုတိယအစရှိသည်ကို စွဲ၍ 'ပထမ' သဒ္ဒါကို သုံးစွဲရခြင်းသည် ဒီဃ (အရှည်) ကို စွဲ၍ ရဿ (အတို) အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို သုံးစွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကြောင်းအားလျော်စွာ ထိုထိုအရပ်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်၊ ပညတ်တော်မူအပ်ခြင်းကြောင့် ဖရိုဖရဲ ကွဲပြားလျက်ရှိသော ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို စုပေါင်း၍ ရွတ်ဆိုခြင်း၊ ဟောပြောခြင်းကို 'သင်္ဂီတိ' ဟု ခေါ်၏။ ဤ 'သင်္ဂီတိ' သဒ္ဒါဖြင့် ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ သုတ်တို့၏လည်းကောင်း အစအဆုံးတို့၌လည်းကောင်း၊ ကြားကာလတို့၌လည်းကောင်း အဆက်အစပ်အားဖြင့် ထားအပ်သော သံဂီတိကာရ (သင်္ဂါယနာတင်သော မထေရ်များ) ၏ စကားကို သိမ်းဆည်း စုပေါင်းအပ်သည် ဖြစ်၏။ ကျယ်ဝန်းလှသော အရာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်ထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော သင်္ဂီတိကို 'မဟာသင်္ဂီတိ' ဟု ခေါ်၏။ ရှေးဦးစွာသော မဟာသင်္ဂီတိသည် 'ပထမမဟာသင်္ဂီတိ' မည်၏။ 'နိဒါနကောသလ္လတ္ထံ' ဟူသည်ကား ဒေသနာတော်ကို ဒေသ ကာလ စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် မသိအပ်သေးသည်ကို သိအပ်အောင် ပြု၍ ပြတတ်သောကြောင့် 'နိဒါန်း' မည်၏။ ထိုနိဒါန်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်းသည် 'နိဒါနကောသလ္လ' မည်၏၊ ထိုနိဒါန်း၌ လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ဟူသောအနက်တည်း။

Sattānaṃ dassanānuttariyasaraṇādipaṭilābhahetubhūtāsu vijjamānāsupi aññāsu bhagavato kiriyāsu ‘‘buddho bodheyya’’nti paṭiññāya anulomanato veneyyānaṃ maggaphaluppattihetubhūtā kiriyā nippariyāyena buddhakiccanti āha ‘‘dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā’’ti. Tattha saddhindriyādidhammoyeva pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Atha vā cakkanti āṇā, dhammato anapetattā dhammañca taṃ cakkañcāti dhammacakkaṃ, dhammena ñāyena cakkantipi dhammacakkaṃ. Yathāha –

သတ္တဝါတို့အား မြင်ခြင်း၌ အတုမရှိခြင်း (ဒဿနာနုတ္တရိယ) နှင့် ကိုးကွယ်ရာအစရှိသည်တို့ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော အခြားသော မြတ်စွာဘုရား၏ အမှုကိစ္စတော်များ ရှိကြကုန်သော်လည်း 'ငါသည် ဘုရားဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့ကို သိစေအံ့' ဟု ဝန်ခံတော်မူချက်နှင့်အညီ လျော်ပတ်သောအားဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား မဂ်ဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကိရိယာတော်သည် မုချအားဖြင့် 'ဗုဒ္ဓကိစ္စ' မည်၏ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြင့် 'ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနဉှိ အာဒိံ ကတွာ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ အစရှိသော တရားသည်ပင်လျှင် လည်ပတ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'စက်' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မစက်' (ဓမ္မစက္က) ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် 'စက်' ဟူသည် အာဏာစက်တည်း၊ တရားနှင့် မကင်းသောကြောင့် တရားလည်းဖြစ်၊ စက်လည်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မစက်' မည်၏။ တရားသဖြင့် လည်စေအပ်သော စက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓမ္မစက်' ဟု ခေါ်၏။ မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။

‘‘Dhammañca pavatteti cakkañcāti dhammacakkaṃ, cakkañca pavatteti dhammañcāti dhammacakkaṃ, dhammena pavattetīti dhammacakkaṃ, dhammacariyāya pavattetīti dhammacakka’’ntiādi (paṭi. ma. 2.40).

'တရားကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ စက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မစက်မည်၏။ စက်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ တရားကိုလည်း ဖြစ်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် ဓမ္မစက်မည်၏။ တရားသဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ဓမ္မစက်မည်၏။ တရားကျင့်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ဓမ္မစက်မည်၏' စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Katabuddhakicceti kataṃ pariniṭṭhāpitaṃ buddhakiccaṃ yena, tasmiṃ katabuddhakicce bhagavati lokanātheti sambandho. Etena buddhakattabbassa kassacipi asesitabhāvaṃ dasseti. Tatoyeva hi so bhagavā parinibbutoti. Nanu ca sāvakehi vinītāpi vineyyā bhagavatāyeva vinītā honti, tathā hi sāvakabhāsitaṃ suttaṃ buddhavacananti vuccati, sāvakavineyyā ca na tāva vinītāti? Nāyaṃ doso tesaṃ vinayanūpāyassa sāvakesu ṭhapitattā. Tenevāha –

'ကတဗုဒ္ဓကိစ္စေ' ဟူသည်ကား အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ပြုအပ်၊ ပြီးဆုံးစေအပ်သော ဗုဒ္ဓကိစ္စ ရှိတော်မူ၏၊ ထိုသို့ ပြုအပ်ပြီးသော ဗုဒ္ဓကိစ္စရှိတော်မူသော လောကနတ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဤစကားဖြင့် ဘုရားရှင် ပြုတော်မူအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စ၏လည်း အကြွင်းအကျန် မရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ သာဝကတို့ ဆုံးမအပ်သော ဝေနေယျတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့်ပင် သာဝကတို့ ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်ကိုလည်း ဗုဒ္ဓဝစန (ဘုရားဟောစကား) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် သာဝကတို့ ဆုံးမအပ်သော သူတို့သည်ကား ထိုမျှလောက် မဆုံးမအပ်သေးဟု ဆိုရမည်လော။ ဤသို့သော အပြစ်မရှိနိုင်၊ အကြောင်းမူကား ထိုဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမခြင်း၏ အကြောင်းလမ်းကို သာဝကတို့၌ အပ်နှင်းထားတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့၏ -

‘‘Na tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmi, yāva na bhikkhū viyattā vinītā visāradā bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā sappāṭihāriyaṃ dhammaṃ desessantī’’tiādi (dī. ni. 2.168).

'ယုတ်မာသောမာရ်နတ်၊ ငါ၏ တပည့်ရဟန်းတို့သည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူ၊ ဆုံးမပြီးသူ၊ ရဲရင့်သူ၊ အကြားအမြင်များသူ၊ ပါဠိတော်ကျမ်းဂန်ကို တတ်မြောက်သူ၊ ဓမ္မကို ဆောင်သူ၊ ဝိနည်းကို ဆောင်သူ၊ မာတိကာကို ဆောင်သူများ မဖြစ်ကြသေးသမျှ၊ ပေါ်ပေါက်လာသော တစ်ပါးသောအယူဝါဒကို အကြောင်းနှင့်တကွ ကောင်းစွာ နှိမ်နင်းပြီး၍ တန်ခိုးပြာဋိဟာရနှင့်တကွသော တရားတော်ကို မဟောကြားနိုင်ကြသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး ငါသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူမည်မဟုတ်သေး' စသည်ဖြင့် ဖြစ်၏။

‘‘Kusinārāya’’ntiādinā bhagavato parinibbutadesakālavisesadassanaṃ, ‘‘aparinibbuto bhagavā’’ti gāhassa micchābhāvadassanatthaṃ loke [Pg.28] jātasaṃvaḍḍhabhāvadassanatthañca. Tathā hi manussabhāvassa supākaṭakaraṇatthaṃ mahābodhisattā carimabhave dārapariggahādīnipi karontīti. Kusinārāyanti evaṃnāmake nagare. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Upavattane mallānaṃ sālavaneti tassa nagarassa upavattanabhūtaṃ mallarājūnaṃ sālavanuyyānaṃ dasseti. Tattha nagaraṃ pavisitukāmā uyyānato upecca vattanti gacchanti etenāti upavattananti sālavanaṃ vuccati. Yathā hi anurādhapurassa thūpārāmo dakkhiṇapacchimadisāyaṃ, evaṃ taṃ uyyānaṃ kusinārāya dakkhiṇapacchimadisāya hoti. Yathā ca thūpārāmato dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisanamaggo pācīnamukho gantvā uttarena nivattati, evaṃ uyyānato sālapanti pācīnamukhā gantvā uttarena nivattā, tasmā taṃ ‘‘upavattana’’nti vuccati. Yamakasālānamantareti yamakasālānaṃ vemajjhe. Tattha kira bhagavato paññattassa parinibbānamañcassa ekā sālapanti sīsabhāge hoti, ekā pādabhāge, tatrāpi eko taruṇasālo sīsabhāgassa āsanno hoti, eko pādabhāgassa, tasmā ‘‘yamakasālānamantare’’ti vuttaṃ. Api ca ‘‘yamakasālā nāma mūlakkhandhaviṭapapattehi aññamaññaṃ saṃsibbetvā ṭhitasālā’’tipi mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

“ကုသိနာရာယံ” စသောပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ အရပ်နှင့် အချိန်ကာလ၏ ထူးခြားမှုကို ပြတော်မူသည်။ “မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်မပြုသေး” ဟူသော မှားယွင်းသော အယူဝါဒကို ပယ်ဖျက်ရန်နှင့် လောက၌ လူသားအဖြစ် မွေးဖွားကြီးပြင်းလာခြင်းကို ပြရန်လည်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏၊ ဘုရားလောင်းတို့သည် လူသားအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် နောက်ဆုံးသောဘဝ၌ မယားသိမ်းမြန်းခြင်း စသည်တို့ကိုလည်း ပြုတော်မူကြသည်။ “ကုသိနာရာယံ” ဟူသည် ဤသို့အမည်ရှိသော မြို့၏အနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့် အနီးအနက်ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ “ဥပဝတ္တနေ မလ္လာနံ သာလဝနေ” ဟူသည် ထိုမြို့၏ အနီးအပါးဖြစ်သော မလ္လာမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ်ကို ပြ၏။ ထိုအရပ်၌ မြို့သို့ ဝင်လိုကြသောသူတို့သည် ဥယျာဉ်မှ ထိုအင်ကြင်းတောလမ်းဖြင့် ကွေ့၍ သွားတတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအင်ကြင်းဥယျာဉ်ကို “ဥပဝတ္တန” (အကွေ့) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သာဓကအားဖြင့် သီဟိုဠ်ကျွန်း အနုရာဓပုရမြို့၏ အနောက်တောင်အရပ်၌ ထူပါရုံစေတီ ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုဥယျာဉ်သည် ကုသိနာရုံပြည်၏ အနောက်တောင်အရပ်၌ ရှိသည်။ ထူပါရုံမှ တောင်တံခါးဖြင့် မြို့သို့ ဝင်သောလမ်းသည် အရှေ့ဘက်သို့ ရှေးရှုသွားပြီး မြောက်ဘက်သို့ ကွေ့သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဥယျာဉ်မှ အင်ကြင်းပင်တန်းသည် အရှေ့ဘက်သို့ ရှေးရှုသွားပြီး မြောက်ဘက်သို့ ကွေ့ဝင်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဥယျာဉ်ကို “ဥပဝတ္တန” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “ယမကသာလာနမန္တရေ” ဟူသည် အင်ကြင်းပင်အစုံတို့၏ အလယ်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုအင်ကြင်းတော၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် ပြင်ဆင်အပ်သော ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ ညောင်စောင်းတော်၏ ဦးခေါင်းတော်ဘက်၌ အင်ကြင်းပင်တစ်တန်း၊ ခြေတော်ဘက်၌ အင်ကြင်းပင်တစ်တန်း ရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုအပင်တန်းတို့တွင်လည်း ဦးခေါင်းတော်ဘက်၌ အင်ကြင်းပင်ပျိုတစ်ပင်၊ ခြေတော်ဘက်၌ အင်ကြင်းပင်ပျိုတစ်ပင်သည် အနီး၌ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် “ယမကသာလာနမန္တရေ” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ “အမြစ်၊ ပင်စည်၊ အခက်အလက်၊ အရွက်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း ကောင်းစွာ ယှက်နွယ်လျက် တည်ရှိသော အင်ကြင်းပင်များ” ကို “ယမကသာလာ” ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း မဟာအဋ္ဌကထာ၌ မိန့်ဆိုထားသည်။

Anupādisesāya nibbānadhātuyāti upādīyate kammakilesehīti upādi, vipākakkhandhā kaṭattā ca rūpaṃ. So pana upādi kilesābhisaṅkhāramāranimmathanena nibbānappattiyaṃ anossaṭṭho, idha khandhamaccumāranimmathanena ossaṭṭho nisesitoti ayaṃ anupādisesā nibbānadhātu natthi etissā upādisesoti katvā. Nibbānadhātūti cettha nibbutimattaṃ adhippetaṃ, itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso. Parinibbāneti parinibbānaṭṭhāne, nimittatthe vā bhummavacanaṃ, parinibbānahetu sannipatitānanti attho. Saṅghassa thero saṅghatthero. So pana saṅgho kiṃparimāṇoti āha ‘‘sattannaṃ bhikkhusatasahassāna’’nti. Niccasāpekkhattā hi īdisesu samāso hotiyeva yathā ‘‘devadattassa garukula’’nti. Sattannaṃ bhikkhusatasahassānanti ca saṅghattherānaṃyeva sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ. Tadā hi ‘‘sannipatitā bhikkhū ettakā’’ti pamāṇarahitā. Tathā hi veḷuvagāme vedanāvikkhambhanato paṭṭhāya ‘‘na cirena bhagavā parinibbāyissatī’’ti sutvā tato tato āgatesu bhikkhūsu ekabhikkhupi pakkanto nāma natthi, tasmā gaṇanaṃ vītivatto saṅgho ahosi. Āyasmā [Pg.29] mahākassapo dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho.

“အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ” ဟူသည် - ကံ၊ ကိလေသာတို့ဖြင့် စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် “ဥပါဒိ” မည်၏၊ ၎င်းသည် ဝိပါက်ခန္ဓာနှင့် ကမ္မဇရုပ်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဥပါဒိကို ကိလေသမာရ်နှင့် အဘိသင်္ခါရမာရ်တို့ကို နှိမ်နင်းခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရာ၌ (ကိလေသာငြိမ်းစဉ်က) မစွန့်လွှတ်ရသေးသော်လည်း၊ ယခုအခါ၌ ခန္ဓမာရ်နှင့် မစ္စုမာရ်တို့ကို နှိမ်နင်းသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ စွန့်လွှတ်အပ်ပြီ။ ဤသို့ဖြင့် အကြွင်းအကျန်မရှိတော့သောကြောင့် ဤနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို “အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “နိဗ္ဗာနဓာတု” ဟူသော ပုဒ်၌ ကိလေသာခန္ဓာတို့ ငြိမ်းအေးကာမျှ အသင်္ခတကို ရည်ရွယ်သည်။ ဤသည်ကား အပြားသို့ရောက်သော အခြင်းအရာကို ပြသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပရိနိဗ္ဗာနေ” ဟူသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာအရပ်၌ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အကြောင်းကြောင့် စည်းဝေးလာကြသော သူတို့အားဟူသော နိမိတ္တအနက်ရှိ သတ္တမီဝိဘတ်ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သံဃာ၏ မထေရ်သည် “သံဃာ့မထေရ်” (သံဃတ္ထေရ) မည်၏။ ထိုသံဃာတော်သည် အဘယ်မျှ အတိုင်းအရှည် ရှိသနည်းဟူမူ “ရဟန်းခုနစ်သိန်းတို့၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အမြဲတစေ ငဲ့အပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် “ဒေဝဒတ်၏ ဆရာ့အိမ်” ဟု သမတ်စပ်သကဲ့သို့ ဤသို့သော ပုဒ်တို့၌ သမတ်စပ်ရသည်သာ ဖြစ်သည်။ “ရဟန်းခုနစ်သိန်းတို့၏” ဟူသည်မှာ သံဃာ့ထေရ်ဖြစ်သော ရဟန်းခုနစ်သိန်းတို့၏သာ ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်အခါက စည်းဝေးလာသော ရဟန်းတို့သည် ဤမျှသာဟု အတိုင်းအရှည် မရှိဘဲ များပြားလှကုန်သည်။ အမှန်အားဖြင့်မူ ဝေဠုဝရွာ၌ ဝေဒနာကို ဈာန်ဖြင့် ခွာတော်မူသည်မှ စ၍ “မကြာမီ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော့မည်” ဟု ကြားသိရသဖြင့် အရပ်ရပ်မှ ရောက်ရှိလာကြသော ရဟန်းတို့တွင် တစ်ပါးမျှ ဖဲခွာသွားသူ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသံဃာတော်သည် ရေတွက်ခြင်းကို ကျော်လွန်၍ များပြားလှသည်။ “အရှင်မဟာကဿပသည် ဓမ္မဝိနယ သံဂါယနာတင်ခြင်းငှာ ရဟန်းတို့၏ လုံ့လဝီရိယကို နှိုးဆော်တော်မူ၏” ဟု အနက် ဆက်စပ်ရမည်။

Tattha mahākassapoti mahantehi sīlakkhandhādīhi samannāgatattā mahanto kassapoti mahākassapo, apica kumārakassapattheraṃ upādāya ayaṃ mahāthero ‘‘mahākassapo’’ti vuccati. Atha kimatthaṃ āyasmā mahākassapo dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ ussāhaṃ janesīti āha ‘‘sattāhaparinibbute’’tiādi. Satta ahāni samāhaṭāni sattāhaṃ, sattāhaṃ parinibbutassa assāti sattāhaparinibbuto, bhagavā, tasmiṃ sattāhaparinibbute bhagavati, bhagavato parinibbānadivasato paṭṭhāya sattāhe vītivatteti vuttaṃ hoti. Subhaddena vuḍḍhapabbajitena vuttavacanaṃ samanussarantoti sambandho. Tattha subhaddoti tassa nāmaṃ, vuḍḍhakāle pana pabbajitattā vuḍḍhapabbajitoti vuccati. ‘‘Alaṃ āvuso’’tiādinā tena vuttavacanaṃ nidasseti. So hi sattāhaparinibbute bhagavati āyasmatā mahākassapattherena saddhiṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipannesu pañcamattesu bhikkhusatesu avītarāge bhikkhū antarāmagge diṭṭhaājīvakassa santikā bhagavato parinibbānaṃ sutvā pattacīvarāni chaḍḍetvā bāhā paggayha nānappakāraṃ paridevante disvā evamāha.

ထိုပုဒ်တို့တွင် “မဟာကဿပ” ဟူသည် မြတ်သော သီလက္ခန္ဓာ စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မြတ်သော ကဿပဖြစ်သောကြောင့် “မဟာကဿပ” မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ ကုမာရကဿပမထေရ်ကို အစွဲပြု၍ ဤမထေရ်မြတ်ကို “မဟာကဿပ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် အရှင်မဟာကဿပသည် ဓမ္မဝိနယ သံဂါယနာတင်ခြင်းငှာ လုံ့လပြုရသနည်း ဟူမူ “သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ခုနစ်ရက်တို့ကို စုစည်းအပ်သဖြင့် “ခုနစ်ရက်” (သတ္တာဟ) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှာ ခုနစ်ရက်ရှိသော် ဟူသောအနက်ဖြင့် “သတ္တာဟပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည့် နေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက် လွန်မြောက်သောအခါဟု ဆိုလိုသည်။ “အသက်ကြီးမှ ရဟန်းပြုသော သုဘဒ္ဒ၏ ပြောစကားကို ပြန်လည်အောက်မေ့လျက်” ဟု အနက် ဆက်စပ်ရမည်။ ထိုစကား၌ “သုဘဒ္ဒ” ဟူသည် ထိုသူ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ အသက်ကြီးမှ ရဟန်းပြုသောကြောင့် “ကြီးမှဝတ်သော သုဘဒ္ဒ” (ဝုဍ္ဎပဗ္ဗဇိတ) ဟု ခေါ်သည်။ “ငါ့ရှင်တို့၊ မစိုးရိမ်ကြလင့်” စသည်ဖြင့် ထိုသုဘဒ္ဒ ပြောဆိုသော စကားကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ အမှန်အားဖြင့်မူ ထိုသုဘဒ္ဒသည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီး ခုနစ်ရက်မြောက်သောအခါ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်နှင့်အတူ ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ကာလရှည်ကြာသော ခရီးကို သွားနေကြသည့် ငါးရာမျှသော ရဟန်းတို့တွင် ကိလေသာမကင်းသေးသော ရဟန်းတို့သည် လမ်းခရီးအကြား၌ တွေ့ဆုံသော အာဇီဝကတစ်ဦးထံမှ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြောင်း ကြားသိကြသဖြင့်၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတို့ကို စွန့်ချကာ လက်မောင်းတို့ကို မြှောက်၍ အမျိုးမျိုး ငိုကြွေးမြည်တမ်းကြသည်ကို မြင်၍ ဤသို့ ပြောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kasmā pana so evamāha? Bhagavati āghātena. Ayaṃ kira so khandhake (mahāva. 303) āgate ātumāvatthusmiṃ nahāpitapubbako vuḍḍhapabbajito bhagavati kusinārato nikkhamitvā aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi saddhiṃ ātumaṃ gacchante ‘‘bhagavā āgacchatī’’ti sutvā āgatakāle ‘‘yāgudānaṃ karissāmī’’ti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhite dve putte etadavoca ‘‘bhagavā kira tātā ātumaṃ āgacchati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi, gacchatha tumhe tātā khurabhaṇḍaṃ ādāya nāḷiyāvāpakena anugharakaṃ anugharakaṃ āhiṇḍatha, loṇampi telampi taṇḍulampi khādanīyampi saṃharatha, bhagavato āgatassa yāgudānaṃ karissāmī’’ti. Te tathā akaṃsu. Atha bhagavati ātumaṃ āgantvā bhusāgārakaṃ paviṭṭhe subhaddo sāyanhasamayaṃ gāmadvāraṃ gantvā manusse āmantetvā ‘‘hatthakammamattaṃ me dethā’’ti hatthakammaṃ yācitvā ‘‘kiṃ bhante [Pg.30] karomā’’ti vutte ‘‘idañcidañca gaṇhathā’’ti sabbūpakaraṇāni gāhāpetvā vihāre uddhanāni kāretvā ekaṃ kāḷakaṃ kāsāvaṃ nivāsetvā tādisameva pārupitvā ‘‘idaṃ karotha, idaṃ karothā’’ti sabbarattiṃ vicārento satasahassaṃ vissajjetvā bhojjayāguñca madhugoḷakañca paṭiyādāpesi. Bhojjayāgu nāma bhuñjitvā pātabbayāgu, tattha sappimadhuphāṇitamacchamaṃsapupphaphalarasādi yaṃ kiñci khādanīyaṃ nāma atthi, taṃ sabbaṃ pavisati, kīḷitukāmānaṃ sīsamakkhanayoggā hoti sugandhagandhā.

အဘယ်ကြောင့် သူသည် ဤသို့ပြောသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့ထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသူကား ဝိနည်းခန္ဓက (မဟာဝါပါဠိတော်၊ ၃၀၃) ၌ လာရှိသော အာတုမာရွာဖြစ်ရပ်တွင် ဆတ္တာသည်ဖြစ်ဖူးပြီးမှ ကြီးမှရဟန်းပြုသော သုဘဒ္ဒရဟန်းကြီး ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိနာရုံပြည်မှ ထွက်ခွာ၍ ရဟန်းပေါင်းတစ်ထောင့်နှစ်ရာငါးကျိပ် (၁၂၅၀) နှင့်အတူ အာတုမာမြို့သို့ ကြွတော်မူစဉ် 'မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူနေပြီ' ဟု ကြားသိရလျှင်၊ ကြွရောက်လာသောအခါ 'ယာဂုဆွမ်း အလှူဒါန ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်၍ သာမဏေအဖြစ်၌ တည်ကုန်သော မိမိ၏သားနှစ်ယောက်တို့အား ဤသို့ ပြောဆိုလေ၏ - 'ချစ်သားတို့... မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းပေါင်းတစ်ထောင့်နှစ်ရာငါးကျိပ်ရှိသော ရဟန်းသံဃာအဖွဲ့ကြီးနှင့်အတူ အာတုမာမြို့သို့ ကြွလာတော်မူသတတ်။ ချစ်သားတို့၊ သင်တို့သည် သင်တုန်းဓားအိမ်ကို ယူဆောင်ကာ ပြည်တောင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း အိမ်စဉ်အတိုင်း လှည့်လည်ကြကုန်လော့။ ဆား၊ ဆီ၊ ဆန်နှင့် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့ကို စုဆောင်းခဲ့ကြကုန်လော့။ ကြွရောက်လာမည့် မြတ်စွာဘုရားအား ယာဂုဆွမ်းလှူဒါန်းအံ့' ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသားသာမဏေတို့သည်လည်း ပြောသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် အာတုမာမြို့သို့ ကြွရောက်၍ ဖွဲတိုက် (စပါးကျီ) သို့ ဝင်တော်မူသောအခါ၊ သုဘဒ္ဒသည် ညဦးယံအချိန်၌ ရွာတံခါးဝသို့ သွားကာ လူတို့ကို ခေါ်ယူ၍ 'ငါ့အား လုပ်အားဒါနမျှကို ပေးကြပါကုန်လော့' ဟု လုပ်အားတောင်းခံလေ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်အမှုကို ပြုလုပ်ပေးရပါမည်နည်း' ဟု မေးလျှင် 'ဤမည်သော အလုပ်၊ ထိုမည်သောအလုပ်ကို လုပ်ကြလော့' ဟု ဆို၍ အဆောက်အအုံဆိုင်ရာ ပစ္စည်းအားလုံးကို ယူဆောင်စေလျက်၊ ကျောင်း၌ မီးဖိုများကို ပြုလုပ်စေပြီး၊ မည်းညစ်သော သင်္ကန်းတစ်ထည်ကို ဝတ်ကာ ထိုကဲ့သို့သော သင်္ကန်းတစ်ထည်ကိုပင် ခြုံရုံလျက် 'ဤအမှုကို လုပ်ကြလော့၊ ထိုအမှုကို လုပ်ကြလော့' ဟု တစ်ညလုံး စီမံညွှန်ကြားကာ တစ်သိန်းတန်ဖိုးရှိသော ပစ္စည်းများကို စွန့်ကြဲ၍ ဘောဇ္ဇယာဂုနှင့် ပျားဆုပ်မုန့်တို့ကို ပြင်ဆင်စေခဲ့သည်။ ဘောဇ္ဇယာဂုဟူသည် စား၍လည်းကောင်း၊ သောက်၍လည်းကောင်း ရသော ယာဂုမျိုးဖြစ်သည်။ ထိုယာဂု၌ ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ ငါး၊ အသား၊ အပွင့်၊ အသီးအရသာ စသည်တို့ဖြင့် စီမံထားသော ခဲဖွယ်ဟူသမျှ အားလုံး ပါဝင်၏။ ကစားလိုသူတို့ ဦးခေါင်း၌ လိမ်းကျံအပ်သော ဆီကဲ့သို့ ကောင်းမွန်သော အနံ့လည်း ရှိ၏။

Atha bhagavā kālasseva sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivuto piṇḍāya carituṃ ātumābhimukho pāyāsi. Manussā tassa ārocesuṃ ‘‘bhagavā piṇḍāya gāmaṃ pavisati, tayā kassa yāgu paṭiyāditā’’ti. So yathānivatthapāruteheva tehi kāḷakakāsāvehi ekena hatthena dabbiñca kaṭacchuñca gahetvā brahmā viya dakkhiṇajāṇumaṇḍalaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vanditvā ‘‘paṭiggaṇhatu me bhante bhagavā yāgu’’nti āha. Tato ‘‘jānantāpi tathāgatā pucchantī’’ti khandhake (mahāva. 303) āgatanayena bhagavā pucchitvā ca sutvā ca taṃ vuḍḍhapabbajitaṃ vigarahitvā tasmiṃ vatthusmiṃ akappiyasamādāpanasikkhāpadaṃ khurabhaṇḍapariharaṇasikkhāpadañcāti dve sikkhāpadāni paññapetvā ‘‘bhikkhave anekakappakoṭiyo bhojanaṃ pariyesanteheva vītināmitā, idaṃ pana tumhākaṃ akappiyaṃ, adhammena uppannabhojanaṃ imaṃ paribhuñjitvā anekāni attabhāvasahassāni apāyesveva nibbattissanti, apetha mā gaṇhathā’’ti bhikkhācārābhimukho agamāsi, ekabhikkhunāpi na kiñci gahitaṃ.

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်စောစောကပင် ကိုယ်လက်သုတ်သင်တော်မူခြင်းကို ပြု၍ ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းငှာ အာတုမာရွာသို့ ရှေးရှုကြွတော်မူ၏။ လူတို့သည် ထိုသုဘဒ္ဒအား 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းခံရန် ရွာသို့ ဝင်တော်မူပြီ၊ သင်သည် မည်သူ့အတွက် ယာဂုကို စီရင်ထားသနည်း' ဟု ပြောကြားကြကုန်၏။ ထိုသုဘဒ္ဒသည် မိမိဝတ်ရုံမြဲဖြစ်သော ထိုမည်းညစ်သော သင်္ကန်းတို့ဖြင့်ပင် လက်တစ်ဖက်မှ ယောင်းမကိုလည်းကောင်း၊ ဟင်းခတ်ယောက်ချိုကိုလည်းကောင်း ကိုင်လျက်၊ ဗြဟ္မာကြီးကဲ့သို့ လက်ယာဘက် ပုဆစ်တုံးကို မြေ၌ ထောက်ကာ ရှိခိုး၍ 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ယာဂုကို ခံယူတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုအခါ 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သိတော်မူသော်လည်း မေးတော်မူကြကုန်၏' ဟူသော ခန္ဓကဝိနည်းလာ နည်းလမ်းအတိုင်း မြတ်စွာဘုရားသည် မေးမြန်းတော်မူ၍ ကြားသိရသောအခါ၊ ထိုကြီးမှရဟန်းပြုသော သုဘဒ္ဒရဟန်းကြီးကို ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီးလျှင် ထိုဖြစ်ရပ်ကို အကြောင်းပြု၍ မအပ်စပ်သော နည်းဖြင့် ပစ္စည်းရှာမှီးစေခြင်းကို တားမြစ်သော သိက္ခာပုဒ်နှင့် သင်တုန်းဓားအိမ်ကို သယ်ဆောင်လှည့်လည်ခြင်းကို တားမြစ်သော သိက္ခာပုဒ်ဟူသော သိက္ခာပုဒ်နှစ်ရပ်ကို ပညတ်တော်မူလေ၏။ 'ရဟန်းတို့... များစွာသော ကမ္ဘာကုဋေတို့ပတ်လုံး အစာကို ရှာဖွေလျက်သာ ဘဝများကို ကုန်လွန်ခဲ့ကြရလေပြီ။ ဤဘောဇဉ်ကား သင်တို့အား မအပ်စပ်၊ မတရားသဖြင့် ရရှိအပ်သော ဘောဇဉ်ဖြစ်သည်။ ဤဘောဇဉ်ကို စားသုံးခြင်းကြောင့် များစွာသော ဘဝအထောင်တို့ပတ်လုံး အပါယ်ဘုံ၌သာ ဖြစ်ကြရလတ္တံ့။ ဖယ်ကြကုန်လော့၊ မယူကြကုန်လင့်' ဟု မိန့်တော်မူကာ ဆွမ်းခံရန် ရွာတွင်းသို့သာ ကြွတော်မူလေ၏။ ရဟန်းတစ်ပါးမျှပင် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မယူခဲ့ကြပေ။

Subhaddo anattamano hutvā ‘‘ayaṃ ‘sabbaṃ jānāmī’ti āhiṇḍati, sace na gahetukāmo pesetvā ārocetabbaṃ assa, pakkāhāro nāma sabbaciraṃ tiṭṭhanto sattāhamattaṃ tiṭṭheyya, idañca mama yāvajīvaṃ pariyattaṃ assa, sabbaṃ tena nāsitaṃ, ahitakāmo ayaṃ mayha’’nti bhagavati āghātaṃ bandhitvā dasabale dharamāne kiñci vattuṃ nāsakkhi. Evaṃ kirassa ahosi ‘‘ayaṃ uccakulā pabbajito mahāpuriso, sace kiñci vakkhāmi, mamaṃyeva santajjessatī’’ti. Svāyaṃ ajja mahākassapattherena saddhiṃ āgacchanto ‘‘parinibbuto bhagavā’’ti sutvā laddhassāso [Pg.31] viya haṭṭhatuṭṭho evamāha. Thero pana taṃ sutvā hadaye pahāraṃ viya matthake patitasukkāsaniṃ viya maññi, dhammasaṃvego cassa uppajji ‘‘sattāhamattaparinibbuto bhagavā, ajjāpissa suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ dharatiyeva, dukkhena bhagavatā ārādhitasāsane nāma evaṃ lahuṃ mahantaṃ pāpakasaṭaṃ kaṇṭako uppanno, alaṃ kho panesa pāpo vaḍḍhamāno aññepi evarūpe sahāye labhitvā sāsanaṃ osakkāpetu’’nti.

သုဘဒ္ဒသည် စိတ်မချမ်းသာသည်ဖြစ်၍ 'ဤသူကား «ငါအလုံးစုံကို သိ၏» ဟု ဆိုကာ လှည့်လည်နေ၏။ အကယ်၍ မခံယူလိုပါက စေလွှတ်၍ ကြားပြောအပ်၏။ ချက်ပြုတ်ပြီးသော အာဟာရမည်သည် အလွန်ဆုံးထားသော်လည်း ခုနစ်ရက်မျှသာ တည်ရာ၏။ ဤအစာကား ငါ့အား တစ်သက်ပတ်လုံး လုံလောက်နိုင်သည်။ ထိုသူသည် ငါ့အစီအစဉ်အားလုံးကို ဖျက်ဆီးလေပြီ။ ဤသူသည် ငါ့အကျိုးကို မလိုလားသူဖြစ်၏' ဟု မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ရန်ငြိုးဖွဲ့၍၊ မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က တစ်စုံတစ်ခုသောစကားကိုမျှ မပြောဝံ့ခဲ့ပေ။ ထိုသုဘဒ္ဒအား 'ဤသူကား မြင့်မြတ်သောအမျိုးမှ ရဟန်းပြုလာသော ယောကျ်ားမြတ်ကြီး ဖြစ်သည်။ ငါက တစ်စုံတစ်ခု ပြောဆိုခဲ့သော် ငါ့ကိုသာလျှင် ကြိမ်းမောင်းနှိပ်စက်လိမ့်မည်' ဟု အကြံဖြစ်ဖူးသတတ်။ ထိုသုဘဒ္ဒသည် ယနေ့ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်မြတ်နှင့်အတူ ခရီးသွားစဉ် 'မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီ' ဟု ကြားရသောအခါ သက်သာရာရသကဲ့သို့ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်လျက် ဤသို့ ပြောဆိုလေ၏။ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်မြတ်သည်လည်း ထိုစကားကို ကြားရသောအခါ ရင်ဝကို တုတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်လိုက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းထက်သို့ မိုးကြိုးကျရောက်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်မှတ်၍ တုန်လှုပ်ဖွယ်ရာ ဓမ္မသံဝေဂ ဖြစ်တော်မူ၏ - 'မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှာ ခုနစ်ရက်မျှသာ ရှိသေး၏။ ယနေ့တိုင်အောင်လည်း ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ကိုယ်တော်သည် ရှိနေဆဲပင် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ တောင့်တတော်မူခဲ့သော သာသနာတော်၌ ဤမျှ လျင်မြန်စွာ ကြီးစွာသော ဖျက်ဆီးခြင်း ဆူးငြောင့်ဘေးသည် ပေါ်ပေါက်လာလေပြီ။ ဤသူယုတ်သည် ကြီးပွားလာသည်ရှိသော် ဤသို့သဘောရှိသော အခြားသောအပေါင်းအဖော်တို့ကို ရရှိ၍ သာသနာတော်ကို ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးစေရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သည်သာ ဖြစ်ချေသည်' ဟု အောက်မေ့တော်မူ၏။

Tato thero cintesi ‘‘sace kho panāhaṃ imaṃ mahallakaṃ idheva pilotikaṃ nivāsetvā chārikāya okirāpetvā nīharāpessāmi, manussā ‘samaṇassa gotamassa sarīre dharamāneyeva sāvakā vivadantī’ti amhākaṃ dosaṃ dassessanti, adhivāsemi tāva. Bhagavatā hi desitadhammo asaṅgahitapuppharāsisadiso, tattha yathā vātena pahaṭapupphāni yato vā tato vā gacchanti, evameva evarūpānaṃ vasena gacchante gacchante kāle vinaye ekaṃ dve sikkhāpadāni nassissanti vinassissanti, sutte eko dve pañhavārā nassissanti, abhidhamme ekaṃ dve bhūmantarāni nassissanti, evaṃ anukkamena mūle naṭṭhe pisācasadisā bhavissāma, tasmā dhammavinayasaṅgahaṃ karissāmi, evaṃ sati daḷhasuttena saṅgahitapupphāni viya ayaṃ dhammavinayo niccalo bhavissati. Etadatthañhi bhagavā mayhaṃ tīṇi gāvutāni paccuggamanaṃ akāsi, tīhi ovādehi upasampadaṃ akāsi, kāyato cīvaraparivattanaṃ akāsi, ākāse pāṇiṃ cāletvā candopamapaṭipadaṃ kathento maññeva sakkhiṃ katvā kathesi, tikkhattuṃ sakalasāsanaratanaṃ paṭicchāpesi, mādise bhikkhumhi tiṭṭhamāne ayaṃ pāpo sāsane vaḍḍhiṃ mā alatthu, yāva adhammo na dippati, dhammo na paṭibāhīyati, avinayo na dippati, vinayo na paṭibāhīyati, adhammavādino na balavanto honti, dhammavādino na dubbalā honti, avinayavādino na balavanto honti, vinayavādino na dubbalā honti, tāva dhammañca vinayañca saṅgāyissāmi, tato bhikkhū attano attano pahonakaṃ gahetvā kappiyākappiye kathessanti, athāyaṃ pāpo sayameva niggahaṃ pāpuṇissati, puna sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkhissati, sāsanaṃ iddhañceva phītañca bhavissatī’’ti. Cintetvā so ‘‘evaṃ nāma mayhaṃ cittaṃ uppanna’’nti kassaci anārocetvā [Pg.32] bhikkhusaṅghaṃ samassāsetvā atha pacchā dhātubhājanadivase dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Tena vuttaṃ ‘‘āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute…pe… dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesī’’ti.

ထိုအခါ မဟာကဿပမထေရ်သည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏ - 'ငါသည် စင်စစ် ဤရဟန်းကြီးကို ဤအရပ်၌ပင် ပုဆိုးစုတ်ကို ဝတ်စေ၍ ပြာတို့ဖြင့် ဖြန်းဆွတ်ကာ နှင်ထုတ်စေပါမူ၊ လူတို့သည် "ရဟန်းဂေါတမ၏ ကိုယ်တော် ထင်ရှားရှိစဉ်ပင်လျှင် တပည့်တို့သည် ငြင်းခုံကြကုန်၏" ဟု ငါတို့အား အပြစ်ပြကြကုန်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် သည်းခံဦးအံ့။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်သည် သီကုံးမထားသော ပန်းစုနှင့် တူ၏။ ထိုတရားတော်၌ လေတိုက်သဖြင့် ပွင့်လျက်ရှိသော ပန်းတို့သည် ထိုထို ဤဤအရပ်သို့ လွင့်စဉ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသို့သော သဘောရှိသူတို့ကြောင့် ကာလရွေ့လျောလတ်သော် ဝိနည်းဒေသနာတော်၌ သိက္ခာပုဒ်တစ်ခု နှစ်ခုတို့သည် ပျောက်ပျက် ကွယ်ပွားကုန်လတ္တံ့၊ သုတ္တန်ဒေသနာတော်၌ ပုစ္ဆာဝါရ တစ်ခု နှစ်ခုတို့သည် ပျောက်ပျက်ကုန်လတ္တံ့၊ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၌ ဘုံဘဝအခြားအနား တစ်ခု နှစ်ခုတို့သည် ပျောက်ပျက်ကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် အစဉ်သဖြင့် အမြစ်ပြတ်သွားသောအခါ ငါတို့သည် ဘီလူးသရဲများနှင့် တူကုန်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို ပြုအံ့။ ဤသို့ ပြုသည်ရှိသော် မြဲမြံသော ချည်ကြိုးဖြင့် သီကုံးအပ်သော ပန်းတို့ကဲ့သို့ ဤဓမ္မဝိနယသည် မလှုပ်မယှက် တည်တံ့လတ္တံ့။ ဤသင်္ဂါယနာတင်ခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အား သုံးဂါဝုတ်ခရီးသို့ ကြိုဆိုတော်မူခဲ့၏၊ ဩဝါဒသုံးပါးတို့ဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို ပြုတော်မူခဲ့၏၊ ကိုယ်တော်မှ သင်္ကန်းလဲလှယ်ခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့၏၊ ကောင်းကင်၌ လက်ဝါးတော်ကို ပြန့်စေ၍ လပမာဏရှိသော အကျင့်ကို မိန့်တော်မူလျက် ငါ့ကိုပင် သက်သေပြု၍ ဟောတော်မူခဲ့၏၊ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် အလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော ရတနာကို ဆပ်ကပ်အပ်နှင်းတော်မူခဲ့၏။ ငါကဲ့သို့သော ရဟန်း ထင်ရှားရှိစဉ် ဤယုတ်မာသောသူသည် သာသနာတော်၌ ကြီးပွားခြင်းကို မရစေသတည်း။ မတရားမှု (အဓမ္မ) သည် မထွန်းပမီ၊ တရားမှု (ဓမ္မ) ကို မတားမြစ်မီ၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည် (အဝိနယ) သည် မထွန်းပမီ၊ ဝိနည်း (ဝိနယ) ကို မတားမြစ်မီ၊ အဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားမရှိကုန်မီ၊ ဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားမနည်းကုန်မီ၊ အဝိနယဝါဒီတို့သည် အားမရှိကုန်မီ၊ ဝိနယဝါဒီတို့သည် အားမနည်းကုန်မီအတွင်း ငါသည် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်အံ့။ ထိုသို့ သင်္ဂါယနာတင်ပြီးနောက် ရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ အားလျော်စွာ အပ်စပ်သည် မအပ်စပ်သည်ကို ဆွေးနွေးကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ ဤယုတ်မာသောသူသည် မိမိအလိုလိုပင် နှိမ်နင်းခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့၊ တစ်ဖန် ဦးခေါင်းကို မော့ရန်ပင် တတ်နိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ဤသာသနာတော်သည်လည်း ပြည့်စုံပြန့်ပြောလာလတ္တံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် 'ငါ့အား ဤသို့သော စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအားမျှ မပြောကြားဘဲ ရဟန်းသံဃာတော်ကို သက်သာရာရစေ၍၊ ထို့နောက်မှ ဓာတ်တော်ဝေဘန်သောနေ့၌ ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ရန် ရဟန်းတို့အား အားထုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'အရှင်မဟာကဿပသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ...ပေ... ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ရန် ရဟန်းတို့အား အားထုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Tattha alanti paṭikkhepavacanaṃ. Āvusoti paridevante bhikkhū ālapati. Mā socitthāti citte uppannabalavasokena mā socittha. Mā paridevitthāti vācāya mā paridevittha ‘‘paridevanaṃ vilāpo’’ti vacanato. Idāni asocanādīsu kāraṇaṃ dassento ‘‘sumuttā maya’’ntiādimāha. Tena mahāsamaṇenāti nissakke karaṇavacanaṃ, tato mahāsamaṇato suṭṭhu muttā mayanti attho, upaddutā ca homa tadāti adhippāyo. Homāti vā atītatthe vattamānavacanaṃ, ahumhāti attho, anussaranto dhammasaṃvegavasenāti adhippāyo. Dhammasabhāvacintāvasena pavattaṃ sahottappañāṇaṃ dhammasaṃvego. Vuttañhetaṃ –

ထိုစကားရပ်၌ 'အလံ' ဟူသည် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း အနက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါတည်း။ 'ငါ့ရှင်တို့' ဟု ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏။ 'မစိုးရိမ်ကြလင့်' ဟူသည် စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းစွာသော စိုးရိမ်ခြင်းဖြင့် မစိုးရိမ်ကြလင့်။ 'မငိုကြွေးကြလင့်' ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် မမြည်တမ်းကြလင့်၊ 'ငိုကြွေးခြင်းသည် မြည်တမ်းပင်ပန်းခြင်း၏ အကြောင်းတည်း' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ မစိုးရိမ်အပ်ခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ငါတို့သည် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကြကုန်ပြီ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ထိုရဟန်းကြီးထံမှ' ဟူရာ၌ ကရိုဏ်ဝိဘတ် (တတိယာဝိဘတ်) သည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ သက်ရောက်၏၊ 'ထိုရဟန်းကြီးထံမှ ငါတို့သည် ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကြကုန်ပြီ' ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ငါတို့သည် နှိပ်စက်အပ်ကုန်၏ ဟူသည်မှာ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဟောမ (ဖြစ်ကုန်၏)' ဟူသော ဝတ္တမာနဝိဘတ်သည် အတိတ်အနက်၌ သက်ရောက်သဖြင့် 'အဟွမ်းဟာ (ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်ပြီ)' ဟု အနက်ရ၏။ ဓမ္မသံဝေဂ၏ အစွမ်းဖြင့် အောက်မေ့တော်မူသည်ဟူသည် ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဓမ္မသဘောကို ကြံဆခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဩတ္တပ္ပနှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်သည် ဓမ္မသံဝေဂ မည်၏။ ထိုစကားကို ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Sabbasaṅkhatadhammesu, ottappākārasaṇṭhitaṃ;

Ñāṇamohitabhārānaṃ, dhammasaṃvegasaññita’’nti.

''ခပ်သိမ်းသော သင်္ခတတရားတို့၌ (ခန္ဓာတည်းဟူသော) ဝန်ကို ချထားပြီးသော ရဟန်းတို့အား ဘေးထိတ်လန့်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်သော အကြင်ဉာဏ်သည် ရှိ၏၊ ထိုဉာဏ်ကို 'ဓမ္မသံဝေဂ' ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။''

Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjatīti tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ, hetu. Khoti avadhāraṇe, etaṃ kāraṇaṃ vijjateva, no na vijjatīti attho. Kiṃ taṃ kāraṇanti āha ‘‘yaṃ pāpabhikkhū’’tiādi. Ettha yanti nipātamattaṃ, kāraṇaniddeso vā, yena kāraṇena antaradhāpeyyuṃ, tadetaṃ kāraṇaṃ vijjatīti attho. Pāpabhikkhūti pāpikāya lāmikāya icchāya samannāgatā bhikkhū. Atīto atikkanto satthā ettha, etassāti vā atītasatthukaṃ, pāvacanaṃ. Padhānaṃ vacanaṃ pāvacanaṃ, dhammavinayanti vuttaṃ hoti. Pakkhaṃ labhitvāti alajjīpakkhaṃ labhitvā. Na cirassevāti na cireneva. Yāva ca dhammavinayo tiṭṭhatīti yattakaṃ kālaṃ dhammo ca vinayo ca lajjīpuggalesu tiṭṭhati.

'ဤအကြောင်းသည် ရှိသည်သာလျှင်တည်း' ဟူရာ၌ - ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးသည် တည်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းကို 'ဌာန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကြောင်းဟု အနက်ရ၏။ 'ခေါ' ဟူသည် အဝဓာရဏ (အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ထိုအကြောင်းရင်းသည် ရှိသည်သာလျှင်တည်း၊ မရှိသည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ 'ထိုအကြောင်းကား အဘယ်နည်း' ဟူမူကား - 'ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ 'ယံ' ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် အကြောင်းကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် (ဓမ္မဝိနည်းကို) ကွယ်ပျောက်စေကုန်ရာအံ့၊ ထိုအကြောင်းသည် ရှိသည်သာလျှင်တည်းဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ 'ယုတ်မာသောရဟန်းတို့' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလို၏။ ဤသာသနာတော်၌ လွန်ပြီးသော၊ သို့မဟုတ် လွန်မြောက်တော်မူပြီးသော ဆရာ (မြတ်စွာဘုရား) ရှိတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အတီတသတ္ထုက' ဟု ခေါ်အပ်သော ပါဝစန (စကားတော်မြတ်) မည်၏။ မြတ်သော စကားတော်သည် ပါဝစနမည်၏၊ 'ဓမ္မဝိနယ' ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ 'အသင်းအပင်းကို ရသဖြင့်' ဟူသည် အလဇ္ဇီဂိုဏ်းသားတို့၏ အစုအဝေးကို ရသဖြင့်ဟု ဆိုလို၏။ 'မကြာမြင့်မီပင်' ဟူသည် မကြာမီကာလ၌သာလျှင် ဟု အနက်ရ၏။ 'ဓမ္မဝိနည်း တည်ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး' ဟူသည် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတရားတော်သည် အရှက်ရှိသော လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ တည်ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံးကို ဆိုလိုသည်။

Vuttañhetaṃ bhagavatāti parinibbānamañcake nipannena bhagavatā bhikkhū ovadantena etaṃ vuttanti attho. Desito paññattoti dhammopi desito ceva paññatto ca. Suttābhidhammasaṅgahitassa hi dhammassa abhisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ vineyyasantāne ṭhapanaṃ paññāpanaṃ, tasmā dhammopi desito ceva paññatto cāti [Pg.33] vutto. Paññattoti ca ṭhapitoti attho. Vinayopi desito ceva paññatto ca. Vinayatantisaṅgahitassa hi atthassa kāyavācānaṃ vinayanato vinayoti laddhādhivacanassa atisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā, tasseva pakārato ñāpanaṃ asaṅkarato ṭhapanaṃ paññāpanaṃ, tasmā vinayopi desito ceva paññatto cāti vuccati.

'မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ' ဟူသည်မှာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့သော ညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်တော်မူစဉ် မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ဆုံးမတော်မူသဖြင့် ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဟောတော်မူအပ် ပညတ်တော်မူအပ်သော' ဟူရာ၌ ဓမ္မ (တရားတော်) ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သလို ပညတ်လည်း ပညတ်တော်မူအပ်ပြီ။ သုတ္တန်နှင့် အဘိဓမ္မာ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော တရားတော်၏ သိစေခြင်း၊ ပွင့်လင်းစေခြင်းသည် 'ဒေသနာ' မည်၏၊ ထိုတရားတော်ကိုပင် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ သန္တာန်၌ ထားခြင်းသည် 'ပညတ်ခြင်း (ပညာပန)' မည်၏။ ထို့ကြောင့် တရားတော်ကို ဟောတော်မူအပ်သလို ပညတ်လည်း ပညတ်တော်မူအပ်ပြီဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပညတ်အပ်ပြီ' ဟူသည်မှာ 'ထားအပ်ပြီ' ဟု အနက်ရ၏။ ဝိနည်းကိုလည်း ဟောကြားအပ်သလို ပညတ်တော်မူအပ်ပြီ။ ဝိနည်းပါဠိတော်၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ ကိုယ်နှုတ်တို့ကို ဆုံးမတတ်သောကြောင့် 'ဝိနည်း' ဟု ရအပ်သော အမည်ရှိသော တရားတော်ကို သိစေခြင်း၊ ပွင့်လင်းစေခြင်းသည် 'ဒေသနာ' မည်၏။ ထိုဝိနည်းပါဠိတော်ကိုပင် အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း၊ မရောနှောဘဲ ထားခြင်းသည် 'ပညတ်ခြင်း (ပညာပန)' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိနည်းကိုလည်း ဟောကြားအပ်သလို ပညတ်တော်မူအပ်ပြီဟု ဆိုအပ်၏။

So vo mamaccayenāti so dhammavinayo tumhākaṃ mamaccayena satthā. Idaṃ vuttaṃ hoti – mayā vo ṭhiteneva ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, idaṃ lokavajjaṃ, idaṃ paṇṇattivajjaṃ. Ayaṃ āpatti puggalassa santike vuṭṭhāti, ayaṃ gaṇassa, ayaṃ saṅghassa santike vuṭṭhātī’’ti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamanīyatāvasena otiṇṇavatthusmiṃ sakhandhakaparivāro ubhatovibhaṅgo mahāvinayo nāma desito, taṃ sakalampi vinayapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati ‘‘idaṃ vo kattabbaṃ, idaṃ vo na kattabba’’nti kattabbākattabbassa vibhāgena anusāsanato. Ṭhiteneva ca mayā ‘‘ime cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgāni, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti tena tena vineyyānaṃ ajjhāsayānurūpena pakārena ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhamme vibhajitvā suttantapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi suttantapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati taṃtaṃcariyānurūpaṃ sammāpaṭipattiyā anusāsanato. Ṭhiteneva ca mayā ‘‘pañcakkhandhā, dvādasāyatanāni, aṭṭhārasa dhātuyo, cattāri saccāni, bāvīsatindriyāni, nava hetū, cattāro āhārā, satta phassā, satta vedanā, satta saññā, satta cetanā, satta cittāni, tatrāpi ettakā dhammā kāmāvacarā, ettakā rūpāvacarā, ettakā arūpāvacarā, ettakā pariyāpannā, ettakā apariyāpannā, ettakā lokiyā, ettakā lokuttarā’’ti ime dhamme vibhajitvā abhidhammapiṭakaṃ desitaṃ, taṃ sakalampi abhidhammapiṭakaṃ mayi parinibbute tumhākaṃ satthukiccaṃ sādhessati, khandhādivibhāgena ñāyamānaṃ catusaccasambodhāvahattā satthārā sammāsambuddhena kattabbakiccaṃ nipphādessati. Iti sabbampetaṃ abhisambodhito yāva parinibbānā pañcacattālīsa vassāni bhāsitaṃ lapitaṃ, tīṇi piṭakāni, pañca nikāyā, navaṅgāni, caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti evaṃ mahappabhedaṃ hoti. Iti imāni caturāsīti [Pg.34] dhammakkhandhasahassāni tiṭṭhanti, ahaṃ ekova parinibbāyāmi, ahañca panidāni ekova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissanti ovādānusāsanīkiccassa nipphādanatoti.

ထိုပါဠိ၌ ‘သော ဝေါ မမစ္စယေနာတိ’ ဟူသည်မှာ ထိုဓမ္မဝိနယသည် ငါဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်ပေလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဆိုလိုရင်းကား— ငါဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်လျှင် သင်တို့အား ‘ဤအာပတ်သည် ပေါ့၏၊ ဤအာပတ်သည် လေး၏၊ ဤအာပတ်သည် ကုစား၍ရ၏၊ ဤအာပတ်သည် ကုစား၍မရ၊ ဤအာပတ်သည် လောကဝဇ္ဇ (လောကကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အပြစ်) တည်း၊ ဤအာပတ်သည် ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ (ပညတ်တော်ကို ကျူးလွန်သောအပြစ်) တည်း။ ဤအာပတ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ထံ၌ ထမြောက် (ကုစား) ရ၏၊ ဤအာပတ်သည် ဂိုဏ်း၏ထံ၌ ထမြောက်ရ၏၊ ဤအာပတ်သည် သံဃာ၏ထံ၌ ထမြောက်ရ၏’ ဟု အာပတ်တည်းဟူသော အစု (အာပတ္တိက္ခန္ဓာ) ခုနစ်ပါးတို့ကို မကျူးလွန်စေခြင်းငှာ အကြောင်းကိစ္စ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ခန္ဓက၊ ပရိဝါနှင့်တကွသော ဘိက္ခုဝိဘင်း၊ ဘိက္ခုနီဝိဘင်းတည်းဟူသော မဟာဝိနည်းကို ငါဟောကြားအပ်ပြီ။ ငါပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသောအခါ ထိုအလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်သည် ‘ဤအမှုကို သင်တို့ ပြုအပ်၏၊ ဤအမှုကို မပြုအပ်’ ဟု ပြုအပ်သည် မပြုအပ်သည်ကို ခွဲခြား၍ ဆုံးမတော်မူသောကြောင့် သင်တို့အား ဆရာ့ကိစ္စကို ပြီးစေလိမ့်မည်။ ငါဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်လျှင်လည်း ‘ဤသည်တို့ကား သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဤဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ မြတ်သောအင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်’ ဟု ထိုထိုဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယအားလျော်စွာ ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ သုတ္တန္တပိဋကတ်ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ ငါပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသောအခါ ထိုအလုံးစုံသော သုတ္တန္တပိဋကတ်သည်လည်း ထိုထိုစရိုက်အားလျော်စွာ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းဖြင့် ဆုံးမတော်မူသောကြောင့် သင်တို့အား ဆရာ့ကိစ္စကို ပြီးစေလိမ့်မည်။ ငါဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်လျှင်လည်း ‘ခန္ဓာငါးပါး၊ အာယတနတစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓာတ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ သစ္စာလေးပါး၊ ဣန္ဒြေနှစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဟိတ်ကိုးပါး၊ အာဟာရလေးပါး၊ ဖဿခုနစ်ပါး၊ ဝေဒနာခုနစ်ပါး၊ သညာခုနစ်ပါး၊ စေတနာခုနစ်ပါး၊ စိတ်ခုနစ်ပါး (စိတ္တုပ္ပါဒ်)။ ထိုတရားတို့တွင်လည်း ဤမျှသောတရားတို့သည် ကာမာဝစရတရားများ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် ရူပါဝစရတရားများ၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် အရူပါဝစရတရားများ၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် ပရိယာပန္နတရားများ၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် အပရိယာပန္နတရားများ၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် လောကီတရားများ၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် လောကုတ္တရာတရားများ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဤတရားတို့ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။ ငါပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသောအခါ ထိုအလုံးစုံသော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်သည်လည်း ခန္ဓာစသည်ဖြင့် ခွဲခြားပြသခြင်းအားဖြင့် သိရှိစေအပ်သော သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ခြင်းသို့ ဆောင်တတ်သောကြောင့်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ဖြစ်တော်မူသော ဆရာသမား ပြုတော်မူအပ်သော ကိစ္စကို ပြီးစေလိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် ဘုရားဖြစ်တော်မူသည်မှစ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်တိုင်အောင် လေးဆယ့်ငါးဝါတို့ပတ်လုံး ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်အားလုံးသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ၊ နိကာယ်ငါးရပ်၊ အင်္ဂါကိုးပါး၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာပေါင်း ရှစ်သောင်းလေးထောင်ဟူ၍ ဤသို့ များစွာပြားလျက်ရှိ၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့သည် တည်ရှိနေကုန်အံ့။ ငါတစ်ပါးတည်းသာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့။ ယခုအခါ၌ ငါတစ်ပါးတည်းသာလျှင် ဆုံးမ၏၊ သွန်သင်၏။ ငါပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသောအခါ ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဤရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတည်းဟူသော ဘုရားရှင်တို့သည် သင်တို့ကို ဆုံးမသွန်သင်ကြလိမ့်မည်။

Sāsananti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhaṃ sāsanaṃ, nippariyāyato pana sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. Addhaniyanti addhānamaggagāmīti addhaniyaṃ, addhānakkhamanti attho. Ciraṭṭhitikanti ciraṃ ṭhiti etassāti ciraṭṭhitikaṃ, sāsanaṃ, assa bhaveyyāti sambandho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā yena pakārena idaṃ sāsanaṃ dīghamaddhānaṃ pavattituṃ samatthaṃ, tatoyeva ciraṭṭhitikaṃ assa, tathā tena pakārena dhammañca vinayañca saṅgāyeyyanti.

‘သာသနံ’ ဟူသည် ပရိယတ္တိသာသနာ၊ ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပဋိဝေဓသာသနာ ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ မုချအားဖြင့်မူ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် သာသနာတော်မည်၏။ ‘အဒ္ဓနိယံ’ ဟူသည် ခရီးဝေးသို့ ရောက်ခြင်းငှာ ထိုက်သောကြောင့် ‘အဒ္ဓနိယ’ မည်၏။ အဓွန့်ရှည်စွာ တည်တံ့ခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘စိရဋ္ဌိတိကံ’ ဟူသည် ထိုသာသနာတော်အား ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်းရှိသောကြောင့် ‘စိရဋ္ဌိတိက’ မည်၏။ ‘သာသနံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ‘အဿ ဘဝေယျ’ ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။ ဤဆိုလိုရင်းကား— အကြင်သို့သောအခြင်းအရာဖြင့် ဤသာသနာတော်သည် ရှည်လျားသော အဓွန့်ကာလပတ်လုံး တည်တံ့ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်အံ့၊ ထိုသို့ ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့သည် ဖြစ်ရာအံ့၊ ထိုသို့သောအခြင်းအရာဖြင့် တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိနည်းတော်ကိုလည်းကောင်း သင်္ဂါယနာ တင်ကြကုန်စို့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni sammāsambuddhena attano kataṃ anuggahavisesaṃ vibhāvento āha ‘‘yañcāhaṃ bhagavatā’’tiādi. Tattha ‘‘yañcāha’’nti etassa ‘‘anuggahito’’ti etena sambandho. Tattha yanti yasmā, yena kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Kiriyāparāmasanaṃ vā etaṃ, tena ‘‘anuggahito’’ti ettha anuggaṇhanaṃ parāmasati. Dhāressasītiādikaṃ pana bhagavā aññatarasmiṃ rukkhamūle mahākassapattherena paññattasaṅghāṭiyaṃ nisinno taṃ cīvaraṃ vikasitapadumapupphavaṇṇena pāṇinā antare parāmasanto āha. Vuttañhetaṃ kassapasaṃyutte (saṃ. ni. 2.154) mahākassapatthereneva ānandattheraṃ āmantetvā kathentena –

ယခုအခါ၌ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအား ပြုတော်မူအပ်သော ချီးမြှောက်ခြင်းအထူးကို ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် ‘ယဉ္စာဟံ ဘဂဝတာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ယဉ္စာဟံ’ ဟူသောပုဒ်ကို ‘အနုဂ္ဂဟိတော’ ဟူသောပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။ ထိုပုဒ်၌ ‘ယံ’ ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထိုပုဒ်သည် ကိရိယာကို သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထို ‘ယံ’ ဟူသောပုဒ်ဖြင့် ‘အနုဂ္ဂဟိတော’ ဟူသောပုဒ်၌ ချီးမြှောက်ခြင်းကို သုံးသပ်ပြသည်။ ‘ဓါရေဿသိ’ အစရှိသောစကားကိုမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် သစ်ပင်တစ်ပင်၏အရင်း၌ မဟာကဿပထေရ် ခင်းအပ်သော ဒုကုဋ်သင်္ကန်းပေါ်တွင် သီတင်းသုံးတော်မူလျက်၊ ထိုသင်္ကန်းကို ပွင့်ဆန်းစ ပဒုမ္မာကြာပန်းနှင့်တူသော လက်တော်ဖြင့် အကြားအကြား၌ သုံးသပ်တော်မူလျက် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားကို ကဿပသံယုတ်၌ မဟာကဿပထေရ်ကိုယ်တိုင် ရှင်အာနန္ဒာကို ခေါ်ယူပြောကြားလိုသဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်—

‘‘Atha kho, āvuso, bhagavā maggā okkamma yena aññataraṃ rukkhamūlaṃ tenupasaṅkami, atha khvāhaṃ, āvuso, paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ catugguṇaṃ paññāpetvā bhagavantaṃ etadavocaṃ ‘idha, bhante, bhagavā nisīdatu, yaṃ mamassa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’ti. Nisīdi kho, āvuso, bhagavā paññatte āsane, nisajja kho maṃ, āvuso, bhagavā etadavoca ‘mudukā kho tyāyaṃ kassapa paṭapilotikānaṃ saṅghāṭī’ti. ‘Paṭiggaṇhātu me, bhante, bhagavā paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ anukampaṃ upādāyā’ti. ‘Dhāressasi pana me tvaṃ kassapa sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti. ‘Dhāressāmahaṃ, bhante, bhagavato sāṇāni paṃsukūlāni [Pg.35] nibbasanānī’ti. So khvāhaṃ, āvuso, paṭapilotikānaṃ saṅghāṭiṃ bhagavato pādāsiṃ, ahaṃ pana bhagavato sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanāni paṭipajji’’nti (saṃ. ni. 2.154).

“ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ၊ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ခရီးလမ်းမှ ဖဲခွာပြီးလျှင် သစ်ပင်တစ်ပင်၏အောက်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ငါ့ရှင်၊ ထိုအခါ ငါသည် ပုဆိုးဟောင်းတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို လေးထပ်ခေါက်၍ ခင်းပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါ။ ဤသို့ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းသည် အကျွန်ုပ်အား အချိန်ကြာမြင့်စွာ စီးပွားချမ်းသာ ဖြစ်ပါလိမ့်မည်’ ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ ငါ့ရှင်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ခင်းအပ်သော ထိုနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့၏။ ငါ့ရှင်၊ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အား ‘ကဿပ၊ သင်၏ ပုဆိုးဟောင်းတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ဤဒုကုဋ်သင်္ကန်းသည် အလွန်နူးညံ့လှပေ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် အကျွန်ုပ်၏ ဤပုဆိုးဟောင်း ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ခံယူတော်မူပါ’ ဟု ငါလျှောက်ခဲ့၏။ ‘ကဿပ၊ သို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော၊ ငါဝတ်ရုံပြီးသော ပံ့သကူသင်္ကန်းတို့ကို ဆောင်နိုင်ပါမည်လော’ ဟု မေးတော်မူ၏။ ‘အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော၊ ဝတ်ရုံပြီးသော ပံ့သကူသင်္ကန်းတို့ကို ဆောင်နိုင်ပါသည်’ ဟု ငါလျှောက်ခဲ့၏။ ငါ့ရှင်၊ ထိုသို့ဖြင့် ငါသည် ပုဆိုးဟောင်း ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို မြတ်စွာဘုရားအား ကပ်လှူခဲ့ပြီး၊ ငါသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော၊ ဝတ်ရုံပြီးသော ပံ့သကူသင်္ကန်းတို့ကို ခံယူခဲ့ရပေသည် ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့၏။”

Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) mudukā kho tyāyanti mudukā kho te ayaṃ. Kasmā bhagavā evamāhāti? Therena saha cīvaraṃ parivattetukāmatāya. Kasmā parivattetukāmo jātoti? Theraṃ attano ṭhāne ṭhapetukāmatāya. Kiṃ sāriputtamoggallānā natthīti? Atthi, evaṃ panassa ahosi ‘‘ime na ciraṃ ṭhassanti, kassapo pana vīsavassasatāyuko, ‘so mayi parinibbute sattapaṇṇiguhāyaṃ vasitvā dhammavinayasaṅgahaṃ katvā mama sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇaṃ kālaṃ pavattanakaṃ karissatī’ti attano naṃ ṭhāne ṭhapemi, evaṃ bhikkhū kassapassa sussūsitabbaṃ maññissantī’’ti, tasmā evamāha. Thero pana yasmā cīvarassa vā pattassa vā vaṇṇe kathite ‘‘imaṃ tumhākaṃ gaṇhathā’’ti cārittameva, tasmā ‘‘paṭiggaṇhātu me bhante bhagavā’’ti āha. Dhāressasi pana me tvaṃ kassapāti kassapa tvaṃ imāni paribhogajiṇṇāni paṃsukūlāni pārupituṃ sakkhissasīti vadati. Tañca kho na kāyabalaṃ sandhāya, paṭipattipūraṇaṃ pana sandhāya evamāha. Ayañhettha adhippāyo – ahaṃ imaṃ cīvaraṃ puṇṇaṃ nāma dāsiṃ pārupitvā āmakasusāne chaḍḍitaṃ tumbamattehi pāṇakehi samparikiṇṇaṃ te pāṇake vidhunitvā mahāariyavaṃse ṭhatvā aggahesiṃ, tassa me imaṃ cīvaraṃ gahitadivase dasasahassacakkavāḷe mahāpathavī mahāravaṃ viravamānā kampittha, ākāsaṃ taṭataṭāyi, cakkavāḷadevatā sādhukāraṃ adaṃsu ‘‘imaṃ cīvaraṃ gaṇhantena bhikkhunā jātipaṃsukūlikena jātiāraññikena jātiekāsanikena jātisapadānacārikena bhavituṃ vaṭṭati, tvaṃ imassa cīvarassa anucchavikaṃ kātuṃ sakkhissasī’’ti. Theropi attanā pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. So taṃ atakkayitvā ‘‘ahametaṃ paṭipattiṃ pūressāmī’’ti ussāhena sugatacīvarassa anucchavikaṃ kātukāmo ‘‘dhāressāmahaṃ bhante’’ti āha. Paṭipajjinti paṭipannosiṃ. Evaṃ pana cīvaraparivattanaṃ katvā therena pārutacīvaraṃ bhagavā pārupi, satthu cīvaraṃ thero. Tasmiṃ samaye mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā unnadantī kampittha.

ထိုစကားရပ်၌ "mudukā kho tyā" ဟူသည်မှာ "mudukā kho te ayaṃ" ဟူ၍ ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသနည်း။ မထေရ်နှင့်အတူ သင်္ကန်းချင်း လဲလှယ်လိုတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် လဲလှယ်လိုသောစိတ် ဖြစ်တော်မူသနည်း။ မထေရ်ကို မိမိ၏အရာ၌ ထားတော်မူလိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်တို့ မရှိကြ၍လော။ ရှိကြပါ၏။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူ၏။ "ဤသူတို့သည် ကြာမြင့်စွာ တည်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်။ ကဿပသည်ကား အသက်တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်တိုင်တိုင် ရှည်၏။ ထိုကဿပသည် ငါပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော် သတ္တပဏ္ဏိလှိုင်ဂူ၌ နေ၍ ဓမ္မဝိနယသင်္ဂါယနာကို ပြုပြီးလျှင် ငါ၏သာသနာတော်ကို အနှစ်ငါးထောင်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကာလပတ်လုံး တည်တံ့ပြန့်ပွားအောင် ပြုပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ မိမိ၏အရာ၌ ထိုမထေရ်ကို ထားတော်မူ၏။ ဤသို့ ထားတော်မူလတ်သော် ရဟန်းတို့သည် "ငါတို့သည် ကဿပအား ဆည်းကပ်အပ်၏ (အလေးဂရုပြုအပ်၏)" ဟု အောက်မေ့ကြလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်၏။ မထေရ်သည်လည်း သင်္ကန်း၏လည်းကောင်း၊ သပိတ်၏လည်းကောင်း ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ရှိသော် "ဤအရာကို သင်တို့ ယူကြကုန်လော့" ဟု ပေးအပ်ခြင်းသည် သဘာဝထုံးတမ်းစဉ်လာမျှသာဖြစ်သောကြောင့် "အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏သင်္ကန်းကို ခံယူတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထား၏။ "ကဿပ၊ သင်သည် ငါ၏ဤသုံးဆောင်၍ ဟောင်းနွမ်းပြီးသော ပံသုကူသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံရန် စွမ်းနိုင်ပါမည်လော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းသည် ကိုယ်ခန္ဓာ၏ခွန်အားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ ပဋိပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား - ငါသည် ပုဏ္ဏာမည်သော အိမ်စေမအား ဝတ်ရုံစေ၍ သုသာန်၌ စွန့်ပစ်အပ်သော၊ ပြည်မျှလောက်သော ပိုးလောက်တို့ဖြင့် ပြွမ်းလျက်ရှိသော ဤသင်္ကန်းကို ထိုပိုးလောက်တို့ကို ခါထုတ်၍ မြတ်သော အရိယာနွယ်၌ တည်လျက် ကောက်ယူခဲ့၏။ ထိုသို့ ငါကောက်ယူသောနေ့၌ တစ်သောင်းသော စကြာဝဠာ၌ မဟာပထဝီမြေကြီးသည် ပြင်းစွာသော အသံကို မြည်ဟည်းလျက် တုန်လှုပ်လေ၏။ ကောင်းကင်သည်လည်း တက်တက်တက်တက် အသံမြည်၏။ စကြာဝဠာ၌ နေထိုင်ကြသော နတ်တို့သည် "ဤသင်္ကန်းကို ယူသောရဟန်းသည် သဘာဝအားဖြင့် ပံသုကူဆောင်သောသူ၊ သဘာဝအားဖြင့် တော၌နေသောသူ၊ သဘာဝအားဖြင့် ဧကာသနိတ်ဓုတင်ဆောင်သောသူ၊ သဘာဝအားဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံလှည့်သောသူ ဖြစ်ထိုက်၏။ သင်သည် ဤသင်္ကန်းနှင့် လျောက်ပတ်အောင် ကျင့်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်ပါမည်လော" ဟု သာဓုခေါ်ကြကုန်၏။ မထေရ်သည်လည်း မိမိ၌ ဆင်ပြောင်ငါးစီး၏ ခွန်အားကို ဆောင်နိုင်၏။ ထိုမဟာကဿပသည် စဉ်းစားမနေတော့ဘဲ "ငါသည် ထိုပဋိပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ပါအံ့" ဟု အားထုတ်သောစိတ်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏သင်္ကန်းတော်နှင့် လျောက်ပတ်အောင် ကျင့်လိုသဖြင့် "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ် ဝတ်ရုံပါအံ့" ဟု လျှောက်တော်မူ၏။ "Paṭipajjinti" ဟူသည် ကျင့်ပြီးသူ ဖြစ်၏ ဟူလို။ ဤသို့ သင်္ကန်းကို အပြန်အလှန် လဲလှယ်၍ မထေရ် ဝတ်ရုံအပ်သော သင်္ကန်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဝတ်ရုံတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏သင်္ကန်းတော်ကို မထေရ်သည် ဝတ်ရုံတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ရေအဆုံးရှိသော မဟာပထဝီမြေကြီးသည် ကြွေးကြော်သံပြုလျက် ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်လေ၏။

Sāṇāni [Pg.36] paṃsukūlānīti matakaḷevaraṃ pariveṭhetvā chaḍḍitāni tumbamatte kimī papphoṭetvā gahitāni sāṇavākamayāni paṃsukūlacīvarāni. Rathikasusānasaṅkārakūṭādīnaṃ yattha katthaci paṃsūnaṃ upari ṭhitattā abbhuggataṭṭhena tesu paṃsukūlamivāti paṃsukūlaṃ. Atha vā paṃsu viya kucchitabhāvaṃ ulati gacchatīti paṃsukūlanti paṃsukūlasaddassa attho daṭṭhabbo. Nibbasanānīti niṭṭhitavasanakiccāni, paribhogajiṇṇānīti attho. Ettha ‘‘kiñcāpi ekameva taṃ cīvaraṃ, anekāvayavattā pana bahuvacanaṃ kata’’nti majjhimagaṇṭhipade vuttaṃ. Cīvare sādhāraṇaparibhogenāti ettha attanā sādhāraṇaparibhogenāti viññāyamānattā viññāyamānatthassa ca-saddassa payoge kāmācārattā ‘‘attanā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlānī’’ti hi vuttattā attanāva sādhāraṇaparibhogo viññāyati, nāññena. Na hi kevalaṃ saddatoyeva sabbattha atthanicchayo bhavissati atthapakaraṇādināpi yebhuyyena atthassa niyametabbattā. Ācariyadhammapālattherena panettha idaṃ vuttaṃ ‘‘cīvare sādhāraṇaparibhogenāti ettha attanā samasamaṭṭhapanenāti idha attanāsaddaṃ ānetvā cīvare attanā sādhāraṇaparibhogenā’’ti yojetabbaṃ.

"Sāṇāni paṃsukūlāni" ဟူသည် သေဆုံးသောသူ၏ အလောင်းကို ရစ်ပတ်၍ စွန့်ပစ်ထားအပ်သော၊ ပြည်မျှလောက်သော လောက်ကောင်တို့ကို ခါထုတ်၍ ကောက်ယူအပ်သော၊ ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပံသုကူသင်္ကန်းများကို ဆိုလို၏။ လမ်းခရီး၊ သုသာန်၊ အမှိုက်ပုံ စသည်တို့တွင် အမှတ်မရှိသော အရပ်၌ မြေမှုန့်တို့၏ အထက်၌ တည်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်သို့ တက်သောသဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအရပ်တို့၌ မြေမှုန့်စုကဲ့သို့ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် "ပံသုကူ" မည်၏။ သို့မဟုတ် မြေမှုန့်ကဲ့သို့ စက်ဆုတ်ဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် "ပံသုကူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ပံသုကူသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ "Nibbasanāni" ဟူသည် ဝတ်ရုံခြင်း ကိစ္စ ပြီးပြီးသော၊ သုံးဆောင်၍ ဟောင်းနွမ်းပြီးသော ဟူသောအနက် ရ၏။ ဤအရာ၌ သင်္ကန်းသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သော်လည်း များစွာသော အစိတ်အပိုင်းရှိခြင်းကြောင့် အများဝုစ် (bahuvacana) ဖြင့် သုံးနှုန်းထားကြောင်း မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုအပ်၏။ "Cīvare sādhāraṇaparibhoge" ဟူသော ပုဒ်၌ "မိမိနှင့် ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့်" ဟု အနက်သိအပ်၏။ သိအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်ရာ၌ စိတ်တိုင်းကျ သုံးနိုင်သောကြောင့် "attanā (မိမိနှင့်)" ဟု သီးခြား မဆိုထားခြင်း ဖြစ်၏။ "ကဿပ၊ သင်သည် ငါ၏ ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သုံးဆောင်ပြီး ဟောင်းနွမ်းသော ပံသုကူသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံပါလော" ဟု မိန့်တော်မူသောကြောင့် ဘုရားရှင်နှင့်သာ ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်ခြင်းကို သိစေအပ်၏၊ သူတစ်ပါးနှင့် ဆက်ဆံခြင်းကို မသိစေအပ်။ စင်စစ်အားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ သဒ္ဒါသက်သက်ဖြင့်သာ အနက်အဆုံးအဖြတ်သည် မဖြစ်နိုင်၊ အနက်၏ စကားအဆက်အစပ် စသည်တို့ဖြင့်လည်း အနက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ်ကမူ "Cīvare sādhāraṇaparibhoge" ဟူသော ပုဒ်၌ "မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထားခြင်းဖြင့်" ဟု ဆိုလို၍ ဤအရာ၌ "attanā" သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူကာ "သင်္ကန်း၌ မိမိနှင့် ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့်" ဟု စပ်ရမည်ဟု ဆိုတော်မူ၏။

‘‘Yassa yena hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa taṃ;

Atthato hyasamānānaṃ, āsannattamakāraṇa’’nti.

"စင်စစ်အားဖြင့် အကြင်ပုဒ်သည် အကြင်ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုပုဒ်သည် ဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်ရှိသော်လည်း ထိုပုဒ်နှင့် စပ်အပ်၏။ အနက်အားဖြင့် မတူညီသော ပုဒ်တို့၏ နီးကပ်စွာ တည်ရှိခြင်းသည် စပ်ရန် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။"

Atha vā bhagavatā cīvare sādhāraṇaparibhogena bhagavatā anuggahitoti yojanīyaṃ ekassapi karaṇaniddesassa sahayogakattutthajotakattasambhavatoti. Sabbattha ‘‘ācariyadhammapālattherenā’’ti vutte suttantaṭīkākārenāti gahetabbaṃ. Samānaṃ dhāraṇametassāti sādhāraṇo, paribhogo. Sādhāraṇaparibhogena ceva samasamaṭṭhapanena ca anuggahitoti sambandho.

သို့မဟုတ်လျှင် "မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်း၌ ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်၏" ဟု စပ်အပ်၏။ တစ်ခုတည်းသော "မြတ်စွာဘုရား" ဟူသော သဒ္ဒါ၌လည်း တတိယာဝိဘတ်၏ အနက်ဖြစ်သော ကတ္တားအနက်၊ ကရဏအနက် စသည်တို့ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ခပ်သိမ်းသော ကျမ်းတို့၌ "အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ်" ဟု ဆိုအပ်သော် သုတ္တန်ဋီကာဆရာကို ယူအပ်၏။ မိမိနှင့် ထပ်တူ ဆောင်ခြင်းရှိသောကြောင့် "sādhāraṇa (ဆက်ဆံသော)" မည်၏။ သုံးဆောင်ခြင်းသည် "paribhoga" မည်၏။ "ဆက်ဆံသော သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထပ်တူထပ်မျှ ထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမြှောက်အပ်၏" ဟု စပ်အပ်၏။

Idāni (saṃ. ni. 2.152) –

ယခုအခါ၌ (သံယုတ္တနိကာယ်လာ ပါဠိတော်ကို ပြဆိုအံ့) -

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade [Pg.37] ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

"ရဟန်းတို့... ငါသည် အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ ဝိတက် ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိ ချမ်းသာရှိသော ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့... ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ ဝိတက် ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိ ချမ်းသာရှိသော ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။"

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

"ရဟန်းတို့... ငါသည် အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝိတက် ဝိစာရတို့ ငြိမ်းခြင်းကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော၊ စိတ်၏ တစ်ကိုယ်တည်းအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော၊ ဝိတက်လည်းမရှိသော၊ ဝိစာရလည်းမရှိသော၊ သမာဓိကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိ ချမ်းသာရှိသော ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့... ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝိတက် ဝိစာရတို့ ငြိမ်းခြင်းကြောင့်...ပ... ဒုတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။"

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharāmi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedemi, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

"ရဟန်းတို့... ငါသည် အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ပီတိ၏ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျစ်လျူရှုလျက် (ဥပေက္ခာရှိသည်ဖြစ်၍) သတိနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဆင်ခြင်တုံတရားနှင့် ပြည့်စုံလျက် နေ၏၊ ချမ်းသာကိုလည်း ကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏။ အကြင်ဈာန်၏ အကြောင်းကို အရိယာသူတော်ကောင်းတို့သည် 'လျစ်လျူရှုသူ၊ သတိရှိသူ၊ ချမ်းသာစွာ နေလေ့ရှိသူ' ဟု ချီးမွမ်းပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုတတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့... ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ပီတိ၏ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျစ်လျူရှုလျက်...ပ... တတိယဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။"

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ ချမ်းသာကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ ဆင်းရဲကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ ရှေးဦးကပင် ဝမ်းမြောက်ခြင်း နှလုံးမသာခြင်းတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲလည်းမဟုတ် ချမ်းသာလည်းမဟုတ်သော၊ ဥပေက္ခာကြောင့်ဖြစ်သည့် သတိ၏စင်ကြယ်ခြင်းရှိသော စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ ချမ်းသာကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ ဆင်းရဲကိုလည်း ပယ်ခြင်းကြောင့်၊ ရှေးဦးကပင်...ပ... စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā…pe… ākāsānañcāyatanaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော ရူပသညာတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်၊ ပဋိဃသညာတို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်၊ နာနတ္တသညာတို့ကို နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် “ကောင်းကင်သည် အဆုံးမရှိ” ဟု အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော ရူပသညာတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်...ပ... အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkama ‘anantaṃ viññāṇa’nti viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma…pe… viññāṇañcāyatanaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍ “ဝိညာဉ်သည် အဆုံးမရှိ” ဟု ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလုံးစုံသော အာကာသာနဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍...ပ... ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ[Pg.38], bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati…pe… ākiñcaññāyatanaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍ “တစ်စုံတစ်ခုမျှမရှိ” ဟု အာကိဉ္စညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း...ပ... အာကိဉ္စညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati…pe… nevasaññānāsaññāyatanaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း...ပ... နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharāmi. Kassapopi…pe… saññāvedayitanirodhaṃ upasampajja viharati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ အလုံးစုံသော နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို လွန်မြောက်၍ သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၍ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း...ပ... သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၍ နေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhomi, ekopi hutvā bahudhā homi, bahudhāpi hutvā eko homi, āvibhāvaṃ tirobhāvaṃ tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchāmi seyyathāpi ākāse, pathaviyāpi ummujjanimujjaṃ karomi seyyathāpi udake, udakepi abhijjamāne gacchāmi seyyathāpi pathaviyaṃ, ākāsepi pallaṅkena kamāmi seyyathāpi pakkhī sakuṇo, imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parimasāmi parimajjāmi, yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattemi. Kassapopi bhikkhave yāvade ākaṅkhati anekavihitaṃ iddhividhaṃ paccanubhoti…pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vatteti.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ များစွာသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း “ဣဒ္ဓိဝိဓ” အပြားကို ခံစား၏။ တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်လျက်လည်း များစွာသော အပြားဖြစ်စေ၏၊ များစွာသော အပြားဖြစ်လျက်လည်း တစ်ယောက်တည်း ဖြစ်စေ၏။ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း၊ ကွယ်ပျောက်ခြင်းတို့ကို ပြု၏။ ကောင်းကင်ပြင်၌ကဲ့သို့ နံရံ၊ တံတိုင်း၊ တောင်တို့ကို မငြိမစွန်းဘဲ ထွင်းဖောက်၍ သွား၏။ ရေ၌ကဲ့သို့ မြေ၌လည်း ငုပ်ခြင်း၊ ပေါ်ခြင်းကို ပြု၏။ မြေ၌ကဲ့သို့ ရေ၌လည်း မကွဲစေဘဲ သွား၏။ အတောင်ရှိသော ငှက်ကဲ့သို့ ကောင်းကင်၌လည်း ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ၍ ပျံသန်းသွားလာ၏။ ဤမျှကြီးသော တန်ခိုး၊ ကြီးသော အာနုဘော်ရှိကုန်သော ဤလနှင့် နေတို့ကိုလည်း လက်ဖြင့် သုံးသပ်ကိုင်တွယ် ဆုတ်နယ်၏။ ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင်လည်း ကိုယ်ဖြင့် မိမိအလိုသို့ လိုက်စေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ များစွာသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း “ဣဒ္ဓိဝိဓ” အပြားကို ခံစား၏...ပ... ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင်လည်း ကိုယ်ဖြင့် မိမိအလိုသို့ လိုက်စေ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāmi dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati dibbāya sotadhātuyā…pe… ye dūre santike ca.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ လူတို့၏နားထက် သာလွန်ထူးကဲ၍ စင်ကြယ်သော နတ်တို့၏နားနှင့်တူသော “ဒိဗ္ဗသောတ” ဓာတ်ဖြင့် နတ်၌ဖြစ်သော အသံ၊ လူ၌ဖြစ်သော အသံ၊ ဝေးသော အသံ၊ နီးသော အသံ နှစ်မျိုးလုံးသော အသံတို့ကို ကြားရ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ နတ်တို့၏နားနှင့်တူသော “ဒိဗ္ဗသောတ” ဓာတ်ဖြင့်...ပ... ဝေးသော နီးသော အသံတို့ကို ကြားရ၏။

‘‘Ahaṃ[Pg.39], bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāmi, sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāmi, vītarāgaṃ vā cittaṃ ‘vītarāgaṃ citta’nti pajānāmi, sadosaṃ vā cittaṃ…pe… vītadosaṃ vā cittaṃ…pe… samohaṃ vā cittaṃ…pe… vītamohaṃ vā cittaṃ…pe… saṃkhittaṃ vā cittaṃ…pe… vikkhittaṃ vā cittaṃ…pe… mahaggataṃ vā cittaṃ…pe… amahaggataṃ vā cittaṃ…pe… sauttaraṃ vā cittaṃ…pe… anuttaraṃ vā cittaṃ…pe… samāhitaṃ vā cittaṃ…pe… asamāhitaṃ vā cittaṃ…pe… vimuttaṃ vā cittaṃ…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati parasattānaṃ parapuggalānaṃ cetasā ceto paricca pajānāti, sarāgaṃ vā cittaṃ ‘sarāgaṃ citta’nti pajānāti…pe… avimuttaṃ vā cittaṃ ‘avimuttaṃ citta’nti pajānāti.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ တစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့၏၊ တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်ကို စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ရာဂနှင့်တကွသော စိတ်ကိုလည်း “ရာဂနှင့်တကွသော စိတ်” ဟူ၍ သိ၏။ ရာဂကင်းသော စိတ်ကိုလည်း “ရာဂကင်းသော စိတ်” ဟူ၍ သိ၏။ ဒေါသနှင့်တကွသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... ဒေါသကင်းသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... မောဟနှင့်တကွသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... မောဟကင်းသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... တွန့်ဆုတ်သော စိတ်ကိုလည်း...ပ... ပျံ့လွင့်သော စိတ်ကိုလည်း...ပ... မြတ်သောစိတ် (မဟဂ္ဂုတ်စိတ်) ကိုလည်း...ပ... မမြတ်သောစိတ် (အမဟဂ္ဂုတ်စိတ်) ကိုလည်း...ပ... သာလွန်သောတရားရှိသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... အတုမရှိသော စိတ်ကိုလည်း...ပ... တည်ကြည်သော စိတ်ကိုလည်း...ပ... မတည်ကြည်သော စိတ်ကိုလည်း...ပ... ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်ကိုလည်း...ပ... ကိလေသာမှ မလွတ်မြောက်သေးသော စိတ်ကို “မလွတ်မြောက်သေးသော စိတ်” ဟူ၍ ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ တစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့၏၊ တစ်ပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်ကို စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိ၏။ ရာဂနှင့်တကွသော စိတ်ကိုလည်း “ရာဂနှင့်တကွသော စိတ်” ဟူ၍ သိ၏...ပ... မလွတ်မြောက်သေးသော စိတ်ကို “မလွတ်မြောက်သေးသော စိတ်” ဟူ၍ ပိုင်းခြား၍ သိ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe ‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ, tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati. Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ…pe… iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ များစွာသော ရှေး၌ နေဖူးသောအဖြစ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်) ကို အစဉ်အောက်မေ့၏။ အသို့ အောက်မေ့သနည်းဟူမူကား—တစ်ဘဝကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ လေးဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ငါးဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ်သော ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ်သော ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးဆယ်သော ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ လေးဆယ်သော ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ငါးဆယ်သော ဘဝတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝတစ်ရာကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝတစ်ထောင်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝတစ်သိန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပျက်ကပ် (သံဝဋ္ဋကပ်) များစွာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ကပ် (ဝိဝဋ္ဋကပ်) များစွာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပျက်ကပ် ဖြစ်ကပ် များစွာတို့ကိုလည်းကောင်း “ထိုဘဝ၌ ဤသို့သော အမည်ရှိ၏၊ ဤသို့သော အနွယ်ရှိ၏၊ ဤသို့သောအဆင်းရှိ၏၊ ဤသို့သော အာဟာရရှိ၏၊ ဤသို့သော ချမ်းသာဆင်းရဲကို ခံစားရ၏၊ ဤမျှသော အသက်အပိုင်းအခြားရှိ၏။ ထိုဘဝမှ စုတေခဲ့သော် ထိုမည်သောဘဝ၌ ဖြစ်ပြန်၏၊ ထိုဘဝ၌လည်း ဤသို့သော အမည်ရှိ၏၊ ဤသို့သော အနွယ်ရှိ၏၊ ဤသို့သောအဆင်းရှိ၏၊ ဤသို့သော အာဟာရရှိ၏၊ ဤသို့သော ချမ်းသာဆင်းရဲကို ခံစားရ၏၊ ဤမျှသော အသက်အပိုင်းအခြားရှိ၏။ ထိုဘဝမှ စုတေခဲ့သော် ယခု ဤဘဝ၌ လာ၍ဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ အခြင်းအရာနှင့်တကွ ညွှန်ပြချက်နှင့်တကွ များစွာသော ရှေး၌ နေဖူးသောအဖြစ်ကို အစဉ်အောက်မေ့၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ များစွာသော ရှေး၌ နေဖူးသောအဖြစ်ကို အစဉ်အောက်မေ့၏။ အသို့ အောက်မေ့သနည်းဟူမူကား—တစ်ဘဝကိုလည်းကောင်း...ပ... ဤသို့ အခြင်းအရာနှင့်တကွ ညွှန်ပြချက်နှင့်တကွ များစွာသော ရှေး၌ နေဖူးသောအဖြစ်ကို အစဉ်အောက်မေ့၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvade ākaṅkhāmi dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne [Pg.40] paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāmi ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṃ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passāmi cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāmi. Kassapopi, bhikkhave, yāvade ākaṅkhati dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အလိုရှိသမျှ လူတို့၏ မျက်စိထက် လွန်ကဲသော စင်ကြယ်သော နတ်မျက်စိနှင့်တူသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် စုတေဆဲ ဥပပတ်ဆဲဖြစ်သော ယုတ်သော၊ မြတ်သော၊ အဆင်းလှသော၊ အဆင်းမလှသော၊ ကောင်းသောလားရာရှိသော၊ မကောင်းသောလားရာရှိသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏။ ကံအားလျော်စွာ လားကြရသော သတ္တဝါတို့ကို ‘အချင်းတို့၊ ဤသတ္တဝါတို့သည် ကိုယ်ဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ နှုတ်ဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ စိတ်ဒုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ကို စွပ်စွဲတတ်ကုန်၏၊ မှားသောအယူ ရှိကုန်၏၊ မှားသောအယူရှိသော ကံကို ဆောက်တည်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ ချမ်းသာကင်းသော၊ မကောင်းသောလားရာရှိသော၊ ပျက်စီး၍ ကျရောက်ရာဖြစ်သော ငရဲသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ အချင်းတို့၊ ဤသတ္တဝါတို့သည်ကား ကိုယ်သုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ နှုတ်သုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ စိတ်သုစရိုက်နှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ကို မစွပ်စွဲတတ်ကုန်၏၊ မှန်ကန်သောအယူ ရှိကုန်၏၊ မှန်ကန်သောအယူရှိသော ကံကို ဆောက်တည်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာပျက်စီး၍ သေသည်မှနောက်၌ ကောင်းသောလားရာဖြစ်သော နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြကုန်၏’ ဟု သိ၏။ ဤသို့လျှင် လူတို့၏ မျက်စိထက် လွန်ကဲသော စင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် စုတေဆဲ ဥပပတ်ဆဲဖြစ်သော၊ ယုတ်သော၊ မြတ်သော၊ အဆင်းလှသော၊ အဆင်းမလှသော၊ ကောင်းသောလားရာရှိသော၊ မကောင်းသောလားရာရှိသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏၊ ကံအားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို သိ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသမျှ လူတို့၏ မျက်စိထက် လွန်ကဲသော စင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် စုတေဆဲ ဥပပတ်ဆဲဖြစ်သော၊ ယုတ်သော၊ မြတ်သော၊ အဆင်းလှသော၊ အဆင်းမလှသော၊ ကောင်းသောလားရာရှိသော၊ မကောင်းသောလားရာရှိသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏၊ ကံအားလျော်စွာ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို သိ၏။

‘‘Ahaṃ, bhikkhave, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharāmi. Kassapopi, bhikkhave, āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti (saṃ. ni. 2.152) –

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသော စေတောဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း၊ ပညာဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း ယခုဘဝ၌ပင် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ မျက်မှောက်ပြုလျက် ဝင်စားကာ နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခြင်းကြောင့် အာသဝေါကင်းသော စေတောဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း၊ ပညာဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း ယခုဘဝ၌ပင် ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍၊ မျက်မှောက်ပြုလျက် ဝင်စားကာ နေ၏။

Evaṃ navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanatthāya bhagavatā vuttaṃ kassapasaṃyutte āgataṃ pāḷimimaṃ peyyālamukhena ādiggahaṇena ca saṅkhipitvā dassento āha ‘‘ahaṃ bhikkhave’’tiādi.

ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော ကိုးပါးသော သမာပတ်၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ် အစရှိသော အပြားရှိသော၊ လူတို့၏ ကုသိုလ်တရား ဆယ်ပါးထက် လွန်မြတ်သော မဂ်ဖိုလ် (ဥတ္တရိမနုဿ) တရား၌ မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထားတော်မူခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော၊ ကဿပသံယုတ်၌ လာသော ဤပါဠိတော်ကို ပေယျာလနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့်လည်းကောင်း အကျဉ်းချုံး၍ ပြလိုသဖြင့် ‘ahaṃ bhikkhave’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tattha yāvade ākaṅkhāmīti yāvadeva icchāmīti attho. Tatoyeva hi majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca ‘‘yāvadeti yāvadevāti vuttaṃ hotī’’ti likhitaṃ. Saṃyuttanikāyaṭṭhakathāyampi ‘‘yāvade ākaṅkhāmīti [Pg.41] yāvadeva icchāmī’’ti attho vutto. Tathā hi tattha līnatthapakāsaniyaṃ ācariyadhammapālatthereneva vuttaṃ ‘‘yāvadevāti iminā samānatthaṃ yāvadeti idaṃ pada’’nti. Potthakesu pana katthaci ‘‘yāvadevā’’ti ayameva pāṭho dissati. Yāni pana ito paraṃ ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā nayena cattāri rūpāvacarakiriyajhānāni, ‘‘sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’’tiādinā nayena catasso arūpasamāpattiyo, ‘‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodha’’ntiādinā nayena nirodhasamāpatti, ‘‘anekavihitaṃ iddhividha’’ntiādinā nayena abhiññā ca vuttā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ anupadavaṇṇanāya ceva bhāvanāvidhānena ca saddhiṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.69-70) sabbaso vitthāritaṃ. Idhāpi ca verañjakaṇḍe cattāri rūpāvacarajhānāni tisso ca vijjā āvi bhavissanti, tasmā tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ tattheva vaṇṇayissāma.

ထိုပါဠိတော်၌ ‘yāvade ākaṅkhāmi’ ဟူသည်မှာ ‘yāvadeva icchāmi’ (အလိုရှိသလောက်သာလျှင်) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုကြောင့်သာလျှင် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း ‘yāvade ဟူသည် yāvadeva ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏’ ဟု ရေးသားထား၏။ သံယုတ္တနိကာယအဋ္ဌကထာ၌လည်း ‘yāvade ākaṅkhāmi’ ဟူသည် ‘yāvadeva icchāmi’ ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ပင် ထိုအဋ္ဌကထာ၏ ဋီကာဖြစ်သော လီနတ္ထပကာသနီ၌ အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်မြတ်က ‘yāvade ဟူသော ဤပုဒ်သည် yāvadeva ဟူသော ပုဒ်နှင့် အနက်တူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ အချို့သော စာအုပ်များ၌မူကား ‘yāvadeva’ ဟူ၍သာ ဤစာသားအတိုင်း တွေ့ရတတ်၏။ ဤမှတစ်ပါး ‘vivicceva kāmehi’ အစရှိသော နည်းဖြင့် လေးပါးသော ရူပါဝစရကြိယာဈာန်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ‘sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā’ အစရှိသော နည်းဖြင့် လေးပါးသော အရူပသမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ‘sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṃ samatikkamma saññāvedayitanirodha’ အစရှိသော နည်းဖြင့် နိရောဓသမာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ‘anekavihitaṃ iddhividha’ အစရှိသော နည်းဖြင့် အဘိညာဉ်ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိသမျှကို ပုဒ်အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့်လည်းကောင်း၊ ဘာဝနာပွားများမှု စီရင်ခြင်းနှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အလုံးစုံ ကျယ်ဝန်းစွာ ချဲ့ပြအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ဤကျမ်း၌လည်း ဝေရဉ္စကဏ္ဍ၌ လေးပါးသော ရူပါဝစရဈာန်တို့နှင့် သုံးပါးသော ဝိဇ္ဇာတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုကြောင့် ထိုဝေရဉ္စကဏ္ဍ၌ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိသည်ကို ထိုဝေရဉ္စကဏ္ဍ၌သာလျှင် ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhedeti ettha navānupubbavihārā nāma anupaṭipāṭiyā samāpajjitabbabhāvato evaṃsaññitā nirodhasamāpattiyā saha aṭṭha samāpattiyo. Chaḷabhiññā nāma āsavakkhayañāṇena saddhiṃ pañcābhiññāyoti evaṃ lokiyalokuttarabhedā sabbā abhiññāyo. Uttarimanussadhammeti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammo uttarimanussadhammo. Atha vā uttari manussadhammāti uttarimanussadhammo, manussadhammo nāma dasakusalakammapathadhammo. So hi vinā bhāvanāmanasikārena pakatiyāva manussehi nibbattetabbato manussattabhāvāvahato vā ‘‘manussadhammo’’ti vuccati, tato uttari pana jhānādīni ‘‘uttarimanussadhammo’’ti veditabbāni. Attanā samasamaṭṭhapanenāti ahaṃ yattakaṃ kālaṃ yattake vā samāpattivihāre abhiññāyo ca vaḷañjemi, tathā kassapopīti evaṃ yathāvuttauttarimanussadhamme attanā samasamaṃ katvā ṭhapanena. Idañca navānupubbavihārachaḷabhiññādibhāvasāmaññena pasaṃsāmattaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi āyasmā mahākassapo bhagavā viya devasikaṃ catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajjati, yamakapāṭihāriyādivasena vā abhiññāyo vaḷañjeti. Ettha ca ‘‘uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanenā’’ti idaṃ nidassanamattanti veditabbaṃ. Tathā hi –

‘Navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede’ ဟူသော ပုဒ်၌ အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သောအဖြစ်ကြောင့် ဤသို့အမည်ရသော နိရောဓသမာပတ်နှင့်တကွ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့ကို ‘နဝါနုပုဗ္ဗဝိဟာရ’ မည်၏။ အာသဝက္ခယဉာဏ်နှင့်တကွ ငါးပါးသောအဘိညာဉ်တို့ကို ‘ဆဠာဘိညာဉ်’ (ခြောက်ပါးသောအဘိညာဉ်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့လျှင် လောကီ လောကုတ္တရာ အပြားရှိသော ခပ်သိမ်းသော အဘိညာဉ်တို့တည်း။ ‘Uttarimanussadhamme’ ဟူသည်မှာ လူတို့ထက် လွန်မြတ်သော ဈာန်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့၏လည်းကောင်း တရားသည် ‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ’ မည်၏။ သို့မဟုတ်ပါက လူတို့၏ ကုသိုလ်တရားထက် လွန်မြတ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ မည်၏။ လူတို့၏တရား (မနုဿဓမ္မ) ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရား ဖြစ်၏။ စင်စစ် ထိုကုသိုလ်ကမ္မပထတရားသည် ဘာဝနာပွားများမှု မနသိကာရမရှိဘဲ ပကတိအတိုင်းပင် လူတို့ ပြီးစေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လူ့ဘဝ လူ့အဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မနုဿဓမ္မ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုထက် လွန်ကဲသော ဈာန်အစရှိသော တရားတို့ကိုမူကား ‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ’ ဟု သိအပ်၏။ ‘Attanā samasamaṭṭhapanena’ ဟူသည်ကား ငါသည် အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး၊ အကြင်မျှလောက်သော သမာပတ္တိဝိဟာရတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း သုံးဆောင်၏၊ ထိုနည်းတူစွာ ကဿပသည်လည်း သုံးဆောင်၏ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၌ မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ပြုလုပ်၍ ထားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ချီးမွမ်းခြင်းသည်လည်း အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော ကိုးပါးသော သမာပတ်၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ် အစရှိသော အဖြစ်၏ ထူးခြားခြင်းဖြင့် ချီးမွမ်းကာမျှသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ မှန်၏၊ အရှင်မဟာကဿပသည် မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ကုဋေနှစ်သန်းလေးသိန်းသော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားသည်မဟုတ်၊ ယမိုက်ပြာဋိဟာ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အဘိညာဉ်တို့ကို သုံးဆောင်သည်မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ ချီးမွမ်းခြင်း၌ ‘ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၌ မိမိနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထားတော်မူခြင်း’ ဟူသော ဤစကားသည် နမူနာပြရုံမျှသာ (နိဒဿနမျှသာ) ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့ပင် ဖြစ်ပေ၏—

‘‘Ovada [Pg.42] kassapa bhikkhū, karohi kassapa bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ, ahaṃ vā kassapa bhikkhū ovadeyyaṃ tvaṃ vā, ahaṃ vā kassapa bhikkhūnaṃ dhammiṃ kathaṃ kareyyaṃ tvaṃ vā’’ti (saṃ. ni. 2.149).

“ကဿပ၊ ရဟန်းတို့ကို ဆုံးမလော့။ ကဿပ၊ ရဟန်းတို့အား တရားနှင့်စပ်သော စကားကို ဟောကြားလော့။ ကဿပ၊ ငါသော်လည်း ရဟန်းတို့ကို ဆုံးမရာ၏၊ သင်သော်လည်း ဆုံးမရာ၏။ ကဿပ၊ ငါသော်လည်း ရဟန်းတို့အား တရားစကား ဟောပြောရာ၏၊ သင်သော်လည်း ဟောပြောရာ၏။”

Evampi attanā samasamaṭṭhāne ṭhapetiyeva, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati aññatra dhammavinayasaṅgāyanāti adhippāyo. Tattha ‘‘tassāti tassa anuggahassā’’ti majjhimagaṇṭhipade vuttaṃ. Tassa meti vā attho gahetabbo. Potthakesu hi katthaci ‘‘tassa me’’ti pāṭhoyeva dissati, dhammavinayasaṅgāyanaṃ ṭhapetvā aññaṃ kiṃ nāma tassa me āṇaṇyaṃ aṇaṇabhāvo bhavissatīti attho. ‘‘Nanu maṃ bhagavā’’tiādinā vuttamevatthaṃ upamāvasena vibhāveti. Sakakavacaissariyānuppadānenāti ettha cīvarassa nidassanavasena kavacassa gahaṇaṃ kataṃ, samāpattiyā nidassanavasena issariyaṃ gahitaṃ. Kulavaṃsappatiṭṭhāpakanti kulavaṃsassa kulappaveṇiyā patiṭṭhāpakaṃ. ‘‘Me saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako’’ti niccasāpekkhattā samāso daṭṭhabbo, me saddhammavaṃsassa patiṭṭhāpako pavattakoti vuttaṃ hoti. Vuttavacanamanussaranto anuggahesīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti sambandho, dhātubhājanadivase tattha sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesīti attho.

ဤသို့လည်း မိမိနှင့် တန်းတူရည်တူ အရာ၌ ထားတော်မူသည်သာလျှင်ဖြစ်ရာ ထိုငါ့အား ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းမှတစ်ပါး အခြားအဘယ်သို့ ကျေးဇူးကြွေးမြီမှ ကင်းဝေးခြင်း ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစကား၌ "တဿ" ဟူသည် ထိုသို့ ချီးမြှောက်တော်မူခြင်း၏ဟု မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် "တဿ မေ" ဟုလည်း အနက်ယူအပ်၏။ ပေမူအချို့တို့၌ "တဿ မေ" ဟူသော ပုဒ်သည်သာလျှင် ထင်ရှားရှိ၏။ ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းကို ကြဉ်၍ ထိုငါ့အား အခြားအဘယ်သို့ ကြွေးမြီကင်းခြင်း ဖြစ်အံ့နည်း၊ ကြွေးမြီမရှိသောအဖြစ် ဖြစ်လတ္တံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "နနု မံ ဘဂဝါ" အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကိုသာ ဥပမာအစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ "သကကဝစဣဿရိယာနုပ္ပဒါနေန" ဟူသော ပုဒ်၌ သင်္ကန်းကို ပြသသောအားဖြင့် ချပ်ဝတ်တန်ဆာကို ယူခြင်းပြု၏။ သမာပတ်ကို ပြသသောအားဖြင့် အစိုးရခြင်းကို ယူ၏။ "ကုလဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကံ" ဟူသည် အမျိုးအနွယ်၏ အစဉ်အဆက်ကို တည်စေတတ်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ "မေ သဒ္ဓမ္မဝံသပ္ပတိဋ္ဌာပကော" ဟု အစဉ်မပြတ် ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသောကြောင့် သမာသ်ပုဒ်အဖြစ် ရှုအပ်၏။ ငါ၏ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော အနွယ်ကို တည်စေတတ်သူ (ပြန့်ပွားစေတတ်သူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို အစဉ်လျှောက်၍ "ချီးမြှောက်တော်မူခဲ့၏" ဟု ဆင်ခြင်လျက် ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ရန် ရဟန်းတို့အား အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေ၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ဓာတ်တော်ဝေဖန်သောနေ့၌ ထိုအရပ်ဝယ် စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြသော ရဟန်းတို့အား အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Tattha ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ samayanti ca bhummatthe upayogavacanaṃ, ekasmiṃ samayeti vuttaṃ hoti. Pāvāyāti pāvānagarato, tattha piṇḍāya caritvā kusināraṃ gamissāmīti addhānamaggappaṭipannoti vuttaṃ hoti. Addhānamaggoti ca dīghamaggo vuccati. Dīghapariyāyo hettha addhānasaddo. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti guṇamahattenapi saṅkhyāmahattenapi mahatā. Bhikkhūnaṃ saṅghena bhikkhusaṅghena, samaṇagaṇena saddhiṃ ekatoti attho. ‘‘Pañcamattehī’’tiādinā saṅkhyāmahattaṃ vibhāveti. Matta-saddo cettha pamāṇavacano ‘‘bhojane mattaññutā’’tiādīsu viya. Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbanti sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ idha ānetvā vitthārato dassetabbanti adhippāyo.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် ထင်ရှားပြလိုရကား "ယထာဟာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ "ဧကမိဒါဟံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဣဒံ" ဟူသည် အနက်မရှိသော နိပါတ်မျှသာတည်း။ "ဧကံ သမယံ" ဟူသည် သတ္တမီအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ "တပါးသောအခါ၌" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပါဝါယ" ဟူသည် ပါဝါပြည်မှ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပါဝါပြည်၌ ဆွမ်းခံပြီးလျှင် ကုသိနာရုံပြည်သို့ သွားအံ့ဟု ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းသို့ ဝင်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အဒ္ဓါနမဂ္ဂ" ဟူသည် ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ "အဒ္ဓါန" သဒ္ဒါသည် ရှည်လျားခြင်း (ဒီဃ) ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ "မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ" ဟူသည် သီလစသော ကျေးဇူးကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရေအတွက် များပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သောအပေါင်း ဖြစ်သော ရဟန်းအပေါင်းနှင့် တကွဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပဉ္စမတ္တေဟိ" အစရှိသည်ဖြင့် အရေအတွက်များပြားပုံကို ထင်ရှားပြ၏။ "မတ္တ" သဒ္ဒါသည် ဤ၌ "ဘောဇနေ မတ္တညုတာ" အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပမာဏပြ သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗံ သုဘဒ္ဒကဏ္ဍံ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗံ" ဟူသည် သုဘဒ္ဒကဏ္ဍ အလုံးစုံကို ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူ၍ အကျယ်အားဖြင့် ပြအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

‘‘Tato [Pg.43] paranti tato bhikkhūnaṃ ussāhajananato para’’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Mahāgaṇṭhipade pana ‘‘tato paranti subhaddakaṇḍato para’’nti vuttaṃ. Idamevettha sārato paccetabbanti no takko. Ayameva hi ussāhajananappakāro, yadidaṃ ‘‘handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippatī’’tiādi, tasmā ussāhajananato paranti na vattabbaṃ heṭṭhā ussāhajananappakārassa pāḷiyaṃ avuttattā. Ayañhettha pāḷikkamo –

"တတော ပရံ" ဟူသည် "ရဟန်းတို့အား ထိုသို့ အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေပြီးနောက်၌" ဟု အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ်က ဆိုတော်မူ၏။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ "တတော ပရံ ဟူသည် သုဘဒ္ဒကဏ္ဍ၏ နောက်၌" ဟု ဆိုသည်။ ဤအရာ၌ ဤမဟာဂဏ္ဌိပုဒ်စကားကိုသာလျှင် အနှစ်သာရအဖြစ် ယုံကြည်အပ်၏ဟု ငါတို့ ကြံဆမိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ဟန္ဒ မယံ၊ အာဝုသော၊ ဓမ္မဉ္စ ဝိနယဉ္စ သင်္ဂါယေယျာမ၊ ပုရေ အဓမ္မော ဒိပ္ပတိ" အစရှိသော ဤအရှင်မဟာကဿပ၏ အားထုတ်မှု ဖြစ်စေပုံအပြားသည် ယခုဖော်ပြလတ္တံ့သော ပါဠိတော်၌ အောက်တွင် အားထုတ်မှုဖြစ်စေပုံကို ဟောကြားတော်မမူသေးသဖြင့် "အားထုတ်မှု ဖြစ်စေပြီးနောက်" ဟု မဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤပါဠိတော်လာ အစဉ်အတိုင်းကား -

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi, ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehi. Atha khvāhaṃ, āvuso, maggā okkamma aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdiṃ.

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ရဟန်းတို့ကို မိန့်တော်မူ၏ - "ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် တစ်ခုသောအခါ၌ ပါဝါပြည်မှ ကုသိနာရုံပြည်သို့ ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းသို့ ဝင်သည်ရှိသော် ငါးရာခန့်မျှသော များပြားလှစွာသော ရဟန်းသံဃာနှင့်အတူ သွားခဲ့၏။ ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုအခါ ငါသည် ခရီးလမ်းမှ ဖဲခွာ၍ တစ်ခုသော သစ်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေ၏။"

‘‘Tena kho pana samayena aññataro ājīvako kusinārāya mandāravapupphaṃ gahetvā pāvaṃ addhānamaggappaṭipanno hoti. Addasaṃ kho ahaṃ, āvuso, taṃ ājīvakaṃ dūratova āgacchantaṃ, disvāna taṃ ājīvakaṃ etadavocaṃ ‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’ti? ‘Āma, āvuso, jānāmi. Ajja sattāhaparinibbuto samaṇo gotamo, tato me idaṃ mandāravapupphaṃ gahitanti. Tatrāvuso, ye te bhikkhū avītarāgā, appekacce bāhā paggayha kandanti, chinnapātaṃ papatanti āvaṭṭanti vivaṭṭanti, ‘atikhippaṃ bhagavā parinibbuto, atikhippaṃ sugato parinibbuto, atikhippaṃ cakkhuṃ loke antarahita’nti. Ye pana te bhikkhū vītarāgā, te satā sampajānā adhivāsenti ‘aniccā saṅkhārā, taṃ kutettha labbhā’’’ti.

ထိုအခါ၌မူကား အခြားသော အာဇီဝကတစ်ဦးသည် ကုသိနာရုံပြည်မှ မန္ဒာရဝနတ်ပန်းကို ယူဆောင်၍ ပါဝါပြည်သို့ ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းဖြင့် လာနေ၏။ ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် အဝေးမှ လာနေသော ထိုအာဇီဝကကို မြင်သော်၊ ထိုအာဇီဝကကို မြင်ပြီး၍ ဤစကားကို ဆို၏ - "ငါ့ရှင် အာဇီဝက၊ သင်သည် ငါတို့၏ ဆရာသခင်ကို သိပါသလော" ဟု မေး၏။ "အရှင်ဘုရား၊ သိပါ၏။ ယနေ့ ရဟန်းဂေါတမ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှာ ခုနစ်ရက်ရှိပါပြီ။ ထိုပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ အရပ်မှ ဤမန္ဒာရဝပန်းကို ငါ ယူဆောင်ခဲ့ပါသည်" ဟု ဆို၏။ ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုရဟန်းတို့အနက် ရာဂမကင်းသေးသော အချို့သော ရဟန်းတို့သည် လက်မောင်းတို့ကို မြှောက်၍ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ ခြေလက်ပြတ်သော သူကဲ့သို့ လဲကျကြကုန်၏။ ဘယ်ပြန်ညာပြန် လူးလှိမ့်ကုန်၏။ "မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ၊ သုဂတမြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေပြီ၊ လောက၏ မျက်စိသဖွယ်ဖြစ်သော ဘုရားမြတ်သည် အလွန်လျင်မြန်စွာ ကွယ်ပျောက်လေပြီ" ဟု ငိုကြွေးကြကုန်၏။ ကင်းသောရာဂရှိကုန်သော၊ သတိရှိကုန်သော၊ ဆင်ခြင်တုံတရားရှိကုန်သော ရဟန်းတို့မူကား "သင်္ခါရတရားတို့သည် မမြဲကုန်၊ ဤသို့ မမြဲသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ထိုမြဲခြင်းသဘောကို အဘယ်မှာ ရနိုင်အံ့နည်း" ဟု နှလုံးသွင်းကာ သည်းခံကြကုန်၏။

‘‘Atha khvāhaṃ, āvuso, te bhikkhū etadavocaṃ – ‘alaṃ, āvuso, mā socittha mā paridevittha, nanvetaṃ, āvuso, bhagavatā paṭikacceva akkhātaṃ ‘sabbeheva piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo. Taṃ kutettha, āvuso, labbhā, yaṃ taṃ jātaṃ bhūtaṃ saṅkhataṃ palokadhammaṃ, taṃ vata mā palujjī’ti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti.

ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုအခါ ငါသည် ထိုရဟန်းတို့အား ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့၏ - "ငါ့ရှင်တို့၊ တန်ဖော်လော့၊ မစိုးရိမ်ကြလင့်၊ မငိုကြွေးကြလင့်။ ငါ့ရှင်တို့၊ ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော အလုံးစုံသော အရာဝတ္ထု သတ္တဝါတို့နှင့် ရှင်လျက် ကွဲကွာခြင်း၊ သေလျက် ကွဲကွာခြင်း၊ တစ်ပါးသောအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ရှိ၏ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးမဆွကပင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည် မဟုတ်လော။ ငါ့ရှင်တို့၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ထင်ရှားရှိသော၊ ပြုပြင်အပ်သော၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော တရားကို 'မပျက်စီးပါစေလင့်' ဟု အဘယ်သို့ ရနိုင်အံ့နည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အကြောင်းမရှိနိုင်ပါ" ဟု ဆို၏။

‘‘Tena [Pg.44] kho pana samayena, āvuso, subhaddo nāma vuḍḍhapabbajito tassaṃ parisāyaṃ nisinno hoti. Atha kho āvuso subhaddo vuḍḍhapabbajito te bhikkhū etadavoca ‘alaṃ, āvuso, mā socittha mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca mayaṃ homa’ ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, ‘idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’ti. Handa mayaṃ āvuso dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhīyati, avinayo pure dippati, vinayo paṭibāhīyati, pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti.

ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုအခါ၌မူကား သုဘဒ္ဒမည်သော လူကြီးဝတ်ရဟန်းသည် ထိုပရိသတ်အလယ်၌ ထိုင်နေ၏။ ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုအခါ လူကြီးဝတ်ရဟန်း သုဘဒ္ဒသည် ထိုရဟန်းတို့အား ဤသို့ ဆို၏ - "ငါ့ရှင်တို့၊ တန်ဖော်လော့၊ မစိုးရိမ်ကြလင့်၊ မငိုကြွေးကြလင့်။ ငါတို့သည် ထိုရဟန်းကြီး၏ လက်မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကြကုန်ပြီ။ သင်တို့အား ဤအမှုသည် အပ်စပ်၏၊ ဤအမှုသည် မအပ်စပ်ဟု ထိုရဟန်းကြီးသည် ငါတို့ကို နှိပ်စက်အပ်ကုန်ပြီ။ ယခုအခါ၌မူကား ငါတို့သည် အလိုရှိသောအမှုကို ပြုကြကုန်အံ့၊ အလိုမရှိသောအမှုကို မပြုဘဲ နေကြကုန်အံ့" ဟု ဆို၏။ ငါ့ရှင်တို့၊ လာကြကုန်လော့၊ ငါတို့သည် တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့။ ရှေးဦးစွာ အဓမ္မသည် ထွန်းပ၍ ဓမ္မသည် ဆုတ်ယုတ်အံ့၊ အဝိနည်းသည် ထွန်းပ၍ ဝိနည်းသည် ဆုတ်ယုတ်အံ့။ ရှေးဦးစွာ အဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားကောင်း၍ ဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားနည်းကုန်အံ့၊ အဝိနယဝါဒီတို့သည် အားကောင်း၍ ဝိနယဝါဒီတို့သည် အားနည်းကုန်အံ့ ဟု ဆို၏။

‘‘‘Tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnapañcaarahantasatāni uccini. Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho, abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto. Tena hi, bhante, thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatū’’’tiādi (cūḷava. 437).

"အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် မထေရ်မြတ်သည် ရဟန်းတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူပါ" ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ရဟန်းငါးရာတွင် တစ်ပါးလျော့သော ရဟန္တာမြတ်တို့ကို ရွေးချယ်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် အရှင်မဟာကဿပအား ဤသို့ လျှောက်ကြကုန်၏ - "အရှင်ဘုရား၊ အရှင်အာနန္ဒာသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သော်လည်း ဆန္ဒာ၊ ဒေါသာ၊ မောဟာ၊ ဘယာ ဟူသော အဂတိလေးပါးသို့ မလိုက်နိုင်ပါ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်မှလည်း တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်ကို များစွာ သင်ယူပတ်သတ်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါသည်။ အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် မထေရ်မြတ်သည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း ရွေးချယ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ကြလေကုန်၏။

Tasmā tato paranti ettha subhaddakaṇḍato paranti evamattho daṭṭhabbo. ‘‘Sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabba’’nti hi iminā ‘‘yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāmā’’ti etaṃ pariyantaṃ subhaddakaṇḍapāḷiṃ dassetvā idāni avasesaṃ ussāhajananappakārappavattaṃ pāḷimeva dassento ‘‘handa mayaṃ āvuso’’tiādimāha.

ထို့ကြောင့် "tato paraṃ" (ထို့နောက်) ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သုဘဒ္ဒကဏ္ဍ၏ နောက်၌" ဟူ၍ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် "sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် "yaṃ na icchissāma, na taṃ karissāma" ဟူသော အဆုံးရှိသော သုဘဒ္ဒကဏ္ဍပါဠိကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ၌ အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြွင်းကျန်သော ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ပြလိုသဖြင့် "handa mayaṃ āvuso" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Tattha pure adhammo dippatīti ettha adhammo nāma dasakusalakammapathadhammapaṭipakkhabhūto adhammo. Pure dippatīti api nāma dippati. Atha vā yāva adhammo dhammaṃ paṭibāhituṃ samattho hoti, tato puretaramevāti attho. Āsanne hi anāgate ayaṃ puresaddo. Dippatīti [Pg.45] dippissati. Pure-saddayogena hi anāgatatthe ayaṃ vattamānapayogo yathā ‘‘purā vassati devo’’ti. Keci panettha evaṃ vaṇṇayanti ‘‘pureti pacchā anāgate yathā addhānaṃ gacchantassa gantabbamaggo ‘pure’ti vuccati, tathā idha daṭṭhabba’’nti. Avinayoti pahānavinayasaṃvaravinayānaṃ paṭipakkhabhūto avinayo. ‘‘Vinayavādino dubbalā hontī’’ti evaṃ iti-saddopi ettha daṭṭhabbo, ‘‘tato paraṃ āhā’’ti iminā sambandho. Potthakesu pana katthaci iti-saddo na dissati, pāḷiyaṃ pana dīghanikāyaṭṭhakathāyañca attheva iti-saddo.

ထိုပုဒ်တို့တွင် "pure adhammo dippati" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "adhammo" (အဓမ္မ) မည်သည် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတည်း။ "pure dippati" ဟူသည် သာလွန်ထွန်းပအံ့လည်း မသိ။ သို့မဟုတ် အဓမ္မသည် ဓမ္မကို တားဆီးရန် စွမ်းနိုင်သမျှ ကာလပတ်လုံး၊ ထိုအဓမ္မ မလွှမ်းမိုးမီ ရှေးဦးစွာသာလျှင် (ဓမ္မသည် ထွန်းပလိမ့်မည်) ဟု အနက်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် ဤ "pure" သဒ္ဒါသည် အနီးဖြစ်သော အနာဂတ်ကာလ၌ အလိုရှိအပ်၏။ "dippati" ဟူသည် "dippissati" (ထွန်းပလတ္တံ့) ကို ဆိုလိုသည်။ "pure" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် အနာဂတ်အနက်၌ ဤဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို သုံးစွဲခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဥပမာ- "purā vassati devo" (မိုးသည် မရွာမီ ရှေးဦးစွာ ရွာအံ့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏) ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် "pure ဟူသည် နောက်အနာဂတ်ကာလ၌ ခရီးသွားသောသူအား ရောက်အပ်သော ခရီးလမ်းကို 'pure' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း မှတ်အပ်၏" ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ "avinayo" (အဝိနယ) မည်သည် ပဟာနဝိနည်း၊ သံဝရဝိနည်းတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတည်း။ "vinayavādino dubbalā hontīti" ဟူသော ဤနေရာ၌ "iti" သဒ္ဒါကိုလည်း ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "tato paraṃ āha" ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ရမည်။ စာအုပ်အချို့၌ကား အချို့သောနေရာ၌ "iti" သဒ္ဒါကို မတွေ့ရသော်လည်း ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း "iti" သဒ္ဒါသည် ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Uccinane uyyojentā hi taṃ mahākassapattheraṃ evamāhaṃsu. Bhikkhū uccinatūti saṅgītiyā anurūpe bhikkhū uccinitvā gaṇhātūti attho. ‘‘Sakalanavaṅga…pe… pariggahesī’’ti etena sukkhavipassakakhīṇāsavapariyantānaṃ yathāvuttapuggalānaṃ satipi āgamādhigamasabbhāve saha paṭisambhidāhi tevijjādiguṇayuttānaṃ āgamādhigamasampattiyā ukkaṃsagatattā saṅgītiyā bahūpakārataṃ dasseti. Tattha sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhareti sakalaṃ suttageyyādi navaṅgaṃ ettha, etassa vā atthīti sakalanavaṅgaṃ, satthusāsanaṃ. Atthakāmena pariyāpuṇitabbato diṭṭhadhammikādipurisattapariyattabhāvato ca pariyattīti tīṇi piṭakāni vuccanti, taṃ sakalanavaṅgasatthusāsanasaṅkhātaṃ pariyattiṃ dhārentīti sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidharā, tādiseti attho. Bahūnaṃ nānappakārānaṃ kilesānaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ca avihatattā tā janenti, tāhi vā janitāti puthujjanā. Duvidhā puthujjanā andhaputhujjanā kalyāṇaputhujjanāti. Tattha yesaṃ khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, te andhaputhujjanā. Yesaṃ tāni atthi, te kalyāṇaputhujjanā. Te idha ‘‘puthujjanā’’ti adhippetā. Samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā asiniddhā vipassanā etesanti sukkhavipassakā.

"tena hi" ဟူသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်တည်း။ ရွေးချယ်ခြင်း၌ တိုက်တွန်းကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် ထိုမဟာကဿပမထေရ်အား ဤသို့ လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "bhikkhū uccinatu" ဟူသည် သံဂါယနာတင်ခြင်းအား လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ကို ရွေးချယ်၍ ယူတော်မူပါ ဟူ၍ အနက်ရ၏။ "sakalanavaṅga... pe... pariggahesi" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သုက္ခဝိပဿကရဟန္တာ အဆုံးရှိကုန်သော အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပါဠိတော်ကို သင်ယူသိရှိခြင်း သဘောရှိသော်လည်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ ဝိဇ္ဇာသုံးပါး စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပါဠိတော်ကို သိရှိခြင်း ပြည့်စုံသဖြင့် သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် သံဂါယနာတင်ခြင်း၌ များစွာသော ကျေးဇူးရှိပုံကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhara" ဟူသည် သုတ္တ၊ ဂေယျ စသော ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော သာသနာတော် အလုံးစုံသည် ဤ၌ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဤမြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်အား ကိုးပါးသောအင်္ဂါ အလုံးစုံရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "sakalanavaṅga" (အင်္ဂါကိုးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော) မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောသူသည် သင်ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးရှိခြင်းစသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပိဋကတ်သုံးပုံကို "ပရိယတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအလုံးစုံသော အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်ဟု ဆိုအပ်သော ပရိယတ္တိကို ဆောင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidharā" ဟု မည်ကုန်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ များစွာသော အထူးထူးအပြားပြားသော ကိလေသာတို့နှင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိတို့ကို မပယ်ရသေးသဖြင့် ထိုကိလေသာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိတို့ကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုကိလေသာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိတို့သည် ဖြစ်စေအပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "puthujjana" (ပုထုဇဉ်) ဟု မည်ကုန်၏။ ပုထုဇဉ်တို့သည် အန္ဓပုထုဇဉ်နှင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသည်တို့၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နာကြားခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ မရှိသောသူတို့သည် အန္ဓပုထုဇဉ် မည်ကုန်၏။ ထိုသင်ယူခြင်း စသည်တို့ ရှိသောသူတို့သည် ကလျာဏပုထုဇဉ် မည်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုကလျာဏပုထုဇဉ်တို့ကို "puthujjanā" ဟု အလိုရှိအပ်၏။ သမထဘာဝနာဖြင့် စိုစွတ်ခြင်း (ချစ်ခြင်း) မရှိသောကြောင့် ခြောက်သွေ့သော၊ ကြမ်းတမ်းသော၊ မပြေပြစ်သော ဝိပဿနာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို "sukkhavipassakā" (သုက္ခဝိပဿက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tipiṭakasabbapariyattippabhedadhareti tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samāhāro tipiṭakaṃ, tipiṭakasaṅkhātaṃ navaṅgādivasena anekadhā bhinnaṃ sabbapariyattippabhedaṃ dhārentīti tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā, tādiseti attho. Anu anu taṃsamaṅgīnaṃ bhāveti vaḍḍhetīti anubhāvo, anubhāvo [Pg.46] eva ānubhāvo, pabhāvo. Mahanto ānubhāvo yesaṃ te mahānubhāvā. Tevijjādibhedeti tisso vijjāyeva tevijjā, tā ādi yesaṃ chaḷabhiññādīnaṃ te tevijjādayo, te bhedā anekappakārā bhinnā etesanti tevijjādibhedā, khīṇāsavā, tādiseti attho. Atha vā tisso vijjā etassa atthīti tevijjo, so ādi yesaṃ chaḷabhiññādīnaṃ te tevijjādayo, te bhedā yesaṃ khīṇāsavānaṃ te tevijjādibhedā, tādiseti attho. Ye sandhāya idaṃ vuttanti ye bhikkhū sandhāya idaṃ ‘‘atha kho āyasmā’’tiādivacanaṃ saṅgītikkhandhake (cūḷava. 437) vuttanti attho.

"tipiṭakasabbapariyattippabhedadhara" ဟူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ၏ အပေါင်းကို "tipiṭaka" (ပိဋကတ်သုံးပုံ) ဟု ခေါ်၏။ ကိုးပါးသောအင်္ဂါ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပြားများစွာ ကွဲပြားသော ပိဋကတ်သုံးပုံဟု ဆိုအပ်သော ခပ်သိမ်းသော ပရိယတ္တိအပြားကို ဆောင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "tipiṭakasabbapariyattippabhedadharā" ဟု မည်ကုန်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပြည့်စုံခြင်းသို့ အဖန်တလဲလဲ ရောက်သောသူအား ပွားများစေတတ်၏၊ စည်ပင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "anubhāvo" (အနုဘော) မည်၏။ ထိုအနုဘောသည်ပင်လျှင် "ānubhāvo" (အာနုဘော်) မည်၏၊ တန်ခိုး (ပဘော) ဟု အနက်ရ၏။ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို "mahānubhāvā" (မဟာနုဘော်ရှိသူများ) ဟု ခေါ်၏။ "tevijjādibhede" ဟူသည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးသည်သာလျှင် "tevijjā" မည်၏။ ထိုဝိဇ္ဇာသုံးပါးသည် အစရှိကုန်သော ဆဠာဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး) စသည်တို့သည် "tevijjādayo" မည်ကုန်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော ဝိဇ္ဇာစသော အပြားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "tevijjādibhedā" (ဝိဇ္ဇာသုံးပါးစသော အပြားရှိကုန်သော) ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော သဘောရှိသူများဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိဇ္ဇာသုံးပါး ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "tevijja" မည်၏။ ထိုဝိဇ္ဇာသုံးပါးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစရှိကုန်သော ဆဠာဘိညာဏ် စသည်တို့သည် "tevijjādayo" မည်ကုန်၏။ ထိုကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာတို့အား ထိုဆဠာဘိညာဏ် စသော အပြားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "tevijjādibhedā" မည်ကုန်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ရဟန္တာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ye sandhāya idaṃ vuttaṃ" ဟူသည် အကြင်ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ သံဂီတိက္ခန္ဓက၌ "atha kho āyasmā" စသော ဤစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏ ဟူ၍ အနက်ရ၏။

Kissa panāti kasmā pana. Sikkhatīti sekkho, atha vā sikkhanaṃ sikkhā, sāyeva tassa sīlanti sekkho. So hi apariyositasikkhattā ca tadadhimuttattā ca ekantena sikkhanasīlo na asekkho viya pariniṭṭhitasikkho tattha paṭipassaddhussāho, nāpi vissaṭṭhasikkho pacurajano viya tattha anadhimutto. Atha vā ariyāya jātiyā tīsu sikkhāsu jāto, tattha vā bhavoti sekkho. Atha vā ikkhati etāyāti ikkhā, maggaphalasammādiṭṭhi. Saha ikkhāyāti sekkho. Uparimaggattayakiccassa apariyositattā saha karaṇīyenāti sakaraṇīyo. Assāti anena. Asammukhā paṭiggahitaṃ nāma natthīti nanu ca –

"kissa pana" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ကျင့်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "sekkha" (သေက္ခ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ကျင့်ခြင်းကို "sikkhā" (သိက္ခာ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုသိက္ခာသည်ပင်လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အလေ့ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "sekkho" (သေက္ခ) မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မပြီးဆုံးသေးသော ကျင့်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ထိုကျင့်ခြင်း၌ နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း စင်စစ်အားဖြင့် ကျင့်တတ်သော အလေ့ရှိသူဖြစ်၏။ ပြီးဆုံးသော ကျင့်ခြင်းရှိပြီး ကျင့်ခြင်း၌ ငြိမ်းအေးသော အားထုတ်မှုရှိသော အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ သိက္ခာကို စွန့်လွှတ်ကာ ထိုသိက္ခာ၌ နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိသော အရောရောအပြွမ်းပြွမ်းရှိသော အရပ်သူအရပ်သားများ ကဲ့သို့လည်း မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် အရိယာမျိုး၌ ဖြစ်၍ သိက္ခာသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုသိက္ခာ၌ ဖြစ်သောကြောင့် "sekha" (သေက္ခ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤမဂ်ဖိုလ် သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ရှုမြင်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ikkhā" မည်၏။ ရှုမြင်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် "sekha" မည်၏။ အထက်မဂ်သုံးပါး ကိစ္စ မပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စနှင့်တကွ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "sakaraṇīyo" (ပြုဖွယ်ကိစ္စ ရှိသေးသောသူ) မည်၏။ "assa" ဟူသည် ဤအရှင်အာနန္ဒာအား (မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်ကွယ်၌ သင်ယူခြင်း မည်သည် မရှိ) ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့သော် -

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027) –

"ငါသည် မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ခံယူရရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ငါ့အား ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော တရားတို့သည် လည်ပတ်လျက် ရှိကုန်၏" ဟု (ထေရဂါထာ၌) မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် -

Vuttattā kathametaṃ yujjatīti? Dve sahassāni bhikkhutoti vuttampi bhagavato santike paṭiggahitamevāti katvā vuttanti nāyaṃ virodho. Bahukārattāti bahuupakārattā. Upakāravacano hettha kārasaddo. Assāti bhaveyya.

ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤစကားသည် အသို့လျှင် ညီညွတ်ပါအံ့နည်း။ "ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင်သော တရားတို့ကို ခံယူခဲ့၏" ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုတရားတို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ သင်ယူရရှိအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤဆန့်ကျင်ခြင်းသည် မရှိပေ။ "bahukārattā" ဟူသည် များစွာသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ "kāra" သဒ္ဒါသည် ကျေးဇူးအနက်ကို ဟော၏။ "assa" ဟူသည် ဖြစ်ရာ၏။

Ativiya vissatthoti ativiya vissāsiko. Nanti ānandattheraṃ, ‘‘ovadatī’’ti iminā sambandho. Ānandattherassa yebhuyyena navakāya parisāya vibbhamanena mahākassapatthero evamāha ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Tathā hi parinibbute satthari mahākassapatthero satthuparinibbāne sannipatitassa bhikkhusaṅghassa majjhe nisīditvā [Pg.47] dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ pañcasate bhikkhū uccinitvā ‘‘āvuso, rājagahe vassaṃ vasantā dhammavinayaṃ saṅgāyeyyāma, tumhe pure vassūpanāyikāya attano attano palibodhaṃ pacchinditvā rājagahe sannipatathā’’ti vatvā attanā rājagahaṃ gato. Ānandattheropi bhagavato pattacīvaramādāya mahājanaṃ saññāpento sāvatthiṃ gantvā tato nikkhamma rājagahaṃ gacchanto dakkhiṇagirismiṃ cārikaṃ cari. Tasmiṃ samaye ānandattherassa tiṃsamattā saddhivihārikā yebhuyyena kumārabhūtā ekavassikaduvassikabhikkhū ceva anupasampannā ca vibbhamiṃsu. Kasmā panete pabbajitā, kasmā vibbhamiṃsūti? Tesaṃ kira mātāpitaro cintesuṃ ‘‘ānandatthero satthuvissāsiko aṭṭha vare yācitvā upaṭṭhahati, icchiticchitaṭṭhānaṃ satthāraṃ gahetvā gantuṃ sakkoti, amhākaṃ dārake etassa santike pabbājessāma, so satthāraṃ gahetvā āgamissati, tasmiṃ āgate mayaṃ mahāsakkāraṃ kātuṃ labhissāmā’’ti iminā tāva kāraṇena nesaṃ ñātakā te pabbājesuṃ. Satthari pana parinibbute tesaṃ sā patthanā upacchinnā, atha ne ekadivaseneva uppabbājesuṃ.

Ativiya vissattho ဟူသည် အလွန်အကျွမ်းဝင်သောသူ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Naṃ' ဟူသည် အာနန္ဒာမထေရ်ကို ဆိုလိုပြီး 'ovadati' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ရမည်။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ များသောအားဖြင့် ရဟန်းသစ် ပရိသတ်သည် လူထွက်သွားသောကြောင့် အရှင်မဟာကဿပမထေရ်က 'ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိ' ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသောအခါ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံရာ၌ စုဝေးရောက်ရှိလာသော ရဟန်းသံဃာအလယ်၌ သီတင်းသုံးလျက် ဓမ္မဝိနယ သင်္ဂါယနာတင်ရန်အတွက် ရဟန်းငါးရာတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူပြီးလျှင် 'ငါ့ရှင်တို့... ငါတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါကပ်လျက် ဓမ္မဝိနယကို သင်္ဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့၊ သင်တို့သည် ဝါမကပ်မီ မိမိတို့၏ ကြောင့်ကြ (ပလိဗောဓ) ကို ဖြတ်တောက်၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ စုဝေးကြကုန်လော့' ဟု မိန့်တော်မူကာ ကိုယ်တိုင် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူခဲ့သည်။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်နှင့် သင်္ကန်းတော်ကို ဆောင်ယူကာ လူအများအား သတိသံဝေဂရစေလျက် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုမှထွက်ခွာ၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူစဉ် ဒက္ခိဏဂိရိ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူ၏။ ထိုအချိန်တွင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ဖြစ်ကြသော များသောအားဖြင့် လူငယ်လူရွယ်မျှသာ ရှိကြသေးသည့် တစ်ဝါ၊ နှစ်ဝါရ ရဟန်းများနှင့် သာမဏေ သုံးကျိပ်ခန့်တို့သည် လူထွက်ကုန်ကြ၏။ ထိုသူတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းပြုကြသနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် လူထွက်ကြသနည်း ဟု မေးသော် - ထိုသူတို့၏ မိဘများသည် ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်သတတ် - 'အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် အလွန်ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်၏၊ ဆုရှစ်ပါးကို တောင်းခံ၍ လုပ်ကျွေးပြုစု၏၊ မြတ်စွာဘုရားအား အလိုရှိရာ အရပ်ဒေသသို့ ပင့်ဆောင်၍ ကြွသွားနိုင်စွမ်းရှိ၏၊ ငါတို့၏ သားငယ်တို့ကို ဤမထေရ်ထံ၌ ရဟန်းပြုပေးကြကုန်အံ့၊ ထိုမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဆောင်၍ လာလိမ့်မည်၊ မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူသောအခါ ငါတို့သည် ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုခွင့်ရကြလိမ့်မည်' ဟူ၍ ဤအကြောင်းကြောင့် ထိုသူငယ်တို့၏ ဆွေမျိုးတို့သည် ၎င်းတို့အား ရဟန်းပြုပေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသောအခါ ထိုဆွေမျိုးတို့၏ တောင့်တချက်သည် ပြတ်စဲသွားခဲ့သဖြင့် ၎င်းတို့အား တစ်နေ့တည်းဖြင့်ပင် လူထွက်စေကြကုန်၏။

Atha ānandattheraṃ dakkhiṇagirismiṃ cārikaṃ caritvā rājagahamāgataṃ disvā mahākassapatthero evamāha ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti. Vuttañhetaṃ kassapasaṃyutte –

ထို့နောက် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဒက္ခိဏဂိရိ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူပြီး ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွရောက်လာသည်ကို အရှင်မဟာကဿပမထေရ် မြင်တော်မူလျှင် 'ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိ' ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ဤစကားတော်ကို ကဿပသံယုတ်၌လည်း ဤသို့ ဟောကြားတော်မူထားပေသည် -

‘‘Atha kiñcarahi tvaṃ, āvuso ānanda, imehi navehi bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṃ ananuyuttehi saddhiṃ cārikaṃ carasi, sassaghātaṃ maññe carasi, kulūpaghātaṃ maññe carasi, olujjati kho te, āvuso ānanda, parisā, palujjanti kho te āvuso navappāyā, na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti.

'ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ... ယခုအခါ၌ သင်သည် ဣန္ဒြေတို့၌ မစောင့်စည်းအပ်သော တံခါးရှိကုန်သော၊ ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိကုန်သော၊ นိုးကြားမှု၌ လုံ့လမပြုကုန်သော ဤရဟန်းသစ်တို့နှင့်အတူ အဘယ်ကြောင့် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိသနည်း။ ကောက်ပဲသီးနှံကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိ၏။ ဒါယကာတို့၏ အိမ်များကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိ၏။ ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ... စင်စစ် သင်၏ ပရိသတ်သည် ပျက်စီးနေပေ၏။ ငါ့ရှင်... သင်၏ ရဟန်းသစ်တို့သည် ပျက်စီးနေကြပေ၏။ ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိပေတကား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Api me bhante kassapa sirasmiṃ palitāni jātāni, atha ca pana mayaṃ ajjāpi āyasmato mahākassapassa kumārakavādā na muccāmāti. Tathā hi pana tvaṃ, āvuso ānanda, imehi navehi bhikkhūhi indriyesu aguttadvārehi bhojane amattaññūhi jāgariyaṃ ananuyuttehi saddhiṃ cārikaṃ carasi, sassaghātaṃ maññe carasi, kulūpaghātaṃ maññe carasi, olujjati kho [Pg.48] te, āvuso ānanda, parisā, palujjanti kho te āvuso navappāyā, na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti (saṃ. ni. 2.154).

'အရှင်ကဿပ... အကျွန်ုပ်၏ ဦးခေါင်း၌ ဆံပင်ဖြူတို့ ပေါက်နေကြပါပြီ၊ သို့သော်လည်း အကျွန်ုပ်တို့သည် ယခုအချိန်အထိ အရှင်မဟာကဿပ၏ သူငယ် ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းမှ မလွတ်ကင်းနိုင်သေးပါတကား' ဟု လျှောက်ထား၏။ 'ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ... ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း သင်သည် ဣန္ဒြေတို့၌ မစောင့်စည်းအပ်သော တံခါးရှိကုန်သော၊ ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိကုန်သော၊ နိုးကြားမှု၌ လုံ့လမပြုကုန်သော ဤရဟန်းသစ်တို့နှင့်အတူ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိ၏၊ ကောက်ပဲသီးနှံကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိ၏၊ ဒါယကာတို့၏ အိမ်များကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ဘိ၏၊ ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ... စင်စစ် သင်၏ ပရိသတ်သည် ပျက်စီးနေပေ၏၊ ငါ့ရှင်... သင်၏ ရဟန်းသစ်တို့သည် ပျက်စီးနေကြပေ၏၊ ဤသူငယ်သည် အတိုင်းအရှည်ကို မသိပေတကား' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ (သံယုတ္တနိကာယ်)

Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) sassaghātaṃ maññecarasīti sassaṃ ghātento viya āhiṇḍasi. Kulūpaghātaṃ maññe carasīti kulāni upaghātento viya hananto viya āhananto viya āhiṇḍasi. Olujjatīti palujjati bhijjati. Palujjanti kho te āvuso navappāyāti, āvuso, evaṃ ete tuyhaṃ pāyena yebhuyyena navakā ekavassikaduvassikadaharā ceva sāmaṇerā ca palujjanti. Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na vata jānātīti theraṃ tajjento āha. Kumārakavādā na muccāmāti kumārakavādato na muccāma. Tathā hi pana tvanti idamassa evaṃ vattabbatāya kāraṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – yasmā tvaṃ imehi navakehi bhikkhūhi indriyasaṃvararahitehi saddhiṃ vicarasi, tasmā kumārakehi saddhiṃ caranto ‘‘kumārako’’ti vattabbataṃ arahasīti.

ထိုစကားရပ်တို့အနက် - 'Sassaghātaṃ maññecarasī' ဟူသည် ကောက်ပဲသီးနှံကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ လှည့်လည်သွားလာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Kulūpaghātaṃ maññe carasī' ဟူသည် ဒါယကာတို့၏ အိမ်များကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့၊ ညှဉ်းဆဲသကဲ့သို့ လှည့်လည်သွားလာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Olujjatī' ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း၊ ပြိုကွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Palujjanti kho te āvuso navappāyā' ဟူသည် 'ငါ့ရှင်... ဤသို့လျှင် သင်၏ တပည့်များဖြစ်ကြသော များသောအားဖြင့် တစ်ဝါ နှစ်ဝါရှိကြသော ရဟန်းငယ်များနှင့် သာမဏေများသည် ပျက်စီးကုန်ကြ၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī' ဟူသည် 'ဤသူငယ်သည် မိမိ၏ အတိုင်းအရှည်ကို မသိပေတကား' ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား ဆုံးမပဲ့ပြင်လိုသဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Kumārakavādā na muccāma' ဟူသည် 'သူငယ်' ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းမှ မလွတ်ကင်းကြကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Tathā hi pana tvaṃ' ဟူသော ဤစကားကို အရှင်အာနန္ဒာအား ဤကဲ့သို့ မိန့်ဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပြသခြင်းငှာ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်မှာ - 'သင်သည် ဣန္ဒြေစောင့်စည်းမှု ကင်းမဲ့ကုန်သော ဤရဟန်းငယ်တို့နှင့်အတူ လှည့်လည်သွားလာနေသောကြောင့်၊ ကလေးသူငယ်တို့နှင့်အတူ သွားလာနေသော သင့်ကိုလည်း သူငယ် ဟု ခေါ်ဝေါ်ထိုက်ပေသည်' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

‘‘Na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’’ti ettha vā-saddo padapūraṇe. Vā-saddo hi upamānasamuccayasaṃsayavavassaggapadapūraṇavikappādīsu bahūsu atthesu dissati. Tathā hesa ‘‘paṇḍito vāpi tena so’’tiādīsu (dha. pa. 63) upamāne dissati, sadisabhāveti attho. ‘‘Taṃ vāpi dhīrā muni vedayantī’’tiādīsu (su. ni. 213) samuccaye. ‘‘Ke vā ime kassa vā’’tiādīsu (pārā. 296) saṃsaye. ‘‘Ayaṃ vā imesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ sabbabālo sabbamūḷho’’tiādīsu (dī. ni. 1.181) vavassagge. ‘‘Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.170; saṃ. ni. 2.13) vikappeti. Idha pana padapūraṇe daṭṭhabbo. Teneva ca ācariyadhammapālattherena vuttaṃ ‘‘vāsaddassa atthuddhāraṃ karontena ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’tiādīsu (saṃ. ni. 2.154) padapūraṇe’’ti. Aṭṭhakathāyampi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) ettakameva vuttaṃ ‘‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsīti ayaṃ kumārako attano pamāṇaṃ na vata jānātīti theraṃ tajjento āhā’’ti. Etthāpi vatāti vacanasiliṭṭhatāya vuttaṃ. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘na vāyanti ettha vāti vibhāsā, aññāsipi na aññāsipīti attho’’ti[Pg.49]. Taṃ tassa matimattanti daṭṭhabbaṃ. Na hettha ayamattho sambhavati, tasmā attano pamāṇaṃ nāññāsīti evamattho veditabbo. Tatrāti evaṃ sati. Chandāgamanaṃ viyāti ettha chandā āgamanaṃ viyāti padacchedo kātabbo, chandena āgamanaṃ pavattanaṃ viyāti attho, chandena akattabbakaraṇaṃ viyāti vuttaṃ hoti. Chandaṃ vā āgacchati sampayogavasenāti chandāgamanaṃ, tathā pavatto apāyagamanīyo akusalacittuppādo. Atha vā ananurūpaṃ gamanaṃ agamanaṃ, chandena agamanaṃ chandāgamanaṃ, chandena sinehena ananurūpaṃ gamanaṃ pavattanaṃ akattabbakaraṇaṃ viyāti vuttaṃ hoti. Asekkhapaṭisambhidāppatteti asekkhabhūtā paṭisambhidā asekkhapaṭisambhidā, taṃ patte, paṭiladdhaasekkhapaṭisambhideti attho. Anumatiyāti anuññāya, yācanāyāti vuttaṃ hoti.

‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ပြည့်ကာမျှ ဖြစ်၏။ ‘ဝါ’သဒ္ဒါသည် ဥပမာ၊ သမုစ္စည်း (စုပေါင်းခြင်း)၊ သံသယ (ယုံမှားခြင်း)၊ ဝဝတ္ထာန (ပိုင်းခြားခြင်း)၊ ပဒပူရဏ (ပုဒ်ပြည့်ကာမျှဖြစ်ခြင်း)၊ ဝိကပ္ပ (ကြံဆခြင်း) အစရှိသော များစွာသော အနက်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ပဏ္ဍိတော ဝါပိ တေန သော’ အစရှိသည်တို့၌ ဥပမာအနက်၌ ‘ဝါ’သဒ္ဒါကို တွေ့ရ၏၊ ‘တူသော သဘောရှိသည်’ ဟု အနက်ရ၏။ ‘တံ ဝါပိ ဓီရာ မုနိ ဝေဒယန္တိ’ အစရှိသည်တို့၌ သမုစ္စည်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘ကေ ဝါ ဣမေ ကဿ ဝါ’ အစရှိသည်တို့၌ သံသယအနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘အယံ ဝါ ဣမေသံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ သဗ္ဗဗာလော သဗ္ဗမူဠှော’ အစရှိသည်တို့၌ ပိုင်းခြားခြင်း အနက်၌လည်းကောင်း၊ ‘ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ သမဏာ ဝါ ဗြာဟ္မဏာ ဝါ’ အစရှိသည်တို့၌ ဝိကပ္ပအနက်၌လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။ ဤနေရာ၌မူ ပုဒ်ပြည့်ကာမျှအနက်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆရာဖြစ်တော်မူသော ဓမ္မပါလမထေရ်က ‘ဝါ’သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ဆောင်ပြလိုသဖြင့် ‘န ဝါယံ ကုမာရကော မတ္တမညာသိ’ အစရှိသည်တို့၌ ‘ပုဒ်ပြည့်ကာမျှဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း ‘ဤသူငယ်သည် မိမိ၏ပမာဏကို မသိလေစွတကား’ ဟု မထေရ်ကို ခြိမ်းခြောက်လျက် မိန့်ဆိုသည်ဟု ဤမျှသာ ဆိုထား၏။ ဤနေရာ၌လည်း ‘ဝတ’ ဟူသောပုဒ်သည် စကားပြေပြစ်စေရန် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက ‘န ဝါယံ’ ဟူသောပုဒ်၌ ‘ဝါ’ သည် ဝိဘာသာအနက်ရှိ၏၊ ‘သိလည်းသိ၏၊ မသိလည်းမသိ’ ဟု အနက်ရ၏ဟု ဆိုခဲ့ပါမူ၊ ထိုစကားသည် ထိုဆရာ၏ အယူမျှသာဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုသို့သော အနက်သည် မဖြစ်နိုင်ပါ၊ ထို့ကြောင့် ‘မိမိ၏အတိုင်းအရှည်ကို မသိ’ ဟူ၍သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘တတြ’ ဟူသော စကားရှိသော် ‘ဆန္ဒာဂမနံ ဝိယ’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘ဆန္ဒာ အာဂမနံ ဝိယ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်၊ ‘အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကဲ့သို့’ ဟု အနက်ရ၏၊ ‘ဆန္ဒဖြင့် မပြုအပ်သည်ကို ပြုသကဲ့သို့’ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သံပယောဂအစွမ်းဖြင့် အလိုဆန္ဒသို့ ရောက်လာတတ်သောကြောင့် ဆန္ဒာဂမနမည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အပါယ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် မလျောက်ပတ်သော သွားခြင်းကို ‘အဂမန’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆန္ဒဖြင့်သွားခြင်းသည် ‘ဆန္ဒာဂမန’ မည်၏။ ဆန္ဒဟူသော ချစ်ခြင်းမေတ္တာဖြင့် မလျောက်ပတ်သော သွားခြင်းဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ မပြုအပ်သည်ကို ပြုခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ‘အသေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တေ’ ဟူသည်မှာ အသေက္ခဖြစ်၍ဖြစ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်သောသူ၊ ရအပ်သော အသေက္ခပဋိသမ္ဘိဒါရှိသောသူဟု အနက်ရ၏။ ‘အနုမတိယာ’ ဟူသည်မှာ ခွင့်ပြုသဖြင့်၊ တောင်းပန်သဖြင့်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

‘‘Kiñcāpi sekkho’’ti idaṃ na sekkhānaṃ agatigamanasabbhāvena vuttaṃ, asekkhānaṃyeva pana uccinitattāti daṭṭhabbaṃ. Paṭhamamaggeneva hi cattāri agatigamanāni pahīyanti, tasmā kiñcāpi sekkho, tathāpi thero āyasmantampi ānandaṃ uccinatūti evamettha sambandho veditabbo. Na pana kiñcāpi sekkho, tathāpi abhabbo agatiṃ gantunti yojetabbaṃ. ‘‘Abhabbo’’tiādinā pana dhammasaṅgītiyā tassa arahabhāvaṃ dassentā vijjamāne guṇe kathenti. Tattha chandāti chandena, sinehenāti attho. Agatiṃ gantunti agantabbaṃ gantuṃ, akattabbaṃ kātunti vuttaṃ hoti. Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti. Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍe sampatte taṃ parivattitvā manāpaṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma. Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍe sampatte taṃ parivattitvā amanāpaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma. Bhaṇḍesu bhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā ‘‘ime me amanāpe bhaṇḍe dinne anatthaṃ kareyyu’’nti bhayena parivattitvā manāpaṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhattova hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti, tadeva tassa deti, ayaṃ catubbidhampi agatiṃ na gacchati nāma. Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattiṃ katvā kathento chandāgatiṃ gacchati nāma. Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattiṃ [Pg.50] katvā kathento dosāgatiṃ gacchati nāma. Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharassa vā rājapūjitassa vā ‘‘ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā’’ti garukameva lahukāpattiṃ kathento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva kathesi, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma. Theropi tādiso catunnampi agatigamanānaṃ paṭhamamaggeneva pahīnattā, tasmā saṅgāyanavasena dhammavinayavinicchaye sampatte chandādivasena aññathā akathetvā yathābhūtameva kathetīti vuttaṃ ‘‘abhabbo…pe… agatiṃ gantu’’nti. Pariyattoti adhīto, uggahitoti attho.

‘ကိဉ္စာပိ သေက္ခော’ ဟူသော ဤစကားကို သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အဂတိလိုက်စားခြင်း ရှိနိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ရွေးချယ်လိုသောကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) ဖြင့်သာလျှင် အဂတိတရား လေးပါးတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အကယ်၍ သေက္ခဖြစ်သော်လည်း မထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း ရွေးချယ်တော်မူပါစေ’ ဟု ဤနေရာ၌ အဆက်အစပ်ကို သိအပ်၏။ ‘အကယ်၍ သေက္ခဖြစ်သော်လည်း အဂတိသို့ လိုက်ခြင်းငှာ မထိုက်’ ဟု မယှဉ်အပ်ပေ။ ‘အဘဗ္ဗော’ စသော စကားတို့ဖြင့် သင်္ဂါယနာတင်ခြင်း၌ ထိုအရှင်အာနန္ဒာ၏ ထိုက်တန်သောအရည်အချင်းကို ပြလိုသဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ကျေးဇူးဂုဏ်တို့ကို မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏။ ထိုစကား၌ ‘ဆန္ဒာ’ ဟူသည်မှာ ချစ်ခြင်းဆန္ဒဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ‘အဂတိံ ဂန္တုံ’ ဟူသည်မှာ မသွားအပ်သောအရပ်သို့ သွားခြင်းငှာ၊ မပြုအပ်သည်ကို ပြုခြင်းငှာဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤအဂတိတရား လေးပါးတို့ကို ဝေဖန်ရာ (ဘဏ္ဍဘာဇနီယ) ၌လည်းကောင်း၊ ဆုံးဖြတ်ရာ (ဝိနိစ္ဆယဋ္ဌာန) ၌လည်းကောင်း တွေ့ရတတ်၏။ ထိုဝေဖန်ရာအရပ်၌ ဦးစွာအားဖြင့် မိမိနှင့် သင့်မြတ်သော ရဟန်းတို့အား မနှစ်သက်ဖွယ် ပစ္စည်းရောက်လာသောအခါ ထိုပစ္စည်းကို လဲလှယ်၍ နှစ်သက်ဖွယ်ပစ္စည်းကို ပေးသောသူသည် ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ မိမိနှင့် မသင့်မြတ်သော ရဟန်းတို့အား နှစ်သက်ဖွယ်ပစ္စည်း ရောက်လာသောအခါ ထိုပစ္စည်းကို လဲလှယ်၍ မနှစ်သက်ဖွယ်ပစ္စည်းကို ပေးသောသူသည် ဒေါသာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ ပစ္စည်းတို့၌ ဝေဖန်အပ်သော ဝတ္ထုကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းအခြေအနေကိုလည်းကောင်း မသိဘဲ ပေးဝေသောသူသည် မောဟာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ နှုတ်ကြမ်းသောသူ သို့မဟုတ် မင်းနှင့် စပ်နွယ်သောသူတို့အား ‘ဤသူတို့အား မနှစ်သက်ဖွယ်ပစ္စည်း ပေးမိလျှင် ငါ့ကို ဘေးဒုက္ခပြုကြလိမ့်မည်’ ဟု ကြောက်သဖြင့် လဲလှယ်၍ နှစ်သက်ဖွယ်ပစ္စည်းကို ပေးသောသူသည် ဘယာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ ထိုသို့ မလိုက်ဘဲ ခပ်သိမ်းသောသူတို့အား ချိန်ခွင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအတာကဲ့သို့လည်းကောင်း အလယ်အလတ်ပြုလျက် အကြင်ဝတ္ထုသည် အကြင်သူအား ထိုက်သင့်၏၊ ထိုဝတ္ထုကိုသာ ထိုသူအား ပေးသောသူသည် အဂတိလေးပါးသို့ မလိုက်သည်မည်၏။ အဆုံးအဖြတ်ပေးရာ၌မူ မိမိနှင့် သင့်မြတ်သောသူ၏ ကြီးလေးသော အာပတ် (ဂရုကအာပတ်) ကို ပေါ့ပါးသော အာပတ် (လဟုကအာပတ်) ပြု၍ ပြောဆိုသောသူသည် ဆန္ဒာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ အခြားသူ၏ ပေါ့ပါးသော အာပတ်ကို ကြီးလေးသော အာပတ်ပြု၍ ပြောဆိုသောသူသည် ဒေါသာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သမုစ္စယက္ခန္ဓကကိုလည်းကောင်း မသိသောရဟန်းသည် မောဟာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ နှုတ်ကြမ်းသောသူ သို့မဟုတ် မင်းပူဇော်အပ်သောသူအား ‘ငါသည် ဂရုကအာပတ်ဟု ဆုံးဖြတ်ပြောဆိုလျှင် ငါ့အား ဘေးပြုလိမ့်မည်’ ဟု ကြီးလေးသောအာပတ်ကို ပေါ့ပါးသောအာပတ်ဟု ပြောဆိုသောသူသည် ဘယာဂတိသို့ လိုက်သည်မည်၏။ ခပ်သိမ်းသောသူတို့အား ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်းသာ ပြောဆိုဆုံးဖြတ်သောသူသည် အဂတိတရား လေးပါးသို့ မလိုက်သည်မည်၏။ မထေရ်သည်လည်း ထိုသို့သော သဘောရှိတော်မူ၏၊ အဂတိတရား လေးပါးတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝိနယတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ချက် ရောက်လာသောအခါ ဆန္ဒစသည်ဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ မပြောဆိုဘဲ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်းသာ ပြောဆိုတော်မူလိမ့်မည် ဖြစ်သောကြောင့် ‘အဘဗ္ဗော…ပေ… အဂတိံ ဂန္တုံ’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ပရိယတ္တော’ ဟူသည်မှာ သင်ယူအပ်သော၊ ဆည်းပူးအပ်သောဟု အနက်ရ၏။

Uccinitenāti uccinitvā gahitena. Etadahosīti etaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Rājagahaṃ kho mahāgocaranti ettha ‘‘rājagahanti rājagahasāmantaṃ gahetvā vutta’’nti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viya gocaro, bhikkhācaraṇaṭṭhānaṃ. So mahanto assa, etthāti vā mahāgocaraṃ, rājagahaṃ. Thāvarakammanti ciraṭṭhāyikammaṃ. Visabhāgapuggalo subhaddasadiso. Ukkoṭeyyāti nivāreyyāti attho. Ñattidutiyena kammena sāvesīti –

‘ဥစ္စိနိတေန’ ဟူသည်မှာ ရွေးချယ်၍ ယူအပ်သဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။ ‘ဧတဒဟောသိ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့သော ကြံစည်တွေးတောခြင်း ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလို၏။ ‘ရာဇဂဟံ ခေါ မဟာဂေါစရံ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ရာဇဂဟ’ ဟူသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ အနီးဝန်းကျင်ကို ယူ၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုထား၏။ နွားတို့ ကျက်စားရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဂေါစရ’ ဟု ခေါ်၏၊ နွားတို့၏ ကျက်စားရာကဲ့သို့ ဆွမ်းခံရာအရပ်ကို ရရှိ၏။ ထိုဆွမ်းခံရာအရပ်သည် ကြီးမားကျယ်ပြန့်သောကြောင့် ‘မဟာဂေါစရ’ (ကြီးမားသော ကျက်စားရာအရပ်) ဟု ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို ဆိုအပ်၏။ ‘ထာဝရကမ္မံ’ ဟူသည်မှာ ရေရှည်တည်တံ့စေသော အမှုတည်း။ ‘ဝိသဘာဂပုဂ္ဂိုလ်’ ဟူသည် သုဘဒ္ဒနှင့်တူသော သဘောမတူသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ ‘ဥက္ကောဋေယျ’ ဟူသည်မှာ တားမြစ်ရာ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဉတ္တိဒုတိယေန ကမ္မေန သာဝေသိ’ ဟူသည်မှာ-

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’nti, esā ñatti.

“ငါ့သျှင်တို့၊ သံဃာတော်သည် ငါ့စကားကို နာတော်မူပါ၊ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သော အခါအခွင့် ရှိပါမူ၊ သံဃာတော်သည် ‘ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုလျက် တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်တို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ရန်’ ဤငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို သမုတ်တော်မူပါစေ၊ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမဆိုအပ်၊ ဤသည်ကား သံဃာကို သိစေအပ်သော ဉတ် (ဉတ္တိ) ဖြစ်၏။”

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammannati ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’nti, yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti ‘rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’nti, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya.

"ငါ့သျှင်တို့၊ သံဃာသည် ငါ၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာသည် ဤရဟန်းငါးရာတို့အား 'ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါကပ်လျက် တရားနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ရန်၊ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမဆိုရ' ဟု သမုတ်၏။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါကပ်လျက် တရားနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ရန်၊ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမဆိုရဟူသော ဤရဟန်းငါးရာတို့၏ သမုတ်ခြင်းကို အကြင်အရှင်အား နှစ်သက်ပါမူ ထိုအရှင်သည် ဆိတ်ဆိတ်နေပါလေ။ အကြင်အရှင်အား မနှစ်သက်ပါမူ ထိုအရှင်သည် ပြောဆိုပါလေ။"

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañca bhikkhusatāni ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ [Pg.51] vasitabba’nti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 437) –

"သံဃာသည် ဤရဟန်းငါးရာတို့အား 'ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါကပ်လျက် တရားနှင့် ဝိနည်းတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်ရန်၊ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမဆိုရ' ဟု သမုတ်အပ်ပြီးပြီ။ သံဃာသည် နှစ်သက်သဖြင့် ထို့ကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေ၏။ ဤသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် ဤနှစ်သက်ခြင်းကို မှတ်တော်မူပါ၏ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။"

Evaṃ ñattidutiyena kammena sāvesi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘taṃ saṅgītikkhandhake vuttanayeneva ñātabba’’nti.

"ဤသို့လျှင် ဉတ်ဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့် သိစေတော်မူ၏။ ဤဉတ်ဒုတိယကမ္မဝါစာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ထိုအရာကို သင်္ဂီတိက္ခန္ဓက၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။"

Ayaṃ pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Vuttañhetaṃ dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamasaṅgītikathā) ‘‘ayaṃ pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā santhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃ pana dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā. Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi ‘āvuso idāni tumhākaṃ cattālīsadivasā okāso, tato paraṃ ayaṃ nāma no palibodho atthīti vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā karaṇīyaṃ karotū’ti. Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato, aññepi mahātherā attano attano parivāraṃ gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyameva aṭṭhāsi. Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassapi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā’’ti. Tasmā tathāgatassa parinibbānato [Pg.52] tīsu sattāhesu atikkantesu ekavīsatime divase imaṃ kammavācaṃ sāvetvā thero rājagahaṃ pakkantoti veditabbaṃ.

"ဤကမ္မဝါစာကိုကား မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနေ့မှ နှစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ပြုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤစကားကို ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ 'ဤကမ္မဝါစာကိုကား မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနေ့မှ နှစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ပြုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကဆုန်လပြည့်နေ့ မိုးသောက်ထအခါ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော ကိုယ်တော်ကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပန်းနံ့သာစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ပူဇော်ပွဲနေ့ (သာဓုကီဠနဒိဝသ) တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ထင်းပုံ၌ မီးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်တော်မူ၏။ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး လှံတံခါးကို ပြုလုပ်၍ တဲကွန်းစရပ်၌ ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်တစ်ရက်သော နေ့တို့သည် ကုန်လွန်ခဲ့လေပြီ။ နယုန်လဆန်း ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌မူကား ဓာတ်တော်များကို ဝေဖန်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုဓာတ်တော်ဝေသောနေ့၌ စည်းဝေးလာသော မဟာရဟန်းသံဃာအား သုဘဒ္ဒတောထွက်ကြီး ပြုအပ်သော မကောင်းသောအကျင့်ကို ကြားသိစေ၍၊ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ရဟန်းတော်များကို ရွေးချယ်ပြီးလျှင် ဤကမ္မဝါစာကို ပြုတော်မူ၏။ ဤကမ္မဝါစာကို ပြုပြီးနောက် မဟာကဿပထေရ်သည် ရဟန်းတို့ကို မိန့်တော်မူ၏— 'ငါ့သျှင်တို့၊ ယခုအခါ သင်တို့အား ရက်လေးဆယ်ပတ်လုံး အခွင့်ရှိ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ငါတို့အား ဤမည်သော ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) ရှိ၏ဟု ဆိုရန် မရနိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤရက်လေးဆယ်အတွင်း၌ အကြင်ရဟန်းအား အနာရောဂါကြောင့်ကြခြင်း၊ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်နှင့်စပ်သော ကြောင့်ကြခြင်း၊ မိဘနှင့်စပ်သော ကြောင့်ကြခြင်းသည် ရှိအံ့၊ သပိတ်ကို ဖုတ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် သင်္ကန်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် ထိုကြောင့်ကြခြင်းကို ဖြတ်တောက်၍ ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပါစေ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် မဟာကဿပထေရ်သည် မိမိ၏ ငါးရာသော ပရိသတ်ခြံရံလျက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ အခြားသော မဟာထေရ်တို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အခြံအရံကို ဆောင်ယူလျက် စိုးရိမ်ခြင်းတည်းဟူသော ငြောင့် နှိပ်စက်အပ်သော လူအများကို သက်သာရာရစေလိုသည်ဖြစ်၍ ထိုထိုအရပ်သို့ ကြွသွားတော်မူကြကုန်၏။ အရှင်ပုဏ္ဏထေရ်သည်ကား ခုနစ်ရာသော ရဟန်းအခြံအရံဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရာအရပ်သို့ ရောက်ရောက်လာသမျှသော လူအများကို သက်သာရာရစေအံ့' ဟု ကုသိနာရုံပြည်၌သာလျှင် နေတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည်ကား မြတ်စွာဘုရား မပရိနိဗ္ဗာန်စံမီကကဲ့သို့ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို မိမိကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူ၍ ငါးရာသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာသို့ ဒေသစာရီ ကြွတော်မူ၏။ ကြွတော်မူသော အရှင်အာနန္ဒာကို ခြံရံသော ရဟန်းတို့သည် ရေတွက်ခြင်းအတိုင်းအရှည်ကို လွန်ကုန်၏ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် သုံးပတ် (၂၁ ရက်) လွန်မြောက်၍ နှစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဤကမ္မဝါစာကို ကြားစေပြီးလျှင် မဟာထေရ်တို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူကြသည်ဟု သိအပ်၏။"

Yadi evaṃ kasmā pana idha maṅgalasuttaṭṭhakathāyañca (khu. pā. aṭṭha. 5.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ‘‘sattasu sādhukīḷanadivasesu sattasu ca dhātupūjādivasesu vītivattesū’’ti vuttaṃ? Sattasu dhātupūjādivasesu gahitesu tadavinābhāvato majjhe citakāya jhāpanasattāhampi gahitamevāti katvā visuṃ na vuttaṃ viya dissati. Yadi evaṃ atha kasmā ‘‘aḍḍhamāso atikkanto, diyaḍḍhamāso seso’’ti ca vuttanti? Nāyaṃ doso. Appakañhi ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hoti, tasmā samudāyo appakena adhikopi anadhiko viya hotīti katvā aḍḍhamāsato adhikepi pañca divase ‘‘aḍḍhamāso atikkanto’’ti vuttaṃ ‘‘dvāsītikhandhakavattānaṃ katthaci asītikhandhakavattānī’’ti vacanaṃ viya. Tathā appakena ūnopi ca samudāyo anūno viya hotīti katvā ‘‘diyaḍḍhamāsato ūnepi pañca divase diyaḍḍhamāso seso’’ti ca vuttaṃ. Satipaṭṭhānavibhaṅgaṭṭhakathāyañhi (vibha. aṭṭha. 356) chamāsato ūnepi aḍḍhamāse ‘‘cha māse sajjhāyo kātabbo’’ti vuttavacanaṃ viya. Tattha hi tacapañcakādīsu catūsu pañcakesu dvīsu ca chakkesu ekekasmiṃ anulomato pañcāhaṃ, paṭilomato pañcāhaṃ, anulomapaṭilomato pañcāhaṃ, tathā purimapurimehi pañcakachakkehi saddhiṃ anulomato pañcāhaṃ, paṭilomato pañcāhaṃ, anulomapaṭilomato pañcāhanti evaṃ visuṃ tipañcāhaṃ ekato tipañcāhañca sajjhāyaṃ katvā chamāsaṃ sajjhāyo kātabboti vacanaṃ viya. Tattha hi vakkapañcakādīsu tīsu pañcakesu dvīsu ca chakkesu visuṃ heṭṭhimehi ekato ca sajjhāye pañcannaṃ pañcannaṃ pañcakānaṃ vasena pañcamāsaparipuṇṇā labbhanti, tacapañcake pana visuṃ tipañcāhamevāti aḍḍhamāsoyeveko labbhatīti aḍḍhamāsādhikapañcamāsā labbhanti.

"အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဤအဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း၊ မင်္ဂလသုတ်အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း 'ခုနစ်ရက်သော ပူဇော်ပွဲနေ့တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်သော ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့တို့သည်လည်းကောင်း လွန်ကုန်သည်ရှိသော်' ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သနည်း? ခုနစ်ရက်သော ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့တို့ကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုဓာတ်တော်ပူဇော်ခြင်းနှင့် မကင်းနိုင်သောကြောင့် အလယ်၌ဖြစ်သော ထင်းပုံ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော ခုနစ်ရက်ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ သီးခြားမဆိုဘဲ ချန်လှပ်ထားသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက 'လခွဲ (တည်းဟူသော ၁၅ ရက်) လွန်မြောက်၍၊ တစ်လခွဲ ကြွင်းသေး၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း? ဤ၌ အပြစ်မရှိပေ။ အနည်းငယ်သော ယုတ်လျော့ခြင်း သို့မဟုတ် ပိုလွန်ခြင်းသည် အရေအတွက်တွင်းသို့ မသက်ရောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် အပေါင်းအစုသည် အနည်းငယ် ပိုလွန်သော်လည်း မပိုလွန်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် လခွဲထက် ငါးရက်ပိုသော်လည်း 'လခွဲ လွန်မြောက်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အချို့အရပ်၌ ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခန္ဓကဝတ်တို့ကို 'ရှစ်ဆယ်သော ခန္ဓကဝတ်တို့' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ အနည်းငယ် ယုတ်လျော့သော အပေါင်းအစုသည်လည်း မယုတ်လျော့သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် တစ်လခွဲအောက် ငါးရက်ယုတ်သော်လည်း 'တစ်လခွဲ ကြွင်းသေး၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ သတိပဋ္ဌာနဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌လည်း ခြောက်လအောက် လခွဲယုတ်သော်လည်း 'ခြောက်လပတ်လုံး သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏' ဟု ဆိုသော စကားကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ကား တစပဉ္စကအစရှိကုန်သော လေးပါးသော ပဉ္စကတို့၌လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးသော ဆက္ကတို့၌လည်းကောင်း တစ်ပါးစီ၌ အနုလောမအားဖြင့် ငါးရက်၊ ပဋိလောမအားဖြင့် ငါးရက်၊ အနုလောမပဋိလောမအားဖြင့် ငါးရက်၊ ထို့အတူ ရှေ့ရှေ့သော ပဉ္စက ဆက္ကတို့နှင့်အတူ အနုလောမအားဖြင့် ငါးရက်၊ ပဋိလောမအားဖြင့် ငါးရက်၊ အနုလောမပဋိလောမအားဖြင့် ငါးရက် ဟု ဤသို့ သီးခြားသုံးပါးသော ငါးရက်စီလည်းကောင်း၊ တစ်ပေါင်းတည်း သုံးပါးသော ငါးရက်စီလည်းကောင်း သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြု၍ 'ခြောက်လပတ်လုံး သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏' ဟု ဆိုသော စကားကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုစကား၌ ဝဂ္ဂပဉ္စက အစရှိကုန်သော သုံးပါးသော ပဉ္စကတို့၌လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးသော ဆက္ကတို့၌လည်းကောင်း သီးခြားလည်းကောင်း၊ အောက်အောက်သော အစုတို့နှင့် တကွလည်းကောင်း သရဇ္ဈာယ်ရာ၌ ငါးခုစီသော ပဉ္စကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံကုန်သော ငါးလတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ တစပဉ္စက၌မူကား သီးခြား သုံးပါးသော ငါးရက် (၁၅ ရက်) ကိုသာလျှင် ရအပ်၏။ ဤသို့လျှင် လခွဲဖြစ်သော တစ်ခုတည်းကိုသာ ရသဖြင့် လခွဲအလွန်ရှိသော ငါးလတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။"

Evaṃ sati yathā tattha aḍḍhamāse ūnepi māsaparicchedena paricchijjamāne sajjhāye cha māsā paricchedakā hontīti paricchijjamānassa sajjhāyassa sattamāsādimāsantaragamananivāraṇatthaṃ chamāsaggahaṇaṃ kataṃ, na sakalachamāse sajjhāyappavattidassanatthaṃ, evamidhāpi māsavasena kāle paricchijjamāne ūnepi pañcadivase diyaḍḍhamāso paricchedako hotīti paricchijjamānassa [Pg.53] kālassa dvimāsādimāsantaragamananivāraṇatthaṃ ‘‘diyaḍḍhamāso seso’’ti diyaḍḍhamāsaggahaṇaṃ katanti evamettha attho gahetabbo. Aññathā ca aṭṭhakathāvacanānaṃ aññamaññavirodho āpajjati. Ekāhameva vā bhagavato sarīraṃ citakāya jhāyīti khuddakabhāṇakānaṃ adhippāyoti gahetabbaṃ. Evañhi sati parinibbānato sattasu sādhukīḷanadivasesu vītivattesu aṭṭhamiyaṃ citakāya bhagavato sarīraṃ jhāpetvā tato paraṃ sattasu divasesu dhātupūjaṃ akaṃsūti aḍḍhamāso atikkanto, gimhānaṃ diyaḍḍho ca māso seso hoti. Parinibbānasuttantapāḷiyampi hi citakāya jhāpanasattāhaṃ na āgataṃ, dveyeva sattāhāni āgatāni, upaparikkhitvā pana yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. Ito aññena vā pakārena yathā na virujjhati, tathā kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘aḍḍhamāso atikkantoti ettha eko divaso naṭṭho. So pāṭipadadivaso kolāhaladivaso nāma, tasmā idha na gahito’’ti. Taṃ na sundaraṃ parinibbānasuttantapāḷiyaṃ pāṭipadadivasatoyeva paṭṭhāya sattāhassa vuttattā aṭṭhakathāyañca parinibbānadivasenapi saddhiṃ tiṇṇaṃ sattāhānaṃ gahitattā. Tathā hi parinibbānadivasena saddhiṃ tiṇṇaṃ sattāhānaṃ gahitattā jeṭṭhamūlasukkapañcamī ekavīsatimo divaso hoti.

ဤသို့ဖြစ်လျှင် ထိုခြောက်လတို့၌ လခွဲမျှ လိုသော်လည်း လ၏အပိုင်းအခြားဖြင့် ပိုင်းခြားသော သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၌ ခြောက်လဟူသော ပိုင်းခြားမှုတို့သည် ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ပိုင်းခြားသော သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၏ ခုနစ်လစသော အခြားသောလသို့ ရောက်ရှိသွားခြင်းကို တားမြစ်ရန်အတွက် “ခြောက်လ” ဟူသော သဒ္ဒါကို သုံးစွဲရခြင်း ဖြစ်သည်။ ခြောက်လပတ်လုံး အပြည့် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြလို၍ မဟုတ်ပေ။ ဤအတူ ဤနေရာ၌လည်း လ၏အစွမ်းဖြင့် ကာလကို ပိုင်းခြားရာတွင် ငါးရက်မျှ လိုသော်လည်း တစ်လခွဲဟူသော အပိုင်းအခြားသည် ရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ ပိုင်းခြားသော ကာလ၏ နှစ်လစသော အခြားသောလသို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်းကို တားမြစ်ရန်အတွက် “တစ်လခွဲ ကျန်သေး၏” ဟု “တစ်လခွဲ” သဒ္ဒါကို သုံးစွဲရခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဤနေရာ၌ အနက်ကို ယူအပ်၏။ အခြားသောနည်းဖြင့် ယူပါက အဋ္ဌကထာစကားတို့သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေကိုယ်တော်ကို တစ်ရက်တည်းဖြင့်သာ စိတက (ထင်းပုံ) ၌ သင်္ဂြိုဟ်၏ ဟူသည် ခုဒ္ဒကဘာဏက ဆရာတို့၏ အလိုဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်မှ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သာဓုကီဠန (ကောင်းသောကစားခြင်း) နေ့တို့ လွန်မြောက်သောအခါ ရှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေကိုယ်တော်ကို စိတက၌ သင်္ဂြိုဟ်ပြီး၊ ထို့နောက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဓာတ်တော်ပူဇော်ပွဲကို ပြုလုပ်ကြသောကြောင့် လခွဲ (တစ်ဆယ့်ငါးရက်) လွန်မြောက်ခဲ့ပြီဖြစ်၍ နွေရာသီ၏ တစ်လခွဲ ကျန်ရှိတော့သည် ဖြစ်၏။ ပရိနိဗ္ဗာန်သုတ်ပါဠိတော်၌လည်း စိတက၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း ခုနစ်ရက်ဟူ၍ မလာရှိပေ၊ ခုနစ်ရက် နှစ်ခုတို့သာ လာရှိသည်။ သို့ရာတွင် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ နှစ်သက်ရာစကားကို ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် အခြားသောနည်းဖြင့် မဆန့်ကျင်အောင် အကြောင်းပြချက်ကို ရှာဖွေအပ်၏။ ဤနေရာ၌ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူက “လခွဲ လွန်မြောက်ပြီဟူသော နေရာ၌ တစ်ရက် ပျောက်နေသည်။ ထိုရက်သည် ပထမပတ်၏ တစ်ရက်မြောက်သောနေ့ (တန်ခူးလပြည့်ကျော် ၁ ရက်) ဖြစ်၍ ဆူညံအုတ်အုတ်ကျွက်ကျွက် ဖြစ်သောနေ့ ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မယူခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆို၏။ ထိုစကားသည် မကောင်းပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိနိဗ္ဗာန်သုတ်ပါဠိတော်၌ လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်ကို ဆိုထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောနေ့နှင့်တကွ ခုနစ်ရက် သုံးခုကို ယူထားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသောနေ့နှင့်တကွ ခုနစ်ရက် သုံးခုကို ယူသောကြောင့် နယုန်လဆန်း ၅ ရက်နေ့သည် နှစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သောနေ့ ဖြစ်ပေသည်။

Sattasu sādhukīḷanadivasesūti ettha sādhukīḷanaṃ nāma saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā aniccatāpaṭisaṃyuttāni gītāni gāyitvā pūjāvasena kīḷanato sundaraṃ kīḷananti sādhukīḷanaṃ. Atha vā saparahitasādhanaṭṭhena sādhu, tesaṃ saṃvegavatthuṃ kittetvā kittetvā kīḷanaṃ sādhukīḷanaṃ, uḷārapuññapasavanato samparāyikatthāvirodhikīḷāvihāroti attho. Ettha ca purimasmiṃ sattāhe sādhukīḷāya ekadesena katattā sādhukīḷanadivasā nāma te jātā. Visesato pana dhātupūjādivasesuyeva sādhukīḷanaṃ akaṃsu. Tatoyeva ca mahāparinibbānasuttantapāḷiyaṃ –

“ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သာဓုကီဠနနေ့တို့၌” ဟူသော ဤပုဒ်တွင် “သာဓုkီဠန” (ကောင်းသောကစားခြင်း) မည်သည်မှာ သံဝေဂရစရာအကြောင်းကို ရွတ်ဆို၍ အနိစ္စနှင့်စပ်လျဉ်းသော သီချင်းများကို သီဆိုကာ ပူဇော်သောအားဖြင့် ကစားခြင်းကြောင့် ကောင်းသောကစားခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် “သာဓု” မည်၏။ ထိုသူတို့အား သံဝေဂဖြစ်ဖွယ်အကြောင်းကို ထပ်ခါထပ်ခါ ရွတ်ဆို၍ ကစားခြင်းသည် “သာဓုကီဠန” မည်၏။ မြတ်သောကောင်းမှုကို ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့် တမလွန်အကျိုးနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ကစားကာ နေခြင်းဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေရာ၌လည်း ရှေးဦးပထမ ခုနစ်ရက်၌ သာဓုကီဠနကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ပြုလုပ်သောကြောင့် ထိုနေ့တို့ကို “သာဓုကီဠနနေ့များ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့တို့၌သာ ကောင်းသောကစားခြင်းကို ပြုလုပ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မဟာပရိနိဗ္ဗာန်သုတ်ပါဠိတော်၌ -

‘‘Atha kho kosinārakā mallā bhagavato sarīrāni sattāhaṃ santhāgāre sattipañjaraṃ karitvā dhanupākāraṃ parikkhipāpetvā [Pg.54] naccehi gītehi vāditehi mālehi gandhehi sakkariṃsu garuṃ kariṃsu mānesuṃ pūjesu’’nti (dī. ni. 2.235).

“ထို့နောက် ကုသိနာရုံပြည်၌ နေထိုင်ကြသော မလ္လာမင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေကိုယ်တော် (ဓာတ်တော်) တို့ကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မင်းကွန်းစရပ်၌ လှံတံတိုင်းဖြင့် ရံစေလျက်၊ လေးတံတိုင်းတို့ကို ဝန်းရံစေပြီးလျှင် ကခြင်း၊ သီခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပန်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံ့သာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အရိုအသေပြုကြကုန်၏၊ အလေးအမြတ်ပြုကြကုန်၏၊ မြတ်နိုးတနိုးပြုကြကုန်၏၊ ပူဇော်ကြကုန်၏” ဟု (လာရှိသည်)။

Etassa aṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 2.235) vuttaṃ –

ထိုခုနစ်ရက်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို အဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုထား၏ -

‘‘Kasmā panete evamakaṃsūti? Ito purimesu dvīsu sattāhesu te bhikkhusaṅghassa ṭhānanisajjokāsaṃ karontā khādanīyabhojanīyādīni saṃvidahantā sādhukīḷikāya okāsaṃ na labhiṃsu. Tato nesaṃ ahosi ‘imaṃ sattāhaṃ sādhukīḷitaṃ kīḷissāma, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ amhākaṃ pamattabhāvaṃ ñatvā kocideva āgantvā dhātuyo gaṇheyya, tasmā ārakkhaṃ ṭhapetvā kīḷissāmā’ti, tena te evamakaṃsū’’ti.

“အဘယ်ကြောင့် ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် ဤသို့ ပြုကြသနည်းဟူမူ - ဤခုနစ်ရက်၏ ရှေးဖြစ်သော သတ္တာဟ (ခုနစ်ရက်) နှစ်ခုတို့တွင် ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် သံဃာတော်များအတွက် ရပ်တည်ရာ ထိုင်ရာနေရာတို့ကို ပြင်ဆင်ခြင်း၊ ခဲဖွယ်စားဖွယ်တို့ကို စီမံခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်နေကြရသဖြင့် ကောင်းသောကစားခြင်း (သာဓုကီဠန) အတွက် အခွင့်မရကြပေ။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့အား ‘ဤခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ငါတို့သည် ကောင်းသောကစားခြင်းကို ကစားကြကုန်အံ့၊ ငါတို့၏ မေ့လျော့ခြင်းကို သိ၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် လာရောက်ကာ ဓာတ်တော်များကို ယူဆောင်သွားနိုင်သည့် အကြောင်းရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် အစောင့်အရှောက်ကို ထားရှိ၍ ကစားကြကုန်အံ့’ ဟူသော အကြံသည် ဖြစ်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုမလ္လာမင်းတို့သည် ဤသို့ ပြုကြကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုထား၏။

Tasmā visesato sādhukīḷikā dhātupūjādivasesuyevāti daṭṭhabbaṃ. Te pana dhātupūjāya katattā ‘‘dhātupūjādivasā’’ti pākaṭā jātāti āha ‘‘sattasu ca dhātupūjādivasesū’’ti. Upakaṭṭhāti āsannā. Vassaṃ upanenti upagacchanti etthāti vassūpanāyikā. Ekaṃ maggaṃ gatoti cārikaṃ caritvā mahājanaṃ assāsetuṃ ekena maggena gato. Evaṃ anuruddhattherādayopi tesu tesu janapadesu cārikaṃ caritvā mahājanaṃ assāsentā gatāti daṭṭhabbaṃ. Yena sāvatthi, tena cārikaṃ pakkāmīti yattha sāvatthi, tattha cārikaṃ pakkāmi, yena vā disābhāgena sāvatthi pakkamitabbā hoti, tena disābhāgena cārikaṃ pakkāmīti attho.

ထို့ကြောင့် အထူးသဖြင့် ကောင်းသောကစားခြင်းတို့သည် ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့တို့၌သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုနေ့တို့သည်လည်း ဓာတ်တော်ပူဇော်ခြင်းအတွက် ပြုလုပ်သောကြောင့် “ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့များ” ဟု ထင်ရှားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ခုနစ်ရက်သော ဓာတ်တော်ပူဇော်သောနေ့တို့၌လည်း” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဥပကဋ္ဌာ” ဟူသည် နီးကပ်ကုန်ပြီ။ ဤနေ့၌ ဝါသို့ ကပ်ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဝဿုပနာယိကာ” (ဝါကပ်သောနေ့) မည်၏။ “ခရီးတစ်ကြောင်းသွားသည်” ဟူသည် ဒေသစာရီလှည့်လည်၍ လူအများအား သက်သာရာရစေရန် ခရီးတစ်ကြောင်းတည်းဖြင့် သွားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူ အနုရုဒ္ဓါထေရ် အစရှိသော မထေရ်တို့သည်လည်း ထိုထိုသော ဇနပုဒ်တို့၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကာ လူအများအား သက်သာရာရစေလျက် ကြွသွားတော်မူကြသည်ဟု သိအပ်၏။ “သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာအရပ်သို့ ခရီးလှည့်လည်တော်မူ၏” ဟူသည် သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာအရပ်သို့ ဒေသစာရီကြွချီတော်မူ၏ သို့မဟုတ် သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားအပ်သော အရပ်မျက်နှာဖြင့် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Tatrāti tassaṃ sāvatthiyaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Aniccatādipaṭisaṃyuttāyāti ‘‘sabbe saṅkhārā aniccā’’tiādinayappavattāya. Asamucchinnataṇhānusayattā avijjātaṇhābhisaṅkhatena kammunā bhavayonigatiṭhitisattāvāsesu khandhapañcakasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ janeti abhinibbattetīti jano, kilese janeti, ajani, janissatīti vā jano, mahanto janoti mahājano, taṃ mahājanaṃ, bahujananti attho. Saññāpetvāti samassāsetvā. Gandhakuṭiyā dvāraṃ vivaritvāti paribhogacetiyabhāvato gandhakuṭiṃ vanditvā gandhakuṭiyā dvāraṃ vivarīti veditabbaṃ. Teneva dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ‘‘gandhakuṭiṃ vanditvā’’ti vuttaṃ. Milātaṃ mālākacavaraṃ milātamālākacavaraṃ. Yathāṭhāne ṭhapetvāti paṭhamaṭhitaṭṭhānaṃ anatikkamitvā [Pg.55] yathāṭhitaṭṭhāneyeva ṭhapetvāti attho. Bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsīti senāsane kattabbavattaṃ sandhāya vuttaṃ. Karonto ca nhānakoṭṭhake sammajjanaudakūpaṭṭhānādikālesu gandhakuṭiṃ gantvā ‘‘nanu bhagavā ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyaṃ kappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi. Tamenaṃ aññatarā devatā ‘‘bhante ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsayissathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulatāya ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ khīravirecanaṃ pivi. Idāni taṃ dassento ‘‘atha thero’’tiādimāha.

ထိုစကားရပ်၌ 'တတြ' ဟူသည်မှာ ထိုသာဝတ္ထိပြည်၌ ဟူလို။ 'သုဒံ' ဟူသည်မှာ နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ 'အနိစ္စတာဒိပဋိသံယုတ္တာယ' ဟူသည်မှာ 'သဗ္ဗေ သင်္ခါရာ အနိစ္စာ' (သင်္ခါရတရားအားလုံးတို့သည် မမြဲကြကုန်) စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သောတရား။ မပြတ်သေးသော တဏှာနုသယ ရှိသည့်အတွက် အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာတို့က ပြုပြင်စီရင်အပ်သော ကံကြောင့် ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ တည်ရာ၊ သတ္တဝါသတို့၌ ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော အတ္တဘောကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ဇန' မည်၏။ ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ဖြစ်စေခဲ့ပြီ၊ ဖြစ်စေလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဇန' မည်၏။ ကြီးမြတ်သော လူအစုအဝေးဖြစ်သောကြောင့် 'မဟာဇန' မည်၏။ ထိုမဟာဇနဟူသည်မှာ များစွာသော လူအပေါင်း (ဗဟုဇန) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သညာပေတွာ' ဟူသည်မှာ သက်သာရာရစေ၍ (နှစ်သိမ့်စေ၍)။ 'ဂန္ဓကုဋိယာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ' ဟူသည်မှာ ပရိဘောဂစေတီအဖြစ်ဖြင့် ဂန္ဓကုဋီတိုက်ကို ရှိခိုး၍ ဂန္ဓကုဋီ၏ တံခါးကို ဖွင့်လှစ်ပြီးလျှင်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ 'ဂန္ဓကုဋီကို ရှိခိုး၍' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ညှိုးနွမ်းသော ပန်းမှိုက်ကို 'မိလာတမာလာကစဝရ' ဟု ဆိုသည်။ 'ယထာဌာနေ ဌပေတွာ' ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ တည်ရှိရာအရပ်ကို မလွန်စေဘဲ မူလတည်မြဲတိုင်းသော အရပ်၌သာ ထား၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က ပြုဖွယ်ရှိသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်အားလုံးကို ပြု၏' ဟူသည်မှာ ကျောင်း၌ ပြုအပ်သော ဝတ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဝတ်ကို ပြုစဉ်တွင်လည်း ရေချိုးရာဇရပ်၊ တံမြက်လှည်းရာနှင့် ရေတည်ရာ စသောအချိန်များ၌ ဂန္ဓကုဋီသို့ သွားကာ 'မြတ်စွာဘုရား... ဤအချိန်သည် အရှင်ဘုရားတို့ ရေချိုးတော်မူရမည့် အချိန်မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် တရားဟောတော်မူရမည့် အချိန်မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် ရဟန်းတို့အား အဆုံးအမ ပေးတော်မူရမည့် အချိန်မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ လျောင်းစက်တော်မူရမည့် အချိန်မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် မျက်နှာသစ်တော်မူရမည့် အချိန်မဟုတ်ပါလော' စသည်ဖြင့် ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက်သာ ဝတ်ပြုလေ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို နတ်တစ်ပါးက 'အရှင်ဘုရား အာနန္ဒာ... အရှင်ဘုရားတို့ကိုယ်တိုင် ဤသို့ ငိုကြွေးနေကြလျှင် အခြားသူတို့ကို အဘယ်သို့ သက်သာရာရစေပါအံ့နည်း' ဟု ထိတ်လန့်သံဝေဂရစေ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် ထိုနတ်၏ စကားကြောင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော နှလုံးရှိသည်ဖြစ်၍ စိတ်ကို ခိုင်ခံ့စေကာ၊ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်မှစ၍ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း များပြားလွန်းသဖြင့် ပြည့်လျှံတက်ကြွသော ဓာတ်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်ကို သက်သာစေရန် နို့ရည်ဖြင့် ဖျော်သော ဝမ်းနှုတ်ဆေး (နို့ဆေး) ကို သောက်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'အထ ထေရော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Ussannadhātukanti upacitasemhādidhātukaṃ kāyaṃ. Samassāsetunti santappetuṃ. Dutiyadivaseti devatāya saṃvejitadivasato. ‘‘Jetavanavihāraṃ paviṭṭhadivasato vā dutiyadivase’’ti vadanti. Viriccati etenāti virecanaṃ, osadhaparibhāvitaṃ khīrameva virecananti khīravirecanaṃ. Yaṃ sandhāyāti yaṃ bhesajjapānaṃ sandhāya. Aṅgasubhatāya subhoti evaṃ laddhanāmattā subhena māṇavena. Pahitaṃ māṇavakanti ‘‘satthā parinibbuto ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano ca taṃ dassanāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ dhammakathaṃ vā sotuṃ, gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā subhena māṇavena pesitaṃ māṇavakaṃ. Etadavocāti etaṃ ‘‘akālo kho’’tiādikaṃ ānandatthero avoca. Akālo khoti ajja gantuṃ yuttakālo na hoti. Kasmāti ce āha ‘‘atthi me ajjā’’tiādi. Bhesajjamattāti appamattakaṃ bhesajjaṃ. Appattho hi ayaṃ mattāsaddo ‘‘mattā sukhapariccāgā’’tiādīsu viya.

'ဥဿန္နဓာတုကံ' ဟူသည်မှာ သလိပ်စသော ဓာတ်များ တိုးပွားနေသော ခန္ဓာကိုယ်ကို။ 'သမာသာသေတုံ' ဟူသည်မှာ သက်သာငြိမ်းအေးစေရန်။ 'ဒုတိယဒိဝသေ' ဟူသည်မှာ နတ်က သံဝေဂပေးသောနေ့မှ နောက်တစ်နေ့၌ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ဇေတဝန်ကျောင်းသို့ ဝင်သောနေ့မှ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌' ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုကြ၏။ ဤဆေးဖြင့် ဝမ်းလျောစေတတ်သောကြောင့် 'ဝိရေစန' မည်၏။ ဆေးဖြင့် စီမံအပ်သော နို့ရည်သည်သာ ဝမ်းလျောစေတတ်သောကြောင့် 'ခီရဝိရေစန' (နို့ရည်ဝမ်းနှုတ်ဆေး) ဟု ခေါ်သည်။ အကြင်ဆေးရည် သောက်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသည်။ ကိုယ်အင်္ဂါ တင့်တယ်လှပသောကြောင့် 'သုဘ' ဟု ခေါ်အပ်၏။ ဤသို့ အမည်ရသဖြင့် သုဘလုလင် စေလွှတ်လိုက်သော လုလင်ငယ်ကို။ 'သခင်မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီ၊ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ ကြွလာသတတ်၊ လူအများကလည်း ထိုမထေရ်ကို ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏' ဟု ကြားသဖြင့်၊ 'ကျောင်းတော်သို့ သွား၍ လူအစုအဝေးကြီးထဲတွင် လွယ်ကူစွာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား ပြောကြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တရားစကား နာယူခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြုနိုင်မည်မဟုတ်။ အိမ်သို့ ကြွလာသောအခါမှသာ ထိုမထေရ်ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် လွယ်လင့်တကူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား ပြောကြားအံ့။ ငါ့အား ယုံမှားသံသယတစ်ခု ရှိ၏၊ ထိုယုံမှားခြင်းကိုလည်း မထေရ်အား မေးမြန်းအံ့' ဟု ကြံစည်၍ သုဘလုလင်က စေလွှတ်လိုက်သော လုလင်ငယ်ကို။ 'ယနေ့ မသင့်တော်သော အချိန်ဖြစ်၏' စသော ဤစကားကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိန့်တော်မူ၏။ 'အခါမဟုတ်သေး' ဟူသည်မှာ ယနေ့ သွားရန် သင့်လျော်သော အချိန်မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ 'ယနေ့ ငါ့အား... ရှိ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဘေသဇ္ဇမတ္တာ' ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်သော ဆေးမျှသာတည်း။ ဤနေရာ၌ 'မတ္တာ' သဒ္ဒါသည် 'မတ္တာသုခပရိစ္စာဂါ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အနည်းငယ်မျှဟူသော အနက်ကို ဟော၏။

Dutiyadivaseti khīravirecanaṃ pītadivasato dutiyadivase. Cetakattherenāti cetiyaraṭṭhe jātattā ‘‘cetako’’ti evaṃladdhanāmena. Subhena māṇavena puṭṭhoti ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ [Pg.56] patiṭṭhāpesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti evaṃ cintetvā ‘‘yesaṃ so bhavaṃ gotamo dhammānaṃ vaṇṇavādī ahosi, yattha ca imaṃ janataṃ samādapesi nivesesi patiṭṭhāpesi, katamesānaṃ kho bho ānanda dhammānaṃ so bhavaṃ gotamo vaṇṇavādī ahosī’’tiādinā (dī. ni. 1.448) subhena māṇavena puṭṭho. Athassa thero tīṇi piṭakāni sīlakkhandhādīhi tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho, māṇava, khandhānaṃ so bhagavā vaṇṇavādī’’tiādinā subhasuttamabhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttamabhāsī’’ti.

'ဒုတိယဒိဝသေ' ဟူသည်မှာ နို့ဆေးသောက်သောနေ့မှ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ (နက်ဖြန်နေ့၌)။ စေတီယတိုင်း၌ ဖွားသောကြောင့် 'စေတက' ဟူ၍ ဤသို့ အမည်ရသော သုဘလုလင် မေးအပ်သည်ဖြစ်၍။ 'အရှင်ဂေါတမသည် အကြင်တရားတို့၌ ဤလောကကို တည်စေခဲ့၏၊ ထိုတရားတို့သည် အရှင်ဂေါတမ ကွယ်လွန်သဖြင့် ပျက်စီးလေကုန်ပြီလော၊ သို့မဟုတ် တည်ရှိနေသေးသလော၊ အကယ်၍ တည်ရှိပါက အရှင်အာနန္ဒာသည် သိပေလိမ့်မည်၊ ယခု ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို မေးမြန်းအံ့' ဟု ဤသို့ ကြံစည်၍ 'အရှင်အာနန္ဒာ... ထိုအရှင်ဂေါတမသည် အဘယ်တရားတို့၏ ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းလေ့ရှိသနည်း၊ အဘယ်တရားတို့၌ ဤလူအပေါင်းကို ဆောက်တည်စေသနည်း၊ သက်ဝင်စေသနည်း၊ တည်စေသနည်း၊ အရှင်ဂေါတမသည် အဘယ်မည်သော တရားတို့၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့ပါသနည်း' စသည်ဖြင့် သုဘလုလင်သည် မေးမြန်းအပ်၏။ ထိုအခါ မထေရ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံတို့ကို သီလက္ခန္ဓ စသော သိက္ခာသုံးပါး (ကျေးဇူးတရားသုံးပါး) ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်၍ ပြလိုသဖြင့် 'လုလင်... မြတ်စွာဘုရားသည် ခန္ဓာသုံးပါး (ကျေးဇူးတရားသုံးပါး) တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏' စသည်ဖြင့် သုဘသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသုဘသုတ်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဒီဃနိကာယ်၌ သုဘသုတ်အမည်ရှိသော ဆယ်ခုမြောက်သုတ်ကို ဟောတော်မူ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇanti ettha khaṇḍanti chinnaṃ. Phullanti bhinnaṃ. Tesaṃ paṭisaṅkharaṇaṃ puna sammā pākatikakaraṇaṃ, abhinavakaraṇanti vuttaṃ hoti. Rājagahanti evaṃnāmakaṃ nagaraṃ. Tañhi mandhatumahāgovindādīhi pariggahitattā ‘‘rājagaha’’nti vuccati. Chaḍḍitapatitauklāpāti chaḍḍitā ca patitā ca uklāpā ca ahesunti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhagavato parinibbānaṭṭhānaṃ gacchantehi bhikkhūhi chaḍḍitā vissaṭṭhā, tatoyeva ca upacikādīhi khāditattā ito cito ca patitā, sammajjanābhāvena ākiṇṇakacavarattā uklāpā ca ahesunti. Imamevatthaṃ dassento āha ‘‘bhagavato hī’’tiādi. Paricchedavasena veṇiyati dissatīti pariveṇaṃ. Tatthāti tesu vihāresu. Khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇanti iminā sambandho. Paṭhamaṃ māsanti vassānassa paṭhamaṃ māsaṃ, accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Senāsanavattānaṃ paññattattā senāsanakkhandhake ca senāsanapaṭibaddhānaṃ bahūnaṃ vacanato ‘‘bhagavatā…pe… vaṇṇita’’nti vuttaṃ.

'ခဏ္ဍဖုလ္လပဋိသင်္ခရဏံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ခဏ္ဍ' ဟူသည်မှာ ကျိုးပဲ့ပျက်စီးခြင်း၊ 'ဖုလ္လ' ဟူသည်မှာ အက်ကွဲအပေါက်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကျိုးပျက်အက်ကွဲသည်တို့ကို ပြန်လည်ပြုပြင်ခြင်းသည် တစ်ဖန် ကောင်းစွာ ပကတိအတိုင်းဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အသစ်ပြုပြင်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ရာဇဂြိုဟ်ဟူသည် ထိုသို့သောအမည်ရှိသော မြို့ဖြစ်၏။ ထိုမြို့ကို မန္ဓာတုမင်း၊ မဟာဂေါဝိန္ဒပုဏ္ဏား အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကောင်းစွာ အုပ်စိုးသိမ်းပိုက်အပ်သောကြောင့် 'ရာဇဂြိုဟ်' ဟု ခေါ်အပ်၏။ စွန့်ပစ်အပ်သည်လည်းကောင်း၊ ပြုတ်ကျပျက်စီးအပ်သည်လည်းကောင်း၊ အမှိုက်သရိုက် ရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤစကားကို ဆိုလိုသည်မှာ - မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာအရပ်သို့ ကြွသွားကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် စွန့်ပစ်ထားခဲ့ကုန်၏။ ထိုသို့ စွန့်ပစ်ထားခဲ့ခြင်းကြောင့်ပင် ခြကောင်စသည်တို့ ကိုက်ခဲအပ်သဖြင့် ဟိုမှသည်မှ ပြုတ်ကျပျက်စီးကုန်၏။ တံမြက်လှည်းခြင်း မရှိသဖြင့် အမှိုက်သရိုက်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသောကြောင့် ညစ်ပတ်ပေရေလျက် ရှိကုန်၏။ ဤအနက်ကို ပြလို၍ 'ဘဂဝတော ဟိ' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ရှုမြင်အပ်သောကြောင့် 'ပရိဝုဏ်' (ကျောင်းဦးဝင်း) မည်၏။ ထိုကျောင်းတို့၌။ 'ခဏ္ဍဖုလ္လပဋိသင်္ခရဏံ' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်အပ်၏။ ဝါတွင်းကာလ၏ ပထမလပတ်လုံး။ ဤ 'မုသံ' ဟူသော ဒုတိယဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ အနက်၌ ဖြစ်၏။ သေနာသနဝတ် (ကျောင်းဝတ်) တို့ကို ပညတ်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သေနာသနခန္ဓက၌လည်းကောင်း၊ သေနာသနနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဝတ်အမျိုးမျိုးတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည်... ချီးမွမ်းတော်မူအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Dutiyadivaseti ‘‘khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’’ti cintitadivasato dutiyadivase. So ca vassūpanāyikadivasato dutiyadivasoti veditabbo. Te hi therā āsāḷhīpuṇṇamāya uposathaṃ katvā pāṭipade sannipatitvā vassaṃ upagantvā evaṃ cintesuṃ. Ajātasattu rājāti ajāto hutvā pituno paccatthiko jātoti ‘‘ajātasattū’’ti laddhavohāro rājā. Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhuto lohitaṃ piveyya’’nti[Pg.57]. Atha tassā kathetuṃ asakkontiyā kisabhāvaṃ dubbaṇṇabhāvañca disvā rājā sayameva pucchitvā ñatvā ca vejje pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phāletvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu, tasmā ‘‘ajātoyeva rañño sattu bhavissatī’’ti nemittakehi niddiṭṭhattā ajātasattu nāma jāto. Kinti kāraṇapucchanatthe nipāto, kasmāti attho. Paṭivedesunti nivedesuṃ, jānāpesunti attho. Vissatthāti nirāsaṅkacittā. Āṇācakkanti āṇāyeva appaṭihatavuttiyā pavattanaṭṭhena cakkanti āṇācakkaṃ. Sannisajjaṭṭhānanti sannipatitvā nisīdanaṭṭhānaṃ.

"ဒုတိယဒိဝသေ" ဟူသည် "ကျိုးပျက်ကျိုးရာကို ပြုပြင်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်သောနေ့မှ ဒုတိယမြောက်နေ့၌ ဖြစ်၏။ ထိုနေ့သည် ဝါကပ်သောနေ့မှ ဒုတိယမြောက်နေ့ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုမထေရ်တို့သည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ ဥပုသ်ပြု၍ လဆုတ်တစ်ရက်နေ့၌ စုဝေးကာ ဝါဆိုဝါကပ်ပြီးလျှင် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူကြကုန်၏။ "အဇာတသတ္တု ရာဇာ" ဟူသည် မမွေးဖွားမီကပင် ဖခင်၏ ရန်သူဖြစ်လာသောကြောင့် "အဇာတသတ်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းကို ရရှိသော မင်းကြီးတည်း။ ထိုမင်းကြီးသည် မိခင်ဝမ်း၌ တည်ရှိလတ်သော် မိဖုရားအား "ငါသည် မင်းကြီး၏ လက်ယာလက်ရုံးမှ သွေးကို သောက်ရပါမူ အလွန်ကောင်းလေစွတကား" ဟု ဤသို့သော ချဉ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်သတတ်။ ထိုအခါ မင်းကြီးအား မပြောဝံ့ဘဲ ပိန်ချုံးပြီး အဆင်းပျက်နေခြင်းကို မင်းကြီးမြင်၍ ကိုယ်တိုင်မေးမြန်းသိရှိသဖြင့် သမားတော်တို့ကို ခေါ်စေပြီး ရွှေဓားငယ်ဖြင့် လက်ရုံးကို ခွဲစေကာ ရွှေသောက်ခွက်ဖြင့် သွေးကို ခံယူ၍ ရေနှင့် ရောစပ်ပြီး သောက်စေ၏။ နိမိတ်ဖတ်သူတို့သည် ထိုအကြောင်းကို ကြား၍ "ဤသန္ဓေသားသည် မင်းကြီး၏ ရန်သူ ဖြစ်လိမ့်လတ္တံ့၊ ဤသူသည် မင်းကြီးကို သတ်လတ္တံ့" ဟု ဗေဒင်ဟောကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မမွေးဖွားမီကပင် မင်းကြီး၏ ရန်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နိမိတ်ဖတ်သူတို့ ညွှန်းဆိုသောကြောင့် "အဇာတသတ်" ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်လာ၏။ "ကိန္တိ" ဟူသည် အကြောင်းကို မေးမြန်းခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၍ "အဘယ်ကြောင့်လဲ" ဟူသော အနက်ရ၏။ "ပဋိဝေဒေသုံ" ဟူသည် လျှောက်တင်ကြကုန်၏၊ "သိစေကြကုန်၏" ဟု အနက်ရ၏။ "ဝိဿတ္ထာ" ဟူသည် စိုးရိမ်ရွံရှာခြင်းကင်းသော စိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍။ "အာဏာစက္ကံ" ဟူသည် အာဏာသည်ပင်လျှင် မဆီးတားမပိတ်ပင်ဘဲ ပြန့်ပွားတတ်သောကြောင့် "စက်" (အာဏာစက်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "သန္နိသဇ္ဇဋ္ဌာနံ" ဟူသည် စုဝေး၍ ထိုင်နေထိုင်ရာ နေရာတည်း။

Rājabhavanavibhūtinti rājabhavanasampattiṃ. Avahasantamivāti avahāsaṃ kurumānaṃ viya. Siriyā niketamivāti siriyā vasanaṭṭhānamiva. Ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṅgānanti ekasmiṃ pānīyatitthe sannipatantā pakkhino viya sabbesaṃ janānaṃ cakkhūni maṇḍapeyeva nipatantīti devamanussānaṃ nayanasaṅkhātavihaṅgānaṃ ekanipātatitthamiva ca. Lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitanti ekattha sampiṇḍitaṃ rāsikataṃ loke ramaṇīyabhāvaṃ viya. Yadi loke vijjamānaṃ ramaṇīyattaṃ sabbameva ānetvā ekattha sampiṇḍitaṃ siyā, taṃ viyāti vuttaṃ hoti. ‘‘Daṭṭhabbasāramaṇḍanti pheggurahitasāraṃ viya kasaṭavinimuttaṃ pasannabhūtaṃ viya ca daṭṭhabbesu daṭṭhuṃ araharūpesu sārabhūtaṃ pasannabhūtañcā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Daṭṭhabbo dassanīyo sārabhūto visiṭṭhataro maṇḍo maṇḍanaṃ alaṅkāro etassāti daṭṭhabbasāramaṇḍo, maṇḍapoti evamettha attho gahetabboti amhākaṃ khanti, upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Maṇḍaṃ sūriyarasmiṃ pāti nivāretīti maṇḍapo. Vividha…pe… cāruvitānanti ettha kusumadāmāni ca tāni olambakāni cāti kusumadāmaolambakāni. Ettha ca visesanassa paranipāto daṭṭhabbo, olambakakusumadāmānīti attho. Tāni vividhāni anekappakārāni viniggalantaṃ vamentaṃ nikkhāmentamiva cāru sobhanaṃ vitānaṃ etthāti vividhakusumadāmaolambakaviniggalantacāruvitāno, maṇḍapo, taṃ alaṅkaritvāti yojetabbaṃ. Ratanavicitramaṇikaoṭṭimatalamivāti nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammattāyeva nānāratanehi [Pg.58] vicittabhūtamaṇikoṭṭimatalamivāti attho. Ettha ca ratanavicittaggahaṇaṃ nānāpupphūpahāravicittatāya nidassanaṃ, maṇikoṭṭimatalaggahaṇaṃ supariniṭṭhitabhūmiparikammatāyāti veditabbaṃ. Maṇiyo koṭṭetvā katatalattā maṇikoṭṭanena nibbattatalanti maṇikoṭṭimatalaṃ. Nanti maṇḍapaṃ. Pupphūpahāro pupphapūjā. Uttarābhimukhanti uttaradisābhimukhaṃ. Āsanārahanti nisīdanārahaṃ. Dantakhacitanti dantehi racitaṃ, dantehi katanti vuttaṃ hoti. Etthāti āsane. Niṭṭhitaṃ bhante mama kiccanti mayā kattabbakiccaṃ niṭṭhitanti attho.

"ရာဇဘဝနဝိဘူတိံ" ဟူသည် မင်းနန်းတော်၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဆိုလို၏။ "အဝဟသန္တမိဝ" ဟူသည် ပြုံးရယ်လှောင်ပြောင်နေသကဲ့သို့။ "သိရိယာ နိကေတမိဝ" ဟူသည် ကျက်သရေဒေဝီ ကိန်းဝပ်ရာ နေရာကဲ့သို့။ "ဧကနိပါတတိတ္ထမိဝ စ ဒေဝမနုဿနယနဝိဟင်္ဂါနံ" ဟူသည် ရေချိုးဆိပ်တစ်ခုတည်း၌ စုဝေးကြသော ငှက်တို့ကဲ့သို့ လူ၊ နတ်တို့၏ မျက်စိတည်းဟူသော ငှက်တို့သည် မဏ္ဍပ်၌သာ ကျရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နတ်၊ လူတို့၏ မျက်စိတည်းဟူသော ငှက်တို့ စုဝေးရာ ဆိပ်ကမ်းတစ်ခုတည်းကဲ့သို့။ "လောကရာမဏေယျကမိဝ သမ္ပိဏ္ဍိတံ" ဟူသည် လောက၌ မွေ့လျော်ဖွယ် အလုံးစုံကို တစ်နေရာတည်း၌ စုပေါင်းပုံထားသကဲ့သို့။ အကယ်၍ လောက၌ရှိသမျှသော သာယာဖွယ် အလုံးစုံတို့ကို ယူဆောင်၍ တစ်နေရာတည်း၌ စုပေါင်းထားပါက ထိုအစုအပုံကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍံ" ဟူသည် အကာကင်းသော အနှစ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အနည်အဖတ် ကင်းစင်သော ကြည်လင်သော အရာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရှုချင်စဖွယ် အဆင်းရှိသော အရာတို့တွင် အနှစ်သာရဖြစ်၍ ကြည်လင်သော အဖြစ်လည်းကောင်းဟု ကျမ်းဦးကျမ်းလယ်ကျမ်းဆုံး (ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးမျိုး) စလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ ရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်၍ အလွန်ထူးမြတ်သော အဆင်း၊ တန်ဆာရှိသောကြောင့် "ဒဋ္ဌဗ္ဗသာရမဏ္ဍ" မည်၏၊ ဤသို့ မဏ္ဍပ်၏ အနက်ကို ယူအပ်၏ဟူသည် ငါတို့၏ အယူအဆဖြစ်၏၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ သင့်လျော်သလို ယူအပ်၏။ ပူပြင်းသော နေရောင်ခြည်ကို ကာကွယ်တတ်သောကြောင့် "မဏ္ဍပ်" မည်၏။ "ဝိဝိဓ...ပေ... စာရုဝိတာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပန်းဆိုင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ တွဲရရွဲဆွဲအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ကုသုမဒါမဩလမ္ဗကာနိ" မည်ကုန်၏။ ဤပုဒ်၌ ဝိသေသနကို နောက်၌ ထားခြင်းကို သိအပ်၏၊ "တွဲရရွဲဆွဲအပ်သော ပန်းဆိုင်းတို့" ဟု အနက်ရ၏။ ထိုတွဲရရွဲဆွဲအပ်သော အထူးထူးအပြားပြားသော ပန်းဆိုင်းတို့သည် ပြိုးပြိုးပြက် ထွက်ပေါ်လာဘိသကဲ့သို့ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော မျက်နှာကြက်ရှိသောကြောင့် "ဝိဝိဓကုသုမဒါမဩလမ္ဗကဝိနိဂ္ဂလန္တစာရုဝိတာန" ဟု ဆိုအပ်သော မဏ္ဍပ်ကို တန်ဆာဆင်၍ ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ "ရတနဝိစိတြမဏိကုဋ္ဋိမတလမိဝ" ဟူသည် အထူးထူးသော ပန်းပူဇော်မှုတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ကောင်းစွာပြီးစေအပ်သော မြေပြင်ကိစ္စရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် အထူးထူးသော ရတနာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြီးအပ်သော ပတ္တမြားစီမြေပြင်ကဲ့သို့ ဟု အနက်ရ၏။ ဤအရပ်၌လည်း "ရတနဝိစိတြ" ဟူသော စကားသည် အထူးထူးသော ပန်းပူဇော်မှုတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်ခြင်း၏ ပြယုဂ်ဖြစ်၍၊ "မဏိကုဋ္ဋိမတလ" ဟူသော စကားသည် ကောင်းစွာပြုပြင်အပ်သော မြေပြင်ကိစ္စကို ပြခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ပတ္တမြားတို့ကို ထွင်းထုစီခြယ်၍ ပြုအပ်သော မြေပြင်ဖြစ်သောကြောင့် "ပတ္တမြားစီမြေပြင်" (မဏိကုဋ္ဋိမတလ) မည်၏။ "နံ" ဟူသည် မဏ္ဍပ်ကို။ "ပုပ္ဖူပဟာရော" ဟူသည် ပန်းပူဇော်ခြင်းတည်း။ "ဥတ္တရာဘိမုခံ" ဟူသည် မြောက်အရပ်သို့ ရှေ့ရှု။ "အာသနာရဟံ" ဟူသည် ထိုင်နေထိုက်သော။ "ဒန္တခစိတံ" ဟူသည် ဆင်စွယ်တို့ဖြင့် ခြယ်သအပ်သော၊ ဆင်စွယ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧတ္ထာ" ဟူသည် နေရာထိုင်ခင်း (ပလ္လင်) ၌။ "နိဋ္ဌိတံ ဘန္တေ မမ ကိစ္စံ" ဟူသည် "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော် ပြုအပ်သော ကိစ္စသည် ပြီးစီးပါပြီ" ဟု အနက်ရ၏။

Tasmiṃ pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi, addhā ete maṃ sandhāya vadantī’’ti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva ‘‘sve, āvuso, sannipāto’’tiādi. Idāni taṃ dassento āha ‘‘bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ āhaṃsū’’tiādi. Tenāti tasmā. Āvajjesīti upanāmesi. Anupādāyāti taṇhādiṭṭhivasena kañci dhammaṃ agahetvā, yehi vā kilesehi sabbehi vimuccati, tesaṃ lesamattampi agahetvāti attho. Āsavehīti bhavato ābhavaggaṃ dhammato vā āgotrabhuṃ savanato pavattanato āsavasaññitehi kilesehi. Lakkhaṇavacanañcetaṃ āsavehīti, tadekaṭṭhatāya pana sabbehipi kilesehi, sabbehipi pāpadhammehi cittaṃ vimuccatiyeva. Cittaṃ vimuccīti cittaṃ arahattamaggakkhaṇe āsavehi vimuccamānaṃ katvā arahattaphalakkhaṇe vimuccīti attho. Caṅkamenāti caṅkamanakiriyāya. Vivaṭṭūpanissayabhūtaṃ kataṃ upacitaṃ puññaṃ etenāti katapuñño, arahattādhigamāya katādhikāroti attho. Padhānamanuyuñjāti vīriyaṃ anuyuñja, arahattādhigamāya anuyogaṃ karohīti attho. Kathādoso nāma natthīti kathāya aparajjhaṃ nāma natthi. Accāraddhaṃ vīriyanti ativiya āraddhaṃ vīriyaṃ. Uddhaccāyāti uddhatabhāvāya. Vīriyasamataṃ yojemīti caṅkamanavīriyassa adhimattattā tassa pahānavasena samādhinā samarasatāpādanena vīriyasamataṃ yojemi.

သို့ရာတွင် ထိုနေ့၌ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် အရှင်အာနန္ဒာကို ရည်ညွှန်း၍ "ဤရဟန်းသံဃာအလယ်၌ ရဟန်းတစ်ပါးသည် အနံ့ဆိုး (အာသဝကိလေသာအနံ့) ထွက်လျက် လှည့်လည်သွားလာနေ၏" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုစကားကို ကြား၍ "ဤရဟန်းသံဃာအလယ်၌ အခြားအနံ့ဆိုးထွက်လျက် လှည့်လည်သွားလာသော ရဟန်းမည်သည် မရှိ၊ ဧကန်စင်စစ် ဤသူတို့သည် ငါ့ကိုရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု သံဝေဂရတော်မူ၏။ အချို့သောရဟန်းတို့ကမူ "ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ၊ နက်ဖြန်၌ အစည်းအဝေးရှိသည်" စသည်ဖြင့် လျှောက်ကြားကြကုန်၏။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ရဟန်းတို့သည် အရှင်အာနန္ဒာအား ပြောဆိုကြကုန်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "တေန" ဟူသည် ထို့ကြောင့်။ "အာဝဇ္ဇေသိ" ဟူသည် ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်း၏ (ညွတ်၏)။ "အနုပါဒါယ" ဟူသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာအားလုံးတို့မှ လွတ်မြောက်ရာ၌ ထိုကိလေသာတို့၏ အညစ်အကြေး အနည်းငယ်မျှကိုပင် မစွဲယူဘဲဟူသော အနက်ရ၏။ "အာသဝေဟိ" ဟူသည် ဘဝအားဖြင့် ဘဝဂ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ တရားအားဖြင့် ဂေါတြဘူတိုင်အောင်လည်းကောင်း ယိုစီးတတ်၊ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် အာသဝဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကိလေသာတို့မှ။ ဤ "အာသဝေဟိ" ဟူသော စကားသည် ဥပလက္ခဏာ (မှည့်ခေါ်သော) စကားတည်း၊ ထိုအာသဝတို့နှင့် အတူတကွ တည်ရှိနေသောကြောင့် ကိလေသာအားလုံးတို့မှလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တရား အားလုံးတို့မှလည်းကောင်း စိတ်သည် လွတ်မြောက်သည်သာလျှင်တည်း။ "စိတ္တံ ဝိမုစ္စိ" ဟူသည် စိတ်သည် အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌ အာသဝတို့မှ လွတ်မြောက်ဆဲဖြစ်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်၏ဟူသော အနက်ရ၏။ "စင်္ကမေန" ဟူသည် စင်္ကြံသွားခြင်းဟူသော ကိရိယာဖြင့်။ "ဝိဝတ္တူပနိဿယဘူတံ" (ဝဋ်မှကင်းရာ နိဗ္ဗာန်၏ အားကြီးသောမှီရာ) ဖြစ်သော ကောင်းမှုကို ဆည်းပူးပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် "ကတပုည" မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်းငှာ ပြုအပ်သော အဓိကာရ (ဆုတောင်းခြင်း အားထုတ်ခြင်း) ရှိသူဟု အနက်ရ၏။ "ပဓာနမနုယုဉ္ဇ" ဟူသည် လုံ့လဝီရိယကို အားထုတ်လော့၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုကို ပြုလော့ဟု အနက်ရ၏။ "ကထာဒေါသော နာမ နတ္ထိ" ဟူသည် စကားပြောဆိုရာ၌ ချွတ်ယွင်းပျက်စီးခြင်းမည်သည် မရှိ။ "အစ္စာရဒ္ဓံ ဝီရိယံ" ဟူသည် အလွန်အမင်း ထက်သန်စွာ အားထုတ်အပ်သော လုံ့လ။ "ဥဒ္ဓစ္စာယ" ဟူသည် စိတ်ပြန့်လွင့်ခြင်းအဖြစ်ငှာ။ "ဝီရိယသမတံ ယောဇေမိ" ဟူသည် စင်္ကြံသွားခြင်းဟူသော ဝီရိယသည် အလွန်လွန်ကဲနေသောကြောင့် ထိုဝီရိယကို လျှော့ချခြင်းဖြင့် သမာဓိနှင့် မျှတသော အခြေအနေသို့ ရောက်အောင် ပြုပြင်ပြီး ဝီရိယနှင့် သမာဓိ မျှတမှုကို ဆောင်ရွက်အံ့။

Dutiyadivaseti [Pg.59] therena arahattappattadivasato dutiyadivase. Dhammasabhāyaṃ sannipatitāti pakkhassa pañcamiyaṃ sannipatiṃsu. Attano arahattappattiṃ ñāpetukāmoti ‘‘sekkhatāya dhammasaṅgītiyā gahetuṃ ayuttampi bahussutattā gaṇhissāmā’’ti cintetvā nisinnānaṃ therānaṃ ‘‘idāni arahattappatto’’ti somanassuppādanatthaṃ ‘‘appamatto hohī’’ti dinnaovādassa saphalatādīpanatthaṃ attupanāyikaṃ akatvā aññabyākaraṇassa bhagavatā saṃvaṇṇitattā ca thero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo ahosīti veditabbaṃ. Yathāvuḍḍhanti vuḍḍhapaṭipāṭiṃ anatikkamitvā. Eketi majjhimabhāṇakānaṃyeva eke. Pubbe vuttampi hi sabbaṃ majjhimabhāṇakā vadantiyevāti veditabbaṃ. Dīghabhāṇakā (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) panettha evaṃ vadanti –

"ဒုတိယဒိဝသေ" ဟူသည်မှာ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်သောနေ့မှစ၍ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဖြစ်သည်။ "ဓမ္မသဘါယံ သန္နိပတိတာ" ဟူသည်မှာ (ဝါခေါင်လဆုတ်) ပက္ခ၏ ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ စည်းဝေးကြကုန်၏။ "အတ္တနော အရဟတ္တပတ္တိံ ဉာပေတုကာမော" ဟူသည်မှာ - "သေက္ခအဖြစ်ဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂါယနာ၌ ပါဝင်ရန် မသင့်သော်လည်း များစွာသော အကြားအမြင်ရှိသည် (ဗဟုဿုတ) ၏ အဖြစ်ကြောင့် ငါတို့ သိမ်းပိုက်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်၍ သီတင်းသုံးနေကြသော မထေရ်တို့အား ယခုအခါ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီဟု ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေရန်လည်းကောင်း၊ "မမေ့မလျော့စေနှင့်" ဟု ပေးအပ်သော အဆုံးအမ၏ အကျိုးရှိပုံကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မိမိကို ညွှန်းဆိုခြင်းမပြုဘဲ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ပြောကြားခြင်းကို မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရှင်မထေရ်သည် မိမိ၏ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြောင်းကို သိစေလိုသည်ဟု သိအပ်၏။ "ယထာဝုဍ္ဎံ" ဟူသည်မှာ ကြီးစဉ်ငယ်လိုက် အစဉ်အတိုင်းကို မကျူးလွန်ဘဲ ဟူ၏။ "ဧကေ" ဟူသည်မှာ မဇ္ဈိမဘာဏကဆရာတို့တွင် အချို့ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသမျှ အလုံးစုံကို မဇ္ဈိမဘာဏကဆရာတို့သည် ဆိုကုန်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဒီဃဘာဏကဆရာတို့သည်ကား ဤသို့ ဆိုကုန်၏ -

‘‘Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirikena mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya ca agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi ‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajja ānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa imassāhaṃ idāni satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’ti tikkhattuṃ sādhukāramadāsī’’ti.

"ထိုအခါ သက်တော်ရှည် အရှင်အာနန္ဒာသည် ရဟန္တာဖြစ်လျက် အစည်းအဝေးသို့ ကြွသွားတော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ကြွသွားတော်မူသနည်းဟူမူ - 'ယခုအခါ ငါသည် အစည်းအဝေးအလယ်သို့ ဝင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်ပေပြီ' ဟု ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ စံပယ်တင်လျက်၊ အညှာမှပြုတ်ကျသော ထန်းသီးမှည့်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကမ္ဗလာနီ၌ တင်ထားအပ်သော ပကတိကျောက်မျက်ရတနာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တိမ်တိုက်ကင်းစင်သော ကောင်းကင်၌ ကောင်းစွာပေါ်ထွန်းလာသော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နုပျိုသော နေခြည်၏ အတွေ့ကြောင့် ကောင်းစွာပွင့်ထွန်း၍ ရွှေဝတ်ဆံတို့ဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ပြိုးပြက်၍ အရောင်အဝါ အသရေနှင့်တကွဖြစ်သော မြတ်သောမျက်နှာတော်ဖြင့် မိမိ၏ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြောင်းကို ကြားပြောဘိသကဲ့သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို မြင်တော်မူ၍ ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်တော်မူ၏ - 'အချင်းတို့... ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော အရှင်အာနန္ဒာသည် အလွန်တင့်တယ်ပေစွတကား၊ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိတော်မူပါမူ ဧကန်မုချ ယနေ့ အရှင်အာနန္ဒာအား သာဓုကာရ (ကောင်းချီး) ပေးတော်မူရာ၏။ ယခုအခါ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား ပေးတော်မူအပ်သော ထိုသာဓုကာရကို ဤအရှင်အာနန္ဒာအား ပေးအံ့' ဟု ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် 'သာဓု' ဟု ကောင်းချီးပေးတော်မူ၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။"

Ākāsena āgantvā nisīdītipi eketi ettha pana tesaṃ tesaṃ tathā tathā gahetvā āgatamattaṃ ṭhapetvā visuṃ visuṃ vacane aññaṃ visesakāraṇaṃ natthīti vadanti. Upatissatthero panāha ‘‘sattamāsaṃ katāya dhammasaṅgītiyā kadāci pathaviyaṃ nimujjitvā āgatattā taṃ gahetvā eke vadanti. Kadāci ākāsena āgatattā taṃ gahetvā eke vadantī’’ti.

" 'ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာ၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟု အချို့ဆိုကြသော ထိုစကား၌မူ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ယူ၍ လာသောအကြောင်းမှတစ်ပါး အသီးအသီး ဆိုအပ်သော စကား၌ အခြားထူးခြားသော အကြောင်းရင်းမရှိဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော် အရှင်ဥပတိဿမထေရ်ကမူ 'ခုနစ်လပတ်လုံး ပြုအပ်သော ဓမ္မသင်္ဂါယနာ၌ တစ်ရံတစ်ခါ၌ မြေ၌ ငုပ်၍ ကြွလာသောကြောင့် ထိုအကြောင်းကို ယူ၍ အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ တစ်ရံတစ်ခါ၌ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာသောကြောင့် ထိုအကြောင်းကို ယူ၍ အချို့က ဆိုကြကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။"

Bhikkhū [Pg.60] āmantesīti bhikkhū ālapi abhāsi sambodhesīti ayamettha attho. Aññatra pana ñāpanepi hoti. Yathāha – ‘‘āmantayāmi vo, bhikkhave, (dī. ni. 2.218) paṭivedayāmi vo, bhikkhave’’ti (a. ni. 7.72). Pakkosanepi dissati. Yathāha ‘‘ehi tvaṃ, bhikkhu, mama vacanena sāriputtaṃ āmantehī’’ti (a. ni. 9.11). Āvusoti āmantanākāradīpanaṃ. Kaṃ dhuraṃ katvāti kaṃ jeṭṭhakaṃ katvā. Kiṃ ānando nappahotīti aṭṭhakathācariyehi ṭhapitapucchā. Nappahotīti na sakkoti. Etadagganti eso aggo. Liṅgavipallāsena hi ayaṃ niddeso. Yadidanti ca yo ayanti attho, yadidaṃ khandhapañcakanti vā yojetabbaṃ. Sammannīti sammataṃ akāsi. Upāliṃ vinayaṃ puccheyyanti pucchadhātussa dvikammakattā vuttaṃ. Bījaniṃ gahetvāti ettha bījanīgahaṇaṃ dhammakathikānaṃ dhammatāti veditabbaṃ. Bhagavāpi hi dhammakathikānaṃ dhammatādassanatthameva vicittabījaniṃ gaṇhāti. Na hi aññathā sabbassapi lokassa alaṅkārabhūtaṃ paramukkaṃsagatasikkhāsaṃyamānaṃ buddhānaṃ mukhacandamaṇḍalaṃ paṭicchādetabbaṃ hoti. ‘‘Paṭhamaṃ, āvuso upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tassa saṅgītiyā purimakāle paṭhamabhāvo na yuttoti? No na yutto bhagavatā paññattānukkamena pātimokkhuddesānukkamena ca paṭhamabhāvassa siddhattā. Yebhuyyena hi tīṇi piṭakāni bhagavato dharamānakāle ṭhitānukkameneva saṅgītāni, visesato vinayābhidhammapiṭakānīti daṭṭhabbaṃ. Kismiṃ vatthusmiṃ methunadhammeti ca nimittatthe bhummavacanaṃ.

" 'ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူ၏၊ မိန့်တော်မူ၏၊ သိစေတော်မူ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသော နေရာ၌ သိစေခြင်းအနက်၌လည်း ဖြစ်၏။ 'ငါသည် သင်တို့အား သိစေအပ်၏၊ ရဟန်းတို့။ သင်တို့အား ကြားသိစေအပ်၏၊ ရဟန်းတို့' ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ခေါ်ယူခြင်းအနက်၌လည်း တွေ့ရ၏။ 'ရဟန်း... သင်လာလော့၊ ငါ၏စကားဖြင့် သာရိပုတ္တရာကို ခေါ်လော့' ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'အာဝုသော' ဟူသည်မှာ ခေါ်ဝေါ်သော အချင်းအရာကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကံ ဓုရံ ကတွာ' ဟူသည်မှာ အဘယ်သူကို အကြီးအမှူး ပြ၍ ဟူ၏။ 'ကိံ အာနန္ဒော နပ္ပဟောတိ' ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ တင်ပြအပ်သော အမေး ဖြစ်သည်။ 'နပ္ပဟောတိ' ဟူသည်မှာ မစွမ်းနိုင်သည် မဟုတ်။ 'ဧတဒဂ္ဂံ' ဟူသည်မှာ ဤသူသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ ဟူ၏။ အကယ်စင်စစ် လိင်ပြောင်းပြန် ဖြစ်သောအားဖြင့် ဤသို့ ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယဒိဒံ' ဟူသည်မှာ 'ယော အယံ' (အကြင်ဤသူ) ဟူသော အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် 'ယဒိဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ' ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'သမ္မန္နိ' ဟူသည်မှာ သမုတ်ခြင်းကို ပြု၏ ဟူ၏။ 'ဥပါလိံ ဝိနယံ ပုစ္ဆေယျံ' ဟူရာ၌ ပုစ္ဆဓာတ်သည် ကမ္မနှစ်ခုရှိသော (ဒွိကမ္မ) အဖြစ်ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏။ 'ဗီဇနိံ ဂဟေတွာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ယပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဓမ္မကထိကတို့၏ သဘောတရားတည်းဟု သိအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဓမ္မကထိကတို့၏ သဘောကို ပြခြင်းငှာသာလျှင် ဆန်းကြယ်သော ယပ်တော်ကို ကိုင်တော်မူ၏။ အကယ်စင်စစ် ခပ်သိမ်းသော လောကသားတို့၏ တန်ဆာသဖွယ်ဖြစ်၍ အလွန်ထူးကဲဆုံးသော သီလသိက္ခာ၌ စောင့်ထိန်းတော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ လပြည့်ဝန်းနှင့် တူသော မျက်နှာတော်ကို ဖုံးကွယ်အပ်သည် မဟုတ်ပေ။ 'ငါ့ရှင်ဥပါလိ၊ ပထမပါရာဇိကကို အဘယ်အရပ်၌ ပညတ်တော်မူသနည်း' ဟု အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်း။ ထိုပါရာဇိက၏ သင်္ဂါယနာမတင်မီ ရှေးဦးစွာသော ကာလ၌ ပထမအဖြစ်သည် မသင့်သည် မဟုတ်လော့ ဟူသော ဤစောဒနာသည် မသင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရား ပညတ်တော်မူသော အစဉ်အတိုင်းလည်းကောင်း၊ ပါတိမောက် ပြသတော်မူသော အစဉ်အတိုင်းလည်းကောင်း ပထမအဖြစ်သည် ပြီးစီးအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ယေဘုယျအားဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံတို့ကို မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် ကာလ၌ တည်ရှိသောအစဉ်အတိုင်းသာလျှင် သင်္ဂါယနာ တင်အပ်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် ဝိနည်းပိဋကတ်နှင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တို့ကို ထိုအတိုင်း တင်အပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ကသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ' နှင့် 'မေထုနဓမ္မေ' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်၌လည်း နိမိတ်အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။"

Vatthumpi pucchītiādi ‘‘kattha paññatta’’ntiādinā dassitena saha tato avasiṭṭhampi saṅgahetvā dassanavasena vuttaṃ. Kiṃ panettha paṭhamapārājikapāḷiyaṃ kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā āsi nāsīti? Buddhassa bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti, sāvakānaṃ pana devatānaṃ vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu, pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ tattha pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti ce? ‘‘Tena samayenā’’ti vā ‘‘tena kho pana samayenā’’ti vā ‘‘atha kho’’iti vā ‘‘evaṃ vutte’’ti vā ‘‘etadavocā’’ti vā evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana idaṃ paṭhamapārājikanti ṭhapesuṃ[Pg.61]. Paṭhamapārājike saṅgahamāruḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu. ‘‘Tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti ca nesaṃ sajjhāyārambhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā kampittha. Te eteneva nayena sesapārājikānipi saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Evaṃ terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’ntiādīni vatvā vīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha. Tato bhikkhunivibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāmā’’tiādīni vatvā tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunivibhaṅgo’’ti kittetvā ‘‘ayaṃ ubhatovibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva pathavī akampittha. Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva pathavīkampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upālittheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘āvuso, idaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti evamettha avuttopi viseso veditabbo.

"ဝတ္ထုံပိပုစ္ဆိ" အစရှိသော စကားရပ်ကို "ကတ္ထပညတ္တံ" အစရှိသော စကားရပ်ဖြင့် ပြသအပ်သော စကားနှင့်တကွ ကြွင်းကျန်သော အချက်များကိုလည်း သိမ်းကျုံးပြသလိုသောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ ပထမပါရာဇိကပါဠိတော်တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပယ်ဖျက်အပ်သောစကား သို့မဟုတ် ထည့်သွင်းအပ်သောစကား ရှိပါသလော၊ မရှိပါသလောဟု မေးသော် - မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၌ ပယ်ဖျက်အပ်သော စကားဟူသည် လုံးဝမရှိပါ။ အမှန်စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့သည် တစ်ခုသော သဒ္ဒါမျှကိုလည်း အကျိုးမရှိဘဲ ဟောတော်မမူကုန်။ သာဝကတို့၏ ဟောကြားချက် သို့မဟုတ် နတ်တို့၏ ပြောကြားချက်၌မူကား ပယ်ဖျက်ထိုက်သော စကားများ ရှိတတ်သဖြင့် ထိုပယ်ဖျက်ထိုက်သော စကားများကို ဓမ္မသင်္ဂါဟကထေရ်တို့သည် ပယ်ဖျက်တော်မူခဲ့ကြသည်။ သို့ရာတွင် ထည့်သွင်းအပ်သော စကားမူကား ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ရှိလေသည်။ ထို့ကြောင့် အကြင်စကားလုံးကို အကြင်နေရာ၌ ထည့်သွင်းရန် သင့်လျော်ပါက ထိုစကားလုံးကို ထိုနေရာ၌ ဧကန်မုချ ထည့်သွင်းတော်မူကြသည်။ ထိုထည့်သွင်းအပ်သော စကားသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - "တေန သမယေန" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တေန ခေါ ပန သမယေန" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အထ ခေါ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဧဝံ ဝုတ္တေ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဧတဒဝေါစ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် ဆက်စပ်ပေးသော စကားမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ထည့်သွင်းရန် သင့်လျော်သော ဆက်စပ်စကားများကို ထည့်သွင်းတော်မူပြီးမှ "ဤသည်ကား ပထမပါရာဇိကဖြစ်သည်" ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြသည်။ ပထမပါရာဇိကကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူသောအခါ ရဟန္တာငါးရာတို့သည် သင်္ဂါယနာတင်သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အတူတကွ သရဇ္ဈာယ်တော်မူကြသည်။ ထိုအရှင်သူမြတ်တို့၏ သရဇ္ဈာယ်ခြင်း စတင်သောအခါ၌ "တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ" ဟူသော စကားကို ကောင်းချီးပေးသကဲ့သို့ မဟာပထဝီမြေကြီးသည် ရေအဆုံးတိုင်အောင် ပြင်းထန်စွာ တုန်လှုပ်လေသည်။ ထိုမထေရ်တို့သည် ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ကြွင်းကျန်သော ပါရာဇိကတို့ကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူပြီးလျှင် "ဤသည်ကား ပါရာဇိကကဏ္ဍတည်း" ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြသည်။ ဤနည်းတူစွာပင် သံဃာဒိသေသ် ၁၃ ပါးကို "တေရသက" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူပြီးလျှင် နှစ်ရာကျော်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို "မဟာဝိဘင်း" ဟူ၍ အမည်နာမ ပြဋ္ဌာန်းကာ သတ်မှတ်တော်မူကြသည်။ မဟာဝိဘင်း သင်္ဂါယနာတင်ပြီးဆုံးသော အခါ၌လည်း ရှေးနည်းတူပင် မဟာပထဝီမြေကြီး တုန်လှုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၌ ပါရာဇိက ၈ ပါးကို "ပါရာဇိကကဏ္ဍ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုပြီး၊ သုံးရာ့လေးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို "ဘိက္ခုနီဝိဘင်း" ဟု ပြဋ္ဌာန်းကာ "ဤသည်ကား ဘာဏဝါရအားဖြင့် ၆၄ ဘာဏဝါရရှိသော ဥဘတောဝိဘင်းမည်၏" ဟု သတ်မှတ်တော်မူကြသည်။ ဥဘတောဝိဘင်း သင်္ဂါယနာတင်ပြီးဆုံးသော အခါ၌လည်း မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းတူပင် မြေကြီးလှုပ်ခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဘာဏဝါရ ၈၀ ရှိသော ခန္ဓကကိုလည်းကောင်း၊ ဘာဏဝါရ ၂၅ ရှိသော ပရိဝါရကိုလည်းကောင်း သင်္ဂါယနာတင်ပြီး "ဤသည်ကား ဝိနယပိဋကတ် မည်၏" ဟု သတ်မှတ်တော်မူကြသည်။ ဝိနည်းပိဋကတ် သင်္ဂါယနာတင်ပြီးဆုံးသော အခါ၌လည်း ရှေးနည်းတူပင် မြေကြီးလှုပ်ခြင်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုဝိနည်းပိဋကတ်ကို အရှင်ဥပါလိမထေရ်အား "ငါ့ရှင်ဥပါလိ၊ ဤဝိနည်းပိဋကတ်ကို သင့်ထံ၌ နည်းခံသော တပည့်တို့အား သင်ကြားပို့ချလော့" ဟု အပ်နှင်းတော်မူကြသည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းမျှသာ ဆိုသော်လည်း အထူးမှတ်သားဖွယ်ရာ အချက်များကို သိရှိအပ်သည်။

Evaṃ vinayapiṭakaṃ saṅgahamāropetvā suttantapiṭakaṃ saṅgāyiṃsu. Idāni taṃ dassento āha ‘‘vinayaṃ saṅgāyitvā’’tiādi. Mahākassapatthero ānandattheraṃ dhammaṃ pucchīti ettha ayamanukkamo veditabbo – ānandatthere dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā dhammāsane nisinne āyasmā mahākassapatthero bhikkhū pucchi ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhanteti. Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgītinti? Dīghasaṅgītiṃ, bhanteti. Dīghasaṅgītiyaṃ catuttiṃsa suttāni, tayo ca vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagganti. Sīlakkhandhavaggaṃ, bhanteti. Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ suttanti? Brahmajālasuttaṃ nāma bhante tividhasīlālaṅkataṃ nānāvidhamicchājīvakuhanalapanādividdhaṃsanaṃ dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ dasasahassilokadhātupakampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti?

ဤသို့ ဝိနည်းပိဋကတ်ကို သင်္ဂါယနာတင်ပြီးနောက် သုတ္တန္တပိဋကတ်ကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူကြသည်။ ယခုအခါ ထိုသုတ္တန္တပိဋကတ် သင်္ဂါယနာတင်ပုံကို ပြသလို၍ "ဝိနယံ သင်္ဂါယိတွာ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မဟာကဿပမထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာအား တရားတော်ကို မေးမြန်း၏" ဟူသော စကားရပ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သော အစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ဆင်စွယ်ဖြင့် စီခြယ်အပ်သော ယပ်တောင်ကို ကိုင်ဆောင်လျက် ဓမ္မာသနပလ္လင်ပေါ်၌ ထိုင်နေတော်မူသောအခါ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် ရဟန်းတို့အား "ငါ့ရှင်တို့၊ အဘယ်ပိဋကတ်ကို ပထမဦးစွာ သင်္ဂါယနာတင်ကြမည်နည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား၊ သုတ္တန္တပိဋကတ်ကို သင်္ဂါယနာတင်ကြပါအံ့" ဟု လျှောက်ထားကြသည်။ "သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ သင်္ဂီတိ (နိကာယ်) လေးပါး ရှိကြကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် အဘယ်နိကာယ်ကို ပထမဦးစွာ သင်္ဂါယနာတင်ကြမည်နည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူရာ၊ "အရှင်ဘုရား၊ ဒီဃနိကာယ် (ဒီဃသင်္ဂီတိ) ကို တင်ကြပါအံ့" ဟု လျှောက်ထားကြသည်။ "ဒီဃနိကာယ်၌ သုတ်ပေါင်း ၃၄ သုတ်နှင့် ဝဂ် ၃ ပါး ရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ပထမဆုံး မည်သည့်ဝဂ် ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူရာ၊ "အရှင်ဘုရား၊ သီလက္ခန္ဓဝဂ် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားကြသည်။ "သီလက္ခန္ဓဝဂ်၌ သုတ်ပေါင်း 13 သုတ် ရှိသည်။ ထိုသုတ်တို့တွင် ပထမဆုံး မည်သည့်သုတ် ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူရာ၊ "အရှင်ဘုရား၊ အပြားပြားသော သီလတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဆိုးညစ်သော အသက်မွေးခြင်း၊ လှည့်ပတ်ခြင်း၊ စကားဖြင့် သိမ်းသွင်းခြင်း အစရှိသော အပြားပြားသော မကောင်းမှုတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိကွန်ရက်ကို ဖြုန်းတီးတတ်သော၊ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို တုန်လှုပ်စေတတ်သော 'ဗြဟ္မဇာလသုတ်' ဖြစ်ပါသည်၊ ထိုသုတ်ကို ပထမဦးစွာ သင်္ဂါယနာတင်ကြပါအံ့" ဟု လျှောက်ထားကြသည်။ ထို့နောက် အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာအား "ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ၊ ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့သနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူသည်။

Antarā [Pg.62] ca bhante rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti ettha antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. Tathā hi ‘‘tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44; 10.75) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti, mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu kāraṇe antarāsaddo vattati. ‘‘Addasa maṃ bhante aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evamettha attho daṭṭhabbo, antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti sāmivacanappasaṅge antarāsaddayogena upayogavacanassa icchitattā. Idha pana yojetvā evaṃ vutto. Rājāgāraketi tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicitraṃ agāraṃ akaṃsu, taṃ rājāgārakanti pavuccati, tasmiṃ. Ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇo ambarukkho atthi, taṃ ambalaṭṭhikāti vadanti. Tassa avidūrabhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikātveva saṅkhyaṃ gataṃ ‘‘varuṇānagara’’ntiādīsu viya.

"အန္တရာ စ ဘန္တေ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ" ဟူသော စကားရပ်၌ "အန္တရာ" ဟူသော သဒ္ဒါကို အကြောင်း၊ အခွင့်အခါ (ခဏ)၊ စိတ်၊ အလယ် (အကြား)၊ ဟင်းလင်းပြင် (ကြားအရပ်) အစရှိသော အနက်တို့၌ တွေ့ရသည်။ အမှန်စင်စစ် "တဒန္တရံ ကို ဇာနေယျ အညတြ တထာဂတာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဇနာ သင်္ဂမ္မ မန္တေန္တိ၊ မဉ္စ တဉ္စ ကိမန္တရံ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်တို့၌ "အန္တရာ" သဒ္ဒါသည် "အကြောင်း" ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ "အဒ္ဒသ မံ ဘန္တေ အညတရာ ဣတ္ထီ ဝိဇ္ဇန္တရိကာယ ဘာဇနံ ဓေါဝန္တီ" ဟူသော စကားရပ်၌ "အခွင့်အခါ (ခဏ)" ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ "ယဿန္တရတော န သန္တိ ကောပါ" ဟူသော စကားရပ်၌ "စိတ်" ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ "အန္တရာ ဝေါသာနမာပါဒီ" ဟူသော စကားရပ်၌ "အလယ် (အကြား)" ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ "အပိ စာယံ တပေါဒါ ဒွိန္နံ မဟာနိရယာနံ အန္တရိကာယ အာဂစ္ဆတိ" ဟူသော စကားရပ်၌ "ဟင်းလင်းပြင် (ကြားအရပ်)" ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ ဤနေရာ၌မူ ထို "အန္တရာ" သဒ္ဒါသည် ဟင်းလင်းပြင် (ကြားအရပ်) ဟူသောအနက်၌ ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာဠန္ဒာရွာ၏ အကြား၌ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားအပ်သည်။ "အန္တရာ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝုစ်) ကို ပြုအပ်သည်။ ဤသို့သော နေရာမျိုး၌ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် "အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတိ" (ရွာနှင့် မြစ်၏အကြား၌ သွား၏) ဟု ဤသို့ တစ်ခုတည်းသော "အန္တရာ" သဒ္ဒါကိုသာ သုံးစွဲကြသည်။ ထိုသဒ္ဒါကို ဒုတိယပုဒ်နှင့်လည်း ဆက်စပ်အပ်သည်။ မဆက်စပ်ပါက ဒုတိယဝိဘတ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝုစ်) သို့ ရောက်ထိုက်သော်လည်း "အန္တရာ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဒုတိယဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူ ဆက်စပ်ပြီး ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ရာဇာဂါရကေ" ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ မင်းကြီး ကစားပျော်ပါးရန်အတွက် စိတ်ကူးဉာဏ်ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ဆောက်လုပ်အပ်သော အိမ်ဖြစ်သဖြင့် "ရာဇာဂါရက (မင်းကွန်း)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ထိုမင်းကွန်း၌ ဖြစ်သည်။ "အမ္ဗလဋ္ဌိကာ" ဟူသည်မှာ မင်းကြီး၏ ဥယျာဉ် ဖြစ်သည်။ ထိုဥယျာဉ်၏ တံခါးနီး၌ သရက်ပင်ငယ် (သရက်ပျိုပင်) ရှိသတတ်။ ထိုအရပ်ကို "အမ္ဗလဋ္ဌိကာ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုအမ္ဗလဋ္ဌိကာနှင့် မနီးမဝေးဖြစ်သောကြောင့် ဥယျာဉ်ကိုလည်း "အမ္ဗလဋ္ဌိကာ" ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုခြင်းသို့ ရောက်ရှိသည်။ "ဝရုဏနဂရံ" အစရှိသော ဥပမာများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။

Suppiyañca paribbājakanti ettha suppiyoti tassa nāmaṃ, paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Brahmadattañca māṇavakanti ettha brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati. Tathā hi –

"သုပ္ပိယဉ္စ ပရိဗ္ဗာဇကံ" ဟူသော စကားရပ်၌ "သုပ္ပိယ" ဟူသည် ထိုသူ၏ အမည်ဖြစ်ပြီး၊ "ပရိဗ္ဗာဇက" ဟူသည် သဉ္စယ၏ တပည့်ဖြစ်သော ဖုံးကွယ်ထားသော ပရဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ "ဗြဟ္မဒတ္တဉ္စ မာဏဝကံ" ဟူသော စကားရပ်၌ "ဗြဟ္မဒတ္တ" ဟူသည် ထိုလုလင်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "မာဏဝ" ဟူသော သဒ္ဒါကို သတ္တဝါ၊ ခိုးသူ သို့မဟုတ် လုလင်ပျိုအားလုံးကိုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ အမှန်စင်စစ် -

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271;

a. ni. 3.36) –

"သေမင်းတမန်တို့ တိုက်တွန်းအပ်ကုန်လျက် မေ့လျော့နေကြသော သတ္တဝါ (မာဏဝ) တို့သည် ယုတ်နိမ့်သော ဘုံဘဝ (ကိုယ်ခန္ဓာ) သို့ ရောက်ရှိကာ ကာလရှည်မြင့်စွာ စိုးရိမ်ပူဆွေးကြရကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ādīsu satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭhamāṇavo aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.258-261, 316) taruṇo māṇavoti vutto. Idhāpi ayameva [Pg.63] adhippeto. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brahmadattaṃ nāma taruṇapurisaṃ ārabbhā’’ti. Jīvakambavaneti jīvakassa komārabhaccassa ambavane. Atha ‘‘kaṃ ārabbhā’’ti avatvā ‘‘kenasaddhi’’nti kasmā vuttaṃ? Na etaṃ suttaṃ bhagavatā eva vuttaṃ, raññāpi ‘‘yathā nu kho imāni puthusippāyatanānī’’tiādinā kiñci kiñci vuttaṃ atthi, tasmā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Vedehiputtenāti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño, ‘‘vedehī’’ti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī, vedehiyā putto vedehiputto, tena.

အစရှိသော စကားတို့၌ ခိုးသူကို 'လုလင် (မာဏဝ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပြုအပ်သော အမှုရှိကုန်သော၊ ပြုအပ်သော အမှုမရှိကုန်သော ခိုးသူ (မာဏဝ) တို့နှင့်တကွ သွားကုန်၏' ဟူသော အစရှိသော သုတ်တို့၌ ခိုးသူကို ဆိုလိုသည်။ 'အမ္ဗဋ္ဌလုလင်၊ အင်္ဂလုလင်' ဟူသော အစရှိသည်တို့၌မူ ပျိုနုသော လုလင်ကို 'မာဏဝ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌လည်း ဤပျိုနုသော လုလင်ဟူသော အနက်ကိုသာ လိုလားအပ်၏။ 'ဗြဟ္မဒတ်အမည်ရှိသော ပျိုနုသောလုလင်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူသော ဤစကားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဇီဝကမ္ဗဝနေ' ဟူသည် အသက်ရှင်စဉ်ကပင် အဘယမင်းသား မွေးမြူအပ်သော ဇီဝက၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ဖြစ်လျှင် 'မည်သူ့ကို အကြောင်းပြု၍' ဟု မဆိုမူ၍ 'မည်သူနှင့်တကွ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဤသုတ်တော် (သာမညဖလသုတ်) ကို မြတ်စွာဘုရားတစ်ပါးတည်းသာ ဟောကြားတော်မူသည်မဟုတ်၊ အဇာတသတ်မင်းကလည်း 'အရှင်ဘုရား၊ များစွာကုန်သော ဤအတတ်ပညာရပ်တို့သည်' ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် အနည်းငယ်စီ လျှောက်ထားအပ်သော စကားလည်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ဝေဒေဟီပုတ္တ' ဟူသည် ဤအဇာတသတ်မင်းသည် ကောသလမင်း၏ သမီးတော်မှ မွေးဖွားသော သားဖြစ်ပြီး ဝိဒေဟမင်း၏ သမီးတော်မှ မွေးဖွားသောသား မဟုတ်ပေ။ 'ဝေဒေဟီ' ဟူသော အမည်သည် ပညာရှိတို့၏ အမည်တည်း။ ဤပညာဖြင့် သိတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝေဒ' မည်၏။ ၎င်းသည် ဉာဏ်၏ အမည်တည်း။ ထိုပညာဖြင့် လုံ့လပြုတတ်၊ အားထုတ်တတ်၊ ကြိုးပမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝေဒေဟီ' မည်၏။ ထိုဝေဒေဟီမိဖုရား၏ သားဖြစ်သောကြောင့် 'ဝေဒေဟီပုတ္တ' (ဝေဒေဟီမိဖုရား၏သား) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမင်းနှင့်တကွ။

Etenevupāyena pañca nikāye pucchīti ettha ayamanukkamo veditabbo. Vuttanayena brahmajālassa pucchāvisajjanāvasāne pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavīkampo ahosi. Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā pucchāvisajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena terasasuttantaṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catuttiṃsasuttantapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti. Tadanantaraṃ bhāṇavārasataparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti. Tadanantaraṃ vīsatibhāṇavārasatapaamāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် နိကာယ်ငါးရပ်ကို မေးမြန်းတော်မူ၏ ဟူသော ဤစကား၌ အစဉ်အတိုင်း မှတ်သားအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်ကို မေးမြန်းဖြေကြားခြင်း ပြီးဆုံးသောအခါ ရဟန္တာငါးရာတို့သည် သံပြိုင်ရွတ်ဆို (သံဂါယနာတင်) တော်မူကြကုန်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မြေကြီးသည်လည်း ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်လေ၏။ ဤသို့ ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို သံဂါယနာတင်တော်မူပြီးနောက် 'ငါ့သျှင်အာနန္ဒာ၊ သာမညဖလသုတ်ကို အဘယ်၌ ဟောတော်မူသနည်း' စသည်ဖြင့် မေးမြန်းဖြေကြားခြင်း အစဉ်အတိုင်း ဗြဟ္မဇာလသုတ်နှင့်တကွ သုတ်တော် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ကို သံဂါယနာတင်တော်မူ၍ 'ဤဝဂ်သည် သီလက္ခန္ဓဝဂ် မည်၏' ဟု သတ်မှတ်၍ ထားတော်မူကြကုန်၏။ ထိုသီလက္ခန္ဓဝဂ်၏ အခြားမဲ့၌ မဟာဝဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမဟာဝဂ်၏ အခြားမဲ့၌ ပါထိကဝဂ်ကိုလည်းကောင်း ထားတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဝဂ်သုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော၊ သုတ်ပေါင်း သုံးဆယ့်လေးသုတ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ဘာဏဝါရ ခြောက်ဆယ်လေးပါး အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်၍ 'ဤသည်ကား ဒီဃနိကာယ် မည်၏' ဟု သတ်မှတ်ကာ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်အား 'ငါ့သျှင်၊ ဤဒီဃနိကာယ်ကို သင်၏ တပည့်တို့အား သင်ကြားပို့ချလော့' ဟု အပ်နှင်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုဒီဃနိကာယ်၏ အခြားမဲ့၌ ဘာဏဝါရ ရှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မဇ္ဈိမနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်၏ တပည့်တို့အား 'ဤနိကာယ်ကို သင်တို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ကြလော့' ဟု အပ်နှင်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုမဇ္ဈိမနိကာယ်၏ အခြားမဲ့၌ ဘာဏဝါရ တစ်ရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော သံယုတ္တနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်အား 'အရှင်ဘုရား၊ ဤနိကာယ်ကို အရှင်ဘုရားတို့၏ တပည့်တို့အား သင်ကြားပို့ချတော်မူပါ' ဟု အပ်နှင်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုသံယုတ္တနိကာယ်၏ အခြားမဲ့၌ ဘာဏဝါရ တစ်ရာ့နှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်အား 'ဤနိကာယ်ကို အရှင်ဘုရားတို့၏ တပည့်တို့အား သင်ကြားပို့ချတော်မူပါ' ဟု အပ်နှင်းတော်မူကြကုန်၏။

Tadanantaraṃ –

ထိုအင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၏ အခြားမဲ့၌ -

‘‘Dhammasaṅgaṇiṃ vibhaṅgañca, kathāvatthuñca puggalaṃ;

Dhātuyamakaṃ paṭṭhānaṃ, abhidhammoti vuccatī’’ti. –

ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဝိဘင်း၊ ကထာဝတ္ထု၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ဓာတုကထာ၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန်း ဤခုနစ်ကျမ်းကို အဘိဓမ္မာဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ [Pg.64] saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavīkampo ahosi. Tato paraṃ jātakaṃ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo apadānaṃ suttanipāto khuddakapāṭho dhammapadaṃ udānaṃ itivuttakaṃ vimānavatthu petavatthu theragāthā therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāma aya’’nti ca vatvā abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsūti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampi taṃ khuddakaganthaṃ suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti. Ayamettha adhippāyo – jātakādike khuddakanikāyapariyāpanne yebhuyyena ca dhammaniddesabhūte tādise abhidhammapiṭake saṅgaṇhituṃ yuttaṃ, na pana dīghanikāyādippakāre suttantapiṭake, nāpi paññattiniddesabhūte vinayapiṭaketi. Dīghabhāṇakā ‘‘jātakādīnaṃ abhidhammapiṭake saṅgaho’’ti vadanti. Cariyāpiṭakabuddhavaṃsānañcettha aggahaṇaṃ jātakagatikattā. Majjhimabhāṇakā pana aṭṭhuppattivasena desitānaṃ jātakādīnaṃ yathānulomadesanābhāvato tādise suttantapiṭake saṅgaho yutto, na pana sabhāvadhammaniddesabhūte yathādhammasāsane abhidhammapiṭaketi jātakādīnaṃ suttapariyāpannataṃ vadanti. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Khuddakanikāyassa sesanikāyānaṃ viya apākaṭattā sese ṭhapetvā khuddakanikāyaṃ pākaṭaṃ katvā dassento ‘‘tattha khuddakanikāyo nāmā’’tiādimāha. Tatthāti tesu nikāyesu. Tatthāti khuddakanikāye.

ဤသို့ ချီးမွမ်းအပ်သော၊ သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သော ပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်၍ 'ဤသည်ကား အဘိဓမ္မာပိဋကတ် မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုကာ ရဟန္တာငါးရာတို့သည် သံပြိုင်ရွတ်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ရှေးနည်းတူပင် မြေကြီးသည် ပြင်းစွာ တုန်လှုပ်လေ၏။ ထိုနောင်မှ ဇာတ်၊ မဟာနိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ အပဒါန်၊ သုတ္တနိပါတ်၊ ခုဒ္ဒကပါဌ်၊ ဓမ္မပဒ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ္တက၊ ဝိမာနဝတ္ထု၊ ပေတဝတ္ထု၊ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာ ဟူသော ဤပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်၍ 'ဤသည်ကား ခုဒ္ဒကဂန္ထ မည်၏' ဟု သတ်မှတ်ကာ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်သွင်းယူကြကုန်၏ဟု ဒီဃဘာဏက ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ မဇ္ဈိမဘာဏက ဆရာတို့ကမူ စရိယာပိဋကတ်၊ ဗုဒ္ဓဝံသတို့နှင့်တကွ ထိုခုဒ္ဒကဂန္ထ အားလုံးကိုပင် သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား - ဇာတ်အစရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော၊ များသောအားဖြင့်လည်း တရားကို ညွှန်ပြခြင်း သဘောရှိသော ထိုသို့သော တရားတို့ကို အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည်သာ သင့်လျော်၏၊ ဒီဃနိကာယ် အစရှိသော အပြားရှိသော သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ မသင့်လျော်၊ ပညတ္တိကို ညွှန်ပြခြင်း သဘောရှိသော ဝိနည်းပိဋကတ်၌လည်း သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ မသင့်လျော်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဒီဃဘာဏက ဆရာတို့သည် 'ဇာတ်အစရှိသည်တို့ကို အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ စရိယာပိဋကတ်နှင့် ဗုဒ္ဓဝံသတို့ကို မယူခြင်းမှာ ဇာတ်နှင့် တူသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မဇ္ဈိမဘာဏက ဆရာတို့ကမူကား အတ္ထုပ္ပတ္တိ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဇာတ်အစရှိသည်တို့ကို အနုလုံဒေသနာ အဖြစ်ကြောင့် ထိုနှင့်တူသော သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည်သာ သင့်လျော်၏၊ သဘာဝတရားကို ပြရာဖြစ်သော၊ တရားနှင့်လျော်ညီသော ဒေသနာတော်ဖြစ်သော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌မူ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာ မသင့်လျော်ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဇာတ်အစရှိသည်တို့အား သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားနှစ်ရပ်တို့တွင် သင့်လျော်သည်ကို ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။ ခုဒ္ဒကနိကာယ်သည် ကြွင်းသောနိကာယ်တို့ကဲ့သို့ မထင်ရှားသောကြောင့် ကြွင်းသော နိကာယ်တို့ကို ထား၍ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ပြလိုသော ဆရာသည် 'ထို၌ ခုဒ္ဒကနိကာယ် မည်သည်ကား' အစရှိသဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ ထို၌ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုနိကာယ်တို့တွင် ဟု လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုခုဒ္ဒကနိကာယ်၌ ဟု လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။

Evaṃ nimittapayojanakāladesakārakakaraṇappakārehi paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā idāni tattha vavatthāpitesu dhammavinayesu nānappakārakosallatthaṃ ekavidhādibhede dassetuṃ ‘‘tadetaṃ sabbampī’’tiādimāha. Tattha anuttaraṃ sammāsambodhinti ettha anāvaraṇañāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ maggañāṇapadaṭṭhānañca anāvaraṇañāṇaṃ ‘‘sammāsambodhī’’ti vuccati. Paccavekkhantena vāti udānādivasena pavattadhammaṃ sandhāyāha. Vimuttirasanti arahattaphalassādaṃ vimuttisampattikaṃ vā aggaphalanipphādanato, vimuttikiccaṃ vā kilesānaṃ accantavimuttisampādanato.

ဤသို့ အကြောင်း၊ အကျိုး၊ ကာလ၊ ဒေသ၊ ကတ္တား၊ ကရိုဏ်း စသော အပြားတို့ဖြင့် ပထမသံဂါယနာကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ထိုပထမသံဂါယနာ၌ သတ်မှတ်အပ်သော ဓမ္မဝိနည်းတို့၌ အထူးထူး အပြားပြား လိမ္မာစိမ့်သောငှာ ဧကဝိဓ စသည်တို့ကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုအလုံးစုံသော တရားတို့သည်လည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ' ဟူသော ပုဒ်၌ အာဝရဏ ကင်းသောဉာဏ် (အနာဝရဏဉာဏ်) လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော မဂ်ဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ်လျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော အနာဝရဏဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း 'သမ္မာသမ္ဗောဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥဒါန်းကျူးရင့်ခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော တရားကို ရည်ညွှန်း၍ 'ပစ္စဝေက္ခန္တေန ဝါ' (ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်၏ အရသာကို ခံစားရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အထွတ်အထိပ် ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို စင်စစ် ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဝိမုတ္တိ၏ ကိစ္စဖြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ဝိမုတ္တိရသ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Kiñcāpi avisesena sabbampi buddhavacanaṃ kilesavinayanena vinayo, yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyapatanādito dhāraṇena dhammo ca hoti[Pg.65], idhādhippete pana dhammavinaye niddhāretuṃ ‘‘tattha vinayapiṭaka’’ntiādimāha. Khandhādivasena sabhāvadhammadesanābāhullato āha ‘‘avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo’’ti. Atha vā yadipi dhammoyeva vinayo pariyattiādibhāvato, tathāpi vinayasaddasannidhāno abhinnādhikaraṇabhāvena payutto dhammasaddo vinayatantiviparītaṃ tantiṃ dīpeti yathā ‘‘puññañāṇasambhāro, gobalībadda’’ntiādi.

အကယ်၍ ကိလေသာတို့ကို နှိမ်နင်း ဆုံးမတတ်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဝစနသည်ပင် ဝိနည်း (ဝိနယ) မည်သော်လည်းကောင်း၊ ဟောကြားဆုံးမတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်သူတို့အား အပါယ်ဘေးစသည်တို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မ မည်သော်လည်းကောင်း၊ ဤအရာ၌ လိုလားအပ်သော ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းကို ဆွဲထုတ်၍ ပြလိုသဖြင့် 'ထိုပါဠိ၌ ဝိနည်းပိဋကတ်သည်ကား' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သဘာဝဓမ္မဒေသနာ အများဆုံးဖြစ်သောကြောင့် 'ကြွင်းသော ဗုဒ္ဓဝစနသည် ဓမ္မမည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ္တိ၏ အစဦးဖြစ်သောကြောင့် ဓမ္မသည်ပင် ဝိနည်းမည်သော်လည်း၊ ဝိနယသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် အခြားသော အာဏာစက်မဟုတ်ဘဲ တစ်ခုတည်းသော တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုအပ်သော ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဝိနည်းပါဠိတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပါဠိတော်ကို ပြ၏။ သာဓကအားဖြင့် 'ကောင်းမှုဉာဏ်အစု (ပုညဉာဏသမ္ဘာရ)'၊ 'နွားနှင့် နွားလားဥသဘ (ဂေါဗလိဗဒ္ဒ)' စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Anekajātisaṃsāranti ayaṃ gāthā bhagavatā attano sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ arahattappattiṃ paccavekkhantena ekūnavīsatimassa paccavekkhaṇañāṇassa anantaraṃ bhāsitā. Tenāha ‘‘idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti. Idaṃ kira sabbabuddhehi avijahitaudānaṃ. Ayamassa saṅkhepattho (dha. pa. aṭṭha. 2.154) – ahaṃ imassa attabhāvagehassa kārakaṃ taṇhāvaḍḍhakiṃ gavesanto yena ñāṇena taṃ daṭṭhuṃ sakkā, tassa bodhiñāṇassatthāya dīpaṅkarapādamūle katābhinīhāro ettakaṃ kālaṃ anekajātisaṃsāraṃ anekajātisatasahassasaṅkhyaṃ saṃsāravaṭṭaṃ anibbisaṃ anibbisanto taṃ ñāṇaṃ avindanto alabhantoyeva sandhāvissaṃ saṃsariṃ. Yasmā jarābyādhimaraṇamissatāya jāti nāmesā punappunaṃ upagantuṃ dukkhā, na ca sā tasmiṃ adiṭṭhe nivattati, tasmā taṃ gavesanto sandhāvissanti attho.

"အနေကဇာတိသံသာရံ" အစရှိသော ဤဂါထာကို မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးသော အကြောင်းရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆင်ခြင်တော်မူလျက် တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ဤဂါထာသည် ပထမဆုံးသော ဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ဤဂါထာသည် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့ စွန့်တော်မမူအပ်သော ဥဒါန်းဖြစ်သတတ်။ ဤဂါထာ၏ အကျဉ်းချုပ် အနက်ကား - ငါသည် ဤအတ္တဘောတည်းဟူသော အိမ်ကို ဆောက်လုပ်တတ်သော တဏှာတည်းဟူသော လက်သမားကို ရှာဖွေလျက်၊ အကြင်ဉာဏ်ဖြင့် ထိုတဏှာလက်သမားကို မြင်နိုင်၏၊ ထိုဗောဓိဉာဏ်၏ အကျိုးငှာ ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ပြုအပ်သော အဘိနီဟာရ (ဆုတောင်းခြင်း) ရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး များစွာသော ဘဝသံသရာ၊ ဘဝပေါင်းရာထောင်မက ရေတွက်အပ်သော သံသရာဝဋ်၌ ထိုဉာဏ်ကို မရရှိဘဲ (မသိရှိဘဲ) လှည့်လည်ပြေးသွား ကျင်လည်ခဲ့ရလေပြီ။ အကြင်ကြောင့် အိုခြင်း၊ နာခြင်း၊ သေခြင်းတို့နှင့် ရောနှောနေသောကြောင့် ဤဘဝပဋိသန္ဓေနေရခြင်းမည်သည် အဖန်ဖန် ရောက်ရသဖြင့် ဆင်းရဲလှ၏။ ထိုတဏှာကို မမြင်သမျှ ကာလပတ်လုံးလည်း ထိုဆင်းရဲသည် မချုပ်ငြိမ်းနိုင်။ ထို့ကြောင့် ထိုတဏှာကို ရှာဖွေလျက် ကျင်လည်ခဲ့ရ၏ ဟု အနက်ရှိသည်။

Diṭṭhosīti idāni mayā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhantena diṭṭho asi. Puna gehanti puna imaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ mama gehaṃ na kāhasi na karissasi. Tava sabbā anavasesā kilesaphāsukā mayā bhaggā. Imassa tayā katassa attabhāvagehassa kūṭaṃ avijjāsaṅkhātaṃ kaṇṇikamaṇḍalaṃ visaṅkhataṃ viddhaṃsitaṃ. Visaṅkhāraṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavasena gataṃ anupaviṭṭhaṃ idāni mama cittaṃ, ahañca taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigato pattosmīti attho. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘visaṅkhāragatanti cittameva taṇhānaṃ khayasaṅkhātaṃ arahattamaggaṃ arahattaphalaṃ vā ajjhagā adhigato patto’’ti evampi attho vutto. Ayaṃ manasā pavattitadhammānaṃ ādi. ‘‘Yadā have pātubhavanti dhammāti ayaṃ pana vācāya pavattitadhammānaṃ ādī’’ti vadanti. Antojappanavasena kira bhagavā ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādimāha.

"ဒိဋ္ဌောသိ" ဟူသည်မှာ - ယခုအခါ၌ ငါသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိသဖြင့် သင့်ကို မြင်အပ်ပြီ၊ ဖြစ်ပြီ။ "ပုန ဂေဟံ" ဟူသည်မှာ - တစ်ဖန် ငါ၏ အတ္တဘောတည်းဟူသော ဤအိမ်ကို သင်မဆောက်လုပ်ရတော့ပေ။ သင်ပြုအပ်သော ကိလေသာတည်းဟူသော အိမ်နံရိုး (အခြင်) အားလုံးတို့ကို ငါသည် ချိုးဖဲ့ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ။ သင့်ကြောင့် ဖြစ်ရသော ဤအတ္တဘောတည်းဟူသော အိမ်၏ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အထွတ်ကို (အခြင်တိုင်အဝန်းကို) ဖျက်ဆီးပြီးပြီ။ ယခုအခါ၌ ငါ၏ စိတ်သည် ပြုပြင်မှုကင်းသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုက်ရောက်လေပြီ၊ ငါသည်လည်း တဏှာကုန်ရာကုန်ကြောင်း ဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိလေပြီ ဟု အနက်ရသည်။ ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌မူကား - "ပြုပြင်မှုကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သော စိတ်သည်သာလျှင် တဏှာကုန်ရာဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်ပြီ" ဟု ဤသို့လည်း အနက်ကို ဆိုကြသည်။ ဤဂါထာသည် စိတ်တော်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော တရားတော်တို့၏ အစ ဖြစ်၏။ "ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ" ဟူသော ဤဂါထာသည်ကား နှုတ်တော်ဖြင့် ဟောဖော်မြွက်ဆိုအပ်သော တရားတော်တို့၏ အစ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ်ထဲ၌ ကျူးရင့်တော်မူခြင်း (အတွင်း၌ ရွတ်ဆိုခြင်း) အစွမ်းဖြင့် "အနေကဇာတိသံသာရံ" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏ တည်း။

Kecīti [Pg.66] khandhakabhāṇakā. Paṭhamaṃ vutto pana dhammapadabhāṇakānaṃ adhippāyoti veditabbo. Ettha ca khandhakabhāṇakā vadanti ‘‘dhammapadabhāṇakānaṃ gāthā manasā desitattā tadā mahato janassa upakārāya na hoti, amhākaṃ pana gāthā vacībhedaṃ katvā desitattā tadā suṇantānaṃ devabrahmānaṃ upakārāya ahosi, tasmā idameva paṭhamabuddhavacana’’nti. Dhammapadabhāṇakā pana ‘‘desanāya janassa upakārānupakārabhāvo lakkhaṇaṃ na hoti, bhagavatā manasā desitattāyeva idaṃ paṭhamabuddhavacana’’nti vadanti, tasmā ubhayampi aññamaññaṃ viruddhaṃ na hotīti veditabbaṃ. Nanu ca yadi ‘‘anekajātisaṃsāra’’nti manasā desitaṃ, atha kasmā dhammapadaaṭṭhakathāyaṃ (dha. pa. aṭṭha. 2.153-154) ‘‘anekajātisaṃsāranti imaṃ dhammadesanaṃ satthā bodhirukkhamūle nisinno udānavasena udānetvā aparabhāge ānandattherena puṭṭho kathesī’’ti vuttanti? Tatthāpi manasā udānetvāti evamattho gahetabbo. Atha vā manasāva desitanti evaṃ gahaṇe kiṃ kāraṇanti ce? Yadi vacībhedaṃ katvā desitaṃ siyā, udānapāḷiyaṃ āruḷhaṃ bhaveyya, tasmā udānapāḷiyaṃ anāruḷhabhāvoyeva vacībhedaṃ akatvā manasā desitabhāve kāraṇanti vadanti.

"ကေစိ" ဟူသည်မှာ ခန္ဓကဘာဏက (ခန္ဓကကျမ်းကို ရွတ်ဖတ်သော) ဆရာတို့ကို ဆိုသည်။ ပထမ၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်ကား ဓမ္မပဒဘာဏက ဆရာတို့၏ အလိုဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ခန္ဓကဘာဏက ဆရာတို့က "ဓမ္မပဒဘာဏကတို့၏ ဂါထာသည် စိတ်တော်ဖြင့်သာ ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ထိုစဉ်က များစွာသော လူတို့အား ကျေးဇူးမပြုနိုင်၊ ငါတို့၏ (ယဒါ ဟဝေ အစရှိသော) ဂါထာသည်ကား နှုတ်မြွက်၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုစဉ်က ကြားနာရသော နတ်ဗြဟ္မာတို့အား ကျေးဇူးပြုနိုင်ခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာသည်သာလျှင် ပထမဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ ဓမ္မပဒဘာဏက ဆရာတို့ကမူကား "တရားဒေသနာတော်၌ လူတို့အား ကျေးဇူးရှိခြင်း မရှိခြင်းသည် (ပထမဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်ခြင်း၏) အဆုံးအဖြတ် လက္ခဏာမဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ်တော်ဖြင့် ဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤဂါထာသည်သာလျှင် ပထမဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက် မဖြစ်ဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ "အနေကဇာတိသံသာရံ" အစရှိသည်ကို စိတ်တော်ဖြင့်သာ ဟောအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ၌ "မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက် 'အနေကဇာတိသံသာရံ' ဟူသော ဤတရားဒေသနာတော်ကို ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဥဒါန်းကျူးတော်မူပြီးလျှင်၊ နောင်သောအခါ၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မေးမြောက်အပ်သဖြင့် ဟောကြားတော်မူ၏" ဟု ဆိုသနည်း။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌လည်း "စိတ်တော်ဖြင့် ဥဒါန်းကျူးတော်မူ၍" ဟု ဤသို့သာ အနက်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် စိတ်တော်ဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူသည်ဟု ယူခြင်း၌ အဘယ်အကြောင်းရှိသနည်း ဟု မေးအံ့။ အကယ်၍ နှုတ်တော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ တင်သွင်းအပ်လေရာ၏။ ထို့ကြောင့် ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ မတင်သွင်းအပ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် နှုတ်မြွက်ခြင်းမပြုဘဲ စိတ်တော်ဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူကြောင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။

Yadā have pātubhavanti dhammāti ettha itisaddo ādiattho. Tena ‘‘ātāpino jhāyato brāhmaṇassa, athassa kaṅkhā vapayanti sabbā. Yato pajānāti sahetudhamma’’nti ādigāthāttayaṃ saṅgaṇhāti. Udānagāthanti pana jātiyā ekavacanaṃ, tatthāpi paṭhamagāthaṃyeva vā gahetvā vuttanti veditabbaṃ. Ettha pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ khandhake āvi bhavissati. Pāṭipadadivaseti idaṃ ‘‘sabbaññubhāvappattassā’’ti na etena sambandhitabbaṃ, ‘‘paccavekkhantassa uppannā’’ti etena pana sambandhitabbaṃ. Visākhapuṇṇamāyameva hi bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaṃ pattoti. Somanassamayañāṇenāti somanassasampayuttañāṇena. Āmantayāmīti nivedayāmi, bodhemīti attho. Vayadhammāti aniccalakkhaṇamukhena dukkhānattalakkhaṇampi saṅkhārānaṃ vibhāveti ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato. Lakkhaṇattayavibhāvananayeneva tadārammaṇaṃ vipassanaṃ dassento sabbatitthiyānaṃ avisayabhūtaṃ buddhāveṇikaṃ catusaccakammaṭṭhānādhiṭṭhānaṃ aviparītaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ pakāsetīti daṭṭhabbaṃ. Idāni [Pg.67] tattha sammāpaṭipattiyaṃ niyojeti ‘‘appamādena sampādethā’’ti. Atha vā ‘‘vayadhammā saṅkhārā’’ti etena saṅkhepena saṃvejetvā ‘‘appamādena sampādethā’’ti saṅkhepeneva niravasesaṃ sammāpaṭipattiṃ dasseti. Appamādapadañhi sikkhattayasaṅgahitaṃ kevalaparipuṇṇaṃ sāsanaṃ pariyādiyitvā tiṭṭhatīti. Antareti antarāḷe, vemajjheti attho.

"ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အာဒိအနက် (အစရှိသည်) ကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် "အာတာပိနော ဈာယတော ဗြာဟ္မဏဿ၊ အထဿ ကင်္ခါ ဝပယန္တိ သဗ္ဗာ၊ ယတော ပဇာနာတိ သဟေတုဓမ္မံ" အစရှိသော ဂါထာသုံးခုလုံးကို ယူရမည်။ "ဥဒါနဂါထာ" ဟု ဆိုရာ၌မူကား ဇာတ်အစွမ်းဖြင့် ဧကဝုစ်ဖြစ်၏။ ထိုအရာ၌လည်း ပထမဂါထာကိုသာ ယူ၍ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုဖွယ်ရှိသမျှကိုမူကား ခန္ဓကကျမ်း၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ "ပါဋိပဒဒိဝသေ" (လမ်းခရီး၌ သွားသောနေ့၌) ဟူသော ဤပုဒ်ကို "သဗ္ဗညုဘာဝပ္ပတ္တဿ" (သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသော) ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် မစပ်အပ်၊ "ပစ္စဝေက္ခန္တဿ ဥပ္ပန္နာ" (ဆင်ခြင်တော်မူစဉ် ဖြစ်ပေါ်သော) ဟူသော ပုဒ်နှင့်သာ စပ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ကဆုန်လပြည့်နေ့၌ပင် ပစ္စုသသမယ (မိုးသောက်ယံ) အချိန်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ "သောမနဿမယဉာဏေန" ဟု ဆိုသဖြင့် သောမနဿသမ္ပယုတ်ဉာဏ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "အာမန္တယာမိ" ဟူသည်မှာ သိစေအံ့၊ ညွှန်ပြအံ့ ဟု အနက်ရသည်။ "ဝယဓမ္မာ" ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် အနိစ္စလက္ခဏာကို အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတို့၏ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာတို့ကိုလည်း ထင်ရှားပြ၏။ "အကြင်တရားသည် အမြဲမရှိ (အနိစ္စ)၊ ထိုတရားသည် ဆင်းရဲ၏ (ဒုက္ခ)၊ အကြင်တရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ထိုတရားသည် အစိုးမရ (အနတ္တ) မည်၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် ဖြစ်၏။ လက္ခဏာသုံးပါးကို ထင်ရှားပြသော နည်းဖြင့်ပင် ထိုအနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော အာရုံရှိသော ဝိပဿနာကို ပြလိုသည်ဖြစ်၍ ခပ်သိမ်းသော တိတ္ထိတို့၏ အာရုံမဟုတ်သော၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သာ သိတော်မူအပ်သော၊ သစ္စာလေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ မဖောက်မပြန်သော၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းသော အကျင့် (ပဋိပဒါ) ကို ပြတော်မူ၏ ဟု ရှုအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုကောင်းသော အကျင့်၌ ဆောက်တည်စေလိုသဖြင့် "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" (မမေ့မလျော့သော သတိဖြင့် ပြည့်စုံစေကုန်လော့) ဟု ညွှန်ကြားတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "ဝယဓမ္မာ သင်္ခါရာ" ဟူသော ဤအကျဉ်းအားဖြင့် ထိတ်လန့်စေ၍၊ "အပ္ပမာဒေန သမ္ပာဒေထ" ဟူသော အကျဉ်းဖြင့်ပင် လုံးဝအကြွင်းမဲ့ ကောင်းသော အကျင့်ကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား အပ္ပမာဒတရားသည် သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော် စင်စစ်ပြည့်စုံသော သာသနာတော်ကို လွှမ်းခြုံ၍ တည်၏ ဟု ရှုအပ်၏။ "အန္တရေ" ဟူသည်မှာ "အန္တရာဠေ" (အလယ်၌) ဟု အနက်ရသည်။

Suttantapiṭakanti ettha yathā kammameva kammantaṃ, evaṃ suttameva suttantanti veditabbaṃ. Asaṅgītanti saṅgītikkhandhakakathāvatthuppakaraṇādi. Keci pana ‘‘subhasuttampi paṭhamasaṅgītiyaṃ asaṅgīta’’nti vadanti, taṃ na yujjati. ‘‘Paṭhamasaṅgītito puretarameva hi āyasmatā ānandattherena jetavane viharantena subhassa māṇavassa desita’’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Subhasuttaṃ pana ‘‘evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ āyasmā ānando sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme aciraparinibbute bhagavatī’’tiādinā (dī. ni. 1.444) āgataṃ. Tattha ‘‘evaṃ me suta’’ntiādivacanaṃ paṭhamasaṅgītiyaṃ āyasmatā ānandatthereneva vattuṃ yuttarūpaṃ na hoti. Na hi ānandatthero sayameva subhasuttaṃ desetvā ‘‘evaṃ me suta’’ntiādīni vadati. Evaṃ pana vattabbaṃ siyā ‘‘ekamidāhaṃ, bhante, samayaṃ sāvatthiyaṃ viharāmi jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti, tasmā dutiyatatiyasaṅgītikārakehi ‘‘evaṃ me suta’’ntiādinā subhasuttaṃ saṅgītimāropitaṃ viya dissati. Atha ācariyadhammapālattherassa evamadhippāyo siyā ‘‘ānandatthereneva vuttampi subhasuttaṃ paṭhamasaṅgītiṃ āropetvā tantiṃ ṭhapetukāmehi mahākassapattherādīhi aññesu suttesu āgatanayeneva ‘evaṃ me suta’ntiādinā tanti ṭhapitā’’ti, evaṃ sati yujjeyya. Atha vā āyasmā ānandatthero subhasuttaṃ sayaṃ desentopi sāmaññaphalādīsu bhagavatā desitanayeneva desesīti bhagavato sammukhā laddhanaye ṭhatvā desitattā bhagavatā desitaṃ dhammaṃ attani adahanto ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāhāti evamadhippāyo veditabbo.

“သုတ္တန္တပိဋကံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကံသည်ပင်လျှင် “ကမ္မန္တ” မည်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သုတ္တံသည်ပင်လျှင် “သုတ္တန္တ” မည်၏ဟု သိအပ်၏။ သင်္ဂါယနာမတင်အပ်သော တရား (အသင်္ဂီတ) ဟူသည် သင်္ဂီတိက္ခန္ဓက၊ ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “သုဘသုတ်ကိုလည်း ပထမသင်္ဂါယနာ၌ သင်္ဂါယနာမတင်အပ်” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ပထမသင်္ဂါယနာမတင်မီ ရှေးဦးကပင် သုဘလုလင်အား ဟောကြားတော်မူအပ်၏” ဟု အာစရိယဓမ္မပါလမထေရ်က မိန့်ဆိုတော်မူသောကြောင့်တည်း။ သုဘသုတ်သည်ကား “ဧဝံ မေ သုတံ – ဧကံ သမယံ အာယသ္မာ အာနန္ဒော သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ အစိရပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ” ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့် လာရှိ၏။ ထိုစကား၌ “ဧဝံ မေ သုတံ” အစရှိသော စကားကို ပထမသင်္ဂါယနာ၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကိုယ်တိုင် မိန့်ဆိုရန် မလျော်ကန်ပေ။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကိုယ်တိုင် သုဘသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူပြီးမှ “ဧဝံ မေ သုတံ” အစရှိသည်ဖြင့် မမိန့်ဆိုထိုက်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား “အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် တစ်ခုသောအချိန်၌ သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက် အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အရံ၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်...” ဟူ၍သာ ဆိုထိုက်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယ၊ တတိယ သင်္ဂါယနာတင်သော မထေရ်မြတ်တို့သည် “ဧဝံ မေ သုတံ” အစရှိသည်ဖြင့် သုဘသုတ်ကို သင်္ဂါယနာတင်တော်မူသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း အာစရိယဓမ္မပါလမထေရ်၏ အလိုဆန္ဒသည် ဤသို့ ဖြစ်ရာ၏— “အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုဘသုတ်ကိုလည်း ပထမသင်္ဂါယနာတင်သွင်း၍ ပါဠိတော်အဖြစ် ထားလိုကြကုန်သော အရှင်မဟာကဿပမထေရ် အစရှိသော ဆရာတို့သည် အခြားသောသုတ်တို့၌ လာသောနည်းအတိုင်းပင် ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ အစရှိသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ ထည့်သွင်းထားတော်မူကြကုန်၏” ဟု ဆိုပါက သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် သုဘသုတ်ကို မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားသော်လည်း သာမညဖလသုတ် အစရှိသည်တို့၌ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသည့် နည်းအတိုင်းပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်မှ ရအပ်သော နည်းစနစ်၌ တည်၍ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားကို မိမိကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူသူဖြစ်၍ “ဧဝံ မေ သုတံ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သော အဓိပ္ပယ်ကို သိအပ်၏။

Ubhayāni pātimokkhānīti bhikkhubhikkhunīpātimokkhavasena. Dve vibhaṅgānīti bhikkhubhikkhunīvibhaṅgavaseneva dve vibhaṅgāni. Dvāvīsati khandhakānīti mahāvaggacūḷavaggesu āgatāni dvāvīsati khandhakāni. Soḷasaparivārāti soḷasahi [Pg.68] parivārehi upalakkhitattā soḷasaparivārāti vuttaṃ. Tathā hi parivārapāḷiyaṃ ‘‘yaṃ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññatta’’ntiādinā (pari. 1) paññattivāro, tato paraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanto kati āpattiyo āpajjatī’’tiādinā (pari. 157) katāpattivāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo catunnaṃ vipattīnaṃ kati vipattiyo bhajantī’’tiādippabhedo (pari. 182) vipattivāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ katihi āpattikkhandhehi saṅgahitā’’tiādippabhedo (pari. 183) saṅgahavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ katihi samuṭṭhānehi samuṭṭhantī’’tiādinā (pari. 184) samuṭṭhānavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo catunnaṃ adhikaraṇānaṃ katamaṃ adhikaraṇa’’ntiādinā (pari. 185) adhikaraṇavāro, ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevantassa āpattiyo sattannaṃ samathānaṃ katihi samathehi sammantī’’tiādippabhedo (pari. 186) samathavāro, tadanantaraṃ samuccayavāro cāti aṭṭha vārā vuttā. Tato paraṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevanapaccayā pārājikaṃ kattha paññatta’’ntiādinā (pari. 188) nayena puna paccayavasena eko paññattivāro, tassa vasena purimasadisā eva katāpattivārādayo satta vārāti evaṃ aparepi aṭṭha vārā vuttā. Iti imāni aṭṭha, purimānipi aṭṭhāti mahāvibhaṅge soḷasa vārā dassitā. Tato paraṃ teneva nayena bhikkhunivibhaṅgepi soḷasa vārā āgatāti imehi soḷasahi vārehi upalakkhitattā soḷasaparivārāti vuccati. Potthakesu pana katthaci ‘‘parivāro’’ti ettakameva dissati, bahūsu pana potthakesu dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ abhidhammaṭṭhakathāyañca ‘‘soḷasaparivārā’’ti evameva vuttattā ayampi pāṭho na sakkā paṭibāhitunti tassevattho vutto.

“နှစ်ပါးသော ပါတိမောက်တို့” ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုပါတိမောက်၊ ဘိက္ခုနီပါတိမောက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ “နှစ်ပါးသော ဝိဘင်းတို့” ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုဝိဘင်း၊ ဘိက္ခုနီဝိဘင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်ပင်လျှင် နှစ်ပါးသော ဝိဘင်းတို့ ဖြစ်သည်။ “နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခန္ဓကတို့” ဟူသည်မှာ မဟာဝါနှင့် စူဠဝါတို့၌ လာရှိသော နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခန္ဓကတို့ ဖြစ်သည်။ “တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပရိဝါ” ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပရိဝါတို့ဖြင့် အမှတ်အသားပြုအပ်သောကြောင့် “တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပရိဝါ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ပရိဝါရပါဠိတော်၌ “ထိုသိတော်မူ မြင်တော်မူသော ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည် ပထမပါရာဇိကကို အဘယ်အရပ်၌ ပညတ်တော်မူသနည်း” အစရှိသည်ဖြင့် ပညတ္တိဝါရကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက်မှ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူသည် အာပတ်ဘယ်နှစ်ပါး သင့်သနည်း” အစရှိသည်ဖြင့် ကတ္ထာပတ္တိဝါရကိုလည်းကောင်း၊ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူ၏ အာပတ်တို့သည် ဝိပတ္တိလေးပါးတို့တွင် ဝိပတ္တိဘယ်နှစ်ပါးသို့ သက်ဝင်သနည်း” အစရှိသော အပြားရှိသော ဝိပတ္တိဝါရကိုလည်းကောင်း၊ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူ၏ အာပတ်တို့သည် အာပတ်ဂိုဏ်း ခုနစ်ပါးတို့တွင် အာပတ်ဂိုဏ်း ဘယ်နှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သနည်း” အစရှိသော အပြားရှိသော သင်္ဂဟဝါရကိုလည်းကောင်း၊ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူ၏ အာပတ်တို့သည် အာပတ်ဖြစ်ကြောင်း သမုဋ္ဌာန်ခြောက်ပါးတို့တွင် သမုဋ္ဌာန်ဘယ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် သမုဋ္ဌာန်ဖြစ်သနည်း” အစရှိသည်ဖြင့် သမုဋ္ဌာနဝါရကိုလည်းကောင်း၊ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူ၏ အာပတ်တို့သည် အဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့တွင် ဘယ်အဓိကရုဏ်းနည်း” အစရှိသည်ဖြင့် အဓိကရဏဝါရကိုလည်းကောင်း၊ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲသောသူ၏ အာပတ်တို့သည် သမထခုနစ်ပါးတို့တွင် သမထဘယ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးသနည်း” အစရှိသော အပြားရှိသော သမထဝါရကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသမထဝါရ၏ အခြားမဲ့၌ သမုစ္စယဝါရကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဝါရရှစ်ပါးတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့နောက်မှ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပါရာဇိကကို အဘယ်အရပ်၌ ပညတ်တော်မူသနည်း” အစရှိသော နည်းဖြင့် တစ်ဖန် အကြောင်း (ပစ္စယ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ပညတ္တိဝါရတစ်ခုကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပညတ္တိဝါရ၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးနှင့် တူညီကြကုန်သော ကတ္ထာပတ္တိဝါရ အစရှိသော ဝါရခုနစ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အခြားသော ဝါရရှစ်ပါးတို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝါရရှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ဖြစ်သော ဝါရရှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း ပေါင်းသော် မဟာဝိဘင်း၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝါရတို့ကို ပြသအပ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် ထိုနည်းအတိုင်းပင် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၌လည်း တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝါရတို့သည် လာရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝါရတို့ဖြင့် အမှတ်အသားပြုအပ်သောကြောင့် “တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပရိဝါ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ပေစာအချို့တို့၌ကား “ပရိဝါရော” ဟူ၍ ဤမျှသာ ထင်ရှား၏၊ သို့သော် များစွာသော ပေစာတို့၌လည်းကောင်း၊ ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာနှင့် အဘိဓမ္မအဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း “သောဠသပရိဝါရော” ဟူ၍သာ တညီတညွတ်တည်း ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤပါဌ်ကိုလည်း ဖယ်ရှားခြင်းငှာ မစွမ်းကောင်းပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုပါဌ်၏ အနက်ကိုပင် ဆိုအပ်၏။

Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgahoti brahmajālasuttādīni catuttiṃsa suttāni saṅgayhanti ettha, etenāti vā brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho. Vuttappamāṇānaṃ vā suttānaṃ saṅgaho etassāti brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgahoti. Evaṃ sesesupi veditabbaṃ.

“ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစရှိသော သုံးဆယ့်လေးသုတ်တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ဗြဟ္မဇာလာဒိစတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟ)” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစရှိသော သုံးဆယ့်လေးသုတ်တို့ကို ဤဒီဃနိကာယ်၌ ရေတွက်အပ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုဒီဃနိကာယ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဗြဟ္မဇာလာဒိစတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟ” မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော သုတ်တို့၏ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည် ဤဒီဃနိကာယ်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဗြဟ္မဇာလာဒိစတုတ္တိံသသုတ္တသင်္ဂဟ” မည်၏။ ဤသို့လျှင် ကြွင်းသော သုတ်တို့၌လည်း သိအပ်၏။

Vividhavisesanayattāti [Pg.69] imissā gāthāya atthaṃ vibhāvento āha ‘‘vividhā hī’’tiādi. Daḷhīkammasithilakaraṇappayojanāti yathākkamaṃ lokavajjesu sikkhāpadesu daḷhīkammappayojanā, paṇṇattivajjesu sithilakaraṇappayojanāti veditabbaṃ. Ajjhācāranisedhanatoti saññamavelaṃ atibhavitvā pavatto ācāro ajjhācāro, vītikkamo, tassa nisedhanatoti attho. Tenāti vividhanayattādihetunā. Etanti ‘‘vividhavisesanayattā’’tiādigāthāvacanaṃ. Etassāti vinayassa. Itaraṃ panāti suttaṃ.

“အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းရှိခြင်းကြောင့် (ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ)” ဟူသော ဤဂါထာ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “ဝိဝိဓာ ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ခိုင်ခံ့အောင်ပြုခြင်း၊ လျှော့ပါးအောင်ပြုခြင်း အကျိုးရှိသည် (ဒဠှီကမ္မသိထိလကရဏပ္ပယောဇနာ)” ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း လောကဝဇ္ဇ ဖြစ်ကုန်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ခိုင်ခံ့စွာ ပညတ်တော်မူခြင်း အကျိုးရှိ၍၊ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇ ဖြစ်ကုန်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ လျှော့ပါးစေခြင်း အကျိုးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ “အလွန်အကျွံ ကျင့်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းကြောင့် (အဇ္ဈာစာရနိသေဓနတော)” ဟူသည်မှာ စောင့်ထိန်းအပ်သော အပိုင်းအခြားကို လွန်ဆန်၍ ဖြစ်သော အကျင့်သည် အဇ္ဈာစာရ (လွန်ကျူးခြင်း) မည်၏၊ ထိုလွန်ကျူးမှုကို တားမြစ်ခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ထိုအကြောင်းကြောင့် (တေန)” ဟူသည်မှာ အထူးထူးအပြားပြားသော နည်းရှိခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဤစကားကို (ဧတံ)” ဟူသည်မှာ “ဝိဝိဓဝိသေသနယတ္တာ” အစရှိသော ဂါထာစကားကို ဆိုလိုသည်။ “ဤတရား၏ (ဧတဿ)” ဟူသည်မှာ ဝိနည်းတရား၏ ဖြစ်သည်။ “တစ်ပါးသော တရားသည်ကား (ဣတရံ ပန)” ဟူသည်မှာ သုတ္တန်တရား ဖြစ်သည်။

Idāni atthānaṃ sūcanatotiādigāthāya atthaṃ pakāsento āha ‘‘tañhī’’tiādi. Attatthaparatthādibhedeti yo taṃ suttaṃ sajjhāyati suṇāti vāceti cinteti deseti ca, suttena saṅgahito sīlādiattho tassapi hoti, tena parassa sādhetabbato parassapi hotīti tadubhayaṃ taṃ suttaṃ sūceti dīpeti. Tathā diṭṭhadhammikasamparāyikatthe lokiyalokuttaratthe cāti evamādibhede atthe ādisaddena saṅgaṇhāti. Atthasaddo cāyaṃ hitapariyāyavacano, na bhāsitatthavacano. Yadi siyā, suttaṃ attanopi bhāsitatthaṃ sūceti parassapīti ayamattho vutto siyā, suttena ca yo attho pakāsito, so tasseva hoti, na tena parattho sūcito hotīti. Tena sūcetabbassa paratthassa nivattetabbassa abhāvā attaggahaṇañca na kattabbaṃ. Attatthaparatthavinimuttassa bhāsitatthassa abhāvā ādiggahaṇañca na kattabbaṃ, tasmā yathāvuttassa hitapariyāyassa atthassa sutte asambhavato suttādhārassa puggalassa vasena attatthaparatthā vuttā.

ယခုအခါ “အတ္ထာနံ သူစနတော” စသည်ဖြင့် စသောဂါထာ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “တဉှိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “အတ္တတ္ထပရတ္ထာဒိဘေဒေ” ဟူသည် အကြင်သူသည် ထိုသုတ်ကို သရဇ္ဈာယ်လည်း သရဇ္ဈာယ်၏၊ နာလည်း နာ၏၊ သင်လည်း သင်၏၊ ကြံလည်း ကြံ၏၊ ဟောလည်း ဟော၏၊ ထိုသုတ်ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော သီလအစရှိသော အကျိုးစီးပွားသည် ထိုသူအားလည်း ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် သူတစ်ပါးအား ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့် သူတစ်ပါးအားလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ထိုနှစ်ပါးစုံသော အကျိုးကို ထိုသုတ်သည် ပြတတ်၏၊ ထင်ရှားစေတတ်၏။ ထို့အတူ မျက်မှောက်ဘဝအကျိုး တမလွန်ဘဝအကျိုးနှင့် လောကီလောကုတ္တရာအကျိုး ဤသို့ အစရှိသော အပြားရှိကုန်သော အကျိုးတို့ကို “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏။ ဤ “အတ္ထ” သဒ္ဒါသည် “ဟိတ” (အကျိုးစီးပွား) ၏ ပရိယာယ်စကားဖြစ်၏၊ ဟောအပ်သော (ဘာသိတတ္ထ) အနက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်။ အကယ်၍ ဘာသိတတ္ထကို ဟောသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်သော် “သုတ်သည် မိမိ၏ ဟောအပ်သော အနက်ကိုလည်း ပြ၏၊ သူတစ်ပါး၏ ဟောအပ်သော အနက်ကိုလည်း ပြ၏” ဟူသော ဤသို့သော အနက်ကို ဆိုရာရောက်၏။ သုတ်ဖြင့် ပြအပ်သော အနက်သည် ထိုသူအတွက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသုတ်သည် သူတစ်ပါးအတွက် အနက်ကို ပြသည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပြအပ်သော၊ တားမြစ်အပ်သော တစ်ပါးသော အနက်မရှိသောကြောင့် “အတ္တ” ဟူသော သဒ္ဒါကိုလည်း မပြုအပ်။ မိမိအနက် သူတစ်ပါးအနက်မှ လွတ်သော ဟောအပ်သောအနက် မရှိသောကြောင့် “အာဒိ” ဟူသော သဒ္ဒါကိုလည်း မပြုအပ်။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဟိတပရိယာယ်ဖြစ်သော အနက်သည် သုတ်၌ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သုတ်ကိုဆောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် မိမိအကျိုး သူတစ်ပါးအကျိုးတို့ကို ဆိုအပ်၏။

Atha vā suttaṃ anapekkhitvā ye attatthādayo atthappabhedā ‘‘na haññadatthatthi pasaṃsalābhā’’ti etassa padassa niddese (mahāni. 63) vuttā attattho, parattho, ubhayattho, diṭṭhadhammiko attho, samparāyiko attho, uttāno attho, gambhīro attho, guḷho attho, paṭicchanno attho, neyyo attho, nīto attho, anavajjo attho, nikkileso attho, vodāno attho, paramatthoti, te atthe suttaṃ sūcetīti attho [Pg.70] gahetabbo. Tathā hi kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamati, tasmā te atthe suttaṃ sūcetīti vuccati. Imasmiñca atthavikappe attha-saddoyaṃ bhāsitatthapariyāyopi hoti. Ettha hi purimakā pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane agādhabhāvo gambhīro, na vivaṭo guḷho, mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno. Niddhāretvā ñāpetabbo neyyo, yathārutavasena veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, dhammānaṃ aviparītasabhāvo eva vā.

တစ်နည်းကား သုတ်ကို မငဲ့ဘဲ “န ဟညဒတ္ထတ္ရှိ ပသံသလာဘာ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ နိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်ကုန်သော အတ္တတ္ထ၊ ပရတ္ထ၊ ဥဘယတ္ထ၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မိကအတ္ထ၊ သမ္ပရာယိကအတ္ထ၊ ဥတ္တာနအတ္ထ၊ ဂမ္ဘီရအတ္ထ၊ ဂုဠှအတ္ထ၊ ပဋိစ္ဆန္နအတ္ထ၊ နေယျအတ္ထ၊ นီတအတ္ထ၊ အနဝဇ္ဇအတ္ထ၊ နိက္ကိလေသအတ္ထ၊ ဝေါဒါနအတ္ထ၊ ပရမတ္ထ ဟူသော အကြင် အနက်အပြားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုအနက်တို့ကို သုတ်သည် ပြတတ်၏ဟူ၍ အနက်ကို ယူအပ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ အကယ်၍ သုတ်ကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ အတ္တတ္ထစသည်တို့ကို ဆိုသော်လည်း၊ ထိုအတ္ထစသည်တို့တွင် တစ်ခုသော အနက်အပြားသည်လည်း သုတ်ဖြင့် ပြအပ်သော အဖြစ်ကို မကျော်လွန်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအနက်တို့ကို သုတ်သည် ပြတတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ဝိကပ်၌ ဤ “အတ္ထ” သဒ္ဒါသည် ဘာသိတတ္ထ၏ ပရိယာယ်လည်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ရှေးဦးဖြစ်ကုန်သော ငါးပါးသော အနက်အပြားတို့သည် ဟိတပရိယာယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနောက်မှ ခြောက်ပါးသော အနက်အပြားတို့သည် ဘာသိတတ္ထအပြားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နောက်ဆုံး၌ဖြစ်သော အနက်တို့သည်ကား နှစ်ပါးသော သဘောရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် သိနိုင်ခဲသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်ခြင်း၌ နက်နဲသောသဘောကြောင့်လည်းကောင်း “ဂမ္ဘီရ” မည်၏။ မပွင့်လင်းသည် “ဂုဠှ” မည်၏။ သစ်မြစ် ရေ စသည်တို့ကို မြေမှုန်ဖြင့် ဖုံးကွယ်သကဲ့သို့ အက္ခရာအစီအစဉ် စသည်ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားအပ်သည် “ပဋိစ္ဆန္န” မည်၏။ ထုတ်နုတ်၍ သိအပ်သည် “နေယျ” မည်၏။ တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် သိအပ်သည် “နီတ” မည်၏။ အနဝဇ္ဇ၊ နိက္ကိလေသ၊ ဝေါဒါန အနက်တို့ကို ပရိယာယ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကိရိယာတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်သည် သို့မဟုတ် တရားတို့၏ မဖောက်မပြန်သော သဘာဝအဖြစ်သည်သာလျှင် “ပရမတ္ထ” မည်၏။

Atha vā attanā ca appiccho hotīti attatthaṃ, appicchākathañca paresaṃ kattā hotīti paratthaṃ sūceti. Evaṃ ‘‘attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādīni (a. ni. 4.99) suttāni yojetabbāni. Vinayābhidhammehi ca visesetvā suttasaddassa attho vattabbo, tasmā veneyyajjhāsayavasappavattāya desanāya attahitaparahitādīni sātisayaṃ pakāsitāni honti tappadhānabhāvato, na āṇādhammasabhāvavasappavattāyāti idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vuttaṃ. Evañca katvā ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 655) ca ‘‘sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu suttasaddo upacaritoti gahetabbo.

တစ်နည်းကား မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အလိုနည်း၏၊ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အကျိုး (အတ္တတ္ထ) ကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့အား အလိုနည်းခြင်းနှင့်စပ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သူတစ်ပါး၏ အကျိုး (ပရတ္ထ) ကိုလည်းကောင်း ပြတတ်၏။ ဤအတူ “မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏” စသည်ဖြင့် သုတ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ ဝိနည်း၊ အဘိဓမ္မာတို့မှ အထူးပြု၍ “သုတ္တ” သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဇ္ဈာသယအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဒေသနာတော်၌ မိမိအကျိုး၊ သူတစ်ပါးအကျိုး စသည်တို့ကို လွန်ကဲစွာ ပြတော်မူအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝေနေယျဇ္ဈာသယသည်သာ အဓိက (ပြဋ္ဌာန်းသော) အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ အာဏာဒေသနာ သို့မဟုတ် ဓမ္မသဘာဝအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဒေသနာမဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ အနက်တို့ကို ပြတတ်သောကြောင့် “သုတ္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ပြု၍ “ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဤမျှလောက်သော သုတ်၌လာသော၊ သုတ်၌အကျုံးဝင်သော တရားတော်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “သကဝါဒ၌ ငါးရာသော သုတ်တို့” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသည်တို့၌ “သုတ္တ” သဒ္ဒါကို တင်စားသောအားဖြင့် ဟောအပ်၏ဟူ၍ ယူအပ်၏။

Suttesu āṇādhammasabhāvā ca veneyyajjhāsayaṃ anuvattanti, na vinayābhidhammesu viya veneyyajjhāsayo āṇādhammasabhāve, tasmā veneyyānaṃ ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā hotīti ‘‘suvuttā cettha atthā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanā’’ti idampi veneyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca veneyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘veneyyajjhāsayānulomena vuttattā’’ti[Pg.71]. Vinayadesanaṃ viya issarabhāvato āṇāpatiṭṭhāpanavasena adesetvā veneyyānaṃ ajjhāsayānulomena cariyānurūpaṃ vuttattā desitattāti attho.

သုတ်တို့၌ အာဏာနှင့် ဓမ္မသဘောတို့သည်လည်း ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဇ္ဈာသယသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ဝိနည်း အဘိဓမ္မာတို့၌ကဲ့သို့ ဝေနေယျဇ္ဈာသယသည် အာဏာနှင့် ဓမ္မသဘောသို့ မလိုက်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စင်စစ် အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်စေတတ်သော သုတ္တန္တဒေသနာတော်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသုတ်၌ အနက်တို့ကို ကောင်းစွာ ဆိုအပ်ကုန်၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ “ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စင်စစ် အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်စေတတ်သော သုတ္တန္တဒေသနာတော်” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ဝေနေယျတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေခြင်း၌ သုတ္တန္တဒေသနာတော်၏ အဓိကဖြစ်ခြင်း (ပြဋ္ဌာန်းခြင်း) ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအဓိကဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ဝေနေယျတို့၏ အလိုဇ္ဈာသယနှင့် လျော်ညီစွာ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဝေနေယျတို့၏ အလိုဇ္ဈာသယနှင့် လျော်ညီစွာ ဆိုအပ်သောကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဝိနည်းဒေသနာကဲ့သို့ အစိုးရသောအားဖြင့် အာဏာထားခြင်း အစွမ်းဖြင့် မဟောကြားဘဲ ဝေနေယျတို့၏ အလိုဇ္ဈာသယနှင့် လျော်စွာ စရိုက်အားလျော်စွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်ဟူ၍ အနက်ကို ယူအပ်၏။

Anupubbasikkhādivasena kālantare abhinipphattiṃ dassento āha ‘‘sassamiva phala’’nti. Pasavatīti phalati, nipphādetīti attho. Upāyasamaṅgīnaṃyeva nipphajjanabhāvaṃ dassento ‘‘dhenu viya khīra’’nti āha. Dhenutopi hi upāyavantānaṃyeva khīrapaṭilābho hoti. Anupāyena hi akāle ajātavacchaṃ dhenuṃ dohanto kālepi vā visāṇaṃ gahetvā dohanto neva khīraṃ paṭilabhati. ‘‘Suttāṇā’’ti etassa atthaṃ pakāsetuṃ ‘‘suṭṭhu ca ne tāyatī’’ti vuttaṃ.

အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကာလအထူး၌ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “စပါးပင်သည် အသီးကို သီးသကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဖြစ်စေတတ်၏” ဟူသည် အကျိုးကို ပြီးစေတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ပညာတည်းဟူသော အကြောင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့၏သာ ပြီးမြောက်နိုင်သော အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “နွားမသည် နို့ရည်ကို ပေးသကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နွားမမှလည်း နည်းလမ်းအသိ (ပညာ) ရှိသောသူတို့သာလျှင် နို့ရည်ကို ရနိုင်၏။ နည်းလမ်းမရှိဘဲ အခါမဟုတ်သည်၌ မွေးဖွားခါစ နွားငယ်မရှိသော နွားမကို ညှစ်သော်လည်းကောင်း၊ အခါမဟုတ်သည်၌ ဂျိုကိုကိုင်၍ ညှစ်သော်လည်းကောင်း နို့ရည်ကို မရနိုင်ပေ။ “သုတ္တာဏာ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ကောင်းစွာလည်း ကာကွယ်တတ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Suttasabhāganti suttasadisaṃ. Suttasabhāgataṃyeva dassento āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Tacchakānaṃ suttanti vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttaṃ. Pamāṇaṃ hotīti tadanusārena tacchanato. Evametampi viññūnanti yathā kāḷasuttaṃ pasāretvā saññāṇe kate gahetabbaṃ vissajjetabbañca paññāyati, evaṃ vivādesu uppannesu sutte ānītamatte ‘‘idaṃ gahetabbaṃ, idaṃ vissajjetabba’’nti viññūnaṃ pākaṭattā vivādo vūpasammatīti etampi suttaṃ viññūnaṃ pamāṇaṃ hotīti attho. Idāni aññathāpi suttasabhāgataṃ dassento āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Suttaṃ viya pamāṇattā saṅgāhakattā ca suttamiva suttanti vuttaṃ hoti. Ettha ca attatthādividhāne suttassa pamāṇabhāvo attatthādīnaṃyeva ca saṅgāhakattaṃ yojetabbaṃ tadatthappakāsanapadhānattā suttassa. Vinayābhidhammehi visesattañca pubbe vuttanayeneva yojetabbaṃ. Etanti ‘‘atthānaṃ sūcanato’’tiādikaṃ atthavacanaṃ. Etassāti suttassa.

“သုတ္တသဘာဂံ” ဟူသည် မျဉ်းကြိုးနှင့် တူသော။ မျဉ်းကြိုးနှင့်တူသော အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ယထာ ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “လက်သမားတို့၏ မျဉ်းကြိုး” ဟူသည် လက်သမားတို့၏ မည်းသောမျဉ်းကြိုး ဖြစ်၏။ “အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏” ဟူသည် ထိုမျဉ်းကြိုးကို အစဉ်လိုက်၍ ရွှေခြင်း (ဖြတ်တောက်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဤသို့လျှင် ဤသုတ်သည်လည်း ပညာရှိတို့အား” ဟူသည်မှာ မျဉ်းကြိုးကို ဖြန့်ခင်း၍ အမှတ်အသား ပြုအပ်သည်ရှိသော် ယူအပ်သောအရာနှင့် စွန့်အပ်သောအရာသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ဤအတူ အငြင်းပွားမှုတို့ ဖြစ်လတ်သော် သုတ်ကို ဆောင်ယူကာမျှဖြင့် “ဤအရာကို ယူအပ်၏၊ ဤအရာကို စွန့်အပ်၏” ဟု ပညာရှိတို့အား ထင်ရှားသောကြောင့် အငြင်းပွားမှုသည် ငြိမ်းအေးသွား၏။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်သည်လည်း ပညာရှိတို့၏ အတိုင်းအရှည် (စံနှုန်း) ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ယခုအခါ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း မျဉ်းကြိုးနှင့်တူပုံကို ပြလိုသဖြင့် “ယထာ စ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ မျဉ်းကြိုးကဲ့သို့ စံနှုန်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ သိမ်းဆည်းအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မျဉ်းကြိုးကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် “သုတ္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း မိမိအကျိုးစသည်ကို ပြရာ၌ သုတ်၏ စံနှုန်းဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မိမိအကျိုးစသည်တို့ကိုသာ ကောင်းစွာ သိမ်းဆည်းခြင်းကိုလည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုတ်သည် ထိုအနက်ကို ပြသခြင်း၌ အဓိကဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝိနည်း အဘိဓမ္မာတို့မှ ထူးခြားသောအဖြစ်ကိုလည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ဧတံ” ဟူသည် “အတ္ထာနံ သူစနတော” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်စကား ဖြစ်၏။ “ဧတဿ” ဟူသည် သုတ်၏ ဖြစ်၏။

Yanti yasmā. Etthāti abhidhamme. Abhikkamantīti ettha abhi-saddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṃ atirekataṃ dīpetīti āha ‘‘abhikkamantītiādīsu vuḍḍhiyaṃ āgato’’ti. Abhiññātāti aḍḍhacandādinā kenaci saññāṇena ñātā paññātā pākaṭāti attho. Aḍḍhacandādibhāvo hi rattiyā upalakkhaṇavasena saññāṇaṃ hoti, yasmā aḍḍho cando, tasmā aṭṭhamī, yasmā ūno, tasmā cātuddasī, yasmā puṇṇo, tasmā [Pg.72] pannarasīti. Abhilakkhitāti etthāpi ayamevattho veditabbo. Abhilakkhitasaddapariyāyo abhiññātasaddoti āha ‘‘abhiññātā abhilakkhitātiādīsu lakkhaṇe’’ti. Ettha ca vācakasaddantarasannidhānena nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako abhisaddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Rājābhirājāti rājūhi pūjetuṃ araho rājā. Pūjiteti pūjārahe.

“ယန္တိ” ဟူသည် အကြင်ကြောင့် သွားကုန်၏။ “ဧတ္ထ” ဟူသည် ဤအဘိဓမ္မာ၌ ဖြစ်၏။ “အဘိက္ကမန္တိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အဘိ” သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းကိရိယာ၏ တိုးပွားခြင်းအဖြစ်နှင့် လွန်ကဲသော အဖြစ်ကို ပြ၏၊ ထို့ကြောင့် “အဘိက္ကမန္တိ စသည်တို့၌ တိုးပွားခြင်းအနက်၌ ရောက်၏” ဟု ဆိုခဲ့သည်။ “အဘိညာတ” ဟူသည် လခွဲ (လဝက်) စသည်ဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အမှတ်အသားဖြင့် ကောင်းစွာသိအပ် ထင်ရှားအပ်သော အနက်ရှိသည်။ စင်စစ်သော်ကား လခွဲအစရှိသည်၏ အဖြစ်သည် ညဉ့်ကို မှတ်သားခြင်းအားဖြင့် အမှတ်အသား ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် လသည် ထက်ဝက်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ရှစ်ရက်နေ့ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ယုတ်လျော့၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ့်လေးရက်နေ့ ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ပြည့်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ့်ငါးရက် (လပြည့်) နေ့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ အမှတ်အသား ဖြစ်ပေါ်ရသည်။ “အဘိလက္ခိတ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤအနက်ကိုပင် သိအပ်၏။ အဘိညာတသဒ္ဒါသည် အဘိလက္ခိတသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သောကြောင့် “အဘိညာတ၊ အဘိလက္ခိတ စသည်တို့၌ အမှတ်အသားအနက်၌ ရောက်၏” ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဤ၌လည်း ဟောတတ်သော အခြားသဒ္ဒါနှင့် အတူတည်ရှိခြင်းကြောင့် နိပါတ်တို့သည် ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေကာမျှသာ ဖြစ်သဖြင့်၊ လက္ခိတသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော “အဘိ” သဒ္ဒါသည် အမှတ်အသားရှိသော အနက်၌ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ရာဇာဘိရာဇာ” ဟူသည် မင်းတို့ ပူဇော်ထိုက်သော မင်းကြီး ဖြစ်သည်။ “ပူဇိတေ” ဟူသည် ပူဇော်ခြင်းငှာ ထိုက်သောအနက်၌ ဖြစ်သည်။

Abhidhammeti ‘‘supinantena sukkavissaṭṭhiyā anāpattibhāvepi akusalacetanā upalabbhatī’’tiādinā vinayapaññattiyā saṅkaravirahite dhamme. ‘‘Pubbāparavirodhābhāvato dhammānaṃyeva ca aññamaññasaṅkaravirahite dhamme’’tipi vadanti. ‘‘Pāṇātipāto akusala’’nti evamādīsu ca maraṇādhippāyassa jīvitindriyupacchedakapayogasamuṭṭhāpikā cetanā akusalaṃ, na pāṇasaṅkhātajīvitindriyassa upacchedasaṅkhāto atipāto, tathā adinnassa parasantakassa ādānasaṅkhātā viññatti abyākato dhammo, taṃviññattisamuṭṭhāpikā theyyacetanā akusalo dhammoti evamādināpi aññamaññasaṅkaravirahite dhammeti attho veditabbo. Abhivinayeti ettha ‘‘jātarūparajataṃ na paṭiggahetabba’’nti vadanto vinaye vineti nāma. Ettha ‘‘evaṃ paṭiggaṇhato pācittiyaṃ, evaṃ dukkaṭanti vadanto ca abhivinaye vineti nāmā’’ti vadanti. Tasmā jātarūparajataṃ theyyacittena parasantakaṃ gaṇhantassa yathāvatthu pārājikathullaccayadukkaṭesu aññataraṃ, bhaṇḍāgārikasīsena gaṇhantassa pācittiyaṃ, attatthāya gaṇhantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Kevalaṃ lolatāya gaṇhantassa anāmāsadukkaṭaṃ, rūpiyachaḍḍakassa sammatassa anāpattīti evaṃ aññamaññasaṅkaravirahite vinaye paṭibalo vinetunti attho veditabbo. Abhikkantenāti ettha kantiyā adhikattaṃ abhisaddo dīpetīti āha ‘‘adhike’’ti.

“အဘိဓမ္မေ” ဟူသည်ကား “အိပ်မက်မက်သဖြင့် သုက်လွှတ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သော်လည်း အကုသိုလ်စေတနာကို ရရှိအပ်၏” စသည်ဖြင့် ဝိနည်းပညတ်နှင့် ရောယှက်ခြင်းမရှိသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ “ရှေ့နောက် ဆန့်ကျင်မှု မရှိသောကြောင့် တရားတို့၏သာလျှင် အချင်းချင်း ရောယှက်ခြင်းကင်းသော တရား၌” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ “ပါဏာတိပါတသည် အကုသိုလ်ဖြစ်၏” စသည်တို့၌လည်း သေစေလိုသောသူအား ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်သော လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည်သာ အကုသိုလ် ဖြစ်၏၊ ပါဏဟု ဆိုအပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်ခြင်းဟူသော သေခြင်းသည် အကုသိုလ် မဟုတ်ပေ။ ထို့အတူ အရှင်မပေးသော သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ယူခြင်းဟူသော ဝိညတ်သည် အဗျာကတတရား ဖြစ်၏၊ ထိုဝိညတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ခိုးလိုသော စေတနာသည်သာ အကုသိုလ်တရား ဖြစ်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် အချင်းချင်း ရောယှက်ခြင်းမရှိသော တရား၌ ဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ “အဘိဝိနယေ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ရွှေငွေကို မခံယူအပ်” ဟု ဆိုသောသူသည် ဝိနည်း၌ ဆုံးမသည်မည်၏။ “ဤသို့ ခံယူလျှင် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏၊ ဤသို့ ခံယူလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟု ဆိုသောသူသည် အဘိဝိနည်း၌ ဆုံးမသည်မည်၏ ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ရွှေငွေကို ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးဥစ္စာအဖြစ် ယူသောသူအား ဝတ္ထုနှင့်လျော်စွာ ပါရာဇိက၊ ထုလ္လစဉ်၊ ဒုက္ကဋ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အာပတ် သင့်၏။ ဘဏ္ဍာစိုးအဖြစ်ဖြင့် ယူသောသူအား ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ မိမိအတွက် ယူသောသူအား နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ မက်မောခြင်း သက်သက်ဖြင့် ယူသောသူအား အနာမသ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ရွှေငွေစွန့်ရန် သံဃာသမုတ်အပ်သော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်။ ဤသို့လျှင် အချင်းချင်း ရောယှက်ခြင်းမရှိသော ဝိနည်းတရား၌ ဆုံးမရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ “အဘိက္ကန္တေန” ဟူသော ပုဒ်၌ “အဘိ” သဒ္ဒါသည် နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိခြင်း၏ လွန်ကဲသောအဖြစ်ကို ပြသောကြောင့် “လွန်ကဲသောအနက်” ဟု ဆိုခဲ့သည်။

Nanu ca ‘‘abhikkamantī’’ti ettha abhisaddo kamanakiriyāya vuḍḍhibhāvaṃ atirekataṃ dīpeti, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ettha ñāṇalakkhaṇakiriyānaṃ supākaṭattā visesaṃ, ‘‘abhikkantenā’’ti ettha kantiyā adhikattaṃ visiṭṭhataṃ dīpetīti idaṃ tāva yuttaṃ kiriyāvisesakattā upasaggassa, ‘‘abhirājā abhivinayo’’ti pana pūjitaparicchinnesu rājavinayesu abhisaddo vattatīti kathametaṃ yujjeyyāti ce? Idhāpi natthi [Pg.73] doso pūjanaparicchedanakiriyādīpanato, tāhi ca kiriyāhi rājavinayānaṃ yuttattā, tasmā ettha atimālādīsu atisaddo viya abhisaddo saha sādhanena kiriyaṃ vadatīti abhirājaabhivinayasaddā siddhā, evaṃ abhidhammasadde abhisaddo saha sādhanena vuḍḍhiyādikiriyaṃ dīpetīti ayamattho dassitoti daṭṭhabbaṃ.

အကယ်၍ ကန့်ကွက်ငြားအံ့ - “အဘိက္ကမန္တိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အဘိ” သဒ္ဒါသည် သွားခြင်းကိရိယာ၏ တိုးပွားခြင်းနှင့် လွန်ကဲခြင်းကို ပြ၏။ “အဘိညာတ၊ အဘိလက္ခိတ” ဟူသော ပုဒ်တို့၌ သိခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း ကိရိယာတို့၏ ကောင်းစွာ ထင်ရှားခြင်းကြောင့် ထူးခြားမှုကို ပြ၏။ “အဘိက္ကန္တေန” ဟူသော ပုဒ်၌ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိခြင်း၏ လွန်ကဲခြင်း၊ ထူးခြားခြင်းကို ပြ၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်သော စကားသည် ဥပသာရသည် ကိရိယာကို ထူးခြားစေတတ်သောကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ သို့သော် “အဘိရာဇာ၊ အဘိဝိနယ” ဟူသော ပုဒ်တို့၌ မူကား ပူဇော်အပ်သော၊ ပိုင်းခြားအပ်သော မင်းနှင့် ဝိနည်းတရားတို့၌ “အဘိ” သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်နေသည်ဖြစ်ရာ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်သို့ သင့်လျော်ပါအံ့နည်းဟု မေးငြားအံ့။ ဤ၌လည်း အပြစ်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပူဇော်ခြင်းကိရိယာနှင့် ပိုင်းခြားခြင်းကိရိယာကို ပြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကိရိယာတို့ဖြင့် မင်းနှင့် ဝိနည်းတရားတို့အား သင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ “အတိမာလာ” စသည်တို့၌ “အတိ” သဒ္ဒါကဲ့သို့ “အဘိ” သဒ္ဒါသည် ဒြပ်နှင့်တကွ ကိရိယာ (ပူဇော်ခြင်း၊ ပိုင်းခြားခြင်း) ကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် “အဘိရာဇာ”၊ “အဘိဝိနယ” သဒ္ဒါတို့သည် ပြီးမြောက်ကုန်၏။ ထို့အတူ “အဘိဓမ္မ” သဒ္ဒါ၌လည်း “အဘိ” သဒ္ဒါသည် ဒြပ်နှင့်တကွ တိုးပွားခြင်း စသည်ကို ပြ၏ ဟူ၍ ဤအနက်ကို ပြအပ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။

Ettha cāti abhidhamme. Bhāvetīti cittassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ. Pharitvāti ārammaṇassa vaḍḍhanaṃ vuttaṃ. Vuḍḍhimantoti bhāvanāpharaṇavuḍḍhīhi vuḍḍhimantopi dhammā vuttāti attho. Ārammaṇādīhīti ārammaṇasampayuttakammadvārapaṭipadādīhi. Lakkhaṇīyattāti sañjānitabbattā. Ekantato lokuttaradhammānaṃyeva pūjārahattā ‘‘sekkhā dhammā’’tiādinā lokuttarāyeva pūjitāti dassitā. Sabhāvaparicchinnattāti phusanādisabhāvena paricchinnattā. Adhikāpi dhammā vuttāti ettha kāmāvacarehi mahantabhāvato mahaggatā dhammāpi adhikā nāma hontīti tehi saddhiṃ adhikā dhammā vuttā.

“ဤ၌လည်း” ဟူသည် အဘိဓမ္မာ၌ ဖြစ်၏။ “ပွားစေ၏” ဟူသည် စိတ်၏ တိုးပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပျံ့နှံ့၍” ဟူသည် အာရုံ၏ တိုးပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကြီးပွားခြင်းရှိကုန်သော” ဟူသည် ပွားများခြင်း၊ ပျံ့နှံ့ခြင်းအားဖြင့် တိုးပွားခြင်းရှိသော တရားတို့ကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ “အာရုံစသည်တို့ဖြင့်” ဟူသည် အာရုံ၊ သမ္ပယုတ္တတရား၊ ကံ၊ ဒွါရ၊ ပဋိပဒါ စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ “မှတ်သားအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်” ဟူသည် ကောင်းစွာ သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့သည်သာ ပူဇော်ထိုက်သောကြောင့် “သေက္ခတရားတို့” စသည်ဖြင့် လောကုတ္တရာတရားတို့ကိုသာလျှင် ပူဇော်အပ်ကုန်၏ ဟု ဤအနက်ကို ပြသည်။ “သဘောအားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်” ဟူသည် တွေ့ထိခြင်း စသော သဘောဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “လွန်ကဲသော တရားတို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟူသော ပုဒ်၌ ကာမာဝစရတရားတို့ထက် ကြီးမြတ်သောကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့သည်လည်း လွန်ကဲသော တရားတို့ မည်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့နှင့်အတူ လွန်ကဲသော တရားတို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။

Yaṃ panettha avisiṭṭhanti ettha vinayādīsu tīsu aññamaññavisiṭṭhesu yaṃ avisiṭṭhaṃ samānaṃ, taṃ piṭakasaddanti attho. Vinayādayo hi tayo saddā aññamaññaṃ asādhāraṇattā visiṭṭhā nāma, piṭakasaddo pana tehi tīhipi sādhāraṇattā avisiṭṭhoti vuccati. Mā piṭakasampadānenāti pāḷisampadānavasena mā gaṇhathāti vuttaṃ hoti. Kudālañca piṭakañca kudālapiṭakaṃ. Tattha ku vuccati pathavī, tassā dālanato vidālanato ayomayo upakaraṇaviseso kudālaṃ nāma, tālapaṇṇavettalatādīhi kato bhājanaviseso piṭakaṃ nāma, taṃ ādāya gahetvāti attho. Yathāvuttenāti ‘‘evaṃ duvidhatthenā’’tiādinā vuttappakārena.

“ဤ၌ အကြင် မထူးခြားသော တရားသည်” ဟူသော ပုဒ်၌ အချင်းချင်း ထူးခြားကုန်သော ဝိနည်းအစရှိသော သုံးပါးသော သဒ္ဒါတို့တွင် အကြင် မထူးခြားဘဲ တူမျှသောသဒ္ဒါသည် ပိဋကသဒ္ဒါ ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရှိသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဝိနည်းအစရှိသော သုံးပါးသော သဒ္ဒါတို့သည် အချင်းချင်း မဆက်ဆံသောကြောင့် ထူးခြားကုန်သည် မည်၏။ ပိဋကသဒ္ဒါသည်ကား ထိုသုံးပါးသော သဒ္ဒါတို့နှင့် ဆက်ဆံတူမျှသောကြောင့် မထူးခြားသော သဒ္ဒါဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ပိဋကအားဖြင့် ပြည့်စုံရုံမျှဖြင့်” ဟူသည် ပါဠိတော် ပြည့်စုံရုံမျှသော အစွမ်းဖြင့် မယူကြကုန်လင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ပေါက်တူးနှင့် ခြင်းတောင်းကို “ပေါက်တူးခြင်းတောင်း” ဟု ဆို၏။ ထို၌ “ကု” ဟူသည် မြေကြီးကို ဆို၏။ ထိုမြေကြီးကို ဖောက်ခွဲ တူးဆွတတ်သောကြောင့် သံဖြင့်ပြီးသော ကိရိယာထူးကို “ပေါက်တူး” ဟု ခေါ်၏။ ထန်းရွက်၊ ကြိမ်နွယ် စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ထည့်စရာအသုံးအဆောင်ထူးကို “ခြင်းတောင်း” ဟု ခေါ်၏။ “ထိုအရာကို ယူဆောင်၍” ဟူသည် ယူ၍ဟု အနက်ရသည်။ “ဆိုခဲ့ပြီးသော အတိုင်း” ဟူသည် “ဤသို့ နှစ်ပါးသော အနက်အားဖြင့်” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။

Desanāsāsanakathābhedanti ettha kathetabbānaṃ atthānaṃ desakāyattena āṇādividhinā abhisajjanaṃ pabodhanaṃ desanā. Sāsitabbapuggalagatena yathāparādhādinā sāsitabbabhāvena anusāsanaṃ vinayanaṃ sāsanaṃ[Pg.74]. Kathetabbassa saṃvarāsaṃvarādino atthassa kathanaṃ vacanapaṭibaddhatākaraṇaṃ kathāti vuccati. Tasmā desitāraṃ bhagavantamapekkhitvā desanā, sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ, kathetabbassa atthassa vasena kathāti evamettha desanādīnaṃ nānākaraṇaṃ veditabbaṃ. Ettha ca kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na honti, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena desanādīnaṃ bhedo vutto. Tathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato. Evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato, tathā vinetabbapuggalāpekkhanti sāsitabbapuggalavasena sāsanaṃ vuttaṃ. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ nāsatīti visesato tadadhīnanti kathetabbassa atthassa vasena kathā vuttā. Bhedasaddo visuṃ visuṃ yojetabbo ‘‘desanābhedaṃ sāsanabhedaṃ kathābhedañca yathārahaṃ paridīpaye’’ti. Bhedanti ca nānattanti attho. Tesu piṭakesu sikkhā ca pahānāni ca gambhīrabhāvo ca sikkhāpahānagambhīrabhāvaṃ, tañca yathārahaṃ paridīpayeti attho. Pariyattibhedañca vibhāvayeti sambandho.

ဒေသနာ၊ သာသနာ၊ ကထာ အပြား ဟူရာ၌ ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အစွမ်းအားဖြင့် အာဏာစသည်တို့၏ အစီအရင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း၊ သိစေခြင်းသည် 'ဒေသနာ' မည်၏။ ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏အလိုက်အားဖြင့် အပြစ်ကို လျော်စွာ ဆုံးမခြင်း၊ စောင့်စည်းစေခြင်းသည် 'သာသနာ' မည်၏။ ဟောကြားအပ်သော သံဝရ၊ အသံဝရ စသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို စကားနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆိုခြင်းသည် 'ကထာ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို မျှော်ထောက်၍ ဒေသနာ၊ ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သာသနာ၊ ဟောကြားအပ်သော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ကထာ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ ဒေသနာ စသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဒေသနာစသည်တို့သည် ဟောကြားအပ်သော တရားစသည်တို့နှင့် မကင်းကုန်သော်လည်း အာဏာစသည်တို့သည် အထူးသဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုသို့ လိုက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုထူးခြားသော အစွမ်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဒေသနာ စသည်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အာဏာစသည်တို့၏ အစီအရင်သည် အထူးသဖြင့် အာဏာကို ပေးထိုက်သော မြတ်စွာဘုရားနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုတရား၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှု ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဝေါဟာရအစီအရင်၊ ပရမတ်အစီအရင်တို့သည်လည်း စီရင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ တည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အာဏာစသော အစီအရင်ဖြင့် ဒေသနာ၏အဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အပြစ်နှင့် အလိုအဇ္ဈာသယအား လျော်သကဲ့သို့ တရားအားလျော်စွာ ဆုံးမခြင်းကိုလည်း အထူးသဖြင့် ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငဲ့၍ ဆုံးမအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် သာသနာ ဟု ဆိုအပ်၏။ သံဝရ၊ အသံဝရ၊ နာမ်ရုပ်တို့ကို ဟောကြားသကဲ့သို့ ဖြေရှင်းအပ်သော ဒိဋ္ဌိကိုလည်း ဟောကြားရာ၌ စကား၏ တည်ရာရှိလျှင် ဖြစ်၍ မရှိလျှင် မဖြစ်။ ထို့ကြောင့် အထူးသဖြင့် ထိုစကားနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ဟောကြားအပ်သော အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ကထာ ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဘေဒ' ဟူသော ပုဒ်ကို 'ဒေသနာအပြား၊ သာသနာအပြား၊ ကထာအပြားတို့ကို သင့်သလို ပြရာ၏' ဟု သီးခြားစီ ယှဉ်အပ်၏။ 'ဘေဒ' ဟူသည် ကွဲပြားခြားနားခြင်း ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပိဋကတ်တို့၌လည်း သိက္ခာကိုလည်းကောင်း၊ ပဟာနကိုလည်းကောင်း၊ ဂမ္ဘီရဘာဝကိုလည်းကောင်း ထိုထိုသိက္ခာ၊ ပဟာန၊ ဂမ္ဘီရဘာဝတို့ကို သင့်တော်သလို ပြရာ၏ ဟု အနက်ရ၏။ ပရိယတ္တိအပြားကိုလည်း ထင်ရှားအောင် ပြရာ၏ ဟု စပ်အပ်၏။

Pariyattibhedanti ca pariyāpuṇanabhedanti attho. Yahinti yasmiṃ vinayādike piṭake. Yaṃ sampattiñca vipattiñca yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti sambandho. Atha vā yaṃ pariyattibhedaṃ sampattiñca vipattiñcāpi yahiṃ yathā pāpuṇāti, tampi sabbaṃ vibhāvayeti yojetabbaṃ. Ettha yathāti yehi upārambhādihetupariyāpuṇanādippakārehi upārambhanissaraṇadhammakosakarakkhaṇahetupariyāpuṇanaṃ suppaṭipatti duppaṭipattīti etehi pakārehīti vuttaṃ hoti.

'ပရိယတ္တိဘေဒံ' ဟူသည် သင်ယူခြင်းအပြား ဟု အနက်ရ၏။ 'ယဟိံ' ဟူသည် အကြင် ဝိနည်းစသော ပိဋကတ်၌ ဟူလို။ အကြင် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) နှင့် ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) သို့ အကြင်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ရောက်၏၊ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း ထင်ရှားပြရာ၏ ဟု စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင် ပရိယတ်အပြား၊ သမ္ပတ္တိနှင့် ဝိပတ္တိတို့ကိုလည်း အကြင်ဝိနည်းစသော ပိဋကတ်၌ အကြင်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ရောက်၏၊ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း ထင်ရှားပြရာ၏ ဟု စပ်အပ်၏။ ဤ၌ 'ယထာ' ဟူသည် အကြင် ချုတ်ချယ်ခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူခြင်း အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့်၊ ချုတ်ချယ်ခြင်း၊ သံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ တရားဘဏ္ဍာကို စောင့်ရှောက်ခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူခြင်းသည် ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ မကောင်းသဖြင့်ကျင့်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤသို့သော အပြားတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။

Paridīpanā vibhāvanā cāti heṭṭhā vuttassa anurūpato vuttaṃ, atthato pana ekameva. Āṇārahenāti āṇaṃ ṭhapetuṃ arahatīti āṇāraho, bhagavā. So hi sammāsambuddhatāya mahākāruṇikatāya ca aviparītahitopadesakabhāvena pamāṇavacanattā āṇaṃ paṇetuṃ arahati, vohāraparamatthānampi sambhavato āha ‘‘āṇābāhullato’’ti. Ito paresupi eseva nayo.

'ပရိဒီပနာ' နှင့် 'ဝိဘာဝနာ' ဟူသည် အောက်၌ ဆိုအပ်သော ဂါထာအား လျော်စွာ ဟောတော်မူ၏။ အနက်အားဖြင့်မူကား တစ်ခုတည်းသာတည်း။ 'အာဏာရဟေန' ဟူသည် အာဏာကို ထားခြင်းငှာ ထိုက်တန်တော်မူသောကြောင့် 'အာဏာရဟ' မည်၏၊ မြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလို၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော် ရှိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဖောက်မပြန်သော အကျိုးစီးပွားကို ညွှန်ပြတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယုံကြည်ကိုးစားထိုက်သော စကားရှိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း အာဏာကို ပညတ်တော်မူရန် ထိုက်တန်တော်မူ၏။ ဝေါဟာရအစီအရင်၊ ပရမတ်အစီအရင်တို့လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'အာဏာအများဆုံးဖြစ်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Paṭhamanti [Pg.75] vinayapiṭakaṃ. Pacurāparādhā seyyasakattherādayo. Te hi dosabāhullato ‘‘pacurāparādhā’’ti vuttā. Pacuro bahuko bahulo aparādho doso vītikkamo yesaṃ te pacurāparādhā. Anekajjhāsayātiādīsu āsayova ajjhāsayo. So ca atthato diṭṭhi ñāṇañca, pabhedato pana catubbidhaṃ hoti. Tathā hi pubbacariyavasena āyatiṃ sati paccaye uppajjamānārahā sassatucchedasaṅkhātā micchādiṭṭhi saccānulomikañāṇakammassakataññāṇasaṅkhātā sammādiṭṭhi ca ‘‘āsayo’’ti vuccati. Vuttañhetaṃ –

'ပဌမံ' ဟူသည် ဝိနည်းပိဋကတ်ကို ဆိုလို၏။ 'ပစုရာပရာဓာ' ဟူသည် သေယျသကမထေရ် အစရှိသည်တို့တည်း။ ထိုသူတို့ကို အပြစ်များသောကြောင့် 'ပစုရာပရာဓာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ များပြားလှစွာသော အပြစ်တရား (လွန်ကျူးမှု) ရှိသောသူတို့ကို ပစုရာပရာဓာ ဟု ခေါ်၏။ 'အနေကဇ္ဈာသယ' စသော ပုဒ်တို့၌ အာသယသည်သာလျှင် အဇ္ဈာသယ မည်၏။ ထိုအာသယသည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဒိဋ္ဌိနှင့် ဉာဏ် ဖြစ်၏။ အပြားအားဖြင့်မူကား လေးပါး ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းမှာ ရှေး၌ ဆည်းပူးလေ့ကျက်ဖူးသော အစွမ်းဖြင့် နောင်အခါ၌ အကြောင်းထောက်ပံ့ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်လာထိုက်သော သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလည်းကောင်း၊ သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိလည်းကောင်း 'အာသယ' မည်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Sassatucchedadiṭṭhi ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaññita’’nti.

'သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလည်းကောင်း၊ အနုလောမိကခန္တီလည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သောအတိုင်း သိသော အကြင်ဉာဏ်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ဤတရားစုကို အာသယ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။'

Idañca catubbidhaṃ āsayanti ettha sattā nivasantīti āsayoti vuccati. Anusayā kāmarāgabhavarāgadiṭṭhipaṭighavicikicchāmānāvijjāvasena satta. Mūsikavisaṃ viya kāraṇalābhe uppajjanārahā anāgatā kilesā, atītā paccuppannā ca tatheva vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthīti. Cariyāti rāgacariyādikā cha mūlacariyā, antarabhedena anekavidhā, saṃsaggavasena pana tesaṭṭhi honti. Atha vā cariyāti caritaṃ, taṃ sucaritaduccaritavasena duvidhaṃ. ‘‘Adhimutti nāma ‘ajjeva pabbajissāmi, ajjeva arahattaṃ gaṇhissāmī’tiādinā tanninnabhāvena pavattamānaṃ sanniṭṭhāna’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘sattānaṃ pubbacariyavasena abhirucī’’ti vuttaṃ. Sā duvidhā hīnapaṇītabhedena. Yathānulomanti ajjhāsayādīnaṃ anurūpaṃ. Ahaṃ mamāti saññinoti diṭṭhimānataṇhāvasena ahaṃ mamāti evaṃ pavattasaññino. Yathādhammanti natthettha attā attaniyaṃ vā, kevalaṃ dhammamattametanti evaṃ dhammasabhāvānurūpanti attho.

ဤသို့ လေးပါးအပြားရှိသော အာသယ၌ သတ္တဝါတို့သည် မှီတင်းနေထိုင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာသယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အနုသယတို့သည် ကာမရာဂ၊ ဘဝရာဂ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ပဋိဃ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ မာန၊ အဝိဇ္ဇာ အစွမ်းဖြင့် ၇ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွက်ဆိပ်ကဲ့သို့ အကြောင်းအထောက်အပံ့ ရရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာထိုက်သော အနာဂတ် ကိလေသာများ၊ အတိတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန် ကိလေသာများကိုလည်း ထို့အတူပင် ဆိုအပ်၏။ ကာလကွဲပြားရုံမျှဖြင့် တရားတို့၏ သဘာဝ ကွဲပြားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'စရိယ' ဟူသည် ရာဂစရိုက် စသော မူလစရိုက် ၆ ပါး ဖြစ်၏၊ အတွင်းအပြားအားဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ရှိသော်လည်း နှီးနှောရောယှက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ၆၃ ပါး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'စရိယ' ဟူသည် စရိုက် (အကျင့်) ဖြစ်၏၊ ထိုစရိုက်သည် သုစရိုက်၊ ဒုစရိုက် အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါး ဖြစ်၏။ 'အဓိမုတ္တိ ဟူသည်ကား ယနေ့ပင် ရဟန်းပြုအံ့၊ ယနေ့ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယူအံ့ စသည်ဖြင့် ထိုရဟန်းအဖြစ် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ညွှတ်ကိုင်းသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း' ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ ဆရာတော် ဓမ္မပါလမထေရ်ကမူကား 'သတ္တဝါတို့၏ ရှေးအလေ့အကျင့် အစွမ်းဖြင့် အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးခြင်းသည် အဓိမုတ္တိ မည်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအဓိမုတ္တိသည်လည်း ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မွန်မြတ်ခြင်း အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါး ရှိ၏။ 'ယထာနုလောမံ' ဟူသည် အဇ္ဈာသယ စသည်တို့နှင့် လျောက်ပတ်စွာ ဟူလို။ 'ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ ဟု အမှတ်ရှိကုန်သော' ဟူသည် ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ တဏှာ အစွမ်းဖြင့် 'ငါ'၊ 'ငါ့ဥစ္စာ' ဟု ဤသို့ ဖြစ်သော အမှတ်သညာ ရှိသူတို့တည်း။ 'ယထာဓမ္မံ' ဟူသည် ဤတရား၌ အတ္တလည်းကောင်း၊ အတ္တနိယလည်းကောင်း မရှိ၊ သက်သက်မျှသော တရားသဘောမျှသာ ဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ ဓမ္မသဘာဝနှင့် လျော်စွာ ဟု အနက်ရ၏။

Saṃvarāsaṃvaroti ettha saṃvaraṇaṃ saṃvaro, kāyavācāhi avītikkamo. Mahanto saṃvaro asaṃvaro. Vuḍḍhiattho hi ayaṃ a-kāro yathā ‘‘asekkhā dhammā’’ti, tasmā khuddako mahanto ca saṃvaroti attho. Diṭṭhiviniveṭhanāti diṭṭhiyā vimocanaṃ. Adhisīlasikkhādīnaṃ vibhāgo parato paṭhamapārājikasaṃvaṇṇanāya āvi bhavissati. Suttantapāḷiyaṃ ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinā [Pg.76] samādhidesanābāhullato ‘‘suttantapiṭake adhicittasikkhā’’ti vuttaṃ. Vītikkamappahānaṃ kilesānanti saṃkilesadhammānaṃ kammakilesānaṃ vā yo kāyavacīdvārehi vītikkamo, tassa pahānaṃ. Anusayavasena santāne anuvattantā kilesā kāraṇalābhe pariyuṭṭhitāpi sīlabhedavasena vītikkamituṃ na labhantīti āha ‘‘vītikkamapaṭipakkhattā sīlassā’’ti. Pariyuṭṭhānappahānanti okāsadānavasena kilesānaṃ citte kusalappavattiṃ pariyādiyitvā uṭṭhānaṃ pariyuṭṭhānaṃ, tassa pahānaṃ cittasantānesu uppattivasena kilesānaṃ pariyuṭṭhānassa pahānanti vuttaṃ hoti. Anusayappahānanti appahīnabhāvena santāne anu anu sayanakā kāraṇalābhe uppattiarahā anusayā. Te pana anurūpaṃ kāraṇaṃ laddhā uppajjanārahā thāmagatā kāmarāgādayo satta kilesā, tesaṃ pahānaṃ anusayappahānaṃ. Te ca sabbaso ariyamaggapaññāya pahīyantīti āha ‘‘anusayapaṭipakkhattā paññāyā’’ti.

သံဝရာသံဝရောဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘သံဝရ’ ဟူသည် စောင့်စည်းခြင်းဖြစ်၍ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သော စောင့်စည်းခြင်းကို ‘အသံဝရ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ ‘အ’ အက္ခရာသည် ‘အသေက္ခာ ဓမ္မာ’ ဟူသော စကား၌ ကဲ့သို့ ကြီးမြတ်ခြင်းအနက် (ဝုဒ္ဓိအနက်) ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ငယ်သော စောင့်စည်းခြင်းနှင့် ကြီးသော စောင့်စည်းခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ‘ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနာ’ ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။ အဓိသီလသိက္ခာ စသည်တို့၏ အပြားကို နောင် ပထမပါရာဇိကအဖွင့်၌ ထင်စွာ ဖြစ်လတ္တံ့။ သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ‘ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ’ အစရှိသည်ဖြင့် သမာဓိဒေသနာ အများဆုံး ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ အဓိစိတ္တသိက္ခာ’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘ကိလေသာတို့၏ ဝီတိက္ကမပ္ပဟာန (လွန်ကျူးခြင်းကို ပယ်ခြင်း)’ ဟူသည်ကား ညစ်ညူးစေတတ်သော တရားတို့၏ သို့မဟုတ် ကမ္မကိလေသာတို့၏ ကိုယ်နှုတ်ဒွါရတို့ဖြင့် လွန်ကျူးခြင်းဖြစ်ရာ ထိုလွန်ကျူးမှုကို ပယ်ခြင်းတည်း။ သန္တာန်၌ အနုသယအစွမ်းဖြင့် အစဉ်လိုက်နေသော ကိလေသာတို့သည် အကြောင်းကို ရရှိသဖြင့် ထကြွသောင်းကျန်းကုန်သော်လည်း သီလရှိသည်၏ အစွမ်းဖြင့် လွန်ကျူးခွင့် မရကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ‘သီလသည် လွန်ကျူးခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာန’ ဟူသည်မှာ အခွင့်မပေးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့သည် စိတ်၌ ကုသိုလ်ဖြစ်ပွားမှုကို ကုန်စေလျက် ထကြွခြင်းသည် ‘ပရိယုဋ္ဌာန’ မည်၏။ ထိုပရိယုဋ္ဌာနကို ပယ်ခြင်းကို ‘စိတ်သန္တာန်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့် ကိလေသာတို့၏ ပရိယုဋ္ဌာနကို ပယ်ခြင်း’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနုသယပ္ပဟာန’ ဟူသည် မပယ်အပ်သေးသော အဖြစ်ဖြင့် သန္တာန်၌ အစဉ်ကိန်းဝပ်တတ်ကုန်သော၊ အကြောင်းရရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်ရန် ထိုက်တန်ကုန်သော ‘အနုသယ’ တို့တည်း။ ထိုအနုသယတို့သည် လျောက်ပတ်သော အကြောင်းကို ရရှိ၍ ဖြစ်ပေါ်ရန် ထိုက်ကုန်သော၊ စွမ်းအားထက်မြက်ကုန်သော ကာမရာဂစသော ကိလေသာ ခုနစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအနုသယတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် ‘အနုသယပ္ပဟာန’ မည်၏။ ထိုအနုသယတို့ကိုလည်း အရိယာမဂ်ပညာဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပညာသည် အနုသယ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tadaṅgappahānanti dīpālokeneva tamassa dānādipuññakiriyavatthugatena tena tena kusalaṅgena tassa tassa akusalaṅgassa pahānaṃ ‘‘tadaṅgappahāna’’nti vuccati. Idha pana tena tena susīlyaṅgena tassa tassa dussīlyaṅgassa pahānaṃ ‘‘tadaṅgappahāna’’nti veditabbaṃ. Vikkhambhanasamaucchedappahānānīti ettha upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇena ghaṭappahāreneva jalatale sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇānaṃ dhammānaṃ vikkhambhanavasena pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato santāne samudayapakkhikassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattisaṅkhātasamucchedavasena pahānaṃ samucchedappahānaṃ. Duccaritasaṃkilesassa pahānanti kāyaduccaritādi duṭṭhu caritaṃ, kilesehi vā dūsitaṃ caritanti duccaritaṃ. Tadeva yattha uppannaṃ, taṃ santānaṃ sammā kileseti bādhayati upatāpeti cāti saṃkileso, tassa pahānaṃ, kāyavacīduccaritavasena pavattasaṃkilesassa tadaṅgavasena pahānanti vuttaṃ hoti. Samādhissa kāmacchandapaṭipakkhattā suttantapiṭake taṇhāsaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ. Attādivinimuttasabhāvadhammappakāsanato abhidhammapiṭake diṭṭhisaṃkilesassa pahānaṃ vuttaṃ.

‘တဒင်္ဂပ္ပဟာန’ ဟူသည် ဆီမီးရောင်ဖြင့် မှောင်မိုက်ကို ပယ်ဖျောက်သကဲ့သို့ ဒါနအစရှိသော ပုညကိရိယာဝတ္ထု၌ ဖြစ်သော ထိုထိုကုသိုလ်အင်္ဂါဖြင့် ထိုထိုအကုသိုလ်အင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းကို ‘တဒင်္ဂပ္ပဟာန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ကား ထိုထိုသော ကောင်းသောသီလ (သုသီလျ) အင်္ဂါဖြင့် ထိုထိုသော သီလပျက်စီးခြင်း (ဒုဿီလျ) အင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းကို ‘တဒင်္ဂပ္ပဟာန’ ဟု သိအပ်၏။ ‘ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာန နှင့် သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာန’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ အပြားရှိသော သမာဓိဖြင့် ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ပွားမှုကို တားမြစ်သဖြင့်၊ အိုးဖြင့် ရေပြင်ရှိ မှော်ကို ဖယ်ရှားသကဲ့သို့ ထိုထိုနီဝရဏတရားတို့ကို ခွာထုတ်သည့် အစွမ်းဖြင့် ပယ်ခြင်းကို ‘ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အရိယာမဂ်လေးပါးကို ပွားများအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုထိုမဂ်ရှိသောသူ၏ သန္တာန်၌ သမုဒယအစုအသင်းရှိသော ကိလေသာအပေါင်းကို စင်စစ်မဖြစ်စေခြင်း ဟုဆိုအပ်သော အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပယ်ခြင်းကို ‘သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဒုစ္စရိတသံကိလေသကို ပယ်ခြင်း’ ဟူသည်ကား ကာယဒုစရိုက် အစရှိသည်ကို မကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်း သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော အကျင့် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒုစရိုက်’ မည်၏။ ထိုဒုစရိုက်သည်ပင် အကြင်သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသန္တာန်ကို ကောင်းစွာ နှိပ်စက်ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် ‘သံကိလေသ’ မည်၏။ ထိုသံကိလေသကို ပယ်ခြင်းကို ‘ကာယဝစီဒုစရိုက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သံကိလေသကို တဒင်္ဂအစွမ်းဖြင့် ပယ်ခြင်း’ ဟု ဆိုလိုသည်။ သမာဓိသည် ကာမဆန္ဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ တဏှာသံကိလေသကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ငါ-အတ္တစသည်တို့မှ ကင်းလွတ်သော သဘာဝတရားတို့ကို ပြတော်မူသောကြောင့် အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။

Ekamekasmiñcetthāti [Pg.77] etesu tīsu piṭakesu ekamekasmiṃ piṭaketi attho daṭṭhabbo. Dhammoti pāḷīti ettha pakaṭṭhānaṃ ukkaṭṭhānaṃ sīlādiatthānaṃ bodhanato sabhāvaniruttibhāvato buddhādīhi bhāsitattā ca pakaṭṭhānaṃ vacanappabandhānaṃ āḷīti pāḷi, pariyattidhammo. ‘‘Dhammoti pāḷīti ettha bhagavatā vuccamānassa atthassa vohārassa ca dīpano saddoyeva pāḷi nāmā’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Abhidhammaṭṭhakathāya likhite sīhaḷagaṇṭhipade pana idaṃ vuttaṃ – sabhāvatthassa sabhāvavohārassa ca anurūpavasena bhagavatā manasā vavatthāpitā paṇḍatti pāḷīti vuccati. Yadi saddoyeva pāḷi siyā, pāḷiyā desanāya ca nānattena bhavitabbaṃ. Manasā vavatthāpitāya ca pāḷiyā vacībhedakaraṇamattaṃ ṭhapetvā desanāya nānattaṃ natthi. Tathā hi desanaṃ dassentena manasā vavatthāpitāya pāḷiyā desanāti vacībhedakaraṇamattaṃ vinā pāḷiyā saha desanāya anaññathā vuttā. Tathā ca upari ‘‘desanāti paññattī’’ti vuttattā desanāya anaññabhāvena pāḷiyā paṇṇattibhāvo kathito hoti. Apica yadi pāḷiyā aññāyeva desanā siyā, ‘‘pāḷiyā ca pāḷiatthassa ca desanāya ca yathābhūtāvabodho’’ti vattabbaṃ siyā, evaṃ pana avatvā ‘‘pāḷiyā ca pāḷiatthassa ca yathābhūtāvabodho’’ti vuttattā pāḷiyā desanāya ca anaññabhāvo dassito hoti. Evañca katvā upari ‘‘desanā nāma paññattī’’ti dassentena desanāya anaññabhāvato pāḷiyā paṇṇattibhāvo kathitova hotīti.

‘ဧကမေကသ္မိဉ္စေတ္ထ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဤပိဋကတ်သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော ပိဋကတ်၌’ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘ဓမ္မော ဟူသည် ပါဠိတော်ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ ထင်ရှားမြတ်လှစွာသော သီလစသော အနက်တို့ကို သိစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဝနိရုတ္တိသဘော ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်သော သဒ္ဒါအစဉ်တို့၏ အတန်း (အစဉ်) ဖြစ်သောကြောင့် ပါဠိ (ပရိယတ္တိဓမ္မ) မည်၏။ ‘ဓမ္မော ဟူသည် ပါဠိတော်ဖြစ်၏ဟူသော ဤစကား၌ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော အနက်နှင့် ဝေါဟာရပညတ်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါသည်သာလျှင် ပါဠိမည်၏’ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ အဘိဓမ္မဋ္ဌကထာ၌ ရေးသားအပ်သော သီဟိုဠ်ဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူကား— ‘သဘာဝအနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဝဝေါဟာရအားဖြင့်လည်းကောင်း လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား စိတ်တော်ဖြင့် သတ်မှတ်တော်မူအပ်သော သဒ္ဒပညတ်ကို ပါဠိဟူ၍ ဆိုအပ်၏’ ဟု ဆို၏။ အကယ်၍ သဒ္ဒါမျှသာ ပါဠိဖြစ်အံ့၊ ပါဠိနှင့် ဒေသနာသည် ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိအပ်၏။ စိတ်တော်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ပါဠိ၏ နှုတ်မြွက်ခြင်းမျှကို ထား၍ ဒေသနာနှင့် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိ။ ထို့ကြောင့် ဒေသနာတော်ကို ပြလိုသော ဆရာသည် စိတ်တော်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော ပါဠိတော်၏ ဒေသနာတော်ဟု နှုတ်မြွက်ခြင်းမျှမှတစ်ပါး ပါဠိနှင့် ဒေသနာ၏ မခြားနားပုံကို ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အထက်၌ ‘ဒေသနာတိ ပညတ္တိ’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဒေသနာနှင့် မခြားနားသောအားဖြင့် ပါဠိ၏ ပညတ်ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကို ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ တစ်နည်းလည်း— အကယ်၍ ပါဠိထက် ဒေသနာသည် တစ်ပါးတခြား စင်စစ်ဖြစ်အံ့၊ ‘ပါဠိကိုလည်းကောင်း၊ ပါဠိအနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာကိုလည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်း’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ သို့ရာတွင် ဤသို့မဆိုဘဲ ‘ပါဠိကိုလည်းကောင်း၊ ပါဠိအနက်ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်း’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပါဠိနှင့် ဒေသနာ၏ မခြားနားပုံကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြတော်မူသောကြောင့် အထက်၌ ‘ဒေသနာနာမ ပညတ္တိ’ ဟု ပြတော်မူသော ဆရာသည် ဒေသနာနှင့် မခြားနားသောကြောင့် ပါဠိ၏ ပညတ်ဖြစ်ပုံကို ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Ettha ca ‘‘saddoyeva pāḷi nāmā’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ ko visesoti ce? Tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahaṇādivasena ca pubbe vavatthāpito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsako saddo desanāti veditabbaṃ. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā ‘‘desīyati samuṭṭhāpīyati saddo etenā’’ti katvā musāvādādayo viya. Tatthāpi hi musāvādādisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādādisaddena voharīyati.

ဤအရာ၌လည်း ‘သဒ္ဒါသည်သာလျှင် ပါဠိမည်၏’ ဟူသော ဤပက္ခ၌ တရား (ဓမ္မ) သည်လည်း သဒ္ဒါသဘောရှိသောကြောင့် ဓမ္မနှင့် ဒေသနာတို့သည် အဘယ်သို့ ထူးခြားသနည်းဟု မေးအံ့။ ထိုထိုသောအနက်တို့ကို သိစေတတ်သော အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်သော၊ သင်ယူခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ သတ်မှတ်အပ်သော သဒ္ဒဗန္ဓ (သဒ္ဒါအစဉ်) သည် ‘ဓမ္မ’ မည်၏။ နောက်မှ သူတစ်ပါးတို့အား သိစေခြင်းငှာ ဖြစ်စေအပ်သော၊ ထိုဓမ္မ၏ အနက်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါသည် ‘ဒေသနာ’ မည်၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား— ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဒါကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်သည် ‘ဒေသနာ’ မည်၏။ ‘ဤစိတ္တုပ္ပါဒ်ဖြင့် သဒ္ဒါကို ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏’ ဟု ဆိုလိုခြင်းကြောင့် မုသာဝါဒစသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုမုသာဝါဒစသည်တို့၌လည်း မုသာဝါဒစသည်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာကို ‘မုသာဝါဒ’ စသော သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhāti ettha pāḷiattho pāḷidesanā pāḷiatthapaṭivedho cāti ime tayo pāḷivisayā hontīti [Pg.78] vinayapiṭakādīnaṃ atthassa desanāya paṭivedhassa ca ādhārabhāvo yutto, piṭakāni pana pāḷiyoyevāti tesaṃ dhammassa ādhārabhāvo kathaṃ yujjeyyāti ce? Pāḷisamudāyassa avayavapāḷiyā ādhārabhāvato. Avayavassa hi samudāyo ādhārabhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Ettha ca dhammādīnaṃ dukkhogāhabhāvato tehi dhammādīhi vinayādayo gambhīrāti vinayādīnampi catubbidho gambhīrabhāvo vuttoyeva, tasmā dhammādayo eva dukkhogāhattā gambhīrā, na vinayādayoti na codetabbametaṃ sammukhena visayavisayīmukhena ca vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattā. Dhammo hi vinayādayo, tesaṃ visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. Tattha paṭivedhassa dukkarabhāvato dhammatthānaṃ, desanāñāṇassa dukkarabhāvato desanāya ca dukkhogāhabhāvo veditabbo. Paṭivedhassa pana uppādetuṃ asakkuṇeyyattā taṃvisayañāṇuppattiyā ca dukkarabhāvato dukkhogāhatā veditabbā. Dukkhena ogayhantīti dukkhogāhā. Ekadesena ogāhantehipi mandabuddhīhi patiṭṭhā laddhuṃ na sakkāti āha ‘‘alabbhaneyyapatiṭṭhā cā’’ti. Ekamekasminti ekekasmiṃ piṭake. Etthāti etesu piṭakesu. Niddhāraṇe cetaṃ bhummavacanaṃ.

ထိုပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ “ဧတေ ဓမ္မတ္ထဒေသနာပဋိဝေဓာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပါဠိ၏အနက်၊ ပါဠိ၏ဟောကြားချက်၊ ပါဠိအနက်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ပါဠိကို အာရုံပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိနည်းပိဋကတ်စသည်တို့၏ အနက်၊ ဒေသနာ၊ ပဋိဝေဓတို့၏ တည်ရာအဖြစ်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ပိဋကတ်တို့သည်ကား ပါဠိသက်သက်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုပိဋကတ်တို့အား ဓမ္မ၏ တည်ရာအဖြစ်သည် မည်ကဲ့သို့ သင့်လျော်ပါအံ့နည်းဟု စောဒနာငြားအံ့။ အပေါင်းဖြစ်သော ပါဠိအား အစိတ်ဖြစ်သော ပါဠိ၏ တည်ရာအဖြစ်ကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ အစိတ်၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် အပေါင်းကို ပြောဆိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ သစ်ပင်၌ သစ်ကိုင်းရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း ဓမ္မစသည်တို့သည် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့် ထိုဓမ္မစသည်တို့ဖြင့် ဝိနည်းစသည်တို့သည် နက်နဲကုန်၏ဟူ၍ ဝိနည်းစသည်တို့၏ လေးပါးသော နက်နဲသောအဖြစ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မစသည်တို့သည်သာလျှင် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသဖြင့် နက်နဲကုန်၏၊ ဝိနည်းစသည်တို့သည် မနက်နဲကုန်ဟု ဤသို့ စောဒနာမပြုအပ်ပေ။ တိုက်ရိုက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံနှင့် အာရုံရှိသောအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝိနည်းစသည်တို့၏သာလျှင် နက်နဲသောအဖြစ်ကို ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝိနည်းစသည်တို့သည် ဓမ္မမည်၏၊ ထိုဝိနည်းစသည်တို့၏ အာရုံသည် အနက်မည်၏။ ဓမ္မနှင့် အနက်ကို အာရုံပြုခြင်းသည် ဒေသနာနှင့် ပဋိဝေဓ မည်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ပဋိဝေဓကို ဖြစ်စေရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့် ဓမ္မနှင့် အနက်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဒေသနာဉာဏ် ဖြစ်စေရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့် ဒေသနာ၏လည်းကောင်း သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ပဋိဝေဓ၏မူကား မိမိအလိုအလျောက် မဖြစ်စေနိုင်သောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပဋိဝေဓလျှင် အာရုံရှိသော ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ငြိုငြင်ပင်ပန်းစွာ သက်ဝင်ရကုန်သောကြောင့် ‘ဒုက္ခောဂါဟ’ (သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသည်) မည်ကုန်၏။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှ သက်ဝင်နိုင်ကြကုန်သော ပညာနည်းသောသူတို့သည်လည်း တည်ရာကို မရနိုင်ကြသောကြောင့် “တည်ရာကို မရနိုင်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဧကမေကသ္မိံ” ဟူသည် ပိဋကတ်တစ်ခုချင်းစီ၌ဟု ဆိုလို၏။ “ဧတ္ထ” ဟူသည် ဤပိဋကတ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် ခွဲခြားထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အနက်၌ ရှိ၏။

Idāni hetuhetuphalādīnaṃ vasenapi gambhīrabhāvaṃ dassento āha ‘‘aparo nayo’’tiādi. Hetūti paccayo. So hi attano phalaṃ dahati vidahatīti dhammoti vuccati. Dhammasaddassa cettha hetupariyāyatā kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Nanu ca ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti etena vacanena dhammassa hetubhāvo kathaṃ viññāyatīti ce? Dhammapaṭisambhidāti etassa samāsapadassa avayavapadatthaṃ dassentena ‘‘hetumhi ñāṇa’’nti vuttattā. ‘‘Dhamme paṭisambhidā dhammapaṭisambhidā’’ti ettha hi ‘‘dhamme’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘hetumhī’’ti vuttaṃ, ‘‘paṭisambhidā’’ti etassa atthaṃ dassentena ‘‘ñāṇa’’nti, tasmā hetudhammasaddā ekatthā ñāṇapaṭisambhidāsaddā cāti imamatthaṃ vadantena sādhito dhammassa hetubhāvo. Hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidāti etena vacanena sādhito atthassa hetuphalabhāvopi evameva daṭṭhabbo. Hetuno phalaṃ hetuphalaṃ. Tañca yasmā hetuanusārena [Pg.79] arīyati adhigamīyati sampāpuṇīyati, tasmā atthoti vuccati.

ယခုအခါ၌ ဟေတု၊ ဟေတုဖလ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း နက်နဲသောအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “အပရော နယော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဟေတု” ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ ထိုအကြောင်းသည် မိမိ၏ အကျိုးတရားကို ဆောင်တတ်၊ ဖန်တီးတတ်သောကြောင့် “ဓမ္မ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဟေတု (အကြောင်း) ၏ ပရိယာယ်အဖြစ်ကို မည်ကဲ့သို့ သိနိုင်အံ့နည်းဟူမူ “ဝုတ္တဥှေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဟေတုမှိ ဉာဏံ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဓမ္မ၏ အကြောင်းအဖြစ်ကို မည်ကဲ့သို့ သိနိုင်အံ့နည်းဟု စောဒနာငြားအံ့။ “ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤသမာသ်ပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းပုဒ်အနက်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ဟေတုမှိ ဉာဏံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဓမ္မေ ပဋိသမ္ဘိဒါ ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဓမ္မေ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဟေတုမှိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၍၊ “ပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဉာဏံ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဟေတုသဒ္ဒါနှင့် ဓမ္မသဒ္ဒါတို့သည် အနက်တူကုန်၏၊ ဉာဏ်သဒ္ဒါနှင့် ပဋိသမ္ဘိဒါသဒ္ဒါတို့သည်လည်း အနက်တူကုန်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ဆိုသဖြင့် ဓမ္မ၏ အကြောင်းဖြစ်သောသဘောကို ပြီးစေအပ်၏။ “ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အတ္ထ၏ အကျိုးတရားဖြစ်သော သဘောကို ပြီးစေအပ်သည်ကိုလည်း ဤနည်းတူစွာပင် ရှုအပ်၏။ အကြောင်း၏ အကျိုးသည် ဟေတုဖလ မည်၏။ ထိုအကျိုးတရားကိုလည်း အကြောင်းကို အစဉ်မှီး၍ ရအပ်၊ ဆည်းကပ်အပ်၊ ရောက်အပ်သောကြောင့် “အတ္ထ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Yathādhammanti ettha dhammasaddo hetuṃ hetuphalañca sabbaṃ saṅgaṇhāti. Sabhāvavācako hesa dhammasaddo, na pariyattihetubhāvavācako, tasmā yathādhammanti yo yo avijjādisaṅkhārādidhammo, tasmiṃ tasminti attho. Dhammānurūpaṃ vā yathādhammaṃ. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītavisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati, tatoyeva ca aviparītābhilāpoti vuccati. Dhammābhilāpoti atthabyañjanako aviparītābhilāpo. Ettha ca abhilappatīti abhilāpoti saddo vuccati. Etena ‘‘tatra dhammaniruttābhilāpe ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā’’ti (vibha. 718) ettha vuttaṃ dhammaniruttiṃ dasseti saddasabhāvattā desanāya. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo paṭisambhidāvibhaṅgapāḷiyaṃ (vibha. 718 ādayo) vutto. Aṭṭhakathāyañca (vibha. aṭṭha. 718) ‘‘taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā dassitā. Tathā hi imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanatthe vavatthapetvā taṃtaṃvacanatthavibhāvanavasena pavattito saddo desanāti vuccati. Adhippāyoti etena ‘‘desanāti paññattī’’ti etaṃ vacanaṃ dhammaniruttābhilāpaṃ sandhāya vuttaṃ, na tato vinimuttaṃ paññattiṃ sandhāyāti adhippāyaṃ dasseti. Desīyati attho etenāti hi desanā, pakārena ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā paññattīti dhammaniruttābhilāpo vuccati. Evaṃ ‘‘desanā nāma saddo’’ti imasmiṃ pakkhe ayamattho veditabbo. ‘‘Desanāti paññattī’’ti ettha paññattivādino pana evaṃ vadanti – kiñcāpi ‘‘dhammābhilāpo’’ti ettha abhilappatīti abhilāpoti saddo vuccati, na paṇṇatti, tathāpi sadde vuccamāne tadanurūpaṃ vohāraṃ gahetvā tena vohārena dīpitassa atthassa jānanato sadde kathite tadanurūpā paṇṇattipi kāraṇūpacārena kathitāyeva hoti. Atha vā ‘‘dhammābhilāpoti attho’’ti avatvā ‘‘dhammābhilāpoti adhippāyo’’ti vuttattā desanā nāma saddo na hotīti dīpitamevāti.

“ယထာဓမ္မံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် အကြောင်းနှင့် အကျိုးတရား အားလုံးကို ယူ၏။ ထိုဓမ္မသဒ္ဒါသည် သဘာဝကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏၊ ပရိယတ်အဖြစ် ဟူသော အကြောင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “ယထာဓမ္မံ” ဟူသည် အကြင်အကြင် အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ အစရှိသော သဘောတရားသည် ရှိ၏၊ ထိုထိုသဘောတရား၌ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဓမ္မအားလျော်စွာဖြစ်ခြင်းသည် “ယထာဓမ္မံ” မည်၏။ ဟောကြားတော်မူချက်သည်လည်း ပဋိဝေဓကဲ့သို့ပင် မဖောက်မပြန်သော အရာကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ဓမ္မအားလျော်စွာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် မဖောက်မပြန် ပြောဆိုခြင်း (အဝိပရီတာဘိလာပ) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဓမ္မာဘိလာပ” ဟူသည် အနက်နှင့် ဗျည်းကို ထင်ရှားစေတတ်သော မဖောက်မပြန်သော ပြောဆိုခြင်းတည်း။ ဤ၌လည်း ဟောကြားအပ်၊ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် “အဘိလာပ” ဟု သဒ္ဒါကို ဆိုလို၏။ ထိုသို့ဆိုသဖြင့် “တတြ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပေ ဉာဏံ နိရုတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ” ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဆိုအပ်သော ဓမ္မနိရုတ္တိကို ပြ၏၊ အကြောင်းမူကား ဒေသနာသည် သဒ္ဒသဘော ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ နိရုတ္တပဋိသမ္ဘိဒါ၏ ပရိတ္တာရမ္မဏအဖြစ် စသည်ကို ပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်းပါဠိ၌ ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း “ထိုသဘာဝနိရုတ္တိ သဒ္ဒါကို အာရုံပြု၍” စသည်ဖြင့် သဒ္ဒါရုံအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် “ဤအနက်၏ ဤသဒ္ဒါသည် ဟောတတ်၏” ဟူ၍ ဝုစ္စမာနအနက်နှင့် ဝါစကသဒ္ဒါတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် ထိုထိုသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သဒ္ဒါကို “ဒေသနာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အဓိပ္ပါယော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဒေသနာတိ ပညတ္တိ” ဟူသော ဤစကားသည် ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုမှ ကင်းလွတ်သော ပညတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်းမဟုတ်ဟူသော အလိုကို ပြတော်မူ၏။ ဤသဒ္ဒါဖြင့် အနက်ကို ပြအပ်သောကြောင့် “ဒေသနာ” မည်၏၊ ဤသဒ္ဒါဖြင့် အပြားအားဖြင့် သိစေအပ်၏၊ သို့မဟုတ် အပြားအားဖြင့် သိစေတတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် “ပညတ္တိ” မည်၏ ဟူ၍ ဓမ္မနိရုတ္တာဘိလာပကို ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် “ဒေသနာဟူသည် သဒ္ဒါဖြစ်၏” ဟူသော ဤယူဆချက်၌ ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ “ဒေသနာတိ ပညတ္တိ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပညတ္တိဝါဒီတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ - “ဓမ္မာဘိလာပ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် ‘အဘိလာပ’ ဟု သဒ္ဒါကို ဆိုလို၏၊ ပညတ်ကို မဆိုလိုပါသော်လည်း၊ သဒ္ဒါကို ပြောဆိုအပ်သောအခါ ထိုသဒ္ဒါနှင့် လျော်ညီသော ဝေါဟာရကိုယူ၍ ထိုဝေါဟာရဖြင့် ပြအပ်သော အနက်ကို သိရသောကြောင့် သဒ္ဒါကို ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ထိုသဒ္ဒါနှင့် လျော်ညီသော ပညတ်ကိုလည်း အကြောင်းကို အရာ၌ တင်စား၍ ပြောဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက “ဓမ္မာဘိလာပသည် အနက်ဖြစ်၏” ဟု မဆိုမူ၍ “ဓမ္မာဘိလာပသည် အလိုအာရုံဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဒေသနာဟူသည် သဒ္ဒါမဟုတ်ကြောင်းကို ပြပြီးသားပင် ဖြစ်၏။

Idāni paṭivedhaṃ niddisanto āha ‘‘paṭivedhoti abhisamayo’’ti. Paṭivijjhatīti ñāṇaṃ paṭivedhoti vuccati. Paṭivijjhanti etenāti vā paṭivedho[Pg.80], abhisametīti abhisamayo, abhisamenti etenāti vā abhisamayo. Idāni abhisamayappabhedato abhisamayappakārato ārammaṇato sabhāvato ca pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘so ca lokiyalokuttaro’’tiādimāha. Visayato asammohato ca avabodhoti sambandho. Tattha visayato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho nāma avijjādidhammārammaṇo saṅkhārādiatthārammaṇo tadubhayapaññāpanārammaṇo lokiyo avabodho. Asammohato atthādianurūpaṃ dhammādīsu avabodho pana nibbānārammaṇo maggayutto yathāvuttadhammatthapaññattīsu sammohaviddhaṃsano lokuttaro abhisamayo. Tathā hi ‘‘ayaṃ hetu, idamassa phalaṃ, ayaṃ tadubhayānurūpo vohāro’’ti evaṃ ārammaṇakaraṇavasena lokiyañāṇaṃ visayato paṭivijjhati, lokuttarañāṇaṃ pana hetuhetuphalādīsu sammohassa maggañāṇena samucchinnattā asammohato paṭivijjhati. Atthānurūpaṃ dhammesūti avijjā hetu, saṅkhārā hetusamuppannā, saṅkhāre uppādeti avijjāti evaṃ kāriyānurūpaṃ kāraṇesūti attho. Atha vā puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhāresu tīsu apuññābhisaṅkhārassa sampayuttaavijjā paccayo, itaresaṃ yathānurūpantiādinā kāriyānurūpaṃ kāraṇesu paṭivedhoti attho. Dhammānurūpaṃ atthesūti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā kāraṇānurūpaṃ kāriyesu avabodhoti attho. Paññattipathānurūpaṃ paññattīsūti paññattiyā vuccamānadhammānurūpaṃ paṇṇattīsu avabodhoti attho.

ယခုအခါ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) ကို ပြလိုသဖြင့် “ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) ဟူသည် အဘိသမယ (ထိုးထွင်းသိခြင်း) ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောကြောင့် ဉာဏ်ကို ‘ပဋိဝေဓ’ ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုဉာဏ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတတ်ကြသောကြောင့် ‘ပဋိဝေဓ’ မည်၏။ ကောင်းစွာ သိတတ်သောကြောင့် ‘အဘိသမယ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သိတတ်ကြသောကြောင့် ‘အဘိသမယ’ မည်၏။ ယခုအခါ အဘိသမယ၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဘိသမယ၏ အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ထိုအဘိသမယသည် လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်၏” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဝိသယ (အာရုံပြုရာ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသမ္မောဟ (မတွေဝေခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း သိခြင်းဉာဏ်တည်းဟု စပ်စပ်ရမည်။ ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးတွင် ဝိသယအားဖြင့် အကျိုးအစရှိသည်နှင့်လျော်စွာ အကြောင်းတရားအစရှိသည်တို့၌ သိခြင်းဉာဏ်မည်သည်ကား အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားလျှင် အာရုံရှိသော၊ သင်္ခါရစသော အကျိုးတရားလျှင် အာရုံရှိသော၊ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပညတ်ခြင်းလျှင် အာရုံရှိသော လောကီသိခြင်းဉာဏ် ဖြစ်သည်။ အသမ္မောဟအားဖြင့် အကျိုးအစရှိသည်နှင့်လျော်စွာ အကြောင်းအစရှိသည်တို့၌ သိခြင်းဉာဏ်သည်ကား နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိသော၊ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်း၊ အကျိုး၊ ပညတ်တို့၌ တွေဝေမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်သော လောကုတ္တရာအဘိသမယဉာဏ် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း “ဤသည်ကား အကြောင်းတည်း၊ ဤသည်ကား ထိုအကြောင်း၏ အကျိုးတည်း၊ ဤသည်ကား ထိုအကြောင်းအကျိုးနှစ်ပါးနှင့် လျော်သော ဝေါဟာရ (ပညတ်) တည်း” ဟု ဤသို့ အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လောကီဉာဏ်သည် ဝိသယအားဖြင့် ထိုးထွင်းသိ၏။ လောကုတ္တရာဉာဏ်သည်ကား အကြောင်းနှင့် အကျိုးစသည်တို့၌ တွေဝေမှုကို မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသောကြောင့် မတွေဝေခြင်း (အသမ္မောဟ) အားဖြင့် ထိုးထွင်းသိ၏။ “အကျိုးအားလျော်စွာ အကြောင်းတရားတို့၌” ဟူသည်ကား အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ သင်္ခါရတို့သည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးဖြစ်၏၊ အဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရတို့ကို ဖြစ်စေတတ်၏ ဟု ဤသို့ အကျိုးအားလျော်စွာ အကြောင်းတရားတို့၌ (သိခြင်းဉာဏ်ဖြစ်၏) ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် ပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရတည်းဟူသော သင်္ခါရသုံးပါးတို့တွင် အပုညာဘိသင်္ခါရအား ယှဉ်ဘက်ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောသင်္ခါရတို့အား လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ အကြောင်းဖြစ်၏ အစရှိသည်ဖြင့် အကျိုးအားလျော်စွာ အကြောင်းတရားတို့၌ ထိုးထွင်းသိခြင်း ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ “အကြောင်းအားလျော်စွာ အကျိုးတရားတို့၌” ဟူသည်ကား “အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရတို့ဖြစ်ကုန်၏” အစရှိသည်ဖြင့် အကြောင်းအားလျော်စွာ အကျိုးတရားတို့၌ သိခြင်းဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ “ပညတ်လမ်းကြောင်းနှင့်လျော်စွာ ပညတ်တို့၌” ဟူသည်ကား ပညတ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားအားလျော်စွာ ပညတ်တို့၌ သိခြင်းဉာဏ်ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။

Yathāvuttehi dhammādīhi piṭakānaṃ gambhīrabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘idāni yasmā etesu piṭakesū’’tiādimāha. Dhammajātanti kāraṇappabhedo kāraṇameva vā. Atthajātanti kāriyappabhedo kāriyameva vā. Yā cāyaṃ desanāti sambandho. Yo cetthāti etāsu taṃtaṃpiṭakagatāsu dhammatthadesanāsu yo paṭivedhoti attho. Dukkhogāhanti ettha avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā. Tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato desanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa ca uppādanavisayīkaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā. Evampīti pisaddo pubbe vuttappakārantaraṃ sampiṇḍeti. Etthāti etesu tīsu piṭakesu. Vuttatthāti vutto saṃvaṇṇito attho assāti vuttatthā.

ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းတရားအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပိဋကတ်တို့၏ နက်နဲသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “ယခုအခါ အကြင်ကြောင့် ဤပိဋကတ်သုံးပါးတို့၌” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဓမ္မဇာတ” ဟူသည်ကား အကြောင်း၏အပြားကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ “အတ္ထဇာတ” ဟူသည်ကား အကျိုး၏အပြားကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကျိုးတရားကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ “အကြင်ဤဟောကြားခြင်းသည်လည်း ရှိ၏” ဟု စပ်စပ်ရမည်။ “ဤ၌ အကြင်” ဟူသည်ကား ထိုထိုသော ပိဋကတ်၌လာသော တရား၊ အကျိုး၊ ဟောကြားခြင်းတို့၌ အကြင်ထိုးထွင်းသိခြင်းသည် ရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။ “သက်ဝင်ရန်ခဲယဉ်းကုန်၏ (ဒုက္ခောဂါဟာ)” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ အစရှိကုန်သော တရား၊ အကျိုးတို့ကို ခဲယဉ်းစွာ သိရသောကြောင့် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသည်။ သို့မဟုတ် ထိုတရားနှင့် အကျိုးတို့ကို ပညတ်ခြင်း (ဟောပြခြင်း) ခဲယဉ်းသောကြောင့် ဟောကြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပဋိဝေဓဟုဆိုအပ်သော ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၊ အာရုံပြုခြင်းတို့ကို မစွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် သက်ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသည်ဟု သိအပ်၏။ “ဤသို့လည်း” ဟူသော ပုဒ်၌ “ပိ” သဒ္ဒါသည် ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအထူးကို ပေါင်းစပ်ပြသည်။ “ဤ၌” ဟူသည်ကား ဤပိဋကတ်သုံးပါးတို့၌ ဟူလို။ “ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်၏ (ဝုတ္တတ္ထာ)” ဟူသည်ကား ထိုပိဋကတ်အား ဖွင့်ပြတန်ဆာဆင်အပ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် ‘ဝုတ္တတ္ထာ’ မည်၏။

Tīsu [Pg.81] piṭakesūti ettha ‘‘ekekasmi’’nti adhikārato pakaraṇato vā veditabbaṃ. Pariyattibhedoti pariyāpuṇanaṃ pariyatti. Pariyāpuṇanavācako hettha pariyattisaddo, na pāḷipariyāyo, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo ‘‘tīsu piṭakesu ekekasmiṃ pariyāpuṇanappakāro daṭṭhabbo ñātabbo’’ti. Tatoyeva ca ‘‘pariyattiyo pariyāpuṇanappakārā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Atha vā tīhi pakārehi pariyāpuṇitabbā pāḷiyo eva pariyattīti vuccanti, tatoyeva ca ‘‘pariyattiyo pāḷikkamā’’ti abhidhammaṭṭhakathāya likhite sīhaḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Evampi hi alagaddūpamāpariyāpuṇanayogato alagaddūpamā pariyattīti pāḷipi sakkā vattuṃ, evañca katvā ‘‘duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamā’’ti parato niddesavacanampi upapannaṃ hoti. Tattha hi pāḷiyeva duggahitā pariyāpuṭāti vattuṃ vaṭṭati. Alagaddūpamāti alagaddo alagaddaggahaṇaṃ upamā etissāti alagaddūpamā. Alagaddassa gahaṇañhettha alagaddasaddena vuttanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Āpūpiko’’ti ettha apūpasaddena apūpakhādanaṃ viya alagaddaggahaṇena gahitapariyatti upamīyati, na pana alagaddena. ‘‘Alagaddaggahaṇūpamā’’ti vā vattabbe majjhepadalopaṃ katvā ‘‘alagaddūpamā’’ti vuttaṃ ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya. Alagaddoti cettha āsīviso vuccati. Gadoti hi visassa nāmaṃ. Tañca tassa alaṃ paripuṇṇaṃ atthi, tasmā alaṃ pariyatto paripuṇṇo gado assāti anunāsikalopaṃ dakārāgamañca katvā ‘‘alagaddo’’ti vuccati. Atha vā alaṃ jīvitaharaṇe samattho gado assāti alagaddo. Nissaraṇatthāti vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ attho payojanaṃ etissāti nissaraṇatthā. Bhaṇḍāgārikapariyattīti ettha bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko, bhaṇḍāgāriko viya bhaṇḍāgāriko, dhammaratanānupālako. Aññaṃ atthaṃ anapekkhitvā bhaṇḍāgārikasseva sato pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti.

“ပိဋကတ်သုံးပါးတို့၌” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “တစ်ခုစီ၌” ဟူသောပုဒ်ကို အာဏာသက်ရောက်ရာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျမ်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်သည်။ “ပရိယတ္တိအပြား” ဟူသည်ကား သင်အံခြင်းကို ပရိယတ္တိဟု ခေါ်သည်။ စင်စစ် ဤ၌ ပရိယတ္တိသဒ္ဒါသည် သင်အံခြင်းအနက်ကို ဟောတတ်သည်ဖြစ်၍ ပါဠိတော်သက်သက်ကို မဟောပေ။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ အနက်ကို “ပိဋကတ်သုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ၌ သင်အံခြင်းအပြားကို သိအပ်၏” ဟု ဤသို့ ရှုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “ပရိယတ္တိတို့သည် သင်အံခြင်းအပြားတို့တည်း” ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးခုလုံး၌ ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် အပြားသုံးပါးတို့ဖြင့် သင်အံအပ်သော ပါဠိတော်တို့ကိုသာလျှင် ပရိယတ္တိဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “ပရိယတ္တိတို့သည် ပါဠိတော်အစဉ်တို့တည်း” ဟု အဘိဓမ္မာအဋ္ဌကထာ၌ ရေးသားသော သီဟိုဠ်ဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် မြွေဆိုးဖမ်းခြင်းနှင့်တူသော သင်အံခြင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ပါဠိတော်ကိုလည်း ‘အလဂဒ္ဒူပမပရိယတ္တိ’ ဟု ဆိုနိုင်သည်။ ဤသို့ဆိုအပ်သော် “မကောင်းသဖြင့် သင်အံအပ်သော၊ သူတပါးကို စွပ်စွဲချုပ်ချယ်လိုခြင်းစသည်တို့ကြောင့် သင်အံအပ်သော ပရိယတ္တိသည် မြွေဆိုးနှင့်တူ၏” ဟု နောက်၌လာသော ပြဆိုချက်စကားသည်လည်း သင့်လျော်ပေသည်။ ထိုစကား၌ ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် မကောင်းသဖြင့် သင်အံအပ်သည်ဟု ဆိုထိုက်သည်။ “မြွေဆိုးဥပမာ (အလဂဒ္ဒူပမာ)” ဟူသည်ကား မြွေဆိုးကို ဖမ်းခြင်းသည် ဤပရိယတ္တိအား ဥပမာရှိသောကြောင့် ‘အလဂဒ္ဒူပမာ’ မည်၏။ စင်စစ် ဤ၌ ‘အလဂဒ္ဒ’ သဒ္ဒါဖြင့် မြွေဆိုးဖမ်းခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်သည်။ “မုန့်သည် (အာပူပိက)” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အပူပသဒ္ဒါဖြင့် မုန့်စားခြင်းကို ဆိုသကဲ့သို့၊ မြွေဆိုးဖမ်းခြင်းဖြင့် သင်အံအပ်သော ပရိယတ္တိကို နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ မြွေဆိုးကိုယ်တည်းဟူသော ဒြပ်နှင့်ကား မနှိုင်းယှဉ်အပ်ပေ။ သို့မဟုတ် “alagaddaggahaṇūpamā” ဟု ဆိုအပ်လျက် အလယ်ပုဒ်ကျေခြင်းကို ပြု၍ “အုဌ်မျက်နှာကဲ့သို့သော မျက်နှာရှိသူ (ဩဌမုခ)” အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ “အလဂဒ္ဒူပမာ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ (ဩဌဿ မုခံ ဝိယ မုခံ ယဿ သော ဟု လိုရင်း၌ မုခသဒ္ဒါကျေ၍ ဩဌမုခ ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း)။ ဤ၌လည်း “အလဂဒ္ဒ” ဟု ပြင်းစွာသောအဆိပ်ရှိသော မြွေကို ဆိုသည်။ စင်စစ် “ဂဒ” ဟူသည်ကား အဆိပ်၏အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုအဆိပ်သည်လည်း ထိုမြွေအား ပြည့်စုံစွာရှိသောကြောင့် ‘alaṃ pariyatto paripuṇṇo gado assā’ ဟု နိဂ္ဂဟိတ်ကျေခြင်းနှင့် ဒကာရအက္ခရာလာခြင်းကို ပြု၍ “အလဂဒ္ဒ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် အသက်ကို ဆောင်ခြင်း (သတ်ခြင်း) ၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော အဆိပ်သည် ထိုမြွေအား ရှိသောကြောင့် ‘အလဂဒ္ဒ’ မည်၏။ “ဝဋ်မှထွက်မြောက်ခြင်းအကျိုးရှိသော ပရိယတ္တိ (နိဿရဏတ္ထာ)” ဟူသည်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသည် ဤပရိယတ္တိ၏ အကျိုးကျေးဇူးဖြစ်သောကြောင့် ‘နိဿရဏတ္ထာ’ မည်၏။ “ဘဏ္ဍာစိုးနှင့်တူသော ပရိယတ္တိ (ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ)” ဟူသော ဤ၌ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ ခန့်အပ်အပ်သောသူသည် ဘဏ္ဍာစိုးမည်၏။ ဘဏ္ဍာစိုးကဲ့သို့ တရားရတနာကို စောင့်ရှောက်သူတည်း။ တစ်ပါးသော မဂ်ဖိုလ်အကျိုးကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ဘဏ္ဍာစိုးသက်သက် ဖြစ်လျက် သင်အံခြင်း ပရိယတ္တိသည် ‘ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ’ မည်၏။

Duggahitāti duṭṭhu gahitā. Duggahitabhāvameva vibhāvento āha ‘‘upārambhādihetu pariyāpuṭā’’ti, upārambhā itivādappamokkhādihetu uggahitāti attho. Lābhasakkārādihetu pariyāpuṇanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ alagaddasuttaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.239) –

“မကောင်းသဖြင့် သင်အံအပ်သော (ဒုဂ္ဂဟိတာ)” ဟူသည်ကား မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သော ဖြစ်သည်။ မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သော အဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “သူတပါးကို စွပ်စွဲလိုခြင်းစသော အကြောင်းကြောင့် သင်အံအပ်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သူတပါးကို စွပ်စွဲချုပ်ချယ်လိုခြင်းနှင့် မိမိအယူဝါဒကို သူတပါးတို့၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်းမှ လွတ်မြောက်စေခြင်း စသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူအပ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ လာဘ်ပူဇော်သကာစသည်ကို ရလိုသောအကြောင်းကြောင့် သင်ယူခြင်းကိုလည်း ဤစကား၌ပင် သိမ်းသွင်းအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ် ဤစကားကို အလဂဒ္ဒူပမသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးတည်း။

‘‘Yo [Pg.82] hi buddhavacanaṃ ‘evaṃ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṃ jānissantī’ti lābhasakkārādihetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṃ pariyāpuṇanato hi buddhavacanaṃ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṃ varatara’’nti.

“အကြင်သူသည် ဗုဒ္ဓဝစန (ပါဠိတော်) ကို ‘ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့ကို ရအံ့၊ သို့မဟုတ် ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ အလယ်၌ ငါ့ကို ပညာရှိဟူ၍ သိကြကုန်လတ္တံ့’ ဟု လာဘ်ပူဇော်သကာ အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူအံ၏။ ထိုသူအား ထိုပရိယတ္တိသည် မြွေဆိုးနှင့်တူသော ပရိယတ္တိမည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့ (လာဘ်သပ္ပကာအလို့ငှာ) သင်ယူခြင်းထက် ပါဠိတော်ကို မသင်ယူဘဲ အိပ်စက်ခြင်းသည်သာ သာလွန်၍ မြတ်၏။” ဟု (ဆိုအပ်ပြီးတည်း။)

Nanu ca alagaddaggahaṇūpamā pariyatti alagaddūpamāti vuccati, evañca sati suggahitāpi pariyatti alagaddūpamāti vattuṃ vaṭṭati tatthāpi alagaddaggahaṇassa upamābhāvena pāḷiyaṃ vuttattā. Vuttañhetaṃ –

အကယ်၍ မြွေဆိုးဖမ်းခြင်းနှင့်တူသော ပရိယတ္တိကို “အလဂဒ္ဒူပမ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါမူ ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိကိုလည်း “အလဂဒ္ဒူပမ” ဟု ဆိုထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော။ ထိုကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိ၌လည်း မြွေဆိုးဖမ်းခြင်း၏ ဥပမာအဖြစ်ဖြင့် သုတ်ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ် ဤစကားကို ဆိုအပ်ပြီးတည်း။

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggaṇheyya, ajapadena daṇḍena suniggahitaṃ niggahetvā gīvāya suggahitaṃ gaṇheyya. Kiñcāpi so, bhikkhave, alagaddo tassa purisassa hatthaṃ vā bāhaṃ vā aññataraṃ vā aṅgapaccaṅgaṃ bhogehi paliveṭheyya, atha kho so neva tatonidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya maraṇattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu, suggahitattā, bhikkhave, alagaddassa, evameva kho, bhikkhave, idhekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti suttaṃ geyya’’ntiādi (ma. ni. 1.239).

ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား မြွေကို အလိုရှိသော၊ မြွေကို ရှာဖွေသော၊ မြွေကို ရှာဖွေရန် လှည့်လည်သွားလာနေသော ယောက်ျားတစ်ဦးသည် ကြီးမားသော မြွေကြီးတစ်ကောင်ကို မြင်ငြားအံ့။ ထိုယောက်ျားသည် ထိုမြွေကို ဆိတ်ခြေသဏ္ဍာန်ရှိသော တုတ်လှံတံဖြင့် ကောင်းစွာ ဖိနှိပ်ရာ၏။ ဆိတ်ခြေသဏ္ဍာန်ရှိသော တုတ်လှံတံဖြင့် ကောင်းစွာ ဖိနှိပ်ပြီးလျှင် လည်ပင်းကို ကောင်းစွာ ဆုပ်ကိုင်ရာ၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုမြွေသည် ထိုယောက်ျား၏ လက်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ လက်မောင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုခုသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကြီးငယ်ကိုသော်လည်းကောင်း မိမိခန္ဓာကိုယ်ဖြင့် ရစ်ပတ်သော်လည်း၊ ထိုယောက်ျားသည် ထိုသို့ ရစ်ပတ်ခြင်းကြောင့် သေခြင်းသို့လည်းကောင်း၊ သေလောက်အောင် ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲခြင်းသို့လည်းကောင်း မရောက်နိုင်ရာ။ ထိုသို့ မရောက်နိုင်ခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ရဟန်းတို့၊ မြွေကို ကောင်းစွာ ဆုပ်ကိုင်ထားသောကြောင့်တည်း။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော အမျိုးသားတို့သည် ပါဠိတော်တရားကို သင်ယူကြကုန်၏၊ သုတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဂေယျကိုလည်းကောင်း သင်ယူကြကုန်၏။

Tasmā idha duggahitā eva pariyatti alagaddūpamāti ayaṃ viseso kuto viññāyati, yena duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamāti vuccatīti? Saccametaṃ, idaṃ pana pārisesañāyena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi nissaraṇatthabhaṇḍāgārikapariyattīnaṃ visuṃ gahitattā pārisesato alagaddassa duggahaṇūpamā pariyatti alagaddūpamāti viññāyati. Suggahaṇūpamā hi pariyatti nissaraṇatthā vā hoti bhaṇḍāgārikapariyatti vā, tasmā suvuttametaṃ ‘‘duggahitā upārambhādihetu pariyāpuṭā alagaddūpamā’’ti. Yaṃ sandhāyāti yaṃ pariyattiduggahaṇaṃ sandhāya. Vuttanti alagaddasutte vuttaṃ.

ထို့ကြောင့် ဤသာသနာတော်၌ မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိကိုသာ 'မြွေနှင့်တူသော ဥပမာရှိသော ပရိယတ္တိ' ဟု ဆိုရခြင်း ဤထူးခြားချက်ကို အဘယ်နည်းဖြင့် သိနိုင်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် မကောင်းသဖြင့် အပြစ်တင်ရန် စသည်တို့အတွက် သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိကို 'မြွေနှင့်တူသော ဥပမာရှိသော ပရိယတ္တိ' ဟု ခေါ်ဆိုရသနည်း။ ဤစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ဤစကားကို ကြွင်းကျန်သောနည်း (ပါရိသေသနည်း) ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိဿရဏတ္ထပရိယတ္တိနှင့် ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိတို့ကို အသီးခြား ဖယ်ထုတ်ယူလိုက်သောကြောင့် ကြွင်းကျန်သောနည်း (ပါရိသေသနည်း) အားဖြင့် မြွေကို မကောင်းသဖြင့် ဖမ်းယူခြင်းနှင့်တူသော ပရိယတ္တိကိုသာ 'မြွေနှင့်တူသော ဥပမာရှိသော ပရိယတ္တိ' ဟု သိရှိနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာ ဖမ်းယူခြင်းနှင့်တူသော ပရိယတ္တိသည်ကား နိဿရဏတ္ထပရိယတ္တိသော်လည်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိသော်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မကောင်းသဖြင့် အပြစ်တင်ရန် စသည်တို့အတွက် သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိသည် မြွေနှင့်တူသော ဥပမာရှိ၏' ဟု ကောင်းစွာ ဆိုအပ်ပေသည်။ 'အကြင်အရာကို ရည်ရွယ်၍' ဟူသည်မှာ အကြင် ပရိယတ္တိကို မကောင်းသဖြင့် သင်ယူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟူလို။ 'ဟောတော်မူအပ်သည်' ဟူသည်မှာ အလဂဒ္ဒသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။

Alagaddatthikoti āsīvisatthiko. Alagaddaṃ gavesati pariyesati sīlenāti alagaddagavesī. Alagaddapariyesanaṃ caramānoti alagaddapariyesanatthaṃ caramāno. Bhogeti sarīre. Hatthe vā bāhāya [Pg.83] vāti ettha maṇibandhako yāva agganakhā ‘‘hattho’’ti veditabbo, saddhiṃ aggabāhāya avasesā ‘‘bāhā’’ti. Katthaci pana ‘‘kapparato paṭṭhāyapi yāva agganakhā hattho’’ti vuccati. Aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅgeti vuttalakkhaṇaṃ hatthañca bāhañca ṭhapetvā avasesaṃ sarīraṃ ‘‘aṅgapaccaṅga’’nti veditabbaṃ. Tatonidānanti taṃnidānaṃ, taṃkāraṇāti vuttaṃ hoti. Purimapade hi vibhattialopaṃ katvā niddeso. Taṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ nidānaṃ kāraṇaṃ etassāti taṃnidānanti hi vattabbe ‘‘tatonidāna’’nti purimapade paccatte nissakkavacanaṃ katvā tassa ca lopaṃ akatvā niddeso. Taṃ kissa hetūti yaṃ vuttaṃ hatthādīsu ḍaṃsanaṃ taṃnidānañca maraṇādiupagamanaṃ, taṃ kissa hetu kena kāraṇenāti ce. Idhāti imasmiṃ sāsane. Ekacce moghapurisāti ekacce tucchapurisā. Dhammanti pāḷidhammaṃ. Pariyāpuṇantīti uggaṇhantīti attho, sajjhāyanti ceva vācuggatā karontā dhārenti cāti vuttaṃ hoti. Atthanti yathābhūtaṃ bhāsitatthaṃ payojanatthañca. Na upaparikkhantīti na pariggaṇhanti na vicārenti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha paññā kathitā, mayañca taṃ pūressāmā’’ti evaṃ bhāsitatthaṃ payojanatthañca ‘‘sīlaṃ samādhissa kāraṇaṃ, samādhi vipassanāyā’’tiādinā na pariggaṇhantīti. Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṃ. Na nijjhānaṃ khamantīti nijjhānapaññaṃ nakkhamanti, nijjhāyitvā paññāya disvā rocetvā gahetabbā na hontīti adhippāyo. Tena imamatthaṃ dīpeti ‘‘tesaṃ paññāya atthaṃ anupaparikkhantānaṃ te dhammā na upaṭṭhahanti, ‘imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ, samādhi, vipassanā, maggo, phalaṃ, vaṭṭaṃ, vivaṭṭaṃ kathita’nti evaṃ jānituṃ na sakkā hontī’’ti.

'အလဂဒ္ဒတ္ထိကော' ဟူသည် မြွေကို အလိုရှိသောသူ။ မြွေကို ရှာဖွေလေ့ရှိသောကြောင့် 'အလဂဒ္ဒဂဝေသီ' မည်၏။ 'အလဂဒ္ဒပရိယေသနံ စရမာနော' ဟူသည် မြွေကို ရှာဖွေရန် လှည့်လည်သွားလာနေသော။ 'ဘောဂေဟိ' ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ် (မြွေကိုယ်) ဖြင့်။ 'လက်၌သော်လည်းကောင်း လက်မောင်း၌သော်လည်းကောင်း' ဟူရာ၌ ဤနေရာတွင် လက်ကောက်ဝတ်မှစ၍ လက်သည်းဖျားတိုင်အောင်သော အစိတ်အပိုင်းကို 'လက်' ဟု မှတ်အပ်၏၊ ပခုံးစွန်းနှင့်တကွ ကျန်ရှိသော လက်အပိုင်းကို 'လက်မောင်း' ဟု မှတ်အပ်၏။ အချို့နေရာ၌မူ 'တံတောင်ဆစ်မှစ၍ လက်သည်းဖျားတိုင်အောင်သော အစိတ်အပိုင်းကို လက်' ဟု ခေါ်ဆို၏။ 'အခြားသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကြီးငယ်၌' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော လက်နှင့် လက်မောင်းကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်ကို 'အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကြီးငယ်' ဟု မှတ်အပ်၏။ 'တတောနိဒါနံ' ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်၊ ထိုအကြောင်းရင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ရှေးပုဒ်၌ ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်၍ ညွှန်ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသူအား လက်စသည်တို့၌ အကိုက်ခံရခြင်းဟူသော ထိုအကြောင်းရင်း ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်လျက် 'တတောနိဒါနံ' ဟု ရှေးပုဒ်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ပြု၍ ထိုဝိဘတ်ကို မချေဘဲ ညွှန်ပြထားသည်။ 'ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း' ဟူသည်ကား လက်စသည်တို့၌ အကိုက်ခံရခြင်းနှင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် သေခြင်းစသည်သို့ ရောက်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟု မေးသော်။ 'ဤသာသနာတော်၌' ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌။ 'အချို့သော အချည်းနှီးသော ယောက်ျားတို့သည်' ဟူသည် အချို့သော အနှစ်သာရကင်းမဲ့သော သူတို့သည်။ 'တရားကို' ဟူသည် ပါဠိတော်တရားကို။ 'သင်ယူကုန်၏' ဟူသည် သင်ယူကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ သရဇ္ဈာယ်လည်း ပြုကုန်၏၊ နှုတ်တက်ရွတ်ဆိုနိုင်အောင် ပြု၍ ဆောင်ထားကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနက်ကို' ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အနက်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကို။ 'မဆင်ခြင်ကြကုန်' ဟူသည် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း မပြုကြကုန်။ ဤစကားသည်- 'ဤနေရာ၌ သီလကို ဟောတော်မူ၏၊ ဤနေရာ၌ သမာဓိကို၊ ဤနေရာ၌ ပညာကို ဟောတော်မူ၏၊ ငါတို့သည်လည်း ထိုသီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာကို ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်အံ့' ဟု ဤသို့ ဟောကြားအပ်သော အနက်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း၊ 'သီလသည် သမာဓိ၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ သမာဓိသည် ဝိပဿနာ၏ အကြောင်းဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မသုံးသပ်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မစူးစမ်းမဆင်ခြင်သော သူတို့အား' ဟူသည် မစူးစမ်းမဆင်ခြင်သော သူတို့အား။ 'နှလုံးသွင်းခြင်းအား မခံနိုင်ကုန်' ဟူသည် ဆင်ခြင်သုံးသပ်တတ်သော ပညာသည် မပေါ်ပေါက်နိုင်ကုန်၊ ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်၍ မြင်၍ နှစ်သက်၍ ယူအပ်သည် မဟုတ်ကြကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအနက်ကို ပြ၏- 'ထိုသို့ ပညာဖြင့် အနက်ကို မစူးစမ်းမဆင်ခြင်သော သူတို့အား ထိုတရားတို့သည် စိတ်၌ ထင်ရှားမပေါ်လာကုန်။ "ဤနေရာ၌ သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ ဝဋ်၊ ဝိဝဋ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏" ဟု ဤသို့ သိရှိရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်' ဟု ဆိုလိုသည်။

Te upārambhānisaṃsā cevāti te paresaṃ vāde dosāropanānisaṃsā hutvā pariyāpuṇantīti attho. Itivādappamokkhānisaṃsā cāti iti evaṃ etāya pariyattiyā vādappamokkhānisaṃsā, attano upari parehi āropitavādassa niggahassa pamokkhappayojanā hutvā dhammaṃ pariyāpuṇantīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – parehi sakavāde dose āropite taṃ dosaṃ evañca evañca mocessāmāti iminā ca kāraṇena pariyāpuṇantīti. Atha vā so so vādo itivādo, itivādassa pamokkho itivādappamokkho, itivādappamokkho ānisaṃso etesanti itivādappamokkhānisaṃsā, taṃtaṃvādappamocanānisaṃsā cāti attho[Pg.84]. Yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇantīti yassa ca sīlādipūraṇassa maggaphalanibbānassa vā atthāya imasmiṃ sāsane kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti tañca assa dhammassa sīlādiparipūraṇasaṅkhātaṃ atthaṃ ete duggahitagāhino nānubhonti na vindanti.

'ထိုသူတို့သည် သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒ၌ အပြစ်တင်ခြင်း အကျိုးကိုသာ အလိုရှိကုန်လျက် သင်ယူကြကုန်၏' ဟု အနက်ရသည်။ 'ချေပပြောဆိုခြင်း အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဤသင်ယူခြင်းဖြင့် မိမိအပေါ်၌ သူတစ်ပါးတို့ စွပ်စွဲပြစ်တင်နှိပ်စက်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ တရားတော်ကို သင်ယူကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤစကားသည်- သူတစ်ပါးတို့က မိမိ၏ အယူဝါဒ၌ အပြစ်တင်စွပ်စွဲလာပါက ထိုအပြစ်ကို ဤသို့ ဤသို့ ချေပလွတ်မြောက်စေအံ့ဟူသော ဤအကြောင်းကြောင့် သင်ယူကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်းသည် 'ဣတိဝါဒ' မည်၏၊ ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် 'ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခ' မည်၏၊ ထိုသူတို့အား ထိုစွပ်စွဲပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးရှိသောကြောင့် 'ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ' မည်၏။ ထိုထိုစွပ်စွဲချက်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍ဟု အနက်ရသည်။ 'အကြင်အကျိုးငှာ တရားကို သင်ယူကြကုန်၏' ဟူသည်မှာ အကြင် သီလစသည် ဖြည့်ကျင့်ခြင်း သို့မဟုတ် မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန် ရရှိခြင်း အကျိုးငှာ ဤသာသနာတော်၌ အမျိုးသားတို့သည် တရားကို သင်ယူကြကုန်၏။ 'ထိုတရား၏ အကျိုးကို မခံစားကြရကုန်' ဟူသည်မှာ ထိုတရား၏ သီလပြည့်စုံခြင်း စသည်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအကျိုးကျေးဇူးကို မကောင်းသဖြင့် သင်ယူထားကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် မခံစားကြရကုန်၊ မရရှိကြကုန်။

Atha vā yassa upārambhassa itivādappamokkhassa vā atthāya ye moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, te parehi ‘‘ayamattho na hotī’’ti vutte duggahitattāyeva soyevatthoti paṭipādanakkhamā na hontīti parassa vāde upārambhaṃ āropetuṃ attano vādā taṃ mocetuñca asakkontāpi taṃ atthaṃ nānubhontiyevāti evamattho daṭṭhabbo. Dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattantīti tesaṃ te dhammā duggahitattā upārambhamānadappamakkhapalāsādihetubhāvena dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Ettha hi kāraṇe phalavohārena ‘‘te dhammā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’ti vuttaṃ. Tathā hi kiñcāpi na te dhammā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, tathāpi vuttanayena pariyāpuṇantānaṃ sajjhāyakāle vivādasamaye ca taṃmūlakānaṃ upārambhādīnaṃ anekesaṃ akusalānaṃ uppattisabbhāvato ‘‘te dhammā ahitāya dukkhāya saṃvattantī’’ti kāraṇe phalavohārena vuttaṃ. Taṃ kissa hetūti ettha tanti yathāvuttassatthassa anabhisambhuṇanaṃ tesañca dhammānaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanaṃ parāmasati.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း - အကြင်သူအား ချုပ်ချယ်ပြစ်တင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အကြင်သူ၏ အပြစ်တင်စကားမှ လွတ်မြောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း (ထိုသို့သော) အကျိုးငှာ အကြင်မောဃပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တရားတော်ကို သင်ယူကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို သူတစ်ပါးတို့က ‘ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကား ထိုသို့မဟုတ်ပါ’ ဟု ဆိုအပ်သော်၊ မကောင်းသဖြင့် (လွဲမှားစွာ) သင်ယူအပ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာ မသိစေနိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် သူတစ်ပါး၏ စကား၌ အပြစ်တင်ခြင်းကို ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ စကားမှ ထိုအပြစ်ကို လွတ်မြောက်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်ဘဲ ထို (တရားတော်၏) အကျိုးကို မရရှိကြကုန်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ‘ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်၏’ ဆိုသည်မှာ - ထိုမောဃပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုတရားတော်တို့သည် လွဲမှားစွာ သင်ယူအပ်ခြင်းကြောင့် သူတစ်ပါးကို ချုပ်ချယ်ခြင်း၊ မာန်မူခြင်း၊ သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း စသော အကြောင်းတို့၏ အဖြစ်ဖြင့် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ အကယ်စင်စစ် ဤစကား၌ အကြောင်းတရား၌ အကျိုးဝေါဟာရအားဖြင့် ‘ထိုတရားတို့သည် စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်ကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ ထိုတရားတော်တို့သည် ကိုယ်တိုင်က စီးပွားမဲ့ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းကို မဖြစ်စေနိုင်ကြသော်လည်း၊ ဖော်ပြပါနည်းလမ်းအတိုင်း သင်ယူသူတို့အား သရဇ္ဈာယ်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ငြင်းခုံသော အခါ၌လည်းကောင်း ထိုမကောင်းသဖြင့် သင်ယူခြင်းကို အခြေခံသော ချုပ်ချယ်ပြစ်တင်ခြင်း အစရှိသော အကုသိုလ်တရားအများအပြား ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ‘ထိုတရားတို့သည် စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်တတ်ကုန်၏’ ဟု အကြောင်းတရား၌ အကျိုးဝေါဟာရဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ‘တံ ကိဿ ဟေတု’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘တံ’ ဟူသော စကားရပ်သည် ဖော်ပြပါ အကျိုးတရားကို မရရှိခြင်းနှင့် ထိုတရားတို့သည် စီးပွားမဲ့ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်ဟူသော အချက်ကို ရည်ညွှန်းပါသည်။

Sīlakkhandhādipāripūriṃyevāti ettha ādisaddena samādhivipassanādīnaṃ saṅgaho veditabbo. Yo hi buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā samādhino āgataṭṭhāne samādhigabbhaṃ gaṇhāpetvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne maggaṃ bhāvessāmi, phalaṃ sacchikarissāmīti uggaṇhāti, tasseva sā pariyatti nissaraṇatthā nāma hoti. Yaṃ sandhāya vuttanti yaṃ pariyattisuggahaṇaṃ sandhāya alagaddasutte vuttaṃ. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi arahattaṃ patvā parisamajjhe dhammaṃ desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye paribhuñjantānampi paresaṃ vāde sahadhammena upārambhaṃ āropentānampi sakavādato dosaṃ harantānampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Tathā hi [Pg.85] na kevalaṃ suggahitapariyattiṃ nissāya maggabhāvanāphalasacchikiriyādīneva, paravādaniggahasakavādapatiṭṭhāpanānipi ijjhanti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘uppannaṃ parappavādaṃ sahadhammena suniggahitaṃ niggahetvā’’tiādi (dī. ni. 2.168).

‘သီလက္ခန္ဓာဒိပါရိပူရိံယေဝ’ ဟူသော စကား၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် သမာဓိ၊ ဝိပဿနာ စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်သူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို သင်ယူ၍ သီလလာသောအရာ၌ သီလကို ပြည့်စုံစေပြီးလျှင်၊ သမာဓိလာသောအရာ၌ သမာဓိတည်းဟူသော ကိန်းအောင်းရာကို ယူစေ၍၊ ဝိပဿနာလာသောအရာ၌ ဝိပဿနာကို တည်စေလျက်၊ မဂ်ဖိုလ်လာသောအရာ၌ မဂ်ကို ပွားစေအံ့၊ ဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုအံ့ဟု သင်ယူ၏။ ထိုသူ၏သာလျှင် ထိုပရိယတ်သည် ‘နိဿရဏတ္ထ’ (သံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးရှိသော ပရိယတ်) မည်၏။ ‘ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ’ ဆိုသည်မှာ - အလဂဒ္ဒူပမသုတ်၌ ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော အကြင်ပရိယတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာငှာ ဖြစ်၏’ ဆိုသည်မှာ - သီလစသည်တို့ လာသောအရာ၌ သီလစသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေလျက် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ပရိသတ်အလယ်၌ တရားဟောကြားကာ တရားဒေသနာတော်၌ ကြည်ညိုကြကုန်သော သူတို့ ဆက်ကပ်အပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်သော သူတို့အားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒ၌ အကြောင်းနှင့်တကွ အပြစ်ကို တင်ပြကြကုန်သော သူတို့အားလည်းကောင်း၊ မိမိတို့၏ အယူဝါဒမှ အပြစ်ကို ဖယ်ရှားကြကုန်သော သူတို့အားလည်းကောင်း ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာငှာ ဖြစ်တတ်ကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိကို အမှီပြု၍ မဂ်ပွားခြင်း၊ ဖိုလ်မျက်မှောက်ပြုခြင်း စသည်တို့သာ ပြီးမြောက်သည်မဟုတ်၊ သူတစ်ပါး၏ အယူဝါဒကို နှိမ်နင်းခြင်း၊ မိမိ၏ အယူဝါဒကို တည်ဆောက်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း ပြီးမြောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘ပေါ်ပေါက်လာသော သူတစ်ပါးတို့၏ ဝါဒကို တရားနှင့်အညီ ကောင်းစွာ နှိမ်နင်း၍’ စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Pariññātakkhandhoti dukkhaparijānanena pariññātakkhandho. Pahīnakilesoti samudayappahānena pahīnakileso. Paṭividdhākuppoti paṭividdhaarahattaphalo. Na kuppatīti akuppanti hi arahattaphalassetaṃ nāmaṃ. Satipi hi catunnaṃ maggānaṃ catunnañca phalānaṃ akuppasabhāve sattannaṃ sekkhānaṃ sakasakanāmapariccāgena uparūpari nāmantarappattito tesaṃ maggaphalāni ‘‘akuppānī’’ti na vuccanti, arahā pana sabbadāpi arahāyeva nāmāti tasseva phalaṃ ‘‘akuppa’’nti vuttaṃ. Iminā ca imamatthaṃ dasseti ‘‘khīṇāsavasseva pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāmā’’ti. Tassa hi apariññātaṃ appahīnaṃ abhāvitaṃ asacchikataṃ vā natthi, tasmā buddhavacanaṃ pariyāpuṇanto tantidhārako paveṇīpālako vaṃsānurakkhako ca hutvā uggaṇhāti. Tenevāha ‘‘paveṇīpālanatthāyā’’tiādi. Tattha paveṇīti dhammasantati, dhammassa avicchedena pavattīti attho. Vaṃsānurakkhaṇatthāyāti buddhassa bhagavato vaṃsānurakkhaṇatthaṃ. Tassa vaṃsopi atthato paveṇīyevāti veditabbaṃ.

‘ပရိညာတက္ခန္ဓော’ ဆိုသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြားသိပြီးသော ခန္ဓာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘ပဟီနကိလေသော’ ဆိုသည်မှာ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘ပဋိဝိဒ္ဓါကုပ္ပေါ’ ဆိုသည်မှာ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ပြီးသော အရဟထ္တဖိုလ်ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ မပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ‘အကုပ္ပ’ မည်၏။ စင်စစ် ဤ ‘အကုပ္ပ’ ဟူသောအမည်သည် အရဟထ္တဖိုလ်၏ အမည်ဖြစ်၏။ မဂ်လေးပါးနှင့် ဖိုလ်လေးပါးတို့သည် မလှုပ်မပြောင်း တုန်လှုပ်မှုမရှိသော သဘောရှိကြသော်လည်း၊ ကျင့်ဆဲ (သေက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်ခုနစ်ယောက်တို့သည် မိမိတို့၏ အမည်အသီးသီးကို စွန့်လွှတ်၍ အထက်ထက်သော အမည်ထူးသို့ ရောက်ရှိသွားသောကြောင့် ထိုသူတို့၏ မဂ်ဖိုလ်တို့ကို ‘အကုပ္ပ’ ဟု မခေါ်ဆိုကြပေ။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား အခါခပ်သိမ်း ‘ရဟန္တာ’ ဟူသောအမည်ရှိသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရဟန္တာ၏ ဖိုလ်ကိုသာ ‘အကုပ္ပ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤစကားဖြင့် ‘ရဟန္တာ၏ ပရိယတ္တိကိုသာ ဘဏ္ဍာစိုးနှင့်တူသော ပရိယတ္တိ (ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပယ်ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုရဟန္တာအား ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်သော တရား၊ မပယ်အပ်သော တရား၊ မပွားစေအပ်သော တရား၊ မျက်မှောက်မပြုအပ်သော တရားဟူ၍ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို သင်ယူတော်မူသောအခါ ပါဠိတော်ကို ဆောင်သောသူ၊ တရားအစဉ်ကို စောင့်ရှောက်သောသူ၊ အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်သောသူဖြစ်၍ သင်ယူတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ပဝေဏီပါလနတ္ထာယ’ (အစဉ်အဆက်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ) စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ ‘ပဝေဏီ’ ဆိုသည်မှာ တရား၏ အစဉ်တည်း၊ တရားတော်ကို မပြတ်စဲဘဲ ဖြစ်စေခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ‘ဝံသာနုရက္ခဏတ္ထာယ’ ဆိုသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အမျိုးအနွယ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အမျိုးအနွယ်သည်လည်း အစစ်အမှန်အားဖြင့် တရားအစဉ် (ပဝေဏီ) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Nanu ca yadi paveṇīpālanatthāya buddhavacanassa pariyāpuṇanaṃ bhaṇḍāgārikapariyatti, kasmā ‘‘khīṇāsavo’’ti visesetvā vuttaṃ. Ekaccassa puthujjanassapi hi ayaṃ nayo labbhati. Tathā hi ekacco bhikkhu chātakabhayādīsu ganthadharesu ekasmiṃ ṭhāne vasituṃ asakkontesu sayaṃ bhikkhācārena akilamamāno atimadhuraṃ buddhavacanaṃ mā nassatu, tantiṃ dhāressāmi, vaṃsaṃ ṭhapessāmi, paveṇiṃ pālessāmīti pariyāpuṇāti, tasmā tassapi pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma kasmā na hotīti? Vuccate – evaṃ santepi puthujjanassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma na hoti. Kiñcāpi hi puthujjano ‘‘paveṇiṃ pālessāmī’’ti ajjhāsayena pariyāpuṇāti, attano pana bhavakantārato anittiṇṇattā tassa pariyatti nissaraṇapariyatti nāma hoti, tasmā puthujjanassa pariyatti alagaddūpamā vā hoti nissaraṇatthā vā, sattannaṃ sekkhānaṃ nissaraṇatthāva, khīṇāsavānaṃ bhaṇḍāgārikapariyattiyevāti veditabbaṃ. Khīṇāsavo [Pg.86] ca bhaṇḍāgārikasadisattā bhaṇḍāgārikoti vuccati. Yathā hi bhaṇḍāgāriko alaṅkārabhaṇḍaṃ paṭisāmetvā pasādhanakāle tadupiyaṃ alaṅkārabhaṇḍaṃ rañño upanāmetvā alaṅkaroti, evaṃ khīṇāsavopi dhammaratanabhaṇḍaṃ sampaṭicchitvā mokkhādhigamassa bhabbarūpe sahetuke satte passitvā tadanurūpaṃ dhammadesanaṃ vaḍḍhetvā maggaṅgabojjhaṅgādisaṅkhātena lokuttarena alaṅkārena alaṅkarotīti bhaṇḍāgārikoti vuccati.

အကယ်၍ တရားအစဉ်အဆက်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို သင်ယူခြင်းသည် ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ ဖြစ်အံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ‘ခီဏာသဝေါ’ (ရဟန္တာ) ဟု အထူးပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သနည်း။ အချို့သော ပုထုဇဉ်အားလည်း ဤနည်းလမ်းကို ရရှိနိုင်သည်မဟုတ်ပါလော။ သို့ဖြစ်၍ အချို့သော ရဟန်းသည် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း ဘေးအန္တရာယ် စသည်တို့ရှိသော် ကျမ်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တစ်နေရာတည်း၌ မနေထိုင်နိုင်ကြကုန်သည်ရှိသော်၊ မိမိကိုယ်တိုင် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် မပင်မပန်းစေဘဲ ‘အလွန်ချိုမြိန်လှသော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်သည် မပျက်စီးပါစေနှင့်၊ ငါသည် တရားတော်ကို ဆောင်အံ့၊ အမျိုးအနွယ်ကို တည်စေအံ့၊ တရားအစဉ်ကို စောင့်ရှောက်အံ့’ ဟု သင်ယူတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ ပရိယတ္တိသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပါသနည်း ဟူမူ - ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ - ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း ပုထုဇဉ်၏ ပရိယတ္တိသည် ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ စင်စစ် ပုထုဇဉ်သည် ‘တရားအစဉ်ကို စောင့်ရှောက်အံ့’ ဟူသော အဇ္ဈာသယဖြင့် သင်ယူသော်လည်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် သံသရာတည်းဟူသော တောကန္တာရမှ မကူးမြောက်သေးသောကြောင့် ထိုသူ၏ ပရိယတ္တိသည် ‘နိဿရဏတ္ထပရိယတ္တိ’ (သံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးရှိသော ပရိယတ်) သာ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ပုထုဇဉ်၏ ပရိယတ္တိသည် မြွေဆိုးဥပမာရှိသော အလဂဒ္ဒူပမပရိယတ္တိသော်လည်းကောင်း၊ နိဿရဏတ္ထပရိယတ္တိသော်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့အား နိဿရဏတ္ထပရိယတ္တိသာလျှင် ဖြစ်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားမူ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ဘဏ္ဍာစိုးနှင့် တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘ဘဏ္ဍာဂါရိက’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဘဏ္ဍာစိုးသည် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဘဏ္ဍာကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားပြီးလျှင် တန်ဆာဆင်ရမည့်အချိန်၌ မင်းနှင့် လျော်ကန်သော တန်ဆာဆင်အပ်သော ဘဏ္ဍာကို မင်းအား ဆက်သ၍ တန်ဆာဆင်ပေးသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တရားရတနာတည်းဟူသော ဘဏ္ဍာကို လက်ခံယူ၍ မဂ်ဖိုလ်ရခြင်းငှာ ထိုက်တန်ကုန်သော အကြောင်းနှင့်တကွရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ရှုမြင်တော်မူပြီးလျှင် ထိုသတ္တဝါတို့နှင့် လျော်ကန်သော တရားဒေသနာကို တိုးပွားစေလျက် မဂ္ဂင်၊ ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာ တန်ဆာဖြင့် တန်ဆာဆင်ပေးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ဘဏ္ဍာဂါရိက’ (ဘဏ္ဍာစိုး) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Evaṃ tisso pariyattiyo vibhajitvā idāni tīsupi piṭakesu yathārahaṃ sampattivipattiyo vitthāretvā dassento āha ‘‘vinaye panā’’tiādi. Sīlasampattiṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇātītiādīsu yasmā sīlaṃ visujjhamānaṃ satisampajaññabalena kammassakataññāṇabalena ca saṃkilesamalato visujjhati, pāripūriñca gacchati, tasmā sīlasampadā sijjhamānā upanissayasampattibhāvena satibalaṃ ñāṇabalañca paccupaṭṭhapetīti tassā vijjattayūpanissayatā veditabbā sabhāgahetusampadānato. Satibalena hi pubbenivāsavijjāsiddhi, sampajaññena sabbakiccesu sudiṭṭhakāritāparicayena cutūpapātañāṇānubaddhāya dutiyavijjāya siddhi, vītikkamābhāvena saṃkilesappahānasabbhāvato vivaṭṭūpanissayatāvasena ajjhāsayasuddhiyā tatiyavijjāsiddhi. Puretarasiddhānaṃ samādhipaññānaṃ pāripūriṃ vinā sīlassa āsavakkhayañāṇūpanissayatā sukkhavipassakakhīṇāsavehi dīpetabbā. ‘‘Samāhito yathābhūtaṃ pajānātī’’ti (saṃ. ni. 4.99; 3.5; netti. 40; mi. pa. 2.1.14) vacanato samādhisampadā chaḷabhiññatāya upanissayo. ‘‘Yogā ve jāyati bhūrī’’ti (dha. pa. 282) vacanato pubbayogena garuvāsadesabhāsākosallauggahaṇaparipucchādīhi ca paribhāvitā paññāsampatti paṭisambhidāppabhedassa upanissayo. Ettha ca ‘‘sīlasampattiṃ nissāyā’’ti vuttattā yassa samādhivijambhanabhūtā anavasesā cha abhiññā na ijjhanti, tassa ukkaṭṭhaparicchedavasena na samādhisampadā atthīti satipi vijjānaṃ abhiññekadesabhāve sīlasampattisamudāgatā eva tisso vijjā gahitā. Yathā hi paññāsampattisamudāgatā catasso paṭisambhidā upanissayasampannassa maggeneva ijjhanti maggakkhaṇe eva tāsaṃ paṭilabhitabbato. Evaṃ sīlasampattisamudāgatā tisso vijjā samādhisampattisamudāgatā ca cha abhiññā upanissayasampannassa [Pg.87] maggeneva ijjhantīti maggādhigameneva tāsaṃ adhigamo veditabbo. Paccekabuddhānaṃ sammāsambuddhānañca paccekabodhisammāsambodhidhammasamadhigamasadisā hi imesaṃ ariyānaṃ ime visesādhigamāti.

ဤသို့လျှင် ပရိယတ္တိသုံးပါးကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာ၍ ယခုအခါ ပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) နှင့် ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) တို့ကို အကျယ်ထုတ်ဆောင်၍ ပြလိုသဖြင့် ဆရာမြတ်သည် "vinaye pana" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သီလသမ္ပတ္တိကို အမှီပြု၍ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးသို့ ရောက်၏" ဟု ဆိုအပ်သော စကားတို့၌ - အကြင်ကြောင့် သီလသည် စင်ကြယ်သည်ရှိသော် သတိသမ္ပဇဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဿကတာဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာညစ်ကြေးမှ စင်ကြယ်၏၊ ပြည့်စုံခြင်းသို့လည်း ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် သီလ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ပြီးမြောက်သည်ရှိသော် ဥပနိဿရည်း ပြည့်စုံသောအဖြစ်ဖြင့် သတိဗလနှင့် ဉာဏဗလတို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုသီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့အား ဥပနိဿရည်း (အမှီ) ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို သင့်လျော်သော အကြောင်းပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သတိ၏အစွမ်းဖြင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဝိဇ္ဇာသည် ပြီးမြောက်၏။ သမ္ပဇဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကိစ္စခပ်သိမ်းတို့၌ ကောင်းစွာမြင်ခြင်းကို ပြတတ်သော အလေ့အကျင့်ရှိခြင်းကြောင့် စုတူပပါတဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ဒုတိယဝိဇ္ဇာသည် ပြီးမြောက်၏။ လွန်ကျူးခြင်းမရှိသော အစွမ်းဖြင့် သံကိလေသကို ပယ်သတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဝဋ်မှ ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) ကို မှီသောအားဖြင့် အဇ္ဈာသယစင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် တတိယဝိဇ္ဇာသည် ပြီးမြောက်၏။ ရှေးဦးစွာ ပြီးမြောက်အပ်ပြီးသော သမာဓိ၊ ပညာတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ကြဉ်၍ သီလ၏ အာသဝက္ခယဉာဏ်၏ အမှီဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာမြတ်တို့ဖြင့် ပြအပ်၏။ "သမာဓိရှိသောသူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် သမာဓိပြည့်စုံခြင်းသည် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး၏ ဥပနိဿရည်း (အမှီ) ဖြစ်၏။ "လုံ့လအားထုတ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ပညာသည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် ရှေးဦးလုံ့လဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆရာ့အထံ၌ နေခြင်း၊ အထူးထူးသော အရပ်ဒေသ ဘာသာတို့၌ လိမ္မာခြင်း၊ သင်ကြားခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပွားများအပ်သော ပညာပြည့်စုံခြင်းသည် ပဋိသမ္ဘိဒါပြားတို့၏ ဥပနိဿရည်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း "သီလသမ္ပတ္တိကို အမှီပြု၍" ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် အကြင်သူအား သမာဓိ၏ တင့်တယ်စည်ပင်ခြင်းဖြစ်သော အကြွင်းမဲ့ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့သည် မပြည့်စုံကုန်အံ့၊ ထိုသူအား အထက်တန်းစား ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် သမာဓိပြည့်စုံခြင်း မရှိဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိဇ္ဇာတို့သည် အဘိညာဉ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အဖြစ် ရှိသော်လည်း သီလပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရအပ်ကုန်သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ပညာပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရအပ်ကုန်သော ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့သည် ဥပနိဿရည်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား မဂ်ဖြင့်သာလျှင် ပြည့်စုံကုန်၏၊ မဂ်ခဏ၌သာလျှင် ထိုပဋိသမ္ဘိဒါတို့ကို ရအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ သီလပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရအပ်ကုန်သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ သမာဓိပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ရအပ်ကုန်သော အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း ဥပနိဿရည်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား မဂ်ဖြင့်သာလျှင် ပြည့်စုံကုန်၏ ဟု မဂ်ကိုရခြင်းဖြင့်သာလျှင် ထိုဝိဇ္ဇာအဘိညာဉ်တို့ကို ရခြင်းကို သိအပ်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏လည်းကောင်း၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတို့၏လည်းကောင်း ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရခြင်းနှင့် တူကုန်၏။ ဤအရိယာအရှင်မြတ်တို့၏ ဤသို့ရအပ်သော ထူးခြားသော အမည်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanatoti ettha tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ pāpuṇitabbānaṃ chaḷabhiññācatupaṭisambhidānaṃ vinaye pabhedavacanābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Verañjakaṇḍe hi tisso vijjāva vibhattāti. Dutiye tāsaṃyevāti avadhāraṇaṃ catasso paṭisambhidā apekkhitvā kataṃ, na tisso vijjā. Tā hi chasu abhiññāsu antogadhattā sutte vibhattāyevāti. Tāsañcāti ettha ca-saddena sesānampi tattha atthibhāvaṃ dīpeti. Abhidhammapiṭake hi tisso vijjā cha abhiññā catasso ca paṭisambhidā vuttāyeva. Paṭisambhidānaṃ pana aññattha pabhedavacanābhāvaṃ tattheva ca sammā vibhattabhāvaṃ dīpetukāmo heṭṭhā vuttanayena avadhāraṇaṃ akatvā ‘‘tatthevā’’ti parivattetvā avadhāraṇaṃ ṭhapesi.

"Tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "Tāsaṃyeva" ဟူသော အဝဓာရဏ (ကန့်သတ်ခြင်း) သည် ရအပ်ကုန်သော အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့ကို ဝိနည်းတော်၌ အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းမရှိသော အဖြစ်ကို ရည်၍ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဝေရဉ္ဇကဏ်၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ကိုသာလျှင် ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုတိယ (သုတ္တန်) ၌ "tāsaṃyeva" ဟူသော အဝဓာရဏသည် ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့ကို ငဲ့၍ ပြုအပ်၏၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ကို ငဲ့၍ ပြုသည်မဟုတ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝိဇ္ဇာတို့သည် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သုတ္တန်၌ ဝေဖန်အပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "Tāsañca" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ca" သဒ္ဒါဖြင့် ကြွင်းကုန်သော ဝိဇ္ဇာ၊ အဘိညာဉ်တို့၏လည်း ထိုအဘိဓမ္မာ၌ ရှိသော အဖြစ်ကို ပြ၏။ အမှန်စင်စစ် အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကိုလည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးကိုလည်းကောင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့၏ကား အခြားသောအရပ်၌ (သုတ္တန်စသည်၌) အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းမရှိသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအဘိဓမ္မာ၌သာလျှင် ကောင်းစွာ ဝေဖန်အပ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြလိုသည်ဖြစ်၍ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ကန့်သတ်ခြင်းကို မပြုဘဲ "tattheva" ဟူ၍ ပြန်လှန်ကာ ကန့်သတ်ခြင်းကို ထားတော်မူ၏။

Idāni ‘‘vinaye duppaṭipanno ‘mudukānaṃ attharaṇādīnaṃ samphasso viya itthisamphassopi vaṭṭatī’ti methunavītikkame dosaṃ adisvā sīlavipattiṃ pāpuṇātī’’ti dassento āha ‘‘vinaye pana duppaṭipanno’’tiādi. Tattha sukho samphasso etesanti sukhasamphassāni, attharaṇapāvuraṇādīni. Upādinnaphasso itthiphasso, methunadhammoti vuttaṃ hoti. Vuttampi hetanti ariṭṭhena bhikkhunā vuttaṃ. So hi bahussuto dhammakathiko kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhesu antarāyikesu sesantarāyike jānāti, vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṃ cintesi ‘‘ime agārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti. Bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti…pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṃ sabbaṃ vaṭṭati, kasmā itthīnaṃyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti, etepi vaṭṭantī’’ti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena sāvajjakāmaguṇaparibhogarasaṃ saṃsanditvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thūlavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ ghaṭento viya sāsapena saddhiṃ sineruno sadisataṃ upasaṃharanto [Pg.88] viya pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto ‘‘methunadhamme doso natthī’’ti jinassa āṇācakke pahāramadāsi. Tenāha ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādi.

ယခုအခါ "ဝိနည်းတော်၌ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သောသူသည် 'နူးညံ့သော အခင်းစသည်တို့၏ အတွေ့ကဲ့သို့ မိန်းမ၏ အတွေ့သည်လည်း အပ်၏' ဟု မေထုန်လွန်ကျူးခြင်း၌ အပြစ်ကို မမြင်မူ၍ သီလပျက်စီးခြင်း (သီလဝိပတ္တိ) သို့ ရောက်၏" ဟု ပြလိုသဖြင့် "vinaye pana duppaṭipanno" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ ကောင်းသော အတွေ့ရှိကုန်သောကြောင့် "သုခသမ္ဖဿ" မည်ကုန်၏၊ အခင်း အခြုံ စသည်တို့တည်း။ "ဥပါဒိန္နဖဿ" ဆိုသည်မှာ မိန်းမအတွေ့ကို ဆိုလို၏၊ မေထုန်အကျင့်ကို ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ "ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏" ဟူသော စကားကို အရိဋ္ဌရဟန်းသည် ပြောဆိုအပ်၏။ ထိုအရိဋ္ဌရဟန်းသည် အကြားအမြင်များသော ဓမ္မကထိက ဖြစ်၏၊ ကမ္မန္တရာယ်၊ ကိလေသန္တရာယ်၊ ဝိပါကန္တရာယ်၊ ဥပဝါဒန္တရာယ်၊ အာဏာဝိတိက္ကမန္တရာယ် ဟူ၍ ငါးပါးသောအန္တရာယ်တို့တွင် ကြွင်းသော အန္တရာယ်လေးပါးတို့ကို သိ၏၊ ဝိနည်းတရားတော်၌ကား မလိမ္မာသောကြောင့် ပညတ်တော်ကို လွန်ကျူးသော အာဏာဝိတိက္ကမန္တရာယ်ကို မသိ။ ထို့ကြောင့် ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ ကပ်လျက် ဤသို့ ကြံစည်၏ - "ဤလူဝတ်ကြောင်တို့သည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ကို ခံစားလျက်လည်း သောတာပန် ဖြစ်ကုန်၏၊ သကဒါဂါမ် ဖြစ်ကုန်၏၊ အနာဂါမ် ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည်လည်း နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ရူပါရုံတို့ကို မြင်ကုန်၏... စသည်... ကာယဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သော ဖွဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့ကို တွေ့ထိကုန်၏၊ နူးညံ့သော အခင်းအခြုံ စသည်တို့ကို သုံးဆောင်ကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံသည် အပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့် မိန်းမတို့၏သာလျှင် ရူပ၊ သဒ္ဒ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗတို့သည် မအပ်ကုန်သနည်း၊ ဤမိန်းမတို့၏ အာရုံတို့သည်လည်း အပ်ကုန်၏" ဟူ၍ - အပြစ်မရှိသော ပစ္စည်းသုံးဆောင်သော ရသဖြင့် အပြစ်ရှိသော ကာမဂုဏ်ခံစားသော ရသကို နှိုင်းယှဉ်၍၊ ဆန္ဒရာဂနှင့်တကွ သုံးဆောင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဆန္ဒရာဂမရှိဘဲ သုံးဆောင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း တစ်ထပ်တည်း ပြုလုပ်ကာ၊ ကြမ်းတမ်းသော လျော်မျှင်တို့နှင့် အလွန်သိမ်မွေ့သော ချည်မျှင်ကို ရောနှော၍ စည်းနှောင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မုန်ညင်းစေ့နှင့် မြင်းမိုရ်တောင်ကို တူမျှအောင် ဆောင်ယူသကဲ့သို့လည်းကောင်း ယုတ်မာသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို ဖြစ်စေ၍ - "မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာသမုဒ္ဒရာကို ဆည်ဖို့သကဲ့သို့ ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ပထမပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသနည်း၊ ဤမေထုန်အကျင့်၌ အပြစ်မရှိ" ဟု သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် ဆန့်ကျင်လျက်၊ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်ကို တားမြစ်လျက်၊ အရိယာမဂ်၌ သစ်ငုတ်ဆူးငြောင့် စသည်တို့ကို ချထားလျက် "မေထုန်အကျင့်၌ အပြစ်မရှိ" ဟု ဇိနမြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာစက်၌ ဒဏ်ခတ်ခြင်းကို ပေးလေ၏။ ထို့ကြောင့် "မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ငါသိသည်မှာ..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tattha antarāyikāti taṃtaṃsampattiyā vibandhanavasena sattasantānassa antare vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Anatikkamanaṭṭhena tasmiṃ antarāye niyuttā, antarāyaṃ vā phalaṃ arahanti, antarāyassa vā karaṇasīlāti antarāyikā, saggamokkhānaṃ antarāyakarāti vuttaṃ hoti. Te ca kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Tesaṃ vitthārakathā parato ariṭṭhasikkhāpade (pāci. 417) āvi bhavissati. Ayaṃ panettha padatthasambandho – ye ime dhammā antarāyikā antarāyakarāti bhagavatā vuttā desitā ceva paññattā ca, te dhamme paṭisevato paṭisevantassa yathā yena pakārena te dhammā antarāyāya saggamokkhānaṃ antarāyakaraṇatthaṃ nālaṃ samatthā na honti, tathā tena pakārenāhaṃ bhagavatā desitaṃ dhammaṃ ājānāmīti. Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇātīti tato anavajjasaññībhāvahetuto vītikkamitvā dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'antarāyikā' ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ကို တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်အလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် 'antarāya' (အန္တရာယ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရအပ်သော အကျိုးမဲ့များ ဖြစ်သည်။ မလွန်ဆန်နိုင်သော အနက်ကြောင့် ထိုအန္တရာယ်၌ ယှဉ်စပ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ဟူသော အကျိုးကို ရထိုက်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော သဘောရှိကုန်သောကြောင့် 'antarāyikā' ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်တို့၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအန္တရာယ်တို့သည်လည်း ကံအန္တရာယ်၊ ကိလေသာအန္တရာယ်၊ ဝိပါကအန္တရာယ်၊ ဥပဝါဒအန္တရာယ်၊ အာဏာဝီတိက္ကမအန္တရာယ်ဟူ၍ အစွမ်းအားဖြင့် ငါးပါးရှိကုန်၏။ ထိုအန္တရာယ်တို့၏ အကျယ်စကားကို နောက်၌ အရိဋ္ဌသိက္ခာပုဒ်တွင် ထင်ရှားစွာ ပြပေလိမ့်မည်။ ဤအရာ၌ ပုဒ်အနက်တို့၏ အစပ်အသွယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် – 'အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်ကုန်သော တရားများဖြစ်သည်ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်၊ ပညတ်တော်မူအပ်ကုန်သော ဤတရားတို့ကို မှီဝဲသောသူအား ထိုတရားတို့သည် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်တို့၏ အန္တရာယ်ကို ပြုခြင်းငှာ အဘယ်ကြောင့် မတတ်နိုင်ကုန်ဘဲ ရှိပါအံ့နည်း (စွမ်းနိုင်သည်သာတည်း)၊ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ငါသိ၏' ဟု အရိဋ္ဌရဟန်းက လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ 'အပြစ်မရှိ' ဟု မှတ်ထင်သော အကြောင်းကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူး၍ သီလပျက်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Cattārome, bhikkhavetiādinā –

"ရဟန်းတို့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လေးယောက်တို့တည်း" အစရှိသည်ဖြင့် –

‘‘Cattārome, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro, attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya, parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya, neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya, attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya cā’’ti (a. ni. 4.96; pu. pa. mātikā, catukkauddesa 24) –

“ရဟန်းတို့၊ လောက၌ ထင်ရှားရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် လေးယောက်တို့တည်း။ အဘယ်လေးယောက်တို့နည်းဟူမူ – မိမိအကျိုးငှာ ကျင့်၍ သူတစ်ပါးအကျိုးငှာ မကျင့်သောသူ၊ သူတစ်ပါးအကျိုးငှာ ကျင့်၍ မိမိအကျိုးငှာ မကျင့်သောသူ၊ မိမိအကျိုးငှာလည်း မကျင့်၊ သူတစ်ပါးအကျိုးငှာလည်း မကျင့်သောသူ၊ မိမိအကျိုးငှာလည်း ကျင့်၍ သူတစ်ပါးအကျိုးငှာလည်း ကျင့်သောသူတို့တည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ādinā puggaladesanāpaṭisaṃyuttasuttantapāḷiṃ nidasseti. Adhippāyaṃ ajānantoti ‘‘ayaṃ puggaladesanā vohāravasena, na paramatthato’’ti evaṃ bhagavato adhippāyaṃ ajānanto. Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā [Pg.89] sammutidesanā paramatthadesanā cāti. Tattha ‘‘puggalo satto itthī puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro’’ti evarūpā sammutidesanā. ‘‘Aniccaṃ dukkhaṃ anattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā’’ti evarūpā paramatthadesanā. Tattha bhagavā ye sammutivasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā, tesaṃ sammutidesanaṃ deseti. Ye pana paramatthavasena desanaṃ sutvā atthaṃ paṭivijjhitvā mohaṃ pahāya visesamadhigantuṃ samatthā, tesaṃ paramatthadesanaṃ deseti.

အစရှိသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလဒေသနာနှင့် စပ်သော သုတ္တန်ပါဠိကို အဋ္ဌကထာဆရာ ညွှန်ပြတော်မူသည်။ 'adhippāyaṃ ajānantoti' ဟူသည်မှာ 'ဤပုဂ္ဂလဒေသနာတော်သည် သမုတိဝေါဟာရအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ ပရမတ္ထအားဖြင့် မဟုတ်' ဟု ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို မသိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာတော်သည် သမုတိဒေသနာ၊ ပရမတ္ထဒေသနာဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် 'ပုဂ္ဂိုလ်၊ သတ္တဝါ၊ မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ နတ်၊ မာရ်နတ်' ဤသို့ သဘောရှိသော ဒေသနာသည် သမုတိဒေသနာ မည်၏။ 'အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ သတိပဋ္ဌာန်' ဤသို့ သဘောရှိသော ဒေသနာသည် ပရမတ္ထဒေသနာ မည်၏။ ထိုဒေသနာနှစ်မျိုးတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်သူတို့သည် သမုတိအစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာကို နာယူရသဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ မောဟကို ပယ်ဖျောက်၍ တရားထူး (မဂ်ဖိုလ်) ကို ရခြင်းငှာ တတ်နိုင်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား သမုတိဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ အကြင်သူတို့သည်ကား ပရမတ္ထအစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာကို နာယူရသဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ကာ မောဟကို ပယ်ဖျောက်၍ တရားထူးကို ရခြင်းငှာ တတ်နိုင်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့အား ပရမတ္ထဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူ၏။

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi desabhāsākusalo tiṇṇaṃ vedānaṃ atthasaṃvaṇṇako ācariyo ye damiḷabhāsāya vutte atthaṃ jānanti, tesaṃ damiḷabhāsāya ācikkhati, ye andhakabhāsādīsu aññatarāya, tesaṃ tāya bhāsāya, evaṃ te māṇavā chekaṃ byattaṃ ācariyamāgamma khippameva sippaṃ uggaṇhanti. Tattha ācariyo viya buddho bhagavā, tayo vedā viya kathetabbabhāve ṭhitāni tīṇi piṭakāni, desabhāsāya kosallamiva sammutiparamatthakosallaṃ, nānādesabhāsāmāṇavakā viya sammutiparamatthavasena paṭivijjhanasamatthā veneyyasattā, ācariyassa damiḷabhāsādiācikkhanaṃ viya bhagavato sammutiparamatthavasenapi desanā veditabbā. Āha cettha –

ထိုအရာ၌ ဤဥပမာရှိ၏ – ဒေသန္တရဘာသာ၌ လိမ္မာ၍ ဗေဒင်သုံးပုံတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြတတ်သော ဆရာသည် အကြင်တပည့်တို့သည် ဒမိဠဘာသာဖြင့် ပြောဆိုလျှင် အနက်ကို သိနိုင်ကုန်၏၊ ထိုတပည့်တို့အား ဒမိဠဘာသာဖြင့် သင်ကြားပေး၏။ အကြင်တပည့်တို့သည် အန္ဓကဘာသာ အစရှိသော ဘာသာတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဘာသာဖြင့် ပြောဆိုလျှင် အနက်ကို သိနိုင်ကုန်၏၊ ထိုတပည့်တို့အား ထိုဘာသာဖြင့် သင်ကြားပေး၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုလုလင်တို့သည် လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ဆရာကို အမှီပြု၍ လျင်မြန်စွာပင် ပညာရပ်ကို သင်ယူနိုင်ကြကုန်၏။ ထိုဥပမာ၌ ဆရာနှင့်တူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ ဗေဒင်သုံးပုံနှင့်တူသည်ကား ဟောကြားထိုက်သော တရားအဖြစ် တည်ရှိကုန်သော ပိဋကတ်သုံးပုံ ဖြစ်ကုန်၏။ ဒေသဘာသာ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုနှင့် တူသည်ကား သမုတိပရမတ်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း ဖြစ်၏။ အထူးထူးသော ဒေသဘာသာရှိသော လုလင်တို့နှင့် တူသည်ကား သမုတိ ပရမတ် အစွမ်းအားဖြင့် တရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆရာသည် ဒမိဠဘာသာစသည်ဖြင့် သင်ကြားပေးသကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သမုတိ ပရမတ် အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာကို သိအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဂါထာကို ဆိုအပ်၏ –

‘‘Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

“စကားပြောဆိုသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည် သမုတိသစ္စာနှင့် ပရမတ်သစ္စာဟူ၍ သစ္စာနှစ်ပါးကိုသာ ဟောကြားတော်မူ၏၊ တတိယမြောက်သစ္စာကိုမူ မရနိုင် (မရှိ)။

‘‘Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇā;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtakāraṇā.

လောကသမုတိအကြောင်းကြောင့် သမုတ်အပ်သော စကား (သမုတိစကား) သည် သစ္စာ (သမုတိသစ္စာ) မည်၏။ တရားတို့၏ အစစ်အမှန်သဘော အကြောင်းကြောင့် ဟောအပ်သော ပရမတ်စကားသည် သစ္စာ (ပရမတ်သစ္စာ) မည်၏။

‘‘Tasmā vohārakusalassa, lokanāthassa satthuno;

Sammutiṃ voharantassa, musāvādo na jāyatī’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.57;

a. ni. aṭṭha. 1.1.170);

ထို့ကြောင့် ဝေါဟာရ၌ လိမ္မာတော်မူသော လောကနာထဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သမုတိစကားကို သုံးနှုန်း၍ ဟောကြားတော်မူသော်လည်း မဟုတ်မမှန်သော စကား (မုသာဝါဒ) သည် မဖြစ်ပေါ်ချေ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Apica aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā puggalakathaṃ katheti – hirottappadīpanatthaṃ kammassakatādīpanatthaṃ paccattapurisakāradīpanatthaṃ ānantariyadīpanatthaṃ brahmavihāradīpanatthaṃ pubbenivāsadīpanatthaṃ dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ lokasammutiyā appahānatthañcāti. ‘‘Khandhā dhātuyo āyatanāni hiriyanti ottappantī’’ti vutte mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti [Pg.90] ‘‘kimidaṃ khandhā dhātuyo āyatanāni hiriyanti ottappanti nāmā’’ti. ‘‘Itthī hiriyati ottappati, puriso khattiyo brāhmaṇo devo māro’’ti vutte mahājano jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti, tasmā bhagavā hirottappadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā kammassakā dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā kammassakatādīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Veḷuvanādayo mahāvihārā khandhehi kārāpitā, dhātūhi āyatanehī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā paccattapurisakāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā mātaraṃ jīvitā voropenti, pitaraṃ arahantaṃ, ruhiruppādakammaṃ saṅghabhedaṃ karonti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā ānantariyadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti.

တစ်နည်းလည်း ဆိုဖွယ်အထူးကား မြတ်စွာဘုရားသည် အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကြောင့် ပုဂ္ဂလကထာ (ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောခြင်း) ကို ဟောတော်မူ၏။ (ထိုရှစ်ပါးတို့ကား) ဟိရီဩတ္တပ္ပတရားကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သော ယောက်ျား၏ လုံ့လကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အာနန္တရိယကံကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရှေး၌ နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာ (ပုဗ္ဗေနိဝါသ) ကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အလှူဒါန၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ လောကသမုတိကို မပယ်ဖျက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ခန္ဓာတို့၊ ဓာတ်တို့၊ အာယတနတို့သည် ရှက်တတ်ကုန်၏၊ ကြောက်လန့်တတ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူလျှင် လူအများတို့သည် နားမလည်ကြကုန်၊ တွေဝေခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ 'ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့သည် ရှက်တတ်ကြောက်တတ်သည်ဟူသည် အဘယ်နည်း' ဟု ရန်သူသဖွယ် ကန့်ကွက်ငြင်းခုံသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'မိန်းမသည် ရှက်တတ်၏၊ ကြောက်လန့်တတ်၏။ ယောက်ျား၊ မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ နတ်၊ မာရ်နတ်သည် ရှက်တတ်၏၊ ကြောက်လန့်တတ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောအခါမူကား လူအများတို့သည် နားလည်ကြကုန်၏၊ တွေဝေခြင်းသို့ မရောက်ကြကုန်၊ ရန်သူသဖွယ် ကန့်ကွက်ငြင်းခုံသူများ မဖြစ်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟိရီဩတ္တပ္ပတရားကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ 'ခန္ဓာတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာ ရှိကုန်၏။ ဓာတ်တို့၊ အာယတနတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာ ရှိကုန်၏' ဟု ဟောကြားရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္မဿကတာ (ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာဖြစ်ပုံ) ကို ပြခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ 'ဝေဠုဝန်အစရှိသော ကျောင်းတိုက်ကြီးတို့ကို ခန္ဓာတို့သည် ဆောက်လုပ်စေအပ်ကုန်၏။ ဓာတ်တို့၊ အာယတနတို့သည် ဆောက်လုပ်စေအပ်ကုန်၏' ဟု ဟောကြားရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်ပိုင်ယောက်ျားလုံ့လ (ပစ္စတ္တပုရိသကာရ) ကို ပြခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ 'ခန္ဓာတို့သည် အမိကို အသက်မှ ချွေချကုန်၏။ အဖကို၊ ရဟန္တာကို သတ်ကုန်၏၊ ဘုရားရှင်အား သွေးစိမ်းတည်အောင် ပြုကုန်၏၊ သံဃာသင်းခွဲခြင်းကို ပြုကုန်၏။ ဓာတ်တို့၊ အာယတနတို့သည် ထိုသို့ ပြုကုန်၏' ဟု ဟောကြားရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အာနန္တရိယကံကို ပြခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။

‘‘Khandhā mettāyanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā brahmavihāradīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā pubbenivāsaṃ anussaranti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi eseva nayo. Tasmā bhagavā pubbenivāsadīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. ‘‘Khandhā dānaṃ paṭiggaṇhanti, dhātuyo āyatanānī’’ti vuttepi mahājano na jānāti, sammohamāpajjati, paṭisattu hoti ‘‘kimidaṃ khandhā dhātuyo āyatanāni paṭiggaṇhanti nāmā’’ti. ‘‘Puggalā paṭiggaṇhanti sīlavanto kalyāṇadhammā’’ti vutte pana jānāti, na sammohamāpajjati, na paṭisattu hoti. Tasmā bhagavā dakkhiṇāvisuddhidīpanatthaṃ puggalakathaṃ katheti. Lokasammutiñca buddhā bhagavanto na vijahanti, lokasamaññāya lokaniruttiyā lokābhilāpe ṭhitāyeva dhammaṃ desenti. Tasmā bhagavā lokasammutiyā appahānatthampi puggalakathaṃ katheti, tasmā iminā ca adhippāyena bhagavato puggaladesanā, na paramatthadesanāti evaṃ adhippāyaṃ ajānantoti vuttaṃ hoti.

"ခန္ဓာတို့သည် မေတ္တာပွားစေကုန်၏၊ ဓာတ်တို့ အာယတနတို့သည် မေတ္တာပွားစေကုန်၏" ဟု ဆိုသော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကို ပြသခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာ (ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေခံသော စကား) ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ခန္ဓာတို့သည် ရှေး၌ နေဖူးသော ဘဝ (ကိုယ်ခန္ဓာ) ကို အောက်မေ့ကုန်၏၊ ဓာတ်တို့ အာယတနတို့သည် အောက်မေ့ကုန်၏" ဟု ဆိုသော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ပြသခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို မိန့်တော်မူ၏။ "ခန္ဓာတို့သည် အလှူကို ခံယူကုန်၏၊ ဓာတ်တို့ အာယတနတို့သည် ခံယူကုန်၏" ဟု ဆိုသော်လည်း လူအများစုသည် နားမလည်ကြ၊ တွေဝေခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ "ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့သည် အလှူကို ခံယူကြသည်ဟူသည် ဘယ်သို့နည်း" ဟု ဆန့်ကျင်ဘက်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ "သီလရှိသော၊ ကောင်းသောသဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလှူကို ခံယူကုန်၏" ဟု ဆိုပါမူ သိနားလည်ကြ၏၊ တွေဝေခြင်းသို့ မရောက်ကြကုန်၊ ဆန့်ကျင်ဘက်လည်း မဖြစ်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိ (အလှူစင်ကြယ်ခြင်း) ကို ပြသခြင်းငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လောကသမုတိ (လောကဝေါဟာရ) ကိုလည်း မစွန့်ပယ်ကြကုန်၊ ลောက၏ အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောက၏ စကားပြောဆိုပုံဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောက၏ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်း၌ တည်၍သာလျှင် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူကြ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် လောကသမုတိကို မစွန့်ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ ပုဂ္ဂလကထာကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအလိုဆန္ဒအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပုဂ္ဂလဒေသနာသာ ဖြစ်၍ ပရမတ္ထဒေသနာ မဟုတ်ဟု ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ကို မသိသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Duggahitaṃ gaṇhātīti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati, anañña’’ntiādinā duggahitaṃ katvā gaṇhāti, viparītaṃ gaṇhātīti vuttaṃ hoti. Duggahitanti hi bhāvanapuṃsakaniddeso. Yaṃ sandhāyāti yaṃ duggahitagāhaṃ sandhāya. Attanā duggahitena dhammenāti pāṭhaseso veditabbo. Atha vā duggahaṇaṃ duggahitaṃ. Attanāti ca sāmiatthe karaṇavacanaṃ, tasmā attano duggahaṇena [Pg.91] viparītagāhenāti vuttaṃ hoti. Amhe ceva abbhācikkhatīti amhākañca abbhācikkhanaṃ karoti. Attānañca khanatīti attano kusalamūlāni khananto attānaṃ khanati nāma.

"မကောင်းသဖြင့် ယူ၏ (မှားယွင်းစွာ စွဲယူ၏)" ဟူသည်မှာ "မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို 'ဤဝိညာဉ်သည်သာလျှင် ပြေးသွား၏၊ ကျင်လည်၏၊ အခြားမဟုတ်' ဟု ငါသိ၏" အစရှိသည်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် (မှားယွင်းစွာ) ပြု၍ စွဲယူ၏၊ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ စွဲယူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒုဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ သရုပ်ပြနပုမ်နိဒ္ဒေသ ဖြစ်၏။ "အကြင်အရာကို ရည်ညွှန်း၍" ဟူသည်မှာ ထိုမှားယွင်းသော အယူအဆကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်၏။ "မိမိသည် မကောင်းသဖြင့် ယူအပ်သော တရားဖြင့်" ဟု ပါဌ်ကြွင်းကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း မကောင်းသဖြင့် ယူခြင်းသည် "ဒုဂ္ဂဟိတ" မည်၏။ "အတ္တနာ" ဟူသော စကားသည် ဆာမိအတ္ထ (ပိုင်ရှင်အနက်) ၌ ကရဏဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "မိမိ၏ မကောင်းသဖြင့် ယူခြင်းဖြစ်သော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ စွဲယူခြင်းဖြင့်" ဟု ဆိုလိုသည်။ "ငါတို့ကိုလည်း စွပ်စွဲ၏" ဟူသည်မှာ ငါတို့အား စွပ်စွဲခြင်းကို ပြု၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မိမိကိုယ်ကိုလည်း တူးဆွ၏" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကုသိုလ်မြစ် (ကုသိုလ်မူလ) တို့ကို တူးဆွဖျက်ဆီးသည်ဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကို တူးဆွသည်မည်၏။

Dhammacintanti dhammasabhāvavijānanaṃ. Atidhāvantoti ṭhātabbamariyādāyaṃ aṭṭhatvā ‘‘cittuppādamattena dānaṃ hoti, sayameva cittaṃ attano ārammaṇaṃ hoti, sabbaṃ cittaṃ asabhāvadhammārammaṇa’’nti evamādinā atidhāvanto atikkamitvā pavattamāno. Cattārīti buddhavisayaiddhivisayakammavipākalokavisayasaṅkhātāni cattāri. Vuttañhetaṃ –

"ဓမ္မစိန္တာ" ဟူသည်မှာ ဓမ္မသဘောကို ဆင်ခြင်သိမြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားသောသူ" ဟူသည်မှာ တည်နေအပ်သော အပိုင်းအခြား၌ မတည်ဘဲ "စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် အလှူဖြစ်၏၊ မိမိ၏ စိတ်သည်သာလျှင် မိမိ၏ အာရုံဖြစ်၏၊ စိတ်အားလုံးသည် အသဘာဝဓမ္မအာရုံ ရှိ၏" အစရှိသည်ဖြင့် ကျော်လွန်ပြေးသွားလျက်၊ လွန်ကဲ၍ ဖြစ်ပွားနေသောသူ ဖြစ်၏။ "လေးပါး" ဟူသည်မှာ ဗုဒ္ဓဝိသယ၊ ဣဒ္ဓိဝိသယ၊ ကမ္မဝိပါက၊ လောကဝိသယ ဟု ဆိုအပ်သော လေးပါးသော ဝိသယတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Katamāni cattāri? Buddhānaṃ bhikkhave buddhavisayo acinteyyo na cintetabbo, yaṃ cintento ummādassa vighātassa bhāgī assa. Jhāyissa, bhikkhave, jhānavisayo acinteyyo na cintetabbo…pe… kammavipāko, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo…pe… lokacintā bhikkhave acinteyyā na cintetabbā…pe… imāni, bhikkhave, cattāri acinteyyāni na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77).

"ရဟန်းတို့၊ ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော၊ မကြံစည်အပ်သော ဤအစိန္တေယျတရားတို့သည် လေးပါးတို့တည်း။ ယင်းတို့ကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း အဖို့ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏။ လေးပါးတို့ကား အဘယ်တို့နည်း? ရဟန်းတို့၊ ဘုရားရှင်တို့၏ ဗုဒ္ဓဝိသယသည် ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မကြံစည်အပ်၊ ယင်းကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း အဖို့ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဈာန်ဝင်စားသောသူ၏ ဈာနဝိသယသည် ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မကြံစည်အပ် ...ပ... ရဟန်းတို့၊ ကမ္မဝိပါက (ကံ၏အကျိုး) သည် ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မကြံစည်အပ် ...ပ... ရဟန်းတို့၊ လောကစိန္တာ (လောကအကြောင်း ကြံစည်ခြင်း) သည် ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ မကြံစည်အပ် ...ပ... ရဟန်းတို့၊ ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော၊ မကြံစည်အပ်သော ဤအစိန္တေယျတရားတို့သည် လေးပါးတို့တည်း။ ယင်းတို့ကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း အဖို့ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏" ဟု (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌) ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tattha ‘‘acinteyyānī’’ti tesaṃ sabhāvanidassanaṃ. ‘‘Na cintetabbānī’’ti tattha kattabbatānidassanaṃ. Tattha acinteyyānīti cintetumasakkuṇeyyāni, cintetuṃ araharūpāni na hontīti attho. Acinteyyattā eva na cintetabbāni, kāmaṃ acinteyyānipi cha asādhāraṇādīni anussarantassa kusaluppattihetubhāvato tāni cintetabbāni, imāni pana evaṃ na hontīti aphalabhāvato na cintetabbānīti adhippāyo. Tenevāha ‘‘yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti. Tesanti tesaṃ piṭakānaṃ.

ထိုပါဌ်၌ "အစိန္တေယျာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုဝိသယလေးပါးတို့၏ သဘောကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ "န စိန္တေတဗ္ဗာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုအရာ၌ မပြုအပ်သောအဖြစ် (မကြံစည်အပ်သောအဖြစ်) ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "အစိန္တေယျာနိ" ဟူသည်မှာ ကြံစည်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်၊ ကြံစည်ခြင်းငှာ ထိုက်သော သဘောရှိသည် မဟုတ်ကုန်ဟု အနက်ရ၏။ ကြံစည်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့်ပင် မကြံစည်အပ်ကုန်။ အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါးစသည်တို့သည် အကယ်စင်စစ် ကြံစည်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော်လည်း အစဉ်အောက်မေ့သောသူအား ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုဉာဏ်စသည်တို့ကို ကြံစည်ဆင်ခြင်အပ်ကုန်၏။ သို့သော် ဤလေးပါးသော အစိန္တေယျတို့သည်ကား ထိုအသာဓာရဏဉာဏ်စသည်တို့ကဲ့သို့ မဟုတ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကြံစည်သူအား အကျိုးမရှိသောကြောင့် (အချည်းနှီးဖြစ်သောကြောင့်) မကြံစည်အပ်ကုန်ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ယင်းတို့ကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းခြင်း အဖို့ရှိသူ ဖြစ်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "တေသံ" ဟူသည်မှာ ထိုပိဋကတ်သုံးပုံတို့၏ ဖြစ်၏။

Etanti etaṃ buddhavacanaṃ. Tivaggasaṅgahānīti sīlakkhandhavaggamahāvaggapāthikavaggasaṅkhātehi tīhi vaggehi saṅgaho etesanti tivaggasaṅgahāni. Catuttiṃseva suttantāti gāthāya evamatthayojanā veditabbā – yassa [Pg.92] nikāyassa suttagaṇanāto catuttiṃseva ca suttantā vaggasaṅgahavasena tayo vaggā assa saṅgahassāti tivaggo saṅgaho. Esa paṭhamo nikāyo dīghanikāyoti anulomiko apaccanīko, atthānulomanato anvatthanāmoti vuttaṃ hoti.

"ဧတံ" ဟူသည်မှာ ထိုဗုဒ္ဓဝစန (ဘုရားဟောစကားတော်) ကို ဆိုလိုသည်။ "တိဝဂ္ဂသင်္ဂဟာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုသုတ္တန်တို့ကို သီလက္ခန္ဓဝဂ်၊ မဟာဝဂ်၊ ပါထိကဝဂ် ဟု ဆိုအပ်သော ဝဂ်သုံးပါးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းရေတွက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် တိဝဂ္ဂသင်္ဂဟ မည်ကုန်၏။ ဂါထာ၌ "စတုတ္တိံသေဝ သုတ္တန္တာ" ဟူသော အနက်စပ်ပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏ - အကြင်နိကာယ်၌ သုတ်အရေအတွက်အားဖြင့် သုံးဆယ့်လေးသုတ်ရှိကုန်၏၊ ဝဂ်အားဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းကြောင့် ထိုနိကာယ်အား ဝဂ်သုံးပါးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သုံးပါးသော ဝဂ်အရေအတွက်ရှိသော ထိုပထမဆုံးနိကာယ်ကို 'ဒီဃနိကာယ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် အနုလုံဖြစ်သော၊ ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိသော၊ အနက်အားလျော်စွာ မှည့်ခေါ်အပ်သော အနွတ္ထအမည် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Atthānulomanato anulomiko, anulomikattaṃyeva vibhāvetuṃ ‘‘kasmā panā’’tiādimāha. Ekanikāyampīti ekasamūhampi. Evaṃ cittanti evaṃ vicittaṃ. Yathayidanti yathā ime. Poṇikā cikkhallikā ca khattiyā, tesaṃ nivāso poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti vuccati. Evamādīni cettha sādhakāni sāsanato ca lokato cāti evamādīni udāharaṇāni ettha nikāyasaddassa samūhanivāsānaṃ vācakabhāve sāsanato ca vohārato ca sādhakāni pamāṇānīti attho. Ettha paṭhamamudāharaṇaṃ sāsanato sādhakavacanaṃ, dutiyaṃ lokatoti veditabbaṃ.

အနက်အားလျော်စွာဖြစ်သောကြောင့် အနုလုံ (လျော်ကန်သော) ဟု ဆိုအပ်၏၊ လျော်ကန်သောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ "ကသ္မာ ပန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ဧကနိကာယမ္ပိ" ဟူသည်မှာ တစ်ခုသောအပေါင်းကိုလည်းကောင်း။ "ဧဝံ စိတ္တံ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆန်းကျယ်သော။ "ယထယိဒံ" ဟူသည်မှာ ဤသတ္တဝါတို့ကဲ့သို့။ ပေါဏိကမင်းတို့လည်းကောင်း၊ စိက္ခလ္လိကမင်းတို့လည်းကောင်း၊ ထိုမင်းတို့၏ နေရာအရပ်ကို ပေါဏိကနိကာယ၊ စိက္ခလ္လိကနိကာယ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဧဝမာဒီနိ စေတ္ထ သာဓကာနိ သာသနတော စ လောကတော စ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အစရှိသော သာဓကဥပမာတို့သည် ဤနေရာ၌ 'နိကာယ' သဒ္ဒါ၏ 'အပေါင်း' ဟူသောအနက်၊ 'နေရာအရပ်' ဟူသောအနက်တို့ကို ဟောတတ်သောအဖြစ်ဖြင့် သာသနာတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောကဝေါဟာရအားဖြင့်လည်းကောင်း သက်သေသာဓကများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဥဒါဟရုဏ်နှစ်ခုတို့တွင် ပထမဥဒါဟရုဏ်သည် သာသနာတော်အားဖြင့် သက်သေထူသော စကားဖြစ်၏၊ ဒုတိယဥဒါဟရုဏ်သည် လောကအားဖြင့် သက်သေထူသော စကားဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Pañcadasavaggasaṅgahānīti mūlapariyāyavaggādīhi pañcadasahi vaggehi saṅgaho etesanti pañcadasavaggasaṅgahāni. Diyaḍḍhasataṃ dve ca suttānīti aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, ekaṃ sataṃ dve paññāsasuttāni cāti attho. Yatthāti yasmiṃ nikāye. Pañcadasavaggapariggahoti pañcadasahi vaggehi pariggahito saṅgahitoti attho.

"ပဉ္စဒသဝဂ္ဂသင်္ဂဟာနိ" ဟူသည်မှာ ဤနိကာယ် (မဇ္ဈိမနိကာယ်) အား မူလပရိယာယဝဂ် အစရှိသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဝဂ်တို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းရေတွက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် ပဉ္စဒသဝဂ္ဂသင်္ဂဟ မည်ကုန်၏။ "ဒိယဍ္ဎသတံ ဒွေ စ သုတ္တာနိ" ဟူသည်မှာ တစ်ဝက် (အဍ္ဎ) နှင့်တကွ နှစ်ခုမြောက်အရာကို ပြည့်စေသောကြောင့် တစ်ရာ့ငါးဆယ် (ဒိယဍ္ဎ)၊ တစ်ရာနှင့် ငါးဆယ့်နှစ်သုတ် (၁၅၂ သုတ်) ဟု အနက်ရ၏။ "ယတ္ထ" ဟူသည်မှာ အကြင်နိကာယ်၌။ "ပဉ္စဒသဝဂ္ဂပရိဂ္ဂဟော" ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဝဂ်တို့ဖြင့် ရေတွက်အပ်သော (သိမ်းဆည်းအပ်သော) ဟု အနက်ရ၏။

Suttantānaṃ sahassāni sattasuttasatāni cāti pāṭhe suttantānaṃ satta sahassāni satta satāni cāti yojetabbaṃ. Katthaci pana ‘‘satta suttasahassāni satta suttasatāni cā’’tipi pāṭho. Saṃyuttasaṅgahoti saṃyuttanikāyassa saṅgaho.

"သုတ္တန္တာနံ သဟဿာနိ သတ္တသုတ္တသတာနိ စ" ဟူသော ပါဌ်၌ သုတ္တန်တို့၏ ခုနစ်ထောင်နှင့် ခုနစ်ရာသော သုတ္တန်တို့လည်းကောင်း ဟု စပ်အပ်၏။ အချို့စာကိုယ်၌မူကား "သတ္တ သုတ္တသဟဿာနိ သတ္တ သုတ္တသတာနိ စ" ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "သံယုတ္တသင်္ဂဟော" ဟူသည်မှာ သံယုတ္တနိကာယ်ကို သိမ်းဆည်းရေတွက်ခြင်း ဖြစ်၏။

Pubbe nidassitāti suttantapiṭakaniddese nidassitā. Vuttameva pakārantarena saṅkhipitvā dassetuṃ ‘‘ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacana’’nti vuttaṃ. Sakalaṃ vinayapiṭakantiādinā niddiṭṭhameva hi iminā pakārantarena saṅkhipitvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ṭhapetvā caturopete’’tiādi. Tadaññanti tehi catūhi nikāyehi aññaṃ avasesanti attho.

“Pubbe nidassitā” ဟူသည် သုတ္တန္တပိဋကနိဒ္ဒေသ၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော စကားတည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသည်ကိုပင် အခြားသောနည်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ ပြခြင်းငှာ “နိကာယ်လေးပါးကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ဗုဒ္ဓဝစန” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား “သကလဝိနယပိဋက” စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ပြီးသည်ကိုသာလျှင် ဤအခြားသောနည်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ṭhapetvā caturopete” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “tadaññaṃ” ဟူသည် ထိုနိကာယ်လေးပါးမှတစ်ပါး အကြွင်းအကျန်ကို ဆိုလိုသည်။

Sabbameva 2 hidanti sabbameva idaṃ buddhavacanaṃ. Navappabhedanti ettha kathaṃ panetaṃ navappabhedaṃ hoti. Tathā hi navahi aṅgehi vavatthitehi aññamaññasaṅkararahitehi bhavitabbaṃ, tathā ca sati asuttasabhāvāneva geyyaṅgādīni [Pg.93] siyuṃ, atha suttasabhāvāneva geyyaṅgādīni, evaṃ sati suttanti visuṃ suttaṅgameva na siyā, evaṃ sante aṭṭhaṅgaṃ sāsananti āpajjati. Apica ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Suttañca nāma sagāthakaṃ vā siyā niggāthakaṃ vāti aṅgadvayeneva tadubhayaṃ saṅgahitanti tadubhayavinimuttañca suttaṃ udānādivisesasaññārahitaṃ natthi, yaṃ suttaṅgaṃ siyā, athāpi kathañci visuṃ suttaṅgaṃ siyā, maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho vā na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthakavaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānanti? Vuccate –

“Sabbamevahidanti” ဟူသည်မှာ ဤဗုဒ္ဓဝစနအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ “Navappabheda” ဟူသောအရာ၌ အဘယ်ကြောင့် ဤသာသနာတော်သည် ကိုးပါးပြားသနည်း။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အချင်းချင်း ရောယှက်ခြင်းမရှိဘဲ အင်္ဂါကိုးပါးဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော ပါဠိတော်တို့သည် ဖြစ်သင့်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သုတ္တန်သဘောမရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်သော ဂေယျစသည်တို့သည် ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် သုတ္တန်သဘောရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်သော ဂေယျစသည်တို့သည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ဖြစ်ပါက သုတ္တန်ဟူ၍ အသီးအခြား သုတ္တင်္ဂသည်သာလျှင် မဖြစ်ရာ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သာသနာတော်သည် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသည်ဟူသော အနက်သို့ ရောက်ရာ၏။ ထို့ပြင် အဋ္ဌကထာ၌ “ဂါထာနှင့်တကွသော သုတ်သည် ဂေယျမည်၏၊ ဂါထာမရှိသော သုတ်သည် ဝေယျာကရဏမည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သုတ်မည်သည် ဂါထာရှိသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ဂါထာမရှိသည်လည်း ဖြစ်ရာ၏။ အင်္ဂါနှစ်ပါးဖြင့်သာလျှင် ထိုနှစ်ပါးစုံကို သိမ်းသွင်းအပ်သဖြင့် ထိုနှစ်ပါးစုံမှ လွတ်၍ ဥဒါန်းအစရှိသော အမည်ထူးမှ ကင်းသော၊ သုတ္တင်္ဂဖြစ်နိုင်သော ဗုဒ္ဓဝစန မည်သည် မရှိ။ သို့သော်လည်း တစ်စုံတစ်ရာသော အခြင်းအရာဖြင့် အသီးအခြား သုတ္တင်္ဂ ဖြစ်နိုင်အံ့လော။ မင်္ဂလသုတ် စသည်တို့၌ ဂါထာမရှိသောကြောင့် (ဂါထာအစုအပုံဖြစ်သော) ဓမ္မပဒစသည်တို့၌ကဲ့သို့ သုတ္တင်္ဂသိမ်းသွင်းမှုသည် မဖြစ်ရာ၊ သို့မဟုတ် ဂါထာရှိသည့်အဖြစ်ကြောင့် သဂါထာဝဂ်ကဲ့သို့ ဂေယျင်္ဂ၌ သိမ်းသွင်းရာ၏။ ထိုအတူ ဥဘတောဝိဘင်းစသည်တို့၌ ဂါထာရှိသော ပါဠိတော်တို့၏ (ဂေယျင်္ဂသိမ်းသွင်းမှု ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော) စောဒနာသုံးချက်တို့၏ အဖြေကို ငါဆိုအံ့။

Suttanti sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato.

သုတ္တန်ဟူသည် ယေဘုယျနည်း (သာမညဝိဓိ) ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောဂေယျစသည်တို့သည် ထူးခြားသောနည်း (ဝိသေသဝိဓိ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ (လူသိများထင်ရှားသော) နိရုဠှအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသောတရားနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိချည်းသက်သက်မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထူးခြားသောနည်း (ဝိသေသဝိဓိ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Yathāvuttassa dosassa, natthi etthāvagāhaṇaṃ;

Tasmā asaṅkaraṃyeva, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ.

ဤအရာ၌ အထက်တွင်ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်သည် သက်ရောက်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် အချင်းချင်း မရောယှက်ဘဲ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tathā hi ‘‘ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ, sāvatthiyā suttavibhaṅge, sakavāde pañca suttasatānī’’tiādivacanato vinayābhidhammapariyattivisesesupi suttavohāro dissati. Teneva ca āyasmā mahākaccāno nettiyaṃ (netti. saṅgahavāra) āha – ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti. Tattha hi suttādivasena navaṅgassa sāsanassa pariyeṭṭhi pariyesanā atthavicāraṇā ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti vuttā. Tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā visajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittaṃ. Pucchāvisajjanañhi ‘‘byākaraṇa’’nti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇaṃ. Evaṃ sante sagāthakādīnampi pucchaṃ katvā visajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati. Geyyādisaññānaṃ anokāsabhāvato saokāsato anokāsavidhi balavāti ‘‘gāthāvirahe satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi [Pg.94] dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā. Ettha hi satipi saññantaranimittayoge anokāsasaññānaṃ balavabhāveneva gāthādisaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā patiṭṭhitā, satipi pañhāvisajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanato.

အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဝစနကို “သုတ္တန်” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ယေဘုယျနည်း (သာမညဝိဓိ) ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်၍ “မြတ်စွာဘုရား၏ သုတ္တန်၌ လာရှိသော၊ သုတ္တန်၌ အကျုံးဝင်သော ဤမျှသောတရားသည် သာဝတ္ถี่ပြည် သုတ္တဝိဘင်း၌... သကဝါဒ၌ သုတ်ငါးရာ...” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ဝိနည်းနှင့် အဘိဓမ္မာ ပရိယတ်အထူးတို့၌လည်း သုတ္တန်ဟူသော ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အရှင်မဟာကစ္စည်းသည် နေတ္တိကျမ်း၌ “ကိုးပါးသော သုတ္တန္တပရိယေတ္တိ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအရာ၌ သုတ်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် သာသနာတော်ကို ရှာဖွေစူးစမ်းခြင်းနှင့် အနက်ကို စီရင်ခြင်းကို “ကိုးပါးသော သုတ္တန္တပရိယေတ္တိ” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုသုတ္တန်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသတို့၌ကား ဂေယျစသည်တို့သည် ထိုထိုအကြောင်းကြောင့် တည်သော ထူးခြားသောနည်း (ဝိသေသဝိဓိ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အမှန်သော်ကား ဂေယျ၌ ဂါထာရှိသည်၏အဖြစ်သည် ထိုဂေယျဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ လောက၌လည်း ဂါထာနှင့်တကွသော (သို့မဟုတ် လင်္ကာနှင့်တကွသော) စုဏ္ဏိယကျမ်းကို “ဂေယျ” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဂါထာမရှိသော်လည်း မေးခွန်းကို မေး၍ ဖြေကြားရခြင်းသည် ဝေယျာကရဏဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ မေးခွန်းနှင့် အဖြေကို “ဗျာကရဏ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး ဗျာကရဏသည်ပင် ဝေယျာကရဏ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဂါထာရှိသည်တို့၌လည်း မေးခွန်းမေး၍ ဖြေကြားသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကျမ်းတို့အား ဝေယျာကရဏ ဖြစ်ရမည် မဟုတ်လောဟု မေးအံ့။ မဖြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဂေယျစသော အမည်တို့၏ အခွင့်မရှိသောအဖြစ် (အနောကာသ) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခွင့်ရှိသည်ထက် အခွင့်မရှိသောနည်းက ပို၍ အားကောင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ “ဂါထာမရှိလျှင်” ဟု အထူးပြုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း ဓမ္မပဒစသည်တို့၌ သက်သက်ဂါထာဖြင့် ဖွဲ့စပ်ထားသဖြင့် ဂါထာရှိသော်လည်း သောမနဿဉာဏ်ဖြင့် ပြီးသော ဂါထာများနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း၊ “vuttañhetaṃ” ဟူသော စကားအဆက်အစပ်ရှိခြင်း၊ အဗ္ဘုတဓမ္မနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်း အစရှိသော သုတ်အထူးတို့၌ အစဉ်အတိုင်း “ဂါထာ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ္တက၊ အဗ္ဘုတဓမ္မ” ဟူသော အမည်တို့သည် တည်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ အခြားအမည်ထူးဖြစ်ကြောင်းနှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းရှိသော်လည်း အခွင့်မရှိသော (အနောကာသ) အမည်တို့၏ အားကောင်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ဂါထာစသော အမည်တို့ တည်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ဂါထာဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်သည်ဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အတိတ်ဘဝတို့၌ ကျင့်ကြံတော်မူပုံနှင့် တန်ခိုးအာနုဘော်တို့ကို ပြသသော ပါဠိတော်တို့၌ “ဇာတက” ဟူသောအမည် တည်၏။ မေးခွန်းဖြေကြားခြင်းရှိသော်လည်းကောင်း၊ ဂါထာရှိသော်လည်းကောင်း အချို့သောသုတ်တို့၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ရစေတတ်သောကြောင့် “ဝေဒလ္လ” အမည် တည်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုဂါထာရှိသည်၏အဖြစ် စသောအကြောင်းတို့ဖြင့် ထိုထိုသုတ်အထူးတို့၌ ဂေယျစသောအမည် တည်သောကြောင့် ဂေယျစသည်တို့သည် သုတ္တင်္ဂမှတစ်ပါးသော ဝိသေသဝိဓိတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤဂေယျင်္ဂစသော အကြောင်းတို့မှ ကင်းသော သုတ်ကိုမူကား ထူးခြားသောအမည်ထူးကို စွန့်၍ သာမညအမည်အားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် “သုတ္တင်္ဂ” ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်၏။

Nanu ca evaṃ santepi sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthā evāti? Na tadavatthā. Sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvisajjanabhāvo veyyākaraṇassa tabbhāvanimittanti. Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ na, niruḷhattāti. Niruḷho hi maṅgalasuttādīnaṃ suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, atha kho suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ suttanāmakanti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tampi natthi. Yasmā sahatāññena. Sahabhāvo hi nāma atthato aññena hoti, saha gāthāhīti ca sagāthakaṃ. Na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya. Nanu ca gāthāsamudāyo gāthāhi añño hoti, tathā ca tassa vasena saha gāthāhīti sagāthakanti sakkā vattunti? Taṃ na. Na hi avayavavinimutto samudāyo nāma koci atthi. Yampi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tampi na aññato. Aññāyeva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Atho na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း “ဂါထာနှင့်တကွသော သုတ်သည် ဂေယျမည်၏၊ ဂါထာမရှိသော သုတ်သည် ဝေယျာကရဏမည်၏” ဟု ဆိုသဖြင့် သုတ္တင်္ဂသည် မဖြစ်နိုင်ဟူသော စောဒနာသည် ထိုအတိုင်းပင် တည်ရှိနေသေးသည် မဟုတ်လောဟု မေးအံ့။ ထိုစောဒနာသည် ထိုအတိုင်း မတည်ရှိနိုင်တော့ပေ။ ရှင်းလင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဂါထာမရှိလျှင် မေးခွန်းမေး၍ ဖြေကြားရခြင်းသည် ဝေယျာကရဏဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏” ဟု အထက်တွင် ဖြေရှင်းပြီးဖြစ်၏။ “မင်္ဂလသုတ်စသည်တို့၌ ဂါထာမရှိသောကြောင့် သုတ္တင်္ဂ၌ သိမ်းသွင်းမှုမရှိရာ” ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ နิရုဠှဖြစ်သောကြောင့် (လူသိများထင်ရှားသောကြောင့်) တည်း။ စင်စစ်သော်ကား မင်္ဂလသုတ်စသည်တို့၏ သုတ္တန်ဖြစ်ခြင်းသည် အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ထိုမင်္ဂလသုတ်စသည်တို့သည် ဓမ္မပဒ၊ ဗုဒ္ဓဝံသစသည်တို့ကဲ့သို့ ဂါထာအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားသည်မဟုတ်ဘဲ သုတ္တန်အဖြစ်ဖြင့်သာ ထင်ရှားကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ “သုတ္တနာမက” ဟူ၍ အမည်ကို သုံးနှုန်းတော်မူခဲ့သည်။ “ဂါထာရှိသည့်အတွက် ဂေယျင်္ဂ၌ သိမ်းသွင်းအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သောစကားသည်လည်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ တစ်ပါးသောတရားနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အတူတကွရှိခြင်း (သဟဘာဝ) မည်သည် အနက်အားဖြင့် မိမိမှတစ်ပါးသော အရာနှင့်သာ ဖြစ်ရ၏။ “ဂါထာတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် သဂါထက (ဂါထာရှိသောတရား)” ဟု ခေါ်၏။ မင်္ဂလသုတ်စသည်တို့၌မူကား ဂါထာမှ လွတ်၍ “ဂါထာတို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုနိုင်လောက်သော သုတ္တန်အစိတ်အပိုင်း တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။ အကယ်၍ “ဂါထာအပေါင်းသည် ဂါထာတို့မှ တစ်ပါးသောအရာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဂါထာအပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဂါထာတို့နှင့်တကွဖြစ်သော သဂါထကဟု ဆိုနိုင်သည်မဟုတ်လော” ဟု မေးအံ့။ ထိုသို့မဆိုအပ်ပေ။ အစိတ်အပိုင်းမှ လွတ်သော အပေါင်း (သမုဒါယ) ဟူသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ “ဥဘတောဝိဘင်းစသည်တို့၌ ဂါထာရှိသော ပါဠိတော်အပိုင်းတို့ကို ဂေယျင်္ဂ၌ သိမ်းသွင်းရာ၏” ဟု ဆိုသော စကားသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ တစ်ပါးသောအရာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုဂါထာတို့သည် ဇာတကစသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် တစ်ပါးသော တရားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့် ထိုဂါထာတို့ကြောင့် ဥဘတောဝိဘင်းစသည်တို့၌ ဂေယျင်္ဂဖြစ်ခြင်း မရှိပေ။ ဤသို့လျှင် သုတ္တန်အစရှိသော အင်္ဂါတို့၏ အချင်းချင်း ရောယှက်မှုမရှိခြင်းကို သိအပ်၏။

Idāni [Pg.95] suttādīni navaṅgāni vibhajitvā dassento āha ‘‘tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā’’tiādi. Tattha niddeso nāma suttanipāte –

ယခုအခါ သုတ္တန်အစရှိသော အင်္ဂါကိုးပါးတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြလိုသော ဆရာသည် 'tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ နိဒ္ဒေသမည်သည်ကား သုတ္တနိပါတ်၌ -

‘‘Kāmaṃ kāmayamānassa, tassa cetaṃ samijjhati;

Addhā pītimano hoti, laddhā macco yadicchatī’’ti. (su. ni. 772) –

“ကာမဂုဏ်ကို တောင့်တလိုလားသော သတ္တဝါအား ထိုတောင့်တသော ကာမဂုဏ်သည် ပြည့်စုံအံ့၊ ထိုသေမျိုးဖြစ်သော သတ္တဝါသည် အလိုရှိအပ်သော ကာမဂုဏ်ကို ရသဖြင့် အမှန်ပင် စိတ်ရွှင်လန်း ဝမ်းမြောက်သည် ဖြစ်၏” ဟူ၍ (သုတ္တနိပါတ်၊ ၇၇၂) -

Ādinā āgatassa aṭṭhakavaggassa,

အစရှိသည်ဖြင့် လာသော အဋ္ဌကဝဂ်၏လည်းကောင်း၊

‘‘Kenassu nivuto loko, (iccāyasmā ajito;

)Kenassu nappakāsati;

Kissābhilepanaṃ brūsi,Kiṃsu tassa mahabbhaya’’nti. (su. ni. 1038) –

“လောကသည် အဘယ်အရာဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်ပါသနည်း (ဟု အရှင်အဇိတက မေးလျှောက်၏)၊ အဘယ်အရာကြောင့် မထင်ရှားပါသနည်း၊ လောက၏ လိမ်းကျံကြောင်းကို အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူပါသနည်း၊ ထိုလောက၏ ဘေးကြီးကား အဘယ်နည်း” ဟူ၍ (သုတ္တနိပါတ်၊ ၁၀၃၈) -

Ādinā āgatassa pārāyanavaggassa,

အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ပါရာယနဝဂ်၏လည်းကောင်း၊

‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesaṃ;

Na puttamiccheyya kuto sahāyaṃ,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 35) –

“ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ ဘေးဒဏ်တုတ်ကို ချထား၍ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မညှဉ်းဆဲဘဲ၊ သားကိုလည်း မတောင့်တရာ၊ အဆွေခင်ပွန်းကိုကား အဘယ်မှာ တောင့်တအံ့နည်း၊ ကြံချိုနှင့်တူစွာ တစ်ဦးတည်းသာ လှည့်လည်ရာ၏” ဟူ၍ (သုတ္တနိပါတ်၊ ၃၅) -

Ādinā āgatassa khaggavisāṇasuttassa ca tadatthavibhāgavasena satthukappena āyasmatā dhammasenāpatisāriputtattherena kato niddeso mahāniddeso cūḷaniddesoti ca vuccati. Evamidha niddesassa suttaṅgasaṅgaho bhadantabuddhaghosācariyena dassitoti veditabbo. Aññatthāpi ca dīghanikāyaṭṭhakathādīsu sabbattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārāti niddesassa suttaṅgasaṅgaho eva dassito. Ācariyadhammapālattherenapi nettipakaraṇaṭṭhakathāyaṃ evametassa suttaṅgasaṅgahova kathito. Keci pana niddesassa gāthāveyyākaraṇaṅgesu dvīsu saṅgahaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ niddesaaṭṭhakathāyaṃ upasenattherena –

အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၏လည်းကောင်း၊ ထိုဝဂ်သုတ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့် ဘုရားရှင်နှင့်တူတော်မူသော အရှင်ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တရာမထေရ် ပြုတော်မူအပ်သော နိဒ္ဒေသကို 'မဟာနိဒ္ဒေသ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'စူဠနိဒ္ဒေသ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤကျမ်းစာ၌ နိဒ္ဒေသ၏ သုတ္တအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာသည် ပြသတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ အခြားသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ အစရှိသည်တို့၌လည်း ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ “ဥဘတောဝိဘင်း၊ နိဒ္ဒေသ၊ ခန္ဓက၊ ပရိဝါ” ဟူ၍ နိဒ္ဒေသကျမ်းကို သုတ္တအင်္ဂါ၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်သည်လည်း နေတ္တိပကရုဏ်းအဋ္ဌကထာ၌ ဤနိဒ္ဒေသကျမ်း၏ သုတ္တအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိုသာလျှင် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား နိဒ္ဒေသကျမ်းကို ဂါထာအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါဟူသော အင်္ဂါနှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ယင်းစကားကို နိဒ္ဒေသအဋ္ဌကထာ၌ အရှင်ဥပသေနမထေရ်သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Tadetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tīsu piṭakesu suttantapiṭakapariyāpannaṃ, dīghanikāyo majjhimanikāyo saṃyuttanikāyo aṅguttaranikāyo khuddakanikāyoti pañcasu mahānikāyesu khuddakamahānikāye pariyāpannaṃ, suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ [Pg.96] gāthā udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallanti navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ gāthāveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahita’’nti (mahāni. aṭṭha. ganthārambhakathā).

“ထိုနိဒ္ဒေသကျမ်းသည် ဝိနည်းပိဋကတ်၊ သုတ္တန်ပိဋကတ်၊ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ဟူသော ပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်၏။ ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟူသော မဟာနိကာယ်ကြီး ငါးရပ်တို့တွင် ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌ အကျုံးဝင်၏။ သုတ္တ၊ ဂေယျ၊ ဝေယျာကရဏ၊ ဂါထာ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ္တက၊ ဇာတ်၊ အဗ္ဘုတဓမ္မ၊ ဝေဒလ္လဟူသော သာသနာ့အင်္ဂါ ကိုးပါးတို့တွင် အားလျော်စွာ ဂါထာအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ နှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏” (မဟာနိဒ္ဒေသအဋ္ဌကထာ၊ ကျမ်းဦးစကား) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Ettha tāva katthaci pucchāvisajjanasabhāvato niddesekadesassa veyyākaraṇaṅgasaṅgaho yujjatu nāma, gāthaṅgasaṅgaho pana kathaṃ yujjeyyāti idamettha vīmaṃsitabbaṃ. Dhammapadādīnaṃ viya hi kevalaṃ gāthābandhabhāvo gāthaṅgassa tabbhāvanimittaṃ. Dhammapadādīsu hi kevalaṃ gāthābandhesu gāthāsamaññā patiṭṭhitā, niddese ca na koci kevalo gāthābandhappadeso upalabbhati. Sammāsambuddhena bhāsitānaṃyeva hi aṭṭhakavaggādisaṅgahitānaṃ gāthānaṃ niddesamattaṃ dhammasenāpatinā kataṃ. Atthavibhajanatthaṃ ānītāpi hi tā aṭṭhakavaggādisaṅgahitā niddisitabbā mūlagāthāyo suttanipātapariyāpannattā aññāyevāti na niddesasaṅkhyaṃ gacchanti ubhatovibhaṅgādīsu āgatabhāvepi taṃ vohāraṃ alabhamānā jātakādigāthāpariyāpannā gāthāyo viya, tasmā kāraṇantaramettha gavesitabbaṃ, yuttataraṃ vā gahetabbaṃ.

ဤကျမ်းစာ၌ ဦးစွာပထမ အချို့သော အရပ်တို့၌ အမေးအဖြေ ရှိနိုင်သောကြောင့် နိဒ္ဒေသကျမ်း တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၏ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည်ကား သင့်လျော်သည် ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ ဂါထာအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည်ကား အဘယ်သို့ သင့်လျော်ပါအံ့နည်းဟု တွေးတောခဲ့လျှင် ဤအချက်ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်၏။ ဓမ္မပဒစသည်တို့၌ကဲ့သို့ သက်သက် ဂါထာဖွဲ့စည်းထားခြင်းသည်သာလျှင် ထိုဂါထာ၏ ဂါထာအင်္ဂါဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဓမ္မပဒအစရှိသော သက်သက် ဂါထာဖွဲ့များ၌သာ 'ဂါထာ' ဟူသော အမည်သည် တည်ရှိ၏။ နိဒ္ဒေသကျမ်း၌မူကား တစ်စုံတစ်ခုသော သက်သက် ဂါထာဖွဲ့ အပိုင်းအခြားမျှ မတွေ့ရပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော အဋ္ဌကဝဂ်အစရှိသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော ဂါထာတို့ကို ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် နိဒ္ဒေသ (ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းခြင်း) မျှကိုသာ ပြုတော်မူအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်ကုန်သော်လည်း ထိုအဋ္ဌကဝဂ်အစရှိသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော ဖွင့်ဆိုအပ်သည့် မူလဂါထာတို့သည် သုတ္တနိပါတ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သီးခြားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် နိဒ္ဒေသ၏ အရေအတွက်အတွင်းသို့ မဝင်ကုန်။ ဥဘတောဝိဘင်းအစရှိသည်တို့၌ ပါရှိသော်လည်း ထို (နိဒ္ဒေသ) ဝေါဟာရကို မရသဖြင့် ဇာတ်အစရှိသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော ဂါထာများကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤရာ၌ အခြားသော အကြောင်းထူးကို ရှာဖွေအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ပိုမိုသင့်လျော်သော အယူအဆကိုသာ ယူအပ်၏။

Nālakasuttatuvaṭṭakasuttānīti ettha nālakasuttaṃ nāma padumuttarassa bhagavato sāvakaṃ moneyyapaṭipadaṃ paṭipannaṃ disvā tadatthaṃ abhikaṅkhamānena tato pabhuti kappasatasahassaṃ pāramiyo pūretvā āgatena asitassa isino bhāgineyyena nālakattherena dhammacakkappavattitadivasato sattame divase ‘‘aññātameta’’ntiādīhi dvīhi gāthāhi moneyyapaṭipadaṃ puṭṭhena bhagavatā ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 706) nālakattherassa bhāsitaṃ moneyyapaṭipadāparidīpakaṃ suttaṃ. Tuvaṭṭakasuttaṃ pana mahāsamayasuttantadesanāya sannipatitesu devesu ‘‘kā nu kho arahattappattiyā paṭipattī’’ti uppannacittānaṃ ekaccānaṃ devatānaṃ tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘pucchāmi taṃ ādiccabandhū’’tiādinā (su. ni. 921; mahāni. 150 ) nimmitabuddhena attānaṃ pucchāpetvā ‘‘mūlaṃ papañcasaṅkhāyā’’tiādinā (su. ni. 922) bhāsitaṃ suttaṃ. Evamidhasuttanipāte āgatānaṃ maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho dassito, tattheva āgatānaṃ asuttanāmikānaṃ suddhikagāthānaṃ gāthaṅgasaṅgahañca dassayissati, evaṃ sati suttanipātaṭṭhakathārambhe –

“နာလကသုတ်၊ တုဝဋ္ဋကသုတ်” ဟူသော စကားရပ်၌ 'နာလကသုတ်' မည်သည်ကား ပဒုမုတ္တရမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်သာဝကသည် မောနေယျအကျင့်ကို ကျင့်သုံးသည်ကို မြင်၍ ထိုအကျင့်ကို အလွန်တောင့်တသဖြင့် ထိုအခါမှစ၍ ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် လာခဲ့သော အသိတရသေ့၏ တူတော်စပ်သူ အရှင်နာလကမထေရ်သည် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူသော နေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ “aññātametaṃ” အစရှိသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် မောနေယျအကျင့်ကို မေးလျှောက်အပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “moneyyaṃ te upaññissaṃ” စသည်ဖြင့် အရှင်နာလကမထေရ်အား ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ မောနေယျအကျင့်ကို ပြဆိုတတ်သော သုတ္တန်ဖြစ်၏။ 'တုဝဋ္ဋကသုတ်' သည်ကား မဟာသမယသုတ္တန် ဒေသနာကို ဟောတော်မူရာ၌ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့တွင် “အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရန် အကျင့်လမ်းသည် အဘယ်သို့ သင့်လျော်ပါသနည်း” ဟု နှလုံးသွင်းမိကြသော အချို့သော နတ်မင်းတို့အား ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းငှာ “pucchāmi taṃ ādiccabandhu” စသည်ဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော မြတ်စွာဘုရား (နိမ္မိတဗုဒ္ဓ) အား မိမိကိုယ်တိုင် မေးမြန်းစေ၍ “mūlaṃ papañcasaṅkhāya” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တန်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုတ္တနိပါတ်၌ လာရှိသော မင်္ဂလသုတ်အစရှိသည်တို့၏ သုတ္တအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ပြတော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုသုတ္တနိပါတ်၌ပင် လာရှိသော်လည်း သုတ်အမည်မရှိကုန်သော သက်သက်သော ဂါထာတို့၏ ဂါထာအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိုလည်း ပြလတ္တံ့။ သို့ဖြစ်လျှင် သုတ္တနိပါတ် အဋ္ဌကထာအစ၌ -

‘‘Gāthāsatasamākiṇṇo[Pg.97], geyyabyākaraṇaṅkito;

Kasmā suttanipātoti, saṅkhamesa gatoti ce’’ti. (su. ni. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) –

“ထိုသုတ္တနိပါတ်သည် ဂါထာရာပေါင်းများစွာတို့ဖြင့် ပြွမ်းလျက်ရှိ၏၊ ဂေယျအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါတို့ဖြင့် မှတ်သားအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့် ဤကျမ်းစာသည် ‘သုတ္တနိပါတ်’ ဟူသောအမည်သို့ ရောက်သနည်း” (သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၊ ကျမ်းဦးစကား) ဟု စောဒနာခဲ့လျှင် -

Sakalassapi suttanipātassa geyyaveyyākaraṇaṅgasaṅgaho kasmā coditoti? Nāyaṃ virodho. Kevalañhi tattha codakena sagāthakattaṃ katthaci pucchāvisajjanamattañca gahetvā codanāmattaṃ katanti gahetabbaṃ. Aññathā suttanipāte niggāthakassa suttasseva abhāvato veyyākaraṇaṅgasaṅgaho na codetabbo siyāti. Sagāthāvaggo geyyanti yojetabbaṃ. ‘‘Aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ nāma paṭisambhidādī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana paṭisambhidāmaggassa geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahaṃ vadanti. Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmaggaṭṭhakathāyaṃ (paṭi. ma. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) ‘‘navasu satthusāsanaṅgesu yathāsambhavaṃ geyyaveyyākaraṇaṅgadvayasaṅgahita’’nti.

သုတ္တနိပါတ်ကျမ်းတစ်ခုလုံး၏ ဂေယျအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို အဘယ်ကြောင့် စောဒနာအပ်သနည်း။ ဤသို့ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည် ဆန့်ကျင်မှု မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစကားရပ်၌ စောဒနာသူသည် ဂါထာနှင့်တကွရှိသည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သောအရပ်၌ အမေးအဖြေမျှကိုလည်းကောင်း ယူ၍ စောဒနာရုံမျှသာ ပြုလုပ်အပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက သုတ္တနိပါတ်၌ ဂါထာမရှိသော သုတ်သက်သက်ဟူသည် မရှိသောကြောင့် ဝေယျာကရဏအင်္ဂါဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို မစောဒနာအပ်ရာ။ ဂါထာနှင့်တကွဖြစ်သော သုတ်စု (စစ်) သည် 'ဂေယျ' မည်၏ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ “အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ဖြင့် မသင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်ကား ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အစရှိသည်တို့တည်း” ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်းကို ဂေယျအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ နှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ယင်းစကားကို ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်အဋ္ဌကထာ၌လည်း “သာသနာ့အင်္ဂါကိုးပါးတို့တွင် အားလျော်စွာ ဂေယျအင်္ဂါ၊ ဝေယျာကရဏအင်္ဂါ နှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးတည်း။

Nosuttanāmikāti asuttanāmikā. ‘‘Suddhikagāthā nāma vatthugāthā’’ti tīsu gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tattha vatthugāthāti –

'Nosuttanāmikā' ဆိုသည်ကား သုတ်ဟူသော အမည်မရှိကုန်သော ဟူလို။ “သက်သက်သော ဂါထာမည်သည်ကား ဝတ္ထုဂါထာတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းသုံးစောင်၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဝတ္ထုဂါထာဟူသည်ကား -

‘‘Kosalānaṃ purā rammā, agamā dakkhiṇāpathaṃ;

Ākiñcaññaṃ patthayāno, brāhmaṇo mantapāragū’’ti. (su. ni. 982) –

“မန္တန်ကျမ်းတို့၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်တော်မူသော ဗြာဟ္မဏသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို တောင့်တလျက် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ကောသလတိုင်း သာဝတ္ထိပြည်မှ တောင်ဘက်အရပ်သို့ ကြွတော်မူ၏” ဟူ၍ (သုတ္တနိပါတ်၊ ၉၈၂) -

Ādinā pārāyanavaggassa nidānaṃ āropentena āyasmatā ānandattherena saṅgītikāle vuttā chappaññāsa ca gāthāyo, ānandatthereneva saṅgītikāle nālakasuttassa nidānaṃ āropentena vuttā –

ပါရာယနဝဂ်၏ နိဒါန်းကို တင်သွင်းတော်မူသော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် သင်္ဂါယနာတင်ချိန်၌ ဟောကြားအပ်သော ငါးဆယ်ခြောက်ဂါထာတို့နှင့် သင်္ဂါယနာတင်ချိန်၌ပင် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် နာဠကသုတ်၏ နိဒါန်းကို တင်သွင်းလျက် ဟောကြားအပ်သော -

‘‘Ānandajāte tidasagaṇe patīte,Sakkañca indaṃ sucivasane ca deve;

Dussaṃ gahetvā atiriva thomayante,Asito isi addasa divāvihāre’’ti. (su. ni. 684) –

"နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်းရှိကြကုန်သော တာဝတိံသာနတ်အပေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော အဝတ်တန်ဆာရှိကြကုန်သော နတ်တို့နှင့် နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဆိုးလှုပ်၍ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ချီးမွမ်းနေကြသည်ကို အသိတရသေ့သည် နေ့သန့်စရာအရပ်၌ မြင်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ādikā vīsatimattā gāthāyo ca vuccanti. Tattha ‘‘nālakasuttassa vatthugāthāyo nālakasuttasaṅkhyaṃyeva gacchantī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Vuttañhetaṃ suttanipātaṭṭhakathāyaṃ (su. ni. aṭṭha. 2.685) –

အစရှိသော အကြမ်းဖျင်း နှစ်ဆယ်မျှသော ဂါထာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဂါထာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ "နာဠကသုတ်၏ ဝတ္ထုဂါထာတို့သည် နာဠကသုတ်၏ အရေအတွက်သို့သာလျှင် ဝင်ကုန်၏" ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ ဤသို့လျှင် သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဟောကြားထားသည်မှာ -

‘‘Parinibbute pana bhagavati saṅgītiṃ karontena āyasmatā mahākassapena āyasmā ānando tameva moneyyapaṭipadaṃ puṭṭho [Pg.98] yena yadā ca samādapito nālako bhagavantaṃ pucchi, taṃ sabbaṃ pākaṭaṃ katvā dassetukāmo ‘ānandajāte’tiādikā vīsati vatthugāthāyo vatvā abhāsi. Taṃ sabbampi nālakasuttanti vuccatī’’ti.

"မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးနောက် သင်္ဂါယနာတင်တော်မူသော အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာကို ထိုမောနေယျပဋိပတ်ကိုပင် မေးမြန်းအပ်သဖြင့်၊ နာဠကရသေ့သည် မြတ်စွာဘုရားအား မည်သည့်အကြောင်းကြောင့် မည်သည့်အခါ၌ မေးမြန်းခဲ့သည်ကို အလုံးစုံ ထင်ရှားစွာ ပြလိုသောကြောင့် 'အာနန္ဒဇာတေ' အစရှိသော နှစ်ဆယ်သော ဝတ္ထုဂါထာတို့ကို ရွတ်ဆိုဟောကြားခဲ့သည်။ ထိုဂါထာအားလုံးကိုလည်း နာဠကသုတ်ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tasmā nālakasuttassa vatthugāthāyo nālakasuttaggahaṇeneva saṅgahitāti pārāyanikavaggassa vatthugāthāyo idha suddhikagāthāti gahetabbaṃ. Tattheva panassa pārāyaniyavagge ajitamāṇavakādīnaṃ soḷasannaṃ brāhmaṇānaṃ pucchāgāthā bhagavato visajjanagāthā ca idha suddhikagāthāti evampi vattuṃ yujjati. Tāpi hi pāḷiyaṃ suttanāmena avatvā ‘‘ajitamāṇavakapucchā tissamettayyamāṇavakapucchā’’tiādinā (su. ni. 1038-1048) āgatattā cuṇṇiyaganthehi amissattā ca nosuttanāmikā suddhikagāthā nāmāti vattuṃ vaṭṭati.

ထို့ကြောင့် နာဠကသုတ်၏ ဝတ္ထုဂါထာတို့ကို နာဠကသုတ်ဟူသော အမည်ဖြင့်ပင် သိမ်းကျုံးယူအပ်ပြီးဖြစ်၍ ပါရာယနဝဂ်၏ ဝတ္ထုဂါထာတို့ကိုမူ ဤပါရာယနဝဂ်၌ သက်သက်သော ဂါထာ (သုဒ္ဓိကဂါထာ) ဟူ၍ ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုပါရာယနဝဂ်၌ပင်လျှင် အဇိတလုလင် အစရှိသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ယောက်သော ဗြာဟ္မဏလုလင်တို့၏ အမေးဂါထာနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အဖြေဂါထာတို့ကိုလည်း ဤကျမ်း၌ သက်သက်သော ဂါထာ (သုဒ္ဓိကဂါထာ) ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်၏။ ထိုဂါထာတို့ကိုလည်း ပါဠိတော်၌ သုတ်အမည်ဖြင့် မဟောကြားဘဲ "အဇိတလုလင်၏အမေး၊ တိဿမေတ္တေယျလုလင်၏အမေး" စသည်ဖြင့် လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စကားပြေ (စုဏ္ဏိယ) ကျမ်းတို့နှင့် ရောနှောခြင်းမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း သုတ်အမည်မရှိသော သက်သက်သောဂါထာ (သုဒ္ဓိကဂါထာ) ဟု ခေါ်ဆိုရန် သင့်လျော်ပေ၏။

Idāni udānaṃ sarūpato vavatthapento āha ‘‘somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā’’tiādi. Kenaṭṭhena (udā. aṭṭha. ganthārambhakathā) panetaṃ ‘‘udāna’’nti vuccati? Udānanaṭṭhena. Kimidaṃ udānaṃ nāma? Pītivegasamuṭṭhāpito udāhāro. Yathā hi yaṃ telādi minitabbavatthu mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ ‘‘avaseko’’ti vuccati, yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ ‘‘mahogho’’ti vuccati, evameva yaṃ pītivegasamuṭṭhāpitaṃ vitakkavipphāraṃ hadayaṃ sandhāretuṃ na sakkoti, so adhiko hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi vacīdvārena nikkhanto paṭiggāhakanirapekkho udāhāraviseso ‘‘udāna’’nti vuccati. Dhammasaṃvegavasenapi ayamākāro labbhateva. Tayidaṃ katthaci gāthābandhavasena katthaci vākyavasena pavattaṃ. Tathā hi –

ယခုအခါ ဥဒါန်းကို သရုပ်အားဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားလိုသဖြင့် "သောမနဿဉာဏမယဂါထာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်သော" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်အနက်ကြောင့် ဤဥဒါန်းကို "ဥဒါန်" ဟု ခေါ်ဆိုရသနည်း။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် ဥဒါန်ဟု ခေါ်ဆိုရသည်။ ဥဒါန်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ပီတိအဟုန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားအထူး ဖြစ်သည်။ နှိုင်းယှဉ် တိုင်းတာအပ်သော ဆီအစရှိသော ဝတ္ထုသည် တိုင်းတာရာခွက်၌ မဆံ့သဖြင့် လျှံကျသွားသည်ကို "အဖိတ်အစင် (အဝသေက)" ဟု ခေါ်ဆိုရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေသည် ကန်၌ မဆံ့သဖြင့် လျှံကျော်၍ သွားသည်ကို "ရေကြီးခြင်း (မဟောဃ)" ဟု ခေါ်ဆိုရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ပီတိအဟုန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိတက်၏ ပြန့်ပွားခြင်းကို နှလုံးသားက မထိန်းနိုင်သဖြင့် လွန်ကဲကာ အတွင်း၌ မတည်နိုင်ဘဲ အပြင်သို့ နှုတ်လမ်း (ဝစီဒွါရ) ဖြင့် ထွက်လာသော၊ နားထောင်သူကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မြွက်ဆိုအပ်သော စကားထူးကို "ဥဒါန်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ဓမ္မသံဝေဂ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤသို့သော အခြင်းအရာကို ရရှိနိုင်သည်သာတည်း။ ထိုဥဒါန်သည် အချို့နေရာ၌ ဂါထာဖွဲ့နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ စကားပြေ (ဝါကျ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် -

‘‘Tena kho pana samayena bhagavā bhikkhū nibbānapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṃseti. Tedha bhikkhū aṭṭhiṃ katvā manasi katvā sabbaṃ cetasā samannāharitvā ohitasotā dhammaṃ suṇanti. Atha kho bhagavā etamatthaṃ viditvā tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesi [Pg.99] ‘atthi, bhikkhave, tadāyatanaṃ, yattha neva pathavī na āpo’’’ti (udā. 71-72) –

"ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားစကားဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ဆောက်တည်စေတော်မူ၏၊ တက်ကြွစေတော်မူ၏၊ ဝမ်းမြောက်စေတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း အရေးတယူ ပြုလုပ်၍ နှလုံးသွင်းလျက် စိတ်အလုံးစုံကို စုစည်းကာ နားစွင့်၍ တရားတော်ကို နာယူကြကုန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းအရာကို သိတော်မူ၍ ထိုအချိန်တွင် 'ရဟန်းတို့... မြေလည်းမရှိ၊ ရေလည်းမရှိသော ထိုအာယတန (နိဗ္ဗာန်) သည် ရှိ၏' ဟူသော ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူ၏" အစရှိသည်တို့၌ -

Ādīsu somanassañāṇasamuṭṭhitavākyavasena pavattaṃ.

သောမနဿဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားပြေ (ဝါကျ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥဒါန်း ဖြစ်သည်။

Nanu ca udānaṃ nāma pītisomanassasamuṭṭhāpito dhammasaṃvegasamuṭṭhāpito vā dhammapaṭiggāhakanirapekkho udāhāro tathā ceva sabbattha āgataṃ, idha kasmā bhagavā udānento bhikkhū āmantesīti? Tesaṃ bhikkhūnaṃ saññāpanatthaṃ. Nibbānapaṭisaṃyuttañhi bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ dhammaṃ desetvā nibbānaguṇānussaraṇena uppannapītisomanassena udānaṃ udānento ‘‘idha nibbānavajjo sabbo sabhāvadhammo paccayāyattavuttikova upalabbhati, na paccayanirapekkho, ayaṃ pana nibbānadhammo kathamappaccayo upalabbhatī’’ti tesaṃ bhikkhūnaṃ cetoparivitakkamaññāya tesaṃ ñāpetukāmo ‘‘atthi, bhikkhave, tadāyatana’’nti (udā. 71)-ādimāha. Na ekantato te paṭiggāhake katvāti veditabbaṃ.

ဥဒါန်မည်သည်ကား ပီတိသောမနဿကြောင့်ဖြစ်စေ၊ ဓမ္မသံဝေဂကြောင့်ဖြစ်စေ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ တရားနာသူကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မြွက်ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော။ နေရာတိုင်း၌လည်း ဤသို့ပင် လာရှိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဥဒါန်းကျူးရင့်စဉ် ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ ထိုရဟန်းတို့ကို သိစေလိုသောကြောင့် ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့အား နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်ယှဉ်သော တရားကို ဟောကြားတော်မူ၍ နိဗ္ဗာန်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အောက်မေ့သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသောမနဿဖြင့် ဥဒါန်းကျူးရင့်တော်မူစဉ် - "ဤလောက၌ နိဗ္ဗာန်မှတစ်ပါး အလုံးစုံသော သဘာဝတရားတို့သည် အကြောင်းတရားနှင့် ဆက်စပ်၍သာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏၊ အကြောင်းတရားကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြကုန်။ အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်ပေါ်သော ဤနိဗ္ဗာန်တရားသည် အဘယ်သို့ ရရှိနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်နေသော ထိုရဟန်းတို့၏ စိတ်အကြံကို သိတော်မူသဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အား သိစေလိုသည်ဖြစ်၍ "ရဟန်းတို့... ထိုအာယတနသည် ရှိ၏" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့ကို တရားနာသူသက်သက် သီးသန့်ပြုလုပ်၍ ခေါ်တော်မူခြင်း မဟုတ်ကြောင်း သိအပ်၏။

‘‘Sace bhāyatha dukkhassa, sace vo dukkhamappiyaṃ;

Mākattha pāpakaṃ kammaṃ, āvi vā yadi vā raho’’ti. (udā. 44) –

"သင်တို့သည် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ကြောက်ကြလျှင်၊ သင်တို့အား ဆင်းရဲဒုက္ခသည် မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်ပါလျှင်၊ ပွင့်လင်းရာအရပ်၌ဖြစ်စေ၊ ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ဖြစ်စေ မကောင်းမှုကို မပြုကြကုန်လင့်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evamādikaṃ pana dhammasaṃvegavasappavattaṃ udānanti veditabbaṃ.

ဤသို့အစရှိသော ဥဒါန်းသည် ဓမ္မသံဝေဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥဒါန်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

‘‘Sukhakāmāni bhūtāni, yo daṇḍena vihiṃsati;

Attano sukhamesāno, pecca so na labhate sukha’’nti. (dha. pa. 131;

udā. 13) –

"ချမ်းသာကို လိုလားကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မိမိ၏ချမ်းသာကို ရှာမှီးသောသူသည် တုတ်လှံတံဖြင့် ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ပါက၊ ထိုသူသည် သေလွန်ပြီးနောက် ချမ်းသာကို မရနိုင်တော့ပေ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Idampi dhammasaṃvegavasappavattaṃ udānanti vadanti. Tathā hi ekasmiṃ samaye sambahulā gopālakā antarā ca sāvatthiṃ antarā ca jetavanaṃ ahiṃ daṇḍehi hananti. Tena ca samayena bhagavā sāvatthiṃ piṇḍāya gacchanto antarāmagge te dārake ahiṃ daṇḍena hanante disvā ‘‘kasmā kumārakā imaṃ ahiṃ daṇḍena hanathā’’ti pucchitvā ‘‘ḍaṃsanabhayena bhante’’ti ca vutte ‘‘ime ‘attano sukhaṃ karissāmā’ti imaṃ paharantā nibbattaṭṭhāne dukkhaṃ anubhavissanti, aho avijjāya nikatikosalla’’nti dhammasaṃvegaṃ uppādesi. Teneva ca dhammasaṃvegena imaṃ udānaṃ udānesi. Evametaṃ katthaci gāthābandhavasena katthaci vākyavasena katthaci somanassavasena katthaci dhammasaṃvegavasena [Pg.100] pavattanti veditabbaṃ. Tasmā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttānī’’ti yaṃ udānalakkhaṇaṃ vuttaṃ, taṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Yebhuyyena hi udānaṃ gāthābandhavasena bhāsitaṃ pītisomanassasamuṭṭhāpitañca.

ဤဥဒါန်းကိုလည်း ဓမ္မသံဝေဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥဒါန်းဟူ၍ပင် ဆိုကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခါသော် သာဝတ္ထိပြည်နှင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ အကြား၌ များစွာသော သတို့သား (နွားကျောင်းသား) တို့သည် မြွေတစ်ကောင်ကို တုတ်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်ကြကုန်၏။ ထိုအချိန်တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူသည်ရှိသော် လမ်းခရီးအကြား၌ ထိုသူငယ်တို့ မြွေကို တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်နေကြသည်ကို မြင်တော်မူ၍ "သူငယ်တို့... အဘယ်ကြောင့် ဤမြွေကို တုတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူရာ၊ "အရှင်ဘုရား... မြွေကိုက်မည်ကို ကြောက်သောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြလေသော်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤသူငယ်တို့သည် 'ငါတို့၏ချမ်းသာကို ပြုအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ဤမြွေကို ရိုက်နှက်နေကြသော်လည်း လာလတ္တံ့သော ဘဝတို့၌ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားကြရပေဦးမည်၊ အဝိဇ္ဇာ၏ လှည့်စားကျွမ်းကျင်မှုသည် အံ့ဖွယ်ရှိစွတကား" ဟု ဓမ္မသံဝေဂ ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုဓမ္မသံဝေဂ၏ အစွမ်းဖြင့်ပင်လျှင် ဤဥဒါန်းကို ကျူးရင့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုဥဒါန်းသည် အချို့နေရာ၌ ဂါထာဖွဲ့နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ စကားပြေ (ဝါကျ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ သောမနဿအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ ဓမ္မသံဝေဂအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ "သောမနဿဉာဏမယဂါထာနှင့် စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုထားသော ဥဒါန်း၏ လက္ခဏာသည် အများအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောအခြင်းအရာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း ယူအပ်၏။ များသောအားဖြင့် ဥဒါန်းကို ဂါထာဖွဲ့နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပီတိသောမနဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကိုလည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tayidaṃ sabbaññubuddhabhāsitaṃ paccekabuddhabhāsitaṃ sāvakabhāsitanti tividhaṃ hoti. Tattha paccekabuddhabhāsitaṃ –

ထိုဥဒါန်းသည် သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥဒါန်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥဒါန်၊ သာဝက ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥဒါန်ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဥဒါန်းသည်ကား -

‘‘Sabbesu bhūtesu nidhāya daṇḍaṃ,Aviheṭhayaṃ aññatarampi tesa’’nti. –

"ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ ဒုတ်လှံတံကို ချထား၍ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါကိုမျှ မညှဉ်းဆဲဘဲ..." ဟူသော ဂါထာစကားသည်။

Ādinā khaggavisāṇasutte (su. ni. 35) āgatameva. Sāvakabhāsitānipi –

အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ်၌ လာသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ သာဝကတို့ ဟောကြားအပ်သော စကားတို့သည်လည်း-

‘‘Sabbo rāgo pahīno me, sabbo doso samūhato;

Sabbo me vihato moho, sītibhūtosmi nibbuto’’ti. –

"ငါ့အား ရာဂအားလုံး ကင်းပျောက်ပြီ၊ ဒေါသအားလုံး အမြစ်ပြတ်ပြီ၊ ငါ့အား မောဟအားလုံး ပယ်ဖျက်ပြီးပြီ၊ ငါသည် အေးမြသူ ငြိမ်းအေးသူ ဖြစ်ပြီ" ဟူသော-

Ādinā theragāthāsu (theragā. 79),

အစရှိသော ဂါထာဖြင့် ထေရဂါထာတို့၌လည်းကောင်း၊

‘‘Kāyena saṃvutā āsiṃ, vācāya uda cetasā;

Samūlaṃ taṇhamabbhuyha, sītibhūtāmhi nibbutā’’ti. –

"ငါသည် ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း စောင့်စည်းသူ ဖြစ်ခဲ့၏၊ တဏှာကို အမြစ်နှင့်တကွ နှုတ်ပယ်၍ အေးမြသူ ငြိမ်းအေးသူ ဖြစ်ပြီ" ဟူသော-

Therigāthāsu (therīgā. 15) ca āgatāni. Aññānipi sakkādīhi devehi bhāsitāni ‘‘aho dānaṃ paramadānaṃ kassape supatiṭṭhita’’ntiādīni (udā. 27), soṇadaṇḍabrāhmaṇādīhi manussehi ca bhāsitāni ‘‘namo tassa bhagavato’’tiādīni (dī. ni. 2.371; ma. ni. 1.290) tisso saṅgītiyo āruḷhāni udānāni santi eva, na tāni idha adhippetāni. Yāni pana sammāsambuddhena sāmaṃ āhaccabhāsitāni jinavacanabhūtāni, tāneva ca dhammasaṅgāhakehi ‘‘udāna’’nti saṅgītaṃ. Etāniyeva ca sandhāya bhagavato pariyattidhammaṃ navavidhā vibhajitvā uddisantena udānanti vuttaṃ.

ထေရီဂါထာတို့၌လည်းကောင်း လာကုန်၏။ သိကြားမင်းအစရှိသော နတ်တို့သည် ဟောကြားအပ်သော "အဟော ဒါနံ ပရမဒါနံ ကဿပေ သုပတိဋ္ဌိတံ" အစရှိသော ဥဒါန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားအစရှိသော လူတို့သည် ရွတ်ဆိုအပ်သော "နမော တဿ ဘဂဝတော" အစရှိသော ဥဒါန်းတို့သည်လည်းကောင်း တစ်ပါးသော သင်္ဂါယနာသုံးတန်သို့ တင်အပ်ကုန်သော ဥဒါန်းတို့သည် ရှိကြကုန်သည်သာလျှင်တည်း။ ထိုဥဒါန်းတို့ကို ဤနေရာ၌ မရည်ရွယ်အပ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် နှုတ်ထွက်တော်မူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်သော အကြင်ဘုရားစကားတော် ဥဒါန်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုဥဒါန်းတို့ကိုသာလျှင် ဓမ္မသင်္ဂါဟကဆရာတို့သည် "ဥဒါန်း" ဟူ၍ သင်္ဂါယနာတင်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤဥဒါန်းတရားတော်တို့ကိုသာလျှင် ရည်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိယတ္တိတရားတော်ကို ကိုးပါးသော အင်္ဂါဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြတော်မူသဖြင့် "ဥဒါန်း" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Yā pana ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādigāthā bhagavatā bodhiyā mūle udānavasena pavattitā anekasatasahassānaṃ sammāsambuddhānaṃ udānabhūtā ca, tā aparabhāge dhammabhaṇḍāgārikassa bhagavatā desitattā [Pg.101] dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgahaṃ anāropetvā dhammapade saṅgahitā. Yañca ‘‘aññāsi vata bho koṇḍañño’’ti udānavacanaṃ dasasahassilokadhātuyā devamanussānaṃ pavedanasamatthanigghosavipphāraṃ bhagavatā bhāsitaṃ, tadapi paṭhamabodhiyaṃ sabbesaṃ eva bhikkhūnaṃ sammāpaṭipattipaccavekkhaṇahetukaṃ ‘‘ārādhayiṃsu vata maṃ bhikkhū ekaṃ samaya’’ntiādivacanaṃ (ma. ni. 1.225) viya dhammacakkappavattanasuttadesanāpariyosāne attanā adhigatadhammekadesassa yathādesitassa ariyamaggassa sāvakesu sabbapaṭhamaṃ therena adhigatattā attano parissamassa saphalabhāvapaccavekkhaṇahetukaṃ pītisomanassajanitaṃ udāhāramattāṃ, na ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’tiādivacanaṃ (mahāva. 1-3; udā. 1-3) viya pavattiyā nivattiyā vā pakāsananti na dhammasaṅgāhakehi udānapāḷiyaṃ saṅgītanti daṭṭhabbaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိပင်ရင်း၌ ဥဒါန်းအားဖြင့် ကျူးရင့်တော်မူအပ်သော၊ အသိန်းမကကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဥဒါန်းလည်း ဖြစ်ကုန်သော "အနေကဇာတိသံသာရံ" အစရှိသော ဂါထာတို့ကိုမူကား နောင်အခါ၌ ဓမ္မဘဏ္ဍာစိုးဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာအား မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂါဟကဆရာတို့သည် ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ သင်္ဂါယနာမတင်ဘဲ ဓမ္မပဒ၌ ထည့်သွင်းသင်္ဂါယနာတင်အပ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်သော၊ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ နတ်လူတို့အား သိစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ပြန့်ပြောသော အသံရှိသော "အညာသိ ဝတ ဘော ကောဏ္ဍညော" ဟူသော ဥဒါန်းစကားသည်လည်း ပထမဗောဓိ၌ ရဟန်းအားလုံးတို့၏ ကောင်းစွာသော အကျင့်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း အကြောင်းရှိသော "အာရာဓယိံသု ဝတ မံ ဘိက္ခု ဧကံ သမယံ" အစရှိသော စကားကဲ့သို့ ဓမ္မစကြာသုတ္တန်ဒေသနာ၏ အဆုံး၌ မိမိရအပ်သော တရားအစိတ်ဖြစ်သော ဟောကြားတော်မူအပ်သော အရိယမဂ်ကို တပည့်သာဝကတို့တွင် ရှေးဦးစွာ အရှင်ကောဏ္ဍညမထေရ် ရအပ်သောကြောင့် မိမိ၏ပင်ပန်းမှု အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း အကြောင်းရှိသော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဝမ်းမြောက်စကားမျှသာ ဖြစ်၏။ "ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ" အစရှိသော စကားကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း(အနုလောမ) ချုပ်ခြင်း(ပဋိလောမ)ကို ပြခြင်းမဟုတ်သောကြောင့် ဓမ္မသင်္ဂါဟကဆရာတို့သည် ဥဒါန်းပါဠိတော်၌ သင်္ဂါယနာမတင်အပ်ဟု မှတ်အပ်၏။

Udānapāḷiyañca bodhivaggādīsu aṭṭhasu vaggesu dasa dasa katvā asītiyeva suttantā saṅgītā, tatoyeva ca udānaṭṭhakathāyaṃ (udā. aṭṭha. ganthārambhakathā) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ –

ဥဒါန်းပါဠိတော်၌လည်း ဗောဓိဝဂ်အစရှိသော ဝဂ်ရှစ်ပါးတို့၌ ဆယ်ခုစီပြု၍ ရှစ်ဆယ်သော သုတ္တန်တို့ကိုသာလျှင် သင်္ဂါယနာတင်အပ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့်လျှင် ဥဒါန်းအဋ္ဌကထာ၌ အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်သည် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Asīti eva suttantā, vaggā aṭṭha samāsato;

Gāthā ca pañcanavuti, udānassa pakāsitā.

"အကျဉ်းအားဖြင့် ဥဒါန်းတရားတော်၌ ဝဂ်ရှစ်ခု၊ သုတ္တန်ရှစ်ဆယ်နှင့် ဂါထာကိုးဆယ့်ငါးဂါထာတို့ကို ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

‘‘Aḍḍhūnanavamattā ca, bhāṇavārā pamāṇato;

Ekādhikā tathāsīti, udānassānusandhayo.

အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဘာဏဝါရ ရှစ်ခုခွဲရှိပြီး၊ ထို့အတူ ဥဒါန်းတရားတော်၏ အနုသန္ဓေသည် ရှစ်ဆယ့်တစ်ပါး ရှိ၏။

‘‘Ekavīsasahassāni, satameva vicakkhaṇo;

Padānetānudānassa, gaṇitāni viniddise. –

ပညာရှိသောသူသည် ဥဒါန်းတရားတော်၏ ပုဒ်တို့ကို ရေတွက်အပ်သည်ရှိသော် နှစ်သောင်းတစ်ထောင်တစ်ရာရှိသည်ဟု ပြအပ်၏။

Gāthāpādato pana –

ဂါထာ၏ အခြေ (ပါဒ) အားဖြင့်မူကား -

‘‘Aṭṭhasahassamattāni, cattāreva satāni ca;

Padānetānudānassa, tevīsati ca niddise.

ဥဒါန်းတရားတော်၏ ပါဒတို့ကို ရှစ်ထောင်လေးရာနှစ်ဆယ့်သုံးခုရှိသည်ဟု ပြအပ်၏။

‘‘Akkharānaṃ sahassāni, saṭṭhi satta satāni ca;

Tīṇi dvāsīti ca tathā, udānassa paveditā’’ti.

ထို့အတူ ဥဒါန်းတရားတော်၌ ရှိသော အက္ခရာတို့သည် ခြောက်သောင်းခုနစ်ထောင်သုံးရာရှစ်ဆယ့်နှစ်လုံးရှိသည်ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။"

Idha pana ‘‘dvāsīti suttantā’’ti vuttaṃ, taṃ na sameti, tasmā ‘‘asīti suttantā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ.

ဤအဋ္ဌကထာ၌ကား "ရှစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်" ဟု ဆို၏၊ ထိုစကားသည် မညီညွတ်၊ ထိုကြောင့် "ရှစ်ဆယ်သောသုတ်" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်သာ ရှိအပ်၏။

Vuttañhetaṃ [Pg.102] bhagavatā – ‘‘vuttamarahatāti me sutaṃ. Ekadhammaṃ, bhikkhave, pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāya. Katamaṃ ekadhammaṃ? Lobhaṃ, bhikkhave, ekadhammaṃ pajahatha, ahaṃ vo pāṭibhogo anāgāmitāyā’’ti evamādinā ekakadukatikacatukkavasena itivuttakapāḷiyaṃ (itivu. 1) saṅgahamāropitāni dvādasuttarasatasuttantāni itivuttakaṃ nāmāti dassento āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Dasuttarasatasuttantāti etthāpi ‘‘dvādasuttarasatasuttantā’’ti pāṭhena bhavitabbaṃ. Tathā hi ekakanipāte tāva sattavīsati suttāni, dukanipāte dvāvīsati, tikanipāte paññāsa, catukkanipāte terasāti dvādasuttarasatasuttantāneva itivuttakapāḷiyaṃ āgatāni. Tatoyeva ca pāḷiyaṃ –

မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ကို ငါကြားအပ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ တရားတစ်ပါးကို စွန့်ကြကုန်လော့၊ ငါသည် သင်တို့အား အနာဂါမ်အဖြစ်ကို အာမခံ၏။ အဘယ်တရားတစ်ပါးနည်း? ရဟန်းတို့၊ လောဘဟူသော တရားတစ်ပါးကို စွန့်ကြကုန်လော့၊ ငါသည် သင်တို့အား အနာဂါမ်အဖြစ်ကို အာမခံ၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဧကက၊ ဒုက၊ တိက၊ စတုက္က နိပါတ်အစွမ်းဖြင့် ဣတိဝုတ္တကပါဠိတော်၌ သင်္ဂါယနာတင်အပ်ကုန်သော တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်သော တရားတော်သုတ်တို့ကို "ဣတိဝုတ္တက" အမည်ရှိကုန်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် ဆရာမြတ်သည် "ဝုတ္တဉှေတံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "တစ်ရာ့တစ်ဆယ်သောသုတ်" ဟု ဆိုရာ၌လည်း "တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်သာ ရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဧကကနိပါတ်၌ ရှေးဦးစွာ နှစ်ဆယ့်ခုနစ်သုတ်၊ ဒုကနိပါတ်၌ နှစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်၊ တိကနိပါတ်၌ ငါးဆယ်သုတ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၌ တစ်ဆယ့်သုံးသုတ် ဤသို့လျှင် တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့သာလျှင် ဣတိဝုတ္တကပါဠိတော်၌ လာကုန်၏။ ထိုကြောင့်လျှင် ပါဠိတော်၌-

‘‘Lobho doso ca moho ca,Kodho makkhena pañcamaṃ;

Māno sabbaṃ puna māno,Lobho dosena terasa.

"လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ကောဓ၊ မက္ခသည် ငါးခုမြောက်ဖြစ်၏။ မာနအားလုံး၊ တစ်ဖန် မာန၊ လောဘနှင့် ဒေါသတို့ဖြင့် တစ်ဆယ့်သုံးသုတ်ရှိ၏။

‘‘Moho kodho puna makkho,Nīvaraṇā taṇhāya pañcamaṃ;

Dve sekkhabhedā sāmaggī,Paduṭṭhanirayena terasa.

မောဟ၊ ကောဓ၊ တစ်ဖန် မက္ခ၊ နီဝရဏတို့သည် တဏှာနှင့်တကွ ငါးခုမြောက်ဖြစ်၏။ သိက္ခာနှစ်ခု၊ သံဃဘေဒ၊ သံဃသာမဂ္ဂီ၊ စိတ်ပြစ်မှားသဖြင့် ငရဲသို့ကျခြင်းနှင့်တကွ တစ်ဆယ့်သုံးသုတ်ရှိ၏။

‘‘Pasannā ekamābhāyi, puggalaṃ atītena pañcamaṃ;

Evañce opadhikaṃ puññaṃ, sattavīsa pakāsitā’’ti. –

ကြည်ညိုခြင်း၊ တစ်ပါးသော စကားကို ဆိုခြင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ အတိတ်ဖြင့် ငါးခုမြောက်ရှိ၏။ ထိုအတူ ဥပဓိပစ္စည်းအကျိုးရှိသော ကုသိုလ်ကောင်းမှု၊ နှစ်ဆယ့်ခုနစ်သုတ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏။"

Evamādinā uddānagāthāhi dvādasuttarasatasuttāni gaṇetvā dassitāni. Teneva ca aṭṭhakathāyampi (itivu. aṭṭha. ganthārambhakathā) –

အစရှိသော ဥဒ္ဒါနဂါထာတို့ဖြင့် တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့ကို ရေတွက်၍ ပြအပ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့်လျှင် အဋ္ဌကထာ၌လည်း -

‘‘Suttato ekakanipāte tāva sattavīsati suttāni, dukanipāte dvāvīsati, tikanipāte paññāsa, catukkanipāte terasāti dvādasādhikasatasuttasaṅgaha’’nti –

"သုတ်အားဖြင့် ဧကကနိပါတ်၌ ရှေးဦးစွာ နှစ်ဆယ့်ခုနစ်သုတ်၊ ဒုကနိပါတ်၌ နှစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်၊ တိကနိပါတ်၌ ငါးဆယ်သုတ်၊ စတုက္ကနိပါတ်၌ တစ်ဆယ့်သုံးသုတ် ဤသို့လျှင် တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့ကို သင်္ဂါယနာတင်အပ်၏" ဟူ၍-

Vuttaṃ. Kāmañcettha appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā ‘‘dvāsīti khandhakavattānī’’ti vattabbe ‘‘asīti khandhakavattānī’’ti vuttavacanaṃ viya ‘‘dvādasuttarasatasuttantā’’ti vattabbe ‘‘dasuttarasatasuttantā’’ti vuttantipi sakkā [Pg.103] vattuṃ, tathāpi īdise ṭhāne pamāṇaṃ dassentena yāthāvatova niyametvā dassetabbanti ‘‘dvādasuttarasatasuttantā’’ icceva pāṭhena bhavitabbaṃ.

မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ဤနေရာ၌ အနည်းငယ်သော ယုတ်လျော့ခြင်း သို့မဟုတ် လွန်ကဲခြင်းသည် ရေတွက်ခြင်း၌ မလောက်ကုန်ဟု နှလုံးသွင်းကာ "ရှစ်ဆယ့်နှစ်ခုသော ခန္ဓကဝတ်တို့" ဟု ဆိုအပ်လျက် "ရှစ်ဆယ်သော ခန္ဓကဝတ်တို့" ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ "တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်" ဟု ဆိုအပ်လျက် "တစ်ရာ့တစ်ဆယ်သောသုတ်" ဟု ဆိုသော်လည်း ဆိုနိုင်ကောင်း၏။ သို့ရာတွင် ဤကဲ့သို့သော နေရာမျိုး၌ အတိုင်းအရှည်ကို ပြလိုသူသည် အဟုတ်အမှန်အားဖြင့်သာလျှင် သတ်မှတ်၍ ပြအပ်၏၊ ထိုကြောင့် "တစ်ရာ့တစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်သာ ဖြစ်အပ်၏။

Jātaṃ bhūtaṃ purāvutthaṃ bhagavato pubbacaritaṃ kāyati katheti pakāsetīti jātakaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော၊ ရှေး၌ နေဖူးသော ဖြစ်ပျက်ခဲ့ပုံ ရှေးဟောင်းအကျင့်ကို ဟောကြားပြောပြတတ်သောကြောင့် "ဇာတက" (ဇာတ်) မည်၏။

‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande. Katame cattāro? Sace, bhikkhave, bhikkhuparisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tattha ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti, atittāva, bhikkhave, bhikkhuparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Sace bhikkhunīparisā…pe… upāsakaparisā…pe… upāsikā parisā ānandaṃ dassanāya upasaṅkamati, dassanenapi sā attamanā hoti. Tattha ce ānando dhammaṃ bhāsati, bhāsitenapi sā attamanā hoti, atittāva, bhikkhave, upāsikāparisā hoti, atha ānando tuṇhī bhavati. Ime kho, bhikkhave, cattāro acchariyā abbhutā dhammā ānande’’ti (a. ni. 4.129) evamādinayappavattā sabbepi acchariyaabbhutadhammapaṭisaṃyuttā suttantā abbhutadhammaṃ nāmāti dassento āha ‘‘cattārome, bhikkhave’’tiādi.

“ရဟန်းတို့၊ အာနန္ဒာ၌ ဤအံ့ဖွယ်ထူးဆန်းသော တရားလေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်းဟူမူ... ရဟန်းတို့၊ အာနန္ဒာကို ဖူးမြော်ရန် ရဟန်းပရိသတ်သည် ချဉ်းကပ်လာ၏၊ ဖူးမြော်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ထိုပရိသတ်သည် ဝမ်းမြောက်လှကြည်ညို၏။ ထိုပရိသတ်၌ အာနန္ဒာသည် တရားဟောကြားပါမူ ဟောကြားချက်ကြောင့်လည်း ထိုပရိသတ်သည် ဝမ်းမြောက်လှကြည်ညို၏၊ ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းပရိသတ်သည် တရားကို မရောင့်ရဲနိုင်သေးဘဲ ရှိနေစဉ်မှာပင် အာနန္ဒာသည် ဆိတ်ဆိတ်နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ ဘိက္ခုနီပရိသတ်သည်... ရဟန်းတို့၊ ဥပါသကာပရိသတ်သည်... ရဟန်းတို့၊ ဥပါသိကာမပရိသတ်သည် အာနန္ဒာကို ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်လာ၏၊ ဖူးမြော်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ထိုပရိသတ်သည် ဝမ်းမြောက်လှကြည်ညို၏။ ထိုပရိသတ်၌ အာနန္ဒာသည် တရားဟောကြားပါမူ ဟောကြားချက်ကြောင့်လည်း ထိုပရိသတ်သည် ဝမ်းမြောက်လှကြည်ညို၏၊ ရဟန်းတို့၊ ဥပါသိကာမပရိသတ်သည် တရားကို မရောင့်ရဲနိုင်သေးဘဲ ရှိနေစဉ်မှာပင် အာနန္ဒာသည် ဆိတ်ဆိတ်နေ၏။ ရဟန်းတို့၊ အာနန္ဒာ၌ ဤအံ့ဖွယ်ထူးဆန်းသော တရားလေးပါးတို့ ရှိကုန်၏” ဤသို့ အစရှိသောနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အံ့ဖွယ်ထူးဆန်းသော တရားနှင့် စပ်လျဉ်းသော သုတ်အားလုံးသည် ‘အဗ္ဘူတဓမ္မ’ (အံ့ဖွယ်တရား) မည်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ကတ္တာရောမေ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Cūḷavedallādīsu (ma. ni. 1.460 ādayo) visākhena nāma upāsakena puṭṭhāya dhammadinnāya nāma bhikkhuniyā bhāsitaṃ suttaṃ cūḷavedallanti veditabbaṃ. Mahāvedallaṃ (ma. ni. 1.449 ādayo) pana mahākoṭṭhikattherena pucchitena āyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ. Sammādiṭṭhisuttampi (ma. ni. 1.89 ādayo) bhikkhūhi puṭṭhena tenevāyasmatā sāriputtattherena bhāsitaṃ. Etāni majjhimanikāyapariyāpannāni. Sakkapañhaṃ (dī. ni. 2.344 ādayo) pana sakkena puṭṭho bhagavā abhāsi, tañca dīghanikāyapariyāpannanti veditabbaṃ. Mahāpuṇṇamasuttampi (ma. ni. 3.85 ādayo) tadahuposathe pannarase puṇṇamāya rattiyā aññatarena bhikkhunā puṭṭhena bhagavatā bhāsitaṃ, taṃ pana majjhimanikāyapariyāpannanti veditabbaṃ. Vedanti ñāṇaṃ. Tuṭṭhinti yathābhāsitadhammadesanaṃ viditvā ‘‘sādhu ayye, sādhāvuso’’tiādinā abbhanumodanavasappavattaṃ pītisomanassaṃ. Laddhā laddhāti labhitvā labhitvā, punappunaṃ labhitvāti vuttaṃ hoti.

စူဠဝေဒလ္လသုတ် အစရှိသည်တို့၌ ဝိသာခါအမည်ရှိသော ဥပါသကာက မေးမြန်းသဖြင့် ဓမ္မဒိန္နာအမည်ရှိသော ဘိက္ခုနီမ ဟောကြားအပ်သော သုတ်ကို ‘စူဠဝေဒလ္လသုတ်’ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ‘မဟာဝေဒလ္လသုတ်’ ကိုမူ မဟာကောဋ္ဌိကမထေရ်က မေးမြန်းသဖြင့် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ် ဟောကြားတော်မူ၏။ ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်’ ကိုလည်း ရဟန်းတို့က မေးမြန်းသဖြင့် ထိုအရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကိုယ်တိုင်ပင် ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသုတ်တို့သည် မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။ ‘သက္ကပဉှသုတ်’ ကိုမူ သိကြားမင်းက မေးမြန်းသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူ၏၊ ၎င်းကို ဒီဃနိကာယ်၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘မဟာပုဏ္ဏမသုတ်’ ကိုလည်း ထိုဥပုသ်နေ့ဖြစ်သော တစ်ဆယ်ငါးရက်မြောက် လပြည့်ညဉ့်၌ ရဟန်းတစ်ပါးက မေးမြန်းသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူ၏၊ ၎င်းကိုလည်း မဇ္ဈိမနိကာယ်၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဝေဒ’ ဟူသည် အသိဉာဏ်တည်း။ ‘တုဋ္ဌိ’ ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော တရားဒေသနာကို သိရှိ၍ “အရှင်မ ကောင်းလှပါပေ၏၊ ငါ့ရှင် ကောင်းလှပါပေ၏” စသည်ဖြင့် အလွန်ဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသောမနဿကို ဆိုလိုသည်။ “လဒ္ဓါ လဒ္ဓါ” ဟူသည် ရရှိ၍ ရရှိ၍၊ အဖန်တလဲလဲ ရရှိ၍ဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ [Pg.104] aṅgavasena sakalampi buddhavacanaṃ vibhajitvā idāni dhammakkhandhavasena vibhajitvā kathetukāmo āha ‘‘kathaṃ dhammakkhandhavasenā’’tiādi. Tattha dhammakkhandhavasenāti dhammarāsivasena. Dvāsīti sahassāni buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto gaṇhinti sambandho. Tattha buddhato gaṇhinti sammāsambuddhato uggaṇhiṃ, dvesahassādhikāni asīti dhammakkhandhasahassāni satthu santikā adhigaṇhinti attho. Dve sahassāni bhikkhutoti dve dhammakkhandhasahassāni bhikkhuto uggaṇhiṃ, dhammasenāpatiādīnaṃ bhikkhūnaṃ santikā adhigaṇhiṃ. Sāriputtattherādīhi bhāsitānaṃ sammādiṭṭhisuttantādīnaṃ vasena hi ‘‘dve sahassāni bhikkhuto’’ti vuttaṃ. Caturāsīti sahassānīti tadubhayaṃ samodhānetvā catusahassādhikāni asīti sahassāni. Ye me dhammā pavattinoti ye dhammā mama pavattino pavattamānā paguṇā vācuggatā jivhagge parivattanti, te dhammā caturāsīti dhammakkhandhasahassānīti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘ye ime’’ti padacchedaṃ katvā ‘‘ye ime dhammā buddhassa bhagavato bhikkhūnañca pavattino, tehi pavattitā, tesvāhaṃ dvāsīti sahassāni buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhutoti evaṃ caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti evamettha sambandhaṃ vadanti.

ဤသို့လျှင် အင်္ဂါအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော် အလုံးစုံကို ဝေဖန်ပြီးနောက် ယခုအခါ ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောကြားလိုသဖြင့် “ကထံ ဓမ္မက္ခန္ဓာဝသေန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့်’ ဟူသည် တရားအစုအပုံအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ “မြတ်စွာဘုရားထံမှ ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင် ဆောင်ယူတော်မူ၏၊ ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင် ဆောင်ယူတော်မူ၏” ဟု စပ်ဆက်ရမည်။ ထိုတွင် ‘မြတ်စွာဘုရားထံမှ ဆောင်ယူတော်မူ၏’ ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားထံမှ သင်ယူတော်မူ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်မှ ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ဆည်းပူးသင်ယူတော်မူ၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင်’ ဟူသည် ဓမ္မက္ခန္ဓာနှစ်ထောင်ကို ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာ အစရှိသော ရဟန်းတို့၏ အထံတော်မှ သင်ယူရရှိတော်မူ၏။ အရှင်သာရိပုတ္တရာ အစရှိသော မထေရ်တို့ ဟောကြားတော်မူသော သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် “ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင်” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ရှစ်သောင်းလေးထောင်’ ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပေါင်းစပ်သော် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်၍ လည်ပတ်နေသော တရားတို့” ဟူသည် ငါ့အား ဖြစ်ပေါ်၍ လည်ပတ်လျက်ရှိသော၊ လေ့ကျက်ပြီးသော၊ နှုတ်တက်ဆောင်အပ်ပြီးသော၊ လျှာဖျား၌ လည်ပတ်နေသော ထိုတရားတို့သည် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား “ယေ ဣမေ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်ပြီးလျှင် “မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန်းတို့အား ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်နေကုန်သော၊ ထိုအရှင်မြတ်တို့ ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်သော တရားတို့ရှိရာ ထိုတရားတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားထံမှ ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်၊ ရဟန်းတို့ထံမှ နှစ်ထောင် ဆောင်ယူရရှိ၍ ဤသို့လျှင် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဤနေရာ၌ စပ်ချက်ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

Ettha ca subhasuttaṃ (dī. ni. 1.444 ādayo) gopakamoggallānasuttañca (ma. ni. 3.79 ādayo) parinibbute bhagavati ānandattherena vuttattā caturāsītidhammakkhandhasahassesu antogadhaṃ hoti, na hotīti? Tattha paṭisambhidāgaṇṭhipade tāva idaṃ vuttaṃ ‘‘sayaṃ vuttadhammakkhandhānaṃ bhikkhuto gahiteyeva saṅgahetvā evamāhāti daṭṭhabba’’nti. Bhagavatā pana dinnanaye ṭhatvā bhāsitattā sayaṃ vuttadhammakkhandhānampi ‘‘buddhato gaṇhi’’nti ettha saṅgahaṃ katvā vuttanti evamettha vattuṃ yuttataraṃ viya dissati. Bhagavatāyeva hi dinnanaye ṭhatvā sāvakā dhammaṃ desenti. Teneva hi tatiyasaṅgītiyañca moggaliputtatissattherena bhāsitampi kathāvatthuppakaraṇaṃ buddhabhāsitaṃ nāma jātaṃ, tatoyeva ca attanā bhāsitampi subhasuttādi saṅgītiṃ āropentena āyasmatā ānandattherena ‘‘evaṃ me suta’’nti vuttaṃ.

ဤနေရာ၌ သုဘသုတ်နှင့် ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနသုတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးနောက် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် ဟောကြားအပ်သောကြောင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့တွင် အကျုံးဝင်သလော၊ သို့မဟုတ် မဝင်သလောဟူသော မေးခွန်းရှိသည်။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ ပဋိသမ္ဘိဒါဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ “မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ရဟန်းတို့ထံမှ ဆည်းပူးအပ်သော တရားတို့၌သာ သွင်းယူ၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ဟု မှတ်အပ်၏” ဟု ဟောကြားထားသည်။ မြတ်စွာဘုရား ပေးအပ်တော်မူသော နည်း၌ တည်၍ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကိုလည်း “မြတ်စွာဘုရားထံမှ ဆောင်ယူ၏” ဟူသော ဤစကားရပ်၌ သွင်းယူ၍ ဟောကြားအပ်သည်ဟု ဆိုခြင်းကသာ ပို၍ သင့်လျော်ပုံရသည်။ မြတ်စွာဘုရား ပေးအပ်တော်မူသော နည်း၌ တည်၍သာ တပည့်သားတို့သည် တရားကို ဟောကြားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် တတိယသင်္ဂါယနာ၌ အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ကထာဝတ္ထုကျမ်းသည်လည်း ဗုဒ္ဓဘာသိတ (ဘုရားဟော) ဟူ၍ ဖြစ်လာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်သော သုဘသုတ် အစရှိသည်တို့ကို သင်္ဂါယနာတင်သော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် “ဧဝံ မေ သုတံ” (ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရသည်) ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasenāti gopakamoggallānena brāhmaṇena ‘‘tvaṃ bahussutoti buddhasāsane pākaṭo, kittakā dhammā te satthārā bhāsitā, tayā dhāritā’’ti pucchite tassa paṭivacanaṃ dentena āyasmatā [Pg.105] ānandattherena evaṃ ‘‘dvāsīti buddhato gaṇhi’’ntiādinā paridīpitadhammakkhandhānaṃ vasena. Ekānusandhikaṃ suttaṃ satipaṭṭhānādi. Satipaṭṭhānasuttañhi ‘‘ekāyano ayaṃ, bhikkhave, maggo sattānaṃ visuddhiyā’’tiādinā (dī. ni. 2.373) cattāro satipaṭṭhāne ārabhitvā tesaṃyeva vibhāgadassanavasena pavattattā ‘‘ekānusandhika’’nti vuccati. Anekānusandhikanti nānānusandhikaṃ parinibbānasuttādi. Parinibbānasuttañhi nānāṭhānesu nānādhammadesanānaṃ vasena pavattattā ‘‘anekānusandhika’’nti vuccati. Gāthābandhesu pañhapucchananti –

ဤသို့ ပြသအပ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာ၏ အစွမ်းဖြင့်ဟူသည်မှာ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနပုဏ္ဏားက “အရှင်မြတ်သည် ဗဟုဿုတအဖြစ် ဗုဒ္ဓသာသနာတော်၌ ထင်ရှားလှပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူ၍ အရှင်မြတ် ဆောင်ထားအပ်သော တရားတို့သည် မည်မျှရှိသနည်း” ဟု မေးမြန်းရာ၊ ထိုပုဏ္ဏားအား ပြန်လည်ဖြေကြားသော အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဤသို့ “ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်ကို မြတ်စွာဘုရားထံမှ ဆည်းပူး၏” စသည်ဖြင့် ပြသအပ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ အနုသန္ဓေတစ်ခုတည်းရှိသော သုတ်ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်သုတ် စသည်တို့ဖြစ်သည်။ သတိပဋ္ဌာန်သုတ်သည် “ရဟန်းတို့၊ ဤခရီးလမ်းသည် သတ္တဝါတို့၏ စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သော တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို အခြေခံ၍ ထိုတရားတို့ကိုသာ ဝေဖန်ပြသခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အနုသန္ဓေတစ်ခုတည်းရှိသော သုတ်’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ အနုသန္ဓေအမျိုးမျိုးရှိသော သုတ်ဟူသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်သည် နေရာအမျိုးမျိုး၌ တရားဒေသနာအမျိုးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ‘အနုသန္ဓေအမျိုးမျိုးရှိသော သုတ်’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဂာထာဗန္ဓ (ကဗျာလင်္ကာဖွဲ့) တို့၌ မေးခွန်းမေးမြန်းခြင်းဟူသည်မှာ -

‘‘Kati chinde kati jahe, kati cuttari bhāvaye;

Kati saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.5) –

“(အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်) မည်မျှကို ဖြတ်တောက်ရမည်နည်း၊ (အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ်) မည်မျှကို စွန့်ပယ်ရမည်နည်း၊ ထို့ပြင် (ဣန္ဒြေငါးပါး စသည်) မည်မျှကို ပိုလွန်၍ ပွားများရမည်နည်း၊ မည်မျှသော ငြိကပ်မှုတို့ကို လွန်မြောက်သော ရဟန်းကို ‘ဩဃကို ကူးမြောက်ပြီးသူ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သနည်း။”

Evamādinayappavattaṃ pañhapucchanaṃ eko dhammakkhandhoti attho.

ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြဿနာမေးခွန်းသည် ဓမ္မက္ခန္ဓာတစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

‘‘Pañca chinde pañca jahe, pañca cuttari bhāvaye;

Pañca saṅgātigo bhikkhu, ‘oghatiṇṇo’ti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.5) –

"အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ် ငါးပါးကို ဖြတ်တောက်ရာ၏၊ အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ် ငါးပါးကို စွန့်ပယ်ရာ၏၊ ဣန္ဒြေငါးပါးကို သာလွန်ထူးကဲစွာ ပွားများရာ၏၊ ငြိကပ်ခြင်းငါးပါးကို လွန်မြောက်သော ရဟန်းကို 'သံသရာရေယဉ်ကို ဖြတ်ကူးပြီးသူ' ဟု ဆိုအပ်၏" တည်း။

Evamādinayappavattaṃ visajjananti veditabbaṃ. Tikadukabhājanaṃ nikkhepakaṇḍaaṭṭhakathākaṇḍavasena veditabbaṃ. Tasmā ‘‘kusalā dhammā, akusalā dhammā, abyākatā dhammā, sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā, dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā, adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’ti evamādīsu tikesu kusalattikassa vibhajanavasena yaṃ vuttaṃ nikkhepakaṇḍe (dha. sa. 985-987) –

ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဖြေကို သိအပ်၏။ တိကဒုက်ကို ဝေဖန်ခြင်းကို နိက္ခေပကဏ္ဍ၊ အဋ္ဌကထာကဏ္ဍတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကုသိုလ်တရားများ၊ အကုသိုလ်တရားများ၊ အဗျာကတတရားများ၊ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သော တရားများ၊ ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သော တရားများ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သော တရားများ" ဟူ၍ ဤသို့ အစရှိကုန်သော တိကတို့၌ ကုသလတ္တိကကို ဝေဖန်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် နိက္ခေပကဏ္ဍ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော—

‘‘Katame dhammā kusalā? Tīṇi kusalamūlāni alobho adoso amoho, taṃsampayutto vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ. Ime dhammā kusalā.

"ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ ဟူသော ကုသိုလ်မူလ သုံးပါးလည်းကောင်း၊ ထိုကုသိုလ်မူလနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာလည်းကောင်း၊ ထိုတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့တည်း။

‘‘Katame dhammā akusalā? Tīṇi akusalamūlāni lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… manokammaṃ. Ime dhammā akusalā.

"အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ဟူသော အကုသိုလ်မူလ သုံးပါးလည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်မူလနှင့် အတူတကွဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာများလည်းကောင်း၊ ထိုတရားနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ...ပ... မနောကံလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤတရားတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့တည်း။

‘‘Katame dhammā abyākatā? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā apariyāpannā vedanākkhandho [Pg.106] …pe… viññāṇakkhandho, ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātu. Ime dhammā abyākatā’’ti –

"အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ကုသိုလ် အကုသိုလ်တရားတို့၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်သော ကာမာဝစရ၊ ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ၊ အပရိယာပန္န ဖြစ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ ...ပ... ဝိညာဏက္ခန္ဓာလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်လည်းမဟုတ်၊ အကုသိုလ်လည်းမဟုတ်၊ ကံ၏အကျိုးဝိပါတ်လည်း မဟုတ်ကုန်သော ကိရိယာတရားတို့လည်းကောင်း၊ ရုပ်အားလုံးလည်းကောင်း၊ အသင်္ခတဓာတ်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤတရားတို့သည် အဗျာကတတရားတို့တည်း" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော စကားရပ်သည်—

Ayameko dhammakkhandho. Evaṃ sesattikānampi ekekassa tikassa vibhajanaṃ ekeko dhammakkhandhoti veditabbaṃ.

ဤသည်ကား တစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းကျန်သော တိကတို့တွင်လည်း တစ်ခုတစ်ခုသော တိကကို ဝေဖန်ခြင်းသည် တစ်ခုတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Tathā ‘‘hetū dhammā’’ti evamādikesu dukesu ekekassa dukassa vibhajanavasena yaṃ vuttaṃ –

ထိုအတူ "ဟေတုတရားများ" ဟု ဤသို့ အစရှိကုန်သော ဒုကတို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော ဒုကကို ဝေဖန်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော—

‘‘Katame dhammā hetū? Tayo kusalā hetū, tayo akusalā hetū, tayo abyākatā hetū’’ti (dha. sa. 1059) –

"ဟေတုတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ကုသိုလ်ဟိတ် သုံးပါး၊ အကုသိုလ်ဟိတ် သုံးပါး၊ အဗျာကတဟိတ် သုံးပါးတို့တည်း" ဟု ဤသို့ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။

Ādi, tatthāpi ekekassa dukassa vibhajanaṃ ekeko dhammakkhandho. Puna aṭṭhakathākaṇḍe (dha. sa. 1384-1386) –

ထို၌လည်း တစ်ခုတစ်ခုသော ဒုကကို ဝေဖန်ခြင်းသည် တစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ မည်၏။ တစ်ဖန် အဋ္ဌကထာကဏ္ဍ၌—

‘‘Katame dhammā kusalā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ. Ime dhammā kusalā. Katame dhammā akusalā? Dvādasa akusalacittuppādā. Ime dhammā akusalā. Katame dhammā abyākatā? Catūsu bhūmīsu vipāko tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ rūpañca nibbānañca. Ime dhammā abyākatā’’ti –

"ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့တည်း။ ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုတို့တည်း။ ဤတရားတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဗျာကတတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ဝိပါတ်စိတ်လည်းကောင်း၊ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ကိရိယာအဗျာကတစိတ်လည်းကောင်း၊ ရုပ်လည်းကောင်း၊ နိဗ္နာန်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤတရားတို့သည် အဗျာကတတရားတို့တည်း" ဟု ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့်—

Evamādinā kusalattikādivibhajanavasena pavattesu tikabhājanesu ekekassa tikassa bhājanaṃ ekeko dhammakkhandho. Tathā –

ဤသို့အစရှိသော ကုသလတ္တိက အစရှိသည်တို့ကို ဝေဖန်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တိကဝေဖန်မှုတို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော တိကကို ဝေဖန်ခြင်းသည် တစ်ခုတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ—

‘‘Katame dhammā hetū? Tayo kusalā hetū, tayo akusalā hetū, tayo abyākatā hetū’’ti (dha. sa. 1441) –

"ဟေတုတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— ကုသိုလ်ဟိတ် သုံးပါး၊ အကုသိုလ်ဟိတ် သုံးပါး၊ အဗျာကတဟိတ် သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု—

Ādinayappavattesu dukabhājanesu ekamekaṃ dukabhājanaṃ ekeko dhammakkhandhoti evamettha tikadukabhājanavasena dhammakkhandhavibhāgo veditabbo.

ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုကဝေဖန်မှုတို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော ဒုကဝေဖန်ခြင်းသည် တစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိတော်၌ တိကဒုကဝေဖန်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဓမ္မက္ခန္ဓာကို ခွဲခြားခြင်းကို သိအပ်၏။

Ekamekañca cittavārabhājananti ettha pana –

"တစ်ခုတစ်ခုသော စိတ္တဝါရကို ခွဲဝေခြင်းလည်းကောင်း" ဟူသော ဤပုဒ်၌မူကား—

‘‘Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. 1) –

"အကြင်အခါ၌ သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် ရူပါရုံ စသည်ရှိသော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ...ပ... ထိုအခါ၌ ဖဿသည် ဖြစ်၏ ...ပ... အဝိက္ခေပသည် ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့်—

Evamādinayappavatte [Pg.107] cittuppādakaṇḍe ekamekaṃ cittavārabhājanaṃ ekeko dhammakkhandhoti gahetabbaṃ. Eko dhammakkhandhoti ettha ‘‘ekekatikadukabhājanaṃ ekamekaṃ cittavārabhājana’’nti vuttattā ekeko dhammakkhandhoti attho veditabbo. ‘‘Ekeko’’ti avuttepi hi ayamattho atthato viññāyamānova hotīti ‘‘eko dhammakkhandho’’ti vuttaṃ. Atthi vatthūtiādīsu vatthu nāma sudinnakaṇḍādi. Mātikāti ‘‘yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno’’tiādinā (pārā. 44) tasmiṃ tasmiṃ ajjhācāre paññattasikkhāpadaṃ. Padabhājanīyanti tassa tassa sikkhāpadassa ‘‘yo panāti yo yādiso’’tiādinayappavattaṃ (pārā. 45) vibhajanaṃ. Antarāpattīti ‘‘paṭilātaṃ ukkhipati, āpatti dukkaṭassā’’ti (pāci. 355) evamādinā sikkhāpadantaresu paññattā āpatti. Anāpattīti ‘‘anāpatti ajānantassa asādiyantassa ummattakassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikassā’’tiādinayappavatto kacchedoti ‘‘dasāhātikkante atikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, dasāhātikkante vematiko nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, dasāhātikkante anatikkantasaññī nissaggiyaṃ pācittiya’’nti (pārā. 468) evamādinayappavatto tikapācittiyatikadukkaṭādibhedo tikaparicchedo.

ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့်ဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒကဏ္ဍ၌ တစ်ခုတစ်ခုသော စိတ္တဝါရကို ခွဲဝေခြင်းကို တစ်ခုတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာဟူ၍ သိအပ်၏။ "တစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ တစ်ခုတစ်ခုသော တိကဒုကဝေဖန်ခြင်းကို တစ်ခုတစ်ခုသော စိတ္တဝါရဝေဖန်ခြင်းဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် တစ်ခုတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ "တစ်ခုတစ်ခုသော" ဟု မဆိုသော်လည်း ဤအနက်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သိအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် "တစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ "ဝတ္ထုရှိ၏" ဟူသော စကားများတွင် "ဝတ္ထု" မည်သည်ကား သုဒိန်နကဏ္ဍ စသည်တို့တည်း။ "မာတိကာ" ဟူသည်ကား "အကြင်ရဟန်းသည် ရဟန်းတို့၏ သိက္ခာနှင့် အသက်မွေးမှုကို ဆောက်တည်အပ်သော" စသည်ဖြင့် ထိုသို့ လွန်ကျူးသော အကျင့်၌ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်တည်း။ "ပဒဘာဇနီယ" ဟူသည်ကား ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်၏ "အကြင်ရဟန်းဟူသည်ကား အကြင်ကဲ့သို့သော" စသော နည်းဖြင့်ဖြစ်သော ပုဒ်ကို ဝေဖန်ခြင်းတည်း။ "အန္တရာပတ်" ဟူသည်ကား "မီးခဲကို ပစ်မြှောက်လျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့် သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အကြားတို့၌ ပညတ်အပ်သော အာပတ်တည်း။ "အနာပတ်" ဟူသည်ကား "မသိသောသူ၊ သာယာခြင်းမရှိသောသူ၊ ရူးသွန်းသောသူ၊ စိတ်ပျံ့လွင့်သောသူ၊ ဝေဒနာဖိစီးအပ်သောသူ၊ ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်သောသူအား အာပတ်မသင့်" စသော နည်းဖြင့်ဖြစ်သော အနာပတ္တိဝါရတည်း။ "တိကဖြတ်ခြင်း" ဟူသည်ကား "ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်သောအခါ ကျော်လွန်ပြီဟု အမှတ်ရှိသူအား နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ်၊ ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်သောအခါ ယုံမှားမှုရှိသူအား နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ်၊ ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်သောအခါ မကျော်လွန်သေးဟု အမှတ်ရှိသူအား နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟူ၍ ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော တိကပါစိတ်၊ တိကဒုက္ကဋ် စသော အပြားရှိသော တိကအပိုင်းအခြားတည်း။

Idāni evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhantiādinā ‘‘ayaṃ dhammo, ayaṃ vinayo…pe… imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti buddhavacanaṃ dhammavinayādibhedena vavatthapetvā saṅgāyantena mahākassapapamukhena vasīgaṇena anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitāya saṅgītiyā imassa piṭakassa vinayabhāvo majjhimabuddhavacanādibhāvo ca vavatthāpitoti dasseti. Na kevalaṃ imamevimassa yathāvuttappabhedaṃ vavatthapetvā saṅgītaṃ, atha kho aññampīti dassento āha ‘‘na kevalañca imamevā’’tiādi. Tattha uddānasaṅgaho paṭhamapārājikādīsu āgatānaṃ vinītavatthuādīnaṃ saṅkhepato saṅgahadassanavasena dhammasaṅgāhakehi kathitā –

ယခုအခါ၌ ဤသို့ ဤတရားတော်သည် မကွဲမပြားသောအားဖြင့် အရသာ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတည်းသာတည်း ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့် "ဤကား ဓမ္မတည်း၊ ဤကား ဝိနည်းတည်း ...ပ... ဤသည်တို့ကား ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့တည်း" ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်ကို ဓမ္မ ဝိနည်း စသော အပြားအားဖြင့် သတ်မှတ်၍ သင်္ဂါယနာတင်တော်မူသော အရှင်မဟာကဿပ အမှူးရှိသော ရဟန္တာအပေါင်းသည် များစွာသော အံ့ဖွယ်သရဲတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သင်္ဂါယနာ၌ ဤပိဋကတ်၏ ဝိနည်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစန အစရှိသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သတ်မှတ်အပ်၏ ဟု ပြတော်မူ၏။ သက်သက် ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားကိုသာလျှင် သတ်မှတ်၍ သင်္ဂါယနာတင်သည် မဟုတ်၊ အခြားသောအဖြစ်ကိုလည်း သင်္ဂါယနာတင်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် "နကေဝလဉ္စ ဣမမေဝ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဥဒ္ဒါနသံဂြဟ မည်သည်ကား ပထမပါရာဇိက စသည်တို့၌ လာရှိသော ဝိနီတဝတ္ထု စသည်တို့ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ရေတွက်ခြင်းကို ပြသော အစွမ်းဖြင့် ဓမ္မသင်္ဂါဟက ဆရာတို့သည် ဟောကြားတော်မူအပ်သော—

‘‘Makkaṭī vajjiputtā ca, gihī naggo ca titthiyā;

Dārikuppalavaṇṇā ca, byañjanehipare duve’’ti. (pārā. 66) –

"မျောက်မ၊ ဝဇ္ဇီပုတ္တရဟန်းတို့လည်းကောင်း၊ လူဝတ်ကြောင်၊ အဝတ်မဆင်သော အစေလက၊ တိတ္ထိတို့လည်းကောင်း၊ မိန်းကလေး၊ ဥပ္ပလဝဏ္ဏာလည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့် တစ်ပါးသော နှစ်ပါးသော သူတို့လည်းကောင်း" ဟူ၍ ဤသို့ အစရှိသော ဂါထာတို့တည်း။

Ādikā [Pg.108] gāthāyo. Sīlakkhandhavaggamūlapariyāyavaggādivasena saṅgaho vaggasaṅgaho. Uttarimanussadhammapeyyālanīlacakkapeyyālādivavatthāpanavasena peyyālasaṅgaho. Aṅguttaranikāyādīsu ekakanipātādisaṅgaho. Saṃyuttanikāye devatāsaṃyuttādivasena saṃyuttasaṅgaho. Majjhimanikāyādīsu mūlapaṇṇāsakādivasena paṇṇāsakasaṅgaho.

သီလက္ခန္ဓဝဂ်၊ မူလပရိယာယဝဂ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရေတွက်စုစည်းခြင်းသည် ဝဂ္ဂသံဂြဟ မည်၏။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မပေယျာလ၊ စက္ကပေယျာလ စသည်တို့ကို သတ်မှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရေတွက်စုစည်းခြင်းသည် ပေယျာလသံဂြဟ မည်၏။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် စသည်တို့၌ ဧကကနိပါတ် စသည်တို့ကို စုစည်းခြင်းလည်းကောင်း၊ သံယုတ္တနိကာယ်၌ ဒေဝတာသံယုတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စုစည်းခြင်းလည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် စသည်တို့၌ မူလပဏ္ဏာသက စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စုစည်းခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Assa buddhavacanassa saṅgītipariyosāne sādhukāraṃ dadamānā viyāti sambandho. Saṅkampīti uddhaṃ uddhaṃ gacchantī suṭṭhu kampi. Sampakampīti uddhaṃ adho ca gacchantī sampakampi. Sampavedhīti catūsu disāsu gacchantī suṭṭhu pavedhi. Accharaṃ paharituṃ yuttāni acchariyāni, pupphavassacelukkhepādīni. Yā paṭhamamahāsaṅgīti dhammasaṅgāhakehi mahākassapādīhi pañcahi satehi yena katā saṅgītā, tena pañcasatāni etissā atthīti ‘‘pañcasatā’’ti ca, thereheva katattā therā mahākassapādayo etissā atthīti ‘‘therikā’’ti ca loke vuccati, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāmāti sambandho.

ထိုဘုရားစကားတော်၏ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းအဆုံး၌ သာဓုခေါ်သံ ပေးသကဲ့သို့ဟူ၍ (ရှေ့စကားနှင့်) ဆက်စပ်အပ်၏။ 'သံကမ္ပိ' ဟူသည်မှာ အထက်အထက်သို့ တက်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်၏။ 'သမ္ပကမ္ပိ' ဟူသည်မှာ အထက်သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့လည်းကောင်း သွား၍ ကောင်းစွာ ပြင်းထန်စွာ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်၏။ 'သမ္ပဝေဓိ' ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာတို့သို့ သွား၍ ကောင်းစွာ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်၏။ 'လက်ဖျစ်တီးခြင်းငှာ ထိုက်ကုန်သော' ဟူသည်မှာ ပန်းမိုးရွာခြင်း၊ အဝတ်ပုဆိုးတို့ကို ဝဲပျံကြဲချခြင်း စသည်တို့တည်း။ အကြင် ပထမမဟာသင်္ဂါယနာကို တရားတော်ကို စုဆောင်းသိမ်းဆည်းတော်မူကြကုန်သော အရှင်မဟာကဿပ အစရှိသော ရဟန္တာငါးရာတို့သည် သင်္ဂါယနာ တင်တော်မူအပ်၏၊ ထိုသင်္ဂါယနာ၌ ရဟန္တာငါးရာတို့ ရှိကြကုန်သောကြောင့် 'ပဉ္စသတိကာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မထေရ်မြတ်များသာ ပြုလုပ်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရှင်မဟာကဿပ အစရှိသော မထေရ်မြတ်များ ရှိကြကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း လောက၌ 'ထေရိကာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ပထမမဟာသင်္ဂါယနာ မည်၏ ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။

Evaṃ paṭhamamahāsaṅgītiṃ dassetvā yadatthaṃ sā idha nidassitā, taṃ nigamanavasena dassento ‘‘imissā’’tiādimāha. Āyasmatā upālittherena vuttanti ‘‘tena samayenā’’tiādi vakkhamānaṃ sabbaṃ nidānavacanaṃ vuttaṃ. Kimatthaṃ panettha dhammavinayasaṅgahe kathiyamāne nidānavacanaṃ vuttaṃ, nanu ca bhagavatā bhāsitavacanasseva saṅgaho kātabboti? Vuccate – desanāya ṭhitiasammosasaddhaeyyabhāvasampādanatthaṃ. Kāladesadesakaparisāpadesehi upanibandhitvā ṭhapitā hi desanā ciraṭṭhitikā hoti asammosadhammā saddheyyā ca, desakālakattuhetunimittehi upanibandho viya vohāravinicchayo. Teneva ca āyasmatā mahākassapena ‘‘paṭhamapārājikaṃ āvuso, upāli, kattha paññatta’’ntiādinā desādipucchāsu katāsu tāsaṃ visajjanaṃ karontena āyasmatā upālittherena ‘‘tena samayenā’’tiādinā paṭhamapārājikassa nidānaṃ bhāsitaṃ.

ဤသို့ ပထမမဟာသင်္ဂါယနာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ အကြင်အကျိုးငှာ ထိုသင်္ဂါယနာကို ဤ (သမန္တပါသာဒိက အဋ္ဌကထာ) ၌ ပြအပ်၏၊ ထိုအကျိုးကို နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'ဣမိဿာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည် မိန့်တော်မူအပ်၏' ဟူသော စကားဖြင့် 'တေန သမယေန' အစရှိသည်ဖြင့် နောင်အခါ ဆိုလတ္တံ့သော အလုံးစုံသော နိဒါန်းစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ဓမ္မဝိနယကို သင်္ဂြိုဟ်ရာ၌ အဘယ်အကျိုးငှာ နိဒါန်းစကားကို ဆိုရပါသနည်း။ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပါဠိတော်စကားကိုသာ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာစကား ရှိ၏။ (ထိုစောဒနာကို ဖြေရလျှင်) - ဒေသနာတော် တည်တံ့ပြန့်ပွားခြင်း၊ မတွေဝေခြင်း၊ ယုံကြည်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြီးစေခြင်းငှာ (နိဒါန်းစကားကို ဆိုအပ်၏)။ ကာလ၊ ဒေသ၊ ဟောပြောသူ၊ ပရိသတ်တို့နှင့်တကွ ညွှန်ပြ၍ ထားအပ်သော ဒေသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့တတ်၏။ မတွေဝေသော သဘောရှိပြီး ယုံကြည်ထိုက်သည်လည်း ဖြစ်၏။ ဒေသ၊ ကာလ၊ ပြုလုပ်သူ၊ အကြောင်းရင်း၊ နိမိတ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော တရားစီရင်ဆုံးဖြတ်ချက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် အရှင်မဟာကဿပသည် 'ငါ့ရှင်ဥပါလိ... ပထမပါရာဇိကကို အဘယ်အရပ်၌ ပညတ်တော်မူသနည်း' စသည်ဖြင့် ဒေသအစရှိသော မေးခွန်းတို့ကို မေးမြန်းတော်မူအပ်သည်ရှိသော်၊ ထိုမေးခွန်းတို့၏ အဖြေကို ပြုတော်မူသော အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည် 'တေန သမယေန' အစရှိသည်ဖြင့် ပထမပါရာဇိက၏ နိဒါန်းကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Apica sāsanasampattipakāsanatthaṃ nidānavacanaṃ. Ñāṇakaruṇāpariggahitasabbakiriyassa hi bhagavato natthi niratthakā paṭipatti attahitatthā vā, tasmā [Pg.109] paresaṃyevatthāya pavattasabbakiriyassa sammāsambuddhassa sakalampi kāyavacīmanokammaṃ yathāpavattaṃ vuccamānaṃ diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi yathārahaṃ sattānaṃ anusāsanaṭṭhena sāsanaṃ, na kabbaracanā. Tayidaṃ satthuracitaṃ kāladesadesakaparisāpadesehi saddhiṃ tattha tattha nidānavacanehi yathārahaṃ pakāsīyati.

တစ်နည်းကား သာသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြခြင်းငှာ နိဒါန်းစကားကို ဆိုအပ်၏။ ဉာဏ်တော်၊ ကရုဏာတော်တို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော အလုံးစုံသော အမှုကိစ္စရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား အကျိုးမရှိသော ကျင့်မှုကျင့်ဝတ်သည်လည်းကောင်း၊ မိမိအကျိုးသက်သက် ဖြစ်သော ကျင့်ဝတ်သည်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ထိုကြောင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာသာ ဖြစ်ပွားအပ်သော အလုံးစုံသော အမှုကိစ္စရှိတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ လုံးစုံသော ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံသည် ဖြစ်ပွားပုံနှင့်အညီ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် မျက်မှောက်ဘဝအကျိုး၊ တမလွန်ဘဝအကျိုး၊ အထူးသဖြင့် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အကျိုးတို့ဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သတ္တဝါတို့ကို အဖန်တလဲလဲ ဆုံးမတတ်သော အနက်ကြောင့် သာသနာတော်မည်၏။ ကဗျာလင်္ကာ စပ်ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထိုသာသနာတော်ကို ကာလ၊ ဒေသ၊ ဟောပြောသူ၊ ပရိသတ်တို့နှင့်တကွ ထိုထို နိဒါန်းစကားတို့၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပြသအပ်၏။

Apica satthuno pamāṇabhāvappakāsanena sāsanassa pamāṇabhāvadassanatthaṃ nidānavacanaṃ, tañcassa pamāṇabhāvadassanaṃ ‘‘buddho bhagavā’’ti iminā padadvayena vibhāvitanti veditabbaṃ. Buddhoti hi iminā tathāgatassa anaññasādhāraṇasuparisuddhañāṇādiguṇavisesayogaparidīpanena, bhagavāti ca iminā rāgadosamohādisabbakilesamaladuccaritādidosappahānadīpanena, tato eva ca sabbasattuttamabhāvadīpanena ayamattho sabbathā pakāsito hotīti idamettha nidānavacanappayojanassa mukhamattanidassanaṃ.

တစ်နည်းကား မြတ်စွာဘုရား၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြင့် သာသနာတော်၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ နိဒါန်းစကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုဘုရားရှင်၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းကိုမူ 'ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ' ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ မှန်၏၊ 'ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် တထာဂတဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ အလွန်စင်ကြယ်သော ဉာဏ်တော်စသည်တို့တည်းဟူသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာညစ်ကြေးနှင့် ဒုစရိုက်အပြစ်တို့ကို ပယ်သတ်ပြီးခြင်းကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်လှစွာသော အဖြစ်ကို ပြသသဖြင့်လည်းကောင်း ဤအနက်သည် ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဤကျမ်းစာ၌ နိဒါန်းစကား၏ အကျိုးကျေးဇူးတို့တွင် အမြွက်မျှ ပြသခြင်းဖြစ်၏။

Tatrāyaṃ ācariyaparamparāti tasmiṃ jambudīpe ayaṃ ācariyānaṃ paramparā paveṇī paṭipāṭi. Upāli dāsakotiādīsu upālitthero pākaṭoyeva, dāsakattherādayo pana evaṃ veditabbā. Vesāliyaṃ kira eko dāsako nāma brāhmaṇamāṇavo tiṇṇaṃ antevāsikasatānaṃ jeṭṭhantevāsiko hutvā ācariyassa santike sippaṃ uggaṇhanto dvādasavassikoyeva tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahosi. So ekadivasaṃ antevāsikaparivuto dhammavinayaṃ saṅgāyitvā vālikārāme nivasantaṃ āyasmantaṃ upālittheraṃ upasaṅkamitvā attano vedesu sabbāni gaṇṭhiṭṭhānāni theraṃ pucchi. Theropi sabbaṃ byākaritvā sayampi ekaṃ pañhaṃ pucchanto nāmaṃ sandhāya imaṃ pañhaṃ pucchi ‘‘ekadhammo kho, māṇava, sabbesu dhammesu anupatati, sabbepi, māṇava, dhammā ekadhammasmiṃ osaranti, katamo nu kho so, māṇavaka, dhammo’’ti. Sopi kho māṇavo pañhassa atthaṃ ajānanto ‘‘kimidaṃ bho pabbajitā’’ti āha. Buddhamantoyaṃ māṇavāti. Sakkā panāyaṃ bho mayhampi dātunti. Sakkā, māṇava, amhehi gahitapabbajjaṃ gaṇhantassa dātunti. ‘‘Sādhu kho bho pabbajitā’’ti māṇavo sampaṭicchitvā attano mātaraṃ pitaraṃ ācariyañca anujānāpetvā tīhi antevāsikasatehi saddhiṃ therassa santike pabbajitvā paripuṇṇavīsativasso upasampadaṃ [Pg.110] labhitvā arahattaṃ pāpuṇi. Thero taṃ dhuraṃ katvā khīṇāsavasahassassa piṭakattayaṃ vācesi.

ထိုစကားတို့တွင် 'တတြာယံ အာစရိယပရမ္ပရာ' ဟူသည်မှာ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ဤသည်ကား ဆရာအဆက်ဆက်၊ အနွယ်အဆက်၊ အစဉ်အဆက်တည်း။ အရှင်ဥပါလိ၊ အရှင်ဒါသက စသည်တို့တွင် အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည် ထင်ရှားလှ၏။ ဒါသကမထေရ် အစရှိသည်တို့ကိုမူ ဤသို့ သိအပ်ကုန်၏။ ကြားသိရသည်မှာ ဝေသာလီပြည်၌ ဒါသကအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားလုလင်တစ်ဦးသည် တပည့်သုံးရာတို့၏ တပည့်ကြီးဖြစ်၍ ဆရာ့ထံ၌ အတတ်ပညာ သင်ယူသည်ရှိသော် တစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်သားအရွယ်ကပင်လျှင် ဗေဒင်သုံးပုံတို့၏ အပြီးတိုင်သို့ ရောက်လေသတတ်။ ထိုလုလင်သည် တစ်နေ့သ၌ တပည့်အပေါင်း ခြံရံလျက် ဓမ္မဝိနယကို သင်္ဂါယနာတင်ပြီး၍ ဝါလိကာရာမကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသော အရှင်ဥပါလိမထေရ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ မိမိ၏ ဗေဒင်တို့၌ ခက်ခဲနက်နဲသော အရာအားလုံးတို့ကို မထေရ်အား မေးမြန်း၏။ မထေရ်သည်လည်း အလုံးစုံကို ဖြေကြားတော်မူပြီးလျှင်၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း မေးခွန်းတစ်ခုကို မေးလိုသဖြင့် အမည်ကို ရည်စူး၍ ဤမေးခွန်းကို မေးတော်မူ၏ - 'လုလင်... တစ်ခုသော တရားသည် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ အစဉ်လိုက်၏။ လုလင်... ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည်လည်း တစ်ခုသော တရား၌ စီးဝင်သက်ဆင်းကုန်၏။ လုလင်... ထိုတရားသည် အဘယ်တရားနည်း' ဟူ၍တည်း။ ထိုလုလင်သည်လည်း ထိုမေးခွန်း၏ အနက်ကို မသိသဖြင့် 'အရှင်ရဟန်း... ဤသည်ကား အဘယ်စကားနည်း' ဟု မေးလျှောက်၏။ 'လုလင်... ဤသည်ကား ဘုရားသခင်၏ ဗေဒင်တရားတော်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ရဟန်း... ဤတရားကို အကျွန်ုပ်အားလည်း ပေးခြင်းငှာ တတ်နိုင်ပါသလော' ဟု မေးမြန်း၏။ 'လုလင်... ငါတို့ကဲ့သို့ ရဟန်းအဖြစ်ကို ခံယူသောသူအား ပေးနိုင်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ရဟန်း' ဟု လုလင်သည် ဝန်ခံပြီးလျှင် မိမိ၏ မိဘနှစ်ပါးနှင့် ဆရာသမားတို့ကို ခွင့်ပြုစေ၍ တပည့်သုံးရာတို့နှင့်အတူ မထေရ်၏အထံ၌ ရဟန်းပြုပြီးသော်၊ အသက်နှစ်ဆယ်ပြည့်သောအခါ ပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ရရှိ၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏။ မထေရ်သည် ထိုဒါသကမထေရ်ကို အကြီးအမှူးထား၍ ရဟန္တာတစ်ထောင်တို့အား ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်ကြားစေ၏။

Soṇako pana dāsakattherassa saddhivihāriko. So kira kāsīsu ekassa vāṇijakassa putto hutvā pañcadasavassuddesiko ekaṃ samayaṃ mātāpitūhi saddhiṃ vāṇijjāya giribbajaṃ gato. Tato pañcapaññāsadārakehi saddhiṃ veḷuvanaṃ gantvā tattha dāsakattheraṃ saparisaṃ disvā ativiya pasanno pabbajjaṃ yācitvā therena mātāpitaro anujānāpetvā ‘‘pabbajāhī’’ti vutto mātāpitusantikaṃ gantvā tamatthaṃ ārocetvā tesu anicchantesu chinnabhatto hutvā mātāpitaro anujānāpetvā pañcapaññāsāya dārakehi saddhiṃ therassa santike pabbajitvā laddhūpasampado arahattaṃ pāpuṇi. Taṃ thero sakalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhāpesi. Sopi gaṇapāmokkho hutvā bahūnaṃ dhammavinayaṃ vācesi.

သောဏကမထေရ်သည်ကား ဒါသကမထေရ်၏ အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ဖြစ်၏။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုသောဏကမထေရ်သည် ကာသိတိုင်း၌ ကုန်သည်တစ်ဦး၏ သားဖြစ်၍ တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်အရွယ်သို့ ရောက်လတ်သော် တစ်ရံရောအခါ မိဘတို့နှင့်အတူ ကုန်သွယ်ရန် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် (ဂိရိဗ္ဗဇ) သို့ သွားလေသတတ်။ ထိုမှတစ်ပါး ငါးဆယ့်ငါးယောက်သော လုလင်တို့နှင့်အတူ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်သို့ သွား၍ ထိုဝေဠုဝန်၌ ပရိသတ်နှင့်တကွသော ဒါသကမထေရ်ကို ဖူးမြင်ရသဖြင့် အလွန်ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ရဟန်းပြုရန် တောင်းပန်ရာ၊ မထေရ်က 'မိဘတို့ကို ခွင့်ပြုစေပြီးမှ ရဟန်းပြုလော့' ဟု မိန့်တော်မူသော် မိဘတို့ထံသို့ သွား၍ ထိုအကြောင်းကို ပြောကြားလေ၏။ ထိုမိဘတို့က သဘောမတူဘဲ ငြင်းပယ်ကြသော် အစာဖြတ် (အငတ်ခံ) ပြီးမှ မိဘတို့ကို ခွင့်ပြုစေ၍ ငါးဆယ့်ငါးယောက်သော လုလင်တို့နှင့်အတူ မထေရ်၏အထံ၌ ရဟန်းပြုပြီးသော်၊ ပဉ္စင်းအဖြစ်ကို ရရှိ၍ ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်လေ၏။ ထိုသောဏကမထေရ်ကို မထေရ်မြတ်သည် အလုံးစုံသော ဘုရားစကားတော်ကို သင်ကြားစေ၏။ ထိုသောဏကမထေရ်သည်လည်း ဂိုဏ်းအကြီးအမှူးဖြစ်၍ များစွာသောရဟန်းတို့အား ဓမ္မဝိနယကို သင်ကြားပြသတော်မူ၏။

Siggavatthero pana soṇakattherassa saddhivihāriko ahosi. So kira pāṭaliputte siggavo nāma amaccaputto hutvā tiṇṇaṃ utūnaṃ anucchavikesu tīsu pāsādesu sampattiṃ anubhavamāno ekadivasaṃ attano sahāyena caṇḍavajjinā seṭṭhiputtena saddhiṃ saparivāro kukkuṭārāmaṃ gantvā tattha soṇakattheraṃ nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā nisinnaṃ disvā vanditvā attanā saddhiṃ anālapantaṃ ñatvā gantvā taṃ kāraṇaṃ bhikkhusaṅghaṃ pucchitvā bhikkhūhi ‘‘samāpattiṃ samāpannā nālapantī’’ti vutto ‘‘kathaṃ, bhante, samāpattito vuṭṭhahantī’’ti puna pucchitvā tehi ca bhikkhūhi ‘‘satthuno ceva saṅghassa ca pakkosanāya yathāparicchinnakālato āyusaṅkhayā ca vuṭṭhahantī’’ti vatvā tassa saparivārassa upanissayaṃ disvā saṅghassa vacanena nirodhā vuṭṭhāpitaṃ soṇakattheraṃ disvā ‘‘kasmā, bhante, mayā saddhiṃ nālapitthā’’ti pucchitvā therena ‘‘bhuñjitabbakaṃ kumāra bhuñjimhā’’ti vutte ‘‘sakkā nu kho, bhante, amhehipi taṃ bhojetu’’nti pucchitvā ‘‘sakkā, kumāra, amhādise katvā bhojetu’’nti vutte tamatthaṃ mātāpitūnaṃ ārocetvā tehi anuññāto attano sahāyena caṇḍavajjinā tehi ca pañcahi purisasatehi saddhiṃ soṇakattherassa santike pabbajitvā upasampanno ahosi. Tattha siggavo ca caṇḍavajjī ca dve [Pg.111] upajjhāyasseva santike dhammavinayaṃ pariyāpuṇitvā aparabhāge chaḷabhiññā ahesuṃ.

သိဂ္ဂဝမထေရ်သည် သောဏကမထေရ်၏ အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ဖြစ်၏။ ထိုသိဂ္ဂဝမထေရ်သည် ပါဋလိပုတ်ပြည်၌ သိဂ္ဂဝအမည်ရှိသော အမတ်သား ဖြစ်စဉ်အခါက ဥတုသုံးပါးနှင့် လျောက်ပတ်သော ပြာသာဒ်သုံးဆောင်တို့၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားလျက်၊ တစ်နေ့သ၌ မိမိ၏အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သူ စဏ္ဍဝဇ္ဇီအမည်ရှိသော သူဌေးသားနှင့်တကွ အခြံအရံများနှင့်အတူ ကုက္ကုဋာရုံကျောင်းသို့ သွားလေ၏။ ထိုကျောင်း၌ သောဏကမထေရ်သည် နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားလျက် သီတင်းသုံးနေသည်ကို မြင်၍ ရှိခိုးသော်လည်း မိမိနှင့် စကားမပြောသည်ကို သိရှိသဖြင့်၊ ထိုအကြောင်းကို ရဟန်းသံဃာတို့အား မေးမြန်းလေ၏။ ရဟန်းတို့ကလည်း 'သမာပတ်ဝင်စားနေသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် စကားမပြောကြကုန်' ဟု ဆိုသော်၊ 'အရှင်ဘုရားတို့... အဘယ်သို့သော အကြောင်းကြောင့် သမာပတ်မှ ထတော်မူကြပါသနည်း' ဟု တစ်ဖန်မေးမြန်းပြန်၏။ ရဟန်းတို့ကလည်း 'မြတ်စွာဘုရား၏ ဖိတ်ခေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၏ ခေါ်ယူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော အချိန်ကာလ စေ့ရောက်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသက်တမ်းကုန်ဆုံးသဖြင့်လည်းကောင်း သမာပတ်မှ ထတော်မူကြကုန်၏' ဟု ပြောကြားပြီးနောက်၊ အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုသိဂ္ဂဝလုလင်၏ ဥပနိဿယအဆောက်အဦ (အထုံရည်) ကို မြင်တော်မူသဖြင့် သံဃာတော်၏ စကားအရ နိရောဓသမာပတ်မှ ထတော်မူသော သောဏကမထေရ်ကို မြင်၍၊ 'အရှင်ဘုရား... အဘယ်ကြောင့် တပည့်တော်နှင့် စကားမပြောတော်မူသနည်း' ဟု မေးမြန်းလေ၏။ မထေရ်က 'လုလင်... ငါတို့သည် ခံစားထိုက်သော အာရုံ (သမာပတ်ချမ်းသာ) ကို ခံစားနေကြသောကြောင့်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ကြားသော်၊ 'အရှင်ဘုရား... တပည့်တော်တို့သည်လည်း ထိုသို့ ခံစားနိုင်ပါသလော' ဟု မေးမြန်းလေ၏။ 'လုလင်... ငါတို့ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ပါက ခံစားနိုင်၏' ဟု မိန့်ကြားသော် ထိုအကြောင်းကို မိဘတို့အား ပြောပြ၍ ခွင့်ပြုချက်ရရှိသဖြင့်၊ မိမိ၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သူ စဏ္ဍဝဇ္ဇီနှင့်တကွ ငါးရာသော အခြံအရံတို့နှင့်အတူ သောဏကမထေရ်၏အထံ၌ ရဟန်းပြု၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ထိုရဟန်းများထဲတွင် သိဂ္ဂဝနှင့် စဏ္ဍဝဇ္ဇီ နှစ်ဦးတို့သည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ ထံ၌သာလျှင် ဓမ္မဝိနယကို သင်ယူကာ နောင်အဖို့၌ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရ ရဟန္တာများ ဖြစ်တော်မူကြကုန်၏။

Tissassa pana moggaliputtassa anupubbakathā parato āvi bhavissati. Vijitāvinoti vijitasabbakilesapaṭipakkhattā vijitavanto. Paramparāyāti paṭipāṭiyā, anukkamenāti vuttaṃ hoti. Jambusirivhayeti jambusadisanāme, jambunāmaketi vuttaṃ hoti. Mahantena hi jamburukkhena abhilakkhitattā dīpopi ‘‘jambū’’ti vuccati. Acchijjamānaṃ avinassamānaṃ katvā.

မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော အကြောင်းအရာသည် နောင်အခါ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ 'ဝိဇိတာဝိနော' ဟူသည်မှာ အောင်အပ်ပြီးသော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတည်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူရှိသည့်အတွက် အောင်နိုင်သူများဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပရမ္ပရာယ' ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း (အစဉ်အဆက်အားဖြင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဇမ္ဗုသီရိဝှယေ' ဟူသည်မှာ သပြေပင်နှင့်တူသော အမည်ရှိသော သို့မဟုတ် သပြေအမည်ရှိသော ကျွန်း၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြီးစွာသော သပြေပင်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ဤကျွန်းကိုလည်း 'ဇမ္ဗူ' (ဇမ္ဗုဒီပ) ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အစ္ဆိဇ္ဇမာနံ' ဟူသည်မှာ မပြတ်စဲစေခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းမရှိအောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Vinayavaṃsantiādīhi tīhi vinayapāḷiyeva kathitā pariyāyavacanattā. Pakataññutanti veyyattiyaṃ, paṭubhāvanti vuttaṃ hoti. Dhuraggāho ahosīti padhānaggāhī ahosi, sabbesaṃ pāmokkho hutvā gaṇhīti vuttaṃ hoti. Bhikkhūnaṃ samudāyo samūho bhikkhusamudāyo, samaṇagaṇoti attho.

'ဝိနယဝံသံ' အစရှိသော ဂါထာသုံးဂါထာတို့ဖြင့် သွယ်ဝိုက်သော ဝေဝုစ်စကားဖြစ်သောကြောင့် ဝိနည်းပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ပကတညုတံ' ဟူသည်မှာ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓုရဂ္ဂါဟော အဟောသိ' ဟူသည်မှာ တာဝန်ကို ဦးဆောင်၍ ထမ်းဆောင်သူ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့၏ အကြီးအမှူးဖြစ်၍ တာဝန်ယူဆောင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့၏ အစုအဝေးသည် 'ဘိက္ခုသမုဒါယ' မည်၏၊ ရဟန်းအပေါင်း (သမဏဂိုဏ်း) ဟု အနက်ရသည်။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ ဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီ၌

Paṭhamamahāsaṅgītikathāvaṇṇanā samattā.

ပထမမဟာသင်္ဂီတိကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

ဒုတိယသင်္ဂီတိကထာအဖွင့်

‘‘Yadā nibbāyiṃsū’’ti sambandho. Jotayitvā ca sabbadhīti tameva saddhammaṃ sabbattha pakāsayitvā. ‘‘Jutimanto’’ti vattabbe gāthābandhavasena ‘‘jutīmanto’’ti vuttaṃ, paññājotisampannāti attho, tejavantoti vā, mahānubhāvāti vuttaṃ hoti. Nibbāyiṃsūti anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyiṃsu. Pahīnasabbakilesattā natthi etesaṃ katthaci ālayo taṇhāti anālayā, vītarāgāti vuttaṃ hoti.

'ယဒါ နิဗ္ဗာယိံသု' ဟူသည်မှာ စကားအဆက်အစပ်ဖြစ်၏။ 'ဇောတယိတွာ စ သဗ္ဗဓိ' ဟူသည်ကား ထိုသဒ္ဓမ္မတရားတော်ကို ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ပြသထွန်းလင်းစေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဇုတိမန္တော' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဂါထာဖွဲ့ထုံးစနစ်အရ 'ဇုတီမန္တော' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ပညာတည်းဟူသော အရောင်အလင်းနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သောသူများဟု အနက်ရ၏၊ သို့မဟုတ် တန်ခိုးတေဇော်ရှိသူများ၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသူများဟု ဆိုလိုသည်။ 'နိဗ္ဗာယိံသု' ဟူသည်မှာ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြကုန်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာများကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုရဟန္တာတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ၌ တွယ်တာကပ်ငြိမှု 'တဏှာ' (အာလယ) မရှိသောကြောင့် 'အနာလယ' မည်ကုန်၏၊ ကင်းသောရာဂရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Vassasataparinibbute bhagavatīti vassasataṃ parinibbutassa assāti vassasataparinibbuto, bhagavā, tasmiṃ parinibbānato vassasate atikkanteti vuttaṃ hoti. Vesālikāti vesālīnivāsino. Vajjiputtakāti vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā. Kappati siṅgīloṇakappoti siṅgena loṇaṃ pariharitvā pariharitvā aloṇakapiṇḍapātena saddhiṃ bhuñjituṃ kappati, na sannidhiṃ karotīti adhippāyo. Kappati dvaṅgulakappoti dvaṅgulaṃ [Pg.112] atikkantāya chāyāya vikāle bhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati gāmantarakappoti ‘‘gāmantaraṃ gamissāmī’’ti pavāritena anatirittabhojanaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati āvāsakappoti ekasīmāyaṃ nānāsenāsanesu visuṃ visuṃ uposathādīni saṅghakammāni kātuṃ vaṭṭatīti attho. Kappati anumatikappoti ‘‘anāgatānaṃ āgatakāle anumatiṃ gahessāmī’’ti tesu anāgatesuyeva vaggena saṅghena kammaṃ katvā pacchā anumatiṃ gahetuṃ kappati, vaggakammaṃ na hotīti adhippāyo. Kappati āciṇṇakappoti ācariyupajjhāyehi āciṇṇo kappatīti attho. So pana ekacco kappati dhammiko, ekacco na kappati adhammikoti veditabbo. Kappati amathitakappoti yaṃ khīraṃ khīrabhāvaṃ vijahitaṃ dadhibhāvaṃ asampattaṃ, taṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ bhuñjituṃ kappatīti attho. Kappati jalogiṃ pātunti ettha jalogīti taruṇasurā. Yaṃ majjasambhāraṃ ekato kataṃ majjabhāvamasampattaṃ, taṃ pātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Jātarūparajatanti sarasato vikāraṃ anāpajjitvā sabbadā jātaṃ rūpameva hotīti jātaṃ rūpametassāti jātarūpaṃ, suvaṇṇaṃ. Dhavalasabhāvatāya rājatīti rajataṃ, rūpiyaṃ. Susunāgaputtoti susunāgassa putto.

'ဝဿသတပရိနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ' ဟူသည်ကား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရာ အနှစ်တစ်ရာလွန်မြောက်သောကာလ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝေသာလိကာ' ဟူသည်မှာ ဝေသာလီပြည်၌ နေထိုင်သူတို့တည်း။ 'ဝဇ္ဇီပုတ္တကာ' ဟူသည်မှာ ဝဇ္ဇီတိုင်း ဝေသာလီပြည်၌ အမျိုးတို့၏ သားတို့တည်း။ 'ကပ္ပတိ သိင်္ဂိလောဏကပ္ပော' ဟူသည်မှာ ချိုဖြင့် ဆားကို သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားပြီးနောက် ဆားမရှိသော ဆွမ်းနှင့်အတူ စားခြင်းငှာ အပ်၏၊ သန္နိဓိ (သိုမှီးခြင်း) အပြစ်မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော' ဟူသည်မှာ နေမွန်းလွဲ၍ အရိပ်လက်နှစ်သစ် လွန်သော်လည်း ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းငှာ အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ကပ္ပတိ ဂါမန္တရကပ္ပော' ဟူသည်မှာ 'အခြားရွာသို့ သွားအံ့' ဟု ဆို၍ ဆွမ်းစားပြီး၍ ဖိတ်မန်ပြီးသောရဟန်းသည် အတိရိတ္တဝိနည်းကံမပြုသော ဘောဇဉ်ကို စားခြင်းငှာ အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ကပ္ပတိ အာဝါသကပ္ပော' ဟူသည်မှာ သိမ်တစ်ခုတည်း၌ပင် အထူးထူးသော ကျောင်းတို့၌ အသီးအသီး ဥပုသ်ပြုခြင်းအစရှိသော သံဃကံတို့ကို ပြုခြင်းငှာ အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ကပ္ပတိ အနုမတိကပ္ပော' ဟူသည်မှာ 'မလာသေးသော ရဟန်းတို့ ရောက်လာသောအခါမှ ခွင့်ပြုချက်ကို ယူအံ့' ဟု ရဟန်းတို့ မလာသေးမီကပင် အစုကွဲသော သံဃာတော်ဖြင့် သံဃကံကို ပြုလုပ်၍ နောက်မှ ခွင့်ပြုချက်ကို ယူခြင်းငှာ အပ်၏၊ အစုကွဲသော သံဃကံ (ဝဂ္ဂကံ) မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကပ္ပတိ အာစိဏ္ဏကပ္ပော' ဟူသည်မှာ ဆရာ ဥပဇ္ဈာယ်တို့ အစဉ်အဆက် ပြုလုပ်ခဲ့သော အလေ့အထသည် အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအလေ့အထသည်လည်း တရားနှင့်လျော်သော အချို့သောအလေ့အထသည် အပ်၍၊ တရားနှင့်မလျော်သော အချို့သောအလေ့အထသည် မအပ်ဟု သိအပ်၏။ 'ကပ္ပတိ အမထိတကပ္ပော' ဟူသည်မှာ နို့ရည်အဖြစ်ကို စွန့်ပြီးဖြစ်သော်လည်း နို့ဓမ်းအဖြစ်သို့ မရောက်သေးသော ထိုနို့ချဉ်နုကို ဆွမ်းစားပြီး၍ ဖိတ်မန်ပြီးသော ရဟန်းသည် အတိရိတ္တဝိနည်းကံမပြုဘဲ ဘုဉ်းပေးခြင်းငှာ အပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ကပ္ပတိ ဇလောဂိံ ပါတုံ' ဟူသော နေရာ၌ 'ဇလောဂိ' ဟူသည်မှာ သေရည်နု (ရာသီမပြည့်သေးသော သေရည်) ဖြစ်၏။ သေရည်ဖြစ်ကြောင်း အဆောက်အအုံတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြုအပ်သော်လည်း သေရည်အဖြစ်သို့ လုံးဝမရောက်သေးသော ထိုသေရည်နုကို သောက်ခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဇာတရူပရဇတံ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏မူလသဘာဝမှ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်မြဲဖြစ်သော သဘောသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဇာတရူပ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ရွှေတည်း။ ဖြူစင်သောသဘာဝဖြင့် တောက်ပတတ်သောကြောင့် 'ရဇတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ငွေတည်း။ 'သုသုနာဂပုတ္တော' ဟူသည်မှာ သုသုနာဂမင်း၏ သားတည်း။

Kākaṇḍakaputtoti kākaṇḍakabrāhmaṇassa putto. Vajjīsūti janapadavacanattā bahuvacanaṃ kataṃ. Ekopi hi janapado ruḷhīsaddattā bahuvacanena vuccati. Yena vesālī, tadavasarīti yena disābhāgena vesālī avasaritabbā, yasmiṃ vā padese vesālī, tadavasari, taṃ pattoti attho. Mahāvane kūṭāgārasālāyanti ettha mahāvanaṃ nāma sayaṃjātamaropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ, idaṃ tādisaṃ na hotīti saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ anto katvā haṃsavaṭṭakacchannena haṃsamaṇḍalākārena katā.

Kākaṇḍakaputtoti ဆိုသည်မှာ ကာကဏ္ဍကပုဏ္ဏား၏ သား ဖြစ်သည်။ Vajjīsūti ဟူသည်မှာ ဇနပုဒ်ကို ပြသော စကားလုံး ဖြစ်သောကြောင့် ဗဟုဝုစ် (အများကိန်း) ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုတည်းသော ဇနပုဒ်ကိုပင် ရုဠှီသဒ္ဒါ (အသုံးအနှုန်းအစဉ်အလာ) ၏ အစွမ်းကြောင့် ဗဟုဝုစ် (အများကိန်း) စကားဖြင့် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသည်။ Yena vesālī, tadavasarīti ဆိုသည်မှာ အကြင်အရပ်မျက်နှာဘက်ဖြင့် ဝေသာလီပြည်သို့ ရောက်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် အကြင်အရပ်၌ ဝေသာလီပြည်သည် ရှိ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ရောက်ရှိခဲ့၏ သို့မဟုတ် ထိုဝေသာလီပြည်သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ Mahāvane kūṭāgārasālāyanti ဟူသော စကား၌ မဟာဝန (တောကြီး) မည်သည်ကား အလိုလိုပေါက်ရောက်သော၊ လူတို့ စိုက်ပျိုးအပ်သည်မဟုတ်သော၊ အပိုင်းအခြားရှိသော ကြီးစွာသော တောကြီးဖြစ်သည်။ ကပ္ပိလဝတ်ပြည်အနီးရှိ တောကြီးသည်ကား ဟိမဝန္တာတောနှင့် တစ်စပ်တည်း အပိုင်းအခြားမရှိဘဲ မဟာသမုဒ္ဒရာတိုင်အောင် ထိစပ်တည်ရှိနေ၏။ ဤတောကြီးသည် ထိုကပ္ပိလဝတ်ပြည်အနီးရှိ တောကြီးကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ အပိုင်းအခြားရှိသော ကြီးမားသော တောဖြစ်သောကြောင့် မဟာဝန (တောကြီး) ဟု ခေါ်သည်။ Kūṭāgārasālā (ပြာသာဒ်ဆောင်ကျောင်း) ကား မဟာဝနတောကို အမှီပြု၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ ပြာသာဒ်အထွတ်ကျောင်းကို အတွင်း၌ ထည့်သွင်းလျက် ဟင်္သာဝိုင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော အမိုးဖြင့် (သို့မဟုတ်) ဟင်္သာဝန်းဝိုင်းသော ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကျောင်းတိုက်ဖြစ်သည်။

Tadahuposatheti ettha tadahūti tasmiṃ ahani, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasitabbadivaso. Upavasantīti ca sīlena vā sabbaso āhārassa ca abhuñjanasaṅkhātena anasanena [Pg.113] vā khīrapānamadhupānādimattena vā upetā hutvā vasantīti attho. So panesa divaso aṭṭhamīcātuddasīpannarasībhedena tividho. Katthaci pana pātimokkhepi sīlepi upavāsepi paññattiyampi uposathasaddo āgato. Tathā hesa ‘‘āyāmāvuso kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddese āgato. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho visākhe uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīle. ‘‘Suddhassa ve sadā pheggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāse. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246; ma. ni. 3.258) paññattiyañca āgato. Tattha upecca vasitabbato uposatho pātimokkhuddeso. Upetena samannāgatena hutvā vasitabbato santāne vāsetabbato uposatho sīlaṃ. Asanādisaṃyamādiṃ vā upecca vasantīti uposatho upavāso. Tathārūpe hatthiassavisese uposathoti samaññāmattato uposatho paññatti. Idha pana ‘‘na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) viya uposathadivaso adhippeto, tasmā tadahuposatheti tasmiṃ uposathadivaseti attho. Kaṃsapātinti suvaṇṇapātiṃ. Kahāpaṇampītiādīsu kahāpaṇassa samabhāgo aḍḍho. Pādo catutthabhāgo. Māsakoyeva māsakarūpaṃ. Sabbaṃ tāva vattabbanti iminā sattasatikakkhandhake (cūḷava. 446 ādayo) āgatā sabbāpi pāḷi idha ānetvā vattabbāti dasseti. Sā kuto vattabbāti āha ‘‘yāva imāya pana vinayasaṅgītiyā’’tiādi. Saṅgāyitasadisameva saṅgāyiṃsūti sambandho.

Tadahuposatheti ဟူသော စကား၌ တဒဟု ဆိုသည်မှာ ထိုနေ့၌၊ ထိုနေ့ရက်၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုနေ့၌ (သီလစသည်တို့ကို ဆောက်တည်လျက်) ဆည်းကပ်၍ နေတတ်ကြသောကြောင့် ဥပေါသထ (ဥပုသ်နေ့) မည်၏၊ ဆည်းကပ်နေထိုင်အပ်သော နေ့ဖြစ်သည်။ ဆည်းကပ်နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟူသည်မှာလည်း သီလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစာကို လုံးဝမစားခြင်းဟူသော အာဟာရဖြတ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နို့ရည် ပျားရည်သောက်ရုံမျှ စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ နေထိုင်ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုဥပုသ်နေ့သည်ကား ရှစ်ရက်နေ့ (အဋ္ဌမီ)၊ တစ်ဆယ့်လေးရက်နေ့ (စာတုဒ္ဒသီ)၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်နေ့ (ပန္နရသီ) ဟူသော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် သုံးမျိုးအပြားရှိ၏။ သို့သော်လည်း အချို့သော နေရာ၌ကား ပါတိမောက်ရွတ်ဆိုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သီလ၌လည်းကောင်း၊ အစာဖြတ်ခြင်း (ဥပုသ်စောင့်ခြင်း) ၌လည်းကောင်း၊ ပညတ်ချက်၌လည်းကောင်း ဥပေါသထ သဒ္ဒါသည် လာရှိပေသည်။ ထိုစကားသည် "ငါ့ရှင်ကပ္ပိန၊ လာကြကုန်အံ့၊ ဥပုသ်ပြုရာ (ပါတိမောက်ရွတ်ရာ) သို့ သွားကြကုန်အံ့" စသည်တို့၌ ပါတိမောက်ရွတ်ဆိုခြင်း (ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသ) ၌ လာပေသည်။ "ဝိသာခါ၊ ဤသို့ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို စောင့်သုံးအပ်၏" စသည်တို့၌ သီလ၌ လာပေသည်။ "စင်ကြယ်သောသူအား အမြဲတစေ ဖလဂ္ဂု (ကောင်းမြတ်သောနေ့) ဖြစ်၏၊ စင်ကြယ်သောသူအား အမြဲတစေ ဥပုသ်စောင့်ခြင်းဖြစ်၏" စသည်တို့၌ ဥပုသ်စောင့်ခြင်း (အာဟာရဖြတ်ခြင်း) ၌ လာပေသည်။ "ဥပေါသထအမည်ရှိသော နဂါးမင်း" စသည်တို့၌ ပညတ်ချက်၌ လာပေသည်။ ထိုဥပေါသထတို့တွင် ပါတိမောက်ရွတ်ဆိုခြင်းသို့ ချဉ်းကပ်၍ နေထိုင်အပ်သောကြောင့် ပါတိမောက်ရွတ်ဆိုခြင်း (ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသ) သည် ဥပေါသထ မည်၏။ (သီလနှင့်) ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ နေထိုင်အပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် မိမိသန္တာန်၌ တည်ဆောက်ထားအပ်သောကြောင့် သီလသည် ဥပေါသထ မည်၏။ အစားအစာကို မစားခြင်းစသော စောင့်စည်းမှုစသည်တို့ကို ချဉ်းကပ်၍ နေထိုင်ကြသောကြောင့် အာဟာရဖြတ်ခြင်း (ဥပုသ်စောင့်ခြင်း) သည် ဥပေါသထ မည်၏။ ထိုသို့သော သဘောရှိသော ဆင်မြတ် မြင်းမြတ်စသည်တို့၌ ဥပေါသထဟူသည်ကား အမည်မျှဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် ပညတ်ချက်သည် ဥပေါသထ မည်၏။ ဤအရာ၌မူ "ရဟန်းတို့၊ ထိုဥပုသ်နေ့၌ ရဟန်းရှိသော ကျောင်းတိုက်တို့မှ..." စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဥပုသ်နေ့ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် တဒဟုပေါသထေ ဟူသည် ထိုဥပုသ်နေ့၌ဟု အဓိပ္ပာယ်မှတ်အပ်၏။ Kaṃsapātinti ဆိုသည်မှာ ရွှေခွက်ကို ဆိုလိုသည်။ Kahāpaṇampī စသည်တို့၌ သပြာ၏ တစ်ဝက်သည် အဍ္ဎ (သပြာဝက်) မည်၏။ လေးပုံတစ်ပုံသည် ပါဒ (တမတ်) မည်၏။ မာသကသည်ပင် လျှင် မာသကရူပ (မာသကအကြွေစေ့) မည်၏။ "အားလုံးကိုပင် ရွတ်ဆိုအပ်၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သတ္တသတိကကဏ္ဍ၌ လာရှိသော ပါဠိတော်အားလုံးကို ဤနေရာ၌ ဆောင်ယူ၍ ရွတ်ဆိုအပ်၏ဟု ပြသပေသည်။ ထိုပါဠိကို အဘယ်မှ စတင်၍ ရွတ်ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ "ဤဝိနည်းသင်္ဂါယနာတိုင်အောင်..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းနှင့် တူသည်ကိုသာလျှင် သင်္ဂါယနာတင်ကြကုန်၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။

Pubbe kataṃ upādāyāti pubbe kataṃ paṭhamasaṅgītimupādāya. Sā panāyaṃ saṅgītīti sambandho. Tesūti tesu saṅgītikārakesu theresu. Vissutāti gaṇapāmokkhatāya vissutā sabbattha pākaṭā. Tasmiñhi sannipāte aṭṭheva gaṇapāmokkhā mahātherā ahesuṃ, tesu ca vāsabhagāmī sumanoti dve therā anuruddhattherassa saddhivihārikā, avasesā cha ānandattherassa. Ete pana sabbepi aṭṭha mahātherā bhagavantaṃ diṭṭhapubbā. Idāni te there sarūpato dassento āha ‘‘sabbakāmī cā’’tiādi. Sāṇasambhūtoti sāṇadesavāsī sambhūtatthero[Pg.114]. Dutiyo saṅgahoti sambandho. Pannabhārāti patitakkhandhabhārā. ‘‘Bhārā have pañcakkhandhā’’ti (saṃ. ni. 3.22) hi vuttaṃ. Katakiccāti catūsu saccesu catūhi maggehi kattabbassa pariññāpahānasaachakiriyābhāvanāsaṅkhātassa soḷasavidhassapi kiccassa pariniṭṭhitattā katakiccā.

Pubbe kataṃ upādāyā ဆိုသည်မှာ ရှေး၌ပြုအပ်သော ပထမသင်္ဂါယနာကို စွဲ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသင်္ဂါယနာသည်ကား ဒုတိယသင်္ဂါယနာတည်းဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ Tesū ဆိုသည်မှာ ထိုသင်္ဂါယနာတင်ကြကုန်သော မထေရ်တို့တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။ Vissutā ဆိုသည်မှာ ဂိုဏ်း၏အကြီးအမှူးဖြစ်သောကြောင့် ကျော်စောကုန်သော၊ အရပ်ခပ်သိမ်း၌ ထင်ရှားကုန်သော မထေရ်များဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအစည်းအဝေး၌ ဂိုဏ်းအကြီးအမှူးဖြစ်သော မထေရ်မြတ်ကြီး ရှစ်ပါးတို့ ရှိတော်မူကြသည်။ ထိုမထေရ်တို့တွင်လည်း ဝါသဘဂါမိထေရ်နှင့် သုမနထေရ် ဟူသော မထေရ်နှစ်ပါးတို့သည် အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်၏ သဒ္ဓိဝိဟာရိက (တပည့်) များ ဖြစ်ကြသည်။ ကြွင်းသော ခြောက်ပါးသော မထေရ်တို့သည်ကား အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်၏ သဒ္ဓိဝိဟာရိကများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုရှစ်ပါးသော မထေရ်မြတ်အားလုံးတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ဖူးကြကုန်သည်။ ယခုအခါ ထိုမထေရ်တို့ကို အမည်အားဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ထင်ရှားစွာ ပြလိုသဖြင့် "သဗ္ဗကာမီ စ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Sāṇasambhūtoti ဆိုသည်မှာ သာဏတိုင်း၌ နေထိုင်သော သမ္ဘူတမထေရ်ကို ဆိုလိုသည်။ Dutiyo saṅgahoti (ဒုတိယသင်္ဂါယနာ) ဟူသည် ဆက်စပ်ရမည့် စကားတည်း။ Pannabhārā ဆိုသည်မှာ ခန္ဓာဝန်ကို ချထားပြီးသော မထေရ်များဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား "ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီးများ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ Katakiccā ဆိုသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့၌ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ပရိညာကိစ္စ၊ ပဟာနကိစ္စ၊ သစ္ဆိကိရိယကိစ္စ၊ ဘာဝနာကိစ္စ ဟု ဆိုအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စတို့၏ ပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ပြီးပြီးသော ကိစ္စရှိကုန်သော မထေရ်များဖြစ်သည်။

Abbudanti upaddavaṃ vadanti corakammampi bhagavato vacanaṃ thenetvā attano vacanassa dīpanato. Gaṇṭhipade pana ‘‘abbudaṃ gaṇḍo’’ti vuttaṃ. Imanti vakkhamānanidassanaṃ. Sandissamānā mukhā sammukhā. Uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamagganti uparibrahmaloke upapattiyā uppāditajjhānaṃ. Jhānañhi tatrūpapattiyā upāyabhāvato idha ‘‘maggo’’ti vuttaṃ. Upāyo hi ‘‘maggo’’ti vuccati. Vacanattho panettha – taṃ taṃ upapattiṃ maggati gavesati janeti nipphādetīti maggoti evaṃ veditabbo. Atthato cāyaṃ maggo nāma cetanāpi hoti cetanāsampayuttadhammāpi tadubhayampi. ‘‘Nirayañcāhaṃ, sāriputta, jānāmi nirayagāmiñca magga’’nti (ma. ni. 1.153) hi ettha cetanā maggo nāma.

Abbudanti ဟူသည်မှာ ဘေးဥပဒ်ကို ဆိုလိုကြသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားကို ခိုးယူ၍ မိမိတို့၏ စကားကို ပြသခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ခိုးမှု (စောရကံ) ကိုလည်း ဘေးဥပဒ် (အဗ္ဗုဒ) ဟု ဆိုကြသည်။ ဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ "အဗ္ဗုဒသည် အဖုအကျိတ် (ဂဏ္ဍ) ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသည်။ Imanti ဟူသည် နောင်လာလတ္တံ့သော စကားကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ Sandissamānā mukhā ဟူသည် ထင်ရှားစွာ ရှိသော မျက်နှာချင်းဆိုင်ခြင်းသည် သမ္မုခါ (မျက်မှောက်) မည်၏။ Uparibrahmalokūpapattiyā bhāvitamagganti ဆိုသည်မှာ အထက်ဗြဟ္မာဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်စေအပ်သော ဈာန်ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် ဈာန်သည် ထိုအထက်ဗြဟ္မာဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း၏ အကြောင်း (ဥပါယ်) ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ "မဂ္ဂ" (လမ်းကြောင်း) ဟု ဟောသည်။ စင်စစ် အကြောင်း (ဥပါယ်) ကို "မဂ္ဂ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤအရာ၌ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်) ကား – ထိုထိုဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်းကို ရှာမှီးတတ်၏၊ ဖြစ်စေတတ်၏၊ ပြီးစီးစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "မဂ္ဂ" မည်၏ဟု ဤသို့ သိအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ် (အတ္ထ) အားဖြင့်လည်း ဤမဂ္ဂမည်သည်ကား စေတနာလည်း ဖြစ်၏၊ စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံလည်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် "သာရိပုတ္တရာ၊ ငါသည် ငရဲကိုလည်းကောင်း၊ ငရဲသို့ သွားကြောင်းလမ်း (မဂ်) ကိုလည်းကောင်း သိ၏" ဟူသော ဤဒေသနာတော်၌ စေတနာသည် မဂ္ဂမည်၏။

‘‘Saddhā hiriyaṃ kusalañca dānaṃ,Dhammā ete sappurisānuyātā;

Etañhi maggaṃ diviyaṃ vadanti,Etena hi gacchati devaloka’’nti. (a. ni. 8.32;

kathā. 479) –

"သဒ္ဓါတရား၊ ဟိရီ (အရှက်တရား) နှင့် ကုသိုလ်ဖြစ်သော အလှူဒါန၊ သူတော်ကောင်းတို့ အစဉ်လိုက်စားအပ်သော ဤတရားတို့ကို နတ်ပြည်သို့ သွားရာ လမ်းကြောင်းဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏၊ စင်စစ် ထိုတရားဖြင့် နတ်ပြည်သို့ ရောက်ရလေ၏" ဟူသော ဂါထာ၌ -

Ettha cetanāsampayuttadhammā maggo nāma. ‘‘Ayaṃ bhikkhave maggo ayaṃ paṭipadā’’ti saṅkhārūpapattisuttādīsu (ma. ni. 3.161) cetanāpi cetanāsampayuttadhammāpi maggo nāma. Imasmiṃ ṭhāne jhānassa adhippetattā cetanāsampayuttadhammā gahetabbā.

ဤဂါထာ၌ စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့သည် မဂ္ဂမည်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား လမ်းခရီးတည်း၊ ဤသည်ကား ကျင့်စဉ်တည်း" ဟူ၍ သင်္ခါရုပပတ္တိသုတ်စသည်တို့၌ စေတနာသည်လည်းကောင်း၊ စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့သည်လည်းကောင်း မဂ္ဂမည်၏။ ဤနေရာ၌ကား ဈာန်ကို ရည်ရွယ်လိုရင်း ဖြစ်သောကြောင့် စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။

Moggalibrāhmaṇassāti lokasammatassa aputtakassa moggalināmabrāhmaṇassa. Nanu ca kathametaṃ nāma vuttaṃ ‘‘moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ gahessatī’’ti. Kiṃ uparūpapattiyā paṭiladdhasamāpattīnampi kāmāvacare uppatti hotīti? Hoti. Sā ca katādhikārānaṃ mahāpuññānaṃ cetopaṇidhivasena hoti, na sabbesanti daṭṭhabbaṃ. Atha mahaggatassa garukakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammaṃ kathamattano vipākassa okāsaṃ karotīti? Ettha ca tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ [Pg.115] vuttaṃ ‘‘nikantibaleneva jhānā parihāyati, tato parihīnajjhānā nibbattantī’’ti. Keci pana ‘‘anīvaraṇāvatthāya nikantiyā jhānassa parihāni vīmaṃsitvā gahetabbā’’ti vatvā evamettha kāraṇaṃ vadanti ‘‘satipi mahaggatakammuno vipākapaṭibāhanasamatthassa parittakammassapi abhāve ‘ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’ti (dī. ni. 3.337; a. ni. 8.35; saṃ. ni. 4.352) vacanato kāmabhave cetopaṇidhi mahaggatakammassa vipākaṃ paṭibāhitvā parittakammuno vipākassa okāsaṃ karotī’’ti.

"မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏဿ" ဟူသည် လူအများ သမုတ်အပ်သော သားမရှိသော မောဂ္ဂလိအမည်ရှိသော ဗြာဟ္မဏအား ဆိုလိုသည်။ "မောဂ္ဂလိဗြာဟ္မဏ၏ အိမ်၌ ပဋိသန္ဓေ ယူလတ္တံ့" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အထက်ဘုံ၌ ဖြစ်ထိုက်သော ရရှိပြီးသော သမာပတ်ရှိသူတို့အားလည်း ကာမာဝစရဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ပါသလော။ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ပြုအပ်သော အဓိကာရ (ဆုတောင်းခြင်း) ရှိကုန်သော ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုရှင်တို့အား စိတ်၏ တောင့်တမှုအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်နိုင်၏၊ အားလုံးသောသူတို့အား မဖြစ်နိုင်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်သော ဂရုကံ၏ အကျိုးကို တားမြစ်၍ ကာမာဝစရကံ (ပရိတ္တကံ) သည် မိမိ၏အကျိုးပေးရန် အခွင့်ကို အသို့ပြုနိုင်အံ့နည်း။ ဤအရာ၌ ကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ "ကာမဘုံ၌ သာယာတတ်သော လောဘဇောဟူသော နိကန္တိအစွမ်းဖြင့် ဈာန်မှ ယုတ်လျော့၏၊ ထိုသို့ ဈာန်မှ ယုတ်လျော့ပြီးမှ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား "နီဝရဏကင်းသော အခါ၌ သာယာမှု (နိကန္တိ) ဖြင့် ဈာန်ယုတ်ခြင်းကို စဉ်းစား၍ ယူအပ်၏" ဟု ဆို၍ ဤသို့ အကြောင်းကို ဆိုကြကုန်၏— "မဟဂ္ဂုတ်ကံ၏ အကျိုးကို တားမြစ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ကာမာဝစရကံ မရှိသော်လည်း 'ရဟန်းတို့... သီလရှိသူ၏ စိတ်တောင့်တမှုသည် စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ပြည့်စုံ၏' ဟူသော စကားတော်အရ ကာမဘုံ၌ ဖြစ်သော စိတ်တောင့်တမှု (စေတောပဏိဓိ) သည် မဟဂ္ဂုတ်ကံ၏ အကျိုးကို တားမြစ်၍ ကာမာဝစရကံ၏ အကျိုးပေးရန် အခွင့်ကို ပြု၏" ဟု မှတ်အပ်၏။

Sādhu sappurisāti ettha sādhūti āyācanatthe nipāto, taṃ yācāmāti attho. Haṭṭhapahaṭṭhoti cittapīṇanavasena punappunaṃ santuṭṭho. Udaggudaggoti sarīravikāruppādanapītivasena udaggudaggo. Pītimā hi puggalo kāyacittānaṃ uggatattā abbhuggatattā ‘‘udaggo’’ti vuccati. Sādhūti paṭissuṇitvāti ‘‘sādhū’’ti paṭivacanaṃ datvā. Tīretvāti niṭṭhapetvā. Puna paccāgamiṃsūti puna āgamiṃsu. Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye dutiyasaṅgītiṃ akaṃsu, tasmiṃ samayeti attho. Navakāti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘daharabhikkhū’’ti vuttaṃ. Taṃ adhikaraṇaṃ na sampāpuṇiṃsūti taṃ vajjiputtakehi uppāditaṃ adhikaraṇaṃ vinicchinituṃ na sampāpuṇiṃsu nāgamiṃsu. No ahuvatthāti sambandho. Idaṃ daṇḍakammanti idāni vattabbaṃ sandhāya vuttaṃ. Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbutāti sambandho, yāva attano attano āyuparimāṇaṃ, tāva ṭhatvā parinibbutāti attho.

"သာဓု သပ္ပုရိသာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "သာဓု" ဟူသည် တောင်းပန်အပ်သော အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၍ "သင်တို့အား ငါတို့ တောင်းပန်ကုန်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဟဋ္ဌပဟဋ္ဌော" ဟူသည် စိတ်နှစ်လိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥဒဂ္ဂုဒဂ္ဂေါ" ဟူသည် ကိုယ်ကို ဖောက်ပြန်စေတတ်သော (လှုပ်ရှားစေတတ်သော) ပီတိအစွမ်းဖြင့် အလွန် ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်စင်စစ် ပီတိရှိသောပုဂ္ဂိုလ်ကို ကိုယ်နှင့်စိတ်တို့၏ မြင့်တက်ခြင်း၊ လွန်စွာတက်ကြွခြင်းကြောင့် "ဥဒဂ္ဂ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "သာဓူတိ ပဋိဿုဏိတွာ" ဟူသည် "ကောင်းပါပြီ" ဟု စကားတုံ့ပြန်ပေး၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တီရေတွာ" ဟူသည် ပြီးမြောက်စေ၍ ဟူ၏။ "ပုန ပစ္စာဂမိံသု" ဟူသည် တစ်ဖန် ပြန်လာကုန်၏ ဟူ၏။ "တေန ခေါ ပန သမယေန" ဟူသည် ဒုတိယသင်္ဂါယနာကို ပြုတော်မူကြသော အခါ၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "နဝကာ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် "သျှင်ငယ် (ရဟန်းငယ်)" ဟု ဆိုလိုသည်။ "တံ အဓိကရဏံ န သမ္ပာပုဏိံသု" ဟူသည် ဝဇ္ဇီပုတ္တကရဟန်းတို့ ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ထိုအဓိကရုဏ်းကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မလာရောက်ကြကုန် ဟူ၏။ "နော အဟုဝတ္ထာ" နှင့် စပ်၏။ "ဣဒံ ဒဏ္ဍကမ္မံ" ဟူသည် ယခု ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ "ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗုတာ" နှင့် စပ်၏။ မိမိတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည် တည်သမျှ ကာလပတ်လုံး တည်ရှိတော်မူ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Kiṃ pana katvā te therā parinibbutāti āha ‘‘dutiyaṃ saṅgahaṃ katvā’’tiādi. Anāgatepi saddhammavuḍḍhiyā hetuṃ katvā parinibbutāti sambandho. Idāni ‘‘tepi nāma evaṃ mahānubhāvā therā aniccatāya vasaṃ gatā, kimaṅgaṃ pana aññe’’ti saṃvejetvā ovadanto āha ‘‘khīṇāsavā’’tiādi. Aniccatāvasanti aniccatāvasattaṃ, aniccatāyattabhāvaṃ aniccatādhīnabhāvanti vuttaṃ hoti. Jammiṃ lāmakaṃ durabhisambhavaṃ anabhibhavanīyaṃ atikkamituṃ asakkuṇeyyaṃ aniccataṃ evaṃ ñatvāti sambandho. Keci pana ‘‘durabhisambhava’’nti ettha ‘‘pāpuṇituṃ asakkuṇeyya’’nti imamatthaṃ gahetvā ‘‘yaṃ durabhisambhavaṃ niccaṃ amataṃ padaṃ, taṃ pattuṃ vāyame dhīro’’ti sambandhaṃ [Pg.116] vadanti. Sabbākārenāti sabbappakārena vattabbaṃ kiñcipi asesetvā dutiyasaṅgīti saṃvaṇṇitāti adhippāyo.

ထိုမထေရ်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြုတော်မူပြီး၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြသနည်းဟူမူ— "ဒုတိယသင်္ဂါယနာကို ပြုတော်မူပြီး၍" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နောင်အနာဂတ်၌လည်း သူတော်ကောင်းတရား တိုးပွားခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြုတော်မူ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကုန်၏ဟု စပ်၏။ ယခုအခါ၌ "ဤသို့သော မဟာအာနုဘော်ရှိကုန်သော မထေရ်မြတ်တို့သည်ပင်လျှင် အမြဲမရှိသောအဖြစ် (အနိစ္စတရား) ၏ နိုင်ငံသို့ သွားကြရကုန်၏၊ အခြားသူတို့အား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း" ဟု ထိတ်လန့်စေလျက် ဆုံးမလိုသော ဆရာသည် "ခီဏာသဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ "အနိစ္စတာဝသံ" ဟူသည် အနိစ္စတာနှင့်စပ်သည်၏အဖြစ်၊ အနိစ္စတာ၏အလိုသို့ လိုက်ရသည့်အဖြစ်၊ အနိစ္စတရား၏ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယုတ်မာသော၊ ကျော်လွန်ရန် မစွမ်းနိုင်သော၊ မလွှမ်းမိုးနိုင်သော၊ ကျော်လွန်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သော အနိစ္စတရားကို ဤသို့ သိ၍ ဟု စပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား "durabhisambhavaṃ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ရောက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သော" ဟူသော ဤအနက်ကို ယူ၍ "အကြင် ရောက်နိုင်ခဲသော မြဲမြံသော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သည် ရှိ၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ပညာရှိသည် လုံ့လပြုရာ၏" ဟု စပ်ကုန်၏။ "သဗ္ဗာကာရေန" ဟူသည် အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မကြွင်းစေဘဲ ဒုတိယသင်္ဂါယနာကို ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့လျှင် သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ ဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီ၌—

Dutiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā.

ဒုတိယသင်္ဂါယနာအကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā

တတိယသင်္ဂါယနာအကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်။

Imissā pana saṅgītiyā dhammasaṅgāhakattherehi nikkaḍḍhitā te dasasahassā vajjiputtakā bhikkhū pakkhaṃ pariyesamānā attano attano anurūpaṃ dubbalapakkhaṃ labhitvā visuṃ mahāsaṅghikaṃ ācariyakulaṃ nāma akaṃsu, tato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni gokulikā ca ekabyohārikā ca. Gokulikanikāyato bhijjitvā aparāni dve ācariyakulāni jātāni paṇṇattivādā ca bāhuliyā ca. Bahussutikātipi tesaṃyeva nāmaṃ, tesaṃyeva antarā cetiyavādā nāma apare ācariyavādā uppannā. Evaṃ mahāsaṅghikācariyakulato dutiye vassasate pañcācariyakulāni uppannāni, tāni mahāsaṅghikehi saddhiṃ cha honti.

ဤ (ဒုတိယ) သင်္ဂါယနာ၌ ဓမ္မသင်္ဂါဟက မထေရ်မြတ်တို့ နှင်ထုတ်အပ်ကုန်သော ထိုတစ်သောင်းသော ဝဇ္ဇီတိုင်းသား ရဟန်းတို့သည် အသင်းအပင်းကို ရှာဖွေကြသည်ရှိသော် မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်သော အားနည်းသော အသင်းအပင်းကို ရရှိကြကုန်သဖြင့် အသီးအခြားဖြစ်သော "မဟာသံဃိက" အမည်ရှိသော ဆရာအနွယ်ကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုမဟာသံဃိကအနွယ်မှ ကွဲပြား၍ အခြားသော ဆရာအနွယ်နှစ်ပါးဖြစ်သော ဂေါကုလိကနှင့် ဧကဗျောဟာရိကတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဂေါကုလိကဂိုဏ်းမှ ကွဲပြား၍ အခြားသော ဆရာအနွယ်နှစ်ပါးဖြစ်သော ပညတ္တိဝါဒနှင့် ဗာဟုလိကတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဗဟုဿုတိကဟူသည်လည်း ထိုဆရာတို့၏ အမည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အတွင်း၌ပင် စေတိယဝါဒ အမည်ရှိသော အခြားသော အာစရိယဝါဒတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မဟာသံဃိက ဆရာအနွယ်မှ (သာသနာတော်နှစ်) နှစ်ရာမြောက်၌ ငါးပါးသော ဆရာအနွယ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုငါးပါးသော အနွယ်တို့သည် မဟာသံဃိကတို့နှင့်တကွ ခြောက်ပါးသော အနွယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tasmiṃyeva dutiye vassasate theravādato bhijjitvā dve ācariyavādā uppannā mahisāsakā ca vajjiputtakā ca. Tattha vajjiputtakavādato bhijjitvā apare cattāro ācariyavādā uppannā dhammuttarikā bhaddayānikā channāgārikā samitikāti. Puna tasmiṃyeva dutiye vassasate mahisāsakavādato bhijjitvā sabbatthivādā dhammaguttikāti dve ācariyavādā uppannā. Puna sabbatthivādakulato bhijjitvā kassapikā nāma jātā, kassapikesupi bhinnesu apare saṅkantikā nāma jātā, saṅkantikesu bhinnesu suttavādā nāma jātāti theravādato bhijjitvā ime ekādasa ācariyavādā uppannā, te theravādena saddhiṃ dvādasa honti. Iti ime ca dvādasa mahāsaṅghikānañca cha ācariyavādāti sabbe aṭṭhārasa ācariyavādā dutiye vassasate [Pg.117] uppannā. Aṭṭhārasa nikāyātipi aṭṭhārasācariyakulānītipi etesaṃyeva nāmaṃ. Etesu pana sattarasa vādā bhinnakā, theravādoveko asambhinnakoti veditabbo. Vuttampi cetaṃ dīpavaṃse –

ထိုနှစ်ရာမြောက်သော အခါ၌ပင်လျှင် ထေရဝါဒမှ ကွဲပြား၍ မဟိသာသကနှင့် ဝဇ္ဇီပုတ္တကဟူသော အာစရိယဝါဒနှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝါဒမှ ကွဲပြား၍ ဓမ္မုတ္တရိက၊ ဘဒ္ဒယာနိက၊ ဆန္နာဂါရိက၊ သမ္မိတိက ဟူသော အခြားသော အာစရိယဝါဒလေးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ တစ်ဖန် ထိုနှစ်ရာမြောက်၌ပင် မဟိသာသကဝါဒမှ ကွဲပြား၍ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒနှင့် ဓမ္မဂုတ္တိကဟူသော အာစရိယဝါဒနှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ တစ်ဖန် သဗ္ဗတ္ထိဝါဒအနွယ်မှ ကွဲပြား၍ ကဿပိကအမည်ရှိသော ဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ကဿပိကတို့ ကွဲပြားပြန်သော် အခြားသော သင်္ကန္တိကအမည်ရှိသော ဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ သင်္ကန္တိကတို့ ကွဲပြားပြန်သော် သုတ္တဝါဒအမည်ရှိသော ဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထေရဝါဒမှ ကွဲပြား၍ ဤတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အာစရိယဝါဒတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုတစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့သည် ထေရဝါဒနှင့်တကွ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝါဒတို့သည်လည်းကောင်း၊ မဟာသံဃိကတို့၏ ခြောက်ပါးသော အာစရိယဝါဒတို့သည်လည်းကောင်း ဤအားလုံးသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အာစရိယဝါဒတို့သည် နှစ်ရာမြောက်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ "တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော နိကာယ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အာစရိယအနွယ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ထိုဝါဒတို့၏သာလျှင် အမည်တည်း။ ထိုဝါဒတို့တွင် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဝါဒတို့သည် ကွဲပြားသော ဝါဒတို့ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထေရဝါဒတစ်ပါးတည်းသာလျှင် မကွဲပြားသော ဝါဒဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤစကားကို ဒီပဝံသကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Nikkaḍḍhitā pāpabhikkhū, therehi vajjiputtakā;

Aññaṃ pakkhaṃ labhitvāna, adhammavādī bahū janā.

"မထေရ်မြတ်တို့သည် သီလပျက်သော ဝဇ္ဇီပုတ္တကရဟန်းဆိုးတို့ကို နှင်ထုတ်အပ်ကုန်၏။ ထိုအဓမ္မဝါဒီဖြစ်ကုန်သော များစွာသော သူတို့သည် အခြားသော အသင်းအပင်းကို ရရှိကြကုန်၍၊

‘‘Dasasahassā samāgantvā, akaṃsu dhammasaṅgahaṃ;

Tasmāyaṃ dhammasaṅgīti, mahāsaṅgīti vuccati.

တစ်သောင်းသော ရဟန်းတို့သည် စည်းဝေးကြပြီးလျှင် သံဃာ့အစည်းအဝေး (တရားသင်္ဂါယနာ) ကို ပြုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတရားသင်္ဂါယနာကို မဟာသင်္ဂီတိ (မဟာသင်္ဂါယနာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

‘‘Mahāsaṅgītikā bhikkhū, vilomaṃ akaṃsu sāsane;

Bhinditvā mūlasaṅgahaṃ, aññaṃ akaṃsu saṅgahaṃ.

မဟာသင်္ဂါယနာတင်သော ထိုရဟန်းတို့သည် သာသနာတော်၌ ဖောက်ပြန်မှုကို ပြုကြကုန်၏။ မူလသင်္ဂါယနာကို ဖျက်ဆီး၍ အခြားသော သင်္ဂါယနာကို ပြုကြကုန်၏။

‘‘Aññatra saṅgahitaṃ suttaṃ, aññatra akariṃsu te;

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, vinaye nikāyesu ca pañcasu.

ထိုရဟန်းတို့သည် အခြားတစ်ပါးသော နေရာ၌ သင်္ဂါယနာတင်အပ်သော သုတ္တန်ကို အခြားတစ်ပါးသော နေရာ၌ ပြုကြကုန်၏။ ဝိနည်း၌လည်းကောင်း၊ နိကာယ်ငါးရပ်တို့၌လည်းကောင်း အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်တရားကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးကြကုန်၏။"

‘‘Pariyāyadesitañcāpi, atho nippariyāyadesitaṃ;

Nītatthañceva neyyatthaṃ, ajānitvāna bhikkhavo.

ထိုရဟန်းတို့သည် ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ပရိယာယ်မရှိ တိုက်ရိုက်ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ အနက်ကို ဆက်လက်ဆောင်ယူရဦးမည့် နေယျတ္ထတရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ အနက်ကို ဆောင်ယူပြီးဖြစ်သော နီတတ္ထတရားတော်ကိုလည်းကောင်း မသိကြသဖြင့်၊

‘‘Aññaṃ sandhāya bhaṇitaṃ, aññaṃ atthaṃ ṭhapayiṃsu te;

Byañjanacchāyāya te bhikkhū, bahuṃ atthaṃ vināsayuṃ.

တစ်စုံတစ်ခုကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားအပ်သော စကားကို အခြားတစ်မျိုး အနက်သတ်မှတ်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဗျည်းအက္ခရာ၏ အရိပ်အယောင်မျှဖြင့် များစွာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ပျက်စီးစေကြကုန်၏။

‘‘Chaḍḍetvāna ekadesaṃ, suttaṃ vinayagambhiraṃ;

Patirūpaṃ suttaṃ vinayaṃ, tañca aññaṃ kariṃsu te.

ထိုရဟန်းတို့သည် နက်နဲသော သုတ်တော်နှင့် ဝိနည်းတော်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို စွန့်ပယ်ကာ၊ သုတ်တော် ဝိနည်းတော်အတုဖြစ်သော အခြားသုတ် ဝိနည်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Parivāraṃ atthuddhāraṃ, abhidhammaṃ chappakaraṇaṃ;

Paṭisambhidañca niddesaṃ, ekadesañca jātakaṃ;

Ettakaṃ vissajjetvāna, aññāni akariṃsu te.

ထိုရဟန်းတို့သည် ဝိနည်းပရိဝါကျမ်း၊ အတ္ထုဒ္ဓါရ၊ ခြောက်ကျမ်းမြောက်သော အဘိဓမ္မာကျမ်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်း၊ နိဒ္ဒေသကျမ်းနှင့် ဇာတ်တော်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသတို့ကို စွန့်ပယ်၍ အခြားသော ကျမ်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;

Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.

၎င်းတို့သည် အမည်နာမ၊ လိင်၊ ပရိက္ခရာနှင့် အမူအရာ ပြုပြင်ပုံတို့ကို မူလသဘာဝမှ စွန့်ပယ်၍ အခြားတစ်မျိုး ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Pubbaṅgamā bhinnavādā, mahāsaṅgītikārakā;

Tesañca anukārena, bhinnavādā bahū ahu.

မဟာသံဂီတိ (မဟာသံဃိက) ပြုလုပ်ကြသော ထိုဂိုဏ်းကွဲသူတို့သည် ရှေးဦးစွာ လမ်းခွဲထွက်ကြသူများ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို အတုယူခြင်းဖြင့် နောက်ထပ် များစွာသော ဂိုဏ်းကွဲမှုတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့ကြကုန်၏.

‘‘Tato aparakālamhi, tasmiṃ bhedo ajāyatha;

Gokulikā ekabyohāri, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.

ထိုမှနောက်ကာလတွင် ထိုမဟာသံဃိကဂိုဏ်း၌ ထပ်မံကွဲပြားမှု ဖြစ်ပေါ်လာရာ၊ ရဟန်းတို့သည် ဂေါကုလိကဂိုဏ်းနှင့် ဧကဗျောဟာရိကဂိုဏ်းဟူ၍ နှစ်မျိုးကွဲပြားသွားကြပြန်၏။

‘‘Gokulikānaṃ [Pg.118] dve bhedā, aparakālamhi jāyatha;

Bahussutikā ca paññatti, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.

နောက်ကာလတွင် ဂေါကုလိကဂိုဏ်းသားတို့၌လည်း နှစ်စုကွဲပြားမှု ထပ်မံဖြစ်ပေါ်လာရာ၊ ရဟန်းတို့သည် ဗဟုဿုတိကဂိုဏ်းနှင့် ပညတ္တိဂိုဏ်းဟူ၍ နှစ်မျိုးကွဲပြားသွားကြပြန်၏။

‘‘Cetiyā ca punavādī, mahāsaṅgītibhedakā;

Pañca vādā ime sabbe, mahāsaṅgītimūlakā.

ထို့ပြင် စေတိယဝါဒီဂိုဏ်းသည်လည်း မဟာသံဃိကဂိုဏ်းမှ ထပ်မံကွဲပြားလာပြန်၏။ ဤဂိုဏ်းငါးခုလုံးသည် မဟာသံဃိကဂိုဏ်းကို အခြေခံ၍ ပေါ်ပေါက်လာကြသူများ ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;

Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.

ထိုသူတို့သည် အနက်နှင့် တရားကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ဂါယနာတင်ထားသော တရားတော်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးခဲ့ကြကုန်၏။ ကျမ်းဂန်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို စွန့်ပစ်၍ အခြားသော ကျမ်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;

Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.

၎င်းတို့သည် အမည်နာမ၊ လိင်၊ ပရိက္ခရာနှင့် အမူအရာ ပြုပြင်ပုံတို့ကို မူလသဘာဝမှ စွန့်ပယ်၍ အခြားတစ်မျိုး ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Visuddhattheravādamhi, puna bhedo ajāyatha;

Mahisāsakā vajjiputtakā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.

စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ထေရဝါဒဂိုဏ်း၌လည်း နောက်တစ်ဖန် ကွဲပြားမှု ဖြစ်ပေါ်လာပြန်ရာ၊ ရဟန်းတို့သည် မဟီသာသကဂိုဏ်းနှင့် ဝဇ္ဇီပုတ္တကဂိုဏ်းဟူ၍ နှစ်စုကွဲပြားသွားကြကုန်၏။

‘‘Vajjiputtakavādamhi, catudhā bhedo ajāyatha;

Dhammatturikā bhaddayānikā, channāgārikā ca samiti.

ဝဇ္ဇီပုတ္တကဂိုဏ်း၌ လေးစုထပ်မံကွဲပြားသွားရာ ဓမ္မုတ္တရိကဂိုဏ်း၊ ဘဒ္ဒယာနိကဂိုဏ်း၊ ဆန္နာဂါရိကဂိုဏ်းနှင့် သမ္မိတိယဂိုဏ်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

‘‘Mahisāsakānaṃ dve bhedā, aparakālamhi ajāyatha;

Sabbatthivādā dhammaguttā, dvidhā bhijjittha bhikkhavo.

နောက်ကာလတွင် မဟီသာသကဂိုဏ်းသားတို့၌လည်း နှစ်စုကွဲပြားမှု ဖြစ်ပေါ်လာရာ၊ ရဟန်းတို့သည် သဗ္ဗတ္ထိဝါဒဂိုဏ်းနှင့် ဓမ္မဂုတ္တဂိုဏ်းဟူ၍ နှစ်စုကွဲပြားသွားကြကုန်၏။

‘‘Sabbatthivādānaṃ kassapikā, saṅkanti kassapikena ca;

Saṅkantikānaṃ suttavādī, anupubbena bhijjatha.

သဗ္ဗတ္ထိဝါဒဂိုဏ်းမှ ကဿပိယဂိုဏ်းသည်လည်းကောင်း၊ ကဿပိယဂိုဏ်းမှ သံကန္တိကဂိုဏ်းသည်လည်းကောင်း၊ သံကန္တိကဂိုဏ်းမှ သုတ္တဝါဒီဂိုဏ်းသည်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ကွဲပြားသွားခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Ime ekādasa vādā, pabhinnā theravādato;

Atthaṃ dhammañca bhindiṃsu, ekadesañca saṅgahaṃ;

Ganthañca ekadesañhi, chaḍḍetvā aññaṃ akaṃsu te.

ထေရဝါဒမှ ကွဲပြားထွက်ခွာလာကြကုန်သော ဤတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဂိုဏ်းတို့သည်လည်း အနက်နှင့် တရားတော်ကို ဖျက်ဆီးခဲ့ကြကုန်၏။ သင်္ဂါယနာတင်ထားသော တရားတော်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုလည်းကောင်း၊ ကျမ်းဂန်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုလည်းကောင်း စွန့်ပစ်၍ အခြားသော ကျမ်းတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Nāmaṃ liṅgaṃ parikkhāraṃ, ākappakaraṇāni ca;

Pakatibhāvaṃ vijahitvā, tañca aññaṃ akaṃsu te.

၎င်းတို့သည်လည်း အမည်နာမ၊ လိင်၊ ပရိက္ခရာနှင့် အမူအရာ ပြုပြင်ပုံတို့ကို မူလသဘာဝမှ စွန့်ပယ်၍ အခြားတစ်မျိုး ပြုလုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။

‘‘Sattarasa bhinnavādā, ekavādo abhinnako;

Sabbevaṭṭhārasa honti, bhinnavādena te saha;

Nigrodhova mahārukkho, theravādānamuttamo.

ကွဲပြားသောဂိုဏ်းတို့သည် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ မကွဲပြားသောဂိုဏ်းမှာ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုကွဲပြားသော ဂိုဏ်းတို့နှင့်တကွ အားလုံးပေါင်းသော် (မူလဂိုဏ်းအပါအဝင်) တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ထေရဝါဒသည် ညောင်ပင်ကြီးကဲ့သို့ တည်ရှိ၏။

‘‘Anūnaṃ anadhikañca, kevalaṃ jinasāsanaṃ;

Kaṇṭakā viya rukkhamhi, nibbattā vādasesakā.

ယုတ်လျော့ခြင်း၊ ပိုလွန်ခြင်းမရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် စင်ကြယ်လှ၏။ ကျန်ရှိသော ဝါဒကွဲတို့သည် သစ်ပင်ကြီး၌ ပေါက်ပွားလာသော ဆူးခက်များကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘Paṭhame [Pg.119] vassasate natthi, dutiye vassasatantare;

Bhinnā sattarasa vādā, uppannā jinasāsane’’ti.

ပထမရာစုနှစ်အတွင်း၌ ဂိုဏ်းကွဲခြင်းမရှိခဲ့၊ ဒုတိယရာစုနှစ်အတွင်းသို့ ရောက်သောအခါမှသာ ဘုရားသာသနာတော်၌ ကွဲပြားသော တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဂိုဏ်းကွဲဝါဒတို့သည် ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ကြကုန်သတည်း။

Aparāparaṃ pana hemavatā rājagirikā siddhatthikā pubbaseliyā aparaseliyā vājiriyāti aññepi cha ācariyavādā uppannā. Purimakānaṃ pana aṭṭhārasannaṃ ācariyavādānaṃ vasena pavattamāne sāsane asoko dhammarājā paṭiladdhasaddho divase divase buddhapūjāya satasahassaṃ, dhammapūjāya satasahassaṃ, saṅghapūjāya satasahassaṃ, attano ācariyassa nigrodhattherassa satasahassaṃ, catūsu dvāresu bhesajjatthāya satasahassanti pañca satasahassāni pariccajanto sāsane uḷāraṃ lābhasakkāraṃ pavattesi. Tadā hatalābhasakkārehi titthiyehi uppāditaṃ anekappakāraṃ sāsanamalaṃ visodhetvā moggaliputtatissatthero tipiṭakapariyattidharānaṃ pabhinnapaṭisambhidānaṃ bhikkhūnaṃ sahassamekaṃ gahetvā yathā mahākassapatthero ca yasatthero ca dhammañca vinayañca saṅgāyiṃsu, evameva saṅgāyanto tatiyasaṅgītiṃ akāsi. Idāni taṃ tatiyasaṅgītiṃ mūlato pabhuti vitthāretvā dassento āha ‘‘tissopi kho mahābrahmā brahmalokato cavitvā moggalibrāhmaṇassa gehe paṭisandhiṃ aggahesī’’tiādi.

ထို့ပြင် နောက်ပိုင်းအဆက်ဆက်၌ ဟေမဝတဂိုဏ်း၊ ရာဇဂိရိကဂိုဏ်း၊ သိဒ္ဓတ္ထိကဂိုဏ်း၊ ပုဗ္ဗသေလိယဂိုဏ်း၊ အပရသေလိယဂိုဏ်း၊ ဝါဇိရိယဂိုဏ်း ဟု ဆိုအပ်သော အခြားဂိုဏ်းခြောက်ခုတို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကြသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဂိုဏ်းတို့၏အကြား၌ သာသနာတော် တည်ရှိနေစဉ် အသောကတရားမင်းကြီးသည် သဒ္ဓါတရားကို ရရှိတော်မူသဖြင့် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ဘုရားပူဇော်ရန် တစ်သိန်း၊ တရားပူဇော်ရန် တစ်သိန်း၊ သံဃာပူဇော်ရန် တစ်သိန်း၊ မိမိ၏ဆရာဖြစ်သော နိဂြောဓမထေရ်အား ပူဇော်ရန် တစ်သိန်း၊ မြို့တံခါးလေးခုတို့၌ ဆေးဝါးများအတွက် တစ်သိန်း ဟုဆိုအပ်သော အလှူတော်ငွေ ငါးသိန်းတို့ကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်းလျက် သာသနာတော်၌ ကြီးမြတ်သော လာဘသက္ကာရကို ဖြစ်ထွန်းစေခဲ့၏။ ထိုအခါ လာဘသက္ကာရ ဆုတ်ယုတ်သွားကြကုန်သော တိတ္ထိတို့က ဖန်တီးခဲ့ကြသော အမျိုးမျိုးသော သာသနာ့အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီးနောက် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံကို ဆောင်တော်မူကြကုန်သော၊ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ ရဟန္တာမြတ်တို့အနက်မှ ရဟန်းတစ်ထောင်ကို ရွေးချယ်စုစည်း၍ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်နှင့် အရှင်ယသမထေရ်တို့ တရားနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သင်္ဂါယနာ တင်တော်မူခဲ့ကြသကဲ့သို့ပင် တတိယသင်္ဂါယနာကို တင်တော်မူခဲ့၏။ ယခုအခါ ထိုတတိယသင်္ဂါယနာ တင်ရခြင်းအကြောင်းကို အစမှစ၍ အကျယ်ပြသလိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် “တိဿမည်သော မဟာဗြဟ္မာသည်လည်း ဗြဟ္မာ့ပြည်မှ စုတေ၍ မောဂ္ဂလိပုဏ္ဏား၏ အိမ်၌ ပဋိသန္ဓေ ယူလေပြီ” ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tattha gehe paṭisandhiṃ aggahesīti moggalibrāhmaṇassa gehe brāhmaṇiyā kucchimhi paṭisandhiṃ aggahesīti attho. Gehassa pana tannissayattā nissite nissayavohāravasena ‘‘gehe paṭisandhiṃ aggahesī’’ti vuttaṃ yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karonti, sabbo gāmo āgato’’ti. Sattavassānīti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Aticchathāti atikkamitvā icchatha, idha bhikkhā na labbhati, ito aññattha gantvā bhikkhaṃ pariyesathāti adhippāyo. ‘‘Bho pabbajitā’’tiādi brāhmaṇo attano gehe bhikkhālābhaṃ anicchanto āha. Paṭiyāditabhattatoti sampādetvā ṭhapitabhattato. Tadupiyanti tadanurūpaṃ. Upasamaṃ disvāti therassa kāyacittavūpasamaṃ punappunaṃ disvā, ñatvāti attho. Iriyāpathavūpasamasandassanena hi tannibandhino cittassa yoniso pavattiupasamopi viññāyati. Bhiyyoso mattāya pasīditvāti [Pg.120] punappunaṃ visesato adhikataraṃ pasīditvā. Bhattavissaggakaraṇatthāyāti bhattakiccakaraṇatthāya. Adhivāsetvāti sampaṭicchitvā.

ထိုပါဠိ၌ ‘gehe paṭisandhiṃ aggahesī’ ဟူသည်မှာ မောဂ္ဂလိပုဏ္ဏား၏ အိမ်ရှိ ပုဏ္ဏေးမ၏ ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေယူခဲ့သည်ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ အိမ်သည် ထိုပုဏ္ဏေးမ၏ မှီရာတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် မှီရာကို အစွဲပြုသော ဝေါဟာရအားဖြင့် “အိမ်၌ ပဋိသန္ဓေယူသည်” ဟု ဟောကြားအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ၎င်းသည် “ညောင်စောင်း (ခုတင်) တို့က အော်ဟစ်ကြသည်၊ ရွာလုံးကျွတ် ရောက်လာကြသည်” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘Sattavassāni’ ဟူသည်မှာ အလွန်စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘Aticchatha’ ဟူသည်မှာ (ဤနေရာမှ) ကျော်လွန်၍ အလိုရှိရာသို့ ကြွတော်မူကြပါ၊ ဤအိမ်၌ ဆွမ်းမရနိုင်ပါ၊ ဤအိမ်မှတစ်ပါး အခြားသောအရပ်သို့ ကြွ၍ ဆွမ်းခံတော်မူကြပါ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အို အရှင်ဘုရားတို့” ဟူသည်ကို ပုဏ္ဏားသည် မိမိအိမ်၌ ရဟန်းတို့ ဆွမ်းရရှိမည်ကို မလိုလားသဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘Paṭiyāditabhattato’ ဟူသည်မှာ ပြင်ဆင်ချက်ပြုတ်၍ ထားအပ်သော ဆွမ်းမှ ဟု ဆိုလို၏။ ‘Tadupiyaṃ’ ဟူသည်မှာ ထိုဆွမ်းနှင့် သင့်လျော်သော ဟု ဆိုလို၏။ ‘Upasamaṃ disvā’ ဟူသည်မှာ မထေရ်၏ ကာယစိတ္တ ငြိမ်သက်ခြင်းကို အဖန်ဖန်မြင်၍ (သိ၍) ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဣရိယာပုဒ်၏ ငြိမ်သက်မှုကို ပြသခြင်းဖြင့် ထိုဣရိယာပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်နေသော စိတ်၏ သင့်တင့်လျော်ကန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ငြိမ်သက်မှုကိုလည်း သိရှိနိုင်ပေသည်။ ‘Bhiyyoso mattāya pasīditvā’ ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် အထူးသဖြင့် လွန်စွာ ကြည်ညို၍ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ ‘Bhattavissaggakaraṇatthāya’ ဟူသည်မှာ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်း (ဆွမ်းကိစ္စပြီးစေခြင်း) အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ‘Adhivāsetvā’ ဟူသည်မှာ လက်ခံဝန်ခံ၍ ဖြစ်၏။

Soḷasavassuddesikoti soḷasavassoti uddisitabbo voharitabboti soḷasavassuddeso, soyeva soḷasavassuddesiko. Soḷasavassoti vā uddisitabbataṃ arahatīti soḷasavassuddesiko, soḷasavassāni vā uddisitabbāni assāti soḷasavassuddesiko, soḷasavassoti uddeso vā assa atthīti soḷasavassuddesiko, atthato pana soḷasavassikoti vuttaṃ hoti. Tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragūti iruvedayajuvedasāmavedasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ vedānaṃ paguṇakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Pāragūti cettha niccasāpekkhatāya samāsādikaṃ veditabbaṃ. Laggetvāti olambetvā. Na ca kācīti ettha ca-saddo avadhāraṇe, kāci kathā neva uppajjatīti attho. Pallaṅkanti nisīditabbāsanaṃ. Uppajjissatīti etthāpi ‘‘kathā’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Kupito anattamanoti kopena kupito, anattamano domanassena. Domanassasamaṅgī hi puggalo pītisukhehi na attamano na attacittoti anattamanoti vuccati. Na sakamanoti vā anattamano attano vase aṭṭhitacittattā.

သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိကောဟူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ဟု ညွှန်းဆိုအပ်၊ ခေါ်ဝေါအပ်သောကြောင့် 'သောဠသဝဿုဒ္ဒေသ' မည်၏။ ထိုသောဠသဝဿုဒ္ဒေသသည်ပင်လျှင် 'သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိက' မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ဟု ညွှန်းဆိုခြင်းကို ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ညွှန်းဆိုအပ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်တို့သည် ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ဟူသော ညွှန်းဆိုခြင်း ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'သောဠသဝဿုဒ္ဒေသိက' ဟု ခေါ်သည်။ အနက်အားဖြင့်မူ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ်ရှိသူဟု ဆိုလိုသည်။ တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ ပါရဂူဟူသည် ဣရုဗေဒ၊ ယဇုဗေဒ၊ သာမဗေဒဟု ဆိုအပ်သော ဗေဒင်သုံးပုံတို့ကို နှုတ်ငုံဆောင်ခြင်း လေ့ကျက်ခြင်းအားဖြင့် ကမ်းတစ်ဖက်သို့ ရောက်သောကြောင့် 'ပါရဂူ' မည်၏။ ဤပါရဂူဟူသော ပုဒ်၌ အမြဲတစေ တစ်ပါးသောပုဒ်ကို ငဲ့ရသောကြောင့် သမာသ်စသည် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ လဂ္ဂေတွာဟူသည် ဆွဲချိတ်၍ (တွဲလဲဆွဲ၍) ဟု အနက်ရသည်။ န စ ကာစိဟူသော ပုဒ်၌ 'စ'သဒ္ဒါသည် ဧကန်သတ်မှတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်၌ ရှိ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော စကားမျှ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ဟု အနက်ရသည်။ ပလ္လင်္ကံဟူသည် ထိုင်နေစရာ နေရာကို ဆိုလိုသည်။ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိဟူသော ပုဒ်၌လည်း 'ကထာ' (စကား) ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်ရမည်။ ကုပိတော အနတ္တမနောဟူသည် ဒေါသဖြင့် အမျက်ထွက်သော၊ ဒေါမနဿဖြင့် စိတ်မချမ်းသာသောသူ ဖြစ်သည်။ ဒေါမနဿနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်းတို့ဖြင့် စိတ်နှလုံး မသာယာသောကြောင့် 'အနတ္တမန' ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် မိမိစိတ်သည် မိမိအလိုသို့ မလိုက်သောကြောင့် (မိမိစိတ်မဟုတ်သောကြောင့်) 'အနတ္တမန' မည်၏။ မိမိစိတ်သည် မိမိ၏လက်အောက်၌ မတည်နိုင်ခြင်းကြောင့်တည်း။

Caṇḍikkabhāveti caṇḍiko vuccati caṇḍo thaddhapuggalo, tassa bhāvo caṇḍikkaṃ, thaddhabhāvoti attho. Idha pana ‘‘caṇḍikkabhāve’’ti vuttattā caṇḍikoyeva caṇḍikkanti gahetabbaṃ, tena ‘‘caṇḍikkabhāve’’ti ettha thaddhabhāveti attho veditabbo. Kiñci mantanti kiñci vedaṃ. Aññe ke jānissantīti na keci jānissantīti adhippāyo. Pucchitvā sakkā jānitunti attano padesañāṇe ṭhitattā thero evamāha. Sabbaññubuddhā eva hi ‘‘puccha, māṇava, yadākaṅkhasī’’tiādinā paccekabuddhādīhi asādhāraṇaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Sāvakā pana padesañāṇe ṭhitattā ‘‘sutvā vedissāmā’’ti vā ‘‘pucchitvā sakkā jānitu’’nti vā vadanti.

စဏ္ဍိက္ကဘာဝေဟူသည် ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'စဏ္ဍိက' ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် 'စဏ္ဍိက္က' မည်၏၊ ခက်ထန်သောအဖြစ်ဟု အနက်ရသည်။ ဤနေရာ၌မူ 'စဏ္ဍိက္ကဘာဝေ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'စဏ္ဍိက' သာလျှင် 'စဏ္ဍိက္က' မည်၏ဟု ယူရမည်။ ထို့ကြောင့် 'စဏ္ဍိက္ကဘာဝေ' ဟူသော ပုဒ်၌ ခက်ထန်သောအဖြစ်ဟု အနက် သိအပ်၏။ ကိဉ္စိ မန္တံဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဗေဒင်ကို ဆိုလိုသည်။ အညေ ကေ ဇာနိဿန္တိဟူသည် မည်သူမျှ မသိနိုင်လတ္တံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပုစ္ဆိတွာ သက္ကာ ဇာနိတုံဟူသည် မိမိ၏ အစိတ်အပိုင်းမျှသာ သိသော ပဒေသဉာဏ်၌ တည်သောကြောင့် ထေရ်မြတ်သည် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့သည်သာလျှင် 'လုလင်... သင် ယုံမှားသံသယ ရှိသောအခါ မေးမြန်းလော့' စသည်ဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ စသည်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော သဗ္ဗညုပဝါရဏာ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် ဖိတ်မန်ခြင်း) ကို ပြုတော်မူကြသည်။ သာဝကတို့မူကား ပဒေသဉာဏ်၌ တည်ကြသောကြောင့် 'နာယူရသဖြင့် သိကြကုန်အံ့' ဟုသော်လည်းကောင်း၊ 'မေးမြန်း၍ သိနိုင်ပါသည်' ဟုသော်လည်းကောင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။

Tīsu vedesūtiādīsu tayo vedā pubbe vuttanayā eva. Nighaṇḍūti nāmanighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ, vevacanappakāsakanti ca pariyāyasaddadīpakanti attho, ekekassa atthassa anekapariyāyavacanavibhāvakanti [Pg.121] vuttaṃ hoti. Nidassanamattañcetaṃ anekesaṃ atthānaṃ ekasaddassa vacanīyatāvibhāvanavasenapi tassa ganthassa pavattattā. Vacanīyavācakabhāvena atthaṃ saddañca nikhaṇḍeti bhindati vibhajja dassetīti nikhaṇḍu, so eva idha kha-kārassa gha-kāraṃ katvā nighaṇḍūti vutto. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārasatthaṃ. Ettha ca kiriyākappavikappoti vacībhedādilakkhaṇā kiriyā kappīyati vikappīyati etenāti kiriyākappo, so pana vaṇṇapadabandhapadatthādivibhāgato bahuvikappoti kiriyākappavikappoti vuccati. Idañca mūlakiriyākappaganthaṃ sandhāya vuttaṃ. So hi satasahassaparimāṇo nayādicariyādikaṃ pakaraṇaṃ. Vacanatthato pana kiṭati gameti kiriyādivibhāgaṃ, taṃ vā anavasesapariyādānato gamento pūretīti keṭubhanti vuccati, saha nighaṇḍunā keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhā, tayo vedā. Tesu sanighaṇḍukeṭubhesu. Ṭhānakaraṇādivibhāgato nibbacanavibhāgato ca akkharā pabhedīyanti etenāti akkharappabhedo, sikkhā ca nirutti ca. Saha akkharappabhedenāti sākkharappabhedā, tesu sākkharappabhedesu. Itihāsapañcamesūti athabbanavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tayo vedā. Tesu itihāsapañcamesu. Neva attanā passatīti neva sayaṃ passati, neva jānātīti attho. Puccha, byākarissāmīti ‘‘sabbāpi pucchā vedesuyeva antogadhā’’ti sallakkhento evamāha.

တီးသု ဝေဒေသု စသည်တို့၌ ဗေဒင်သုံးပုံတို့သည် ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ နိဃဏ္ဍူဟူသည် သစ်ပင် စသည်တို့၏ ဝေဝစန (ပရိယာယ်) ကို ပြတတ်သော နာမနိဃဏ္ဍုကျမ်း ဖြစ်သည်။ ဝေဝစနပြတတ်သော ကျမ်းဟူသည် ပရိယာယ်သဒ္ဒါကို ပြတတ်သောကျမ်းဟု အနက်ရသည်။ အနက်တစ်ခုချင်းစီကို များစွာသော ပရိယာယ်စကားဖြင့် ခွဲခြားပြတတ်သောကျမ်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားသည် ဥပမာပြရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ များစွာသော အနက်တို့ကို တစ်ခုတည်းသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောနိုင်ပုံကို ခွဲခြားပြသခြင်းအားဖြင့်လည်း ထိုကျမ်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဟောအပ်သောအနက် (ဝစနီယ) နှင့် ဟောတတ်သောသဒ္ဒါ (ဝါစက) အဖြစ်ဖြင့် အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတတ် (နိခဏ္ဍတိ) သောကြောင့် 'နိခဏ္ဍု' မည်၏။ ထိုနိခဏ္ဍုကိုပင် ဤ၌ 'ခ'အက္ခရာကို 'ဃ'အက္ခရာပြု၍ 'နိဃဏ္ဍု' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ကေဋုဘံဟူသည် ကဗျာဆရာ ပညာရှိ (ကဝိ) တို့အား အကျိုးပြုသော ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပကျမ်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ 'ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပ' ဟူသည် ဝစီဘေဒ (စကားအပြား) စသော လက္ခဏာရှိသော ကိရိယာကို ဤကျမ်းဖြင့် ကြံဆအပ်၊ ဝေဖန်အပ်သောကြောင့် ကိရိယာကပ္ပ မည်၏။ ထိုကျမ်းသည်လည်း ဝဏ္ဏပဒ (စုဏ္ဏိယဝါကျ)၊ ဗန္ဓပဒ (ဂါထာဖွဲ့) နှင့် ပဒတ္ထစသည်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် များစွာသော ကြံဆစိတ်ကူးခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ကိရိယာကပ္ပဝိကပ္ပ' ဟု ခေါ်သည်။ ဤသို့ ဆိုခြင်းသည်လည်း မူလကိရိယာကပ္ပကျမ်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကျမ်းသည် နယ၊ စရိယ အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့် တစ်သိန်းသော အတိုင်းအတာရှိသော ကျမ်းကြီးဖြစ်သည်။ ဝစနတ္ထ (ပုဒ်အနက်) အားဖြင့်မူ ကိရိယာအစရှိသော ဝေဖန်ခြင်းကို ရောက်စေတတ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုကိရိယာဝိဓိဝိဘာဂကို အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်အောင် ပြည့်စုံစေတတ်သောကြောင့် 'ကေဋုဘ' ဟု ခေါ်သည်။ နိဃဏ္ဍုကျမ်း၊ ကေဋုဘကျမ်းတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော ဗေဒင်သုံးပုံတို့ကို 'သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနိဃဏ္ဍု၊ ကေဋုဘကျမ်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဗေဒင်သုံးပုံတို့၌။ ဌာန်၊ ကရိုဏ်း စသည်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အက္ခရာတို့ကို ခွဲခြားပြတတ်သော (သိက္ခာကျမ်းနှင့် နိရုတ္တိကျမ်းကို) 'အက္ခရပ္ပဘေဒ' ဟု ခေါ်သည်။ အက္ခရာအပြား (အက္ခရပ္ပဘေဒ) နှင့်တကွ ဖြစ်သော ဗေဒင်တို့ကို 'သက္ခရပ္ပဘေဒ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအက္ခရာအပြားနှင့်တကွဖြစ်သော ဗေဒင်တို့၌။ ဣတိဟာသပဉ္စမေသုဟူသည် အာထဗ္ဗဏဗေဒင်ကို စတုတ္ထဗေဒင်ပြု၍ 'ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်၊ ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်' ဟူသော ရှေးစကားမျိုးနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် ရှေးဟောင်းပုံပြင်ဟု ဆိုအပ်သော ဣတိဟာသကျမ်းသည် ငါးခုမြောက်ရှိသော ဗေဒင်တို့ကို 'ဣတိဟာသပဉ္စမ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဣတိဟာသ ငါးခုမြောက်ရှိသော ဗေဒင်တို့၌။ နေဝ အတ္တနာ ပဿတီဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မမြင်၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မသိဟု အနက်ရသည်။ ပုစ္ဆ၊ ဗျာကရိဿာမီဟူသည်မှာ 'မေးခွန်းအားလုံးတို့သည် ဗေဒင်တို့၌သာလျှင် အကျုံးဝင်ကုန်၏' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Yassa cittantiādipañhadvayaṃ cuticittasamaṅgino khīṇāsavassa cuticittassa uppādakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha paṭhamapañhe uppajjatīti uppādakkhaṇasamaṅgitāya uppajjati. Na nirujjhatīti nirodhakkhaṇaṃ appattatāya na nirujjhati. Tassa cittanti tassa puggalassa tato paṭṭhāya cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti pucchati. Yassa vā panātiādike pana dutiyapañhe nirujjhissatīti yassa cittaṃ bhaṅgakkhaṇaṃ patvā nirujjhissati. Nuppajjissatīti bhaṅgato parabhāge sayaṃ vā aññaṃ vā nuppajjissati, tassa puggalassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatīti pucchati. Imesaṃ pana pañhānaṃ paṭhamo pañho vibhajjabyākaraṇīyo, tasmā ‘‘yassa cittaṃ uppajjati na nirujjhati, tassa cittaṃ nirujjhissati nuppajjissatī’’ti (yama. 2.cittayamaka.63) evaṃ [Pg.122] puṭṭhena satā evamayaṃ pañho ca vissajjetabbo ‘‘pacchimacittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati nirujjhissati na uppajjissati, itaresaṃ cittassa uppādakkhaṇe tesaṃ cittaṃ uppajjati na nirujjhati, nirujjhissati ceva uppajjissati cā’’ti (yama. 2.cittayamaka.63). Yesañhi paricchinnavaṭṭadukkhānaṃ khīṇāsavānaṃ sabbapacchimassa cuticittassa uppādakkhaṇe vattati, tesaṃ tadeva cuticittaṃ nirujjhissati nuppajjissatīti. Uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Bhaṅgaṃ pana patvā taṃ tesaṃ cittaṃ nirujjhissati, tato appaṭisandhikattā aññaṃ na uppajjissati. Ṭhapetvā pana pacchimacittasamaṅgikhīṇāsavaṃ itaresaṃ sekkhāsekkhaputhujjanānaṃ uppādakkhaṇasamaṅgicittaṃ uppādappattatāya uppajjati nāma, bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati. Bhaṅgaṃ pana patvā nirujjhissateva, aññaṃ pana tasmiṃ vā aññasmiṃ vā attabhāve uppajjissati ceva nirujjhissati ca. Dutiyo pana pañho arahato cuticittassa uppādakkhaṇe niyamitattā ekaṃsabyākaraṇīyo, tasmā ‘‘yassa vā pana cittaṃ nirujjhissati na uppajjissati, tassa cittaṃ uppajjati na nirujjhatī’’ti puṭṭhena ‘‘āmantā’’ti vattabbaṃ. Khīṇāsavassa hi uppādakkhaṇasamaṅgicuticittaṃ bhaṅgaṃ patvā nirujjhissati nāma, tato paraṃ nuppajjissati. Uppādakkhaṇasamaṅgitāya pana uppajjati ceva bhaṅgaṃ appattatāya na nirujjhati cāti vuccati.

“ယဿ စိတ္တံ” အစရှိသော ပုစ္ဆာနှစ်ပါး၏ အပေါင်းကို စုတိစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စုတိစိတ် ဥပါဒ်ခဏကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုပုစ္ဆာနှစ်ရပ်တွင် ပထမပုစ္ဆာ၌ “ဖြစ်ဆဲ (uppajjati)” ဟူသည်မှာ ဥပါဒ်ခဏနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်ဆဲမည်၏။ “မချုပ်ဆဲ (na nirujjhati)” ဟူသည်မှာ ချုပ်ခဏ (ဘင်ခဏ) သို့ မရောက်သေးသောကြောင့် မချုပ်ဆဲမည်၏။ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် (tassa cittaṃ)” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုဥပါဒ်ခဏမှစ၍ စိတ်သည် ချုပ်လတ္တံ့၊ နောက်ထပ် မဖြစ်လတ္တံ့လောဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ “ယဿ ဝါ ပန” အစရှိသော ဒုတိယပုစ္ဆာ၌ “ချုပ်လတ္တံ့ (nirujjhissati)” ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ဘင်ခဏသို့ ရောက်၍ ချုပ်လတ္တံ့ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ “မဖြစ်လတ္တံ့ (nuppajjissati)” ဟူသည်မှာ ဘင်ခဏ၏ နောက်အဖို့၌ မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားစိတ်သော်လည်းကောင်း မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ၊ မချုပ်ဆဲလောဟု မေးခြင်းဖြစ်သည်။ ဤမေးခွန်း (ပညှာ) နှစ်ခုတွင် ပထမမေးခွန်းကိုမူ ခွဲခြား၍ ဖြေဆိုအပ်၏ (ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏီယ ဖြစ်၏)။ ထို့ကြောင့် “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ၊ မချုပ်ဆဲ ဖြစ်အံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ချုပ်လတ္တံ့၊ မဖြစ်လတ္တံ့လော” ဟု ဤသို့မေးမြန်းအပ်သောအခါ ဤမေးခွန်းကို “နောက်ဆုံးစိတ် (ပစ္ဆိမစိတ်) ၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ၊ မချုပ်ဆဲ ဖြစ်၏။ သို့သော် ချုပ်လတ္တံ့၊ မဖြစ်လတ္တံ့။ အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ၊ မချုပ်ဆဲ ဖြစ်၏။ ချုပ်လည်း ချုပ်လတ္တံ့၊ ဖြစ်လည်း ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ဖြေဆိုအပ်သည်။ အစုံသတ်ပြီးသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ ရှိတော်မူကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အားလုံး၏နောက်ဆုံးဖြစ်သော စုတိစိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ထိုစုတိစိတ်သည် ချုပ်လတ္တံ့၊ မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပါဒ်သို့ ရောက်ဆဲဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲမည်၏၊ ဘင်သို့ မရောက်သေး၍ မချုပ်ဆဲမည်၏။ ဘင်ခဏသို့ ရောက်သောအခါမှသာ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုစုတိစိတ်သည် ချုပ်လတ္တံ့၊ ထိုစုတိစိတ်၏နောက်၌ ပဋိသန္ဓေမရှိတော့သဖြင့် အခြားစိတ်သည် မဖြစ်လတ္တံ့။ ပစ္ဆိမစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော သေက္ခ၊ အသေက္ခ (ရဟန္တာမဟုတ်သေးသော သိက္ခာသုံးပါး၌ တည်သူများ) နှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ ဥပါဒ်ခဏနှင့် ပြည့်စုံသောစိတ်သည် ဥပါဒ်သို့ ရောက်ဆဲဖြစ်၍ ဖြစ်ဆဲမည်၏။ ဘင်သို့ မရောက်သေးသဖြင့် မချုပ်ဆဲမည်၏။ ဘင်သို့ ရောက်သောအခါ၌မူ ချုပ်လတ္တံ့သည်သာတည်း။ အခြားစိတ်သည်ကား ထိုဘဝ၌သော်လည်းကောင်း၊ အခြားဘဝ၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်လည်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ချုပ်လည်း ချုပ်လတ္တံ့။ ဒုတိယမေးခွန်းသည်ကား ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ စုတိစိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌သာ ကန့်သတ်မှတ်သားထားသောကြောင့် တိုက်ရိုက်တစ်ဖက်သတ် ဖြေဆိုအပ်၏ (ဧကံသဗျာကရဏီယ ဖြစ်၏)။ ထို့ကြောင့် “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ချုပ်လတ္တံ့၊ မဖြစ်လတ္တံ့ဖြစ်အံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် ဖြစ်ဆဲ၊ မချုပ်ဆဲလော” ဟု မေးအပ်သောအခါ “ဟုတ်မှန်ပါ၏ (အာမန္တာ)” ဟု ဖြေဆိုအပ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥပါဒ်ခဏနှင့် ပြည့်စုံသော စုတိစိတ်သည် ဘင်သို့ ရောက်သောအခါ ချုပ်လတ္တံ့မည်၏၊ ထိုစုတိစိတ်၏ နောက်၌ အခြားစိတ် မဖြစ်လတ္တံ့။ ဥပါဒ်ခဏနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်ဆဲလည်းဖြစ်၏၊ ဘင်သို့ မရောက်သေးသောကြောင့် မချုပ်ဆဲလည်း ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။

Ayaṃ pana māṇavo evamime pañhe vissajjetumasakkonto vighātaṃ pāpuṇi, tasmā vuttaṃ ‘‘māṇavo uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkonto’’tiādi. Tattha uddhaṃ vā adho vā harituṃ asakkontoti uparimapade vā heṭṭhimapadaṃ, heṭṭhimapade vā uparimapadaṃ atthato samannāharituṃ asakkontoti attho, pubbenāparaṃ yojetvā pañhassa atthaṃ paricchindituṃ asakkontoti vuttaṃ hoti. Dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ tāva ācikkhīti ‘‘atthi imasmiṃ kāye’’tiādikaṃ dvattiṃsākārakammaṭṭhānaṃ ‘‘mantassa upacāro aya’’nti paṭhamaṃ ācikkhi. Sotāpannānaṃ sīlesu paripūrakāritāya samādinnasīlato natthi parihānīti āha ‘‘abhabbo dāni sāsanato nivattitu’’nti. Vaḍḍhetvāti uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetvā. Appossukko bhaveyya buddhavacanaṃ gahetunti arahattappattiyā katakiccabhāvatoti [Pg.123] adhippāyo. Vohāravidhimhi chekabhāvatthaṃ ‘‘upajjhāyo maṃ bhante tumhākaṃ santikaṃ pahiṇī’’tiādi vuttaṃ.

ဤလုလင်သည်ကား ဤသို့လျှင် ဤမေးခွန်းများကို မဖြေဆိုနိုင်သဖြင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် “လုလင်သည် အထက်သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့လည်းကောင်း မဆောင်နိုင်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုစကား၌ “အထက်သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့လည်းကောင်း မဆောင်နိုင်” ဆိုသည်မှာ အထက်ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ အောက်ပုဒ်၌လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ရှေ့နောက် ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်၍ မေးခွန်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သူဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒွတ္တိံသာကာရကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေးဦးစွာ ဟောကြားတော်မူ၏” ဆိုရာ၌ “အတ္ထိ ဣမသ္မိံ ကာယေ” (ဤခန္ဓာကိုယ်၌ ရှိ၏) အစရှိသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသလကမ္မဋ္ဌာန်း (ဒွတ္တိံသာကာရ) ကို “ဤသည်ကား မန္တန်ဗေဒင်၏ အခြေခံဖြစ်၏” ဟု ရှေးဦးစွာ ပြသဟောကြားတော်မူသည်။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သီလဆောက်တည်မှု၌ ပြည့်စုံအောင် ကျင့်သုံးလေ့ရှိကြသဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော သီလမှ ယုတ်လျော့ပျက်စီးခြင်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် “ယခုအခါ သာသနာတော်မှ ဖဲခွာရန် မဖြစ်နိုင်တော့ပြီ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “တိုးပွားစေ၍ (ဝဍ္ဎေတွာ)” ဟူသည်မှာ အထက်မဂ်ကို ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တိုးပွားစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူရန် ကြောင့်ကြမဲ့ဖြစ်ရာ၏” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီဖြစ်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စ အားလုံးပြီးဆုံးသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ လောကဝေါဟာရ အစီအရင်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်စေရန်အတွက် “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် တပည့်တော်အား အရှင်ဘုရားတို့ထံသို့ စေလွှတ်လိုက်ပါသည်” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Udakadantaponaṃ upaṭṭhāpesīti paribhogatthāya udakañca dantakaṭṭhañca paṭiyādetvā ṭhapesi. Dante punanti visodhenti etenāti dantaponaṃ vuccati dantakaṭṭhaṃ. Guṇavantānaṃ saṅgahetabbabhāvato thero sāmaṇerassa ca khantivīriyaupaṭṭhānādiguṇe paccakkhakaraṇatthaṃ vināva abhiññāya pakatiyā vīmaṃsamāno puna sammajjanādiṃ akāsi. ‘‘Sāmaṇerassa cittadamanatthaṃ akāsī’’tipi vadanti. Buddhavacanaṃ paṭṭhapesīti buddhavacanaṃ uggaṇhāpetuṃ ārabhi. Ṭhapetvā vinayapiṭakanti ettha ‘‘sāmaṇerānaṃ vinayapariyāpuṇanaṃ cārittaṃ na hotīti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhāpesī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Avassikova samānoti upasampadato paṭṭhāya aparipuṇṇaekavassoti adhippāyo. Moggaliputtatissattherassa hadaye patiṭṭhāpitampi buddhavacanaṃ vohāravasena tassa hatthe patiṭṭhāpitaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘hatthe sakalaṃ buddhavacanaṃ patiṭṭhāpetvā’’ti. Yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsūti moggaliputtatissattherassa hatthe sakalasāsanapatiṭṭhāpanena dutiyasaṅgītikārakāropitadaṇḍakammato muttā hutvā yāvatāyukaṃ ṭhatvā parinibbāyiṃsu.

“ရေနှင့် သစ်ကတ္တီ (သွားပွတ်တံ) ကို ပြင်ဆင်ပေးထား၏” ဟူသည်မှာ အသုံးပြုသုံးဆောင်ရန်အတွက် ရေနှင့် သစ်ကတ္တီတို့ကို စီရင်ပြင်ဆင်၍ ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသစ်သားဖြင့် သွားတို့ကို သုတ်သင်ဆေးကြော သန့်ရှင်းစေတတ်သောကြောင့် “သွားပွတ်ဆေးတံ (ဒန္တပေါဏ)” သို့မဟုတ် “သစ်ကတ္တီ (ဒန္တကဋ္ဌ)” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဂုဏ်သီလနှင့် ပြည့်စုံသူတို့ကို ချီးမြှောက်ထိုက်သောကြောင့် မထေရ်မြတ်သည် သာမဏေငယ်၏ ခန္တီ၊ ဝီရိယနှင့် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုစုခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြု သိရှိစေရန် အလို့ငှာ၊ အဘိညာဉ်တန်ခိုးဖြင့် မဟုတ်ဘဲ သာမန်အတိုင်း စမ်းသပ်လိုသဖြင့် တစ်ဖန် တံမြက်လှည်းခြင်း အစရှိသော ဝတ်တို့ကို ပြုလုပ်စေခဲ့သည်။ “သာမဏေငယ်၏ စိတ်ကို ဆုံးမရန်အလို့ငှာ ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ “ဗုဒ္ဓဝစနကို စတင်သင်ကြားစေ၏” ဟူသည်မှာ သာမဏေအား ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူစေရန် အားထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဝိနည်းပိဋကတ်ကို ချန်လှပ်၍” ဟူသော စကား၌ သာမဏေငယ်များအဖို့ ဝိနည်းပိဋကတ်ကို သင်ယူလေ့လာခြင်းသည် ထုံးစံအလေ့အထ (စာရိတ္တ) မဟုတ်သောကြောင့် “ဝိနည်းပိဋကတ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ကြားစေခဲ့သည်” ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်သည်။ “ဝါမရသေးသူဖြစ်လျက်” ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒ) သို့ ရောက်သည်မှစ၍ တစ်ဝါ မပြည့်သေးသူကို ဆိုလိုသည်။ အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်၏ နှလုံးသား၌ တည်စေအပ်ပြီးသော ဗုဒ္ဓဝစနကိုပင်လျှင် ဝေါဟာရအားဖြင့် “သူ၏လက်၌ အပ်နှင်းတည်စေအပ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းယူဆကာ “လက်၌ အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဝစနကို အပ်နှင်းတည်စေ၍” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “အသက်ထက်ဆုံး တည်နေ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်၏ လက်ဝယ်သို့ သာသနာတော်တစ်ရပ်လုံးကို အပ်နှင်းတည်စေခြင်းဖြင့် ဒုတိယသံဂါယနာတင်တော်မူကြသော မထေရ်မြတ်များ ချမှတ်ထားသော ဒဏ်ကံ (ဒဏ္ဍကမ္မ) အမှုမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လျက်၊ အသက်တမ်းစေ့ တည်နေတော်မူကြပြီးလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကြလေကုန်သတည်း။

Bindusārassa rañño ekasataputtāti ettha bindusāro nāma sakyakulappasuto candaguttassa nāma rañño putto. Tathā hi viṭaṭūbhasaṅgāme kapilavatthuto nikkhantasakyaputtehi māpite moriyanagare khattiyakulasambhavo candaguttakumāro pāṭaliputte rājā ahosi. Tassa putto bindusāro nāma rājakumāro pitu accayena rājā hutvā ekasataputtakānaṃ janako ahosi. Ekasatanti ekañca satañca ekasataṃ, ekenādhikaṃ satanti attho. Ekāva mātā assāti ekamātikaṃ, attanā sahodaranti vuttaṃ hoti. Na tāva ekarajjaṃ katanti āha ‘‘anabhisittova rajjaṃ kāretvā’’ti. Ekarajjābhisekanti sakalajambudīpe ekādhipaccavasena kariyamānaṃ abhisekaṃ. Puññappabhāvena pāpuṇitabbāpi rājiddhiyo arahattamaggena āgatā paṭisambhidādayo [Pg.124] avasesavisesā viya payogasampattibhūtā abhisekānubhāveneva āgatāti āha ‘‘abhisekānubhāvena cassa imā rājiddhiyo āgatā’’ti.

"ဗိန္ဒုသာရမင်း၏ သားတော်တစ်ရာ့တစ်ယောက်" ဟူသော စကားရပ်၌ ဗိန္ဒုသာရမည်သည်ကား သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဖွားမြင်သော စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ သားတော်ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ ဝိဋဋူဘစစ်ပွဲကြောင့် ကပိလဝတ်ပြည်မှ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လာကြသော သာကီဝင်မင်းသားတို့ တည်ထောင်အပ်သော မောရိယမြို့၌ မင်းမျိုးမင်းနွယ်ဖြစ်သော စန္ဒဂုတ္တမင်းသားသည် ပါဋလိပုတ်ပြည်၌ မင်းဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုစန္ဒဂုတ္တမင်း၏ သားတော်ဖြစ်သော ဗိန္ဒုသာရမင်းသားသည် ခမည်းတော် ကွယ်လွန်သောအခါ မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်၍ သားတော်တစ်ရာ့တစ်ယောက်၏ ခမည်းတော် ဖြစ်ခဲ့၏။ "ဧကသတ" ဟူသည်ကား တစ်ယောက်နှင့် တစ်ရာ၊ ဆိုလိုသည်မှာ တစ်ယောက်ပိုသော တစ်ရာ (၁၀၁ ယောက်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မိခင်တစ်ဦးတည်းသာရှိသောကြောင့် "ဧကမာတိက" မည်၏၊ မိမိနှင့် တစ်မိဝမ်းတည်း ဖွားမြင်သူဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းသည် ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ်ကို မပြုရသေးမီကာလကို ရည်ရွယ်၍ "ဘိသိက်မခံရသေးဘဲ မင်းပြုလျက်" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ "ဧကရာဇ်ဘိသိက်" ဟူသည် အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ တစ်ဦးတည်းသော အချုပ်အခြာအာဏာဖြင့် ပြုအပ်သော ဘိသိက်မင်္ဂလာ ဖြစ်သည်။ ကောင်းမှုကံ အာနုဘော်ကြောင့် ရရှိအပ်သော မင်း၏တန်ခိုးအာနုဘော်တို့သည်လည်း အရဟတ္တမဂ်ကြောင့် ရရှိအပ်သော ပဋိသမ္ဘိဒါအစရှိသော အကြွင်းမဲ့ထူးခြားမှုများကဲ့သို့ လုံ့လဝီရိယပြည့်စုံမှုဖြစ်သော ဘိသိက်ခံခြင်းအာနုဘော်ကြောင့်သာ ရရှိအပ်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဘိသိက်ခံခြင်းအာနုဘော်ကြောင့် ဤမင်း၏ တန်ခိုးတရားတို့ ရောက်ရှိလာကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

Tattha rājiddhiyoti rājabhāvānugatappabhāvā. Yatoti yato soḷasaghaṭato. Sāsane uppannasaddhoti buddhasāsane paṭiladdhasaddho. Asandhimittāti tassāva nāmaṃ. Tassā kira sarīre sandhayo na paññāyanti, tasmā evaṃnāmikā jātātipi vadanti. Devatā eva divase divase āharantīti sambandho. Devasikanti divase divase. Agadāmalakanti appakeneva sarīrasodhanādisamatthaṃ sabbadosaharaṇaṃ osadhāmalakaṃ. Agadaharītakampi tādisameva harītakaṃ. Tesu kira dvīsu yathākāmamekaṃ paribhuñjati. Chaddantadahatoti chaddantadahasamīpe ṭhitadevavimānato kapparukkhato vā. ‘‘Chaddantadahe tādisā rukkhavisesā santi, tato āharantī’’tipi vadanti. Dibbañca pānakanti dibbaphalarasapānakañca. Asuttamayikanti kapparukkhato nibbattadibbadussattā suttehi na katanti asuttamayikaṃ. Sumanapupphapaṭanti sabbattha sukhumaṃ hutvā uggatapupphānaṃ atthitāya sumanapupphapaṭaṃ nāma jātaṃ. Uṭṭhitassa sālinoti sayaṃjātasālino. Samudāyāpekkhañcettha ekavacanaṃ, sālīnanti attho. Nava vāhasahassānīti ettha ‘‘catasso muṭṭhiyo eko kuḍuvo, cattāro kuḍuvā eko pattho, cattāro patthā eko āḷhako, cattāro āḷhakā ekaṃ doṇaṃ, cattāro doṇā ekamānikā, catasso mānikā ekakhārī, vīsati khāriyo eko vāho, tadeva ekaṃ sakaṭa’’nti suttanipātaṭṭhakathādīsu (su. ni. aṭṭha. 2.kokālikasuttavaṇṇanā; saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.181; a. ni. 3.10; 89) vuttaṃ. Idha pana ‘‘dve sakaṭāni eko vāho’’ti vadanti. Nitthusakaṇe karontīti thusakuṇḍakarahite karonti. Madhuṃ karontīti āgantvā samīpaṭṭhāne madhuṃ karonti. Balikammaṃ karontīti sabbattha balikammakārakā raṭṭhavāsino viya madhurasaraṃ vikūjantā baliṃ karonti. ‘‘Āgantvā ākāseyeva saddaṃ katvā attānaṃ ajānāpetvā gacchantī’’ti vadanti.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် "မင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော်" ဟူသည်မှာ မင်းအဖြစ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရှိန်အဝါ တန်ခိုးတရားတို့ ဖြစ်သည်။ "အကြင် ရေအိုးမှ" ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ခြောက်လုံးသော ရေအိုးတို့မှ ဖြစ်သည်။ "သာသနာတော်၌ သဒ္ဓါတရားရှိသူ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၌ သဒ္ဓါတရား ရရှိပြီးသူကို ဆိုလိုသည်။ "အသန္ဓိမိတ္တာ" ဟူသည်မှာ ထိုမိဖုရားကြီး၏ အမည် ဖြစ်၏။ ထိုမိဖုရားကြီး၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ အရိုးအဆစ်တို့သည် ထင်ရှားစွာ မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ရှိသူ ဖြစ်လာသည်ဟူ၍လည်း ဆိုကြသည်။ "နတ်တို့သည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ဆောင်ယူလာပေးကြကုန်၏" ဟူ၍ စကားစပ်ရမည်။ "နေ့စဉ်နေ့တိုင်း" ဟူသည်မှာ နေ့စဉ်မပြတ် ဖြစ်သည်။ "ဆေးဖြစ်သော ဆီးဖြူသီး" ဟူသည်မှာ အနည်းငယ်မျှ သုံးဆောင်ရုံဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်ပြီး ဘေးဥပါဒ် အန္တရာယ် ခပ်သိမ်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ဆေးဆီးဖြူသီး ဖြစ်သည်။ "ဆေးဖန်ခါးသီး" သည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော ဖန်ခါးသီးပင် ဖြစ်၏။ ထိုသစ်သီးနှစ်မျိုးတွင် မိမိအလိုရှိသလို တစ်မျိုးမျိုးကို နေ့စဉ် သုံးဆောင်တော်မူသတတ်။ "ဆဒ္ဒန်အိုင်မှ" ဟူသည်မှာ ဆဒ္ဒန်အိုင်အနီးရှိ နတ်ဗိမာန်မှသော်လည်းကောင်း၊ ပဒေသာပင်မှသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဆဒ္ဒန်အိုင်၌ ထိုကဲ့သို့သော ထူးခြားသည့် သစ်ပင်များရှိရာ ထိုသစ်ပင်များမှ ဆောင်ယူလာကြခြင်းဖြစ်သည်" ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ "နတ်၌ဖြစ်သော သောက်ရေ" ဟူသည်မှာ နတ်၌ဖြစ်သော သစ်သီးဖျော်ရည် ဖြစ်သည်။ "အသုတ္တမယိက" ဟူသည်မှာ ပဒေသာပင်မှ ဖြစ်ထွန်းလာသော နတ်ဝတ်ပုဆိုးဖြစ်၍ အပ်ချည်မျှင်တို့ဖြင့် ရက်လုပ်ထားခြင်း မဟုတ်သောကြောင့် အသုတ္တမယိက (ချည်မျှင်မပါသော အဝတ်) ဟု ခေါ်သည်။ "မြတ်လေးပန်းပွင့်ဝတ်လွှာ" ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်၌ အလွန်နူးညံ့သိမ်မွေ့လှသဖြင့် ပွင့်ထွန်းလာသော ပန်းပွင့်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသကဲ့သို့ ရှိခြင်းကြောင့် မြတ်လေးပန်းပွင့်ဝတ်လွှာ ဟူ၍ အမည်တွင်သည်။ "အလိုလိုပေါက်သော သလေးစပါး" ဟူသည်မှာ အလိုလို ဖြစ်ထွန်းသော သလေးစပါး ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အပေါင်းကို ရည်ညွှန်းသော်လည်း ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ "သလေးစပါးတို့၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဝါဟကိုးထောင်" ဟူရာ၌ "လက်ဆုပ်လေးဆုပ်သည် တစ်ကုဍုဝ၊ လေးကုဍုဝသည် တစ်ပတ်ထ (တစ်ပြည်)၊ လေးပတ်ထသည် တစ်အာဠှက (တစ်စိတ်)၊ လေးအာဠှကသည် တစ်ဒေါဏ (တစ်ခွဲ)၊ လေးဒေါဏသည် တစ်မာနိကာ၊ လေးမာနိကာသည် တစ်ခါရီ၊ ခါရီနှစ်ဆယ်သည် တစ်ဝါဟ၊ ထိုတစ်ဝါဟသည်ပင် လှည်းတစ်စီး တိုက်တည်း" ဟု သုတ္တနိပါတ်အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ဤကျမ်း၌မူ "လှည်းနှစ်စီးကို တစ်ဝါဟ" ဟု ဆိုကြသည်။ "ဖွဲနုကင်းစင်အောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဖွဲနှင့် ဖွဲနု ကင်းစင်အောင် ပြုလုပ်ပေးကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပျားရည်ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ ပျားတို့သည် ရောက်ရှိလာကြပြီး နီးစပ်ရာအရပ်၌ ပျားအုံကို ပြုလုပ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပူဇော်သက္ကာရ ပြုကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်၌ ပူဇော်မှုပြုကြသော တိုင်းသူပြည်သားတို့ကဲ့သို့ သာယာသောအသံဖြင့် မြည်ကြွေးလျက် ပူဇော်မှုကို ပြုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ရောက်ရှိလာကြပြီး ကောင်းကင်၌သာ အသံပြုကာ မိမိတို့ကိုယ်ကို မသိစေဘဲ ပြန်သွားကြကုန်၏" ဟုလည်း ဆိုကြသည်။

Suvaṇṇasaṅkhalikāyeva bandhanaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ. Catunnaṃ buddhānanti kakusandhādīnaṃ catunnaṃ buddhānaṃ. Adhigatarūpadassananti paṭiladdharūpadassanaṃ. Ayaṃ kira kappāyukattā catunnampi buddhānaṃ rūpasampattiṃ paccakkhato addakkhi. Kāḷaṃ nāma [Pg.125] nāgarājānaṃ ānayitvāti ettha so pana nāgarājā gaṅgāyaṃ nikkhittasuvaṇṇasaṅkhalikāya gantvā attano pādesu patitasaññāya āgatoti veditabbo. Nanu ca asokassa rañño āṇā heṭṭhā yojanato upari pavattati, imassa ca vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ, tasmā kathaṃ ayaṃ nāgarājā rañño āṇāya āgatoti? Kiñcāpi attano vimānaṃ yojanaparicchedato heṭṭhā patiṭṭhitaṃ, tathāpi rañño āṇāpavattiṭṭhānena saha ekābaddhatāya tassa āṇaṃ akāsi. Yathā hi rajjasīmantaravāsino manussā tehi tehi rājūhi nippīḷiyamānā tesaṃ tesaṃ āṇāya pavattanti, evaṃsampadamidanti vadanti.

"ရွှေခြေချင်းသည်သာ အနှောင်အဖွဲ့ဖြစ်ခြင်း" ဟူသည် ရွှေခြေချင်းဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘုရားလေးဆူတို့၏" ဟူသည် ကကုသန်အစရှိသော မြတ်စွာဘုရားလေးဆူတို့၏ အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "ကိုယ်တော်ကို ဖူးမြော်ခွင့်ရခြင်း" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ရူပကာယတော်ကို ဖူးမြော်ခွင့် ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဤကာဠနဂါးမင်းသည် ကမ္ဘာပတ်လုံး အသက်ရှည်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားလေးဆူလုံး၏ ရူပကာယတော် ပြည့်စုံပုံကို မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖူးမြော်ခဲ့ဖူးသတတ်။ "ကာဠနဂါးမင်းကို ဆောင်ယူစေ၍" ဟူသော စကားရပ်၌ ထိုနဂါးမင်းသည် ဂင်္ဂါမြစ်ထဲသို့ ချပေးလိုက်သော ရွှေခြေချင်းကြောင့် လာခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ထိုရွှေခြေချင်းသည် မိမိ၏ခြေရင်း၌ ကျလာသည်ဟု ယူဆသဖြင့် ရောက်ရှိလာခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အသောကမင်းကြီး၏ အာဏာစက်သည် မြေအောက် တစ်ယူဇနာထက် ပို၍ မပျံ့နှံ့နိုင်၊ ဤနဂါးမင်း၏ ဗိမာန်သည် တစ်ယူဇနာ အပိုင်းအခြားထက် ပိုမိုနက်ရှိုင်းသော မြေအောက်၌ တည်ရှိနေသည် မဟုတ်ပါလော၊ သို့ဖြစ်ပါက ဤနဂါးမင်းသည် မင်းကြီး၏အာဏာကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ရောက်ရှိလာသနည်း ဟူမူကား ထိုစကားသည် ကန့်ကွက်ချက် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား နဂါးမင်း၏ ဗိမာန်သည် တစ်ယူဇနာ အပိုင်းအခြား၏ အောက်၌ တည်ရှိနေသော်လည်း မင်းကြီး၏ အာဏာသက်ရောက်ရာ နယ်မြေနှင့် တစ်ဆက်တည်း တစ်စိတ်တည်း ဖြစ်နေသောကြောင့် မင်းကြီး၏ အာဏာကို နာခံခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပမာအားဖြင့် နိုင်ငံတော်နယ်စပ်၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် ထိုထိုသော မင်းတို့၏ ဖိနှိပ်ချုပ်ချယ်မှုကို ခံရသဖြင့် ထိုမင်းတို့၏ အာဏာစက်အောက်သို့ ရောက်ရှိကြရသကဲ့သို့ ဤသည်မှာလည်း ထိုကဲ့သို့သော နည်းလမ်းမျိုးဖြင့် သက်ရောက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Āpāthaṃ karohīti sammukhaṃ karohi, gocaraṃ karohīti attho. Tena nimmitaṃ buddharūpaṃ passantoti sambandho. Kīdisaṃ taṃ buddharūpanti āha ‘‘sakalasarīravippakiṇṇā’’tiādi. Tattha puññappabhāvanibbattaggahaṇaṃ tena nimmitānampi asītianubyañjanapaṭimaṇḍitānaṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇānaṃ bhagavato puññappabhāvanibbattaasītianubyañjanādīhi sadisattā katanti daṭṭhabbaṃ. Na hi tena tadā nimmitaṃ anekākāraparipuṇṇaṃ buddharūpaṃ bhagavato puññappabhāvena nibbattanti sakkā vattuṃ. Asītianubyañjanaṃ tambanakhatuṅganāsādi. Dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇaṃ suppatiṭṭhitapādatādi. Vikasita…pe… salilatalanti sūriyarasmisamphassena vikasitehi vikāsamupagatehi kaṃ alaṅkarotīti ‘‘kamala’’nti laddhanāmehi rattapadumehi nīluppalādibhedehi uppalehi ceva setapadumasaṅkhātehi puṇḍarīkehi ca paṭimaṇḍitaṃ samantato sajjitaṃ jalatalamiva. Tārāgaṇa…pe… gaganatalanti sabbattha vippakiṇṇatārakagaṇassa rasmijālavisadehi vipphuritāya bhāsamānāya sobhāya kantiyā samujjalaṃ sammā bhāsamānaṃ gaganatalamiva ākāsatalamiva. Sañjhāppabhā…pe… kanakagirisikharanti sañjhākālasañjātappabhānurāgehi indacāpehi vijjulatāhi ca parikkhittaṃ samantato parivāritaṃ kanakagirisikharamiva suvaṇṇapabbatakūṭamiva. Vimalaketumālāti ettha ‘‘ketumālā nāma sīsato nikkhamitvā upari muddhani puñjo hutvā dissamānarasmirāsī’’ti vadanti. ‘‘Muddhani majjhe paññāyamāno unnatappadesotipi vadantī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Yasmā pana asoko [Pg.126] dhammarājā sañjātapītisomanasso sattāhaṃ nirāhāro hutvā yathāṭhitova avikkhittacitto pasādasommehi cakkhūhi nirantaraṃ buddharūpameva olokesi, tasmā akkhīhi pūjā katā nāma hotīti āha ‘‘akkhipūjaṃ nāma akāsī’’ti. Atha vā cakkhūnaṃ tādisassa iṭṭhārammaṇassa upaṭṭhāpanena akkhīnaṃ pūjā katā nāma hotīti vuttaṃ ‘‘akkhipūjaṃ nāma akāsī’’ti.

"အာပါထံ ကရောဟိ" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ပြုလော့၊ အာရုံပြုလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုနဂါးမင်း ဖန်ဆင်းအပ်သော ဘုရားရှင်၏ ပုံသဏ္ဌာန်တော်ကို ဖူးမြော်လျက် ဟူသော စကားနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ ထိုဘုရားရှင်၏ သဏ္ဌာန်တော်သည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်းဟူမူ— "သကလသရီရဝိပ္ပကိဏ္ဏာ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ကုသိုလ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း" (ပုညပ္ပဘာဝနိဗ္ဗတ္တ) ဟု ဖော်ပြရခြင်းမှာ ထိုနဂါးမင်း ဖန်ဆင်းအပ်သော လက္ခဏာတော်ငယ် ရှစ်ဆယ်၊ လက္ခဏာတော်ကြီး သုံးဆယ်နှစ်ပါးတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ကုသိုလ်အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော လက္ခဏာတော်ကြီးငယ်တို့နှင့် တူညီသောကြောင့် ထိုသို့ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ ထိုစဉ်က နဂါးမင်းဖန်ဆင်းသော အချင်းအရာအမျိုးမျိုးနှင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားပုံသဏ္ဌာန်တော်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ ကုသိုလ်အာနုဘော်ကြောင့် တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟုမူ မဆိုသာပေ။ လက္ခဏာတော်ငယ် ရှစ်ဆယ်ဟူသည်မှာ နီသောခြေသည်းလက်သည်း၊ စွင့်သောနှာခေါင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာတော်ကြီး သုံးဆယ်နှစ်ပါးဟူသည်မှာ ညီညာစွာ တည်သောခြေဖဝါးရှိခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဝိကသိတ... သလိလတလံ" ဟူသည်မှာ နေရောင်ခြည်နှင့် တွေ့ထိသဖြင့် ပွင့်ထွန်းလာသော ကောင်းကင်ကို တန်ဆာဆင်တတ်သောကြောင့် "ကမလ" (ကြာ) ဟု အမည်ရသော ကြာနီများ၊ အညိုရောင်အစရှိသော အပြားရှိသော ကြာညိုများနှင့် ကြာဖြူဟု ခေါ်အပ်သော ပုဏ္ဍရိကကြာတို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရေပြင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသည်။ "တာရာဂဏ... ဂဂနတလံ" ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်၌ ပျံ့နှံ့နေသော ကြယ်အပေါင်း၏ ရောင်ခြည်ကွန်ရက်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပပြီး ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော အရောင်ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ လင်းလက်နေသော ကောင်းကင်ပြင်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "သဉ္ဈာပ္ပဘာ... ကနကဂိရိသိခရံ" ဟူသည်မှာ ညနေဆည်းဆာအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော အရောင်အဝါ၊ သက်တံများနှင့် လျှပ်စစ်နွယ်တို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ခြံရံအပ်သော ရွှေတောင်ထွဋ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "ဝိမလကေတုမာလာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ကေတုမာလာ" ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းတော်မှ ထွက်ပေါ်၍ အထက်ဦးခေါင်းထိပ်၌ အစုအပုံအဖြစ် မြင်တွေ့ရသော ရောင်ခြည်တော်အစုအဝေးကို ဆိုလိုသည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ အချို့ကလည်း ဦးခေါင်းတော်အလယ် တင့်တယ်ထင်ရှားသော မြင့်မောက်သော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ဤသို့လျှင် ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးမျိုးလုံး၌ ဖော်ပြထားသည်။ သာသနာ့ဒါယကာ အသောကမင်းကြီးသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသောမနဿ ရှိသည်ဖြစ်၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အာဟာရမသုံးဆောင်ဘဲ ရပ်မြဲတိုင်း ရပ်လျက် မပျံ့လွင့်သောစိတ်ဖြင့် ကြည်လင်ညင်သာသော မျက်စိတော်တို့ဖြင့် မပြတ်တမ်း ဘုရားပုံသဏ္ဌာန်တော်ကိုသာ ဖူးမြော်ကြည့်ရှုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မျက်စိဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုသည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "အက္ခိပူဇံ နာမ အကာသိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း မျက်စိတို့အား ထိုကဲ့သို့သော လိုလားအပ်သော အာရုံကို ရှေးရှုတင့်စေသဖြင့် မျက်စိပူဇော်ခြင်းကို ပြုသည်ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် "အက္ခိပူဇံ နာမ အကာသိ" ဟု ဆိုအပ်သည်။

Iddhivibhāvanādhikārappasaṅgena cetaṃ vatthu vuttaṃ, nānukkamena. Ayañhettha anukkamo – asoko kira mahārājā upari vakkhamānānukkamena sīhapañjarena olokento nigrodhasāmaṇeraṃ iriyāpathasampannaṃ nāgarajananayanāni ākaḍḍhantaṃ yugamattaṃ pekkhamānaṃ disvā pasīditvā sañjātapemo sabahumāno āmantāpetvā setacchattassa heṭṭhā sīhāsane nisīdāpetvā bhojetvā sāmaṇerassa vacanādāse dissamānaṃ dasabalassa dhammakāyaṃ disvā ratanattaye pasīditvā sapariso saraṇasīlesu patiṭṭhāya tato paṭṭhāya abhivaḍḍhamānasaddho pubbe bhojiyamānāni titthiyasaṭṭhisahassāni nīharitvā bhikkhūnaṃ saṭṭhisahassānaṃ suvakāhatasālisampāditabhattaṃ paṭṭhapetvā devatopanītaṃ anotattasalilaṃ nāgalatādantakaṭṭhañca upanāmetvā niccasaṅghupaṭṭhānaṃ karonto ekadivasaṃ suvaṇṇasaṅkhalikabandhanaṃ vissajjetvā kāḷaṃ nāgarājānaṃ ānayitvā tena nimmitaṃ vuttappakāraṃ sirīsobhaggasampannaṃ buddharūpaṃ passanto dīghaputhulaniccalanayanappabhāhi sattāhaṃ akkhipūjamakāsi.

တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းကို ပြသခြင်း အခွင့်အဆက်အားဖြင့် ဤအကြောင်းအရာကို မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး အစီအစဉ်အတိုင်း မိန့်ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဤနေရာ၌ အစီအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်စဉ်မှာ— အသောကမင်းကြီးသည် နောင်တွင် ဆိုလတ္တံ့သော အစီအစဉ်အတိုင်း လေသာပြတင်းပေါက်မှ ကြည့်ရှုလတ်သော် ဣရိယာပုဒ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ မြို့သူမြို့သားတို့၏ မျက်စိကို ဆွဲဆောင်တော်မူသော၊ ထမ်းပိုးတစ်ပြန်မျှသာ ကြည့်လျက် ကြွတော်မူသော နိဂြောဓသာမဏေကို မြင်တော်မူ၍ ကြည်ညိုခြင်း၊ ချစ်ခြင်းနှင့် များစွာသော ရိုသေခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ပင့်ဖိတ်စေကာ ထီးဖြူအောက်ရှိ မြတ်သော ရာဇပလ္လင်ထက်၌ သီတင်းသုံးစေပြီး ဆွမ်းကပ်လှူပူဇော်သည်။ သာမဏေငယ်၏ တရားစကားတည်းဟူသော မှန်ချပ်၌ ထင်ရှားစွာမြင်ရသော မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ ဓမ္မကာယကို ဖူးမြော်ရသကဲ့သို့ ကြည်ညိုရသဖြင့် ရတနာသုံးပါး၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ကာ ပရိသတ်နှင့်တကွ သရဏဂုံနှင့် သီလတို့၌ တည်လေသည်။ ထိုအခါမှစ၍ သဒ္ဓါတရား အလွန်တိုးပွားလာကာ ရှေးက ကိုးကွယ်ခဲ့သော တိတ္ထိခြောက်သောင်းကို နှင်ထုတ်၍ ရဟန်းသံဃာတော် ခြောက်သောင်းတို့အား ကျေးသားတို့ ဆောင်အပ်သော သလေးဆွမ်းကို နေ့စဉ် စီမံလှူဒါန်းသည်။ နတ်တို့ ဆောင်ယူအပ်သော အနဝတတ်အိုင်မှ ရေနှင့် နာဂလသာ တံပူတို့ကို ကပ်လှူစေ၍ သံဃာတော်ကို အမြဲလုပ်ကျွေးပူဇော်ခဲ့သည်။ တစ်နေ့သော် ရွှေခြေချင်းအနှောင်အဖွဲ့ကို လွှတ်၍ ကာဠနဂါးမင်းကို ပင့်ဆောင်စေပြီး ထိုနဂါးမင်း ဖန်ဆင်းအပ်သော ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော တင့်တယ်ခြင်းအသရေနှင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားပုံသဏ္ဌာန်တော်ကို မတုန်မလှုပ် စူးစိုက်သော မျက်စိတော်တို့၏ အရောင်ဖြင့် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မပြတ်တမ်း ရှုလျက် မျက်စိဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Idāni pana yathānusandhiṃ ghaṭetvā anukkamena tassa sāsanāvatāraṃ dassento āha ‘‘rājā kira abhisekaṃ pāpuṇitvā’’tiādi. Bāhirakapāsaṇḍanti bāhirakappaveditaṃ samayavādaṃ. Bāhirakappaveditā hi samayavādā sattānaṃ taṇhāpāsaṃ diṭṭhipāsañca ḍenti oḍḍentīti ‘‘pāsaṇḍā’’ti vuccanti. Pariggaṇhīti vīmaṃsamāno pariggahesi. Bindusāro brāhmaṇabhatto ahosīti attano pitu candaguttassa kālato paṭṭhāya brāhmaṇesu sambhatto ahosi. Candakena nāma kira brāhmaṇena samussāhito candaguttakumāro tena dinnanaye ṭhatvā sakalajambudīpe ekarajjamakāsi, tasmā tasmiṃ brāhmaṇe sañjātabahumānavasena candaguttakālato paṭṭhāya saṭṭhisahassamattā brāhmaṇajātikā tasmiṃ rājakule [Pg.127] niccabhattikā ahesuṃ. Brāhmaṇānanti paṇḍaraṅgaparibbājakādibhāvamanupagate dasseti. Paṇḍaraṅgaparibbājakādayo ca brāhmaṇajātivantoti āha ‘‘brāhmaṇajātiyapāsaṇḍāna’’nti. Ettha pana diṭṭhipāsādīnaṃ oḍḍanato paṇḍaraṅgādayova ‘‘pāsaṇḍā’’ti vuttā. Sīhapañjareti mahāvātapāne. Upasamaparibāhirenāti upasamato paribāhirena, upasamarahitenāti attho. Antepuraṃ atiharathāti antepuraṃ pavesetha, ānethāti vuttaṃ hoti.

ယခုမူ စကားစပ်ကို ဆက်စပ်၍ အစီအစဉ်အတိုင်း ထိုမင်းကြီး သာသနာတော်သို့ သက်ဝင်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ရာဇာ ကိရ အဘိသေကံ ပါပုဏိတွာ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဗာဟိရကပါသဏ္ဍံ" ဟူသည်မှာ သာသနာတော်မှ အပဖြစ်သော ဝါဒအယူအဆကို ဆိုလိုသည်။ သာသနာပ အယူအဆတို့သည် သတ္တဝါတို့အား တဏှာတည်းဟူသော ကျော့ကွင်း၊ ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော ကျော့ကွင်းတို့ကို ချည်နှောင်တတ် (ထောင်တတ်) သောကြောင့် "ပါသဏ္ဍ" (ကျော့ကွင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ "ပရိဂ္ဂဏှိ" ဟူသည်မှာ စုံစမ်းလျက် ဆင်ခြင်ယူဆသည်။ "ဗိန္ဒုသာရော ဗြာဟ္မဏဘတ္တော အဟောသိ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ခမည်းတော် စန္ဒဂုတ္တမင်းကြီး လက်ထက်မှစ၍ ပုဏ္ဏားတို့အား အစဉ်တစိုက် ကြည်ညိုကျွေးမွေးခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ စန္ဒကအမည်ရှိသော ပုဏ္ဏားသည် ကောင်းစွာ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော စန္ဒဂုတ္တမင်းသားသည် ထိုပုဏ္ဏားပေးသော နည်းနာ၌ တည်လျက် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးတွင် ဧကရာဇ်မင်းအဖြစ်ကို ပြုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားအပေါ်၌ အလွန်ရိုသေမြတ်နိုးခြင်း အစွမ်းကြောင့် စန္ဒဂုတ္တမင်းလက်ထက်မှစ၍ ပုဏ္ဏားမျိုးနွယ် ခြောက်သောင်းခန့်တို့သည် ထိုမင်းအိမ်၌ အမြဲဆွမ်းစားရသူများ ဖြစ်ခဲ့ကြသည်။ "ဗြာဟ္မဏာနံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပဏ္ဍရင်္ဂ ပရိဗိုဇ်အဖြစ်သို့ မရောက်သေးသော ပုဏ္ဏားစင်စစ်တို့ကို ပြသည်။ ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗိုဇ် စသည်တို့သည်လည်း ပုဏ္ဏားဇာတ်ပင် ဖြစ်ကြသောကြောင့် "ဗြာဟ္မဏဇာတိယပါသဏ္ဍာနံ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ ဒိဋ္ဌိကျော့ကွင်းတို့ကို ထောင်တတ်သောကြောင့် ပဏ္ဍရင်္ဂအစရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့ကိုသာ "ပါသဏ္ဍ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "သီဟပဉ္စရေ" ဟူသည်မှာ လေသာပြတင်းပေါက်ကြီး၌ ဖြစ်သည်။ "ဥပသမပရိဗာဟိရေန" ဟူသည်မှာ ငြိမ်သက်ခြင်းမှ ကင်းပသော၊ ကိလေသာ ငြိမ်းအေးခြင်းမရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အန္တေပုရံ အတိဟရထ" ဟူသည်မှာ နန်းတွင်းသို့ သွင်းကြလော့၊ ဆောင်ယူခဲ့ကြလော့ဟု ဆိုလိုသည်။

Amā saha bhavanti kiccesūti amaccā, rajjakiccavosāpanakā. Devāti rājānaṃ ālapanti. Rājāno hi dibbanti kāmaguṇehi kīḷanti, tesu vā viharanti vijayasamatthatāyogena paccatthike vijetuṃ icchanti, issariyaṭhānādisakkāradānagahaṇaṃ taṃ taṃ atthānusāsanaṃ vā karonti voharanti, puññānubhāvappattāya jutiyā jotantīti vā ‘‘devā’’ti vuccanti. Tathā hi te catūhi saṅgahavatthūhi janaṃ rañjentā sayaṃ yathāvuttehi visesehi rājanti dippanti sobhantīti ‘‘rājāno’’ti ca vuccanti. Nigaṇṭhādayoti ettha nigaṇṭho nāma ‘‘amhākaṃ gaṇṭhanakileso saṃsāre palibuddhanakicco rāgādikileso khettavatthuputtadārādivisayo natthi, kilesagaṇṭhirahitā maya’’nti evaṃ vāditāya ‘‘nigaṇṭhā’’ti laddhanāmā titthiyā.

အမှုကိစ္စကြီးငယ်တို့၌ မင်းနှင့်အတူ ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် "အမစ္စ" (အမတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပြီး ၎င်းတို့သည် တိုင်းပြည်ကိစ္စတို့ကို ပြီးစီးစေသူများ ဖြစ်ကြသည်။ "ဒေဝ" ဟူသော စကားဖြင့် မင်းကြီးကို ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ မင်းတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် မြူးထူးပျော်ပါးတတ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ ကျင်လည်တတ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရန်သူတို့ကို အောင်နိုင်ခြင်း စွမ်းဆောင်နိုင်မှုဖြင့် အောင်နိုင်လိုကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစိုးရခြင်း၊ အာဏာတည်ခြင်း စသည့် ပူဇော်သကာကို ပေးခြင်းခံယူခြင်း သို့မဟုတ် ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားကို ဆုံးမညွှန်ကြား ဆုံးဖြတ်တတ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ကံအာနုဘော်ကြောင့်ရရှိသော တန်ခိုးအရှိန်အဝါဖြင့် တောက်ပကြသောကြောင့်လည်းကောင်း "ဒေဝ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုမင်းတို့သည် သင်္ဂဟဝတ္ထု လေးပါးတို့ဖြင့် လူအပေါင်းကို သင်္ဂြိုဟ်လျက် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထူးခြားမှုတို့ဖြင့် တင့်တယ်ထွန်းပ တောက်ပကြသောကြောင့် "ရာဇာ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ "နိဂဏ္ဌာဒယော" ဟူသော ဤနေရာ၌ "နိဂဏ္ဌ" (နိဂဏ္ဌ) မည်သည်ကား— ငါတို့အား တုပ်နှောင်တတ်သော ကိလေသာ အနှောင်အဖွဲ့သည်လည်းကောင်း၊ သံသရာ၌ ကြောင့်ကြဖွယ် ကိစ္စသည်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသော ကိလေသာသည်လည်းကောင်း၊ လယ်ယာ၊ တိုက်တာ၊ သားမယား အစရှိသော သံယောဇဉ် အရာသည်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ငါတို့သည် ကိလေသာ အနှောင်အဖွဲ့မှ ကင်းလွတ်ပြီးသူများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဤသို့ ပြောဆိုလေ့ရှိသောကြောင့် "နိဂဏ္ဌ" ဟူသော အမည်ကို ရရှိကြကုန်သော တိတ္ထိတို့ ဖြစ်သည်။

Uccāvacānīti uccāni ca avacāni ca, mahantāni ceva khuddakāni ca, atha vā visiṭṭhāni ceva lāmakāni cāti attho. Bhaddapīṭhakesūti vettamayapīṭhesu. Sāroti sīlādiguṇasāro. Rājaṅgaṇenāti rājanivesanadvāre vivaṭena bhūmippadesena. Aṅgaṇanti hi katthaci kilesā vuccanti ‘‘rāgo aṅgaṇa’’ntiādīsu (vibha. 924). Rāgādayo hi aṅganti etehi taṃsamaṅgīpuggalā nihīnabhāvaṃ gacchantīti aṅgaṇānīti vuccanti. Katthaci malaṃ vā paṅko vā ‘‘tasseva rajassa vā aṅgaṇassa vā pahānāya vāyamatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.184). Añjati sammakkhetīti hi aṅgaṇaṃ, malādi. Katthaci tathārūpo vivaṭappadeso ‘‘cetiyaṅgaṇaṃ bodhiyaṅgaṇa’’ntiādīsu. Añjati tattha ṭhitaṃ atisundaratāya abhibyañjetīti hi aṅgaṇaṃ, vivaṭo bhūmippadeso. Idhāpi soyeva adhippeto. Dantantiādīsu kilesavipphandarahitacittatāya dantaṃ, niccaṃ paccupaṭṭhitasatārakkhatāya guttaṃ, cakkhādiindriyānaṃ [Pg.128] santatāya santindriyaṃ, pāsādikena iriyāpathena samannāgatattā sampannairiyāpathaṃ. Idāni nigrodhasāmaṇeraṃ sarūpato vibhāvetukāmo āha ‘‘ko panāyaṃ nigrodho nāmā’’tiādi.

Uccāvacānī ဟူသည်မှာ ကြီးသည်လည်းဖြစ်ကုန်သော ငယ်သည်လည်းဖြစ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် မြတ်သည်လည်းဖြစ်ကုန်သော ယုတ်သည်လည်းဖြစ်ကုန်သော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ Bhaddapīṭhakesu ဟူသည်မှာ ကြိမ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခုံတုံး (အင်းပျဉ်) တို့၌ ဟူ၏။ Sāro ဟူသည်မှာ သီလစသော ဂုဏ်အနှစ်တည်း။ Rājaṅgaṇena ဟူသည်မှာ မင်းနန်းတော်တံခါး၌ ပွင့်လင်းသော မြေပြင်အရပ်ဖြင့် ဟူ၏။ အချို့သော ပါဠိတော်တို့၌ 'ရာဂေါ အင်္ဂဏံ' စသည်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို 'အင်္ဂဏ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကိလေသာတို့နှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ရာဂစသည်တို့ကို 'အင်္ဂဏ' ဟု ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သောနေရာ၌ 'ထိုမြူ သို့မဟုတ် ကိလေသာညစ်ကြေးကို ပယ်ဖျောက်ရန် အားထုတ်၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ညစ်ကြေး သို့မဟုတ် ရွှံ့ညွန်ကို 'အင်္ဂဏ' ဟု ဆို၏။ ညစ်ပေစေတတ်သောကြောင့် ညစ်ကြေးစသည်ကို 'အင်္ဂဏ' မည်၏။ အချို့သောနေရာ၌ စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိရင်ပြင် စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပွင့်လင်းသော မြေပြင်အရပ်ကို 'အင်္ဂဏ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုအရပ်၌ တည်သော မြေပြင်ကို အလွန်တင့်တယ်သန့်ရှင်းစေတတ်သောကြောင့် ဟင်းလင်းပွင့်သော မြေပြင်ကို 'အင်္ဂဏ' ဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော မြေပြင်အရပ်ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်။ 'Danta' စသည်တို့၌ ကိလေသာတုန်လှုပ်ခြင်း ကင်းသောစိတ်ရှိသောကြောင့် 'ဒန္တ' (ယဉ်ကျေးသော စိတ်ရှိသူ)၊ အမြဲရှေးရှုထင်ရှားရှိသော သတိဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် 'ဂုတ္တ' (လုံခြုံသော စိတ်ရှိသူ)၊ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့် 'သန္တိန္ဒြိယ' (ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေရှိသူ)၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော ဣရိယာပုဒ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'သမ္ပန္နဣရိယာပထ' (ပြည့်စုံသော ဣရိယာပုဒ်ရှိသူ) ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ နိဂြောဓသာမဏေ၏ အကြောင်းကို သရုပ်အားဖြင့် ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် 'ကော ပနာယံ နိဂြောဓော နာမ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tatrāyaṃ anupubbikathāti ettha bindusārassa kira ekasataputtesu moriyavaṃsajāya dhammadeviyā asokatissanāmānaṃ dvinnaṃ puttānaṃ majjhe jeṭṭho asokakumāro avantiraṭṭhaṃ bhuñjati. Pitarā pesito pāṭaliputtato paññāsayojanamatthake viṭaṭūbhabhayāgatānaṃ sākiyānamāvāsaṃ veṭisaṃ nāma nagaraṃ patvā tattha veṭisaṃ nāma seṭṭhidhītaraṃ ādāya ujjenīrājadhāniyaṃ rajjaṃ karonto mahindaṃ nāma kumāraṃ saṅghamittañca kumārikaṃ labhitvā tehi saddhiṃ rajjasukhamanubhavanto pituno gilānabhāvaṃ sutvā ujjeniṃ pahāya sīghaṃ pāṭaliputtaṃ upagantvā pitu upaṭṭhānaṃ katvā tassa accayena rajjaṃ aggahesi. Taṃ sutvā yuvarājā sumanābhidhāno kujjhitvā ‘‘ajja me maraṇaṃ vā hotu rajjaṃ vā’’ti aṭṭhanavutibhātikaparivuto saṃvaṭṭasāgare jalataraṅgasaṅghāto viya ajjhottharanto upagacchati. Tato asoko ujjenīrājā saṅgāmaṃ pakkhanditvā sattumaddanaṃ karonto sumanaṃ nāma rājakumāraṃ gahetvā ghātesi. Tena vuttaṃ ‘‘bindusārarañño kira dubbalakāleyeva asokakumāro attanā laddhaṃ ujjenīrajjaṃ pahāya āgantvā sabbanagaraṃ attano hatthagataṃ katvā sumanaṃ nāma rājakumāraṃ aggahesī’’ti.

ထိုအရာ၌ ဤအစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကားကား — ကြားသိရသည်မှာ ဗိန္ဒုသာရမင်း၏ သားတော်တစ်ရာ့တစ်ပါးတို့အနက် မောရိယမင်းမျိုးမှဖြစ်သော ဓမ္မဒေဝီမိဖုရား၏သားတော်များဖြစ်ကြသည့် အသောကနှင့် တိဿ အမည်ရှိသော သားတော်နှစ်ပါးတို့တွင် အကြီးဖြစ်သော အသောကမင်းသားသည် အဝန္တိတိုင်းကို အုပ်ချုပ်စိုးစံရန် ခမည်းတော်က စေလွှတ်သဖြင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ ယူဇနာငါးဆယ်အကွာ၌ရှိသော၊ ဝိဒူဍဘဘေးကြောင့် ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်လာကြသည့် သာကီဝင်တို့၏ နေရာဖြစ်သော ဝေဒိသအမည်ရှိသော မြို့သို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ထိုဝေဒိသမြို့၌ ဝေဒိသဒေဝီမည်သော သူဌေးသမီးကို လက်ထပ်ယူ၍ ဥစ္စေနိမင်းနေပြည်တော်၌ စိုးစံစဉ် မဟိန္ဒအမည်ရှိသော သားတော်နှင့် သံဃမိတ္တာအမည်ရှိသော သမီးတော်တို့ကို ရရှိခဲ့၏။ ထိုသားတော်သမီးတော်တို့နှင့်အတူ မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားနေစဉ် ခမည်းတော် မကျန်းမမာဖြစ်ကြောင်း ကြားသိရသဖြင့် ဥစ္စေနိပြည်ကို စွန့်ခွာကာ ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ လျင်မြန်စွာ ပြန်လာခဲ့ပြီး ခမည်းတော်ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးခဲ့၏။ ခမည်းတော် နတ်ရွာစံလွန်ပြီးနောက် မင်းအဖြစ်ကို ရယူတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကို အိမ်ရှေ့မင်း သုမန ကြားသိရသော် အမျက်ထွက်လျက် 'ယနေ့ ငါ့အား သေခြင်းဖြစ်စေ၊ မင်းအဖြစ်ရခြင်းဖြစ်စေ' ဟု ဆိုကာ ကိုးဆယ့်ရှစ်ပါးသော ညီတော်တို့ ခြံရံလျက် ကမ္ဘာပျက်သောအခါ သမုဒ္ဒရာရေလှိုင်းတံပိုးအပေါင်း ကဲ့သို့ လွှမ်းမိုးကာ ချီတက်လာလေ၏။ ထိုအခါ ဥစ္စေနိမင်း အသောကသည် စစ်မြေပြင်သို့ ဝင်ရောက်ကာ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းလျက် သုမနမင်းသားကို ဖမ်းဆီးသတ်ဖြတ်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'ဗိန္ဒုသာရမင်း မစွမ်းဆောင်နိုင်သောအချိန်၌သာလျှင် အသောကမင်းသားသည် မိမိရရှိထားသော ဥစ္စေနိမင်းအဖြစ်ကို စွန့်ခွာလာပြီး တစ်ပြည်လုံးကို မိမိလက်တွင်းသို့ သွင်းယူကာ သုမနမင်းသားကို ဖမ်းဆီးခဲ့၏' ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

Paripuṇṇagabbhāti paripakkagabbhā. Ekaṃ sālanti sabbaparicchannaṃ ekaṃ pāsādaṃ. ‘‘Devatāya pana ānubhāvena tasmiṃ pāsāde mahājanena adissamānā hutvā vāsaṃ kappesī’’ti vadanti. Nibaddhavattanti ‘‘ekassa divasassa ettaka’’nti niyāmetvā ṭhapitavattaṃ. Hetusampadanti arahattūpanissayapuññasampadaṃ. Khuraggeyevāti khurakammapariyosāneyeva, tacapañcakakammaṭṭhānaṃ gahetvā taṃ pariggaṇhanto antimāya kesavaṭṭiyā voropanāya samakālameva ca arahattaṃ pāpuṇīti vuttaṃ hoti. Sarīraṃ jaggitvāti dantakaṭṭhakhādanamukhadhovanādīhi sarīraparikammaṃ katvā.

Paripuṇṇagabbhā ဟူသည်မှာ ရင့်ကျက်သောကိုယ်ဝန်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ Ekaṃ sālaṃ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံမိုးကာအပ်သော ပြာသာဒ်တစ်ခုကို ဆိုလိုသည်။ 'နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် ထိုပြာသာဒ်၌ လူအပေါင်းတို့ မမြင်နိုင်စေဘဲ နေထိုင်ခြင်းကို ပြု၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ Nibaddhavattaṃ ဟူသည်မှာ 'တစ်နေ့လျှင် ဤမျှ' ဟု သတ်မှတ်၍ ထားအပ်သော အမြဲမပြတ်ပြုရမည့် ဝတ်တည်း။ Hetusampadaṃ ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပနိဿယဖြစ်သော ကောင်းမှုပါရမီ ပြည့်စုံခြင်းတည်း။ Khuraggeyeva ဟူသည်မှာ သင်တုန်းရိတ်ခြင်း ကိစ္စပြီးဆုံးသည့်အချိန်၌သာလျှင် ဟူ၏။ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက် ဆင်ခြင်စဉ် နောက်ဆုံးဆံပင်စုကို ရိတ်ချသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ Sarīraṃ jaggitvā ဟူသည်မှာ သွားပွတ်တံစားခြင်း၊ မျက်နှာသစ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်လက်သန့်စင်ခြင်းကို ပြုလုပ်၍ ဟူ၏။

Sīhapañjare caṅkamatīti sīhapañjarasamīpe aparāparaṃ caṅkamati. Taṅkhaṇaññevāti tasmiṃ khaṇeyeva. Ayaṃ janoti rājaṅgaṇe caramānaṃ janaṃ disvā [Pg.129] vadati. Bhantamigappaṭibhāgoti anavaṭṭhitattā kāyacāpallena samannāgatattā bhantamigasadiso. Ativiya sobhatīti sambandho. Ālokitavilokitanti ettha ālokitaṃ nāma puratopekkhanaṃ. Abhimukholokanañhi ‘‘ālokita’’nti vuccati. Vilokitanti anudisāpekkhanaṃ, yaṃ disābhimukhaṃ oloketi, tadanugatadisāpekkhananti attho. Samiñjanaṃ pabbasaṅkocanaṃ. Pasāraṇañca tesaṃyeva pasāraṇaṃ. Lokuttaradhammoti sesajanesu avijjamāno visiṭṭhadhammo. Pemaṃ saṇṭhahīti pemaṃ patiṭṭhāsi, uppajjīti attho. Vāṇijako ahosīti madhuvāṇijako ahosi.

Sīhapañjare caṅkamati ဟူသည်မှာ လေသာပြတင်းပေါက်အနီး၌ ဟိုမှသည်မှ စင်္ကြံကြွတော်မူ၏ ဟူ၏။ Taṅkhaṇaññeva ဟူသည်မှာ ထိုခဏ၌သာလျှင် ဖြစ်သည်။ Ayaṃ jano ဟူသည်မှာ မင်းရင်ပြင်၌ သွားလာနေသော လူကို မြင်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ Bhantamigappaṭibhāgo ဟူသည်မှာ တည်ကြည်မှုမရှိဘဲ ကိုယ်လက်လှုပ်ရှားမှု ရှိနေသောကြောင့် တုန်လှုပ်နေသော သမင်နှင့် တူလှ၏ ဟူ၏။ Ativiya sobhati (အလွန်တင့်တယ်၏) ဟူသော စကားနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ Ālokitavilokita ဟူသော စကား၌ 'အာလောကိတ' မည်သည်မှာ ရှေ့တည့်တည့်သို့ ကြည့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ရှေ့တည့်တည့်သို့ ကြည့်ခြင်းကို 'အာလောကိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဝိလောကိတ' ဟူသည်မှာ ဘေးပတ်ဝန်းကျင် အထောင့်အရပ်သို့ ကြည့်ခြင်းဖြစ်ပြီး မိမိမျက်နှာမူရာအရပ်မှတစ်ဆင့် အခြားအရပ်မျက်နှာများကို ကြည့်ခြင်းဟု အနက်ရသည်။ Samiñjana ဟူသည်မှာ အဆစ်တို့ကို ကွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ Pasāraṇa ဟူသည်မှာ ထိုကွေးထားသော အဆစ်တို့ကိုပင် ပြန်ဆန့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ Lokuttaradhammo ဟူသည်မှာ ကြွင်းသော လူတို့၌ မရှိသော ထူးမြတ်သော တရားတည်း။ Pemaṃ saṇṭhahi ဟူသည်မှာ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိလာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ Vāṇijako ahosi ဟူသည်မှာ ပျားရည်ကုန်သည် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏ ဟူ၏။

Atīte kira tayo bhātaro madhuvāṇijakā ahesuṃ. Tesu kaniṭṭho madhuṃ vikkiṇāti, itare araññato āharanti. Tadā eko paccekabuddho paṇḍukarogāturo ahosi. Aparo pana paccekabuddho tadatthaṃ madhubhikkhāya caramāno nagaraṃ pāvisi. Paviṭṭhañca taṃ ekā kumbhadāsī udakaharaṇatthaṃ titthaṃ gacchamānā addasa. Disvā ca pucchitvā āgatakāraṇañca ñatvā ‘‘ettha, bhante, madhuvāṇijakā vasanti, tattha gacchathā’’ti hatthaṃ pasāretvā madhuāpaṇaṃ dassesi. So ca tattha agamāsi. Taṃ disvā kaniṭṭho madhuvāṇijo sañjātapītisomanasso ‘‘kenāgatāttha, bhante’’ti pucchitvā tamatthaṃ viditvā pattaṃ gahetvā madhuno pūretvā dadamāno pattapuṇṇaṃ madhuṃ uggantvā mukhato vissanditvā bhūmiyaṃ patamānaṃ disvā pasannamānaso ‘‘imināhaṃ, bhante, puññakammena jambudīpe ekarajjaṃ kareyyaṃ, āṇā ca me ākāse pathaviyañca yojanappamāṇe ṭhāne pharatū’’ti patthanamakāsi. Paccekabuddho ca ‘‘evaṃ hotu upāsakā’’ti vatvā gandhamādanaṃ gantvā paccekabuddhassa bhesajjamakāsi.

အတိတ်ကာလ၌ ပျားရည်ကုန်သည် ညီနောင်သုံးဦးရှိခဲ့ကြဖူးသတတ်။ ထိုညီနောင်တို့အနက် အငယ်ဆုံးသောညီသည် ပျားရည်ကို ဆိုင်၌ ရောင်းချ၏။ အစ်ကိုနှစ်ဦးတို့သည် တောမှ ပျားရည်ကို ရှာဖွေဆောင်ယူခဲ့ကြ၏။ ထိုစဉ်အခါ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ဖျော့တော့သောရောဂါ (ပဏ္ဍုရောဂါ) စွဲကပ်ကာ မကျန်းမမာဖြစ်လျက် ရှိ၏။ အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးသည် ထိုနာမကျန်းဖြစ်သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအတွက် ပျားရည်ကို ဆွမ်းခံရန် မြို့ထဲသို့ ကြွတော်မူ၏။ ရေခပ်ရန် မြစ်ဆိပ်သို့ သွားနေသော အိုးထိန်းကျွန်မတစ်ဦးသည် မြို့ထဲသို့ ကြွလာသော ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်လေ၏။ မြင်လျှင် လျှောက်ထားမေးမြန်းကာ ကြွလာရခြင်းအကြောင်းကို သိရှိရသဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ ဤအရပ်၌ ပျားရည်ကုန်သည်များ နေထိုင်ကြပါသည်၊ ထိုအရပ်သို့ ကြွတော်မူပါ' ဟု လက်ညှိုးညွှန်ပြလျက် ပျားဆိုင်ကို ပြသလေ၏။ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း ထိုပျားဆိုင်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။ ကိုယ်တော်မြတ်ကို မြင်သော် အငယ်ဆုံးသော ပျားကုန်သည်သည် အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကာ 'အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်အကျိုးငှာ ကြွလာပါသနည်း' ဟု လျှောက်ထားမေးမြန်း၍ ထိုအကြောင်းကို သိရှိပြီးနောက် သပိတ်ကို တောင်းယူကာ ပျားရည်များ ပြည့်လျှံအောင် ဖြည့်စွက်လှူဒါန်းလေ၏။ သပိတ်အတွင်းရှိ ပျားရည်တို့သည် အထက်သို့ တက်ပြီးလျှင် သပိတ်နှုတ်ခမ်းမှတစ်ဆင့် လျှံကျကာ မြေကြီးပေါ်သို့ ကျသည်ကို မြင်ရသဖြင့် သဒ္ဓါကြည်လင်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဘုရားတပည့်တော်သည် ဤပျားရည်လှူဒါန်းရသော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကြောင့် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးတွင် ဧကရာဇ်မင်း ဖြစ်ရပါလို၏၊ ဘုရားတပည့်တော်၏ အာဏာစက်သည်လည်း ကောင်းကင်၌လည်းကောင်း၊ မြေပြင်၌လည်းကောင်း ယူဇနာအတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်ပမာဏသို့ ပြန့်နှံ့ပါစေသတည်း' ဟု ဆုတောင်းလေ၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း 'ဒါယကာ၊ သင်တောင်းအပ်သည့်အတိုင်း ပြည့်စုံပါစေ' ဟု မိန့်တော်မူပြီးနောက် ဂန္ဓမာဒနတောင်သို့ ပြန်လည်ကြွမြန်းကာ မကျန်းမမာဖြစ်နေသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ပျားရည်ဖြင့် ဆေးကုသမှု ပြုတော်မူလေသတည်း။

Kaniṭṭho pana madhuvāṇijo madhuṃ datvā gehe nisinno itare araññato āgate disvā evamāha ‘‘tumhākaṃ bhātaro cittaṃ pasādetha, mamañca tumhākañca madhuṃ gahetvā īdisassa nāma paccekabuddhassa pattaṃ pūretvā adāsi’’nti. Tesu jeṭṭho kujjhitvā evamāha ‘‘caṇḍālāpi kāsāvanivāsino honti, nanu tava hatthato madhuṃ paṭiggahetvā gato caṇḍālo bhavissatī’’ti. Majjhimo pana kujjhitvā ‘‘tava paccekabuddhaṃ gahetvā parasamudde nikkhipāhī’’ti āha. Pacchā pana tepi dve bhātaro kaniṭṭhena vuccamānaṃ [Pg.130] dānānisaṃsapaṭisaṃyuttakathaṃ sutvā anumodiṃsuyeva. Sāpi ca kumbhadāsī ‘‘tassa madhudāyakassa aggamahesī bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Tesu kaniṭṭho asoko dhammarājā ahosi, sā ca kumbhadāsī ativiya rūpasobhaggappattā asandhimittā nāma tassa aggamahesī ahosi. Parasamuddavādī pana majjhimo imasmiṃyeva tambapaṇṇidīpe devānaṃpiyatisso nāma mahānubhāvo rājā ahosi. Jeṭṭho pana caṇḍālavāditāya caṇḍālagāme jāto nigrodho nāma sāmaṇero ahosi. Tena vuttaṃ ‘‘pubbe hi kira puññakaraṇakāle esa rañño jeṭṭhabhātā vāṇijako ahosī’’ti.

ညီအငယ်ဖြစ်သော ပျားရည်ကုန်သည်သည်ကား ပျားရည်ကို လှူဒါန်းပြီးနောက် အိမ်၌ ထိုင်နေစဉ် အခြားနောင်တော်နှစ်ဦး တောမှ ပြန်လာသည်ကို မြင်၍ ဤသို့ ပြောဆို၏။ "နောင်တော်တို့... စိတ်ကို ကြည်ညိုစေကြပါကုန်။ ကျွန်ုပ်သည် ကျွန်ုပ်၏ ပျားရည်နှင့် နောင်တော်တို့၏ ပျားရည်ကို ယူ၍ ဤသို့သောအမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၏ သပိတ်ကို ပြည့်စေလျက် လှူဒါန်းခဲ့ပါပြီ" ဟု ပြော၏။ ထိုသူတို့တွင် နောင်တော်အကြီးသည် အမျက်ထွက်၍ ဤသို့ ဆို၏။ "စဏ္ဍာလ (ဒွန်းစဏ္ဍား) တို့သည်လည်း ဖန်ရည်စွန်းသောအဝတ်ကို ဝတ်တတ်ကြသည်မဟုတ်လော။ သင့်လက်မှ ပျားရည်ကို ခံယူ၍ သွားသောသူသည် စဏ္ဍာလ ဖြစ်လိမ့်မည် မဟုတ်လော" ဟု ဆို၏။ နောင်တော်အလတ်သည်လည်း အမျက်ထွက်၍ "သင့်ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို ယူပြီး သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက်သို့ ပစ်ချလိုက်ပါလော့" ဟု ဆို၏။ နောင်တော်နှစ်ဦးတို့သည် နောက်ပိုင်းတွင် ညီငယ်ပြောပြသော အလှူ၏အကျိုးနှင့် စပ်ဆိုင်သောစကားကို ကြားရသဖြင့် ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်ကြလေ၏။ ထိုအိုးထိန်းကျွန်မသည်လည်း "ထိုပျားရည်လှူသော ဒါယကာ၏ မိဖုရားကြီး ဖြစ်ရပါလို၏" ဟု ဆုတောင်းခဲ့၏။ ထိုညီနောင်သုံးဦးတို့တွင် ညီအငယ်သည် အသောကဓမ္မမင်းကြီး ဖြစ်လာ၏။ ထိုအိုးထိန်းကျွန်မသည်လည်း အလွန်အမင်း ရုပ်ရည်တင့်တယ်လှပခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် အသန္ဓိမိတ္တာ အမည်ရှိသော ထိုမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီး ဖြစ်လာ၏။ သမုဒ္ဒရာတစ်ဖက်သို့ ပစ်ချလော့ဟု ပြောဆိုခဲ့သော နောင်တော်အလတ်သည်ကား ဤတမ္ဗပဏ္ဏိဒီပ (သီဟိုဠ်ကျွန်း) ၌ ဒေဝါနံပိယတိဿ အမည်ရှိသော ကြီးသောအာနုဘော်ရှိသော မင်း ဖြစ်လာ၏။ နောင်တော်အကြီးသည်ကား စဏ္ဍာလဟု ဆဲရေးပြောဆိုခဲ့သော အကုသိုလ်ကြောင့် စဏ္ဍာလရွာ၌ မွေးဖွား၍ နိဂြောဓ အမည်ရှိသော သာမဏေ ဖြစ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် "ရှေးကောင်းမှုပြုစဉ်အခါက ထိုသာမဏေသည် မင်းကြီး၏ နောင်တော်အကြီးဖြစ်သော ကုန်သည် ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

Pubbe va sannivāsenāti ettha (jā. aṭṭha. 2.2.174) gāthābandhavasena vā-saddassa rassattaṃ katanti veditabbaṃ, pubbe sannivāsena vāti vuttaṃ hoti. Tattha pubbeti atītajātiyaṃ. Sannivāsenāti sahavāsena. Sahasaddattho hi ayaṃ saṃsaddo. Paccuppannahitena vāti paccuppanne vattamānabhave hitacaraṇena vā. Evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi sinehasaṅkhātaṃ pemaṃ jāyate uppajjati. Idaṃ vuttaṃ hoti – pemaṃ nāmetaṃ dvīhipi kāraṇehi jāyati, purimabhave mātā vā pitā vā dhītā vā putto vā bhātā vā bhaginī vā pati vā bhariyā vā sahāyo vā mitto vā hutvā yo yena saddhiṃ ekaṭṭhāne nivutthapubbo, tassa iminā pubbe vā sannivāsena bhavantarepi anubandhanto so sineho na vijahati, imasmiṃ attabhāve katena paccuppannena hitena vāti evaṃ imehi dvīhi kāraṇehi taṃ pemaṃ nāma jāyatīti. Kiṃ viyāti āha ‘‘uppalaṃ va yathodake’’ti. Etthāpi vā-saddassa vuttanayeneva rassattaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Avuttasampiṇḍanattho cettha vāsaddo. Tena padumādayo saṅgaṇhāti. Yathā-saddo upamāyaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā uppalañca sesañca padumādi udake jāyamānaṃ dve kāraṇāni nissāya jāyati udakañceva kalalañca, tathā etehi dvīhi kāraṇehi pemaṃ jāyatīti.

"Pubbe va sannivāsenā" ဟူသော ဤဂါထာ၌ ဂါထာဖွဲ့မှုအလိုအရ "ဝါ" သဒ္ဒါကို ရဿ (အသံတို) ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "Pubbe sannivāsena vā" (ရှေး၌ အတူတကွ နေဖူးခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "Pubbe" ဆိုသည်မှာ လွန်လေပြီးသော အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်၏။ "Sannivāsenā" ဆိုသည်မှာ အတူတကွ နေဖူးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ "သံ" သဒ္ဒါသည် "သဟ" (အတူတူ) ဟူသော အနက်ကို ဆောင်၏။ "Paccuppannahitena vā" ဆိုသည်မှာ ယခုမျက်မှောက် ဖြစ်ဆဲဘဝ၌ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဟူလို။ ဤသို့ ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ချစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုမေတ္တာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဆိုလိုရင်းမှာ - ချစ်ခြင်းမည်သည် ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ရှေးဘဝ၌ မိခင်၊ ဖခင်၊ သမီး၊ သား၊ ညီအစ်ကို၊ မောင်နှမ၊ လင်၊ မယား၊ အပေါင်းအဖော် သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေသူငယ်ချင်း ဖြစ်ခဲ့ဖူး၍ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး တစ်နေရာတည်းတွင် အတူတကွ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသူအား ထိုရှေးဘဝ၌ အတူတကွ နေခဲ့ဖူးခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဘဝတစ်ပါးသို့ ရောက်သော်လည်း အစဉ်လိုက်ပါလျက် ထိုချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ သို့မဟုတ် ယခုဘဝ၌ ပြုအပ်သော မျက်မှောက်အကျိုးစီးပွားကို အပြန်အလှန် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်းကြောင့်လည်း ထိုချစ်ခြင်းသည် မစွန့်လွှတ်နိုင်ပေ။ ဤသို့ ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ထိုချစ်ခြင်းမေတ္တာမည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ - "uppalaṃ va yathodake" (ရေ၌ ကြာညိုကဲ့သို့) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း "ဝါ" သဒ္ဒါကို ရှေးနည်းတူပင် ရဿပြုထားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤ၌ "ဝါ" သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သေးသော အရာကို စုပေါင်းယူခြင်း အနက်ရှိသဖြင့် ပဒုမ္မာအစရှိသော အခြားသော ကြာတို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူ၏။ "ယထာ" သဒ္ဒါသည် ဥပမာအနက်၌ ရှိ၏။ ဆိုလိုရင်းမှာ - ကြာညိုနှင့် ကြွင်းသော ပဒုမ္မာအစရှိသော ကြာတို့သည် ရေ၌ ဖြစ်ပေါ်ရာတွင် ရေနှင့် ညွန်ဟူသော အကြောင်းနှစ်ပါးကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Rañño hattheti santikaṃ upagatassa rañño hatthe. Rañño anurūpanti ekūnasatabhātukānaṃ ghātitattā caṇḍapakatitāya rajje ṭhitattā ca ‘‘pamādavihārī aya’’nti maññamāno tadanurūpaṃ dhammapade appamādavaggaṃ desetuṃ [Pg.131] ārabhi. Tattha (dha. pa. aṭṭha. 1.23) appamādoti satiyā avippavāso, niccaṃ upaṭṭhitāya satiyā etaṃ adhivacanaṃ. Amatapadanti amataṃ vuccati nibbānaṃ. Tañhi ajātattā na jīyati na mīyati, tasmā ‘‘amata’’nti vuccati. Amatassa padaṃ amatapadaṃ, amatassa adhigamupāyoti vuttaṃ hoti. Pamādoti pamajjanabhāvo, muṭṭhassaccasaṅkhātassa satiyā vossaggassetaṃ nāmaṃ. Maccunoti maraṇassa. Padanti upāyo maggo. Pamatto hi jātiṃ nātivattati, jāto pana jīyati ceva mīyati cāti pamādo maccuno padaṃ nāma hoti, maraṇaṃ upanetīti vuttaṃ hoti.

"Rañño hatthe" (မင်းကြီး၏ လက်၌) ဆိုသည်မှာ အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လာသော မင်းကြီး၏ လက်၌ ဟူလို။ "Rañño anurūpaṃ" (မင်းကြီးနှင့် လျောက်ပတ်သော) ဆိုသည်မှာ ကိုးဆယ့်ကိုးယောက်သော မင်းညီမင်းသားတို့ကို သတ်ခဲ့သဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်သော သဘောဖြင့် မင်းအဖြစ်၌ တည်နေသဖြင့်လည်းကောင်း "ဤမင်းသည် မေ့လျော့စွာ နေထိုင်တတ်သူ ဖြစ်၏" ဟု ဆင်ခြင်လျက် ထိုမင်းကြီးနှင့် လျောက်ပတ်သော ဓမ္မပဒလာ အပ္ပမာဒဝဂ်ကို ဟောကြားရန် အစပျိုးတော်မူ၏။ ထိုဒေသနာ၌ "appamādo" (မမေ့လျော့ခြင်း) ဆိုသည်မှာ သတိနှင့် ကင်းကွာမှုမရှိဘဲ နေခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ အစဉ်အမြဲ ထင်ရှားရှိနေသော သတိ၏ အမည်ထူးပင် ဖြစ်၏။ "Amatapadaṃ" ဆိုရာ၌ "amata" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို ခေါ်ဆို၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိသဖြင့် အိုခြင်းလည်းမရှိ၊ သေခြင်းလည်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "အမတ" (မသေခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အမတ၏ လမ်းကြောင်းသည် အမတပဒ ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်း ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "Pamādo" (မေ့လျော့ခြင်း) ဆိုသည်မှာ မေ့လျော့တတ်သောသူ၏ အဖြစ် ဖြစ်၏။ သတိလွတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သတိမှ လျှောကျပျက်ပြားခြင်း၏ အမည် ဖြစ်၏။ "Maccuno" ဆိုသည်မှာ သေမင်း၏ သို့မဟုတ် သေခြင်း၏ ဖြစ်၏။ "Padaṃ" ဆိုသည်မှာ လမ်းကြောင်း သို့မဟုတ် အကြောင်း ဖြစ်၏။ မေ့လျော့သောသူသည် ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) ကို မလွန်မြောက်နိုင်ပေ။ ဇာတိရှိသောသူသည်လည်း ဧကန်မလွဲ အိုရ သေရ၏။ ထို့ကြောင့် မေ့လျော့ခြင်းသည် သေခြင်း၏ အကြောင်းလမ်းမည်၏။ သေခြင်းသို့ ပို့ဆောင်တတ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Aññātaṃ tāta, pariyosāpehīti iminā ‘‘sadā appamādena hutvā vattitabbanti ettakeneva mayā ñātaṃ, tumhe dhammadesanaṃ niṭṭhapethā’’ti tasmiṃ dhamme attano paṭipajjitukāmataṃ dīpento dhammadesanāya pariyosānaṃ pāpetvā kathane ussāhaṃ janeti. Keci pana ‘‘abhāsīti ettha ‘bhāsissāmi vitakkemī’ti atthaṃ gahetvā ‘sabbaṃ appamādavaggaṃ bhāsissāmī’ti sallakkhitattā abhāsīti vuttaṃ, raññā pana aḍḍhagāthaṃ sutvāva ‘aññātaṃ tāta, pariyosāpehī’ti vuttattā ‘upari na kathesī’’’ti vadanti. ‘‘Taṃ pana yuttaṃ na hotī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Dhuvabhattānīti niccabhattāni. Vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyoti āha ‘‘vajjāvajjaṃ disvā codetā sāretā cā’’ti. Tattha vajjāvajjanti khuddakaṃ mahantañca vajjaṃ. Codetāti ‘‘idaṃ tayā dukkaṭaṃ, idaṃ dubbhāsita’’ntiādīni vatvā codetā. Sāretāti attano vajjaṃ assarantassa satiṃ uppādetā, sammāpaṭipattiyaṃ vā sāretā, pavattetāti attho.

"Aññātaṃ tāta, pariyosāpehi" (ချစ်သား... သိပါပြီ၊ အဆုံးသတ်တော်မူပါ) ဟူသော စကားဖြင့် "အမြဲမပြတ် မမေ့မလျော့ဘဲ နေထိုင်ရမည်ဟူသော ဤမျှသော တရားစကားဖြင့်ပင် ငါသိရှိနားလည်ပါပြီ၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် တရားဒေသနာကို အဆုံးသတ်တော်မူပါ" ဟု ထိုတရား၌ မိမိကိုယ်တိုင် ကျင့်ကြံလိုသောဆန္ဒကို ပြသလျက်၊ တရားဒေသနာကို အဆုံးသတ်စေ၍ ဟောကြားရန် စေ့ဆော်အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ - "abhāsī" ဟူသော ဤနေရာ၌ "bhāsissāmi" (ဟောကြားအံ့) ဟူသော အနက်ကို ယူ၍ "အပ္ပမာဒဝဂ်တစ်ခုလုံးကို ဟောကြားအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းမှတ်သားထားသောကြောင့် "abhāsī" ဟု ဆိုသော်လည်း၊ မင်းကြီးသည် ဂါထာဝက် (ဂါထာတစ်ဝက်) မျှကို ကြားရရုံမျှဖြင့် "ချစ်သား... သိပါပြီ၊ အဆုံးသတ်ပါ" ဟု ဆိုခဲ့သောကြောင့် နောက်ထပ် ဆက်လက်၍ မဟောကြားတော့ပေ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် သင့်လျော်သည်မဟုတ်ပေ ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်စလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ "Dhuvabhattāni" ဆိုသည်မှာ အမြဲမပြတ် လှူဒါန်းအပ်သော ဆွမ်း (နိစ္စဘတ်) တို့ ဖြစ်၏။ "Vajjāvajjaṃ upanijjhāyati" (အပြစ်ရှိ မရှိကို ဖုတ်ပူမီးတိုက် ဆင်ခြင်တတ်၏) သောကြောင့် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမည်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "အပြစ်ငယ် အပြစ်ကြီးကို မြင်၍ စောဒနာတတ်သော၊ သတိပေးတတ်သောသူ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "vajjāvajjaṃ" ဆိုသည်မှာ ငယ်သော အပြစ်နှင့် ကြီးသော အပြစ် ဖြစ်၏။ "Codetā" ဆိုသည်မှာ "ဤအမှုကို သင်သည် မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်၏၊ ဤစကားကို သင်သည် မကောင်းသဖြင့် ဆိုအပ်၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ စောဒနာတတ်သောသူ ဖြစ်၏။ "Sāretā" ဆိုသည်မှာ မိမိ၏အပြစ်ကို မအောက်မေ့ (မမှတ်မိ) သောသူအား သတိရစေတတ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် ကောင်းသော အကျင့်သီလ၌ နှိုးဆော် တိုက်တွန်းတတ်သောသူ ဟု အနက်ရ၏။

‘‘Evaṃ tayā buddhavacanaṃ sajjhāyitabbaṃ, evaṃ abhikkamitabbaṃ, evaṃ paṭikkamitabba’’ntiādinā ācārassa sikkhāpanato ācariyo nāmāti āha ‘‘imasmiṃ sāsane sikkhitabbakadhammesu patiṭṭhāpetā’’ti. Tattha sikkhitabbakadhammo nāma sakalaṃ buddhavacanaṃ sīlādayo ca dhammā. ‘‘Pabbajjā ca upasampadā cā’’ti idaṃ labbhamānavasena vuttaṃ[Pg.132]. Ācariyupajjhāyānanti iminā pabbajjā upasampadā ca yojetabbā, mama cāti iminā pana pabbajjāva. Tadā sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitattā nigrodhassa bhāviniṃ vā upasampadaṃ sandhāya ubhayampi yojetabbaṃ. Saraṇagamanavasena pabbajjāsiddhito bhikkhusaṅghassapi pabbajjāya nissayabhāvo veditabbo. Bhaṇḍukammavasenapi nissayabhāvo labbhatevāti gahetabbaṃ. Divase divase vaḍḍhāpentoti vuttanayeneva divase divase tato tato diguṇaṃ katvā vaḍḍhāpento. Pothujjanikenāti puthujjanabhāvānurūpena. Nigrodhattherassa ānubhāvakittanādhikārattā pubbe vuttampi pacchā vattabbampi sampiṇḍetvā āha ‘‘puna rājā asokārāmaṃ nāma mahāvihāraṃ kāretvā’’tiādi. Cetiyapaṭimaṇḍitānīti ettha cayitabbaṃ pūjetabbanti cetiyaṃ, iṭṭhakādīhi citattā vā cetiyaṃ, cetiyehi paṭimaṇḍitāni vibhūsitānīti cetiyapaṭimaṇḍitāni. Dhammenāti dhammato anapetena.

«သင်သည် ဤသို့ ဘုရားစကားတော်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်အပ်၏၊ ဤသို့ ရှေ့သို့တိုးအပ်၏၊ ဤသို့ နောက်သို့ဆုတ်အပ်၏» အစရှိသည်ဖြင့် သီလအကျင့်ကို သင်ကြားပြသပေးသောကြောင့် 'အာစရိယ' (ဆရာ) ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ «ဤသာသနာတော်၌ သင်ယူဆည်းပူးအပ်သော တရားတို့၌ တည်စေတတ်သူ» ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ သင်ယူအပ်သောတရား (သိက္ခိတဗ္ဗကဓမ္မ) မည်သည်ကား အလုံးစုံသော ဘုရားဟောပါဠိတော်နှင့် သီလအစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ «ရှင်ရဟန်းအဖြစ် (ပဗ္ဗဇ္ဇာ) နှင့် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ)» ဟူသော ဤစကားကို ရရှိနိုင်သောအစွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ «ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏» ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ် နှစ်ပါးလုံးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ «ငါ၏လည်းကောင်း» ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူကား ရှင်ရဟန်းအဖြစ်ကိုသာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုစဉ်အခါက ရှင်သာမဏေအဖြစ်၌ တည်သောကြောင့် နိဂြောဓသာမဏေ၏ နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော ရဟန်းအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ နှစ်ပါးလုံးကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းဖြင့် ရှင်ရဟန်းအဖြစ် ပြီးမြောက်သောကြောင့် သံဃာတော်သည်လည်း ရှင်ရဟန်းအဖြစ်၌ မှီရာအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဆံပင်ရိတ်ခြင်းစသော ကမ္မဝါစာအမှုအားဖြင့်လည်း မှီရာဖြစ်သော ထေရီ၏အဖြစ်ကို ရရှိနိုင်သည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ «နေ့စဉ်နေ့တိုင်း တိုးပွားစေလျက်» ဆိုသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ထိုထိုဂုဏ်ကို နှစ်ဆတိုး၍ ပွားများစေလျက်ဟူလို။ «ပုထုဇ္ဇာန်တို့၏သဘောဖြင့်» ဆိုသည်မှာ ပုထုဇ္ဇာန်၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့်လျော်သောအပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ နိဂြောဓမထေရ်၏ အာနုဘော်တော်ကို ကြားသိစေခြင်းငှာ ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကိုလည်းကောင်း၊ နောက်မှဆိုအပ်လတ္တံ့သော စကားကိုလည်းကောင်း ပေါင်းရုံး၍ «တစ်ဖန် မင်းကြီးသည် အသောကာရုံအမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက်ကြီးကို ဆောက်လုပ်စေ၍» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ «စေတီတော်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော» ဟူသော ဤစကား၌ ဆည်းပူးအပ် ပူဇော်အပ်သောကြောင့် စေတီမည်၏။ သို့မဟုတ် အုတ်စသည်တို့ဖြင့် တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် စေတီမည်၏။ စေတီတော်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ တန်ဆာဆင်အပ် တင့်တယ်စေအပ်ကုန်သောကြောင့် စေတီပဋိမဏ္ဍိတမည်ကုန်၏။ «တရားသဖြင့်» ဆိုသည်မှာ တရားမှ မငဲ့ကွက်ဘဲ တရားနှင့်အညီသာလျှင် ဖြစ်သောဟူလို။

Vuttamevatthaṃ vitthārato vibhāvento āha ‘‘ekadivasaṃ kirā’’tiādi. Asokārāme mahādānaṃ datvāti ettha kate ārāme pacchā kārāpakassa rañño nāmavasena niruḷhaṃ nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘asokārāme’’ti. Keci pana ‘‘tasmiṃ divase rājā attano ghareyeva sabbaṃ bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā bhojetvā imaṃ pañhaṃ pucchī’’ti vadanti. Mahādānaṃ datvāti bhojetvā sabbaparikkhāradānavasena mahādānaṃ datvā. Vuttañhetaṃ dīpavaṃse –

ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ထင်ရှားစွာပြလို၍ «တစ်နေ့သ၌ ကြားသိရသည်ကား» အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ «အသောကာရုံကျောင်း၌ အလှူကြီးကို ပေးလှူ၍» ဟူသော ဤစကား၌ ကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်ပြီးစီးသောအခါ ဆောက်လုပ်စေသူ မင်းကြီး၏အမည်ကို အစွဲပြု၍ တင်စားခေါ်ဝေါ်သော အမည်ပညတ်ကို ရည်ရွယ်၍ «အသောကာရုံကျောင်း၌» ဟု ဆိုအပ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား «ထိုနေ့၌ မင်းကြီးသည် မိမိ၏ အိမ်တော်၌သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော သံဃာတော်ကို သီတင်းသုံးစေ၍ ဆွမ်းကပ်ပြီးလျှင် ဤမေးခွန်းကို မေးမြန်း၏» ဟု ဆိုကြကုန်၏။ «အလှူကြီးပေးလှူ၍» ဆိုသည်မှာ ဆွမ်းလုပ်ကျွေး၍ အလုံးစုံသော ပရိက္ခရာတို့ကို လှူဒါန်းခြင်းဖြင့် အလှူကြီး ပေးလှူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကို ဒီပဝံသကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Nivesanaṃ pavesetvā, nisīdāpetvāna āsane;

Yāguṃ nānāvidhaṃ khajjaṃ, bhojanañca mahārahaṃ;

Adāsi payatapāṇi, yāvadatthaṃ yadicchakaṃ.

«အိမ်တော်သို့ ဝင်စေပြီးလျှင်၊ မြတ်သော နေရာထိုင်ခင်းတို့၌ သီတင်းသုံးစေကာ၊ မြတ်သော ယာဂုနှင့် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် အမျိုးမျိုးတို့ကို ရိုသေကိုင်းညွတ်သောလက်ဖြင့် လိုသမျှ အလိုရှိသရွေ့ လှူဒါန်းခဲ့၏။

‘‘Bhuttāvibhikkhusaṅghassa, onītapattapāṇino;

Ekamekassa bhikkhuno, adāsi yugasāṭakaṃ.

ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး၍ သပိတ်မှ လက်ကို ဖယ်ပြီးသော သံဃာတော်၌ ရဟန်းတစ်ပါးစီအား ဝတ်လဲတော်အစုံတို့ကို လှူဒါန်းခဲ့၏။

‘‘Pādaabbhañjanaṃ telaṃ, chattañcāpi upāhanaṃ;

Sabbaṃ samaṇaparikkhāraṃ, adāsi phāṇitaṃ madhuṃ.

ခြေဆီသုတ်ဆီ၊ ထီး၊ ဖိနပ်နှင့်တကွ သမဏပရိက္ခရာ အလုံးစုံကိုလည်းကောင်း၊ တင်လဲနှင့် ပျားရည်တို့ကိုလည်းကောင်း လှူဒါန်းခဲ့၏။

‘‘Abhivādetvā [Pg.133] nisīdi, asokadhammo mahīpati;

Nisajja rājā pavāresi, bhikkhusaṅghassa paccayaṃ.

အသောကဓမ္မမင်းကြီးသည် ရိုသေစွာ ရှိခိုး၍ ထိုင်နေ၏၊ ထိုသို့ထိုင်လျက် မင်းကြီးသည် သံဃာတော်အား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားဆောက်တည်ခဲ့၏။

‘‘Yāvatā bhikkhū icchanti, tāva demi yadicchakaṃ;

Santappetvā parikkhārena, pavāretvāna paccaye;

Tato apucchi gambhīraṃ, dhammakkhandhaṃ sudesita’’nti.

ရဟန်းတော်တို့ အလိုရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး လိုရာအလိုရှိသရွေ့ ပေးလှူပါအံ့၊ ပရိက္ခရာဖြင့် ရောင့်ရဲစေလျက် ပစ္စည်းတို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားပြီးနောက်၊ ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော နက်နဲသော ဓမ္မက္ခန္ဓာကို မေးမြန်းခဲ့၏» ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Aṅgato, mahārāja, nava aṅgānītiādi moggaliputtatissattherena vuttanti vadanti. Navakammādhiṭṭhāyakaṃ adāsīti caturāsītivihārasahassesu kattabbassa navakammassa adhiṭṭhāyakaṃ vidhāyakaṃ katvā adāsi. Ekadivasameva sabbanagarehi paṇṇāni āgamiṃsūti sabbavihāresu kira rāhunā candassa gahaṇadivase navakammaṃ ārabhitvā puna rāhunā candassa gahaṇadivaseyeva niṭṭhāpesuṃ, tasmā ekadivasameva paṇṇāni āgamiṃsūti vadanti. Aṭṭha sīlaṅgānīti aṭṭha uposathaṅgasīlāni. ‘‘Sabbālaṅkāravibhūsitāyā’’ti idaṃ asamādinnuposathaṅgānaṃ vasena vuttaṃ. Amaravatiyā rājadhāniyāti tāvatiṃsadevanagare. Alaṅkatapaṭiyattanti alaṅkatakaraṇavasena sabbasajjitaṃ.

«မင်းကြီး... အင်္ဂါအားဖြင့် ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိ၏» အစရှိသော စကားကို အရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ «ကျောင်းသစ်ဆောက်လုပ်ရေးကို ကြီးကြပ်သူကို ပေး၏» ဆိုသည်မှာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကျောင်းတော်တို့၌ ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းသစ်ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်း၏ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲ စီရင်သူကို ခန့်အပ်၍ ပေးလှူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ «တစ်နေ့တည်း၌ပင် ခပ်သိမ်းသော မြို့တို့မှ စာလွှာ (ကမ္ဗည်းစာ) များ ရောက်လာကြကုန်၏» ဆိုသည်မှာ ကျောင်းတော်အားလုံး၌ ရာဟုဖမ်းသောနေ့ (လကြတ်သောနေ့) ၌ ကျောင်းသစ်ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းကို စတင်ပြီးလျှင် နောက်တစ်ဖန် လကြတ်သောနေ့၌သာလျှင် ပြီးစီးစေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တစ်နေ့တည်း၌ပင် စာလွှာများ ရောက်လာကြကုန်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ «သီလအင်္ဂါရှစ်ပါး» ဆိုသည်မှာ ရှစ်ပါးသော ဥပုသ်သီလအင်္ဂါတို့ ဖြစ်သည်။ «အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော» ဟူသော ဤစကားကို ဆောက်တည်အပ်သော ဥပုသ်အင်္ဂါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ «အမရဝတီမင်းနေပြည်တော်ကဲ့သို့» ဆိုသည်မှာ တာဝတိံသာနတ်ပြည်၌ ကဲ့သို့ဟူလို။ «တန်ဆာဆင်ပြင်ဆင်အပ်သော» ဆိုသည်မှာ တန်ဆာဆင်ပြင်ဆင်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံ စီရင်အပ်သောဟူလို။

Adhikaṃ kāraṃ adhikāraṃ, adhikaṃ kiriyanti vuttaṃ hoti. Lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsūti ettha anekasahassasaṅkhyassa okāsalokassa tannivāsīsattalokassa ca vivaṭabhāvakaraṇapāṭihāriyaṃ lokavivaraṇaṃ nāma. Taṃ pana karonto iddhimā andhakāraṃ vā ālokaṃ karoti, paṭicchannaṃ vā vivaṭaṃ, anāpāthaṃ vā āpāthaṃ karoti. Kathaṃ? Ayañhi yathā paṭicchannopi dūre ṭhitopi attā vā paro vā dissati, evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā pākaṭaṃ kātukāmo pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘idaṃ andhakāraṭṭhānaṃ ālokajātaṃ hotū’’ti vā ‘‘idaṃ paṭicchannaṃ vivaṭaṃ hotū’’ti vā ‘‘idaṃ anāpāthaṃ āpāthaṃ hotū’’ti vā āvajjetvā puna pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhāti. Saha adhiṭṭhānena yathādhiṭṭhitameva hoti. Apare dūre ṭhitāpi passanti, sayampi passitukāmo passati bhagavā viya devorohaṇe. Bhagavā hi devaloke abhidhammadesanaṃ niṭṭhapetvā saṅkassanagaraṃ otaranto sinerumuddhani ṭhatvā puratthimaṃ lokadhātuṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni vivaṭāni viya hutvā ekaṅgaṇaṃ [Pg.134] viya hutvā pakāsiṃsu. Yathā ca puratthimena, evaṃ pacchimenapi uttarenapi dakkhiṇenapi sabbaṃ vivaṭamaddasa. Heṭṭhāpi yāva avīci upari ca yāva akaniṭṭhabhavanaṃ, tāva addasa. Manussāpi deve passanti, devāpi manusse. Tattha neva manussā uddhaṃ ullokenti, na devā adho olokenti, sabbe sammukhasammukhāva aññamaññaṃ passanti, taṃ divasaṃ lokavivaraṇaṃ nāma ahosi.

«အလွန်အကဲပြုအပ်သော အမှုသည် အဓိကာရမည်၏» ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ «လောကဝိဝရဏမည်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရကို ပြုတော်မူကြကုန်၏» ဟူသော ဤစကား၌ အထောင်မကသော အရေအတွက်ရှိသော ဩကာသလောကကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဩကာသလောက၌ နေထိုင်သော သတ္တလောကကိုလည်းကောင်း ဟင်းလင်းပွင့်အောင် ပြုတတ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရသည် လောကဝိဝရဏ မည်၏။ ထိုပြာဋိဟာရကို ပြုလုပ်သော တန်ခိုးရှိသူသည် အမိုက်တိုက်ကိုသော်လည်း အလင်း ဖြစ်စေ၏၊ ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အရာကိုသော်လည်း ဟင်းလင်း ဖြစ်စေ၏၊ မထင်ရှားသော အရာကိုသော်လည်း ထင်ရှားအောင် ပြု၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသော ဝတ္ထုသော်လည်းကောင်း၊ အဝေး၌ တည်သော ဝတ္ထုသော်လည်းကောင်း မိမိကိုယ်တိုင်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးဖြစ်စေ မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုသော်လည်းကောင်း ထင်ရှားစေလိုသော တန်ခိုးရှင်သည် ပါဒကဈာန်မှ ထ၍ «ဤမှောင်မိုက်သောအရပ်သည် အလင်းတောက်ပသောအရပ် ဖြစ်စေသတည်း» ဟုလည်းကောင်း၊ «ဤဖုံးကွယ်နေသောအရပ်သည် ဟင်းလင်းပွင့်သောအရပ် ဖြစ်စေသတည်း» ဟုလည်းကောင်း၊ «ဤမထင်ရှားသောအရပ်သည် ထင်ရှားသောအရပ် ဖြစ်စေသတည်း» ဟုလည်းကောင်း နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်၍၊ တစ်ဖန် ပါဒကဈာန်သို့ ဝင်စားပြီးလျှင် ထ၍ ဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ဓိဋ္ဌာန်တော်မူသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဓိဋ္ဌာန်တော်မူသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်လေ၏။ အခြားအဝေး၌ ရှိသူတို့သည်လည်း မြင်ရကုန်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မြင်လိုလျှင် မြင်ရ၏။ နတ်ပြည်မှ သက်တော်မူသော အခါ၌ မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်ပြည်၌ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၍ သင်္ကဿနဂိုရ်ပြည်သို့ သက်ဆင်းတော်မူလတ်သော် မြင်းမိုရ်တောင်ထိပ်၌ ရပ်တော်မူလျက် အရှေ့ဘက်လောကဓာတ်ကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏၊ များစွာသော စကြဝဠာအထောင်တို့သည် ဟင်းလင်းပွင့်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ရင်ပြင်တစ်ခုတည်းကဲ့သို့ ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏။ အရှေ့အရပ်၌ မြင်ရသကဲ့သို့ ထို့အတူ အနောက်အရပ်၌လည်းကောင်း၊ မြောက်အရပ်၌လည်းကောင်း၊ တောင်အရပ်၌လည်းကောင်း အလုံးစုံကို ပွင့်လင်းလျက် မြင်တော်မူ၏။ အောက်၌လည်း အဝီစိငရဲတိုင်အောင်၊ အထက်၌လည်း အကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင် မြင်တော်မူ၏။ လူတို့သည်လည်း နတ်တို့ကို မြင်ကြကုန်၏၊ နတ်တို့သည်လည်း လူတို့ကို မြင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ၌ လူတို့သည် အထက်သို့ မော့၍ မကြည့်ရကုန်၊ နတ်တို့သည်လည်း အောက်သို့ ငုံ့၍ မကြည့်ရကုန်၊ အားလုံးသောသူတို့သည် မျက်နှာချင်းဆိုင်လျက်သာ အချင်းချင်း မြင်ကြကုန်၏။ ထိုနေ့၌ လောကဝိဝရဏမည်သော ပြာဋိဟာရသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လေသည်။

Apica tambapaṇṇidīpe taḷaṅgaravāsī dhammadinnattheropi imaṃ pāṭihāriyaṃ akāsi. So kira ekadivasaṃ tissamahāvihāre cetiyaṅgaṇamhi nisīditvā ‘‘tīhi, bhikkhave, dhammehi samannāgato bhikkhu apaṇṇakapaṭipadaṃ paṭipanno hotī’’ti apaṇṇakasuttaṃ (a. ni. 3.16) kathento heṭṭhāmukhaṃ bījaniṃ akāsi, yāva avīcito ekaṅgaṇaṃ ahosi, tato uparimukhaṃ akāsi, yāva brahmalokā ekaṅgaṇaṃ ahosi. Thero nirayabhayena tajjetvā saggasukhena ca palobhetvā dhammaṃ desesi. Keci sotāpannā ahesuṃ, keci sakadāgāmī anāgāmī arahantoti evaṃ tasmiṃ divasepi lokavivaraṇaṃ nāma ahosi. Ime pana bhikkhū yathā asoko dhammarājā asokārāme ṭhito catuddisā anuvilokento samantato samuddapariyantaṃ jambudīpaṃ passati, caturāsīti ca vihārasahassāni uḷārāya vihāramahapūjāya virocamānāni, evaṃ adhiṭṭhahitvā lokavivaraṇaṃ nāma pāṭihāriyaṃ akaṃsu.

ထို့ပြင် သီဟိုဠ်ကျွန်း၊ တဠင်္ဂရအရပ်၌ သီတင်းသုံးသော ဓမ္မဒိန္နမထေရ်သည်လည်း ဤပြာဋိဟာရကို ပြုတော်မူခဲ့၏။ ထိုမထေရ်သည် တစ်နေ့သ၌ တိဿမဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ရှိ စေတီရင်ပြင်၌ ထိုင်လျက် 'ရဟန်းတို့... တရားသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် မလွဲမသွေ ကျင့်အပ်သော အကျင့် (အပဏ္ဏကပဋိပဒါ) ကို ကျင့်သူဖြစ်၏' ဟု အပဏ္ဏကသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူစဉ် ယပ်တောင်ကို အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ပြုတော်မူရာ အဝီစိငရဲတိုင်အောင် အဆီးအတားမရှိ (ရင်ပြင်တစ်ခုတည်းကဲ့သို့) ထင်ရှားစွာ မြင်ရလေ၏။ ထို့နောက် အထက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ပြုတော်မူရာ ဗြဟ္မလောကတိုင်အောင် အဆီးအတားမရှိ မြင်ရလေ၏။ မထေရ်သည် ငရဲဘေးဖြင့် ထိတ်လန့်စေ၍လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်ချမ်းသာဖြင့် ဆွဲဆောင်သိမ်းသွင်း၍လည်းကောင်း တရားဟောတော်မူ၏။ အချို့သောသူတို့သည် သောတာပန် ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့သည် သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုနေ့၌လည်း 'လောကဝိဝရဏ' (လောကကို ဖွင့်ပြခြင်း) မည်သော ပြာဋိဟာရသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ဤရဟန်းတော်တို့သည်လည်း အသောကဓမ္မမင်းကြီးသည် အသောကာရုံကျောင်း၌ ရပ်လျက် အရပ်လေးမျက်နှာကို ကြည့်ရှုလတ်သော် သမုဒ္ဒရာအဆုံးရှိသော ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးကိုလည်းကောင်း၊ ကြီးကျယ်လှသော ဝိဟာရမဟာပူဇာဖြင့် တင့်တယ်ထိန်လင်းလျက်ရှိသော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ကျောင်းတော်တို့ကိုလည်းကောင်း မြင်ရသကဲ့သို့ ထို့အတူ အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၍ 'လောကဝိဝရဏ' မည်သော ပြာဋိဟာရကို ပြုတော်မူကြလေကုန်၏။

Vihāramahapūjāyāti vihāramahasaṅkhātāya pūjāya. Vibhūtinti sampattiṃ. Evarūpaṃ pītipāmojjanti īdisaṃ pariccāgamūlakaṃ pītipāmojjaṃ. Moggaliputtatissattherassa bhāramakāsīti therassa mahānubhāvattā ‘‘uttaripi ce kathetabbaṃ atthi, tampi soyeva kathessatī’’ti maññamāno bhikkhusaṅgho raññā pucchitapañhassa visajjanaṃ therassa bhāramakāsi. Sāsanassa dāyādo homi, na homīti sāsanassa ñātako abbhantaro homi, na homīti attho. Yesaṃ sāsane pabbajitā puttadhītaro na santi, na te sāsane kattabbakiccaṃ attano bhāraṃ katvā vahantīti imamatthaṃ sandhāya thero evamāha ‘‘na kho, mahārāja, ettāvatā sāsanassa dāyādo hotī’’ti. Kathañcarahi, bhante, sāsanassa dāyādo hotīti ettha carahīti nipāto akkhantiṃ [Pg.135] dīpeti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yadi evarūpaṃ pariccāgaṃ katvāpi sāsanassa dāyādo na hoti, aññaṃ kiṃ nāma katvā hotīti.

'ဝိဟာရမဟာပူဇာယ' ဟူသည်မှာ ကျောင်းပူဇော်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပူဇော်ခြင်းဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဝိဘူတိံ' ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝရူပံ ပီတိပါမောဇ္ဇံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော စွန့်ကြဲခြင်းကို အခြေခံသည့် နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်းတည်း။ 'မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရဿ ဘာရမကာသိ' ဟူသည်မှာ မထေရ်၏ ကြီးမြတ်လှသော အာနုဘော်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'နောင်တပိုင်၌လည်း အကယ်၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားရှိပါက ထိုစကားကိုလည်း ထိုမထေရ်သည်သာလျှင် ဟောကြားတော်မူလိမ့်မည်' ဟု ယူဆကာ သံဃာတော်သည် မင်းကြီးမေးမြောက်အပ်သော ပြဿနာ၏ အဖြေကို ဖြေကြားရန် ထိုမထေရ်အား တာဝန်အဖြစ် ပေးအပ်တော်မူ၏။ 'သာသနဿ ဒါယာဒေါ ဟောမိ၊ န ဟောမိ' ဟူသည်မှာ သာသနာတော်၏ အဆွေအမျိုး အမွေခံ ဖြစ်ပါအံ့လော၊ မဖြစ်ပါအံ့လော ဟူသော အနက်တည်း။ 'အကြင်သူတို့အား သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုအပ်ကုန်သော သားသမီးတို့သည် မရှိကြကုန်၊ ထိုသူတို့သည် သာသနာတော်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို မိမိ၏တာဝန်အဖြစ် ခံယူ၍ မရွက်ဆောင်ကြကုန်' ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ မထေရ်သည် 'မင်းကြီး... ဤမျှသော ကောင်းမှုပြုရုံမျှဖြင့် သာသနာတော်၏ အမွေခံ မဖြစ်နိုင်သေးပါ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကထဉ္စရဟိ၊ ဘန္တေ၊ သာသနဿ ဒါယာဒေါ ဟောတိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'စရဟိ' ဟူသည်ကား နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်ပြီး အသို့နည်းဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏ — အကယ်၍ ဤသို့ သဘောရှိသော စွန့်ကြဲလှူဒါန်းခြင်းကို ပြုပါသော်လည်း သာသနာတော်၏ အမွေခံ မဖြစ်သေးပါက တစ်ပါးသော အဘယ်မည်သော ကောင်းမှုကို ပြုမှသာလျှင် သာသနာတော်၏ အမွေခံ ဖြစ်ပါမည်နည်းဟု မေးမြောက်သည်ရှိသော်။

Tissakumārassa pabbajitakālato pabhutīti yadā ca tissakumāro pabbajito, yena ca kāraṇena pabbajito, taṃ sabbaṃ vitthārato uttari āvi bhavissati. Sakkhasīti sakkhissasi. Pāmojjajātoti sañjātapāmojjo. Puttānaṃ manaṃ labhitvāti ettha puttīpi sāmaññato puttasaddena vuttāti veditabbā, putto ca dhītā ca puttāti evaṃ ekasesanayena vā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Dhītusaddena saha payujjamāno hi puttasaddo ekova avasissati, dhītusaddo nivattatīti saddasatthavidū vadanti. Sikkhāya patiṭṭhāpesunti tasmiṃyeva sīmamaṇḍale sikkhāsammutiṃ datvā pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānāsu chasu sikkhāsu samādapanavasena sikkhāya patiṭṭhāpesuṃ. Saṭṭhivassāyapi hi sāmaṇeriyā ‘‘pāṇātipātāveramaṇiṃ dve vassāni avītikkamma samādānaṃ samādiyāmī’’tiādinā (pāci. 1078-1079) cha sikkhāyo samādiyitvā sikkhitabbāyeva. Na hi etāsu chasu sikkhāpadesu dve vassāni asikkhitasikkhaṃ sāmaṇeriṃ upasampādetuṃ vaṭṭati. Cha vassāni abhisekassa assāti chabbassābhiseko, abhisekato paṭṭhāya atikkantachavassoti vuttaṃ hoti.

'တိဿကုမာရဿ ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဘုတိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ တိဿမင်းသားသည် အကြင်အခါ၌ ရဟန်းပြု၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ရဟန်းပြု၏၊ ထိုအလုံးစုံကို နောင်အခါ အကျယ်အားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ 'သက္ခသီ' ဟူသည်ကား တတ်နိုင်လတ္တံ့ (သက္ခိဿသိ)။ 'ပါမောဇ္ဇဇာတော' ဟူသည်ကား ဖြစ်ပေါ်သော နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ပုတ္တာနံ မနံ လဘိတွာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ သမီးကိုလည်း ယေဘုယျအားဖြင့် 'ပုတ္တ' (သား) သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ပုတ္တော စ ဓီတာ စ ပုတ္တာ' (သားတော်လည်းကောင်း၊ သမီးတော်လည်းကောင်း သားသမီးတို့တည်း) ဟူ၍ ဧကသေသနယဖြင့် ဤသို့ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အကယ်စင်စစ် 'ဓီတု' (သမီး) သဒ္ဒါနှင့် အတူတကွ ယှဉ်တွဲသုံးစွဲအပ်သည်ရှိသော် 'ပုတ္တ' သဒ္ဒါတစ်လုံးတည်းသာ ကျန်ရစ်၍ 'ဓီတု' သဒ္ဒါသည် ကွယ်ပျောက်၏ ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ 'သိက္ခာယ ပတိဋ္ဌာပေသုံ' ဟူသည်မှာ ထိုသိမ်အတွင်း၌ပင် သိက္ခာသမ္မုတိကို ပေး၍ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ အစရှိသည်မှစ၍ ဝိကာလဘောဇနာ ဝေရမဏိ အဆုံးရှိသော ခြောက်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ဆောက်တည်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာ၌ တည်စေကုန်၏။ အကယ်စင်စစ် ဝါခြောက်ဆယ်ရှိသော သာမဏေမ (သာမဏေရီ) အားပင်လည်း 'ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိံ ဒွေ ဝဿာနိ အဝီတိက္ကမ္မ သမာဒါနံ သမာဒိယာမိ' စသည်ဖြင့် ခြောက်ပါးသော သိက္ခာတို့ကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်အပ်သည်သာတည်း။ ဤခြောက်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ နှစ်နှစ်ပတ်လုံး သိက္ခာမဆောက်တည်ရသေးသော သာမဏေမကို ရဟန်းမိန်းမ (ဘိက္ခုနီ) ပြုပေးခြင်းငှာ မအပ်ပေ။ 'ဆဗ္ဗဿာဘိသေက' ဟူသည်မှာ မင်းကြီးအား ဘိသိက်ခံသည်မှစ၍ ခြောက်နှစ်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ခြောက်နှစ်မြောက် ဘိသိက်ခံခြင်း မည်၏။ ဘိသိက်ခံသည့် နှစ်မှစ၍ ခြောက်နှစ်ကျော်လွန်ခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Sabbaṃ theravādanti dve saṅgītiyo āruḷhā pāḷiyevettha ‘‘theravādo’’ti veditabbā. Sā hi mahākassapapabhutīnaṃ mahātherānaṃ vādattā ‘‘theravādo’’ti vuccati. Kontaputtatissattheroti ettha kontasakuṇiyo nāma kinnarajātiyo. ‘‘Tāsu ekissā kucchiyaṃ sayito manussajātiko raññā posito kontaputtatissatthero nāmā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāvaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –

'သဗ္ဗံ ထေရဝါဒံ' ဟူသော ပါဌ်၌ သင်္ဂါယနာနှစ်တန်သို့ တင်အပ်ပြီးသော ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ 'ထေရဝါဒ' ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုထေရဝါဒသည် မဟာကဿပအစရှိသော မဟာထေရ်မြတ်တို့၏ ဝါဒ (အယူအဆ) ဖြစ်သောကြောင့် 'ထေရဝါဒ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ကောန္တပုတ္တတိဿတ္ထေရော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ကောန္တသကုဏိ' မည်သည်ကား ကိန္နရာဇာတ်မျိုး ဖြစ်၏။ 'ထိုကောန္တသကုဏိမ (ကိန္နရီမ) တို့တွင် တစ်ဦးသော ကိန္နရီမ၏ ဝမ်း၌ ကိန်းအောင်း၍ မွေးဖွားလာသော လူသားစစ်စစ်ဖြစ်ပြီး မင်းကြီး မွေးမြူအပ်သော မထေရ်ကို ကောန္တပုတ္တတိဿမထေရ် မည်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ မဟာဝံသကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏ —

‘‘Pure pāṭaliputtamhā, vane vanacaro caraṃ;

Kontakinnariyā saddhiṃ, saṃvāsaṃ kira kappayi.

'ရှေးအခါ ပါဋလိပုတ်ပြည်မှ တောသို့ လှည့်လည်သွားလာသော မုဆိုးတစ်ဦးသည် ကောန္တကိန္နရီမတစ်ဦးနှင့် အတူတကွ ပေါင်းဖော်နေထိုင်ခဲ့သတတ်။

‘‘Tena saṃvāsamanvāya, sā putte janayī duve;

Tisso jeṭṭho kaniṭṭho tu, sumitto nāma nāmato.

'ထိုသို့ အတူတကွ ပေါင်းဖော်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ထိုကိန္နရီမသည် သားနှစ်ယောက်ကို ဖွားမြင်ခဲ့၏။ အကြီးသည် တိဿအမည်ရှိ၍ အငယ်သည်ကား သုမိတ္တအမည်ရှိ၏။

‘‘Mahāvaruṇattherassa[Pg.136], kāle pabbaji santike;

Arahattaṃ pāpuṇiṃsu, chaḷabhiññāguṇaṃ ubho’’ti.

'ထိုမင်းသားနှစ်ဦးလုံးသည် အချိန်တန်သော် မဟာဝရုဏမထေရ်၏ ထံ၌ ရဟန်းပြုကြကုန်၍ ဆဠာဘိညဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူကြလေကုန်သတည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။

Keci pana evaṃ vadanti ‘‘kontā nāma kaṭṭhavāhanarañño vaṃse jātā ekā rājadhītā. Taṃ garuḷayantena araññagataṃ eko vanacarako ānetvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tassa ubho putte vijāyi. Tatrāyaṃ jeṭṭhako mātunāmena kontaputto nāma jāto’’ti. Kaṭṭhavāhanarañño kira nagare sabbepi vibhavasampannā nadīpabbatakīḷādīsu garuḷasakuṇasadisaṃ yantaṃ kāretvā kaṭṭhavāhanarājā viya garuḷavāhanena vicaranti.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏ — 'ကောန္တာ အမည်ရှိသော ကဋ္ဌဝါဟနမင်း၏ အနွယ်၌ ဖြစ်သော မင်းသမီးတစ်ယောက်သည် ရှိခဲ့၏။ ဂဠုံယန္တရားဖြင့် တောသို့ ရောက်သွားသော ထိုမင်းသမီးကို မုဆိုးတစ်ဦးသည် ခေါ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ထိုမင်းသမီးနှင့် အတူတကွ ပေါင်းဖော်ခဲ့၏။ ထိုမင်းသမီးသည် မုဆိုးအား သားနှစ်ယောက် ဖွားမြင်ပေးခဲ့၏။ ထိုသားတို့တွင် သားအကြီးသည် အမိ၏အမည်ကို အစွဲပြု၍ ကောန္တပုတ္တ အမည်တွင်လေ၏။' ကဋ္ဌဝါဟနမင်း၏ ပြည်၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သူတို့သည် စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံကြသဖြင့် မြစ်၌ ကစားခြင်း၊ တောင်၌ ကစားခြင်း စသည်တို့၌ ဂဠုငှက်နှင့်တူသော ယန္တရားကို ပြုလုပ်စေ၍ ကဋ္ဌဝါဟနမင်းကဲ့သို့ ဂဠုံယန္တရားကို စီးနင်းကာ သွားလာကြသတတ်။

Byādhipaṭikammatthaṃ bhikkhācāravattena āhiṇḍanto pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvāti tadā kira jeṭṭhassa kontaputtatissattherassa kucchivāto samuṭṭhāsi. Taṃ bāḷhāya dukkhavedanāya pīḷitaṃ kaniṭṭho sumitto nāma thero disvā ‘‘kimettha, bhante, laddhuṃ vaṭṭatī’’ti pucchi. Tissatthero, ‘‘āvuso, pasatamattaṃ sappiṃ laddhuṃ vaṭṭatī’’ti vatvā rañño nivedanaṃ tassa gilānapaccayaṃ pacchābhattaṃ sappiatthāya caraṇañca paṭikkhipitvā ‘‘bhikkhācāravelāyameva piṇḍāya carantena tayā yadi sakkā laddhuṃ, evaṃ vicaritvā yaṃ laddhaṃ, taṃ āharā’’ti āha. Kaniṭṭhopi vuttanayeneva bhikkhācāravattena caranto pasatamattampi sappiṃ nālattha. So pana kucchivāto balavataro sappighaṭasatenapi vūpasametuṃ asakkuṇeyyo ahosi. Thero teneva byādhibalena kālamakāsi. Keci pana ‘‘vicchikanāmakena kīṭavisena ḍaṭṭho thero tassa visavegena adhimattāya dukkhavedanāya samannāgato taṃ vūpasametuṃ vuttanayeneva pasatamattaṃ sappiṃ alabhitvā parinibbuto’’ti vadanti. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

ဆေးကုသရန်အတွက် ဆွမ်းခံဝတ်ဖြင့် လှည့်လည်စဉ် လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်ကို မရသဖြင့်ဟူသော စကား၌ ထိုစဉ်အခါက ကောန္တပုတ္တမထေရ်တို့တွင် နောင်တော်ကြီးဖြစ်သော တိဿမထေရ်အား ဝမ်း၌ လေထိုးနာ တက်လေ၏။ ထိုပြင်းထန်လှသော ဆင်းရဲဒုက္ခဝေဒနာဖြင့် နှိပ်စက်ခံနေရသော မထေရ်ကို ညီတော် သုမိတ္တအမည်ရှိသော မထေရ်သည် မြင်၍ "အရှင်ဘုရား၊ ဤအခါ၌ အဘယ်အရာကို ရလျှင် အပ်စပ်ပါမည်နည်း" ဟု မေးလျှောက်၏။ တိဿမထေရ်က "ငါ့ရှင်၊ လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်ကို ရလျှင် အပ်စပ်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင် မင်းကြီးထံ လျှောက်ထားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမထေရ်အတွက် ဂိလာနပစ္စည်းကို မွန်းလွဲသောအခါ ထောပတ်အလိုငှာ လှည့်လည်ရှာဖွေခြင်းကိုလည်းကောင်း မြစ်ပယ်၍ "ဆွမ်းခံချိန်၌သာ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သော သင်သည် အကယ်၍ ရနိုင်အံ့၊ ဤသို့ လှည့်လည်၍ ရအပ်သော ထောပတ်ကို ဆောင်ခဲ့လော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ညီတော်သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဆွမ်းခံဝတ်ဖြင့် လှည့်လည်သော်လည်း လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်ကိုပင် မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုဝမ်းတွင်း လေအနာသည် သာလွန်ပြင်းထန်လှသဖြင့် ထောပတ်အိုး တစ်ရာဖြင့်ပင် ငြိမ်းစေရန် မတတ်နိုင် ဖြစ်လေ၏။ မထေရ်သည် ထိုရောဂါဝေဒနာ၏ အရှိန်ကြောင့်ပင် ပျံလွန်တော်မူလေ၏။ အချို့ကျမ်းပြုဆရာတို့ကမူ "ကင်းမြီးကောက်ဟု ခေါ်သော သတ္တဝါအဆိပ် ခဲမိသဖြင့် ထိုအဆိပ်အရှိန်ကြောင့် လွန်စွာ ပြင်းထန်သော ဒုက္ခဝေဒနာသို့ ရောက်၍၊ ထိုအဆိပ်ကို ငြိမ်းစေရန် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်ကို မရရှိဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုလေသည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤစကားကို မဟာဝံသကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Pāde kīṭavisenāsi, ḍaṭṭho jeṭṭho savedano;

Āha puṭṭho kaniṭṭhena, bhesajjaṃ pasataṃ ghataṃ.

‘‘ခြေထောက်၌ ပိုးကောင်အဆိပ် (ကင်းမြီးကောက်) အကိုက်ခံရသဖြင့် ဝေဒနာပြင်းစွာ ခံစားနေရသော နောင်တော်မထေရ်သည် ညီတော်က မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော် လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်သည် ဆေးဖြစ်၏ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Rañño nivedanaṃ thero, gilānapaccayepi ca;

Sappiatthañca caraṇaṃ, pacchābhattaṃ paṭikkhipi.

‘‘မထေရ်သည် မင်းကြီးအား လျှောက်ထားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဂိလာနပစ္စည်းအတွက်လည်းကောင်း၊ မွန်းလွဲသောအခါ ထောပတ်အလိုငှာ သွားခြင်းကိုလည်းကောင်း မြစ်ပယ်တော်မူခဲ့၏။

‘‘Piṇḍāya [Pg.137] ce caraṃ sappiṃ, labhase tvaṃ tamāhara;

Iccāha tissatthero so, sumittaṃ theramuttamaṃ.

‘‘ဆွမ်းခံလှည့်လည်စဉ် အကယ်၍ ထောပတ်ကို ရရှိပါက ထိုထောပတ်ကို ဆောင်ယူခဲ့လော့ ဟု ထိုတိဿမထေရ်သည် မြတ်သော သုမိတ္တမထေရ်အား မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Piṇḍāya caratā tena, na laddhaṃ pasataṃ ghataṃ;

Sappikumbhasatenāpi, byādhi jāto asādhiyo.

‘‘ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ထိုသုမိတ္တမထေရ်သည် လက်ဆွမ်းတစ်ဆုပ်မျှသော ထောပတ်ကိုမျှ မရရှိခဲ့ပေ။ ထိုရောဂါသည် ထောပတ်အိုး တစ်ရာဖြင့်ပင် ကုသသော်လည်း မပျောက်ကင်းနိုင်အောင် ပြင်းထန်လှ၏။

‘‘Teneva byādhinā thero, patto āyukkhayantikaṃ;

Ovaditvappamādena, nibbātuṃ mānasaṃ akā.

‘‘ထိုရောဂါကြောင့်ပင် မထေရ်သည် အသက်၏ ကုန်ဆုံးရာသို့ ရောက်လုနီးသော် မမေ့မလျော့သော အပ္ပမာဒတရားဖြင့် ဆုံးမ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရန် စိတ်တော်ကို ညွတ်စေတော်မူ၏။

‘‘Ākāsamhi nisīditvā, tejodhātuvasena so;

Yathāruci adhiṭṭhāya, sarīraṃ parinibbuto.

‘‘ကောင်းကင်၌ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ ထိုင်တော်မူလျက် တေဇောဓာတ် ကသိုဏ်းဝင်စားခြင်း အစွမ်းဖြင့် မိမိအလိုရှိသလို ရုပ်ကန္ဓာကိုယ်ကို အဓိဋ္ဌာန်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။

‘‘Jālā sarīrā nikkhamma, nimaṃsachārikaṃ ḍahi;

Therassa sakalaṃ kāyaṃ, aṭṭhikāni tu no ḍahī’’ti.

‘‘ခန္ဓာကိုယ်မှ မီးလျှံများ ထွက်ပေါ်လာပြီးလျှင် အသားမကျန် ပြာကျအောင် မထေရ်၏ တစ်ကိုယ်လုံးကို လောင်ကျွမ်းစေသော်လည်း အရိုးဓာတ်တော်များကိုမူ မလောင်ကျွမ်းစေခဲ့ပေ။’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Appamādena ovaditvāti ‘‘amhādisānampi evaṃ paccayā dullabhā, tumhe labhamānesu paccayesu appamajjitvā samaṇadhammaṃ karothā’’ti evaṃ appamādena ovaditvā. Pallaṅkenāti samantato ūrubaddhāsanena. Itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Tejodhātuṃ samāpajjitvāti tejodhātukasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ samāpajjitvā. Therassa sakkāraṃ katvāti therassa dhātusakkāraṃ katvā. Catūsu dvāresu pokkharaṇiyo kārāpetvā bhesajjassa pūrāpetvāti ekasmiṃ dvāre catasso pokkharaṇiyo kārāpetvā tattha ekaṃ pokkharaṇiṃ sappissa pūrāpetvā ekaṃ madhuno, ekaṃ phāṇitassa, ekaṃ sakkarāya pūrāpesi. Sesadvāresupi evameva kārāpesīti vadanti.

အပ္ပမာဒေန ဩဝဒိတွာ ဟူသည်ကား "ငါတို့ကဲ့သို့သော သူများအတွက်ပင် ဤကဲ့သို့ ပစ္စည်းလေးပါးကို ရခဲလှ၏၊ သင်တို့သည် ရရှိနိုင်သော ပစ္စည်းတို့၌ မမေ့မလျော့ဘဲ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ကြကုန်လော့" ဟု ဤသို့ မမေ့မလျော့သော အပ္ပမာဒတရားဖြင့် ဆုံးမ၍ ဟူလို။ ပလ္လင်္ကေန ဟူသည် ပတ်ပတ်လည် ပေါင်နှစ်ဖက်ကို ချိတ်ဖွဲ့၍ ထိုင်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ ဤကရိုဏ်းဝိဘတ်စကားသည် ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏာ၌ သုံးသော စကားတည်း။ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဟူသည် တေဇောဓာတ်ကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော ဈာန်သို့ ဝင်စား၍ ဟူလို။ ထေရဿ သက္ကာရံ ကတွာ ဟူသည် မထေရ်၏ ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်သက္ကာရ ပြု၍ ဟူလို။ တံခါးလေးဖက်တို့၌ ရေကန်တို့ကို ပြုလုပ်စေ၍ ဆေးဝါးတို့ဖြင့် ပြည့်စေပြီးလျှင် ဟူသည်မှာ တံခါးတစ်ခု၌ ရေကန်လေးခုစီ ပြုလုပ်စေ၍ ထိုကန်တို့တွင် ကန်တစ်ခုကို ထောပတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကန်တစ်ခုကို ပျားရည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကန်တစ်ခုကို တင်လဲဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကန်တစ်ခုကို သကြားဖြင့်လည်းကောင်း ပြည့်စေ၏။ ကျန်ရှိသော တံခါးတို့၌လည်း ထိုနည်းအတူပင် ပြုလုပ်စေ၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Sabhāyaṃ satasahassanti nagaramajjhe vinicchayasālāyaṃ satasahassaṃ. Iminā sakalanagarato samuṭṭhitaṃ āyaṃ nidasseti. Pañcasatasahassāni rañño uppajjantīti ca raṭṭhato uppajjanakaṃ āyaṃ ṭhapetvā vuttaṃ. Tatoti yathāvuttapañcasatasahassato. Nigrodhattherassa devasikaṃ satasahassaṃ visajjesīti kathaṃ pana therassa satasahassaṃ visajjesi? Rājā kira divasassa tikkhattuṃ sāṭake parivattento ‘‘therassa cīvaraṃ nīta’’nti pucchitvā ‘‘āma nīta’’nti sutvāva parivatteti. Theropi divasassa tikkhattuṃ ticīvaraṃ parivatteti. Tassa hi ticīvaraṃ hatthikkhandhe ṭhapetvā pañcahi ca [Pg.138] gandhasamuggasatehi pañcahi ca mālāsamuggasatehi saddhiṃ pātova āharīyittha, tathā divā ceva sāyañca. Theropi na bhaṇḍikaṃ bandhitvā ṭhapesi, sampattasabrahmacārīnaṃ adāsi. Tadā kira jambudīpe bhikkhusaṅghassa yebhuyyena nigrodhattherasseva santakaṃ cīvaraṃ ahosi. Evaṃ therassa divase divase satasahassaṃ visajjesi. Uḷāro lābhasakkāroti ettha labbhati pāpuṇīyatīti lābho, catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sakkaccaṃ kātabbo dātabboti sakkāro, cattāro paccayāyeva. Paccayā eva hi paṇītapaṇītā sundarasundarā abhisaṅkharitvā katā ‘‘sakkāro’’ti vuccanti. Atha vā parehi kātabbagāravakiriyā pupphādīhi pūjā vā sakkāro.

သဘာယံ သတသဟဿံ ဟူသည်မှာ မြို့လယ်ရှိ တရားစီရင်ရာဇရပ်၌ တစ်သိန်း ဖြစ်၏။ ဤစကားဖြင့် တစ်မြို့လုံးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အခွန်ဝင်ငွေကို ပြသတည်း။ မင်းကြီးအား ငါးသိန်း ဖြစ်ထွန်း၏ ဟူသော စကားကိုလည်း နိုင်ငံတော်မှ ဖြစ်ထွန်းသော အခွန်ဝင်ငွေကို ဖယ်ထား၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ တတော ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ငါးသိန်းမှ ဟူလို။ နိဂြောဓမထေရ်အား နေ့စဉ် တစ်သိန်း စွန့်၏ ဟူသော စကား၌ မထေရ်အား အဘယ်သို့လျှင် တစ်သိန်း စွန့်သနည်း။ မင်းကြီးသည် တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ဝတ်လဲတော်ပုဆိုးတို့ကို လဲလှယ်သည့်အခါ "မထေရ်အား သင်္ကန်းကို ဆောင်အပ်ပြီလော" ဟု မေးမြန်း၍ "ဆောင်အပ်ပါပြီ" ဟု ကြားသိရမှသာ လဲလှယ်သတတ်။ မထေရ်သည်လည်း တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် တိစီဝရိက်သင်္ကန်းကို လဲလှယ်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ်၏ သင်္ကန်းကို ဆင်ကျောက်ကုန်းပေါ်၌ တင်ထားပြီးလျှင် နံ့သာတောင်းငါးရာ၊ ပန်းတောင်းငါးရာတို့နှင့်အတူ နံနက်စောစောကပင် ဆောင်ယူခဲ့ရ၏။ ထို့အတူ နေ့လယ်နှင့် ညနေအချိန်တို့၌လည်း ဆောင်ယူခဲ့ရ၏။ မထေရ်သည်လည်း ထိုသင်္ကန်းတို့ကို ထုပ်ပိုး၍ သိမ်းဆည်းမထားဘဲ၊ ရောက်လာသမျှသော သီတင်းသုံးဖော် ရဟန်းတို့အား ပေးလှူတော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါက ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းလုံးရှိ သံဃာတော်များ၌ များသောအားဖြင့် နိဂြောဓမထေရ်၏ အလှူတော်သင်္ကန်းများသာ ဖြစ်လေ၏။ ဤသို့ဖြင့် မထေရ်အား နေ့စဉ်နေ့တိုင်း တစ်သိန်းမျှသော အလှူတော်ကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်း၏။ ဥဠာရော လာဘသက္ကာရော ဟူသော စကား၌ ရအပ် ရောက်အပ်သောကြောင့် လာဘ မည်၏။ ဤသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ ရိုရိုသေသေ ပြုအပ် ပေးအပ်သောကြောင့် သက္ကာရ မည်၏၊ ၎င်းသည်လည်း ပစ္စည်းလေးပါးတို့ပင် တည်း။ မြတ်လှစွာသော၊ ကောင်းမြတ်လှစွာသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကိုသာ ကောင်းစွာ စီရင်၍ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် 'သက္ကာရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ ပြုအပ်သော အရိုအသေပြုခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ ပန်းစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းသော်လည်းကောင်း သက္ကာရ မည်၏။

Diṭṭhigatānīti ettha diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘gūthagataṃ muttagataṃ (ma. ni. 2.119), saṅkhāragata’’ntiādīsu (mahāni. 41) viya. Gantabbābhāvato vā diṭṭhiyā gatamattaṃ diṭṭhigataṃ, diṭṭhiyā gahaṇamattanti attho. Diṭṭhippakāro vā diṭṭhigataṃ, diṭṭhibhedoti vuttaṃ hoti. Lokiyā hi vidhayuttagatappakārasadde samānatthe icchanti. Na kho panetaṃ sakkā imesaṃ majjhe vasantena vūpasametunti tesañhi majjhe vasanto tesuyeva antogadhattā ādeyyavacano na hoti, tasmā evaṃ cintesi. Tadā tasmiṃ ṭhāne vasantassa sukhavihārābhāvato taṃ pahāya icchitabbasukhavihāramattaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘attanā phāsukavihārena viharitukāmo’’ti. Ahogaṅgapabbatanti evaṃnāmakaṃ pabbataṃ. Dhammena vinayena satthusāsanenāti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā anusāvanasampadā ca, tasmā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ñattisampadāya anusāvanasampadāya ca ukkhepanīyādikammavasena niggayhamānāpīti vuttaṃ hoti. Abbudaṃ thenanaṭṭhena, malaṃ kiliṭṭhabhāvakaraṇaṭṭhena, kaṇṭakaṃ vijjhanaṭṭhena. Aggiṃ paricarantīti aggihuttakā viya aggiṃ pūjenti. Pañcātape tappantīti catūsu ṭhānesu aggiṃ katvā majjhe ṭhatvā sūriyātapena tappanti. Ādiccaṃ anuparivattantīti udayakālato pabhuti sūriyaṃ olokayamānā yāvatthaṅgamanā sūriyābhimukhāva parivattanti. Vobhindissāmāti paggaṇhiṃsūti vināsessāmāti ussāhamakaṃsu. Avisahantoti asakkonto.

"ဒိဋ္ဌိဂတာနိ" ဟူသော စကားရပ်၌ ဒိဋ္ဌိသည်သာလျှင် ဒိဋ္ဌိဂတမည်၏။ "ဂူထဂတံ မုတ္တဂတံ၊ သင်္ခါရဂတံ" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ရောက်အပ်သောအနက် မရှိခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိသို့ ရောက်ကာမျှကိုလည်း ဒိဋ္ဌိဂတဟု ဆိုလိုသည်။ ဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းရုံမျှကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိ၏အပြားကို ဒိဋ္ဌိဂတဟု ဆို၏။ ဒိဋ္ဌိ၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လောကီကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် "ဝိဝိဓ"၊ "ယုတ္တ"၊ "ဂတ"၊ "ပကာရ" သဒ္ဒါတို့ကို တူညီသောအနက်ရှိသည်ဟု အလိုရှိကြကုန်၏။ "န ခေါ ပနေတံ သက္ကာ ဣမေသံ မဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဝူပသမေတုံ" ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းတို့၏အလယ်၌ နေသော်လည်း ထိုရဟန်းတို့၌ပင် အကျုံးဝင်နေသောကြောင့် ယူအပ်သောစကား (ဩဇာရှိသောစကား) ရှိသူ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုစဉ်အခါက ထိုအရပ်၌ နေရသူအား ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းမရှိသဖြင့် ထိုအရပ်ကို စွန့်ပယ်၍ မိမိအလိုရှိအပ်သော ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်းမျှကို ယူ၍ "မိမိသည် ချမ်းသာစွာ နေလိုရုံမျှဖြင့် နေလိုရကား" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "အဟောဂင်္ဂါပဗ္ဗတံ" ဟူသည် ဤသို့ အဟောဂင်္ဂါအမည်ရှိသော တောင်သို့ ဖြစ်၏။ "ဓမ္မေန ဝိနယေန သတ္ထုသာသနေန" ဟူရာ၌ ဓမ္မဟူသည် ဟုတ်မှန်သောအကြောင်းအရာ ဖြစ်၏။ ဝိနယဟူသည် စောဒနာခြင်းနှင့် သတိပေးအောက်မေ့စေခြင်း ဝိနည်းကံတည်း။ သတ္ထုသာသနဟူသည် ဉတ်ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ကမ္မဝါစာပြည့်စုံခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ဟုတ်မှန်သောအကြောင်းအရာဖြင့် စောဒနာ၍၊ သတိပေးအောက်မေ့စေ၍ ဉတ်နှင့် ကမ္မဝါစာပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဥက္ခေပနိယစသော ကံတို့၏အစွမ်းဖြင့် နှိပ်ကွပ်အပ်ကုန်သော်လည်း ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ "အဗ္ဗုဒံ" ဟူသည် ခိုးယူတတ်သောအနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "မလံ" ဟူသည် ညစ်နွမ်းသောအဖြစ်ကို ပြုတတ်သောအနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "ကဏ္ဍကံ" ဟူသည် ထိုးဆွတတ်သောအနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ "အဂ္ဂိံ ပရိစရန္တိ" ဟူသည် မီးပူဇော်သောသူတို့ကဲ့သို့ မီးကို ကိုးကွယ်ပူဇော်ကြကုန်၏။ "ပဉ္စာတပေ တပ္ပန္တိ" ဟူသည် အရပ်လေးမျက်နှာ၌ မီးဖို၍ အလယ်၌ ရပ်လျက် နေပူရှိန်ဖြင့် ပူလောင်စေကြကုန်၏။ "အာဒိစ္စံ အနုပရိဝတ္တန္တိ" ဟူသည် နေထွက်ချိန်မှစ၍ နေကို ကြည့်လျက် နေဝင်သည်တိုင်အောင် နေသို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက်သာ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ "ဝေါဘိန္ဒိဿာမာတိ ပဂ္ဂဏှိံသု" ဟူသည် ဖျက်ဆီးအံ့ဟု အားထုတ်ကြကုန်၏။ "အဝိသဟန္တော" ဟူသည် မတတ်နိုင်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။

Sattadivasena [Pg.139] rajjaṃ sampaṭicchāti sattadivase rajjasukhaṃ tāva anubhava. Tamatthaṃ saññāpesīti kukkuccāyitamatthaṃ bodhesi. Kathaṃ saññāpesīti āha ‘‘so kirā’’tiādi. Cittarūpanti cittānurūpaṃ, yathākāmanti vuttaṃ hoti. Kissāti kena kāraṇena. Are tvaṃ nāma paricchinnamaraṇanti sattahi divasehi paricchinnamaraṇaṃ. Vissatthoti nirāsaṅkacitto, maraṇasaṅkārahito nibbhayoti vuttaṃ hoti. Assāsapassāsanibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānāti ‘‘aho vatāhaṃ tadantaraṃ jīveyyaṃ, yadantaraṃ assasitvā passasāmi passasitvā vā assasāmi, bhagavato sāsanaṃ manasi kareyyaṃ, bahu vata me kataṃ assā’’ti evaṃ maraṇassatiyā anuyuñjanato assāsapassāsappavattikālapaṭibaddhaṃ maraṇaṃ pekkhamānā. Tattha assāsoti bahinikkhamananāsavāto. Passāsoti antopavisanavāto. Vuttavipariyāyenapi vadanti.

"သတ္တဒိဝသေန ရဇ္ဇံ သမ္ပဋိစ္ဆ" ဟူသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မင်းစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ "တမတ္ထံ သညာပေသိ" ဟူသည် နှလုံးမသာယာခြင်း အဖြစ်ကို သိစေ၏။ "ကထံ သညာပေသိ" ဟူသောအမေးအတွက် "သော ကိရာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "စိတ္တရူပံ" ဟူသည် စိတ်နှင့်လျော်စွာ၊ အလိုရှိတိုင်းဟု ဆိုလိုသည်။ "ကိဿ" ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ "ဟဲ့ ယောက်ျား... သင်သည် ပိုင်းခြားအပ်သော သေခြင်းရှိသူ ဖြစ်၏" ဟူသည် ခုနစ်ရက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော သေခြင်းရှိသူ ဖြစ်၏။ "ဝိဿတ္ထော" ဟူသည် ယုံမှားကင်းသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ သေခြင်း၌ တွေးတောယုံမှားခြင်းကင်းလျက် ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "အဿာသပဿာသနိဗဒ္ဓံ မရဏံ ပေက္ခမာနာ" ဟူသည် "ဩ... ကောင်းစွတကား၊ ငါသည် ထွက်သက်ကို ပြုပြီး၍ မဝင်သက်မီ၊ သို့မဟုတ် ဝင်သက်ကို ပြုပြီး၍ မထွက်သက်မီ ထိုအတောအတွင်း၌ အသက်ရှင်ပါမူ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို နှလုံးသွင်းပါအံ့၊ ငါပြုအပ်သော ကုသိုလ်သည် များစွာဖြစ်ရာ၏" ဟု ဤသို့ သေခြင်းကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့သဖြင့် လုံ့လပြုခြင်းကြောင့် ထွက်သက်ဝင်သက်၏ ဖြစ်ပွားရာကာလနှင့် စပ်ယှက်သော သေခြင်းကို ရှုမျှော်လျက်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အဿာသ" ဟူသည် ပြင်ပသို့ ထွက်သော နှာခေါင်းလေတည်း။ "ပဿာသ" ဟူသည် အတွင်းသို့ ဝင်သော လေတည်း။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဓိပ္ပာယ်၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့်လည်း ဆိုကြကုန်၏။

Migavaṃ nikkhamitvāti migamāraṇatthāya ‘‘araññe migapariyesanaṃ carissāmī’’ti nikkhamitvā. Tattha migavanti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato ‘‘migava’’nti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Yonakamahādhammarakkhitattheranti yonakavisaye jātaṃ idhāgantvā pabbajitaṃ dhammarakkhitanāmadheyyaṃ mahātheraṃ. Hatthināgenāti mahāhatthinā. Mahantapariyāyopi hi nāgasaddoti vadanti. Ahināgādito vā visesanatthaṃ ‘‘hatthināgenā’’ti vuttaṃ. Tassāsayaṃ tassa ajjhāsayaṃ. Tassa passantassevāti anādare sāmivacanaṃ, tasmiṃ passanteyevāti attho. Ākāse uppatitvāti ettha ayaṃ vikubbaniddhi na hotīti gihissapi imaṃ iddhipāṭihāriyaṃ dassesi. Sā hi ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā, vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbaniddhi nāma. Adhiṭṭhāniddhiyā pana paṭikkhepo natthi. Tathā ca vakkhati khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 252) ‘‘iddhipāṭihāriyanti ettha vikubbaniddhipāṭihāriyaṃ paṭikkhittaṃ, adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittāti veditabbā’’ti. Laggetvāti ākāse kāyabandhanaṃ pasāretvā tattha cīvaraṃ laggetvā.

"မိဂဝံ နိက္ခမိတွာ" ဟူသည် သားကောင်တို့ကို သတ်ဖြတ်ရန်အလို့ငှာ "တော၌ သားကောင်ရှာဖွေခြင်းကို ပြုအံ့" ဟု ထွက်သွား၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "မိဂဝ" ဟူသည် သားကောင်တို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် "မိဂဝ" ဟု သမုတ်အပ်သော အခေါ်အဝေါကို ရရှိခြင်းဖြစ်၏။ "ယောနကမဟာဓမ္မရက္ခိတတ္ထေရံ" ဟူသည် ယောနကတိုင်း၌ မွေးဖွား၍ ဤအရပ်သို့ ကြွရောက်တော်မူကာ ရဟန်းပြုတော်မူသော ဓမ္မရက္ခိတအမည်ရှိသော မထေရ်မြတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟတ္ထိနာဂေန" ဟူသည် ဆင်ပြောင်ကြီးဖြင့် ဖြစ်၏။ "နာဂ" သဒ္ဒါသည် ကြီးမြတ်သောအနက်ကို ဟောသောကြောင့် ဆင်ပြောင်ကြီးဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် မြွေနဂါးစသည်တို့မှ ထူးခြားစေရန် "ဟတ္ထိနာဂေန" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "တဿာသယံ" ဟူသည် ထိုမင်းသား၏ အလိုဆန္ဒကို ဖြစ်၏။ "တဿ ပဿန္တဿေဝ" ဟူရာ၌ မရိုသေသော အနက်၌ ဆိုက်ရောက်သော သာမီဝိဘတ်တည်း၊ "ထိုမင်းသားသည် ကြည့်လျက်ရှိစဉ်ပင်" ဟု ဆိုလိုသည်။ "အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ" ဟူရာ၌ ဤတန်ခိုးပြာဋိဟာရိယသည် ဖန်ဆင်းခြင်းတန်ခိုး (ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ) မဟုတ်သော်လည်း လူဝတ်ကြောင်အား ဤတန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို ပြတော်မူ၏။ ထိုဖန်ဆင်းခြင်းတန်ခိုး (ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ) ဟူသည် "မူလအသွင်သဏ္ဌာန်ကို စွန့်ပယ်၍ လုလင်ငယ်အသွင်သဏ္ဌာန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နဂါးအသွင်သဏ္ဌာန်ကိုသော်လည်းကောင်း ပြခြင်း၊ ထူးထူးခြားခြား စစ်သည်ဗျူဟာတို့ကို ပြခြင်း" စသည်ဖြင့် လာရှိသော တန်ခိုးသည် မူလအသွင်ကို စွန့်၍ ထူးခြားစွာ ဖန်ဆင်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ မည်၏။ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိကိုမူ တားမြစ်ခြင်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း ခုဒ္ဒကဝတ္ထုက္ခန္ဓကအဖွင့်၌ "ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယန္တိ ဧတ္ထ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိပါဋိဟာရိယံ ပဋိက္ခိတ္တံ၊ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ ပန အပ္ပဋိက္ခိတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ" (ဤတန်ခိုးပြာဋိဟာရိယ၌ ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိပြာဋိဟာရိယကို တားမြစ်အပ်၏၊ အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိကိုမူ မတားမြစ်အပ်ဟု သိအပ်၏) ဟု ဆိုလတ္တံ့။ "လဂ္ဂေတွာ" ဟူသည် ကောင်းကင်၌ ခါးပန်းကို ဖြန့်တန်း၍ ထိုခါးပန်း၌ သင်္ကန်းကို ဆွဲချိတ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Chaṇavesanti [Pg.140] tuṭṭhijananavesaṃ, ussavavesanti attho. Paṭiyādesunti ‘‘āgatakāle cīvarādīnaṃ pariyesanaṃ bhāriya’’nti paṭhamameva pattacīvarāni sampādesuṃ. Padhānagharanti bhāvanānuyogavasena vīriyārambhassa anurūpaṃ vivittasenāsanaṃ. Sopīti rañño bhāgineyyaṃ sandhāya vuttaṃ. Anupabbajitoti uḷāravibhavena khattiyajanena anugantvā pabbajito. Gantvāti iddhiyā gantvā. Kusalādhippāyoti manāpajjhāsayo. Dveḷhakajātoti ‘‘ime bhikkhū na ekamaggena kathentī’’ti saṃsayamāpanno. Ekekaṃ bhikkhusahassaparivāranti ekekassa ekekasahassaparicchinnaṃ bhikkhuparivārañca. Gaṇhitvā āgacchathāti vuttepi ‘‘sāsanaṃ paggaṇhituṃ samattho’’ti vuttattā therā bhikkhū ‘‘dhammakamma’’nti maññamānā gatā. Īdisesu hi ṭhānesu kukkuccaṃ na kātabbaṃ. Kappiyasāsanañhetaṃ na gihikammapaṭisaṃyuttaṃ. Thero nāgacchīti kiñcāpi ‘‘rājā pakkosatī’’ti vuttepi dhammakammatthāya āgantuṃ vaṭṭati, dvikkhattuṃ pana pesitepi na āgato kira. Thero hi sabbattha vikhyātavasena sambhāvanuppattito sambhāvitassa ca uddhaṃ kattabbakiccasiddhito asāruppavacanalesena na āgacchīti. Mahallako nu kho bhante theroti kiñcāpi rājā theraṃ diṭṭhapubbo, nāmaṃ pana sallakkhetuṃ asakkonto evaṃ pucchīti vadanti. Vayhanti upari maṇḍapasadisaṃ padaracchannaṃ, sabbapaliguṇṭhimaṃ vā chādetvā kataṃ sakaṭavisesaṃ vayhanti vadanti. Nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvāti ettha nāvāti poto. So hi orato pāraṃ patati gacchatīti poto, satte netīti nāvāti ca vuccati. Ekato saṅghaṭitā nāvā nāvāsaṅghāṭaṃ, tathā taṃ bandhitvāti attho.

“Chaṇavesanti” ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အသွင်၊ “ussavavesanti” ဟူသည် သဘင်၏ အသွင်ဟု အနက်ရ၏။ “Paṭiyādesunti” ဟူသည် “ရောက်လာသောအခါ၌ သပိတ်၊ သင်္ကန်း စသည်တို့ကို ရှာဖွေရခြင်းသည် ဝန်လေး၏” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှေးဦးစွာကပင် သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို ပြင်ဆင် (စီမံ) ကြကုန်၏။ “Padhānagharanti” ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာ စီးဖြန်းခြင်းအားဖြင့် ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်းနှင့် လျော်ညီသော ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်း (တောကျောင်း) ဖြစ်သည်။ “Sopīti” ဟူသည် မင်း၏ တူတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “Anupabbajitoti” ဟူသည် ကြီးမြတ်သော စည်းစိမ်ရှိသော မင်းမျိုးဖြစ်သောသူက လိုက်၍ ရဟန်းပြုသူ ဖြစ်သည်။ “Gantvāti” ဟူသည် တန်ခိုးဖြင့် သွား၍ဟု ဆိုလိုသည်။ “Kusalādhippāyoti” ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်သော အလိုရှိသူ (နှလုံးကောင်းရှိသူ) ဖြစ်သည်။ “Dveḷhakajātoti” ဟူသည် “ဤရဟန်းတို့သည် တစ်ညီတည်း တစ်လမ်းတည်း မပြောဆိုကြကုန်” ဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်သူ ဖြစ်သည်။ “Ekekaṃ bhikkhusahassaparivāranti” ဟူသည် တစ်ပါးတစ်ပါးလျှင် တစ်ထောင်စီ အသီးသီး အပိုင်းအခြားရှိသော ရဟန်းအခြံအရံကို ဆိုသည်။ “ရဟန်းတစ်ထောင်စီ ခြံရံလျက် လာကြကုန်လော့” ဟု မင်းကြီးက လျှောက်ထားသော်လည်း “သာသနာတော်ကို ချီးမြှောက်ရန် စွမ်းနိုင်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် မထေရ်ရဟန်းတို့သည် “ဓမ္မကံ (တရားသဖြင့် ပြုအပ်သောအမှု) သာတည်း” ဟု နှလုံးသွင်းကာ သွားကြကုန်၏။ ဤသို့သော သာသနာရေး ကိစ္စရပ်များ၌ ယုံမှားတွေးတောခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) မပြုအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဤအမှုသည် သာသနာတော်နှင့် လျော်ကန်သော အမှုသာ ဖြစ်၍ လူတို့၏ အမှုကိစ္စနှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့်တည်း။ “မထေရ်သည် ကြွမလာပါ” ဟူသည်မှာ “မင်းကြီးက ပင့်ဖိတ်ပါသည်” ဟု လျှောက်ထားအပ်သော်လည်း ဓမ္မကံကိစ္စ ဆောင်ရွက်ရန် ကြွလာသင့်သော်လည်း နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် စေလွှတ်သော်လည်း ကြွမလာခဲ့ပေ။ အကြောင်းမူကား မထေရ်မြတ်သည် အလုံးစုံသော အရပ်၌ ထင်ရှားကျော်စောသဖြင့် ရိုသေပူဇော်မှုကို ရရှိပြီးဖြစ်၍ ထိုသို့ ပူဇော်ချီးမြှောက်အပ်ပြီးနောက် ပြုဖွယ်ကိစ္စ ဆောင်ရွက်ပြီးစီးသဖြင့် မလျောက်ပတ်သော စကား၏ အမြွက်မျှဖြင့် ကြွတော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။ “အရှင်ဘုရား... မထေရ်သည် အသက်ကြီးလှပြီလော” ဟု မေးရာ၌ မင်းကြီးသည် မထေရ်ကို အကယ်၍ မြင်ဖူးသော်လည်း အမည်ကို မမှတ်မိနိုင်သဖြင့် ဤသို့ မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “Vayhanti” ဟူသည် အထက်တွင် မဏ္ဍပ်နှင့်တူသော ပျဉ်ပြားမိုးထားသော လှည်း သို့မဟုတ် ဘေးပတ်ပတ်လည် ပေါင်းကူး အကာအရံများဖြင့် အလုံးစုံ ဖုံးအုပ်၍ ပြုလုပ်ထားသော လှည်းအထူးကို “ဝယှ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “Nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvāti” ဟူသော နေရာ၌ “နဝါ” ဟူသည် လှေ သို့မဟုတ် ဖောင် ဖြစ်သည်။ ထိုလှေ သို့မဟုတ် ဖောင်သည် ဤမှာဘက်ကမ်းမှ ထိုမှာဘက်ကမ်းသို့ သွားတတ် (ကူးတတ်) သောကြောင့် “ပေါတ” မည်၏၊ သတ္တဝါတို့ကို သယ်ဆောင်တတ်သောကြောင့် “နဝါ” ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်ပေါင်းတည်း စပ်ဖွဲ့ထားအပ်သော လှေ သို့မဟုတ် ဖောင်တို့ကို “နဝါသင်္ဃာဋ” မည်၏၊ ထိုသို့ စပ်ဖွဲ့စည်းနှောင်၍ဟု အနက်ရသည်။

Sāsanapaccatthikānaṃ bahubhāvato āha ‘‘ārakkhaṃ saṃvidhāyā’’ti. Yanti yasmā, yena kāraṇenāti attho. ‘‘Āguṃ na karotīti nāgo’’ti (cūḷava. mettagūmāṇavapūcchāniddesa 27) vacanato pāpakaraṇābhāvato samaṇo idha nāgo nāmāti maññamānā ‘‘eko taṃ mahārāja samaṇanāgo dakkhiṇahatthe gaṇhissatī’’ti byākariṃsu. Abbāhiṃsūti ākaḍḍhiṃsu. ‘‘Rañño hatthaggahaṇaṃ līḷāvasena kataṃ viya hotīti kasmātiādicodanaṃ kata’’nti vadanti. Bāhiratoti uyyānassa bāhirato. Passantānaṃ atidukkaraṃ hutvā paññāyatīti āha ‘‘padesapathavīkampanaṃ dukkara’’nti. Adhiṭṭhāne panettha visuṃ dukkaratā nāma natthi. Sīmaṃ akkamitvāti antosīmaṃ sīmāya [Pg.141] abbhantaraṃ akkamitvā. Abhiññāpādakanti abhiññāya patiṭṭhābhūtaṃ. Vikubbaniddhiyā eva paṭikkhittattā pathavīcalanaṃ adhiṭṭhahi. Rathassa antosīmāya ṭhito pādova calīti ettha pādoti rathacakkaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi rathassa gamanakiccasādhanato pādasadisattā idha ‘‘pādo’’ti vuttaṃ. Sakkhatīti sakkhissati. Etamatthanti vinā cetanāya pāpassa asambhavasaṅkhātaṃ atthaṃ. Cetanāhanti ettha ‘‘cetanaṃ aha’’nti padacchedo kātabbo. Cetayitvāti cetanaṃ pavattayitvā. Dīpakatittiroti attano nisinnabhāvassa dīpanato evaṃladdhanāmo tittiro. Yaṃ araññaṃ netvā sākuṇiko tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti.

သာသနာ့ရန်သူတို့ များပြားလှသောကြောင့် “အစောင့်အရှောက်ကို ပြင်ဆင်စီမံ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Yanti” ဟူသည် အကြင်ကြောင့်၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ “မကောင်းမှုကို မပြုတတ်သောကြောင့် နာဂ မည်၏” ဟူသော ဒေသနာတော်နှင့်အညီ မကောင်းမှုကို ပြုခြင်းမရှိသောကြောင့် ရဟန်းကို ဤသာသနာ၌ “နာဂ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ “မြတ်သောမင်းကြီး... ရဟန်းနာဂ (ရဟန်းမြတ်) တစ်ပါးသည် သင်မင်းကြီး၏ လက်ယာဘက်လက်ကို ကိုင်ပါလိမ့်မည်” ဟု ဗေဒင်ဆရာတို့က ကြိုတင်ဟောကြားကြကုန်၏။ “Abbāhiṃsūti” ဟူသည် ဆွဲငင်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “မင်းကြီး၏ လက်ကို ဆွဲကိုင်ခြင်းသည် တင့်တယ်ရုံသက်သက် (အလှပြခြင်း) ပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း” စသည်ဖြင့် စောဒနာအပ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “Bāhiratoti” ဟူသည် ဥယျာဉ်တော်၏ အပြင်ဘက်မှ ဖြစ်သည်။ အပြင်မှ ကြည့်ရှုသူတို့အား အလွန်တရာ ပြုနိုင်ခဲလှစွာသော အမှုအဖြစ် ထင်မြင်ရသောကြောင့် “ပဒေသပထဝီကမ္ပန (မြေတစ်ပိုင်းကို တုန်လှုပ်စေခြင်း) သည် ခဲယဉ်းလှ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်း၌မူကား အသီးအခြား ခဲယဉ်းလှသည် မဟုတ်ပေ။ “Sīmaṃ akkamitvāti” ဟူသည် သိမ်၏အတွင်း (အတိုင်းအရှည်၏ အတွင်းပိုင်း) သို့ ဝင်နင်းကာ ဖြစ်သည်။ “Abhiññāpādakanti” ဟူသည် အဘိညာဉ်၏ တည်ရာဖြစ်သော (စတုတ္ထဈာန်) ကို ဆိုသည်။ ဝိကုဗ္ဗနတန်ခိုး (ဖန်ဆင်းတန်ခိုး) ကိုသာ ပယ်မြစ်အပ်သောကြောင့် ပထဝီတုန်လှုပ်ခြင်း (မြေတုန်လှုပ်ခြင်း) ကို ဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ “ရထား၏ သိမ်အတွင်း၌ တည်သော ဘီး (ခြေ) သာလျှင် လှုပ်၏” ဟူသော နေရာ၌ “Pādo” ဟူသည် ရထားဘီးကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုရထားဘီးသည် ရထားသွားခြင်းကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေသောအားဖြင့် ခြေနှင့်တူသောကြောင့် ဤ၌ “ခြေ (ပါဒ)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “Sakkhatīti” ဟူသည် တတ်နိုင်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “Etamatthanti” ဟူသည် စေတနာမရှိဘဲ မကောင်းမှုကံ မထိုက်နိုင်ခြင်းဟူသော သဘောအနက်ကို ဆိုသည်။ “Cetanāhanti” ဟူသော ပုဒ်၌ “Cetanā ahaṃ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်သည်။ “Cetayitvāti” ဟူသည် စေတနာကို ဖြစ်စေ၍ ဖြစ်သည်။ “Dīpakatittiro” ဟူသည် မိမိ၏ တည်ရှိနေခြင်းကို ပြသတတ်သောကြောင့် ဤအမည်ကို ရရှိသော ခါတိန်ညင် ဖြစ်သည်။ ထိုခါတိန်ညင်ကို တောသို့ ဆောင်ယူ၍ ငှက်မုဆိုးသည် ၎င်း၏အသံဖြင့် လာသမျှသော ခါတို့ကို ဖမ်းယူ၏။

Tāpasaṃ pucchīti atīte kira ekasmiṃ paccantagāme eko sākuṇiko ekaṃ dīpakatittiraṃ gahetvā suṭṭhu sikkhāpetvā pañjare pakkhipitvā paṭijaggati. So taṃ araññaṃ netvā tassa saddena āgatāgate tittire gaṇhāti. Tittiro ‘‘maṃ nissāya bahū mama ñātakā nassanti, mayhetaṃ pāpa’’nti nissaddo ahosi. So tassa nissaddabhāvaṃ ñatvā veḷupesikāya taṃ sīse paharati. Tittiro dukkhāturatāya saddaṃ karoti. Evaṃ so sākuṇiko taṃ nissāya tittire gahetvā jīvikaṃ kappesi. Atha so tittiro cintesi ‘‘ime marantūti mayhaṃ cetanā natthi, paṭicca kammaṃ pana maṃ phusati. Mayi saddaṃ akaronte hi ete nāgacchanti, karonteyevāgacchanti, āgatāgate ayaṃ gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpeti, atthi nu kho ettha mayhaṃ pāpaṃ, natthī’’ti. So tato paṭṭhāya ‘‘ko nu kho me imaṃ kaṅkhaṃ chindeyyā’’ti tathārūpaṃ paṇḍitaṃ upadhārento carati. Athekadivasaṃ so sākuṇiko bahuke tittire gahetvā pacchiṃ pūretvā ‘‘pānīyaṃ pivissāmī’’ti bodhisattassa tāpasapabbajjāya pabbajitvā jhānābhiññāyo nibbattetvā araññe vasantassa assamaṃ gantvā taṃ pañjaraṃ bodhisattassa santike ṭhapetvā pānīyaṃ pivitvā vālikātale nipanno niddaṃ okkami. Tittiro tassa niddamokkantabhāvaṃ ñatvā ‘‘mama kaṅkhaṃ imaṃ tāpasaṃ pucchissāmi, jānanto me kathessatī’’ti pañjare nisinnoyeva –

“ရသေ့အား မေးမြန်း၏” ဟူသည်မှာ လွန်လေပြီးသောအခါက ကန္တာရရွာ (စွန်ဖျားရွာ) တစ်ရွာ၌ မုဆိုးတစ်ယောက်သည် ခါတိန်ညင်တစ်ကောင်ကို ဖမ်းယူပြီး ကောင်းစွာ သင်ကြားလေ့ကျင့်ပေး၍ ချိုင့်ထဲ၌ ထည့်ကာ ကျွေးမွေးသုတ်သင်ထား၏။ ထိုမုဆိုးသည် ထိုခါတိန်ညင်ကို တောသို့ ယူဆောင်သွားပြီး ၎င်း၏အသံဖြင့် လာလာသမျှသော ခါတို့ကို ဖမ်းဆီး၏။ ထိုအခါ ခါတိန်ညင်သည် “ငါ့ကိုအမှီပြု၍ ငါ၏ဆွေမျိုးခါများစွာတို့သည် ပျက်စီးကြရကုန်၏၊ ဤမကောင်းမှုသည် ငါ့အား ဖြစ်လေသလော” ဟု တွေးတောကာ အသံမပြုဘဲ ဆိတ်ဆိတ်နေလေ၏။ မုဆိုးသည် ၎င်း၏ အသံမပြုဘဲ ဆိတ်ဆိတ်နေသည်ကို သိသဖြင့် ဝါးခြမ်းစိတ်ဖြင့် ထိုခါတိန်ညင်၏ ဦးခေါင်းကို ရိုက်နှက်၏။ ခါတိန်ညင်သည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ ခံစားရသောကြောင့် အော်ဟစ်အသံပြုရ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုမုဆိုးသည် ခါတိန်ညင်ကို အမှီပြုကာ ခါတို့ကို ဖမ်းယူလျက် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြု၏။ ထိုအခါ ခါတိန်ညင်သည် “ဤငှက်တို့ သေစေကုန်သတည်းဟူသော စေတနာသည် ငါ့အား မရှိပေ၊ သို့သော်လည်း ငါ့ကို အကြောင်းပြု၍ မကောင်းမှုကံသည် ငါ့ထံသို့ ရောက်လာပေသည်။ အကယ်၍ ငါ အသံမပြုလျှင် ထိုခါတို့သည် မလာကြကုန်၊ အသံပြုမှသာ လာကြကုန်၏၊ ထိုသို့ လာလာသမျှကို ဤမုဆိုးသည် ဖမ်းယူ၍ အသက်ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေ၏။ ဤ၌ ငါ့အား အပြစ် (ပါပကံ) ရှိပါသလော သို့မဟုတ် မရှိပါသလော” ဟု ကြံစည်မိ၏။ ၎င်းသည် ထိုအချိန်မှစ၍ “အဘယ်သူသည် ငါ၏ ဤယုံမှားသံသယကို ဖြေဖျောက်ပေးနိုင်အံ့နည်း” ဟု ထိုသို့သော ယုံမှားသံသယကို ဖြေရှင်းပေးနိုင်မည့် ပညာရှိကို စူးစမ်းရှာဖွေလျက် လှည့်လည်သွားလာ၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့၌ ထိုငှက်မုဆိုးသည် ခါများစွာတို့ကို ဖမ်းယူ၍ ခြင်းတောင်းတွင် ပြည့်စေပြီးလျှင် “ရေသောက်အံ့” ဟု ကြံရွယ်လျက် ရသေ့ရဟန်းပြုကာ ဈာန်အဘိညာဉ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍ တော၌ နေတော်မူသော ဗောဓိသတ်ရသေ့၏ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ သွားကာ၊ ထိုချိုင့်ကို ဗောဓိသတ်ရသေ့၏ အနီး၌ ချထားပြီး ရေသောက်ကာ သဲသောင်ပြင်၌ လျောင်းလျက် အိပ်ပျော်သွားလေ၏။ ခါတိန်ညင်သည် မုဆိုးအိပ်ပျော်သွားသည်ကို သိသဖြင့် “ငါ၏ ယုံမှားမှုကို ဤရသေ့အား မေးမြန်းအံ့၊ ဤရသေ့သည် သိတော်မူပါက ငါ့အား ဖြေကြားပေလိမ့်မည်” ဟု ကြံစည်ကာ ချိုင့်ထဲ၌ နေလျက်ပင်—

‘‘Ñātako no nisinnoti, bahu āgacchate jano;

Paṭicca kammaṃ phusati, tasmiṃ me saṅkate mano’’ti. (jā. 1.4.75) –

“ငါတို့၏ ဆွေမျိုးသည် နေ၏ ဟု အမှတ်သညာရှိသဖြင့် များစွာသော ခါအပေါင်းတို့သည် လာကြကုန်၏။ ငါ့ကို အမှီပြု၍ မကောင်းမှုကံကို ခံစားရ၏ (တွေ့ထိ၏)။ ထိုမကောင်းမှု၌ ငါ၏ စိတ်နှလုံးသည် ယုံမှားတွေးတောလျက် ရွံရှာမိပါ၏” ဟု (လျှောက်ထား၏)။

Tāpasaṃ [Pg.142] pucchi. Tassattho (jā. aṭṭha. 3.75) – bhante, sacāhaṃ saddaṃ na kareyyaṃ, ayaṃ tittirajano na āgaccheyya, mayi pana saddaṃ karonte ‘‘ñātako no nisinno’’ti ayaṃ bahujano āgacchati, taṃ āgatāgataṃ luddo gahetvā jīvitakkhayaṃ pāpento maṃ paṭicca maṃ nissāya etaṃ pāṇātipātakammaṃ phusati paṭilabhati vindati, tasmiṃ maṃ paṭicca kate pāpe ‘‘mama nu kho etaṃ pāpa’’nti evaṃ me mano saṅkati parisaṅkati kukkuccaṃ āpajjatīti.

ဟူ၍ ရသေ့ကို မေးမြန်းလေ၏။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— “အရှင်ဘုရား... အကယ်၍ အကျွန်ုပ်သည် အသံမပြုပါမူ ဤခါအပေါင်းတို့သည် မလာကြကုန်ရာ။ အကျွန်ုပ် အသံပြုသည်ရှိသော် ‘ငါတို့၏ ဆွေမျိုးသည် နေ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဤများစွာသော ခါတို့သည် လာကြကုန်၏။ ထိုသို့ ရောက်လာသမျှသော ခါတို့ကို မုဆိုးသည် ဖမ်းယူကာ အသက်ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေလျက်၊ အကျွန်ုပ်ကို အကြောင်းပြု၍၊ အကျွန်ုပ်ကို အမှီပြု၍ ဤသို့သော ပါဏာတိပါတကံသည် ဖြစ်ပွားရပါ၏ (တွေ့ထိခံစားရပါ၏)။ ထိုသို့ အကျွန်ုပ်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြုအပ်သော မကောင်းမှု၌ ‘ဤမကောင်းမှုသည် ငါ့အား ဖြစ်လေသလော’ ဟု ဤသို့ အကျွန်ုပ်၏ စိတ်နှလုံးသည် ယုံမှားသံသယရှိလျက် ရွံရှာခြင်း (ကုက္ကုစ္စဖြစ်ခြင်း) သို့ ရောက်ရပါသည်” ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Na paṭicca kammaṃ phusatītiādikāya pana tāpasena vuttagāthāya ayamattho – yadi tava pāpakiriyāya mano na padussati, tanninno tappoṇo na hoti, evaṃ sante luddena taṃ paṭicca katampi pāpakammaṃ taṃ na phusati na allīyati. Pāpakiriyāya hi appossukkassa nirālayassa bhadrassa parisuddhassa sato tava pāṇātipātacetanāya abhāvā taṃ pāpaṃ na upalimpati, tava cittaṃ na allīyatīti.

မစပ်ဆိုင်သော ကံသည် မထိပါးဟူသော အစရှိသော စကားဖြင့် တာပသရသေ့သည် ရွတ်ဆိုအပ်သော ဂါထာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား - သင်၏စိတ်သည် မကောင်းမှုကို ပြုခြင်း၌ မပြစ်မှားလျှင်၊ ထိုမကောင်းမှုသို့ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း မရှိလျှင်၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက မုဆိုးသည် သင့်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြုအပ်သော မကောင်းမှုကံသည်လည်း သင့်ကို မထိပါး၊ မကပ်ငြိနိုင်ပေ။ အကြောင်းမူကား မကောင်းမှုပြုခြင်း၌ ကြောင့်ကြမဲ့သော၊ တွယ်တာမှုကင်းသော၊ ကောင်းမြတ်သန့်ရှင်း၍ စင်ကြယ်သော သတိရှိသော သင့်အား သူ့အသက်ကို သတ်လိုသော စေတနာ (ပါဏာတိပါတစေတနာ) မရှိခြင်းကြောင့် ထိုမကောင်းမှုသည် သင့်အား မလိမ်းကျံ မပေကျံနိုင်၊ သင်၏ စိတ်သည်လည်း ထိုမကောင်းမှု၌ မကပ်ငြိနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။

Samayaṃ uggaṇhāpesīti attano sammāsambuddhassa laddhiṃ uggaṇhāpesi. Sāṇipākāraṃ parikkhipāpetvāti ettha sāṇipākāranti karaṇatthe upayogavacanaṃ, attānañca therañca yathā te bhikkhū na passanti, evaṃ sāṇipākārena samantato parikkhipāpetvāti attho, sāṇipākāraṃ vā samantato parikkhipāpetvāti evamettha attho gahetabbo. Sāṇipākārantareti sāṇipākārassa abbhantare. Ekaladdhiketi samānaladdhike. Kiṃ vadati sīlenāti kiṃvādī. Atha vā ko katamo vādo kiṃvādo, so etassa atthīti kiṃvādī. Sassataṃ attānañca lokañca vadanti paññapenti sīlenāti sassatavādino. Atha vā vadanti etenāti vādo, diṭṭhiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo sassatavādo, so etesaṃ atthīti sassatavādino, sassatadiṭṭhinoti attho. Atha sassato vādo etesamatthīti kasmā vuttaṃ, tesañhi attā loko ca sassatoti adhippeto, na vādoti? Saccametaṃ. Sassatasahacaritatāya pana vādopi sassatoti vutto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sassatoti vādo etesanti vā itisaddalopo daṭṭhabbo. Ye rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amataṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti, te sassatavādinoti veditabbā. Vuttañhetaṃ niddese paṭisambhidāyañca –

“အယူဝါဒကို သင်ကြားစေ၏” ဟူသည်မှာ မိမိဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်၏ အယူဝါဒကို သင်ကြားစေခြင်း ဖြစ်သည်။ “တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာဖြင့် ဝိုင်းရံစေ၍” ဟူသော စကား၌ “တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာကို” ဟူသည်မှာ ကရဏတ္ထ (ပြုလုပ်ခြင်းအနက်) ၌ အသုံးပြုသော ဥပယောဂဝုစ် ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိနှင့် မထေရ်မြတ်ကို မမြင်နိုင်ကြစေရန် ဤသို့ တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဝိုင်းရံစေ၍ ဟု အနက်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာကို ပတ်ပတ်လည် ဝိုင်းရံစေ၍ ဟူ၍လည်း ဤနေရာ၌ အနက်ယူအပ်၏။ “တင်းတိမ်အတွင်း၌” ဟူသည်မှာ တင်းတိမ်၏ အတွင်း၌ ဟူလို။ “အယူတူရှိသူတို့၌” ဟူသည်မှာ တူညီသောအယူရှိသူတို့၌ ဟူလို။ “သီလအားဖြင့် အဘယ်သို့ ပြောဆိုသနည်း” ဟု မေးသော် “အဘယ်သို့သော အယူရှိသနည်း (ကိံဝါဒီ)” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် အဘယ်မည်သော အယူဝါဒသည် ကိံဝါဒမည်သနည်း၊ ထိုအယူဝါဒသည် ဤသူအား ရှိ၏ဟူသော အနက်ဖြင့် “ကိံဝါဒီ” မည်၏။ “မိမိကိုယ် (အတ္တ) နှင့် လောကသည် မြဲ၏” ဟု သီလ (အလေ့အကျင့်) အားဖြင့် ပြောဆိုပညတ်တတ်သောကြောင့် “သဿတဝါဒီ (မြဲ၏ဟု ယူဆသူများ)” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤအယူဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသောကြောင့် “ဝါဒ” မည်၏၊ ၎င်းသည် ဒိဋ္ဌိ၏ အမည်တည်း။ “မြဲသောအယူ” သည် သဿတဝါဒမည်၏။ ထိုမြဲသောအယူသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် “သဿတဝါဒီ (မြဲသောအယူရှိသူများ)” ဟု ခေါ်သည်၊ “သဿတဒိဋ္ဌိရှိသူများ” ဟု အနက်ရသည်။ “ထိုသို့ဖြစ်ပါက မြဲသောအယူသည် ထိုသူတို့အား ရှိ၏ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ထိုသူတို့သည် အတ္တနှင့် လောကကိုသာ မြဲ၏ဟု ယူဆလိုကြသည်မဟုတ်ပါလော၊ အယူဝါဒကို မြဲ၏ဟု ယူဆသည်မဟုတ်ပါလော” ဟု မေးသော် - ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း မြဲသောအရာနှင့် အတူတကွ ကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် အယူဝါဒကိုလည်း “မြဲ၏ (သဿတ)” ဟု “ကုန္တာ ပစရန္တိ (လှံမတို့သည် လည်ပတ်လှုပ်ရှားကုန်၏၊ လှံကိုင်စစ်သည်များကို ရည်ညွှန်းသကဲ့သို့)” ဟူသော ဥပမာကဲ့သို့ပင် ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် “ထိုသူတို့အား မြဲသောအယူ ရှိ၏” ဟူသော အနက်၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါ ကျေသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ရူပါရုံစသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုကို “အတ္တ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “လောက” ဟူ၍လည်းကောင်း ယူပြီးလျှင် ထိုအယူကို မြဲ၏၊ မသေနိုင်၊ ခိုင်ခံ့၏၊ မရွေ့လျော့ဟု ပညတ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို “သဿတဝါဒီ” ဟု သိအပ်၏။ ဤစကားကို နိဒ္ဒေသ၌လည်းကောင်း၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Rūpaṃ [Pg.143] attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti. Vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

“ရုပ်ကို အတ္တလည်းကောင်း၊ လောကလည်းကောင်း၊ မြဲ၏လည်းကောင်း ဟူ၍ အတ္တနှင့် လောကကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ဝေဒနာကို... သညာကို... သင်္ခါရတို့ကို... ဝိညာဉ်ကို အတ္တလည်းကောင်း၊ လောကလည်းကောင်း၊ မြဲ၏လည်းကောင်း ဟူ၍ အတ္တနှင့် လောကကို ပညတ်ကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Ayañca attho ‘‘rūpaṃ attato samanupassati, vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatī’’ti imissā pañcavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena vutto. ‘‘Rūpavantaṃ attāna’’ntiādikāya pana pañcadasavidhāya sakkāyadiṭṭhiyā vasena cattāro cattāro khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti ayañca attho labbhati. Tathā ekaṃ khandhaṃ ‘‘attā’’ti gahetvā añño attano upabhogabhūto lokoti, sasantatipatite vā khandhe ‘‘attā’’ti gahetvā tadañño lokoti paññapentīti evamettha attho veditabbo. Sattesu saṅkhāresu vā ekaccaṃ sassataṃ etassāti ekaccasassato, ekaccasassatavādo. So etesamatthīti ekaccasassatikā, ekaccasassatavādino. Te duvidhā honti sattekaccasassatikā saṅkhārekaccasassatikāti. Tattha ‘‘issaro nicco, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādā sattekaccasassatikā seyyathāpi issaravādā. ‘‘Nicco brahmā, aññe sattā aniccā’’ti evaṃ pavattavādāpi sattekaccasassatikāti veditabbā. ‘‘Paramāṇavo niccā, dviaṇukādayo aniccā’’ti evaṃ pavattavādā saṅkhārekaccasassatikā seyyathāpi kaṇādavādādayo. ‘‘Cakkhādayo aniccā, viññāṇaṃ nicca’’nti evaṃvādinopi saṅkhārekaccasassatikāti veditabbā.

ဤအနက်ကိုလည်း “ရုပ်ကို အတ္တဟု ရှု၏၊ ဝေဒနာ... သညာ... သင်္ခါရ... ဝိညာဉ်ကို အတ္တဟု ရှု၏” ဟူသော ငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ “ရုပ်ရှိသော အတ္တ” အစရှိသော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခန္ဓာလေးပါးစီကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုမှတစ်ပါးသော ခန္ဓာကို “လောက” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏ဟူသော အနက်ကိုလည်း ရနိုင်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ တစ်ခုသောခန္ဓာကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ တစ်ပါးသော မိမိခံစားရာဖြစ်သောခန္ဓာကို “လောက” ဟုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာတို့ကို “အတ္တ” ဟု ယူ၍ ထိုမှတစ်ပါးကို “လောက” ဟုလည်းကောင်း ပညတ်ကြကုန်၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ သတ္တဝါတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌သော်လည်းကောင်း အချို့ကိုသာ မြဲ၏ဟု ယူသောအယူသည် “ဧကစ္စသဿတဝါဒ” မည်၏။ ထိုအယူသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် “ဧကစ္စသဿတိက” သို့မဟုတ် “ဧကစ္စသဿတဝါဒီ” မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် သတ္တဝါအချို့မြဲသည်ဟု ယူသောသူ (သတ္တေကစ္စသဿတိက) နှင့် သင်္ခါရအချို့မြဲသည်ဟု ယူသောသူ (သင်္ခါရေကစ္စသဿတိက) ဟု နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် “အရှင်ဖန်ဆင်းရှင် (ဣဿရ) သည် မြဲ၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် မမြဲကုန်” ဟု ဤသို့ အယူရှိကြသူများသည် “သတ္တေကစ္စသဿတိက” မည်ကုန်၏၊ ဣဿရဝါဒ ကဲ့သို့တည်း။ “ဗြဟ္မာသည် မြဲ၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် မမြဲကုန်” ဟု ဤသို့ အယူရှိကြသူများသည်လည်း “သတ္တေကစ္စသဿတိက” မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ “ပရမာဏုမြူတို့သည် မြဲကုန်၏၊ မြူနှစ်ခုပေါင်းစပ်ခြင်း စသည်တို့သည် မမြဲကုန်” ဟု ဤသို့ အယူရှိကြသူများသည် “သင်္ခါရေကစ္စသဿတိက” မည်ကုန်၏၊ ကဏာဒဝါဒ အစရှိသည်တို့ ကဲ့သို့တည်း။ “စက္ခုအစရှိသည်တို့သည် မမြဲကုန်၊ ဝိညာဉ်သည် မြဲ၏” ဟု ဤသို့ အယူရှိကြသူများသည်လည်း “သင်္ခါရေကစ္စသဿတိက” မည်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Nanu ‘‘ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatā’’ti etasmiṃ vāde cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ yathāsabhāvāvabodho eva, tayidaṃ kathaṃ micchādassananti? Ko vā evamāha – ‘‘cakkhādīnaṃ asassatabhāvasanniṭṭhānaṃ micchādassana’’nti, asassatesuyeva pana kesañci dhammānaṃ sassatabhāvābhiniveso idha micchādassanaṃ. Tena pana ekavāre pavattamānena cakkhādīnaṃ asassatabhāvāvabodho vidūsito saṃsaṭṭhabhāvato, visasaṃsaṭṭho viya sabbo sappimaṇḍo sakiccakaraṇāsamatthatāya sammādassanapakkhe [Pg.144] ṭhapetabbataṃ nārahatīti. Asassatabhāvena nicchitāpi vā cakkhuādayo samāropitajīvasabhāvā eva diṭṭhigatikehi gayhantīti tadavabodhassa micchādassanabhāvo na sakkā nivāretuṃ. Evañca katvā asaṅkhatāya ca saṅkhatāya ca dhātuyā vasena yathākkamaṃ ekacce dhammā sassatā, ekacce asassatāti evaṃ pavatto vibhajjavādopi ekaccasassatavādo āpajjatīti evaṃpakārā codanā anavakāsā hoti aviparītadhammasabhāvasampaṭipattibhāvato. Kāmañcettha purimasassatavādepi asassatānaṃ dhammānaṃ sassatāti gahaṇaṃ visesato micchādassanaṃ, sassatānaṃ pana sassatāti gāho na micchādassanaṃ yathāsabhāvaggahaṇabhāvato. Asassatesuyeva pana kecideva dhammā sassatāti gahetabbadhammesu vibhāgappavattiyā imassa vādassa vādantaratā vuttā. Na cettha samudāyantogadhattā ekadesassa sappadesasassataggāho nippadesasassataggāhe samodhānaṃ gacchatīti sakkā vattuṃ vāditabbisayavisesavasena vādadvayassa pavattattā. Aññe eva hi diṭṭhigatikā ‘‘sabbe dhammā sassatā’’ti abhiniviṭṭhā, aññe ekaccasassatāti saṅkhārānaṃ anavasesapariyādānaṃ ekadesapariggaho ca vādadvayassa paribyattoyevāti.

“အချို့သော တရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သော တရားတို့သည် မမြဲကုန်” ဟူသော ဤအယူဝါဒ၌ စက္ခုအစရှိသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိခြင်းသာ ဖြစ်ပါလျက်၊ ဤအယူကို အဘယ်ကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုရသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ စက္ခုအစရှိသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟု မည်သူက ဆိုသနည်း၊ မမြဲသော တရားတို့၌သာလျှင် အချို့သော တရားတို့ကို မြဲ၏ဟု စွဲလမ်းခြင်းကိုသာ ဤနေရာ၌ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ရာတွင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်နေသော ထိုအယူကြောင့် စက္ခုအစရှိသည်တို့၏ မမြဲသောသဘောကို သိမြင်ခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ရောနှောနေသောကြောင့် ပျက်စီးသွားရ၏။ အဆိပ်နှင့် ရောနှောနေသော ထောပတ်ဆီကြည်အားလုံးသည် မိမိ၏ အကျိုးကိစ္စကို မပြုနိုင်သကဲ့သို့ ထိုအသိသည်လည်း သမ္မာဒိဋ္ဌိအစု၌ ထားခြင်းငှာ မထိုက်တန်ပေ။ သို့မဟုတ် မမြဲသောသဘောအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သော်လည်း စက္ခုအစရှိသည်တို့ကို ဒိဋ္ဌိဆရာတို့က စွဲတင်အပ်သော “အသက် (ဇီဝ)” ရှိသော သဘောအားဖြင့်သာ ယူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ သိခြင်း၏ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်သောအဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အသင်္ခတဓာတ်နှင့် သင်္ခတဓာတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် အစဉ်အတိုင်း အချို့သော တရားတို့သည် မြဲကုန်၏၊ အချို့သော တရားတို့သည် မမြဲကုန်ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိဘဇ္ဇဝါဒသည်လည်း ဧကစ္စသဿတဝါဒသို့ ရောက်ရမည်ဟု စွပ်စွဲခြင်းသည် မဖောက်မပြန်သော တရားသဘောကို သိမြင်ခြင်းကြောင့် အခွင့်မရှိသော စွပ်စွဲချက်သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ရှေ့၌ဆိုခဲ့သော သဿတဝါဒ၌ပင် မမြဲသောတရားတို့ကို မြဲ၏ဟု ယူခြင်းသည်သာ အထူးသဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏၊ မြဲသောတရားတို့ကို မြဲ၏ဟု ယူခြင်းကား ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ယူခြင်းဖြစ်သောကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း မမြဲသော တရားတို့၌သာလျှင် အချို့သော တရားတို့သည် မြဲကုန်၏ဟု ယူအပ်သော တရားတို့တွင် ခွဲခြား၍ယူခြင်းကြောင့်သာ ဤဝါဒကို အယူဝါဒထူးဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုသည် အပေါင်းအစု၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို မြဲ၏ဟု ယူခြင်းသည် အလုံးစုံကို မြဲ၏ဟု ယူခြင်းနှင့် တူညီခြင်းသို့ ရောက်သည်ဟု မဆိုနိုင်ပေ၊ အယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အရာထူးခြားမှုအားဖြင့် ဝါဒနှစ်မျိုး ကွဲပြား၍ ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့်တည်း။ အကြောင်းမူကား အချို့သော ဒိဋ္ဌိဆရာတို့သည် “တရားအားလုံး မြဲကုန်၏” ဟု စွဲလမ်းကုန်၏၊ အခြားသော ဒိဋ္ဌိဆရာတို့သည်ကား “အချို့သာ မြဲကုန်၏” ဟု သင်္ခါရတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့သိမ်းယူခြင်းနှင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သိမ်းယူခြင်းတို့ဖြင့် ထိုဝါဒနှစ်ခု၏ ကွဲပြားခြားနားမှုသည် အလွန်ထင်ရှားလှပေသည်။

Antānantikāti ettha amati gacchati ettha sabhāvo osānanti anto, mariyādā. Tappaṭisedhena ananto. Kassa panāyaṃ antānantoti? Lokīyati saṃsāranissaraṇatthikehi diṭṭhigatikehi, lokīyati vā ettha tehi puññāpuññaṃ tabbipāko cāti lokoti saṅkhyaṃ gatassa paṭibhāganimittādisabhāvassa attano. Anto ca ananto ca antānanto ca nevantanānanto cāti antānanto sāmaññaniddesena, ekasesena vā ‘‘nāmarūpapaccayā saḷāyatana’’ntiādīsu viya. Antānantasahacarito vādo antānanto yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Antānantasannissayo vā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. So etesamatthīti antānantikā, antānantavādino. ‘‘Antavā ayaṃ loko, ananto ayaṃ loko, antavā ca ayaṃ loko ananto ca, nevāyaṃ loko antavā na panānanto’’ti evaṃ antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantanānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho. Catubbidhā [Pg.145] hi antānantavādino antavādī anantavādī antānantavādī nevantanānantavādīti. Tathā hi koci paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ hoti. Cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇe pana anantasaññī hoti. Uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī tiriyaṃ anantasaññī hoti. Koci pana yasmā lokasaññito attā adhigatavisesehi mahesīhi kadāci ananto sakkhidiṭṭho anusuyyati, tasmā nevantavā. Yasmā pana tehiyeva kadāci antavā sakkhidiṭṭho anusuyyati, tasmā na pana anantoti evaṃ nevantanānantasaññī lokasmiṃ hoti. Keci pana yadi panāyaṃ attā antavāsiyā, dūradese upapajjamānānussaraṇādikiccanipphatti na siyā. Atha ananto idha ṭhitassa devalokanirayādīsu sukhadukkhānubhavanampi siyā. Sace pana antavā ca ananto ca, tadubhayapaṭisedhadosasamāyogo, tasmā antavā anantoti ca abyākaraṇīyo attāti evaṃ takkanavasena nevantanānantasaññī hotīti vaṇṇayanti.

“အန္တာနန္တိကာ” ဟူသော ပုဒ်၌ အဆုံးသို့ ရောက်တတ်သော သဘောတရားကို “အန္တ” (အပိုင်းအခြား သို့မဟုတ် အဆုံး) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအဆုံးကို ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် “အနန္တ” (အဆုံးမရှိခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ ဤအန္တာနန္တ (အဆုံးရှိခြင်း၊ အဆုံးမရှိခြင်း) အယူသည် အဘယ်သူ၏ အယူနည်း? သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို အလိုရှိကြသော်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့သည် လောကကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့သည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်နှင့် ၎င်းတို့၏ အကျိုးတရားများကို ဤလောက၌ ခံစားကြရသဖြင့် “လောက” ဟူသော အရေအတွက်သို့ ရောက်ရှိသည့် ပဋိဘာဂနိမိတ် စသော သဘောရှိသော မိမိ၏ အတ္တကို ဆင်ခြင်ကြကုန်၏။ (ထိုအတ္တသည်) အဆုံးရှိ၏၊ အဆုံးမရှိ၊ အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးလည်းမရှိ၊ အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟု နှလုံးသွင်းကာ အန္တာနန္တဟူ၍ သာမညညွှန်းဆိုချက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဧကသေသနည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း “နာမရူပပစ္စယာ သဠာယတနံ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အန္တာနန္တနှင့် တကွဖြစ်သော ဝါဒကို “အန္တာနန္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ (လှံမကိုင်သောသူတို့နှင့် အတူသွားလာသဖြင့်) “လှံမတို့ သွားလာကြကုန်၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အန္တာနန္တကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝါဒဖြစ်သည်။ “ညောင်စောင်းတို့သည် ကုန်းကုန်း မြည်တမ်းကြကုန်၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအယူဝါဒသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် “အန္တာနန္တိက” သို့မဟုတ် “အန္တာနန္တဝါဒီများ” ဟု ခေါ်သည်။ “ဤလောကသည် အဆုံးရှိ၏၊ ဤလောကသည် အဆုံးမရှိ၊ ဤလောကသည် အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးလည်းမရှိ၊ ဤလောကသည် အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်” ဟု ဤသို့ အဆုံးရှိခြင်း၊ အဆုံးမရှိခြင်း၊ အဆုံးရှိသည်လည်းဖြစ် အဆုံးမရှိသည်လည်းဖြစ်ခြင်း၊ အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူဝါဒရှိသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စင်စစ်သော်ကား အန္တာနန္တဝါဒီတို့သည် အန္တဝါဒီ (အဆုံးရှိသည်ဟု ယူဆသူ)၊ အနန္တဝါဒီ (အဆုံးမရှိဟု ယူဆသူ)၊ အန္တာနန္တဝါဒီ (အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးလည်းမရှိဟု ယူဆသူ)၊ နေဝန္တာနန္တဝါဒီ (အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟု ယူဆသူ) ဟု လေးမျိုး ရှိကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အချို့သောသူသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် မပွားများစေဘဲ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်ကို “လောက” ဟု ယူဆ၍ လောက၌ အဆုံးရှိ၏ဟူသော အမှတ်သညာ ရှိ၏။ စကြဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် ပွားများအပ်သော ကသိဏ်ရှိသူသည်ကား အဆုံးမရှိဟူသော အမှတ်သညာ ရှိ၏။ အထက်နှင့် အောက်သို့ မပွားစေဘဲ ဘေးတိုက်သာ ပွားများစေသူသည်ကား အထက်နှင့် အောက်၌ အဆုံးရှိ၏ဟုလည်းကောင်း၊ ဘေးတိုက်၌ အဆုံးမရှိဟုလည်းကောင်း အမှတ်သညာ ရှိ၏။ အချို့သောသူသည်ကား “လောကဟု အမှတ်သညာရှိသော အတ္တကို ထူးခြားသော တရားထူးကို ရရှိတော်မူကြကုန်သော ဘုရားမြတ်စွာတို့သည် တစ်ရံတစ်ခါ အဆုံးမရှိဟု ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ မြင်တော်မူဖူးကြောင်း၊ ကြားဖူးကြောင်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤလောကသည် အဆုံးရှိသည်မဟုတ်။ ထိုဘုရားမြတ်စွာတို့သည်ပင် တစ်ရံတစ်ခါ အဆုံးရှိသည်ဟု ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ မြင်တော်မူဖူးကြောင်း၊ ကြားဖူးကြောင်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤလောကသည် အဆုံးမရှိသည်မဟုတ်” ဟု ဤသို့လျှင် လောက၌ အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟူသော အမှတ်သညာ ရှိ၏။ အချို့သောသူတို့သည်ကား “အကယ်၍ ဤအတ္တသည် အဆုံးရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ဝေးကွာသောအရပ်၌ ပြန်လည်မွေးဖွားခြင်း၊ အတိတ်ဘဝကို အောက်မေ့ခြင်းစသော ကိစ္စတို့သည် မဖြစ်နိုင်ရာ။ အကယ်၍ အဆုံးမရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ဤဘဝ၌ တည်ရှိနေသူသည် နတ်ပြည်၊ ငရဲပြည် စသည်တို့၌ ချမ်းသာဆင်းရဲကို တပြိုင်နက် ခံစားရခြင်းမျိုး ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးလည်းမရှိဟု ဆိုပါက ထိုနှစ်ပါးလုံး၏ အပြစ်ဆိုးများနှင့် ကြုံတွေ့ရပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အတ္တသည် အဆုံးရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အဆုံးမရှိဟူ၍လည်းကောင်း မပြဆိုအပ်သော သဘောတရားသာ ဖြစ်သည်” ဟု ကြံဆတွေးတောခြင်း (တက္က) အားဖြင့် လောက၌ အဆုံးရှိသည်လည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟူသော အမှတ်သညာ ရှိ၏ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

Ettha ca yuttaṃ tāva purimānaṃ tiṇṇaṃ vādīnaṃ antañca anantañca antānantañca ārabbha pavattavādattā antānantikattaṃ, pacchimassa pana tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā kathaṃ antānantikattanti? Tadubhayapaṭisedhanavasena pavattavādattā eva. Yasmā antānantapaasedhavādopi antānantavisayo eva taṃ ārabbha pavattattā. Etadatthameva hi ārabbha ‘‘pavattavādā’’ti heṭṭhā vuttaṃ, evaṃ santepi yuttaṃ tāva pacchimavādadvayassa antānantikattaṃ, antānantānaṃ vasena ubhayavisayattā etesaṃ vādassa, purimavādadvayassa pana kathaṃ visuṃ antānantikattanti? Upacāravuttiyā. Samuditesu hi antānantavādesu pavattamāno antānantikasaddo tattha niruḷhatāya paccekampi antānantavādīsu pavattati yathā arūpajjhānesu paccekaṃ aṭṭhavimokkhapariyāyo, yathā ca loke sattisayoti.

ဤနေရာ၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော ဝါဒသုံးခုတို့သည် အဆုံးရှိခြင်း၊ အဆုံးမရှိခြင်း၊ အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးမရှိခြင်းတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူဝါဒများ ဖြစ်သောကြောင့် “အန္တာနန္တိက” ဖြစ်သည်မှာ သင့်လျော်ပေ၏။ သို့သော် နောက်ဆုံးဝါဒသည် ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူဝါဒဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် “အန္တာနန္တိက” ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပါသနည်း? ထိုနှစ်ပါးစုံကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဒဖြစ်သော်လည်း ထိုအန္တာနန္တကိုပင် အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အန္တာနန္တ၏ အရာသာ ဖြစ်ပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အောက်၌ “ထိုအနက်ကိုသာ အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဒများ” ဟု ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်လျှင် နောက်ဆုံးဝါဒနှစ်ခုသည် အန္တာနန္တနှစ်ပါးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အန္တာနန္တိက ဖြစ်သည်မှာ သင့်လျော်ပါစေဦးတော့၊ ရှေးဦးဝါဒနှစ်ခုသည်ကား တစ်ခုချင်းစီသာ ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် အသီးအသီး “အန္တာနန္တိက” ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်ပါသနည်း? တင်စား၍ ခေါ်ဆိုခြင်း (ဥပစာရဝုတ္တိ) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အန္တာနန္တဝါဒအားလုံးကို စုပေါင်း၍ ခေါ်ဆိုအပ်သော “အန္တာနန္တိက” ဟူသော စကားလုံးသည် ထိုစကားလုံး၌ ရိုးအစဉ်ဆက် သုံးနှုန်းလာမှု (နိရုဠှ) ကြောင့် အဆုံးရှိဝါဒီ၊ အဆုံးမရှိဝါဒီ တစ်ဦးစီတို့၌လည်း သက်ရောက်အသုံးပြုနိုင်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အရူပဈာန် တစ်ပါးစီ၌ “ရှစ်ပါးသော ဝိမောက္ခ” ဟူသော ဝေါဟာရသည် သက်ရောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လောက၌ “သတ္တိသယ” (အစွမ်းထက်မြက်သူ) ဟု သုံးနှုန်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Amarāvikkhepikāti ettha na marati na upacchijjatīti amarā. Kā sā? ‘‘Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’’ti (dī. ni. 1.62) evaṃ pavattavādavasena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. ‘‘Evantipi me no’’tiādinā vividho nānappakāro khepo paravādīnaṃ khipanaṃ vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya vā vikkhepo [Pg.146] amarāvikkhepo, so etesamatthīti amarāvikkhepikā. Atha vā amarāya diṭṭhiyā vācāya vikkhipantīti amarāvikkhepino, amarāvikkhepino eva amarāvikkhepikā. Atha vā amarā nāma macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkā, evameva ayampi vādo ekasmiṃ sabhāve anavaṭṭhānato ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāya vikkhepo viyāti amarāvikkhepoti vuccati. Ayañhi amarāvikkhepiko ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti vā puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’tipi vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenapi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no no te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti vadati. Evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekamekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati. Tato ‘‘atthi paro loko’’tiādinā puṭṭhopi evameva vikkhipati, na ekasmiṃ pakkhe tiṭṭhati. So vuttappakāro amarāvikkhepo etesamatthīti amarāvikkhepikā.

“အမရာဝိက္ခေပိကာ” ဟူသော စကားရပ်၌ မသေတတ်၊ မပျက်စီးတတ်သော သဘောကို “အမရာ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအမရာဟူသည် အဘယ်နည်း? “ငါသည် ဤသို့လည်း မဆို၊ ထိုသို့လည်း မဆို၊ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း မဆို၊ မဟုတ်ဟုလည်း မဆို၊ မဟုတ်သည်မဟုတ်ဟုလည်း မဆို” ဟု ဤသို့ ပြောဆိုသော အယူဝါဒအားဖြင့် အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်မရှိသော ဒိဋ္ဌိဂတိက၏ အယူနှင့် စကားကို ဆိုလိုသည်။ “ငါသည် ဤသို့လည်း မဆို” စသည်ဖြင့် အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံသော သူတစ်ပါးဝါဒကို ပယ်ဖျက်ခြင်းသည် “ဝိက္ခေပ” ဖြစ်၏။ မသေသေသော (ပိုင်းခြားမှုမရှိသော) အယူဝါဒ သို့မဟုတ် စကားဖြင့် ရှုပ်ထွေးအောင် ပြုလုပ်ခြင်းသည် “အမရာဝိက္ခေပ” မည်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပအယူ ရှိသောသူတို့ကို “အမရာဝိက္ခေပိကာ” ဟု ခေါ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော်ကား အပိုင်းအခြားမရှိသော အယူဝါဒ သို့မဟုတ် စကားဖြင့် ရှုပ်ထွေးအောင် ပြုလုပ်တတ်သောကြောင့် “အမရာဝိက္ခေပိနော” မည်၏။ ထိုအမရာဝိက္ခေပိနောဟူသည်ပင် “အမရာဝိက္ခေပိကာ” မည်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်သော်ကား “အမရာ” မည်သည် ငါးတစ်မျိုး (ငါးရှဉ့်ကဲ့သို့သော ငါး) ဖြစ်၏။ ထိုငါးသည် ရေပေါ်ပေါ် ရေထဲငုပ် စသည်တို့ဖြင့် ရေထဲ၌ ပြေးလွှားနေသဖြင့် ဖမ်းယူရန် မလွယ်ကူသကဲ့သို့၊ ထိုအတူပင် ဤဝါဒသည်လည်း တစ်ခုတည်းသော သဘော၌ မတည်ဘဲ ဟိုမှသည် ဤမှသည် ပြေးလွှားနေသောကြောင့် ဖမ်းဆုပ်၍ မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် အမရာငါး၏ ပြေးလွှားလှုပ်ရှားခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “အမရာဝိက္ခေပ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤအမရာဝိက္ခေပသမားသည် “ဤတရားသည် ကုသိုလ်လော သို့မဟုတ် အကုသိုလ်လော” ဟု မေးမြန်းခြင်းခံရသော် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ပြတ်သားစွာ မဖြေဆိုပေ။ “ဤတရားသည် ကုသိုလ်လော” ဟု မေးသော် “ငါသည် ဤသို့လည်း မဆို” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့နောက် “သို့ဖြစ်လျှင် အကုသိုလ်လော” ဟု မေးသော် “ငါသည် ထိုသို့လည်း မဆို” ဟု ပြောဆို၏။ “သို့ဖြစ်လျှင် ထိုနှစ်ပါးလုံးမှ တစ်ပါးဖြစ်သလော” ဟု မေးသော် “ငါသည် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း မဆို” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့နောက် “သုံးမျိုးလုံး မဟုတ်ပါက သင့်တွင် မည်သည့် အယူဝါဒ ရှိသနည်း” ဟု မေးသော် “ငါသည် မဟုတ်ဟုလည်း မဆို” ဟု ပြောဆို၏။ ထို့နောက် “သင့်တွင် မည်သည့် အယူဝါဒမှ မရှိသည် မဟုတ်လော” ဟု မေးသော် “ငါသည် မဟုတ်သည်မဟုတ်ဟုလည်း မဆို” ဟု ပြောဆို၏။ ဤသို့လျှင် ရှုပ်ထွေးအောင်သာ ပြုလုပ်ပြီး မည်သည့်ဘက်၌မျှ တစ်ဖက်တည်း စွဲမြဲစွာ မရပ်တည်ပေ။ ထို့နောက် “နောင်တမလွန်လောက ရှိသလော” စသည်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်းခံရသော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ရှုပ်ထွေးအောင် ရှောင်လွှဲပြောဆိုပြီး မည်သည့်ဘက်၌မျှ မရပ်တည်ပေ။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အမရာဝိက္ခေပအယူသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် “အမရာဝိက္ခေပိကာ” (ငါးရှဉ့်ကဲ့သို့ လျှောလွှတ်သော စကားရှိသူများ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Nanu cāyaṃ sabbopi amarāvikkhepiko kusalādayo dhamme paralokatthikādīni ca yathābhūtaṃ anavabujjhamāno tattha tattha pañhaṃ puṭṭho pucchāya vikkhepanamattaṃ āpajjati, tassa kathaṃ diṭṭhigatikabhāvo. Na hi avattukāmassa viya pucchitaṃ ajānantassa vikkhepakaraṇamattena diṭṭhigatikatā yuttāti? Vuccate – na heva kho pucchāya vikkhepakaraṇamattena tassa diṭṭhigatikatā, atha kho micchābhinivesavasena sassatābhinivesato. Micchābhiniviṭṭhoyeva hi puggalo mandabuddhitāya kusalādidhamme paralokatthikādīni ca yāthāvato asampaṭipajjamāno attanā aviññātassa atthassa paraṃ viññāpetuṃ asakkuṇeyyatāya musāvādādibhayena ca vikkhepaṃ āpajjatīti. Tathā ca vuttaṃ ‘‘satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo’’ti. Atha vā puññapāpānaṃ tabbipākānañca anavabodhena asaddahanena ca tabbisayāya pucchāya vikkhepakaraṇaṃyeva sundaranti khantiṃ ruciṃ uppādetvā abhinivisantassa uppannā visuṃyeva cesā ekā diṭṭhi sattabhaṅgadiṭṭhi viyāti daṭṭhabbaṃ. Tatoyeva ca vuttaṃ ‘‘pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā cā’’ti.

ဤအမရာဝိက္ခေပိက (အမရာအယူရှိသူ) အားလုံးသည် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်တမလွန်လောကစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သဘောမပေါက်ဘဲ ထိုထိုမေးခွန်းကို မေးမြန်းသည့်အခါ မေးခွန်း၌ တိမ်းရှောင်ရုံမျှသာ ပြုတတ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သူ၏အယူဝါဒသည် ဒိဋ္ဌိဂတိက (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ) မည်သို့ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ စကားမပြောလိုသောသူကဲ့သို့ မေးအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိသောကြောင့် ရှောင်လွှဲရုံမျှဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟု ဆိုရန်မသင့်လျော်ပါတကားဟု မေးခွန်းထုတ်စရာရှိ၏။ ထိုမေးခွန်းကို ဖြေဆိုရသော်— မေးမြန်းသည့်အခါ၌ တိမ်းရှောင်ရုံမျှဖြင့် ထိုသူအား မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် သဿတအယူသို့ စွဲလမ်းသောကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဉာဏ်ပညာနည်းပါးသဖြင့် ကုသိုလ်စသောတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်တမလွန်လောကစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိနားမလည်သောကြောင့် မိမိမသိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သူတစ်ပါးအား မသိစေနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒစသည်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တိမ်းရှောင်ခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သတ္တဝါတို့၏ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ခုနစ်ပါး၊ ကြွင်းသော သဿတဒိဋ္ဌိများ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကုသိုလ် အကုသိုလ်နှင့် ယင်း၏အကျိုးဝိပါက်တို့ကို မသိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မယုံကြည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသို့သော မေးခွန်း၌ တိမ်းရှောင်ခြင်းသည်သာလျှင် ကောင်းမြတ်၏ဟု နှလုံးသွင်းကာ သဘောကျလျက် အမြဲနှလုံးသွင်းသောသူအား သီးခြားဖြစ်ပေါ်လာသော ဤဒိဋ္ဌိတစ်မျိုးသည် သတ္တဘင်္ဂဒိဋ္ဌိ (သတ္တဝါတို့ ဖျက်ဆီးခြင်းအယူ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူ၏ အယူသည်လည်းကောင်း၊ စကားသည်လည်းကောင်း အဆုံးမရှိ (အတိုင်းအရှည်မရှိ) ပြန့်ပြော၏' ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

Adhiccasamuppannikāti [Pg.147] ettha adhicca yadicchakaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ vinā samuppanno attā ca loko cāti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Attalokasaññitānañhi khandhānaṃ adhiccuppattiākārārammaṇaṃ dassanaṃ tadākārasannissayavasena pavattito tadākārasahacaritatāya ca adhiccasamuppannanti vuccati yathā ‘‘mañcā ghosanti, kuntā pacarantī’’ti ca. Taṃ etesamatthīti adhiccasamuppannikā.

‘အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ’ ဟူသော ပုဒ်၌ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာမရှိဘဲ (အလိုအလျောက်) အတ္တနှင့် လောကသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ယူဆသော အယူအမြင်သည် 'အဓိစ္စသမုပ္ပန္န' မည်၏။ အတ္တနှင့် လောကဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ခန္ဓာတို့၏ အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အခြင်းအရာကို အာရုံပြုသော အယူအမြင်ကို ထိုသို့သော အခြင်းအရာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအခြင်းအရာနှင့် ယှဉ်တွဲ၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'အဓိစ္စသမုပ္ပန္န' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် 'ညောင်စောင်းတို့ အော်ဟစ်ကုန်၏ (ညောင်စောင်းပေါ်ရှိ လူများ အော်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)'၊ 'လှံမတို့ သွားလာကုန်၏ (လှံကိုင်သူများ သွားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်)' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအယူဝါဒသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် 'အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကာ' မည်ကုန်၏။

Saññīvādāti saññī vādo etesamatthīti saññīvādā ‘‘buddhaṃ assa atthīti buddho’’ti yathā. Atha vā saññīti pavatto vādo saññīsahacaraṇanayena. Saññī vādo yesaṃ te saññīvādā. ‘‘Rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, saññīti naṃ paññapenti, arūpī attā hoti, rūpī ca arūpī ca attā hoti, neva rūpī nārūpī ca attā hoti. Antavā attā hoti, anantavā attā hoti, antavā ca anantavā ca attā hoti, nevantavā nānantavā attā hoti. Ekattasaññī attā hoti, nānattasaññī attā hoti. Parittasaññī attā hoti, appamāṇasaññī attā hoti. Ekantasukhī attā hoti, ekantadukkhī attā hoti. Sukhadukkhī attā hoti, adukkhamasukhī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, saññīti naṃ paññapentī’’ti (dī. ni. 1.76) evaṃ soḷasavidhena vibhattavādānametaṃ adhivacanaṃ.

‘သညီဝါဒါ’ ဟူသည် သညာရှိ၏ဟူသော အယူဝါဒသည် ထိုသူတို့အား ရှိသောကြောင့် ‘သညီဝါဒါ’ မည်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် 'ဉာဏ်ပညာရှိသောသူအား ဗုဒ္ဓဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့' ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သညာရှိ၏ဟူ၍ ဖြစ်သော ဝါဒသည် သညီနှင့် အတူဖြစ်ခြင်း (သဟစရဏ) နည်းအားဖြင့် 'သညီဝါဒ' မည်၏။ သညာရှိ၏ဟူသော အယူဝါဒ ရှိသူတို့သည် 'သညီဝါဒါ' မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် 'ရုပ်ရှိသော အတ္တသည် သေပြီးနောက်၌ အနာရောဂါမရှိ၊ သညာရှိ၏ဟု ပညတ်ကုန်၏။ ရုပ်မရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ ရုပ်ရှိလည်းရှိ ရုပ်မရှိလည်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ ရုပ်ရှိသည်လည်းမဟုတ် ရုပ်မရှိသည်လည်းမဟုတ်သော အတ္တသည် ရှိ၏။ အပိုင်းအခြား ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား မရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား ရှိလည်းရှိ မရှိလည်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား ရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်းမဟုတ်သော အတ္တသည် ရှိ၏။ တစ်ပေါင်းတည်းသော အမှတ်သညာ (ဧကတ္တသညာ) ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အထူးထူးသော အမှတ်သညာ (နာနတ္တသညာ) ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏။ နည်းသော အမှတ်သညာ (ပရိတ္တသညာ) ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အတိုင်းအဆမရှိသော အမှတ်သညာ (အပ္ပမာဏသညာ) ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏။ စင်စစ် ချမ်းသာခြင်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ စင်စစ် ဆင်းရဲခြင်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏။ ချမ်းသာဆင်းရဲ ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ ဆင်းရဲလည်းမဟုတ် ချမ်းသာလည်းမဟုတ်သော အတ္တသည် သေပြီးနောက် အနာရောဂါမရှိ၊ သညာရှိ၏ဟု ထိုအတ္တကို ပညတ်ကြကုန်၏' ဟု ဤသို့ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောအပ်သော ဝါဒရှိသူတို့၏ အမည်တည်း။

Asaññīvādā nevasaññīnāsaññīvādā ca saññīvāde vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ vasena saññīvādā vuttā, ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca gaṇhantānaṃ vasena asaññīvādā ca nevasaññīnāsaññīvādā ca vuttāti veditabbā. Tattha asaññīvādā ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, asaññīti naṃ paññapenti, arūpī attā hoti, rūpī ca arūpī ca attā hoti, neva rūpī nārūpī attā hoti. Antavā attā hoti, anantavā attā hoti, antavā ca anantavā ca attā hoti, nevantavā nānantavā attā hoti arogo paraṃ maraṇā, asaññīti naṃ paññapentī’’ti evaṃ aṭṭhavidhena vibhattā. Nevasaññīnāsaññīvādāpi evameva ‘‘rūpī attā hoti arogo paraṃ maraṇā, nevasaññīnāsaññīti naṃ paññapentī’’tiādinā (dī. ni. 1.82) aṭṭhavidhena vibhattāti veditabbā.

‘အသညီဝါဒါ’ နှင့် ‘နေဝသညီနာသညီဝါဒါ’ တို့ကိုလည်း သညီဝါဒ၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် 'အတ္တသည် သညာရှိ၏' ဟု ယူဆသောသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'သညီဝါဒါ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သညာမရှိ (အသညီ)' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် သညာမရှိသည်လည်းမဟုတ် (နေဝသညီနာသညီ)' ဟူ၍လည်းကောင်း ယူဆသောသူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'အသညီဝါဒါ' နှင့် 'နေဝသညီနာသညီဝါဒါ' ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အသညီဝါဒရှိသူတို့သည် 'ရုပ်ရှိသော အတ္တသည် သေပြီးနောက်၌ အနာရောဂါမရှိ၊ သညာမရှိဟု ပညတ်ကုန်၏။ ရုပ်မရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ ရုပ်ရှိလည်းရှိ ရုပ်မရှိလည်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ ရုပ်ရှိသည်လည်းမဟုတ် ရုပ်မရှိသည်လည်းမဟုတ်သော အတ္တသည် ရှိ၏။ အပိုင်းအခြား ရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား မရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား ရှိလည်းရှိ မရှိလည်းရှိသော အတ္တသည် ရှိ၏၊ အပိုင်းအခြား ရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်းမဟုတ်သော အတ္တသည် သေပြီးနောက် အနာရောဂါမရှိ၊ သညာမရှိဟု ပညတ်ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ရှစ်ပါးသော အပြားဖြင့် ဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ နေဝသညီနာသညီဝါဒရှိသူတို့သည်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် 'ရုပ်ရှိသော အတ္တသည် သေပြီးနောက်၌ အနာရောဂါမရှိ၊ သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် သညာမရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟု ပညတ်ကုန်၏' ဟူ၍ အစရှိသော ရှစ်ပါးသော အပြားဖြင့် ဝေဖန်အပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

Ucchedavādāti [Pg.148] ‘‘ayaṃ attā rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo kāyassa bhedā ucchijjati vinassati, na hoti paraṃ maraṇā’’ti (dī. ni. 1.85) evamādinā nayena pavattaṃ ucchedadassanaṃ ucchedo sahacaraṇanayena. Ucchedo vādo yesaṃ te ucchedavādā, ucchedavādo vā etesamatthīti ucchedavādā, ucchedaṃ vadantīti vā ucchedavādā.

‘ဥစ္ဆေဒဝါဒါ’ ဟူသည် 'ဤအတ္တသည် ရုပ်ရှိ၏၊ မဟာဘုတ်လေးပါး အကြောင်းခံရှိ၏၊ မိဘနှစ်ပါးတို့၏ သုက်သွေးမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏၊ သေပြီးနောက် မဖြစ်တော့ပေ' ဟု ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြတ်စဲသည်ဟု ယူဆသော အမြင်သည် 'ဥစ္ဆေဒ' မည်၏။ သဟစရဏနည်းအားဖြင့် ပြတ်စဲသည်ဟု ယူဆသော အယူဝါဒ ရှိသောသူတို့သည် 'ဥစ္ဆေဒဝါဒါ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့အား ပြတ်စဲသောအယူ ရှိသောကြောင့် 'ဥစ္ဆေဒဝါဒါ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပြတ်စဲခြင်းကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဥစ္ဆေဒဝါဒါ' မည်ကုန်၏။

Diṭṭhadhammanibbānavādāti ettha diṭṭhadhammo nāma dassanabhūtena ñāṇena upaladdhadhammo, paccakkhadhammoti attho. Tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamanti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Te pana ‘‘yato kho bho ayaṃ attā pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, ettāvatā kho bho ayaṃ attā paramadiṭṭhadhammanibbānappatto hotī’’ti (dī. ni. 1.94) evamādinā nayena diṭṭheva dhamme nibbānaṃ paññapenti. Te hi mandhātukāmaguṇasadise mānusake kāmaguṇe, paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadise dibbe ca kāmaguṇe upagatānaṃ diṭṭheva dhamme nibbānappattiṃ vadanti.

‘ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဒိဋ္ဌဓမ္မ’ မည်သည်ကား သိမြင်ခြင်းဖြစ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ရအပ်သော တရား၊ မျက်မှောက်ထင်ရှားသော တရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုထိုသော ဘဝ၌ ရရှိအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အမည်တည်း။ ဒိဋ္ဌဓမ္မ၌ နိဗ္ဗာန်ဖြစ်ခြင်းသည် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန' မည်၏။ ဤကိုယ်ခန္ဓာ (အတ္တဘော) ၌သာလျှင် ဒုက္ခငြိမ်းအေးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ' မည်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် 'အချင်းတို့... အကြင်အခါ၌ ဤအတ္တသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံလျက် စံစားခံစားရ၏၊ ဤမျှဖြင့်ပင် ဤအတ္တသည် မြတ်သောမျက်မှောက်ဘဝ၌ ငြိမ်းအေးခြင်း (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်သည်မည်၏' ဟု ဤသို့ အစရှိသော နည်းဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌သာ နိဗ္ဗာန်ကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် မန္ဓာတုစကြဝတေးမင်း၏ ကာမဂုဏ်နှင့်တူသော လူတို့၏ ကာမဂုဏ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ နတ်မင်း၏ ကာမဂုဏ်နှင့်တူသော နတ်တို့၏ ကာမဂုဏ်ကိုလည်းကောင်း ရရှိကုန်သော သူတို့အား မျက်မှောက်ဘဝ၌သာလျှင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏။

Vibhajjavādīti verañjakaṇḍe āgatanayeneva venayikādibhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī.

‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ’ ဟူသည် ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍ၌ လာရှိသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဝေနေယျစသည်တို့၏ အဖြစ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်၍ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ' မည်၏။

Tattha hi bhagavatā ‘‘ahañhi, brāhmaṇa, vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā’’tiādiṃ vatvā ‘‘no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī’’tiādinā verañjabrāhmaṇassa attano venayikādibhāvo vibhajja vuttoti. Apica somanassādīnaṃ cīvarādīnañca sevitabbāsevitabbabhāvaṃ vibhajja vadatīti vibhajjavādī, sassatucchedavāde vā vibhajja vadatīti vibhajjavādī, ‘‘sassato attā ca loko cā’’tiādīnaṃ ṭhapanīyānaṃ pañhānaṃ ṭhapanato rāgādikhayasaṅkhātassa sassatassa rāgādikāyaduccaritādiucchedassa vacanato vibhajjavādī, sassatucchedabhūte ubho ante anupaggamma majjhimapaṭipadābhūtassa paṭiccasamuppādassa desanato vibhajjavādī, bhagavā. Parappavādaṃ maddantoti tasmiṃ tatiyasaṅgītikāle uppannaṃ vādaṃ, tato paṭṭhāya yāva saddhammantaradhānā āyatiṃ uppajjanakavādañca sandhāya vuttaṃ. Tasmiñhi samāgame ayaṃ thero yāni ca tadā uppannāni vatthūni, yāni ca āyatiṃ uppajjissanti, sabbesampi tesaṃ paṭibāhanatthaṃ [Pg.149] satthārā dinnanayavaseneva tathāgatena ṭhapitamātikaṃ vibhajanto sakavāde pañca suttasatāni, paravāde pañcāti suttasahassaṃ āharitvā tadā uppannavādassa maddanato parappavādamaddanaṃ āyatiṃ uppajjanakavādānaṃ paṭisedhanalakkhaṇabhāvato āyatiṃ paṭisedhalakkhaṇaṃ kathāvatthuppakaraṇaṃ akāsi.

ထိုဝေရဉ္စကဏ္ဍ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် “ဗြာဟ္မဏ၊ ငါသည် ရာဂကို ပယ်ဖျောက်ရန် တရားဟော၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၍ “သင်ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုသော အနက်မျိုးကား မဟုတ်ပေ” စသည်ဖြင့် ဝေရဉ္စဗြာဟ္မဏအား မိမိ၏ ဝေနယိက (အဆုံးအမပေးတတ်သူ) အဖြစ်ကို ဝေဖန်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း မှီဝဲအပ် မမှီဝဲအပ်သော အဖြစ်ကို ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သဿတဝါဒနှင့် ဥစ္ဆေဒဝါဒတို့ကို ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်း ‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ’ မည်၏။ “အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏” စသည်ဖြင့် ဖယ်ထားအပ်သော (မဖြေအပ်သော) ပြဿနာတို့ကို ဖယ်ထားတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့ ကုန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အမြဲရှိသောတရား (သဿတ) နှင့် ရာဂစသော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့ ပြတ်တောက်ခြင်း (ဥစ္ဆေဒ) ကို ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ’ မည်၏။ သဿတနှင့် ဥစ္ဆေဒ ဟူသော အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ ဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို ဟောတော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ‘ဝိဘဇ္ဇဝါဒီ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို နှိပ်နင်းတော်မူ၏’ ဟူသည်မှာ ထိုတတိယသင်္ဂါယနာတင်ချိန်၌ ပေါ်ပေါက်လာသော အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှစ၍ သာသနာကွယ်ပသည်တိုင်အောင် နောင်အခါ၌ ပေါ်ပေါက်လတ္တံ့သော အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုအစည်းအဝေး၌ ဤအရှင်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿမထေရ်သည် ထိုစဉ်အခါက ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းအရာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော အကြောင်းအရာတို့ကိုလည်းကောင်း အားလုံးကို တားဆီးပယ်ဖျောက်ခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရား ပေးတော်မူသော နည်းလမ်းအရ မြတ်စွာဘုရား ချမှတ်တော်မူခဲ့သော မာတိကာကို ဝေဖန်တော်မူလျက် သကဝါဒ၌ သုတ်ငါးရာ၊ ပရဝါဒ၌ သုတ်ငါးရာအားဖြင့် သုတ်တစ်ထောင်ကို ထုတ်ဆောင်၍ ထိုစဉ်က ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါဒကို နှိပ်နင်းတော်မူခြင်းကြောင့် ‘ပရပ္ပဝါဒမဒ္ဒန’ (သူတစ်ပါးဝါဒကို နှိပ်နင်းခြင်း) မည်ပြီး၊ နောင်အခါ၌ ပေါ်ပေါက်လတ္တံ့သော ဝါဒတို့ကို တားဆီးပယ်ဖျက်တတ်သော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် နောင်အခါ၌ တားဆီးခြင်းလက္ခဏာရှိသော ‘ကထာဝတ္ထုကျမ်း’ ကို ပြုစုတော်မူခဲ့၏။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့လျှင် သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ ဋီကာဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီ၌

Tatiyasaṅgītikathāvaṇṇanā samattā.

တတိယသင်္ဂီတိကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā

ဆရာစဉ်ဆက်ကထာအဖွင့်

‘‘Kenābhata’’nti imaṃ pañhaṃ visajjentena jambudīpe tāva ācariyaparamparā yāva tatiyasaṅgīti, tāva dassetvā idāni sīhaḷadīpe ācariyaparamparaṃ dassetuṃ ‘‘tatiyasaṅgahato pana uddha’’ntiādi āraddhaṃ. Imaṃ dīpanti imaṃ tambapaṇṇidīpaṃ. Kañci kālanti kismiñci kāle. Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Bhaddanāmoti bhaddasālatthero. Nāmassa ekadesenapi hi vohāro dissati ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Āguṃ na karontīti nāgā. Vinayapiṭakaṃ vācayiṃsūti sambandho. Tambapaṇṇiyāti bhummavacanaṃ. Nikāye pañca vācesunti vinayābhidhammavajje dīghanikāyādike pañca nikāye ca vācesuṃ. Satta ceva pakaraṇeti dhammasaṅgaṇīvibhaṅgādike satta abhidhammappakaraṇe ca vācesunti attho. Asani viya siluccaye kilese medhati hiṃsatīti medhā, khippaṃ gahaṇadhāraṇaṭṭhena vā medhā, paññā, sā etassa atthīti medhāvī. Tipeṭakoti tīṇi piṭakāni etassa atthīti tipeṭako, tepiṭakoti vuttaṃ hoti, tipiṭakapariyattidharoti attho. Tārakānaṃ rājāti tārakarājā, candimā. Atirocathāti ativiya virocittha. Pupphanāmoti mahāpadumatthero. Saddhammavaṃsakovidoti saddhammatantiyā kovido. Pupphanāmoti sumanatthero. Jambudīpe patiṭṭhitoti sumanatthero kira ekasmiṃ samaye sīhaḷadīpamhi sāsane osakkamāne jambudīpaṃ gantvā uggaṇhitvā sāsanaṃ anurakkhanto tattheva patiṭṭhāsi. Maggakovidāti saggamaggamokkhamaggesu kovidā.

“ဤဝိနည်းဒေသနာတော်ကို အဘယ်သူ ဆောင်ယူအပ်သနည်း” ဟူသော ဤမေးခွန်းကို ဖြေဆိုသောအားဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ တတိယသင်္ဂါယနာတိုင်အောင် ဆရာစဉ်ဆက်ကို ပြသ၍ ယခုအခါ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဆရာစဉ်ဆက်ကို ပြသခြင်းငှာ “တတိယသံဂဟတော ပန ဥဒ္ဓံ” စသည်ဖြင့် စတင်တော်မူ၏။ ‘ဣမံ ဒီပံ’ ဟူသည် ဤတမ္ဗပဏ္ဏိ (သီဟိုဠ်) ကျွန်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကဉ္စိ ကာလံ’ ဟူသည် စိုးစဉ်းသော ကာလ၌။ ‘ပေါရာဏာ’ ဟူသည် အဋ္ဌကထာဆရာတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဘဒ္ဒနာမော’ ဟူသည် ဘဒ္ဒသာလမထေရ် ဖြစ်သည်။ အမည်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်လည်း ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်းကို တွေ့ရ၏၊ ဥပမာ- ဒေဝဒတ်ကို ‘ဒတ်’ ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘အာဂုံ န ကရောန္တိ’ ဟူသည် မကောင်းမှုကို မပြုကြသောကြောင့် ‘နာဂ’ မည်၏။ ‘ဝိနယပိဋကံ ဝါစယိံသု’ ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်၍ ဖတ်ရှုအပ်၏။ ‘တမ္ဗပဏ္ဏိယာ’ ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ ‘နိကာယေ ပဉ္စ ဝါစေသုံ’ ဟူသည် ဝိနည်းနှင့် အဘိဓမ္မာကို ကြဉ်၍ ဒီဃနိကာယ်အစရှိသော နိကာယ်ငါးပါးတို့ကိုလည်း ပို့ချတော်မူကြကုန်၏။ ‘သတ္တ စေဝ ပကရဏေ’ ဟူသည် ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဝိဘင်း စသော အဘိဓမ္မာ ခုနစ်ကျမ်းတို့ကိုလည်း သင်ကြားပို့ချတော်မူကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ မိုးကြိုးသည် တောင်ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်၊ နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ‘မေဓာ’ (ပညာ) မည်၏။ သို့မဟုတ် လျင်မြန်စွာ သင်ယူ ဆောင်ထားတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘မေဓာ’ (ပညာ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုပညာရှိသောသူကို ‘မေဓာဝီ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘တိပေဋကော’ ဟူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ ရှိသောကြောင့် တိပေဋက သို့မဟုတ် တေပိဋက ဟု ဆိုအပ်၏၊ ပိဋကတ်သုံးပုံဟူသော ပရိယတ်ကို ဆောင်သောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘တာရကာနံ ရာဇာ’ ဟူသည် ကြယ်တို့၏မင်း ဖြစ်သော ‘လ’ (စန္ဒိမာ) ကို ဆိုသည်။ ‘အတိရောစထ’ ဟူသည် အလွန်တင့်တယ်ထွန်းပ၏။ ‘ပုပ္ဖနာမော’ ဟူသည် မဟာပဒုမမထေရ် ဖြစ်သည်။ ‘သဒ္ဓမ္မဝံသကောဝိဒေါ’ ဟူသည် သူတော်ကောင်းတရား တည်းဟူသော ပါဠိ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ပုပ္ဖနာမော’ ဟူသည် သုမနမထေရ် ဖြစ်သည်။ ‘ဇမ္ဗုဒီပေ ပတိဋ္ဌိတော’ ဟူသည် သုမနမထေရ်သည် တစ်ခုသော အချိန်၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းတွင် သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်လျော့နည်းသွားသောအခါ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသို့ သွားရောက်၍ တရားတော်ကို သင်ယူကာ သာသနာတော်ကို အစဉ်စောင့်ရှောက်လျက် ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ပင် တည်နေတော်မူသတတ်။ ‘မဂ္ဂကောဝိဒါ’ ဟူသည် နတ်ပြည်လမ်း၊ နိဗ္ဗာန်လမ်းတို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။

Bhāraṃ [Pg.150] katvāti tesaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ sāsanaṃ bhāraṃ katvā, paṭibaddhaṃ katvāti attho. ‘‘Te te bhikkhū tattha tattha pesesī’’ti saṅkhepato vuttamevatthaṃ vitthāretvā dassento āha ‘‘majjhantikattheraṃ kasmīragandhāraraṭṭhaṃ pesesī’’tiādi. Mahiṃsakamaṇḍalanti andhakaraṭṭhaṃ vadanti. Vanavāsinti vanavāsiraṭṭhaṃ. Attā pañcamo etesanti attapañcamā, taṃ taṃ disābhāgaṃ pañca pañceva bhikkhū agamaṃsūti vuttaṃ hoti.

‘ဘာရံ ကတွာ’ ဟူသည် ထိုထိုသော ရဟန်းတို့အား သာသနာတော်ကို ဝန်ပြု၍ (တာဝန်ပေးအပ်၍) သာသနာတော်နှင့် ဆက်စပ်စပ်လျဉ်းစေ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ထိုထိုရဟန်းတို့ကို ထိုထိုအရပ်သို့ စေလွှတ်တော်မူ၏” ဟု အကျဉ်းချုပ် မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို အကျယ်တဝံ့ ရှင်းပြလိုသဖြင့် “မဇ္ဈန္တိကထေရံ ကသ္မီရဂန္ဓာရရဋ္ဌံ ပေသေသိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘မဟိံသကမဏ္ဍလံ’ ကို အန္ဓကတိုင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဝနဝါသိံ’ ဟူသည် ဝနဝါသီတိုင်း ဖြစ်သည်။ ‘အတ္တာ ပဉ္စမော ဧတေသံ’ ဟူသည် မိမိနှင့်တကွ ငါးယောက်မြောက်ရှိသော အဖြစ် (ကိုယ်တိုင်ပါဝင်လျက် ငါးပါးသောအုပ်စု) ဖြစ်သည်။ ထိုထိုအရပ်ဒေသသို့ ငါးပါးစီသော ရဟန်းတို့ သွားရောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Idāni tattha tattha gatānaṃ therānaṃ kiccānubhāvaṃ dassetukāmo majjhantikattherassa gataṭṭhāne kiccaṃ tāva dassento ‘‘tena kho pana samayena kasmīragandhāraraṭṭhe’’tiādimāha. Karakavassanti himapātanakavassaṃ. Harāpetvāti udakoghena harāpetvā. Aravāḷadahapiṭṭhiyanti aravāḷadahassa udakapiṭṭhiyaṃ. Chinnabhinnapaṭadharoti satthakena chinnaṃ raṅgena bhinnaṃ vaṇṇavikāramāpannaṃ paṭaṃ dhāretīti chinnabhinnapaṭadharo. Atha vā satthakena chinnānaṃ gihivatthavisabhāgānaṃ kāsāvānaṃ dhāraṇato chinnabhinnapaṭadharo. Bhaṇḍūti muṇḍako. Kāsāvavasanoti kāsāvavatthanivattho. Makkhaṃ asahamānoti theraṃ paṭicca attano santāne uppannaṃ paresaṃ guṇamakkhanalakkhaṇaṃ makkhaṃ asahamāno sandhāretuṃ adhisahituṃ vūpasametuṃ asakkonto. Bhiṃsanakānīti bheravārammaṇāni. Tāni dassetuṃ ‘‘tato tato bhusā vātā vāyantī’’tiādimāha. Bhusā vātāti rukkhabhedanapabbatakūṭanipātanasamatthā balavavātā. Asaniyo phalantīti asaniyo bhijjanti, patantīti vuttaṃ hoti. Paharaṇavuṭṭhiyoti anekappakārā āvudhavuṭṭhiyo. Niddhamathāti gahetvā apanetha. Bhiṃsanakanti nāgarājassa kāyikavācasikapayogajanitabhayanimittaṃ vippakāraṃ.

ယခုအခါ ထိုထိုအရပ်သို့ ကြွရောက်တော်မူကြကုန်သော ထေရ်မြတ်တို့၏ ဆောင်ရွက်တော်မူအပ်သော ကိစ္စနှင့် တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြလိုရကား မဇ္ဈန္တိကမထေရ် သွားရောက်ရာအရပ်၌ ဆောင်ရွက်တော်မူအပ်သော ကိစ္စကို ဦးစွာပြသခြင်းငှာ “တေန ခေါ ပန သမယေန ကသ္မီရဂန္ဓာရရဋ္ဌေ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ကရကဝဿံ’ ဟူသည် ဆီးနှင်းကဲ့သို့ ကျရောက်တတ်သော မိုး (ဆီးနှင်းမိုး သို့မဟုတ် ကျောက်ခဲမိုး)။ ‘ဟရာပေတွာ’ ဟူသည် ရေအလျဉ်ဖြင့် မျောပါစေ၍။ ‘အရဝါဠဒဟပိဋ္ဌိယံ’ ဟူသည် အရဝါဠအိုင်၏ ရေပြင်ထက်၌။ ‘ဆိန္နဘိန္နပဋဓရော’ ဟူသည် ဓားငယ်ဖြင့် ဖြတ်အပ်သော၊ ဆိုးရည်ဖြင့် ဖျက်အပ်သော သို့မဟုတ် အရောင်ပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်သော အဝတ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဆိန္နဘိန္နပဋဓရ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်သော လူဝတ်နှင့်မတူသည့် ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ် (သင်္ကန်း) တို့ကို ဝတ်ရုံသောကြောင့် ‘ဆိန္နဘိန္နပဋဓရ’ မည်၏။ ‘ဘဏ္ဍု’ ဟူသည် ဦးပြည်းသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘ကာသာဝဝသနော’ ဟူသည် ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ရုံသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘မက္ခံ အသဟမာနော’ ဟူသည် မထေရ်မြတ်ကို အမှီပြု၍ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ သူတစ်ပါးတို့၏ ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သော လက္ခဏာရှိသော ‘မက္ခ’ (သူ့ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်း) တရားကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့်၊ ထိန်းသိမ်းရန် လည်းကောင်း၊ သည်းခံရန်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးစေရန်လည်းကောင်း မတတ်နိုင်သဖြင့်။ ‘ဘိံသနကာနิ’ ဟူသည် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအာရုံတို့ကို ပြသရန် “တတော တတော ဘုသာ ဝါတာ ဝါယန္တိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ‘ဘုသာ ဝါတာ’ ဟူသည် သစ်ပင်တို့ကို ကျိုးပျက်စေနိုင်၊ တောင်ထွတ်တို့ကို ပြိုကျစေနိုင်စွမ်းသော ပြင်းထန်သော လေပြင်းများ ဖြစ်သည်။ ‘အသနိယော ဖလန္တိ’ ဟူသည် မိုးကြိုးတို့သည် ကွဲအက်ကုန်၏၊ ကျရောက်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပဟရဏဝုဋ္ဌိယော’ ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော လက်နက်မိုးတို့ ဖြစ်သည်။ ‘နိဒ္ဓမထ’ ဟူသည် ဖမ်းယူ၍ ဖယ်ရှားကြကုန်လော့။ ‘ဘိံသနကံ’ ဟူသည် နဂါးမင်း၏ ကိုယ်နှုတ်ပယောဂကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ဘေးအန္တရာယ် အမျိုးမျိုး ဖြစ်သည်။

Me bhayabheravaṃ janetuṃ paṭibalo na assa na bhaveyyāti sambandho. Tattha bhayabheravaṃ nāma khuddānukhuddakaṃ bhayaṃ. Atha vā bhayanti cittutrāsabhayaṃ, paṭighabhayassetaṃ adhivacanaṃ. Bheravanti bhayajanakamārammaṇaṃ. Sacepi tvaṃ mahiṃ sabbanti sacepi tvaṃ mahānāga sabbaṃ mahiṃ samuddena saha sasamuddaṃ pabbatena saha sapabbataṃ ukkhipitvā mamūpari mayhaṃ sīsopari khipeyyāsīti attho. Me bhayabheravaṃ janetuṃ neva sakkuṇeyyāsīti sambandho. Aññadatthūti ekaṃsena. Tavevassa vighāto uragādhipāti uragānaṃ [Pg.151] nāgānaṃ adhipati rāja tava eva vighāto dukkhaṃ vihiṃsā assa bhaveyyāti attho.

ငါ့အား ကြောက်မက်ဖွယ်သောဘေးကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သူ မဖြစ်ရာ - ဟု စပ်ယှဉ်ရမည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဘယဘေရဝ' မည်သည် ကြီးငယ်များစွာသော ဘေးကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် 'ဘယ' ဟူသည် စိတ်၏ထိတ်လန့်ခြင်းဖြစ်ပြီး ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ဘေး၏အမည် ဖြစ်သည်။ 'ဘေရဝ' ဟူသည် ဘေးကို ဖြစ်စေတတ်သောအာရုံ ဖြစ်သည်။ 'သစေပိ တွံ မဟိံ သဗ္ဗံ' ဟူသည်မှာ 'နဂါးမင်း... သင်သည် သမုဒ္ဒရာနှင့်တကွသော၊ တောင်နှင့်တကွသော မြေကြီးအားလုံးကို ချီမ၍ ငါ၏ဦးခေါင်းထက်သို့ အကယ်၍ ပစ်ချငြားအံ့' ဟု အနက်ရသည်။ သို့သော်လည်း ငါ့အား ကြောက်မက်ဖွယ်သောဘေးကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ လုံးဝ မတတ်နိုင်ပေ - ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ 'အညဒတ္ထု' ဟူသည် စင်စစ်အားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တဝေဝဿ ဝိဃာတော ဥရဂါဓိပ' ဟူသည်မှာ 'နဂါးတို့၏အရှင် နဂါးမင်း... သင့်အားသာလျှင် ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်' ဟု အနက်ရသည်။

Dhammiyā kathāya sandassetvātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammadesanāya diṭṭhadhammasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā tattha ca naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā tosetvāti attho. Therena kataṃ nāgānusāsanaṃ dassento ‘‘athāyasmā’’tiādimāha. Tattha ito uddhaṃ yathā pureti yathā tumhe ito pure saddhammasavanuppattivirahitakāle parassa kodhaṃ uppādayittha, idāni ito paṭṭhāya uddhaṃ anāgate kodhañca mā janayittha, vijātamātuyāpi putte sinehacchedanaṃ sabbavināsamūlakaṃ sassaghātakañca mā karitthāti attho. Sukhakāmā hi pāṇinoti ettha hi-saddo kāraṇopadese, yasmā sabbe sattā sukhakāmā, tasmā hitasukhaupacchedakaraṃ sassaghātañca mā karothāti vuttaṃ hoti.

‘ဓမ္မိယာ ကထာယ သန္ဒဿေတွာ’ အစရှိသော စကားလုံးတို့၌ ထိုအချိန်အခါအားလျော်စွာ တရားဒေသနာဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝနှင့် နောင်ဘဝတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကောင်းစွာပြသ၍ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်စေလျက် (ယူစေလျက်)၊ ထိုတရား၌ အားတက်ရွှင်လန်းစေကာ အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေလျက်၊ ထိုသို့အားထုတ်မှုရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားထင်ရှားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကြောင့်လည်းကောင်း သာယာရွှင်ပြုံးစေကာ (နှစ်သက်စေကာ) ဟု အနက်ရသည်။ မထေရ်မြတ် ပြုတော်မူအပ်သော နဂါးအား ဆုံးမတော်မူခြင်းကို ပြလို၍ 'အထာယသ္မာ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဣတော ဥဒ္ဓံ ယထာ ပုရေ' ဟူသည်မှာ 'သင်တို့သည် ဤအခါမတိုင်မီက သူတော်ကောင်းတရား နာကြားခွင့် ကင်းဝေးစဉ်ကာလ၌ သူတစ်ပါးအား အမျက်ဒေါသကို ဖြစ်စေခဲ့သကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ယခုအခါမှစ၍ နောင်လာလတ္တံ့သော အနာဂတ်ကာလ၌ ဒေါသအမျက်ကို မဖြစ်စေပါလင့်၊ မွေးဖွားပြီးစ မိခင်၏ သားသမီးအပေါ် ချခြင်းမေတ္တာကို ဖြတ်တောက်စေခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းအားလုံး၏ အခြေခံအမြစ်ဖြစ်သော စပါးကောက်ပဲသီးနှံတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို မပြုကြပါလင့်' ဟု အနက်ရသည်။ 'သုခကာမာ ဟိ ပါဏိနော' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဟိ' ဟူသော စကားလုံးသည် အကြောင်းပြ ဥပဒေသ၌ တည်သည်။ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ချမ်းသာခြင်းကို လိုလားကြသောကြောင့်၊ ထိုသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးတတ်သော ကောက်ပဲသီးနှံဖျက်ဆီးခြင်းကို မပြုကြပါလင့် ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Yathānusiṭṭhanti yaṃ yaṃ anusiṭṭhaṃ yathānusiṭṭhaṃ, anusiṭṭhaṃ anatikkamma vā yathānusiṭṭhaṃ, therena dinnovādaṃ anatikkammāti vuttaṃ hoti. Dhammābhisamayo ahosīti paṭhamamaggaphalādhigamo ahosīti vadanti. Kulasatasahassanti iminā purisānaṃ satasahassaṃ dasseti. Kasmīragandhārāti kasmīragandhāraraṭṭhavāsino. Kāsāvapajjotāti bhikkhūnaṃ nivatthapārutakāsāvavatthehi obhāsitā. Isivātapaṭivātāti bhikkhūnaṃ nivāsanapārupanavātena ceva hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇādivātena ca samantato bījiyamānā ahesuṃ. Duṭṭhanti kupitaṃ. Bandhanāti saṃsārabandhanato.

‘ယထာနုသိဋ္ဌံ’ ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင်သို့သော လျော်ကန်သော အဆုံးအမကို မလွန်ကျူးဘဲ နေခြင်း၊ သို့မဟုတ် မထေရ်မြတ်ပေးအပ်သော အဆုံးအမကို မလွန်ဆန်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဓမ္မာဘိသမယော အဟောသိ’ ဟူသည် သောတာပတ္တိမဂ် သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ‘ကုလသတသဟဿံ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် လူတို့၏ အရေအတွက် တစ်သိန်းကို ပြသသည်။ ‘ကသ္မီရဂန္ဓာရာ’ ဟူသည် ကသ္မီရတိုင်းနှင့် ဂန္ဓာရတိုင်း၌ နေထိုင်ကြသော သူတို့ဖြစ်သည်။ ‘ကာသာဝပဇ္ဇောတာ’ ဟူသည် ရဟန်းတော်များ ဝတ်ရုံတော်မူအပ်သော ဖန်ရည်ဆိုးသင်္ကန်းတို့ဖြင့် ထွန်းပတောက်ပနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဣသိဝါတပဋိဝါတာ’ ဟူသည် ရဟန်းတော်များ၏ သင်္ကန်း ဝတ်ရုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောလေဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက်ခြေတို့ကို ကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သော လေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အရပ်ရပ်ထက်ဝန်းကျင်မှ ယပ်ခပ်ခံရသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ဒုဋ္ဌံ’ ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဗန္ဓနာ’ ဟူသည် သံသရာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့မှ ဖြစ်သည်။

Dhammacakkhunti heṭṭhāmaggattaye ñāṇaṃ. Keci panettha ‘‘paṭhamamaggañāṇameva te paṭilabhiṃsū’’ti vadanti. Codetvā devadūtehīti (ma. ni. aṭṭha. 3.263 ādayo) devadūtasuttantadesanāvasena (ma. ni. 3.261 ādayo) daharakumāro jarājiṇṇasatto gilānasatto kammakāraṇā kammakāraṇikā vā matasattoti imehi pañcahi devadūtehi codetvā ovaditvā, saṃvegaṃ uppādetvāti attho. Daharakumārādayo [Pg.152] hi tattha ‘‘devadūtā’’ti vuccanti. Tathā hi daharakumāro atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho mayhampi tumhākaṃ viya hatthapādā atthi, sake panamhi muttakarīse palipanno, attano dhammatāya uṭṭhahitvā nahāyituṃ na sakkomi, ‘ahaṃ kiliṭṭho, nahāpetha ma’nti vattumpi na sakkomi, jātitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jātito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jāti āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

‘ဓမ္မစက္ခု’ ဟူသည် အောက်မဂ်သုံးပါး၌ ရရှိသော ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ ဤအရာ၌ ‘သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ကိုသာလျှင် ရရှိကြကုန်၏’ ဟု ဆိုကြသည်။ ‘စောဒေတွာ ဒေဝဒူတေဟိ’ ဟူသည် ဒေဝဒူတသုတ္တန် ဒေသနာတော်၏အစွမ်းဖြင့် (၁) သူငယ်၊ (၂) အိုမင်းရင့်ရော်သူ၊ (၃) နာဖျားသူ၊ (၄) ပြစ်ဒဏ်ညှဉ်းဆဲခြင်း (သို့မဟုတ်) ပြစ်ဒဏ်ခတ်သူ (ညှဉ်းဆဲသူ)၊ (၅) သေပြီးသူ တည်းဟူသော ဤဒေဝဒူတ ငါးပါးတို့ဖြင့် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ကာ ဆုံးမသဖြင့် သံဝေဂကို ဖြစ်စေလျက် ဟု အနက်ရသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒေသနာတော်၌ သူငယ်အစရှိသည်တို့ကို ‘ဒေဝဒူတ’ ဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သတို့သားငယ်သည် အနက်သဘောအားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည် - 'အချင်းတို့... ငါ့ကို ကြည့်ကြကုန်လော့၊ သင်တို့ကဲ့သို့ပင် ငါ့မှာလည်း လက်ခြေများ ရှိကြပါ၏။ သို့သော်လည်း မိမိ၏ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့၌ နစ်မြုပ်နေရ၏၊ မိမိဘာသာ မိမိထ၍ ရေချိုးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပါ၊ 'ငါ ညစ်ပတ်ပေကျံနေသည်၊ ငါ့ကို ရေချိုးပေးကြပါ' ဟု ပြောရန်ပင် မတတ်နိုင်ပါ၊ ဇာတိ (မွေးဖွားခြင်း) မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်နေရပါသည်၊ ငါတစ်ယောက်တည်းသာ မဟုတ်၊ သင်တို့သည်လည်း ဇာတိမှ မလွတ်မြောက်ကြသေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ငါ့ထံသို့ ဇာတိရောက်လာသကဲ့သို့ သင်တို့ထံသို့လည်း ဇာတိသည် ရောက်လာပေဦးမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဇာတိ မရောက်လာမီကပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ဆိုသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤသတို့သားငယ်သည် 'ဒေဝဒူတ' မည်၏။

Jarājiṇṇasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya taruṇo ahosiṃ ūrubalabāhubalajavasampanno, tassa me tā balajavasampattiyo antarahitā, hatthapādā hatthapādakiccañca na karonti, jarāyamhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi jarāya aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi jarā āgamissati, iti tassā pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

အိုမင်းရင့်ရော်သော သူသည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည် - 'အချင်းတို့... ငါ့ကို ကြည့်ကြကုန်လော့၊ ငါသည်လည်း သင်တို့ကဲ့သို့ပင် ပေါင်၏ခွန်အား၊ လက်မောင်း၏ခွန်အား၊ အဟုန်အစွမ်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပျိုရွယ်သူ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏၊ ယခုမူ ငါ၏ ထိုခွန်အားအဟုန် အစွမ်းတို့သည် ကွယ်ပျောက်သွားခဲ့ပြီ၊ လက်ခြေတို့သည်လည်း လက်ခြေတို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာကို မလုပ်ဆောင်နိုင်ကြတော့ပါ၊ ဇရာ (အိုမင်းခြင်း) မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်နေရပါသည်၊ ငါတစ်ယောက်တည်းသာ မဟုတ်၊ သင်တို့သည်လည်း ဇရာမှ မလွတ်မြောက်ကြသေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ငါ့ထံသို့ ဇရာရောက်လာသကဲ့သို့ သင်တို့ထံသို့လည်း ဇရာသည် ရောက်လာပေဦးမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဇရာ မရောက်လာမီကပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ဆိုသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤအိုမင်းရင့်ရော်သူသည်လည်း 'ဒေဝဒူတ' မည်၏။

Gilānasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho ahampi tumhe viya nirogo ahosiṃ, somhi etarahi byādhinā abhihato sake muttakarīse palipanno, uṭṭhātumpi na sakkomi, vijjamānāpi me hatthapādā hatthapādakiccaṃ na karonti, byādhitomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi byādhito aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi byādhi āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto.

နာဖျားသော သူသည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည် - 'အချင်းတို့... ငါ့ကို ကြည့်ကြကုန်လော့၊ ငါသည်လည်း သင်တို့ကဲ့သို့ပင် ရောဂါကင်းဝေးသူ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏၊ ယခုအခါ၌မူ ငါသည် အနာရောဂါဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၏ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့၌ နစ်မြုပ်နေရ၏၊ ထမြောက်ခြင်းငှာလည်း မတတ်နိုင်ပါ၊ ရှိကြကုန်သော လက်ခြေတို့သည်လည်း လက်ခြေတို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာကို မလုပ်ဆောင်နိုင်ကြတော့ပါ၊ ဗျာဓိ (နာဖျားခြင်း) မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် ဤကဲ့သို့ ဖြစ်နေရပါသည်၊ ငါတစ်ယောက်တည်းသာ မဟုတ်၊ သင်တို့သည်လည်း ဗျာဓိမှ မလွတ်မြောက်ကြသေးသည်သာ ဖြစ်၏။ ငါ့ထံသို့ ဗျာဓိရောက်လာသကဲ့သို့ သင်တို့ထံသို့လည်း ဗျာဓိသည် ရောက်လာပေဦးမည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဗျာဓိ မရောက်လာမီကပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ဆိုသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤနာဖျားသောသူသည်လည်း 'ဒေဝဒူတ' မည်၏။

Kammakāraṇā kammakāraṇikā vā catuttho devadūtoti veditabbā. Tattha kammakāraṇapakkhe dvattiṃsa tāva kammakāraṇā atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ nibbattamānā na rukkhe vā pāsāṇe vā nibbattāma, tumhādisānaṃ sarīre nibbattāma, iti amhākaṃ pure nibbattitova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetā devadūtā nāma jātā. Kammakāraṇikāpi atthato evaṃ vadanti nāma ‘‘mayaṃ dvattiṃsa kammakāraṇā karontā na rukkhādīsu [Pg.153] karoma, tumhādisesu sattesuyeva karoma, iti amhākaṃ tumhesu pure kammakāraṇākāraṇatova kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenetepi devadūtā nāma jātā.

ပြစ်ဒဏ် (သို့မဟုတ်) ပြစ်ဒဏ်ခတ်သူ (ညှဉ်းဆဲသူ) တို့ကို စတုတ္ထမြောက် ဒေဝဒူတဟု သိအပ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ပြစ်ဒဏ်ဖက်၌ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ပြစ်ဒဏ်တို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည် - 'ငါတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြရာ၌ သစ်ပင် သို့မဟုတ် ကျောက်တုံးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်မဟုတ်၊ သင်တို့ကဲ့သို့သော သူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်၌သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့မဖြစ်ပေါ်မီကပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ဆိုသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤပြစ်ဒဏ်ညှဉ်းဆဲခြင်းတို့သည် 'ဒေဝဒူတ' မည်ကုန်၏။ ပြစ်ဒဏ်ခတ်သူတို့သည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုနေသကဲ့သို့ ဖြစ်သည် - 'ငါတို့သည် သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ပြစ်ဒဏ်တို့ကို ပြုလုပ်ကြရာ၌ သစ်ပင်စသည်တို့၌ ပြုလုပ်ကြသည်မဟုတ်၊ သင်တို့ကဲ့သို့သော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌သာ ပြုလုပ်ကြခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် သင်တို့အပေါ်၌ ပြစ်ဒဏ်မပြုလုပ်မီကပင် ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ဆိုသည်မည်၏။ ထိုကြောင့် ဤပြစ်ဒဏ်ခတ်သူတို့သည်လည်း 'ဒေဝဒူတ' မည်ကုန်၏။

Matakasattopi atthato evaṃ vadati nāma ‘‘passatha bho maṃ āmakasusāne chaḍḍitaṃ uddhumātakādibhāvaṃ pattaṃ, maraṇatomhi aparimuttatāya ediso jāto, na kho panāhameva, tumhepi maraṇato aparimuttāva. Yatheva hi mayhaṃ, evaṃ tumhākampi maraṇaṃ āgamissati, iti tassa pure āgamanāva kalyāṇaṃ karothā’’ti. Tenesa devadūto nāma jāto. Tasmā daharakumārādayo ettha ‘‘devadūtā’’ti veditabbā.

သေပြီးသောသူသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ဤသို့ပြောဆိုနေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ - 'အို အချင်းတို့... သုသာန်အစိမ်း၌ စွန့်ပစ်ထား၍ ဖူးဖူးရောင်ခြင်း စသည်သို့ ရောက်နေသော ငါ့ကို ကြည့်ကြကုန်လော့၊ ငါသည် သေခြင်းမှ မလွတ်မြောက်နိုင်ခဲ့သောကြောင့် ဤကဲ့သို့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရလေပြီ။ ငါတစ်ယောက်တည်းသာ မဟုတ်၊ သင်တို့သည်လည်း သေခြင်းမှ မလွတ်မြောက်ကြသေးပေ။ ငါ့အား သေခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့ သင်တို့အားလည်း သေခြင်းသည် ရောက်လာပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသေခြင်းမရောက်မီကပင် ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု ပြောဆိုနေဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သတိပေးတတ်သောကြောင့် ၎င်းကို 'မင်းတမန် (ဒေဝဒူတ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ သူငယ်ကလေး စသည်တို့ကိုလည်း 'မင်းတမန် (ဒေဝဒူတ)' ဟု သိအပ်၏။

Anamataggiyanti anamataggasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.124). Dhammāmataṃ pāyesīti lokuttaradhammāmataṃ pānaṃ paṭilābhakaraṇavasena pāyesīti attho. Samadhikānīti sahādhikāni. Sahattho hettha saṃsaddo. Isīti sīlakkhandhādayo dhammakkhandhe esi gavesi pariyesīti isīti vuccati. Pañca raṭṭhānīti pañcavidhacīnaraṭṭhāni. Himavantaṃ gantvā dhammacakkappavattanaṃ pakāsento yakkhasenaṃ pasādayīti yojetabbaṃ.

'အနမတဂ္ဂိယံ' ဟူသည် အနမတဂ္ဂသံယုတ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဓမ္မာမတံ ပါယေသိ' ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားတည်းဟူသော အမြိုက်ဆေးရည်ကို ရရှိစေခြင်းဖြင့် တိုက်ကျွေး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သမဓိကာနိ' ဟူသည် အလွန်အကြွင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော (သို့မဟုတ်) အပိုအလွန် ရှိကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ 'သံ' သဒ္ဒါသည် 'သဟ' (နှင့်တကွ) အနက်ကို ဟော၏။ 'ဣသိ' ဟူသည် သီလက္ခန္ဓာစသော တရားအစုတို့ကို ရှာမှီးစုံစမ်းတတ်သောကြောင့် 'ရသေ့ (ဣသိ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ပဉ္စ ရဋ္ဌာနိ' ဟူသည် ငါးပါးသော တရုတ်နိုင်ငံတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟိမဝန္တာသို့ သွား၍ ဓမ္မစကြာတရားကို ဟောကြားလျက် ဘီလူးစစ်သည်တို့ကို ကြည်ညိုစေ၏' ဟု စပ်ဟပ်၍ ကြည့်အပ်၏။

Tena ca samayenāti tasmiṃ samaye tesaṃ gamanato pubbabhāgakāle. Laddhaṃ bhavissatīti vessavaṇasantikā laddhaṃ bhavissati. Vegasāti vegena. Samantato ārakkhaṃ ṭhapesīti ‘‘ito paṭṭhāya mā pavisantū’’ti adhiṭṭhānavasena samantā ārakkhaṃ ṭhapesi. Aḍḍhuḍḍhāni sahassānīti aḍḍhena catutthāni aḍḍhuḍḍhāni, atirekapañcasatāni tīṇi sahassānīti vuttaṃ hoti. Diyaḍḍhasahassanti aḍḍhena dutiyaṃ diyaḍḍhaṃ, atirekapañcasataṃ ekaṃ sahassanti attho. Soṇuttarāti soṇo ca uttaro ca soṇuttarā. Niddhametvānāti palāpetvāna. Adesisunti adesayuṃ.

'တေန စ သမယေန' ဟူသည် ထိုအခါ၌၊ ထိုသူတို့ မသွားမီ ရှေးဦးကာလ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'လဒ္ဓံ ဘဝိဿတိ' ဟူသည် ဝေဿဝဏ်နတ်မင်း၏ ထံမှ ရရှိလိမ့်မည်။ 'ဝေဂသာ' ဟူသည် လျှင်မြန်စွာ (သို့မဟုတ်) အရှိန်အဟုန်ဖြင့်။ 'သမန္တတော အာရက္ခံ ဌပေသိ' ဟူသည် 'ယနေ့မှစ၍ မဝင်စေကုန်လင့်' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းအားဖြင့် ဘေးပတ်ပတ်လည်၌ အစောင့်အရှောက်ကို ထားရှိ၏။ 'အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ သဟဿာနိ' ဟူသည် အခွဲနှင့်တကွ လေးခုမြောက်ဖြစ်သော (၃ ထောင်ခွဲ)၊ ငါးရာအလွန်ရှိသော သုံးထောင် (၃,၅၀၀) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဒိယဍ္ဎသဟဿံ' ဟူသည် အခွဲနှင့်တကွ နှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော (၁ ထောင်ခွဲ)၊ ငါးရာအလွန်ရှိသော တစ်ထောင် (၁,၅၀၀) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သောဏုတ္တရာ' ဟူသည် သောဏထေရ်နှင့် ဥတ္တရထေရ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'နိဒ္ဓမေတွာန' ဟူသည် နှင်ထုတ်၍ (သို့မဟုတ်) ပြေးစေ၍။ 'အဒေသိသုံ' ဟူသည် ဟောကြားတော်မူကြကုန်ပြီ။

Ajjhiṭṭhoti āṇatto. Puna dānīti ettha dānīti nipātamattaṃ, puna āgaccheyyāma vā na vāti attho. Rājagahanagaraparivattakenāti rājagahanagaraṃ parivajjetvā tato bahi taṃ padakkhiṇaṃ katvā gatamaggena gamanena vā. Idāni theramātuyā veṭisanagare nivāsakāraṇaṃ dassetuṃ tassa nagarassa tassā jātibhūmibhāvaṃ therassa ca aṭṭhuppattiṃ dassento ‘‘asoko kira kumārakāle’’tiādimāha.

'အဇ္ဈိဋ္ဌော' ဟူသည် စေခိုင်းအပ်သည်ဖြစ်၍။ 'ပုန ဒါနိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဒါနိ' ဟူသည် နိပါတ်မျှသာတည်း၊ 'တစ်ဖန် လာရသည်လည်း ဖြစ်ကောင်းဖြစ်အံ့၊ မလာရသည်လည်း ဖြစ်ကောင်းဖြစ်အံ့' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ရာဇဂဟနဂရပရိဝတ္တကေန' ဟူသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ကို ရှောင်ကွင်း၍ ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ ပြင်ပ၌ ထိုပြည်ကို လက်ယာရစ်လှည့်ပြီး သွားအပ်သောခရီးဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သွားခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း။ ယခုအခါ၌ ထေရ်မြတ်၏ မယ်တော်သည် ဝေဒိဿပြည်၌ နေထိုင်ရခြင်းအကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုပြည်သည် ထိုမယ်တော်၏ ဇာတိမြေဖြစ်ကြောင်းနှင့် ထေရ်မြတ်၏ ထိုပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အကြောင်းခြင်းရာကို ပြလိုသဖြင့် 'အသောကော ကိရ ကုမာရကာလေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ayaṃ [Pg.154] panettha anupubbikathā – pubbe kira moriyavaṃse jātassa candaguttassa nāma rañño putto bindusāro nāma kumāro pitu accayena pāṭaliputtamhi nagare rājā ahosi. Tassa dve puttā saudariyā ahesuṃ, tesaṃ ekūnasatamattā vemātikabhātaro ahesuṃ. Rājā pana tesaṃ sabbajeṭṭhakassa asokakumārassa uparajjaṭṭhānañca avantiraṭṭhañca datvā athekadivasaṃ attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā ‘‘tāta, uparāja, tava raṭṭhaṃ gantvā tattha ujjenīnagare vasāhī’’ti āṇāpesi. So pitu vacanena taṃ ujjeniṃ gacchanto antarāmagge veṭisagirinagare veṭisanāmakassa seṭṭhissa ghare nivāsaṃ upagantvā tassa seṭṭhissa dhītaraṃ lakkhaṇasampannaṃ yobbanappattaṃ veṭisagiriṃ nāma kumāriṃ disvā tāya paṭibaddhacitto mātāpitūnaṃ kathāpetvā taṃ tehi dinnaṃ paṭilabhitvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā tena saṃvāsena sañjātagabbhā hutvā tato ujjeniṃ nītā mahindakumāraṃ janayi. Tato vassadvaye atikkante saṅghamittañca dhītaraṃ upalabhitvā uparājena saddhiṃ tattha vasati. Uparājassa pana pitā bindusāro maraṇamañce nipanno puttaṃ asokakumāraṃ saritvā taṃ pakkosāpetuṃ ujjeniṃ manusse pesesi. Te tato ujjeniṃ gantvā asokassa taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Tesaṃ vacanena so pitu santikaṃ turitagamanenāgacchanto antarāmagge veṭisagirinagaramhi puttadāre ṭhapetvā pitu santakaṃ pāṭaliputtanagaraṃ gantvā gatasamanantarameva kālakatassa pituno sarīrakiccaṃ kārāpetvā tato ekūnasatamatte vemātikabhātaro ca ghātāpetvā vihatakaṇṭako hutvā tattha chattaṃ ussāpetvā abhisekaṃ gaṇhi. Tadāpi theramātā dārake rañño santikaṃ pesetvā sayaṃ tattheva veṭisagirinagare vasi. Tena vuttaṃ ‘‘sā tassa mātā tena samayena ñātighare vasī’’ti.

ဤ၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သော စကားကား - ရှေးအခါက မောရိယမင်းမျိုး၌ ဖြစ်တော်မူသော စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ သားဖြစ်သော ဗိန္ဒုသာရမင်းသားသည် ခမည်းတော် လွန်သဖြင့် ပါဋလိပုတ်ပြည်၌ မင်းဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုဗိန္ဒုသာရမင်းအား မိခင်တစ်ဦးတည်းဖြစ်သော သားနှစ်ယောက် (အသောကမင်းနှင့် တိဿမင်း) တို့ ရှိကုန်သတတ်။ ထိုဗိန္ဒုသာရမင်းအား မိခင်မတူသော ညီနောင် ကိုးဆယ့်ကိုးယောက်တို့လည်း ရှိကုန်၏။ ဗိန္ဒုသာရမင်းသည် ထိုညီနောင်တို့တွင် အကြီးဆုံးဖြစ်သော အသောကမင်းသားအား အိမ်ရှေ့မင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အဝန္တိတိုင်းကိုလည်းကောင်း ပေးအပ်၍ တစ်နေ့သ၌ မိမိထံသို့ ခစားရန် လာသော အသောကမင်းသားကို မြင်တော်မူသဖြင့် 'ချစ်သား အိမ်ရှေ့မင်း... သင်၏ တိုင်းနိုင်ငံသို့ သွား၍ ထိုတိုင်းပြည်ရှိ ဥစ္စေနိပြည်၌ နေလော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအသောကမင်းသားသည် ခမည်းတော်၏ စကားတော်အရ ထိုဥစ္စေနိပြည်သို့ သွားစဉ် ခရီးကြားရှိ ဝေဒိဿဂိရိပြည်ဝယ် ဒေဝ (ဝေဒိဿ) အမည်ရှိသော သူဌေး၏အိမ်၌ တည်းခို၍ ထိုသူဌေး၏ သမီးဖြစ်သော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံလျက် အရွယ်ရောက်ပြီးသော ဝေဒိဿဂိရိ အမည်ရှိသော သတို့သမီးကို မြင်ရသဖြင့် ထိုသတို့သမီး၌ တပ်မက်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မိဘတို့ကို ပြောဆိုတောင်းရမ်းစေကာ ၎င်းတို့ပေးအပ်သော ထိုသမီးကို ရရှိ၍ ထိုသတို့သမီးနှင့်အတူ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခဲ့၏။ ထိုသတို့သမီးသည် ထိုသို့ ပေါင်းသင်းခြင်းကြောင့် ကိုယ်ဝန်ရရှိကာ ထိုဝေဒိဿဂိရိပြည်မှ ဥစ္စေနိပြည်သို့ ဆောင်ယူအပ်သည်ရှိသော် မဟိန္ဒမင်းသားကို ဖွားမြင်လေ၏။ ထိုမှ နှစ်နှစ်လွန်သောအခါ သံဃမိတ္တာအမည်ရှိသော သမီးတော်ကိုလည်း ရရှိ၍ အိမ်ရှေ့မင်းနှင့်အတူ ထိုဥစ္စေနိပြည်၌ နေထိုင်၏။ အိမ်ရှေ့မင်း၏ ခမည်းတော်ဖြစ်သော ဗိန္ဒုသာရမင်းသည် သေအံ့သောညောင်စောင်း၌ လျောင်းလျက် သားဖြစ်သော အသောကမင်းသားကို အောက်မေ့သဖြင့် ထိုမင်းသားကို ခေါ်ယူရန် ဥစ္စေနိပြည်သို့ လူတို့ကို စေလွှတ်လိုက်၏။ ထိုစေလွှတ်သော တမန်တို့သည် ဥစ္စေနိပြည်သို့ ရောက်၍ အသောကမင်းသားအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်တင်ကြ၏။ ထိုသူတို့၏ စကားဖြင့် ထိုအသောကမင်းသားသည် ခမည်းတော်၏ထံသို့ အလွန်လျှင်မြန်သော ခရီးဖြင့် လာစဉ် ခရီးကြားရှိ ဝေဒိဿဂိရိပြည်၌ သားမယားတို့ကို ထားရစ်ခဲ့ကာ ခမည်းတော်၏ ပါဋလိပုတ်ပြည်သို့ ရောက်ရှိသွား၏။ ရောက်လျှင် ရောက်ချင်းပင် ကွယ်လွန်သွားသော ခမည်းတော်၏ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုလုပ်စေပြီးနောက်၊ မိခင်မတူသော ညီနောင် ကိုးဆယ့်ကိုးယောက်တို့ကို သတ်ဖြတ်စေ၍ ရန်ဆူးငြောင့်တို့ကို ရှင်းလင်းပြီးမှ ထိုပြည်၌ ထီးဖြူဆောက်စေကာ မင်းအဖြစ် ဘိသိက်ခံယူတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌လည်း ထေရ်မြတ်၏ မယ်တော်သည် ကလေးတို့ကို မင်းကြီးထံသို့ စေလွှတ်လိုက်၍ မိမိမူကား ထိုဝေဒိဿဂိရိပြည်၌ပင် နေထိုင်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုထေရ်၏ မယ်တော်သည် ထိုခေတ်အခါက ဆွေမျိုးတို့၏ အိမ်၌ နေထိုင်၏' ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Āropesīti paṭipādesi. Amhākaṃ idha kattabbakiccaṃ niṭṭhitanti mātu dassanassa katabhāvaṃ sandhāyāha. Anubhavatu tāva me pitarā pesitaṃ abhisekantiādīsu abhisekapesanādikathā vitthārena uttarato āvi bhavissati. Chaṇatthanti chaṇanimittaṃ, chaṇahetūti attho, sayaṃ chaṇakīḷaṃ akātukāmoti vuttaṃ hoti. Tadā kira devānaṃpiyatisso jeṭṭhamūlamāsapuṇṇamiyaṃ nakkhattaṃ ghosāpetvā ‘‘salilakīḷāchaṇaṃ [Pg.155] karothā’’ti amacce āṇāpetvā sayaṃ migavaṃ kīḷitukāmo missakapabbataṃ agamāsi. Missakapabbatanti paṃsupāsāṇamissakattā evaṃladdhanāmaṃ pabbataṃ. Diṭṭhasaccoti anāgāmimaggena paṭividdhasacco, anāgāmiphalaṃ pattoti vuttaṃ hoti. So kira therena attano mātudeviyā desitaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ sacchākāsi, so ca therassa bhāgineyyoti veditabbo. Tathā hi therassa mātudeviyā bhaginī tassā dhītā, tassā ayaṃ putto. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

'အာရောပေသိ' ဟူသည် ဖြစ်စေ၏ (သို့မဟုတ်) ဆပ်ကပ်အပ်နှံ၏။ 'အမှာကံ ဣဓ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စံ နိဋ္ဌိတံ' (ဤအရပ်၌ ငါတို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးပြီ) ဟူသည် မယ်တော်အား ဖူးမြင်ခြင်းကိစ္စ ပြီးမြောက်သွားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနုဘဝတု တာဝ မေ ပိတရာ ပေသိတံ အဘိသေကံ' စသည်တို့၌ ဘိသိက်သွန်းခြင်းအတွက် စေလွှတ်ခြင်း စသော စကားရပ်သည် နောင်အခါ၌ အကျယ်ထင်ရှားလာပေလိမ့်မည်။ 'ဆဏတ္ထံ' ဟူသည် ပွဲသဘင် အကြောင်းကြောင့်၊ ပွဲသဘင် အကျိုးငှာဟု ဆိုလိုသည်။ မိမိကိုယ်တိုင် ပွဲသဘင် ကစားခြင်းကို မပြုလိုသည်ဖြစ်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစဉ်အခါက ဒေဝါနံပိယတိဿမင်းသည် နယုန်လပြည့်နေ့၌ နက္ခတ်သဘင်ကို ကြွေးကြော်စေ၍ 'ရေကစားပွဲသဘင်ကို ပြုကြကုန်လော့' ဟု အမတ်တို့ကို စေခိုင်းပြီးလျှင် မိမိကိုယ်တိုင်ကား သားကစားလိုသည်ဖြစ်၍ မိဿကတောင်သို့ သွားတော်မူ၏။ 'မိဿကပဗ္ဗတံ' ဟူသည် မြေမှုန့် ကျောက်ခဲတို့နှင့် ရောနှောနေသောကြောင့် ဤသို့ အမည်ရသော တောင်တည်း။ 'ဒိဋ္ဌသစ္စော' ဟူသည် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် သစ္စာတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီးသော၊ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသောသူ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဘဏ္ဍုကသတို့သားသည် ထေရ်မြတ်က မိမိ၏ မယ်တော်ဖြစ်သော ဒေဝီအား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် အနာဂါမိဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခဲ့၏။ ထိုဘဏ္ဍုကသတို့သားကို ထေရ်မြတ်၏ တူတော် (နှမတော်၏ သား) ဟု သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်လည်း ထေရ်မြတ်၏ မယ်တော်ဖြစ်သော ဒေဝီ၏ နှမတွင် သမီးတစ်ဦးရှိရာ ထိုသမီး၏ သားသည် ဤဘဏ္ဍုကသတို့သား ဖြစ်သည်။

‘‘Deviyā bhaginī dhītu, putto bhaṇḍukanāmako;

Therena deviyā dhammaṃ, sutvā desitameva tu;

Anāgāmiphalaṃ patvā, vasi therassa santike’’ti.

'ဒေဝီ၏ နှမတော်ဖြစ်သူ၏ သမီးတော်မှ မွေးဖွားသော သားသည် ဘဏ္ဍုက အမည်ရှိ၏။ ထိုဘဏ္ဍုကသည် ထေရ်မြတ်က မယ်တော်ဒေဝီအား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထေရ်မြတ်၏ ထံပါး၌ နေထိုင်လေ၏။'

Sammāsambuddhena ca tumhe byākatāti bodhimūle eva buddhacakkhunā lokaṃ voloketvā tambapaṇṇidīpaṃ disvā anāgate tassa dīpassa sampattiṃ diṭṭhena sammāsambuddhena ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti tumhe byākatā. Tattha tambapaṇṇidīpanti dīpavāsino vuttā. Indriyaparopariyattañāṇaṃ āsayānusayañāṇañca ‘‘buddhacakkhū’’ti vuccati. Tena pana indriyaparoparādiṃ vinā aññaṃ na sakkā daṭṭhunti ‘‘volokento’’ti avatvā ‘‘voloketvā’’ti vuttaṃ. Etamatthanti ‘‘anāgate mahindo nāma bhikkhu tambapaṇṇidīpaṃ pasādessatī’’ti imamatthaṃ.

"Sammāsambuddhena ca tumhe byākatā" ဟူသည်မှာ - ဗောဓိပင်ရင်း၌ပင်လျှင် ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူ၍ သီဟိုဠ်ကျွန်း (တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပ) ကို မြင်တော်မူသဖြင့် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ထိုကျွန်း၏ ပြည့်စုံခြင်းကို မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် "နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ မဟိန္ဒအမည်ရှိသော ရဟန်းသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းကို ကြည်ညိုစေလတ္တံ့" ဟု သင်တို့ကို ဗျာဒိတ်ပေးတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပ" ဟူသည်မှာ ကျွန်း၌ နေထိုင်သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိဉာဏ်နှင့် အာသယာနုသယဉာဏ်တို့ကို "ဗုဒ္ဓစက္ခု" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဉာဏ်တော်ဖြင့် ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တိ စသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသောဉာဏ်ဖြင့် မမြင်နိုင်သောကြောင့် "ကြည့်ရှုစဉ်" ဟု မဆိုဘဲ "ကြည့်ရှုတော်မူပြီး၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဧတမတ္ထံ" ဟူသည်မှာ "နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ မဟိန္ဒအမည်ရှိသော ရဟန်းသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းကို ကြည်ညိုစေလတ္တံ့" ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုသည်။

Veṭisagirimhi rājagaheti deviyā katavihāre. Kālova gamanassa, gacchāma dīpamuttamanti yojetabbaṃ. Idañca tesaṃ parivitakkanidassanaṃ. Paḷināti ākāsaṃ pakkhandiṃsu. Ambareti ākāse. Evamākāsaṃ pakkhanditvā kiṃ te akaṃsūti cetiyapabbate nipatiṃsūti dassento āha ‘‘evamuppatitā therā, nipatiṃsu naguttame’’ti. Idāni tassa pabbatassa patiṭṭhitaṭṭhānaṃ therānañca tattha nipatitaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘purato puraseṭṭhassā’’tiādigāthamāha. Puratoti pācīnadisābhāge. Puraseṭṭhassāti anurādhapurasaṅkhātassa puravarassa. Meghasannibheti samantato nīlavaṇṇattā nīlamahāmeghasadise. Sīlakūṭamhīti evaṃnāmake pabbatakūṭe. Haṃsāva nagamuddhanīti pabbatamuddhani haṃsā viya.

"Veṭisagirimhi rājagaheti deviyā katavihāre" ဟူသည် ဝေဒိဿဂီရိ၌ ဒေဝီမိဖုရား ဆောက်လုပ်အပ်သောကျောင်းဝယ်... "Kālova gamanassa" ဟူသည် သွားရန်အချိန်တည်း။ "gacchāma dīpamuttamaṃ" ဟူသည် မြတ်သော သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ သွားကြကုန်အံ့ ဟု တွဲစပ်ရမည်။ ဤစကားသည် ထိုထေရ်တို့၏ စိတ်ကူးကြံစည်ခြင်းကို ညွှန်ပြသော စကားတည်း။ "Paḷināti" ဟူသည် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကုန်၏။ "Ambareti" ဟူသည် ကောင်းကင်၌။ ဤသို့ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ပြီးနောက် ထိုထေရ်တို့သည် အဘယ်သို့ ပြုကြကုန်သနည်းဟူမူ စေတီယတောင်၌ သက်ဆင်းကြကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဧဝမုပ္ပတိတာ ထေရာ၊ နိပတိံသု နဂုတ္တမေ" (ဤသို့ ပျံတက်ကုန်သော ထေရ်တို့သည် တောင်မြတ်၌ သက်ဆင်းကြကုန်၏) ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုတောင်၏ တည်ရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုတောင်၌ ထေရ်တို့ သက်ဆင်းရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း ပြခြင်းငှာ "ပုရတော ပုရသေဋ္ဌဿ" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Purato" ဟူသည် အရှေ့မျက်နှာအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ "Puraseṭṭhassa" ဟူသည် အနုရာဓပူရဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သောပြည်၏။ "Meghasannibhe" ဟူသည် ပတ်ဝန်းကျင်မှ ညိုသောအဆင်ရှိသောကြောင့် မိုးတိမ်ညိုနှင့်တူသော။ "Sīlakūṭamhi" ဟူသည် ဤသို့အမည်ရှိသော ကျောက်တောင်ထိပ်၌။ "Haṃsāva nagamuddhani" ဟူသည် တောင်ထိပ်၌ ဟင်္သာတို့ကဲ့သို့။

Tattha [Pg.156] pana patiṭṭhahanto kadā patiṭṭhahīti āha ‘‘evaṃ iṭṭiyādīhi saddhi’’ntiādi. Parinibbānatoti parinibbānavassato taṃ avadhibhūtaṃ muñcitvā tato uddhaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsatime vasseti attho gahetabbo. Kathaṃ veditabboti āha ‘‘ajātasattussa hī’’tiādi. Tasmiṃyeva vasseti ettha yasmiṃ saṃvacchare yasmiñca divase bhagavā parinibbuto, tasmiṃ saṃvacchare tasmiṃyeva ca divase vijayakumāro imaṃ dīpamāgatoti vadanti. Vuttañhetaṃ –

ထိုတောင်၌ တည်သည်ရှိသော် အဘယ်အခါ၌ တည်သနည်းဟူမူ - "ဧဝံ ဣဒ္ဓိယာဒီဟိ သဒ္ဓိံ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Parinibbānato" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသော နှစ်မှစ၍ ထိုနှစ်ကို အပိုင်းအခြားပြုကာ ဖယ်ထုတ်၍၊ ထိုမှတစ်ပါး အနှစ်နှစ်ရာတို့၏အထက် သုံးဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်သောနှစ်၌ ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ - "အဇာတသတ္တုဿ ဟိ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Tasmiṃyeva vasse" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကြင်နှစ် အကြင်နေ့၌ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏၊ ထိုနှစ် ထိုနေ့၌ပင်လျှင် ဝိဇယမင်းသားသည် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ရောက်လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Laṅkāyaṃ vijayasanāmako kumāro,Otiṇṇo thiramati tambapaṇṇidīpe;

Sālānaṃ yamakaguṇānamantarasmiṃ,Nibbātuṃ sayitadine tathāgatassā’’ti.

“မြတ်စွာဘုရားသည် အင်ကြင်းစုံတို့၏ အကြား၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူရန် လျောင်းစက်တော်မူသောနေ့၌ စိတ်ဓာတ်ခိုင်ခံ့သော ဝိဇယအမည်ရှိသော မင်းသားသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ သက်ဆင်းဆိုက်ရောက်လေ၏။”

Sīhakumārassa puttoti ettha kāliṅgarājadhītu kucchismiṃ sīhassa jāto kumāro sīhakumāroti veditabbo, pubbe amanussāvāsattā āha ‘‘manussāvāsaṃ akāsī’’ti. Cuddasame vasseti cuddasame vasse sampatte. Idha vijayo kālamakāsīti imasmiṃ tambapaṇṇidīpe vijayarājakumāro aṭṭhatiṃsa vassāni rajjaṃ kāretvā kālamakāsi. Tathā hi ajātasattu rājā dvattiṃsa vassāni rajjaṃ kāresi, udayabhaddo soḷasa vassāni, tasmā ajātasattussa aṭṭhamavassaṃ idha vijayassa paṭhamavassanti katvā tato uddhaṃ ajātasattussa catuvīsati vassāni udayabhaddassa cuddasa vassānīti vijayassa aṭṭhatiṃsa vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –

"Sīhakumārassa putto" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကာလိင်္ဂမင်းသမီး၏ ဝမ်းတိုက်၌ ခြင်္သေ့မှ မွေးဖွားသော မင်းသားကို သီဟကုမာရဟု သိအပ်၏။ ရှေး၌ ဘီလူးတို့ နေထိုင်သောကြောင့် "လူတို့နေရာအရပ် ဖြစ်အောင် ပြုတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Cuddasame vasse" ဟူသည် တစ်ဆယ့်လေးနှစ်မြောက်သောနှစ်သို့ ရောက်လတ်သော်။ "Idha vijayo kālamakāsi" ဟူသည် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဝိဇယမင်းသည် သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၍ နတ်ရွာစံတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား အဇာတသတ်မင်းသည် သုံးဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏၊ ဥဒယဘဒြမင်းသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏။ ထို့ကြောင့် အဇာတသတ်မင်း၏ ရှစ်နှစ်မြောက်နှစ်ကို ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဝိဇယမင်း၏ ပထမနှစ်ဟု သတ်မှတ်၍၊ ထိုဝိဇယမင်း၏ ပထမနှစ်မှ နောက်ပိုင်း၌ အဇာတသတ်မင်းအား နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်၊ ဥဒယဘဒြမင်းအား တစ်ဆယ့်လေးနှစ် ဖြစ်သဖြင့် ဝိဇယမင်း၏ သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်တို့သည် ပြည့်ကုန်၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Vijayo laṅkamāgamma, satthu nibbānavāsare;

Aṭṭhatiṃsa samākāsi, rajjaṃ yakkhavimaddako’’ti.

“ဝိဇယမင်းသည် ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောနေ့၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိ၍ ဘီလူးတို့ကို နှိမ်နင်းလျက် သုံးဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြုလေ၏။”

‘‘Udayabhaddassa pañcadasame vasse paṇḍuvāsudevo nāma imasmiṃ dīpe rajjaṃ pāpuṇī’’ti vuttattā udayabhaddassa cuddasamavassasaṅkhātaṃ ekaṃ vassaṃ imasmiṃ dīpe vijayassa paṇḍuvāsudevassa ca antare sīhaḷaṃ arājikaṃ hutvā ṭhitanti veditabbaṃ. Tasmiñhi vasse vijayarājassa amaccā upatissaṃ nāma amaccaṃ jeṭṭhakaṃ katvā tassa nāmena kate upatissagāme vasantā arājikaṃ rajjamanusāsiṃsu. Vuttañhetaṃ –

"ဥဒယဘဒြမင်း၏ တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်မြောက်သောနှစ်၌ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝအမည်ရှိသော မင်းသည် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဥဒယဘဒြမင်း၏ တစ်ဆယ့်လေးနှစ်ဟု ဆိုအပ်သော တစ်နှစ်သောကာလပတ်လုံး ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဝိဇယမင်းနှင့် ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းတို့၏ အကြား၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသည် မင်းမရှိဘဲ တည်ရှိနေကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုမင်းမဲ့နှစ်၌ ဝိဇယမင်း၏ အမတ်တို့သည် ဥပတိဿအမည်ရှိသော အမတ်ကြီးကို အကြီးအမှူးပြု၍၊ ထိုအမတ်ကြီး၏ အမည်ဖြင့် မှည့်ခေါ်အပ်သော ဥပတိဿရွာ၌ နေထိုင်ကြကုန်လျက် မင်းမရှိသော တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်ဆုံးမကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Tasmiṃ [Pg.157] mate amaccā te, pekkhantā khattiyāgamaṃ;

Upatissagāme ṭhatvāna, raṭṭhaṃ samanusāsisuṃ.

“ထိုဝိဇယမင်း နတ်ရွာစံသော် အမတ်တို့သည် မင်းသားတစ်ပါး ကြွရောက်လာမည့်အချိန်ကို မျှော်လင့်လျက် ဥပတိဿရွာ၌ နေထိုင်ကာ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စောင့်ရှောက်ကြကုန်၏။”

‘‘Mate vijayarājamhi, khattiyāgamanā purā;

Ekaṃ vassaṃ ayaṃ laṅkā-dīpo āsi arājiko’’ti.

“ဝိဇယမင်း နတ်ရွာစံပြီးနောက် မင်းသားတစ်ပါး မကြွရောက်လာမီ တစ်နှစ်ပတ်လုံး ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသည် မင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ခဲ့လေ၏။”

Tatthāti jambudīpe. Idha paṇḍuvāsudevo kālamakāsīti imasmiṃ sīhaḷadīpe paṇḍuvāsudevo tiṃsa vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi udayabhaddassa anantaraṃ anuruddho ca muṇḍo ca aṭṭha vassāni rajjamanusāsiṃsu, tadanantaraṃ nāgadāsako catuvīsati vassāni, tasmā udayabhaddassa pañcadasamasoḷasamavassehi saddhiṃ anuruddhassa ca muṇḍassa ca aṭṭha vassāni, nāgadāsakassa ca catuvīsativassesu vīsati vassānīti paṇḍuvāsudevassa rañño tiṃsa vassāni paripūriṃsu. Teneva vuttaṃ –

"တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ဖြစ်၏။ "ဤကျွန်း၌ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်း နတ်ရွာစံ၏" ဟူသည်မှာ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းသည် အနှစ်သုံးဆယ်ပတ်လုံး တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်မင်းပြုပြီးမှ နတ်ရွာစံတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဥဒယဘဒြမင်း၏ နောက်ပိုင်း၌ အနုရုဒ္ဓမင်းနှင့် မုဏ္ဍမင်းတို့သည် ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြုကုန်၏။ ထိုမင်းတို့၏ နောက်ပိုင်း၌ နာဂဒါသကမင်းသည် နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏။ ထို့ကြောင့် ဥဒယဘဒြမင်း၏ တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်သော နှစ်တို့နှင့်တကွ အနုရုဒ္ဓမင်းနှင့် မုဏ္ဍမင်းတို့၏ ရှစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နာဂဒါသကမင်း၏ နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်တို့တွင် နှစ်ဆယ်သော နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း ပေါင်းသော် ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းအား အနှစ်သုံးဆယ် ပြည့်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏ -

‘‘Tato paṇḍuvāsudevo, rajjaṃ tiṃsa samā akā’’ti;

“ထို့နောက် ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းသည် အနှစ်သုံးဆယ်ပတ်လုံး မင်းပြုလေ၏။”

Tatthāti jambudīpe. Sattarasame vasseti sattarasame vasse sampatte. Tathā hi nāgadāsakassa anantarā susunāgo aṭṭhārasa vassāni rajjaṃ kāresi, tasmā nāgadāsakassa catuvīsativassesu vīsati vassāni ṭhapetvā sesehi catūhi vassehi saddhiṃ susunāgassa aṭṭhārasasu vassesu soḷasa vassānīti idha abhayarañño vīsati vassāni paripūriṃsu. Vuttañhetaṃ –

"တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ဖြစ်၏။ "တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်၌" ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်သို့ ရောက်လတ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား နာဂဒါသကမင်း၏ အခြားမဲ့၌ သုသုနာဂမင်းသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏။ ထို့ကြောင့် နာဂဒါသကမင်း၏ နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်တို့တွင် နှစ်ဆယ်သော နှစ်တို့ကို ဖယ်ချန်၍ ကျန်သော လေးနှစ်တို့နှင့်တကွ သုသုနာဂမင်း၏ တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်တို့တွင် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်တို့ ပေါင်းသော် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ အဘယမင်း၏ နှစ်နှစ်ဆယ် ပြည့်ကုန်၏။ ထိုစကားကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Abhayo vīsati vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;

“အဘယမင်းသည် နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး သီဟိုဠ်မင်းအဖြစ်ကို ပြုစေ၏။”

Dāmarikoti yuddhakārako coro. Paṇḍukābhayo pana abhayassa bhāgineyyo rājāyeva, na coro, balakkārena pana rajjassa gahitattā ‘‘dāmariko’’ti vuttaṃ. Rajjaṃ aggahesīti ekadesassa gahitattā vuttaṃ. Abhayassa hi vīsatime vasse na tāva sabbaṃ rajjamaggahesīti. Tathā hi vīsatimavassato paṭṭhāya abhayassa nava bhātike [Pg.158] attano mātule tattha tattha yuddhaṃ katvā ghātentassa anabhisittasseva sattarasa vassāni atikkamiṃsu, tatoyeva ca tāni rājasuññāni nāma ahesuṃ. Tathā ca vuttaṃ –

"ဒါမရိက" ဟူသည်မှာ စစ်တိုက်တတ်သော သူခိုးကို ဆိုလိုသည်။ ပဏ္ဍုကာဘယမင်းသည်ကား အဘယမင်း၏ တူတော်ဖြစ်သော မင်းတစ်ပါးသာ ဖြစ်၏၊ သူခိုးမဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း အဓမ္မနည်း (အနိုင်အထက်ပြုခြင်း) ဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို ယူသောကြောင့် "ဒါမရိက (သူပုန်/သူခိုး)" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "မင်းအဖြစ်ကို ယူ၏" ဟု ဆိုရာ၌ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ယူခြင်းကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အဘယမင်း၏ နှစ်ဆယ်မြောက်သောနှစ်၌ တစ်ပြည်လုံးကို မသိမ်းပိုက်နိုင်သေးပေ။ စင်စစ်သော်ကား နှစ်ဆယ်မြောက်သောနှစ်မှစ၍ အဘယမင်း၏ ညီနောင်ကိုးယောက်နှင့် မိမိ၏ ဦးရီးတော်တို့ကို ထိုထိုအရပ်၌ တိုက်ခိုက်သတ်ဖြတ်လျက် ဘိသိက်မသွန်းဘဲ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်တို့သည် လွန်မြောက်ခဲ့ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ထိုနှစ်တို့ကို "မင်းမဲ့နှစ်များ (ရာဇသုည)" ဟု ခေါ်ဆိုကုန်၏။ ထိုသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Paṇḍukābhayarañño ca, abhayassa ca antare;

Rājasuññāni vassāni, ahesuṃ dasa satta cā’’ti.

ပဏ္ဍုကာဘယမင်းနှင့် အဘယမင်းတို့၏ အကြားကာလ၌ မင်းမရှိသော နှစ်တို့သည် တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ် ဖြစ်ခဲ့ကုန်၏ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Tatthāti jambudīpe. Paṇḍukassāti paṇḍukābhayassa. Bhavati hi ekadesenapi vohāro ‘‘devadatto datto’’ti yathā. Sattarasa vassāni paripūriṃsūti anabhisittasseva paripūriṃsu. Ettha ca kāḷāsokassa soḷasamavassaṃ ṭhapetvā pannarasa vassāni heṭṭhā susunāgassa sattarasamaaṭṭhārasamavassāni ca dve gahetvā sattarasa vassāni gaṇitabbāni. Tāni heṭṭhā ekena vassena saha aṭṭhārasa hontīti tāni rājasuññāni sattarasa vassāni heṭṭhā vijayapaṇḍuvāsudevarājūnamantare arājikena ekena vassena saddhiṃ aṭṭhārasa rājasuññavassāni nāma honti.

ထိုစကားရပ်၌ 'တတ္ထ' ဟူသည်မှာ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ဟူလို။ 'ပဏ္ဍုကဿ' ဟူသည်မှာ ပဏ္ဍုကာဘယမင်း၏ ဟူလို။ ဒေဝဒတ်ကို 'ဒတ်' ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ အမည်၏တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ရှိ၏။ 'တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ် ပြည့်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ ဘိသိက်မသွန်းမီကာလ၌သာ ပြည့်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ကာလာသောကမင်း၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်မြောက်သော နှစ်ကို ဖယ်ထား၍ (၎င်းမတိုင်မီ) တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်တို့ကို လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ဖော်ပြထားသော သုသုနာဂမင်း၏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်မြောက်နှင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်မြောက်သော နှစ်နှစ်တို့ကို ယူ၍လည်းကောင်း တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်ဟု ရေတွက်အပ်ကုန်၏။ ထိုတစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်တို့သည် အောက်၌ ဖော်ပြထားသော (ဝိဇယမင်းနှင့် ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းတို့၏အကြား) မင်းမရှိသော တစ်နှစ်နှင့်ပေါင်းသော် တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်တို့သည် မင်းဆိတ်သော နှစ်များ မည်ကုန်၏။ အောက်၌ ဝိဇယမင်းနှင့် ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်းတို့၏ အကြားတွင် မင်းမရှိသော တစ်နှစ်နှင့်အတူ တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်တို့ကို မင်းဆိတ်သောနှစ်များဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Candaguttassa cuddasame vasse idha paṇḍukābhayo kālamakāsīti candaguttassa cuddasame vasse imasmiṃ tambapaṇṇidīpe paṇḍukābhayo nāma rājā sattati vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi. Tathā hi susunāgassa putto kāḷāsoko aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tato tassa puttā dasa bhātukā dvevīsati vassāni rajjaṃ kāresuṃ, tesaṃ pacchā nava nandā dvevīsati, candagutto catuvīsati vassāni rajjaṃ kāresi. Tattha kāḷāsokassa aṭṭhavīsativassesu pannarasa vassāni heṭṭhā gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni terasa vassāni, dasabhātukānaṃ dvevīsati, tathā navanandānaṃ dvevīsati, candaguttassa cuddasamavassaṃ ṭhapetvā terasa vassānīti paṇḍukābhayassa sattati vassāni paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –

စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ တစ်ဆယ့်လေးနှစ်မြောက်သော နှစ်၌ ဤကျွန်း၌ ပဏ္ဍုကာဘယမင်း နတ်ရွာစံ၏ ဟူသည်မှာ စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ တစ်ဆယ့်လေးနှစ်မြောက်သောနှစ်သို့ ရောက်လတ်သော် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ပဏ္ဍုကာဘယအမည်ရှိသော မင်းသည် အနှစ်ခုနစ်ဆယ်ပတ်လုံး ထီးနန်းစိုးစံ၍ နတ်ရွာစံတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား သုသုနာဂမင်း၏ သားဖြစ်သော ကာလာသောကမင်းသည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏။ ထိုမင်းမှ နောက်၌ ၎င်း၏သားဖြစ်သော ညီနောင်တစ်ကျိတ်တို့သည် နှစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြုကုန်၏။ ထိုဒသဘာတက (ညီနောင်တစ်ကျိတ်) တို့၏ နောက်၌ နဝနန္ဒမင်းတို့သည် နှစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်၊ စန္ဒဂုတ္တမင်းသည် နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်ပတ်လုံး မင်းပြုကုန်၏။ ထိုမင်းတို့တွင် ကာလာသောကမင်း၏ နှစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်တို့တွင် တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်တို့ကို အောက်၌ ယူအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုတစ်ဆယ့်ငါးနှစ်တို့ကို ဖယ်ထားကာ ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်သုံးနှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ညီနောင်တစ်ကျိတ်တို့၏ နှစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ နဝနန္ဒမင်းတို့၏ နှစ်ဆယ့်နှစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ တစ်ဆယ့်လေးနှစ်မြောက်သောနှစ်ကို ဖယ်ထား၍ တစ်ဆယ့်သုံးနှစ်တို့သည်လည်းကောင်း ပေါင်းသော် ပဏ္ဍုကာဘယမင်း၏ အနှစ်ခုနစ်ဆယ် ပြည့်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Paṇḍukābhayanāmassa, rañño vassāni sattatī’’ti;

ပဏ္ဍုကာဘယအမည်ရှိသော မင်း၏ အုပ်စိုးသောနှစ်တို့သည် ခုနစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူ၍တည်း။

Tattha asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivarājā kālamakāsīti tasmiṃ jambudīpe asokadhammarājassa sattarasame vasse idha muṭasivo nāma rājā saṭṭhi vassāni rajjamanusāsitvā kālamakāsi[Pg.159]. Tathā hi candaguttassa putto bindusāro aṭṭhavīsati vassāni rajjaṃ kāresi, tato tassa putto asokadhammarājā rajjaṃ pāpuṇi, tasmā candaguttassa heṭṭhā vuttesu catuvīsativassesu terasa vassāni gahitānīti tāni ṭhapetvā sesāni ekādasa vassāni, bindusārassa aṭṭhavīsati vassāni, asokassa anabhisittassa cattāri vassāni, abhisittassa sattarasa vassānīti evaṃ saṭṭhi vassāni idha muṭasivassa paripūriṃsu. Tathā ca vuttaṃ –

ထိုစကားရပ်၌ 'အသောကဓမ္မရာဇာမင်း၏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်၌ ဤကျွန်း၌ မုဋသီဝမင်း နတ်ရွာစံ၏' ဟူသည်မှာ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ အသောကဓမ္မရာဇာမင်း၏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်မြောက်သော နှစ်သို့ ရောက်လတ်သော် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မုဋသီဝအမည်ရှိသော မင်းသည် အနှစ်ခြောက်ဆယ်ပတ်လုံး ထီးနန်းစိုးစံ၍ နတ်ရွာစံတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ သားဖြစ်သော ဗိန္ဓုသာရမင်းသည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏။ ထိုမင်း၏နောက်၌ ၎င်း၏သားဖြစ်သော အသောကဓမ္မရာဇာမင်းသည် မင်းအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် စန္ဒဂုတ္တမင်း၏ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်တို့တွင် တစ်ဆယ့်သုံးနှစ်တို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်၍ ထိုတစ်ဆယ့်သုံးနှစ်တို့ကို ဖယ်ထားကာ ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်တစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဗိန္ဓုသာရမင်း၏ နှစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘိသိက်မသွန်းရသေးသော အသောကမင်း၏ လေးနှစ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘိသိက်သွန်းပြီးသော မင်းအဖြစ်၏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်တို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မုဋသီဝမင်း၏ အနှစ်ခြောက်ဆယ် ပြည့်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Muṭasivo saṭṭhi vassāni, laṅkārajjamakārayī’’ti;

မုဋသီဝမင်းသည် သီဟိုဠ်နိုင်ငံကို အနှစ်ခြောက်ဆယ်ပတ်လုံး မင်းပြု၏ ဟူ၍တည်း။

Devānaṃpiyatisso rajjaṃ pāpuṇīti asokadhammarājassa aṭṭhārasame vasse pāpuṇi. Idāni parinibbute bhagavati ajātasattuādīnaṃ vassagaṇanāvasena parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsati vassāni ekato gaṇetvā dassento āha ‘‘parinibbute ca sammāsambuddhe’’tiādi. Tattha ajātasattussa catuvīsatīti parinibbānavassasaṅkhātaṃ aṭṭhamavassaṃ muñcitvā vuttaṃ. Asokassa puttakā dasa bhātukarājānoti kāḷāsokassa puttā bhaddaseno koraṇḍavaṇṇo maṅkuro sabbañjaho jāliko ubhako sañcayo korabyo nandivaḍḍhano pañcamakoti ime dasa bhātukarājānoti veditabbā. Uggasenanando paṇḍukanando paṇḍugatinando bhūtapālanando raṭṭhapālanando govisāṇakanando saviddhakanando kevaṭṭakanando dhananandoti ime nava nandāti veditabbā. Etena rājavaṃsānusārenāti etena jambudīpavāsirājūnaṃ vaṃsānusārena veditabbametanti attho.

ဒေဝါနံပိယတိဿမင်းသည် ထီးနန်းစည်းစိမ်ကို ရရှိ၏ ဟူသည်မှာ အသောကဓမ္မရာဇာမင်း၏ တစ်ဆယ့်ရှစ်နှစ်မြောက်သော နှစ်၌ ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူပြီးသည်ရှိသော် အဇာတသတ်အစရှိသော မင်းတို့၏ စိုးစံသောနှစ် အရေအတွက်အစွမ်းဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသည်မှ အနှစ်နှစ်ရာကျော် သုံးဆယ့်ခြောက်နှစ်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ရေတွက်၍ ပြလိုသဖြင့် 'မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးသော်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'အဇာတသတ်မင်း၏ နှစ်ဆယ့်လေးနှစ်' ဟူသည်မှာ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနှစ် ဖြစ်သော (မင်းအဖြစ်၏) ရှစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်ကို ဖယ်ထား၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ကာလာသောကမင်း၏ သားတော်များဖြစ်သော ညီနောင်တစ်ကျိတ်သော မင်းတို့' ဟူသည်မှာ ကာလာသောကမင်း၏ သားဖြစ်ကုန်သော ဘဒ္ဒသေန၊ ကောရဏ္ဍဝဏ္ဏ၊ မင်္ဂုရ၊ သဗ္ဗဉ္ဇဟ၊ ဇာလိက၊ ဥဘက၊ သဉ္စယ၊ ကောရဗျ၊ နန္ဒိဝဍ္ဎန၊ ပဉ္စမက ဟု ဆိုအပ်သော ဤညီနောင်တစ်ကျိတ်သော မင်းတို့ကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်၏။ ဥဂ္ဂသေနနန္ဒ၊ ပဏ္ဍုကနန္ဒ၊ ပဏ္ဍုဂတိနန္ဒ၊ ဘူတပါလနန္ဒ၊ ရဋ္ဌပါလနန္ဒ၊ ဂေါဝိသာဏကနန္ဒ၊ သဝိဒ္ဓကနန္ဒ၊ ကေဝဋ္ဋကနန္ဒ၊ ဓနနန္ဒ ဟု ဆိုအပ်သော ဤမင်းကိုးပါးတို့ကို 'နဝနန္ဒ' ဟု သိအပ်၏။ 'ဤမင်းဆက်သမိုင်း အစဉ်အားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေကုန်သော မင်းတို့၏ ဤမင်းဆက်သမိုင်းစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏ ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Tambapaṇṇidīpavāsīnampi puna rājūnaṃ vasena evaṃ gaṇanā veditabbā – sammāsambuddhassa parinibbānavassaṃ idha vijayassa paṭhamaṃ vassanti katvā taṃ apanetvā parinibbānavassato uddhaṃ vijayassa sattatiṃsa vassāni, tato arājikamekavassaṃ, paṇḍuvāsudevassa tiṃsa vassāni, abhayassa vīsati vassāni, paṇḍukābhayassa abhisekato pubbe sattarasa vassāni, abhisittassa sattati vassāni, muṭasivassa saṭṭhi vassāni, devānaṃpiyatissassa paṭhamaṃ vassanti evaṃ parinibbānato dvinnaṃ vassasatānaṃ upari chattiṃsa vassāni veditabbāni.

ထို့ပြင် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ စိုးစံတော်မူသော မင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အရေအတွက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနှစ်ကို ဤကျွန်း၌ ဝိဇယမင်း၏ ပထမနှစ်ဟု သတ်မှတ်၍ ထိုပထမနှစ်ကို ဖယ်ပြီးလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံသောနှစ်၏ အထက်၌ ဝိဇယမင်း၏ သုံးဆယ့်ခုနစ်နှစ်၊ ထိုနောက်မှ မင်းမရှိသော တစ်နှစ်၊ ပဏ္ဍုဝါသုဒေဝမင်း၏ အနှစ်သုံးဆယ်၊ အဘယမင်း၏ အနှစ်နှစ်ဆယ်၊ ပဏ္ဍုကာဘယမင်း၏ ဘိသိက်မသွန်းမီ ရှေးကာလ၌ တစ်ဆယ့်ခုနစ်နှစ်၊ ဘိသိက်သွန်းပြီးနောက် ကာလ၌ အနှစ်ခုနစ်ဆယ်၊ မုဋသီဝမင်း၏ အနှစ်ခြောက်ဆယ်၊ ဒေဝါနံပိယတိဿမင်း၏ ပထမနှစ် ဟူ၍ ဤသို့လျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူသည်မှစ၍ အနှစ်နှစ်ရာကျော် သုံးဆယ့်ခြောက်နှစ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Jeṭṭhamāsassa [Pg.160] puṇṇamiyaṃ jeṭṭhanakkhattaṃ mūlanakkhattaṃ vā hotīti āha ‘‘jeṭṭhamūlanakkhattaṃ nāma hotī’’ti. Tasmiṃ pana nakkhatte kattabbachaṇampi tannissayattā tameva nāmaṃ labhatīti veditabbaṃ. Migavanti migānaṃ vānanato hesanato bādhanato migavanti laddhasamaññaṃ migavaṃ. Rohitamigarūpanti gokaṇṇamigavesaṃ. Jiyanti dhanujiyaṃ. Anubandhantoti padasā anudhāvanto. Mamaṃyeva rājā passatūti ettha ‘‘amhesu bahūsu diṭṭhesu rājā ativiya bhāyissatī’’ti iminā kāraṇena attānameva dassetuṃ ‘‘mamaṃyeva passatū’’ti adhiṭṭhāsīti veditabbaṃ. ‘‘Cintesī’’ti vatvā tassa cintanākāraṃ dassento āha ‘‘imasmiṃ dīpe jāto’’tiādi. Thero tassa parivitakkaṃ jānitvā attano sabhāvaṃ kathetvā taṃ assāsetukāmo ‘‘samaṇā mayaṃ mahārājā’’tiādimāha. Mahārāja mayaṃ samaṇā nāma, tvaṃ parivitakkaṃ mā akāsīti vuttaṃ hoti. Taveva anukampāyāti tava anukampatthāya eva āgatā, na vimukhabhāvatthāyāti adhippāyo. ‘‘Ime samaṇā nāmā’’ti ajānantassa ‘‘samaṇā mayaṃ, mahārājā’’ti kasmā thero āhāti ce? Asokadhammarājena pesitasāsaneneva pubbe gahitasamaṇasaññaṃ sāretuṃ evamāhāti. Imamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tena ca samayenā’’tiādi vuttaṃ.

နယုန်လပြည့်နေ့၌ ဇေဋ္ဌနက္ခတ် သို့မဟုတ် မူလနက္ခတ်သည် ဥဒ္ဒေသဖြစ်သောကြောင့် 'ဇေဋ္ဌမူလနက္ခတ်မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုနက္ခတ်၌ ပြုအပ်သော ပွဲသဘင်သည်လည်း ထိုနက္ခတ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းအမည်ကိုပင် ရရှိကြောင်း သိအပ်၏။ 'မိဂဝံ' ဟူသည်မှာ သမင်တို့ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့် 'မိဂဝ' ဟူသော အမည်ကို ရအပ်သော သမင်တော ဖြစ်၏။ 'ရောဟိတမိဂရူပံ' ဟူသည်မှာ စိုင်သမင်၏ အသွင်ကိုတည်း။ 'ဇိယံ' ဟူသည်မှာ လေးညှို့တည်း။ 'အနုဗန္ဓန္တော' ဟူသည်မှာ ခြေရာနင်း၍ လိုက်လတ်သော်။ 'မင်းကြီးသည် ငါ့ကိုသာ မြင်ပါစေသတည်း' ဟူသော စကားရပ်၌ 'ငါတို့များစွာကို မြင်သော် မင်းကြီးသည် အလွန် ကြောက်ရွံ့လတ္တံ့' ဟု ဤအကြောင်းကြောင့် မိမိကိုယ်ကိုသာ ထင်ရှားပြသရန် 'ငါ့ကိုသာ မြင်ပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်ပြုခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ကြံစည်၏' ဟု ဆိုပြီး၍ ထိုမင်း၏ ကြံစည်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'ဤကျွန်း၌ မွေးဖွားသော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မထေရ်သည် ထိုမင်း၏ ကြံစည်တွေးတောမှုကို သိတော်မူသဖြင့် မိမိ၏အဖြစ်မှန်ကို ပြောပြ၍ ထိုမင်းကို သက်သာရာရစေလိုသဖြင့် 'မင်းကြီး... ငါတို့သည် ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'မင်းကြီး... ငါတို့သည် ရဟန်းမည်သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ သင်မင်းကြီးသည် မတွေးတော မပူပန်ပါလင့်' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'သင်မင်းကြီးအား သနားစောင့်ရှောက်ရန် သက်သက်သာ လာခြင်းဖြစ်၏၊ မျက်ကွယ်ပြုရန် လာခြင်းမဟုတ်ပေ' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤသူတို့သည် ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြသည်' ဟု မသိသေးသော မင်းကြီးအား မထေရ်သည် 'မင်းကြီး... ငါတို့သည် ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - အသောကဓမ္မရာဇာမင်းကြီး စေလွှတ်လိုက်သော သဝဏ်လွှာကြောင့် ယခင်က ရရှိထားဖူးသော ရဟန်းဟူသော အမှတ်သညာကို အောက်မေ့ သတိရစေရန် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန် 'ထိုအခါ၌မူကား' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Adiṭṭhā hutvā sahāyakāti adiṭṭhasahāyakā, aññamaññaṃ adisvāva sahāyakabhāvaṃ upagatāti vuttaṃ hoti. Chātapabbatapādeti chātavāhassa nāma pabbatassa pāde. Taṃ kira pabbataṃ anurādhapurā pubbadakkhiṇadisābhāge atirekayojanadvayamatthake tiṭṭhati. Tamhi ṭhāne pacchā saddhātisso nāma mahārājā vihāraṃ kārāpesi, taṃ ‘‘chātavihāra’’nti vohariṃsu. ‘‘Rathayaṭṭhippamāṇāti āyāmato ca āvaṭṭato ca rathapatodena samappamāṇā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāvaṃsepi vuttaṃ –

"အဒိဋ္ဌာ ဟုတွာ သဟာယကာ" ဟူသည် မမြင်ဖူးဘဲ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်သူများ ဖြစ်သည်။ အချင်းချင်း မမြင်ဖူးဘဲလျက်သာ အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဆာတပဗ္ဗတပါဒေ" ဟူသည် ဆာတဝါဟ မည်သောတောင်၏ ခြေရင်း၌ ဖြစ်သည်။ ထိုတောင်သည် အနုရာဓပုရမြို့၏ အရှေ့တောင်အရပ် နှစ်ယူဇနာကျော်ရှိသော အရပ်၌ တည်ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအရပ်၌ နောင်အခါတွင် သဒ္ဓါတိဿမင်းကြီးသည် ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခဲ့ပြီး ထိုကျောင်းကို "ဆာတဝိဟာရ" ဟု ခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ "ရထယဋ္ဌိပ္ပမာဏာ" ဟူသည် အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လုံးပတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ရထားမောင်းနှင်သည့် ကြာပွတ် (ရထားနှင်တံ) နှင့် အတိုင်းအရှည် တူညီကြသည်ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းစလုံး၌ ဆိုသည်။ မဟာဝင်ကျမ်း၌လည်း ဆိုထားသည်မှာ -

‘‘Chātapabbatapādamhi, tisso ca veḷuyaṭṭhiyo;

Jātā rathapatodena, samānā parimāṇato’’ti.

"ဆာတတောင်ခြေ၌ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ရထားနှင်တံနှင့်တူညီသော ဝါးလုံးစိုင်သုံးလုံးတို့သည် ပေါက်ရောက်လာကြကုန်၏" ဟု ဆိုသည်။

Gaṇṭhipade pana ‘‘rathayaṭṭhippamāṇāti rathassa dhajayaṭṭhippamāṇā’’ti vuttaṃ. Uppajjiṃsūti tassa abhisekasamakālameva uppajjiṃsu. Evamuttaripi vakkhamānānaṃ [Pg.161] acchariyānaṃ pātubhāvo veditabbo. Tathā ca vuttaṃ mahāvaṃse –

သီဟိုဠ်ကျွန်း ဂဏ္ဌိပုဒ်ကျမ်း၌မူ "ရထယဋ္ဌိပ္ပမာဏာ" ဟူသည် ရထား၏ တံခွန်တိုင် အတိုင်းအရှည်ရှိသည်ဟု ဆိုထားသည်။ "ဥပ္ပဇ္ဇိံသု" ဟူသည် ထိုမင်းကြီး ဘိသိက်ခံယူသော အခါသမယနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပေါ်ပေါက်လာကြသည်။ ဤနည်းတူစွာ နောင်၌လည်း ဖော်ပြလတ္တံ့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မဟာဝင်ကျမ်း၌ ဆိုထားသည်မှာ -

‘‘Devānaṃpiyatisso so, rājāsi pituaccaye;

Tassābhisekena samaṃ, bahūnacchariyānahū’’ti.

"ထိုဒေဝါနံပိယတိဿသည် ခမည်းတော် လွန်တော်မူပြီးနောက် မင်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုမင်း၏ ဘိသိက်ခံပွဲနှင့်အတူ များစွာသော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်" ဟု ဆိုသည်။

Ekā latā yaṭṭhi nāmāti kañcanalatāya paṭimaṇḍitattā evaṃladdhanāmā ekā yaṭṭhi ahosi. Taṃ alaṅkaritvā uppannalatāti taṃ rajatavaṇṇaṃ yaṭṭhiṃ alaṅkaritvā tattheva cittakammakatā viya uppannalatā. Khāyatīti dissati. Kiñjakkhānīti kesarāni. Etāni ca pupphayaṭṭhiyaṃ nīlapupphādīni sakuṇayaṭṭhiyañca nānappakārā migapakkhino tattheva cittakammakatā viya paññāyantīti daṭṭhabbaṃ. Setā rajatayaṭṭhīvāti rajatamayayaṭṭhi viya ekā yaṭṭhi setavaṇṇāti attho. Latāti tattheva cittakammakatā viya dissamānalatā. Nīlādi yādisaṃ pupphanti yādisaṃ loke nīlādipupphaṃ atthi, tādisaṃ pupphayaṭṭhimhi khāyatīti attho.

"ဧကာ လတာယဋ္ဌိ နာမ" ဟူသည် ရွှေနွယ်ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သောကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရရှိသည့် ဝါးလုံးစိုင် (လှံတံ) တစ်လုံးဖြစ်သည်။ "တံ အလင်္ကရိတွာ ဥပ္ပန္နလတာ" ဟူသည် ထိုငွေအဆင်းရှိသော ဝါးလုံးစိုင်ကို တန်ဆာဆင်၍ ထိုဝါးလုံးစိုင်၌ပင် ပန်းချီပန်းပုလုပ်ငန်း ပြုလုပ်ထားသကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်လာသော နွယ်ပင်ဖြစ်သည်။ "ခါယတိ" ဟူသည် ထင်ရှားစွာ မြင်ရသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ကိဉ္ဇက္ခာနိ" ဟူသည် ဝတ်ဆံများ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သော ဝတ်ဆံတို့သည် ပန်းဝါးလုံးစိုင်၌ ညိုသောပန်းစသည်တို့အဖြစ်၊ ငှက်ဝါးလုံးစိုင်၌လည်း အမျိုးမျိုးသော သားငှက်တို့သည် ထိုဝါးလုံးစိုင်၌ပင် ပန်းချီရေးဆွဲထားသကဲ့သို့ ထင်ရှားပေါ်လွင်နေသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ "သေတာ ရဇတယဋ္ဌီဝ" ဟူသည် ငွေဖြင့်ပြီးသော ဝါးလုံးစိုင်ကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသော အဆင်းရှိသော ဝါးလုံးစိုင်တစ်ခု ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "လတာ" ဟူသည် ထိုဝါးလုံးစိုင်၌ပင် ပန်းချီရေးဆွဲထားသကဲ့သို့ မြင်တွေ့ရသော နွယ်ပင်ဖြစ်သည်။ "နီလာဒိ ယာဒိသံ ပုပ္ဖံ" ဟူသည် လောက၌ ညိုသောပန်းစသည်ဖြင့် အကြင်ကဲ့သို့သော ပန်းများရှိရာ၊ ထိုကဲ့သို့သော ပန်းမျိုးသည် ပန်းဝါးလုံးစိုင်၌ ပေါ်လွင်ထင်ရှားနေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Anekavihitaṃ ratanaṃ uppajjīti anekappakāraṃ ratanaṃ samuddato sayameva tīraṃ āruhitvā velante ūmivegābhijātamariyādavaṭṭi viya uppajji, uṭṭhahitvā aṭṭhāsīti attho. Tambapaṇṇiyaṃ pana aṭṭha muttā uppajjiṃsūti etthāpi tambapaṇṇiyaṃ samuddato sayameva uṭṭhahitvā jātito aṭṭha muttā samuddatīre vuttanayeneva ṭhitāti veditabbā. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

"အနေကဝိဟိတံ ရတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိ" ဟူသည် များစွာသော အပြားရှိသော ရတနာသည် သမုဒ္ဒရာမှ အလိုအလျောက် ကုန်းပေါ်သို့တက်၍ ကမ်းနား၌ လှိုင်းတံပိုးအဟုန်ကြောင့် ပြင်းစွာဖြစ်သော အနားသတ် ရေမြှုပ်လှိုင်းတိုင်ကဲ့သို့ ပေါ်ပေါက်၍ တည်ရှိနေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "တမ္ဗပဏ္ဏိယံ ပန အဋ္ဌ မုတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ သမုဒ္ဒရာမှ အလိုအလျောက် ပေါ်ထွက်လာကာ အမျိုးအစားအားဖြင့် ရှစ်မျိုးသော ပုလဲတို့သည် သမုဒ္ဒရာကမ်းနား၌ ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း တည်ရှိနေကြသည်ဟု သိအပ်သည်။ ထိုအကြောင်းကို မဟာဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုထားသည်မှာ -

‘‘Laṅkādīpamhi sakale, nidhayo ratanāni ca;

Antoṭhitāni uggantvā, pathavītalamāruhuṃ.

"သီဟိုဠ်ကျွန်းတစ်ကျွန်းလုံး၌ မြေကြီးအတွင်း၌ တည်ရှိနေကြသော ရွှေငွေအိုး သိုက်မြှုပ်များနှင့် ရတနာတို့သည် မြေပေါ်သို့ တက်လာကြကုန်၏။"

‘‘Laṅkādīpasamīpamhi, bhinnanāvāgatāni ca;

Tatra jātāni ca thalaṃ, ratanāni samāruhuṃ.

"သီဟိုဠ်ကျွန်းအနီး၌ သင်္ဘောပျက်ရာမှ ပါလာသော ရတနာများနှင့် ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရတနာတို့သည် ကုန်းပေါ်သို့ တက်လာကြကုန်၏။"

‘‘Hayagajā rathāmalakā, valayaṅguliveṭhakā;

Kakudhaphalā pākatikā, iccetā aṭṭha jātito.

"မြင်းရုပ်၊ ဆင်ရုပ်၊ ရထားပုံ၊ ဆီးဖြူသီးပုံ၊ လက်ကောက်ပုံ၊ လက်စွပ်ပုံ၊ ခံတက်သီးပုံနှင့် သာမန်ပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော ပုလဲဟူ၍ အမျိုးအစားအားဖြင့် ရှစ်မျိုးရှိကုန်၏။"

‘‘Muttā samuddā uggantvā, tīre vaṭṭi viya ṭhitā;

Devānaṃpiyatissassa, sabbapuññavijambhita’’nti.

"သမုဒ္ဒရာမှ တက်လာသော ပုလဲတို့သည် ကမ်းခြေ၌ အနားသတ်ရေမြှုပ်တန်းကဲ့သို့ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ဤအလုံးစုံသည် ဒေဝါနံပိယတိဿမင်းကြီး၏ ကောင်းမှုကံ တန်ခိုးပြန့်ပြောခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေသည်" ဟု ဆိုသည်။

Hayamuttāti [Pg.162] assarūpasaṇṭhānamuttā. Gajamuttāti hatthirūpasaṇṭhānā. Evaṃ sabbattha taṃtaṃsaṇṭhānavasena muttābhedo veditabbo. Aṅguliveṭhakamuttāti aṅgulīyakasaṇṭhānā, muddikāsaṇṭhānāti attho. Kakudhaphalamuttāti kakudharukkhaphalākārā bahū asāmuddikā muttā. Rājakakudhabhaṇḍānīti rājārahauttamabhaṇḍāni. Tāni sarūpena dassento āha ‘‘chattaṃ cāmara’’ntiādi. Aññañca bahuvidhaṃ paṇṇākāraṃ pahiṇīti sambandho. Saṅkhanti abhisekāsiñcanakaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭaṃ saṅkhaṃ. Anotattodakameva ‘‘gaṅgodaka’’nti vuttaṃ. Vaḍḍhamānanti alaṅkāracuṇṇaṃ. ‘‘Nahānacuṇṇa’’nti keci. Vaṭaṃsakanti kaṇṇapiḷandhanavaṭaṃsakanti vuttaṃ hoti. ‘‘Vaṭaṃsakaṃ kaṇṇacūḷikaṭṭhāne olambaka’’ntipi vadanti. Bhiṅgāranti suvaṇṇamayaṃ mahābhiṅgāraṃ. ‘‘Makaramukhasaṇṭhānā balikammādikaraṇatthaṃ katā bhājanavikatī’’tipi vadanti. Nandiyāvaṭṭanti kākapadasaṇṭhānā maṅgalatthaṃ katā suvaṇṇabhājanavikati. Kaññanti khattiyakumāriṃ. Adhovimaṃ dussayuganti kiliṭṭhe jāte aggimhi pakkhittamatte parisuddhabhāvamupagacchantaṃ adhovimaṃ dussayugaṃ. Hatthapuñchananti pītavaṇṇaṃ mahagghaṃ hatthapuñchanapaṭaṃ. Haricandananti harivaṇṇacandanaṃ, suvaṇṇavaṇṇacandananti attho. Lohitacandanaṃ vā, gositacandananti attho. Taṃ kira uddhane kuthitatelamhi pakkhittamattaṃ sakalampi telaṃ aggiñca nibbāpanasamatthaṃ candanaṃ. Teneva ‘‘gositacandana’’nti vuccati. Gosaddena hi jalaṃ vuccati, taṃ viya sitaṃ candanaṃ gositacandanaṃ. Nāgabhavanasambhavaṃ aruṇavaṇṇamattikaṃ. Harītakaṃ āmalakanti agadaharītakaṃ agadāmalakaṃ. Taṃ khippameva sarīramalasodhanādikaraṇasamatthaṃ hoti.

"ဟယမုတ္တာ" ဟူသည် မြင်းရုပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော ပုလဲဖြစ်သည်။ "ဂဇမုတ္တာ" ဟူသည် ဆင်ရုပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော ပုလဲဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူစွာ အလုံးစုံသော ပုလဲတို့၌ ထိုထိုပုံသဏ္ဌာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ပုလဲအပြားတို့ကို သိအပ်သည်။ "အင်္ဂုလီဝေဌကမုတ္တာ" ဟူသည် လက်စွပ်သဏ္ဌာန်ရှိသော ပုလဲဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ကကုဓဖလမုတ္တာ" ဟူသည် ခံတက်သီးပုံသဏ္ဌာန်ရှိသော သမုဒ္ဒရာမှဖြစ်သော ပုလဲများစွာတို့ ဖြစ်သည်။ "ရာဇကကုဓဘဏ္ဍာနိ" ဟူသည် မင်းတို့အား ထိုက်တန်သော မြတ်သောမင်းမြောက်တန်ဆာတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုပစ္စည်းတို့ကို ကိုယ်တိုင် ပြသလိုသဖြင့် "ဆတ္တံ စာမရံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အညဉ္စ ဗဟုဝိဓံ ပဏ္ဏာကာရံ ပဟိဏိ" ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ "သင်္ဃံ" ဟူသည် ဘိသိက်သွန်းလောင်းရာ၌ သုံးသော သမုဒ္ဒရာမှရရှိသည့် လက်ျာရစ်ခရုသင်း ဖြစ်သည်။ အနဝတတ်အိုင်မှ ရေကိုပင် "ဂင်္ဂေါဒကံ" ဟု ဆိုသည်။ "ဝဍ္ဎမာနံ" ဟူသည် တန်ဆာဆင်ရန် အမွှေးနံ့သာမှုန့် ဖြစ်သည်။ အချို့က "ရေချိုးဆပ်ပြာမှုန့်" ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ "ဝဋံသကံ" ဟူသည် နားတန်ဆာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုနားတန်ဆာကို "နားတောင်းဆွဲသည့်နေရာ၌ ဆွဲရသောပစ္စည်း" ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ "ဘိင်္ဂါရံ" ဟူသည် ရွှေဖြင့်ပြီးသော ရွှေရေတကောင်းကြီး ဖြစ်သည်။ အချို့ကမူ "မကန်းခံတွင်းသဏ္ဌာန်ရှိသော၊ ပူဇော်ပွဲစသည်တို့၌ အသုံးပြုရန် ပြုလုပ်ထားသော ခွက်တစ်မျိုး" ဟု ဆိုကြသည်။ "နန္ဒိယာဝဋ္ဋံ" ဟူသည် ကျီးခြေရာသဏ္ဌာန်ရှိသော၊ မင်္ဂလာအလို့ငှာ ပြုလုပ်ထားသော ရွှေခွက်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ "ကညံ" ဟူသည် မင်းသမီး ဖြစ်သည်။ "အဓောဝိမံ ဒုဿယုဂံ" ဟူသည် ညစ်ပေသွားသောအခါ မီးထဲသို့ ပစ်ထည့်လိုက်ရုံမျှဖြင့် သန့်ရှင်းဖြူစင်သွားသော မဖွတ်မလျှော်ရသော ပုဆိုးစုံ ဖြစ်သည်။ "ဟတ္ထပုဉ္ဆနံ" ဟူသည် ရွှေရောင်အဆင်းရှိသော၊ အဖိုးတန်လှသော လက်သုတ်ပုဆိုး ဖြစ်သည်။ "ဟရိစန္ဒနံ" ဟူသည် ရွှေရောင်အဆင်းရှိသော စန္ဒကူး (ရွှေစန္ဒကူး) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် နီသောစန္ဒကူး (ဂေါသီတစန္ဒကူး) ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုစန္ဒကူးသည် မီးဖိုပေါ်၌ ဆူပွက်နေသော ဆီပူထဲသို့ ထည့်လိုက်ရုံမျှဖြင့် ထိုဆီပူအားလုံးနှင့် မီးကိုပါ ငြိမ်းစေနိုင်သော စန္ဒကူးဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုစန္ဒကူးကို "ဂေါသီတစန္ဒကူး" ဟု ခေါ်သည်။ "ဂေါ" သဒ္ဒါသည် ရေကို ဆိုလိုသဖြင့်၊ ရေကဲ့သို့ အေးမြသော စန္ဒကူးသည် "ဂေါသီတစန္ဒကူး" မည်သည်။ "နာဂဘဝနသမ္ဘဝံ" ဟူသည် နဂါးပြည်မှဖြစ်သော နေအရုဏ်ဦးအဆင်းရှိသော မြေနီဖြစ်သည်။ "ဟရီတကံ အာမလကံ" ဟူသည် ဆေးဖက်ဝင် ဖျော်ရည်ဖြစ်သော သစ်သီး (ဆေးသဖန်းခါးသီးနှင့် ဆေးဆီးဖြူသီး) ဖြစ်သည်။ ထိုအသီးသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အညစ်အကြေးများကို လျင်မြန်စွာ သုတ်သင်ရှင်းလင်းပေးနိုင်သည်။

Uṇhīsanti uṇhīsapaṭṭaṃ. Veṭhananti sīsaveṭhanaṃ. Sārapāmaṅganti uttamaṃ ratanapāmaṅgasuttaṃ. Vatthakoṭikanti vatthayugameva. Nāgamāhaṭanti nāgehi āhaṭaṃ. Ma-kāro padasandhikaro. Amatosadhanti evaṃnāmikā guḷikajāti, amatasadisakiccattā evaṃ vuccati. Taṃ kira paripanthaṃ vidhametvā sabbattha sādhentehi agadosadhasambhārehi yojetvā vaṭṭetvā kataṃ guḷikaṃ. Taṃ pana rājūnaṃ mukhasodhananahānapariyosāne mahatā parihārena upanenti. Tena te aṅgarāgaṃ nāma karonti, karontā ca yathārahaṃ dvīhi tīhi agadosadharaṅgatilakāhi nalāṭakaaṃsakūṭauramajjhasaṅkhātaṃ aṅgaṃ [Pg.163] sajjetvā aṅgarāgaṃ karontīti veditabbaṃ. Sā pana guḷikā ahivicchikādīnampi visaṃ hanati, tenapi taṃ vuccati ‘‘amatosadha’’nti.

"ဥဏှီသံ" ဟူသည် သင်းကျစ်ပြား ဖြစ်သည်။ "ဝေဌနံ" ဟူသည် ဦးရစ်ခေါင်းပေါင်း ဖြစ်သည်။ "သာရပါမင်္ဂံ" ဟူသည် မြတ်သော ရတနာအဆင်တန်ဆာကြိုး ဖြစ်သည်။ "ဝတ္ထကောဋိကံ" ဟူသည် ပုဆိုးအစုံပင် ဖြစ်သည်။ "နာဂမာဟဋံ" ဟူသည် နဂါးတို့ ဆောင်ယူအပ်သော အရာဖြစ်သည်။ "မ" အက္ခရာသည် ပုဒ်စပ်ရန် ထည့်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အမတောသဓံ" ဟူသည် ဤအမည်ရှိသော ဆေးလုံးမျိုးဖြစ်ပြီး၊ အမြိုက်ဆေးနှင့်တူသော အကျိုးအာနိသင်ရှိသောကြောင့် ဤသို့ ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုဆေးလုံးသည် ဘေးအန္တရာယ်တို့ကို ပယ်ဖျောက်၍ ခပ်သိမ်းသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးစီးစေတတ်သော နတ်ဆေးအဆောက်အဦးတို့ဖြင့် စပ်စပ်၍ လုံးထားသော ဆေးလုံး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုဆေးလုံးကို မင်းကြီးများ မျက်နှာသစ်တော်ရေ ခံပြီးချိန်နှင့် ရေချိုးသန့်စင်ပြီးချိန်တို့၌ ကြီးမြတ်သော အဆောင်အယောင်ဖြင့် ဆက်သကြရသည်။ ထိုဆေးလုံးဖြင့် မင်းကြီးတို့သည် အင်္ဂါရပ်တို့၌ လိမ်းကျံခြင်းကို ပြုကြသည်။ ထိုသို့ လိမ်းကျံရာတွင်လည်း ထိုက်သင့်လျော်ညီစွာ နှစ်ခု သုံးခုသော နတ်ဆေးလုံးတို့ဖြင့် နဖူးပြင်၊ ပုခုံးစွန်း၊ ရင်ညွန့်အလယ် စသည်တို့ကို တန်ဆာဆင်၍ ကိုယ်လက်လိမ်းကျံခြင်းကို ပြုကြသည်ဟု သိအပ်သည်။ ထိုဆေးလုံးသည် မြွေ၊ ကင်းမြီးကောက် စသည်တို့၏ အဆိပ်ကိုလည်း ပြယ်ပျောက်စေနိုင်သဖြင့် "အမတောသဓ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုရသည်။

Ahaṃ buddhañcātiādīsu sabbadhamme yāthāvato abujjhi paṭibujjhīti buddhoti saṅkhyaṃ gataṃ sammāsambuddhañca, adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti saṅkhyaṃ gataṃ pariyattiyā saddhiṃ nava lokuttaradhammañca, diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti saṅkhyaṃ gataṃ ariyasāvakasaṅghañca ahaṃ saraṇaṃ gato parāyaṇanti upagato, bhajiṃ sevinti attho. Atha vā hiṃsati tappasādataggarukatāhi vihatakilesena tapparāyaṇatākārappavattena cittuppādena saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiṃ parikilesaṃ hanati vināsetīti saraṇaṃ, ratanattayassetaṃ adhivacanaṃ. Apica sammāsambuddho hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Dhammopi bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Saṅghopi appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti saraṇanti vuccati. Iminā atthena saraṇabhūtaṃ ratanattayaṃ teneva kāraṇena saraṇanti gato avagato, jāninti attho. Upāsakattaṃ desesinti ratanattayaṃ upāsatīti upāsakoti evaṃ dassitaṃ upāsakabhāvaṃ mayi abhiniviṭṭhaṃ vācāya pakāsesinti attho, ‘‘upāsakohaṃ ajjatagge pāṇupetaṃ saraṇaṃ gato’’ti evaṃ upāsakattaṃ paṭivedesinti vuttaṃ hoti. Sakyaputtassa sāsaneti sakyassa suddhodanassa putto so bhagavā sakyaputto, tassa sakyaputtassa sāsaneti attho. Saddhāti saddhāya, ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā’’tiādīsu viya yakāralopo daṭṭhabbo. Upehīti upagaccha.

ငါသည် ဘုရားကိုလည်းကောင်း... စသော ပုဒ်တို့၌ - ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူခြင်း၊ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူခြင်းကြောင့် ဗုဒ္ဓ ဟု ခေါ်ဝေါ်ရေတွက်အပ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ ရအပ်သော မဂ်ရှိပြီး မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ရှိကာ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် အပါယ်ငရဲသို့ မကျရောက်စေရန် ဆောင်မတတ်သောကြောင့် ဓမ္မ ဟု ခေါ်ဝေါ်ရေတွက်အပ်သော ပရိယတ္တိနှင့်တကွ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ အယူဝါဒနှင့် သီလတူမျှသဖြင့် ပေါင်းစည်းထားသောကြောင့် သံဃာ ဟု ခေါ်ဝေါ်ရေတွက်အပ်သော အရိယသာဝက သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ကိုးကွယ်ရာ လဲလျောင်းရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ ဆည်းကပ်မှီဝဲပါ၏ဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းကား - ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်း၊ အလေးအမြတ်ပြုခြင်းတို့ဖြင့် ကိလေသာကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သော၊ ထိုရတနာသုံးပါးကိုသာ လဲလျောင်းရာ ပြုခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အစဉ်ဖြင့် ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်ကြကုန်သော သူတို့အား ထိုသို့သော သရဏဂုံဖြင့်သာလျှင် ဘေး၊ ထိတ်လန့်ခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၊ ဒုဂ္ဂတိနှင့် ကိလေသာညစ်ညူးခြင်းတို့ကို ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် သရဏ (ကိုးကွယ်ရာ) မည်၏။ ဤသည်ကား ရတနာသုံးပါး၏ အမည်တည်း။ တစ်ပါးသော အနက်အထူးကား - သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့ကို တားမြစ်တော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် သရဏ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တရားတော်သည်လည်း ဘဝတည်းဟူသော ခရီးခဲမှ ကူးမြောက်စေသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်သာရာကို ပေးတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် သရဏ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သံဃာတော်သည်လည်း အနည်းငယ်သော ပူဇော်မှု ပြုလုပ်သူတို့အားပင် ပြန့်ပြောကြီးကျယ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိစေသဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် သရဏ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်ဖြင့် ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သော ရတနာသုံးပါးကို ထိုအကြောင်းကြောင့် ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ သိရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။ ဥပါသကာအဖြစ်ကို လျှောက်ထား၏ ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်တတ်သောကြောင့် ဥပါသကာ မည်၏ဟု ဤသို့ မိမိသန္တာန်၌ ကိန်းဝပ်တည်ရှိသော ဥပါသကာအဖြစ်ကို နှုတ်မြွက်၍ ထင်ရှားပြသ၏ဟု အနက်ရ၏။ ငါသည် ယနေ့မှစ၍ အသက်ထက်ဆုံး ကိုးကွယ်ရာသို့ ကပ်ရောက်ပါ၏ ဟု ဤသို့ ဥပါသကာအဖြစ်ကို ကြားသိစေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သာကျပုတ္တ၏ သာသနာတော်၌ ဟူသည်မှာ သာကီဝင်မင်း သုဒ္ဓေါဒနမင်းကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သာကျပုတ္တ မည်၏၊ ထိုသာကျပုတ္တ (သာကီဝင်မင်းသား) ၏ သာသနာတော်၌ဟု အနက်ရသည်။ သဒ္ဓါ ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါယ (ယုံကြည်မှုဖြင့်) ကို ဆိုလိုသည်။ sayaṃ abhiññā sacchikatvā စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ယကာရ (ယက္ကန်းလုံး) ကို ချေထားသည်ကို မှတ်အပ်၏။ ဥပေဟိ ဟူသည် ဆည်းကပ်လော့ ဟု အနက်ရသည်။

Asokaraññā pesitena abhisekenāti asokaraññā pesitena abhisekupakaraṇena. Yadā hi devānaṃpiyatisso mahārājā attano sahāyassa dhammāsokarañño ito veḷuyaṭṭhiyādayo mahārahe paṇṇākāre pesesi. Tadā sopi te disvā pasīditvā ativiya tuṭṭho ‘‘imehi atirekataraṃ kiṃ nāma mahagghaṃ paṭipaṇṇākāraṃ sahāyassa me pesessāmī’’ti amaccehi saddhiṃ [Pg.164] mantetvā laṅkādīpe abhisekaparihāraṃ pucchitvā ‘‘na tattha īdiso abhisekaparihāro atthī’’ti sutvā ‘‘sādhu vata me sahāyassa abhisekaparihāraṃ pesessāmī’’ti vatvā sāmuddikasaṅkhādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca aruṇavaṇṇamattikañca aṭṭhaṭṭha khattiyabrāhmaṇagahapatikaññāyo ca suvaṇṇarajatalohamattikāmayaghaṭe ca aṭṭhahi seṭṭhikulehi saddhiṃ aṭṭha amaccakulāni cāti evaṃ sabbaṭṭhakaṃ nāma idha pesesi ‘‘imehi me sahāyassa puna abhisekaṃ karothā’’ti, aññañca abhisekatthāya bahuṃ paṇṇākāraṃ pesesi. Tena vuttaṃ ‘‘asokaraññā pesitena abhisekenā’’ti. Eko māso abhisittassa assāti ekamāsābhisitto. Kathaṃ pana tassa tadā ekamāsābhisittatā viññāyatīti āha ‘‘visākhapuṇṇamāyaṃ hissa abhisekamakaṃsū’’ti, pubbe katābhisekassapi asokaraññā pesitena anagghena parihārena visākhapuṇṇamāyaṃ puna abhisekamakaṃsūti attho. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

အသောကမင်း စေလွှတ်အပ်သော ဘိသိက်ဖြင့် ဟူသည်မှာ အသောကမင်းကြီး စေလွှတ်လိုက်သော ဘိသိက်မြှောက်ခြင်းဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံ (ပစ္စည်း) တို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား ဒေဝါနံပိယတိဿ မင်းကြီးသည် မိမိ၏အဆွေဖြစ်သော သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီးအား ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းမှ ဝါးတောင်းဝေး အစရှိသော အဖိုးတန်လှစွာသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကို ပေးပို့သောအခါ၊ ထိုမင်းကြီးသည်လည်း ထိုပဏ္ဏာများကို မြင်တွေ့၍ ကြည်ညိုကာ အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်သဖြင့် ဤပစ္စည်းတို့ထက် သာလွန်ကောင်းမွန်သော အဘယ်ကဲ့သို့သော အဖိုးတန်လက်ဆောင်ကို ငါ၏အဆွေမင်းအား ပြန်လည်ပေးပို့ရပါအံ့နည်း ဟု အမတ်တို့နှင့်တကွ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးပြီးနောက် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဘိသိက်သွန်းခြင်း အခမ်းအနားနှင့် ပတ်သက်၍ မေးမြန်းစေရာ ထိုကျွန်း၌ ဤသို့သော ဘိသိက်သွန်းခြင်း အခမ်းအနားမရှိပါ ဟု ကြားသိရသဖြင့် ငါ၏အဆွေမင်းအား ဘိသိက်သွန်းခြင်းဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို ပေးပို့လိုက်ရသော် အလွန်ကောင်းပေစွ ဟု ဆိုကာ သမုဒ္ဒရာမှရသော လက်ျာရစ်လှည့်သော ခရုသင်းအစရှိသော ခရုသင်းသုံးခု၊ ဂင်္ဂါရေ၊ နီသောအဆင်းရှိသော မြေညက် (မြေနီ)၊ ရှစ်ဦးစီသော မင်းသမီး၊ ပုဏ္ဏားသမီး၊ သူဌေးသူကြွယ်သမီးတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေ ငွေ ကြေး မြေတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အိုးတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ သူဌေးမျိုးရှစ်မျိုး၊ အမတ်မျိုးရှစ်မျိုးတို့နှင့်တကွ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံ ရှစ်ပါးစီသော (သဗ္ဗဋ္ဌက) ဟု ခေါ်သော လက်ဆောင်များကို ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ပေးပို့ခဲ့၏။ ဤပစ္စည်းတို့ဖြင့် ငါ၏အဆွေတော်မင်းအား တစ်ဖန် ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြုလုပ်ကြလော့ ဟုလည်းကောင်း၊ ဘိသိက်သွန်းရန်အလို့ငှာ အခြားသော များစွာသော လက်ဆောင်ပဏ္ဏာများကိုလည်း စေလွှတ်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် အသောကမင်း စေလွှတ်အပ်သော ဘိသိက်ဖြင့် ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဘိသိက်သွန်းပြီး တစ်လရှိသောမင်း ဟူသည်မှာ ဘိသိက်သွန်းပြီး တစ်လရှိသောမင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့လျှင် ထိုမင်း၏ ဘိသိက်သွန်းပြီး တစ်လရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိနိုင်သနည်းဟူမူ ကဆုန်လပြည့်နေ့၌ ထိုမင်းအား ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြုကြကုန်၏ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ရှေးဦးစွာ ဘိသိက်သွန်းခြင်း ပြုပြီးသော မင်းကြီးအားလည်း အသောကမင်းကြီး စေလွှတ်အပ်သော အဖိုးမဖြတ်နိုင်သော ဘိသိက်တန်ဆာတို့ဖြင့် ကဆုန်လပြည့်နေ့၌ တစ်ဖန် ထပ်မံ၍ ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤအကြောင်းကို မဟာဝံသကျမ်း၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Te migasiramāsassa, ādicandodayaṃ dine;

Abhisittañca laṅkindaṃ, amaccā sāmibhattino.

အရှင်သခင်အပေါ် သစ္စာစောင့်သိကြကုန်သော အမတ်တို့သည် မိဂသီလ (နတ်တော်လ) ၏ လဆန်း သီတင်းရက် နေနှင့်လ ထွက်ပေါ်သောနေ့၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းမင်းကို ဘိသိက်သွန်းမြှောက်ကြကုန်၏။

‘‘Dhammāsokassa vacanaṃ, sutvā sāmihite ratā;

Punāpi abhiseciṃsu, laṅkāhitasukhe rata’’nti.

အရှင်သခင်၏ အကျိုးစီးပွား၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော၊ သီဟိုဠ်ကျွန်း၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာ၌ မွေ့လျော်ကြကုန်သော ထိုအမတ်တို့သည် သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီး၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် တစ်ဖန် ထပ်မံ၍လည်း ဘိသိက်သွန်းမြှောက်ကြကုန်၏။

Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –

ဒီပဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Visākhamāse dvādasiyaṃ, jambudīpā idhāgatā;

Abhisekaṃ saparivāraṃ, asokadhammena pesitaṃ.

ကဆုန်လ လဆန်း တစ်ဆယ့်နှစ်ရက်နေ့၌ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းမှ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော သီရိဓမ္မာသောကမင်းကြီး စေလွှတ်အပ်သော အခြံအရံနှင့်တကွသော ဘိသိက်တော်သည်လည်းကောင်း၊

‘‘Dutiyaṃ abhisiñcittha, rājānaṃ devānaṃpiyaṃ;

Abhisitto dutiyābhisekena, visākhamāse uposathe.

ဒေဝါနံပိယတိဿ မင်းကြီးအား ဒုတိယအကြိမ် ဘိသိက်သွန်းမြှောက်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးသည် ကဆုန်လပြည့် ဥပုသ်နေ့၌ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ခံယူတော်မူ၏။

‘‘Tato māse atikkamma, jeṭṭhamāse uposathe;

Mahindo sattamo hutvā, jambudīpā idhāgato’’ti.

ထိုမှတစ်ပါး တစ်လလွန်မြောက်သောအခါ၊ နယုန်လ ပြည့် ဥပုသ်နေ့၌ အရှင်မဟိန္ဒထေရ်သည် မိမိနှင့်တကွ ခုနစ်ပါးမြောက် ဖြစ်၍ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းမှ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူ၏။

Tadā pana tassa rañño visākhapuṇṇamāya abhisekassa katattā tato pabhuti yāvajjatanā visākhapuṇṇamāyameva abhisekakaraṇamāciṇṇaṃ. Abhisekavidhānañcettha evaṃ veditabbaṃ – abhisekamaṅgalatthaṃ alaṅkatappaṭiyattassa [Pg.165] maṇḍapassa anto katassa udumbarasākhamaṇḍapassa majjhe suppatiṭṭhite udumbarabhaddapīṭhamhi abhisekārahaṃ abhijaccaṃ khattiyaṃ nisīdāpetvā paṭhamaṃ tāva maṅgalābharaṇabhūsitā jātisampannā khattiyakaññā gaṅgodakapuṇṇaṃ sāmuddikaṃ dakkhiṇāvaṭṭasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi khattiyagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu khattiyagaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.

ထိုအခါ ထိုမင်းကြီးအား ကဆုန်လပြည့်နေ့၌ ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြုလုပ်ခဲ့သောကြောင့် ထိုမှစ၍ ယနေ့တိုင်အောင် ကဆုန်လပြည့်နေ့၌သာလျှင် ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ပြုမြဲအလေ့အထ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဤအရာ၌ ဘိသိက်သွန်းခြင်း အစီအရင်ကိုလည်း ဤသို့ သိအပ်၏ - ဘိသိက်မင်္ဂလာအလို့ငှာ တန်ဆာဆင်အပ်သော မဏ္ဍပ်၏အတွင်း၌ ပြုလုပ်အပ်သော ရေသဖန်းခက်မဏ္ဍပ်၏ အလယ်၌ ကောင်းစွာတည်ထားအပ်သော ရေသဖန်းသား ဘဒ္ဒပီဌ (ပလ္လင်) ထက်၌ ဘိသိက်သွန်းခြင်းကို ခံယူထိုက်သော အမျိုးမြတ်သော မင်းကို နေစေ၍၊ ရှေးဦးစွာ မင်္ဂလာတန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော၊ အမျိုးမြတ်သော မင်းသမီးသည် ဂင်္ဂါရေဖြင့် ပြည့်နေသော၊ သမုဒ္ဒရာမှရသော လက်ျာရစ်လှည့်သော ခရုသင်းကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ရိုသေစွာကိုင်ကာ ဦးခေါင်းထက်သို့ မြှောက်၍၊ ထိုခရုသင်းဖြင့် ထိုမင်းကြီး၏ ဦးခေါင်းထက်၌ ဘိသိက်ရေကို သွန်းလောင်း၏။ ဤသို့လည်း ဆို၏ - 'မြတ်သောမင်းကြီး... အလုံးစုံသော မင်းအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ဤဘိသိက်သွန်းခြင်းဖြင့် အရှင်မင်းကြီးကို ဘိသိက်ခံ မင်းကြီးအဖြစ်သို့ တင်မြှောက်ကြကုန်၏။ အရှင်မင်းကြီးသည် မင်းကျင့်တရားတို့၌ တည်လျက် တရားနှင့်အညီ မျှတစွာ မင်းအဖြစ်ကို ပြုတော်မူလော့။ ထိုမင်းအပေါင်းတို့အပေါ်၌ အရှင်မင်းကြီးသည် သားကဲ့သို့ ချစ်ခြင်း၊ ကြင်နာခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်၊ စီးပွားချမ်းသာကို အလိုရှိပြီး မျှတသော မေတ္တာစိတ် ရှိတော်မူလော့။ ထိုမင်းတို့ကို စောင့်ရှောက်ကာကွယ်ခြင်းဖြင့် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်သူလည်း ဖြစ်တော်မူလော့' ဟု ဆို၏။

Tato puna purohitopi purohiccaṭṭhānānurūpālaṅkārehi alaṅkatappaṭiyatto gaṅgodakapuṇṇaṃ rajatamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva, taṃ sabbepi brāhmaṇagaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu brāhmaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.

ထို့နောက် တစ်ဖန် ပရောဟိတ်သည်လည်း ပရောဟိတ်ရာထူးနှင့် လျော်ညီသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်ပြင်ဆင်အပ်သည်ဖြစ်၍ ဂင်္ဂါရေဖြင့် ပြည့်သော ငွေခရုသင်းကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ရိုသေစွာ ကိုင်မြှောက်၍ ထိုမင်းကြီး၏ ဦးခေါင်းထက်၌ မြှောက်တင်ကာ ထိုခရုသင်းဖြင့် ထိုမင်း၏ ထိပ်၌ အဘိသိက်သွန်း၏။ ဤသို့လည်း ပြောဆို၏။ "အရှင်မင်းကြီး၊ ပုဏ္ဏားအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့အား စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ဤအဘိသိက်သွန်းခြင်းဖြင့် အရှင်မင်းကြီးကို အဘိသိက်ခံ မင်းမြတ်အဖြစ် ပြုကြပါကုန်၏။ အရှင်မင်းကြီးသည် မင်းကျင့်တရားတို့၌ တည်လျက် တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျှတစွာဖြင့်လည်းကောင်း တိုင်းပြည်ကို စိုးစံတော်မူပါလော့။ ဤပုဏ္ဏားတို့အပေါ်၌ သားသမီးကဲ့သို့ ချစ်ခင်သနားသောစိတ်၊ အစီးအပွားကို ဆောင်လိုသော မျှတသောမေတ္တာစိတ် ရှိတော်မူပါလော့။ ဘေးရန်မှ လုံခြုံစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့ကို စောင့်ရှောက်သူ ဖြစ်တော်မူပါလော့" ဟု (ပြောဆို၏)။

Tato puna seṭṭhipi seṭṭhiṭṭhānānurūpabhūsanabhūsito gaṅgodakapuṇṇaṃ ratanamayasaṅkhaṃ ubhohi hatthehi sakkaccaṃ gahetvā tassa sīsopari ussāpetvā tena tassa muddhani abhisekodakaṃ abhisiñcati, evañca vadeti ‘‘deva taṃ sabbepi gahapatigaṇā attānamārakkhaṇatthaṃ iminā abhisekena abhisekikaṃ mahārājaṃ karonti, tvaṃ rājadhammesu ṭhito dhammena samena rajjaṃ kārehi, etesu gahapatigaṇesu tvaṃ puttasinehānukampāya sahitacitto hitasamamettacitto ca bhava, rakkhāvaraṇaguttiyā tesaṃ rakkhito ca bhavāhī’’ti.

ထို့နောက် တစ်ဖန် သူဌေးသည်လည်း သူဌေးအရာနှင့် လျော်ညီသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်လျက် ဂင်္ဂါရေဖြင့် ပြည့်သော ရတနာဖြင့်ပြီးသော ခရုသင်းကို လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ရိုသေစွာ ကိုင်မြှောက်၍ ထိုမင်း၏ ဦးခေါင်းထက်၌ မြှောက်တင်ကာ ထိုခရုသင်းဖြင့် ထိုမင်း၏ ထိပ်၌ အဘိသိက်ရေကို သွန်း၏။ ဤသို့လည်း ပြောဆို၏။ "အရှင်မင်းကြီး၊ သူဌေးသူကြွယ်အပေါင်းတို့သည် မိမိတို့အား စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ဤအဘိသိက်သွန်းခြင်းဖြင့် အရှင်မင်းကြီးကို အဘိသိက်ခံ မင်းမြတ်အဖြစ် ပြုကြပါကုန်၏။ အရှင်မင်းကြီးသည် မင်းကျင့်တရားတို့၌ တည်လျက် တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မျှတစွာဖြင့်လည်းကောင်း တိုင်းပြည်ကို စိုးစံတော်မူပါလော့။ ဤသူဌေးသူကြွယ်အပေါင်းတို့အပေါ်၌ သားသမီးကဲ့သို့ ချစ်ခင်သနားသောစိတ်၊ အစီးအပွားကို ဆောင်လိုသော မျှတသောမေတ္တာစိတ် ရှိတော်မူပါလော့။ ဘေးရန်မှ လုံခြုံစွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ထိုသူဌေးသူကြွယ်တို့ကို စောင့်ရှောက်သူ ဖြစ်တော်မူပါလော့" ဟု (ပြောဆို၏)။

Te pana tassa evaṃ vadantā ‘‘sace tvaṃ amhākaṃ vacanānurūpena rajjaṃ kāressasi, iccetaṃ kusalaṃ. No ce kāressasi, tava muddhā sattadhā phalatū’’ti evaṃ rañño abhisapanti viyāti daṭṭhabbaṃ. Imasmiṃ pana dīpe devānaṃpiyatissassa [Pg.166] muddhani dhammāsokeneva idha pesitā khattiyakaññāyeva anotattodakapuṇṇena sāmuddikadakkhiṇāvaṭṭasaṅkhena abhisekodakaṃ abhisiñcīti vadanti. Idañca yathāvuttaṃ abhisekavidhānaṃ majjhimanikāye cūḷasīhanādasuttavaṇṇanāyaṃ sīhaḷaṭṭhakathāyampi ‘‘paṭhamaṃ tāva abhisekaṃ gaṇhantānaṃ rājūnaṃ suvaṇṇamayādīni tīṇi saṅkhāni ca gaṅgodakañca khattiyakaññañca laddhuṃ vaṭṭatī’’tiādinā vuttanti vadanti.

ထိုမင်းသမီးအစရှိသောသူတို့သည် ထိုမင်းအား ဤသို့ပြောဆိုရာတွင် "အကယ်၍ သင်မင်းကြီးသည် ကျွန်ုပ်တို့၏စကားနှင့်အညီ တိုင်းပြည်ကို အုပ်စံပါက ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ အကယ်၍ မစိုးစံပါက သင်မင်းကြီး၏ဦးခေါင်းသည် ခုနစ်စိတ် ကွဲပါစေသတည်း" ဟု မင်းကြီးအား ကျိန်ဆဲသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့သော် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဒေဝါနံပိယတိဿမင်း၏ဦးခေါင်းထက်၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဓမ္မာသောကမင်းကြီး စေလွှတ်လိုက်သော မင်းသမီးတို့သည်သာလျှင် အနဝတတ်အိုင်မှ ရေဖြင့် ပြည့်လျက်ရှိသော၊ သမုဒ္ဒရာမှ ရအပ်သော လက်ယာရစ် ခရုသင်းဖြင့် အဘိသိက်ရေကို သွန်းလောင်းကြသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤအဘိသိက်သွန်းခြင်း အစီအရင်ကို မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ စူဠသီဟနာဒသုတ်အဖွင့် သီဟိုဠ်အဋ္ဌကထာ၌လည်း "အဘိသိက်ကို ရှေးဦးစွာ ခံယူကုန်သော မင်းတို့အား ရွှေဖြင့်ပြီးသည် အစရှိသော ခရုသင်းသုံးခုကိုလည်းကောင်း၊ ဂင်္ဂါရေကိုလည်းကောင်း၊ မင်းသမီးကိုလည်းကောင်း ရအပ်ရန် သင့်လျော်၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamānoti pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ ‘‘kacci bhante khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci vo appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro’’ti evamādikathaṃ kathayamāno. Cha jane dassesīti raññā saddhiṃ āgatānaṃ ‘‘na ime yakkhā, manussā ime’’ti sañjānanatthaṃ bhaṇḍukassa upāsakassa ānītattā tena saddhiṃ cha jane dassesi. Tevijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayasaṅkhātāhi tīhi vijjāhi samannāgatā. Iddhippattāti iddhividhañāṇaṃ pattā. Cetopariyakovidāti paresaṃ cittācāre kusalā. Evamettha pañca abhiññā sarūpena vuttā, dibbasotaṃ pana tāsaṃ vasena āgatameva hoti. Bahūti evarūpā chaḷabhiññā buddhasāvakā bahū gaṇanapathaṃ atikkantā sakalajambudīpaṃ kāsāvapajjotaṃ katvā vicarantīti. Keci pana ‘‘tevijjā iddhippattā ca khīṇāsavā cetopariyakovidā keci khīṇāsavāti visuṃ yojetvā ‘arahanto’ti iminā sukkhavipassakā vuttā’’ti vadanti.

"Sammodanīyaṃ kathaṃ kathayamāno" ဟူသည်မှာ သီလတေဇ စသည်တို့ကြောင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်စေတတ်ခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်ရာ သင့်လျော်သော အဖြစ်ကြောင့် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော "အရှင်ဘုရား၊ ကျန်းခံ့သာပါစ၊ မျှတပါစ၊ အရှင်ဘုရားတို့၌ အနာရောဂါ ကင်းရှင်းပါစ၊ အနာကင်းစင်ပါစ၊ ခန္ဓာကိုယ် ပေါ့ပါးပါစ၊ အားအင်ရှိပါစ၊ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရပါစ" စသည်ဖြင့် ဤသို့သော စကားကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "Cha jane dassesi" ဟူသည်မှာ မင်းကြီးနှင့်အတူ လိုက်ပါလာသောသူတို့အား "ဤသူတို့သည် ဘီလူးများ မဟုတ်ကြ၊ ဤသူတို့သည် လူသားများ ဖြစ်ကြသည်" ဟု သိစေရန် ဘဏ္ဍုက ဥပါသကာကို ဆောင်ယူခဲ့သည့်အတွက် ထိုဘဏ္ဍုကနှင့်အတူ လူခြောက်ယောက်ကို ပြသတော်မူ၏။ "Tevijjā" ဟူသည်မှာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော (အရှင်မြတ်များ ဖြစ်သည်။) "Iddhippattā" ဟူသည်မှာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သော (အရှင်မြတ်များ ဖြစ်သည်။) "Cetopariyakovidā" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ စိတ်အကြံအစည်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာကြကုန်သော (အရှင်မြတ်များ ဖြစ်သည်။) ဤနေရာ၌ အဘိညာဉ်ငါးပါးတို့ကို သရုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဒိဗ္ဗသောတ (နတ်သောတ) အဘိညာဉ်သည်လည်း ထိုငါးပါးသော အဘိညာဉ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ပါဝင်ပြီးသား ဖြစ်သည်။ "Bahū" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော သဘောရှိကုန်သော ဆဠာဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရ) ဘုရားတပည့်သားတော်တို့သည် ရေတွက်ခြင်း နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်၍ အလွန်များပြားကုန်လျက် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးကို ဖန်ရည်စွန်းသော သင်္ကန်းရောင်တို့ဖြင့် ထွန်းပစေလျက် လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏ ဟု သိအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ဝိဇ္ဇာသုံးပါး၊ ဣဒ္ဓိပတ္တ၊ ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ)၊ စေတောပရိယကောဝိဒ တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သော ရဟန္တာတို့သည် သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာများဖြစ်ကြောင်း သီးခြားခွဲခြားပြ၍ 'အရဟန္တော' ဟူသော စကားဖြင့် ပြဆိုကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြသည်။

Paññāveyyattiyanti paññāpāṭavaṃ, paññāya tikkhavisadabhāvanti attho. Āsannanti āsanne ṭhitaṃ. Sādhu mahārāja paṇḍitosīti rājānaṃ pasaṃsati. Puna vīmaṃsanto ‘‘atthi pana te mahārājā’’tiādimāha. Cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesīti ‘‘ayaṃ rājā ‘ime samaṇā nāma īdisā, sīlādipaṭipatti ca tesaṃ īdisī’ti ca na jānāti, handa naṃ imāya cūḷahatthipadopamasuttantadesanāya samaṇabhāvūpagamanaṃ samaṇapaṭipattiñca viññāpessāmī’’ti cintetvā paṭhamaṃ cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesi. Tattha hi –

"Paññāveyyattiyan" ဟူသည်မှာ ပညာ၏ရဲရင့်ဆန်းကြယ်ခြင်း (ပညာရဲရင့်မှု)၊ ပညာ၏ ထက်မြက်စင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "Āsannan" ဟူသည်မှာ အနီး၌တည်သော (အနီး၌ ရှိသော) အရာကို ဆိုသည်။ "Sādhu mahārāja paṇḍitosi" ဟူသော စကားဖြင့် မင်းကြီးကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ တစ်ဖန် စုံစမ်းလိုသဖြင့် "မြတ်သောမင်းကြီး... အရှင်မင်းကြီး၌ ရှိပါသလော" စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူ၏။ "Cūḷahatthipadopamasuttantaṃ kathesi" ဟူသည်မှာ "ဤမင်းကြီးသည် 'ဤရဟန်းတို့မည်သည်ကား ဤသို့သဘောရှိကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့အား ဤသို့သော သီလစသောအကျင့်သည်လည်း ရှိ၏' ဟု မသိသေးချေ။ ယခု ငါသည် ဤမင်းကြီးအား ဤစုလ္လဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တန်ကို ဟောကြားသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၏ အကျင့်တရားကိုလည်းကောင်း သိစေအံ့" ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် ရှေးဦးစွာ စုလ္လဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တန်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်မှာ -

‘‘Evameva kho, brāhmaṇa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno…pe… sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti, taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati [Pg.167] vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto, so taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati, so tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ, yannūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’nti. So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

"ပုဏ္ဏား... ဤအတူသာလျှင် လောက၌ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသော၊ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်တော်မူ၏။ ...ပုဒ်... အနက်နှင့်တကွ ပြည့်စုံသော၊ အလုံးစုံပြည့်စုံစင်ကြယ်သော သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောကျင့်ဝတ် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုတရားတော်ကို သူဌေးသူကြွယ်သော်လည်းကောင်း၊ သူဌေးသူကြွယ်၏ သားသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ခုခုသော အမျိုး၌ ဖြစ်သောသူသော်လည်းကောင်း နာကြားရ၏။ ထိုသူသည် ထိုတရားတော်ကို နာကြားရ၍ မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ သဒ္ဓါတရားကို ရရှိ၏။ ထိုသူသည် သဒ္ဓါတရားကို ရရှိသည်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ဤသို့ ဆင်ခြင်၏။ 'လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်ခြင်းသည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏၊ ကိလေသာဖုန်မှုန့်တို့၏ တည်ရာဖြစ်၏။ ရဟန်းအဖြစ်သည် လွင်ပြင်ကဲ့သို့ လွတ်လပ်လှ၏။ လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်သူသည် အလုံးစုံ ပြည့်စုံစင်ကြယ်သော၊ သခွတ်ခွံကဲ့သို့ ဖြူစင်သန့်ရှင်းသော ဗြဟ္မစရိယအကျင့်ကို ကျင့်သုံးရန် မလွယ်ကူပေ။ ငါသည် ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်၍ ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ် (သင်္ကန်း) တို့ကို ဝတ်ဆင်ကာ လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ရမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ထိုသူသည် နောက်အခါ၌ အနည်းငယ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာအစုကို သော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာအစုကို သော်လည်းကောင်း စွန့်ပယ်၍၊ အနည်းငယ်သော ဆွေမျိုးအပေါင်းကို သော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော ဆွေမျိုးအပေါင်းကို သော်လည်းကောင်း စွန့်ပယ်ကာ ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်၍ ဖန်ရည်စွန်းသော အဝတ်တို့ကို ဝတ်ဆင်လျက် လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရဟန်းပြုလေ၏။

‘‘So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho, lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

"ထိုသို့ ရဟန်းပြုပြီးသောသူသည် ရဟန်းတို့၏ သိက္ခာပုဒ်နှင့် အသက်မွေးမှု တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ သူ့အသက်သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) ကို စွန့်ပယ်ကာ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သူ ဖြစ်၏။ တုတ်ကို ချထားပြီးဖြစ်၏၊ လက်နက်ကို ချထားပြီးဖြစ်၏၊ ရှက်တတ်သော သဘောရှိ၏၊ သနားတတ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှေးရှုလျက် သနားစောင့်ရှောက်တတ်သည်ဖြစ်၍ နေထိုင်၏။

‘‘Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharatī’’ti (ma. ni. 1.291-292) –

"မပေးသည်ကို ယူခြင်း (အဒိန္နာဒါန) ကို စွန့်ပယ်၍ မပေးသည်ကို ယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သူ ဖြစ်၏၊ ပေးသည်ကိုသာ ယူတတ်၏၊ ပေးသည်ကိုသာ လင့်စိုးတတ်၏၊ မခိုးမဝှက်ဘဲ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသူဖြစ်၍ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ကာ နေထိုင်၏" (မ၊ နိ၊ ၁၊ ၂၉၁-၂၉၂)။

Evamādinā sāsane saddhāpaṭilābhaṃ paṭiladdhasaddhehi ca pabbajjupagamanaṃ pabbajitehi ca paṭipajjitabbā sīlakkhandhādayo dhammā pakāsitā.

ဤသို့အစရှိသော စကားဖြင့် သာသနာတော်၌ သဒ္ဓါတရားကို ရရှိပုံကိုလည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါတရားကို ရရှိပြီးသောသူတို့ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းပြုပြီးသောသူတို့ ကျင့်သုံးအပ်ကုန်သော သီလက္ခန္ဓာ အစရှိသော တရားတို့ကို ပြသတော်မူ၏။

Rājā suttantaṃ suṇantoyeva aññāsīti ‘‘so bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattuparato virato vikālabhojanā’’ti evaṃ tasmiṃ suttante (ma. ni. 1.293) āgatattā taṃ suṇantoyeva aññāsi. Idheva vasissāmāti na tāva rattiyā upaṭṭhitattā anāgatavacanamakāsi. Āgataphaloti anāgāmiphalaṃ sandhāyāha, sampattaanāgāmiphaloti attho. Tatoyeva ca visesato aviparītaviditasatthusāsanattā viññātasāsano. Idāni pabbajissatīti gihiliṅgena ānītakiccassa niṭṭhitattā evamāha. Acirapakkantassa raññoti raññe [Pg.168] acirapakkanteti attho. Adhiṭṭhahitvāti antotambapaṇṇidīpe samāgatā suṇantūti adhiṭṭhahitvā.

"မင်းကြီးသည် သုတ္တန်ကို နာလျက်ပင် သိ၏" ဟူသည်မှာ "ထိုမင်းကြီးသည် မျိုးစေ့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ သစ်ပင် မြက်ပင်တို့ကို ခုတ်ဖြတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ တစ်နပ်တည်းသာ စားလေ့ရှိ၏၊ ညဉ့်စာစားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ မွန်းလွဲစာ စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏" ဟု ထိုသုတ္တန်၌ လာရှိသောကြောင့် ထိုသုတ္တန်ကို နာယူစဉ်ကပင် သိရှိခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဤအရပ်၌သာ နေအံ့" ဟူ၍ ညဉ့်အချိန် အနီးသို့ မရောက်သေးသောကြောင့် နောင်လာလတ္တံ့သော စကားကို ဆိုခဲ့၏။ "ရရှိပြီးသော ဖိုလ်ရှိသူ" ဟူသည် အနာဂါမိဖိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပြီး အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုကြောင့်ပင် အထူးအားဖြင့် ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို မဖောက်မပြန် သိရှိပြီးသူ ဖြစ်၍ "သိအပ်သော သာသနာရှိသူ" ဟု ခေါ်သည်။ "ယခု ရဟန်းပြုအံ့" ဟူသည် လူဝတ်လဲ၍ ဆောင်ရွက်အပ်သော ကိစ္စ ပြီးစီးသွားသောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "မင်းကြီး ဖဲခွာသွားပြီး မကြာမီ" ဟူသည် မင်းကြီး သွား၍ မမြင်ကွယ်ရာသို့ ရောက်သောအခါဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဓိဋ္ဌာန်၍" ဟူသည် သီဟိုဠ်ကျွန်းအတွင်း စုဝေးရောက်ရှိနေကြသူများ ကြားနာကြပါစေဟု ဓိဋ္ဌာန်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Bhūmattharaṇasaṅkhepenāti bhūmattharaṇākārena. Uppātapāṭhakāti nimittapāṭhakā, nemittakāti attho. Gahitā dāni imehi pathavīti āsanānaṃ pathaviyaṃ atthatattā evamāhaṃsu. Patiṭṭhahissatīti cintentoti ettha tena kāraṇena sāsanapatiṭṭhānassa abhāvato avassaṃ patiṭṭhahantassa sāsanassa pubbanimittamidanti evaṃ pubbanimittabhāvena sallakkhesīti veditabbaṃ. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvāti attho. Petavatthuṃ vimānavatthuṃ saccasaṃyuttañca kathesīti desanāvidhikusalo thero janassa saṃvegaṃ janetuṃ paṭhamaṃ petavatthuṃ kathetvā tadanantaraṃ saṃvegajātaṃ janaṃ assāsetuṃ saggakathāvasena vimānavatthuñca kathetvā tadanantaraṃ paṭiladdhassāsānaṃ ‘‘mā ettha assādaṃ karotha nibbānaṃ vinā na aññaṃ kiñci saṅkhāragataṃ dhuvaṃ nāma atthi, tasmā paramassāsakaṃ nibbānamadhigantuṃ vāyamathā’’ti saccapaṭivedhatthāya ussāhaṃ janento ante saccasaṃyuttaṃ kathesīti veditabbaṃ.

"မြေအခင်း၏ အကျဉ်းအားဖြင့်" ဟူသည် မြေပြင်၌ ခင်းကျင်းခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥပ္ပါတ်ကို ဖတ်တတ်သူတို့" ဟူသည် နိမိတ်ဖတ် ဆရာတို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ယခု ထိုသူတို့သည် မြေကြီးကို သိမ်းယူအပ်ပြီ" ဟု ဆိုသည်မှာ နေရာထိုင်ခင်းတို့ကို မြေပြင်၌ ခင်းကျင်းထားသောကြောင့် ဤသို့ ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "သာသနာတော် တည်လတ္တံ့ဟု ကြံစည်တော်မူလျက်" ဟူသည် ဤအရပ်၌ ထိုအကြောင်းကြောင့် သာသနာတော် တည်လတ္တံ့ခြင်း၏ ရှေးဦးနိမိတ်ပင် ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ ရှေးဦးနိမိတ်အဖြစ်ဖြင့် မှတ်သားတော်မူ၏ဟု ပညာရှိတို့ သိအပ်၏။ "မွန်မြတ်သော ဆွမ်းခဲဖွယ်ဖြင့်" ဟူသည် အလွန်မြတ်သော ဆွမ်းခဲဖွယ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "မိမိလက်ဖြင့် ကောင်းစွာ ရောင့်ရဲစေ၍" ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် လက်ဖြင့် ကောင်းစွာ ရောင့်ရဲစေလျက်၊ ပြည့်စုံလုံလောက်စွာ အလိုရှိသမျှ ဖြစ်စေ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပြိတ္တာဝတ္ထု၊ ဝိမာနဝတ္ထုနှင့် သစ္စသံယုတ်တို့ကို ဟောတော်မူ၏" ဟူသည် တရားဟောကြားခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာတော်မူသော မထေရ်သည် လူအပေါင်းအား သံဝေဂ (ထိတ်လန့်ခြင်း) ဖြစ်စေရန် ရှေးဦးစွာ ပြိတ္တာဝတ္ထုကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဟောကြားပြီးနောက် သံဝေဂရရှိသွားသော လူအပေါင်းကို သက်သာရာရစေရန် နတ်ပြည်အကြောင်းတရား (သဂ္ဂကထာ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဝိမာနဝတ္ထုကိုလည်း ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့နောက် သက်သာရာရရှိကုန်သော သူတို့အား "ဤလောက၌ သာယာတပ်မက်မှုကို မပြုကြကုန်လင့်၊ နိဗ္ဗာန်မှတစ်ပါး အခြားသော မည်သည့် သင်္ခါရတရားမျှ မြဲသည်မည်သည်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် အမြတ်ဆုံး သက်သာရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ရရှိခြင်းငှာ လုံ့လပြုကြကုန်လော့" ဟု သစ္စာလေးပါးတရားကို ထိုးထွင်းသိမြင်စေရန် ထက်သန်သော အားထုတ်မှုကို ဖြစ်စေလျက် အဆုံး၌ သစ္စသံယုတ်တရားကို ဟောကြားတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Tesaṃ sutvāti tesaṃ santikā therānaṃ guṇakathaṃ sutvā. Rañño saṃviditaṃ katvāti rañño nivedanaṃ katvā, rājānaṃ paṭivedayitvāti attho. Alaṃ gacchāmāti purassa accāsannattā sāruppaṃ na hotīti paṭipakkhipanto āha. Meghavanaṃ nāma uyyānanti mahāmeghavanuyyānaṃ. Tassa kira uyyānassa bhūmiggahaṇadivase akālamahāmegho uṭṭhahitvā sabbataḷākapokkharaṇiyo pūrento gimhābhihatarukkhalatādīnaṃ anuggaṇhantova pāvassi, tena kāraṇena taṃ mahāmeghavanaṃ nāma uyyānaṃ jātaṃ. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

"ထိုသူတို့၏ စကားကို ကြားရ၍" ဟူသည် ထိုသူတို့၏ထံမှ မထေရ်တို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကားကို ကြားသိရ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မင်းကြီးအား သိစေ၍" ဟူသည် မင်းကြီးအား လျှောက်ထားခြင်းကို ပြု၍ မင်းကြီးကို သိရှိစေပြီးလျှင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သွားရန် လျော်ကန်ပြီ" ဟူသော စကားကိုမူ မြို့နှင့် အလွန်နီးကပ်လွန်းသဖြင့် ရဟန်းတို့နှင့် မလျောက်ပတ်ဟု ပယ်မြစ်လိုသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "မေဃဝန် အမည်ရှိသော ဥယျာဉ်" ဟူသည် မဟာမေဃဝန် ဥယျာဉ် ဖြစ်သည်။ ထိုဥယျာဉ်၏ မြေအရပ်ကို သိမ်းယူသောနေ့၌ အခါမဟုတ်ဘဲ ကြီးစွာသော မိုးကြီးသည် ရွာသွန်းလျက် ကန်ကြီး ကန်ငယ် အားလုံးတို့ကို ပြည့်စေပြီး နွေဦးကာလ၌ ပူပြင်းခြောက်သွေ့နေသော သစ်ပင်နွယ်စသည်တို့ကို စိုပြည်လန်းဆန်းစေလျက် ရွာသွန်းခဲ့၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုဥယျာဉ်သည် "မဟာမေဃဝန်" ဟု အမည်တွင်သော ဥယျာဉ် ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဤအကြောင်းကို မဟာဝင်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Uyyānaṭṭhānaggahaṇe, mahāmegho akālajo;

Pāvassi tena uyyānaṃ, mahāmeghavanaṃ ahū’’ti.

"ဥယျာဉ်မြေကို သိမ်းယူစဉ်ကာလ၌ အခါမဟုတ်ဘဲ ကြီးစွာသော မိုးသည် ရွာသွန်းခဲ့၏၊ ထိုကြောင့် ထိုဥယျာဉ်သည် မဟာမေဃဝန်ဥယျာဉ် ဖြစ်လာခဲ့၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

Sukhasayitabhāvaṃ pucchitvāti ‘‘kacci, bhante, idha sukhaṃ sayittha, tumhākaṃ idha nivāso sukha’’nti evaṃ sukhasayitabhāvaṃ pucchitvā tato therena ‘‘sukhasayitamhi, mahārāja, bhikkhūnaṃ phāsukamidaṃ uyyāna’’nti vutte ‘‘evaṃ sati [Pg.169] idaṃ no uyyānaṃ dassāmī’’ti cintetvā ‘‘kappati, bhante, bhikkhusaṅghassa ārāmo’’ti pucchi. Imaṃ suttanti veḷuvanārāmapaṭiggahaṇe vuttamimaṃ suttaṃ. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Mahāmeghavanuyyānaṃ adāsīti ‘‘imaṃ mahāmeghavanuyyānaṃ saṅghassa dammī’’ti vatvā jeṭṭhamāsassa kāḷapakkhe dutiyadivase adāsi. Mahāvihārassa dakkhiṇodakapāteneva saddhiṃ patiṭṭhitabhāvepi na tāva tattha vihārakammaṃ niṭṭhitanti āha ‘‘idañca paṭhamaṃ vihāraṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti. Punadivasepīti kāḷapakkhassa dutiyadivaseyeva. Aḍḍhanavamānaṃ pāṇasahassānanti aḍḍhena navamānaṃ pāṇasahassānaṃ, pañcasatādhikānaṃ aṭṭhasahassānanti attho. Jotipātubhāvaṭṭhānanti ñāṇālokassa pātubhāvaṭṭhānaṃ. Appamādasuttanti aṅguttaranikāye mahāappamādasuttaṃ, rājovādasuttanti vuttaṃ hoti.

"ချမ်းသာစွာ ကျိန်းစက်ရပါ၏လောဟု မေးမြန်း၍" ဟူသည်ကား - "အရှင်ဘုရား၊ ဤအရပ်၌ ချမ်းသာစွာ ကျိန်းစက်တော်မူရပါ၏လော၊ အရှင်ဘုရားတို့အား ဤအရပ်၌ သီတင်းသုံးရခြင်းသည် ချမ်းသာပါ၏လော" ဟု ဤသို့ ကောင်းစွာ ကျိန်းစက်တော်မူရခြင်း အဖြစ်ကို မေးမြန်းလျှောက်ထား၍၊ ထို့နောက် မထေရ်မြတ်က "မြတ်သောမင်းကြီး၊ ကောင်းစွာ ကျိန်းစက်ရပါ၏၊ ဤဥယျာဉ်သည် ရဟန်းတို့အား သီတင်းသုံးရန် သင့်လျော်ချမ်းသာလှပေသည်" ဟု မိန့်တော်မူသော်၊ "ဤသို့ဖြစ်လျှင် ငါတို့သည် ဤဥယျာဉ်ကို လှူအံ့" ဟု ကြံစည်၍ "အရှင်ဘုရား၊ သံဃာတော်အား ဥယျာဉ်ကျောင်းကို ခံယူခြင်းသည် အပ်ပါသလော" ဟု မေးမြန်း လျှောက်ထား၏။ "ဤသုတ္တန်" ဟူသည် ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်ကို လက်ခံတော်မူစဉ်အခါက ဟောကြားအပ်သော သုတ္တန်ကို ဆိုလိုသည်။ "ရေ" ဟူသည် အလှူရေစက်တည်း။ "မဟာမေဃဝန်ဥယျာဉ်ကို လှူဒါန်း၏" ဟူသည်ကား "ဤမဟာမေဃဝန်ဥယျာဉ်ကို သံဃာတော်အား လှူဒါန်းပါ၏" ဟု မိန့်ဆို၍ နယုန်လဆုတ် နှစ်ရက်မြောက်နေ့၌ လှူဒါန်းခဲ့၏။ မဟာဝਿਹရ ကျောင်းတိုက်အတွက် အလှူရေစက် သွန်းချသည်နှင့် တပြိုင်နက် သာသနာတော် တည်ရှိသွားသော်လည်း ထိုအရပ်၌ ကျောင်းဆောက်လုပ်ခြင်း ကိစ္စများ မပြီးစီးသေးသောကြောင့် "ဤအရပ်သည် ပထမဆုံးသော ကျောင်းရာ ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "နောက်တစ်နေ့၌လည်း" ဟူသည် လဆုတ်ပက္ခ၏ နှစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ပင် ဖြစ်သည်။ "ကိုးထောင်ထက်ဝက်သော သတ္တဝါတို့အား" ဟူသည် ရှစ်ထောင်ငါးရာသော သတ္တဝါတို့အားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အလင်းရောင် ထင်ရှားဖြစ်ရာအရပ်" ဟူသည် ဉာဏ်တော်တည်းဟူသော အလင်းရောင် ထင်ရှား ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အပ္ပမာဒသုတ္တန်" ဟူသည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌ လာရှိသော မဟာအပ္ပမာဒသုတ္တန်ကို ဆိုလိုသည်၊ ၎င်းကို "ရာဇောဝါဒသုတ္တန်" ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။

Mahaccanti karaṇatthe paccattavacanaṃ, mahatā rājānubhāvenāti attho. Tumhe jānanatthanti sambandho. Ariṭṭho nāma amaccoti rañño bhāgineyyo ariṭṭho nāma amacco. Pañcapaṇṇāsāyāti ettha ‘‘catupaṇṇāsāyā’’ti vattabbaṃ. Evañhi sati upari vuccamānaṃ ‘‘dvāsaṭṭhi arahanto’’ti vacanaṃ sameti. Teneva ca sīhaḷabhāsāya likhite mahāvaṃse ‘‘catupaṇṇāsāya saddhi’’nti vuttaṃ. Dasabhātikasamākulaṃ rājakulanti muṭasivassa puttehi abhayo devānaṃpiyatisso mahānāgo uttiyo mattābhayo sūratissoti evamādīhi dasahi bhātikehi samākiṇṇaṃ rājakulaṃ. Cetiyagirimhi vassaṃ vasiṃsūti āsāḷhīpuṇṇamadivase raññā dinnavihāreyeva paṭiggahetvā pāṭipadadivase vassaṃ vasiṃsu. Pavāretvāti mahāpavāraṇāya pavāretvā. Kattikapuṇṇamāyanti aparakattikapuṇṇamāyaṃ. Mahāmahindatthero hi purimikāyaṃ upagantvā vutthavasso mahāpavāraṇāya pavāretvā tato ekamāsaṃ atikkamma cātumāsiniyaṃ puṇṇamadivase ariyagaṇaparivuto rājakulaṃ gantvā bhojanāvasāne ‘‘mahārāja, amhehi ciradiṭṭho sammāsambuddho’’tiādivacanamabrvi. Evañca katvā vakkhati ‘‘puṇṇamāyaṃ mahāvīro, cātumāsiniyā idhā’’ti. Yaṃ panettha kenaci vuttaṃ ‘‘vutthavasso pavāretvāti cātumāsiniyā pavāraṇāyāti attho, paṭhamapavāraṇāya vā pavāretvā ekamāsaṃ tattheva vasitvā kattikapuṇṇamiyaṃ avoca, aññathā ‘puṇṇamāyaṃ [Pg.170] mahāvīro’ti vuttattā na sakkā gahetu’’nti, tattha cātumāsiniyā pavāraṇāyāti ayamatthavikappo na yujjati. Na hi purimikāya vassūpagatā cātumāsiniyaṃ pavārenti. Ciradiṭṭho sammāsambuddhoti satthussa sarīrāvayavo ca sammāsambuddhoyevāti katvā avayave samudāyavohāravasena evamāhāti daṭṭhabbaṃ yathā ‘‘samuddo diṭṭho’’ti.

"မဟစ္စံ" ဟူသည် ကရဏအနက်၌ သက်ရောက်သော ပစ္စတ္တဝိဘတ်စကားဖြစ်၍ "ကြီးမြတ်သော မင်း၏အာနုဘော်ဖြင့်" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တုမှေ ဇာနနတ္ထံ" ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ "အရိဋ္ဌော နာမ အမစ္စော" ဟူသည် မင်းကြီး၏တူတော်ဖြစ်သော အရိဋ္ဌအမည်ရှိသော အမတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပဉ္စပဏ္ဏာသာယ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "စတုပဏ္ဏာသာယ" (ငါးဆယ့်လေးယောက်သောသူတို့နှင့်တကွ) ဟု ဆိုအပ်သင့်၏။ ထိုသို့ဆိုမှသာလျှင် နောင်၌ဆိုလတ္တံ့သော "ဒွါသဋ္ဌိ အရဟန္တော" (ရဟန္တာခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါး) ဟူသော စကားနှင့် ကိုက်ညီပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့်လည်း သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားအပ်သော မဟာဝံသကျမ်း၌ "စတုပဏ္ဏာသာယ သဒ္ဓိံ" ဟု ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ "ဒသဘာတိကသမာကုလံ ရာဇကုလံ" ဟူသည် မုဋသီဝမင်း၏ သားတော်များဖြစ်ကြသော အဘယ၊ ဒေဝါနံပိယတိဿ၊ မဟာနာဂ၊ ဥတ္တိယ၊ မတ္တာဘယ၊ သူရတိဿ စသည်တို့ဖြစ်သော ညီနောင်တစ်ကျိပ်တို့နှင့် ပြွမ်းသော မင်းမျိုးမင်းနွယ်ကို ဆိုလိုသည်။ "စေတိယဂိရိမှိ ဝဿံ ဝသိံသု" ဟူသည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ မင်းကြီးလှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်းတို့ကို ခံယူပြီးလျှင် ဝါဆိုလပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ ဝါကပ်၍ ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံး နေထိုင်တော်မူကြကုန်၏။ "ပဝါရေတွာ" ဟူသည် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယံ" ဟူသည် နောက်ကတ္တီက (တန်ဆောင်မုန်း) လပြည့်နေ့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ မဟာမဟိန္ဒထေရ်သည် ပုရိမဝါသို့ ကပ်ရောက်၍ ဝါကျွတ်ပြီးသော် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြုပြီးနောက် ထိုမှတစ်လလွန်၍ မိုးလေးလအဆုံးဖြစ်သော တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ အရိယာသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် မင်းအိမ်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသောအခါ "မင်းကြီး... ငါတို့သည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်ကို မဖူးမြင်ရသည် ကြာမြင့်လေပြီ" အစရှိသော စကားကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူပြီးမှ နောင်၌ "ပုဏ္ဏမာယံ မဟာဝီရော၊ စာတုမာသိနိယာ ဣဓာ" ဟု မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ အချို့သော ဆရာတို့က "ဝုတ္ထဝဿော ပဝါရေတွာ" ဟူသည် မိုးလေးလအဆုံးဖြစ်သော တန်ဆောင်မုန်းလပြည့် ပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ သို့မဟုတ် ပထမပဝါရဏာ၌ ပဝါရဏာပြုပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ပင် တစ်လပတ်လုံး နေထိုင်၍ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ မိန့်ကြားတော်မူ၏။ သို့မဟုတ်ပါက "ပုဏ္ဏမာယံ မဟာဝီရော" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အဓိပ္ပာယ်ယူရန် မတတ်ကောင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ မိုးလေးလအဆုံးဖြစ်သော တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်၌ ပဝါရဏာပြု၍ ဟူသော ဤသို့ အနက်အကျယ် ကြံဆခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အကြောင်းမူကား ပုရိမဝါ ကပ်တော်မူသော အရှင်မြတ်တို့သည် တန်ဆောင်မုန်းလ၌ ပဝါရဏာမပြုကြသောကြောင့်တည်း။ "စိရဒိဋ္ဌော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သရီရဓာတ်တော် အစိတ်သည်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမည်သည်သာလျှင်တည်းဟု နှလုံးသွင်း၍ အစိတ်ဖြစ်သော ဓာတ်တော်၌ အပေါင်းဖြစ်သော ဘုရားရှင်ဟူသော ခေါ်ဝေါခြင်း တင်စားမှုဖြင့် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ "သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌော" (သမုဒ္ဒရာကို မြင်အပ်ပြီ) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Therena vuttampi gamanakāraṇaṃ ṭhapetvā idha vāse payojanameva dassetvā gamanaṃ paṭisedhetukāmo āha ‘‘ahaṃ bhante tumhe’’tiādi. Abhivādanādīsu ācariyaṃ disvā abhivādanakaraṇaṃ abhivādanaṃ nāma. Yasmiṃ vā disābhāge ācariyo vasati iriyāpathe kappento, tato abhimukhova vanditvā gacchati, vanditvā tiṭṭhati, vanditvā nisīdati, vanditvā nipajjati, idaṃ abhivādanaṃ nāma. Ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāma. Ācariyaṃ pana disvā añjaliṃ paggayha sīse ṭhapetvā ācariyaṃ namassati, yasmiṃ disābhāge so vasati, tadabhimukhopi tatheva namassati, gacchantopi ṭhitopi nisinnopi añjaliṃ paggayha namassatiyevāti idaṃ añjalikammaṃ nāma. Anucchavikakammassa pana karaṇaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Cīvarādīsu hi cīvaraṃ dento na yaṃ vā taṃ vā deti, mahagghaṃ satamūlagghampi pañcasatamūlagghampi satasahassamūlagghampi detiyeva. Piṇḍapātādīsupi eseva nayo. Idaṃ sāmīcikaraṇaṃ nāma. Sarīradhātuyoti sarīrāvayavā. Aññātanti aññātaṃ, viditaṃ mayāti attho. Kuto lacchāmāti kuto labhissāma. Sumanena saddhiṃ mantehīti paṭhamameva sāmaṇerassa kathitattā vā ‘‘jānāti esa amhākamadhippāya’’nti ñatvā vā evamāhāti daṭṭhabbaṃ.

မထေရ်မြတ် မိန့်ကြားတော်မူအပ်သော ကြွသွားရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ထား၍ ဤကျွန်း၌ နေထိုင်တော်မူခြင်း၏ အကျိုးထူးကိုသာ ပြသလျက် ကြွသွားတော်မူခြင်းကို တားမြစ်လိုသည်ဖြစ်၍ မင်းကြီးသည် "အဟံ ဘန္တေ တုမှေ" အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ "အဘိဝါဒနာဒိ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဆရာကိုမြင်၍ ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းသည် "အဘိဝါဒန" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဆရာသည် အကြင်အရပ်မျက်နှာ၌ သီတင်းသုံးလျက် ဣရိယာပုဒ်ကို ဆောင်ရွက်တော်မူ၏၊ ထိုဆရာရှိရာ အရပ်မျက်နှာသို့ ရှေးရှုသာလျှင် ရှိခိုး၍ သွား၏၊ ရှိခိုး၍ ရပ်၏၊ ရှိခိုး၍ ထိုင်၏၊ ရှိခိုး၍ အိပ်စက်၏၊ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကို "အဘိဝါဒန" ဟု ခေါ်၏။ ဆရာကို အဝေးမှ မြင်လျှင် ထိုင်နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုခြင်းသည် "ပစ္စုဋ္ဌာန" မည်၏။ ဆရာကို မြင်လျှင် လက်အုပ်ချီလျက် ဦးခေါင်း၌ တင်၍ ဆရာကို ရှိခိုး၏၊ ထိုဆရာ သီတင်းသုံးရာ အရပ်မျက်နှာသို့ ရှေးရှု၍လည်း ထိုနည်းအတူပင် ရှိခိုး၏၊ သွားစဉ်ဖြစ်စေ၊ ရပ်စဉ်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်စဉ်ဖြစ်စေ လက်အုပ်ချီ၍ ရှိခိုးခြင်းသည် "အဉ္စလီကမ္မ" မည်၏။ လျောက်ပတ်သော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုခြင်းသည် "သာမီစိကမ္မ" မည်၏။ အမှန်စင်စစ် သင်္ကန်းစသည်တို့ကို လှူဒါန်းရာ၌ ဖြစ်ကတတ်ဆန်း သင်္ကန်းကို မလှူဒါန်းဘဲ အဖိုးတစ်ရာထိုက်သော သင်္ကန်း၊ အဖိုးငါးရာထိုက်သော သင်္ကန်း၊ အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော သင်္ကန်း စသည့် အဖိုးများစွာထိုက်သော သင်္ကန်းတို့ကိုသာ လှူဒါန်း၏။ ဆွမ်းစသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို "သာမီစိကမ္မ" ဟု ခေါ်၏။ "သရီရဓာတုယော" ဟူသည် သရီရဓာတ်တော်၏ အစိတ်အဝိုင်းများကို ဆိုလိုသည်။ "အညာတံ" ဟူသည် ငါသိအပ်ပြီးပြီ၊ သိမြင်အပ်ပြီးပြီ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ကုတော လစ္ဆာမ" ဟူသည် အဘယ်အရပ်မှ ရရှိနိုင်အံ့နည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုမဏေန သဒ္ဓိံ မန္တေဟိ" ဟူသည် ရှေးဦးစွာကပင် သုမဏသာမဏေ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ကြားတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ "ဤသာမဏေသည် ငါတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိ၏" ဟု သိတော်မူ၍သော်လည်းကောင်း ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Appossukko tvaṃ mahārājāti mahārāja tvaṃ dhātūnaṃ paṭilābhe mā ussukkaṃ karohi, mā tvaṃ tattha vāvaṭo bhava, aññaṃ tayā kattabbaṃ karohīti adhippāyo. Idāni tadeva raññā kattabbakiccaṃ dassento ‘‘vīthiyo sodhāpetvā’’tiādimāha. Sabbatāḷāvacare upaṭṭhāpetvāti kaṃsatāḷāditāḷaṃ avacarati etthāti tāḷāvacaraṃ vuccati ātatavitatādi [Pg.171] sabbaṃ tūriyabhaṇḍaṃ. Teneva parinibbānasuttaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbañca tāḷāvacaraṃ sannipātethāti ettha sabbañca tāḷāvacaranti sabbaṃ tūriyabhaṇḍa’’nti vuttaṃ. Ettha pana sahacaraṇanayena sabbatūriyabhaṇḍānaṃ vādakāpi gahetuṃ vaṭṭantīti te sabbe upaṭṭhāpetvā sannipātetvāti vuttaṃ hoti. Lacchasīti labhissasi. Therā cetiyagirimeva agamaṃsūti rājanivesanato nikkhamitvā puna cetiyagirimeva agamaṃsu.

"အပ္ပေါဿုက္ကော တွံ မဟာရာဇ" ဟူသည် "မြတ်သော မင်းကြီး... သင်သည် ဓာတ်တော်များ ရရှိရန်အတွက် ကြောင့်ကြပူပန်ခြင်းကို မပြုပါလင့်၊ ထိုဓာတ်တော်ရရှိရေး၌ လုံ့လစိုက်ထုတ်မနေပါလင့်၊ သင်ပြုအပ်သော အခြားတစ်ပါးသော ဝတ်ကိစ္စကိုသာ ပြုလုပ်ပါလော့" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ မင်းကြီး ပြုလုပ်အပ်သော ထိုဝတ်ကိစ္စကိုသာ ပြသလို၍ အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ဝီထိယော သောဓာပေတွာ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သဗ္ဗတာဠာဝစရေ ဥပဋ္ဌာပေတွာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကြေးနင်းခွက်ခွင်း စသည်တို့သည် ဖြစ်တတ်၊ တီးမှုတ်တတ်သောကြောင့် "တာဠာဝစရ" ဟု ခေါ်၏၊ အာတတ၊ ဝိတတ အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော စောင်းညှင်းတူရိယာအစုအဝေးပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ပရိနိဗ္ဗာနသုတ် အဋ္ဌကထာ၌ "သဗ္ဗဉ္စ တာဠာဝစရံ သန္နိပါတေထ" ဟူသော ပုဒ်၌ "သဗ္ဗဉ္စ တာဠာဝစရံ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော တူရိယာဘဏ္ဍာပင်တည်း" ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌မူ သဟစရဏနယ (တွဲဖက်ဆက်စပ်မှုနည်း) အရ ခပ်သိမ်းသော စောင်းညှင်းတူရိယာ တီးမှုတ်တတ်သောသူတို့ကိုလည်း ယူရန် သင့်လျော်သဖြင့် "ထိုတူရိယာသမားအားလုံးတို့ကို စည်းဝေးစေ၍" ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ "လစ္ဆသိ" ဟူသည် ရရှိလိမ့်မည်။ "ထေရာ စေတိယဂီရိမေဝ အဂမံသု" ဟူသည် မင်းအိမ်မှ ထွက်ခွာတော်မူ၍ တစ်ဖန် စေတိယဂိရိတောင်သို့သာလျှင် ကြွရောက်တော်မူကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Tāvadevāti taṃ khaṇaṃyeva. Pāṭaliputtadvāreti pāṭaliputtanagaradvāre. Kiṃ bhante sumana āhiṇḍasīti sumana tvaṃ samaṇadhammaṃ akatvā kasmā vicarasīti pucchati. Cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvāti pacchā tattha vihāratthāya ākaṅkhitabbabhāvato cetiyagirimhiyeva patiṭṭhāpetvā. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti pacchābhattanti attho. Pacchābhattameva hi chāyā vaḍḍhati. Athassa etadahosīti dhātucaṅkoṭakaṃ disvā evaṃ cintesi. Chattaṃ apanamatūti idaṃ setacchattaṃ sayameva me sīsoparito dhātucaṅkoṭakābhimukhaṃ hutvā namatūti attho. Mayhaṃ matthake patiṭṭhātūti idaṃ dhātucaṅkoṭakaṃ therassa hatthato dhātuyā saha āgantvā sirasmiṃ me patiṭṭhātūti attho. Pokkharavassaṃ nāma pokkharapattappamāṇaṃ valāhakamajjhe uṭṭhahitvā kamena pharitvā temetukāmeyeva temayamānaṃ mahantaṃ hutvā vassati. Mahāvīroti mahāparakkamo. Mahāvīrāvayavattā cettha satthuvohārena dhātuyo eva niddiṭṭhā. Dhātusarīrenāgamanañhi sandhāya ayaṃ gāthā vuttā.

"တာဝဒေဝ" ဟူသည် ထိုခဏ၌သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ပါဋလိပုတ္တဒွါရေ" ဟူသည် ပါဋလိပုတ်ပြည် တံခါးဝ၌ ဖြစ်၏။ "ကိံ ဘန္တေ သုမန အာဟိဏ္ဍသိ" ဟူသည် "သုမဏ... သင်သည် သာမဏေဝတ် (ရဟန်းဝတ်) ကို မပြုဘဲ အဘယ်ကြောင့် လှည့်လည်သွားလာနေသနည်း" ဟု မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ "စေတိယဂိရိမှိယေဝ ပတိဋ္ဌာပေတွာ" ဟူသည် နောက်အခါ၌ ထိုအရပ်ဝယ် နေရာကျောင်းအဖြစ် တောင့်တအပ်သောကြောင့် စေတိယဂိရိတောင်၌သာလျှင် ဦးစွာ တည်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝဍ္ဎမာနကစ္ဆာယာယ" ဟူသည် မွန်းလွဲသောအခါ၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် မွန်းလွဲသော အခါ၌သာ အရိပ်သည် ရှည်လျားလာတတ်၏။ "အထဿ ဧတဒဟောသိ" ဟူသည် ဓာတ်တော်ကြုတ်ကို မြင်၍ ဤသို့ ကြံစည်မိ၏။ "ဆတ္တံ အပနမတု" ဟူသည် ဤမင်းထီး (ထီးဖြူ) သည် ငါ၏ ဦးခေါင်းထက်မှ ဓာတ်တော်ကြုတ်ဆီသို့ ရှေးရှု ကိုယ်တိုင် ညွတ်စေသတည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "မယှံ မတ္ထကေ ပတိဋ္ဌာတု" ဟူသည် ဤဓာတ်တော်ကြုတ်သည် မထေရ်မြတ်၏ လက်တော်မှ ဓာတ်တော်နှင့်တကွ ကြွလာ၍ ငါ၏ ဦးခေါင်းထက်၌ တည်စေသတည်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပေါက္ခရဝဿ" မည်သည် ကြာဖက်ပမာဏရှိသော မိုးရေစက်တို့သည် တိမ်တိုက်အလယ်မှ ပေါ်ထွက်၍ တဖြည်းဖြည်း ပြန့်နှံ့ကာ စိုစွတ်စေလိုသောသူတို့ကိုသာ စိုစွတ်စေလျက် ကြီးစွာသော မိုးဖြစ်၍ ရွာသွန်းခြင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ "မဟာဝီရော" ဟူသည် ကြီးသောလုံ့လရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်တည်း။ ဤနေရာ၌ ဘုရားရှင်၏ သရီရဓာတ်တော် အစိတ်အဝိုင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘုရားရှင်ဟူသော ခေါ်ဝေါခြင်း တင်စားမှုဖြင့် ဓာတ်တော်တို့ကိုသာ ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ သရီရဓာတ်တော် ကြွလာတော်မူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်သည်။

Pacchimadisābhimukhova hutvā apasakkantoti piṭṭhito piṭṭhitoyeva pacchimadisābhimukho hutvā osakkanto, gacchantoti attho. Kiñcāpi esa pacchimadisaṃ na oloketi, tathāpi pacchimadisaṃ sandhāya gacchatīti ‘‘pacchimadisābhimukho’’ti vuttaṃ. Puratthimena dvārena nagaraṃ pavisitvāti ettha piṭṭhito piṭṭhitoyeva āgantvā dvāre sampatte parivattetvā ujukeneva nagaraṃ pāvisīti veditabbaṃ. Mahejavatthu nāmāti mahejanāmakena yakkhena pariggahitaṃ ekaṃ devaṭṭhānanti veditabbaṃ[Pg.172]. Paribhogacetiyaṭṭhānanti ettha paribhuttūpakaraṇāni nidahitvā kataṃ cetiyaṃ paribhogacetiyanti daṭṭhabbaṃ. Tividhañhi cetiyaṃ vadanti paribhogacetiyaṃ dhātucetiyaṃ dhammacetiyanti. Tattha paribhogacetiyaṃ vuttanayameva. Dhātucetiyaṃ pana dhātuyo nidahitvā kataṃ. Paṭiccasamuppādādilikhitapotthakaṃ nidahitvā kataṃ pana dhammacetiyaṃ nāma. Sārīrikaṃ paribhogikaṃ uddissakanti evampi tippabhedaṃ cetiyaṃ vadanti. Ayaṃ pana pabhedo paṭimārūpassapi uddissakacetiyeneva saṅgahitattā suṭṭhutaraṃ yujjati.

"ပစ္ဆိမဒိသာဘိမုခေါဝ ဟုတွာ အပသက္ကန္တော" ဟူသည်မှာ နောက်ဆုတ်နောက်ဆုတ်သာလျှင် အနောက်အရပ်သို့ ရှေ့ရှုမျက်နှာမူလျက် သွားခြင်းဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ဤဆင်ပြောင်ကြီးသည် အနောက်အရပ်ကို အကယ်၍ မကြည့်သော်လည်း အနောက်အရပ်သို့ ဦးတည်၍ သွားသောကြောင့် "ပစ္ဆိမဒိသာဘိမုခေါ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "အရှေ့တံခါးဖြင့် မြို့သို့ ဝင်၍" ဟူသော နေရာ၌ နောက်ဆုတ်နောက်ဆုတ်သာလျှင် လာပြီး တံခါးဝသို့ ရောက်သောအခါမှ လှည့်၍ မြို့ထဲသို့ တည့်တည့်ဝင်သွားသည်ဟု သိအပ်သည်။ "မဟေဇဝတ္ထု" မည်သည်ကား မဟေဇအမည်ရှိသော ဘီလူး သိမ်းပိုက်အပ်သော နတ်ကွန်းတစ်ခုဟု သိအပ်သည်။ "ပရိဘောဂစေတီတည်ရာအရပ်" ဟူသော နေရာ၌ သုံးဆောင်အပ်သော အသုံးအဆောင် အဆောက်အဦတို့ကို ဌာပနာ၍ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီကို ပရိဘောဂစေတီဟု မှတ်အပ်သည်။ စေတီကို ပရိဘောဂစေတီ၊ ဓာတုစေတီ၊ ဓမ္မစေတီဟူ၍ သုံးမျိုး ဟောတော်မူကြကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ပရိဘောဂစေတီသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဓာတုစေတီဟူသည်ကား ဓာတ်တော်တို့ကို ဌာပနာ၍ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီ ဖြစ်သည်။ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသည်တို့ကို ရေးသားအပ်သော ပေစာအုပ်ကို ဌာပနာ၍ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီသည်ကား ဓမ္မစေတီ မည်၏။ သာရီရိကစေတီ၊ ပရိဘောဂိကစေတီ၊ ဥဒ္ဒိဿကစေတီဟူ၍လည်း စေတီကို သုံးမျိုး ပြားသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤအပြားသည် ဆင်းတုတော်သည်လည်း ဥဒ္ဒိဿကစေတီ၌သာ ပါဝင်သောကြောင့် အလွန်ပင် သင့်လျော်လှပေသည်။

Kathaṃ pana idaṃ ṭhānaṃ tiṇṇaṃ buddhānaṃ paribhogacetiyaṭṭhānaṃ ahosīti āha ‘‘atīte kirā’’tiādi. Pajjarakenāti ettha pajjarako nāma rogo vuccati. So ca yakkhānubhāvena samuppannoti veditabbo. Tadā kira puṇṇakāḷo nāma yakkho attano ānubhāvena manussānampi sarīre pajjarakaṃ nāma rogaṃ samuṭṭhāpesi. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

သို့သော် ဤအရပ်သည် ဘုရားသုံးဆူတို့၏ ပရိဘောဂစေတီတည်ရာအရပ် မည်သို့ဖြစ်ခဲ့သနည်းဟူမူ "အတီတေ ကိရ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ပဇ္ဇရက" ဟူသည်ကား ပူကန်နာ (သို့မဟုတ်) အဖျားရောဂါတစ်မျိုးကို ဆိုသည်။ ထိုအနာသည်လည်း ဘီလူး၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု သိအပ်သည်။ ထိုအခါက ဖုဏ္ဏကာလ အမည်ရှိသော ဘီလူးသည် မိမိ၏ အာနုဘော်ဖြင့် လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပဇ္ဇရကအမည်ရှိသော ရောဂါကို ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ယင်းကို မဟာဝံသကျမ်း၌ ဤသို့ ဆိုထား၏ -

‘‘Rakkhasehi janassettha, rogo pajjarako ahū’’ti;

"ဘီလူးတို့ကြောင့် ဤအရပ်ရှိ လူတို့အား ပဇ္ဇရက (ပူကန်နာ) ရောဂါ ဖြစ်ပွားခဲ့၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။

Dīpavaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –

ဒီပဝံသကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုထား၏ -

‘‘Rakkhasā ca bahū tattha, pajjarā ca samuṭṭhitā;

Pajjarena bahū sattā, nassanti dīpamuttame’’ti.

"ထိုကျွန်း၌ ဘီလူးတို့သည်လည်း များစွာရှိကုန်၏၊ ပဇ္ဇရက ရောဂါတို့သည်လည်း ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထိုမြတ်သောကျွန်း၌ များစွာသော သတ္တဝါတို့သည် ပဇ္ဇရကရောဂါဖြင့် ပျက်စီးကြရကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။

Anayabyasananti ettha anayoti avaḍḍhi. Kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ byasati vikkhipati vināsetīti byasananti dukkhaṃ vuccati. Kiñcāpi ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ olokento’’ti vuttaṃ, tathāpi ‘‘te satte anayabyasanamāpajjante disvā’’ti vacanato paṭhamaṃ buddhacakkhunā lokaṃ oloketvā pacchā sabbaññutaññāṇena lokaṃ olokento te satte anayabyasanamāpajjante disvāti gahetabbaṃ. Na hi āsayānusayādibuddhacakkhussa te sattā anayabyasanaṃ āpajjantā dissanti. Dubbuṭṭhikāti visamavassādivasena duṭṭhā asobhanā vuṭṭhiyeva dubbuṭṭhikā, sassuppattihetubhūtā kāyasukhuppattisappāyā sattupakārā sammā vuṭṭhi tattha na hotīti adhippāyo. Tatoyeva ca ‘‘dubbhikkhaṃ dussassa’’nti vuttaṃ. Bhikkhāya abhāvo[Pg.173], dullabhabhāvo vā dubbhikkhaṃ, sulabhā tattha bhikkhā na hotīti vuttaṃ hoti. Sassānaṃ abhāvo, asampannatā vā dussassaṃ. Devoti meghassetaṃ nāmaṃ. Sammādhāramanupavecchīti udakadhāraṃ sammā vimuñci, sammā anupavassīti vuttaṃ hoti.

"အနယဗျသန" ဟူသော နေရာ၌ "အနယ" ဟူသည်မှာ စီးပွားမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ် စိတ် နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်၊ လွင့်စဉ်စေတတ်၊ ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် "ဗျသန" ဟု ဆိုအပ်သော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဆိုသည်။ အကယ်၍ "ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုလတ်သော်" ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း၊ "ထိုသတ္တဝါတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို မြင်၍" ဟု ဆိုထားသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုပြီးမှ၊ နောက်မှ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုလတ်သော် ထိုသတ္တဝါတို့ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို မြင်တော်မူသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ အာသယာနုသယဉာဏ် စသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော ဗုဒ္ဓစက္ခုအား ထိုသတ္တဝါတို့ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည်ကို မမြင်ရချေ။ "ဒုဗ္ဘိက္ခ" ဟူသည်မှာ မိုးမမှန်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် မကောင်းသော၊ မတင့်တယ်သော မိုးကို ဆိုလိုသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော၊ ကိုယ်စိတ်ချမ်းသာမှုကို ပေးစွမ်းနိုင်သော၊ သတ္တဝါတို့အား အကျိုးပြုသော မိုးကောင်းသည် ထိုအရပ်၌ မရွာသွန်းဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "ဒုဗ္ဘိက္ခ ဒုဿဿ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဆွမ်းမရှိခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဆွမ်းရခဲခြင်းသည် "ဒုဗ္ဘိက္ခ" မည်၏။ ထိုအရပ်၌ ဆွမ်းသည် လွယ်လွယ်ကူကူ မရနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကောက်ပဲသီးနှံ မရှိခြင်း၊ သို့မဟုတ် မပြည့်စုံခြင်းသည် "ဒုဿဿ" မည်၏။ "ဒေဝ" ဟူသည်မှာ မိုး၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "သမ္မာဓာရမနုပဝေစ္ဆိ" ဟူသည်မှာ ရေအလျဉ်ကို ကောင်းစွာ လွှတ်လိုက်၏၊ ကောင်းစွာ အစဉ်မပြတ် ရွာသွန်း၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Mahāvivādo hotīti tasmiṃ kira kāle jayantamahārājena ca tassa rañño kaniṭṭhabhātukena samiddhakumāranāmakena uparājena ca saddhiṃ imasmiṃ dīpe mahāyuddhaṃ upaṭṭhitaṃ. Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘tena kho pana samayena maṇḍadīpe mahāvivādo hotī’’ti. Hotīti kiriyā kālamapekkhitvā vattamānapayogo, vivādassa pana atītakālikattaṃ ‘‘tena kho pana samayenā’’ti imināva viññāyati. Saddantarasannidhānena hettha atītakālāvagamo yathā ‘‘bhāsate vaḍḍhate tadā’’ti. Evaṃ sabbattha īdisesu ṭhānesu vattamānapayogo daṭṭhabbo. Kalahaviggahajātāti ettha kalaho nāma matthakappatto kāyakalahopi vācākalahopi. Tattha hatthaparāmāsādivasena kāyena kātabbo kalaho kāyakalaho. Mammaghaṭṭanādivasena vācāya kātabbo kalaho vācākalaho. Vipaccanīkagahaṇaṃ viggaho. Kalahassa pubbabhāge uppanno aññamaññaviruddhagāho. Atha vā kalaho nāma vācākalaho. Aññamaññaṃ hatthaparāmāsādivasena virūpaṃ viruddhaṃ vā gahaṇaṃ viggaho kāyakalaho. Yathāvutto kalaho ca viggaho ca jāto sañjāto etesanti kalahaviggahajātā, sañjātakalahaviggahāti attho.

"ကြီးစွာသော ငြင်းခုံခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏" ဟူသည်မှာ ထိုကာလ၌ ဇယန္တမင်းကြီးသည်လည်းကောင်း၊ ထိုမင်းကြီး၏ ညီအငယ်ဖြစ်သော သမိဒ္ဓကုမာရအမည်ရှိသော အိမ်ရှေ့မင်းသားနှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ကြီးစွာသော စစ်ပွဲကြီး ဖြစ်ပွားခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုအခါ၌ မဏ္ဍဒီပ (သီဟိုဠ်ကျွန်း) ၌ ကြီးစွာသော ငြင်းခုံခြင်းသည် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ဟောတိ" (ဖြစ်၏) ဟူသော ကြိယာသည် ကာလကို မငဲ့ဘဲ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို အသုံးပြုထားခြင်းဖြစ်သော်လည်း ငြင်းခုံခြင်း၏ အတိတ်ကာလဖြစ်မှုကို "တေန ခေါ ပန သမယေန" (ထိုအခါ၌) ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာ သိအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ သဒ္ဒါအထူးနှင့် တည်သဖြင့် အတိတ်ကာလကို သိခြင်းဖြစ်၏၊ ဥပမာ - "ထိုအခါ၌ ပြောဆို၏၊ တိုးပွား၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အလားတူ နေရာအားလုံး၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို အသုံးပြုထားသည်ဟု မှတ်အပ်သည်။ "ကလဟဝိဂ္ဂဟဇာတာ" ဟူသော နေရာ၌ "ကလဟ" (ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း) မည်သည်ကား အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ကိုယ်ထိလက်ရောက် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လက်ဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ထိုးနှက်ခြင်း စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းသည် ကိုယ်ထိလက်ရောက်ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း (ကာယကလဟ) မည်၏။ ရင်ဘတ်ချင်းထိခိုက်ခြင်း (သို့မဟုတ်) စိတ်နာကြင်ဖွယ်ရာ စကားများဖြင့် နှုတ်ဖြင့်ပြုအပ်သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းသည် နှုတ်ဖြင့်ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း (ဝါစာကလဟ) မည်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ယူခြင်းသည် "ဝိဂ္ဂဟ" (ငြင်းခုံခြင်း) မည်၏။ ခိုက်ရန်မဖြစ်မီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ယူ၍ ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ကလဟ" မည်သည်ကား နှုတ်ဖြင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အချင်းချင်း လက်ဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ဆွဲရမ်းခြင်း စသည်ဖြင့် မတင့်မတယ် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုမူခြင်းသည် "ဝိဂ္ဂဟ" မည်သော ကိုယ်ထိလက်ရောက် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း (ကလဟ) သည်လည်းကောင်း၊ ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဂ္ဂဟ) သည်လည်းကောင်း ထိုသူတို့အား ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သောကြောင့် "ကလဟဝိဂ္ဂဟဇာတာ" မည်၏၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော အငြင်းအခုံခိုက်ရန်ရှိသူများဟု အနက်ရသည်။

Tāni sāsanantaradhānena nassantīti pariyattipaṭivedhapaṭipattisaṅkhātassa tividhassapi sāsanassa antaradhānena dhātuparinibbāne sati tāni cetiyāni vinassanti. Tīṇi (dī. ni. aṭṭha. 3.161; vibha. aṭṭha. 809) hi parinibbānāni kilesaparinibbānaṃ khandhaparinibbānaṃ dhātuparinibbānanti, tāni pana amhākaṃ bhagavato vasena evaṃ veditabbāni. Tassa hi kilesaparinibbānaṃ bodhipallaṅke ahosi, khandhaparinibbānaṃ kusinārāyaṃ. Dhātuparinibbānaṃ anāgate bhavissati. Sāsanassa kira osakkanakāle imasmiṃ tambapaṇṇidīpe dhātuyo sannipatitvā [Pg.174] mahācetiyaṃ gamissanti, mahācetiyato nāgadīpe rājāyatanacetiyaṃ, tato mahābodhipallaṅkaṃ gamissanti, nāgabhavanatopi devalokatopi brahmalokatopi dhātuyo mahābodhipallaṅkameva gamissanti, sāsapamattāpi dhātu na antarā nassissati. Sabbā dhātuyo mahābodhipallaṅke rāsibhūtā suvaṇṇakkhandho viya ekagghanā hutvā chabbaṇṇarasmiyo vissajjessanti, tā dasasahassilokadhātuṃ pharissanti. Tato dasasahassacakkavāḷe devatā sannipatitvā ‘‘ajja satthā parinibbāti, ajja sāsanaṃ osakkati, pacchimadassanaṃ dāni idaṃ amhāka’’nti dasabalassa parinibbutadivasato mahantataraṃ kāruññaṃ karissanti, ṭhapetvā anāgāmikhīṇāsave avasesā sakabhāvena saṇṭhātuṃ na sakkhissanti. Dhātūsu tejodhātu uṭṭhahitvā yāva brahmalokā uggacchissati, sāsapamattiyāpi dhātuyā sati ekajālāva bhavissati, dhātūsu pariyādānaṃ gatāsu paricchijjissati. Evaṃ mahantaṃ ānubhāvaṃ dassetvā dhātūsu antarahitāsu sāsanaṃ antarahitaṃ nāma hoti.

‘ထိုစေတီတို့သည် သာသနာတော်ကွယ်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးကုန်၏’ ဟူသည်မှာ ပရိယတ်၊ ပဋိပတ်၊ ပဋိဝေဓ ဟုဆိုအပ်သော သုံးပါးသော သာသနာတော်၏ ကွယ်ပျောက်ခြင်းကြောင့် ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်ဖြစ်လတ်သော် ထိုစေတီတို့သည် ပျက်စီးကြကုန်၏။ ပရိနိဗ္ဗာန်တို့သည်ကား ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်၊ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်၊ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်ဟူ၍ သုံးပါးရှိကုန်၏။ ထိုပရိနိဗ္ဗာန်တို့ကို ငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားအားဖြင့် ဤသို့သိအပ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်သည် ဗောဓိပလ္လင်၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်သည် ကုသိနာရုံ၌ ဖြစ်တော်မူ၏။ ဓာတုပရိနိဗ္ဗာန်သည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်လတ္တံ့။ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ကွယ်ပသော အခါ၌ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဓာတ်တော်တို့သည် စုရုံးလျက် မဟာစေတီသို့ ကြွရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ မဟာစေတီမှ နာဂဒီပရှိ ရာဇာယတနစေတီသို့ ကြွရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမှတစ်ဖန် မဟာဗောဓိပလ္လင်သို့ ကြွရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ နဂါးပြည်မှလည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်မှလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာပြည်မှလည်းကောင်း ဓာတ်တော်တို့သည် မဟာဗောဓိပလ္လင်သို့သာလျှင် ကြွရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော်သည်လည်း အကြား၌ ပျောက်ကွယ်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ဓာတ်တော်အားလုံးတို့သည် မဟာဗောဓိပလ္လင်၌ အစုအပုံဖြစ်၍ ရွှေတုံးကြီးကဲ့သို့ တစ်ခဲနက်တည်း ဖြစ်လျက် ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုရောင်ခြည်တော်တို့သည် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်တိုင်အောင် ပျံ့နှံ့ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ တစ်သောင်းသော စကြဝဠာ၌ ရှိကြကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် စုရုံးကြပြီးလျှင် “ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏၊ ယနေ့ သာသနာတော် ကွယ်ပ၏၊ ဤသည်ကား ငါတို့အတွက် နောက်ဆုံး ဖူးမြော်ရခြင်းဖြစ်ပေတော့အံ့” ဟု ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသော နေ့ထက် သာလွန်ကြီးမားသော ပူဆွေးတသခြင်းကို ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ချန်ထား၍ ကြွင်းကုန်သော သူတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းတည်တံ့နိုင်ကြလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ဓာတ်တော်တို့မှ တေဇောဓာတ် (မီးလျှံ) ထတောက်၍ ဗြဟ္မာပြည်တိုင်အောင် တက်လိမ့်လတ္တံ့။ မုံညင်းစေ့ခန့်မျှသော ဓာတ်တော်ရှိနေသေးသရွေ့ တစ်ခဲနက်သော မီးလျှံသည်သာ ဖြစ်လိမ့်လတ္တံ့။ ဓာတ်တော်များ ကုန်ဆုံးသွားသောအခါမှသာ ထိုမီးလျှံသည် ငြိမ်းအေးလိမ့်လတ္တံ့။ ဤသို့ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြသပြီး၍ ဓာတ်တော်များ ကွယ်ပျောက်သွားသောအခါ သာသနာတော် ကွယ်ပျောက်သည် မည်၏။

Divā bodhirukkhaṭṭhāne hatthisālāyaṃ tiṭṭhatīti divā vatthuvicinanāya okāsaṃ kurumāno tato dhātuṃ gahetvā kumbhe ṭhapetvā sadhātukova hutvā tiṭṭhatīti vadanti. Vuttañhetaṃ mahāvaṃse –

‘နေ့အခါ၌ ဗောဓိပင်တည်ရာအရပ်ရှိ ဆင်တင်းကုပ်၌ တည်နေ၏’ ဟူသည်မှာ နေ့အခါ၌ စေတီတည်မည့် မြေရာအရပ်ကို ရွေးချယ်ခြင်းငှာ အခွင့်အလမ်းကို ပြုလျက်၊ ထိုမှတစ်ဆင့် ဓာတ်တော်ကို ယူဆောင်၍ ဆင်ဦးကင်း၌ ထားကာ ဓာတ်တော်နှင့်တကွသာလျှင် ရပ်တည်နေ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းကို မဟာဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Rattiṃ nāgonupariyāti, taṃ ṭhānaṃ so sadhātukaṃ;

Bodhiṭṭhānamhi sālāyaṃ, divā ṭhāti sadhātuko’’ti.

‘ညဉ့်အခါ၌ ဆင်မင်းသည် ဓာတ်တော်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ထိုစေတီတည်အံ့သော အရပ်ကို လှည့်လည်၍ စောင့်ရှောက်၏။ နေ့အခါ၌မူ ဓာတ်တော်နှင့်တကွ ဖြစ်လျက် ဗောဓိပင်တည်ရာအရပ်ရှိ ဆင်တင်းကုပ်၌ ရပ်တည်၏။’

Thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ pariyāyatīti matthakato dhātuṃ tattha patiṭṭhāpetvā sadhātukaṃ thūpapatiṭṭhānabhūmiṃ rattibhāge pariyāyati, samantato vicaratīti attho. Jaṅghappamāṇanti pupphaṭṭhānappamāṇaṃ. Thūpakucchito heṭṭhābhāgañhi thūpassa jaṅghāti vadanti. Dhātuoropanatthāyāti hatthikumbhato dhātukaraṇḍakassa oropanatthāya. Sakalanagarañca janapado cāti nagaravāsino janapadavāsino ca abhedato nagarajanapadasaddehi vuttā ‘‘sabbo gāmo āgato, mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tiādīsu viya. Mahājanakāyeti mahājanasamūhe. Samūhapariyāyo hettha kāyasaddo. Ekekadhātuppadesato tejodakanikkhamanādivasena yamakayamakaṃ hutvā pavattaṃ pāṭihāriyaṃ yamakapāṭihāriyaṃ[Pg.175]. Channaṃ vaṇṇānaṃ rasmiyo cāti sambandho kātabbo. Channaṃ vaṇṇānaṃ udakadhārā cāti evampettha sambandhaṃ vadanti. Parinibbutepi bhagavati tassānubhāvena evarūpaṃ pāṭihāriyamahosiyevāti dassetuṃ ‘‘evaṃ acintiyā’’tiādigāthamāha. Buddhadhammāti ettha buddhaguṇā.

‘စေတီတည်အံ့သော မြေအရပ်ကို လှည့်လည်၏’ ဟူသည်မှာ ဆင်မင်းသည် ဆင်ဦးကင်းထက်မှ ဓာတ်တော်ကို ထိုနေရာ၌ ထားစေပြီးလျှင် ဓာတ်တော်နှင့်တကွဖြစ်သော စေတီတည်ရာ မြေအရပ်ကို ညဉ့်အခါ၌ လှည့်လည်၏၊ ပတ်ပတ်လည် သွားလာ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘ခြေသလုံးပမာဏ’ ဟူသည်မှာ ပန်းတင်ခုံ ပမာဏ ဖြစ်၏။ စေတီတော်၏ သပိတ်မှောက်မှ အောက်အဖို့ကို ‘စေတီတော်၏ ခြေသလုံး’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဓာတ်တော်ကို ချခြင်းငှာ’ ဟူသည်မှာ ဆင်ဦးကင်းမှ ဓာတ်ကြုတ်တော်ကို ချရန် ဖြစ်၏။ ‘တစ်ပြည်လုံးနှင့် ဇနပုဒ်လုံး’ ဟူသည်မှာ မြို့သူမြို့သားနှင့် နယ်သူနယ်သားတို့ကို မခွဲခြားဘဲ ‘မြို့နှင့် ဇနပုဒ်’ ဟူသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ‘ရွာလုံးကျွတ် ရောက်လာကြသည်’၊ ‘ညောင်စောင်းတို့သည် အသံပြုကြကုန်၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘မဟာဇနကာယေ’ ဟူသည်မှာ လူအပေါင်းအစု၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ကာယ’ သဒ္ဒါသည် ‘အပေါင်းအစု’ ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ဓာတ်တော်တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီမှ တေဇောဓာတ် (မီး)၊ အာပေါဓာတ် (ရေ) တို့ အစုံလိုက် ထွက်ခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာကို ‘ယမိုက်ပြာဋိဟာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ခြောက်သွယ်သော အဆင်းရှိသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်း’ ဟု စပ်ရမည်။ သို့မဟုတ် ‘ခြောက်သွယ်သော အဆင်းရှိသော ရေအလျဉ်တို့သည်လည်း’ ဟု ဤနေရာ၌ အစပ်ကို ဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးသော်လည်း ထိုဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် ဤသို့သော ပြာဋိဟာသည် ဖြစ်ပေါ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘ဧဝံ အစိန္တိယော’ အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ‘ဗုဒ္ဓဓမ္မာ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို ဆိုလိုသည်။

Dharamānakālepi tikkhattuṃ āgamāsīti bhagavā kira abhisambodhito navame māse phussapuṇṇamadivase yakkhādhivāsaṃ laṅkādīpamupagantvā laṅkāmajjhe tiyojanāyate yojanavitthate mahānāgavanuyyāne mahāyakkhasamāgame upariākāse ṭhatvā kappuṭṭhānasamaye samuṭṭhitavuṭṭhivātanibbisesavassavāyunā ca lokantarikanirayandhakārasadisaghorandhakāranikāyena ca sītanarakanibbisesabahalasītena ca saṃvaṭṭakālasañjātavātasaṅkhubhitehi meghanabhagajjitasadisena gaganamedanīninnādena ca yakkhānaṃ bhayaṃ santāsaṃ janetvā tehi yācitābhayo ‘‘detha me samaggā nisīdanaṭṭhāna’’nti vatvā ‘‘dema te sakaladīpaṃ, dehi no, mārisa, abhaya’’nti vutte sabbaṃ taṃ upaddavaṃ antaradhāpetvā yakkhadattabhūmiyā cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno samantato jalamānaṃ cammakhaṇḍaṃ pasāretvā kappuṭṭhānaggisadisadahanābhibhūtānaṃ jaladhisalilabhītānaṃ samantā velante bhamantānaṃ yakkhānaṃ giridīpaṃ dassetvā tesu tattha patiṭṭhitesu taṃ yathāṭhāne patiṭṭhāpetvā cammakhaṇḍaṃ saṅkhipitvā nisinno tadā samāgate anekadevatāsannipāte dhammaṃ desetvā anekapāṇakoṭīnaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sumanakūṭavāsinā mahāsumanadevarājena samadhigatasotāpattiphalena yācitapūjanīyo sīsaṃ parāmasitvā muṭṭhimattā nīlāmalakesadhātuyo tassa datvā jambudīpamagamāsi.

‘သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ် ကာလ၌လည်း သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကြွရောက်တော်မူခဲ့၏’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူပြီးနောက် ကိုးလမြောက်သော ပြာသိုလ်လပြည့်နေ့၌ ဘီလူးတို့၏ နေရာဖြစ်သော သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့၏။ သီဟိုဠ်ကျွန်း၏ အလယ်ဗဟို၌ရှိသော အလျားသုံးယူဇနာ၊ အနံတစ်ယူဇနာရှိသော မဟာနာဂဥယျာဉ်၌ ကျင်းပသော ဘီလူးတို့၏ အစည်းအဝေးကြီးတွင် အထက်ကောင်းကင်၌ ရပ်တော်မူလျက် ကမ္ဘာပျက်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပြင်းထန်လှသော မိုးသက်လေပြင်းနှင့်မခြားသော လေပြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောကန္တရိတ်ငရဲ၏ အမိုက်မှောင်နှင့်တူသော ကြောက်မက်ဖွယ် ကတ္တရာစေးအလား မှောင်အတိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အအေးငရဲနှင့်မခြား ပြင်းထန်လှသော အချမ်းဒဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာပျက်ကပ်၌ တိုက်ခတ်သော လေကြောင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားလျက် မိုးခြုန်းသံနှင့်တူသော ကောင်းကင်နှင့်မြေကြီးတို့ ကွဲအက်မတတ် ပြင်းစွာသော အသံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဘီလူးတို့အား ဘေးနှင့်တကွ ကြီးစွာသော ထိတ်လန့်ပူပန်မှုကို ဖြစ်စေတော်မူ၏။ ဘီလူးတို့သည် ဘေးကင်းရန် တောင်းပန်ကြသောအခါ မြတ်စွာဘုရားက ‘သင်တို့အားလုံး ညီညွတ်စွာဖြင့် ငါ့အား သီတင်းသုံးရန် နေရာကို ပေးကြကုန်လော့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အို ဆင်းရဲကင်းသော အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် အရှင်ဘုရားအား တစ်ကျွန်းလုံးကို ပေးပါကုန်၏၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ဘေးမဲ့ကို ပေးသနားတော်မူပါ’ ဟု လျှောက်တင်ကြသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဘေးဥပဒ်အပေါင်းကို ကွယ်ပျောက်စေတော်မူပြီးလျှင် ဘီလူးတို့ပေးသော မြေအရပ်၌ သားရေနယ်ကို ခင်း၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ပတ်ပတ်လည် တောက်ပလျက်ရှိသော သားရေနယ်ကို ဖျန့်ခင်းတော်မူသဖြင့် ကမ္ဘာဖျက်မီးကဲ့သို့ ပူပြင်းလှသော မီးလျှံတို့၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သမုဒြာရေကြောင့် ကြောက်ရွံ့ထိတ်လန့်လျက် ပတ်ပတ်လည် ကမ်းနား၌ ပြေးလွှားကျင်လည်နေကြကုန်သော ဘီလူးတို့အား ဂီရိဒီပ (တောင်ကျွန်း) ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုဘီလူးတို့သည် ထိုဂီရိဒီပကျွန်း၌ တည်ရှိကြကုန်ပြီးသော် ထိုကျွန်းကို မူလနေရာ၌ ပြန်လည်တည်စေကာ သားရေနယ်ကို သိမ်းရုံးပြီးလျှင် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ စုရုံးရောက်ရှိလာကြကုန်သော များစွာသော နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အစည်းအဝေး၌ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၍ ကုဋေမကသော သတ္တဝါတို့အား တရားသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) ကို ရရှိစေတော်မူ၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိပြီးဖြစ်သော သုမနတောင်ထွဋ်၌ နေသော မဟာသုမနနတ်မင်း၏ ပူဇော်ရန် တောင်းပန်ချက်အရ မြတ်စွာဘုရားသည် ဦးခေါင်းတော်ကို သုံးသတ်တော်မူ၍ လက်တစ်ဆုပ်ခန့်မျှရှိသော ညိုမှောင်သန့်ရှင်းသော ဆံတော်ဓာတ်တို့ကို ထိုနတ်မင်းအား ပေးသနားတော်မူပြီးလျှင် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသို့ ပြန်လည်ကြွမြန်းတော်မူ၏။

Dutiyaṃ abhisambodhito pañcame saṃvacchare cūḷodaramahodarānaṃ jalathalanivāsīnaṃ mātulabhāgineyyānaṃ nāgarājūnaṃ maṇipallaṅkaṃ nissāya upaṭṭhitamahāsaṅgāme nāgānaṃ mahāvināsaṃ disvā cittamāsakāḷapakkhassa uposathadivase pātova samiddhasumanena nāma rukkhadevaputtena chattaṃ katvā dhāritarājāyatano nāgadīpaṃ samāgantvā saṅgāmamajjhe ākāse pallaṅkena nisinno ghorandhakārena nāge santāsetvā assāsento ālokaṃ dassetvā sañjātapītisomanassānaṃ upagatanāgānaṃ sāmaggikaraṇīyaṃ dhammaṃ desetvā mātulabhāgineyyehi dvīhi nāgarājūhi [Pg.176] pūjite pathavītalagate maṇipallaṅke nisinno nāgehi dibbannapānehi santappito jalathalanivāsino asītikoṭināge saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpetvā tehi namassituṃ pallaṅkañca rājāyatanapādapañca tattha patiṭṭhāpetvā jambudīpamagamāsi.

ဒုတိယအကြိမ်တွင် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီး ငါးနှစ်မြောက်သော အခါ၌ ရေ၌လည်းကောင်း၊ ကုန်း၌လည်းကောင်း နေကြကုန်သော၊ ဦးရီးနှင့် တူဖြစ်ကြကုန်သော စူဠောဒရနှင့် မဟောဒရ နဂါးမင်းတို့၏ ပတ္တမြားပလ္လင်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လုနီး ဖြစ်သော ကြီးစွာသော စစ်ပွဲကြောင့် နဂါးတို့၏ ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းကို မြင်တော်မူ၍ တန်ခူးလဆုတ် ဥပုဒ်နေ့၌ နံနက်စောစောကပင် သမိဒ္ဓိသုမန အမည်ရှိသော ရုက္ခစိုးနတ်သားက (လင်းလွန်းပင်ကို) ထီးပြု၍ မိုးပေးအပ်သော လင်းလွန်းပင် ထီးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် နာဂဒီပ (နဂါးကျွန်း) သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ စစ်မြေပြင်၏ အလယ် ကောင်းကင်ထက်၌ ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေ စံပယ်တော်မူလျက် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အမိုက်မှောင်ဖြင့် နဂါးတို့ကို ထိတ်လန့်စေပြီးနောက်၊ သက်သာရာ ရစေလိုသဖြင့် အလင်းရောင်ကို ပြတော်မူ၍ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာခြင်း ရှိလျက် အနီးသို့ ချဉ်းကပ်လာကြသော နဂါးတို့အား ညီညွတ်မှုကို ပြုတတ်သော တရားကို ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင်၊ ဦးရီးနှင့် တူဖြစ်ကြကုန်သော နဂါးမင်းနှစ်ပါးတို့ ပူဇော်အပ်သော၊ မြေပြင်၌ တည်ထားသော ပတ္တမြားပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူလျက် နဂါးတို့သည် နတ်၏ ဆွမ်းခဲဖွယ် ဘောဇဉ်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်သဖြင့် ရောင့်ရဲစေတော်မူပြီးလျှင် ရေ၌လည်းကောင်း၊ ကုန်း၌လည်းကောင်း နေကြကုန်သော ကုဋေရှစ်ဆယ်သော နဂါးတို့ကို သရဏဂုံတို့၌လည်းကောင်း၊ သီလတို့၌လည်းကောင်း တည်စေတော်မူ၍၊ ထိုနဂါးတို့ ကိုးကွယ်ပူဇော်ရန် ထိုအရပ်၌ ပလ္လင်တော်ကိုလည်းကောင်း၊ လင်းလွန်းပင်ကိုလည်းကောင်း တည်ထားတော်မူခဲ့၍ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသို့ ပြန်လည် ကြွရောက်တော်မူ၏။

Tatiyampi abhisambodhito aṭṭhame saṃvacchare mahodaramātulena maṇiakkhikanāgarājenābhiyācito visākhapuṇṇamadivase pañcabhikkhusataparivuto kalyāṇīpadese maṇiakkhikassa bhavanamupagantvā tattha māpitaruciraratanamaṇḍape manoharavarapallaṅke nisinno nāgarājena dibbannapānehi santappetvā nāgamāṇavikagaṇaparivutena dibbamālāgandhādīhi pūjito tattha dhammaṃ desetvā vuṭṭhāyāsanā sumanakūṭe padaṃ dassetvā pabbatapāde divāvihāraṃ katvā dīghavāpicetiyaṭṭhāne ca mubhiyaṅgaṇacetiyaṭṭhāne ca kalyāṇīcetiyaṭṭhāne ca mahābodhiṭṭhāne ca thūpārāmaṭṭhāne ca mahācetiyaṭṭhāne ca sasāvako nisīditvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjitvā silācetiyaṭṭhāneyeva ṭhatvā devanāge samanusāsitvā jambudīpamagamāsi. Evaṃ bhagavā dharamānakālepi imaṃ dīpaṃ tikkhattuṃ āgamāsīti veditabbaṃ.

သုံးကြိမ်မြောက် အဖြစ်လည်း ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီး ရှစ်နှစ်မြောက်သော အခါ၌ မဟောဒရနဂါးမင်း၏ ဦးရီးဖြစ်သော မဏိအက္ခိက နဂါးမင်းသည် အလွန်တရာ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍ ကဆုန်လပြည့်နေ့၌ ငါးရာသော ရဟန်းအပေါင်း ခြံရံလျက် ကလျာဏီအရပ်ရှိ မဏိအက္ခိကနဂါးမင်း၏ ဗိမာန်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍၊ ထိုအရပ်၌ ဖန်ဆင်းအပ်သော နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရတနာမဏ္ဍပ်ထက်၊ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော မြတ်သော ပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် နဂါးမင်းက နတ်ဩဇာနှင့် ပြည့်စုံသော ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးပူဇော်သဖြင့် ရောင့်ရဲစေတော်မူပြီး၍၊ နဂါးလုလင်အပေါင်း ခြံရံလျက် နတ်၌ဖြစ်သော ပန်း၊ နံ့သာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုအရပ်၌ တရားဟောတော်မူပြီးလျှင် နေရာတော်မှ ထတော်မူ၍ သုမနကုဋတောင်ထိပ်၌ ခြေတော်ရာကို ချန်ထားပြသတော်မူပြီးလျှင် တောင်ခြေ၌ နေ့သန့်စင်တော်မူခြင်းကို ပြုတော်မူ၍၊ ဒီဃဝါပိစေတီဌာန၊ မုယင်္ဂဏစေတီဌာန၊ ကလျာဏီစေတီဌာန၊ မဟာဗောဓိဌာန၊ ထူပါရုံဌာနနှင့် မဟာစေတီဌာနတို့၌ တပည့်သား သံဃာတော်များနှင့်တကွ သီတင်းသုံးတော်မူကာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် သိလာစေတီတည်ရာဌာန၌သာလျှင် ရပ်တန့်တော်မူလျက် နတ်နဂါးတို့ကို ဆုံးမတော်မူပြီး၍ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသို့ ပြန်လည်ကြွရောက်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သက်တော်ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် အခါ၌ပင် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကြွရောက်တော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။

Idāni tadeva tikkhattumāgamanaṃ saṅkhepato vibhāvento āha ‘‘paṭhamaṃ yakkhadamanattha’’ntiādi. Rakkhaṃ karontoti yakkhānaṃ puna apavisanatthāya rakkhaṃ karonto. Āvijjīti samantato vicari. Mātulabhāgineyyānanti cūḷodaramahodarānaṃ. Ettha pana kiñcāpi bhagavā samiddhasumanena nāma devaputtena saddhiṃ āgato, tathāpi pacchāsamaṇena ekenapi bhikkhunā saddhiṃ anāgatattā ‘‘ekakova āgantvā’’ti vuttaṃ. Tadanurūpassa paripanthassa vihatattā ‘‘pariḷāhaṃ vūpasametvā’’ti vuttaṃ. Rañño bhātāti rañño kaniṭṭhabhātā. Abhayoti mattābhayo.

ယခုအခါ၌ ထိုသို့ သုံးကြိမ်ကြွတော်မူခြင်းကိုပင် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "paṭhamaṃ yakkhadamanattha" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Rakkhaṃ karonto" ဟူသည်မှာ ဘီလူးတို့ တစ်ဖန် ပြန်မဝင်နိုင်စေရန် အစောင့်အရှောက်ကို ပြုတော်မူခြင်းတည်း။ "Āvijji" ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်သို့ လှည့်လည် ကြွတော်မူခြင်းတည်း။ "Mātulabhāgineyyānaṃ" ဟူသည်မှာ စူဠောဒရနှင့် မဟောဒရတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သမိဒ္ဓိသုမန အမည်ရှိသော နတ်သားနှင့်တကွ ကြွလာတော်မူသော်လည်း၊ နောက်တော်ပါရဟန်း တစ်ပါးမျှ ပါဝင်ကြွလာခြင်း မရှိသောကြောင့် "တစ်ပါးတည်းသာ ကြွလာတော်မူ၍" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဘေးရန်နှင့် လျော်ညီသော ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ်တို့ကို ဖျောက်ဖျက်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းစေ၍" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "Rañño bhātā" ဟူသည်မှာ မင်းကြီး၏ ညီတော်အငယ် ဖြစ်သည်။ "Abhayo" ဟူသည်မှာ မတ္တာဘယ မည်သောသူတည်း။

Anuḷā devīti rañño jeṭṭhabhātujāyā anuḷā devī. Purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsīti yadā hi so kakusandho nāma bhagavā imasmiṃ dīpe manusse pajjarakābhibhūte anayabyasanamāpajjante disvā karuṇāya sañcoditahadayo imaṃ dīpamāgato, tadā [Pg.177] taṃ rogabhayaṃ vūpasametvā sannipatitānaṃ dhammaṃ desento caturāsītiyā pāṇasahassānaṃ dhammābhisamayaṃ katvā sāyanhasamaye bodhipatiṭṭhānārahaṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama sirīsamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya rucanandā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Sā satthu cittaṃ ñatvā taṅkhaṇaññeva khemavatīrājadhāniyā khemarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ khemarājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi ceva devatāhi ca parivāritā iddhiyā idhānetvā tathāgatena pasārite dakkhiṇahatthe sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato abhayassa nāma rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahātitthavana’’nti paññāte mahāmeghavanuyyāne patiṭṭhāpesi.

"Anuḷā devီ" ဟူသည်မှာ မင်းကြီး၏ နောင်တော် မင်းသားကြီး၏ မိဖုရားဖြစ်သော အနုဠာဒေဝီတည်း။ "ရှေးဦးပွင့်တော်မူကြကုန်သော ဘုရားရှင်သုံးပါးတို့၏ ဗောဓိပင်တို့သည် တည်ခဲ့ကုန်၏" ဟူသည်ကား - အမှန်စင်စစ် ကကုသန် အမည်တော်ရှိသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤကျွန်း၌ လူတို့သည် ကပ်ရောဂါဖြင့် နှိပ်စက်ခံရ၍ ပျက်စီးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်နေကြသည်ကို မြင်တော်မူသဖြင့် ကရုဏာတော်က တိုက်တွန်းအပ်သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဤကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့၏။ ထိုအခါ၌ ထိုရောဂါဘေးကို ငြိမ်းအေးစေတော်မူပြီးလျှင်၊ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်သော ပရိသတ်တို့အား တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည်ရှိသော် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့အား တရားထူးကို ရစေတော်မူ၏။ ညချမ်းအချိန်၌ ဗောဓိပင်တည်ထိုက်သော အရပ်သို့ ကြွတော်မူ၍ ထိုနေရာ၌ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် ထတော်မူ၍ "ငါ၏ ကုက္ကိုမဟာဗောဓိပင်မှ လကျ်ာဘက် ကိုင်းခက်မကို ယူဆောင်၍ ရုစနန္ဒာ ဘိက္ခုနီမသည် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ လာစေသတည်း" ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ထိုရုစနန္ဒာဘိက္ခုနီမသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကို သိတော်မူ၍ ထိုခဏ၌ပင် ကေမဝတီမင်းနေပြည်တော်၏ ခေမမင်းကို ခေါ်ဆောင်လျက် မဟာဗောဓိပင်သို့ ချဉ်းကပ်၍ လကျ်ာဘက် ကိုင်းခက်မ၌ ကန့်သီလာ ရေးသားခြင်းကို ခေမမင်းအား ပြုစေပြီးလျှင်၊ ထိုကိုင်းခက်သည် အလိုလို ပြတ်တောက်၍ ရွှေဖလား၌ တည်သော ထိုဗောဓိကိုင်းခက်ကို ယူဆောင်လျက်၊ ငါးရာသော ဘိက္ခုနီမတို့သည်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့သည်လည်းကောင်း ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား ဆန့်တန်းတော်မူအပ်သော လကျ်ာလက်ဝါးပြင်ထက်၌ ရွှေဖလားနှင့်တကွသော ဗောဓိပင်ကို တည်ထားကိုးကွယ်လေ၏။ ထိုဗောဓိပင်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယအမည်ရှိသော မင်းအား ပေးတော်မူ၍၊ ထိုမင်းသည် ထိုခေတ်အခါ၌ "မဟာတိတ္ထဝန" ဟု ထင်ရှားသော မဟာမေဃဝနဥယျာဉ်၌ တည်ထားကိုးကွယ်လေ၏။

Koṇāgamano ca bhagavā dubbuṭṭhipīḷite dīpavāsino disvā imaṃ dīpamāgato taṃ bhayaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalesu patiṭṭhāpetvā pubbabodhiṭṭhānaṃ gantvā samāpattipariyosāne ‘‘mama udumbaramahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya karakanattā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti cintesi. Sā bhagavato adhippāyaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva sobharājadhāniyā sobharājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ sobharājena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā hemakaṭāhe patiṭṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīhi saddhiṃ suragaṇaparivutā iddhiyā idhāharitvā satthārā pasāritadakkhiṇapāṇitale sahemakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ tathāgato samiddhassa rañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahānāgavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi.

ကောဏာဂမန မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မိုးခေါင်သဖြင့် နှိပ်စက်ခံရသော ကျွန်းသူကျွန်းသားတို့ကို မြင်တော်မူ၍ ဤကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့၏။ ထိုဘေးအန္တရာယ်ကို ငြိမ်းအေးစေတော်မူပြီးလျှင်၊ တရားဟောကြားတော်မူသည်ရှိသော် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့ကို မဂ်ဖိုလ်တို့၌ တည်စေတော်မူ၍၊ ရှေးအခါက ဗောဓိပင်တည်ရာဌာနသို့ ကြွရောက်၍ သမာပတ်ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် အဆုံး၌ "ငါ၏ ရေသဖန်းမဟာဗောဓိပင်မှ လကျ်ာဘက် ကိုင်းခက်မကို ယူဆောင်၍ ကနကဒတ္တာ ဘိက္ခုနီမသည် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ လာစေသတည်း" ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထိုဘိက္ခုနီမသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိတော်မူ၍ ထိုခဏ၌ပင် သောဘဝတီမင်းနေပြည်တော်၏ သောဘမင်းကို ခေါ်ဆောင်လျက် မဟာဗောဓိပင်သို့ ချဉ်းကပ်၍ လကျ်ာဘက် ကိုင်းခက်မ၌ ကန့်သီလာ ရေးသားခြင်းကို သောဘမင်းအား ပြုစေပြီးလျှင်၊ ထိုကိုင်းခက်သည် အလိုလို ပြတ်တောက်၍ ရွှေဖလား၌ တည်သော ထိုဗောဓိကိုင်းခက်ကို ယူဆောင်လျက်၊ ငါးရာသော ဘိက္ခုနီမတို့နှင့်တကွ နတ်အပေါင်း ခြံရံလျက် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရား ဆန့်တန်းတော်မူအပ်သော လကျ်ာလက်ဝါးပြင်ထက်၌ ရွှေဖလားနှင့်တကွသော ဗောဓိပင်ကို တည်ထားကိုးကွယ်လေ၏။ ထိုဗောဓိပင်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သမိဒ္ဓအမည်ရှိသော မင်းအား ပေးတော်မူ၍၊ ထိုမင်းသည် ထိုခေတ်အခါ၌ "မဟာနာဂဝန" ဟု ခေါ်တွင်အပ်သော မဟာမေဃဝနဥယျာဉ်၌ မဟာဗောဓိပင်ကို တည်ထားကိုးကွယ်လေ၏။

Kassapopi ca bhagavā upaṭṭhitarājūparājayuddhena pāṇino vināsaṃ disvā karuṇāya codito imaṃ dīpamāgantvā taṃ kalahaṃ vūpasametvā dhammaṃ desento caturāsīti pāṇasahassāni maggaphalaṃ pāpetvā mahābodhiṭṭhānaṃ gantvā tattha samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘mama nigrodhamahābodhito dakkhiṇamahāsākhamādāya sudhammā bhikkhunī idhāgacchatū’’ti adhiṭṭhāsi. Sā bhagavato cittaṃ viditvā taṅkhaṇaññeva bārāṇasīrājadhāniyā [Pg.178] brahmadattarājānamādāya mahābodhimupagantvā dakkhiṇamahāsākhāya manosilālekhaṃ brahmadattena dāpetvā taṃ sayaṃ chijjitvā kanakakaṭāhe ṭhitaṃ bodhisākhamādāya pañcasatabhikkhunīparivārā devagaṇaparivutā iddhiyā ettha ānetvā munindena pasārite dakkhiṇakaratale sasuvaṇṇakaṭāhaṃ mahābodhiṃ ṭhapesi. Taṃ bhagavā jayantarañño datvā tena tasmiṃ samaye ‘‘mahāsālavana’’nti saṅkhyaṃ gate mahāmeghavanuyyāne mahābodhiṃ patiṭṭhāpesi. Evaṃ imasmiṃ dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhiṃ patiṭṭhāpesi. Taṃ sandhāya evamāha ‘‘imasmiñca mahārāja dīpe purimakānaṃ tiṇṇaṃ sammāsambuddhānaṃ bodhi patiṭṭhāsī’’ti.

ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မင်းနှင့်အိမ်ရှေ့မင်းတို့၏ စစ်မက်ဖြစ်ပွားမှုကြောင့် သတ္တဝါတို့ ပျက်စီးခြင်းကို မြင်တော်မူ၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် တိုက်တွန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူကာ ထိုစစ်မက်ရန်ပွဲကို ငြိမ်းအေးစေလျက် တရားဓမ္မ ဟောကြားတော်မူသဖြင့် သတ္တဝါရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့ကို မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်စေတော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် မဟာဗောဓိပင်တည်ရာ အရပ်သို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ထိုနေရာ၌ သမာပတ်ဝင်စားကာ ထပြီးလျှင် 'ငါ၏ ပြည်ညောင်ပင်ဖြစ်သော မဟာဗောဓိမှ တောင်ဘက်မဟာသာခါ (တောင်ဘက်ကိုင်း) ကို ယူဆောင်၍ သုဓမ္မာဘိက္ခုနီသည် ဤကျွန်းသို့ လာပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဘိက္ခုနီမသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ အကြံတော်ကို သိသဖြင့် ထိုခဏ၌ပင် ဗာရာဏသီမင်းနေပြည်တော်၌ ဗြဟ္မဒတ်မင်းကြီးကို ခေါ်ဆောင်ကာ မဟာဗောဓိပင်သို့ ချဉ်းကပ်၍ ဗြဟ္မဒတ်မင်းအား တောင်ဘက်မဟာသာခါ၌ ကတ္တုဝတ် (မနောသီလာ) ဖြင့် အမှတ်အသား ရေးဆွဲစေရာ ထိုအကိုင်းသည် အလိုလို ပြတ်တောက်သွားသဖြင့် ရွှေဖလား၌ တည်ရှိသော ထိုဗောဓိကိုင်းကို ယူဆောင်၍ ငါးရာသော ဘိက္ခုနီအခြံအရံ၊ နတ်အပေါင်းတို့၏ ခြံရံမှုတို့နှင့်အတူ တန်ခိုးဖြင့် ဤကျွန်းသို့ ယူဆောင်လာကာ မြတ်စွာဘုရား ဖြန့်တော်မူသော လက်ယာဘက် လက်ဝါးပြင်ပေါ်၌ ရွှေဖလားနှင့်တကွသော မဟာဗောဓိကိုင်းကို တင်ထားလေသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဗောဓိကိုင်းကို ဇယန္တမင်းအား ပေးသဖြင့် ထိုမင်းသည် ထိုခေတ်အခါက 'မဟာသာလဝန' ဟု သမုတ်အပ်သော မဟာမေဃဝနဥယျာဉ်၌ မဟာဗောဓိပင်ကို စိုက်ပျိုးတည်ထားလေသည်။ ဤသို့လျှင် ဤကျွန်း၌ ရှေးပွင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားသုံးဆူတို့၏ ဗောဓိပင်သည် တည်ခဲ့လေသည်။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'မြတ်သော မင်းကြီး... ဤကျွန်း၌ ရှေးပွင့်တော်မူပြီးသော ဘုရားရှင်သုံးဆူတို့၏ ဗောဓိပင်သည် တည်ခဲ့လေပြီ' ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Sarasaraṃsijālavissajjanakenāti siniddhatāya rasavantaṃ ojavantaṃ abhinavaraṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā ito cito ca saṃsaraṇato sarasaṃ sajīvaṃ jīvamānaṃ viya raṃsijālaṃ vissajjentena. Atha vā sarasakāle dharamānakāle buddhena viya raṃsijālaṃ muñcantenāti evamettha atthaṃ vaṇṇayanti. Ekadivaseneva agamāsīti sambandho. Pañcahi kaññāsatehīti attano paricārikehi pañcahi kaññāsatehi. Upassayaṃ kārāpetvāti bhikkhunupassayaṃ kārāpetvā. Appesīti lekhasāsanaṃ patiṭṭhāpesi. Evañca avocāti rājasandesaṃ appetvā therassa mukhasāsanaṃ viññāpento evaṃ avoca. Udikkhatīti apekkhati pattheti.

'သရသရံသိဇာလဝိဿဇ္ဇနကေန' ဟူသည်မှာ - ပြေပြစ်ကျော့ရှင်းသဖြင့် ဩဇာအဆီအနှစ်နှင့် ပြည့်စုံသော သစ်လွင်သော ရောင်ခြည်ကွန်ရက်ကို လွှတ်တော်မူသော အားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဤဗောဓိပင်မှ ဟိုမှသည်းသို့ ရွေ့လျားပျံ့လွင့်သဖြင့် အသက်ရှင်နေသကဲ့သို့ စိုပြည်ဆန်းကြယ်သော ရောင်ခြည်ကွန်ရက်ကို လွှတ်တော်မူသော အားဖြင့်ဟု လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဘုရားရှင် ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ် အခါကဲ့သို့ ရောင်ခြည်တော်ကွန်ရက်ကို လွှတ်တော်မူသော အားဖြင့်ဟု လည်းကောင်း ဤ၌ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြသည်။ 'ဧကဒိဝသေနေဝ အဂမာသိ' ဟူသည်မှာ (တစ်ရက်တည်းဖြင့် ရောက်ရှိသွားသည်ဟု) ဆက်စပ်၍ မှတ်သားအပ်သည်။ 'ပဉ္စဟိ ကညာသတေဟိ' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ငါးရာသော သမီးပျိုတို့နှင့်တကွ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥပဿယံ ကာရာပေတွာ' ဟူသည်မှာ ဘိက္ခုနီမတို့၏ ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အပ္ပေသိ' ဟူသည်မှာ စာလွှာသဝဏ်ကို ပေးပို့စေခဲ့သည် (တည်စေခဲ့သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝဉ္စ အဝေါစ' ဟူသည်မှာ မင်း၏ သတင်းစကားကို ပြီးမြောက်စေ၍ အရှင်ထေရ်၏ နှုတ်သဝဏ်ကို သိစေလိုသဖြင့် ဤသို့ ပြောကြားခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒိက္ခတိ' ဟူသည်မှာ မျှော်လင့်တောင့်တ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Chinnahatthaṃ viyāti chinnahatthavantaṃ viya. Chinnā hatthā etassāti chinnahatthoti aññapadatthasamāso daṭṭhabbo. Pabbajjāpurekkhārāti pabbajjābhimukhā, pabbajjāya sañjātābhilāsā ‘‘kadā nu kho pabbajissāmī’’ti tattha ussukkamāpannāti vuttaṃ hoti. Maṃ paṭimānetīti maṃ udikkhati. Satthena ghātaṃ na arahatīti asatthaghātārahaṃ. Himavalāhakagabbhanti himapuṇṇavalāhakagabbhaṃ. Pāṭihāriyavasena jātaṃ himameva ‘‘valāhakagabbha’’ntipi vadanti. Doṇamattāti magadhanāḷiyā soḷasanāḷippamāṇā.

'ဆိန္နဟတ္ထံ ဝိယ' ဟူသည်မှာ - လက်ပြတ်နေသော သူကဲ့သို့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤသူ၏ လက်တို့သည် ပြတ်ကုန်ပြီ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဆိန္နဟတ္ထ' မည်၏ဟု အညပဒတ္ထ သမာသ်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ 'ပဗ္ဗဇ္ဇာပုရေက္ခာရာ' ဟူသည်မှာ - ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရှေးရှုဦးတည်လျက် ရဟန်းပြုခြင်း၌ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒရှိသည်ဖြစ်၍ 'ငါသည် အဘယ်အခါ၌ ရဟန်းပြုရပါအံ့နည်း' ဟု ထိုရဟန်းအဖြစ်၌ ကြောင့်ကြစိုက်ထုတ်ခြင်းသို့ ရောက်နေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မံ ပဋိမာနေတိ' ဟူသည်မှာ ငါ့ကို မျှော်ကြည့်နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သတ္ထေန ဃာတံ န အရဟတိ' ဟူသည်မှာ လက်နက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ မထိုက်တန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဟိမဝလာဟကဂဗ္ဘံ' ဟူသည်မှာ ဆီးနှင်းတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော တိမ်တိုက်ဟု ဆိုလိုသည်။ တန်ခိုးပြာဋိဟာရ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆီးနှင်းတို့ကိုပင် 'ဝလာဟကဂဗ္ဘ' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ 'ဒေါဏမတ္တာ' ဟူသည်မှာ မဂဓပြည်သုံး ပြည်တောင်းဖြင့် ၁၆ ပြည် အတိုင်းအရှည်ပမာဏ ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Magganti sattayojanikaṃ maggaṃ. Paṭijaggāpetvāti sodhāpetvā, khāṇukaṇṭakādīni harāpetvā tattha bahalavipulavālukaṃ okirāpetvāti vuttaṃ hoti. Kammāravaṇṇanti rañño pakatisuvaṇṇakāravaṇṇaṃ. Navahatthaparikkhepanti navahatthappamāṇo parikkhepo assāti navahatthaparikkhepaṃ, parikkhepato [Pg.179] navahatthappamāṇanti vuttaṃ hoti. ‘‘Pañcahatthubbedha’’ntiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Tihatthavikkhambhanti tihatthappamāṇavitthāraṃ. Samussitadhajapaṭākanti ussāpitanīlapītādivividhadhajapaṭākaṃ. Nānāratanavicittanti tattha tattha racitanānāratanehi suvicittaṃ. Anekālaṅkārapaṭimaṇḍitanti pasannajanapūjitehi hatthūpagādīhi nānālaṅkārehi sajjitaṃ. Nānāvidhakusumasamākiṇṇanti upahāravasena upanītehi nānappakārehi vaṇṇagandhasampannehi jalathalapupphehi ākiṇṇaṃ. Anekatūriyasaṅghuṭṭhanti ātabhavitatādipañcaṅgikatūriyasaṅghositaṃ. Avasesaṃ adassanaṃ agamāsīti ettha ‘‘handa, mahārāja, tayā gahetabbā ayaṃ sākhā, tassa upanissayabhūto ayaṃ khandho, na mayaṃ tayā gahetabbā’’ti vadantā viya avasesā sākhā satthu tejasā adassanamagamaṃsūti vadanti. Gavakkhajālasadisanti bhāvanapuṃsakaṃ, jālakavāṭasadisaṃ katvāti attho. Celukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti tesaṃ tesaṃ janānaṃ sīsopari bhamantānaṃ uttarāsaṅgacelānaṃ ukkhepasatasahassāni pavattiṃsūti attho. Mūlasatenāti dasasu lekhāsu ekekāya dasa dasa hutvā nikkhantamūlasatena. Dasa mahāmūlāti paṭhamalekhāya nikkhantadasamahāmūlāni.

'မဂ္ဂံ' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ယူဇနာရှိသော ခရီးလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ' ဟူသည်မှာ သုတ်သင်စေပြီးလျှင် သစ်ငုတ်၊ ဆူး အစရှိသည်တို့ကို ဖယ်ရှားစေ၍ ထိုလမ်း၌ ထူထဲများပြားလှစွာသော သဲဖြူတို့ကို ကြဲဖြန့်စေခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ကမ္မာရဝဏ္ဏံ' ဟူသည်မှာ ရွှေပန်းထိမ်သည်၏ သဘာဝရွှေစင်၏ အရောင်အဆင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'နဝဟတ္ထပရိက္ခေပံ' ဟူသည်မှာ ကိုးတောင် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အဝန်းအဝိုင်းရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဉ္စဟတ္ထုဗ္ဗေဓံ' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်သည်။ 'တိဟတ္ထဝိက္ခမ္ဘံ' ဟူသည်မှာ သုံးတောင်ပမာဏရှိသော အချင်းအကျယ်ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမုဿိတဓဇပဋာကံ' ဟူသည်မှာ စိုက်ထူအပ်သော အပြာ၊ အဝါ စသည့် ဆန်းကြယ်သော တံခွန်ကုက္ကား အလံများ ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နာနာရတနဝိစိတ္တံ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုနေရာ၌ ပြုပြင်စီမံအပ်သော ထူးထူးခြားခြား ရတနာတို့ဖြင့် အလွန်ဆန်းကြယ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနေကာလင်္ကာရပဋိမဏ္ဍိတံ' ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုသောသူတို့ ပူဇော်အပ်သော လက်ဝတ်ရတနာ စသည့် အထူးထူးသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နာနာဝိဓကုသုမသမာကိဏ္ဏံ' ဟူသည်မှာ ပူဇော်သည့်အစွမ်းဖြင့် ယူဆောင်လာအပ်သော အဆင်း၊ အနံ့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော အမျိုးမျိုးသော ရေပန်း၊ ကုန်းပန်းတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနေကတူရိယသံဃုဋ္ဌံ' ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်ပိတ်စည်၊ နှစ်ဖက်ပိတ်စည် စသော ပဉ္စင်္ဂတူရိယ ဂီတသံတို့ဖြင့် တီးမှုတ်ဆော်ဩအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဝသေသံ အဒဿနံ အဂမာသိ' ဟူသော စကား၌ - 'မြတ်သောမင်းကြီး... သင်သည် ဤတောင်ဘက်သာခါ (တောင်ကိုင်း) ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ထိုအကိုင်း၏ မှီရာဖြစ်သော ဤပင်စည်နှင့် ငါတို့ (အခြားအကိုင်းများ) ကိုမူ သင် မယူအပ်' ဟု ပြောဆိုနေကြသကဲ့သို့ ကြွင်းကျန်သော အကိုင်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့် ကွယ်ပျောက်ကာ မမြင်နိုင်အောင် ဖြစ်သွားကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂဝက္ခဇာလသဒိသံ' ဟူသည်မှာ ကွန်ရက်ပြတင်းပေါက်နှင့် တူအောင် ပြုလုပ်၍ဟု အနက်ရသည်။ 'စေလုက္ခေပသတသဟဿာနိ ပဝတ္တိံသူ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုလူတို့၏ ဦးခေါင်းထက်၌ ဝှေ့ယမ်းလှည့်ပတ်လျက်ရှိသော ကိုယ်ရုံဧကသီ အထည်အလိပ် သိန်းပေါင်းများစွာကို မြှောက်တင်ဝှေ့ယမ်းစေခဲ့ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မူလသတေန' ဟူသည်မှာ ဆယ်ခုသော အစင်းကြောင်းတို့တွင် တစ်ခုစီမှ ဆယ်ခုစီ (တစ်ဆယ်စီ) ထွက်ပေါ်လာသော အမြစ်တစ်ရာဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဒသ မဟာမူလာ' ဟူသည်မှာ ပထမအစင်းကြောင်းမှ ထွက်လာသော အမြစ်မကြီး ဆယ်ချောင်းကို ဆိုလိုသည်။

Devadundubhiyo phaliṃsūti devadundubhiyo thaniṃsu. Devadundubhīti ca na ettha kāci bherī adhippetā, atha kho uppātabhāvena ākāsagato nigghosasaddo. Devoti hi megho. Tassa hi acchabhāvena ākāsavaṇṇassa devassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhīti samaññā, tasmā devadundubhiyo phaliṃsūti devo sukkhagajjitaṃ gajjīti vuttaṃ hoti. Pabbatānaṃ naccehīti pathavīkampena ito cito ca bhamantānaṃ pabbatānaṃ naccehi. Yakkhānaṃ hiṅkārehīti vimhayajātānaṃ yakkhānaṃ vimhayappakāsanavasena pavattehi hiṅkārasaddehi. Yakkhā hi vimhayajātā ‘‘hiṃ hi’’nti saddaṃ nicchārenti. Thutijappehīti pasaṃsāvacanehi. Brahmānaṃ apphoṭanehīti pītisomanassajātānaṃ brahmānaṃ bāhāyaṃ paharaṇasaṅkhātehi apphoṭanehi. Pītisomanassajātā hi brahmāno vāmahatthaṃ samiñjitvā dakkhiṇena hatthena bāhāyaṃ pahāraṃ denti. Ekakolāhalanti ekato pavattakolāhalaṃ[Pg.180]. Ekaninnādanti ekato pavattanigghosaṃ. Phalato nikkhantā chabbaṇṇarasmiyo ujukaṃ uggantvā onamitvā cakkavāḷapabbatamukhavaṭṭiṃ āhacca tiṭṭhantīti āha ‘‘sakalacakkavāḷaṃ ratanagopānasīvinaddhaṃ viya kurumānā’’ti. Taṅkhaṇato ca pana pabhutīti vuttanayena suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitassa mahābodhissa chabbaṇṇarasmīnaṃ vissajjitakālato pabhuti. Himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti suvaṇṇakaṭāheneva saddhiṃ uggantvā himodakapuṇṇaṃ valāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva hi bodhi pacchā vuttappakāraacchariyapaṭimaṇḍito hutvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Teneva vakkhati ‘‘paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahi, tato himagabbhasattāhaṃ abhisekasattāhañca vītināmetvā’’tiādi. Tatoyeva ca mahāvaṃsepi vuttaṃ –

“မိုးကြိုးသံများ မြည်ဟည်းကုန်၏ (ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု)” ဟူသည်မှာ မိုးကြိုးသံများ မြည်ဟည်းကြခြင်းကို ဆိုသည်။ ဤ၌ “ဒေဝဒုန္ဒုဘိ (မိုးကြိုးသံ)” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော စည်ကို ရည်ညွှန်းသည်မဟုတ်ဘဲ၊ နိမိတ်အဖြစ်ဖြင့် ကောင်းကင်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မြည်ဟည်းသံကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “ဒေဝ” ဟူသည် မိုးတည်း။ မိုးမရွာဘဲ ကောင်းကင်ပြင် သာယာကြည်လင်နေစဉ် အခြောက်ဟိန်းသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သော ထွက်ပေါ်လာသည့် အသံတို့ကို “ဒေဝဒုန္ဒုဘိ (မိုးကြိုးသံ)” ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် “ဒေဝဒုန္ဒုဘိယော ဖလိံသု” ဟူသည် မိုးအခြောက်ဟိန်း၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ “တောင်တို့၏ ကခြင်းတို့ဖြင့် (ပဗ္ဗတာနံ နစ္စေဟိ)” ဟူသည်မှာ မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းကြောင့် ထိုမှဤမှ လည်ပတ်လှုပ်ရှားနေသော တောင်တို့၏ ကခြင်းတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဘီလူးတို့၏ ဟိန်းသံတို့ဖြင့် (ယက္ခာနံ ဟိင်္ကာရေဟိ)” ဟူသည်မှာ အံ့ဩခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဘီလူးတို့၏ အံ့ဩမှုကို ဖော်ပြသည့်အနေဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော “ဟိဟိ” ဟူသော အသံတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အံ့ဩခြင်းသို့ ရောက်သော ဘီလူးတို့သည် “ဟိဟိ” ဟူသော အသံကို ထွက်ပေါ်စေတတ်ကြကုန်၏။ “ကောင်းချီးသံတို့ဖြင့် (ထုတိဇပ္ပေဟိ)” ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းခြင်းစကားတို့ဖြင့်။ “ဗြဟ္မာတို့၏ လက်ခမောင်းခတ်သံတို့ဖြင့် (ဗြဟ္မာနံ အပ္ဖေါဋေဟိ)” ဟူသည်မှာ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ကုန်သော ဗြဟ္မာတို့၏ လက်မောင်းကို ပုတ်ခတ်ခြင်း ဟု ဆိုအပ်သော လက်ခမောင်းခတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ နှစ်လိုဝမ်းမြောက်ကြသော ဗြဟ္မာတို့သည် လက်ဝဲလက်ကို ခွေ၍ လက်ျာလက်ဖြင့် လက်မောင်းကို ပုတ်ခတ်တတ်ကြကုန်၏။ “တစ်ခုတည်းသော ဆူညံသံ (ဧကကောလာဟလံ)” ဟူသည်မှာ တပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဆူညံသံတည်း။ “တစ်ခုတည်းသော ပဲ့တင်သံ (ဧကနိန္နာဒံ)” ဟူသည်မှာ တပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ပဲ့တင်သံတည်း။ အသီးမှ ထွက်ပေါ်လာသော ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဖြောင့်တန်းစွာ တက်သွားပြီးနောက် အောက်သို့ ညွတ်ကွေးကာ စကြာဝဠာတောင်၏ အစွန်းသို့ ထိ၍ တည်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “စကြာဝဠာတစ်ခုလုံးကို ရတနာတန်းလျားဖြင့် ရစ်ပတ်ဖွဲ့ချည်ထားသကဲ့သို့ ပြုလျက်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ထိုခဏမှစ၍ (တင်္ဂဏတော စ ပန ပဘုတိ)” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ရွှေဖလား၌ တည်တော်မူသော မဟာဗောဓိပင်၏ ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်တော်မူသော အချိန်မှစ၍ ဖြစ်သည်။ “နှင်းမြူတိမ်တိုက်ထဲသို့ ဝင်၍ တည်၏ (ဟိမဝလာဟကဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ အဋ္ဌာသိ)” ဟူသည်မှာ ရွှေဖလားနှင့်တကွ ကောင်းကင်သို့ တက်သွားပြီးလျှင် နှင်းရေနှင့်ပြည့်သော တိမ်တိုက်ထဲသို့ ဝင်၍ တည်၏။ ပထမ၌ ရွှေဖလား၌ တည်ပြီးသော အခါ၌သာလျှင် မဟာဗောဓိပင်သည် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဖြစ်၍ နှင်းမြူတိမ်တိုက်ထဲသို့ ဝင်၍ တည်လေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ရှေးဦးစွာ ရွှေဖလား၌ တည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး နှင်းတိမ်တိုက်၌ ခုနစ်ရက်၊ အဘိသိက်ခံရာ၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး လွန်စေ၍” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ ထို့ကြောင့်ပင် မဟာဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Evaṃ satena mūlānaṃ, tatthesā gandhakaddame;

Patiṭṭhāsi mahābodhi, pasādentī mahājanaṃ.

“ထိုမဟာဗောဓိပင်သည် လူအပေါင်းကို ကြည်ညိုစေလျက် ထိုနံ့သာညွန်၌ အမြစ်ပေါင်း တစ်ရာဖြင့် ဤသို့ တည်လေ၏။

‘‘Tassā khandho dasahattho, pañca sākhā manoramā;

Catuhatthā catuhatthā, dasaḍḍhaphalamaṇḍitā.

ထိုမဟာဗောဓိပင်၏ ပင်စည်သည် ဆယ်တောင်ရှိ၏။ နှစ်သက်ဖွယ်သော ခက်မကြီး ငါးခုတို့သည် လေးတောင်စီ ရှိကြကုန်၏။ တစ်ခုစီ၌ အသီးငါးလုံးစီဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်၏။

‘‘Sahassantu pasākhānaṃ, sākhānaṃ tāsamāsi ca;

Evaṃ āsi mahābodhi, manoharasirindharā.

ထိုခက်မကြီးတို့၏ ခက်ပွားတို့သည် တစ်ထောင်ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မဟာဗောဓိပင်သည် စိတ်နှလုံးကို ဆွဲဆောင်အပ်သော ကျက်သရေကို ဆောင်လျက် ရှိလေ၏။

‘‘Kaṭāhamhi mahābodhi, patiṭṭhitakkhaṇe mahī;

Akampi pāṭihīrāni, ahesuṃ vividhāni ca.

ရွှေဖလား၌ မဟာဗောဓိပင် တည်သော ခဏ၌ မြေကြီးသည် လှုပ်လေ၏။ ထို့ပြင် အထူးထူးအပြားပြားသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရတို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

‘‘Sayaṃ nādehi tūriyānaṃ, devesu mānusesu ca;

Sādhukāraninnādehi, devabrahmagaṇassa ca.

နတ်လူတို့၌ တူရိယာတို့သည် အလိုလို မြည်ကုန်၏။ နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်းတို့၏ ကောင်းချီးပေးသံတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘Meghānaṃ migapakkhīnaṃ, yakkhādīnaṃ ravehi ca;

Ravehi ca mahīkampe, ekakolāhalaṃ ahu.

မိုးတိမ်တို့၏ အသံ၊ သားငှက်တို့၏ အသံ၊ ဘီလူးစသည်တို့၏ အသံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြေငလျင်လှုပ်သော အသံတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော အုန်းအုန်းကျက်ကျက် ဆူညံသံ ဖြစ်လေ၏။

‘‘Bodhiyā phalapattehi, chabbaṇṇaraṃsiyo subhā;

Nikkhamitvā cakkavāḷaṃ, sakalaṃ sobhayiṃsu ca.

မဟာဗောဓိပင်၏ အသီးနှင့် အရွက်တို့မှ တင့်တယ်လှပသော ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်၍ စကြာဝဠာတစ်ခုလုံးကို တောက်ပစေကုန်၏။

‘‘Sakaṭāhā mahābodhi, uggantvāna tato nabhaṃ;

Aṭṭhāsi himagabbhamhi, sattāhāni adassanā’’ti.

မဟာဗောဓိပင်သည် ရွှေဖလားနှင့်တကွ ထိုနေရာမှ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ မမြင်ကွယ်ရာ နှင်းမြူတိမ်တိုက်ထဲ၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တည်နေတော်မူ၏” ဟု (မိန့်ဆိုအပ်၏)။

Tasmā [Pg.181] suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitoyeva bodhi kaṭāheneva saddhi uggantvā himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā aṭṭhāsīti veditabbaṃ.

ထို့ကြောင့် မဟာဗောဓိပင်သည် ရွှေဖလား၌ တည်လျက်ပင်လျှင် ထိုရွှေဖလားနှင့်တကွ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ နှင်းမြူတိမ်တိုက်ထဲသို့ ဝင်ကာ တည်နေတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Heṭṭhā pana bhagavato adhiṭṭhānakkamaṃ dassentena yaṃ vuttaṃ –

အောက်၌ကား မြတ်စွာဘုရား၏ အဓိဋ္ဌာန်တော်မူပုံ အစီအစဉ်ကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သော စကားရှိ၏ -

‘‘Bhagavā kira mahāparinibbānamañce nipanno laṅkādīpe mahābodhipatiṭṭhāpanatthāya asokamahārājā mahābodhiggahaṇatthaṃ gamissati, tadā mahābodhissa dakkhiṇasākhā sayameva chijjitvā suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhātūti adhiṭṭhāsi, idamekamadhiṭṭhānaṃ.

“မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့သော ညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်တော်မူစဉ် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မဟာဗောဓိပင်ကို စိုက်ပျိုးတည်ထားခြင်း အကျိုးငှာ အသောကမင်းကြီးသည် မဟာဗောဓိပင်ကို ယူဆောင်ရန် သွားလိမ့်မည်၊ ထိုအခါ မဟာဗောဓိပင်၏ လက်ျာသာခါသည် အလိုလို ပြတ်၍ ရွှေဖလား၌ တည်ပါစေသတည်းဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ဤကား ပထမအဓိဋ္ဌာန်တည်း。

‘‘Tattha patiṭṭhānakāle ca ‘mahābodhi himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā tiṭṭhatū’ti adhiṭṭhāsi, idaṃ dutiyamadhiṭṭhānaṃ.

“ထိုရွှေဖလား၌ တည်သော အခါ၌လည်း 'မဟာဗောဓိပင်သည် နှင်းမြူတိမ်တိုက်ထဲသို့ ဝင်၍ တည်ပါစေသတည်း' ဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ဤကား ဒုတိယအဓိဋ္ဌာန်တည်း။

‘‘Sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanto pattehi ca phalehi ca chabbaṇṇarasmiyo muñcatūti adhiṭṭhāsi, idaṃ tatiyamadhiṭṭhāna’’nti.

“ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ နှင်းမြူတိမ်တိုက်မှ သက်ဆင်း၍ ရွှေဖလား၌ တည်စဉ် အရွက်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသီးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ပါစေသတည်းဟု အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏။ ဤကား တတိယအဓိဋ္ဌာန်တည်း” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Taṃ iminā na sameti. Tattha hi paṭhamaṃ himavalāhakagabbhaṃ pavisitvā pacchā sattame divase himavalāhakagabbhato oruyha chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanañca vuttaṃ, tasmā aṭṭhakathāya pubbenāparaṃ na sameti. Mahāvaṃse pana adhiṭṭhānepi paṭhamaṃ suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhahanaṃ pacchāyeva chabbaṇṇaraṃsivissajjanaṃ himavalāhakagabbhapavisanañca. Vuttañhetaṃ –

ထိုစကားသည် ဤစကားနှင့် မညီညွတ်ပေ。 ထိုအဋ္ဌကထာစကား၌ ရှေးဦးစွာ နှင်းမြူတိမ်တိုက်သို့ ဝင်ပြီးမှ နောက် ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ နှင်းမြူတိမ်တိုက်မှ သက်ဆင်းကာ ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ခြင်းနှင့် ရွှေဖလား၌ တည်ခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ ရှေ့စကားနှင့် နောက်စကားသည် မညီညွတ်ပေ။ မဟာဝင်ကျမ်း၌မူကား အဓိဋ္ဌာန်ရာ၌လည်း ရှေးဦးစွာ ရွှေဖလား၌ တည်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နောက်မှသာ ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ခြင်းနှင့် နှင်းမြူတိမ်တိုက်သို့ ဝင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော -

‘‘Parinibbānamañcamhi, nipannena jinena hi;

Kataṃ mahāadhiṭṭhānaṃ, pañcakaṃ pañcacakkhunā.

“ငါးပါးသော မျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့သော ညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်တော်မူစဉ် ကြီးမြတ်သော အဓိဋ္ဌာန်ငါးပါးကို ပြုတော်မူ၏။

‘‘Gayhamānā mahābodhi-sākhāsokena dakkhiṇā;

Chijjitvāna sayaṃyeva, patiṭṭhātu kaṭāhake.

အသောကမင်းကြီး ယူဆောင်အပ်သော မဟာဗောဓိပင်၏ လက်ျာသာခါသည် အလိုလို ပြတ်၍ ရွှေဖလား၌ တည်ပါစေသတည်း။

‘‘Patiṭṭhahitvā sā sākhā, chabbaṇṇarasmiyo subhā;

Rājayantī disā sabbā, phalapattehi muñcatu.

ထိုသာခါသည် ရွှေဖလား၌ တည်ပြီးလျှင် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို တောက်ပစေလျက် အသီးနှင့် အရွက်တို့မှ တင့်တယ်လှပသော ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့ကို လွှတ်ပါစေသတည်း။

‘‘Sasuvaṇṇakaṭāhā sā, uggantvāna manoramā;

Adissamānā sattāhaṃ, himagabbhamhi tiṭṭhatū’’ti.

နှစ်သက်ဖွယ်သော ထိုသာခါသည် ရွှေဖလားနှင့်တကွ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ မမြင်ကွယ်ရာ နှင်းတိမ်တိုက်ထဲ၌ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တည်ပါစေသတည်း” ဟု (အဓိဋ္ဌာန်တော်မူ၏)။

Bodhivaṃsepi [Pg.182] ca ayameva adhiṭṭhānakkamo vutto, tasmā aṭṭhakathāyaṃ vutto adhiṭṭhānakkamo yathā pubbenāparaṃ na virujjhati, tathā vīmaṃsitvā gahetabbo.

ဗောဓိဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤအဓိဋ္ဌာန် အစီအစဉ်အတိုင်းပင် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ မိန့်ဆိုအပ်သော အဓိဋ္ဌာန်အစီအစဉ်ကို ရှေ့နောက် မဆန့်ကျင်ရအောင် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။

Himañca chabbaṇṇaraṃsiyo ca āvattitvā mahābodhimeva pavisiṃsūti mahābodhiṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ himañca bodhito nikkhantachabbaṇṇarasmiyo ca āvattitvā padakkhiṇaṃ katvā bodhimeva pavisiṃsu, bodhipaviṭṭhā viya hutvā antarahitāti vuttaṃ hoti. Ettha pana ‘‘himañca raṃsiyo cā’’ti ayameva pāṭho satasodhitasammate porāṇapotthake sesesu ca sabbapotthakesu dissati. Mahāvaṃsepi cetaṃ vuttaṃ –

“နှင်းမြူသည်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်းကောင်း လည်၍ မဟာဗောဓိပင်သို့သာလျှင် ဝင်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ တည်သော နှင်းမြူသည်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်းကောင်း လည်ပတ်၍ လက်ျာရစ် လှည့်ပြီးလျှင် မဟာဗောဓိပင်သို့သာလျှင် ဝင်ကုန်၏။ ဗောဓိပင်သို့ ဝင်ကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ကွယ်ပျောက်သွားကုန်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌မူကား “နှင်းမြူသည်လည်းကောင်း၊ ရောင်ခြည်တော်တို့သည်လည်းကောင်း (ဟိမဉ္စ ရံသိယော စ)” ဟူသော ဤပါဌ်သည်သာလျှင် အကြိမ်တစ်ရာ သုတ်သင်အပ်သော ပေဟောင်းမူ၌လည်းကောင်း၊ ကြွင်းကျန်သော ပေစာမူအားလုံးတို့၌လည်းကောင်း ထင်ရှားရှိ၏။ မဟာဝင်ကျမ်း၌လည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Atīte tamhi sattāhe, sabbe himavalāhakā;

Pavisiṃsu mahābodhiṃ, sabbā tā raṃsiyopi cā’’ti.

“ထိုခုနစ်ရက် လွန်မြောက်သောအခါ နှင်းမြူတိမ်တိုက်အားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုရောင်ခြည်တော်အားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း မဟာဗောဓိပင်သို့ ဝင်ကုန်၏” ဟု (မိန့်ဆိုအပ်၏)။

Kenaci pana ‘‘pañca raṃsiyo’’ti pāṭhaṃ parikappetvā yaṃ vuttaṃ ‘‘sabbadisāhi pañca rasmiyo āvattitvāti pañcahi phalehi nikkhantattā pañca, tā pana chabbaṇṇāvā’’ti, taṃ tassa sammohavijambhitamattanti daṭṭhabbaṃ. Paripuṇṇakhandhasākhāpasākhapañcaphalapaṭimaṇḍitoti paripuṇṇakhandhasākhāpasākhāhi ceva pañcahi ca phalehi paṭimaṇḍito, samantato vibhūsitoti attho. Abhisekaṃ datvāti anotattodakena abhisekaṃ datvā. Mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsīti bodhisamīpeyeva vasi.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'pañca raṃsiyo' (ငါးပါးသော ရောင်ခြည်တို့) ဟု ပါဌ်ကို ကြံဆယူဆပြီးလျှင် 'အရပ်မျက်နှာအားလုံးမှ ငါးပါးသော ရောင်ခြည်တို့သည် လည်ကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ ငါးလုံးသော အသီးတို့မှ ထွက်သောကြောင့် ငါးပါးသော ရောင်ခြည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုရောင်ခြည်တို့သည်ကား အဆင်းခြောက်ပါး ရှိကုန်၏' ဟု ပြောဆိုခဲ့ကြသော်လည်း ထိုပြောဆိုချက်သည် ထိုဆရာ၏ မောဟကြောင့် အားထုတ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'Paripuṇṇakhandhasākhāpasākhapañcaphalapaṭimaṇḍito' ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံသော ပင်စည်၊ ခက်မ၊ ခက်ငယ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငါးလုံးသော အသီးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ထက်ဝန်းကျင်မှ တင့်တယ်လှပသော ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'Abhisekaṃ datvā' ဟူသည်မှာ အနဝတတ်အိုင်မှ ရေဖြင့် ရေသပ္ပာယ်သွန်းလောင်း၍ ဟု အနက်ရသည်။ 'Mahābodhiṭṭhāneyeva aṭṭhāsī' ဟူသည်မှာ ဗောဓိပင်၏ အနီး၌သာလျှင် တည်နေ၏ (ကိန်းဝပ်တော်မူ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။

Pubbakattikapavāraṇādivaseti assayujamāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ. Cātuddasīuposathattā dvisattāhe jāte uposatho sampattoti āha ‘‘kāḷapakkhassa uposathadivase’’ti, assayujamāsakāḷapakkhassa cātuddasīuposatheti attho. Pācīnamahāsālamūle ṭhapesīti nagarassa pācīnadisābhāge jātassa mahāsālarukkhassa heṭṭhā maṇḍapaṃ kāretvā tattha ṭhapesi. Sattarasame divaseti pāṭipadadivasato dutiyadivase. Kattikachaṇapūjaṃ addasāti kattikachaṇavasena bodhissa kariyamānaṃ pūjaṃ sumanasāmaṇero addasa, disvā ca āgato sabbaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Taṃ sandhāyeva ca thero bodhiāharaṇatthaṃ pesesi.

'Pubbakattikapavāraṇādivase' ဟူသည်မှာ သီတင်းကျွတ်လ၏ လဆန်းပက္ခ လပြည့်နေ့ (သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့) ၌ ဖြစ်၏။ စာတုဒ္ဒသီ ဥပုဒ်နေ့ဖြစ်၍ နှစ်ပတ် (တဆယ့်လေးရက်) လွန်မြောက်သောအခါ ဥပုဒ်နေ့သို့ ရောက်ရှိသဖြင့် 'kāḷapakkhassa uposathadivase' ဟု ဆိုသည်။ သီတင်းကျွတ်လဆုတ်ပက္ခ၏ စာတုဒ္ဒသီ ဥပုဒ်နေ့၌ ဟု အနက်ရ၏။ 'Pācīnamahāsālamūle ṭhapesī' ဟူသည်မှာ မြို့တော်၏ အရှေ့ဘက်အရပ်၌ ပေါက်ရောက်သော အင်ကြင်းပင်ကြီး၏ အောက်၌ မဏ္ဍပ်ကို ဆောက်လုပ်စေ၍ ထိုမဏ္ဍပ်၌ ထားရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ 'Sattarasame divase' ဟူသည်မှာ လဆန်းတစ်ရက်နေ့မှ ရေတွက်သော် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့ (လပြည့်ကျော် နှစ်ရက်နေ့) ၌ ဖြစ်၏။ 'Kattikachaṇapūjaṃ addasa' ဟူသည်မှာ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်သဘင် အခမ်းအနားဖြင့် မဟာဗောဓိပင်အား ပြုအပ်သော ပူဇော်ပွဲကို သုမနသာမဏေသည် မြင်တော်မူ၏။ မြင်တော်မူ၍ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသောအခါ ထိုအကြောင်းအရာ အလုံးစုံကို လျှောက်ထား၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍သာလျှင် မဟိန္ဒမထေရ်သည် မဟာဗောဓိပင်ကို ဆောင်ယူရန် စေလွှတ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Aṭṭhārasa devatākulānīti mahābodhiṃ parivāretvā ṭhitanāgayakkhādidevatākulāni datvāti sambandho. Amaccakulāni bodhissa kattabbavicāraṇatthāya [Pg.183] adāsi, brāhmaṇakulāni lokasammatattā udakāsiñcanatthāya adāsi, kuṭumbiyakulāni bodhissa kattabbapūjopakaraṇagopanatthāya adāsi. ‘‘Gopakā rājakammino tathā taracchā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Gaṇṭhipade pana ‘‘gopakakulāni bodhisiñcanatthaṃ khīradhenupālanatthāya taracchakulāni kāliṅgakulāni vissāsikāni padhānamanussakulānī’’ti vuttaṃ. Kāliṅgakulānīti ettha ‘‘udakādigāhakā kāliṅgā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. ‘‘Kaliṅgesu janapade jātisampannakulaṃ kāliṅgakula’’nti keci. Iminā parivārenāti sahatthe karaṇavacanaṃ, iminā vuttappakāraparivārena saddhinti attho. Viñjhāṭaviṃ samatikkammāti rājā sayampi mahābodhissa paccuggamanaṃ karonto senaṅgaparivuto thalapathena gacchanto viñjhāṭaviṃ nāma aṭaviṃ atikkamitvā. Tāmalittiṃ anuppattoti tāmalittiṃ nāma titthaṃ sampatto. Idamassa tatiyanti suvaṇṇakaṭāhe patiṭṭhitamahābodhissa rajjasampadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Tato pubbe panesa ekavāraṃ saddhāya sakalajambudīparajjena mahābodhiṃ pūjesiyeva, tasmā tena saddhiṃ catutthamidaṃ rajjasampadānaṃ. Mahābodhiṃ pana yasmiṃ yasmiṃ divase rajjena pūjesi, tasmiṃ tasmiṃ divase sakalajambudīparajjato uppannaṃ āyaṃ gahetvā mahābodhipūjaṃ kāresi.

'Aṭṭhārasa devatākulāni' (နတ်မျိုးတစ်ဆယ့်ရှစ်မျိုး) ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်ကို ခြံရံလျက်ရှိသော နဂါး၊ ဘီလူး စသော နတ်မျိုးတို့ကို ပေးအပ်၍ ဟု အနက်စပ်ရမည်။ အမတ်မျိုးတို့ကို မဟာဗောဓိပင်၌ ပြုအပ်သော စီမံခန့်ခွဲမှုကိစ္စတို့ကို လုပ်ဆောင်ရန် ပေးအပ်၏၊ ပုဏ္ဏားမျိုးတို့ကို လူတို့ သမုတ်အပ်သော အနွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ရေသွန်းလောင်းရန် ပေးအပ်၏၊ သူကြွယ်မျိုးတို့ကို မဟာဗောဓိပင်အား ပြုအပ်သော ပူဇော်ပွဲ အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများကို ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရန် ပေးအပ်၏။ 'မင်း၏ အမှု၌ လုပ်ဆောင်သော ဂေါပကတို့သည်လည်းကောင်း၊ တရစ္ဆာ (ရှဥ့်) တို့သည်လည်းကောင်း ထိုအတူပင် ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုသည်။ သီဟိုဠ်ကျွန်း ဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ 'ဂေါပကအနွယ်တို့ကို မဟာဗောဓိပင်အား ရေသွန်းလောင်းရန်၊ တရစ္ဆာအနွယ်တို့ကို နို့ညှစ်နွားများ ကျောင်းစောင့်ရန်၊ ကာလိင်္ဂအနွယ်ဝင် မြင့်မြတ်သောအမျိုးတို့၏ အကျုံးဝင်သောသူတို့ကို ဖြစ်ကုန်သော လူတို့၏ အမျိုး' ဟု ဆိုသည်။ 'Kāliṅgakulāni' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ရေအစရှိသည်တို့ကို ဆောင်ယူတတ်သူတို့ကို ကာလိင်္ဂဟု ခေါ်၏' ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုသည်။ 'ကာလိင်္ဂတိုင်း၌ ဖြစ်သော အမျိုးကောင်းသားများကို ကာလိင်္ဂအနွယ်ဟု ခေါ်၏' ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ 'Iminā parivārena' ဟူသည်မှာ ကရဏဝိဘတ်ကို အနက်ပြုသည်ဖြစ်၍ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အခြံအရံနှင့်တကွ ဟု အနက်ရသည်။ 'Viñjhāṭaviṃ samatikkamma' ဟူသည်မှာ မင်းကြီးကိုယ်တိုင်လည်း မဟာဗောဓိပင်အား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုလိုသဖြင့် စစ်အင်္ဂါလေးပါး ခြံရံလျက် ကုန်းလမ်းခရီးဖြင့် သွားစဉ် ဝိဇ္ဈာဋဝိမည်သော တောအုပ်ကြီးကို လွန်မြောက်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Tāmalittiṃ anuppatto' ဟူသည်မှာ တာမလိတ္တိ အမည်ရှိသော ဆိပ်ကမ်းသို့ ရောက်ရှိသည်ကို ဆိုသည်။ 'Idamassa tatiyaṃ' ဟူသည်မှာ ရွှေဖလား၌ တည်ရှိသော မဟာဗောဓိပင်အား တိုင်းပြည်ကို လှူဒါန်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ထိုမတိုင်မီ ရှေး၌လည်း တစ်ကြိမ် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ တိုင်းပြည်ဖြင့် မဟာဗောဓိပင်ကို ပူဇော်ခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရှေးတစ်ကြိမ်နှင့်ပေါင်းလျှင် ယခု တိုင်းပြည်လှူဒါန်းခြင်းသည် စတုတ္ထအကြိမ်မြောက် ဖြစ်သည်။ မဟာဗောဓိပင်ကိုမူ မိမိ ပူဇော်သော နေ့ရက်တိုင်း၌ ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးမှ ရရှိသော အခွန်အတုတ်များကို ယူဆောင်၍ မဟာဗောဓိပင်အား ပူဇော်ပွဲကို ပြုလုပ်စေခဲ့သည်။

Māgasiramāsassāti migasiramāsassa. Paṭhamapāṭipadadivaseti sukkapakkhapāṭipadadivase. Tañhi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ apekkhitvā ‘‘paṭhamapāṭipadadivasa’’nti vuccati. Idañca imasmiṃ dīpe pavattamānavohāraṃ gahetvā vuttaṃ. Tattha pana puṇṇamito paṭṭhāya yāva aparā puṇṇamī, tāva eko māsoti vohārassa pavattattā tena vohārena ‘‘dutiyapāṭipadadivase’’ti vattabbaṃ siyā. Tattha hi kaṇhapakkhapāṭipadadivasaṃ ‘‘paṭhamapāṭipada’’nti vuccati. Ukkhipitvāti mahāsālamūle dinnehi soḷasahi jātisampannakulehi saddhiṃ ukkhipitvāti vadanti. Gacchati vatareti ettha areti khede. Tenevāha ‘‘kanditvā’’ti, bodhiyā adassanaṃ asahamāno roditvā paridevitvāti attho. Sarasaraṃsijālanti ettha pana heṭṭhā vuttanayeneva attho veditabbo. Mahābodhisamāruḷhāti mahābodhinā samāruḷhā. Passato passatoti anādare sāmivacanaṃ, passantassevāti attho[Pg.184]. Mahāsamuddatalaṃ pakkhantāti mahāsamuddassa udakatalaṃ pakkhandi. Samantā yojananti samantato ekekena passena yojanappamāṇe padese. Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ. Vīciyo vūpasantāti vīciyo na uṭṭhahiṃsu, nāhesunti vuttaṃ hoti. Pavajjiṃsūti viraviṃsu, nādaṃ pavattayiṃsūti attho. Rukkhādisannissitāhīti ettha ādi-saddena pabbatādisannissitā devatā saṅgaṇhāti.

'Māgasiramāsassa' ဟူသည်မှာ နတော်လ၌ ဟူလို။ 'Paṭhamapāṭipadadivase' ဟူသည်မှာ လဆန်းတစ်ရက်နေ့၌ ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် လဆုတ်တစ်ရက်နေ့ကို ငဲ့၍ 'ပထမပါဋိပဒဒိဝသ' (ပထမပထမပတ်၏ တစ်ရက်နေ့) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤစကားကိုလည်း ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသော အသုံးအနှုန်းကို ယူ၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဇမ္ဗူဒိပ်၌မူကား လပြည့်နေ့မှစ၍ နောက်ထပ်လပြည့်နေ့တိုင်အောင် တစ်လဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသောကြောင့် ထိုအသုံးအနှုန်းဖြင့် 'ဒုတိယပါဋိပဒဒိဝသ' (လဆုတ်တစ်ရက်နေ့) ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထိုဇမ္ဗူဒိပ်၌ကား လဆုတ်တစ်ရက်နေ့ကို 'ပထမပါဋိပဒ' ဟု ခေါ်ဝေါ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'Ukkhipitvā' ဟူသည်မှာ အင်ကြင်းပင်ကြီးအနီး၌ ပေးအပ်သော ပြည့်စုံသောအမျိုး တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့နှင့်တကွ မြှောက်ချီ၍ ဟု ဆိုလိုကြသည်။ 'Gacchati vātāreti' ဟူသော ပုဒ်၌ 'āreti' ဟူသည်မှာ ပင်ပန်းခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် 'kanditvā' (ငိုကြွေးလျက်) ဟု ဆိုသည်။ ဗောဓိပင်ကို မမြင်ရခြင်းကို မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်၍ ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'Sarasaraṃsijālaṃ' ဟူသော ပုဒ်၌ အနက်ကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'Mahābodhisamāruḷhā' ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်သည် ကောင်းစွာစီးနင်းအပ်သော (မဟာဗောဓိပင်ကို တင်ဆောင်အပ်သော သင်္ဘော) ဖြစ်၏။ 'Passato passato' ဟူသည်မှာ အနာဒရ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်၍ မြင်လျက်သာလျှင် ဟု အနက်ရသည်။ 'Mahāsamuddatalaṃ pakkhantā' ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်သည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ ရေမျက်နှာပြင်သို့ သက်ဆင်းလေ၏။ 'Samantā yojanaṃ' ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ တစ်ဖက်တစ်ဖက်လျှင် တစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်ပတ်ပတ်လည်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂအနက်၌ ဖြစ်၏။ 'Vīciyo vūpasantā' ဟူသည်မှာ လှိုင်းတံပိုးတို့သည် မထကုန်၊ မဖြစ်ကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Pavajjiṃsu' ဟူသည်မှာ ဟစ်ကြော်ကုန်၏၊ အသံကို ဖြစ်စေကုန်၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'Rukkhādisannissitāhi' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ādi' သဒ္ဒါဖြင့် တောင် စသည်တို့၌ မှီတင်းနေထိုင်ကုန်သော နတ်တို့ကို ယူအပ်၏။

Supaṇṇarūpenāti supaṇṇasadisena rūpena. Nāgakulāni santāsesīti mahābodhiggahaṇatthaṃ āgatāni nāgakulāni santāsesi, tesaṃ bhayaṃ uppādetvā palāpesīti vuttaṃ hoti. Tadā hi samuddavāsino nāgā mahābodhiṃ gahetuṃ vātavassandhakārādīhi mahantaṃ vikubbanaṃ akaṃsu. Tato saṅghamittattherī garuḷavaṇṇaṃ māpetvā tena garuḷarūpena ākāsaṃ pūrayamānā sikhāmarīcijālena gaganaṃ ekandhakāraṃ katvā pakkhappahāravātena mahāsamuddaṃ āloḷetvā saṃvaṭṭajaladhinādasadisena ravena nāgānaṃ hadayāni bhindantī viya tāsetvā nāge palāpesi. Te ca utrastarūpā nāgā āgantvāti te ca vuttanayena uttāsitā nāgā puna āgantvā. Taṃ vibhūtinti taṃ iddhipāṭihāriyasaṅkhātaṃ vibhūtiṃ, taṃ acchariyanti vuttaṃ hoti. Therī yācitvāti ‘‘ayye, amhākaṃ bhagavā mucalindanāgarājassa bhogāvaliṃ attano gandhakuṭiṃ katvā sattāhaṃ tassa saṅgahaṃ akāsi. Abhisambujjhanadivase nerañjarānadītīre attano ucchiṭṭhapattaṃ mahākāḷanāgassa vissajjesi. Uruvelanāgena māpitaṃ visadhūmadahanaṃ agaṇetvā tassa saraṇasīlābharaṇamadāsi. Mahāmoggallānattheraṃ pesetvā nandopanandanāgarājānaṃ dametvā nibbisaṃ akāsi. Evaṃ so lokanāyako amhākaṃ upakārako, tvampi no dosamassaritvā muhuttaṃ mahābodhiṃ vissajjetvā nāgalokassa saggamokkhamaggaṃ sampādehī’’ti evaṃ yācitvā. Mahābodhiviyogadukkhitoti mahābodhiviyogena dukkhito sañjātamānasikadukkho. Kanditvāti imassa pariyāyavacanamattaṃ roditvāti, guṇakittanavasena vā punappunaṃ roditvā, vilāpaṃ katvāti attho.

"ဂဠုံအသွင်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဂဠုံနှင့်တူသော အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "နဂါးအပေါင်းတို့ကို ထိတ်လန့်စေ၏" ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်ကို လုယူရန် ရောက်ရှိလာကြသော နဂါးအပေါင်းတို့ကို ထိတ်လန့်စေ၍ ၎င်းတို့အား ဘေးဘယဖြစ်စေလျက် ထွက်ပြေးစေခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစဉ်က သမုဒ္ဒရာ၌ နေထိုင်ကြသော နဂါးတို့သည် မဟာဗောဓိပင်ကို လုယူရန် လေ၊ မိုး၊ မှောင်မိုက် စသည်တို့ဖြင့် ကြီးစွာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ သံဃမိတ္တာထေရီသည် ဂဠုံအသွင်ကို ဖန်ဆင်းတော်မူ၍ ထိုဂဠုံအသွင်ဖြင့် ကောင်းကင်ပြင်ကို ပြည့်စေလျက်၊ အတောင်နှင့် ဦးစွန်းတို့၏ ရောင်ခြည်အလျှံတို့ဖြင့် ကောင်းကင်ကို တခဲနက် မှောင်မိုက်စေကာ၊ အတောင်ခတ်သော လေပြင်းဖြင့် မဟာသမုဒ္ဒရာကို ချောက်ချားစေပြီးလျှင် ကမ္ဘာဖျက်မိုးကြိုးသံနှင့်တူသော ကြီးစွာသော အသံဖြင့် နဂါးတို့၏ နှလုံးသားကို ကွဲအက်မတတ် ထိတ်လန့်စေလျက် နဂါးတို့ကို မောင်းထုတ်ကာ ထွက်ပြေးစေခဲ့သည်။ "ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော ထိုနဂါးတို့သည် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြ၍" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်သော ထိုနဂါးတို့သည် နောက်တစ်ဖန် ပြန်လည်လာကြပြီးလျှင် ဖြစ်သည်။ "ထိုတင့်တယ်ခြင်းကို" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယ ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအံ့ဖွယ်သရဲ တင့်တယ်ခြင်းကို ပူဇော်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထေရီအား တောင်းပန်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ 'အရှင်မ၊ အကျွန်ုပ်တို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည် မုစလိန္ဒနဂါးမင်း၏ အခွေကို မိမိ၏ ဂန္ဓကုဋိပြု၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ထိုနဂါးအား သင်္ဂြိုဟ်ချီးမြှောက်တော်မူခဲ့သည်။ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောနေ့၌ နေရဉ္ဇရာမြစ်ကမ်းဝယ် မိမိ၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော ရွှေသပိတ်ကို ကာဠနဂါးမင်းအား စွန့်ကြဲပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။ ဥရုဝေဠနဂါးမင်း ဖန်ဆင်းအပ်သော အဆိပ်ခိုးအလျှံကို မမှုဘဲ ထိုနဂါးအား ရတနာသုံးပါးနှင့် သီလတည်းဟူသော တန်ဆာကို ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ထေရ်ကို စေလွှတ်၍ နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းကို ဆုံးမတော်မူစေပြီး အဆိပ်ကင်းအောင် ပြုတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုလောကနာထ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်တို့အား ကျေးဇူးပြုတော်မူခဲ့သည်။ အရှင်မသည်လည်း အကျွန်ုပ်တို့၏ အပြစ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ ခဏမျှ မဟာဗောဓိပင်ကို လွှတ်တော်မူ၍ နဂါးပြည်သူတို့အား နတ်ရွာမဂ်ဖိုလ်လမ်းကို ရရှိစေပါလော့' ဟု ဤသို့ တောင်းပန်ကြ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မဟာဗောဓိနှင့် ကွေကွင်းရသဖြင့် ပူဆွေးသောကရောက်လျက်" ဟူသည်မှာ မဟာဗောဓိပင်နှင့် ကွေကွင်းရခြင်းကြောင့် စိတ်ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ကာ ပူဆွေးဒုက္ခရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ငိုကြွေးလျက်" ဟူသည်မှာ ဤဒုက္ခိတပုဒ်၏ ပရိယာယ်စကားမျှသာဖြစ်၍ ဂုဏ်တော်တို့ကို ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့် အဖန်ဖန် ငိုကြွေးကာ ညည်းတွားခြင်းကို ပြုလုပ်၍ဟု အနက်ရသည်။

Uttaradvāratoti anurādhapurassa uttaradvārato. Maggaṃ sodhāpetvāti khāṇukaṇṭakādīnaṃ uddharāpanavasena maggaṃ sodhāpetvā. Alaṅkārāpetvāti [Pg.185] vālukādīnaṃ okirāpanādivasena sajjetvā. Samuddasālavatthusminti samuddāsannasālāya vatthubhūte padese. Tasmiṃ kira padese ṭhitehi samuddassa diṭṭhattā taṃ acchariyaṃ pakāsetuṃ tattha ekā sālā katā. Sā nāmena ‘‘samuddāsannasālā’’ti pākaṭā jātā. Vuttañhetaṃ –

"မြောက်တံခါးမှ" ဟူသည်မှာ အနုရာဓပုရမြို့၏ မြောက်တံခါးမှ ဖြစ်သည်။ "လမ်းခရီးကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းစေ၍" ဟူသည်မှာ သစ်ငုတ်၊ ဆူးငြောင့် စသည်တို့ကို နုတ်ပယ်စေခြင်းဖြင့် လမ်းခရီးကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "တန်ဆာဆင်စေ၍" ဟူသည်မှာ သဲဖြူခင်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပြင်ဆင်စီမံစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမုဒ္ဒရာဇရပ်တည်ရာ အရပ်၌" ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာနှင့် နီးသော ဇရပ်၏ တည်ရာအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုအရပ်၌ ရပ်တည်နေကြသူတို့သည် သမုဒ္ဒရာကို မြင်တွေ့ရသောကြောင့် ထိုအံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုကို ထင်ရှားစေရန် ထိုအရပ်၌ ဇရပ်တစ်ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုဇရပ်သည် "သမုဒ္ဒရာနီးဇရပ် (သမုဒ္ဒါသန္နသာလာ)" ဟူသော အမည်ဖြင့် ထင်ရှားကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ထိုစကားကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ -

‘‘Samuddāsannasālāya, ṭhāne ṭhatvā mahaṇṇave;

Āgacchantaṃ mahābodhiṃ, mahātheriddhiyāddasa.

"သမုဒ္ဒရာနီးဇရပ် တည်ရှိရာအရပ်၌ ရပ်လျက် မဟာသမုဒ္ဒရာအတွင်း ကြွလာတော်မူသော မဟာဗောဓိပင်ကို မဟာထေရ်သည် တန်ခိုးတော်ဖြင့် မြင်တော်မူ၏။"

‘‘Tasmiṃ ṭhāne katā sālā, pakāsetuṃ tamabbhutaṃ;

‘Samuddāsannasālā’ti, nāmenāsidha pākaṭā’’ti.

"ထိုအံ့ဖွယ်သရဲကို ထင်ရှားစေရန် ထိုအရပ်၌ ဇရပ်တစ်ဆောင်ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ထိုဇရပ်သည် ဤကျွန်း၌ 'သမုဒ္ဒရာနီးဇရပ် (သမုဒ္ဒါသန္နသာလာ)' ဟူသော အမည်ဖြင့် ထင်ရှားကျော်ကြားလေသည်။"

Tāya vibhūtiyāti tāya vuttappakārāya pūjāsakkārādisampattiyā. Therassāti mahāmahindattherassa. Maggassa kira ubhosu passesu antarantarā pupphehi kūṭāgārasadisasaṇṭhānāni pupphacetiyāni kārāpesi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘antarantare pupphaagghiyāni ṭhapento’’ti. Āgato vatareti ettha areti pasaṃsāyaṃ, sādhu vatāti attho. Soḷasahi jātisampannakulehīti aṭṭhahi amaccakulehi aṭṭhahi ca brāhmaṇakulehīti evaṃ soḷasahi jātisampannakulehi. Samuddatīre mahābodhiṃ ṭhapetvāti samuddavelātale alaṅkatappaṭiyatte ramaṇīye maṇḍape mahābodhiṃ ṭhapetvā. Evaṃ pana katvā sakalatambapaṇṇirajjena mahābodhiṃ pūjetvā soḷasannaṃ kulānaṃ rajjaṃ niyyātetvā sayaṃ dovārikaṭṭhāne ṭhatvā tayo divase anekappakāraṃ pūjaṃ kārāpesi. Taṃ dassento ‘‘tīṇi divasānī’’tiādimāha. Rajjaṃ vicāresīti rajjaṃ vicāretuṃ vissajjesi, soḷasahi vā jātisampannakulehi rajjaṃ vicārāpesīti attho. Catutthe divaseti migasiramāsassa sukkapakkhadasamiyaṃ. Anupubbena anurādhapuraṃ sampattoti dasamiyaṃ alaṅkatappaṭiyattarathe mahābodhiṃ ṭhapetvā uḷārapūjaṃ kurumāno pācīnapassavihārassa patiṭṭhātabbaṭṭhānamānetvā tattha saṅghassa pātarāsaṃ pavattetvā mahindattherena bhāsitaṃ nāgadīpe dasabalena kataṃ nāgadamanaṃ sutvā ‘‘sammāsambuddhena nisajjādinā paribhuttaṭṭhānesu thūpādīhi sakkāraṃ karissāmī’’ti saññāṇaṃ kāretvā tato āharitvā tavakkabrāhmaṇassa gāmadvāre ṭhapetvā pūjetvā evaṃ tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne pūjaṃ katvā iminā anukkamena anurādhapuraṃ [Pg.186] sampatto. Cātuddasīdivaseti migasiramāsasseva sukkapakkhacātuddase. Vaḍḍhamānakacchāyāyāti chāyāya vaḍḍhamānasamaye, sāyanhasamayeti vuttaṃ hoti. Samāpattinti phalasamāpattiṃ. Tilakabhūteti alaṅkārabhūte. Rājavatthudvārakoṭṭhakaṭṭhāneti rājuyyānassa dvārakoṭṭhakaṭṭhāne. ‘‘Sakalarajjaṃ mahābodhissa dinnapubbattā upacāratthaṃ rājā dovārikavesaṃ gaṇhī’’ti vadanti.

"ထိုကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ပူဇော်မှုဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အချင်းအရာရှိသော ထိုပူဇော်သက္ကာရ အစရှိသည်တို့၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "မထေရ်၏" ဟူသည်မှာ မဟာမဟိန္ဒမထေရ်၏ ဖြစ်သည်။ လမ်းခရီး၏ ဝဲယာနှစ်ဖက်တို့၌ အကြားအကြားဝယ် ပန်းတို့ဖြင့် ပြာသာဒ်အထွတ်နှင့်တူသော သဏ္ဌာန်ရှိကုန်သော ပန်းစေတီတို့ကို ပြုလုပ်စေခဲ့သည်ဟု ကြားသိရသည်။ ထိုအရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "အကြားအကြား၌ ပန်းဗန်းတို့ကို ထားလျက်" ဟု ဤစကားကို ဆိုအပ်သည်။ "ကြွတော်မူလာပါပေ၏တကား (အာဂတော ဝတ ရေ)" ဟူသော ပုဒ်၌ "ရေ" ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ ရှိသောကြောင့် "ကောင်းလှပါပေစွတကား" ဟု အနက်ရသည်။ "ဇာတိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးတစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အမတ်မျိုးရှစ်မျိုး၊ ပုဏ္ဏားမျိုးရှစ်မျိုးတို့ဖြင့် ဤသို့သော ဇာတိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးတစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သမုဒ္ဒရာကမ်းနား၌ မဟာဗောဓိပင်ကို ထားရှိ၍" ဟူသည်မှာ သမုဒ္ဒရာကမ်းခြေရှိ တန်ဆာဆင်အပ်သော မွေ့လျော်ဖွယ် မဏ္ဍပ်၌ မဟာဗောဓိပင်ကို ပူဇော်ထားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်ပြီးလျှင် သီဟိုဠ်ကျွန်းတစ်ခုလုံးဖြင့် မဟာဗောဓိပင်ကို ပူဇော်ကာ အမျိုးတစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့အား တိုင်းပြည်ကို အပ်နှင်း၍ မိမိကိုယ်တိုင်မူ တံခါးစောင့်အဖြစ် ခံယူလျက် သုံးရက်ပတ်လုံး အထူးထူးသော ပူဇော်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်စေခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို ပြသရန် "သုံးရက်ပတ်လုံး" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "တိုင်းပြည်ကို စီရင်စေ၏" ဟူသည်မှာ တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စီရင်စေရန် လွှတ်တော်မူ၏၊ သို့မဟုတ် ဇာတိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးတစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုးတို့အား တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်ဟု အနက်ရသည်။ "စတုတ္ထမြောက်နေ့၌" ဟူသည်မှာ နတ်တော်လဆန်း ဆယ်ရက်နေ့၌ ဖြစ်သည်။ "အစဉ်အတိုင်း အနုရာဓပုရသို့ ရောက်တော်မူ၏" ဟူသည်မှာ လဆန်းဆယ်ရက်နေ့၌ တန်ဆာဆင်အပ်သော ရထားထက်ဝယ် မဟာဗောဓိပင်ကို ပင့်ဆောင်လျက် ကြီးကျယ်သော ပူဇော်မှုကို ပြုလုပ်ကာ အရှေ့ဘက်ကျောင်းတော် တည်ရာအရပ်သို့ ပင့်ဆောင်ပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ သံဃာတော်များအား နံနက်ဆွမ်း ကပ်လှူ၍ မဟိန္ဒမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော နာဂဒီပ၌ မြတ်စွာဘုရားသခင် နဂါးတို့ကို ဆုံးမတော်မူပုံကို နာယူရသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသခင် သီတင်းသုံးတော်မူခြင်း စသည်ဖြင့် အသုံးပြုတော်မူသော အရပ်တို့၌ စေတီအစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်အံ့" ဟု အမှတ်သညာပြုကာ ထိုအရပ်မှ ဆောင်ယူခဲ့ပြီး တဝက္ကပုဏ္ဏား၏ ရွာတံခါးဝ၌ ထားရှိကာ ပူဇော်၍ ဤသို့ အရပ်ရပ်၌ ပူဇော်မှုကို ပြုလျက် ဤနည်းစနစ်ဖြင့် အနုရာဓပုရသို့ ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်သည်။ "တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့၌" ဟူသည်မှာ နတ်တော်လဆန်း တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်နေ့၌ ဖြစ်သည်။ "အရိပ်ရှည်သော အခါ၌" ဟူသည်မှာ နေ့လယ်အစောင်း အရိပ် တိုးပွားလာသော အချိန်၊ ညနေချမ်းအချိန်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သမာပတ်ကို" ဟူသည်မှာ ဖလသမာပတ်ကို ဖြစ်သည်။ "တန်ဆာသဖွယ် ဖြစ်သော" ဟူသည်မှာ မွမ်းမံခြယ်သအပ်သော အဆင်တန်ဆာသဖွယ် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နန်းတော်တံခါးမုခ်ဝ၌" ဟူသည်မှာ မင်းဥယျာဉ်၏ တံခါးမုခ်ဝ၌ ဖြစ်သည်။ "တိုင်းပြည်တစ်ခုလုံးကို မဟာဗောဓိပင်အား အလှူတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်၍ ခံစားစံစားရန်အလို့ငှာ မင်းကြီးသည် တံခါးစောင့်အသွင်ကို ယူတော်မူ၏" ဟု ဆိုကြကုန်သည်။

Anupubbavipassananti udayabbayādianupubbavipassanaṃ. Paṭṭhapetvāti ārabhitvā. Atthaṅgamiteti atthaṅgate. ‘‘Saha bodhipatiṭṭhānenā’’ti vattabbe vibhattivipariṇāmaṃ katvā ‘‘saha bodhipatiṭṭhānā’’ti nissakkavacanaṃ kataṃ. Sati hi sahayoge karaṇavacanena bhavitabbaṃ. Mahāpathavī akampīti ca idaṃ mukhamattanidassanaṃ, aññānipi anekāni acchariyāni ahesuṃyeva. Tathā hi saha bodhipatiṭṭhānena udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi, tāni mūlāni kaṭāhamukhavaṭṭito uggantvā taṃ kaṭāhaṃ vinandhantā pathavītalamotariṃsu, samantato dibbakusumāni vassiṃsu, ākāse dibbatūriyāni vajjiṃsu, mahāmegho uṭṭhahitvā vuṭṭhidhāramakāsi, ākāsapadesā viraviṃsu, vijjulatā nicchariṃsu. Devatā sādhukāramadaṃsu, samāgatā sakaladīpavāsino gandhamālādīhi pūjayiṃsu, gahitamakarandā mandamārutā vāyiṃsu, samantato ghanasītalahimavalāhakā mahābodhiṃ chādayiṃsu. Evaṃ bodhi pathaviyaṃ patiṭṭhahitvā himagabbhe sannisīditvā sattāhaṃ lokassa adassanaṃ agamāsi. Himagabbhe sannisīdīti himagabbhassa anto aṭṭhāsi. Vipphurantāti vipphurantā ito cito ca saṃsarantā. Nicchariṃsūti nikkhamiṃsu. Dassiṃsūti paññāyiṃsu. Sabbe dīpavāsinoti sabbe tambapaṇṇidīpavāsino. Uttarasākhato ekaṃ phalanti uttarasākhāya ṭhitaṃ ekaṃ phalaṃ. ‘‘Pācīnasākhāya ekaṃ phala’’ntipi keci. Mahāāsanaṭṭhāneti pubbapasse mahāsilāsanena patiṭṭhitaṭṭhāne. Issaranimmānavihāreti issaranimmānasaṅkhāte kassapagirivihāre. ‘‘Issaranimmānavihāre’’ti hi pubbasaṅketavasena vuttaṃ, idāni pana so vihāro ‘‘kassapagirī’’ti paññāto. ‘‘Issarasamaṇārāme’’tipi keci paṭhanti. Tathā ca vuttaṃ –

အနုပုဗ္ဗဝိပဿန္တိဟူသည် အဖြစ်အပျက် စသည်တို့၌ အစဉ်အတိုင်း စီးဖြန်းအပ်သော ဝိပဿနာကို ဆိုလိုသည်။ ပဋ္ဌပေတွာတိဟူသည် အားထုတ်၍ ဖြစ်သည်။ အတ္ထင်္ဂမိတေတိဟူသည် ဝင်ပြီးသည်ရှိသော် ဖြစ်သည်။ ‘‘သဟ ဗောဓိပတိဋ္ဌာနေန’’ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဝိဘတ်ကို ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲ၍ ‘‘သဟ ဗောဓိပတိဋ္ဌာနာ’’ဟု ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို ပြုထားသည်။ သဟယောဂပုဒ် ရှိပါက ကရိုဏ်ဝိဘတ် ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်တည်း။ ‘‘မဟာပထဝီ အကမ္ပိ’’ဟူသော ဤစကားသည် အမြွက်မျှ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အံ့ဖွယ်သရဲ အများအပြားတို့သည်လည်း ဖြစ်ပျက်ခဲ့သည်သာလျှင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်လည်း မဟာဗောဓိ တည်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ရေအဆုံးရှိသော မဟာပထဝီမြေကြီးသည် တုန်လှုပ်ခဲ့၏၊ ထိုအမြစ်တို့သည် ရွှေအိုးနှုတ်ခမ်းဝမှ ထွက်၍ ထိုရွှေအိုးကို ရစ်ပတ်လျက် မြေအပြင်သို့ သက်ဆင်းခဲ့ကုန်၏၊ ပတ်ဝန်းကျင်မှ နတ်ပန်းတို့သည် ရွာသွန်းကုန်၏၊ ကောင်းကင်၌ နတ်တူရိယာတို့သည် မြည်ကုန်၏၊ မိုးတိမ်ကြီးသည် ထလျက် မိုးသည်းထန်စွာ ရွာသွန်းစေ၏၊ ကောင်းကင်အရပ်တို့သည် ဟည်းဟည်းညံလျက် မြည်ကုန်၏၊ လျှပ်စစ်နွယ်တို့သည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် ထွက်ကုန်၏၊ နတ်တို့သည် သာဓုခေါ်သံကို ပေးကုန်၏၊ အညီအညွတ် ရောက်လာကြကုန်သော ကျွန်းတစ်ပြင်လုံး၌ နေထိုင်သူတို့သည် ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကုန်၏၊ ဝတ်ရည်ကို ဆောင်ကုန်သော ဖြည်းညင်းစွာ တိုက်ခတ်သောလေတို့သည် တိုက်ခတ်ကုန်၏၊ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ထူထပ်အေးမြသော နှင်းမိုးတိမ်တို့သည် မဟာဗောဓိကို ကွယ်အုပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မဟာဗောဓိပင်သည် မြေ၌တည်၍ နှင်းတိုက်အတွင်း၌ ကိန်းဝပ်လျက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး လူအပေါင်းတို့ မမြင်ရအောင် ကွယ်ပျောက်လျက် ရှိခဲ့၏။ နှင်းတိုက်အတွင်း၌ ကိန်းဝပ်၏ဟူသည် နှင်းတိုက်၏အတွင်း၌ တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဝိပ္ဖုရန္တာဟူသည် ထိုမှဤမှ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် လှုပ်ရှားလှည့်လည်ကုန်လျက် ဖြစ်သည်။ နိစ္ဆရိံသူဟူသည် ထွက်ကုန်၏ ဖြစ်သည်။ ဒဿိံသူဟူသည် ထင်ရှားကုန်၏ ဖြစ်သည်။ သဗ္ဗေ ဒီပဝါသိနောဟူသည် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ နေထိုင်သူ အားလုံးတို့တည်း။ ဥတ္တရသာခတော ဧကံ ဖလံဟူသည် မြောက်ဘက်အကိုင်း၌ တည်သော အသီးတစ်လုံးတည်း။ ‘‘အရှေ့ဘက်အကိုင်း၌ အသီးတစ်လုံး’’ဟူ၍လည်း အချို့ ဆိုကြကုန်၏။ မဟာအာသနဋ္ဌာနေဟူသည် အရှေ့ဘက်အရပ်၌ ကြီးစွာသော ကျောက်နေရာဖြင့် တည်သော အရပ်၌တည်း။ ဣဿရနိမ္မာနဝိဟာရေဟူသည် ဣဿရနိမ္မာနဟု သမုတ်အပ်သော ကဿပဂီရိကျောင်း၌တည်း။ ရှေးသတ်မှတ်ချက်အရ ဣဿရနိမ္မာနဝိဟာရဟု ဆိုသော်လည်း ယခုအခါ၌မူ ထိုကျောင်းကို ‘‘ကဿပဂီရိ’’ဟူ၍ ထင်ရှားသည်။ အချို့ကလည်း ‘‘ဣဿရသမဏာရာမေ’’ဟူ၍ ဖတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဆိုအပ်သည်မှာ -

‘‘Tavakkabrāhmaṇagāme[Pg.187], thūpārāme tatheva ca;

Issarasamaṇārāme, paṭhame cetiyaṅgaṇe’’ti.

‘‘တဝက္ကပုဏ္ဏားရွာ၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ထူပါရုံကျောင်း၌လည်းကောင်း၊ ဣဿရသမဏကျောင်း၌လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာသော စေတီရင်ပြင်၌လည်းကောင်း’’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Yojaniyaārāmesūti anurādhapurassa samantā yojanassa anto kataārāmesu. Samantā patiṭṭhite mahābodhimhīti sambandho. Anurādhapurassa samantā evaṃ puttanattuparamparāya mahābodhimhi patiṭṭhiteti attho. Lohapāsādaṭṭhānaṃ pūjesīti lohapāsādassa kattabbaṭṭhānaṃ pūjesi. ‘‘Kiñcāpi lohapāsādaṃ devānaṃpiyatissoyeva mahārājā kāressati, tathāpi tasmiṃ samaye abhāvato ‘anāgate’ti vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘duṭṭhagāmaṇiabhayeneva kārito lohapāsādo’’ti vadanti. Mūlāni panassa na tāva otarantīti iminā, mahārāja, imasmiṃ dīpe satthusāsanaṃ patiṭṭhitamattameva ahosi, na tāva supatiṭṭhitanti dasseti, assa satthusāsanassa mūlāni pana na tāva otiṇṇānīti evamettha attho veditabbo. Otarantīti hi atītatthe vattamānavacanaṃ. Tenevāha ‘‘kadā pana bhante mūlāni otiṇṇāni nāma bhavissantī’’ti. Yo amacco catupaṇṇāsāya jeṭṭhakakaniṭṭhabhātukehi saddhiṃ cetiyagirimhi pabbajito, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘mahāariṭṭho bhikkhū’’ti. Meghavaṇṇābhayassa amaccassa pariveṇaṭṭhāneti meghavaṇṇābhayassa rañño amaccena kattabbassa pariveṇassa vatthubhūte ṭhāne. Maṇḍapappakāranti maṇḍapasadisaṃ. Sadisatthampi hi pakārasaddaṃ vaṇṇayanti. Sāsanassa mūlāni otarantāni passissāmīti iminā sāsanassa suṭṭhu patiṭṭhānākāraṃ passissāmīti dīpeti.

ယောဇနိယအာရာမေသူဟူသည် အနုရာဓပုရမြို့၏ ပတ်ဝန်းကျင် တစ်ယူဇနာအတွင်း၌ ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းအာရာမတို့၌ ဖြစ်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်၌ တည်သော မဟာဗောဓိပင်ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ အနုရာဓပုရမြို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ဤသို့ သားမြေးအစဉ်အဆက်ဖြင့် မဟာဗောဓိပင် တည်ပြီးသည်ရှိသော်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ လောဟပါသာဒဋ္ဌာနံ ပူဇေသူဟူသည် လောဟပြာသာဒ် ဆောက်လုပ်မည့် အရပ်ကို ပူဇော်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘‘ဒေဝါနံပိယတိဿမင်းကြီးသည် လောဟပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်စေမည်ဖြစ်သော်လည်း ထိုအချိန်၌ မရှိသေးသောကြောင့် ‘နောင်အနာဂတ်၌’ ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်’’ ဟု ကျမ်းဂန်သုံးရပ်စလုံး၌ ဆိုထားသည်။ အချို့ကမူ ‘‘ဒုဋ္ဌဂါမဏိမင်းကြီးသည်သာ လောဟပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်’’ ဟု ဆိုကြသည်။ ‘‘ထိုသာသနာတော်၏ အမြစ်တို့သည်ကား မသက်ဝင်သေး’’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘မင်းကြီး၊ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၌ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် တည်ရုံမျှသာ တည်သေး၏၊ ကောင်းစွာ မတည်တံ့သေး’ ဟု ပြလိုရင်းဖြစ်ပြီး၊ ‘ထိုဘုရားရှင် သာသနာတော်၏ အမြစ်တို့သည် ကောင်းစွာ မြေသို့ မသက်ဝင်သေး’ ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်သည်။ ‘ဩတရန္တိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အတိတ်အနက်၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘‘အရှင်ဘုရား၊ အမြစ်တို့သည် ကောင်းစွာ သက်ဝင်တည်တံ့သည်မည်သည် ဘယ်အခါ၌ ဖြစ်ပါအံ့နည်း’’ ဟု မေးလျှောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ ငါးကျိပ်လေးယောက်သော ညီနောင်တို့နှင့်အတူ စေတိယဂီရိတောင်၌ ရဟန်းပြုခဲ့သော အမတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘‘မဟာအရိဋ္ဌရဟန်း’’ ဟု ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ မေဃဝဏ္ဏာဘယအမတ်၏ ပရိဝုဏ်နေရာ၌ဟူသည် မေဃဝဏ္ဏာဘယမင်း၏ အမတ် ဆောက်လုပ်အပ်သော ပရိဝုဏ်၏ အရာဖြစ်သော နေရာ၌တည်း။ မဏ္ဍပပ္ပကာရန္တိဟူသည် မဏ္ဍပ်နှင့် တူသောအနက်ဖြစ်၏။ ‘တူသည်’ ဟူသောအနက်၌ ပကာရသဒ္ဒါကို ဖွင့်ဆိုကြသည်။ ‘‘သာသနာတော်၏ အမြစ်တို့ ကောင်းစွာ သက်ဝင်သည်ကို မြင်ရအံ့’’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘သာသနာတော်၏ ကောင်းစွာ တည်တံ့ပုံကို မြင်ရအံ့’ ဟု ညွှန်းပြခြင်း ဖြစ်သည်။

Meghavirahitassa nimmalasseva ākāsassa viravitattā ‘‘ākāsaṃ mahāviravaṃ ravī’’ti vuttaṃ. Paccekagaṇīhīti visuṃ visuṃ gaṇācariyehi. Paccekaṃ gaṇaṃ etesaṃ atthīti paccekagaṇino. Yathā vejjo gilānesu karuṇāya tikicchanameva purakkhatvā vigatacchandadoso jigucchanīyesu vaṇesu guyhaṭṭhānesu ca bhesajjalepanādinā tikicchanameva karoti, evaṃ bhagavāpi kilesabyādhipīḷitesu sattesu karuṇāya te satte kilesabyādhidukkhato mocetukāmo avattabbārahāni guyhaṭṭhānanissitānipi asappāyāni vadanto vinayapaññattiyā sattānaṃ kilesabyādhiṃ [Pg.188] tikicchati. Tena vuttaṃ ‘‘satthu karuṇāguṇaparidīpaka’’nti. Anusiṭṭhikarānanti anusāsanīkarānaṃ, ye bhagavato anusāsaniṃ sammā paṭipajjanti, tesanti attho. Kāyakammavacīkammavipphanditavinayananti kāyavacīdvāresu ajjhācāravasena pavattassa kilesavipphanditassa vinayanakaraṃ.

မိုးတိမ်ကင်းစင်ပြီး အညစ်အကြေးမရှိသော ကောင်းကင်ကြီး၏ ဟည်းဟည်းညံလျက် မြည်ခြင်းကြောင့် ‘‘ကောင်းကင်ကြီးသည် အလွန်ပြင်းထန်စွာ မြည်၏’’ ဟု ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ပစ္စေကဂဏီဟိဟူသည် အသီးသီးသော ဂိုဏ်းဆရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အသီးသီးသော ဂိုဏ်းအပေါင်းတို့သည် ရှိကြကုန်သောကြောင့် ပစ္စေကဂဏိနော (ဂိုဏ်းအသီးသီးရှိသော ရဟန်းတို့) မည်ကုန်၏။ သမားတော်သည် သူနာတို့အပေါ်၌ ကရုဏာစိတ်ဖြင့် ကုသခြင်းကိုသာ ရှေ့ရှုပြုကာ၊ လိုလားခြင်း ဆန္ဒ၊ မလိုလားခြင်း ဒေါသ ကင်းလျက်၊ စက်ဆုတ်ဖွယ် ကောင်းသော အနာဝ၌လည်းကောင်း၊ သိုဝှက်အပ်သော နေရာတို့၌လည်းကောင်း ဆေးလိမ်းခြင်း စသည်ဖြင့် ကုသခြင်းကိုသာ ပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကိလေသာတည်းဟူသော အနာဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ကရုဏာတော်ဖြင့်၊ ထိုသတ္တဝါတို့ကို ကိလေသာအနာဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စေလိုသောကြောင့် ပြောဆိုရန်မသင့်လျော်သော၊ သိုဝှက်အပ်သော အရပ်ကို မှီကုန်သော မလျောက်ပတ်သော စကားတို့ကို မိန့်ကြားတော်မူလျက် ဝိနည်းပညတ်တော်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ကိလေသာတည်းဟူသော အနာကို ကုစားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘မြတ်စွာဘုရား၏ ကရုဏာတော်ဂုဏ်ကို ပြခြင်းဖြစ်သည်’’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ အနုသိဋ္ဌိကရာနံဟူသည် အဆုံးအမကို ပြုသောသူတို့၏၊ အကြင်သူတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတော်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကာယကမ္မဝစီကမ္မဝိပ္ဖန္ဒိတဝိနယနံဟူသည် ကိုယ်၊ နှုတ် တံခါးတို့၌ လွန်ကျူးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာ၏ လှုပ်ရှားရုန်းကန်ခြင်းကို ကင်းပျောက်စေခြင်းကို ပြုတတ်သော ဖြစ်သည်။

Rājinoti upayogatthe sāmivacanaṃ, rājānamanusāsiṃsūti attho. Ālokanti ñāṇālokaṃ. Nibbāyiṃsu mahesayoti ettha mahāmahindatthero dvādasavassiko hutvā tambapaṇṇidīpaṃ sampatto, tattha dve vassāni vasitvā vinayaṃ patiṭṭhapesi. Dvāsaṭṭhivassiko hutvā parinibbutoti vadanti.

ရာဇိနောဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ် (ကံအနက်) ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ ‘မင်းကြီးကို အစဉ်ဆုံးမတော်မူကြကုန်၏’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အာလောကံဟူသည် ဉာဏ်တည်းဟူသော အလင်းရောင်ကို ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာယိံသု မဟေသယောဟူသော ဤနေရာ၌ မဟာမဟိန္ဒမထေရ်သည် ၁၂ ဝါရရှိသောအခါ သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ရောက်ရှိတော်မူ၍ ထိုကျွန်း၌ ၂ ဝါ ပတ်လုံး သီတင်းသုံးကာ ဝိနည်းဒေသနာတော်ကို တည်စေတော်မူပြီးလျှင်၊ ၆၂ ဝါရသောအခါ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Tesaṃ therānaṃ antevāsikāti tesaṃ mahāmahindattherappamukhānaṃ therānaṃ antevāsikā. Tissadattādayo pana mahāariṭṭhattherassa antevāsikā, tasmā tissadattakāḷasumanadīghasumanādayo mahāariṭṭhattherassa antevāsikā cāti yojetabbaṃ. Antevāsikānaṃ antevāsikāti ubhayathā vuttaantevāsikānaṃ antevāsikā. Pubbe vuttappakārāti –

တေသံ ထေရာနံ အန္တေဝါသိကာဟူသည် မဟာမဟိန္ဒမထေရ် အမှူးရှိသော ထိုမထေရ်မြတ်တို့၏ တပည့်အန္တေဝါသိကတို့တည်း။ တิဿဒတ္တ စသောသူတို့သည်ကား မဟာအရိဋ္ဌမထေရ်၏ တပည့်အန္တေဝါသိကတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တိဿဒတ္တ၊ ကာဠသုမန၊ ဒီဃသုမန စသည်တို့သည်လည်း မဟာအရိဋ္ဌမထေရ်၏ တပည့်အန္တေဝါသိကတို့သာတည်းဟု ဆက်စပ်၍ ယူဆအပ်၏။ အန္တေဝါသိကာနံ အန္တေဝါသိကာဟူသည် နှစ်မျိုးလုံးသော အပြားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော တပည့်အန္တေဝါသိကတို့၏ တပည့်အန္တေဝါသိကတို့တည်း။ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အချင်းအရာအားဖြင့် -

‘‘Tato mahindo iṭṭiyo, uttiyo sambalo tathā;

Bhaddanāmo ca paṇḍito.

‘‘ထိုမှတစ်ပါး မဟိန္ဒမထေရ်၊ ဣတ္တိယမထေရ်၊ ဥတ္တိယမထေရ်၊ ထို့အတူ သမ္ဗလမထေရ်နှင့် ပညာရှိသော ဘဒ္ဒနာမမထေရ်။

‘‘Ete nāgā mahāpaññā, jambudīpā idhāgatā;

Vinayaṃ te vācayiṃsu, piṭakaṃ tambapaṇṇiyā.

‘‘မဟာပညာရှိ ဖြစ်ကုန်သော ထိုမြတ်သော မထေရ် (နာဂ) တို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းမှ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွရောက်လာကြကုန်လျက် သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ ဝိနည်းပိဋကတ်တော်ကို ပို့ချသင်ကြားစေတော်မူကြကုန်၏။

‘‘Nikāye pañca vācesuṃ, satta ceva pakaraṇe;

Tato ariṭṭho medhāvī, tissadatto ca paṇḍito.

‘‘နိကာယ်ငါးရပ်နှင့် (အဘိဓမ္မာ) ပကရဏ ခုနစ်ကျမ်းတို့ကို သင်ကြားပို့ချတော်မူကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ပညာရှိသော အရိဋ္ဌမထေရ်နှင့် ပညာရှိသော တိဿဒတ္တမထေရ်။

‘‘Visārado kāḷasumano, thero ca dīghanāmako’’ti. –

‘‘ရဲရင့်သော ကာဠသုမနမထေရ်နှင့် ဒီဃအမည်ရှိသော မထေရ်’’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evamādinā pubbe vuttappakārā ācariyaparamparā.

ဤသို့အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော ဆရာစဉ် (အာစရိယပရမ္ပရာ) ဖြစ်သည်။

Ācariyaparamparakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဆရာအစဉ်နှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (အာစရိယပရမ္ပရာကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Vinayānisaṃsakathāvaṇṇanā

ဝိနည်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြဆိုရာ စကားအား ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် (ဝိနယာနိသံသကထာဝဏ္ဏနာ)

Ettāvatā [Pg.189] ca ‘‘kenābhata’’nti imaṃ pañhaṃ vitthārato vibhajitvā idāni ‘‘kattha patiṭṭhita’’nti imaṃ pañhaṃ vissajjento āha ‘‘kattha patiṭṭhita’’ntiādi. Tattha telamivāti sīhatelamiva. Adhimattasatigatidhītimantesūti ettha satīti buddhavacanaṃ uggahetvā dhāraṇakasati. Gatīti uggaṇhanakagati. Dhītīti sanniṭṭhānaṃ katvā gaṇhanakañāṇaṃ. Gatīti vā paññāgati. Dhītīti buddhavacanaṃ uggaṇhanavīriyaṃ sajjhāyanavīriyaṃ dhāraṇavīriyañca. Lajjīsūti pāpajigucchanakalakkhaṇāya lajjāya samannāgatesu. Kukkuccakesūti aṇumattesupi vajjesu dosadassāvitāya kappiyākappiyaṃ nissāya kukkuccakārīsu. Sikkhākāmesūti adhisīlaaacittaadhipaññāvasena tisso sikkhā kāmayamānesu sampiyāyitvā sikkhantesu.

ဤမျှသော စကားဖြင့် 'အဘယ်သူ ဆောင်ယူခဲ့သနည်း' ဟူသော ဤပြဿနာကို အကျယ်ဝေဖန်ပြီး၍ ယခုအခါ 'အဘယ်၌ တည်သနည်း' ဟူသော ဤပြဿနာကို ဖြေဆိုလိုသဖြင့် 'ကတ္ထ ပတိဋ္ဌိတံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဆီကဲ့သို့' ဟူသည်မှာ ခြင်္သေ့ဆီကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'လွန်ကဲသော သတိ၊ ဂတိ၊ ဓိတိ ရှိသူတို့၌' ဟူသော စကားရပ်၌ 'သတိ' ဟူသည်မှာ ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူ၍ ဆောင်ထားတတ်သော သတိကို ဆိုသည်။ 'ဂတိ' ဟူသည်မှာ သင်ယူတတ်သော ဂတိ (ဉာဏ်) ကို ဆိုသည်။ 'ဓိတိ' ဟူသည်မှာ ဆုံးဖြတ်ချက်ချ၍ ယူတတ်သော ဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် 'ဂတိ' ဟူသည်မှာ ပညာဂတိကို ဆိုသည်။ 'ဓိတိ' ဟူသည်မှာ ဗုဒ္ဓဝစနကို သင်ယူရန် အားထုတ်သော လုံ့လ၊ သရဇ္ဈာယ်ရန် အားထုတ်သော လုံ့လနှင့် ဆောင်ထားရန် အားထုတ်သော လုံ့လတို့ ဖြစ်သည်။ 'အရှက်ရှိသူတို့၌' ဟူသည်မှာ မကောင်းသော ဒုစရိုက်တို့ကို စက်ဆုပ်သော လက္ခဏာရှိသော အရှက်နှင့် ပြည့်စုံသူတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'သံသယရှိတတ်သူတို့၌' ဟူသည်မှာ အဏုမြူမျှသော အပြစ်တို့၌ပင် ဘေးကို မြင်တတ်သည်ဖြစ်၍ အပ်စပ်ခြင်း မအပ်စပ်ခြင်းကို အမှီပြုကာ သံသယဖြစ်လေ့ ရှိသူတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'သိက္ခာကို အလိုရှိသူတို့၌' ဟူသည်မှာ အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးကို အလိုရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ မြတ်နိုးလျက် သင်ယူကျင့်ကြံကုန်သော သူတို့၌ ဖြစ်သည်။

Akattabbato nivāretvā kattabbesu patiṭṭhāpanato mātāpituṭṭhāniyoti vuttaṃ. Ācāragocarakusalatāti veḷudānādimicchājīvassa kāyapāgabbhiyādīnañca akaraṇena sabbaso anācāraṃ vajjetvā ‘‘kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo’’ti (vibha. 511) evaṃ vuttabhikkhusāruppaācārasampattiyā vesiyādiagocaraṃ vajjetvā piṇḍapātādiatthaṃ upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhānasaṅkhātagocarena ca sampannattā samaṇācāresu ceva samaṇagocaresu ca kusalatā. Apica yo bhikkhu satthari sagāravo sappatisso sabrahmacārīsu sagāravo sappatisso hirottappasampanno sunivattho supāruto pāsādikena abhikkantena paṭikkantena ālokitena vilokitena samiñjitena pasāritena okkhittacakkhu iriyāpathasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyamanuyutto satisampajaññena samannāgato appiccho santuṭṭho āraddhavīriyo pavivitto asaṃsaṭṭho ābhisamācārikesu sakkaccakārī garucittīkārabahulo viharati, ayaṃ vuccati ācāro.

မပြုသင့်သောအရာမှ တားမြစ်၍ ပြုသင့်သောအရာ၌ တည်စေတတ်သောကြောင့် မိဘအရာ၌ တည်သူတို့ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ 'အာစာရ ဂေါစရ ကုသလတာ (အကျင့်နှင့် ကျက်စားရာ၌ လိမ္မာခြင်း)' ဟူသည်မှာ ဝါးပေးခြင်း စသည်ဖြစ်သော မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု (မိစ္ဆာဇီဝ) ကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်ကြမ်းတမ်းခြင်း စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း မပြုဘဲ လုံးဝမအပ်စပ်သော အကျင့် (အနာစာရ) တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ကာ၊ 'ကိုယ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း' ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သော အကျင့်သီလနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ပြည့်တန်ဆာမ စသော မကျက်စားအပ်သော အရပ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ပြီးလျှင် ဆွမ်းခံခြင်း စသောအကျိုးငှာ ချဉ်းကပ်ရန် သင့်လျော်သော အရပ်ဟု ဆိုအပ်သော ကျက်စားရာ အရပ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ရဟန်းတို့၏ အကျင့်တို့၌လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၏ ကျက်စားရာတို့၌လည်းကောင်း လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် အကြင်ရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၌ အရိုအသေရှိ၏၊ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ရှိ၏။ သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ အရိုအသေရှိ၏၊ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု ရှိ၏။ ဟိရိသြတ္တပ္ပနှင့် ပြည့်စုံ၏။ ကောင်းစွာ ဝတ်ရုံ၏။ ကောင်းစွာ ခြုံရုံ၏။ ရှေ့သို့ တက်ခြင်း၊ နောက်သို့ ဆုတ်ခြင်း၊ တည့်တည့်ကြည့်ခြင်း၊ တစောင်းကြည့်ခြင်း၊ ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်းတို့၌ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံ၏။ အောက်သို့ချသော မျက်စိရှိ၏။ ဣရိယာပုတ်နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ဣန္ဒြေတို့၌ ပိတ်အပ်သော တံခါးရှိ၏။ အစားအစာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏။ နိုးကြားမှုကို အားထုတ်၏။ သတိသမ္ပဇဉ်နှင့် ပြည့်စုံ၏။ အလိုနည်း၏။ ရောင့်ရဲလွယ်၏။ ထက်သန်သော လုံ့လရှိ၏။ ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ နေ၏။ သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် မရောနှောဘဲ နေ၏။ အာဘိသမာစာရိက သီလတို့၌ ရိုသေစွာ ပြုလေ့ရှိ၏။ အလေးအမြတ် အရိုအသေပြုခြင်း များသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ ဤကျင့်ဝတ်ကို 'အာစာရ' ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။

Gocaro pana upanissayagocaro ārakkhagocaro upanibandhagocaroti tividho. Tattha dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodāpeti, kaṅkhaṃ vitarati[Pg.190], diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti, yassa vā pana anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena, sutena, cāgena, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ upanissayagocaro. Yo pana bhikkhu antaragharaṃ paviṭṭho vīthipaṭipanno okkhittacakkhu yugamattadassāvī saṃvuto gacchati, na hatthiṃ olokento, na assaṃ, na rathaṃ, na pattiṃ, na itthiṃ, na purisaṃ olokento, na uddhaṃ olokento, na adho olokento, na disāvidisampi pekkhamāno gacchati, ayaṃ ārakkhagocaro. Upanibandhagocaro pana cattāro satipaṭṭhānā, yattha bhikkhu attano cittaṃ upanibandhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ko ca, bhikkhave, bhikkhuno gocaro sako pettiko visayo, yadidaṃ cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Ayaṃ upanibandhagocaro. Iti iminā ca ācārena iminā ca gocarena samannāgatattā ācāragocarakusalatā. Evaṃ anācāraṃ agocarañca vajjetvā saddhāpabbajitānaṃ yathāvuttaācāragocaresu kusalabhāvo vinayadharāyattoti ayamānisaṃso vinayapariyattiyā dassitoti veditabbo.

ကျက်စားရာ (ဂေါစရ) သည်ကား ဥပနိဿယဂေါစရ၊ အာရက္ခဂေါစရ၊ ဥပနိဗန္ဓဂေါစရဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဆယ်ပါးသော ကထာဝတ္ထုဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကလျာဏမိတ္တကို ဆိုသည်။ ထိုကလျာဏမိတ္တကို အမှီပြု၍ မကြားဖူးသေးသော တရားစကားကို ကြားရ၏၊ ကြားဖူးသော တရားစကားကို ဖြူစင်စေတတ်၏၊ ယုံမှားခြင်းကို ကူးမြောက်စေတတ်၏၊ အယူကို ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုတတ်၏၊ စိတ်ကို ကြည်ညိုစေတတ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ကလျာဏမိတ္တသို့ လိုက်နာကျင့်သုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတရား၊ သီလ၊ သုတ၊ စာဂ၊ ပညာတို့ဖြင့် ပွားများလာရ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဥပနိဿယဂေါစရ' ဟု ခေါ်သည်။ ရွာတွင်းသို့ ဝင်သောအခါ လမ်းခရီး၌ ကောင်းစွာကျင့်လေ့ရှိသော အကြင်ရဟန်းသည် အောက်သို့ချသော မျက်စိရှိလျက်၊ ထမ်းပိုးတစ်ပြန်မျှသာ ကြည့်လျက်၊ စောင့်စည်းလျက် သွား၏။ ဆင်ကိုလည်းကောင်း၊ မြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ရထားကိုလည်းကောင်း၊ ခြေလျင်စစ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ မိန်းမကိုလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားကိုလည်းကောင်း မကြည့်ဘဲ သွား၏။ အထက်သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့လည်းကောင်း မကြည့်ဘဲ သွား၏။ အရပ်ကြီး အရပ်ငယ်တို့ကိုလည်း မကြည့်ဘဲ သွား၏။ ဤသို့ သွားခြင်းကို 'အာရက္ခဂေါစရ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဥပနိဗန္ဓဂေါစရ' ဟူသည်ကား ရဟန်းသည် မိမိ၏စိတ်ကို ဖွဲ့ချည်ရာဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ ရဟန်း၏ ကိုယ်ပိုင်ဖြစ်သော၊ အဖဘုရားရှင်၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကျက်စားရာအရပ်သည် အဘယ်နည်း၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ပေတည်း' ဟု ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ 'ဥပနိဗန္ဓဂေါစရ' ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဤအာစာရနှင့်လည်းကောင်း၊ ဤဂေါစရနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် 'အာစာရဂေါစရကုသလတာ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ လွဲမှားသောအကျင့် (အနာစာရ) နှင့် မကျက်စားအပ်သောအရပ် (အဂေါစရ) တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြုကြကုန်သော သူတို့၏ ဆိုအပ်ပြီးသော အာစာရ ဂေါစရတို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောအဖြစ်သည် ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စပ်လျဉ်းပေသည်။ ဤသို့သော အကျိုးကျေးဇူးကို ဝိနည်းပရိယတ် သင်ယူခြင်းဖြင့် အစမှစ၍ သိအပ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။

Vinayapariyattiṃ nissāyāti vinayapariyāpuṇanaṃ nissāya. Attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhitoti kathamassa attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito? Āpattiñhi āpajjanto chahākārehi āpajjati alajjitā, aññāṇatā, kukkuccapakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, satisammosāti. Vinayadharo pana imehi chahākārehi āpattiṃ nāpajjati.

'ဝိနည်းပရိယတ်ကို အမှီပြု၍' ဟူသည်မှာ ဝိနည်းသင်ယူခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သည်။ 'မိမိ၏ သီလအစုသည် ကောင်းစွာ လုံခြုံ၏၊ စောင့်ရှောက်အပ်၏' ဟူရာ၌ ထိုသူ၏ မိမိသီလအစုသည် အဘယ်သို့လျှင် ကောင်းစွာ လုံခြုံ၍ စောင့်ရှောက်အပ်သနည်း? အာပတ်သို့ ရောက်သောသူသည် အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ရောက်ရ၏။ မရှက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မသိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသယရှိသည်ဖြစ်၍ လွန်ကျူးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မအပ်သည်၌ အပ်၏ဟု ထင်မှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပ်သည်၌ မအပ်ဟု ထင်မှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတိမေ့လျော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်မူကား ဤအခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် အာပတ်သို့ မရောက်ပေ။

Kathaṃ alajjitāya nāpajjati? So hi ‘‘passatha bho, ayaṃ kappiyākappiyaṃ jānantoyeva paṇṇattivītikkamaṃ karotī’’ti imaṃ parūpavādaṃ rakkhantopi akappiyabhāvaṃ jānantoyeva madditvā vītikkamaṃ na karoti. Evaṃ alajjitāya nāpajjati. Sahasā āpannampi desanāgāminiṃ desetvā vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhahitvā suddhante patiṭṭhāti, tato –

မရှက်ခြင်းကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် အာပတ်သို့ မရောက်သနည်း? ထိုဝိနည်းဓိုရ်သည် 'အိုချင်းတို့... ကြည့်ကြကုန်လော့၊ ဤသူသည် အပ်စပ်ခြင်း မအပ်စပ်ခြင်းကို သိလျက်ပင် ပညတ်တော်ကို လွန်ကျူးဘိ၏' ဟု သူတစ်ပါးတို့ ကဲ့ရဲ့စကားကို စောင့်ရှောက်လျက်လည်းကောင်း၊ မအပ်စပ်သည်ကို သိလျက်ပင် နင်းနယ်၍ လွန်ကျူးခြင်းကို မပြုပေ။ ဤသို့လျှင် မရှက်ခြင်းကြောင့် အာပတ်သို့ မရောက်ပေ။ မတော်တဆ အလျင်စလို အာပတ်သို့ ရောက်သော်လည်း ဒေသနာကံဖြင့် ကုစားနိုင်သော အာပတ်ကို ဒေသနာပြောကြား၍လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌာနကံဖြင့် ကုစားအပ်သော အာပတ်ကို ဝုဋ္ဌာနကံပြု၍လည်းကောင်း စင်ကြယ်ခြင်း၌ တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး -

‘‘Sañcicca āpattiṃ nāpajjati, āpattiṃ na parigūhati;

Agatigamanañca na gacchati, ediso vuccati lajjipuggalo’’ti. (pari. 359) –

'သိလျက်နှင့် အာပတ်သို့ မရောက်၊ အာပတ်ကို မဖုံးကွယ်၊ အဂတိတရားသို့လည်း မလိုက်၊ ဤသို့သော သဘောရှိသူကို အရှက်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ် (လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်) ဟု ဆိုအပ်သည်။' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Imasmiṃ lajjibhāve patiṭṭhitova hoti.

ဤသို့သော အရှက်ရှိသော အဖြစ် (လဇ္ဇီဘာဝ) ၌ တည်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။

Kathaṃ [Pg.191] aññāṇatāya nāpajjati? So hi kappiyākappiyaṃ jānāti, tasmā kappiyaṃyeva karoti, akappiyaṃ na karoti. Evaṃ aññāṇatāya nāpajjati.

မသိခြင်းကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် အာပတ်သို့ မရောက်သနည်း? ထိုဝိနည်းဓိုရ်သည် အပ်စပ်ခြင်း မအပ်စပ်ခြင်းကို သိ၏။ ထို့ကြောင့် အပ်စပ်သည်ကိုသာ ပြု၏၊ မအပ်စပ်သည်ကို မပြုပေ။ ဤသို့လျှင် မသိခြင်းကြောင့် အာပတ်သို့ မရောက်ပေ။

Kathaṃ kukkuccapakatatāya nāpajjati? Kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vatthuṃ oloketvā mātikaṃ padabhājanaṃ antarāpattiṃ anāpattiṃ oloketvā kappiyaṃ ce hoti, karoti, akappiyaṃ ce, na karoti. Uppannaṃ pana kukkuccaṃ avinicchinitvāva ‘‘vaṭṭatī’’ti madditvā na vītikkamati. Evaṃ kukkuccapakatatāya nāpajjati.

သံသယရှိသည်ဖြစ်၍ လွန်ကျူးခြင်းကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် အာပတ်သို့ မရောက်သနည်း? အပ်စပ်ခြင်း မအပ်စပ်ခြင်းကို အမှီပြု၍ သံသယဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် အကြောင်းဝတ္ထုကို ရှုဆင်ခြင်၍၊ မာတိကာ၊ ပဒဘာဇနီ၊ အာပတ်ဖြစ်ကြောင်း၊ အာပတ်မဖြစ်ကြောင်း (အန္တရာပတ်၊ အနာပတ်) တို့ကို ကြည့်ရှု၍ အကယ်၍ အပ်စပ်သည်ဖြစ်ပါက ပြု၏၊ မအပ်စပ်သည်ဖြစ်ပါက မပြုပေ။ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယကိုမူကား မဆုံးဖြတ်ဘဲလျက် 'အပ်စပ်ပါသည်' ဟု ယူဆ၍ မလွန်ကျူးပေ။ ဤသို့လျှင် သံသယရှိသည်ဖြစ်၍ လွန်ကျူးခြင်းကြောင့် အာပတ်သို့ မရောက်ပေ။

Kathaṃ akappiye kappiyasaññitādīhi nāpajjati? So hi kappiyākappiyaṃ jānāti, tasmā akappiye kappiyasaññī na hoti, kappiye akappiyasaññī na hoti, supatiṭṭhitā cassa sati hoti, adhiṭṭhātabbaṃ adhiṭṭheti, vikappetabbaṃ vikappeti. Iti imehi chahākārehi āpattiṃ nāpajjati, āpattiṃ anāpajjanto akhaṇḍasīlo hoti parisuddhasīlo. Evamassa attano sīlakkhandho sugutto hoti surakkhito.

မအပ်သည်၌ အပ်၏ဟု ထင်မှတ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် အာပတ်သို့ မရောက်သနည်း? ထိုဝိနည်းဓိုရ်သည် အပ်စပ်ခြင်း မအပ်စပ်ခြင်းကို သိ၏။ ထို့ကြောင့် မအပ်စပ်သောအရာ၌ အပ်စပ်သည်ဟု မှတ်ထင်ခြင်း မရှိပေ။ အပ်စပ်သောအရာ၌ မအပ်စပ်ဟု မှတ်ထင်ခြင်းလည်း မရှိပေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သတိသည် ကောင်းစွာ တည်ရှိ၏။ အဓိဋ္ဌာန်တင်ထိုက်သောအရာကို အဓိဋ္ဌာန်တင်၏၊ ဝိကပ္ပနာပြုထိုက်သောအရာကို ဝိကပ္ပနာပြု၏။ ဤသို့လျှင် ဤအခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် အာပတ်သို့ မရောက်ပေ။ အာပတ်သို့ မရောက်သည်ဖြစ်၍ မကျိုးမပေါက်သော သီလ (အက္ခဏ္ဍသီလ) ရှိ၏၊ အလွန်စင်ကြယ်သော သီလရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူ၏ မိမိသီလအစုသည် ကောင်းစွာ လုံခြုံ၏၊ စောင့်ရှောက်အပ်၏။

Kukkuccapakatānanti kappiyākappiyaṃ nissāya uppannena kukkuccena abhibhūtānaṃ. Kathaṃ pana kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti? Tiroraṭṭhesu tirojanapadesu ca uppannakukkuccā bhikkhū ‘‘asukasmiṃ kira vihāre vinayadharo vasatī’’ti dūratopi tassa santikaṃ āgantvā kukkuccaṃ pucchanti. So tehi katakammassa vatthuṃ oloketvā āpattānāpattiṃ garukalahukādibhedaṃ sallakkhetvā desanāgāminiṃ desāpetvā vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpeti. Evaṃ kukkuccapakatānaṃ paṭisaraṇaṃ hoti.

Kukkuccapakatānaṃ ဟူသည်မှာ အပ်စပ်သည် မအပ်စပ်သည်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယကုက္ကုစ္စက နှိပ်စက်အပ်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သို့လျှင် သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်နေသူတို့၏ ကိုးကွယ်အားထားရာ ဖြစ်သနည်းဟူမူ - အခြားတိုင်းပြည်များနှင့် အခြားဇနပုဒ်များ၌ သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်ပေါ်နေကြသော ရဟန်းတို့သည် 'ဤမည်သောကျောင်းတိုက်၌ ဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ် သီတင်းသုံးနေတော်မူသတတ်' ဟု ကြားသိရသဖြင့် ဝေးလံသောအရပ်မှသော်လည်း ထိုဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်ထံသို့ လာရောက်၍ သံသယကုက္ကုစ္စကို မေးမြန်းကြကုန်၏။ ထိုဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်သည် ထိုရဟန်းတို့ ပြုအပ်ပြီးသော အမှုကိစ္စ၏ အကြောင်းအရာဝတ္ထုကို ကြည့်ရှု၍ အာပတ်ဖြစ်ခြင်း မဖြစ်ခြင်း၊ ကြီးလေးသော အာပတ်၊ ပေါ့ပါးသော အာပတ် စသောအပြားတို့ကို ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင် ဒေသနာဂါမိနီအာပတ်ဖြစ်ပါက ဒေသနာပြောကြားစေ၍လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီအာပတ်ဖြစ်ပါက အာပတ်မှ ထစေ၍လည်းကောင်း စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်စေတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်နေသူတို့၏ ကိုးကွယ်အားထားရာ ဖြစ်ပေသည်။

Visārado saṅghamajjhe voharatīti vigato sārado bhayaṃ etassāti visārado, abhītoti attho. Avinayadharassa hi saṅghamajjhe kathentassa bhayaṃ sārajjaṃ okkamati, vinayadharassa taṃ na hoti. Kasmā? ‘‘Evaṃ kathentassa doso hoti, evaṃ na doso’’ti ñatvā kathanato.

Visārado saṅghamajjhe voharati ဟူသည်မှာ - ထိုဝိနည်းဓိုရ်အား ကင်းပြီးသော ကြောက်ရွံ့ခြင်း တုန်လှုပ်ခြင်း (သာရဒ) ရှိသောကြောင့် 'ဝိသာရဒ' (ရဲရင့်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မကြောက်မရွံ့ ရဲရင့်သူဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိနည်းဓိုရ်မဟုတ်သော ရဟန်းသည် သံဃာ့အလယ်၌ ပြောဆိုသောအခါ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း (သာရဇ္ဇ) သို့ သက်ရောက်တတ်၏၊ ဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်အားမူ ထိုကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်းသည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - 'ဤသို့ ပြောဆိုလျှင် အပြစ်ရှိ၏၊ ဤသို့ ပြောဆိုလျှင် အပြစ်မရှိ' ဟု ကောင်းစွာသိရှိ၍ ပြောဆိုခြင်းကြောင့်တည်း။

Paccatthike [Pg.192] sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhātīti ettha dvidhā paccatthikā nāma attapaccatthikā ca sāsanapaccatthikā ca. Tattha mettiyabhummajakā ca bhikkhū vaḍḍho ca licchavī amūlakena antimavatthunā codesuṃ, ime attapaccatthikā nāma. Ye vā panaññepi dussīlā pāpadhammā, sabbe te attapaccatthikā. Viparītadassanā pana ariṭṭhabhikkhukaṇṭakasāmaṇeravesālikavajjiputtakā mahāsaṅghikādayo ca abuddhasāsanaṃ ‘‘buddhasāsana’’nti vatvā katapaggahā sāsanapaccatthikā nāma. Te sabbepi sahadhammena sahakāraṇena vacanena yathā taṃ asaddhammaṃ patiṭṭhāpetuṃ na sakkonti, evaṃ suniggahitaṃ katvā niggaṇhāti.

Paccatthike sahadhammena suniggahitaṃ niggaṇhātīti ဟူသောပုဒ်၌ - ရန်သူ (ပစ္စတ္တိက) မည်သည်ကား မိမိ၏ ရန်သူ (အတ္တပစ္စတ္တိက) နှင့် သာသနာတော်၏ ရန်သူ (သာသနာပစ္စတ္တိက) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် မေတ္တိယရဟန်း၊ ဘုမ္မဇကရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝဍ္ဎလိစ္ဆဝီမင်းသည်လည်းကောင်း အခြေအမြစ်မရှိသော (အမူလက) ပါရာဇိကဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲကြကုန်၏၊ ဤသူတို့ကို မိမိ၏ရန်သူ (အတ္တပစ္စတ္တိက) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အခြားသီလမရှိသူ၊ ယုတ်မာသောတရားရှိသူ အားလုံးတို့သည်လည်း မိမိ၏ ရန်သူများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ဖောက်ပြန်သောအယူအမြင်ရှိကြကုန်သော အရိဋ္ဌရဟန်း၊ ကဏ္ဌကသာမဏေ၊ ဝေသာလီပြည်သား ဝဇ္ဇီပုတ္တကရဟန်းတို့နှင့် မဟာသံဃိကစသော သူတို့သည် ဘုရားဟောမဟုတ်သော စကားကို 'ဘုရားဟောဖြစ်သော သာသနာတော်' ဟု ဆို၍ ချီးမြှောက်တတ်ကြသဖြင့် သာသနာတော်၏ ရန်သူ (သာသနာပစ္စတ္တိက) မည်ကုန်၏။ ဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်သည် ထိုရန်သူအားလုံးတို့ကို တရားနှင့်လျော်သော၊ အကြောင်းနှင့်တကွသော စကားဖြင့် ထိုအဓမ္မတရားကို မတည်ဆောက်နိုင်ကြစိမ့်အံ့သောငှာ ကောင်းစွာနှိမ်နင်းဆုံးမတော်မူ၏။

Saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hotīti ettha pana tividho saddhammo pariyattipaṭipattiadhigamavasena. Tattha tipiṭakaṃ buddhavacanaṃ pariyattisaddhammo nāma. Terasa dhutaṅgaguṇā cuddasa khandhakavattāni dveasīti mahāvattānīti ayaṃ paṭipattisaddhammo nāma. Cattāro maggā ca cattāri phalāni ca, ayaṃ adhigamasaddhammo nāma. Tattha keci therā ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) iminā suttena ‘‘sāsanassa pariyatti mūla’’nti vadanti. Keci therā ‘‘ime ca, subhadda, bhikkhū sammā vihareyyuṃ, asuñño loko arahantehi assā’’ti iminā suttena (dī. ni. 2.214) ‘‘sāsanassa paṭipatti mūla’’nti vatvā ‘‘yāva pañca bhikkhū sammā paṭipannā saṃvijjanti, tāva sāsanaṃ ṭhitaṃ hotī’’ti āhaṃsu. Itare pana therā ‘‘pariyattiyā antarahitāya suppaṭipannassapi dhammābhisamayo natthī’’ti vatvā āhaṃsu. Sacepi pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā honti, te saddhe kulaputte pabbājetvā paccantime janapade upasampādetvā dasavaggagaṇaṃ pūretvā majjhimajanapadepi upasampadaṃ karissanti. Etenupāyena vīsativaggasaṅghaṃ pūretvā attanopi abbhānakammaṃ katvā sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissanti. Evamayaṃ vinayadharo tividhassapi saddhammassa ciraṭṭhitiyā paṭipanno hotīti. Evamayaṃ vinayadharo ime pañcānisaṃse paṭilabhatīti veditabbo.

Saddhammaṭṭhitiyā paṭipanno hoti ဟူသောပုဒ်၌ - ပရိယတ်၊ ပဋိပတ်၊ အဓိဂမ အားဖြင့် သဒ္ဓမ္မတရားသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ပိဋကတ်သုံးပုံ တည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစနသည် ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ ဒုတင်္ဂဂုဏ် ၁၃ ပါး၊ ခန္ဓကဝတ် ၁၄ ပါး၊ မဟာဝတ် ၈၂ ပါးတို့သည် ပဋိပတ္တိသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါးတို့သည် အဓိဂမသဒ္ဓမ္မ မည်၏။ ထိုသဒ္ဓမ္မသုံးပါးတို့တွင် အချို့သော မထေရ်တို့သည် 'အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရား ဟောကြားအပ်သော တရားတော်နှင့် ပညတ်အပ်သော ဝိနည်းတော်သည် ငါဘုရား ကွယ်လွန်တော်မူသောအခါ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်လတ္တံ့' ဟူသော ဤသုတ်တော်ဖြင့် 'သာသနာတော်၏ အခြေအမြစ်သည် ပရိယတ္တိတည်း' ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ အချို့သော မထေရ်တို့မူကား 'သုဘဒ္ဒ၊ ဤရဟန်းတို့သည် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံနေထိုင်ကြကုန်အံ့၊ လောကသည် ရဟန္တာတို့မှ ဆိတ်သုဉ်းလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ' ဟူသော ဤသုတ်တော်ဖြင့် 'သာသနာတော်၏ အခြေအမြစ်သည် ပဋိပတ္တိတည်း' ဟု ဆိုကြ၍ 'ငါးယောက်သော ရဟန်းတို့သည် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံလျက် ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး သာသနာတော်သည် တည်ရှိနေပေလိမ့်မည်' ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ အခြားသော မထေရ်တို့သည်ကား 'ပရိယတ္တိသာသနာ ကွယ်ပျောက်သည်ရှိသော် ကောင်းစွာကျင့်သောသူတို့အားသော်လည်း တရားထူးသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) သည် မရှိနိုင်ပေ' ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းငါးပါးတို့သည် ပါရာဇိကလေးပါးတို့ကို စောင့်ရှောက်နိုင်ကြပါမူ၊ ထိုရဟန်းတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့ကို ရဟန်းပြုပေးကာ ပစ္စန္တရာဇ်အရပ်၌ ပဥ္စင်းခံစေ၍ တစ်ဆယ်သောဝဂ် (ဒသမဝဂ်) ရှိသော သံဃာအဖွဲ့ကို ပြည့်စေလျက် မဇ္ဈိမဒေသ၌လည်း ရဟန်းခံခြင်းကို ပြုကြလတ္တံ့။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အပါးနှစ်ဆယ်သောဝဂ် (ဝီသတိဝဂ်) သံဃာကို ပြည့်စေလျက် မိမိတို့၏ အဗ္ဘာနကံကိုလည်း ပြုပြီးလျှင် သာသနာတော်ကို တိုးပွားစည်ပင်ပြန့်ပွားစေလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်သည် သဒ္ဓမ္မတရားသုံးပါးစလုံး၏ အရှည်တည်တံ့ခြင်းအကျိုးငှာ ကျင့်ဆောင်သူဖြစ်ပေ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိနည်းဓိုရ်အရှင်မြတ်သည် ဤငါးပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ရရှိနိုင်၏ဟု သိအပ်ပေသည်။

Vinayo saṃvaratthāyātiādīsu (pari. aṭṭha. 366) vinayoti vinayassa pariyāpuṇanaṃ, vinayoti vā vinayapaññatti vuttā, tasmā sakalāpi vinayapaññatti vinayapariyāpuṇanaṃ [Pg.193] vā kāyavacīdvārasaṃvaratthāyāti attho, ājīvapārisuddhipariyosānassa sīlassa upanissayapaccayo hotīti vuttaṃ hoti. Avippaṭisāroti pāpapuññānaṃ katākatānusocanavasena pavattacittavippaṭisārābhāvo. Pāmojjanti dubbalā taruṇapīti. Pītīti balavapīti. Passaddhīti kāyacittadarathapaṭippassaddhi. Sukhanti kāyikaṃ cetasikañca sukhaṃ. Tañhi duvidhampi samādhissa upanissayapaccayo hoti. Samādhīti cittekaggatā. Yathābhūtañāṇadassananti sappaccayanāmarūpapariggaho. Nibbidāti vipassanā. Atha vā yathābhūtañāṇadassanaṃ taruṇavipassanā, udayabbayañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Cittekaggatā hi taruṇavipassanāya upanissayapaccayo hoti. Nibbidāti sikhāppattā vuṭṭhānagāminibalavavipassanā. Virāgoti ariyamaggo. Vimuttīti arahattaphalaṃ. Catubbidhopi hi ariyamaggo arahattassa upanissayapaccayo hoti. Vimuttiñāṇadassananti paccavekkhaṇañāṇaṃ. Anupādāparinibbānatthāyāti kañci dhammaṃ aggahetvā anavasesetvā parinibbānatthāya, appaccayaparinibbānatthāyāti attho. Appaccayaparinibbānassa hi vimuttiñāṇadassanaṃ paccayo hoti tasmiṃ anuppatte avassaṃ parinibbāyitabbato, na ca paccavekkhaṇañāṇe anuppanne antarā parinibbānaṃ hoti.

Vinayo saṃvaratthāya စသည်တို့၌ ဝိနည်းဟူသည်မှာ ဝိနည်းကို သင်ယူခြင်းတည်း၊ သို့မဟုတ် ဝိနည်းပညတ်တော်ကို ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ဝိနည်းပညတ်တော်သည်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းသင်ယူခြင်းသည်လည်းကောင်း ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးကို စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) အလို့ငှာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလလျှင် အဆုံးရှိသော သီလ၏ ဥပနိဿယပစ္စည်း (အားကြီးသော အမှီရရှိစေသော အကြောင်း) ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ အဝိပ္ပဋိသာရ (နောင်တကင်းခြင်း) ဟူသည် မကောင်းမှု၊ ကောင်းမှုတို့၏ ပြုအပ် မပြုအပ်သည်တို့ကို တွေးတောပူပန်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော စိတ်မသာယာခြင်း ကင်းပျောက်ခြင်းတည်း။ ပါမောဇ္ဇ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) ဟူသည် အားနည်း၍ နုသော ပီတိတည်း။ ပီတိဟူသည် အားကြီးသော ပီတိတည်း။ ပဿဒ္ဓိဟူသည် ကိုယ်စိတ်တို့၏ ပူပန်ခြင်းကို သက်သာငြိမ်းချမ်းစေခြင်းတည်း။ သုခဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော သုခနှင့် စိတ်၌ဖြစ်သော သုခတည်း။ ထိုနှစ်ပါးသော သုခသည်လည်း သမာဓိ ဖြစ်ပေါ်ရန် ဥပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ သမာဓိဟူသည် စိတ်၏ တည်ကြည်ငြိမ်သက်ခြင်း (စိတ္တေkဂ္ဂတာ) တည်း။ ယထာဘူတဉာဏဒဿနဟူသည် အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းသော ဉာဏ်တည်း။ နိဗ္ဗိဒါဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်တည်း။ သို့မဟုတ် ယထာဘူတဉာဏဒဿနဟူသည် နုသော ဝိပဿနာ (တရုဏဝိပဿနာ) ဖြစ်၍ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်၏ အမည်တည်း။ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းသည် နုသော ဝိပဿနာဉာဏ်အား ဥပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ နိဗ္ဗိဒါဟူသည် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်သော၊ ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ် (ဗလဝဝိပဿနာ) တည်း။ ဝိရာဂဟူသည် အရိယမဂ်တည်း။ ဝိမုတ္တိဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ လေးပါးသော အရိယမဂ်သည် အရဟတ္တဖိုလ်၏ ဥပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဟူသည် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တည်း။ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ ဟူသည် တရားတစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ ဥပါဒါန်ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ အကြွင်းမဲ့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အလို့ငှာ၊ အမှီကင်းသော ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း အလို့ငှာ ဟူသောအနက်တည်း။ အမှီကင်းသော ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းအား ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဟူသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် အကြောင်းထောက်ပံ့ (ပစ္စည်း) ဖြစ်၏။ ထိုပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိပြီးသော် မချွတ်ဧကန် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် မဖြစ်ပေါ်ဘဲလျက် ကြားကာလ၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းဟူသည် မရှိပေ။

Etadatthā kathāti ayaṃ vinayakathā nāma etadatthāya, anupādāparinibbānatthāyāti attho. Evaṃ sabbatthapi. Mantanāpi vinayamantanāeva, ‘‘evaṃ karissāma, na karissāmā’’ti vinayapaṭibaddhasaṃsandanā. Etadatthā upanisāti upanisīdati ettha phalaṃ tappaṭibaddhavuttitāyāti upanisā vuccati kāraṇaṃ paccayoti. ‘‘Vinayo saṃvaratthāyā’’tiādikā kāraṇaparamparā etadatthāti attho. Etadatthaṃ sotāvadhānanti imissā paramparapaccayakathāya sotāvadhānaṃ imaṃ kathaṃ sutvā yaṃ uppajjati ñāṇaṃ, tampi etadatthaṃ. Yadidaṃ anupādācittassa vimokkhoti yadidanti nipāto. Sabbaliṅgavibhattivacanesu tādisova tattha tattha atthato pariṇāmetabbo, tasmā evamettha attho veditabbo – yo ayaṃ catūhi upādānehi anupādiyitvā cittassa arahattaphalasaṅkhāto vimokkho, sopi etadatthāya anupādāparinibbānatthāyāti evamettha sambandho veditabbo. Yo ayaṃ anupādācittassa vimokkhasaṅkhāto maggo, heṭṭhā vuttaṃ sabbampi etadatthamevāti. Evañca sati iminā mahussāhato sādhitabbaṃ [Pg.194] niyatappayojanaṃ dassitaṃ hoti. Heṭṭhā ‘‘virāgo…pe… nibbānatthāyā’’ti iminā pana labbhamānānisaṃsaphalaṃ dassitanti veditabbaṃ. Āyogoti uggahaṇacintanādivasena punappunaṃ abhiyogo.

“ထိုအကျိုးရှိသော စကား” ဟူသည်ကား- ဤဝိနည်းစကားမည်သည် ထိုအကျိုး (ဥပါဒါန်မရှိဘဲ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်အကျိုး) အလို့ငှာ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ခပ်သိမ်းသော စကား၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်၏။ တိုင်ပင်ခြင်းသည်လည်း ဝိနည်းနှင့် စပ်သော တိုင်ပင်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ “ဤသို့ ပြုအံ့၊ ဤသို့ မပြုအံ့” ဟု ဝိနည်းနှင့် စပ်၍ နှီးနှောတိုင်ပင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ထိုအကျိုးရှိသော ဥပနိဿယ” ဟူရာ၌ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးသည် ထိုအကြောင်းနှင့် စပ်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ဥပနိဿယ (မှီရာ)” ဟု ဆိုအပ်၏၊ (ထိုမှီရာကိုပင်) အကြောင်း ပစ္စည်းဟု ဆိုအပ်၏။ “ဝိနည်းသည် စောင့်စည်းခြင်းအကျိုးရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အကြောင်းအဆက်ဆက် စကားသည် “ထိုအကျိုးရှိ၏” ဟု အနက်ရ၏။ “ထိုအကျိုးငှာ နားစိုက်ခြင်း” ဟူသည်ကား ဤသို့သော အကြောင်းဆက်စပ်ရာ စကားကို ကြားနာရသဖြင့် နား၌ သက်ဝင်တည်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဤစကားကို ကြားနာရ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်သည်လည်း ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ “စွဲလမ်းမှုမရှိသော စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်း” ဟူသော စကား၌ “ယဒိဒံ” ဟူသည် နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်၏။ ထိုနိပါတ်ပုဒ်သည် အလုံးစုံသော လိင်၊ ဝိဘတ်၊ ဝုစ်တို့၌ ထိုထိုနေရာတို့တွင် အနက်အလိုက် သင့်လျော်သလို ညွှတ်စေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏- ဥပါဒါန်လေးပါးတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်၏ အရဟတ္တဖိုလ်ဟု ဆိုအပ်သော လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုလွတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း ထိုအကျိုး (အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန်အကျိုး) ငှာ ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ စပ်ဟပ်၍ သိအပ်၏။ ဥပါဒါန်တရားတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းသော စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မဂ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အလုံးစုံသည်လည်း ထိုအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သည်ရှိသော် ဤပါဠိဖြင့် ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့် ပြီးစေအပ်သော မုချအကျိုးကို ပြအပ်သည် ဖြစ်၏။ အောက်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော “ဝိရာဂေါ...ပေ... နိဗ္ဗာနတ္ထာယ” ဟူသော ပါဠိဖြင့်မူကား ရရှိအပ်သော အကျိုးတရားကို ပြအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “အားထုတ်ခြင်း” ဟူသည် သင်ယူခြင်း၊ ကြံစည်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းတည်း။

Vinayānisaṃsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိနည်းအကျိုးပြစကား ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့လျှင် သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီ မည်သော ဋီကာ၌

Bāhiranidānavaṇṇanā samattā.

ဗာဟိရနိဒါန်းဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Verañjakaṇḍavaṇṇanā

ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍ ဖွင့်ဆိုချက်

1. Seyyathidanti [Pg.195] taṃ katamaṃ, taṃ kathanti vā attho. Aniyamaniddesavacananti natthi etassa niyamoti aniyamo, niddisīyati attho etenāti niddeso, vuccati etenāti vacanaṃ, niddesoyeva vacanaṃ niddesavacanaṃ, aniyamassa niddesavacanaṃ aniyamaniddesavacanaṃ, paṭhamaṃ aniyamitassa samayassa niddesavacananti attho. ‘‘Yenāti avatvā tenāti vuttattā aniyamaṃ katvā niddiṭṭhavacanaṃ aniyamaniddesavacana’’ntipi vadanti. Yaṃtaṃsaddānaṃ niccasambandhabhāvato āha ‘‘tassa sarūpena avuttenapī’’tiādi. Tattha tassāti ‘‘tenā’’ti etassa. Sarūpena avuttenapīti ‘‘yenā’’ti evaṃ sarūpato pāḷiyaṃ avuttenapi. Atthato siddhenāti parabhāge sāriputtattherassa uppajjanakaparivitakkasaṅkhātaatthato siddhena. Parivitakke hi siddhe yena samayena parivitakko udapādīti idaṃ atthato siddhameva hoti. Tenevāha ‘‘aparabhāge hi vinayapaññattiyācanahetubhūto āyasmato sāriputtassa parivitakko siddho’’tiādi. ‘‘Tenā’’ti vatvā tato tadatthameva ‘‘yenā’’ti atthato vuccamānattā ‘‘yenā’’ti ayaṃ ‘‘tenā’’ti etassa paṭiniddeso nāma jāto. Paṭiniddesoti ca vitthāraniddesoti attho.

၁. “သေယျထိဒံ” ဟူသည်မှာ “ထိုအရာသည် အဘယ်နည်း၊ ထိုအရာသည် အသို့နည်း” ဟု အနက်ရ၏။ “အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ” ဟူသည်မှာ ဤအခါ၌ မြဲသောသတ်မှတ်ချက်မရှိသဖြင့် “အနိယမ” မည်၏၊ ဤသဒ္ဒါဖြင့် ပြအပ်သောကြောင့် “နိဒ္ဒေသ” မည်၏၊ ဤသဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် “ဝစနံ” မည်၏၊ ညွှန်ပြကြောင်း သဒ္ဒါသက်သက်သာ ဖြစ်၍ “နိဒ္ဒေသဝစနံ” မည်၏၊ မပြတ်သားသော ကာလကို ညွှန်ပြတတ်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်သောကြောင့် “အနိယမနိဒ္ဒေသဝစနံ” မည်၏၊ ရှေးဦးစွာ သတ်မှတ်ချက်မရှိသော အခါကာလကို ညွှန်ပြတတ်သော သဒ္ဒါဟု အနက်ရ၏။ “ယေန ဟု မဆိုမူ၍ တေန ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သတ်မှတ်ချက်မရှိသည်ကို ပြု၍ ပြအပ်သော သဒ္ဒါသည် အနိယမနိဒ္ဒေသဝစန” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ “ယံ၊ တံ” သဒ္ဒါတို့၏ အမြဲဆက်စပ်နေတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် “တဿ သရူပေန အဝုတ္တေနပိ” စသည်ဖြင့် ဆရာတော်က မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “တဿ” ဟူသည် “တေန” ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆိုလိုသည်။ “သရူပေန အဝုတ္တေနပိ” ဟူသည်မှာ “ယေန” ဟု ဤသို့ သရုပ်အားဖြင့် ပါဠိတော်၌ မဆိုသော်လည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ “အတ္ထတော သိဒ္ဓေန” ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြံအစည်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်အားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြံအစည် ပြီးစီးလတ်သော် “ယေန သမယေန ပရိဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် အနက်အားဖြင့် ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “နောက်အခါ၌ ဝိနည်းပညတ်ခြင်းကို တောင်းပန်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ အကြံအစည်သည် ပြီးစီး၏” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ “တေန” ဟု ဆိုပြီးနောက် ထိုအနက်ကိုသာလျှင် “ယေန” ဟု အနက်အားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် “ယေန” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် “တေန” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အကျယ်ပြအပ်သော “ပဋိနိဒ္ဒေသ” ဖြစ်လာသည်။ “ပဋိနိဒ္ဒေသ” ဟူသည်မှာလည်း အကျယ်ပြဆိုချက်ဟု အနက်ရ၏။

Aparabhāge hīti ettha hi-saddo hetumhi, yasmāti attho. Vinayapaññattiyācanahetubhūtoti ‘‘etassa bhagavā kālo, etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, uddiseyya pātimokkhaṃ. Yathayidaṃ brahmacariyaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitika’’nti evaṃ pavattassa vinayapaññattiyācanassa kāraṇabhūtoti attho. Parivitakkoti ‘‘katamesānaṃ kho buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikaṃ ahosi, katamesānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ ciraṭṭhitikaṃ ahosī’’ti evaṃ pavatto parivitakko. Yaṃtaṃsaddānaṃ niccasambandhoti āha ‘‘tasmā yena samayenā’’tiādi. Pubbe vā pacchā vā atthato siddhenāti pubbe vā pacchā vā uppannaatthato siddhena. Paṭiniddeso kattabboti etassa ‘‘yadida’’nti iminā sambandho. ‘‘Paṭiniddeso kattabbo’’ti yadidaṃ yaṃ idaṃ vidhānaṃ, ayaṃ sabbasmiṃ vinaye yuttīti attho. Atha vā ‘‘paṭiniddeso kattabbo’’ti yadidaṃ yā ayaṃ yutti, ayaṃ sabbasmiṃ vinaye yuttīti attho.

“အပရဘာဂေ ဟိ” ဟူသော စကား၌ “ဟိ” သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟိတ်) အနက်၌ ရှိ၏၊ “အကြင်ကြောင့်” ဟု အနက်ရ၏။ “ဝိနယပညတ္တိယာစနဟေတုဘူတော” ဟူသည်ကား- “မြတ်စွာဘုရား... ဤအခါသည် ဝိနည်းပညတ်တော်မူရန် အခါတော်ဖြစ်ပါသည်၊ ကောင်းသောစကားကို မိန့်တော်မူတတ်သော မြတ်စွာဘုရား... ဤအခါသည် တပည့်သားတို့အား သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူရန်၊ ပါတိမောက်ကို ပြသတော်မူရန် အခါတော်ဖြစ်ပါသည်၊ ဤသာသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့နိုင်ရန် အလို့ငှာ” ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိနည်းပညတ်တော်မူရန် တောင်းပန်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ “ပရိဝိတက္ကော” ဟူသည်မှာ “အဘယ်မည်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ မတည်တံ့သနည်း၊ အဘယ်မည်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့သနည်း” ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော အကြံအစည် ဖြစ်သည်။ “ယံ၊ တံ” သဒ္ဒါတို့၏ အမြဲစပ်ခြင်းရှိသောကြောင့် “တသ္မာ ယေန သမယေန” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန” ဟူသည်မှာ ရှေး၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အနက်အားဖြင့် ပြီးစီးသောကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဋိနိဒ္ဒေသော ကာတဗ္ဗော” ဟူသည်မှာ ဤပုဒ်၏ “ယဒိဒံ” နှင့် စပ်ဟပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ပဋိနိဒ္ဒေသော ကာတဗ္ဗော” ဟူသည်ကား “ယဒိဒံ- ဤသို့သော အစီအရင်သည် ရှိ၏၊ ဤအစီအရင်သည် အလုံးစုံသော ဝိနည်းတော်၌ သင့်လျော်၏” ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ်မူ “ပဋိနိဒ္ဒေသော ကာတဗ္ဗော” ဟူသည်ကား “ယဒိဒံ- အကြင်သင့်လျော်မှုသည် ရှိ၏၊ ထိုသင့်လျော်မှုသည် အလုံးစုံသော ဝိနည်းတော်၌ သင့်လျော်၏” ဟု အနက်ရ၏။

Tatridaṃ [Pg.196] mukhamattanidassananti tassā yathāvuttayuttiyā paridīpane idaṃ mukhamattanidassanaṃ, upāyamattanidassananti attho. Mukhaṃ dvāraṃ upāyoti hi atthato ekaṃ. ‘‘Tena hi bhikkhave bhikkhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññapessāmī’’ti pāḷiṃ dassetvā tattha paṭiniddesamāha ‘‘yena sudinno’’tiādinā. Tenāti hetuatthe karaṇavacanattā tassa paṭiniddesopi tādisoyevāti āha ‘‘yasmā paṭisevī’’ti. Pubbe atthato siddhenāti pubbe uppannamethunadhammapaṭisevanasaṅkhātaatthato siddhena. Pacchā atthato siddhenāti raññā adinnaṃ dārūnaṃ ādiyanasaṅkhātapacchāuppannaatthato siddhena. Samayasaddoti etassa ‘‘dissatī’’ti iminā sambandho.

“တတြိဒံ မုခမတ္တနိဒဿနံ” ဟူသည်မှာ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော သင့်လျော်မှုကို ပြသရာ၌ ဤသည်ကား အကြောင်းမျှကို ပြခြင်းတည်း၊ နည်းလမ်းမျှကို ပြခြင်းတည်းဟု အနက်ရ၏။ “မုခ၊ ဒွါရ၊ ဥပါယ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသုံးပါးသည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်၏။ “တေန ဟိ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညပေဿာမိ” ဟူသော ပါဠိကို ပြတော်မူ၍ ထိုပါဠိ၌ အကျယ်ပြဆိုချက်ကို “ယေန သုဒိန္နော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “တေန” ဟူသော ပုဒ်သည် အကြောင်းအနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်၏ အကျယ်ပြဆိုချက်သည်လည်း ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ယသ္မာ ပဋိသေဝိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ပုဗ္ဗေ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန” ဟူသည်မှာ ရှေးဦး၌ ဖြစ်ပေါ်သော မေထုန်မှီဝဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်အားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပစ္ဆာ အတ္ထတော သိဒ္ဓေန” ဟူသည်မှာ မင်းကြီး မပေးသော သစ်သားတို့ကို ယူခြင်းဟု ဆိုအပ်သော နောက်၌ ဖြစ်ပေါ်သော အနက်အားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “သမယသဒ္ဒေါ” ဟူသော ဤပုဒ်ကို “ဒိဿတိ” ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်ဟပ်အပ်၏။

Samavāyeti paccayasāmaggiyaṃ, kāraṇasamavāyeti attho. Khaṇeti okāse. Assāti assa samayasaddassa samavāyo atthoti sambandho. Appeva nāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyāti ettha kālo nāma upasaṅkamanassa yuttapayuttakālo. Samayo nāma tasseva paccayasāmaggī, atthato tadanurūpaṃ sarīrabalañceva tappaccayaparissayābhāvo ca. Upādānaṃ nāma ñāṇena tesaṃ gahaṇaṃ sallakkhaṇaṃ, tasmā kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace amhākaṃ sve gamanassa yuttakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā api eva nāma sve āgaccheyyāmāti.

"သမဝါယေ" ဟူသည် အကြောင်းညီညွတ်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ "အကြောင်းချင်း ဆုံမိညီညွတ်ခြင်း" ဟု အနက်ရသည်။ "ခဏေ" ဟူသည် အခွင့်အရေး၌ ဖြစ်သည်။ "အဿ" ဟူသည် ထိုသမယသဒ္ဒါ၏ အပေါင်းသည် အနက်ဖြစ်၏ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ "အပ္ပေဝ နာမ သွေပိ ဥပသင်္ကမေယျာမ ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ကာလ" မည်သည် ချဉ်းကပ်ရန် အလွန်လျော်ကန်သော အခါတည်း။ "သမယ" မည်သည် ထိုကာလ၏ အကြောင်းညီညွတ်ခြင်းသာတည်း၊ အနက်အားဖြင့် ထိုအကြောင်းနှင့် လျော်ညီသော ကိုယ်ခန္ဓာအင်အား ရှိခြင်းနှင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သော ဘေးရန်မရှိခြင်းလည်း ဖြစ်သည်။ "ဥပါဒါန" မည်သည် ဉာဏ်ဖြင့် ထိုကာလနှင့် သမယတို့ကို သိမ်းယူခြင်း၊ မှတ်သားခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် "ကာလကိုလည်းကောင်း၊ သမယကိုလည်းကောင်း ပညာဖြင့်သိမ်းယူ၍ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍" ဟု အနက်ရသည်။ ဤဆိုလိုချက်မှာ— အကယ်၍ ငါတို့အား နက်ဖြန် သွားခြင်းငှာ သင့်လျော်သောအခါ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌လည်း အင်အားပြည့်စုံလတ္တံ့၊ သွားခြင်းကြောင့်လည်း တစ်ပါးသော မချမ်းသာခြင်း မဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤကာလကိုလည်းကောင်း၊ သွားခြင်းအကြောင်း ညီညွတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သမယကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ငါတို့သည် နက်ဖြန် လာကောင်း လာကြပါကုန်အံ့ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Khaṇoti okāso. Tathāgatuppādādiko hi maggabrahmacariyassa okāso tappaccayapaṭilābhahetuttā, khaṇo eva ca samayo. Yo khaṇoti ca samayoti ca vuccati, so ekovāti hi attho. Mahāsamayoti mahāsamūho. Pavuddhaṃ vanaṃ pavanaṃ, tasmiṃ pavanasmiṃ, vanasaṇḍeti attho. Samayopi kho te bhaddāli appaṭividdho ahosīti ettha samayoti sikkhāpadapūraṇassa hetu. Bhaddālīti tassa bhikkhuno nāmaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bhaddāli tayā paṭivijjhitabbayuttakaṃ etaṃ kāraṇaṃ atthi, tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti. Kiṃ taṃ kāraṇanti āha ‘‘bhagavā kho’’tiādi.

"ခဏ" ဟူသည် အခွင့်အခါတည်း။ ဘုရားရှင်ပွင့်တော်မူခြင်း စသည်သည်သာ မဂ်ဗြဟ္မစရိယကို ရခြင်း၏ အခွင့်အရေး ဖြစ်သည်၊ ထိုမဂ်ဗြဟ္မစရိယကို ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ခဏသည်သာလျှင် သမယလည်း ဖြစ်သည်။ "ခဏ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သမယ" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်သောအရာသည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ "မဟာသမယ" ဟူသည် ကြီးစွာသောအပေါင်းတည်း။ ကြီးပွားပွားများသော တောကို "ပဝန" ဟု ဆိုသည်၊ ထိုတော၌၊ တောအုပ်၌ဟု အနက်ရသည်။ "သမယောပိ ခေါ တေ ဘဒ္ဒါလိ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓေါ အဟောသိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "သမယ" ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်ကို ပြည့်စုံစေခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ "ဘဒ္ဒါလိ" ဟူသည် ထိုရဟန်း၏ အမည်တည်း။ ဤဆိုလိုရင်းကား— ဘဒ္ဒါလိ... သင်သည် ထိုးထွင်း၍ သိအပ် သိထိုက်သော ဤအကြောင်းတစ်ပါး ရှိ၏၊ ထိုအကြောင်းကိုလည်း သင်သည် မသိ၊ မမှတ်မိ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ထိုအကြောင်းကား အဘယ်နည်း" ဟု မေးသော် "ဘဂဝါ ခေါ" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်။

Uggāhamāno [Pg.197] tiādīsu mānoti tassa paribbājakassa pakatināmaṃ, kiñci kiñci pana uggahetuṃ samatthatāya ‘‘uggāhamāno’’ti naṃ sañjānanti, tasmā ‘‘uggāhamāno’’ti vuccati. Samaṇamuṇḍikāya putto samaṇamuṇḍikāputto. So kira devadattassa upaṭṭhāko. Samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ samayappavādake, diṭṭhippavādaketi attho. Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātipabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca paribbājakā sannipatitvā attano attano samayaṃ diṭṭhiṃ pavadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo ‘‘samayappavādako’’ti vuccati, sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarurukkhapantiyā parikkhittattā ‘‘tindukācīra’’nti vuccati. Ekā sālā etthāti ekasālako. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā katā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva ekaṃ sālamupādāya laddhanāmavasena ‘‘ekasālako’’ti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā ‘‘mallikāya ārāmo’’ti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme. Paṭivasatīti tasmiṃ vāsaphāsutāya vasati.

"ဥဂ္ဂါဟမာနော" စသည်တို့၌ "မာန" ဟူသည် ထိုပရိဗိုဇ်၏ မူလအမည်တည်း။ တစ်စုံတစ်ခုကို သင်ယူနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် ထိုသူအား "ဥဂ္ဂါဟမာန (သင်ယူတတ်သော မာန)" ဟု သိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဥဂ္ဂါဟမာန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ သမဏမုဏ္ဍိကာ၏ သားဖြစ်သောကြောင့် "သမဏမုဏ္ဍိကာပုတ္တ" ဟု ဆိုသည်။ ထိုသူသည် ဒေဝဒတ်၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သတတ်။ မိမိတို့၏ အယူဝါဒဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ဤနေရာ၌ အပြားအားဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသောကြောင့် "သမယပ္ပဝါဒက" မည်၏၊ ထိုသမယပ္ပဝါဒကအရပ်၌၊ အယူဝါဒကို ပြောဆိုရာအရပ်၌ဟု အနက်ရသည်။ ထိုအရပ်၌ စင်္ကီ၊ တာရုက္ခ၊ ပေါက္ခရသာတိ အစရှိသော ပုဏ္ဏားတို့သည်လည်းကောင်း၊ နိဂဏ္ဌ၊ စေလက၊ ပရိဗိုဇ် အစရှိသော ပရိဗိုဇ်တို့သည်လည်းကောင်း စည်းဝေးကြပြီးလျှင် မိမိတို့ မိမိတို့၏ အယူဝါဒကို ဟောပြော၊ ဆွေးနွေး၊ ပြသကြသတတ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဥယျာဉ်ကို "သမယပ္ပဝါဒက" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရပ်ကိုပင် တိန္ဒုကာစီရဟု ဆိုအပ်သော တည်ပင်တန်းဖြင့် ဝန်းရံအပ်သောကြောင့် "တိန္ဒုကာစီရ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော ဇရပ်ရှိသောကြောင့် "ဧကသာလက" မည်၏။ ထိုအရပ်၌ ရှေးဦးစွာ ဇရပ်တစ်ဆောင်ကိုသာ ဆောက်လုပ်ခဲ့သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ဘုန်းကံကြီးမားသော ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်ကို အမှီပြု၍ ဇရပ်များစွာ ဆောက်လုပ်ခဲ့သောကြောင့် ထိုဇရပ်တစ်ဆောင်တည်းကိုသာ အစွဲပြု၍ ရရှိသော အမည်အားဖြင့် "ဧကသာလက" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ကောသလမင်းကြီး၏ မိဖုရားဖြစ်သော မလ္လိကာ၏ ဥယျာဉ်ဖြစ်၍ အပွင့်အသီးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ဥယျာဉ်ဖြစ်သောကြောင့် "မလ္လိကာ၏ ဥယျာဉ်" ဟု သမုတ်အပ်သည်။ ထိုအယူဝါဒကို ပြောဆိုရာ တည်ပင်တန်းဝန်းရံအပ်သော ဇရပ်တစ်ဆောင်ရှိရာ မလ္လိကာမိဖုရား၏ ဥယျာဉ်၌။ "ပဋိဝသတိ" ဟူသည် ထိုအရပ်၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်၏ဟု အနက်ရသည်။

Diṭṭhe dhammeti paccakkhe attabhāve. Atthoti vuḍḍhi. Samparāyikoti kammakilesavasena samparetabbato sampāpuṇitabbato samparāyo, paraloko. Tattha niyutto samparāyiko, paralokattho. Atthābhisamayāti yathāvuttaubhayatthasaṅkhātahitapaṭilābhā. Samparāyikopi hi attho kāraṇassa nipphannattā paṭiladdho nāma hotīti tamatthadvayaṃ ekato katvā ‘‘atthābhisamayā’’ti vuttaṃ. Dhiyā paññāya rāti gaṇhātīti dhīro. Atha vā dhī paññā etassa atthīti dhīro.

"ဒိဋ္ဌေ ဓမ္မေ" ဟူသည် မျက်မှောက်သော ဘဝ၌ ဖြစ်သည်။ "အတ္ထ" ဟူသည် ကြီးပွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမ္ပရာယိက" ဟူသည် ကံ ကိလေသာ၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်အပ်သောကြောင့် သမ္ပရာယ မည်၏၊ တမလွန်လောက ဖြစ်သည်။ ထိုတမလွန်လောက၌ ယှဉ်စပ်သောအကျိုးသည် သမ္ပရာယိက မည်၏၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးတည်း။ "အတ္ထာဘိသမယ" ဟူသည် ရှည်စွာဆိုအပ်ပြီးသော အကျိုးနှစ်ပါးဟု ဆိုအပ်သော စီးပွားချမ်းသာကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးသည်လည်း အကြောင်းတရား ပြီးစီးပြည့်စုံသောကြောင့် ရအပ်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကျိုးနှစ်ပါးကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ "အတ္ထာဘိသမယ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ပညာ (ဓီ) ဖြင့် ယူတတ် (ရာ) သောကြောင့် "ဓီရ" မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုသူအား ပညာ (ဓီ) ရှိသောကြောင့် "ဓီရ (ပညာရှိ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

Sammā mānābhisamayāti mānassa sammā pahānena. Sammāti iminā mānassa aggamaggañāṇena samucchedappahānaṃ vuttaṃ. Dukkhassa pīḷanaṭṭhotiādīsu dukkhasaccassa pīḷanaṃ taṃsamaṅgino hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ, pīḷanameva attho pīḷanaṭṭho, tthakārassa ṭṭhakāraṃ katvā vuttaṃ. Evaṃ sesesupi. Samecca paccayehi katabhāvo saṅkhataṭṭho. Santāpo dukkhadukkhatādivasena santāpanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmo jarāya maraṇena [Pg.198] cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Abhisametabbo paṭivijjhitabboti abhisamayo, abhisamayova attho abhisamayaṭṭho, pīḷanādīni. Tāni hi abhisametabbabhāvena ekībhāvaṃ upanetvā ‘‘abhisamayaṭṭho’’ti vuttāni, abhisamayassa vā paṭivedhassa visayabhūto attho abhisamayaṭṭhoti tāneva pīḷanādīni abhisamayassa visayabhāvūpagamanasāmaññato ekattena vuttāni.

"သမ္မာ မာနာဘိသမယ" ဟူသည် မာနကို ကောင်းစွာ ပယ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သမ္မာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မာနကို အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် ပယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဒုက္ခဿ ပီဠနဋ္ဌော" စသည်တို့၌ ဒုက္ခသစ္စာ၏ နှိပ်စက်ခြင်းအနက်ဟူသည် ထိုဒုက္ခနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား ညှဉ်းဆဲတတ်ခြင်း၊ မချမ်းသာအောင် ပြုခြင်းတည်း၊ နှိပ်စက်ခြင်းသည်သာလျှင် အနက်ဖြစ်သောကြောင့် "ပီဠနဋ္ဌ" မည်၏၊ 'ထ' အက္ခရာကို 'ဌ' အက္ခရာပြု၍ ဆိုအပ်သည်။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူ သိအပ်သည်။ အကြောင်းတရားတို့သည် ကောင်းစွာပေါင်းဆုံ၍ ပြုအပ်သော သဘောသည် "သင်္ခတတ္ထ (ပြုပြင်အပ်သော အနက်)" မည်၏။ ပူပန်ခြင်း (သန္တာပ) ဟူသည် ဒုက္ခဒုက္ခတာ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပူလောင်စေခြင်း၊ ပြင်းစွာပူလောင်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝိပရိဏာမ) ဟူသည် အိုခြင်း (ဇရာ)၊ သေခြင်း (မရဏ) တို့ဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဖောက်ပြန်အပ်သော သဘောတည်း။ ထိုးထွင်း၍ သိအပ် သိထိုက်သောကြောင့် "အဘိသမယ" မည်၏၊ သိအပ်သော သဘောသည်သာလျှင် အနက်ဖြစ်သောကြောင့် "အဘိသမယတ္ထ" မည်၏၊ ပီဠန (နှိပ်စက်ခြင်း) အစရှိသည်တို့သည် ထိုအဘိသမယတ္ထများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုပီဠန စသည်တို့ကို သိအပ်သော အနက်အဖြစ်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောသို့ ဆောင်ယူ၍ "အဘိသမယတ္ထ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် သိခြင်း (ထိုးထွင်းသိခြင်း) ၏ အာရုံဖြစ်သော အနက်သည် "အဘိသမယတ္ထ" မည်၏၊ ထိုပီဠန စသည်တို့ကိုသာလျှင် သိခြင်း၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသော သာမညအစွမ်းဖြင့် ဧကဝုစ်ကိန်းအားဖြင့် "အဘိသမယတ္ထ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်သည်။

Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samayasaddo evāti samayasaddassa atthuddhārepi saupasaggo abhisamayasaddo vutto. Tattha sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sameti samavetīti samayo, samavāyo. Sameti samāgacchati maggabrahmacariyaṃ ettha tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā saṃgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ kāraṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyati. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavena sahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti saṃyojanabhāvato sambandho eti attano visaye pavattati, daḷhaggahaṇabhāvato vā taṃsaṃyuttā ayanti pavattanti sattā yathābhinivesaṃ etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhanti. Samiti saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Ñāṇena abhimukhaṃ sammā etabbo adhigantabboti abhisamayo, dhammānaṃ aviparīto sabhāvo. Abhimukhabhāvena sammā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, dhammānaṃ yathābhūtasabhāvāvabodho. Evaṃ tasmiṃ tasmiṃ atthe samayasaddassa pavatti veditabbā.

ဤအရာ၌လည်း ဥပသာရတို့သည် (အနက်ကို ကိုယ်တိုင်မဟောဘဲ) ညွှန်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် သမယသဒ္ဒါသည်သာလျှင် ထိုထိုအနက်ကို ဟောတတ်၏။ ထို့ကြောင့် သမယသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ထုတ်ပြရာ၌လည်း ဥပသာရနှင့်တကွဖြစ်သော 'အဘိသမယ' သဒ္ဒါကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုသမယသဒ္ဒါ၏ အနက်တို့တွင် အကြောင်းအင်္ဂါတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကို တကွဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) အပေါင်းအစု (သမဝါယ) တည်း။ ဤခဏ၌ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယတရားသည် ထိုမဂ်၏ တည်ရာဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ကောင်းစွာ ဆုံဆည်းဆိုက်ရောက်တတ်သောကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) အခွင့်အခါ (ခဏ) တည်း။ ဤကာလ၌ တရားတို့သည် ရောက်တတ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဤကာလကြောင့် သဟဇာတ်ဖြစ်သော တရားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ် စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း အညီအညွတ် ဖြစ်ပျက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) အချိန်ကာလ (ကာလ) တည်း။ စင်စစ်သော်ကား တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် ပရမတ်အားဖြင့် မရှိသော်လည်း၊ ကာလကို တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အမှီပြုရာ တည်ရာအကြောင်းကဲ့သို့ စိတ်ကူးကြံဆရုံမျှဖြင့် ပြီးသော အသွင်သဏ္ဌာန်အားဖြင့် လောက၌ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲအပ်၏။ အစိတ်အင်္ဂါတို့၏ ညီညွတ်စွာ တကွ ဖြစ်ခြင်း တည်ခြင်းကို 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) အစုအပေါင်း (သမုဟ) တည်း၊ 'သမုဒါယ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အစိတ်အင်္ဂါနှင့်တကွ တည်ရှိခြင်းသည်သာ အစုအပေါင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော ပစ္စည်းတို့ အညီအညွတ် ဆုံစည်းမိသောအခါ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၊ လည်ပတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) အကြောင်း (ဟေတု) တည်း၊ 'သမုဒယ' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သံယောဇဉ်ဖြစ်သောကြောင့် စပ်ယှက်တတ်သောတရားသည် မိမိ၏ အာရုံ၌ လည်ပတ်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ထိုသံယောဇဉ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ထိုအယူအားလျော်စွာ လည်ပတ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (အယူ) တည်း။ သတ္တဝါတို့သည် ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်ဖြင့် အလွန်တရာ တုပ်နှောင်နှောင်ဖွဲ့အပ်ကုန်၏။ အညီအညွတ် ပေါင်းစည်းခြင်း စုံညီခြင်းကို 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) ရခြင်း (ပဋိလဘ) တည်း။ ငြိမ်းအေးခြင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ သွားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ လျှောက်လှမ်းခြင်းဖြင့် ကိလေသာတို့၏ ကင်းပျောက်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်းကို 'သမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) ပယ်ခြင်း (ပဟာန) တည်း။ မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ရှေးရှု ကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်အပ်၊ ရယူအပ်သောကြောင့် 'အဘိသမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) တရားတို့၏ မဖောက်မပြန်သော သဘောတည်း။ ရှေးရှုသော အခြင်းအရာဖြင့် ကောင်းစွာ သိမြင်တတ်၊ နားလည်တတ်သောကြောင့် 'အဘိသမယ' မည်၏၊ (အနက်ကား) တရားတို့၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သဘောကို သိခြင်း (ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓ) တည်း။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုအနက်၌ သမယသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပွားပုံကို သိအပ်၏။

Nanu ca atthamattaṃ paṭicca saddā abhinivisanti, na ekena saddena aneke atthā abhidhīyantīti? Saccametaṃ saddavisese apekkhite. Saddavisese hi apekkhiyamāne ekena saddena anekatthābhidhānaṃ na sambhavati. Na hi yo kālattho samayasaddo, soyeva samūhādiatthaṃ vadati. Ettha pana tesaṃ tesaṃ atthānaṃ samayasaddavacanīyatāsāmaññamupādāya anekatthatā [Pg.199] samayasaddassa vuttā. Evaṃ sabbattha atthuddhāre adhippāyo veditabbo. Idha panassa kālo atthoti assa samayasaddassa idha kālo attho samavāyādīnaṃ atthānaṃ idha asambhavato desadesakādīnaṃ viya nidānabhāvena kālassa apadisitabbato ca.

'သဒ္ဒါတရားတို့သည် အနက်တစ်ခုချင်းစီကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည် မဟုတ်ပါလော၊ သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းဖြင့် အနက်အများအပြားကို မဟောနိုင်ပါ' ဟု ကန့်ကွက်ဖွယ်ရှိ၏။ ထိုသို့ ကန့်ကွက်ခြင်းသည် သဒ္ဒါအထူးကို ငဲ့ကွက်သော် မှန်ပေ၏။ သဒ္ဒါအထူးကို ငဲ့ကွက်ပါက သဒ္ဒါတစ်ခုတည်းဖြင့် အနက်အများအပြားကို ဟောခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ကာလအနက်ကို ဟောသော သမယသဒ္ဒါသည် အစုအပေါင်း (သမုဟ) အစရှိသော အနက်ကို မဟောနိုင်သည်မှာ အမှန်ပင်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤကျမ်းစာ၌မူ ထိုထိုသောအနက်တို့ကို သမယသဒ္ဒါဖြင့် ဟောဆိုအပ်သော သာမညသဘောကို စွဲ၍ သမယသဒ္ဒါ၏ အနက်များစွာရှိသောအဖြစ်ကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အနက်ထုတ်ရာ၌ အာဘော်ကို သိအပ်၏။ ဤဒေသနာတော်၌မူ ဤသမယသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် 'ကာလ' ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမဝါယစသော အနက်တို့သည် ဤနေရာ၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားဟောရာအရပ်နှင့် တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကဲ့သို့ ကာလကိုလည်း တရားဟောခြင်း၏ နိဒါန်းအကြောင်းအဖြစ် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Upayogavacanena bhummavacanena ca niddesamakatvā idha karaṇavacanena niddese payojanaṃ niddhāretukāmo parammukhena codanaṃ samuṭṭhāpeti ‘‘etthāhā’’tiādi. Ettha ‘‘tena samayenā’’ti imasmiṃ ṭhāne vitaṇḍavādī āhāti attho. Athāti codanāya kattukāmataṃ dīpeti, nanūti iminā samānattho. Kasmā karaṇavacanena niddeso katoti sambandho. Bhummavacanena niddeso katoti yojetabbaṃ. Etthāpi ‘‘yathā’’ti idaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthāti tesu suttābhidhammesu. Tathāti upayogabhummavacanehi. Idhāti imasmiṃ vinaye. Aññathāti karaṇavacanena. Accantamevāti ārambhato paṭṭhāya yāva desanāniṭṭhānaṃ, tāva accantameva, nirantaramevāti attho. Karuṇāvihārenāti parahitapaṭipattisaṅkhātena karuṇāvihārena. Tathā hi karuṇānidānattā desanāya idha parahitapaṭipatti ‘‘karuṇāvihāro’’ti vuttā, na pana karuṇāsamaāpattivihāro. Na hi desanākāle desetabbadhammavisayassa desanāñāṇassa sattavisayāya mahākaruṇāya sahuppatti sambhavati bhinnavisayattā, tasmā karuṇāvasena pavatto parahitapaapattisaṅkhāto vihāro idha karuṇāvihāroti veditabbo. Tadatthajotanatthanti accantasaṃyogatthadīpanatthaṃ upayoganiddeso kato yathā ‘‘māsaṃ ajjhetī’’ti.

ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန)၊ သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) တို့ဖြင့် မညွှန်ပြဘဲ၊ ဤပါဠိတော်၌ တတိယဝိဘတ် (ကရဏဝစန) ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း၏ အကျိုးထူးကို ဆုံးဖြတ်လိုရကား တပါးသောသူ၏ အပြစ်တင်စကားဖြင့် 'ဧတ္ထာဟ' အစရှိသည်ဖြင့် ကန့်ကွက်ချက်ကို ထုတ်ပြတော်မူသည်။ ဤအရာ၌ 'တေန သမယေန' ဟု ရှိရာ ဝိတဏ္ဍဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်က မေးခွန်းထုတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'အထ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် မေးမြန်းလိုသောအဖြစ်ကို ပြ၏၊ 'နနု' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ 'အဘယ်ကြောင့် တတိယဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြရသနည်း' ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ 'သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏' ဟုလည်း တွဲဖက်အပ်၏။ ဤအရာ၌လည်း 'ယထာ' ဟူသော သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုသုတ်၊ အဘိဓမ္မာတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'တထာ' ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ်၊ သတ္တမီဝိဘတ်တို့ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဣဓ' ဟူသည် ဤဝိနည်းဒေသနာ၌ ဖြစ်သည်။ 'အညထာ' ဟူသည် တတိယဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်။ 'အစ္စန္တမေဝ' ဟူသည် တရားဦးဟောစသည်မှစ၍ ဒေသနာတော်ပြီးဆုံးသည်အထိ အစဉ်မပြတ် ဆက်တိုက်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ကရုဏာဝိဟာရေန' ဟူသည် သူတပါး၏အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကရုဏာဖြင့် နေခြင်းဖြစ်သည်။ ကရုဏာတော်သည် ဒေသနာတော်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤဝိနည်း၌ သူတပါးအကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ခြင်းကို 'ကရုဏာဝိဟာရ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကရုဏာသမာပတ်နှင့် နေခြင်းကို မဆိုလိုပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တရားဟောစဉ်အခါဝယ် ဟောကြားအပ်သော တရားအာရုံရှိသော ဒေသနာဉာဏ်နှင့် သတ္တဝါအာရုံရှိသော မဟာကရုဏာဉာဏ်တို့သည် တစ်ပြိုင်နက် မဖြစ်နိုင်ကြကုန်၊ အာရုံချင်း မတူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကရုဏာအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော သူတပါးအကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ဆောင်ခြင်း 'ကရုဏာဝိဟာရ' ကိုသာ ဤ၌ ယူအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ ထို 'အစ္စန္တသံယောဂ' (အဆက်မပြတ် စပ်ယှက်ခြင်း) အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ ဥပမာ - 'မာသံ အဇ္ဈေတိ' (တစ်လပတ်လုံး စာသင်အံအို၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Adhikaraṇatthoti ādhārattho. Bhāvo nāma kiriyā, kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, soyevattho bhāvenabhāvalakkhaṇattho. Kathaṃ pana abhidhamme yathāvuttaatthadvayasambhavoti āha ‘‘adhikaraṇañhī’’tiādi. Tattha kālasaṅkhāto attho kālattho, samūhasaṅkhāto attho samūhattho. Atha vā kālasaddassa attho kālattho, samūhasaddassa attho samūhattho. Ko so? Samayo. Idaṃ vuttaṃ hoti – kālattho samūhattho ca samayo tattha abhidhamme vuttānaṃ phassādidhammānaṃ adhikaraṇaṃ ādhāroti yasmiṃ kāle dhammapuñje vā kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva kāle puñje ca phassādayopi hontīti ayañhi tattha attho.

'အဓိကရဏတ္ထ' ဟူသည် တည်ရာအနက် (အာဓာရတ္ထ) ဖြစ်၏။ 'ဘာဝ' မည်သည် ကိရိယာတည်း၊ ကိရိယာတစ်ခုဖြင့် အခြားကိရိယာတစ်ခုကို မှတ်သားခြင်းသည် 'ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏ' ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအနက်ကိုပင် 'ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏတ္ထ' ဟု ဆိုသည်။ 'အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်နှစ်မျိုး ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပုံမှာ အဘယ်သို့နည်း' ဟု မေးသော် 'အဓိကရဏဉှိ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအနက်နှစ်မျိုးတို့တွင် ကာလဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် 'ကာလတ္ထ' ဖြစ်၏၊ အပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် 'သမုဟတ္ထ' ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကာလသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် 'ကာလတ္ထ'၊ သမုဟသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် 'သမုဟတ္ထ' ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့ကား အဘယ်နည်း၊ 'သမယ' ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ - ကာလအနက်ရှိသော သမယသည်လည်းကောင်း၊ သမုဟအနက်ရှိသော သမယသည်လည်းကောင်း ထိုအဘိဓမ္မာ၌ ဟောကြားအပ်သော ဖဿစသော တရားတို့၏ တည်ရာ (အာဓာရ) ဖြစ်၏။ အကြင်ကာလ၌ သို့မဟုတ် အကြင်တရားအစု၌ ကာမဝစရကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သည်ရှိသော် ထိုကာလ၌လည်းကောင်း၊ ထိုတရားအစု၌လည်းကောင်း ဖဿအစရှိသော တရားတို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုအဘိဓမ္မာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Nanu [Pg.200] cāyaṃ upādāya paññatto kālo samūho ca vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti? Nāyaṃ doso. Yathā hi kālo sabhāvadhammaparicchinno sayaṃ paramatthato avijjamānopi ādhārabhāvena paññatto taṅkhaṇappavattānaṃ tato pubbe parato ca abhāvato ‘‘pubbaṇhe jāto sāyanhe gacchatī’’tiādīsu, samūho ca avayavavinimutto avijjamānopi kappanāmattasiddho avayavānaṃ ādhārabhāvena paññapīyati ‘‘rukkhe sākhā, yavarāsimhi sambhūto’’tiādīsu, evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ.

'တရားတို့ကို အမှီပြု၍ ပညတ်အပ်သော ကာလနှင့် သမုဟ (အစုအပေါင်း) သည် သမုတိခေါ်ဝေါ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထိုကာလနှင့် သမုဟသည် ထိုအဘိဓမ္မာ၌ ဟောအပ်သော တရားတို့၏ တည်ရာ အမှီပြုရာ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း' ဟု ကန့်ကွက်စရာရှိ၏။ ဤသို့ ကန့်ကွက်ချက်၌ အပြစ်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဘာဝတရားတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော 'ကာလ' သည် ပရမတ်အားဖြင့် ကိုယ်တိုင်မရှိသော်လည်း ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပွားသော တရားတို့၏ ရှေ့နှင့်နောက်၌ မရှိခြင်းကြောင့် 'နံနက်ခင်း၌ ဖြစ်၏၊ ညနေခင်း၌ သွား၏' အစရှိသည်တို့၌ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ပညတ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အစိတ်အင်္ဂါတို့မှ ကင်းလွတ်သော 'အစုအပေါင်း' သည်လည်း ကိုယ်တိုင်မရှိသော်လည်း စိတ်ကူးကြံဆရုံမျှဖြင့် ပြီး၍ 'သစ်ပင်၌ သစ်ကိုင်းရှိ၏၊ မုယောစပါးပုံ၌ ဖြစ်၏' အစရှိသည်တို့၌ အစိတ်အင်္ဂါတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ပညတ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤအရာ၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Abhidhamme ādhāratthasambhavaṃ dassetvā idāni bhāvenabhāvalakkhaṇatthasambhavaṃ dassento āha ‘‘khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā’’tiādi. Tattha khaṇo nāma aṭṭhakkhaṇavinimutto navamo buddhuppādasaṅkhāto khaṇo, yāni vā panetāni ‘‘cattārimāni, bhikkhave, cakkāni yehi samannāgatānaṃ devamanussānaṃ catucakkaṃ pavattatī’’ti (a. ni. 4.31) ettha patirūpadesavāso, sappurisūpanissayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatāti cattāri cakkāni vuttāni, tāni ekajjhaṃ katvā okāsaṭṭhena khaṇoti veditabbo. Tāni hi kusaluppattiyā okāsabhūtāni. Samavāyo nāma ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti (ma. ni. 1.204; 3.421; saṃ. ni. 4.60) evamādinā niddiṭṭhā cakkhuviññāṇādisaṅkhātasādhāraṇaphalanipphādakattena saṇṭhitā cakkhurūpādipaccayasāmaggī. Cakkhurūpādīnañhi cakkhuviññāṇādisādhāraṇaphalaṃ. Hetūti janakahetu. Yathāvuttakhaṇasaṅkhaātassa samavāyasaṅkhātassa hetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena sattāya tesaṃ phassādidhammānaṃ bhāvo sattā lakkhīyati viññāyatīti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘gāvīsu duyhamānāsu gato, duddhāsu āgato’’ti dohanakiriyāya gamanakiriyā lakkhīyati, evamidhāpi ‘‘yasmiṃ samaye, tasmiṃ samaye’’ti ca vutte ‘‘satī’’ti ayamattho viññāyamāno eva hoti aññakiriyāya sambandhābhāve padatthassa sattāvirahābhāvatoti samayassa sattākiriyāya cittassa uppādakiriyā phassādibhavanakiriyā ca lakkhīyatīti. Ayañhi tattha attho yasmiṃ yathāvutte khaṇe paccayasamavāye hetumhi ca sati kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti, tasmiṃyeva khaṇe paccayasamavāye hetumhi ca sati phassādayopi hontīti[Pg.201]. Tadatthajotanatthanti adhikaraṇatthassa bhāvenabhāvalakkhaṇatthassa ca dīpanatthaṃ.

အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ အာဓာရအနက် ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ ဘာဝလက္ခဏာအနက် ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြဆိုလိုသဖြင့် 'khaṇasamavāyahetusaṅkhātassā' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ 'ခဏ' မည်သည်ကား အဋ္ဌက္ခဏ (ဆိုးဝါးသောခဏ ရှစ်ပါး) မှ လွတ်မြောက်သော ကိုးခုမြောက် ဘုရားပွင့်တော်မူရာ အခွင့်ကောင်းခဏ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း 'ရဟန်းတို့၊ ဤစက်လေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုစက်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော နတ်၊ လူတို့အား စက်လေးပါးတို့သည် လည်ပတ်ကုန်၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေရခြင်း (ပဋိရူပဒေသဝါသ)၊ သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း (သပ္ပုရိသူပနိဿယ)၊ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ)၊ ရှေးက ပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်း (ပုဗ္ဗေ စ ကတပုညတာ) ဟူ၍ စက်လေးပါးတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။ ထိုစက်လေးပါးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'အခွင့်အလမ်း' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ခဏ' ဟု သိအပ်၏။ ထိုစက်လေးပါးတို့သည် ကုသိုလ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အခွင့်အရေးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သမဝါယ' မည်သည်ကား 'စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ စက္ခုဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော၊ စက္ခုဝိညာဉ် စသည်ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးတရားကို ပြီးစီးစေတတ်သော အခြေအနေဖြင့် တည်ရှိနေသော စက္ခု၊ ရူပါရုံ အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်း (အကြောင်းစု) ဖြစ်၏။ စက္ခု၊ ရူပါရုံ စသည်တို့၏ ဘုံအကျိုးသည် စက္ခုဝိညာဉ်စသည် ဖြစ်၏။ 'ဟေတု' ဆိုသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကြောင်း (ဇနကဟေတု) ဖြစ်သည်။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခဏ၊ သမဝါယ၊ ဟေတုဟု ဆိုအပ်သော သမယ (အချိန်အခါ) တည်းဟူသော အကြောင်းရှိခြင်းကြောင့် ထိုဖဿအစရှိသော တရားတို့၏ တည်ရှိခြင်းကို သိအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဤဆိုလိုရင်းကား - 'နွားမတို့ကို ညှစ်နေစဉ် သွား၏၊ နွားနို့ ညှစ်ပြီးသောအခါ ပြန်လာ၏' ဟု နို့ညှစ်ခြင်း ကိရိယာဖြင့် သွားခြင်းကိရိယာကို မှတ်သားအပ်သကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း 'အကြင်အခါ၌၊ ထိုအခါ၌' ဟု ဆိုသော် 'ရှိလတ်သော်' ဟူသော ဤအနက်သည် အလိုလို ထင်ရှားနေသည်သာ ဖြစ်၏။ အခြားကိရိယာနှင့် ဆက်စပ်မှု မရှိသော်လည်း ပုဒ်၏အနက်မှာ တည်ရှိမှုနှင့် ကင်းကွာခြင်းမရှိသောကြောင့်၊ သမယ၏ တည်ရှိမှုကိရိယာဖြင့် စိတ်၏ဖြစ်ပေါ်မှု (ဥပါဒ်) ကိရိယာနှင့် ဖဿစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားမှုကိရိယာကို မှတ်သားအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုအဘိဓမ္မာကျမ်း၌ ဆိုလိုရင်း အနက်ကား - ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခဏ၊ ပစ္စည်းသမဝါယနှင့် ဟေတုတို့ တည်ရှိလတ်သော် ကာမဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုခဏ၊ ပစ္စည်းသမဝါယနှင့် ဟေတုတို့ တည်ရှိခြင်းကြောင့်ပင် ဖဿစသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန်ဟူသည်မှာ အာဓာရအနက်နှင့် ဘာဝလက္ခဏာအနက်တို့ကို ပြဆိုခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

Idha panāti imasmiṃ vinaye. Hetuattho karaṇattho ca sambhavatīti ‘‘annena vasati, vijjāya vasatī’’tiādīsu viya hetuattho ‘‘pharasunā chindati, kudālena khaṇatī’’tiādīsu viya karaṇattho ca sambhavati. Kathaṃ sambhavatīti āha ‘‘yo hi so’’tiādi. Tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenāti ettha pana taṃtaṃvatthuvītikkamova sikkhāpadapaññattiyā hetu ceva karaṇañca. Tathā hi yadā bhagavā sikkhāpadapaññattiyā paṭhamameva tesaṃ tesaṃ tattha tattha taṃtaṃsikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vītikkamaṃ apekkhamāno viharati, tadā taṃ taṃ vītikkamaṃ apekkhitvā tadatthaṃ vasatīti siddho vatthuvītikkamassa hetubhāvo ‘‘annena vasati, annaṃ apekkhitvā tadatthāya vasatī’’tiādīsu viya. Sikkhāpadapaññattikāle pana teneva pubbasiddhena vītikkamena sikkhāpadaṃ paññapetīti sikkhāpadapaññattiyā sādhakatamattā karaṇabhāvopi vītikkamasseva siddho ‘‘asinā chindatī’’tiādīsu viya. Vītikkamaṃ pana apekkhamāno teneva saddhiṃ tannissayakālampi apekkhitvā viharatīti kālassapi idha hetubhāvo vutto, sikkhāpadaṃ paññapento ca taṃ taṃ vītikkamakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena sikkhāpadaṃ paññapetīti vītikkamanissayassa kālassapi karaṇabhāvo vutto, tasmā iminā pariyāyena kālassapi hetubhāvo karaṇabhāvo ca labbhatīti vuttaṃ ‘‘tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā’’ti. Nippariyāyato pana vītikkamoyeva hetubhūto karaṇabhūto ca. So hi vītikkamakkhaṇe hetu hutvā pacchā sikkhāpadapaññāpane karaṇampi hotīti.

ဤဝိနည်းဒေသနာတော်၌ကား။ 'အကြောင်း (ဟေတု) အနက်နှင့် ကိရိယာ (ကရိုဏ်း) အနက် ဖြစ်နိုင်၏' ဟူသည်မှာ 'ထမင်းကြောင့် နေ၏၊ ပညာကြောင့် နေ၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဟေတုအနက်သည်လည်းကောင်း၊ 'ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်၏၊ ပေါက်တူးဖြင့် တူး၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကရိုဏ်းအနက်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်၏။ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်သနည်း ဟူမူ - 'yo hi so' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ထိုအကြောင်းဖြစ်သော၊ ကရိုဏ်းဖြစ်သော အချိန်အခါ၌' ဟူသော ဤစကား၌ ထိုထိုဝတ္ထု၏ လွန်ကျူးခြင်း (သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရန် အကြောင်းဖြစ်သော လွန်ကျူးမှု) သာလျှင် သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဟေတု) လည်းကောင်း၊ ကရိုဏ်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် သိက္ခာပုဒ် မပညတ်မီ ရှေးဦးစွာ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုထိုအရပ်၌ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော လွန်ကျူးမှုကို မျှော်လင့်တော်မူလျက် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုလွန်ကျူးမှုကို ငဲ့ကွက်၍ ထိုသိက္ခာပုဒ် ပညတ်ခြင်း အကျိုးငှာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် လွန်ကျူးခြင်း၏ အကြောင်းရင်း (ဟေတု) ဖြစ်ပုံမှာ 'ထမင်းကို ငဲ့ကွက်၍ ထိုထမင်းအကျိုးငှာ နေ၏' စသည်၌ကဲ့သို့ ထင်ရှားလှပေသည်။ သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူသော အခါ၌မူကား ထိုရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော လွန်ကျူးမှုဖြင့် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူ၏ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို အပြီးတိုင် ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သော ကိရိယာအဖြစ်ဖြင့် လွန်ကျူးခြင်း၏ ကရိုဏ်းဖြစ်ပုံမှာ 'ဓားဖြင့် ဖြတ်၏' စသည်၌ကဲ့သို့ ထင်ရှားလှပေသည်။ လွန်ကျူးမှုကို မျှော်လင့်တော်မူလျက် ထိုလွန်ကျူးမှုနှင့်အတူ ထိုလွန်ကျူးရာ ကာလကိုလည်း ငဲ့ကွက်ကာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ ဟု ဆိုသောကြောင့် ဤ၌ ကာလ၏ အကြောင်း (ဟေတု) ဖြစ်ပုံကိုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသောအခါ ထိုလွန်ကျူးရာ ကာလကို မလွန်စေဘဲ ထိုကာလ၌ပင် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူ၏ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် လွန်ကျူးမှု မှီရာ ကာလ၏ ကရိုဏ်းဖြစ်ပုံကိုလည်း မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကာလ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ပုံနှင့် ကရိုဏ်းဖြစ်ပုံကို ရရှိအပ်သောကြောင့် 'ထိုအကြောင်းဖြစ်သော၊ ကရိုဏ်းဖြစ်သော အချိန်အခါ၌' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ မုချအားဖြင့်မူကား လွန်ကျူးမှုသည်သာလျှင် အကြောင်း (ဟေတု) လည်း ဖြစ်၏၊ ကရိုဏ်းလည်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် ထိုလွန်ကျူးမှုသည် လွန်ကျူးစဉ်ခဏ၌ အကြောင်း (ဟေတု) ဖြစ်၍၊ နောင်အခါ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်သော အခါ၌ ကရိုဏ်း ဖြစ်ပေသည်။

Sikkhāpadāni paññāpayantoti vītikkamaṃ pucchitvā bhikkhusaṅghaṃ sannipātāpetvā otiṇṇavatthukaṃ puggalaṃ paṭipucchitvā vigarahitvā ca taṃ taṃ vatthuṃ otiṇṇakālaṃ anatikkamitvā teneva kālena karaṇabhūtena sikkhāpadāni paññāpayanto. Sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamānoti tatiyapārājikādīsu viya sikkhāpadapaññattiyā hetubhūtaṃ taṃ taṃ vatthuṃ vītikkamasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena bhagavā tattha tattha vihāsīti attho. ‘‘Sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca [Pg.202] apekkhamāno’’ti vacanato ‘‘tena samayena karaṇabhūtena hetubhūtenā’’ti evaṃ vattabbepi paṭhamaṃ ‘‘hetubhūtenā’’ti vacanaṃ idha hetuatthassa adhippetattā vuttaṃ. Bhagavā hi verañjāyaṃ viharanto therassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūtaṃ parivitakkasamayaṃ apekkhamāno tena samayena hetubhūtena vihāsīti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Kiṃ panettha yutticintāya, ācariyassa idha kamavacanicchā natthīti evametaṃ gahetabbaṃ. Teneva dīghanikāyaṭṭhakathāyampi (dī. ni. aṭṭha. 1.paribbājakakathāvaṇṇanā) ‘‘tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtenā’’tiādinā ayameva anukkamo vutto. Na hi tattha paṭhamaṃ ‘‘hetubhūtenā’’ti vacanaṃ idha ‘‘tena samayena verañjāyaṃ viharatī’’ti ettha hetuatthassa adhippetabhāvadīpanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Sikkhāpadāni paññāpayanto hetubhūtena karaṇabhūtena samayena vihāsi, sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno hetubhūtena samayena vihāsīti evamettha sambandho kātabbo’’tipi vadanti. Tadatthajotanatthanti hetuatthassa karaṇatthassa vā dīpanatthaṃ. Idhāti imasmiṃ vinaye. Hoti cetthāti ettha imasmiṃ padese yathāvuttatthasaṅgahavasena ayaṃ gāthā hoti. Aññatrāti suttābhidhammesu.

"သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူသည်ရှိသော်" ဟူသည်မှာ လွန်ကျူးမှုကို မေးမြန်းတော်မူ၍၊ ရဟန်းသံဃာကို စည်းဝေးစေပြီးလျှင်၊ ထိုကျူးလွန်အပ်သော ဝတ္ထုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို တဖန်မေးမြန်းတော်မူ၍ ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီးလျှင် ထိုထိုဝတ္ထု၌ လွန်ကျူးသောအခါကို မလွန်စေဘဲ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအခါအားဖြင့်ပင် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူလျက်။ "သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း ငဲ့ကွက်တော်မူလျက်" ဟူသည်မှာ တတိယပါရာဇိကစသည်တို့၌ကဲ့သို့ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုထိုဝတ္ထု၌ လွန်ကျူးသောအခါကို ငဲ့ကွက်တော်မူ၍ အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအခါအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု အနက်ရရှိသည်။ "သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူလျက် သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း ငဲ့ကွက်တော်မူလျက်" ဟု ဆိုခြင်းကြောင့် "အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအခါအားဖြင့်" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သင့်လျက် ရှေးဦးစွာ "အကြောင်းဖြစ်သော" ဟု ဆိုခြင်းသည် ဤဝိနည်း၌ အကြောင်း (ဟိတ်) အနက်၏ လိုလားအပ်သောအဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်၏ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ရန် တောင်းပန်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကြံစည်သောအခါကို ငဲ့ကွက်တော်မူလျက် အကြောင်းဖြစ်သော ထိုအခါကြောင့် သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းလုံး၌ပင် ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ အဘယ်အသင့်ဖြစ်သနည်းဟု ကြံစည်ရာ၌ "အဋ္ဌကထာဆရာ၏ ဤအဋ္ဌကထာ၌ ဝါကျစဉ်အလိုဆန္ဒ မရှိ" ဟု ဤသို့ ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌လည်း "အကြောင်းဖြစ်သော ကရဏဖြစ်သော ထိုအခါအားဖြင့်" ဟူသည်စသည်ဖြင့် ဤသို့သော အစဉ်ကိုပင် ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ ရှေးဦးစွာ "အကြောင်းဖြစ်သော" ဟု ဆိုခြင်းသည် ဤဝိနည်း၌ "ထိုအခါ၌ ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကြောင်းအနက်၏ လိုလားအပ်သည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ "သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူလျက် အကြောင်းဖြစ်သော ကရဏဖြစ်သော အခါအားဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း ငဲ့ကွက်တော်မူလျက် အကြောင်းဖြစ်သော အခါအားဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူ၏" ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ဆက်စပ်မှုကို ပြုအပ်၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "ထိုအနက်ကို ပြခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ အကြောင်းအနက်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ကရဏအနက်ကို သော်လည်းကောင်း ပြခြင်းငှာဖြစ်သည်။ "ဤ၌" ဟူသည်မှာ ဤဝိနည်းဒေသနာ၌တည်း။ "ဤ၌ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဤအရပ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤဂါထာသည် ဖြစ်၏။ "အခြားသော ကျမ်း၌" ဟူသည်မှာ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာတို့၌တည်း။

Porāṇāti aṭṭhakathācariyā. Abhilāpamattabhedoti vacanamattena viseso. Tena suttavinayesu vibhattivipariṇāmo katoti dasseti. Parato atthaṃ vaṇṇayissāmāti parato ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā āgataṭṭhāne vaṇṇayissāma. Verañjāyanti ettha ‘‘balikaraggahaṇena janassa pīḷābhāvato niddosattā vigato rajo assāti verañjā, serivāṇijajātake devadattassa veruppannapadese katattā veraṃ ettha jātanti verañjā, paviṭṭhapaviṭṭhe naṭasamajjādīhi khādanīyabhojanīyālaṅkārādīhi ca vividhehi upakaraṇehi rañjanato vividhehi rañjayatīti verañjā, paṭipakkhe abhibhavitvā katabhāvato veraṃ abhibhavitvā jātāti verañjā, verañjassa nāma isino assamaṭṭhāne katattā verañjā’’ti evamādinā keci vaṇṇayanti. Kiṃ iminā, nāmamattametaṃ tassa nagarassāti dassento āha ‘‘verañjāti aññatarassa nagarassetaṃ adhivacana’’nti. Samīpatthe bhummavacananti ‘‘gaṅgāyaṃ gāvo caranti, kūpe gaggakula’’ntiādīsu viya. Avisesenāti [Pg.203] ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati. Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati. Sabbanimittānaṃ amanasikārā animittaṃ cetosamādhiṃ samāpajjitvā viharatī’’tiādīsu viya saddantarasannidhānasiddhena visesaparāmasanena vinā. Atha vā avisesenāti na visesena, vihārabhāvasāmaññenāti attho.

"ရှေးဟောင်းဆရာတို့" ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကထာဆရာတို့တည်း။ "ဝါစနာမျှဖြင့် ထူးခြားမှု" ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာ ထူးခြားမှုရှိ၏။ ထိုအပြောအဆိုမျှဖြင့် သုတ်ဝိနည်းတို့၌ ဝိဘတ်၏ ပြောင်းလဲခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြသ၏။ "နောင်မှ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုပါအံ့" ဟူသည်မှာ နောက်အခါ၌ "ဤသို့လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်" စသည်ဖြင့် လာလတ္တံ့သောအရပ်၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။ "ဝေရဉ္ဇာ၌" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အခွန်အတုပ်ကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် လူတို့အား နှိပ်စက်ပူပန်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ဒေါသမရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုသူအား ကင်းသော ကိလေသာညစ်ကြေးရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေရဉ္ဇာမည်၏။ သေရိဝါဏိဇဇာတ်၌ ဒေဝဒတ်အား ရန်ငြိုးဖြစ်ဘူးသောအရပ်၌ ပြုအပ်သောကြောင့် ဤအရပ်၌ ရန်ငြိုးသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေရဉ္ဇာမည်၏။ ပြည်သို့ဝင်လာသမျှသောသူတို့ကို ကချေသည် သဘင်စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် အဝတ်တန်ဆာစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အထူးထူးအပြားပြားရှိကုန်သော အဆောက်အဦးတို့ဖြင့် တပ်မက်နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် ဝေရဉ္ဇာမည်၏။ ရန်သူကို လွှမ်းမိုး၍ ပြုအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ရန်သူကို လွှမ်းမိုး၍ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေရဉ္ဇာမည်၏။ ဝေရဉ္စအမည်ရှိသော ရသေ့၏ သီတင်းသုံးရာ ကျောင်းသင်္ကန်းအရပ်၌ ပြုအပ်သောကြောင့် ဝေရဉ္ဇာမည်၏" ဟု ဤသို့ အစရှိသည်ဖြင့် အချို့သော ဆရာတို့သည် ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤဝေရဉ္ဇာဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အဘယ်ကို ပြသနည်း။ ဤစကားသည် ထိုမြို့၏ အမည်မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ဝေရဉ္ဇာဟူသည်မှာ အခြားသော မြို့တစ်ခု၏ အမည်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အနီးအနား အနက်၌ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်" ဟူသည်မှာ "ဂင်္ဂါမြစ်၌ နွားတို့သည် ကျက်စားကုန်၏၊ ရေတွင်း၌ ကချေသည်အစု ရှိ၏" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ "အထူးပြုခြင်းမရှိဘဲ" ဟူသည်မှာ "ပါတိမောက္ခသံဝရသီလကို စောင့်ရှောက်လျက် သီတင်းသုံး၏။ ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ သီတင်းသုံး၏။ မေတ္တာနှင့်တကွသော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသောအရပ်မျက်နှာကို ပျံ့နှံ့စေ၍ သီတင်းသုံး၏။ သဗ္ဗနိမိတ္တတို့ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ အနိမိတ္တစေတောသမာဓိသို့ ဝင်စား၍ သီတင်းသုံး၏" စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အခြားသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲတည်ရှိမှုကြောင့် ပြီးစီးအပ်သော ထူးခြားမှုကို ညွှန်းဆိုခြင်းမှ ကင်း၍ သီတင်းသုံးခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "အထူးပြုခြင်းမရှိဘဲ" ဟူသည်မှာ အထူးပြုခြင်းမရှိဘဲ သာမန်အားဖြင့် နေခြင်း၏အဖြစ်မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိသည်။

Iriyāpatha…pe… vihāresūti iriyāpathavihāro dibbavihāro brahmavihāro ariyavihāroti etesu catūsu vihāresu. Tattha iriyanaṃ pavattanaṃ iriyā, kāyappayogo kāyikakiriyā. Tassā pavattanupāyabhāvato iriyāya pathoti iriyāpatho, ṭhānanisajjādi. Na hi ṭhānanisajjādīhi avatthāhi vinā kañci kāyikakiriyaṃ pavattetuṃ sakkā. Ṭhānasamaṅgī vā hi kāyena kiñci kareyya gamanādīsu aññatarasamaṅgī vāti. Viharaṇaṃ, viharati etenāti vā vihāro, iriyāpathova vihāro iriyāpathavihāro, so ca atthato ṭhānanisajjādiākārappavatto catusantatirūpappabandhova. Divi bhavo dibbo, tattha bahulappavattiyā brahmapārisajjādidevalokabhavoti attho. Tattha yo dibbānubhāvo tadatthāya saṃvattatīti vā dibbo, abhiññābhinīhāravasena mahāgatikattā vā dibbo, dibbo ca so vihāro cāti dibbavihāro, dibbabhāvāvaho vā vihāro dibbavihāro, mahaggatajjhānāni. Āruppasamāpattiyopi hi ettheva saṅgahaṃ gacchanti. Nettiyaṃ pana ‘‘catasso āruppasamāpattiyo āneñjavihāro’’ti vuttaṃ, taṃ mettājhānādīnaṃ brahmavihāratā viya tāsaṃ bhāvanāvisesabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṭṭhakathāsu pana dibbabhāvāvahasāmaññato tāpi ‘‘dibbavihārā’’tveva vuttā. Brahmānaṃ vihārā brahmavihārā, brahmāno vā vihārā brahmavihārā, hitūpasaṃharādivasena pavattiyā brahmabhūtā seṭṭhabhūtā vihārāti attho, mettājhānādikā catasso appamaññāyo. Ariyā uttamā vihārāti ariyavihārā, anaññasādhāraṇattā ariyānaṃ vā vihārā ariyavihārā, catasso phalasamāpattiyo. Visesato pana rūpāvacaracatutthajjhānaṃ catasso appamaññāyo catutthajjhānikaphalasamāpatti ca bhagavato dibbabrahmaariyavihārā.

"ဣရိယာပုဒ်...ပ... ဝိဟာရတို့၌" ဟူသည်မှာ ဣရိယာပထဝိဟာရ၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရဟူသော ဤလေးပါးသော ဝိဟာရ (နေခြင်း) တို့တွင် ဖြစ်သည်။ ထိုလေးပါးတို့၌ ဣရိယာပုဒ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို ဣရိယာ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကိုယ်ဖြင့် လုံ့လပြုခြင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ကိရိယာတည်း။ ထိုကာယကိရိယာ၏ ဖြစ်ပွားရာ အကြောင်းအဖြစ်ကြောင့် ဣရိယာ၏ လမ်းခရီးသည် ဣရိယာပထ မည်၏၊ မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့တည်း။ စင်စစ်သော်လည်း မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသော အခြင်းအရာတို့မှ ကင်း၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ကိုယ်နှင့်စပ်သော ကိရိယာကို မဖြစ်စေနိုင်။ ရပ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည်လည်းကောင်း ကိုယ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို ပြုရာ၏၊ သွားခြင်း စသော အခြားသော အမူအရာနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ နေခြင်း၊ ထိုဣရိယာပုဒ်ဖြင့် နေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဟာရမည်၏။ ဣရိယာပုဒ်သည်ပင်လျှင် ဝိဟာရတည်း၊ ထို့ကြောင့် ဣရိယာပထဝိဟာရ မည်၏။ ထိုဣရိယာပထဝိဟာရသည်လည်း ပရမတ်အားဖြင့် မတ်တတ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ရုပ်အစဉ်လေးပါးတို့၏ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ခြင်းမျှသာတည်း။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် ဒိဗ္ဗမည်၏၊ ထိုနတ်ပြည်၌ များသောအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇ စသော နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ခြင်းဟု အနက်ရရှိသည်။ သို့မဟုတ် ထိုနတ်ပြည်၌ အကြင်နတ်တို့၏ အာနုဘော်ရှိ၏၊ ထိုနတ်ပြည်၏ အာနုဘော်အကျိုးငှာ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗမည်၏။ သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်ကို ဆောင်နိုင်ခြင်းအားဖြင့် ကြီးမြတ်သော လားရာရှိသည်ဖြစ်၍ ဒိဗ္ဗမည်၏။ ထိုနေခြင်းသည် ဒိဗ္ဗလည်းဖြစ်၏ ဝိဟာရလည်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗဝိဟာရမည်၏။ သို့မဟုတ် နတ်၌အဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော နေခြင်းသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရမည်၏၊ မဟဂ္ဂုတ်ဈာန်တို့တည်း။ အရူပသမာပတ်တို့သည်လည်း ဤမဟဂ္ဂုတ်ဈာန်တို့၌သာလျှင် အကျုံးဝင်ကုန်၏။ နက်တ္တိကျမ်း၌မူကား "အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့သည် အာနေဉ္စဝိဟာရတည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို မေတ္တာဈာန် စသည်တို့၏ ဗြဟ္မဝိဟာရအဖြစ် တူသကဲ့သို့ ထိုအရူပသမာပတ်တို့၏ ထူးခြားသော ဘာဝနာအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာတို့၌မူကား နတ်တို့၏အဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော သာမန်အားဖြင့် ထိုအရူပသမာပတ်တို့ကိုလည်း "ဒိဗ္ဗဝိဟာရ" ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ဗြဟ္မာတို့၏ နေခြင်းတို့သည် ဗြဟ္မဝိဟာရတို့မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာဖြစ်၍ နေခြင်းသည် ဗြဟ္မဝိဟာရမည်၏။ စီးပွားကို ဆောင်ခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဗြဟ္မာဖြစ်ကုန်သော၊ မြတ်သည်ဖြစ်ကုန်သော နေခြင်းတို့တည်းဟု အနက်ရရှိ၏၊ မေတ္တာဈာန် အစရှိသော အပ္ပမညာလေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ မြတ်သော နေခြင်းတို့သည် အရိယဝိဟာရတို့မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် သူတပါးနှင့် မဆက်ဆံဘဲ အရိယာတို့၏ နေခြင်းတို့သည် အရိယဝိဟာရတို့မည်ကုန်၏၊ ဖလသမာပတ်လေးပါးတို့တည်း။ အထူးအားဖြင့်မူကား ရူပဝစရစတုတ္ထဈာန်၊ အပ္ပမညာလေးပါး၊ စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aññataravihārasamaṅgīparidīpananti [Pg.204] yathāvuttavihāresu aññataravihārasamaṅgībhāvaparidīpanaṃ. Bhagavā hi lobhadosamohussannakāle loke tassa sakāya paṭipattiyā vinayanatthaṃ dibbabrahmaaayavihāre upasampajja viharati. Tathā hi yadā sattā kāmesu vippaṭipajjanti, tadā kira bhagavā dibbena vihārena viharati tesaṃ alobhakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādentā kāmesu virajjeyyu’’nti. Yadā pana issariyatthaṃ sattesu vippaṭipajjanti, tadā pana brahmavihārena viharati tesaṃ adosakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā ettha ruciṃ uppādetvā adosena dosaṃ vūpasameyyu’’nti. Yadā pana pabbajitā dhammādhikaraṇaṃ vivadanti, tadā ariyavihārena viharati tesaṃ amohakusalamūluppādanatthaṃ ‘‘appeva nāma imaṃ paṭipattiṃ disvā tattha ruciṃ uppādetvā amohena mohaṃ vūpasameyyu’’nti. Evañca katvā imehi dibbabrahmaariyavihārehi sattānaṃ vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaharati upaneti janeti uppādetīti ‘‘viharatī’’ti vuccati.

‘အညတရဝိဟာရသမင်္ဂီပရိဒီပနံ’ ဟူသည်မှာ ဖော်ပြပါ ဝိဟာရတရားတို့အနက် တစ်ခုခုသော ဝိဟာရတရားနှင့် ပြည့်စုံစွာ နေထိုင်ခြင်းကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ ထူပြောသောအခါ ထိုသူတို့အား မိမိ၏ ကျင့်ဝတ်ဖြင့် ဆုံးမရန် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့ကို ဝင်စားကာ နေတော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့သည် ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူတို့အား အလောဘတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလ ဖြစ်စေခြင်းငှာ ‘ဤအကျင့်ကို မြင်၍ ဤကုသိုလ်မူလ၌ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေလျက် ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းစင်နိုင်ကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဒိဗ္ဗဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့သည် အစိုးရနိုင်ရန် အချင်းချင်းအပေါ် မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြသောအခါ ထိုသူတို့အား အဒေါသတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလ ဖြစ်စေခြင်းငှာ ‘ဤအကျင့်ကို မြင်၍ ဤကုသိုလ်မူလ၌ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေလျက် ဒေါသကင်းသော မေတ္တာတရားဖြင့် ဒေါသကို ငြိမ်းစေနိုင်ကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဗြဟ္မဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့သည် တရားဓမ္မ အဓိကရုဏ်းဖြင့် ငြင်းခုံကြသောအခါ ထိုသူတို့အား အမောဟတည်းဟူသော ကုသိုလ်မူလ ဖြစ်စေခြင်းငှာ ‘ဤအကျင့်ကို မြင်၍ ထိုကုသိုလ်မူလ၌ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေလျက် အမောဟတည်းဟူသော ပညာဖြင့် မောဟကို ငြိမ်းစေနိုင်ကြပါစေ’ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် အရိယဝိဟာရဖြင့် နေတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြုတော်မူခြင်းဖြင့် ဤဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ထူးထူးအပြားပြားသော အစီးအပွား ချမ်းသာကို ဆောင်ယူပေးခြင်း၊ ဖြစ်ထွန်းစေခြင်း၊ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းတို့ကြောင့် ‘ဝိဟရတိ’ (နေတော်မူ၏) ဟု ဆိုအပ်ပါသည်။

Iriyāpathavihārena pana na kadāci na viharati taṃ vinā attabhāvapariharaṇābhāvato, tatoyeva ca dibbavihārādīnampi sādhāraṇo iriyāpathavihāroti āha ‘‘idha panā’’tiādi. Iriyāpathasamāyogaparidīpananti itaravihārasamāyogaparidīpanassa visesavacanassa abhāvato iriyāpathasamāyogaparidīpanassa ca atthasiddhattā vuttaṃ. Asmiṃ pana pakkhe viharatīti ettha vi-saddo vicchedatthajotano, haratīti neti pavattetīti attho, vicchinditvā haratīti vuttaṃ hoti. Tattha kassa kena vicchindanaṃ, kathaṃ kassa pavattananti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘so hī’’tiādi. Soti bhagavā. Yadipi bhagavā ekenapi iriyāpathena cirataraṃ kālaṃ attabhāvaṃ pavattetuṃ sakkoti, tathāpi upādinnakasarīrassa nāma ayaṃ sabhāvoti dassetuṃ ‘‘ekaṃ iriyāpathabādhana’’ntiādi vuttaṃ. Aparipatantanti apatantaṃ. Yasmā pana bhagavā yattha katthaci vasanto vineyyānaṃ dhammaṃ desento nānāsamāpattīhi ca kālaṃ vītināmento vasatīti sattānaṃ attano ca vividhaṃ hitasukhaṃ harati upaneti, tasmā vividhaṃ haratīti viharatīti evampettha attho veditabbo.

ဣရိယာပထဝိဟာရ (ဣရိယာပုတ်ဖြင့် နေခြင်း) ဖြင့်မူကား တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှ မနေဘဲ မရှိပါ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဣရိယာပုတ်ကို ကြဉ်၍ ခန္ဓာကိုယ်ကို မျှတအောင် ဆောင်ရွက်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဣရိယာပထဝိဟာရသည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ စသည်တို့၌လည်း သက်ဆိုင်သော ဝိဟာရတရား ဖြစ်သည်ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘ဣဓ ပန’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဣရိယာပထသမာယောဂပရိဒီပနံ’ ဟု ဆိုရခြင်းမှာ အခြားဝိဟာရတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ကြောင်း ပြဆိုသည့် ထူးခြားသော စကား မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣရိယာပုတ်နှင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို ပြဆိုခြင်းဖြင့်ပင် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်း၌မူ ‘ဝိဟရတိ’ ဟူသော ပုဒ်တွင် ‘ဝိ’ သဒ္ဒါသည် ပိုင်းခြားခြင်း (ဖြတ်တောက်ခြင်း) အနက်ကို ပြပြီး ‘ဟရတိ’ သဒ္ဒါသည် ဖြစ်စေတတ်၏၊ လည်ပတ်စေတတ်၏ ဟူသော အနက်ရှိသဖြင့်၊ ပိုင်းခြားဖြတ်တောက်၍ ဖြစ်စေတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို၌ ‘အဘယ်ဣရိယာပုတ်ကို အဘယ်ဣရိယာပုတ်ဖြင့် ဖြတ်တောက်သနည်း၊ မည်သို့သော ဖြစ်ခြင်းကို မည်သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေသနည်း’ ဟု အတွင်း၌ ပုန်းလျှိုးနေသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ‘သော ဟိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘သော’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခုတည်းသော ဣရိယာပုတ်ဖြင့်ပင် ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ခန္ဓာကိုယ်ကို မျှတအောင် ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်း ရှိသော်လည်း၊ ကမ္မဇရုပ်ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ သဘောသဘာဝသည် ဤသို့သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြသခြင်းငှာ ‘ဧကံ ဣရိယာပထဗာဓနံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပရိပတန္တံ’ ဟူသည်မှာ လဲကျခြင်းမရှိစေဘဲ ဟူသောအနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဝေနေယျတို့အား တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူလျက်၊ အထူးထူးသော သမာပတ်တို့ဖြင့် အချိန်ကို ကုန်လွန်စေတော်မူကာ သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း၊ မိမိအားလည်းကောင်း ထူးခြားသော အစီးအပွား ချမ်းသာကို ဆောင်ယူတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အထူးထူးသော စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိဟရတိ’ (နေတော်မူ၏) ဟုလည်း ဤပုဒ်၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်ပါသည်။

Naḷerupucimandamūleti [Pg.205] ettha vaṇṇayanti – naḷerūti tasmiṃ rukkhe adhivatthayakkhassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā tena adhivattho pucimando ‘‘naḷerussa pucimando naḷerupucimando’’ti vuccati. Atha vā naḷe ruhattā jātattā naḷeru. Susiramettha naḷasaddena vuccati, tasmā rukkhasusire jātattā naḷeru ca so pucimando cāti naḷerupucimandoti vuccati. Naḷavane ruhattā jātattā vā naḷeru. Naḷavane kira so pucimandarukkho jāto. Urunaḷo pucimando naḷerupucimando. Urusaddo cettha mahantapariyāyo, naḷasaddo susirapariyāyo, tasmā mahantena susirena samannāgato pucimando naḷerupucimandoti vuccatīti. Ācariyo pana kimettha bahubhāsitenāti ekamevatthaṃ dassento ‘‘naḷeru nāma yakkho’’tiādimāha.

‘နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းကြသည်မှာ— ‘နဠေရု’ ဟူသည် ထိုတမာပင်၌ အမြဲမှီတင်းနေထိုင်သော ဘီလူး၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဘီလူး စောင့်ရှောက်သော တမာပင်ကို ‘နဠေရုဘီလူး၏ တမာပင်’ (နဠေရုပုစိမန္ဒ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ကျူတော၌ သော်လည်းကောင်း၊ အခေါင်းပွ၌ သော်လည်းကောင်း ပေါက်ရောက်သောကြောင့် ‘နဠေရု’ မည်၏။ ဤနေရာ၌ အခေါင်းပွကို ‘နဠ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် သစ်ပင်၏အခေါင်း၌ ပေါက်ရောက်သောကြောင့် ‘နဠေရု’ လည်း ဖြစ်၊ တမာပင်လည်း ဖြစ်သဖြင့် ‘နဠေရုပုစိမန္ဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကျူတော၌ ပေါက်ရောက်သောကြောင့် ‘နဠေရု’ ဟု ဆို၏။ ထိုတမာပင်သည် ကျူတော၌ ပေါက်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကြီးစွာသော အခေါင်းရှိသော တမာပင်သည် ‘နဠေရုပုစိမန္ဒ’ မည်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ဥရု’ သဒ္ဒါသည် ကြီးမားခြင်း အနက်ကို ဟောပြီး ‘နဠ’ သဒ္ဒါသည် အခေါင်းရှိခြင်း အနက်ကို ဟောသဖြင့်၊ ကြီးမားသော အခေါင်းနှင့် ပြည့်စုံသော တမာပင်ကို ‘နဠေရုပုစိမန္ဒ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဆရာတော်သည် ဤ၌ များစွာ ဖွင့်ဆိုနေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟု နှလုံးသွင်းကာ အနက်တစ်ခုတည်းကိုသာ ထင်ရှားစေရန် ‘နဠေရုအမည်ရှိသော ဘီလူး’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ပါသည်။

Mūla-saddo ettha samīpavacano adhippeto, na mūlamūlādīsu vattamānoti dassento āha ‘‘mūlanti samīpa’’ntiādi. Nippariyāyena sākhādimato saṅghātassa suppatiṭṭhitabhāvasādhane avayavavisese pavattamāno mūlasaddo yasmā taṃsadisesu tannissaye padese ca ruḷhīvasena pariyāyato pavattati, tasmā ‘‘mūlāni uddhareyyā’’ti ettha nippariyāyato mūlaṃ adhippetanti ekena mūlasaddena visesetvā āha ‘‘mūlamūle dissatī’’ti yathā ‘‘dukkhadukkhaṃ, rūparūpa’’nti ca. Asādhāraṇahetumhīti asādhāraṇakāraṇe. Lobho hi lobhasahagataakusalacittuppādasseva hetuttā asādhāraṇo, tasmā lobhasahagatacittuppādānameva āveṇike nesaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanato mūlaṭṭhena upakārake paccayadhammaviseseti attho. Atha vā yathā alobhādayo kusalābyākatasādhāraṇā, lobhādayo pana tathā na honti akusalasseva sādhāraṇattāti asādhāraṇakāraṇaṃ. Atha vā ādīsūti ettha ādi-saddena alobhādīnampi kusalābyākatamūlānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tesupi hi alobhādikusalamūlaṃ akusalābyākatehi asādhāraṇattā asādhāraṇakāraṇaṃ, tathā alobhādiabyākatamūlampi itaradvayehi asādhāraṇattāti. Nivāteti vātarahite padese, vātassa abhāve vā. Patantīti nipatanti, ayameva vā pāṭho. Ramaṇīyoti manuñño. Pāsādikoti pasādāvaho, pasādajanakoti attho. Ādhipaccaṃ kurumāno viyāti sambandho.

ဤ၌ ‘မူလ’ သဒ္ဒါသည် အနီး (အနီးအပါး) ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်ပြီး၊ သစ်ပင်၏ အမြစ် စသည်တို့ကို ဆိုလိုခြင်းမဟုတ်ကြောင်း ပြသရန် ‘မူလန္တိ သမီပံ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ မုချအားဖြင့် အခက်အလက်နှင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်အစုအဝေးကြီး ကောင်းစွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန် ဆောင်ရွက်ပေးသည့် အစိတ်အပိုင်းထူး (အမြစ်) ၌ ဖြစ်သော ‘မူလ’ သဒ္ဒါသည်၊ ထိုအမြစ်နှင့် တူသော အရာတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုအမြစ်ကို မှီရာအရပ်၌လည်းကောင်း တင်စားသောအားဖြင့် (ဥပစာအားဖြင့်) ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ‘အမြစ်တို့ကို နုတ်ရာ၏’ ဟူသော နေရာ၌ မုချဖြစ်သော အမြစ်ကို လိုလားအပ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော ‘မူလ’ သဒ္ဒါဖြင့် အထူးပြု၍ ‘မူလမူလေ ဒိဿတိ’ (အမြစ်၏ အရင်း၌ မြင်အပ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဒုက္ခဒုက္ခ၊ ရူပရူပ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘အသာဓာရဏဟေတုမှိ’ ဟူသည်မှာ သီးသန့်ဖြစ်သော (မဆက်ဆံသော) အကြောင်းတရား၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ လောဘသည် လောဘသဟဂုတ် အကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်မှု၏သာလျှင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် သီးသန့်အကြောင်းတရား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လောဘသဟဂုတ်စိတ်တို့အား သီးသန့်ဖြစ်သော ကောင်းစွာ တည်တံ့ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သဖြင့် အမြစ် (မူလ) ၏ သဘောဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းတရားအထူးကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အလောဘ အစရှိသည်တို့သည် ကုသိုလ်၊ အဗျာကတ နှစ်မျိုးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သကဲ့သို့၊ လောဘ အစရှိသည်တို့သည် ထိုသို့ မဟုတ်ဘဲ အကုသိုလ်တရားတစ်ခုတည်းနှင့်သာ သက်ဆိုင်သောကြောင့် သီးသန့်အကြောင်းတရား (အသာဓာရဏကာရဏ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘အာဒီသု’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အလောဘ အစရှိသော ကုသိုလ်မူလ၊ အဗျာကတမူလတို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ထိုမူလတို့တွင်လည်း အလောဘ စသော ကုသိုလ်မူလသည် အကုသိုလ်၊ အဗျာကတတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့် သီးသန့်အကြောင်းတရား မည်၏။ ထို့အတူ အလောဘ စသော အဗျာကတမူလသည်လည်း ကျန်ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် နှစ်ပါးတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့် သီးသန့်အကြောင်းတရား မည်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ‘နိဝါတေ’ ဟူသည် လေကင်းဆိတ်သော အရပ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ လေမတိုက်သော အရပ်၌ သော်လည်းကောင်း ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘ပတန္တိ’ ဟူသည် ကျကုန်၏၊ ‘နိပတန္တိ’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ‘ရမဏီယော’ ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော။ ‘ပါသာဒိကော’ ဟူသည် ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဆောင်သော၊ ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဖြစ်စေသော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘အာဓိပစ္စံ ကုရုမာနော ဝိယ’ (အစိုးရခြင်းကို ပြုဘိသကဲ့သို့) ဟု စပ်ယှဉ်ရပါမည်။

Tatthāti [Pg.206] ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha. Siyāti kassaci evaṃ parivitakko siyā, vakkhamānākārena kadāci codeyya vāti attho. Yadi tāva bhagavātiādīsu codakassāyamadhippāyo – ‘‘pāṭaliputte pāsāde vasatī’’tiādīsu viya adhikaraṇādhikaraṇaṃ yadi bhaveyya, tadā ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti adhikaraṇadvayaniddeso yutto siyā, imesaṃ pana bhinnadesattā na yutto ubhayaniddesoti. Atha tattha viharatīti yadi naḷerupucimandamūle viharati. Na vattabbanti nānāṭhānabhūtattā verañjānaḷerupucimandamūlānaṃ ‘‘tena samayenā’’ti ca vuttattāti adhippāyo. Idāni codako tameva attano adhippāyaṃ ‘‘na hi sakkā’’tiādinā vivarati. Verañjānaḷerupucimandamūlānaṃ bhūmibhāgavasena bhinnattāyeva hi na sakkā ubhayattha teneva samayena viharituṃ, ‘‘ubhayattha teneva samayenā’’ti ca vuttattā nānāsamaye vihāro avāritoti veditabbo.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေရဉ္စာပြည် နဠေရုပုစိမန္ဒ (တမာ) ပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌။ 'ဖြစ်နိုင်ရာ၏ (siyā)' ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ဤသို့သော အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်ကာ ဆိုလတ္တံ့သောအခြင်းအရာဖြင့် တစ်ရံတစ်ဆစ် စောဒနာရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ 'မြတ်စွာဘုရားသည်' စသည်ဖြင့် စောဒကဆရာ၏ အလိုမှာ - 'ပါဋလိပုတ်ပြည်ရှိ ပြာသာဒ်၌ နေ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ တည်ရာ၌ တည်ခြင်း (အာဓာရာဓေယျသဘော) သာ ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ 'ဝေရဉ္စာပြည်၌၎င်း၊ နဠေရုတမာပင်ရင်း၌၎င်း သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟု အဓိကရဏနှစ်ပါးဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းသည် သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်။ သို့ရာတွင် ဤဝေရဉ္စာပြည်နှင့် နဠေရုတမာပင်ရင်းတို့သည် ကွဲပြားခြားနားသော အရပ်များ ဖြစ်ကြသောကြောင့် နှစ်ပါးစုံသော အဓိကရဏဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါ ဟူ၍ စောဒက၏ အလိုတည်း။ အကယ်၍ နဠေရုဘီလူး စောင့်အပ်သော တမာပင်အနီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူသည် ဖြစ်အံ့၊ ဝေရဉ္စာပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု မဆိုအပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝေရဉ္စာပြည်နှင့် နဠေရုတမာပင်ရင်းတို့သည် အထူးထူးသော အရပ်များ ဖြစ်သောကြောင့်၎င်း၊ 'ထိုအခါ၌' ဟုလည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဆိုထားသောကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်ဟူ၍ စောဒက၏ အလိုဖြစ်၏။ ယခုအခါ စောဒကဆရာသည် မိမိ၏ ထိုအလိုကိုပင် 'မတတ်ကောင်း (မဖြစ်နိုင်)' ဟူသော စကားဖြင့် ဖွင့်ပြ၏။ ဝေရဉ္စာပြည်နှင့် နဠေရုတမာပင်ရင်းတို့သည် မြေပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် အမှန်ပင် ကွဲပြားခြားနားကြသောကြောင့် ထိုအခါတစ်ခုတည်း၌ပင် နေရာနှစ်ပါးစုံ၌ သီတင်းသုံးတော်မူရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သို့သော်လည်း 'နေရာနှစ်ခုလုံး၌ ထိုအခါ၌ပင်' ဟု ဆိုသော်လည်း မတူညီသော အချိန်အခါများ၌ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကိုမူ မတားမြစ်အပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Itaro sabbametaṃ aviparītamatthaṃ ajānantena tayā vuttanti dassento ‘‘na kho panetaṃ evaṃ daṭṭhabba’’ntiādimāha. Tattha etanti ‘‘verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle’’ti etaṃ vacanaṃ. Evanti ‘‘yadi tāva bhagavā’’tiādinā yaṃ taṃ bhavatā coditaṃ, taṃ atthato evaṃ na kho pana daṭṭhabbaṃ, na ubhayattha apubbaṃ acarimaṃ vihāradassanatthanti attho. Idāni attanā yathādhippetaṃ aviparītamatthaṃ tassa ca paṭikacceva vuttabhāvaṃ tena ca appaṭividdhataṃ pakāsento ‘‘nanu avocumha samīpatthe bhummavacana’’ntiādimāha. Goyūthānīti gomaṇḍalāni. Evampi naḷerupucimandamūle viharaticceva vattabbaṃ, na verañjāyanti, tasmā samīpādhikaraṇatthavasena ubhayathā nidānakittane kiṃ payojananti codanaṃ manasi nidhāyāha ‘‘gocaragāmanidassanattha’’ntiādi. Assāti bhagavato.

တစ်ဖက်ဆရာ (အဋ္ဌကထာဆရာ) သည် 'သင်စောဒကဆရာသည် မဖောက်မပြန်သော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်အားလုံးကို မသိဘဲ ပြောဆိုအပ်၏' ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဤအရာကို ဤသို့မမှတ်အပ်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'ဧတံ' ဟူသည် 'ဝေရဉ္စာယံ ဝိဟရတိ နဠေရုပုစိမန္ဒမူလေ' ဟူသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံ' ဟူသည် 'အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည်' စသည်ဖြင့် စောဒကဆရာ စောဒနာအပ်သော စကားအတိုင်း အနက်အားဖြင့် ဤသို့ကား မမှတ်အပ်၊ နေရာနှစ်ပါး၌ မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက် သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ပြလို၍မဟုတ် ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ ဆရာသည် မိမိအလိုရှိအပ်သော မဖောက်မပြန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို၎င်း၊ ထိုမဖောက်မပြန်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ရှေးမဆွကပင် ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်းကို၎င်း၊ ထိုအချက်ကိုလည်း ထိုစောဒကဆရာသည် ထိုးထွင်း၍ မသိအပ်သည်ကို၎င်း ပြလိုသဖြင့် 'အနီးအနက်၌ သုံးအပ်သော ဘုမ္မဝိဘတ်စကားကို ငါတို့ဆိုခဲ့ဖူးသည်မဟုတ်လော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'ဂေါယူထာနိ' ဟူသည် နွားအုပ်များကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော်လည်း 'နဠေရုတမာပင်ရင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟုသာ ဆိုအပ်၏၊ 'ဝေရဉ္စာပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏' ဟု မဆိုအပ်၊ သို့ဖြစ်ရာ အနီးရှိရာအရပ် အဓိကရဏတို့၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နိဒါန်း၌ ထည့်သွင်းပြောဆိုခြင်း၌ အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်းဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ 'ဆွမ်းခံရွာကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ 'အဿ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Avassañcettha gocaragāmakittanaṃ kattabbaṃ. Yathā hi naḷerupucimandamūlakittanaṃ pabbajitānuggahakaraṇādianekappayojanaṃ, evaṃ gocaragāmakittanampi gahaṭṭhānuggahakaraṇādivividhappayojananti dassento ‘‘verañjākittanenā’’tiādimāha. Tattha gahaṭṭhānuggahakaraṇanti tesaṃ tattha paccayaggahaṇena upasaṅkamanapayirupāsanādīnaṃ okāsadānena dhammadesanāya saraṇesu [Pg.207] sīlesu ca patiṭṭhāpanena yathūpanissayaṃ uparivisesādhigamāvahanena ca gahaṭṭhānaṃ anuggahakaraṇaṃ. Pabbajitānuggahakaraṇanti uggahaparipucchānaṃ kammaṭṭhānānuyogassa ca anurūpavasanaṭṭhānapariggahenettha pabbajitānaṃ anuggahakaraṇaṃ.

ဤအရာ၌ ဆွမ်းခံရွာကို မချွတ်ဧကန် ဖော်ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နဠေရုတမာပင်ရင်းကို ဖော်ပြခြင်းသည် ရဟန်းတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်း စသောအကျိုးများစွာရှိသကဲ့သို့ ဆွမ်းခံရွာကို ဖော်ပြခြင်းသည်လည်း လူတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်း စသော အထူးထူးအပြားပြားသော အကျိုးရှိ၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် ဆရာသည် 'ဝေရဉ္စာကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'လူတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်း' ဟူသည် ထိုဝေရဉ္စာပြည်၌ ထိုလူတို့၏ ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူတော်မူခြင်းဖြင့်၎င်း၊ ဆည်းကပ်ပူဇော်လိုသူတို့အား အခွင့်ပေးတော်မူခြင်းဖြင့်၎င်း၊ တရားဟောတော်မူခြင်းဖြင့်၎င်း၊ သရဏဂုံသုံးပါးနှင့် သီလတို့၌ တည်စေတော်မူခြင်းဖြင့်၎င်း၊ ဥပနိဿယအလျောက် အထက်မဂ်ဖိုလ်ထူးကို ရစေခြင်းဖြင့်၎င်း လူတို့ကို ချီးမြှောက်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရဟန်းတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်း' ဟူသည် ပါဠိသင်ခြင်း၊ အဋ္ဌကထာ မေးမြန်းစုံစမ်းခြင်းနှင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းတို့အား လျောက်ပတ်သော နေရာအရပ်ကို သိမ်းဆည်းတော်မူသဖြင့် ဤအရပ်၌ ရဟန်းတို့အား ချီးမြှောက်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Paccayaggahaṇeneva paccayaparibhogasiddhito āha ‘‘tathā purimena…pe… vivajjananti. Tattha purimenāti verañjāvacanena. Āhito ahaṃmāno etthāti attā, attabhāvo. Tassa kilamatho kilantabhāvo attakilamatho, attapīḷā attadukkhanti vuttaṃ hoti, tassa anuyogo karaṇaṃ attakilamathānuyogo, upavāsakaṇṭakāpassayaseyyādinā attano dukkhuppādananti vuttaṃ hoti. Tassa vivajjanaṃ attakilamathānuyogavivajjanaṃ. Antogāme vasantānaṃ anicchantānampi visabhāgarūpādiārammaṇadassanādisambhavato bahigāme patirūpaṭṭhāne vasantānaṃ tadabhāvato āha ‘‘pacchimena vatthukāmappahānato’’tiādi. Tattha pacchimenāti naḷerupucimandamūlavacanena. Kilesakāmassa vatthubhūtattā rūpādayo pañca kāmaguṇā vatthukāmo, tassa pahānaṃ vatthukāmappahānaṃ. Kāmasukhallikānuyogavivajjanupāyadassananti vatthukāmesu kilesakāmasaṃyuttassa sukhassa yogo anuyogo anubhavo, tassa parivajjane upāyadassanaṃ.

ပစ္စည်းကို ခံယူတော်မူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပစ္စည်းသုံးဆောင်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'ထို့အတူ ရှေးစကားဖြင့် ... စသည်ဖြင့် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း' ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'ရှေးစကားဖြင့် (ပုရိမေန)' ဟူသည် ဝေရဉ္စာဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ဟု အနက်ရသည်။ ငါဟူသော မာန်ကို တည်ထားအပ်သောကြောင့် အတ္တ (ကိုယ်) မည်၏။ ထိုအတ္တဘော၏ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော အဖြစ်သည် 'အတ္တကိလမထ' မည်၏၊ ကိုယ်ကို နှိပ်စက်ခြင်း၊ ကိုယ်၏ ဆင်းရဲခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းသည် 'အတ္တကိလမထာနုယောဂ' မည်၏၊ အစာငတ်ခံခြင်း၊ ဆူးပေါ်၌ အိပ်ခြင်းစသည်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ဆင်းရဲအောင် ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည် 'အတ္တကိလမထာနုယောဂဝိဝဇ္ဇန' မည်၏။ ရွာတွင်း၌ နေသောသူတို့အား အလိုမရှိသော်လည်း မသင့်တင့်သော (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော) ရူပါရုံ စသော အာရုံများကို မြင်ခြင်းစသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်၎င်း၊ ရွာ၏ အပြင်ပ လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ နေသောသူတို့အား ထိုသို့သော အာရုံများ မရှိခြင်းကြောင့်၎င်း 'နောက်စကားဖြင့် ဝတ္ထုကာမကို ပယ်ခြင်းကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ 'နောက်စကားဖြင့် (ပစ္ဆိမေန)' ဟူသည် နဠေရုပုစိမန္ဒမူလဟူသော စကားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ကိလေသာကာမ၏ တည်ရာဝတ္ထု ဖြစ်သောကြောင့် ရူပါရုံ စသော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့သည် ဝတ္ထုကာမ မည်၏၊ ထိုဝတ္ထုကာမကို ပယ်ခြင်းသည် 'ဝတ္ထုကာမပ္ပဟာန' မည်၏။ 'ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂဝိဝဇ္ဇနုပါယဒဿန' ဟူသည် ဝတ္ထုကာမတို့၌ ကိလေသာကာမနှင့် ယှဉ်သော ချမ်းသာကို ခံစားခြင်း (ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ) မှ ရှောင်ကြဉ်ရန် အကြောင်းဥပါယ်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

Sayameva gocaragāmaṃ upasaṅkamitvā attano dhammassavanānurūpabhabbapuggalānaṃ dassanato dhammadesanāya kālo sampatto nāma hotīti dhammadesanāya abhiyogo viññāyatīti āha ‘‘purimena ca dhammadesanābhiyoga’’nti. Dhammadesanāya saussāhabhāvo dhammadesanābhiyogo. Bahigāme vivittokāse vasantassa ākiṇṇavihārābhāvato kāyavivekādīsu adhimutti tappoṇatā viññāyatīti āha ‘‘pacchimena vivekādhimutti’’nti.

ကိုယ်တော်တိုင် ဆွမ်းခံရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ မိမိ၏ တရားတော်ကို နာယူခြင်းနှင့် လျော်ကန်သော ကျွတ်ထိုက်သော (ဘဗ္ဗ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို တွေ့မြင်တော်မူသောကြောင့် တရားဟောတော်မူခြင်း၏ အခါကာလသို့ ရောက်သည်မည်၏။ ထိုသို့ တရားဟောတော်မူခြင်း၌ လုံ့လပြုခြင်းကို သိအပ်သောကြောင့် 'ရှေးစကားဖြင့် တရားဟောရန် အားထုတ်ခြင်း (ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂ)' ဟု မိန့်ဆို၏။ တရားဟောခြင်းငှာ အားစိုက်ထုတ်ခြင်းနှင့်တကွသော အဖြစ်သည် ဓမ္မဒေသနာဘိယောဂ မည်၏။ ရွာပြင်ပ ဆိတ်ငြိမ်သောအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသောသူအား လူတို့နှင့် ရောပြွမ်း၍ နေခြင်း မရှိသောကြောင့် ကာယဝိဝေက စသည်တို့၌ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ် (တပ္ပေါဏတာ) ကို သိသာစေသောကြောင့် 'နောက်စကားဖြင့် ဝိဝေကသို့ ညွတ်ခြင်း (ဝိဝေကာဓိမုတ္တိ)' ဟု မိန့်ဆို၏။

Dhammadesanābhiyogavivekādhimuttīnaṃ hetubhūtā eva karuṇāpaññā dhammadesanāya upagamanassa tato apagamanassa kāraṇabhūtā hontīti āha ‘‘purimena karuṇāya upagamana’’ntiādi. Karuṇāpaññāyeva hi anantaradukassa hetū honti. Etena ca karuṇāya upagamanaṃ na lābhādinimittaṃ[Pg.208], paññāya apagamanaṃ na virodhādinimittanti upagamanāpagamanānaṃ nirupakkilesataṃ vibhāvibhanti daṭṭhabbaṃ. Adhimuttatanti tanninnabhāvaṃ. Nirupalepananti anupalepanaṃ anallīyanaṃ.

တရားဟောရန် လုံ့လပြုခြင်းနှင့် ဝိဝေကသို့ ညွတ်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကရုဏာနှင့် ပညာတို့သည် ဆွမ်းခံရွာသို့ ကြွခြင်းနှင့် ထိုမှ ဖဲခွာခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် 'ရှေးစကားဖြင့် ကရုဏာဖြင့် ကြွတော်မူခြင်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ စင်စစ် ကရုဏာနှင့် ပညာတို့သည်သာလျှင် အခြားမဲ့၌ ဆိုအပ်သော (သတ္တဝါတို့၏) ဒုက္ခကို ငြိမ်းစေခြင်း၏ အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤစကားရပ်ဖြင့် ကရုဏာတော်ကြောင့် ရွာသို့ ကြွရောက်တော်မူခြင်းသည် လာဘ်သပ္ပကာ စသော အကြောင်းကြောင့် မဟုတ်ကြောင်း၎င်း၊ ပညာတော်ကြောင့် ဖဲခွာတော်မူခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (ဒေါသစသော) အကြောင်းကြောင့် မဟုတ်ကြောင်း၎င်း ပြသဖြင့် ကြွခြင်း၊ ဖဲခြင်းတို့၏ ညစ်ညူးခြင်း (ကိလေသာ) မရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဖော်ပြအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'အဓိမုတ္တတာ' ဟူသည် ထိုဝိဝေကသို့ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'နိရူပလေပန' ဟူသည် ကိလေသာဖြင့် မလိမ်းကျံခြင်း၊ မငြိတွယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Dhammikasukhāpariccāganimittanti ettha dhammikasukhaṃ nāma anavajjasukhaṃ. Tañhi dhammikaṃ lābhaṃ paṭicca uppannattā ‘‘dhammikasukha’’nti vuccati. Uttarimanussadhammābhiyoganimittaṃ phāsuvihāranti sambandho. Manussānaṃ upakārabahulatanti paccayapaṭiggahaṇadhammadesanādivasena upakārabahulataṃ. Devatānaṃ upakārabahulataṃ janavivittatāya. Pacurajanavivittañhi ṭhānaṃ devā upasaṅkamitabbaṃ maññanti. Loke saṃvaḍḍhabhāvanti āmisopabhogena saṃvaḍḍhitabhāvaṃ.

'ဓမ္မိကသုခါပရိစ္စာဂနိမိတ္တံ' ဟူသော စကား၌ ဓမ္မိကသုခ မည်သည်ကား အပြစ်ကင်းစင်သော (အပြစ်မဲ့သော) ဆွမ်း၊ သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းများကို သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စည်းကို တရားနှင့်လျော်စွာ ရခြင်းကို စွဲ၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဓမ္မိကသုခ (တရားသဖြင့် ရသော ချမ်းသာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာဘိယောဂနိမိတ္တံ ဖာသုဝိဟာရံ' (လူတို့ထက် ထူးမြတ်သော တရား၌ အားထုတ်ခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသော ချမ်းသာစွာ နေတော်မူခြင်း) ဟု စပ်ရမည်။ 'လူတို့အား ကျေးဇူးများသောအဖြစ်' ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူတော်မူခြင်း၊ တရားဟောတော်မူခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လူတို့အား ကျေးဇူးများတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နတ်တို့အား ကျေးဇူးများခြင်းကား (လူတို့နှင့် ဝေးရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်) လူတို့ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နတ်တို့သည် လူအများစုဝေးခြင်းမှ ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်သို့ ဆည်းကပ်ရန် လျောက်ပတ်သည်ဟု အောက်မေ့တတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'လောက၌ ပွားများစေခြင်း' ဟူသည် အာမိသ (ပစ္စည်း) ကို သုံးဆောင်စေခြင်းဖြင့် သာသနာတော် ပွားများစည်ပင်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Ekapuggaloti ettha (a. ni. aṭṭha. 1.1.170) ekoti dutiyādipaṭikkhepattho gaṇanaparicchedo. Puggaloti sammutikathā, na paramatthakathā. Buddhassa hi bhagavato duvidhā desanā sammutidesanā paramatthadesanā cāti. Ayamattho pana heṭṭhā vitthāritovāti idha na vuccati. Eko ca so puggalo cāti ekapuggalo. Kenaṭṭhena ekapuggalo? Asadisaṭṭhena guṇavisiṭṭhaṭṭhena asamasamaṭṭhena. So hi dasannaṃ pāramīnaṃ paṭipāṭiyā āvajjanaṃ ādiṃ katvā bodhisambhāraguṇehi ceva buddhaguṇehi ca sesamahājanena asadisoti asadisaṭṭhenapi ekapuggalo. Ye cassa te guṇā, tepi aññasattānaṃ guṇehi visiṭṭhāti guṇavisiṭṭhaṭṭhenapi ekapuggalo. Purimakā sammāsambuddhā sabbasattehi asamā, tehi saddhiṃ ayameva eko rūpakāyaguṇehi ceva nāmakāyaguṇehi ca samoti asamasamaṭṭhenapi ekapuggalo. Loketi sattaloke.

"ဧကပုဂ္ဂလော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဧက" ဟူသည်မှာ နှစ်ဦးမြောက် စသည်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းအနက်ရှိသော အရေအတွက်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပုဂ္ဂလ" ဟူသည်မှာ သမုတိစကား (ပညတ်စကား) မျှသာဖြစ်၍ ပရမတ္ထစကား မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် သမုတိဒေသနာနှင့် ပရမတ္ထဒေသနာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဤအနက်ကိုမူ အောက်၌ ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ရှင်းပြခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ထပ်မံ၍ မဆိုတော့ပေ။ ထိုသူသည် တစ်ဦးတည်းလည်းဖြစ်၊ ပုဂ္ဂိုလ်လည်းဖြစ်သောကြောင့် "ဧကပုဂ္ဂလ" မည်၏။ အဘယ်အနက်ကြောင့် "ဧကပုဂ္ဂလ" ဟု ခေါ်သနည်း။ အတုမရှိသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး အလွန်ထူးကဲသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတုမရှိသော ဘုရားရှင်တို့နှင့် တူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းကို အစပြု၍ ပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူသော ဘုရားလောင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကြွင်းသော လူအပေါင်းတို့နှင့် မတူ (အတုမရှိ) သောကြောင့် "အတုမရှိသော အနက်" ဖြင့်လည်း "ဧကပုဂ္ဂလ" မည်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ ရှိတော်မူသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့သည်လည်း အခြားသော သတ္တဝါတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ထက် ထူးကဲမွန်မြတ်ကုန်သောကြောင့် "ဂုဏ်ကျေးဇူးထူးမြတ်သော အနက်" ဖြင့်လည်း "ဧကပုဂ္ဂလ" မည်၏။ ရှေးရှေးသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့နှင့် မတူကုန်၊ ထိုမတူညီသော ရှေးဘုရားရှင်တို့နှင့် တူသော ဤဘုရားရှင်တစ်ဆူတည်းသာလျှင် ရူပကာယဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမကာယဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း တူတော်မူသောကြောင့် "အတုမရှိသော ဘုရားရှင်တို့နှင့် တူသောအနက်" (အသမသမအနက်) ဖြင့်လည်း "ဧကပုဂ္ဂလ" မည်၏။ "လောကေ" ဟူသည်မှာ သတ္တလောက၌ ဖြစ်သည်။

Uppajjamāno uppajjatīti idaṃ pana ubhayampi vippakatavacanameva. Uppajjanto bahujanahitatthāya uppajjati, na aññena kāraṇenāti evaṃ panettha attho veditabbo. Evarūpañcettha lakkhaṇaṃ na sakkā etaṃ aññena saddalakkhaṇena paṭibāhituṃ. Apica uppajjamāno nāma, uppajjati nāma, uppanno nāmāti ayamettha bhedo veditabbo. Esa hi dīpaṅkarapādamūlato laddhabyākaraṇo buddhakārakadhamme pariyesanto dasa pāramiyo disvā ‘‘ime dhammā mayā pūretabbā’’ti katasanniṭṭhāno dānapāramiṃ [Pg.209] pūrentopi uppajjamāno nāma. Sīlapāramiṃ…pe… upekkhāpāraminti imā dasa pāramiyo pūrentopi, dasa upapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma. Dasa paramatthapāramiyo pūrentopi uppajjamāno nāma. Pañca mahāpariccāge pariccajantopi uppajjamāno nāma. Ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyaṃ pūrayamānopi uppajjamāno nāma. Kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni buddhakārake dhamme matthakaṃ pāpentopi uppajjamāno nāma. Vessantarattabhāvaṃ pahāya tusitapure paṭisandhiṃ gahetvā saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaṇṇāsa vassakoṭiyo tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma. Devatāhi yācito pañca mahāvilokanāni viloketvā māyādeviyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gaṇhantopi, anūnādhike dasa māse gabbhavāsaṃ vasantopi uppajjamāno nāma. Ekūnatiṃsa vassāni agāramajjhe tiṭṭhantopi uppajjamāno nāma. Kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā rāhulabhaddassa jātadivase channasahāyo kaṇḍakaṃ assavaramāruyha nikkhamantopi uppajjamāno nāma. Tīṇi rajjāni atikkamanto anomanaditīre pabbajantopi uppajjamāno nāma. Chabbassāni mahāpadhānaṃ karontopi uppajjamāno nāma. Paripākagate ñāṇe oḷārikaṃ āhāraṃ āharantopi uppajjamāno nāma. Sāyanhasamaye visākhapuṇṇamāyaṃ mahābodhimaṇḍaṃ āruyha mārabalaṃ vidhametvā paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā majjhimayāme dibbacakkhuṃ parisodhetvā pacchimayāmasamanantare dvādasaṅgaṃ paṭiccasamuppādaṃ anulomapaṭilomato sammasitvā sotāpattimaggaṃ paṭivijjhantopi uppajjamāno nāma. Sotāpattiphalakkhaṇepi sakadāgāmiphalakkhaṇepi anāgāmiphalakkhaṇepi uppajjamāno nāma. Arahattamaggakkhaṇe pana uppajjati nāma. Arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma. Buddhānañhi sāvakānaṃ viya na paṭipāṭiyā iddhividhañāṇādīni uppajjanti, saheva pana arahattamaggena sakalopi sabbaññutaññāṇādi guṇarāsi āgatova nāma hoti, tasmā nibbattasabbakiccattā arahattaphalakkhaṇe uppanno nāma hoti. Imasmimpi sutte arahattaphalakkhaṇaṃyeva sandhāya ‘‘uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppanno hotīti ayañhettha attho.

"ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" (ဖြစ်လတ္တံ့/ဖြစ်ဆဲ) နှင့် "ဥပ္ပဇ္ဇတိ" (ဖြစ်၏) ဟူသော ဤနှစ်ပါးလုံးသည် ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ဆဲစကားမျှသာ ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် များစွာသော လူတို့၏ အစီးအပွား အလို့ငှာသာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အခြားသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည် မဟုတ်ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော ဤသဒ္ဒါ၏ လက္ခဏာကို အခြားသော သဒ္ဒါလက္ခဏာဖြင့် တားဆီးခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ တစ်ဖန် "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" ဟူသည်လည်းကောင်း၊ "ဥပ္ပဇ္ဇတိ" ဟူသည်လည်းကောင်း၊ "ဥပ္ပန္နော" ဟူသည်လည်းကောင်း ဤခွဲခြားမှုကို ဤနေရာ၌ သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်းမှ ဗျာဒိတ်တော်ကို ရရှိတော်မူပြီးသည်ဖြစ်၍ ဘုရားအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ရှာဖွေတော်မူလတ်သော် ပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို မြင်၍ "ငါသည် ဤတရားတို့ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်ကုန်၏" ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ချတော်မူလျက် ဒါနပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" (ဖြစ်ဆဲ/ဖြစ်လတ္တံ့) မည်၏။ သီလပါရမီ ...ပေ... ဥပေက္ခာပါရမီ တည်းဟူသော ဤပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်စဉ်၌လည်းကောင်း၊ ဥပပါရမီဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်စဉ်၌လည်းကောင်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ပရမတ္ထပါရမီ ဆယ်ပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ မဟာပရိစ္စာဂ ငါးပါးတို့ကို စွန့်လွှတ်တော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ဉာတတ္ထစရိယ (ဆွေမျိုးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ခြင်း)၊ လောကတ္ထစရိယ (လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ခြင်း)၊ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယ (ဘုရားအဖြစ်အလို့ငှာ ကျင့်ခြင်း) တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက် ပိုလွန်သော လေးအသင်္ချေပတ်လုံး ဘုရားအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ထိပ်ဆုံးသို့ ရောက်စေတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ဝေသန္တရာ ဘဝကို စွန့်လွှတ်တော်မူပြီးနောက် တုသိတာနတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေယူ၍ အနှစ်ငါးဆယ့်ခုနစ်ကုဋေနှင့် ခြောက်သန်းသော နှစ်တို့ပတ်လုံး တည်နေတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ နတ်ဗြဟ္မာတို့ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍ မဟာဝိလောကန ငါးပါးတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူပြီးနောက် မဟာမာယာဒေဝီမိဖုရားကြီး၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူတော်မူစဉ်၌လည်းကောင်း၊ မယုတ်မလွန်သော ဆယ်လပတ်လုံး သန္ဓေတည်နေတော်မူစဉ်၌လည်းကောင်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ်ပတ်လုံး လူတို့ဘောင်၌ တည်နေတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ တောထွက်ခြင်း၌ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း မြင်တော်မူ၍ ရာဟုလာမင်းသား ဖွားမြင်သောနေ့၌ ဆန္ဒအမတ် အဖော်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကဏ္ဋကမြင်းမြတ်ကို စီးကာ တောထွက်တော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ တိုင်းနိုင်ငံသုံးခုကို ကျော်လွန်တော်မူပြီးလျှင် အနော်မာမြစ်ကမ်း၌ ရဟန်းပြုတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ဒုက္ကရစရိယာ ကြီးစွာသော လုံ့လကို ပြုတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ဉာဏ်တော် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ ကြမ်းတမ်းသော အာဟာရကို ဘုဉ်းပေးတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ ကဆုန်လပြည့်နေ့ ညနေချမ်းအချိန်၌ မဟာဗောဓိပင်သို့ ကြွတက်တော်မူ၍ မာန်စစ်သည်ကို နှိမ်နင်းကာ ပထမယာမ်၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို အစဉ်အောက်မေ့တော်မူ၍ မဇ္ဈိမယာမ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို သုတ်သင်တော်မူပြီးလျှင် ပစ္ဆိမယာမ်၏ အခြားမဲ့ကာလ၌ တဆယ့်နှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို အနုလုံပဋိလုံအားဖြင့် ဆင်ခြင်သုံသပ်တော်မူလျက် သောတာပတ္တိမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိတော်မူစဉ်၌လည်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ သောတာပတ္တိဖိုလ်ခဏ၌လည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်ခဏ၌လည်းကောင်း၊ အနာဂါမိဖိုလ်ခဏ၌လည်းကောင်း "ဥပ္ပဇ္ဇမာနော" မည်၏။ အရဟတ္တမဂ်ခဏ၌မူ "ဥပ္ပဇ္ဇတိ" (ဖြစ်ဆဲ) မည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌မူ "ဥပ္ပန္နော" (ဖြစ်ပြီး) မည်၏။ အကြောင်းမူကား ဘုရားရှင်တို့အား သာဝကတို့ကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်မဟုတ်ဘဲ၊ အရဟတ္တမဂ်နှင့်အတူတကွသာလျှင် အလုံးစုံသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်စသည့် ဂုဏ်ကျေးဇူးအပေါင်းသည် ဆိုက်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ကိစ္စတို့ ပြီးဆုံးပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်ခဏ၌ "ဥပ္ပန္နော" (ဖြစ်ပြီးသူ) မည်၏။ ဤသုတ်၌လည်း အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ "ဥပ္ပဇ္ဇတိ" (ဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဖြစ်ပြီးသူဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Bahujanahitāyāti mahājanassa hitatthāya uppajjati. Bahujanasukhāyāti mahājanassa sukhatthāya uppajjati. Lokānukampāyāti sattalokassa [Pg.210] anukampaṃ paṭicca uppajjati. Katarasattalokassāti? Yo tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā amatapānaṃ pivi, dhammaṃ paṭivijjhi, tassa. Bhagavatā hi mahābodhimaṇḍe sattasattāhaṃ vītināmetvā bodhimaṇḍā isipatanaṃ āgamma ‘‘dveme, bhikkhave, antā pabbajitena na sevitabbā’’ti dhammacakkappavattanasuttante (saṃ. ni. 3.5; mahāva. 13) desite āyasmatā aññāsikoṇḍaññattherena saddhiṃ aṭṭhārasakoṭisaṅkhā brahmāno amatapānaṃ piviṃsu, etassa sattalokassa anukampāya uppanno. Pañcamadivase anattalakkhaṇasuttantapariyosāne pañcavaggiyattherā arahatte patiṭṭhahiṃsu, etassapi sattalokassa anukampāya uppanno. Tato yasadārakappamukhe pañcapaṇṇāsa purise arahatte patiṭṭhāpesi, tato kappāsikavanasaṇḍe tiṃsa bhaddavaggiye tayo magge ca phalāni ca sampāpesi, etassapi sattalokassa anukampāya uppanno. Gayāsīse ādittapariyāyapariyosāne (saṃ. ni. 4.28; mahāva. 54) jaṭilasahassaṃ arahatte patiṭṭhāpesi, tato laṭṭhivane bimbisārappamukhā ekādasa nahutā brāhmaṇagahapatikā satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu, ekaṃ nahutaṃ saraṇesu patiṭṭhitaṃ. Tirokuṭṭaanumodanāvasāne (khu. pā. 7. 1 ādayo) caturāsītiyā pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ. Sumanamālākārasamāgame caturāsītiyā, dhanapālasamāgame dasahi pāṇasahassehi, khadiraṅgārajātakasamāgame caturāsītiyā pāṇasahassehi, jambukaājīvakasamāgame caturāsītiyāva, ānandaseṭṭhisamāgame caturāsītiyāva pāṇasahassehi amatapānaṃ pītaṃ. Pāsāṇakacetiye pārāyanasuttakathādivase (su. ni. 982 ādayo) cuddasa koṭiyo amatapānaṃ piviṃsu. Yamakapāṭihāriyadivase vīsati pāṇakoṭiyo, tāvatiṃsabhavane paṇḍukambalasilāyaṃ nisīditvā mātaraṃ kāyasakkhiṃ katvā sattappakaraṇaṃ abhidhammaṃ desentassa asīti pāṇakoṭiyo, devorohaṇe tiṃsa pāṇakoṭiyo, sakkapañhasuttante (dī. ni. 2.344 ādayo) asīti devasahassāni amatapānaṃ piviṃsu. Mahāsamayasuttante (dī. ni. 2.331 ādayo) maṅgalasutte (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. maṅgalasutta) cūḷarāhulovāde (ma. ni. 3.416 ādayo) samacittapaṭipadāyāti (a. ni. 2.33) imesu catūsu ṭhānesu abhisamayappattasattānaṃ paricchedo natthi, etassapi sattalokassa anukampāya uppannoti. Yāvajjadivasā ito [Pg.211] parampi anāgate imaṃ sāsanaṃ nissāya saggamokkhamagge patiṭṭhahantānaṃ vasenapi ayamattho veditabbo.

Bahujanahitāya ဟူသည်မှာ လူအများ၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ Bahujanasukhāya ဟူသည်မှာ လူအများ၏ ချမ်းသာခြင်း အကျိုးငှာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ Lokānukampāya ဟူသည်မှာ သတ္တလောကအား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်မည်သော သတ္တလောကအတွက် ပွင့်ထွန်းလာသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာကြားရ၍ အမြိုက်တရားရေစင်ကို သောက်စုပ်ရသော၊ တရားသိမြင်ရသော ထိုသတ္တလောကအတွက် ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာဗောဓိပင်ခြေရင်း၌ ခုနစ်ရက်စီ ခုနစ်ကြိမ် (၄၉ ရက်) ပတ်လုံး အချိန်ကုန်လွန်စေတော်မူပြီးနောက် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်မှ ဣသိပတနမိဂဒါဝုန်တောသို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ 'ရဟန်းတို့၊ လူထွက်များ မမှီဝဲအပ်သော ဤအစွန်းနှစ်ပါးတို့ ရှိကုန်၏' ဟူ၍ ဓမ္မစကြာဝတ္တနသုတ္တန်ကို ဟောကြားတော်မူစဉ်အခါ၌ အရှင်အညာတကောဏ္ဍညထေရ်နှင့်အတူ တစ်ဆယ့်ရှစ်ကုဋေသော ဗြဟ္မာတို့သည် အမြိုက်တရားရေစင်ကို သောက်သုံးခဲ့ကြသည်။ ထိုသတ္တလောကကို သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တန် တရားတော်၏ အဆုံးတွင် ပဉ္စဝဂ္ဂီရဟန်းတို့သည် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြသည်။ ထိုသတ္တလောကကိုလည်း သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့နောက်တွင် ယသသူဌေးသား အမှူးပြုသော ငါးဆယ့်ငါးယောက်သောသူတို့ကို ရဟန္တာအဖြစ်၌ တည်စေတော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကပ္ပါသိကတောအုပ်၌ သုံးဆယ်သော ဘဒ္ဒဝဂ္ဂီမင်းသားတို့ကို မဂ်သုံးပါး၊ ဖိုလ်သုံးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံစေတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသတ္တလောကကိုလည်း သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂယာသီသဦး၌ အာဒိတ္တပရိယာယသုတ္တန် တရားတော်၏ အဆုံး၌ ရသေ့တစ်ထောင်ကို ရဟန္တာအဖြစ်၌ တည်စေတော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် လဋ္ဌိဝုန်တော၌ ဗိမ္ဗိသာရမင်း အမှူးပြုသော တစ်သိန်းတစ်သောင်းသော ပုဏ္ဏား၊ သူကြွယ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာကြားရသဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ခဲ့ကြသည်။ တစ်သောင်းသော ပုဏ္ဏား၊ သူကြွယ်တို့သည် သရဏဂုံ၌ တည်ခဲ့ကြသည်။ တိရောကုဋ္ဋသုတ္တန် အနုမောဒနာတရားတော်၏ အဆုံး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည် အမြိုက်တရားကို သောက်သုံးခဲ့ကြသည်။ သုမနပန်းသည်နှင့် တွေ့ဆုံသော အခမ်းအနား၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဓနပါလဆင်မင်းနှင့် တွေ့ဆုံသော အခမ်းအနား၌ သတ္တဝါတစ်သောင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခဒိရင်္ဂါရဇာတ်တော်နှင့် စပ်သော အစည်းအဝေး၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဇမ္ဗုကအာဇီဝကနှင့် တွေ့ဆုံသော အခမ်းအနား၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အာနန္ဒသူဌေးနှင့် တွေ့ဆုံသော အခမ်းအနား၌ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း အမြိုက်တရားကို သောက်သုံးခဲ့ကြသည်။ ပါသာဏကစေတီ၌ ပါရာယနသုတ်တော် ဟောကြားတော်မူသောနေ့၌ တစ်ဆယ့်လေးကုဋေသော သတ္တဝါတို့သည် အမြိုက်တရားကို သောက်သုံးခဲ့ကြသည်။ ရေမီးအစုံစုံ တန်ခိုးပြာဋိဟာပြသတော်မူသောနေ့၌ ကုဋေနှစ်ဆယ်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ တာဝတိံသာနတ်ပြည် ပဏ္ဍုကမ္ဗလာကျောက်ဖျာထက်၌ သီတင်းသုံးလျက် မယ်တော်ဖြစ်ဖူးသော နတ်သားကို သက်သေပြု၍ ခုနစ်ကျမ်းသော အဘိဓမ္မာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူစဉ် အခါ၌ ကုဋေရှစ်ဆယ်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်မှ သက်ဆင်းတော်မူသောအခါ၌ ကုဋေသုံးဆယ်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ သက္ကပဥှသုတ္တန်ကို ဟောကြားတော်မူသောအခါ၌ ရှစ်သောင်းသော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်းကောင်း အမြိုက်တရားကို သောက်သုံးခဲ့ကြသည်။ မဟာသမယသုတ္တန်၊ မင်္ဂလသုတ္တန်၊ စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ္တန်နှင့် သမစိတ္တပဋိပဒါသုတ္တန် ဟူသော ဤလေးပါးသော ဒေသနာတို့၌ မဂ်ဖိုလ် တရားထူးသို့ ရောက်ရှိကြသော သတ္တဝါတို့၏ အရေအတွက် အပိုင်းအခြား မရှိပေ။ ထိုသတ္တလောကကိုလည်း သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ယနေ့တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ယနေ့မှ နောက်ကာလ အနာဂတ်၌လည်းကောင်း ဤသာသနာတော်ကို အမှီပြု၍ နတ်ရွာနိဗ္ဗာန် လမ်းခရီး၌ တည်ကြမည့်သူတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်ပေသည်။

Devamanussānanti na kevalaṃ devamanussānaṃyeva, avasesānaṃ nāgasupaṇṇādīnampi atthāya hitāya sukhāyeva uppanno. Sahetukapaṭisandhike pana maggaphalasacchikiriyāya bhabbe puggale dassetuṃ evaṃ vuttaṃ. Tasmā etesampi atthatthāya hitatthāya sukhatthāyeva uppannoti veditabbo.

Devamanussānaṃ ဟူသည်မှာ နတ်လူတို့သက်သက်၏ အကျိုးငှာသာ ပွင့်ထွန်းလာခြင်း မဟုတ်ဘဲ ကြွင်းကျန်သော နဂါး၊ ဂဠုန် စသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွား၊ ချမ်းသာခြင်းငှာလည်း ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဟိတ်နှင့်တကွသော ပဋိသန္ဓေရှိကြကုန်သော၊ မဂ်ဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုရန် ထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြလိုသဖြင့် ဤသို့ (နတ်၊ လူတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက်ဟု) မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တဝါတို့၏လည်း အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာခြင်းငှာသာလျှင် ပွင့်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Katamo ekapuggaloti kathetukamyatāpucchā. Idāni tāya pucchāya puṭṭhaṃ ekapuggalaṃ vibhāvento ‘‘tathāgato arahaṃ sammāsambuddho’’ti āha. Tadatthaparinipphādananti lokatthanipphādanaṃ, buddhakiccasampādananti attho. Paṭhamaṃ lumbinīvane dutiyaṃ bodhimaṇḍeti lumbinīvane rūpakāyena jāto, bodhimaṇḍe dhammakāyena. Evamādināti ādi-saddena verañjākittanato rūpakāyassa anuggaṇhanaṃ dasseti, naḷerupucimandamūlakittanato dhammakāyassa. Tathā purimena parādhīnakiriyākaraṇaṃ, dutiyena attādhīnakiriyākaraṇaṃ. Purimena vā karuṇākiccaṃ, itarena paññākiccaṃ, purimena cassa paramāya anukampāya samannāgamaṃ, pacchimena paramāya upekkhāya samannāgamanti evamādiṃ saṅgaṇhāti.

Katamo ekapuggalo (အဘယ်သူသည် အတုမရှိသော တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သနည်း) ဟူသော စကားရပ်သည် ဟောကြားလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် မေးမြန်းခြင်း (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုမေးခွန်းဖြင့် မေးမြန်းအပ်သော အတုမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'တထာဂတော အရဟံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ' (ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် တထာဂတ၊ အရဟံ၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ Tadatthaparinipphādana ဟူသည်မှာ လောက၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစီးစေခြင်း၊ ဘုရားရှင်၏ ကိစ္စတော်ကို ပြီးမြောက်စေခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ရှေးဦးစွာ လုမ္ဗိနီတော၌၊ ဒုတိယ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ဟူသည်မှာ လုမ္ဗိနီတော၌ ရူပကာယဖြင့် ဖွားမြင်တော်မူ၍၊ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ ဓမ္မကာယဖြင့် ပွင့်ထွန်းတော်မူသည်။ Evamādinā ၌ 'အစရှိသည်' သော စကားလုံးဖြင့် ဝေရဉ္စာ၌ ကျော်စောခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် ရူပကာယကို ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ နဠေရုပုစိမန္ဒပင်ခြေရင်း၌ ကျော်စောခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် ဓမ္မကာယကို ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြသသည်။ ထို့အတူ ရှေးပုဒ်ဖြင့် သူတစ်ပါးကို အမှီပြုသော ကိရိယာကို ပြုလုပ်ခြင်း (သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးနှင့်စပ်သော ကိစ္စ) ကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်ကို အမှီပြုသော ကိရိယာကို ပြုလုပ်ခြင်း (သို့မဟုတ် မိမိနှင့်စပ်သော ကိစ္စ) ကိုလည်းကောင်း ပြသသည်။ သို့မဟုတ် ရှေးပုဒ်ဖြင့် ကရုဏာကိစ္စကို ပြသ၍၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ပညာကိစ္စကို ပြသသည်။ ရှေးပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မြတ်လှစွာသော ကရုဏာတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် မြတ်လှစွာသော ဥပေက္ခာတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း ဤသို့ စသည်ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူဆအပ်ပေသည်။

Pacchimakoti guṇena pacchimako. Ānandattheraṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Saṅkhyāyapīti gaṇanatopi. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatattā saṅghoti imamatthaṃ vibhāvento āha ‘‘diṭṭhisīlasāmaññasaṅkhātasaṅghātena samaṇagaṇenā’’ti. Ettha pana ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356, ma. ni. 1.492; 3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā, ‘‘yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324; 356; ma. ni. 1.492; 3.54) evaṃ vuttānañca sīlānaṃ sāmaññasaṅkhātena saṅghato saṅghaṭito sametoti diṭṭhisīlasāmaññasaṅkhātasaṅghāto, samaṇagaṇo. Diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatoti vuttaṃ hoti. Tathā hi ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti [Pg.212] ādivacanato diṭṭhisīlānaṃ niyatasabhāvattā sotāpannāpi aññamaññaṃ diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatā, pageva sakadāgāmiādayo. Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatāyeva. ‘‘Tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54), tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54) vacanato puthujjanānampi diṭṭhisīlasāmaññena saṃhatabhāvo labbhatiyeva, idha pana ariyasaṅghoyeva adhippeto ‘‘yo tattha pacchimako, so sotāpanno’’ti vacanato. Etenāti ‘‘pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti etena vacanena. Assāti pañcamattassa bhikkhusatassa. Nirabbudotiādīnaṃ vacanattho parato eva āvi bhavissati.

"Pacchimako" ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် နောက်ကျဆုံး (အငယ်ဆုံး) ဖြစ်သောသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Saṅkhyāyapi" ဟူသည်မှာ အရေအတွက်အားဖြင့်လည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ အယူဝါဒနှင့် သီလတူညီခြင်းဖြင့် ပေါင်းစပ်မိသောကြောင့် "သံဃာ" မည်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် "အယူဝါဒ သီလချင်း တူညီသောအားဖြင့် ပေါင်းစည်းထားသော ရဟန်းအပေါင်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌မူ "စင်ကြယ်မြင့်မြတ်၍ သံသရာမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော၊ ကျင့်ကြံသူအား ဆင်းရဲအပေါင်း ကုန်ဆုံးစေရန် ကောင်းစွာ ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သော အကြင် အယူဝါဒ (ဒိဋ္ဌိ) ရှိ၏၊ ထိုသို့သော အယူဝါဒ၌ အယူချင်း တူညီသည်ဖြစ်၍ နေ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော အယူဝါဒနှင့်လည်းကောင်း၊ "မကျိုး၊ မပေါက်၊ မပြောက်၊ မကျား၊ တဏှာ၏ အကျွန်ခံမဟုတ်ဘဲ လွတ်လပ်ကုန်သော၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သော၊ မှားသောအားဖြင့် မသုံးသပ်အပ်ကုန်သော၊ သမာဓိကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သော အကြင် သီလတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုသို့သော သီလတို့၌ သီလချင်း တူညီသည်ဖြစ်၍ နေ၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော သီလတို့နှင့်လည်းကောင်း တူညီခြင်းဟူသော ပေါင်းစည်းမှုကြောင့် "ဒိဋ္ဌိသီလသမ္ပဒါချင်း တူညီစွာ ပေါင်းစည်းထားသော ရဟန်းအပေါင်း" မည်၏။ အယူဝါဒနှင့် သီလချင်း တူညီသဖြင့် ပေါင်းစည်းအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်လည်း "ရဟန်းတို့၊ ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သက်ရှိသတ္တဝါကို ရည်ရွယ်ချက်ရှိရှိ အသက်မှ ချွေချလိမ့်မည်ဟူသောအချက်သည် မဖြစ်နိုင်၊ အကြောင်းမရှိ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိနှင့် သီလတို့၏ မြဲသောသဘောရှိသည်ဖြစ်၍ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း အချင်းချင်း ဒိဋ္ဌိ၊ သီလတူညီခြင်းဖြင့် ပေါင်းစည်းမိကြ၏၊ သကဒါဂါမ် စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရှိအံ့နည်း။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မည်သည့် ဝေးကွာသောအရပ်၌ တည်ရှိနေကြစေကာမူ မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးချင်း ညီညွတ်မှုဖြင့် ပေါင်းစည်းမိကြသည်သာ ဖြစ်သည်။ "ထိုသို့သော အယူဝါဒချင်း တူညီလျက် နေ၏၊ ထိုသို့သော သီလချင်း တူညီလျက် နေ၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ပုထုဇဉ်တို့၌လည်း အယူဝါဒ၊ သီလ တူညီခြင်းဖြင့် ပေါင်းစည်းမိသောသဘော ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ "ထိုသံဃာအပေါင်း၌ နောက်ဆုံးအကျဆုံး ဖြစ်သောသူသည် သောတာပန် ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် အရိယာသံဃာတော်ကိုသာ အလိုရှိအပ်သည်။ "Etena" ဟူသည်မှာ "ငါးရာခန့်ရှိသော ရဟန်းတို့နှင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Assa" ဟူသည်မှာ ငါးရာခန့်ရှိသော ရဟန်းအပေါင်း၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "Nirabbudo" စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ နောက်၌ ထင်ရှားစွာ ပြပါလတ္တံ့။

Assosīti ettha savanamupalabbhoti āha ‘‘assosīti suṇi upalabhī’’ti, aññāsīti attho. So cāyamupalabbho savanavasenevāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsī’’ti. Avadhāraṇaphalattā saddappayogassa sabbampi vākyaṃ antogadhāvadhāraṇanti āha ‘‘khoti padapūraṇamatte nipāto’’ti. Avadhāraṇattheti pana iminā antogadhāvadhāraṇepi sabbasmiṃ vākye iṭṭhatovadhāraṇatthaṃ khosaddaggahaṇanti dasseti. Tameva iṭṭhatovadhāraṇaṃ dassento āha ‘‘tattha avadhāraṇatthenā’’tiādi. Atha padapūraṇatthena khosaddena kiṃpayojananti āha ‘‘padapūraṇena pana byañjanasiliṭṭhatāmattamevā’’ti. ‘‘Assosī’’ti hi padaṃ khosadde gahite tena phullitamaṇḍitavibhūsitaṃ viya hontaṃ pūritaṃ nāma hoti, tena ca purimapacchimapadāni siliṭṭhāni honti, na tasmiṃ aggahite, tasmā padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva payojanaṃ. Matta-saddo cettha visesanivattiattho, tenassa anatthantaradīpanataṃ dasseti, eva-saddena pana byañjanasiliṭṭhatāya ekantikataṃ.

"Assosī" ဟူသော ပုဒ်၌ ကြားနာခြင်း အနက်ကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် "Assosī ဟူသည် ကြားသိရ၏ (သိရှိရ၏)" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သိရှိခြင်းဟူသော ဤအနက်သည်လည်း ကြားနာရခြင်းဟူသော အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် "သောတဒွါရသို့ ရောက်ရှိလာသော အသံဗလံ၏ အစဉ်အတိုင်း သိရှိရ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သဒ္ဒါတို့ကို အသုံးပြုခြင်းသည် သတ်မှတ်ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အကျိုးရှိသောကြောင့် ဝါကျအားလုံးသည် မိမိတို့အတွင်း၌ ကန့်သတ်ခြင်းအနက် ကိန်းအောင်းလျက်ရှိသည်ဖြစ်၍ "Kho ဟူသည်မှာ ပုဒ်ကို ပြည့်စုံစေရုံမျှသာဖြစ်သော နိပါတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Avadhāraṇatthe" ဟူသော စကားဖြင့်ကား ဝါကျအတွင်း၌ ကန့်သတ်ခြင်းအနက် ကိန်းအောင်းနေသော်လည်း ဝါကျအားလုံး၌ မိမိအလိုရှိအပ်သော ကန့်သတ်ခြင်းအနက်ကို ထင်ရှားစေရန်အတွက် "Kho" သဒ္ဒါကို သုံးစွဲရခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုသည်။ ထိုအလိုရှိအပ်သော ကန့်သတ်ခြင်းအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုနေရာ၌ ကန့်သတ်ခြင်းအနက်ဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သို့ဖြစ်လျှင် ပုဒ်ကိုပြည့်စေသော အနက်ရှိသော "Kho" သဒ္ဒါဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်း ဟူမူ - "ပုဒ်ကို ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါ ပြေပြစ်မှုမျှကိုသာ ရရှိစေသည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်လည်း "Kho" သဒ္ဒါကို သုံးစွဲလိုက်လျှင် "Assosī" ဟူသောပုဒ်သည် ပွင့်လန်း၍ တန်ဆာဆင်အပ်သော တင့်တယ်ခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ပြည့်စုံသွားပေသည်။ ထိုသို့ သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်တို့သည်လည်း ပြေပြစ်သွားကြသည်။ ထိုသဒ္ဒါကို မသုံးစွဲလျှင်ကား ပြေပြစ်မှု မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပုဒ်ကို ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါပြေပြစ်မှုမျှသာလျှင် အကျိုးရှိပေသည်။ ဤနေရာ၌ "Matta" သဒ္ဒါသည် ထူးခြားမှုကို တားမြစ်သော အနက်ရှိသည်။ ထို "Matta" သဒ္ဒါဖြင့် အခြားထူးခြားသော အနက်မရှိပုံကို ပြဆိုသည်။ "Eva" သဒ္ဒါဖြင့်ကား သဒ္ဒါပြေပြစ်မှု၏ ဧကန်ဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုသည်။

Verañjoti ettha saddalakkhaṇānusārena atthaṃ dassento āha ‘‘verañjāyaṃ jāto’’tiādi. Brahmaṃ aṇatīti ettha brahmanti vedo vuccati, so pana mantabrahmakappavasena tividho. Tattha mantā padhānamūlabhāvatoyeva aṭṭhakādīhi pavuttā, itare pana tannissayena jātā, tena [Pg.213] padhānasseva gahaṇaṃ. Mante sajjhāyatīti iruvedādike mantasatthe sajjhāyatīti attho. Iruvedādayo hi guttabhāsitabbatāya ‘‘mantā’’ti vuccanti. Idameva hīti avadhāraṇena brahmato jātotiādikaṃ niruttiṃ paṭikkhipati. Jātibrāhmaṇānanti iminā aññepi brāhmaṇā atthīti dasseti. Duvidhā hi brāhmaṇā jātibrāhmaṇā visuddhibrāhmaṇā cāti. Idāni tattha visuddhibrāhmaṇānaṃ niruttiṃ dassento āha ‘‘ariyā panā’’tiādi.

"Verañjo" ဟူသော ပုဒ်၌ သဒ္ဒါလက္ခဏာ၏ အစဉ်အတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် "ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ မွေးဖွားသူ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Brahmaṃ aṇati" ဟူသော ပုဒ်၌ "Brahma" ဟူသည်မှာ ဗေဒင် (ဝေဒ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဗေဒင်သည်လည်း မန္တဗေဒင်၊ ဗြဟ္မဏဗေဒင်၊ ကပ္ပဗေဒင်ဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် မန္တဗေဒင်သည် မူလအခြေခံဖြစ်သောကြောင့် အဓိက (ပဓာန) ဖြစ်၏။ ယင်းဗေဒင်ကို အဋ္ဌကရသေ့ စသည်တို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။ ကျန်ဗေဒင်နှစ်မျိုးမှာမူ ထိုမန္တဗေဒင်ကို မှီ၍ ပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အဓိကဖြစ်သော မန္တဗေဒင်ကိုသာ ယူအပ်သည်။ "Mante sajjhāyati" ဟူသည်မှာ ဣရုဗေဒင် အစရှိသော မန္တကျမ်း (ဗေဒင်ကျမ်း) တို့ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်လည်း ဣရုဗေဒင် စသည်တို့ကို လျှို့ဝှက်စွာ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် "Mantā" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "Idameva hi" ဟူသော အဝဓာရဏပြုချက်ဖြင့် "ဗြဟ္မာကြီးမှ မွေးဖွားလာသူ" စသည်ဖြင့် ဖော်ပြသော နိရုတ္တိ (စကားလုံးဆင်းသက်ပုံ) ကို ပယ်မြစ်တော်မူသည်။ "Jātibrāhmaṇānaṃ" ဟူသော စကားဖြင့် အခြားသော ဗြာဟ္မဏတို့လည်း ရှိသေးကြောင်းကို ပြဆိုသည်။ ဗြာဟ္မဏတို့သည် ဇာတိဗြာဟ္မဏနှင့် ဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကြသည်။ ယခုအခါ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝိသုဒ္ဓိဗြာဟ္မဏတို့၏ ဆင်းသက်ပုံ ဝိဂြိုဟ်ကို ပြဆိုလိုသဖြင့် "စင်စစ်သော်လည်း အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Samitapāpattāti accantaṃ anavasesato savāsanaṃ samitapāpattā. Evañhi bāhirakaavītarāgasekkhāsekkhapāpasamaṇato bhagavato pāpasamaṇaṃ visesitaṃ hoti. Vuttamevatthaṃ udāharaṇena vibhāvento āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Ettha pana ‘‘bāhitapāpoti brāhmaṇo, samitapāpattā samaṇoti vuccatīti idaṃ bhinnagāthāsannissitapadadvayaṃ ekato gahetvā vutta’’nti vadanti. Vuttañhetaṃ tīsupi gaṇṭhipadesu ‘‘samitattā hi pāpānaṃ, samaṇoti pavuccatīti idaṃ vacanaṃ gahetvā ‘samitattā samaṇoti vuccatī’ti vuttaṃ. Bāhitapāpoti brāhmaṇoti idaṃ pana aññasmiṃ gāthābandhe vuttavacana’’nti. Anekatthattā nipātānaṃ idha anussavanatthe adhippetoti āha ‘‘khalūti anussavanatthe nipāto’’ti. Jātisamudāgatanti jātiyā āgataṃ, jātisiddhanti vuttaṃ hoti. Ālapanamattanti piyālāpavacanamattaṃ. Piyasamudāhārā hete bhoti vā āvusoti vā devānampiyāti vā. Bhovādī nāma so hotīti yo āmantanādīsu ‘‘bho bho’’ti vadanto vicarati, so bhovādī nāma hotīti attho. Sakiñcanoti rāgādīhi kiñcanehi sakiñcano. Rāgādayo hi satte kiñcenti maddanti palibundhantīti ‘‘kiñcanānī’’ti vuccanti. Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpentā ‘‘kiñcehi kapila, kiñcehi kāḷakā’’ti vadanti, tasmā maddanaṭṭho kiñcanaṭṭhoti veditabbo.

"Samitapāpattā" ဟူသည်မှာ ကိလေသာ ဝါသနာနှင့်တကွသော မကောင်းမှုတို့ကို အကြွင်းအကျန်မရှိ စင်စစ် ငြိမ်းအေးစေအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ဖြင့် သာသနာပ ဖြစ်ကုန်သော၊ ရာဂမကင်းသေးကုန်သော သေက္ခနှင့် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မကောင်းမှုငြိမ်းခြင်းထက် မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ မကောင်းမှုငြိမ်းခြင်းသည် ထူးခြားထက်မြတ်လှပေသည်။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို သာဓကထုတ်ဆောင်၍ ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "Vuttañhetaṃ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤပါလိ၌ "bāhitapāpoti brāhmaṇo"၊ "samitapāpattā samaṇoti vuccati" ဟူသော ဂါထာချင်းမတူ ကွဲပြားသော ဤပုဒ်နှစ်ခုကို တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ မိန့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ ကျမ်းရိုးကျမ်းကျန် (ဂဏ္ဌိပဒ) သုံးမျိုးလုံး၌လည်း "မကောင်းမှုတို့ကို ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့် သမဏဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူသော ဤစကားကို ယူ၍ "samitattā samaṇoti vaccatī" ဟု ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "bāhitapāpoti brāhmaṇo" ဟူသော စကားမှာမူ အခြားသော ဂါထာဖွဲ့ထုံး၌ ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်သည်။ နိပါတ်တို့သည် များစွာသော အနက်ရှိကြသဖြင့် ဤနေရာ၌ တဆင့်ကြားရခြင်းအနက်ကို အလိုရှိသောကြောင့် "Khalu ဟူသည်မှာ တစ်ဆင့်ကြားရခြင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Jātisamudāgataṃ" ဟူသည်မှာ ဇာတိအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဇာတိ၌ တည်သော) ဟု ဆိုလိုသည်။ "Ālapanamattaṃ" ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးစွာ ခေါ်ဝေါ်သော စကားမျှသာ ဖြစ်သည်။ "Bho" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Āvuso" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Devānampiya" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤစကားတို့သည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးစွာ ခေါ်ဝေါ်သော စကားများသာ ဖြစ်ကြသည်။ "Bhovādī nāma so hoti" ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရာ၌ "Bho Bho" ဟု ပြောဆိုလျက် သွားလာနေထိုင်၏၊ ထိုသူကို "Bhovādī" (ဘောဝါဒီ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Sakiñcano" ဟူသည်မှာ ရာဂအစရှိသော ကိဉ္စန (နှောင့်ယှက်ပူပန်စေတတ်သော တရား) တို့ကြောင့် ကြောင့်ကြစိုးရိမ်မှု ရှိသောသူကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်လည်း ရာဂစသော တရားတို့သည် သတ္တဝါတို့ကို နှိပ်စက်ကုန်၏၊ ကြောင့်ကြ စိုးရိမ်စေကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "Kiñcana" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ လူတို့သည် နွားများဖြင့် ကောက်နယ်တလင်းကို နင်းစေသောအခါ၌ "ဟေ့ ကပိလ (နွားနီ)၊ နင်းလော့။ ဟေ့ ကာဠက (နွားနက်)၊ နင်းလော့" ဟု အော်ဟစ်ပြောဆိုတတ်ကြသကဲ့သို့၊ နှိပ်စက်ခြင်း (နယ်ခြင်း) အနက်သည် "Kiñcana" ၏ အနက်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်သည်။

Gottavasenāti ettha gaṃ tāyatīti gottaṃ. Gosaddena cettha abhidhānaṃ buddhi ca vuccati, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo. Gotamoti pavattamānaṃ abhidhānaṃ buddhiñca ekaṃsikavisayatāya tāyati rakkhatīti gottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ [Pg.214] abhidheyyabhūtena, tasmā so gottasaṅkhāto attho tāni buddhiabhidhānāni tāyati rakkhatīti vuccati. So pana aññakulaparamparāya asādhāraṇaṃ tassa kulassa ādipurisasamudāgataṃ taṃkulapariyāpannasādhāraṇaṃ sāmaññarūpanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca samaṇoti iminā sarikkhakajanehi bhagavato bahumatabhāvo dassito samitapāpatākittanato, gotamoti iminā lokiyajanehi uḷārakulasambhūtatādīpanato. Sakyassa suddhodanamahārājassa putto sakyaputto. Iminā ca uditoditavipulakhattiyakulavibhāvanato vuttaṃ ‘‘idaṃ pana bhagavato uccākulapaadīpana’’nti. Sabbakhattiyānañhi ādibhūtamahāsammatamahārājato paṭṭhāya asambhinnaṃ uḷāratamaṃ sakyarājakulaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūtoti ñātipārijuññabhogapārijuññādinā kenaci pārijuññena parihāniyā anabhibhūto anajjhotthaṭo. Tathā hi lokanāthassa abhijātiyaṃ tassa kulassa na kiñci pārijuññaṃ, atha kho vaḍḍhiyeva. Abhinikkhamane ca tato samiddhatamabhāvo loke pākaṭo paññāto. Tena ‘‘sakyakulā pabbajito’’ti idaṃ vacanaṃ bhagavato saddhāpabbajitabhāvaparidīpanatthaṃ vuttaṃ mahantaṃ ñātiparivaṭṭaṃ mahantañca bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitabhāvasiddhito. Tato paranti ‘‘verañjāyaṃ viharatī’’tiādi.

ဂေါတ္တဝသေန ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဂံ (အမည်သဒ္ဒါ သို့မဟုတ် အသိဉာဏ်) ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဂေါတ္တ မည်၏။ ဤနေရာ၌ ဂေါ သဒ္ဒါဖြင့် အမည်သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ အသိဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ဂေါတမ ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်သဒ္ဒါကိုလည်းကောင်း၊ အသိဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း စင်စစ်ဧကန်ဖြစ်သော အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဂေါတ္တ မည်၏။ အသိဉာဏ်သည် အာရုံဖြစ်သော အနက်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ အမည်သဒ္ဒါသည်လည်း ဟောအပ်သော အနက်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထို ဂေါတ္တ ဟု ဆိုအပ်သော အနက်သည် ထိုအသိဉာဏ်နှင့် အမည်သဒ္ဒါတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအနွယ် (ဂေါတ္တ) သည်လည်း အခြားသော အမျိုးအဆက်ဆက်နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ထိုအမျိုး၏ အစဦးဖြစ်သော ယောက်ျားမှ စ၍ ဆင်းသက်လာသော၊ ထိုအမျိုး၌ အကျုံးဝင်သူတို့နှင့်သာ ဆက်ဆံသော၊ တူညီသော သဘောရှိသည့် အနွယ်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ သမဏ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပညာရှိသောသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ငြိမ်းပြီးသော မကောင်းမှုရှိသူအဖြစ် ချီးမွမ်းခြင်းကြောင့် အလွန်မြတ်နိုးရိုသေခြင်းကို ပြသရာရောက်၏။ ဂေါတမ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လောကီလူသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖွားမြင်တော်မူသည်ကို ပြခြင်းကြောင့် များစွာရိုသေခြင်းကို ပြသရာရောက်၏။ သာကီဝင်မင်းဖြစ်သော သုဒ္ဓေါဓနမင်းကြီး၏ သားတော်ဖြစ်သောကြောင့် သကျပုတ္တ ဟု ဆို၏။ ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း တစ်စထက်တစ်စ တိုးတက်စည်ပင်သော ပြန့်ပြောသော မင်းမျိုးဖြစ်သည်ကို ပြသသဖြင့် ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မြင့်မြတ်သော အမျိုးအနွယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းဖြစ်သည် ဟု ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော မင်းတို့၏ အစဖြစ်သော မဟာသမတမင်းကြီးမှ စ၍ မရောနှောဘဲ ဆင်းသက်လာသော သာကီဝင်မင်းမျိုးသည် အလွန်တရာ မြင့်မြတ်လှ၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော ယုတ်လျော့ပျက်စီးခြင်းဖြင့် မလွှမ်းမိုးအပ်သူ ဟူသည် ဆွေမျိုးယုတ်ခြင်း၊ စည်းစိမ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မလွှမ်းမိုး မဖိစီးအပ်သူ ဖြစ်သည်။ အကယ်စင်စစ် လောကနတ်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဖွားမြင်တော်မူသောအခါ၌ ထိုမင်းမျိုးအား တစ်စုံတစ်ခုသော ယုတ်လျော့ပျက်စီးခြင်း မရှိခဲ့ဘဲ တိုးတက်စည်ပင်ခြင်းသာ ရှိခဲ့၏။ တောထွက်တော်မူသော အခါ၌လည်း ထိုတိုးတက်ပြည့်စုံခြင်းအဖြစ်သည် လောက၌ ထင်ရှားကျော်ကြားလှ၏။ ထို့ကြောင့် သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ရဟန်းပြုတော်မူ၏ ဟူသော ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ယုံကြည်သဖြင့် ရဟန်းပြုတော်မူခြင်းကို ပြရန် ဆိုအပ်၏၊ အကြောင်းမူကား ကြီးစွာသော ဆွေမျိုးအသိုင်းအဝိုင်းနှင့် ကြီးစွာသော စည်းစိမ်အစုအပုံကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဝေရဉ္ဇာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

Itthambhūtākhyānatthe upayogavacananti itthaṃ imaṃ pakāraṃ bhūto āpannoti ittambhūto, tassa ākhyānaṃ itthambhūtākhyānaṃ, soyeva attho itthambhūtākhyānattho. Atha vā itthaṃ evaṃ pakāro bhūto jātoti evaṃ kathanattho itthambhūtākhyānattho, tasmiṃ upayogavacananti attho. Ettha ca abbhuggatoti ettha abhi-saddo itthambhūtākhyānatthajotako abhibhavitvā uggamanappakārassa dīpanato. Tena yogato ‘‘taṃ kho pana bhavantaṃ gotama’’nti idaṃ upayogavacanaṃ sāmiatthepi samānaṃ itthambhūtākhyānadīpanato ‘‘itthambhūtākhyānatthe’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tassa kho pana bhoto gotamassāti attho’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā ‘‘sādhu devadatto mātaramabhī’’ti ettha abhisaddayogato itthambhūtākhyāne upayogavacanaṃ kataṃ, evamidhāpi taṃ kho pana bhavantaṃ gotamaṃ abhi evaṃ kalyāṇo kittisaddo uggatoti abhisaddayogato [Pg.215] itthambhūtākhyāne upayogavacananti. ‘‘Sādhu devadatto mātaramabhī’’ti ettha hi ‘‘devadatto mātaramabhi mātari visaye mātuyā vā sādhū’’ti evaṃ adhikaraṇatthe sāmiatthe vā bhummavacanassa vā sāmivacanassa vā pasaṅge itthambhūtākhyānatthajotakena abhisaddena yoge upayogavacanaṃ kataṃ. Yathā cettha ‘‘devadatto mātu visaye mātusambandhī vā sādhuttappakārappatto’’ti ayamattho viññāyati, evamidhāpi ‘‘bhoto gotamassa sambandhī kittisaddo abbhuggato abhibhavitvā uggamanappakārappatto’’ti ayamattho viññāyati. Tattha hi devadattaggahaṇaṃ viya idha kittisaddaggahaṇaṃ, tathā tattha ‘‘mātara’’nti vacanaṃ viya idha ‘‘taṃ kho pana bhavantaṃ gotama’’nti vacanaṃ, tattha sādhusaddaggahaṇaṃ viya idha uggatasaddaggahaṇaṃ veditabbaṃ.

ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်သက်ခြင်း ဟူသည် - ဣတ္ထံ ဤသို့သော အပြားသို့၊ ဘူတ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတ မည်၏။ ထိုအထူးသို့ ရောက်သည်ကို ဟောခြင်းသည် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန မည်၏။ ထိုအနက်သည်ပင်လျှင် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန အနက်တည်း။ တနည်းကား - ဣတ္ထံ ဤသို့သော အပြားသည်၊ ဘူတ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတ မည်၏။ ဤသို့ ပြားသော ဖြစ်ခြင်းကို ဟောသောအနက်သည် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန အနက်တည်း။ ထိုအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေရာ၌လည်း အဗ္ဘုဂ္ဂတော ဟူသော ပုဒ်၌ အဘိ သဒ္ဒါသည် လွှမ်းမိုး၍ သာလွန်ထူးကဲစွာ တက်ခြင်းဟူသော အပြားကို ပြသောကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ထို အဘိ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဟူသော ဤဒုတိယာဝိဘတ်သည် ပိုင်ဆိုင်ခြင်း (သာမိ) အနက်၌ ဖြစ်သော်လည်း၊ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနကို ပြသောကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနအနက်၌ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုအရှင်ဂေါတမ၏ ဟု အနက်ရ၏ ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ - သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ (ဒေဝဒတ်သည် မိခင်အပေါ်၌ ကောင်းမွန်စွာ ပြုစု၏) ဟူသော သုံးနှုန်းမှု၌ အဘိ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ကို သုံးသကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ (အဘိ) ဧဝံ ကလျာဏော ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော ဟူ၍ အဘိ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနအနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် သက်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ သာဓု ဒေဝဒတ္တော မာတရမဘိ ဟူသော ဝါကျ၌ ဒေဝဒတ်သည် မိခင်၌ သို့မဟုတ် မိခင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကောင်းစွာပြု၏ ဟု သတ္တမီအနက် (အဓိကရဏ) သော်လည်းကောင်း၊ သဋ္ဌီအနက် (သာမိ) သော်လည်းကောင်း ရရှိနိုင်သော်လည်း၊ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနအနက်ကို ပြတတ်သော အဘိ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းအပ်၏။ ထိုဝါကျ၌ ဒေဝဒတ်သည် မိခင်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ကောင်းမွန်သော သဘောသို့ ရောက်၏ ဟု အနက်သိရသကဲ့သို့၊ ဤဝါကျ၌လည်း အရှင်ဂေါတမနှင့် စပ်လျဉ်းသော ကောင်းသော ကျော်စောသံသည် လွှမ်းမိုးကာ သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်၏ ဟု အနက်သိအပ်၏။ ထိုဥပမာဝါကျ၌ ဒေဝဒတ် ဟု သုံးသကဲ့သို့ ဤဝါကျ၌ ကိတ္တိသဒ္ဒေါ (ကျော်စောသံ) ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုဝါကျ၌ မာတရံ ဟု သုံးသကဲ့သို့ ဤဝါကျ၌ တံ ခေါ ပန ဘဝန္တံ ဂေါတမံ ဟု လည်းကောင်း၊ ထိုဝါကျ၌ သာဓု ဟု သုံးသကဲ့သို့ ဤဝါကျ၌ အဗ္ဘုဂ္ဂတော ဟု လည်းကောင်း မှတ်အပ်၏။

Kalyāṇoti bhaddako. Kalyāṇabhāvo cassa kalyāṇaguṇavisayatāyāti āha ‘‘kalyāṇaguṇasamannāgato’’ti, kalyāṇehi guṇehi samannāgato taṃvisayatāya yuttoti attho. Taṃvisayatā hettha samannāgamo kalyāṇaguṇavisayatāya tannissitoti adhippāyo. Seṭṭhoti etthāpi eseva nayo. Seṭṭhaguṇavisayatāya eva hi kittisaddassa seṭṭhatā ‘‘bhagavāti vacanaṃ seṭṭha’’ntiādīsu viya. ‘‘Bhagavā araha’’ntiādinā guṇānaṃ saṃkittanato saddanīyato ca kittisaddo vaṇṇoti āha ‘‘kittisaddoti kitti evā’’ti. Vaṇṇoyeva hi kittetabbato kittisaddanīyato saddoti ca vuccati. Kittipariyāyo hi saddasaddo yathā ‘‘uḷārasaddā isayo, guṇavanto tapassino’’ti. Abhitthavanavasena pavatto saddo thutighoso, abhitthavudāhāro.

ကလျာဏော ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော (ဘဒ္ဒက)။ ကျော်စောသံ၏ ကောင်းမြတ်သောအဖြစ်သည် ကောင်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အာရုံပြုသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော (ကောင်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို အာရုံပြုခြင်းနှင့် ယှဉ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို အာရုံပြုခြင်းသည်ပင် ဤနေရာ၌ ပြည့်စုံခြင်း (သမန္နာဂမ) မည်၏၊ ကောင်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို တည်ရာပြု၍ ထိုဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို မှီခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သေဋ္ဌော ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ မြတ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့်သာ ကျော်စောသံ၏ မြတ်သောအဖြစ်သည် ဖြစ်၏၊ ဘဂဝါ ဟူသော စကားသည် မြတ်လှ၏ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ဘဂဝါ အရဟံ စသည်ဖြင့် ဂုဏ်တော်တို့ကို ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောထိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကျော်စောသံ (ကိတ္တိသဒ္ဒ) ကို ဂုဏ်ကျေးဇူး (ဝဏ္ဏ) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ကိတ္တိသဒ္ဒေါ ဟူသည် ကိတ္တိ (ဂုဏ်သတင်း) သာလျှင်တည်း ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ဂုဏ်ကျေးဇူး (ဝဏ္ဏ) ကိုသာ ချီးမွမ်းအပ်သောကြောင့် ကိတ္တိ မည်၏၊ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် သဒ္ဒ မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ သဒ္ဒ ဟူသော စကားလုံးသည် ကိတ္တိ (ကျော်စောခြင်း) ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ ဥဠာရသဒ္ဒါ ဣသယော၊ ဂုဏဝန္တော တပဿိနော (ချိုးခြံသောအကျင့်ရှိ၍ ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ရေသေ့တို့သည် မြတ်သော ကျော်စောခြင်းရှိကုန်၏) ဟု သုံးစွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသံကို သုတိဃောသ (ချီးမွမ်းသံ) သို့မဟုတ် အဘိတ္ထဝုဒါဟာရ (ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Abbhuggato’’ti pana etassa attho aṭṭhakathāyaṃ na dassito, tasmā tassattho evaṃ veditabbo – abbhuggatoti abhibhavitvā uggato, anaññasādhāraṇaguṇe ārabbha pavattattā sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā pavattoti vuttaṃ hoti. Kinti saddo abbhuggatoti āha ‘‘itipi so bhagavā’’tiādi. Ito paraṃ pana īdisesu ṭhānesu yattha yattha pāḷipāṭhassa attho vattabbo siyā, tattha tattha ‘‘pāḷiyaṃ panā’’ti vatvā atthaṃ dassayissāma, idāni tattha padayojanāpubbakaṃ atthaṃ dassento āha ‘‘itipi so bhagavātiādīsu pana [Pg.216] ayaṃ tāva yojanā’’tiādi. So bhagavāti yo so samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho devānaṃ atidevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā lokanātho bhāgyavantatādīhi kāraṇehi bhagavāti laddhanāmo, so bhagavā. Bhagavāti hi idaṃ satthu nāmakittanaṃ. Tenāha āyasmā dhammasenāpati ‘‘bhagavāti netaṃ nāmaṃ mātarā kata’’ntiādi (mahāni. 84). Parato pana bhagavāti guṇakittanameva. Yathā kammaṭṭhānikena ‘‘araha’’ntiādīsu navasu ṭhānesu paccekaṃ itipisaddaṃ yojetvā buddhaguṇā anussarīyanti, evaṃ buddhaguṇasaṃkittakenapīti dassento ‘‘itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavā’’ti āha. Evañhi sati ‘‘araha’’ntiādīhi navahi padehi ye sadevake loke ativiya pākaṭā paññātā buddhaguṇā, te nānappakārato vibhāvitā honti. ‘‘Itipetaṃ bhūtaṃ, itipetaṃ taccha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.6) viya hi idha iti-saddo āsannapaccakkhakāraṇattho, pi-saddo sampiṇḍanattho, tena ca tesaṃ guṇānaṃ bahubhāvo dīpito, tāni ca guṇasallakkhaṇakāraṇāni saddhāsampannānaṃ viññujātikānaṃ paccakkhāni hontīti tāni saṃkittentena viññunā cittassa sammukhībhūtāneva katvā saṃkittetabbānīti dassento ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hotī’’ti āha.

“အဗ္ဘုဂ္ဂတော” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုမထားပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ “အဗ္ဘုဂ္ဂတော” ဟူသည်မှာ (လောကကို) လွှမ်းမိုး၍ ထက်သို့ တက်တော်မူသော၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ဂုဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်ကျော်ကြား၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် “အဗ္ဘုဂ္ဂတော” ဟူသော စကားကို ဆိုရသနည်းဟူမူ “ဣတိပိ သော ဘဂဝါ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤမှနောက်၌မူ ဤသို့သော နေရာများ၌ ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ရာရာအရပ်၌ “ပါဠိယံ ပန” ဟု ဆို၍ အနက်ကို ပြပါအံ့။ ယခုအခါ ထိုနေရာ၌ ပုဒ်စပ်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာပြု၍ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဣတိပိ သော ဘဂဝါ စသည်၌ ဤသို့ ပုဒ်စပ်ပုံ ရှိ၏” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “သော ဘဂဝါ” ဟူသည်မှာ အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ပါရမီသုံးဆယ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၍ ကိလေသာအားလုံးကို ဖျက်ဆီးတော်မူလျက် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို သိမြင်တော်မူ၏။ နတ်တို့ထက် လွန်ကဲသော နတ်၊ သိကြားတို့ထက် လွန်ကဲသော သိကြား၊ ဗြဟ္မာတို့ထက် လွန်ကဲသော ဗြဟ္မာ၊ လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော၊ ဘုန်းတော်ရှိသည်၏ အဖြစ် စသော အကြောင်းတို့ကြောင့် “ဘဂဝါ” ဟူသော အမည်တော်ကို ရတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏။ “ဘဂဝါ” ဟူသော ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သက်သက် အမည်တော်ကို ကျော်စောစေခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်သာရိပုတြာ ဓမ္မသေနာပတိက “ဘဂဝါဟူသော အမည်သည် မိခင်က မှည့်ခေါ်အပ်သည်မဟုတ်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း၌မူ “ဘဂဝါ” ဟူသော စကားသည် ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသောသူသည် “အရဟံ” အစရှိသော ကိုးပါးသော အရပ်တို့၌ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ “ဣတိပိ” သဒ္ဒါကို တွဲစပ်၍ ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်တို့ကို အစဉ်အောက်မေ့ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်ကို ကောင်းစွာ ရွတ်ဆိုပူဇော်သော သူသည်လည်း တစ်ပါးစီ “ဣတိပိ” သဒ္ဒါကို တွဲစပ်ရမည်ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဣတိပိ အရဟံ၊ ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ...ပ... ဣတိပိ ဘဂဝါ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ တွဲစပ်ရမည်ရှိသော် “အရဟံ” အစရှိသော ကိုးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အလွန်ထင်ရှား ကျော်စောကုန်သော အကြင်ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုဂုဏ်တော်တို့ကို အထူးထူးအပြားပြား အားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သည် ဖြစ်ကုန်၏။ “ဣတိပေတံ ဘူတံ၊ ဣတိပေတံ တစ္ဆံ” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အနီးမျက်မှောက် အကြောင်းပြအနက်ရှိ၏။ “ပိ” သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်း အနက်ရှိ၏။ ထိုပိသဒ္ဒါဖြင့်လည်း ထိုဂုဏ်တော်တို့၏ များပြားလှသောအဖြစ်ကို ပြ၏။ ထိုသို့ ဂုဏ်တော်ကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း အကြောင်းတို့သည်လည်း သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ပညာရှိတို့၏ မျက်မှောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဂုဏ်တော်တို့ကို ရွတ်ဆိုပူဇော်သော ပညာရှိသည် စိတ်၌ မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖြစ်စေ၍သာလျှင် ရွတ်ဆိုပူဇော်အပ်၏ဟု ပြလိုသော ဆရာတော်က “ဤသို့ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

‘‘Suttantikānaṃ vacanānamatthaṃ, suttānurūpaṃ paridīpayantī’’ti heṭṭhā vuttattā visuddhimagge (visuddhi. 1.125-128) sabbākārato saṃvaṇṇitampi atthaṃ idhāpi vitthāretvā dassetukāmo tattha payojanamāha ‘‘idāni vinayadharāna’’ntiādi. Tattha cittasampahaṃsanatthanti cittasantosanatthaṃ, cittappasādajananatthanti vuttaṃ hoti. ‘‘Ārakattā’’tiādīsu ārakattāti suvidūrattā. Arīnanti kilesārīnaṃ. Arānanti saṃsāracakkassa arānaṃ. Hatattāti viddhaṃsitattā. Paccayādīnanti cīvarādipaccayānañceva pūjāvisesānañca.

“သုတ္တန်ဒေသနာတော်တို့၏ အနက်ကို သုတ္တန်နှင့်လျော်ညီစွာ ပြဆိုခြင်း” ဟူ၍ အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အခြင်းအရာအားလုံးဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုလည်း ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျယ်တဝံ့ ပြလိုသည်ဖြစ်၍ ထိုသုတ္တန်တို့၏ ရှေးဦးစွာ ရွတ်ဆိုခြင်း၌ အကျိုးကို “ယခုအခါ ဝိနည်းဓိုရ်တို့၏...” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ “စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ” ဟူသည်မှာ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်းငှာ၊ စိတ်ကြည်လင်မှုကို ဖြစ်စေခြင်းငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ “အာရကတ္တာ” အစရှိသည်တို့၌ “အာရကတ္တာ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဝေးကွာသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ “အရီနံ” ဟူသည်မှာ ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့ကို။ “အရာနံ” ဟူသည်မှာ သံသရာတည်းဟူသော စက်၏ အကန့်တို့ကို။ “ဟတတ္တာ” ဟူသည်မှာ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ “ပစ္စယာဒီနံ” ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထူးမြတ်သော ပူဇော်သက္ကာရတို့ကိုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Idāni yathāvuttamevatthaṃ vibhāvento āha ‘‘ārakā hi so’’tiādi. Dūratā nāma āsannatā viya upādāyupādāya vuccatīti paramukkaṃsagataṃ dūrabhāvaṃ dassento ‘‘suvidūravidūre ṭhito’’ti āha, suṭṭhu vidūrabhāveneva vidūre ṭhitoti attho. So panassa kilesehi dūre [Pg.217] ṭhitabhāvo, na padesavasena, atha kho tesaṃ sabbaso pahīnattāti dassento āha ‘‘maggena kilesānaṃ viddhaṃsitattā’’ti. Nanu aññesampi khīṇāsavānaṃ te pahīnā evāti anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ ‘‘savāsanāna’’nti. Na hi ṭhapetvā bhagavantaṃ aññe saha vāsanāya kilese pahātuṃ sakkonti. Etena aññehi asādhāraṇaṃ bhagavato arahattanti dassitaṃ hoti. Kā panāyaṃ vāsanā nāma? Pahīnakilesassapi appahīnakilesassa payogasadisapayogahetubhūto kilesanissito sāmatthiyaviseso āyasmato pilindavacchassa vasalasamudācāranimittaṃ viya. Kathaṃ pana ‘‘ārakā’’ti vutte ‘‘kilesehī’’ti ayamattho labbhatīti sāmaññacodanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca visesassa anupayujjitabbato ‘‘ārakāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādīni (ma. ni. 1.434) suttapadānettha udāharitabbāni. Ārakāti cettha ā-kārassa rassattaṃ, ka-kārassa ca hakāraṃ sānusāraṃ katvā niruttinayena ‘‘araha’’nti padasiddhi veditabbā. Yathāvuttassevatthassa sukhaggahaṇatthaṃ idamettha vuccati –

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် “အာရကာ ဟိ သော” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝေးကွာသော အဖြစ်ဟူသည် နီးကပ်သောအဖြစ်ကို စွဲ၍ စွဲ၍ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ လွန်စွာ မြတ်သော ဝေးကွာသောအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ကောင်းစွာဝေးကွာသော အရပ်၌ တည်တော်မူ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကောင်းစွာ ဝေးကွာသောအဖြစ်ဖြင့်သာ ဝေးကွာသောအရပ်၌ တည်တော်မူ၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာစွာ တည်တော်မူခြင်းသည် အရပ်ဒေသအားဖြင့် မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်းဟု ပြလိုသဖြင့် “မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တစ်ပါးသော ရဟန္တာတို့အားလည်း ထိုကိလေသာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးသည်သာ မဟုတ်ပါလောဟု မေးခွန်းထုတ်ခြင်းကို နှလုံးသွင်း၍ “ဝါသနာနှင့်တကွ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားကို ချန်ထား၍ အခြားသော ရဟန္တာတို့သည် ကိလေသာတို့ကို ဝါသနာနှင့်တကွ ပယ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်။ ဤဝါသနာဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော မြတ်စွာဘုရား၏ အရဟတ္တဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူသည်။ ထို “ဝါသနာ” ဟူသည်ကား အဘယ်နည်း။ ကိလေသာ ပယ်ပြီးသောသူ၌လည်းကောင်း၊ ကိလေသာ မပယ်ရသေးသောသူ၌လည်းကောင်း လုံ့လပယောဂနှင့် တူသော လုံ့လပယောဂ၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ကိလေသာနှင့် ယှဉ်တွဲတည်ရှိသော အထူးသဖြင့် သတ္တိစွမ်းရည်ပင် ဖြစ်၏။ အရှင်ပိလိန္ဒဝစ္ဆမထေရ်အား “သူယုတ်” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုသော အလေ့အထကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် “အာရကာ” ဟု ဆိုသော် “ကိလေသာတို့မှ” ဟူသော ဤအနက်ကို ရသနည်းဟူမူ၊ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားသည် အထူးအနက်၌ တည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးကို အလိုရှိသောသူသည်လည်း အထူးကိုသာ နှိုင်းယှဉ်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရားမှ ဝေးကွာကုန်၏” အစရှိသော သုတ္တန်ပုဒ်တို့ကို ဤနေရာ၌ သာဓကဆောင်အပ်၏။ “အာရကာ” ဟူသော ပုဒ်၌ “အာ” အက္ခရာကို ရဿပြု၍၊ “က” အက္ခရာကို နိဂ္ဂဟိတ်နှင့်တကွ “ဟ” အက္ခရာပြုကာ နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် “အရဟံ” ဟု ပုဒ်ပြီးပုံကို သိအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို လွယ်ကူစွာ ယူနိုင်ခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘So tato ārakā nāma, yassa yenāsamaṅgitā;

Asamaṅgī ca dosehi, nātho tenārahaṃ mato’’ti. (visuddhi. 1.125);

“အကြင်သူအား အကြင်အပြစ်တရားတို့နှင့် တကွမဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသူသည် ထိုအပြစ်တရားတို့မှ ဝေးကွာသည်မည်၏။ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အပြစ်တရားတို့နှင့် တကွဖြစ်တော်မမူသောကြောင့် 'အရဟံ' (အပြစ်တို့မှ ဝေးကွာတော်မူသောမြတ်စွာဘုရား) ဟု သိအပ်၏။”

Anatthacaraṇena kilesā eva arayoti kilesārayo. Arīnaṃ hatattā arihāti vattabbe niruttinayena ‘‘araha’’nti vuttaṃ. Etthāpi yathāvuttassatthassa sukhaggahaṇatthaṃ idaṃ veditabbaṃ –

အကျိုးမဲ့ကို ကျင့်စေတတ်သောကြောင့် ကိလေသာတို့သည်သာလျှင် ရန်သူတို့ ဖြစ်ကြသဖြင့် “ကိလေသာရန်သူ” မည်ကုန်၏။ ထိုရန်သူတို့ကို သတ်အပ်ပြီးသောကြောင့် “အရိဟာ” ဟု ဆိုအပ်လျက် နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် “အရဟံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို လွယ်ကူစွာ သိစေခြင်းငှာ ဤဂါထာကို သိအပ်၏ -

‘‘Yasmā rāgādisaṅkhātā, sabbepi arayo hatā;

Paññāsatthena nāthena, tasmāpi arahaṃ mato’’ti. (visuddhi. 1.126);

“ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဂစသည်ဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ရန်သူတို့ကို ပညာတည်းဟူသော လက်နက်ဖြင့် သတ်အပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'အရဟံ' ဟု သိအပ်၏။”

Yañcetaṃ saṃsāracakkanti sambandho. Rathacakkassa nābhi viya mūlāvayavabhūtaṃ anto bahi ca samavaṭṭhitaṃ avijjābhavataṇhādvayanti vuttaṃ ‘‘avijjābhavataṇhāmayanābhī’’ti. Nābhiyā nemiyā ca sambaddhaarasadisā paccayaphalabhūtehi avijjātaṇhājarāmaraṇehi sambaddhā puññābhisaṅkhāraapuññābhisaṅkhāraāneñjābhisaṅkhārāti vuttaṃ ‘‘puññādiabhisaṅkhārāra’’nti. Tattha tattha bhave pariyantabhāvena pākaṭaṃ jarāmaraṇanti taṃ nemiṭṭhāniyaṃ katvā āha [Pg.218] ‘‘jarāmaraṇanemī’’ti. Yathā rathacakkappavattiyā padhānakāraṇaṃ akkho, evaṃ saṃsāracakkappavattiyā āsavasamudayoti āha ‘‘āsavasamudayamayena akkhena vijjhitvā’’ti. Āsavā eva avijjādīnaṃ kāraṇattā āsavasamudayo. Yathāha ‘‘āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103). Vipākakaṭattārūpappabhedo kāmabhavādiko tibhavo eva ratho, tasmiṃ tibhavarathe. Attano paccayehi samaṃ, sabbaso vā ādito paṭṭhāya yojitanti samāyojitaṃ. Ādirahitaṃ kālaṃ pavattatīti katvā anādikālappavattaṃ.

‘အကြင်သံသရာစက်ကို’ ဟူသော စကားသည် ရှေ့စကားနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိ၏။ ရထားဘီး၏ ပုံတောင်းကဲ့သို့ အခြေခံအစိတ်အပိုင်းဖြစ်၍ အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း ကောင်းစွာတည်ရှိသော အဝိဇ္ဇာနှင့် ဘဝတဏှာ နှစ်ပါးအပေါင်းကို ‘အဝိဇ္ဇာ၊ ဘဝတဏှာဟူသော ပုံတောင်းရှိသော’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပုံတောင်းနှင့် အကွပ်ကို ဆက်စပ်ပေးသော အကန်နှင့် တူကုန်သော၊ အကြောင်းအကျိုးဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့နှင့် စပ်စပ်ကြား ဆက်သွယ်နေသော ပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အာနေဉ္စာဘိသင်္ခါရတို့ကို ‘ပုညစသော သင်္ခါရတို့’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုထိုဘဝ၌ အဆုံးအပိုင်းအခြားအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားသော ဇရာမရဏကို အကွပ်အရာ၌ ထား၍ ‘ဇရာမရဏဟူသော အကွပ်ရှိသော’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရထားဘီး လည်ပတ်ခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းသည် ဝင်ရိုးဖြစ်သကဲ့သို့ သံသရာစက် လည်ပတ်ခြင်း၏ အဓိကအကြောင်းရင်းသည် အာသဝေါတရားတို့ ဖြစ်ပွားခြင်း (အာသဝသမုဒယ) ဖြစ်သောကြောင့် ‘အာသဝသမုဒယတည်းဟူသော ဝင်ရိုးဖြင့် ထိုးဖောက်၍’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အာသဝေါတရားတို့သည်သာ အဝိဇ္ဇာစသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် အာသဝသမုဒယ မည်၏။ ‘အာသဝေါတရားတို့ ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ပွားရ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်းတည်း။ ဝိပါက်ကဋတ္တာရုပ်အပြားရှိသော ကာမဘဝစသော ဘဝသုံးပါးသည်သာ ရထားဖြစ်၏၊ ထိုဘဝသုံးပါးတည်းဟူသော ရထား၌ မိမိ၏အကြောင်းတရားတို့နှင့် အတူတကွ သော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အစမှစ၍သော်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် ‘ကောင်းစွာယှဉ်စပ်အပ်သော’ မည်၏။ အစမထင်သော ကာလပတ်လုံး ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ‘အစမထင်သော ကာလမှစ၍ ဖြစ်ပွားသော’ ဟု ဆိုရသည်။

‘‘Khandhānañca paṭipāṭi, dhātuāyatanāna ca;

Abbocchinnaṃ vattamānā, saṃsāroti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 2.619;

dī. ni. aṭṭha. 2.95 apasādanāvaṇṇanā;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.60;

a. ni. aṭṭha. 2.4.199) –

‘ခန္ဓာတို့၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်း၊ ဓာတ်၊ အာယတနတို့၏ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်ခြင်းတို့သည် မပြတ်မစဲ ဖြစ်ပျက်နေခြင်းကို သံသရာဟူ၍ ဆိုအပ်၏။’

Evaṃ vuttasaṃsārova saṃsāracakkaṃ. Anenāti bhagavatā. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne kāle vā. Bodhīti paññā, sā ettha maṇḍā pasannā jātāti bodhimaṇḍo. Vīriyapādehīti saṃkilesavodānapakkhiyesu sannirumbhanasannikkhipanakiccatāya dvidhā pavatteti attano vīriyasaṅkhātehi pādehi. Sīlapathaviyanti patiṭṭhānaṭṭhena sīlameva pathavī, tassaṃ. Patiṭṭhāyāti sampādanavasena patiṭṭhahitvā. Saddhāhatthenāti anavajjadhammādānasādhanato saddhāva hattho, tena. Kammakkhayakaranti kāyakammādibhedassa sabbassapi kammassa khayakaraṇato kammakkhayakaraṃ. Ñāṇapharasunti samādhisilāyaṃ sunisitaṃ maggañāṇapharasuṃ gahetvā.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော သံသရာသည်သာလျှင် သံသရာစက် မည်၏။ ‘ထိုအရှင်မြတ်သည်’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌’ ဟူသည် ဗောဓိဟုခေါ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အထူးမြတ်ဆုံးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရာ အရပ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ အခါ၌ သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဗောဓိဟူသည် ပညာဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည် ဤနေရာ၌ ကြည်လင်သန့်ရှင်းသောကြောင့် ဗောဓိမဏ္ဍ မည်၏။ ‘ဝီရိယတည်းဟူသော ခြေတို့ဖြင့်’ ဟူသည် ညစ်နွမ်းစေတတ်သောတရားနှင့် စင်ကြယ်စေတတ်သောတရားတို့၌ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းနှင့် စွန့်ပယ်ခြင်း ကိစ္စအားဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားဖြင့် ဖြစ်ပွားစေတတ်သော မိမိ၏ ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ခြေတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘သီလတည်းဟူသော မြေကြီး၌’ ဟူသည် တည်ရာအနက်ကြောင့် သီလသည်သာလျှင် မြေကြီးမည်၏၊ ထိုမြေကြီး၌။ ‘တည်၍’ ဟူသည် ပြည့်စုံစေခြင်းအားဖြင့် တည်စေလျက်။ ‘သဒ္ဓါတည်းဟူသော လက်တော်ဖြင့်’ ဟူသည် အပြစ်မရှိသော တရားတို့ကို ယူဆောင်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဓါတရားသည်သာ လက်တော်မည်၏၊ ထိုသဒ္ဓါတည်းဟူသော လက်တော်ဖြင့်။ ‘ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော’ ဟူသည် ကာယကံစသောအပြားရှိသော အလုံးစုံသော ကံတို့ကို ကုန်စေတတ်သောကြောင့် ကံကုန်စေတတ်သော မည်၏။ ‘ဉာဏ်ပုဆိန်’ ဟူသည် သမာဓိတည်းဟူသော ကျောက်ပျဉ်၌ ကောင်းစွာသွေးအပ်သော မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ပုဆိန်ကို ကိုင်ဆောင်၍ ဖြစ်၏။

Evaṃ ‘‘arānaṃ hatattā’’ti ettha vuttaṃ arasaṅkhātaṃ saṃsāraṃ cakkaṃ viya cakkanti gahetvā atthayojanaṃ katvā idāni paṭiccasamuppādadesanākkamenapi taṃ dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha anamataggasaṃsāravaṭṭanti anu anu amataggaṃ aviññātapubbakoṭikaṃ saṃsāramaṇḍalaṃ. Sesā dasa dhammāti saṅkhārādayo jātipariyosānā dasa dhammā. Kathaṃ tesaṃ saṅkhārādīnaṃ arabhāvoti āha ‘‘avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyantattā cā’’ti. Tattha avijjā mūlaṃ padhānakāraṇaṃ yesaṃ saṅkhārādīnaṃ te avijjāmūlakā, tesaṃ bhāvo avijjāmūlakattaṃ. Jarāmaraṇaṃ pariyantaṃ [Pg.219] pariyosānabhūtaṃ etesanti jarāmaraṇapariyantā, saṅkhārādayo dasa dhammā. Tesaṃ bhāvo jarāmaraṇapariyantattaṃ. Saṅkhārādijātipariyosānānaṃ dasadhammānaṃ avijjāmūlakattā jarāmaraṇapariyosānattā cāti attho, nābhibhūtāya avijjāya mūlato nemibhūtena jarāmaraṇena antato saṅkhārādīnaṃ sambandhattāti adhippāyo.

ဤသို့ ‘အကန်တို့ကို သတ်ခြင်းကြောင့်’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကန်နှင့်တူသော သံသရာကို စက်ကဲ့သို့ ယူ၍ အနက်ကို စပ်ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဒေသနာတော်၏ အစဉ်အတိုင်းလည်း ထိုသံသရာစက်ကို ပြသခြင်းငှါ ‘တစ်နည်းကား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အနမတဂ္ဂ သံသရာဝဋ်’ ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားတတ်သော၊ အစဦးကို မသိနိုင်သော သံသရာအဝန်းအဝိုင်းတည်း။ ‘ကြွင်းသော တရားဆယ်ပါး’ ဟူသည် သင်္ခါရအစရှိသော ဇာတိအဆုံးရှိသော တရားဆယ်ပါးတည်း။ ထိုသင်္ခါရစသော တရားတို့၏ အကန်ဖြစ်ပုံကို ‘အဝိဇ္ဇာလျှင် အရင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဇရာမရဏလျှင် အဆုံးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့တွင် အဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရစသော တရားတို့၏ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့သည် ‘အဝိဇ္ဇာလျှင် အရင်းရှိကုန်၏’၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ‘အဝိဇ္ဇာလျှင် အရင်းရှိသည်၏ အဖြစ်’ မည်၏။ ဇရာမရဏသည် ထိုတရားတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားဖြစ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့သည် ‘ဇရာမရဏလျှင် အဆုံးရှိကုန်၏’၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ‘ဇရာမရဏလျှင် အဆုံးရှိသည်၏ အဖြစ်’ မည်၏။ သင်္ခါရအစ ဇာတိအဆုံးရှိသော တရားဆယ်ပါးတို့သည် အဝိဇ္ဇာလျှင် အရင်းခံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဇရာမရဏလျှင် အဆုံးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဟု အနက်ရ၏။ ပုံတောင်းဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာနှင့် အစ၌လည်းကောင်း၊ အကွပ်ဖြစ်သော ဇရာမရဏနှင့် အဆုံး၌လည်းကောင်း သင်္ခါရစသည်တို့ စပ်လျက်ရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Dukkhādīsūti dukkhasamudayanirodhamaggesu. Aññāṇanti ñāṇappaṭipakkhattā moho aññāṇaṃ, na pana ñāṇato aññaṃ, napi ñāṇassa abhāvamattaṃ. Tattha dukkhādīsu aññāṇaṃ yathāsabhāvappaṭivedhāppadānato tappaṭicchādanavaseneva. Ettha hi kiñcāpi ṭhapetvā lokuttarasaccadvayaṃ sesaṭṭhānesu ārammaṇavasenapi avijjā uppajjati, evaṃ santepi paṭicchādanavaseneva idha adhippetā. Sā hi uppannā dukkhasaccaṃ paṭicchādetvā tiṭṭhati, yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na deti, tathā samudayaṃ nirodhaṃ magganti.

‘ဒုက္ခစသည်တို့၌’ ဟူသည် ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ นိရောဓ၊ မဂ္ဂ ဟူသော သစ္စာတရားတို့၌တည်း။ ‘မသိခြင်း’ ဟူသည် ဉာဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် မောဟသည်သာ မသိခြင်း (အညာဏ) မည်၏၊ ဉာဏ်မှတစ်ပါးသော တရားမဟုတ်သလို၊ ဉာဏ်မရှိခြင်းမျှလည်း မဟုတ်ပေ။ ထိုဒုက္ခစသည်တို့တွင် မသိခြင်းသည် သဘောအတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်မှုကို မဖြစ်စေသောကြောင့် ထိုသစ္စာတရားတို့ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤနေရာ၌ လောကုတ္တရာသစ္စာနှစ်ပါးကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သောနေရာတို့၌ အာရုံပြုခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း အဝိဇ္ဇာသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော်လည်း ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်စေကာမူ ဖုံးကွယ်ခြင်းစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာသည် ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် ဒုက္ခသစ္စာကို ဖုံးကွယ်၍ တည်တတ်၏၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ကိစ္စနှင့် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခွင့် မပေးပေ။ ထို့အတူ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ်တို့ကိုလည်း ဖုံးကွယ်၍ (သိခွင့်) မပေးပေ။

Dukkhanti cettha dukkhaṃ ariyasaccaṃ adhippetanti taṃ kāmabhavādivasena tidhā bhinditvā tathā tappaṭicchādikañca avijjaṃ tidhā katvā avijjādipaccaye tīsu bhavesu saṅkhārādike paṭipāṭiyā dassento ‘‘kāmabhave ca avijjā’’tiādimāha. Tattha kāmabhave ca avijjāti kāmabhave ādīnavapaṭicchādikā avijjā. Rūpabhave avijjā arūpabhave avijjāti etthāpi eseva nayo. Kāmabhave saṅkhārānanti kāmabhūmipariyāpannānaṃ puññāpuññasaṅkhārānaṃ, kāmabhave vā nipphādetabbā ye puññāpuññasaṅkhārā, tesaṃ kāmabhavūpapattinibbattakasaṅkhārānanti attho. Saṅkhārāti cettha lokiyakusalākusalacetanā veditabbā. Paccayo hotīti puññābhisaṅkhārānaṃ tāva ārammaṇapaccayena ceva upanissayapaccayena cāti dvidhā paccayo hoti, apuññābhisaṅkhāresu sahajātassa sahajātādivasena, asahajātassa anantarasamanantarādivasena, anānantarassa pana ārammaṇavasena ceva upanissayavasena ca paccayo hoti. Arūpabhave saṅkhārānanti āneñjābhisaṅkhārānaṃ. Paccayo hotīti upanissayapaccayavaseneva. Imasmiñca panatthe ettha vitthāriyamāne atippapañco hoti, tasmā taṃ nayidha vitthārayissāma. Itaresūti rūpārūpabhavesu.

ဤ၌ ‘ဒုက္ခ’ ဟူသည် ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုဒုက္ခသစ္စာကို ကာမဘဝစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးခွဲခြား၍၊ ထိုအတူ ထိုဒုက္ခသစ္စာကို ဖုံးကွယ်တတ်သော အဝိဇ္ဇာကိုလည်း သုံးပါးပြုပြီးလျှင် အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းကြောင့် ဘဝသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရစသော အကျိုးတရားတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ပြလိုသဖြင့် ‘ကာမဘဝ၌လည်း အဝိဇ္ဇာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ကာမဘဝ၌ အဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည် ကာမဘဝ၌ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော အဝိဇ္ဇာတည်း။ ‘ရူပဘဝ၌ အဝိဇ္ဇာ၊ အရူပဘဝ၌ အဝိဇ္ဇာ’ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ကာမဘဝ၌ သင်္ခါရတို့အား’ ဟူသည် ကာမဘုံ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရတို့အားလည်းကောင်း၊ ကာမဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ပုည၊ အပုညသင်္ခါရတို့အားလည်းကောင်း၊ ထိုကာမဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သင်္ခါရတို့အား ဟု အနက်ရ၏။ ‘သင်္ခါရ’ ဟူသည် ဤနေရာ၌ လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် စေတနာကို သိအပ်၏။ ‘အကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟူသည် ပုညာဘိသင်္ခါရတို့အား ဦးစွာ အာရုံအကြောင်း (အာရမ္မဏပစ္စည်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယပစ္စည်း) ဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အပြားဖြင့် အကြောင်းပြုတတ်၏။ အပုညာဘိသင်္ခါရတို့တွင် အတူဖြစ်သော တရားအား သဟဇာတစသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူမဖြစ်သော တရားအား အနန္တရ၊ သမနန္တရ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားမဲ့မဟုတ်သော (အနန္တရမဟုတ်သော) တရားအား အာရုံ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယ၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အကြောင်း ဖြစ်၏။ ‘အရူပဘဝ၌ သင်္ခါရတို့အား’ ဟူသည် အာနေဉ္စာဘိသင်္ခါရတို့အား။ ‘အကြောင်း ဖြစ်၏’ ဟူသည် ဥပနိဿယပစ္စည်း စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤနေရာ၌ အကျယ်ချဲ့လျှင် အလွန်ရှုပ်ထွေးကျယ်ဝန်းသွားမည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုနည်းကို ဤနေရာ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပေ။ ‘ကြွင်းသော ဘဝတို့၌’ ဟူသည် ရူပဘဝနှင့် အရူပဘဝတို့၌တည်း။

Tiṇṇaṃ [Pg.220] āyatanānanti cakkhusotamanāyatanānaṃ ghānādittayassa tattha asambhavato. Ekassāti manāyatanassa itaresaṃ tattha asambhavato. Iminā nayena tiṇṇaṃ phassānantiādīsupi attho veditabbo. Chabbidhassa phassassāti cakkhusamphassasotasamphassaghānasamphassajivhāsamphassakāyasamphassamanosamphassānaṃ vasena chabbidhassa phassassa. Channaṃ vedanānanti cakkhusamphassajā vedanā, tathā sotasamphassajā ghānasamphassajā jivhāsamphassajā kāyasamphassajā manosamphassajā vedanāti imāsaṃ channaṃ vedanānaṃ. Channaṃ taṇhākāyānanti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhāti imesaṃ channaṃ taṇhākāyānaṃ. Tattha tattha sā sā taṇhāti rūpataṇhādibhedā tattha tattha kāmabhavādīsu uppajjanakataṇhā.

"အာယတနသုံးပါးတို့အား" ဟူသည်မှာ စက္ခာယတန၊ သောတာယတန၊ မနာယတနတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရူပဘုံ၌ ဃာနာယတနစသော (ဃာနာယတန၊ ဇိဝှါယတန၊ ကာယာယတန) သုံးပါးတို့ ဖြစ်ခွင့်မရှိသောကြောင့်တည်း။ "တစ်ခုတည်းသော အာယတနအား" ဟူသည်မှာ မနာယတနကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအရူပဘုံ၌ မနာယတနမှတစ်ပါး အခြားသော စက္ခာယတနစသည်တို့ ဖြစ်ခွင့်မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း "ဖဿသုံးပါးတို့အား" စသည်တို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ "ခြောက်ပါးသော ဖဿအား" ဟူသည်မှာ စက္ခုသမ္ဖဿ၊ သောတသမ္ဖဿ၊ ဃာနသမ္ဖဿ၊ ဇိဝှါသမ္ဖဿ၊ ကာယသမ္ဖဿ၊ မနောသမ္ဖဿတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော ဖဿအား ဆိုလိုသည်။ "ခြောက်ပါးသော ဝေဒနာတို့အား" ဟူသည်မှာ စက္ခုသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ ထို့အတူ သောတသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ ဃာနသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ ဇိဝှါသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ ကာယသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာ၊ မနောသမ္ဖဿကြောင့်ဖြစ်သော ဝေဒနာဟူသော ဤခြောက်ပါးသော ဝေဒနာတို့အား ဆိုလိုသည်။ "ခြောက်ပါးသော တဏှာအစုတို့အား" ဟူသည်မှာ ရူပတဏှာ၊ သဒ္ဒတဏှာ၊ ဂန္ဓတဏှာ၊ ရသတဏှာ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗတဏှာ၊ ဓမ္မတဏှာဟူသော ဤခြောက်ပါးသော တဏှာအစုတို့အား ဆိုလိုသည်။ "ထိုထိုဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ထိုထိုတဏှာ" ဟူသည်မှာ ရူပတဏှာစသော အပြားရှိကုန်သော၊ ထိုထိုကာမဘဝစသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော တဏှာဖြစ်သည်။

Sā taṇhādimūlikā kathā atisaṃkhittāti taṃ upādānabhave ca vibhajitvā vitthāretvā dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha kāme paribhuñjissāmīti iminā kāmataṇhāpavattimāha, tathā saggasampattiṃ anubhavissāmītiādīhi. Sā pana taṇhā yasmā bhusamādānavasena pavattamānā kāmupādānaṃ nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘kāmupādānapaccayā’’ti. Tathevāti kāmupādānapaccayā eva. Brahmalokasampattinti rūpībrahmaloke sampattiṃ. ‘‘Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā’’ti vacanato bhavarāgopi kāmupādānamevāti katvā ‘‘kāmupādānapaccayā eva mettaṃ bhāvetī’’tiādi vuttaṃ. Tattha mettaṃ bhāvetīti mijjati siniyhatīti mettā, taṃ bhāveti vaḍḍhetīti attho. Atha vā mettā etassa atthīti mettaṃ, cittaṃ, taṃsampayuttaṃ jhānaṃ vā, taṃ bhāveti vaḍḍheti uppādeti vāti attho. Karuṇaṃ bhāvetītiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

ထိုတဏှာလျှင် အရင်းမူလရှိသော စကားသည် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းလှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတဏှာနှင့် ဥပါဒါန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဘဝကိုလည်းကောင်း ဝေဖန်၍ ချဲ့ထွင်ပြသခြင်းငှာ "အဘယ်သို့နည်း" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားအံ့" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကာမတဏှာ၏ ဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့အတူ "နတ်ပြည်စည်းစိမ်ကို ခံစားအံ့" စသည်တို့ဖြင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်သော ထိုတဏှာသည် ပြင်းထန်စွာ စွဲလမ်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ကာမုပါဒါန်" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ကာမုပါဒါနပစ္စည်းကြောင့်" ဟု ဟောတော်မူသည်။ "ထို့အတူသာလျှင်" ဟူသည်မှာ ကာမုပါဒါနပစ္စည်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ဗြဟ္မာ့ပြည်၏ ပြည့်စုံခြင်း" ဟူသည်မှာ ရုပ်ရှိသော ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ဆိုလိုသည်။ "သုံးဘုံ၌ရှိသော တရားအားလုံးတို့သည်လည်း တောင့်တဖွယ်အနက်ဖြင့် ကာမမည်ကုန်၏" ဟူသော စကားကြောင့် ဘဝရာဂသည်လည်း ကာမုပါဒါန်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ "ကာမုပါဒါနပစ္စည်းကြောင့်သာလျှင် မေတ္တာပွားစေ၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "မေတ္တာပွားစေ၏" ဟူသည်မှာ ချစ်တတ်၏၊ စေးကပ်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် "မေတ္တာ" မည်၏၊ ထိုမေတ္တာကို ပွားများစေ၏၊ တိုးပွားစေ၏ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် မေတ္တာရှိသောစိတ်၊ သို့မဟုတ် ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သောဈာန်ကို "မေတ္တ" ဟုခေါ်ပြီး ထိုဈာန်ကို ပွားများစေ၏၊ တိုးပွားစေ၏၊ ဖြစ်စေ၏ဟု အနက်ရသည်။ "ကရုဏာပွားစေ၏" စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။

Sesupādānamūlikāsupīti diṭṭhupādānasīlabbatupādānaattavādupādānamūlikāsupi yojanāsu eseva nayoti attho. Tatthāyaṃ yojanā – idhekacco ‘‘natthi paraloko’’ti natthikadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so diṭṭhupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi vuttanayena yojetabbaṃ. Aparo ‘‘asukasmiṃ sampattibhave attā ucchijjatī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti, so tatrūpapattiyā kāyena sucaritaṃ caratītiādi vuttanayeneva yojetabbaṃ. Aparo ‘‘rūpī manomayo hutvā attā [Pg.221] ucchijjatī’’ti rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Aparopi ‘‘arūpabhave uppajjitvā attā ucchijjatī’’ti arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti bhāvanāpāripūriyāti sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Etāhiyeva attavādupādānamūlikāpi yojanā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ diṭṭhadhammanibbānavādavasenapi yojanā veditabbā. Aparo ‘‘sīlena suddhi, vatena suddhī’’ti asuddhimaggaṃ ‘‘suddhimaggo’’ti parāmasanto sīlabbatupādānapaccayā kāyena duccaritaṃ caratītiādi sabbaṃ vuttanayeneva yojetabbaṃ.

"ကြွင်းသော ဥပါဒါန်လျှင် အရင်းမူလရှိသော တရားတို့၌လည်း" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၊ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၊ အတ္တဝါဒုပါဒါန်လျှင် အရင်းမူလရှိသော ယှဉ်စပ်ပုံတို့၌လည်း ဤနည်းတူပင်ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ ထို၌ ဤသို့ ယှဉ်စပ်ရမည်— ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် "နောင်ဘဝမရှိ" ဟု နတ္ထိကဒိဋ္ဌိကို ယူ၏၊ ထိုသူသည် ဒိဋ္ဌုပါဒါနပစ္စည်းကြောင့် ကိုယ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ပြုကျင့်၏စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အခြားသောသူသည် "ထိုထိုပြည့်စုံသော ဘဝ၌ အတ္တသည် ပြတ်စဲ၏" ဟူ၍ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူ၏၊ ထိုသူသည် ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ကိုယ်ဖြင့် သုစရိုက်ကို ကျင့်၏စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အခြားသောသူသည်လည်း "ရုပ်ရှိသော၊ စိတ်ဖြင့်ပြီးသော အတ္တသည် ဖြစ်၍ ပြတ်စဲ၏" ဟု ယူကာ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းအလို့ငှာ မဂ်ကို ပွားစေ၏စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ အခြားသောသူသည်လည်း "အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ အတ္တသည် ပြတ်စဲ၏" ဟု ယူကာ အရူပဘုံသို့ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဘာဝနာပြည့်စုံခြင်းအလို့ငှာ မဂ်ကို ပွားစေ၏စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤသို့သော သဘောရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့်သာလျှင် အတ္တဝါဒုပါဒါန်လျှင် အရင်းမူလရှိသော ယှဉ်စပ်ပုံကိုလည်း ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ယှဉ်စပ်ပုံတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ အခြားသောသူသည် "သီလဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ ဝတ်ဖြင့် စင်ကြယ်၏" ဟု မစင်ကြယ်သောလမ်းကို "စင်ကြယ်သောလမ်း" ဟု သုံးသပ်လျက် သီလဗ္ဗတုပါဒါနပစ္စည်းကြောင့် ကိုယ်ဖြင့် ဒုစရိုက်ကို ပြုကျင့်၏စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Idāni yvāyaṃ saṃsāracakkaṃ dassentena ‘‘kāmabhave avijjā kāmabhave saṅkhārānaṃ paccayo hotī’’tiādinā avijjādīnaṃ paccayabhāvo saṅkhārādīnaṃ paccayuppannabhāvo ca dassito, tameva paṭisambhidāmaggapāḷiṃ ānetvā nigamanavasena dassento ‘‘evamaya’’ntiādimāha. Tattha yathā saṅkhārā hetunibbattā, evaṃ avijjāpi kāmāsavādinā sahetukā evāti āha ‘‘ubhopete hetusamuppannā’’ti. Paccayapariggaheti nāmarūpassa paccayānaṃ avijjādīnaṃ paricchijja gahaṇe. Nipphādetabbe bhummaṃ. Paññāti kaṅkhāvitaraṇavisuddhisaṅkhātā pakārato jānanā. Dhammaṭṭhitiñāṇanti tiṭṭhanti ettha phaladhammā tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, kāraṇaṃ, dhammānaṃ ṭhiti dhammaṭṭhiti, dhammaṭṭhitiyā ñāṇaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, paccayañāṇanti attho, paṭiccasamuppādāvabodhoti vuttaṃ hoti. Kāmañcettha paccayapariggahe paññāyeva dhammaṭṭhitiñāṇaṃ, saṅkhāresu pana adiṭṭhesu avijjāya saṅkhārānaṃ paccayabhāvo na sakkā daṭṭhunti ‘‘saṅkhārā hetusamuppannā’’ti paccayuppannadhammānampi gahaṇaṃ katanti veditabbaṃ. Ubhopete hetusamuppannāti idaṃ pana ubhinnampi paccayuppannabhāvaṃ dassetukāmatāya vuttaṃ. Idañca dhammaṭṭhitiñāṇaṃ yasmā addhattaye kaṅkhāmalavitaraṇavasena pavattati, tasmā ‘‘atītampi addhāna’’ntiādi vuttaṃ. Etena nayena sabbapadāni vitthāretabbānīti etena nayena ‘‘avijjā hetū’’tiādinā avijjāyaṃ vuttanayena ‘‘saṅkhārā hetu, viññāṇaṃ hetusamuppanna’’ntiādinā sabbapadāni vitthāretabbāni.

ယခုအခါ သံသရာစက်ကို ပြတော်မူသော ဆရာမြတ်သည် "ကာမဘဝ၌ အဝိဇ္ဇာသည် ကာမဘဝ၌ သင်္ခါရတို့အား ပစ္စည်းဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာစသည်တို့၏ အကြောင်းပစ္စည်းဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရစသည်တို့၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရားဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူပြီး၍၊ ထိုပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်ကို ဆောင်ယူကာ นိဂုံးအစွမ်းဖြင့် ပြလိုရကား "ဤသို့လျှင် ဤသူသည်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ သင်္ခါရတို့သည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ထို့အတူ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ကာမာသဝစသည်တို့ကြောင့် အကြောင်းရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "ဤနှစ်ပါးတို့သည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အကြောင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်း၌" ဟူသည် နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းတရားဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်အပ်သော ဝိဘတ်တည်း။ "ပညာ" ဟူသည် ယုံမှားခြင်းကို လွန်မြောက်၍ စင်ကြယ်ခြင်း (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ) ဟု ဆိုအပ်သော အပြားအားဖြင့် သိသောပညာတည်း။ "ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်" ဟူသည် အကျိုးတရားတို့သည် ထိုအကြောင်းတရားကို မှီ၍ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တည်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် "ဌိတိ" မည်သော အကြောင်းတရား၊ တရားတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် "ဓမ္မဋ္ဌိတိ"၊ ထိုဓမ္မဋ္ဌိတိကို သိသောဉာဏ်သည် "ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်" မည်၏၊ အကြောင်းကို သိသောဉာဏ် (ပစ္စယဉာဏ်) ဟု အနက်ရသည်။ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်ကို သိခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအကြောင်းကို သိမ်းဆည်းခြင်း၌ ပညာသည်သာလျှင် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်သည်မှာ ဟုတ်မှန်သော်လည်း၊ မမြင်အပ်သေးသော သင်္ခါရတို့၌ သင်္ခါရတို့၏ အကြောင်းအဖြစ် အဝိဇ္ဇာကို မြင်နိုင်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "သင်္ခါရတို့သည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ကိုလည်း သိမ်းဆည်းယူခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ "ဤနှစ်ပါးစုံတို့သည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်ကိုမူ နှစ်ပါးစုံတို့၏ ပစ္စယုပ္ပန်ဖြစ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ်သည် ကာလသုံးပါး၌ ယုံမှားခြင်းအညစ်အကြေးကို ကျော်လွန်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "အတိတ်ကာလ၌လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့ကို ချဲ့အပ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဤနည်းအတိုင်း "အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းတည်း" စသည်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း "သင်္ခါရသည် အကြောင်းတည်း၊ ဝိညာဉ်သည် အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့ကို ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏။

Saṃkhippanti ettha avijjādayo viññāṇādayo cāti saṅkhepo, hetu vipāko ca. Atha vā hetuvipākoti saṃkhippatīti saṅkhepo, avijjādayo viññāṇādayo ca. Saṅkhepabhāvasāmaññena pana ekavacanaṃ katanti daṭṭhabbaṃ[Pg.222]. Te pana saṅkhepā atīte hetu, etarahi vipāko, etarahi hetu, āyatiṃ vipākoti evaṃ kālavibhāgena cattāro jātā, tenāha ‘‘purimasaṅkhepo cettha atīto addhā’’tiādi. Paccuppanno addhāti sambandho. Taṇhupādānabhavā gahitāva hontīti ettha avijjāgahaṇena kilesabhāvasāmaññato taṇhupādānā gahitā, saṅkhāraggahaṇena kammabhāvasāmaññato bhavo gahito, avijjāsaṅkhārānaṃ tehi vinā sakiccākaraṇato ca taṇhupādānabhavā gahitāva honti. Atha vā avidvā paritassati, paritasito upādiyati, tassupādānapaccayā bhavo, tasmā taṇhupādānabhavāpi gahitā honti. Tathā ca vuttaṃ –

ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်း၌ အဝိဇ္ဇာအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပေါင်းရုံးသိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် “သံခေပ” (အစု/အလွှာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းတရားနှင့် အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြောင်းနှင့် အကျိုးဟူ၍ ပေါင်းရုံးသိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း “သံခေပ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သံခေပ (အစု) ဖြစ်ခြင်း သာမညအားဖြင့် ဧကဝုစ်ကိန်းအဖြစ် ပြုထားသည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသံခေပ (အစု/အလွှာ) တို့သည်ကား အတိတ်၌ အကြောင်း၊ ပစ္စုပ္ပာန်၌ အကျိုး၊ ပစ္စုပ္ပာန်၌ အကြောင်း၊ အနာဂတ်၌ အကျိုး ဤသို့လျှင် ကာလအပိုင်းအခြားအားဖြင့် လေးမျိုး ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤ၌ ရှေးဦးစွာသော သံခေပသည် အတိတ်ကာလတည်း” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ပစ္စုပ္ပာန်ကာလတည်း” ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ “တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကို ယူအပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော စကားရပ်၌ အဝိဇ္ဇာကို ယူခြင်းဖြင့် ကိလေသာဖြစ်ခြင်းချင်း တူမျှသောကြောင့် တဏှာနှင့် ဥပါဒါန်ကို ယူပြီးသားဖြစ်၏။ သင်္ခါရကို ယူခြင်းဖြင့် ကမ္မဘဝချင်း တူမျှသောကြောင့် ဘဝကို ယူပြီးသားဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့သည် တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ မပါဘဲ မိမိတို့ကိစ္စကို မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကို ယူအပ်ပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို မသိသောသူသည် တောင့်တ၏၊ တောင့်တသောသူသည် စွဲလမ်း၏၊ ထိုသူအား ဥပါဒါန်ကြောင့် ဘဝဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကိုလည်း ယူအပ်ပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ ၎င်းကို ရည်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Purimakammabhavasmiṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā. Nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo, iti ime pañca dhammā purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47).

“ရှေးကမ္မဘဝ၌ တွေဝေခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာမည်၏၊ အားထုတ်ပြုပြင်ခြင်း (အာယူဟန) သည် သင်္ခါရမည်၏။ သာယာတွယ်တာခြင်း (နိကန္တိ) သည် တဏှာမည်၏၊ ဆည်းကပ်စွဲလမ်းခြင်း (ဥပဂမန) သည် ဥပါဒါန်မည်၏၊ စေတနာသည် ဘဝမည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးကမ္မဘဝ၌ ရှိခဲ့သော ဤတရားငါးပါးတို့သည် ယခုဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားများ ဖြစ်ကုန်၏”။

Tattha (vibha. aṭṭha. 242; paṭi. ma. aṭṭha. 1.1.47) purimakammabhavasminti purime kammabhave, atītajātiyaṃ kammabhave kariyamāneti attho. Moho avijjāti yo tadā dukkhādīsu moho yena mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjā. Āyūhanā saṅkhārāti taṃ kammaṃ karoto yā purimacetanāyo, yathā ‘‘dānaṃ dassāmī’’ti cittaṃ uppādetvā māsampi saṃvaccharampi dānūpakaraṇāni sajjentassa uppannā purimacetanāyo, paṭiggāhakānaṃ pana hatthe dakkhiṇaṃ patiṭṭhāpayato cetanā bhavoti vuccati. Ekāvajjanesu vā chasu javanesu cetanā āyūhanasaṅkhārā nāma, sattamā bhavo. Yā kāci vā pana cetanā bhavo, sampayuttā āyūhanasaṅkhārā nāma. Nikanti taṇhāti yā kammaṃ karontassa tassa phale upapattibhave nikāmanā patthanā, sā taṇhā nāma. Upagamanaṃ upādānanti yaṃ kammabhavassa paccayabhūtaṃ ‘‘idaṃ katvā asukasmiṃ nāma ṭhāne kāme sevissāmi ucchijjissāmī’’tiādinā nayena pavattaṃ upagamanaṃ gahaṇaṃ parāmasanaṃ, idaṃ upādānaṃ nāma. Cetanā bhavoti ‘‘taṃ kammaṃ karoto yā purimā cetanāyo’’tiādinā heṭṭhā vuttesu tīsu atthavikappesu yā cetanā bhavoti vuttā, sā cetanā bhavoti evamattho veditabbo.

ထိုပါဠိ၌ “ရှေးကမ္မဘဝ၌” ဟူသည်ကား ရှေးဦးစွာသော ကမ္မဘဝ၌၊ အတိတ်ဘဝ၌ ကမ္မဘဝကို ပြုလုပ်အားထုတ်နေစဉ်အခါ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “တွေဝေခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာမည်၏” ဟူသည်ကား ထိုစဉ်အခါက ဒုက္ခသစ္စာစသည်တို့၌ ဖုံးလွှမ်းတွေဝေခြင်းတရားဖြစ်ပြီး၊ ယင်းတွေဝေမှုကြောင့် တွေဝေမိန်းမောလျက် ကံကို ပြုလုပ်မိ၏၊ ထိုတွေဝေမှုသည် အဝိဇ္ဇာမည်၏။ “အားထုတ်ခြင်းသည် သင်္ခါရမည်၏” ဟူသည်ကား ထိုကံကို ပြုလုပ်သောသူအား ရှေးဦး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတနာများကို ဆိုလို၏။ ဥပမာအားဖြင့် “ငါသည် အလှူကို ပေးလှူအံ့” ဟု စိတ်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် တစ်လပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း၊ တစ်နှစ်ပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း လှူဖွယ်ပစ္စည်းတို့ကို ပြင်ဆင်စီရင်နေသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရှေးဦးစေတနာများသည် သင်္ခါရမည်၏။ အလှူခံတို့၏ လက်၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ကပ်လှူတည်စေဆဲအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာကိုမူ “ဘဝ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် အာဝဇ္ဇန်းတစ်ခုတည်းသော လမ်းကြောင်း၌ ဖြစ်သော ဇောခြောက်ချက်တို့မှ စေတနာကို “အာယူဟနသင်္ခါရ” ဟု ခေါ်၍ သတ္တမဇောစေတနာကို “ဘဝ” ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း မည်သည့် စေတနာမဆို “ဘဝ” မည်၍၊ ၎င်းနှင့် ယှဉ်ဖက်တရားများသည် “အာယူဟနသင်္ခါရ” မည်၏။ “သာယာခြင်းသည် တဏှာမည်၏” ဟူသည်ကား ကံကို ပြုလုပ်နေသောသူအား ထိုကံ၏အကျိုးဖြစ်သော ကပ်ရောက်ရာ ဥပပတ္တိဘဝ၌ သာယာတောင့်တခြင်းတရားသည် တဏှာမည်၏။ “ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဥပါဒါန်မည်၏” ဟူသည်ကား ကမ္မဘဝ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော “ငါသည် ဤကောင်းမှုကို ပြု၍ ဤမည်သောအရပ်၌ ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားအံ့” သို့မဟုတ် “ပြတ်စဲပျက်စီးအံ့” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြိမ်ကြိမ်ဆည်းကပ်ခြင်း၊ ဆုပ်ကိုင်စွဲလမ်းခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းသည် ဥပါဒါန်မည်၏။ “စေတနာသည် ဘဝမည်၏” ဟူသည်ကား “ထိုကံကို ပြုလုပ်သောသူ၏ ရှေးဦးစေတနာများ” စသည်ဖြင့် အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက် သုံးမျိုးတို့တွင် မည်သည့်စေတနာကို “ဘဝ” ဟု ဆိုအပ်သနည်း၊ ထိုစေတနာသည်ပင် “ဘဝ” မည်၏ ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Idāni [Pg.223] sabbepete avijjādayo dhamme dvīhi vaṭṭehi saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘ime pañca dhammā atīte kammavaṭṭa’’nti. Ettha ca nippariyāyato saṅkhārā bhavo ca kammaṃ, avijjādayo pana kammasahāyatāya kammasarikkhakā tadupakārakā cāti kammanti vuttā. Avijjādayo hi vipākadhammadhammatāya kammasarikkhakā sahajātakoṭiyā upanissayakoṭiyā ca kammassa ca upakārakā. Kammameva ca aññamaññasambandhaṃ hutvā punappunaṃ parivattanaṭṭhena kammavaṭṭaṃ. Viññāṇādayo pañcāti viññāṇādayo vedanāpariyantā pañca etarahi idāni imasmiṃ attabhāveti vuttaṃ hoti. Avijjāsaṅkhārā gahitāva hontīti etthāpi pubbe viya kilesakammabhāvasāmaññato taṇhupādānaggahaṇena avijjā gahitā, bhavaggahaṇena saṅkhārā gahitāti daṭṭhabbaṃ. Atha vā bhave gahite tassa pubbabhāgā taṃsampayuttā vā saṅkhārā gahitāva honti, taṇhupādānaggahaṇena ca taṃsampayuttā yāya vā mūḷho kammaṃ karoti, sā avijjāva hotīti taṇhupādānabhavaggahaṇena avijjāsaṅkhārā gahitāva honti. Teneva vuttaṃ –

ယခုအခါ ဤအဝိဇ္ဇာအစရှိသော တရားအားလုံးတို့ကို ဝဋ်နှစ်ပါးဖြင့် သိမ်းသွင်း၍ ပြသလိုသဖြင့် ဆရာမြတ်က “ဤတရားငါးပါးတို့သည် အတိတ်၌ ကမ္မဝဋ်မည်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌လည်း မုချအားဖြင့် သင်္ခါရနှင့် ဘဝတို့သည်သာ ကံမည်၏။ အဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကား ကံနှင့်အတူ တပြိုင်နက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံနှင့် တူမျှသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံအား ကျေးဇူးပြုတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “ကံ” ဟူ၍ပင် ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် အဝိဇ္ဇာစသည်တို့သည် အကျိုးတရားကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသည့်အတွက် ကံနှင့်တူလှ၏။ ထို့ပြင် သဟဇာတအစွမ်း၊ ဥပနိဿယအစွမ်းတို့ဖြင့် ကံအား အထောက်အပံ့ ပြုတတ်ကုန်၏။ ကံသည်သာလျှင် အချင်းချင်း ဆက်စပ်လျက် အဖန်တလဲလဲ လည်ပတ်တတ်သော အနက်ကြောင့် “ကမ္မဝဋ်” မည်၏။ “ဝိညာဉ်အစရှိသော တရားငါးပါး” ဟူသည်ကား ဝိညာဉ်မှသည် ဝေဒနာအဆုံးရှိသော တရားငါးပါးတို့သည် ယခုပစ္စုပ္ပာန်ဘဝ ဤခန္ဓာကိုယ်၌ (ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏) ဟူသော ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ “အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့ကို ယူအပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ရှေးနည်းတူစွာ ကိလေသာနှင့် ကံဖြစ်ခြင်းချင်း တူမျှသောကြောင့် တဏှာနှင့် ဥပါဒါန်ကို ယူခြင်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ယူပြီးသားဖြစ်၏၊ ဘဝကို ယူခြင်းဖြင့် သင်္ခါရတို့ကို ယူပြီးသားဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဘဝကို ယူအပ်သော် ထိုဘဝ၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော သို့မဟုတ် ထိုဘဝနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော သင်္ခါရတို့ကို ယူပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာနှင့် ဥပါဒါန်ကို ယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ၎င်းတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်၍ အကြင်အဝိဇ္ဇာဖြင့် တွေဝေကာ ကံကိုပြုအပ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာကို ယူပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကို ယူခြင်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့ကို ယူအပ်ပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Idha paripakkattā āyatanānaṃ moho avijjā, āyūhanā saṅkhārā, nikanti taṇhā, upagamanaṃ upādānaṃ, cetanā bhavo, iti ime pañca dhammā idha kammabhavasmiṃ āyatiṃ paṭisandhiyā paccayā’’ti (paṭi. ma. 1.47).

“ယခုဘဝ၌ အာယတနတို့ ရင့်ကျက်လာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တွေဝေမှု (မောဟ) သည် အဝိဇ္ဇာမည်၏၊ အားထုတ်ပြုပြင်ခြင်း (အာယူဟန) သည် သင်္ခါရမည်၏၊ သာယာတွယ်တာခြင်း (နိကန္တိ) သည် တဏှာမည်၏၊ ဆည်းကပ်ခြင်း (ဥပဂမန) သည် ဥပါဒါန်မည်၏၊ စေတနာသည် ဘဝမည်၏။ ဤသို့လျှင် ယခုကမ္မဘဝ၌ ရှိကြကုန်သော ဤတရားငါးပါးတို့သည် နောင်အနာဂတ်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းတရားများ ဖြစ်ကုန်၏”။

Tattha idha paripakkattā āyatanānanti paripakkāyatanassa kammakaraṇakāle sammoho dassito. Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva.

ထိုပါဠိ၌ “ယခုဘဝ၌ အာယတနတို့ ရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည်ကား ရင့်ကျက်ပြီးသော အာယတနရှိသူအား ကံကို ပြုလုပ်အားထုတ်နေစဉ်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော တွေဝေမှု (သမ္မောဟ) ကို ပြဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကား အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāvatthā jātijarāmaraṇanti vuttāti avatthānaṃ gahaṇena avatthāvantā gahitāva honti tadavinābhāvatoti āha ‘‘jātijarāmaraṇāpadesena viññāṇādīnaṃ niddiṭṭhattā’’ti. Apadesenāti jātijarāmaraṇānaṃ kathanena. Imeti viññāṇādayo. Āyatiṃ vipākavaṭṭanti paccuppannahetuto bhāvīnaṃ anāgatānaṃ gahitattā. Teti avijjādayo. Ākāratoti sarūpato avuttāpi tasmiṃ tasmiṃ saṅgahe ākirīyanti avijjāsaṅkhārādiggahaṇehi pakāsīyantīti ākārā, atītahetuādīnaṃ vā pakārā ākārā[Pg.224]. Tato ākārato. Vīsatividhā hontīti atīte hetupañcakādibhedato vīsatividhā honti.

ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ အိုမင်းခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း အခြေအနေ (အဝတ္ထာ) တို့ကို “ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအခြေအနေတို့ကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် အခြေအနေရှိသော (ဝိညာဉ်စသည့်) တရားတို့ကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ယင်းတို့သည် အချင်းချင်း ကင်းကွာ၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏ ဟူသော အညွှန်းအားဖြင့် ဝိညာဉ်အစရှိသည်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူအပ်သောကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အညွှန်းအားဖြင့်” ဟူသည်မှာ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့ကို ပြောဆိုပြသခြင်းအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဤတရားတို့သည်” ဟူသည်မှာ ဝိညာဉ်အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “နောင်အနာဂတ်၌ ဝိပါကဝဋ်” ဟူသည်ကား ပစ္စုပ္ပာန်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အနာဂတ်တရားတို့ကို ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ထိုတရားတို့သည်” ဟူသည်မှာ အဝိဇ္ဇာအစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အခြင်းအရာအားဖြင့်” ဟူသည်ကား ကိုယ်တိုင် (သရူပအားဖြင့်) ထုတ်ဖော်မဆိုသော်လည်း ထိုထိုပေါင်းရုံးသိမ်းဆည်းရာ၌ အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရစသည်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ပါဝင်ကာ ထင်ရှားစေသောကြောင့် “အခြင်းအရာ (အာကာရ)” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အတိတ်အကြောင်းစသည်တို့၏ အပြား (ပကာရ) ကို “အာကာရ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့သော “အခြင်းအရာအားဖြင့် နှစ်ဆယ်အပြား ရှိကုန်၏” ဟူသည်ကား အတိတ်အကြောင်းငါးပါး အစရှိသော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် အပြားနှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Saṅkhāraviññāṇānañcettha antarā eko sandhīti hetuto phalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalassa sambandhabhūto eko sandhi, tathā bhavajātīnamantarā. Vedanātaṇhānamantarā pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto eko sandhi. Phalabhūtopi hi dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayo hotīti.

“ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်း၌ သင်္ခါရနှင့် ဝိညာဉ်တို့၏ အကြား၌ စပ်ကြောင်း (သန္ဓိ) တစ်ခုရှိ၏” ဟူသည်ကား အကြောင်းတရားမှ အကျိုးတရားသည် ပြတ်တောက်မှုမရှိဘဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို ဆက်စပ်ပေးသော စပ်ကြောင်း (သန္ဓိ) တစ်ခု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဘဝနှင့် ဇာတိတို့၏ အကြား၌လည်း (စပ်ကြောင်းတစ်ခု ဖြစ်၏)။ “ဝေဒနာနှင့် တဏှာတို့၏ အကြား၌မူကား” အကျိုးတရားမှ အကြောင်းတရားသို့ ပြတ်တောက်မှုမရှိဘဲ ဆက်တိုက်ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် အကျိုးနှင့် အကြောင်းကို ဆက်စပ်ပေးသော စပ်ကြောင်း (သန္ဓိ) တစ်ခု ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကျိုးတရားဖြစ်သော တရားသည်လည်း အခြားသော အကြောင်းသဘောရှိသည့် တရားအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော အကြောင်း (ပစ္စည်း) ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ. Tenāha ‘‘catusaṅkhepa’’ntiādi. Sabbākāratoti idha vuttehi ca avuttehi ca paṭiccasamuppādavibhaṅge anantanayasamantapaṭṭhānādīsu ca āgatehi sabbehi ākārehi. Jānātīti avabujjhati. Passatīti dassanabhūtena ñāṇacakkhunā paccakkhato passati. Aññāti paṭivijjhatīti tesaṃyeva vevacanaṃ. Tanti taṃ jānanaṃ. Ñātaṭṭhenāti yathāsabhāvato jānanaṭṭhena. Pajānanaṭṭhenāti aniccādīhi pakārehi paṭivijjhanaṭṭhena.

"ဤသို့" ဟူသော ပုဒ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားကို ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အကျဉ်းလေးပါး" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်" ဟူသည် ဤကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်လည်းဖြစ်ကုန်သော၊ မဆိုအပ်သေးသည်လည်းဖြစ်ကုန်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်ဝိဘင်း၌လည်းကောင်း၊ အနန္တနယ ဖြစ်သော သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီး အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း လာရှိသော အလုံးစုံသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သိ၏" ဟူသည် ကောင်းစွာ သိတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မြင်၏" ဟူသည် သိမြင်ခြင်းအထူး ဖြစ်သော ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ မြင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုးထွင်း၍ သိ၏" ဟူသော စကားသည် ထို "မြင်၏" "သိ၏" ဟူသော ပုဒ်တို့၏ ဝေဝုစ် (နိဒါန်းတူ ပုဒ်များ) သာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် ထိုသို့ သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သိသော အနက်ကြောင့်" ဟူသည် သဘောအလျောက် သိတတ်သော အနက်ကြောင့်၎င်း၊ "ထူးခြားစွာ သိသော အနက်ကြောင့်" ဟူသည် အနိစ္စအစရှိသော အပြားတို့ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သော အနက်ကြောင့်၎င်း ဖြစ်သည်။

Idāni yadatthamidaṃ bhavacakkaṃ idhānītaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘iminā’’tiādi vuttaṃ. Tattha te dhammeti te avijjādike dhamme. Yathābhūtaṃ ñatvāti mahāvajirañāṇena yāthāvato jānitvā. Nibbindantoti balavavipassanāya nibbindanto. Virajjanto vimuccantoti ariyamaggehi virajjanto vimuccanto. Are hanīti sambandho. Tattha yadā bhagavā virajjati vimuccati, tadā are hanati nāma. Tato paraṃ pana abhisambuddhakkhaṇaṃ gahetvā vuttaṃ ‘‘hani vihani viddhaṃsesī’’ti. Evampi arānaṃ hatattā arahanti evaṃ imināpi pakārena yathāvuttasaṃsāracakkassa saṅkhārādiarānaṃ hatattā arahaṃ. Etthedaṃ vuccati –

ယခုအခါ ဤဘဝစက် (သံသရာစက်) ကို အကြင်အကျိုးငှာ ဤကျမ်းသို့ ဆောင်ယူအပ်သနည်း၊ ထိုဘဝစက်ကို ပြသခြင်းငှာ "ဤအကြောင်းဖြင့်" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "ထိုတရားတို့ကို" ဟူသည် ထိုအဝိဇ္ဇာ အစရှိသော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍" ဟူသည် မဟာဝဇိရဉာဏ်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍။ "ငြီးငွေ့လျက်" ဟူသည် အားကောင်းသော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ငြီးငွေ့လျက်။ "စွဲမက်မှုကင်းလျက် လွတ်မြောက်လျက်" ဟူသည် အရိယာမဂ်တို့ဖြင့် စွဲမက်မှုကင်းလျက်၊ လွတ်မြောက်လျက် ဖြစ်သည်။ "(ကိလေသာတည်းဟူသော) အကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ" ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ထိုစကား၌ မြတ်စွာဘုရားသည် စွဲမက်မှုကင်း၍ လွတ်မြောက်တော်မူသောအခါ ထိုအခါ၌ "အကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူသည်" မည်၏။ ထိုသို့ ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူသည်မှ နောက်၌ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသော ခဏကို ယူ၍ "သတ်အပ်၊ ဖျက်ဆီးအပ်၊ ချေမှုန်းအပ်ပြီ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အကန့်တို့ကို သတ်တော်မူပြီးသောကြောင့်လည်း "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော သံသရာစက်၏ သင်္ခါရအစရှိသော အကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီးသောကြောင့် "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Arā saṃsāracakkassa, hatā ñāṇāsinā yato;

Lokanāthena tenesa, arahanti pavuccatī’’ti. (visuddhi. 1.128);

"အကြင်အကြောင်းကြောင့် လူနတ်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သံသရာစက်၏ အကန့်တို့ကို အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော သံလျက်ဖြင့် သတ်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။"

Aggadakkhiṇeyyattāti uttamadakkhiṇeyyabhāvato. Cakkavattino acetane cakkaratane uppanne tattheva loko pūjaṃ karoti, aññattha pūjāvisesā pacchijjanti, kimaṅgaṃ pana sammāsambuddhe uppanneti dassento ‘‘uppanne [Pg.225] tathāgate’’tiādimāha. ‘‘Ekekaṃ dhammakkhandhaṃ ekekavihārena pūjessāmī’’ti vuttepi satthāraṃyeva uddissa katattā ‘‘bhagavantaṃ uddissā’’tiādi vuttaṃ. Ko pana vādo aññesaṃ pūjāvisesānanti yathāvuttato aññesaṃ amahesakkhehi devamanussehi kariyamānānaṃ nātiuḷārānaṃ pūjāvisesānaṃ arahabhāve kā nāma kathā. Paccayādīnaṃ arahattāpi arahanti yathāvuttacīvarādipaccayānaṃ pūjāvisesassa ca aggadakkhiṇeyyabhāvena anucchavikattāpi arahaṃ. Imassapi atthassa sukhaggahaṇatthaṃ idaṃ vuccati –

"မြတ်သော အလှူကို ခံထိုက်သောကြောင့်" ဟူသည် အလွန်မြတ်သော အလှူကို ခံယူထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ စကြဝတေးမင်းအား စေတနာစိတ်မရှိသော စကြာရတနာ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ၌ပင် လူအပေါင်းသည် ထိုစကြဝတေးမင်းအားသာလျှင် ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုကြကုန်၏။ အခြားသူတို့၌ ပြုအပ်သော ပူဇော်ခြင်းအထူးတို့သည် ပြတ်စဲကုန်၏။ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင် ပေါ်ထွန်းတော်မူသောအခါ၌မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြလိုသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရား ပေါ်ထွန်းတော်မူသော်" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "တရားအစု တစ်ခုစီကို တစ်ခုစီသော ဝိဟာရဖြင့် ပူဇော်အံ့" ဟု ဆိုသော်လည်း ဘုရားရှင်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ပြုအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားကို ရည်ညွှန်း၍" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ "အခြားသော ပူဇော်သက္ကာရအထူးတို့၌ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ပူဇော်ခြင်းထက် တန်ခိုးကြီးကုန်သော နတ်၊ လူတို့သည် ပြုအပ်ကုန်သော အလွန်တရာ မြတ်လှစွာသော အခြားသော ပူဇော်ခြင်းအထူးတို့ကို ခံယူထိုက်သောအဖြစ်၌ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ "ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ခံယူထိုက်ခြင်းကြောင့်လည်း 'အရဟံ' ဟု မည်တော်မူ၏" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သင်္ကန်းအစရှိသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရအထူးတို့ကိုလည်းကောင်း မြတ်သော အလှူခံထိုက်သော အဖြစ်ဖြင့် ခံယူရန် ထိုက်တန် လျောက်ပတ်တော်မူသော အဖြစ်ကြောင့်လည်း "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို လွယ်ကူစွာ နားလည်စေခြင်းငှာ ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Pūjāvisesaṃ saha paccayehi,Yasmā ayaṃ arahati lokanātho;

Atthānurūpaṃ arahanti loke,Tasmā jino arahati nāmameta’’nti. (visuddhi. 1.129);

"ဤလောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့နှင့်တကွ ပူဇော်သက္ကာရအထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သောကြောင့် လောက၌ လူအပေါင်းသည် အကျိုးစီးပွားနှင့် လျော်စွာ 'အရဟံ' ဟူသော ဤအမည်ကို ပေးကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ဤအမည်ကို ထိုက်တော်မူပေ၏။"

Asilokabhayenāti akittibhayena, ayasabhayena garahābhayenāti vuttaṃ hoti. Raho pāpaṃ karontīti ‘‘mā naṃ koci jaññā’’ti rahasi pāpaṃ karonti. Evamesa na kadāci karotīti esa bhagavā pāpahetūnaṃ bodhimaṇḍeyeva suppahīnattā kadācipi evaṃ na karoti. Hoti cettha –

"ကျော်ဇောမှုမဲ့မည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် အသရေပျက်မည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ အခြံအရံမဲ့မည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ကဲ့ရဲ့ခံရမည်ကို ကြောက်ခြင်းကြောင့်၎င်း (မကောင်းမှုကို မပြုဘဲ ရှောင်ကြဉ်ကြသည်) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ မကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်၏" ဟူသည် "ဤမကောင်းမှုကို ငါပြုသည်ကို တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မသိပါစေနှင့်" ဟု တိတ်တဆိတ် ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ မကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်၏။ "ဤသို့ ဤမြတ်စွာဘုရားသည် ဘယ်သောအခါမျှ မပြုတော်မူပါ" ဟူသည်မှာ ဤမြတ်စွာဘုရားသည် မကောင်းမှု၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ပင် လျှင် ကောင်းစွာ ပယ်သတ်တော်မူပြီးသောကြောင့် တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ ဤသို့သော မကောင်းမှုကို တိတ်တဆိတ် ပြုတော်မမူပေ။ ဤအရာ၌ ဤဂါထာသည် ရှိ၏ -

‘‘Yasmā natthi raho nāma, pāpakammesu tādino;

Rahābhāvena tenesa, arahaṃ iti vissuto’’ti. (visuddhi. 1.130);

"သည်းခံခြင်းစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား မကောင်းမှု ပြုရာ၌ ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်ဟူသည် မရှိသောကြောင့်၊ ထိုသို့ ဆိတ်ကွယ်ရာ မရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤမြတ်စွာဘုရားသည် 'အရဟံ' ဟူ၍ ကမ္ဘာတစ်ခွင် ကျော်စောထင်ရှားတော်မူ၏။"

Idāni sukhaggahaṇatthaṃ yathāvuttamatthaṃ sabbampi saṅgahetvā dassento āha ‘‘hoti cetthā’’tiādi. Kilesārīna so munīti ettha gāthābandhasukhatthaṃ niggahītalopo daṭṭhabbo, kilesārīnaṃ hatattāti attho. Paccayādīna cārahoti etthāpi niggahītalopo vuttanayeneva daṭṭhabbo.

ယခုအခါ လွယ်ကူစွာ နားလည်နိုင်စေခြင်းငှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူငင်၍ ပြလိုသဖြင့် "ဤအရာ၌လည်း ဤသို့သော အနက်သည် ရှိ၏" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ကိလေသာရန်သူတို့ကို သတ်တော်မူပြီးသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည်" ဟူသော ဂါထာပုဒ်၌ ဂါထာဖွဲ့ဆိုရာတွင် လွယ်ကူပြေပြစ်စေခြင်းငှာ နိဂ္ဂဟိတ် ကျေပျက်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ "ကိလေသာရန်သူတို့ကို သတ်တော်မူပြီးသောကြောင့်" ဟု အနက်ရသည်။ "ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ခံယူထိုက်ခြင်းကြောင့်၎င်း" ဟူသော နေရာ၌လည်း နိဂ္ဂဟိတ်ကျေခြင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မှတ်အပ်၏။

Arahanti ettha ayamaparopi nayo daṭṭhabbo – ārakāti arahaṃ, suvidūrabhāvato icceva attho. Kuto pana suvidūrabhāvatoti? Ye abhāvitakāyā abhāvitasīlā abhāvitacittā abhāvitapaññā, tato eva appahīnarāgadosamohā ariyadhammassa akovidā ariyadhamme avinītā ariyadhammassa adassāvino appaṭipannā micchāpaṭipannā ca, tato suvidūrabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

"အရဟံ" ဟူသော ဂုဏ်ပုဒ်၌ ဤတစ်မျိုးသော နည်းလမ်းကိုလည်း မှတ်အပ်၏ - ကိလေသာတို့မှ အလွန်တရာ ကောင်းစွာဝေးကွာသောကြောင့် "အရဟံ" မည်၏။ ဤသို့ အနက်ရှိသည်။ "အဘယ်ကြောင့် အလွန်တရာ ဝေးကွာတော်မူသနည်း" ဟု မေးခဲ့သော် - အကြင် ကိုယ်ကို မပွားစေအပ်ကုန်သော၊ သီလကို မပွားစေအပ်ကုန်သော၊ စိတ်ကို မပွားစေအပ်ကုန်သော၊ ပညာကို မပွားစေအပ်ကုန်သော သူတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုသို့ မပွားစေအပ်သောကြောင့်ပင် မပယ်ရသေးသော ရာဂ ဒေါသ မောဟ ရှိကြကုန်၏၊ အရိယဓမ္မတို့၌ မလိမ္မာကုန်၊ အရိယဓမ္မတို့၌ မယဉ်ကျေးကုန်၊ အရိယဓမ္မတို့ကို မမြင်ဖူးကုန်၊ ကောင်းစွာ မကျင့်ကုန်၊ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကုန်၏၊ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့မှ အလွန်တရာ ဝေးကွာတော်မူသောကြောင့် "အရဟံ" ဟူ၍ မည်၏။ ထိုစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်သာတည်း -

‘‘Saṅghāṭikaṇṇe [Pg.226] cepi me, bhikkhave, bhikkhu gahetvā piṭṭhito piṭṭhito anubandho assa pāde pādaṃ nikkhipanto, so ca hoti abhijjhālu kāmesu tibbasārāgo byāpannacitto paduṭṭhamanasaṅkappo muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākatindriyo, atha kho so ārakāva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu na passati, dhammaṃ apassanto na maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

"ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ငါဘုရား၏ သင်္ကန်းစွန်း (ဒုကုဋ်တော်အစွန်) ကို ကိုင်ဆွဲ၍ နောက်မှတစ်ကောက်ကောက် အစဉ်လိုက်လျက် ငါ၏ ခြေရာပေါ်သို့ ခြေလှမ်းချ၍ လိုက်ပါနေငြားအံ့၊ ထိုရဟန်းသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ လွန်စွာ စွဲမက်တတ်သော သဘောရှိ၍၊ ပျက်စီးသော စိတ်ရှိလျက်၊ ဖောက်ပြန်သော စိတ်အကြံရှိလျက်, သတိမရှိ၊ ဆင်ခြင်တုံတရားမရှိ၊ တည်ကြည်သော စိတ်မရှိဘဲ ဖရိုဖရဲ လွင့်ပါးသော စိတ်ရှိကာ ပွင့်လင်းသော ဣန္ဒြေရှိနေအံ့၊ စင်စစ်သော် ထိုရဟန်းသည် ငါ၏ အဝေး၌သာ ရှိ၏၊ ငါသည်လည်း ထိုရဟန်း၏ အဝေး၌သာ ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ - ရဟန်းတို့၊ ထိုရဟန်းသည် တရားတော်ကို မမြင်၊ တရားတော်ကို မမြင်သောသူသည် ငါဘုရားကို မမြင်နိုင်သည်သာတည်း။"

Yathāvuttapuggalā hi sacepi sāyaṃpātaṃ satthu santikāvacarāva siyuṃ, na te tāvatā ‘‘satthu santikā’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti asappurisānaṃ ārakā dūreti arahaṃ. Tenedaṃ vuccati –

ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ညဉ့်နံနက်ပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရား၏ အနီးအပါး၌ ကျင်လည်လျက် နေကြရငြားလည်း ထိုမျှလောက်ဖြင့် ထိုသူတို့ကို "မြတ်စွာဘုရား၏ အပါး၌ နေကြကုန်၏" ဟု မဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသူတို့၏ အနီး၌ ရှိတော်မူ၏ဟု မဆိုအပ်ပေ။ ဤသို့လျှင် သူတော်ကောင်းမဟုတ်သော ထိုသူတို့မှ ဝေးကွာတော်မူသောကြောင့် "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Sammā na paṭipajjanti, ye nihīnāsayā narā;

Ārakā tehi bhagavā, dūre tenārahaṃ mato’’ti.

"အကြင်သူတို့သည် ယုတ်ညံ့သောအလိုရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ မကျင့်ကြကုန်၊ ထိုသူတို့နှင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်ဝေးကွာတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဝေးကွာတော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟူ၍ သိမှတ်အပ်၏။"

Tathā ārakāti arahaṃ, āsannabhāvatoti attho. Kuto pana āsannabhāvatoti? Ye bhāvitakāyā bhāvitasīlā bhāvitacittā bhāvitapaññā, tato eva pahīnarāgadosamohā ariyadhammassa kovidā ariyadhamme suvinītā ariyadhammassa dassāvino sammāpaṭipannā, tato āsannabhāvato. Vuttampi cetaṃ bhagavatā –

ထိုမှတစ်ပါး နီးကပ်တော်မူသောကြောင့်လည်း "အရဟံ" မည်တော်မူ၏၊ (သူတော်ကောင်းတို့နှင့်) နီးစပ်သော အဖြစ်ကြောင့်ဟု အနက်ရသည်။ "အဘယ်ကြောင့် နီးစပ်တော်မူသနည်း" ဟု ဆိုအံ့သော် - အကြင် ကိုယ်ကို ပွားစေအပ်ကုန်သော၊ သီလကို ပွားစေအပ်ကုန်သော၊ စိတ်ကို ပွားစေအပ်ကုန်သော၊ ပညာကို ပွားစေအပ်ကုန်သော သူတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ပွားစေအပ်သောကြောင့်ပင်လျှင် ပယ်အပ်ပြီးသော ရာဂ ဒေါသ မောဟ ရှိကြကုန်၏၊ အရိယဓမ္မ၌ လိမ္မာကုန်၏၊ အရိယဓမ္မ၌ ကောင်းစွာ ယဉ်ကျေးအပ်ကုန်၏၊ အရိယဓမ္မကို မြင်လေ့ရှိကုန်၏၊ ကောင်းစွာ ကျင့်ကုန်၏၊ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် နီးစပ်တော်မူသောကြောင့် "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ထိုစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်သာတည်း -

‘‘Yojanasate cepi me, bhikkhave, bhikkhu vihareyya, so ca hoti anabhijjhālu kāmesu na tibbasārāgo abyāpannacitto apaduṭṭhamanasaṅkappo upaṭṭhitassati sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo, atha kho so santikeva mayhaṃ, ahañca tassa. Taṃ kissa hetu? Dhammañhi so, bhikkhave, bhikkhu passati, dhammaṃ passanto maṃ passatī’’ti (itivu. 92).

"ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ငါဘုရားမှ ယူဇနာတစ်ရာ ကွာဝေးသော အရပ်၌ နေငြားအံ့၊ သို့သော် ထိုရဟန်းသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ လွန်စွာ စွဲမက်ခြင်းမရှိဘဲ လိုချင်တပ်မက်မှုကင်းလျက်၊ ဖောက်ပြန်သောစိတ်မရှိ၊ သတိကောင်းစွာ ထင်ရှားရှိလျက်၊ ဆင်ခြင်တုံတရားရှိကာ၊ တည်ကြည်သော စိတ်၊ စုစိုက်သောစိတ် ရှိလျက် ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းပိတ်ဆို့ထားအံ့၊ စင်စစ်သော် ထိုရဟန်းသည် ငါ၏ အပါး၌သာ ရှိ၏၊ ငါသည်လည်း ထိုရဟန်း၏ အပါး၌သာ ရှိ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ - ရဟန်းတို့၊ ထိုရဟန်းသည် တရားတော်ကို မြင်၏၊ တရားတော်ကို မြင်သောသူသည် ငါဘုရားကို မြင်သည်သာတည်း။"

Tathārūpā hi puggalā satthu yojanasatantarikāpi honti, na tāvatā te ‘‘satthu dūracārino’’ti vattabbā, tathā satthāpi nesaṃ. Iti sappurisānaṃ ārakā āsanneti arahaṃ. Tenedaṃ vuccati –

ထိုသို့သော သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ယူဇနာတစ်ရာ ကွာဝေးသော အရပ်၌ နေကြရငြားလည်း ထိုမျှလောက်ဖြင့် ထိုသူတို့ကို "မြတ်စွာဘုရား၏ အဝေး၌ ကျင်လည်သူများ" ဟု မဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သူတော်ကောင်းဖြစ်သော ထိုသူတို့နှင့် နီးကပ်စွာ ရှိတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် သူတော်ကောင်းတို့နှင့် နီးစပ်တော်မူသောကြောင့် "အရဟံ" မည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Ye sammā paṭipajjanti, suppaṇītādhimuttikā;

Ārakā tehi āsanne, tenāpi arahaṃ jino’’ti.

"အကြင်သူတို့သည် ကောင်းမွန်မြတ်ပြတ်သော နှလုံးသွင်းခြင်းရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့နှင့် အောင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် အလွန်နီးစပ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ နီးစပ်တော်မူသောကြောင့်လည်း 'အရဟံ' ဟူ၍ မည်တော်မူ၏။"

Ye [Pg.227] ime rāgādayo pāpadhammā yasmiṃ santāne uppajjanti, tassa diṭṭhadhammikampi samparāyikampi anatthaṃ āvahanti, nibbānagāminiyā paṭipadāya ekaṃseneva ujuvipaccanīkabhūtā ca, te attahitaṃ parahitañca paripūretuṃ sammā paṭipajjantehi sādhūhi dūrato rahitabbā pariccajitabbā pahātabbāti rahā nāma, te ca yasmā bhagavato bodhimūleyeva ariyamaggena sabbaso pahīnā susamucchinnā. Yathāha –

ရာဂအစရှိသော အကြင်ယုတ်မာသော ပါပတရားတို့သည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်းကောင်း အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်ကြဉ်းတတ်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကောင်းအားလည်း ဧကန်မလွဲ ဖြောင့်ဖြောင့်ကြီး ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုတတ်ကုန်၏။ မိမိအကျိုးနှင့် သူတပါးအကျိုးကို ပြည့်စုံစေရန် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်တော်မူကြသော သူတော်ကောင်းတို့သည် ထိုရာဂစသော တရားတို့ကို ဝေးဝေးမှ ကြဉ်ရှောင်အပ်၊ စွန့်လွှတ်အပ်၊ ပယ်ရှားအပ်ကုန်သောကြောင့် 'ရဟာ' ဟု မည်ကုန်၏။ ထိုရာဂစသော တရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌သာလျှင် အရိယာမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်တော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Tathāgatassa kho, brāhmaṇa, rāgo pahīno doso moho, sabbepi pāpakā akusalā dhammā pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṃkatā āyatiṃ anuppādadhammā’’ti (pārā. 9).

“ဗြာဟ္မဏပုဏ္ဏား... တထာဂတသည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးပြီ။ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရား အားလုံးတို့ကိုလည်း ပယ်သတ်အပ်ပြီးပြီ။ အမြစ်ကို ဖြတ်တောက်ပြီးပြီ။ ထန်းပင်ငုတ်တိုကဲ့သို့ ပြုအပ်ပြီးပြီ။ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်အောင် ပြုအပ်ပြီးပြီ။ နောင်တစ်ဖန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း သဘောမရှိတော့ပြီ။”

Tasmā sabbaso na santi etassa rahāti arahoti vattabbe okārassa sānusāraṃ akārādesaṃ katvā ‘‘araha’’nti vuttaṃ. Tenedaṃ vuccati –

ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရား (ရဟာ) တို့သည် မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် 'အရဟော' ဟု ဆိုအပ်လျက်၊ 'ဩ' အက္ခရာကို နိဂ္ဂဟိတ်နှင့်တကွ 'အ' အက္ခရာအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲပြုလုပ်၍ 'အရဟံ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Pāpadhammā rahā nāma, sādhūhi rahitabbato;

Tesaṃ suṭṭhu pahīnattā, bhagavā arahaṃ mato’’ti.

“ယုတ်မာသော ပါပတရားတို့ကို သူတော်ကောင်းတို့သည် ရှောင်ကြဉ်အပ်သောကြောင့် 'ရဟာ' ဟု မည်ကုန်၏။ ထိုပါပတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်တော်မူပြီးသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု ယူဆအပ်၏။”

Ye te sabbaso pariññātakkhandhā pahīnakilesā bhāvitamaggā sacchikatanirodhā arahanto khīṇāsavā, ye ca sekhā appattamānasā anuttaraṃ yogakkhemaṃ patthayamānā viharanti, ye ca parisuddhappayogā kalyāṇajjhāsayā saddhāsīlasutādiguṇasampannā puggalā, tehi na rahitabbo na pariccajitabbo, te ca bhagavatāti arahaṃ. Tathā hi ariyapuggalā satthārā diṭṭhadhammassa paccakkhakaraṇato satthu dhammasarīrena avirahitāva honti. Yathāha āyasmā piṅgiyo –

အကြင်အလုံးစုံသော ခန္ဓာငါးပါးကို ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူပြီးသော၊ ကိလေသာကို ပယ်ပြီးသော၊ မဂ်ကို ပွားများပြီးသော၊ နိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုပြီးသော ရဟန္တာခီဏာသဝေါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်မဂ်ဖိုလ်သို့ မရောက်သေးဘဲ အတုမရှိသော ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို တောင့်တလျက် နေကြကုန်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်စင်ကြယ်သော လုံ့လရှိကုန်သော၊ ကောင်းမြတ်သော စိတ်ထားရှိကုန်သော၊ သဒ္ဓါ သီလ သုတ စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကလျာဏပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို မစွန့်ခွာအပ်၊ မစွန့်ပယ်အပ်ကုန်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုသူတို့ကို မစွန့်ခွာအပ်၊ မစွန့်ပယ်အပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ ထိုစကားသည် အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုရခြင်းကြောင့် ဘုရားရှင်၏ တရားကိုယ်တော်နှင့် မကင်းကွာသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အရှင်ပိင်္ဂိယသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏ -

‘‘Passāmi naṃ manasā cakkhunāva,Rattindivaṃ brāhmaṇa appamatto;

Namassamāno vivasemi rattiṃ,Teneva maññāmi avippavāsaṃ.

“ဗြာဟ္မဏပုဏ္ဏား... ငါသည် မမေ့မလျော့ဘဲ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ထိုမြတ်စွာဘုရားကို စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်မျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း ဖူးမြင်နေရ၏။ ရှိခိုးလျက် ညဉ့်ကို လွန်စေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါသည် ဘုရားရှင်နှင့် မကင်းကွာဘဲ နေရသည်ဟု ထင်မှတ်၏။

‘‘Saddhā [Pg.228] ca pīti ca mano sati ca,Nāpentime gotamasāsanamhā;

Yaṃ yaṃ disaṃ vajati bhūripañño,Sa tena teneva natohamasmī’’ti. (su. ni. 1148-1149);

ကြီးမြတ်သော ပညာရှိတော်မူသော အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကြင် အရပ်ဒေသသို့ ကြွတော်မူ၏၊ ထိုအရပ်ဒေသသို့ ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တည်သော ငါ၏ သဒ္ဓါတရား၊ ပီတိ၊ စိတ်နှလုံးနှင့် သတိတို့သည် ညွတ်ကိုင်းနေကြကုန်၏။ ငါသည် ထိုထိုအရပ်သို့ ဦးညွတ်ရှိခိုးလျက်သာ ရှိပါ၏။”

Teneva ca te aññaṃ satthāraṃ na uddisanti. Yathāha –

ထို့ကြောင့်ပင် ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အခြားသော ဆရာတစ်ပါးကို မိမိတို့၏ ဆရာဟူ၍ မညွှန်းဆိုကြကုန်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ -

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276).

“ရဟန်းတို့၊ (သောတာပန်ဖြစ်သော) ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အခြားသော ဆရာတစ်ပါးကို ကိုးကွယ်ရာ ဆရာဟူ၍ ညွှန်းဆိုပြသရန် အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိ။ ထိုသို့ဖြစ်ရန် အကြောင်းမရှိနိုင်ပေ။”

Kalyāṇaputhujjanāpi yebhuyyena satthari niccalasaddhā eva honti. Iti suppaṭipannehi purisavisesehi avirahitabbato tesañca avirahanato na santi etassa rahā pariccajanakā, natthi vā etassa rahā sādhūhi pariccajitabbatāti arahaṃ. Tenedaṃ vuccati –

ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့သည်လည်း များသောအားဖြင့် ဘုရားရှင်၌ မတုန်မလှုပ်သော သဒ္ဓါတရား ရှိကြကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံတော်မူကြသော ယောကျ်ားမြတ်တို့သည် ဘုရားရှင်ကို မစွန့်ခွာအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားက စွန့်ပယ်တော်မမူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား စွန့်ပယ်မည့်သူဟူ၍ မရှိ။ သို့မဟုတ် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား သူတော်ကောင်းတို့ စွန့်ပစ်စရာ အကြောင်းမရှိ။ ထို့ကြောင့် 'အရဟံ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Ye sacchikatasaddhammā, ariyā suddhagocarā;

Na tehi rahito hoti, nātho tenārahaṃ mato’’ti.

“အကြင်မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သူတော်ကောင်းတရားရှိကြကုန်သော၊ စင်ကြယ်သော ကျက်စားရာရှိကြကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ကင်းကွာခြင်း မရှိကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ကိုးကွယ်ရာ ဘုရားရှင်ကို 'အရဟံ' ဟု သိအပ်၏။”

Rahoti ca gamanaṃ vuccati, bhagavato ca nānāgatīsu paribbhamanasaṅkhātaṃ saṃsāre gamanaṃ natthi kammakkhayakarena ariyamaggena bodhimūleyeva sabbaso sasambhārassa kammavaṭṭassa viddhaṃsitattā. Yathāha –

'ရဟော' ဟူသော သဒ္ဓါသည် သွားခြင်း (လားခြင်း) အနက်ကိုလည်း ဟော၏။ မြတ်စွာဘုရားအား အထူးထူးသော ဘဝဂတိတို့၌ လည်ပတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သံသရာ၌ လားခြင်းသည် မရှိတော့ပြီ။ ကံကုန်ခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယာမဂ်ဖြင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌သာလျှင် အဆောက်အဦ (အရန်) နှင့်တကွသော ကမ္မဝဋ်ကို အကြွင်းမဲ့ ဖျက်ဆီးတော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏ -

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36);

“အကြင်အာသဝေါတရားကြောင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရခြင်း၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ် ဖြစ်ရခြင်း၊ ငှက်ဖြစ်ရခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ အကြင်အာသဝေါတရားကြောင့် ဘီလူးအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ လူအဖြစ်သို့လည်းကောင်း ကပ်ရောက်ရာ၏။ ငါ၏ ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ဆုံးသွားကြပြီ၊ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးပြီ၊ မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် အမြစ်ပြတ်အောင် ပြုပြီးပြီ။”

Evaṃ natthi etassa raho gamanaṃ gatīsu paccājātītipi arahaṃ. Tenedaṃ vuccati –

ဤသို့လျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဘဝဂတိတို့၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်းဟူသော 'ရဟော' ခေါ် သွားခြင်း (လားခြင်း) မရှိသောကြောင့်လည်း 'အရဟံ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Raho vā gamanaṃ yassa, saṃsāre natthi sabbaso;

Pahīnajātimaraṇo, arahaṃ sugato mato’’ti.

“အကြင်မြတ်စွာဘုရားအား သံသရာ၌ အလုံးစုံသော 'ရဟော' ခေါ် သွားခြင်း (လားခြင်း) သည် မရှိတော့ပြီ၊ ပယ်သတ်ပြီးသော ဇာတိ မရဏ ရှိတော်မူသောကြောင့် ကောင်းသောလားရာရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု သိအပ်၏။”

Pāsaṃsattā vā bhagavā arahaṃ. Akkharacintakā hi pasaṃsāyaṃ arahasaddaṃ vaṇṇenti. Pāsaṃsabhāvo ca bhagavato anaññasādhāraṇato yathābhuccaguṇādhigato sadevake loke suppatiṭṭhito. Tathā hesa anuttarena sīlena anuttarena samādhinā anuttarāya paññāya anuttarāya [Pg.229] vimuttiyā asamo asamasamo appaṭimo appaṭibhāgo appaṭipuggaloti evaṃ tasmiṃ tasmiṃ guṇe vibhajitvā vuccamāne paṇḍitapurisehi devehi brahmehi bhagavatā vā pana pariyosāpetuṃ asakkuṇeyyarūpo. Iti pāsaṃsattāpi bhagavā arahaṃ. Tenedaṃ vuccati –

သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် 'အရဟံ' မည်၏။ သဒ္ဒါဆရာတို့သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌ 'အရဟ'သဒ္ဒါကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်သည်လည်း အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ အမှန်တကယ်ရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိခြင်းကြောင့် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ကောင်းစွာ ထင်ရှားတည်ရှိတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိသော သီလ၊ အတုမရှိသော သမာဓိ၊ အတုမရှိသော ပညာ၊ အတုမရှိသော ဝိမုတ္တိတို့ကြောင့် သူတစ်ပါးနှင့် မတူနိုင်၊ အတုမရှိသော ဘုရားရှင်တို့နှင့်သာ တူတော်မူ၏၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိ၊ ပြိုင်ဘက်မရှိ၊ အတူတူဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်မရှိပေ။ ဤသို့ ထိုထိုဂုဏ်တော်တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြောဆိုကြသော် ပညာရှိလူတို့သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့သော်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာတို့သော်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တော်တိုင်သော်လည်းကောင်း အဆုံးတိုင်အောင် ချီးမွမ်း၍ မပြီးနိုင်သော သဘောရှိ၏။ ဤသို့ အလွန်ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို 'အရဟံ' ဟု ယူဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂါထာကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Guṇehi sadiso natthi, yasmā loke sadevake;

Tasmā pāsaṃsiyattāpi, arahaṃ dvipaduttamo’’ti.

“နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် တူမျှသောသူသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ချီးမွမ်းထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်း လူတို့ထက် မြတ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် 'အရဟံ' မည်၏။”

Sabbasaṅgahavasena pana –

အလုံးစုံကို ပေါင်းရုံးခြုံငုံသော အစွမ်းဖြင့်မူကား -

Ārakā mandabuddhīnaṃ, ārakā ca vijānataṃ;

Rahānaṃ suppahīnattā, vidūnamaraheyyato;

Bhavesu ca rahābhāvā, pāsaṃsā arahaṃ jinoti.

“ပညာနည်းသောသူတို့နှင့် အလှမ်းဝေးကွာတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့က မစွန့်ခွာအပ် (မကင်းကွာအပ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပါပတရား (ရဟာ) တို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝတို့၌ (ရဟာ) ဟုခေါ်သော လည်ပတ်လားခြင်း မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း အောင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'အရဟံ' မည်၏။”

Ettāvatā ca ‘‘araha’’nti padassa sabbaso attho vibhatto hoti.

ဤမျှဖြင့် 'အရဟံ' ဟူသော ပုဒ်၏ အလုံးစုံသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြပြီး ဖြစ်၏။

Idāni sammāsambuddhoti imassa atthaṃ vibhajitvā dassento āha ‘‘sammā sāmañcā’’tiādi. Tattha sammāti aviparītaṃ. Sāmanti sayameva, aparaneyyo hutvāti attho. Sambuddhoti hi ettha saṃ-saddo sayanti etassa atthassa bodhakoti daṭṭhabbo. Sabbadhammānanti anavasesānaṃ neyyadhammānaṃ. Kathaṃ panettha sabbadhammānanti ayaṃ viseso labbhatīti? Ekadesassa aggahaṇato. Padesaggahaṇe hi asati gahetabbassa nippadesatāva viññāyati yathā ‘‘dikkhito na dadātī’’ti. Evañca katvā atthavisesanapekkhā kattari eva buddhasaddasiddhi veditabbā kammavacanicchāya abhāvato. ‘‘Sammā sāmañca buddhattā sammāsambuddho’’ti ettakameva hi idha saddato labbhati, ‘‘sabbadhammāna’’nti idaṃ pana atthato labbhamānaṃ gahetvā vuttaṃ. Na hi bujjhanakiriyā avisayā yujjati.

ယခုအခါတွင် 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ၍ ပြသလိုသဖြင့် 'သမ္မာ သာမဉ္စ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'သမ္မာ' ဟူသည် မဖောက်မပြန် မှန်ကန်စွာ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ 'သာမံ' ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် (သူတစ်ပါးထံမှ နည်းနာမယူဘဲ) ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'သမ္ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သံ' သဒ္ဒါသည် 'ကိုယ်တိုင်' ဟူသော အနက်ကို ပြဆိုသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'သဗ္ဗဓမ္မာနံ' ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ သိဖွယ်ဉေယျတရားတို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် 'သဗ္ဗဓမ္မာနံ' (တရားအားလုံးတို့၏) ဟူသော ထူးခြားချက်ကို ရရှိသနည်း ဟူသော မေးခွန်းရှိသော် - တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ မယူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ယူခြင်းမရှိလျှင် ယူအပ်သော တရားတို့၏ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံဖြစ်ခြင်းကို သိသာ၏။ ဥပမာ - 'အလှူခံသည် မပေးလှူ' ဟု ဆိုရာ၌ (မိမိ၌ ရှိသမျှ အားလုံးကို မပေးလှူခြင်းကို ဆိုလိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ ဤသို့ ပြုခြင်းအားဖြင့် အနက်အထူးကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ကတ္တားအနက်၌သာ 'ဗုဒ္ဓ' သဒ္ဒါ ပြီးမြောက်ပုံကို သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤနေရာ၌ ကံကိုဟောလိုခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ သဒ္ဒါအားဖြင့် 'သမ္မာ သာမဉ္စ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ' (မှန်ကန်စွာ ကိုယ်တိုင် သိတော်မူသောကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်၏) ဟူသော စကားမျှကိုသာ ရရှိသော်လည်း 'သဗ္ဗဓမ္မာနံ' (တရားအားလုံးတို့ကို) ဟူသော စကားကိုမူ အနက်အဓိပ္ပာယ်အရ ရရှိသည်ကို ယူ၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိ၏ အာရုံမဟုတ်သော အရာ၌ သိခြင်း ကိရိယာသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Idāni tassā visayaṃ ‘‘sabbadhamme’’ti sāmaññato vuttaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘abhiññeyye dhamme’’tiādi vuttaṃ. Tattha abhiññeyyeti aniccādito lakkhaṇarasādito ca abhivisiṭṭhena ñāṇena jānitabbe catusaccadhamme. Abhiññeyyato buddhoti abhiññeyyabhāvato bujjhi, pubbabhāge vipassanāpaññādīhi adhigamakkhaṇe maggapaññāya aparabhāge sabbaññutaññāṇādīhi aññāsīti attho. Ito paresupi eseva nayo[Pg.230]. Pariññeyye dhammeti aniccādivasena parijānitabbaṃ dukkhaṃ ariyasaccamāha. Pahātabbeti samudayapakkhiye. Sacchikātabbeti nibbānaṃ sandhāyāha. Bahuvacananiddeso panettha sopādisesādikaṃ pariyāyasiddhaṃ bhedamapekkhitvā kato, uddeso vā ayaṃ catusaccadhammānampi. Tathā hi vakkhati ‘‘cakkhu dukkhasacca’’ntiādi. Uddeso ca avinicchitatthaparicchedassa dhammassa vasena karīyati. Uddesena hi uddisiyamānānaṃ atthitāmattaṃ vuccati, na paricchedoti aparicchedena bahuvacanena vuttaṃ yathā ‘‘appaccayā dhammā, asaṅkhatā dhammā’’ti. Sacchikātabbeti vā phalavimuttīnampi gahaṇaṃ, na nibbānassevāti bahuvacananiddeso kato. Evañca bhāvetabbeti ettha jhānānampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Teneva cāhāti selabrāhmaṇassa attano buddhabhāvaṃ sādhento evamāha.

ယခုအခါ၌ ထိုသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓသဒ္ဒါ၏ အရာမဟုတ်သည်ကို ‘ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ဖြင့်’ ဟူ၍ သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သောစကားကို ဝေဖန်၍ ပြခြင်းငှာ ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားတို့၌’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားတို့၌’ ဟူသည်ကား အနိစ္စအစရှိသော အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာရသအစရှိသော အားဖြင့်လည်းကောင်း ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားကို သိတော်မူခြင်းကြောင့် ဘုရားမည်၏’ ဟူသည်ကား ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် သိတော်မူ၏။ ရှေ့အဖို့၌ ဝိပဿနာပညာ စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရတော်မူသောခဏ၌ မဂ်ဉာဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်အဖို့၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ် အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း သိတော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမှတစ်ပါးသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော တရားတို့၌’ ဟူသည်ကား အနိစ္စအစရှိသော အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပယ်အပ်သော တရားတို့၌’ ဟူသည်ကား သမုဒယသစ္စာနှင့် စပ်ယှဉ်သောတရားတို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ ‘မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့၌’ ဟူသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ အများဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းသည်ကား သောပါဒိသေသအစရှိသော ပရိယာယ်ဖြင့် ပြီးသော အပြားကို ငဲ့၍ ပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပြခြင်းသည် သစ္စာလေးပါးတရားတို့၏ အကျဉ်းပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ရှေ့၌ ‘စက္ခုသည် ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်၏’ အစရှိသည်ဖြင့် ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူလတ္တံ့။ အကျဉ်းပြခြင်းကိုလည်း မဆုံးဖြတ်ရသေးသော အနက်၏ အပိုင်းအခြားရှိသော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ အကျဉ်းပြခြင်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ကုန်သော တရားတို့၏ တည်ရှိရုံမျှကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ အပိုင်းအခြားကို မဆိုအပ်။ ထို့ကြောင့် အပိုင်းအခြားမရှိသော ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ‘အပစ္စယာ ဓမ္မာ၊ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့၌’ ဟု ဆိုသဖြင့် ဖလဝိမုတ္တိဉာဏ်တို့ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ နိဗ္ဗာန်တစ်ခုတည်းကိုသာ ယူသည်မဟုတ်သောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ဤသို့ ပြုသဖြင့် ‘ပွားများအပ်သော တရားတို့၌’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဈာန်တို့ကိုလည်း ယူခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ‘ထို့ကြောင့်သာ မိန့်တော်မူအပ်၏’ ဟူသည်ကား သေလပုဏ္ဏားအား မိမိ၏ ဘုရားအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။

Kiṃ pana bhagavā sayameva attano sammāsambuddhabhāvaṃ sādhetīti? Sādheti mahākaruṇāya aññesaṃ avisayato. Tattha ‘‘ekomhi sammāsambuddho, sabbābhibhū sabbavidūhamasmī’’tiādīni (ma. ni. 2.341; mahāva. 11) suttapadāni, idameva ca ‘‘abhiññeyya’’ntiādi suttapadaṃ etassa atthassa sādhakaṃ. Tattha abhiññeyyanti iminā dukkhasaccamāha, bhāvetabbanti maggasaccaṃ. Ca-saddo panettha avuttasamuccayattho, tena sacchikātabbassa gahaṇaṃ veditabbaṃ. Atha vā abhiññeyyanti imināva pārisesañāyena pariññeyyadhamme sacchikātabbadhamme ca dasseti. Tasmā buddhosmīti yasmā cattāri saccāni mayā buddhāni, saccavinimuttañca kiñci ñeyyaṃ natthi, tasmā sabbampi ñeyyaṃ buddhosmi, abbhaññāsinti attho. Selasuttaṭṭhakathāyaṃ pana idaṃ vuttaṃ –

မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် မိမိ၏ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအဖြစ်ကို သိစေတော်မူပါသလော? မေးသော် - မဟာကရုဏာတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သိစေတော်မူ၏။ ထိုသို့ သိစေရာ၌ ‘ငါသည် တစ်ဆူတည်းသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသည်ကို နှိပ်စက်နိုင်၏၊ ခပ်သိမ်းသည်ကို သိ၏’ အစရှိသော သုတ်ပုဒ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဤ ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား’ အစရှိသော သုတ်ပုဒ်သည်လည်းကောင်း ဤအနက်၏ သက်သေသာဓက ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒုက္ခသစ္စာကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ပွားများအပ်သော တရား’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မဂ္ဂသစ္စာကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ ‘စ’ သဒ္ဒါသည်ကား မဟောအပ်သော သစ္စာကို သိမ်းကျုံးယူခြင်းအနက် ရှိ၏၊ ထိုစသဒ္ဒါဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိရောဓသစ္စာကို ယူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်သာလျှင် ကြွင်းကျန်သောနည်းအားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သောတရားနှင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်တရားတို့ကိုလည်း ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ငါသည် ဘုရားဖြစ်၏’ ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ငါသည် သိအပ်ကုန်ပြီ၊ သစ္စာမှလွတ်သော သိအပ်သောတရားသည်လည်း မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သိအပ်သောတရားကို သိတော်မူသောကြောင့် ဘုရားဖြစ်၏ဟု သိတော်မူပြီဟု အနက်ရ၏။ သေလသုတ်အဋ္ဌကထာ၌မူ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏ -

‘‘Abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca. Bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ. Pahātabbaṃ samudayasaccaṃ. Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti. Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ, pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitamevāti catusaccabhāvanaṃ catusaccabhāvanāphalañca vimuttiṃ dassento ‘bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī’ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādhetī’’ti (ma. ni. aṭṭha. 2.399).

‘ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား’ ဟူသည် ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိတည်း။ ပွားများအပ်သောတရားသည် မဂ္ဂသစ္စာတည်း။ ပယ်အပ်သောတရားသည် သမုဒယသစ္စာတည်း။ အကြောင်းကို ဟောခြင်းဖြင့် အကျိုးပြီးစီးခြင်းကြောင့် ထိုမဂ္ဂသစ္စာနှင့် သမုဒယသစ္စာတို့၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်သော နိရောဓသစ္စာ၊ ဒုက္ခသစ္စာတို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ မျက်မှောက်ပြုအပ်သောတရားကို မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ၊ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သောတရားကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီဟူသော ဤအနက်သည်လည်း ဤ၌ သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်သာတည်း။ ဤသို့ သစ္စာလေးပါးကို ပွားများခြင်းနှင့် သစ္စာလေးပါးကို ပွားများခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်သော ဝိမုတ္တိကို ပြလိုသဖြင့် ‘သိအပ်သောတရားကို သိတော်မူ၍ ဘုရားဖြစ်တော်မူပြီ’ ဟု လျောက်ပတ်သော အကြောင်းဖြင့် မိမိ၏ ဘုရားအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။

Tattha [Pg.231] vijjāti maggavijjā vuttā ukkaṭṭhaniddesena. Vimuttīti phalavimutti. Kāmañcettha maggavijjāpi bhāvetabbabhāvena gahitā, sabbepi pana sabhāvadhammā abhiññeyyāti vijjāya abhiññeyyabhāvo vutto. Imināva nayena sabbesampi abhiññeyyabhāvo vutto evāti daṭṭhabbaṃ. Phalena vinā hetubhāvasseva abhāvato hetuvacanena phalasiddhi vuttāti veditabbaṃ. Nirodhassa hi sampāpanena maggassa hetubhāvo, dukkhassa nibbattanena taṇhāya samudayabhāvoti.

ထိုစကား၌ ‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟူသည်ကား အထူးပြတ်သားစွာ ညွှန်ပြသောအားဖြင့် မဂ်ဝိဇ္ဇာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝိမုတ္တိ’ ဟူသည်ကား ဖလဝိမုတ္တိတည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤ၌ မဂ်ဝိဇ္ဇာကိုလည်း ပွားများအပ်သော တရားအဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သော်လည်း ခပ်သိမ်းသော သဘာဝတရားတို့သည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သောကြောင့် ဝိဇ္ဇာ၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤနည်းဖြင့်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၏ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူအပ်သည်သာတည်းဟု မှတ်အပ်၏။ အကျိုးနှင့်ကင်း၍ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းမျှ မရှိနိုင်သောကြောင့် အကြောင်းကို ပြောသဖြင့် အကျိုးပြီးစီးခြင်းကို ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် မဂ်၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း၊ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် တဏှာ၏ သမုဒယ (အကြောင်း) ဖြစ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Evaṃ saccavasena sāmaññato vuttamatthaṃ dvārārammaṇehi saddhiṃ dvārappavattadhammehi ceva khandhādīhi ca saccavaseneva vibhajitvā dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Mūlakāraṇabhāvenāti santesupi avijjādīsu aññesu kāraṇesu tesampi mūlabhūtakāraṇabhāvena. Taṇhā hi kammassa vicittabhāvahetuto sahāyabhāvūpagamanato ca dukkhavicittatāya padhānakāraṇaṃ. Samuṭṭhāpikāti uppādikā. Purimataṇhāti purimabhavasiddhā taṇhā. Ubhinnanti cakkhussa taṃsamudayassa ca. Appavattīti appavattinimittaṃ. Nirodhappajānanāti sacchikiriyābhisamayavasena nirodhassa paṭivijjhanā. Ekekapaduddhārenāti ‘‘cakkhuṃ cakkhusamudayo cakkhunirodho’’tiādinā ekekakoṭṭhāsaniddhāraṇena. Taṇhāyapi pariññeyyabhāvasabbhāvato upādānakkhandhogadhattā saṅkhāradukkhabhāvato ca dukkhasaccasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘rūpataṇhādayo cha taṇhākāyā’’ti vuttaṃ, tasmā vattamānabhave taṇhā khandhapariyāpannattā saṅkhāradukkhabhāvato ca dukkhasaccaṃ. Yasmiṃ pana attabhāve sā uppajjati, tassa attabhāvassa mūlakāraṇabhāvena samuṭṭhāpikā purimabhavasiddhā taṇhā samudayasaccanti gahetabbā.

ဤသို့ သစ္စာ၏အစွမ်းဖြင့် သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဒွါရ၊ အာရုံတို့နှင့်တကွ ဒွါရ၌ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း သစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဝေဖန်၍ ပြခြင်းငှာ ‘အပိစ’ အစရှိသည်ကို အားထုတ်အပ်၏။ ‘အကြောင်းရင်းဖြစ်သောအားဖြင့်’ ဟူသည်ကား အဝိဇ္ဇာအစရှိသော အခြားသော အကြောင်းတရားတို့ ရှိကြသော်လည်း ထိုတရားတို့၏လည်း အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အကြောင်း၏အဖြစ်ဖြင့် (မိန့်တော်မူ၏)။ တဏှာသည် ကံ၏ ဆန်းကြယ်သောအဖြစ်ကြောင့် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆွေခင်ပွန်း၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခ၏ ဆန်းကြယ်သောအဖြစ်၌ အဓိက အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ ‘ဖြစ်စေတတ်သော’ ဟူသည်ကား ဖြစ်ပွားစေတတ်သောတည်း။ ‘ရှေးတဏှာ’ ဟူသည်ကား ရှေးဘဝ၌ ပြီးအပ်သော တဏှာတည်း။ ‘နှစ်ပါးတို့၏’ ဟူသည်ကား စက္ခု၏လည်းကောင်း၊ ထိုစက္ခုကို ဖြစ်စေတတ်သော သမုဒယ၏လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘မဖြစ်ခြင်း’ ဟူသည်ကား မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘နိရောဓကို သိခြင်း’ ဟူသည်ကား မျက်မှောက်ပြုခြင်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နိရောဓသစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတည်း။ ‘တစ်ပုဒ်ချင်းကို ထုတ်နှုတ်ခြင်းဖြင့်’ ဟူသည်ကား ‘စက္ခု၊ စက္ခုသမုဒယ၊ စက္ခုနိရောဓ’ အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ခုတစ်ခုသော အစုကို ထုတ်နှုတ်ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ တဏှာ၏လည်း ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရဒုက္ခ၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခသစ္စာ၌ သိမ်းကျုံးယူခြင်းကို ပြခြင်းငှာ ‘ရူပတဏှာ အစရှိကုန်သော တဏှာကာယ ခြောက်ပါးတို့’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ တဏှာသည် ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရဒုက္ခ၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခသစ္စာ မည်၏။ အကြင်အတ္တဘော၌ ထိုတဏှာသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအတ္တဘော၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အကြောင်း၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားစေတတ်သော၊ ရှေးဘဝ၌ ပြီးသော တဏှာသည် သမုဒယသစ္စာဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Kasiṇānīti kasiṇārammaṇikajjhānāni. Dvattiṃsākārāti dvattiṃsa koṭṭhāsā tadārammaṇajjhānāni ca. Nava bhavāti kāmabhavo rūpabhavo arūpabhavo saññībhavo asaññībhavo nevasaññīnāsaññībhavo ekavokārabhavo catuvokārabhavo pañcavokārabhavoti nava bhavā. Tattha bhavatīti bhavo, kāmarāgasaṅkhātena kāmena yutto bhavo, kāmasaṅkhāto vā bhavo kāmabhavo, ekādasa kāmāvacarabhūmiyo. Kāme pahāya rūparāgasaṅkhātena rūpena yutto bhavo, rūpasaṅkhāto vā bhavo rūpabhavo, soḷasa [Pg.232] rūpāvacarabhūmiyo. Kāmañca rūpañca pahāya arūparāgasaṅkhātena arūpena yutto bhavo, arūpasaṅkhāto vā bhavo arūpabhavo, catasso āruppabhūmiyo. Saññāvataṃ bhavo saññībhavo, saññā vā ettha bhave atthīti saññībhavo, so kāmabhavo ca asaññībhavamutto rūpabhavo ca nevasaññīnāsaññībhavamutto arūpabhavo ca hoti. Na saññībhavo asaññībhavo, so rūpabhavekadeso. Oḷārikattābhāvato nevasaññā, sukhumattassa sabbhāvato nāsaññāti nevasaññānāsaññā, tāya yutto bhavo nevasaññānāsaññābhavo. Atha vā oḷārikāya saññāya abhāvā sukhumāya ca bhāvā nevasaññā nāsaññā asmiṃ bhaveti nevasaññānāsaññābhavo, so arūpabhavekadeso. Ekena rūpakkhandhena vokiṇṇo bhavo, ekena vā vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavo, so asaññībhavo. Catūhi arūpakkhandhehi vokiṇṇo bhavo, catūhi vā vokāro assa bhavassāti catuvokārabhavo, so arūpabhavo eva. Pañcahi khandhehi vokiṇṇo bhavo, pañcahi vā vokāro assa bhavassāti pañcavokārabhavo, so kāmabhavo ca rūpabhavekadeso ca hoti. Vokāroti vā khandhānametamadhivacanaṃ, tasmā eko vokāro assa bhavassāti ekavokārabhavoti evamādināpettha attho veditabbo. Cattāri jhānānīti aggahitārammaṇavisesāni cattāri rūpāvacarajjhānāni. Vipākajjhānānaṃ vā etaṃ gahaṇaṃ. Ettha ca kusaladhammānaṃ upanissayabhūtā taṇhāsamuṭṭhāpikā purimataṇhāti veditabbā. Kiriyadhammānaṃ pana yattha te kiriyadhammā uppajjanti, tassa attabhāvassa kāraṇabhūtā taṇhā. Anulomatoti ettha ‘‘saṅkhārā dukkhasaccaṃ, avijjā samudayasacca’’nti iminā anukkamena yojetabbaṃ.

"ကသိဏာနီတိ" ဟူသည် ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ဈာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဒွတ္တိံသာကာရာတိ" ဟူသည် ၃၂ ပါးသော အစု (ကောဋ္ဌာသ) တို့နှင့် ထိုအစုတို့ကို အာရုံပြုသော ဈာန်များကို ဆိုလိုသည်။ "နဝ ဘဝါ" ဟူသည် ကာမဘဝ၊ ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝ၊ သညိဘဝ၊ အသညိဘဝ၊ နေဝသညိနာသညိဘဝ၊ ဧကဝေါကာရဘဝ၊ စတုဝေါကာရဘဝ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝ ဟူသော ကိုးပါးသော ဘဝတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဘဝတို့တွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'ဘဝ' မည်၏။ ကာမရာဂဟု ဆိုအပ်သော ကာမနှင့် ယှဉ်သော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် ကာမဟု ဆိုအပ်သော ဘဝသည် ကာမဘဝမည်၏။ ယင်းသည် ၁၁ ပါးသော ကာမဘုံတို့ ဖြစ်သည်။ ကာမကို စွန့်၍ ရူပရာဂဟု ဆိုအပ်သော ရုပ်နှင့် ယှဉ်သော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် ရူပဟု ဆိုအပ်သော ဘဝသည် ရူပဘဝမည်၏။ ယင်းသည် ၁၆ ပါးသော ရူပါဝစရဘုံတို့ ဖြစ်သည်။ ကာမနှင့် ရုပ်ကိုပါ စွန့်၍ အရူပရာဂဟု ဆိုအပ်သော အရူပ (နာမ်တရား) နှင့် ယှဉ်သော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် အရူပဟု ဆိုအပ်သော ဘဝသည် အရူပဘဝမည်၏။ ယင်းသည် ၄ ပါးသော အရူပဘုံတို့ ဖြစ်သည်။ သညာရှိသော သူတို့၏ ဘဝသည် သညိဘဝမည်၏။ သို့မဟုတ် ဤဘဝ၌ သညာရှိသောကြောင့် သညိဘဝမည်၏။ ထိုသညိဘဝသည် ကာမဘဝ၊ အသညိသတ်ဘဝမှ လွတ်သော ရူပဘဝ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဘဝမှ လွတ်သော အရူပဘဝတို့ ဖြစ်သည်။ သညာမရှိသော ဘဝသည် အသညိဘဝမည်၏။ ယင်းသည် ရူပဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ (အသညသတ်ဘုံ) ဖြစ်သည်။ ကြမ်းတမ်းသော သညာမရှိခြင်းကြောင့် 'နေဝသညာ' မည်၏။ သိမ်မွေ့သော သညာရှိခြင်းကြောင့် 'နာသညာ' မည်၏။ ထိုသညာနှင့် ယှဉ်သော ဘဝသည် နေဝသညာနာသညာဘဝ (နေဝသညိနာသညိဘဝ) မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤဘဝ၌ ကြမ်းတမ်းသော သညာမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိမ်မွေ့သော သညာရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'နေဝသညာ နာသညာ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် နေဝသညာနာသညာဘဝ မည်၏။ ယင်းသည် အရူပဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသော ရူပက္ခန္ဓာနှင့် ရောပြွမ်းသော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသော ခန္ဓာသာရှိသော ဘဝသည် ဧကဝေါကာရဘဝ မည်၏။ ယင်းသည် အသညသတ်ဘဝ ဖြစ်သည်။ လေးပါးသော နာမ်က္ခန္ဓာတို့နှင့် ရောပြွမ်းသော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် လေးပါးသော ခန္ဓာရှိသော ဘဝသည် စတုဝေါကာရဘဝ မည်၏။ ယင်းသည် အရူပဘဝသာ လျှင်ဖြစ်သည်။ ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့နှင့် ရောပြွမ်းသော ဘဝ၊ သို့မဟုတ် ငါးပါးသော ခန္ဓာရှိသော ဘဝသည် ပဉ္စဝေါကာရဘဝ မည်၏။ ယင်းသည် ကာမဘဝနှင့် (အသညသတ်မှတစ်ပါးသော) ရူပဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'ဝေါကာရ' ဟူသည် ခန္ဓာတို့၏ အမည်တည်း။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးသော ခန္ဓာရှိသော ဘဝသည် 'ဧကဝေါကာရဘဝ' စသည်ဖြင့် ဤသို့စသော နည်းဖြင့်လည်း ဤ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ "စတ္တာရိ ဈာနာနီတိ" ဟူသည် အာရုံအထူးကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် မယူအပ်သော ရူပါဝစရဈာန်လေးပါး ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဝိပါက်ဈာန်တို့ကို ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဥပနိဿယဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော တဏှာသည် ရှေးဘဝ၌ ဖြစ်သော တဏှာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ကိရိယာတရားတို့၏ ကား ထိုကိရိယာတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခန္ဓာအစဉ် (အတ္တဘော) ၏ အကြောင်းဖြစ်သော တဏှာတည်း။ "အနုလောမတော" ဟူရာ၌ "သင်္ခါရတရားတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ၊ အဝိဇ္ဇာသည် သမုဒယသစ္စာ" ဟူသော ဤအစဉ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Anubuddhoti bujjhitabbadhammassa anurūpato buddho. Tenāti yasmā sāmaññato visesato ca ekekapaduddhārena sabbadhamme buddho, tasmā vuttaṃ. Kiṃ vuttanti āha ‘‘sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā’’ti, sabbassapi ñeyyassa sabbākārato aviparītaṃ sayameva abhisambuddhattāti attho. Imināssa paropadesarahitassa sabbākārena sabbadhammāvabodhanasamatthassa [Pg.233] ākaṅkhappaṭibaddhavuttino anāvaraṇañāṇasaṅkhātassa sabbaññutaññāṇassa adhigamo dassito.

"အနုဗုဒ္ဓေါ" ဟူသည် သိအပ်သောတရားအား လျော်စွာ သိတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ "တေနာတိ" ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာမညအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသအားဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ခုချင်းစီသော ပုဒ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - "ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို အမှန်အတိုင်း မိမိအလိုလို သိတော်မူသောကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အလုံးစုံသော ညေယျတရားတို့ကို ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖောက်မပြန် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသောကြောင့်ဟု အနက်ရသည်။ ဤစကားဖြင့် သူတစ်ပါးထံမှ နည်းခံ ဥပဒေသမရှိဘဲ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်တော်မူသော၊ တောင့်တတော်မူခြင်း (ဆန္ဒ) လျှင် အတားအဆီးမရှိ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အနာဝရဏဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။

Nanu ca sabbaññutaññāṇato aññaṃ anāvaraṇañāṇaṃ, aññathā ‘‘cha asādhāraṇañāṇāni buddhañāṇānī’’ti vacanaṃ virujjheyyāti? Na virujjhati visayappavattibhedavasena aññehi asādhāraṇabhāvadassanatthaṃ ekasseva ñāṇassa dvidhā vuttattā. Ekameva hi taṃ ñāṇaṃ anavasesasaṅkhatāsaṅkhatasammutidhammavisayatāya sabbaññutaññāṇaṃ, tattha ca āvaraṇābhāvato nissaṅgacāramupādāya anāvaraṇañāṇanti vuttaṃ. Yathāha paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.119) ‘‘sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi. Tasmā natthi nesaṃ atthato bhedo, ekantena cetaṃ evamicchitabbaṃ. Aññathā sabbaññutānāvaraṇañāṇānaṃ sādhāraṇatā asabbadhammārammaṇatā ca āpajjeyya. Na hi bhagavato ñāṇassa aṇumattampi āvaraṇaṃ atthi, anāvaraṇañāṇassa asabbadhammārammaṇabhāve yattha taṃ na pavattati, tatthāvaraṇasabbhāvato anāvaraṇabhāvoyeva na siyā. Atha vā pana hotu aññameva anāvaraṇañāṇaṃ sabbaññutaññāṇato, idha pana sabbattha appaṭihatavuttitāya anāvaraṇañāṇanti sabbaññutaññāṇameva adhippetaṃ, tassa cādhigamanena bhagavā sabbaññū sabbavidū sammāsambuddhoti ca vuccati na sakiṃyeva sabbadhammāvabodhanato. Tathā ca vuttaṃ paṭisambhidāyaṃ (paṭi. ma. 1.162) ‘‘vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti. Sabbadhammāvabodhanasamatthañāṇasamadhigamena hi bhagavato santāne anavasesadhamme paṭivijjhituṃ samatthatā ahosīti.

သဗ္ဗညုတဉာဏ်မှတစ်ပါး အနာဝရဏဉာဏ်သည် သီးခြားရှိသည် မဟုတ်လော၊ သီးခြားမဟုတ်ပါက "သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံသော ဘုရားရှင်တို့၌သာ သီးခြားရှိသော အသာဓာရဏ်ဉာဏ် ၆ ပါး" ဟူသော စကားသည် ဆန့်ကျင်ရာ၏ဟု မေးခွန်းထုတ်စရာ ရှိ၏။ မဆန့်ကျင်ပါ။ အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အပြားအားဖြင့် သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ တစ်ခုတည်းသော ဉာဏ်တော်ကိုပင် နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဟောတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ထိုဉာဏ်တော်သည် အကြွင်းမဲ့ သင်္ခတ၊ အသင်္ခတ၊ သမုတိတရားဟူသော အာရုံရှိသောကြောင့် 'သဗ္ဗညုတဉာဏ်' မည်၏။ ထိုအာရုံ၌လည်း ပိတ်ပင်တားဆီးမှု (အာဝရဏ) မရှိသဖြင့် အနှောင်အဖွဲ့ကင်းစွာ ဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ 'အနာဝရဏဉာဏ်' ဟု ခေါ်သည်။ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်း၌ "အလုံးစုံသော သင်္ခတ၊ အသင်္ခတတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ သိသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်မည်၏၊ ထိုဉာဏ်တော်၌ ဆီးတားပိတ်ပင်မှုမရှိသောကြောင့် အနာဝရဏဉာဏ်မည်၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်နှစ်ပါးတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားမှုမရှိပါ။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအတိုင်းသာ လက်ခံသင့်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက (ဉာဏ်နှစ်ခု သီးခြားစီဖြစ်လျှင်) သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အနာဝရဏဉာဏ်တို့၏ အသာဓာရဏဉာဏ်အဖြစ် ပျက်ပြားခြင်းနှင့် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို အာရုံမပြုနိုင်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်အား မြူမှုန်မျှသော်လည်း ဆီးတားပိတ်ပင်မှုမရှိပေ။ အနာဝရဏဉာဏ်သည် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို အာရုံမပြုနိုင်ဟု ဆိုပါက၊ ထိုဉာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော အာရုံ၌ ပိတ်ပင်တားဆီးမှု ရှိနေသောကြောင့် အနာဝရဏဉာဏ်ဟူသော အဖြစ်သည်ပင် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ သို့မဟုတ်လည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်မှတစ်ပါး အနာဝရဏဉာဏ်သည် သီးခြားပင် ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ ဤနေရာ၌ကား အလုံးစုံသော အာရုံ၌ အဆီးအတားမရှိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် အနာဝရဏဉာဏ်ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုသာ ရည်ရွယ်လိုရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား 'သဗ္ဗညု'၊ 'သဗ္ဗဝိဒူ'၊ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှသာ ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူခြင်းကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ - "ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဗောဓိပင်ရင်း၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရတော်မူခြင်းနှင့်အတူ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော၊ ဝိမောက္ခအဆုံးရှိသော ဤ 'ဗုဒ္ဓ' ဟူသော အမည်ပညတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။" စင်စစ် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အသန္တာန်တော်၌ အကြွင်းမဲ့ တရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်းသော အဖြစ်သည် ဖြစ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။

Etthāha – kiṃ panidaṃ ñāṇaṃ pavattamānaṃ sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, udāhu kamenāti. Kiñcettha – yadi tāva sakiṃyeva sabbasmiṃ visaye pavattati, atītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhādibhedabhinnānaṃ saṅkhatadhammānaṃ asaṅkhatasammutidhammānañca ekajjhaṃ upaṭṭhāne dūrato cittapaṭaṃ pekkhantassa viya paṭivibhāgenāvabodho na siyā, tathā sati ‘‘sabbe dhammā [Pg.234] anattā’’ti vipassantānaṃ anattākārena viya sabbadhammā anirūpitarūpena bhagavato ñāṇassa visayā hontīti āpajjati. Yepi ‘‘sabbañeyyadhammānaṃ ṭhitalakkhaṇavisayaṃ vikapparahitaṃ sabbakālaṃ buddhānaṃ ñāṇaṃ pavattati, tena te sabbavidūti vuccanti, evañca katvā ‘caraṃ samāhito nāgo, tiṭṭhantopi samāhito’ti idampi vacanaṃ suvuttaṃ hotī’’ti vadanti, tesampi vuttadosā nātivatti, ṭhitalakkhaṇārammaṇatāya ca atītānāgatasammutidhammānaṃ tadabhāvato ekadesavisayameva bhagavato ñāṇaṃ siyā, tasmā sakiṃyeva ñāṇaṃ pavattatīti na yujjati.

ဤပြဿနာ၌ မေးဖွယ်ရှိသည်မှာ - "ဤဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် အလုံးစုံသော အာရုံ၌ တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့်သာ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သလော" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤစောဒနာ၌ စဉ်းစားစရာမှာ - အကယ်၍ တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် အလုံးစုံသော အာရုံ၌ ဖြစ်သည်ဆိုပါက၊ အတိတ် အနာဂတ် ပစ္စုပ္ပန် အဇ္ဈတ္တ ဗဟိဒ္ဓ စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော သင်္ခတတရားတို့နှင့် အသင်္ခတတရား၊ သမုတိတရားတို့ကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း အာရုံထင်မြင်ရာ၌၊ အဝေးမှ ပုဆိုးပြောက်ကို ကြည့်ရှုရသကဲ့သို့ တိကျပြတ်သားစွာ ကွဲကွဲပြားပြား သိနိုင်ခြင်း မရှိရာ။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် "ခပ်သိမ်းသောတရားတို့သည် အနတ္တဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဝိပဿနာရှုသူတို့အား အနတ္တအခြင်းအရာအားဖြင့် မထင်မရှားသော သဘောဖြင့်သာ မြင်ရသကဲ့သို့ ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်အား ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ အာရုံဖြစ်ကုန်၏ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ တစ်ဖန် "သိဖွယ်ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၏ တည်ငြိမ်သော လက္ခဏာကို အာရုံပြု၍ ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း ကင်းလျက် ခပ်သိမ်းသော ကာလပတ်လုံး ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်တို့ကို ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူသော 'သဗ္ဗဝိဒူ' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း 'ဆင်မင်းနှင့်တူသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် ကြွသွားစဉ်၌လည်း တည်ကြည်၏၊ ရပ်တန့်နေစဉ်၌လည်း တည်ကြည်၏' ဟူသော ဤစကားတော်သည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်သော သူတို့အားလည်း အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ။ အကြောင်းမူကား တည်ငြိမ်သော လက္ခဏာကိုသာ အာရုံပြုရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ် အနာဂတ် သမုတိတရားတို့၌ ထိုတည်ငြိမ်သော လက္ခဏာမရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသော အာရုံကိုသာ သိခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် "တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်၏" ဟူသော စကားသည် မသင့်လျော်ပေ။

Atha kamena sabbasmiṃ visaye ñāṇaṃ pavattatīti. Evampi na yujjati. Na hi jātibhūmisabhāvādivasena disādesakālādivasena ca anekabhedabhinne ñeyye kamena gayhamāne tassa anavasesappaṭivedho sambhavati apariyantabhāvato ñeyyassa. Ye pana ‘‘atthassa avisaṃvādanato ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanena sabbaññū bhagavā, tañca ñāṇaṃ na anumānañāṇaṃ saṃsayābhāvato. Saṃsayānubaddhañhi loke anumānañāṇa’’nti vadanti, tesampi taṃ na yuttaṃ. Sabbassa hi appaccakkhabhāve atthāvisaṃvādanena ñeyyassa ekadesaṃ paccakkhaṃ katvā sesepi evanti adhimuccitvā vavatthāpanassa asambhavato. Yañhi taṃ sesaṃ, taṃ appaccakkhanti.

သို့ဖြစ်လျှင် "အစဉ်အတိုင်း ခပ်သိမ်းသော အာရုံ၌ ဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအံ့။ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဇာတ်၊ ဘုံ၊ သဘာဝ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရပ်မျက်နှာ၊ ဒေသ၊ ကာလ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော သိဖွယ် (ဉေယျ) တရားတို့ကို အစဉ်အတိုင်း သိမှတ်အပ်သည်ရှိသော် သိဖွယ်တရားတို့၏ အတိုင်းအရှည်မရှိသောကြောင့် ထိုဉာဏ်တော်၏ အကြွင်းအကျန်မရှိ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ တစ်ဖန် "သိဖွယ်တရား၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို မျက်မှောက်ပြု၍ ကြွင်းသော တရားတို့ကိုလည်း ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညု မည်တော်မူ၏၊ ထိုဉာဏ်သည်လည်း ယုံမှားသံသယ ကင်းသောကြောင့် အနုမာန (မှန်းဆ) ဉာဏ် မဟုတ်ပေ။ လောက၌ သံသယနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဉာဏ်ကိုသာ အနုမာနဉာဏ်ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်" ဟု ဆိုကြကုန်သော သူတို့အားလည်း ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို မျက်မှောက်မပြုနိုင်ပါက မလွဲမချော် သေချာသောအားဖြင့် သိဖွယ်တရား၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို မျက်မှောက်ပြုပြီးလျှင် ကြွင်းသော တရားတို့ကိုလည်း ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဆုံးဖြတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုကြွင်းကျန်သော တရားတို့သည် မျက်မှောက်မပြုအပ်သေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Atha tampi paccakkhaṃ tassa sesabhāvo eva na siyāti? Sabbametaṃ akāraṇaṃ. Kasmā? Avisayavicāraṇabhāvato. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘buddhavisayo, bhikkhave, acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya, ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yaṃ kiñci bhagavatā ñātuṃ icchitaṃ sakalaṃ ekadeso vā, tattha tattha appaṭihatavuttitāya paccakkhato ñāṇaṃ pavattati niccasamādhānañca vikkhepābhāvato. Ñātuṃ icchitassa ca sakalassa avisayabhāve tassa ākaṅkhappaṭibaddhavuttitā na siyā, ekantenevassā icchitabbā ‘‘sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanappaṭibaddhā ākaṅkhappaṭibaddhā manasikārappaṭibaddhā cittuppādappaṭibaddhā’’ti (mahāni. 69; paṭi. ma. 3.5) vacanato. Atītānāgatavisayampi bhagavato ñāṇaṃ anumānāgamatakkagahaṇavirahitattā paccakkhameva.

သို့ဖြစ်လျှင် ထိုကြွင်းကျန်သော တရားသည်လည်း မျက်မှောက်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ထိုတရားအား "ကြွင်းကျန်သော တရား" ဟူသော သဘောပင် မရှိတော့ရာ မဟုတ်လော။ ဤသို့ ဆိုငြင်းချက်အားလုံးသည် အကြောင်းမဲ့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ စဉ်းစားဆင်ခြင်ရာ အရာမဟုတ်သည်ကို စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော - "ရဟန်းတို့၊ ဘုရားရှင်တို့၏ အရာ (ဗုဒ္ဓဝိသယ) သည် မကြံစည်အပ်၊ မကြံစည်အပ်သော အရာတည်း။ ကြံစည်ငြားအံ့၊ ရူးသွပ်ခြင်း၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း၏ အစုဖြစ်ရာ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤစောဒနာ၌ အဆုံးအဖြတ်မှာ - မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံကို ဖြစ်စေ၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ဖြစ်စေ သိလိုတော်မူအပ်သော တရားဟူသမျှ၌၊ ပြန့်လွင့်ခြင်း မရှိသဖြင့် အမြဲတည်ကြည်သော သမာဓိရှိသောကြောင့် မတားဆီးမပိတ်ပင်အပ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဉာဏ်တော်သည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် ဖြစ်ပေါ်၏။ သိလိုတော်မူအပ်သော အလုံးစုံသော အာရုံသည် ဘုရားဉာဏ်တော်၏ အရာမဟုတ်ပါက ထိုဉာဏ်တော်၏ အလိုဆန္ဒနှင့် ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိရာ။ သို့သော် ဧကန်မုချ အလိုရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား "ခပ်သိမ်းသော တရားတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အလိုရှိခြင်း၊ နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ခြင်း၊ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့နှင့် ဆက်စပ်လျက် ရှိကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့်တည်း။ အတိတ် အနာဂတ်ဟူသော အာရုံတို့၌လည်း ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်သည် မှန်းဆခြင်း၊ ကျမ်းဂန်လာခြင်း၊ ကြံဆတွေးတောခြင်းတို့နှင့် ကင်းသောကြောင့် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် သိမြင်သော ဉာဏ်သာ ဖြစ်၏။

Nanu [Pg.235] ca etasmimpi pakkhe yadā sakalaṃ ñātuṃ icchitaṃ, tadā sakiṃyeva sakalavisayatāya anirūpitarūpena bhagavato ñāṇaṃ pavatteyyāti vuttadosā nātivattiyevāti? Na, tassa visodhitattā. Visodhito hi so buddhavisayo acinteyyoti. Aññathā pacurajanañāṇasamānavuttitāya buddhānaṃ bhagavantānaṃ ñāṇassa acinteyyatā na siyā, tasmā sakaladhammārammaṇampi taṃ ekadhammārammaṇaṃ viya suvavatthāpiteyeva te dhamme katvā pavattatīti idamettha acinteyyaṃ, ‘‘yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakaṃ ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyya’’nti (paṭi. ma. 3.5) evamekajjhaṃ visuṃ sakiṃ kamena vā icchānurūpaṃ sammā sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddho.

ဤသို့ဆိုလျှင် ဤပက္ခ၌လည်း အလုံးစုံကို သိလိုအပ်သောအခါ၊ ထိုစဉ်အခါ၌ အလုံးစုံသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့်သာ မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ဉာဏ်တော်သည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ သို့ဖြစ်လျှင် အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်သည် မဟုတ်လောဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မဟုတ်ပေ၊ ထိုဗုဒ္ဓအရာကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် သုတ်သင်အပ်ပြီးသော ထိုဗုဒ္ဓအရာသည် မကြံစည်အပ်သော အရာတည်း။ သို့မဟုတ်ပါက သာမန်လူတို့၏ ဉာဏ်နှင့်တူညီသော ဖြစ်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်၏ မကြံစည်နိုင်သော အဖြစ်သည် မရှိရာ။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို အာရုံပြုသော ထိုဉာဏ်တော်သည် တရားတစ်ပါးတည်းကို အာရုံပြုသကဲ့သို့ ထိုတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားထင်ရှားစေလျက်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဤအရာ၌ မကြံစည်နိုင်သော အရာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "သိဖွယ်တရားသည် အမျှလောက်ရှိအံ့၊ ဉာဏ်တော်သည်လည်း ထိုမျှလောက်ရှိ၏။ ဉာဏ်တော်သည် အမျှလောက်ရှိအံ့၊ သိဖွယ်တရားသည်လည်း ထိုမျှလောက်ရှိ၏။ ဉာဏ်တော်သည် သိဖွယ်တရားလျှင် အဆုံးရှိ၏၊ သိဖွယ်တရားသည်လည်း ဉာဏ်တော်လျှင် အဆုံးရှိ၏" ဟု ဤသို့ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်စေ၊ အသီးသီးဖြစ်စေ၊ တစ်ကြိမ်တည်းဖြစ်စေ၊ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်စေ အလိုတော်ရှိသည့်အတိုင်း ကောင်းစွာ ကိုယ်တိုင် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူ၏။

Vijjāhīti ettha vindiyaṃ vindatīti vijjā, yāthāvato upalabbhatīti attho. Attano vā paṭipakkhassa vijjhanaṭṭhena vijjā, tamokkhandhādikassa padālanaṭṭhenāti attho. Tato eva attano visayassa viditakaraṇaṭṭhenapi vijjā. Sampannattāti samannāgatattā paripuṇṇattā vā, avikalattāti attho. Tatrāti ambaṭṭhasutte. Manomayiddhiyāti ettha ‘‘idha bhikkhu imamhā kāyā aññaṃ kāyaṃ abhinimmināti rūpiṃ manomayaṃ sabbaṅgapaccaṅgaṃ ahīnindriya’’nti (dī. ni. 1.236) iminā nayena āgatā iddhi sarīrabbhantare aññasseva jhānamanena nibbattattā manomayassa sarīrassa nibbattivasena pavattā manomayiddhi nāma. Cha abhiññāti āsavakkhayañāṇena saddhiṃ iddhividhādikā pañcābhiññāyo. Tissannaṃ aṭṭhannañca vijjānaṃ tattha tattha sutte gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ. Satta saddhammā nāma saddhā hirī ottappaṃ bāhusaccaṃ vīriyaṃ sati paññā ca. Ye sandhāya vuttaṃ ‘‘idha bhikkhu saddho hoti, hirimā, ottappī, bahussuto, āraddhavīriyo, upaṭṭhitassati, paññavā hotī’’ti (dī. ni. 3.330). Cattāri jhānānīti yāni kānici cattāri rūpāvacarajjhānāni.

"ဝိဇ္ဇာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သိအပ်သော တရားကို ရတတ် (သိတတ်) သောကြောင့် "ဝိဇ္ဇာ" မည်၏၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ရအပ် (သိအပ်) ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် တရားကို ဖောက်ထွင်း ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် "ဝိဇ္ဇာ" မည်၏၊ အမိုက်တိုက် အစရှိသည်တို့ကို ခွဲခြမ်း ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်း မိမိ၏ အာရုံကို သိအောင် ပြုတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်း "ဝိဇ္ဇာ" မည်၏။ "သမ္ပန္န" (ပြည့်စုံခြင်း) ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံတော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြည့်အစုံ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မချို့တဲ့သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တတြ" ဟူသည် အမ္ဗဋ္ဌသုတ်၌ ဖြစ်၏။ "မနောမယိဒ္ဓိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဤကိုယ်မှ တစ်ပါးသော ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်း၏၊ ရူပဗြဟ္မာကဲ့သို့ ရုပ်ရှိသော၊ စိတ်ဖြင့် ပြီးသော၊ အင်္ဂါကြီးငယ် အလုံးစုံနှင့် ပြည့်စုံသော၊ ဣန္ဒြေ မချို့တဲ့သော ကိုယ်ကို ဖန်ဆင်း၏" ဟူသော ဤနည်းဖြင့် လာသော တန်ခိုး (ဣဒ္ဓိ) သည်၊ ကိုယ်၏ အတွင်း၌ ဈာန်စိတ်ဖြင့် တခြားသော ကိုယ်ကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် စိတ်ဖြင့်ပြီးသော ကိုယ်ကို ပြီးစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် "မနောမယိဒ္ဓိ" မည်၏။ "အဘိညာဏ်ခြောက်ပါး" ဟူသည် အာသဝက္ခယဉာဏ်နှင့်တကွ ဣဒ္ဓိဝိဓ အစရှိသော အဘိညာဏ်ငါးပါးတို့တည်း။ ထိုထိုသော သုတ်တော်၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးနှင့် ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးတို့ကို ယူခြင်းသည် ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ "သူတော်ကောင်းတရား ခုနစ်ပါး" မည်သည်ကား သဒ္ဓါ၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ ဗာဟုသစ္စ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ ပညာတို့တည်း။ ထိုတရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ "ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် သဒ္ဓါတရားရှိ၏၊ ဟိရီရှိ၏၊ ဩတ္တပ္ပရှိ၏၊ ဗခုသုတရှိ၏၊ အားထုတ်သော ဝီရိယရှိ၏၊ စွဲမြဲသော သတိရှိ၏၊ ပညာရှိ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ဈာန်လေးပါး" ဟူသည် အလုံးစုံသော ရူပါဝစရဈာန်လေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။

Kasmā panettha sīlādayoyeva pannarasa ‘‘caraṇa’’nti vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘imeyeva hī’’tiādi. Tena tesaṃ sikkhattayasaṅgahato nibbānupagamane ekaṃsato sādhanabhāvamāha. Idāni tadatthasādhanāya āgamaṃ dassento ‘‘yathāhā’’tiādimāha. Bhagavātiādi [Pg.236] vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Nanu cāyaṃ vijjācaraṇasampadā sāvakesupi labbhatīti? Kiñcāpi labbhati, na pana tathā, yathā bhagavatoti dassetuṃ ‘‘tattha vijjāsampadā’’tiādi vuttaṃ. Āsavakkhayavijjāya sabbaññubhāvasiddhito āha ‘‘vijjāsampadā bhagavato sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Catūsu jhānesu antogadhabhāvena caraṇadhammapariyāpannattā karuṇābrahmavihārassa yathārahaṃ tassa ca mahākaruṇāsamāpattivasena asādhāraṇasabhāvassa bhagavati upalabbhanato āha ‘‘caraṇasampadā mahākāruṇikataṃ pūretvā ṭhitā’’ti. Yathā sattānaṃ anatthaṃ parivajjetvā atthe niyojanaṃ paññāya vinā na hoti, evaṃ nesaṃ atthānatthajānanaṃ satthu karuṇāya vinā na hotīti ubhayampi ubhayattha sakiccakameva siyā. Yattha pana yassā padhānabhāvo, taṃ dassetuṃ ‘‘so sabbaññutāyā’’tiādi vuttaṃ. Yathā taṃ vijjācaraṇasampannoti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā aññopi vijjācaraṇasampanno niyojeti, tathā ayanti attho. Tena vijjācaraṇasampannassevāyaṃ āveṇikā paṭipattīti dasseti. Sā panāyaṃ satthu vijjācaraṇasampadā sāsanassa niyyānikatāya sāvakānaṃ sammāpaṭipattiyā ekantakāraṇanti dassetuṃ ‘‘tenassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha attantapādayoti ādi-saddena parantapaubhayantapā gahitā. Sesaṃ suviññeyyameva.

ထိုအဖွင့်ကျမ်း၌ 'အဘယ်ကြောင့် သီလအစရှိသော တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကိုသာ စရဏဟု ဆိုအပ်သနည်း' ဟူသော စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ 'imeyeva hi' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစရဏတရားဖြင့် ထိုသီလအစရှိသောတရားတို့သည် သိက္ခာသုံးပါး၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေခြင်း၌ ဧကန်အမှန် ပြီးမြောက်စေတတ်သော အဖြစ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေရန် ပါဠိတော်သာဓကကို ပြလိုသဖြင့် 'yathāhā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'bhagavā' အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် နိဂုံးချုပ်အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို သာဝကတို့၌လည်း ရနိုင်သည် မဟုတ်ပါလော' ဟု စောဒနာလျှင်—ရနိုင်ကောင်း ရနိုင်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၌ ကဲ့သို့ကား မဟုတ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'tattha vijjāsampadā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အာသဝက္ခယဉာဏ်တည်းဟူသော ဝိဇ္ဇာဖြင့် သဗ္ဗညုတအဖြစ်ကို ပြီးမြောက်စေခြင်းကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရား၏ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ပြီးပြည့်စုံစေလျက် တည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရသည် ဈာန်လေးပါးတို့တွင် အကျုံးဝင်သောကြောင့် စရဏတရား၌ ပါဝင်ပြီးဖြစ်သော်လည်း ထိုကရုဏာဗြဟ္မဝိဟာရ၏ မဟာကရုဏာသမာပတ်အစွမ်းဖြင့် အများနောက်နှင့် မဆက်ဆံသော သီးခြားဂုဏ်ထူးအဖြစ်ကို မြတ်စွာဘုရား၌ တွေ့ရှိရသောကြောင့် 'စရဏသမ္ပဒါသည် မဟာကရုဏာရှိသော အဖြစ်ကို ပြီးပြည့်စုံစေလျက် တည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သတ္တဝါတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ရှောင်ကြဉ်စေ၍ အကျိုးရှိရာ၌ ယှဉ်စေခြင်းသည် ပညာမပါဘဲ မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ထိုသို့ အကျိုးနှင့် အကျိုးမဲ့ကို သိခြင်းသည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ကရုဏာတော်မပါဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးသည် နှစ်မျိုးလုံး၌ မိမိတို့၏ ကိစ္စများသာ ဖြစ်ရာ၏။ သို့သော် အကြင်အရာ၌ အကြင်တရား၏ အဓိကဖြစ်သောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ 'so sabbaññutāyā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'yathā taṃ vijjācaraṇasampanno' ဟူသော ပုဒ်၌ 'taṃ' သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ 'အခြားသော ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ညွှန်ကြားတော်မူသကဲ့သို့ ထိုအတူ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ညွှန်ကြားတော်မူ၏' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံသော မြတ်စွာဘုရား၏သာလျှင်ဖြစ်သော ဤအာဝေဏိကအကျင့်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် သာသနာတော်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ စင်စစ်ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် သာဝကတို့၏ မှန်ကန်သော အကျင့်အတွက် ဧကန်အမှန် အကြောင်းရင်းဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'tenassā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ 'attantapādayo' ဟူသော ပုဒ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ပရန္တပနှင့် ဥဘယန္တပပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ကျန်သောအနက်သည် သိလွယ်သည်သာ ဖြစ်၏။

Ettha ca vijjāsampadāya satthu paññāmahattaṃ pakāsitaṃ hoti, caraṇasampadāya karuṇāmahattaṃ. Tesu paññāya bhagavato dhammarajjappatti, karuṇāya dhammasaṃvibhāgo. Paññāya saṃsāradukkhanibbidā, karuṇāya saṃsāradukkhasahanaṃ. Paññāya paradukkhaparijānanaṃ, karuṇāya paradukkhapatikārārambho. Paññāya parinibbānābhimukhabhāvo, karuṇāya tadadhigamo. Paññāya sayaṃ taraṇaṃ, karuṇāya paresaṃ tāraṇaṃ. Paññāya buddhabhāvasiddhi, karuṇāya buddhakiccasiddhi. Karuṇāya vā bodhisattabhūmiyaṃ saṃsārābhimukhabhāvo, paññāya tattha anabhirati, tathā karuṇāya paresaṃ abhiṃsāpanaṃ, paññāya sayaṃ parehi abhāyanaṃ. Karuṇāya paraṃ rakkhanto attānaṃ rakkhati, paññāya attānaṃ rakkhanto paraṃ rakkhati. Tathā karuṇāya aparantapo, paññāya anattantapo, tena attahitāya paṭipannādīsu catūsu [Pg.237] puggalesu catutthapuggalabhāvo siddho hoti. Tathā karuṇāya lokanāthatā, paññāya attanāthatā. Karuṇāya cassa ninnatābhāvo, paññāya unnamābhāvo. Tathā karuṇāya sabbasattesu janitānuggaho, paññānugatattā na ca na sabbattha virattacitto, paññāya sabbadhammesu virattacitto, karuṇānugatattā na ca na sabbasattānuggahāya pavatto. Yathā hi karuṇā bhagavato sinehasokavirahitā, evaṃ paññā ahaṃkāramamaṃkāravinimuttāti aññamaññavisodhitā paramavisuddhā guṇavisesā vijjācaraṇasampadāhi pakāsitāti daṭṭhabbaṃ.

ဤအရာ၌ ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာတော်၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ စရဏသမ္ပဒါဖြင့် ကရုဏာတော်၏ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပညာတော်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားမင်းအဖြစ်ကို ရတော်မူ၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် တရားကို ဝေဖန်တော်မူ၏။ ပညာတော်ဖြင့် သံသရာဆင်းရဲ၌ ငြီးငွေ့တော်မူ၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် သံသရာဆင်းရဲကို သည်းခံတော်မူ၏။ ပညာတော်ဖြင့် သူတပါး၏ ဆင်းရဲကို ပိုင်းခြားသိမြင်၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် သူတပါး၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်ရန် အားထုတ်တော်မူ၏။ ပညာတော်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုမျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ပညာတော်ဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင် ကူးမြောက်၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် သူတပါးတို့ကို ကူးမြောက်စေ၏။ ပညာတော်ဖြင့် ဘုရားအဖြစ် ပြီးမြောက်၍ ကရုဏာတော်ဖြင့် ဘုရားကိစ္စ ပြီးမြောက်၏။ သို့မဟုတ် ကရုဏာတော်ကြောင့် ဘုရားလောင်းဘဝ၌ သံသရာသို့ ရှေးရှုတော်မူပြီး ပညာတော်ကြောင့် ထိုသံသရာ၌ မမွေ့လျော်ဘဲ ရှိတော်မူ၏။ ထိုအတူ ကရုဏာတော်ကြောင့် သူတပါးတို့ကို မထိတ်လန့်စေဘဲ ပညာတော်ကြောင့် ကိုယ်တော်တိုင် သူတပါးတို့ကြောင့် မထိတ်လန့်ဘဲ နေတော်မူ၏။ ကရုဏာတော်ဖြင့် သူတပါးကို စောင့်ရှောက်လျက် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်၏၊ ပညာတော်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်လျက် သူတပါးကို စောင့်ရှောက်၏။ ထိုနည်းတူ ကရုဏာတော်ကြောင့် သူတပါးကို မညှဉ်းဆဲသူ ဖြစ်၍ ပညာတော်ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို မညှဉ်းဆဲသူ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိမိအကျိုးအတွက် ကျင့်သူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့တွင် (မိမိအကျိုးရော သူတပါးအကျိုးအတွက်ပါ ကျင့်သော) စတုတ္ထမြောက် ပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်သည် ပြီးမြောက်သည် ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူ ကရုဏာတော်ကြောင့် လောက၏ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ရှိ၍ ပညာတော်ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ရှိ၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် နှိမ့်ချသောသဘောရှိ၍ ပညာတော်ကြောင့် မြင့်မြတ်သောသဘောရှိ၏။ ထိုအတူ ကရုဏာတော်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အစဉ်သနားခြင်းကို ဖြစ်စေသော်လည်း ပညာတော်သည် အစဉ်လိုက်သဖြင့် အလုံးစုံသောတရားတို့၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသော စိတ်မရှိသည် မဟုတ် (ရှိသည်သာ ဖြစ်၏)။ ပညာတော်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသော စိတ်ရှိသော်လည်း ကရုဏာတော်သည် အစဉ်လိုက်သဖြင့် ခပ်သိမ်းသောသတ္တဝါတို့ကို ချီးမြှောက်ရန် မကျင့်သည် မဟုတ် (ကျင့်သည်သာ ဖြစ်၏)။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကရုဏာတော်သည် ချစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော စိုးရိမ်ခြင်းမှ ကင်းသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ပညာတော်သည်လည်း ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသော စိတ်မှ လွတ်မြောက်၏။ ဤသို့လျှင် အချင်းချင်း သုတ်သင်အပ်ကုန်သော၊ အလွန်စင်ကြယ်ကုန်သော ဂုဏ်ထူးတို့ကို ဝိဇ္ဇာသမ္ပဒါ၊ စရဏသမ္ပဒါတို့ဖြင့် ပြအပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Idāni sugatoti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘sobhanagamanattā’’tiādi. ‘‘Gate ṭhite’’tiādīsu gamanampi gatanti vuccatīti āha ‘‘gamanampi hi gatanti vuccatī’’ti. Sobhananti subhaṃ, subhabhāvo visuddhatāya, visuddhatā dosavigamenāti āha ‘‘parisuddhamanavajja’’nti. Gamanañca nāma bahuvidhanti idhādhippetaṃ gamanaṃ dassento ‘‘ariyamaggo’’ti āha. So hi nibbānassa gati adhigamoti ca katvā gataṃ gamananti ca vuccati. Idāni tasseva gamane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘tena hesā’’tiādi vuttaṃ. Khemaṃ disanti nibbānaṃ. Asajjamānoti paripanthābhāvena sugatigamanepi asajjanto saṅgaṃ akaronto, pageva itarattha. Atha vā ekāsane nisīditvā khippābhiññāvaseneva catunnampi maggānaṃ paṭiladdhabhāvato asajjamāno abajjhanto gato. Yaṃ gamanaṃ gacchanto sabbagamanatthaṃ āvahati, sabbañca anuttaraṃ sampattiṃ āvahati, tadeva sobhanaṃ nāma, tena ca bhagavā gatoti āha ‘‘iti sobhanagamanattā sugato’’ti sobhanattho susaddoti katvā.

ယခုအခါ 'sugato' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'sobhanagamanattā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'gate ṭhite' အစရှိသည်တို့၌ သွားခြင်းကိုလည်း 'gata' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'gamanampi hi gatanti vuccatī' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'sobhana' ဟူသည် ကောင်းသော၊ စင်ကြယ်သောကြောင့် ကောင်းသောအဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ အပြစ်ကင်းစင်သောကြောင့် စင်ကြယ်သောအဖြစ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'parisuddhamanavajjaṃ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သွားခြင်း (ဂမန) မည်သည် များပြားလှသဖြင့် ဤအရာ၌ အလိုရှိအပ်သော သွားခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ariyamaggo' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအရိယမဂ်သည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'gata' ကို 'gamana' ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ယခုအခါ ထိုအရိယမဂ်၏ သွားခြင်း၌ပင် အကြောင်းရင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'tena hesā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'khemaṃ disaṃ' ဟူသည် ဘေးကင်းရာ အရပ်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလို၏။ 'asajjamāno' ဟူသည် အဆီးအတား ဘေးရန်မရှိသဖြင့် သုဂတိဘုံသို့ သွားရာ၌ပင် ကပ်ငြိတွယ်တာမှု မရှိဘဲ သွားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသော အရပ်သို့ သွားရာ၌ ငြိတွယ်မှုမရှိခြင်းကို အဘယ်ဆိုဖွယ်ရှိအံ့နည်း။ သို့မဟုတ် တစ်နေရာတည်း၌ ထိုင်နေတော်မူလျက် လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် မဂ်လေးပါးလုံးကို ရတော်မူအပ်သောကြောင့် မငြိတွယ် မနှောင်ဖွဲ့ဘဲ သွားတော်မူ၏။ အကြင်သွားခြင်းသို့ သွားသည်ရှိသော် အလုံးစုံသော အကျိုးမဲ့ကို ပယ်ဖျောက်၍ အလုံးစုံသော အတုမရှိသော ပြည့်စုံခြင်းကို ဆောင်ယူတတ်၏၊ ထိုသို့ သွားခြင်းသည်သာ တင့်တယ်သော သွားခြင်းမည်၏၊ ထိုသို့ သွားခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် သွားတော်မူသောကြောင့် 'တင့်တယ်သော သွားခြင်းရှိတော်မူခြင်းကြောင့် သုဂတ မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ (သုသဒ္ဒါသည် တင့်တယ်ခြင်းအနက်ရှိ၏ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။)

Asundarānaṃ dukkhānaṃ saṅkhārappavattīnaṃ abhāvato accantasukhattā ekantato sundaraṃ nāma asaṅkhatā dhātūti āha ‘‘sundarañcesa ṭhānaṃ gato amataṃ nibbāna’’nti. Tenāha bhagavā ‘‘nibbānaṃ paramaṃ sukha’’nti (ma. ni. 2.215; dha. pa. 203-204). Sammāti suṭṭhu. Suṭṭhu gamanañca nāma paṭipakkhena anabhibhūtassa gamananti āha ‘‘pahīne kilese puna apaccāgacchanto’’ti, pahīnānaṃ puna asamudācāravasena apaccāgacchanto. Vuttamevatthaṃ āgamaṃ dassetvā vibhāvento āha ‘‘vuttañceta’’ntiādi. Etanti tena tena maggena pahīnakilesānaṃ puna apaccāgamanaṃ, idañca sikhāppattaṃ sammāgamanaṃ, yāya āgamanīyapaṭipadāya [Pg.238] siddhaṃ, sāpi sammāgamanamevāti evampi bhagavā sugatoti dassetuṃ ‘‘sammā vā āgato’’tiādi vuttaṃ. Sammāpaṭipattiyāti sammāsambodhiyā sampāpane aviparītapaṭipattiyā. Sabbalokassa hitasukhameva karontāti etena mahābodhiyā paṭipadā avibhāgena sabbasattānaṃ sabbadā hitasukhāvahabhāveneva pavattatīti dasseti. Sassataṃ ucchedanti ime ante anupagacchanto gatoti etena paṭiccasamuppādagatiṃ dasseti. Kāmasukhaṃ attakilamathanti ime anupagacchanto gatoti etena ariyamaggagatiṃ dasseti.

မကောင်းသော ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စင်စစ်ချမ်းသာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) သည် စင်စစ်အားဖြင့် ကောင်းမြတ်လှသဖြင့် “ကောင်းမြတ်သော အရပ်သို့ ရောက်တော်မူ၏၊ သေခြင်းကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “နိဗ္ဗာန်သည် အလွန်မြတ်သော ချမ်းသာတည်း” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “သမ္မာ” ဟူသည် ကောင်းစွာ ဖြစ်သည်။ “ကောင်းစွာ သွားခြင်း” မည်သည် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့က မနှိပ်စက်အပ်သောသူ၏ သွားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့၌ တစ်ဖန် ပြန်မလာခြင်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိလေသာများကို ပယ်သတ်ပြီးသောကြောင့် တစ်ဖန် ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်တော့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်ကိုပင် ပါဠိတော်လာစကားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် “ဝုတ္တဉ္စေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့၏ တစ်ဖန် ပြန်မလာခြင်းနှင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဤကောင်းစွာ သွားခြင်းသည် အကြင်ရောက်ကြောင်း အကျင့်ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်၏၊ ထိုအကျင့်သည်လည်း ကောင်းစွာ ပြည့်စုံသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား “သုဂတ” ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “သမ္မာ ဝါ အာဂတော” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “သမ္မာပဋိပတ္တိယာ” ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်စေခြင်းငှာ မဖောက်မပြန် ကျင့်တော်မူသော အကျင့်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ “သဗ္ဗလောကဿ ဟိတသုခမေဝ ကရောန္တာ” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာဗောဓိဉာဏ်အလို့ငှာ ကျင့်သော အကျင့်သည် သတ္တဝါအားလုံးအတွက် အခါခပ်သိမ်း အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သော သဘောဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်ကို ပြသည်။ “သဿတံ ဥစ္ဆေဒံ” ဟူသော အယူအစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ဘဲ သွားတော်မူခြင်းဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၏ သွားရာလမ်းကို ပြတော်မူသည်။ “ကာမသုခံ အတ္တကိလမထံ” ဟူသော အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ဘဲ သွားတော်မူခြင်းဖြင့် အရိယမဂ်၏ သွားရာလမ်းကို ပြတော်မူသည်။

Tatrāti yuttaṭṭhāne yuttasseva bhāsane. Nipphādetabbe sādhetabbe cetaṃ bhummaṃ. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atthamukhena hi vācāya abhūtatā bhūtatā vā. Atacchanti tasseva vevacanaṃ. Anatthasaṃhitanti diṭṭhadhammikena samparāyikena vā anatthena saṃhitaṃ anatthasaṃhitaṃ, anatthāvahaṃ. Na atthoti anattho, atthassa paṭipakkho abhāvo ca, tena saṃhitaṃ, pisuṇavācaṃ samphappalāpañcāti attho. Evamettha catubbidhassapi vacīduccaritassa saṅgaho daṭṭhabbo. Ettha ca paṭhamā vācā sīlavantaṃ ‘‘dussīlo’’ti, acaṇḍālādiṃ ‘‘caṇḍālo’’tiādinā bhāsamānassa daṭṭhabbā. Dutiyā dussīlaṃ ‘‘dussīlo’’ti, caṇḍālādimeva ‘‘caṇḍālo’’tiādinā avinayena bhāsamānassa. Tatiyā nerayikādikassa nerayikādibhāvavibhāvanīkathā yathā ‘‘āpāyiko devadatto nerayiko’’tiādikā. Catutthī ‘‘vedavihitena yaññavidhinā pāṇātipātādikataṃ sugatiṃ āvahatī’’ti lokassa byāmohanakathā. Pañcamī bhūtena pesuññupasaṃhārā kathā. Chaṭṭhā yuttapattaṭṭhāne pavattitā dānasīlādikathā veditabbā. Evaṃ sammā gadattāti yathāvuttaṃ abhūtādiṃ vajjetvā bhūtaṃ tacchaṃ atthasaṃhitaṃ piyaṃ manāpaṃ tato eva sammā suṭṭhu gadanato sugato. Āpāthagamanamattena kassaci appiyampi hi bhagavato vacanaṃ piyaṃ manāpameva atthasiddhiyā lokassa hitasukhāvahattā. Ettha pana da-kārassa ta-kāraṃ katvā ‘‘sugato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ.

“တတြ” ဟူသည် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အခါ၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ ပြီးမြောက်စေအပ်သော အမှု၌ ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် သက်ရောက်၏။ “အဘူတံ” ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အနက် ဖြစ်သည်။ စကား၏ မဟုတ်မမှန်သည်၏ အဖြစ်နှင့် ဟုတ်မှန်သည်၏ အဖြစ်သည် အဓိပ္ပာယ်၏ သဘောအားဖြင့် ထင်ရှားသည်။ “အတစ္ဆံ” ဟူသည် ထိုမဟုတ်မမှန်သော စကား၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူ) သာ ဖြစ်သည်။ “အနတ္ထသံဟိတံ” ဟူသည် လောကီအကျိုးစီးပွား၊ လောကုတ္တရာအကျိုးစီးပွား မရှိခြင်းနှင့် ယှဉ်သော၊ အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သော စကား ဖြစ်သည်။ အကျိုးမဟုတ်သည်ကား အနတ္ထတည်း၊ အကျိုး၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ကင်းမဲ့ခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ကုန်းတိုက်သောစကားနှင့် ပြိန်ဖျင်းသောစကားကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ ဝစီဒုစရိုက် လေးပါးလုံးကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ထိုစကားတို့တွင် ပထမစကား (မဟုတ်မမှန်သော စကား) သည် သီလရှိသောသူကို “သီလမရှိသူ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စဏ္ဍာလမဟုတ်သောသူကို “စဏ္ဍာလ” ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုသော စကားကို မှတ်အပ်၏။ ဒုတိယစကားသည် သီလမရှိသောသူကို “သီလမရှိသူ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စဏ္ဍာလစသည်ကို “စဏ္ဍာလ” ဟူ၍လည်းကောင်း မဆုံးမသဖြင့် ရိုင်းစိုင်းစွာ ပြောဆိုခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ တတိယစကားသည် ငရဲစသည်သို့ သွားရမည့်သူအား ငရဲစသည်သို့ ရောက်မည့် အပြစ်ကို ထင်ရှားစေသော “အပါယ်လားသော ဒေဝဒတ်သည် ငရဲသား ဖြစ်သည်” စသော စကားမျိုး ဖြစ်သည်။ စတုတ္ထစကားသည် “ဗေဒင်၌ ပြဋ္ဌာန်းထားသော ယစ်ပူဇော်နည်းဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကို သတ်ခြင်းသည် ကောင်းသော လားရာသို့ ရောက်စေတတ်၏” ဟု လူတို့ကို လှည့်ဖြားတတ်သော စကားမျိုး ဖြစ်သည်။ ပဉ္စမစကားသည် ဟုတ်မှန်သော်လည်း ကုန်းတိုက်ခြင်းနှင့် ယှဉ်သော စကားမျိုး ဖြစ်သည်။ ဆဋ္ဌမစကားသည် သင့်လျော်သော အခါ၌ ပြောဆိုအပ်သော ဒါန၊ သီလ အစရှိသော စကားမျိုး ဖြစ်သည်။ “ဧဝံ သမ္မာ ဂဒတ္တာ” ဟူသည် ဖော်ပြပါ မဟုတ်မမှန်သော စကားစသည်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ ဟုတ်မှန်သော၊ စင်စစ်ဖြစ်သော၊ အကျိုးရှိသော၊ ချစ်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိသော၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော စကားကို ကောင်းစွာ ပြောဆိုတော်မူသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “သုဂတ” မည်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် အချို့သောသူတို့အား ကြားရကာမျှဖြင့် မချစ်မနှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သော်လည်း အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့အား စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေသောကြောင့်လည်းကောင်း အမှန်စင်စစ် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် စကားတော်သာ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “ဒ” အက္ခရာကို “တ” အက္ခရာ ပြု၍ “သုဂတ” ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Aparo nayo – sobhanaṃ gataṃ gamanaṃ etassāti sugato. Bhagavato hi veneyyajanupasaṅkamanaṃ ekantena tesaṃ hitasukhanipphādanato sobhanaṃ bhaddakaṃ. Tathā lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitarūpakāyatāya dutavilambitakhalitānukaḍḍhananippīḷanukkuṭikakuṭilākulatādidosavirahitaṃ vilāsitarājahaṃsavasabhavāraṇamigarājagamanaṃ [Pg.239] kāyagamanaṃ ñāṇagamanañca vipulanimmalakaruṇāsativīriyādiguṇavisesahitamabhinīhārato yāva mahābodhi anavajjatāya sattānaṃ hitasukhāvahatāya ca sobhanameva. Atha vā sayambhūñāṇena sakalampi lokaṃ pariññābhisamayavasena parijānanto sammā gato avagatoti sugato. Tathā lokasamudayaṃ pahānābhisamayavasena pajahanto anuppattidhammataṃ āpādento sammā gato atītoti sugato. Lokanirodhaṃ nibbānaṃ sacchikiriyābhisamayavasena sammā gato adhigatoti sugato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ bhāvanābhisamayavasena sammā gato paṭipannoti sugato. Tathā yaṃ imassa sadevakassa lokassa diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ ñātaṃ anuvicaritaṃ manasā, sabbaṃ taṃ hatthatale āmalakaṃ viya sammā paccakkhato gato abbhaññāsīti sugato.

တစ်နည်းကား - ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ကောင်းသော သွားခြင်းရှိတော်မူသောကြောင့် “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါတို့ထံသို့ ကြွရောက်တော်မူခြင်းသည် စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် တင့်တယ်လှပ ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ ထို့ပြင် လက္ခဏာတော်ကြီးငယ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရူပကာယရှိတော်မူသဖြင့် အလွန်နှေးခြင်း၊ အလွန်မြန်ခြင်း၊ ခြေချော်ခြင်း၊ ဆွဲငင်ခြင်း၊ ညှစ်ခြင်း၊ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ခြင်း၊ ကောက်ကွေးခြင်း၊ ရှုပ်ထွေးခြင်း စသော ကိုယ်အမူအရာ အပြစ်တို့မှ ကင်းလျက်၊ ရွှင်မြူးသော ဟံသာမင်း၏ သွားခြင်း၊ နွားလားဥဿဘ၏ သွားခြင်း၊ ဆင်ပြောင်မင်း၏ သွားခြင်း၊ ခြင်္သေ့မင်း၏ သွားခြင်းကဲ့သို့ သွားတော်မူခြင်းတည်းဟူသော ကိုယ်ဖြင့် သွားတော်မူခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်တော်ဖြင့် သွားတော်မူခြင်းသည်လည်းကောင်း ပြန့်ပြောပြည့်စုံပြီး အညစ်အကြေးကင်းသော ကရုဏာ၊ သတိ၊ ဝီရိယ စသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့်တကွ ပါရမီဖြည့်ကျင့်စဉ်မှ စတင်၍ မဟာဗောဓိတိုင်အောင် အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အမှန်တကယ် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင်သိမြင်သော သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် လောကအားလုံးကို ပရိညာဘိသမယအစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိတော်မူသောကြောင့် “သုဂတ” (ကောင်းစွာ သိတော်မူသော အရှင်) မည်တော်မူ၏။ ထို့အတူ လောက၏ ဖြစ်ကြောင်း သမုဒယကို ပဟာနာဘိသမယအစွမ်းဖြင့် ပယ်သတ်တော်မူ၍ တစ်ဖန်မဖြစ်ပေါ်သော သဘောသို့ ရောက်စေတော်မူသဖြင့် ကောင်းစွာ ကျော်လွန်တော်မူသောကြောင့် “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။ လောက၏ ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်ကို သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယအစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်တော်မူသောကြောင့် “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။ လောကချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်တည်းဟူသော မဂ်ကို ဘာဝနာဘိသမယအစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသောကြောင့် “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။ ထို့အတူ နတ်နှင့်တကွသော ဤလောကသားတို့ မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိအပ်၊ သိအပ်၊ ရောက်အပ်၊ ရှာမှီးအပ်၊ စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ကြံစည်အပ်သော အရာအားလုံးကို လက်ဖဝါးပေါ်တွင် တင်ထားသော သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြု၍ ထိုးထွင်း သိမြင်တော်မူသောကြောင့်လည်း “သုဂတ” မည်တော်မူ၏။

Idāni lokavidūti imassa atthaṃ pakāsento āha ‘‘sabbathā viditalokattā’’tiādi. Tattha sabbathāti sabbappakārena, yo yo loko yena yena pakārena veditabbo, tena tena pakārenāti attho. Te pana pakāre dassetuṃ ‘‘sabhāvato’’tiādi vuttaṃ. Tattha sabhāvatoti dukkhasabhāvato. Sabbo hi loko dukkhasabhāvo. Yathāha ‘‘saṃkhittena pañcupādānakkhandhā dukkhā’’ti. Samudayatoti yato samudeti, tato taṇhādito. Nirodhatoti yattha so nirujjhati, tato visaṅkhārato. Nirodhūpāyatoti yena vidhinā so nirodho pattabbo, tato ariyamaggato ito aññassa pakārassa abhāvā. Iti ‘‘sabbathā lokaṃ avedī’’ti vatvā tadatthasādhakaṃ suttaṃ dassento ‘‘yattha kho, āvuso’’tiādimāha. Idañca suttaṃ ‘‘yattha kho, bhante, na jāyati…pe… na upapajjati, sakkā nu kho so, bhante, gamanena lokassa anto ñātuṃ vā daṭṭhuṃ vā pāpuṇituṃ vā’’ti (saṃ. ni. 1.107; a. ni. 4.45) okāsalokassa gatiṃ sandhāya rohitadevaputtena puṭṭho bhagavā abhāsi. Tattha na jāyatītiādinā ujukaṃ jātiādīni paṭikkhipitvā na cavati na upapajjatīti padadvayena aparāparaṃ cavanupapatanāni paṭikkhipati. Keci pana ‘‘na [Pg.240] jāyatītiādi gabbhaseyyakādivasena vuttaṃ, itaraṃ opapātikavasenā’’ti vadanti. Tanti jātiādirahitaṃ. Gamanenāti padasā gamanena. Lokassantanti saṅkhāralokassa antabhūtaṃ nibbānaṃ. Ñāteyyanti jānitabbaṃ. Daṭṭheyyanti daṭṭhabbaṃ. Patteyyanti pattabbaṃ. ‘‘Ñātāyaṃ diṭṭhāyaṃ pattāya’’nti vā pāṭho, tattha gamanena lokassantaṃ ñātā ayaṃ diṭṭhā ayaṃ pattā ayanti na vadāmīti attho. Ayanti nibbānatthiko.

ယခုအခါ၌ ‘လောကဝိဒူ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ထင်ရှားစွာပြလိုသဖြင့် ဆရာမြတ်သည် ‘သဗ္ဗထာ ဝိဒိတလောကတ္တာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘သဗ္ဗထာ’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောအပြားအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်အကြင် လောကကို အကြင်အကြင်သော အပြားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုထိုသော အပြားဖြင့် သိတော်မူ၏ဟု အနက်ရ၏။ ထိုအပြားတို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘သဘာဝတော’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားတို့၌ ‘သဘာဝတော’ ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) သဘောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ခပ်သိမ်းသော လောကသည် ဆင်းရဲသောသဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားက ‘အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဆင်းရဲကုန်၏’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ‘သမုဒယတော’ ဟူသည် ထိုဒုက္ခသဘောသည် အကြင်တဏှာစသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုတဏှာစသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘နိရောဓတော’ ဟူသည် အကြင်နိဗ္ဗာန်၌ ထိုဒုက္ခသဘောသည် ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသော ဝိသင်္ခါရတရားကြောင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘နိရောဓူပါယတော’ ဟူသည် အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် ထိုချုပ်ငြိမ်းရာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်အပ်၏၊ ထိုအရိယမဂ်တရားကြောင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤမှတစ်ပါးသော အပြားမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ‘ခပ်သိမ်းသောအပြားအားဖြင့် လောကကို သိတော်မူ၏’ ဟု ဆိုပြီး၍ ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော သုတ်တော်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘ယတ္ထ ခေါ အာဝုသော’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤသုတ်တော်ကိုလည်း ‘ငါ့ရှင် ရောဟိတ... မွေးဖွားခြင်းမရှိရာ၊ အိုခြင်းမရှိရာ၊ သေခြင်းမရှိရာ၊ စုတေခြင်းမရှိရာ၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းမရှိရာအရပ်သို့ ခြေကျင်သွားခြင်းဖြင့် လောက၏အဆုံးကို သိခြင်းငှာ၊ မြင်ခြင်းငှာ၊ ရောက်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်ပါသလော’ ဟု ဩကာသလောက၏ သွားရာအလားကို ရည်၍ ရောဟိတနတ်သားက မေးလျှောက်အပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ‘န ဇာယတိ’ အစရှိသော စကားဖြင့် တိုက်ရိုက်ပင် ဇာတိစသည်တို့ကို ပယ်တော်မူ၍ ‘န စဝတိ န ဥပပဇ္ဇတိ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးဖြင့် အဖန်ဖန်ဖြစ်သော စုတေခြင်းနှင့် ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတို့ကို ပယ်တော်မူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ ‘န ဇာယတိ’ အစရှိသည်ကို ဂဗ္ဘသေယျက (သားအိမ်၌ သန္ဓေတည်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၍၊ ကျန်ပုဒ်ကို ဥပပါတိက (ဥပပါတ်ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘တံ’ ဟူသည် ဇာတိစသည်တို့မှ ကင်းသော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလို၏။ ‘ဂမနေန’ ဟူသည် ခြေဖြင့် သွားခြင်းဖြင့်။ ‘လောကဿန္တံ’ ဟူသည် သင်္ခါရလောက၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန် ဖြစ်၏။ ‘ဉာတေယျံ’ ဟူသည် သိအပ်၏။ ‘ဒဋ္ဌေယျံ’ ဟူသည် မြင်အပ်၏။ ‘ပတ္တေယျံ’ ဟူသည် ရောက်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘ဉာတာ အယံ ဒိဋ္ဌာ အယံ ပတ္တာ အယံ’ ဟုလည်း စာဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ ‘ခြေကျင်သွားခြင်းဖြင့် လောက၏အဆုံးကို သိအပ် မြင်အပ် ရောက်အပ်၏ဟု ငါမဟော’ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အယံ’ ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိသောသူ ဖြစ်၏။

Kāmaṃ padasā gamanena gantvā lokassantaṃ ñātuṃ daṭṭhuṃ pattuṃ vā na sakkā, api ca parimitaparicchinnaṭṭhāne taṃ paññāpetvā dassemīti dassento ‘‘api cā’’tiādimāha. Tattha byāmamatte kaḷevareti byāmappamāṇe attabhāve. Iminā rūpakkhandhaṃ dasseti. Sasaññimhīti saññāya sahite. Iminā saññāsīsena vedanādayo tayo khandhe dasseti saññāsahitattā eva. Samanaketi saviññāṇaketi attho. Iminā viññāṇakkhandhaṃ dasseti, aviññāṇake pana utusamuṭṭhānarūpasamudāyamatte paññāpetuṃ na sakkāti adhippāyo. Lokanti khandhādilokaṃ. Lokanirodhanti tassa lokassa nirujjhanaṃ nibbānameva vā. Nibbānampi hi khandhe paṭicca paññāpanato sarīrasmiṃyeva paññāpeti. Adesampi hi taṃ yesaṃ nirodho, tesaṃ vasena desatopi upacāravasena niddisīyati yathā ‘‘cakkhuṃ loke piyarūpaṃ sātarūpaṃ, etthesā taṇhā pahīyamānā pahīyati, ettha nirujjhamānā nirujjhatī’’ti (dī. ni. 2.401; ma. ni. 1.134; vibha. 204).

အလိုရှိတိုင်း ခြေကျင်သွားခြင်းဖြင့် သွား၍ လောက၏အဆုံးကို သိခြင်းငှာ၊ မြင်ခြင်းငှာ၊ ရောက်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ သို့သော်လည်း အတိုင်းအရှည်ရှိ၍ ပိုင်းခြားအပ်သော ဤကိုယ်ခန္ဓာ၌သာ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ပညတ်၍ ပြအံ့ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အပိ စ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ’ ဟူသည် တစ်လံမျှလောက်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်ဖြင့် ရူပက္ခန္ဓာကို ပြတော်မူသည်။ ‘သသညိမှိ’ ဟူသည် သညာနှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်၌ ဖြစ်၏။ ဤသညာကို အရင်းပြုသဖြင့် သညာနှင့်တကွဖြစ်သော ဝေဒနာအစရှိသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကို ပြတော်မူ၏။ ‘သမနကေ’ ဟူသည် စိတ်နှင့်တကွဖြစ်သော (ဝိညာဉ်ရှိသော) ဟူသော အနက်တည်း။ ဤပုဒ်ဖြင့် ဝိညာဏက္ခန္ဓာကို ပြတော်မူ၏။ စိတ်မရှိသော ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်အစုသက်သက်၌မူကား (နိဗ္ဗာန်ကို) ပညတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘လောကံ’ ဟူသည် ခန္ဓာအစရှိသော လောကကို ဆိုလို၏။ ‘လောကနိရောဓံ’ ဟူသည် ထိုခန္ဓာအစရှိသော လောက၏ ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဆိုလို၏။ စင်စစ်သော်လည်း နိဗ္ဗာန်ကိုပင် ခန္ဓာတို့ကို စွဲ၍ ပညတ်ရသောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၌သာလျှင် ပညတ်တော်မူသည်။ စင်စစ် နိဗ္ဗာန်သည် တည်ရာအရပ် မဟုတ်သော်လည်း အကြင်ခန္ဓာစသော တရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းရာဖြစ်ရာ ထိုတရားတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဌာနုပစာအားဖြင့် အရပ်ဟူ၍လည်း ညွှန်ပြအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် လောက၌ စက္ခုပသာဒသည် ချစ်ခင်အပ် သာယာအပ်သော ရုပ်မည်၏၊ တဏှာကို ပယ်အပ်သည်ရှိသော် ဤစက္ခုပသာဒ၌သာ ပယ်အပ်၏၊ ချုပ်ငြိမ်းသည်ရှိသော် ဤစက္ခုပသာဒ၌သာ ချုပ်ငြိမ်း၏ ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Gamanenāti pākatikagamanena. Lokassantoti saṅkhāralokassa anto antakiriyāya hetubhūtaṃ nibbānaṃ. Kudācananti kadācipi. Appatvāti aggamaggena anadhigantvā. Pamocananti pamutti nissaraṇaṃ. Tasmāti yasmā lokantaṃ appatvā vaṭṭadukkhato mutti natthi, tasmā. Haveti nipātamattaṃ. Lokavidūti sabhāvādito sabbaṃ lokaṃ vijānanto. Sumedhoti sundarapañño. Lokantagūti pariññābhisamayena lokaṃ viditvā pahānābhisamayena lokantagū. Maggabrahmacariyassa pariniṭṭhitattā vusitabrahmacariyo. Sabbesaṃ kilesānaṃ samitattā catusaccadhammānaṃ vā abhisamitattā samitāvī. Nāsīsatīti na pattheti, yathā imaṃ lokaṃ, evaṃ parañca lokaṃ nāsīsati appaṭisandhikattā.

‘ဂမနေန’ ဟူသည် ရိုးရိုးခြေကျင်သွားခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘လောကဿန္တော’ ဟူသည် သင်္ခါရလောက၏ အဆုံးဖြစ်၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကုဒါစနံ’ ဟူသည် တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှလည်း ဖြစ်၏။ ‘အပ္ပတွာ’ ဟူသည် အရဟတ္ထမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မရောက်မူ၍ ဖြစ်၏။ ‘ပမောစနံ’ ဟူသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၊ ထွက်မြောက်ခြင်းတည်း။ ‘တသ္မာ’ ဟူသည် အကြင်ကြောင့် လောက၏အဆုံးသို့ မရောက်ဘဲ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် မရှိ၊ ထိုကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ဟဝေ’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ‘လောကဝိဒူ’ ဟူသည် သဘာဝစသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော လောကကို သိတော်မူသောသူ ဖြစ်၏။ ‘သုမေဓော’ ဟူသည် ကောင်းသော ပညာရှိတော်မူသောသူ ဖြစ်၏။ ‘လောကန္တဂူ’ ဟူသည် ပရိညာဘိသမယဖြင့် လောကကိုသိ၍ ပဟာနဘိသမယဖြင့် လောက၏အဆုံးသို့ ရောက်တော်မူသောသူ ဖြစ်၏။ မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောကျင့်ဝတ်၏ အပြီးသို့ရောက်သောကြောင့် ‘ဝုသိတဗြဟ္မစရိယ’ (ကျင့်သုံးပြီးသော မြတ်သောကျင့်ဝတ်ရှိတော်မူသောသူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးပြီးသောကြောင့် သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍သိပြီးသောကြောင့် ‘သမိတာဝီ’ (ငြိမ်းအေးပြီးသောသူ) မည်၏။ ‘နာသီသတိ’ ဟူသည် တောင့်တတော်မမူဟု ဆိုလို၏။ ဤလောကကို မတောင့်တသကဲ့သို့ ထို့အတူ တမလွန်လောကကိုလည်း မတောင့်တပေ၊ နောက်ထပ် ပဋိသန္ဓေမနေရတော့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

Evaṃ [Pg.241] yadipi lokavidutā anavasesato dassitā sabhāvādito dassitattā, loko pana ekadeseneva vuttoti taṃ anavasesato dassetuṃ ‘‘api ca tayo lokā’’tiādi vuttaṃ. Tattha indriyabaddhānaṃ khandhānaṃ samūho santāno ca sattaloko. Rūpādīsu sattavisattatāya satto, lokīyati ettha kusalākusalaṃ tabbipāko cāti loko. Anindriyabaddhānaṃ rūpādīnaṃ samūho santāno ca okāsaloko lokīyanti ettha jaṅgamā thāvarā ca tesañca okāsabhūtoti katvā. Tadādhāratāya hesa ‘‘bhājanaloko’’tipi vuccati. Ubhayepi khandhā saṅkhāraloko paccayehi saṅkharīyanti lujjanti palujjanti cāti. Āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā, paccayāyattavuttikāti attho. Paccayattho hettha āhārasaddo ‘‘ayamāhāro anuppannassa vā kāmacchandassa uppādāyā’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.232) viya. Evañhi ‘‘sabbe sattā’’ti iminā asaññasattāpi pariggahitā honti. Sā panāyaṃ āhāraṭṭhitikatā nippariyāyato saṅkhāradhammo, na sattadhammoti āha ‘‘āhāraṭṭhitikāti āgataṭṭhāne saṅkhāraloko veditabbo’’ti.

ဤသို့လျှင် လောကဝိဒူဖြစ်တော်မူပုံကို သဘာဝစသည်ဖြင့် အကြွင်းမရှိ ပြသခဲ့သော်လည်း လောကကိုမူကား တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့်သာ ဖော်ပြခဲ့ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုလောကကို အကြွင်းမရှိ ပြဆိုခြင်းငှာ ‘အပိ စ တယော လောကာ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကား၌ ဣန္ဒြေနှင့် စပ်စပ်ကုန်သော ခန္ဓာတို့၏ အစုအပေါင်းနှင့် အစဉ်သည် ‘သတ္တလောက’ မည်၏။ ရူပါရုံစသည်တို့၌ ငြိကပ်စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် ‘သတ္တ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ဤ၌ ကုသိုလ် အကုသိုလ်နှင့် ယင်း၏အကျိုးတရားတို့ တည်ရှိတတ်သောကြောင့် ‘လောက’ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဣန္ဒြေနှင့် မစပ်စပ်သော ရူပါရုံစသည်တို့၏ အစုအပေါင်းနှင့် အစဉ်သည် ‘ဩကာသလောက’ မည်၏။ ဤလောက၌ လှုပ်ရှားသွားလာတတ်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ မလှုပ်ရှားဘဲ တည်မြဲသော ဝတ္ထုတို့သည်လည်းကောင်း တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့၏ တည်နေရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့၏ မှီရာတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤဩကာသလောကကို ‘ဘာဇနလောက’ ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၌ ရှိသော ခန္ဓာတရားတို့သည် ‘သင်္ခါရလောက’ မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်အပ်ကုန်၏၊ ပျက်စီးတတ် စုတ်ပြတ်တတ်ကုန်၏။ ‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’ ဟူသည် အကြောင်းကြောင့် တည်ရှိခြင်း ရှိကုန်၏၊ အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်လေ့ရှိကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤအရာ၌ အာဟာရသဒ္ဒါသည် ‘အကြောင်း’ ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ဥပမာအားဖြင့် ‘ဤအကြောင်းသည် မဖြစ်သေးသော ကာမစ္ဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်လာရန် ဖြစ်၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ‘သဗ္ဗေ သတ္တာ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အသညသတ်ဘုံသား သတ္တဝါတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုအာဟာရကြောင့် တည်ရှိခြင်းသဘောသည် မုချအားဖြင့် သင်္ခါရတရားသာ ဖြစ်၏၊ သတ္တဝါ၏ သဘောတရားမဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘အာဟာရဋ္ဌိတိကာ’ ဟူ၍ လာသော အရပ်၌ သင်္ခါရလောကကို သိအပ်၏ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Yadi evaṃ ‘‘sabbe sattā’’ti idaṃ kathanti? Puggalādhiṭṭhānadesanāti nāyaṃ doso. Kasmā pana bhagavā katthaci puggalādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ deseti, katthaci dhammādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ desetīti? Desanāvilāsato veneyyajjhāsayato ca. Desanāvilāsappattā hi buddhā bhagavanto, te yathāruci katthaci puggalādhiṭṭhānaṃ katvā katthaci dhammādhiṭṭhānaṃ katvā dhammaṃ desenti. Ye vā pana veneyyā sāsanakkamaṃ anotiṇṇā, tesaṃ puggalādhiṭṭhānaṃ desanaṃ desenti. Ye ca otiṇṇā, tesaṃ dhammādhiṭṭhānaṃ. Sammutisaccavisayā puggalādhiṭṭhānā desanā, itarā paramatthasaccavisayā. Purimā karuṇānukūlā, itarā paññānukūlā. Saddhānusārīgottānaṃ vā purimā. Te hi puggalappamāṇikā, pacchimā dhammānusārīgottānaṃ. Saddhācaritatāya vā lokādhipatīnaṃ vasena puggalādhiṭṭhānā, paññācaritatāya dhammādhipatīnaṃ vasena dhammādhiṭṭhānā. Purimā ca neyyatthā, pacchimā nītatthā. Iti bhagavā taṃ taṃ visesaṃ apekkhitvā tattha tattha duvidhaṃ desanaṃ desetīti veditabbaṃ.

ဤသို့ဖြစ်သည်ရှိသော် 'သဗ္ဗေ သတ္တာ' ဟူသော ဤစကားသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါသနည်း။ ဤစကားသည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာတော် ဖြစ်သောကြောင့် အပြစ်မရှိပါ။ အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အချို့သောအရာ၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ တရားဟောတော်မူပြီး၊ အချို့သောအရာ၌ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ပြု၍ တရားဟောတော်မူပါသနည်း။ ဒေသနာတော်၏ တင့်တယ်စံပယ်ခြင်း အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယကြောင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဘုန်းတော်ကြီးတော်မူကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသနာတော်၌ တင့်တယ်စံပယ်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူကုန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် အလိုတော်အတိုင်း အချို့သော အရပ်တို့၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ပြု၍လည်းကောင်း၊ အချို့သော အရပ်တို့၌ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ပြု၍လည်းကောင်း တရားတော်ကို ဟောတော်မူကြကုန်၏။ သာသနာတော်၏ အစဉ်သို့ မသက်ဝင်ကြသေးကုန်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဖြစ်သော ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူကုန်၏။ သက်ဝင်ပြီးသော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူကုန်၏။ သမုတိသစ္စာလျှင် အာရုံရှိသော ဒေသနာတော်သည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာတော်မည်၏၊ တစ်ပါးသော ဒေသနာတော်သည် ပရမတ္ထသစ္စာလျှင် အာရုံရှိ၏။ ရှေးဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် ကရုဏာတော်အားလျော်သော ဒေသနာတော်မည်၏၊ နောက်ဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် ပညာတော်အားလျော်၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် သဒ္ဓါနုသာရီ အနွယ်တို့အား လျော်၏။ ထိုအနွယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို အတိုင်းအရှည် ပြုတတ်ကုန်၏။ နောက်ဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် ဓမ္မာနုသာရီ အနွယ်တို့အား လျော်၏။ သို့မဟုတ် သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသည်ဖြစ်၍ လောကာဓိပတိ ဖြစ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာမည်၏၊ ပညာစရိုက်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဓမ္မာဓိပတိ ဖြစ်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာမည်၏။ ရှေးဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် နေယျတ္ထ (အနက်ကို ဆောင်ယူအပ်သော) ဒေသနာတော် ဖြစ်၏၊ နောက်ဖြစ်သော ဒေသနာတော်သည် နီတတ်ထ (အနက်ကို ဆောင်ယူပြီးဖြစ်သော) ဒေသနာတော် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုထူးခြားချက်ကို ငဲ့ညှာတော်မူ၍ ထိုထိုအရပ်တို့၌ နှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Diṭṭhigatikānaṃ [Pg.242] sassatādivasena ‘‘attā loko’’ti parikappanā yebhuyyena sattavisayā, na saṅkhāravisayāti āha ‘‘sassato lokoti vā asassato lokoti vāti āgataṭṭhāne sattaloko veditabbo’’ti. Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā parivattanti paribbhamanti. Disā bhanti virocamānāti tesaṃ paribbhamaneneva tā tā disā pabhassarā hutvā virocanti. Atha vā disāti upayogabahuvacanaṃ, tasmā sayaṃ virocamānā candimasūriyā yattakā disā bhanti sobhenti obhāsayantīti attho. Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassappakāro okāsaloko, sahassalokadhātuyoti attho. ‘‘Tāvasahassavā’’ti vā pāṭho, tāva tattakaṃ sahassaṃ assa atthīti tāvasahassavā. Etthāti sahassalokadhātusaṅkhāte loke.

မိစ္ဆာအယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သဿတဒိဋ္ဌိစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် 'အတ္တသည် လောကဖြစ်၏' ဟု ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်းသည် များသောအားဖြင့် သတ္တဝါလျှင် အာရုံရှိ၏၊ သင်္ခါရလျှင် အာရုံရှိသည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'သဿတလောကဖြစ်စေ၊ အသဿတလောကဖြစ်စေ ဟု လာရှိသော အရပ်၌ သတ္တလောကကို သိအပ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တိ' ဟူသည်ကား အကြင်မျှလောက်သော အရပ်၌ လနှင့် နေတို့သည် လည်ပတ်လှည့်လည်ကုန်၏။ 'ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစမာနာ' ဟူသည်ကား ထိုလနေတို့၏ လှည့်လည်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုထိုအရပ်မျက်နှာတို့သည် ပြိုးပြိုးပြက် ပြောင်ပြောင်တောက်လျက် ထွန်းပကုန်၏။ တစ်နည်းကား 'ဒိသာ' ဟူသည်မှာ ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ထွန်းပကုန်သော လနှင့် နေတို့သည် အကြင်မျှလောက်သော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ထွန်းလင်းတင့်တယ်စေကုန်၏၊ သက်ဝင်စေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တာဝ သဟဿဓာ လောကော' ဟူသည်ကား ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအရှည် ပမာဏဖြင့် တစ်ထောင်သော အပြားရှိသော ဩကာသလောက၊ တစ်ထောင့်သော လောကဓာတ်ဟု အနက်ရ၏။ 'တာဝသဟဿဝါ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ထိုမျှလောက်သော တစ်ထောင်သောအတိုင်းအရှည်သည် ဤလောက၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တာဝသဟဿဝါ မည်၏။ 'ဧတ္ထ' ဟူသည်ကား တစ်ထောင်သော လောကဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော လောက၌ ဖြစ်၏။

Tampīti tividhampi lokaṃ. Sabbathā avedīti sabbappakārato paṭivijjhi. Kathaṃ paṭivijjhīti āha ‘‘tathā hī’’tiādi. Tathā hissāti imassa ‘‘sabbathā vidito’’ti etena sambandho. Assāti anena bhagavatā. Eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikāti yāya puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbesaṃ saṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā, tāya sabbo saṅkhāraloko ekavidho pakārantarassa abhāvato. Dve lokātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā. Nanu ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphaladhammānampi lokatā āpajjatīti? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ idha lokoti adhippetattā. Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito tathā na hoti, so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā.

'တံပိ' ဟူသည် သုံးပါးသောအပြားရှိသော လောကကိုလည်း။ 'သဗ္ဗထာ အဝေဒီ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောအပြားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသနည်းဟူမူကား 'တထာ ဟိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ 'တထာ ဟိဿ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'သဗ္ဗထာ ဝိဒိတော' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်းအပ်၏။ 'အဿ' ဟူသည် ဤမြတ်စွာဘုရားသခင်အား။ 'ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟူသော အကြင်ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်စကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၏ အကြောင်းနှင့်စပ်၍ ဖြစ်ခြင်းရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရလောကသည် တစ်ခုတည်းသော အပြားရှိ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ပါးသော အပြားထူး မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဒွေ လောကာ' အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်လျှင် အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'နာမ' သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို မယူအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိဗ္ဗာန်သည် လောကသဘာဝ မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ မေးဖွယ်ရှိသည်ကား— 'အာဟာရဋ္ဌိတိကာ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပစ္စည်းနှင့်စပ်၍ ဖြစ်လေ့ရှိသောကြောင့် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့အားလည်း လောက၏အဖြစ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်လော။ မရောက်နိုင်ပါ၊ ဤအရာ၌ ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သော ဒုက္ခသစ္စာတရားတို့ကိုသာ 'လောက' ဟူ၍ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် 'မပျက်စီးတတ်' ဟု ယူအပ်သောသဘောသည် ထိုသို့သောသဘောမရှိ၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ယူခြင်းမှ ကင်းသော လောကုတ္တရာတရားတို့အား လောက၏အဖြစ်သည် မရှိ။

Tisso vedanāti sukhadukkhaupekkhāvasena. Cattāro āhārāti kabaḷīkārāhāro phassāhāro manosañcetanāhāro viññāṇāhāroti cattāro āhārā. Tattha kabaḷīkārāhāro ojaṭṭhamakaṃ rūpaṃ āharatīti āhāro. Phasso tisso vedanā āharatīti āhāro. Manosañcetanā tīsu bhavesu paṭisandhiṃ āharatīti āhāro. Viññāṇaṃ paṭisandhikkhaṇe nāmarūpaṃ āharatīti āhāro. Upādānānaṃ [Pg.243] ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā. Cha ajjhattikāni āyatanānīti cakkhāyatanādimanāyatanapariyantāni. Satta viññāṇaṭṭhitiyoti nānattakāyā nānattasaññino, nānattakāyā ekattasaññino, ekattakāyā nānattasaññino, ekattakāyā ekattasaññino, heṭṭhimā ca tayo āruppāti imā satta ‘‘viññāṇaṃ tiṭṭhati etthāti viññāṇaṭṭhitiyo’’ti vuccanti. Tattha nānattaṃ kāyo etesaṃ, nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā, nānattasaññā etesaṃ atthīti nānattasaññino. Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo.

'တိဿော ဝေဒနာ' ဟူသည် သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဥပေက္ခာဟူသော ဝေဒနာသုံးပါးတို့တည်း။ 'စတ္တာရော အာဟာရာ' ဟူသည် ကဗဠီကာရာဟာရ၊ ဖဿာဟာရ၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရ၊ ဝိညာဏာဟာရဟူ၍ အာဟာရလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအာဟာရလေးပါးတို့တွင် ကဗဠီကာရာဟာရသည် ဩဇာလျှင် ရှစ်ခုမြောက်ရှိသော ရုပ် (အဋ္ဌကလာပ်ရုပ်) ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် အာဟာရမည်၏။ ဖဿသည် ဝေဒနာသုံးပါးတို့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် အာဟာရမည်၏။ မနောသဉ္စေတနာသည် ဘဝသုံးပါးတို့၌ ပဋိသန္ဓေကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် အာဟာရမည်၏။ ဝိညာဏ်သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ နာမ်ရုပ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် အာဟာရမည်၏။ ဥပါဒါန်တို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာတို့သည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာမည်ကုန်၏။ 'ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ' ဟူသည် စက္ခာယတနအစရှိသည်မှ မနာယတနအဆုံးရှိသော တရားတို့တည်း။ 'သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော' ဟူသည်— ကိုယ်လည်းထူး သညာလည်းထူးသော သတ္တဝါတို့၏ ဝိညာဏဌိတိ၊ ကိုယ်ကားထူး သညာကားတူသော သတ္တဝါတို့၏ ဝိညာဏဌိတိ၊ ကိုယ်ကားတူ သညာကားထူးသော သတ္တဝါတို့၏ ဝိညာဏဌိတိ၊ ကိုယ်လည်းတူ သညာလည်းတူသော သတ္တဝါတို့၏ ဝိညာဏဌိတိနှင့် အောက်၌ဖြစ်ကုန်သော အရူပဝိညာဉ်သုံးပါးတို့တည်း။ ဤခုနစ်ပါးတို့ကို 'ဝိညာဏ်သည် ဤတရား၌ တည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် ဝိညာဏဌိတိတို့' ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုပါဠိတို့တွင် ထိုသတ္တဝါတို့အား ကိုယ်သည် ထူးခြား၏၊ သို့မဟုတ် ထိုသတ္တဝါတို့အား ထူးခြားသောကိုယ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နာနတ္တကာယ' မည်ကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့အား ထူးခြားသော သညာရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'နာနတ္တသညိနော' မည်ကုန်၏။ ဤသို့သော နည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။

Sabbe manussā (dī. ni. aṭṭha. 2.127; a. ni. aṭṭha. 3.7.44-45) chakāmāvacarā ca devā ekacce ca vinipātikā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’ti vuccanti. Aparimāṇesu hi cakkavāḷesu aparimāṇānaṃ manussānaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena dvepi ekasadisā natthi. Yepi katthaci yamakabhātaro vaṇṇena vā saṇṭhānena vā ekasadisā honti, tesampi ālokitavilokitakathitahasitagamanaṭhānādīhi viseso hotiyeva, paṭisandhisaññā ca nesaṃ tihetukāpi duhetukāpi ahetukāpi hoti, tasmā sabbepi manussā nānattakāyā nānattasaññino. Chakāmāvacaradevesu ca kesañci kāyo nīlo hoti, kesañci pītādivaṇṇo, paṭisandhisaññā ca nesaṃ duhetukāpi tihetukāpi hoti, tasmā tepi nānattakāyā nānattasaññino. Ekacce vinipātikā pana catuapāyavinimuttakā uttaramātā yakkhinī, piyaṅkaramātā, dhammaguttāti evamādayo daṭṭhabbā. Etesañhi odātakaāḷamaṅguracchavisāmavaṇṇādivasena ceva kisathūlarassadīghādivasena ca kāyo nānā hoti, manussānaṃ viya tihetukaduhetukāhetukavasena paṭisandhisaññāpi, te pana devā viya na mahesakkhā, kapaṇamanussā viya appesakkhā dullabhaghāsacchādanā dukkhapīḷitā viharanti, ekacce kāḷapakkhe dukkhitā juṇhapakkhe sukhitā honti, tasmā sukhasamussayato vinipatitattā sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikāti vuttā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato. Ye panettha tihetukā, tesaṃ dhammābhisamayopi hoti. Piyaṅkaramātā hi yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –

လူအားလုံး၊ ကာမာဝစရ နတ်ခြောက်ဘုံမှ နတ်တို့နှင့် အချို့သော ဝိနိပါတိက အသူရာတို့ကို 'အထူးထူးသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အထူးထူးသော သညာရှိသော သတ္တဝါများ' (နာနတ္တကာယ နာနတ္တသညီ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော စကြဝဠာတို့၌ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လူတို့တွင် အဆင်းသဏ္ဌာန် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ယောက်သောသူသည်လည်း အချင်းချင်း လုံးဝတူညီသည်ဟူ၍ မရှိပေ။ အချို့သော မိဘတို့၌ အမွှာမွေးသော ညီနောင်တို့သည် အဆင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဏ္ဌာန်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း တူညီကြသော်လည်း ထိုသူတို့၌ပင် ကြည့်ရှုခြင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ရယ်မောခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ထူးခြားမှုသည် ရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ထိုသူတို့၏ ပဋိသန္ဓေသညာသည်လည်း တိဟိတ်လည်းဖြစ်၏၊ ဒွိဟိတ်လည်းဖြစ်၏၊ အဟိတ်လည်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လူအားလုံးတို့သည် 'အထူးထူးသောကိုယ်၊ အထူးထူးသောသညာရှိသူများ' ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကာမာဝစရနတ်ခြောက်ဘုံတို့၌လည်း အချို့သောနတ်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ညို၏၊ အချို့သည် ရွှေအဆင်း စသည် ရှိ၏။ ထိုနတ်တို့၏ ပဋိသန္ဓေသညာသည်လည်း ဒွိဟိတ်လည်းဖြစ်၏၊ တိဟိတ်လည်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနတ်တို့သည်လည်း 'အထူးထူးသောကိုယ်၊ အထူးထူးသောသညာရှိသူများ' ဖြစ်ကြကုန်၏။ အချို့သော ဝိနိပါတိက အသူရာတို့သည်ကား အပါယ်လေးပါးမှ လွတ်ကင်းကုန်သော ဥတ္တရမာတာဘီလူးမ၊ ပိယင်္ဂရမာတာဘီလူးမ၊ ဓမ္မဂုတ္တိဘီလူးမ စသည်တို့ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဘီလူးတို့အားလည်း ဖြူစင်သောအဆင်း၊ ညိုမည်းသောအဆင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပိန်ခြင်း၊ ဆူခြင်း၊ ပုခြင်း၊ ရှည်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကိုယ်ခန္ဓာသည် အသီးသီးကွဲပြားခြားနား၏။ လူတို့ကဲ့သို့ပင် တိဟိတ်၊ ဒွိဟိတ်၊ အဟိတ် အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေသညာသည်လည်း ထူးခြားမှုရှိ၏။ ထိုသူတို့သည် နတ်တို့ကဲ့သို့ တန်ခိုးမကြီးကြဘဲ ဆင်းရဲသားလူတို့ကဲ့သို့ တန်ခိုးနည်းပါးကုန်၏၊ အဝတ်အစားနှင့် အစာကို ခဲယဉ်းစွာ ရှာဖွေရကုန်၏၊ ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခံရလျက် နေကြရကုန်၏။ အချို့သည် လဆုတ်ပက္ခ၌ ဆင်းရဲခံရ၍ လဆန်းပက္ခ၌ ချမ်းသာရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာအစုအဝေးမှ လျှောကျတတ်သောကြောင့် နတ်ဘဝဖြစ်သော်လည်း နတ်စည်းစိမ်မရှိသဖြင့် 'ဝိနိပါတိက' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအသူရာတို့တွင် တိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသူတို့အား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) လည်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ပိယင်္ဂရမာတာဘီလူးမသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ် တရားတော်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်သည်ကို ကြားရ၍ -

‘‘Mā [Pg.244] saddaṃ kari piyaṅkara, bhikkhu dhammapadāni bhāsati;

Apica dhammapadaṃ vijāniya, paṭipajjema hitāya no siyā.

'ချသား ပိယင်္ဂရ... အသံမပြုပါလင့်၊ ရဟန်းမြတ်သည် တရားတော်များကို ဟောကြားနေတော်မူ၏။ တရားတော်ကို ကောင်းစွာသိရှိ၍ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ငါတို့ ကျင့်ကြံနိုင်ပါမူ ကောင်းလေစွ (သို့မဟုတ် ကျင့်ကြံနိုင်ပါအံ့လည်း မသိ)။

‘‘Pāṇesu ca saṃyamāmase, sampajānamusā na bhaṇāmase;

Sikkhema susīlyamattano, api muccema pisācayoniyā’’ti. (saṃ. ni. 1.240) –

သတ္တဝါတို့အပေါ်၌လည်း စောင့်စည်းကြကုန်အံ့၊ သိလျက်နှင့် မုသာဝါဒစကားကို မပြောဆိုကြကုန်အံ့၊ မိမိတို့၏ သီလကောင်းကို ဆောက်တည်ကျင့်သုံးကြကုန်အံ့၊ သို့မှသာ ဘီလူးမဘဝ (ပိသာစယောနိ) မှ လွတ်မြောက်နိုင်ကြကုန်အံ့' ဟု

Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā. Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā. Evamimepi kāyassa ceva paṭisandhisaññāya ca nānattā ‘‘nānattakāyā nānattasaññino’’tveva saṅkhyaṃ gacchanti.

ဤသို့ သားငယ်ကို ဖျောင်းဖျနားလည်စေပြီးလျှင် ထိုနေ့၌ပင် သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ ဥတ္တရမာတာသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာကြားရရုံမျှဖြင့် သောတာပန်ဖြစ်လေ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသူတို့သည်လည်း ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေသညာ၏ ကွဲပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'အထူးထူးသောကိုယ်၊ အထူးထူးသောသညာရှိသော သတ္တဝါ' (နာနတ္တကာယ နာနတ္တသညီ) ဟူသော ဝိညာဏဌိတိအရေအတွက်သို့သာ ရောက်ကုန်၏။

Brahmapārisajjabrahmapurohitamahābrahmasaṅkhātā pana hīnamajjhimapaṇītabhedabhinnena paṭhamajjhānena nibbattā brahmakāyikā ceva catūsu apāyesu sattā ca ‘‘nānattakāyā ekattasaññino’’ti vuccanti. Etesu hi brahmakāyikesu brahmapurohitānaṃ kāyo brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro hoti, mahābrahmānaṃ kāyo pana brahmapurohitehipi pamāṇato vipulataro hoti. Kāmañca nesaṃ pabhāvasenapi kāyo heṭṭhimaheṭṭhimehi uḷārataro hoti, taṃ pana idha appamāṇaṃ. Tathā hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi pabhāvematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ekattakāyā’’tveva te vuccanti. Evamime brahmakāyikā kāyassa nānattā paṭhamajjhānavipākavasena pana paṭisandhisaññāya ca ekattā nānattakāyā ekattasaññino. Yathā ca te, evaṃ catūsu apāyesu sattā. Nirayesu hi kesañci gāvutaṃ, kesañci aḍḍhayojanaṃ, kesañci yojanaṃ attabhāvo hoti, devadattassa pana yojanasatiko jāto. Tiracchānesupi keci khuddakā, keci mahantā, pettivisayepi keci saṭṭhihatthā, keci asītihatthā honti, keci suvaṇṇā, keci dubbaṇṇā, tathā kālakañcikā asurā. Api cettha dīghapiṭṭhikapetā nāma saṭṭhiyojanikāpi honti, paṭisandhisaññā pana sabbesampi akusalavipākāhetukāva hoti. Iti āpāyikāpi ‘‘nānattakāyā ekattasaññino’’tveva saṅkhyaṃ gacchanti.

ဗြဟ္မာပါရိသဇ္ဇ၊ ဗြဟ္မာပရောဟိတ၊ မဟာဗြဟ္မာ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော အယုတ်၊ အလတ်၊ အမြတ် ကွဲပြားခြားနားသော ပထမဈာန်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဗြဟ္မကာယိက ဗြဟ္မာတို့သည်လည်းကောင်း၊ အပါယ်လေးပါး၌ ရှိကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း 'အထူးထူးသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိ၍ တူညီသော သညာရှိကုန်သော သတ္တဝါ' (နာနတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မကာယိက ဗြဟ္မာတို့တွင် ဗြဟ္မာပရောဟိတတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဗြဟ္မာပါရိသဇ္ဇတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာထက် အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် သာလွန်ကြီးမား၏။ မဟာဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း ဗြဟ္မာပရောဟိတတို့ထက် အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ပိုမိုကြီးမားပြန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အောက်အောက်သော ဗြဟ္မာတို့ထက် ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ အစွမ်းအားဖြင့်လည်း ပိုမိုထူးကဲမြတ်ပြတ်၏။ သို့သော် ထိုကြီးမားခြင်းသည် ဤဝိညာဏဌိတိ၌ ပမာဏမဟုတ်ပေ။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ ပရိတ္တာဘာ အစရှိသော ဗြဟ္မာတို့နှင့် ပရိတ္တသုဘ အစရှိသော ဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်၌ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါမျှသာ ထူးခြားမှုရှိသော်လည်း ဧကတ္တ (တူညီသောကိုယ်) ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် 'တူညီသောကိုယ်ရှိသူများ' (ဧကတ္တကာယ) ဟူ၍သာ ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဗြဟ္မကာယိက ဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း ပထမဈာန်ဝိပါက်၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေသညာ၌ တူညီကြသောကြောင့် 'အထူးထူးသောကိုယ်၊ တူညီသောသညာရှိသူများ' (နာနတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့ကဲ့သို့ပင် အပါယ်လေးပါးရှိ သတ္တဝါတို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ကြ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ငရဲဘုံတို့၌ အချို့သော ငရဲသူတို့သည် တစ်ဂါဝုတ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အတ္တဘော ရှိကြ၏၊ အချို့သည် ယူဇနာဝက်၊ အချို့သည် တစ်ယူဇနာရှိသော အတ္တဘော ရှိကြ၏။ ဒေဝဒတ်၏ အတ္တဘောသည်ကား ယူဇနာတစ်ရာ အတိုင်းအရှည် ရှိလေသည်။ တိရစ္ဆာန်တို့တွင်လည်း အချို့သည် သေးငယ်ကြ၍ အချို့သည် ကြီးမားကြကုန်၏။ ပြိတ္တာဘုံ၌လည်း အချို့သော ပြိတ္တာတို့သည် အတောင်ခြောက်ဆယ် ရှိကြကုန်၏၊ အချို့သည် အတောင်ရှစ်ဆယ် ရှိကြကုန်၏။ အချို့သည် အဆင်းလှကုန်၏၊ အချို့သည် အဆင်းမလှကုန်။ ထို့အတူ ကာလကဉ္စိက အသူရာတို့သည်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ပြင် ဤပြိတ္တာတို့တွင် ဒီဃပိဋ္ဌိက အမည်ရှိသော ပြိတ္တာတို့သည် ယူဇနာခြောက်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ပင် ရှိကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုပြိတ္တာနှင့် အသူရာအားလုံးတို့၏ ပဋိသန္ဓေသညာသည်ကား အကုသလဝိပါက် အဟိတ်စိတ်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အပါယ်ဘုံသား သတ္တဝါတို့သည်လည်း 'အထူးထူးသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိ၍ တူညီသော သညာရှိသော သတ္တဝါ' ဟူသော အရေအတွက်သို့သာ ရောက်ကုန်၏။

Dutiyajjhānabhūmikā [Pg.245] pana parittābhā appamāṇābhā ābhassarā ‘‘ekattakāyā nānattasaññino’’ti vuccanti. Nesañhi sabbesaṃ kāyo ekappamāṇova hoti, paṭisandhisaññā pana dutiyatatiyajjhānavipākavasena nānā hoti.

ဒုတိယဈာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်သော ပရိတ္တာဘာ၊ အပ္ပမာဏာဘာ၊ အာဘဿရာ ဗြဟ္မာတို့ကို 'တူညီသောကိုယ်ခန္ဓာရှိ၍ အထူးထူးသောသညာရှိကုန်သော သတ္တဝါ' (ဧကတ္တကာယ နာနတ္တသညီ) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဗြဟ္မာအားလုံးတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အတိုင်းအရှည် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏၊ ပဋိသန္ဓေသညာသည်ကား ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန်ဝိပါက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်၏။

Parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā pana tatiyajjhānabhūmikā ekattakāyā ekattasaññino. Tesaṃ vuttanayena kāyassa ceva catutthajjhānavipākavasena paṭisandhisaññāya ca ekattā. ‘‘Vehapphalāpi imaṃyeva catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti kāyassa ceva pañcamajjhānavipākavasena paṭisandhisaññāya ca ekarūpattā. Suddhāvāsā pana apunarāvattanato vivaṭṭapakkhe ṭhitā, na sabbakālikā. Kappasatasahassampi asaṅkhyeyyampi buddhasuññe loke nuppajjanti, soḷasakappasahassabbhantare buddhesu uppajjantesuyeva uppajjanti, dhammacakkappavattissa bhagavato khandhāvāraṭṭhānasadisā honti, tasmā neva viññāṇaṭṭhitiṃ, na sattāvāsaṃ bhajantī’’ti vadanti. Mahāsīvatthero pana ‘‘na kho pana so sāriputta āvāso sulabharūpo, yo mayā anāvuṭṭhapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehī’’ti (ma. ni. 1.160) iminā suttena ‘‘suddhāvāsāpi catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ catutthasattāvāsaṃ bhajantī’’ti vadati, taṃ appaṭibāhiyattā suttassa anuññātaṃ. Tasmā asaññasattaṃ apanetvā parittasubhādīsu akaniṭṭhapariyosānāsu navasu bhūmīsu sattā ‘‘ekattakāyā ekattasaññino’’ti gahetabbā.

တတိယဈာန်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်သော ပရိတ္တာသုဘ၊ အပ္ပမာဏသုဘ၊ သုဘကိဏှာ ဗြဟ္မာတို့သည်ကား 'တူညီသောကိုယ်ခန္ဓာနှင့် တူညီသောသညာရှိကုန်သော ဗြဟ္မာ' (ဧကတ္တကာယ ဧကတ္တသညီ) မည်ကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့အား ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ဝိပါက်၏အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေသညာသည်လည်းကောင်း တူညီသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း ဤစတုတ္ထဝိညာဏဌိတိသို့သာလျှင် ဝင်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမဈာန်ဝိပါက်၏အစွမ်းဖြင့် ပဋိသန္ဓေသညာသည်လည်းကောင်း တစ်မျိုးတည်း တူညီသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည်ကား ဘဝသစ်တစ်ဖန် ပြန်လည်မဖြစ်တော့ခြင်းကြောင့် ဝဋ်မှကင်းသောဘက်၌ တည်ကုန်၏။ အမြဲမပြတ်တည်သောဘုံ မဟုတ်ကုန်။ ကမ္ဘာတစ်သိန်းသော်လည်းကောင်း၊ ကမ္ဘာတစ်သင်္ချေသော်လည်းကောင်း ဘုရားဆိတ်သုဉ်းသောလောက၌ မဖြစ်ပေါ်လာကုန်။ ကမ္ဘာတစ်သောင်းခြောက်ထောင်အတွင်း၌ ဘုရားပွင့်တော်မူသော အခါ၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ တပ်စခန်းချရာ (ခန္ဓာဝါရဌာန) နှင့် တူကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့ကို ဝိညာဏဌိတိဟူ၍လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါသဟူ၍လည်းကောင်း မသတ်မှတ်ကုန်ဟု (ဆရာတို့) ဆိုကြကုန်၏။ မဟာသီဝထေရ်သည်ကား 'ငါဘုရားသည် ဤရှည်လျားလှစွာသော ကာလပတ်လုံး သုဒ္ဓါဝါသနတ်ဗြဟ္မာတို့မှတစ်ပါး ငါမနေခဲ့ဖူးသော သတ္တဝါတို့၏နေရာဖြစ်သော ဘုံသည် မရှိသလောက် ရှားပါးလှ၏' ဟူသော သုတ်ပါဠိတော်အရ 'သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့သည်လည်း စတုတ္ထဝိညာဏဌိတိ၊ စတုတ္ထသတ္တဝါသသို့ ဝင်ကုန်၏' ဟု ဆို၏။ ထိုစကားသည် သုတ်ပါဠိတော်နှင့် မဆန့်ကျင်သောကြောင့် ခွင့်ပြုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အသညသတ်ဘုံကို ဖယ်ထုတ်၍ ပရိတ္တာသုဘဘုံမှစ၍ အကနိဋ္ဌဘုံတိုင်အောင်သော ကိုးဘုံတို့၌ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို 'တူညီသောကိုယ်ခန္ဓာ၊ တူညီသောသညာရှိကုန်သော သတ္တဝါ' ဟူ၍ ယူအပ်၏။

Asaññasattā pana viññāṇābhāvā ettha saṅgahaṃ na gacchanti. Tathā hi anuppanne buddhe titthāyatane pabbajitā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā tato vuṭṭhāya ‘‘dhī cittaṃ, dhī cittaṃ, cittassa nāma abhāvoyeva sādhu. Cittañhi nissāya vadhabandhādipaccayaṃ dukkhaṃ uppajjati, citte asati nattheta’’nti khantiṃ ruciṃ uppādetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā rūpapaṭisandhivasena asaññabhave nibbattanti. Yo yassa iriyāpatho manussaloke paṇihito ahosi, so tena iriyāpathena nibbattitvā pañca kappasatāni ṭhito vā nisinno vā nipanno vā hoti. Evaṃ cittavirāgabhāvanāvasena tesaṃ tattha viññāṇuppatti na hotīti viññāṇābhāvato viññāṇaṭṭhitiṃ te na bhajanti. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ [Pg.246] pana yatheva saññāya, evaṃ viññāṇassapi sukhumattā viññāṇaṭṭhitīsu saṅgahaṃ na gacchati. Tañhi saññāya viya viññāṇassapi saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ, na ca sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nevaviññāṇā nāviññāṇaṃ, tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu saṅgahaṃ na gacchati. Tasmā vinipātikehi saddhiṃ chakāmāvacaradevā manussā ca nānattakāyā nānattasaññino, paṭhamajjhānabhūmikā apāyasattā ca nānattakāyā ekattasaññino, dutiyajjhānabhūmikā ekattakāyā nānattasaññino, tatiyajjhānabhūmikā asaññasattaṃ vajjetvā sesā catutthajjhānabhūmikā ca ekattakāyā ekattasaññinoti imā catasso viññāṇaṭṭhitiyo nevasaññānāsaññāyatanaṃ vajjetvā ākāsānañcāyatanādiheṭṭhimāruppattayena saddhiṃ ‘‘satta viññāṇaṭṭhitiyo’’ti veditabbā.

အသညသတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဝိညာဉ်မရှိသောကြောင့် ဤဝိညာဏဌိတိ၌ ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်ကုန်။ ဘုရားရှင်မပွင့်မီ တိတ္ထိတို့၏သာသနာ၌ ရဟန်းပြုကြကုန်သော ထိုသူတို့သည် ဝါယောကသိုဏ်း၌ ပရိကံပြု၍ စတုတ္ထဈာန်ကို ရရှိစေပြီးနောက် ထိုစတုတ္ထဈာန်မှ ထကာ 'စိတ်သည် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ကောင်းလှ၏၊ စိတ်မရှိခြင်းသည်သာလျှင် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ စိတ်ရှိသောကြောင့်သာ သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း စသည့် ဆင်းရဲဒုက္ခများ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ စိတ်မရှိလျှင် ထိုဆင်းရဲဒုက္ခ မရှိနိုင်တော့ပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ နှစ်သက်ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် ဈာန်မလျော့ဘဲ ကွယ်လွန်သောအခါ ရုပ်ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏။ လူ့ပြည်၌ အကြင်ဣရိယာပုဒ်ဖြင့် တည်ရှိခဲ့သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အသညသတ်ဘုံ၌လည်း ထိုဣရိယာပုဒ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လျက် ကမ္ဘာငါးရာပတ်လုံး ရပ်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ လျောင်းလျက်သော်လည်းကောင်း တည်ရှိနေတတ်၏။ ဤသို့လျှင် စိတ်၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းသော ဘာဝနာ၏အစွမ်းကြောင့် ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့အား ထိုဘုံ၌ စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုမရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ဝိညာဉ်မရှိခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့သည် ဝိညာဏဌိတိ၌ မပါဝင်ကုန်။ နေဝသညာနာသညာယတနဘုံသည်လည်း သညာကဲ့သို့ပင် ဝိညာဉ်သည်လည်း အလွန်သိမ်မွေ့သောကြောင့် ဝိညာဏဌိတိဟူသော ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုနေဝသညာနာသညာယတနစိတ်သည် သညာကဲ့သို့ပင် ဝိညာဉ်သည်လည်း သင်္ခါရအကြွင်းမျှဖြင့် သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနေသဖြင့် ထင်ရှားသော ဝိညာဉ်၏ကိစ္စ မရှိသောကြောင့် ဝိညာဉ်ရှိသည်လည်းမဟုတ်၊ ဝိညာဉ်လုံးဝမရှိသည်လည်းမဟုတ်သောကြောင့် နေဝသညာနာသညာယတန မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသော ဝိညာဉ်ကိစ္စရှိသော ဝိညာဏဌိတိတို့၌ ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဝိနိပါတိကအသူရာတို့နှင့်တကွ ကာမာဝစရ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်နှင့် လူတို့သည် ကိုယ်လည်းထူးခြား၊ သညာလည်းထူးခြားသော ဝိညာဏဌိတိ မည်ကုန်၏။ ပထမဈာန်ဘုံဗြဟ္မာများနှင့် အပါယ်သတ္တဝါတို့သည် ကိုယ်ထူးခြား၍ သညာတစ်ခုတည်းဖြစ်သော ဝိညာဏဌိတိ မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဈာန်ဘုံဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်တူ၍ သညာထူးခြားသော ဝိညာဏဌိတိ မည်ကုန်၏။ တတိယဈာန်ဘုံဗြဟ္မာများနှင့် အသညသတ်ကို ကြဉ်၍ ကျန်ရှိသော စတုတ္ထဈာန်ဘုံဗြဟ္မာတို့သည် ကိုယ်လည်းတူ၊ သညာလည်းတူသော ဝိညာဏဌိတိ မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤလေးပါးသော ဝိညာဏဌိတိတို့နှင့်အတူ နေဝသညာနာသညာယတနကို ကြဉ်၍ အာကာသာနဉ္စာယတနအစရှိသော အောက်အရူပသုံးဘုံနှင့်တကွ ပေါင်းသော် ဝိညာဏဌိတိ ခုနစ်ပါးဟူ၍ သိအပ်၏။

Aṭṭha lokadhammāti lābho alābho yaso ayaso nindā pasaṃsā sukhaṃ dukkhanti ime aṭṭha lokassa dhammattā lokadhammā. Ime hi sattalokassa avassaṃbhāvino dhammā, tasmā etehi vinimutto nāma koci satto natthi. Te hi aparāparaṃ kadāci lokaṃ anupatanti, kadāci te loko ca anupatati. Vuttampi cetaṃ ‘‘aṭṭhime, bhikkhave, lokadhammā lokaṃ anuparivattanti, loko ca aṭṭha lokadhamme anuparivattatī’’ti (a. ni. 8.6). Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi, tāni eva vā laddhabbato lābho. Tadabhāvo alābho. Lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito, alābhaggahaṇena virodho. Evaṃ yasādīsupi tabbisayaanurodhavirodhānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Lābhe pana āgate alābho āgatoyeva hotīti lābho ca alābho ca vutto. Yasādīsupi eseva nayo. Tathā ca lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya lābhādīsu anurodhe sati alābhādīsu virodho laddhāvasaro eva hoti.

လောကဓံတရား ရှစ်ပါး ဟူသည်မှာ လာဘ်ရခြင်း (လာဘ)၊ လာဘ်မရခြင်း (အလာဘ)၊ အခြံအရံရှိခြင်း (ယသ)၊ အခြံအရံမရှိခြင်း (အယသ)၊ ကဲ့ရဲ့ခံရခြင်း (နိန္ဒာ)၊ ချီးမွမ်းခံရခြင်း (ပသံသာ)၊ ချမ်းသာခြင်း (သုခ)၊ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤရှစ်ပါးသော တရားတို့သည် သတ္တလောက၏ သဘောတရားများဖြစ်သောကြောင့် လောကဓံတရားများ မည်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤတရားတို့သည် သတ္တလောကအတွက် မလွဲမသွေ ကြုံတွေ့ရမည့် တရားများဖြစ်သောကြောင့် ဤလောကဓံတရားတို့မှ လွတ်ကင်းသော သတ္တဝါဟူ၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှမရှိပေ။ သတ္တဝါတို့သည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ လောကဓံတရားများနောက်သို့ ပြန်လှန်လိုက်ပါကြရသလို၊ တစ်ခါတစ်ရံ လောကဓံတရားတို့ကလည်း သတ္တဝါတို့နောက်သို့ အစဉ်လိုက်တတ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်က 'ရဟန်းတို့၊ ဤလောကဓံတရား ရှစ်ပါးတို့သည် လောကနောက်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်ကုန်၏၊ လောကသည်လည်း လောကဓံတရား ရှစ်ပါးနောက်သို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်တတ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ စားသောက်ဝတ်ဆင်ဖွယ် စသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကို လာဘ်ရခြင်း (လာဘ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ ရရှိအပ်သောကြောင့် လာဘ်မည်၏။ ထိုသို့မရခြင်းကို လာဘ်မရခြင်း (အလာဘ) ဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာ၌ လာဘ်ရခြင်းဟူသော စကားဖြင့် ထိုလာဘ်နှင့်စပ်လျဉ်း၍ နှစ်သက်ခြင်း (အနုရောဓ) ကို ယူအပ်၏၊ လာဘ်မရခြင်းဟူသော စကားဖြင့် မနှစ်သက်ခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ခြင်း (ဝိရောဓ) ကို ယူအပ်၏။ ထို့အတူ အခြံအရံရှိခြင်း စသည်တို့၌လည်း ထိုအရာနှင့်စပ်လျဉ်းသော နှစ်သက်ခြင်း၊ ဆန့်ကျင်ခြင်းတို့ကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လာဘ်ရလာသောအခါ လာဘ်မရခြင်းသည်လည်း ရောက်ရှိလာသည်သာဖြစ်သောကြောင့် လာဘ်ရခြင်းနှင့် လာဘ်မရခြင်းကို တွဲ၍ဆိုအပ်၏။ အခြံအရံရှိခြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သွေးရှိလျှင် ထိုသွေးပုပ်ထွက်ရာမှ ပြည်ဖြစ်လာသကဲ့သို့၊ လာဘ်ရခြင်းစသည်တို့၌ နှစ်သက်မှုရှိလျှင် လာဘ်မရခြင်းစသည်တို့၌ ဆန့်ကျင်မှုသည်လည်း အခွင့်သာရရှိလာသည်သာ ဖြစ်ပေသည်။

Nava sattāvāsāti heṭṭhā vuttasattaviññāṇaṭṭhitiyo eva asaññasattacatutthāruppehi saddhiṃ ‘‘nava sattāvāsā’’ti vuccanti. Sattā āvasanti etesūti sattāvāsā, nānattakāyanānattasaññīādibhedā sattanikāyā. Te hi sattanikāyā tappariyāpannānaṃ sattānaṃ tāya eva tappariyāpannatāya [Pg.247] ādhāro viya vattabbataṃ arahanti samudāyādhāratāya avayavassa yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Suddhāvāsānampi sattāvāsaggahaṇe kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva.

သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာအရပ် ကိုးပါး (သတ္တဝါသ ကိုးပါး) ဟူသည်ကား အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ဝိညာဏဌိတိ ခုနစ်ပါးတို့သည်ပင်လျှင် အသညသတ်ဘုံ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဘုံတို့နှင့် တကွ ပေါင်းစပ်၍ 'သတ္တဝါသ ကိုးပါး' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သတ္တဝါတို့သည် ဤနေရာတို့၌ မှီတင်းနေထိုင်တတ်ကြသောကြောင့် သတ္တဝါသ မည်ကုန်၏။ ကိုယ်လည်းထူးခြား၊ သညာလည်းထူးခြားခြင်း စသည်ဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော သတ္တဝါတို့၏ အစုအဝေးများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသတ္တဝါတို့၏ တည်ရာအစုအဝေးများသည် ထိုဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာမှီရာကဲ့သို့ ဆိုထိုက်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သစ်ပင်နှင့် သစ်ကိုင်းကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းသည် အပေါင်းအစုကို မှီ၍ဖြစ်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့ကိုလည်း သတ္တဝါသအဖြစ် ယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကိုမူ အောက်တွင် ဖော်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်ပေသည်။

Dasāyatanānīti arūpasabhāvaṃ manāyatanaṃ rūpārūpādimissakaṃ dhammāyatanañca ṭhapetvā kevalaṃ rūpadhammānaṃyeva vasena cakkhāyatanādayo pañca, rūpāyatanādayo pañcāti dasāyatanāni vuttāni, manāyatanadhammāyatanehi pana saddhiṃ tāniyeva ‘‘dvādasāyatanānī’’ti vuttāni.

အာယတန ဆယ်ပါး ဟူသည်မှာ နာမ်သဘောတရားဖြစ်သော မနာယတနနှင့် နာမ်ရုပ်နှောသော ဓမ္မာယတနတို့ကို ဖယ်ထား၍ သက်သက်ရုပ်တရားများသက်သက်ဖြင့်သာ စက္ခာယတနအစရှိသော ရုပ်အာယတန ငါးပါးနှင့် ရူပါယတနအစရှိသော ရုပ်အာယတန ငါးပါး ပေါင်းဆယ်ပါးကို ရုပ်အာယတန ဆယ်ပါး ဟု ဆိုအပ်၏။ မနာယတန၊ ဓမ္မာယတနတို့နှင့် ပေါင်းစပ်လျှင်မူ ထိုဆယ်ပါးတို့သည်ပင်လျှင် အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်လာကြသည်။

Kasmā panettha cakkhādayo ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti? Āyatanato (vibha. aṭṭha. 154) āyānaṃ vā tananato āyatassa ca nayanato āyatanāni. Cakkhurūpādīsu hi taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā dhammā sena sena anubhavanādinā kiccena āyatanti uṭṭhahanti ghaṭanti vāyamanti, te ca pana āyabhūte dhamme etāni tanonti vitthārenti, idañca anamatagge saṃsāre pavattaṃ ativiya āyataṃ saṃsāradukkhaṃ yāva na nivattati, tāva nayanti pavattayanti, tasmā ‘‘āyatanānī’’ti vuccanti. Api ca nivāsaṭṭhānaṭṭhena ākaraṭṭhena samosaraṇaṭṭhena sañjātidesaṭṭhena kāraṇaṭṭhena ca āyatanāni. Tathā hi loke ‘‘issarāyatanaṃ vāsudevāyatana’’ntiādīsu nivāsaṭṭhānaṃ āyatananti vuccati. ‘‘Suvaṇṇāyatanaṃ rajatāyatana’’ntiādīsu ākaro. Sāsane pana ‘‘manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’tiādīsu (a. ni. 5.38) samosaraṇaṭṭhānaṃ. ‘‘Dakkhiṇāpatho gunnaṃ āyatana’’ntiādīsu sañjātideso. ‘‘Tatra tatreva sakkhibhabbataṃ pāpuṇāti sati satiāyatane’’tiādīsu (ma. ni. 3.158; a. ni. 3.102; 5.23) kāraṇaṃ āyatananti vuccati. Cakkhuādīsu ca te te cittacetasikā dhammā nivasanti tadāyattavuttitāyāti cakkhādayo tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ. Cakkhādīsu ca te ākiṇṇā tannissitattā tadārammaṇattā cāti cakkhādayova nesaṃ ākaro. Tattha tattha vatthudvārārammaṇavasena samosaraṇato cakkhādayova nesaṃ samosaraṇaṭṭhānaṃ. Tannissayārammaṇabhāvena tattheva uppattito cakkhādayova nesaṃ sañjātideso. Cakkhādīnaṃ abhāve abhāvato cakkhādayova nesaṃ kāraṇanti yathāvuttenatthena cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesānipi.

ဤတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့တွင် စက္ခုစသည်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် အာယတန ဟု ခေါ်ဆိုသနည်း။ လုံ့လပြုတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာဆင်းရဲကို ချဲ့ထွင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာဆင်းရဲကို ဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အာယတန မည်ကုန်၏။ အကျယ်ချဲ့ရသော် စက္ခု၊ ရူပါရုံ စသည်တို့၌ ထိုထိုဒွါရနှင့် အာရုံတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် မိမိတို့၏ ခံစားခြင်းစသော ကိစ္စတို့ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း၊ စေ့ဆော်ခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ကို ဤစက္ခုစသော ရုပ်တရားတို့က ပြန့်ပွားစေကုန်၏။ ထို့ပြင် အစမထင်သော သံသရာ၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော အလွန်ရှည်လျားလှသည့် သံသရာဒုက္ခကို မချုပ်ငြိမ်းသရွေ့ ဆွဲဆောင်ဖြစ်ပေါ်စေတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အာယတန ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် နေရာအရပ်ဟူသောအနက်၊ တည်ရာဟူသောအနက်၊ စုဝေးရာဟူသောအနက်၊ ဖြစ်ပွားရာအရပ်ဟူသောအနက်နှင့် အကြောင်းရင်းဟူသောအနက်တို့ကြောင့်လည်း အာယတနဟု ခေါ်ရပြန်သည်။ လောက၌ 'မင်းတို့၏နေရာ (ဣဿရာယတန)'၊ 'ဝါသုဒေဝမင်းတို့၏နေရာ (ဝါသုဒေဝါယတန)' စသည်ဖြင့် နေထိုင်ရာအရပ်ကို အာယတနဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ 'ရွှေတွင်း (သုဝဏ္ဏာယတန)'၊ 'ငွေတွင်း (ရဇတာယတန)' စသည်ဖြင့် ထွက်ရှိရာတည်ရာကို အာယတနဟု ခေါ်သည်။ သာသနာတော်၌မူ 'သာယာကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော အရပ်၌ ငှက်တို့သည် စုဝေးမှီဝဲကြကုန်၏' စသည်ဖြင့် စုဝေးရာအရပ်ကို အာယတနဟု သုံးနှုန်းသည်။ 'တောင်ကုန်းဒေသသည် နွားတို့၏ ဖြစ်ထွန်းရာအရပ် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားရာအရပ်ကို အာယတနဟု ခေါ်သည်။ 'ထိုထိုအကြောင်းရှိလျှင် သက်သေအရာ၌ ထိုက်တန်ခြင်းသို့ ရောက်၏' စသည်ဖြင့် အကြောင်းတရားကို အာယတနဟု ဆိုသည်။ စက္ခုပသာဒစသည်တို့၌လည်း ထိုထိုစိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် ထိုစက္ခုစသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကြရသောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ နေရာအရပ် ဖြစ်သည်။ စက္ခုစသည်တို့၌ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့သည် တိုးဝှေ့မှီတင်းနေကြပြီး ထိုစက္ခုပသာဒကို မှီရာ၊ အာရုံပြုရာအဖြစ် တည်ရှိသောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့သည် ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ တည်ရာ ဖြစ်သည်။ ထိုထိုဒွါရနှင့် အာရုံတို့၏အစွမ်းဖြင့် လာရောက်စုဝေးကြသောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့သည်သာ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ စုဝေးရာအရပ် ဖြစ်သည်။ ထိုစက္ခုတို့ကို မှီရာနှင့် အာရုံအဖြစ် အသုံးပြုကာ ထိုနေရာ၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့သည်သာ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ပွားရာအရပ် ဖြစ်သည်။ စက္ခုစသည်တို့ မရှိပါက စိတ်စေတသိက်တို့လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်မည်မဟုတ်သောကြောင့် စက္ခုစသည်တို့သည်သာ ထိုစိတ်စေတသိက်တို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်ကြောင့် စက္ခုသည်လည်းဖြစ်၊ အာယတနလည်းဖြစ်သောကြောင့် စက္ခာယတန မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ကျန်ရှိသော အာယတနတို့ကိုလည်း မှတ်အပ်ကုန်၏။

Imāneva [Pg.248] pana dvādasāyatanāni cakkhuviññāṇādichaviññāṇehi saddhiṃ aṭṭhārasa vidahanādito ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti. Tathā hi cakkhādīsu ekeko dhammo yathāsambhavaṃ vidahati, dhīyate, vidhānaṃ, vidhīyate etāya, ettha vā dhīyatīti dhātūti vuccati. Lokiyā hi dhātuyo kāraṇabhāvena vavatthitāva hutvā suvaṇṇarajatādidhātuyo viya suvaṇṇarajatādiṃ, anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti, bhārahārehi ca bhāro viya sattehi dhīyanti dhārīyanti, dukkhavidhānamattameva cetā avasavattanato. Etāhi ca kāraṇabhūtāhi saṃsāradukkhaṃ sattehi anuvidhīyati, tathāvihitañca taṃ etāsveva dhīyati ṭhapīyati, tasmā ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti. Api ca yathā titthiyānaṃ attā nāma sabhāvato natthi, na evametā, etā pana attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Yathā ca loke vicittā haritālamanosilādayo selāvayavā ‘‘dhātuyo’’ti vuccanti, evametāpi dhātuyo viya dhātuyo. Vicittā hetā ñāṇañeyyāvayavāti. Yathā vā sarīrasaṅkhātassa samudāyassa avayavabhūtesu rasasoṇitādīsu aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnesu dhātusamaññā, evametesupi pañcakkhandhasaṅkhātassa attabhāvassa avayavesu dhātusamaññā veditabbā. Aññamaññavisabhāgalakkhaṇaparicchinnā hete cakkhādayoti. Api ca dhātūti nijjīvamattassetaṃ adhivacanaṃ. Tathā hi bhagavā ‘‘chadhāturo ayaṃ bhikkhu puriso’’tiādīsu (ma. ni. 3.343) jīvasaññāsamūhananatthaṃ dhātudesanamakāsi. Tasmā nijjīvaṭṭhenapi dhātuyoti vuccanti.

စင်စစ်သော်ကား ဤတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတနတို့သည်သာလျှင် စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော ခြောက်ပါးသော ဝိညာဉ်တို့နှင့်တကွ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော တရားတို့သည် (သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို) စီရင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဓာတ်" (ဓာတု) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် စက္ခုအစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးစီသော တရားသည် မိမိသဘောအလျောက် စီရင်တတ်၏၊ (မိမိသဘောကို) ဆောင်ထားတတ်၏၊ ဤတရားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဤတရား၌လည်းကောင်း စီရင်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဓာတ် (ဓာတု) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ လောကီဓာတ်တို့သည် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိကြကုန်လျက် ရွှေငွေစသော ဓာတ်သတ္တုတို့သည် ရွှေငွေစသည်ကို ဖြစ်ထွန်းစေသကဲ့သို့၊ အထူးထူးအပြားပြားသော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲကို စီရင်တတ်ကုန်၏။ ဝန်ဆောင်သမားတို့သည် ဝန်ကို ထမ်းဆောင်ရသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဤဓာတ်တို့ကို ဆောင်ရွက်ရကုန်၏။ ဤဓာတ်တို့သည် မိမိတို့အလိုသို့ မလိုက်တတ်သောကြောင့် ဆင်းရဲကို စီရင်ရုံမျှသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ဤဓာတ်တို့ကြောင့်လည်း သံသရာဆင်းရဲကို သတ္တဝါတို့သည် အစဉ်ခံစားကြရ၏။ ထိုသို့ စီရင်အပ်သော သံသရာဆင်းရဲသည်လည်း ဤဓာတ်တို့၌သာလျှင် တည်ရှိတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဓာတ်" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် တိတ္ထိတို့၏ အတ္တမည်သည် သဘောအားဖြင့် မရှိသကဲ့သို့ ဤတရားတို့သည် မရှိသည်မဟုတ်၊ ဤတရားတို့သည်ကား မိမိတို့၏ သဘောကို ဆောင်ထားတတ်ကြကုန်သောကြောင့် "ဓာတ်" မည်ကုန်၏။ လောက၌ ဆန်းကြယ်သော ဆေးဒန်း၊ မနောသီလာ အစရှိသော ကျောက်အစိတ်အပိုင်းတို့ကို "ဓာတ်" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤတရားတို့သည်လည်း ဓာတ်တို့နှင့်တူသောကြောင့် "ဓာတ်" မည်ကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤဓာတ်တို့သည် ဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော ဆန်းကြယ်သော သဘောတရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ခန္ဓာကိုယ်ဟု ဆိုအပ်သော အပေါင်းအစု၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော၊ အချင်းချင်း မတူညီသော သဘောလက္ခဏာဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အရသာ၊ သွေး အစရှိသည်တို့၌ "ဓာတ်" ဟူသော အမည်ရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ခန္ဓာငါးပါးဟု ဆိုအပ်သော ဤကိုယ်ကောင်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဤတရားတို့၌လည်း "ဓာတ်" ဟူသော အမည်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် စက္ခုအစရှိသော ဤတရားတို့သည် အချင်းချင်း မတူညီသော သဘောလက္ခဏာဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် "ဓာတ်" ဟူသော အမည်သည် အသက်ဇီဝကင်းသော တရားမျှ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့... ဤယောကျာ်းပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓာတ်ခြောက်ပါးရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဇီဝဟူသော သညာကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက် ဓာတ်ဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အသက်ဇီဝမရှိသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့်လည်း "ဓာတ်" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Ettha ca ‘‘āhāraṭṭhitikā’’ti paccayāyattavuttitāvacanena saṅkhārānaṃ aniccatā, tāya ca ‘‘yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā’’ti (saṃ. ni. 3.15) vacanato dukkhānattatā ca pakāsitā hontīti tīṇipi sāmaññalakkhaṇāni gahitāni. Nāmanti cattāro arūpino khandhā, te ca atthato phassādayo. Rūpanti bhūtupādāyarūpāni, tāni ca atthato pathavīādayoti aviseseneva salakkhaṇato saṅkhārā gahitā. Taggahaṇeneva ye te savisesā kusalādayo hetuādayo ca, tepi gahitā eva hontīti āha ‘‘iti ayaṃ saṅkhāralokopi sabbathā vidito’’ti.

ဤအရာ၌လည်း "အာဟာရကြောင့် တည်ကြကုန်၏" ဟူ၍ အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသောစကားဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏ အမြဲမရှိသော အနိစ္စအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအနိစ္စအဖြစ်ကြောင့်ပင် "အကြင်တရားသည် အမြဲမရှိ၊ ထိုတရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ အကြင်တရားသည် ဆင်းရဲ၏၊ ထိုတရားသည် အတ္တမဟုတ်" ဟူသော ဝစနအရ ဒုက္ခအဖြစ်နှင့် အနတ္တအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသပြီးဖြစ်သောကြောင့် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ ဟူသော သာမညလက္ခဏာ သုံးပါးလုံးကို ယူအပ်ကုန်၏။ "နာမ်" ဟူသည် နာမ်ခန္ဓာ လေးပါးတို့ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဖဿအစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကြ၏။ "ရုပ်" ဟူသည် မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့ ဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပထဝီမြေကြီးအစရှိသော ရုပ်တရားတို့ဖြစ်ကြ၏။ ဤသို့လျှင် အထူးမပြုဘဲ သာမညအားဖြင့် မိမိတို့၏ သဘောလက္ခဏာအလျောက် သင်္ခါရတရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် အထူးနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော ကုသိုလ်စသော တရားတို့နှင့် ဟိတ်စသော တရားတို့ကိုလည်း ယူပြီးသား ဖြစ်ပေသည်ဟူ၍ ရည်ရွယ်ကာ "ဤသို့လျှင် ဤသင်္ခါရလောကကိုလည်း ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Evaṃ [Pg.249] saṅkhāralokassa sabbathā viditabhāvaṃ dassetvā idāni sattalokassapi sabbathā viditabhāvaṃ dassento ‘‘yasmā panesā’’tiādimāha. Tattha āsayaṃ jānātīti āgamma cittaṃ seti etthāti āsayo migāsayo viya. Yathā migo gocarāya gantvā paccāgantvā tattheva vanagahane sayatīti so tassa āsayo, evaṃ aññathā pavattitvāpi cittaṃ āgamma yattha seti, so tassa āsayoti vuccati. So pana sassatadiṭṭhiādivasena catubbidho. Vuttañca –

ဤသို့ သင်္ခါရလောကကို ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်ကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ သတ္တလောကကိုလည်း ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်သော အဖြစ်ကို ပြသလိုသဖြင့် "ယသ္မာ ပနေသာ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပါဠ်၌ "အာသယကို သိ၏" ဟူရာ၌ — စိတ်သည် ဤနေရာသို့ ရောက်၍ ကိန်းဝပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အာသယ" (မှီရာ/နှလုံးသွင်းရာ) ဟု ခေါ်၏၊ သမင်၏ နေရာ (မိဂါသယ) ကဲ့သို့တည်း။ ဥပမာအားဖြင့် သမင်သည် ကျက်စားရာသို့ သွား၍ ပြန်လာသောအခါ ထိုတောအုပ်၌သာလျှင် အိပ်စက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတောအုပ်သည် ထိုသမင်၏ နေရာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ စိတ်သည် အခြားသော အာရုံများ၌ ဖြစ်ပျက်နေသော်လည်း တစ်ဖန်ပြန်၍ အကြင်အာရုံ၌ ကိန်းဝပ်တတ်၏၊ ထိုအာရုံကို စိတ်၏ "အာသယ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအာသယသည်လည်း သဿတဒိဋ္ဌိ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်ကား —

‘‘Sassatucchedadiṭṭhī ca, khanti cevānulomikā;

Yathābhūtañca yaṃ ñāṇaṃ, etaṃ āsayasaddita’’nti.

"သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ၊ အနုလောမိကခန္တီ (အနုလုံဖြစ်သော ခန္တီဉာဏ်) နှင့် ယထာဘူတဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပါးသော တရားတို့ကို အာသယသဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။"

Tattha sabbadiṭṭhīnaṃ sassatucchedadiṭṭhīhi saṅgahitattā sabbepi diṭṭhigatikā sattā imā eva dve diṭṭhiyo sannissitā. Yathāha ‘‘dvayanissito khvāyaṃ kaccāna loko yebhuyyena atthitañceva natthitañcā’’ti (saṃ. ni. 2.15). Atthitāti hi sassataggāho adhippeto, natthitāti ucchedaggāho. Ayaṃ tāva vaṭṭanissitānaṃ puthujjanānaṃ āsayo, vivaṭṭanissitānaṃ pana suddhasattānaṃ anulomikā khanti yathābhūtañāṇanti duvidho āsayo. Tattha ‘‘anulomikā khanti vipassanāñāṇaṃ, yathābhūtañāṇaṃ pana maggañāṇa’’nti sammohavinodaniyā vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 815) vuttaṃ. Taṃ catubbidhampi sattānaṃ āsayaṃ jānāti, jānanto ca tesaṃ diṭṭhigatānaṃ tesañca ñāṇānaṃ appavattikkhaṇepi jānāti. Vuttañhetaṃ –

ထိုလေးပါးသော အာသယတို့တွင် ခပ်သိမ်းသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို သဿတဒိဋ္ဌိနှင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိအယူရှိကြကုန်သော အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည် ဤနှစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိကိုသာလျှင် မှီဝဲကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ကစ္စည်း... ဤလောကသည် အများအားဖြင့် ရှိ၏ဟူသော အယူ (သဿတဒိဋ္ဌိ) နှင့် မရှိဟူသော အယူ (ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ) ဟူသော နှစ်ပါးသော တရားတို့ကို မှီဝဲလျက် ရှိ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ "ရှိ၏" ဟူသည် သဿတအယူကို အလိုရှိအပ်၏၊ "မရှိ" ဟူသည် ဥစ္ဆေဒအယူကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်ကား ဝဋ်တရားကို မှီနေကြသော ပုထုဇဉ်တို့၏ အာသယဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ကြောင်းကို မှီကြကုန်သော စင်ကြယ်သော သတ္တဝါ (အရိယာ) တို့၏ အာသယသည်ကား အနုလောမိကခန္တီနှင့် ယထာဘူတဉာဏ် ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် "အနုလောမိကခန္တီသည် ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြစ်ပြီး ယထာဘူတဉာဏ်သည် မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်သည်" ဟု သမ္မောဟဝိနောဒနီ အမည်ရှိသော ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ထိုလေးပါးသော အာသယကို သိတော်မူ၏။ သိတော်မူသော်လည်း ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့နှင့် ထိုဉာဏ်တို့ မဖြစ်ပေါ်သေးသော ခဏ၌ပင်လျှင် သိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်ကား —

‘‘Kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo kāmagaruko kāmāsayo kāmādhimutto’ti, kāmaṃ sevantaññeva jānāti ‘ayaṃ puggalo nekkhammagaruko nekkhammāsayo nekkhammādhimutto’’’tiādi (paṭi. ma. 1.113).

"ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲနေသူကိုပင်လျှင် 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ကာမဂုဏ်ကို အလေးဂရုပြုသူ၊ ကာမလျှင် အာသယရှိသူ၊ ကာမ၌ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်၏' ဟု သိတော်မူ၏။ ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲနေသူကိုပင်လျှင် 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် နေက္ခမ္မ (ထွက်မြောက်ရာ) ကို အလေးဂရုပြုသူ၊ နေက္ခမ္မလျှင် အာသယရှိသူ၊ နေက္ခမ္မ၌ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်၏' ဟု သိတော်မူ၏ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့တည်း။"

Anusayaṃ jānātīti anu anu sayantīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantīti attho. Etena nesaṃ kāraṇalābhe uppajjanārahataṃ dasseti. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati uppajjanti. Ke pana te? Kāmarāgādayo satta anāgatā kilesā, atītā paccuppannā ca taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi dhammānaṃ kālabhedena sabhāvabhedo [Pg.250] atthi, taṃ sattavidhaṃ anusayaṃ tassa tassa sattassa santāne paroparabhāvena pavattamānaṃ jānāti.

"အနုသယကို သိ၏" ဟူသည်ကား သန္တာန်၌ အစဉ်လျှောက်၍ ကိန်းဝပ်တတ်သောကြောင့် "အနုသယ" မည်ကုန်၏။ သင့်လျော်သောအကြောင်းကို ရရှိ၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤပါဠ်ဖြင့် ထိုအနုသယတရားတို့သည် အကြောင်းကိုရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် မဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးသော ကိလေသာတို့သည် အကြောင်းကို ရရှိသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကား အဘယ်နည်း။ ကာမရာဂအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော အနုသယတရားတို့ဖြစ်ပြီး အနာဂတ်၊ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်း ထိုသို့ ကိန်းဝပ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုအတူ အနုသယဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တရားတို့အား ကာလကွဲပြားရုံမျှဖြင့် သဘောကွဲပြားခြားနားမှု မရှိချေ။ ထိုခုနစ်ပါးသော အနုသယတရားသည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အနိမ့်အမြင့် အမြတ်အယုတ် အခြားအခြားသောအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားနေသည်ကို သိတော်မူ၏။

Caritaṃ jānātīti ettha caritanti sucaritaduccaritaṃ. Tañhi vibhaṅge (vibha. 814 ādayo) caritaniddese niddiṭṭhaṃ. Atha vā caritanti cariyā veditabbā. Tā pana rāgadosamohasaddhābuddhivitakkavasena cha mūlacariyā, tāsaṃ apariyanto antarabhedo, saṃsaggabhedo pana tesaṭṭhividho. Taṃ caritaṃ sabhāvato saṃkilesato vodānato samuṭṭhānato phalato nissandatoti evamādinā pakārena jānāti.

"စရိုက်ကို သိ၏" ဟူသော ဤစကား၌ "စရိုက်" (စရိတ) ဟူသည် သုစရိုက်နှင့် ဒုစရိုက်ကို ဆိုလို၏။ ထိုစရိုက်ကို ဝိဘင်းကျမ်း စရိုက်ပြရာအခန်း၌ ပြဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း "စရိုက်" ဟူသည် စရိယာ (အမူအရာ/ကျင့်ဝတ်) တို့ကို သိအပ်၏။ ထိုစရိုက်တို့သည် ရာဂစရိုက်၊ ဒေါသစရိုက်၊ မောဟစရိုက်၊ သဒ္ဓါစရိုက်၊ ဗုဒ္ဓိ (ပညာ) စရိုက်၊ ဝိတက်စရိုက် အစွမ်းဖြင့် မူလစရိုက် ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုစရိုက်တို့၏ အဆုံးမရှိသော အတွင်းအထူးအပြား၊ ရောယှက်သောအပြားသည်ကား ခြောက်ဆယ့်သုံးပါး အပြားရှိ၏။ ထိုစရိုက်ကို သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ညစ်နွမ်းသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဋ္ဌာန်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးစက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့စသော အပြားဖြင့် သိတော်မူ၏။

Adhimuttiṃ jānātīti ettha adhimuttīti ajjhāsayadhātu. Sā duvidhā hīnādhimutti paṇītādhimuttīti. Yāya hīnādhimuttikā sattā hīnādhimuttikeyeva sevanti, paṇītādhimuttikā ca paṇītādhimuttike eva. Sace hi ācariyupajjhāyā na sīlavanto honti, saddhivihārikā sīlavanto honti, te attano ācariyupajjhāyepi na upasaṅkamanti, attanā sadise sāruppabhikkhūyeva upasaṅkamanti. Sace ācariyupajjhāyā sāruppabhikkhū, itare asāruppā, tepi na ācariyupajjhāye upasaṅkamanti, attanā sadise hīnādhimuttike eva upasaṅkamanti. Tipiṭakacūḷābhayatthero kira nāgadīpe cetiyavandanāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ gacchanto ekasmiṃ gāme manussehi nimantito therena ca saddhiṃ eko asāruppabhikkhu atthi, dhuravihārepi eko asāruppabhikkhu atthi, bhikkhusaṅghesu gāmaṃ osarantesu te ubho janā kiñcāpi āgantukena nevāsiko, nevāsikena vā āgantuko na diṭṭhapubbo, evaṃ santepi ekato hutvā hasitvā hasitvā kathayamānā aṭṭhaṃsu. Thero disvā ‘‘sammāsambuddhena jānitvā dhātusaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.85 ādayo) kathita’’nti āha. Evamayaṃ hīnādhimuttikādīnaṃ aññamaññopasevanādiniyāmikā ajjhāsayadhātu ajjhāsayabhāvo adhimuttīti vuccati, taṃ adhimuttiṃ jānāti. ‘‘Imassa adhimutti hīnā, imassa paṇītā. Tatthāpi imassa mudu, imassa mudutarā, imassa mudutamā’’tiādinā paṭivijjhati. Adhimuttiyā pana tikkhamudubhāvādiko indriyānaṃ tikkhamudubhāvādinā veditabbo.

“အဓိမုတ္တိံ ဇာနာတိ” ဟူသော စကား၌ “အဓိမုတ္တိ” ဟူသည် အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယဓာတ်) ဖြစ်သည်။ ထိုအဓိမုတ္တိသည် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒ (ဟီနာဓိမုတ္တိ)၊ မွန်မြတ်သော အလိုဆန္ဒ (ပဏီတာဓိမုတ္တိ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသူတို့ကိုသာ မှီဝဲဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ မွန်မြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသော သတ္တဝါတို့သည် မွန်မြတ်သော အလိုဆန္ဒရှိသူတို့ကိုသာ မှီဝဲဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် သီလမရှိဘဲ တပည့်အတူနေရဟန်းတို့က သီလရှိကြလျှင် ထိုတပည့်တို့သည် မိမိတို့၏ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်များကိုပင် မဆည်းကပ်ကြဘဲ မိမိတို့နှင့် တူညီသော သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ကိုသာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော ရဟန်းများဖြစ်ကြပြီး ကျန်သူတို့သည် မလျောက်ပတ်သောသူများ ဖြစ်ကြပါမူ၊ ထိုတပည့်တို့သည်လည်း ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ကို မဆည်းကပ်ကြဘဲ မိမိတို့နှင့် တူညီသော ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသူများကိုသာ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏။ ကြားသိရသည်မှာ- တိပိဋကစူဠာဘယမထေရ်သည် နာဂဒီပကျွန်းသို့ စေတီတော်ဖူးမြော်ရန် ရဟန်းငါးရာနှင့်အတူ ကြွသွားတော်မူစဉ် ရွာတစ်ရွာ၌ လူဒါယကာတို့ ပင့်ဖိတ်သဖြင့် ကြွရောက်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ်နှင့်အတူ အဆင်းသဏ္ဌာန် မလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတစ်ပါး ပါလာ၏။ ထိုရွာကျောင်း၌လည်း အဆင်းသဏ္ဌာန် မလျောက်ပတ်သော ရဟန်းတစ်ပါး ရှိ၏။ ရဟန်းသံဃာတော်များ ရွာသို့ သက်ဆင်းကြွလာကြသောအခါ ထိုမလျောက်ပတ်သော ရဟန်းနှစ်ပါးလုံးသည် ဧည့်သည်ရဟန်းကို အိမ်ရှင်ရဟန်းက မမြင်ဖူးသလို၊ အိမ်ရှင်ရဟန်းကိုလည်း ဧည့်သည်ရဟန်းက တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသော်လည်း၊ ဤသို့ဖြစ်ပါလျက်နှင့်ပင် တစ်နေရာတည်း၌ အတူတကွ တဟားဟားရယ်မောကာ စကားပြောဆိုလျက် ရပ်နေကြလေသည်။ မထေရ်ကြီးသည် ထိုအခြင်းအရာကို မြင်တော်မူ၍ “မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ဓာတ်သဘာဝချင်း တူညီပုံကို သိတော်မူ၍ ဓာတုသံယုတ်တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသူစသည်တို့သည် အချင်းချင်း မှီဝဲဆည်းကပ်ကြသော နိယာမသဘောရှိသော အလိုဓာတ်၊ အလိုအဇ္ဈာသယကို “အဓိမုတ္တိ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအဓိမုတ္တိကို သိတော်မူ၏။ “ဤသူ၏ အလိုဆန္ဒသည် ယုတ်ညံ့၏၊ ဤသူ၏ အလိုဆန္ဒသည် မွန်မြတ်၏။ ထိုသို့ သိတော်မူရာ၌လည်း ဤသူ၏ အလိုဆန္ဒသည် နူးညံ့၏၊ ဤသူ၏ အလိုဆန္ဒသည် အထူးသဖြင့် နူးညံ့၏၊ ဤသူ၏ အလိုဆန္ဒသည် အလွန်တရာ နူးညံ့၏” စသည်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ အဓိမုတ္တိ၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်းစသည်ကိုမူ ဣန္ဒြေတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် သိအပ်၏။

Apparajakkheti [Pg.251] paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesanti apparajakkhā, appaṃ vā rāgādirajaṃ etesanti apparajakkhā, anussadarāgādirajā sattā. Te apparajakkhe. Mahārajakkheti etthāpi eseva nayo, ussadarāgādirajā mahārajakkhā. Jānātīti ‘‘imassa rāgarajo appo, imassa dosarajo appo’’tiādinā apparajakkhādike jānāti.

“အပ္ပရဇက္ခေ” ဟူသည် ပညာမျက်စိ၌ နည်းပါးလှသော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော မြူကိလေသာရှိသူများကို “အပ္ပရဇက္ခ” (ကိလေသာမြူနည်းသောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ရာဂစသော မြူကိလေသာ အနည်းငယ်သာ ရှိသောသူတို့ကို “အပ္ပရဇက္ခ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရာဂစသော ကိလေသာမြူ ထူပြောမှုမရှိသော သတ္တဝါတို့ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် “အပ္ပရဇက္ခ” မည်ကုန်၏။ “မဟာရဇက္ခေ” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ရာဂစသော ကိလေသာမြူ ထူပြောသော သတ္တဝါတို့ကို “မဟာရဇက္خ” (ကိလေသာမြူများသောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဇာနာတိ” ဟူသည် “ဤသူအား ရာဂမြူ နည်းပါး၏၊ ဤသူအား ဒေါသမြူ နည်းပါး၏” စသည်ဖြင့် ကိလေသာမြူ နည်းသောသူစသည်တို့ကို သိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Tikkhindriyeti tikhiṇehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Mudindriyeti mudukehi saddhādīhi indriyehi samannāgate. Ubhayatthāpi upanissayabhūtindriyāni adhippetāni. Svākāreti sundarākāre, kalyāṇapakatike vivaṭṭajjhāsayeti attho. Yesaṃ vā āsayādayo ākārā koṭṭhāsā sundarā, te svākārā. Viparītā dvākārā. Suviññāpayeti sammattaniyāmaṃ viññāpetuṃ sukare saddhe paññavante ca, ye vā kathitaṃ kāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Viparītā duviññāpayā. Bhabbe abhabbeti ettha ye ariyamaggappaṭivedhassa anucchavikā upanissayasampannā kammāvaraṇakilesāvaraṇavipākāvaraṇarahitā, te bhabbā. Viparītā abhabbā. Tasmāti yasmā bhagavā aparimāṇe satte āsayādito anavasesetvā jānāti, tasmā assa bhagavato sattalokopi sabbathā vidito.

“တိက္ခိန္ဒြိယေ” ဟူသည် ထက်မြက်သော သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “မုဒိန္ဒြိယေ” ဟူသည် နူးညံ့သော သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤနှစ်ပါးလုံး၌ပင် ဥပနိဿယအဖြစ်သို့ ရောက်သော ဣန္ဒြေတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ “သွာကာရေ” ဟူသည် ကောင်းသော အခြင်းအရာရှိသော၊ ကောင်းသော သဘောသဘာဝရှိသော၊ သံသရာဝဋ်မှ ကင်းလွတ်ခြင်းကို အလိုရှိသောသူများဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် အကြင်သူတို့၏ အလိုအဇ္ဈာသယစသော အခြင်းအရာ အစိတ်အပိုင်းတို့သည် ကောင်းမြတ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို “သွာကာရ” (ကောင်းသော အခြင်းအရာရှိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူတို့ကို “ဒွါကာရ” (မကောင်းသော အခြင်းအရာရှိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ “သုဝိညာပယေ” ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော တရားစစ် (သမ္မတ္တနိယာမ) ကို သိစေရန် လွယ်ကူသော၊ သဒ္ဓါတရားရှိသော၊ ပညာရှိသော သူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဟောကြားအပ်သော အကြောင်းအရာကို ကောင်းစွာ မှတ်သားနိုင်သဖြင့် လွယ်ကူစွာ သိစေနိုင်သော သူတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလို၏။ ထိုသူတို့သည် “သုဝိညာပယ” (သိလွယ်သောသူ) မည်ကုန်၏။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောသူတို့ကား “ဒုဝိညာပယ” (သိခဲသောသူ) မည်ကုန်၏။ “ဘဗ္ဗေ အဘဗ္ဗေ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြင်သူတို့သည် အရိယမဂ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်ကုန်သော၊ အကြောင်းပါရမီဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံကုန်သော၊ ကမ္မာဝရဏ၊ ကိလေသာဝရဏ၊ ဝိပါကာဝရဏတို့မှ ကင်းစင်ကုန်သော သူတို့ဖြစ်ကြ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို “ဘဗ္ဗ” (မဂ်ဖိုလ်ရထိုက်သောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောသူတို့ကို “အဘဗ္ဗ” (မဂ်ဖိုလ်မရထိုက်သောသူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ “တသ္မာ” ဟူသည် အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အလိုအဇ္ဈာသယစသည်ဖြင့် အကြွင်းမရှိ သိတော်မူသောကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား သတ္တလောကသည်လည်း အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ထင်ရှားသိမြင်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။

Nanu ca sattesu pamāṇādipi jānitabbo atthīti? Atthi, tassa pana jānanaṃ na nibbidāya virāgāya nirodhāyāti idha na gahitaṃ, bhagavato pana tampi suviditaṃ suvavatthāpitameva, payojanābhāvā desanaṃ nāruḷhaṃ. Tena vuttaṃ –

သတ္တဝါတို့၌ အတိုင်းအရှည် (သက်တမ်းစသည်) ကိုလည်း သိအပ်သော တရားရှိသည်မဟုတ်လောဟု စောဒနာဖွယ် ရှိ၏။ ရှိပါ၏၊ သို့သော် ထိုအတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်းသည် ငြီးငွေ့ခြင်း (နိဗ္ဗိဒါ)၊ စိတ်မကပ်ခြင်း (ဝိရာဂ)၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓ) အကျိုးငှာ မဖြစ်သောကြောင့် ဤသာသနာတော်၌ မယူအပ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားအား ထိုအတိုင်းအရှည်သည်လည်း ကောင်းစွာ ထင်ရှားသိမြင်အပ်ပြီး၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ အကျိုးထူးမရှိသောကြောင့် ဒေသနာတော်၌ တင်သွင်း၍ မဟောကြားခဲ့ပေ။ ထိုကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏-

‘‘Atha kho bhagavā parittaṃ nakhasikhāyaṃ paṃsuṃ āropetvā bhikkhū āmantesi – ‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, katamaṃ nu kho bahutaraṃ yo vāyaṃ mayā paritto nakhasikhāyaṃ paṃsu āropito, ayaṃ vā mahāpathavī’’’tiādi (saṃ. ni. 5.1121).

“ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်သည်းဖျားပေါ်၌ မြေမှုန့်အနည်းငယ်ကို တင်တော်မူ၍ ရဟန်းတို့ကို မေးတော်မူ၏- ‘ရဟန်းတို့၊ သင်တို့ အသို့ ထင်ကြသနည်း၊ ငါဘုရားသည် လက်သည်းဖျားပေါ်၌ တင်ထားအပ်သော ဤမြေမှုန့်အနည်းငယ်နှင့် ဤမဟာပထဝီမြေကြီး နှစ်ခုတွင် အဘယ်မြေက ပို၍ များသနည်း’” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Evaṃ sattalokassapi sabbathā viditabhāvaṃ dassetvā idāni okāsalokassapi tatheva viditabhāvaṃ dassento āha ‘‘yathā ca sattaloko’’tiādi[Pg.252]. Okāsalokopi sabbathā viditoti sambandho. Cakkavāḷanti lokadhātu. Sā hi nemimaṇḍalasadisena cakkavāḷapabbatena samantato parikkhittattā ‘‘cakkavāḷa’’nti vuccati. Aḍḍhuḍḍhānīti upaḍḍhacatutthāni, tīṇi satāni paññāsañcāti attho. Nahutānīti dasasahassāni. Saṅkhātāti kathitā. Yasmā pathavī nāmāyaṃ tiriyaṃ aparicchinnā, tasmā ‘‘ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharā’’ti bahalatoyeva paricchedo vutto. Nanu cakkavāḷapabbatehi taṃtaṃcakkavāḷapathavī paricchinnāti? Na tadaññacakkavāḷapathaviyā ekābaddhabhāvato. Tiṇṇaṃ tiṇṇañhi pattānaṃ antarāḷasadise tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ lokadhātūnaṃ antareyeva pathavī natthi lokantaranirayabhāvato, cakkavāḷapabbatānaṃ pana cakkavāḷapabbatantarehi sambaddhaṭṭhāne pathavī ekābaddhāva, vivaṭṭakāle saṇṭhahamānāpi pathavī yathāsaṇṭhitapathaviyā ekābaddhāva saṇṭhahati.

ဤသို့ သတ္တလောကကိုလည်း အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သိတော်မူပုံကို ပြတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ဩကာသလောကကိုလည်း ထိုနည်းတူစွာ သိတော်မူပုံကို ပြလိုသဖြင့် “ယထာ စ သတ္တလောကော” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဩကာသလောကကိုလည်း အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သိတော်မူ၏ဟု ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။ “စက္ကဝါဠ” ဟူသည် လောကဓာတ် ဖြစ်သည်။ ထိုလောကဓာတ်ကို လှည်းဘီးအကွပ်နှင့်တူသော စကြဝဠာတောင်က ထက်ဝန်းကျင်မှ ရံပတ်ထားသောကြောင့် “စက္ကဝါဠ” (စကြဝဠာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အဍ္ဎုဍ္ဎာနိ” ဟူသည် လေးပုံတစ်ပုံ လျော့သော လေးရာ (သုံးရာ့ငါးဆယ် - ၃၅၀) ဟု အနက်ရ၏။ “နဟုတာနိ” ဟူသည် တစ်သောင်း (၁၀၀၀၀) ဖြစ်သည်။ “သင်္ခါတာ” ဟူသည် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤမြေကြီးမည်သည် ဘေးတိုက်အားဖြင့် အပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့် “အထုထည်အားဖြင့် ဤမျှရှိသည်ဟု ဤမြေကြီးကို ရေတွက်အပ်၏” ဟု အထုထည် (အထူ) အားဖြင့်သာ အပိုင်းအခြားကို ဟောတော်မူ၏။ စကြဝဠာတောင်တို့သည် ထိုထိုစကြဝဠာမြေကို ပိုင်းခြားထားသည် မဟုတ်လောဟု စောဒနာဖွယ် ရှိသော်- မဟုတ်ပေ၊ ထိုစကြဝဠာမှတစ်ပါးသော စကြဝဠာမြေနှင့် တစ်ဆက်တည်းဖြစ်သောကြောင့် ပိုင်းခြားမထားပေ။ အမှန်စင်စစ်သော်လည်း သပိတ်သုံးလုံး၏ အကြားနှင့်တူသော လောကဓာတ်သုံးခုတို့၏ အကြား၌သာ လောကန္တရက်ငရဲ တည်ရှိသောကြောင့် မြေကြီးမရှိပေ။ စကြဝဠာတောင်တို့၏ အချင်းချင်း ထိစပ်မိသော နေရာ၌မူ မြေကြီးသည် တစ်ဆက်တည်းသာ ရှိ၏။ ကမ္ဘာတည်သောအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မြေကြီးသည်လည်း တည်မြဲသော မြေကြီးနှင့် တစ်ဆက်တည်းသာ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိ၏။

Saṇṭhitīti heṭṭhā uparito cāti sabbaso ṭhiti. Evaṃ saṇṭhiteti evaṃ avaṭṭhite. Etthāti cakkavāḷe. Ajjhogāḷhoti ogāhitvā anupavisitvā ṭhito. Accuggato tāvadevāti tattakameva caturāsīti yojanasatasahassāniyeva uggato. Na kevalañcettha ubbedhova, atha kho āyāmavitthārāpissa tattakāyeva. Vuttañhetaṃ –

“သဏ္ဌိတိ” ဟူသည် အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း အလုံးစုံ တည်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဧဝံ သဏ္ဌိတေ” ဟူသည် ဤသို့ အခြေတကျ တည်ရှိသောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ “ဧတ္ထ” ဟူသည် စကြဝဠာ၌ ဖြစ်သည်။ “အဇ္ဈောဂါဠှော” ဟူသည် သမုဒ္ဒရာရေထဲသို့ နစ်ဝင်၍ တည်ရှိသည်။ “အစ္စုဂ္ဂတော တာဝဒေဝ” ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင်မျှသာ အထက်သို့ မြင့်တက် တည်ရှိသည်။ ဤ၌ မြင့်မိုရ်တောင်၏ အမြင့် (အစောက်) သာ ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိသည်မဟုတ်ဘဲ၊ အလျားနှင့် အနံတို့သည်လည်း ထိုမျှလောက်ပင် ရှိကြကုန်၏။ ထိုကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏-

‘‘Sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66).

“ရဟန်းတို့၊ တောင်တို့၏မင်း ဖြစ်သော မြင့်မိုရ်တောင်သည် အလျားအားဖြင့် ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိ၏၊ အနံအားဖြင့်လည်း ယူဇနာ ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိ၏။”

Sinerupabbatuttamoti pabbatesu uttamo, pabbatoyeva vā uttamo pabbatuttamo, sinerusaṅkhāto pabbatuttamo sinerupabbatuttamo, sinerupabbatarājāti vuttaṃ hoti. Tassa ca pācīnapassaṃ rajatamayaṃ, tasmā tassa pabhāya ajjhottharantiyā pācīnadisāya samuddodakaṃ khīraṃ viya paññāyati. Dakkhiṇapassaṃ pana indanīlamaṇimayaṃ, tasmā dakkhiṇadisāya samuddodakaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ hutvā paññāyati, tathā ākāsaṃ. Pacchimapassaṃ phalikamayaṃ. Uttarapassaṃ suvaṇṇamayaṃ. Cattāro samuddāpi sinerurasmīhi eva paricchinnā. Tathā hi pubbadakkhiṇapassehi nikkhantā rajatamaṇirasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, dakkhiṇapacchimapassehi nikkhantā maṇiphalikarasmiyo, pacchimuttarapassehi [Pg.253] nikkhantā phalikasuvaṇṇarasmiyo, uttarapācīnapassehi nikkhantā suvaṇṇarajatarasmiyo ekato hutvā mahāsamuddapiṭṭhena gantvā cakkavāḷapabbataṃ āhacca tiṭṭhanti, tāsaṃ rasmīnaṃ antaresu cattāro mahāsamuddā honti.

‘Sinerupabbatuttamo’ ဟူသည်မှာ တောင်တို့ထက် မြတ်သောတောင်၊ သို့မဟုတ် တောင်တကာတို့ထက် မြတ်သောကြောင့် ‘ပဗ္ဗတုတ္တမ’၊ မြင်းမိုရ်တောင်ဟု ဆိုအပ်သော တောင်ထက်မြတ်သောတောင် ‘မြင်းမိုရ်တောင်မင်း’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမြင်းမိုရ်တောင်မင်း၏ အရှေ့ဘက်မျက်နှာသည် ငွေဖြင့်ပြီး၏။ ထို့ကြောင့် လွှမ်းမိုးသွားသော ထိုအရှေ့ဘက်မျက်နှာ၏ အရောင်ကြောင့် အရှေ့အရပ်၌ သမုဒ္ဒရာရေသည် နို့ရည်ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ တောင်ဘက်မျက်နှာသည်ကား ပတ္တမြားညို (ဣန္ဒနီလာမဏိ) ဖြင့်ပြီး၏။ ထို့ကြောင့် တောင်အရပ်၌ သမုဒ္ဒရာရေသည် အများအားဖြင့် ညိုသောအဆင်းရှိ၍ ထင်ရှား၏။ ကောင်းကင်သည်လည်း ထိုအတူပင် ထင်ရှား၏။ အနောက်ဘက်မျက်နှာသည် ဖန်ဖြင့်ပြီး၏။ မြောက်ဘက်မျက်နှာသည် ရွှေဖြင့်ပြီး၏။ သမုဒ္ဒရာလေးစင်းတို့သည်လည်း မြင်းမိုရ်တောင်၏ အရောင်တို့ဖြင့်သာလျှင် အပိုင်းအခြား အသီးသီး ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အရှေ့ဘက်နှင့် တောင်ဘက် မျက်နှာတို့မှ ထွက်သော ငွေရောင်၊ ပတ္တမြားညိုရောင်တို့သည် တပေါင်းတည်းဖြစ်၍ မဟာသမုဒ္ဒရာအပြင်သို့ သွားပြီးလျှင် စကြဝဠာတောင်ကို တိုက်ခတ်ထိတွေ့၍ တည်ကုန်၏။ တောင်ဘက်နှင့် အနောက်ဘက် မျက်နှာတို့မှ ထွက်သော ပတ္တမြားညိုရောင်၊ ဖန်ရောင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက် မျက်နှာတို့မှ ထွက်သော ဖန်ရောင်၊ ရွှေရောင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့ဘက် မျက်နှာတို့မှ ထွက်သော ရွှေရောင်၊ ငွေရောင်တို့သည်လည်းကောင်း တပေါင်းတည်းဖြစ်၍ မဟာသမုဒ္ဒရာအပြင်သို့ သွားပြီးလျှင် စကြဝဠာတောင်ကို တိုက်ခတ်ထိတွေ့၍ တည်ကုန်၏။ ထိုအရောင်တို့၏ အကြားတို့၌ မဟာသမုဒ္ဒရာကြီး လေးစင်းရှိကုန်၏။

Tatoti sinerussa heṭṭhā upari ca vuttappamāṇato. Upaḍḍhupaḍḍhenāti upaḍḍhena upaḍḍhena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dvācattālīsa yojanasahassāni samudde ajjhogāḷho tattakameva upari uggato yugandharapabbato, ekavīsati yojanasahassāni mahāsamudde ajjhogāḷho tattakameva ca upari uggato īsadharo pabbatoti iminā nayena sesesupi upaḍḍhupaḍḍhappamāṇatā veditabbā. Yathā mahāsamuddo yāva cakkavāḷapādamūlā anupubbaninno, evaṃ yāva sinerupādamūlāti heṭṭhā sineruppamāṇato upaḍḍhappamāṇopi yugandharapabbato pathaviyaṃ suppatiṭṭhito, evaṃ īsadharādayopīti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘mahāsamuddo, bhikkhave, anupubbaninno anupubbapoṇo anupubbapabbhāro’’ti (cūḷava. 184; udā. 45). Sineruyugandharādīnaṃ antare sīdantarasamuddā nāma honti. Tattha kira udakaṃ sukhumaṃ morapattamattampi pakkhittaṃ patiṭṭhātuṃ na sakkoti sīdateva, tasmā te sīdasamuddā nāma vuccanti. Te pana vitthārato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamasamānapaamāṇāti vadanti. Ajjhogāḷhuggatāti ajjhogāḷhā ca uggatā ca. Brahāti mahantā.

‘Tato’ ဟူသည်မှာ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အောက်ဘက်နှင့် အထက်ဘက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းအရှည်မှ ဖြစ်သည်။ ‘Upaḍḍhupaḍḍhena’ ဟူသည်မှာ ထက်ဝက်စီ သော ပမာဏဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— ယုဂန္ဓရတောင်သည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ယူဇနာ လေးသောင်းနှစ်ထောင် နစ်ဝင်လျက် ရှိပြီး၊ ထိုမျှလောက်သော ပမာဏပင် အထက်သို့ မြင့်တက် တည်ရှိ၏။ ဤသဓရတောင်သည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ယူဇနာ နှစ်သောင်းတစ်ထောင် နစ်ဝင်လျက် ရှိပြီး၊ ထိုမျှလောက်သော ပမာဏပင် အထက်သို့ မြင့်တက် တည်ရှိ၏။ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောတောင်တို့၌လည်း ထက်ဝက်စီ သော ပမာဏရှိသည်ကို သိအပ်၏။ မဟာသမုဒ္ဒရာသည် စကြဝဠာတောင်ခြေရင်းမှစ၍ အစဉ်အတိုင်း နိမ့်ဆင်းသွားသကဲ့သို့၊ မြင်းမိုရ်တောင်ခြေရင်းတိုင်အောင်လည်း ထိုအတူပင် အစဉ်အတိုင်း နိမ့်ဆင်းသွား၏။ ထို့ကြောင့် အောက်ဘက် မြင်းမိုရ်တောင်၏ အတိုင်းအရှည်ထက် ဝက်မျှသော ပမာဏရှိသော ယုဂန္ဓရတောင်သည်လည်း မြေကြီး၌ ကောင်းစွာ တည်ရှိ၏။ ထိုနည်းတူပင် ဤသဓရတောင် စသည်တို့ကိုလည်း မှတ်အပ်၏။ ယင်းကိုရည်၍ ‘ရဟန်းတို့၊ မဟာသမုဒ္ဒရာသည် အစဉ်အတိုင်း နိမ့်ဆင်း၏၊ အစဉ်အတိုင်း စောင်း၏၊ အစဉ်အတိုင်း လျှောတိုက်သွား၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ မြင်းမိုရ်တောင်၊ ယုဂန္ဓရတောင် စသည်တို့၏ အကြား၌ သီဒန္တရသမုဒ္ဒရာ (သီဒါသမုဒ္ဒရာ) မည်သည်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုသီဒါသမုဒ္ဒရာ၌ ရေသည် အလွန်သိမ်မွေ့သတတ်။ ဥဒေါင်းမြီးမျှမျှကိုပင် ချထားပါက မတည်နိုင်ဘဲ မြုပ်သွားရုံသာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမုဒ္ဒရာတို့ကို ‘သီဒါသမုဒ္ဒရာ’ ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသမုဒ္ဒရာတို့သည် အကျယ်အားဖြင့် အစဉ်အတိုင်း မြင်းမိုရ်တောင်စသည်တို့၏ အမြင့်နှင့် ညီမျှသော အတိုင်းအတာ ရှိကုန်၏ဟု ဆိုကြသည်။ ‘Ajjhogāḷhuggatā’ ဟူသည်မှာ နစ်ဝင်ခြင်းလည်း ရှိကုန်သော၊ မြင့်တက်ခြင်းလည်း ရှိကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘Brahā’ ဟူသည်မှာ ကြီးမြတ်ကုန်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Sinerussa samantatoti parikkhipanavasena sinerussa samantato ṭhitā. Sineruṃ tāva parikkhipitvā ṭhito yugandharo, taṃ parikkhipitvā īsadharo. Evaṃ taṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitā ‘‘sinerussa samantato’’ti vuttā. Katthaci pana ‘‘sineruṃ parikkhipitvā assakaṇṇo nāma pabbato patiṭṭhito, taṃ parikkhipitvā vinatako nāma pabbato’’ti evaṃ aññoyeva anukkamo āgato. Tathā hi nimijātake –

‘Sinerussa samantato’ ဟူသည်မှာ ဝန်းရံခြင်း အားဖြင့် မြင်းမိုရ်တောင်၏ ထက်ဝန်းကျင်၌ တည်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ မြင်းမိုရ်တောင်ကို ဝန်းရံ၍ ယုဂန္ဓရတောင် တည်ရှိ၏။ ထိုယုဂန္ဓရတောင်ကို ဝန်းရံ၍ ဤသဓရတောင် တည်ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုတောင်ကို ဝန်းရံ၍ တည်ရှိကုန်သောကြောင့် ‘မြင်းမိုရ်တောင်၏ ထက်ဝန်းကျင်၌’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော် အချို့နေရာ၌မူ ‘မြင်းမိုရ်တောင်ကို ဝန်းရံ၍ အဿကဏ္ဏအမည်ရှိသော တောင်သည် တည်၏။ ထိုအဿကဏ္ဏတောင်ကို ဝန်းရံ၍ ဝိနတကအမည်ရှိသော တောင်သည် တည်၏’ ဟု ဤသို့ အခြားတစ်မျိုးသော အစီအစဉ်လည်း လာရှိ၏။ ထို့ကြောင့် နေမိဇာတ်တော်၌—

‘‘Sahassayuttaṃ hayavāhiṃ, dibbayānamadhiṭṭhito;

Yāyamāno mahārājā, addā sīdantare nage;

Disvānāmantayī sūtaṃ, ime ke nāma pabbatā’’ti. (jā. 2.22.566)

“မြင်းတစ်ထောင်က ခေါင်းဆောင်ဆွဲအပ်သော နတ်ရထားကို စီးလျက် သွားသော နေမိမင်းကြီးသည် သီဒါသမုဒ္ဒရာတို့၏ အကြား၌ရှိသော တောင်တို့ကို မြင်လေ၏။ မြင်ရသဖြင့် ရထားထိန်းအား ‘ဤတောင်တို့သည် အဘယ်အမည်ရှိကုန်သနည်း’ ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။”

Evaṃ [Pg.254] nimimahārājena puṭṭhena mātalidevaputtena –

ဤသို့ နေမိမင်းကြီး မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် မာတလိနတ်သားသည်—

‘‘Sudassano karavīko, īsadharo yugandharo;

Nemindharo vinatako, assakaṇṇo girī brahā.

“သုဒဿနတောင်၊ ကရဝီကတောင်၊ ဤသဓရတောင်၊ ယုဂန္ဓရတောင်၊ နေမိန္ဓရတောင်၊ ဝိနတကတောင်၊ အဿကဏ္ဏတောင် ဟူ၍ ကြီးမြတ်သော တောင်ခုနစ်လုံး ရှိပါသည်။

‘‘Ete sīdantare nagā, anupubbasamuggatā;

Mahārājānamāvāsā, yāni tvaṃ rāja passasī’’ti. (jā. 2.22.568-569)

မြတ်သောမင်းကြီး... အရှင်မင်းကြီး မြင်တော်မူရသော ထိုတောင်တို့သည် သီဒါသမုဒ္ဒရာအကြား၌ အစဉ်အတိုင်း မြင့်တက် တည်ရှိကုန်သော၊ မင်းကြီးတို့၏ နေရာဖြစ်ကုန်သော တောင်များ ဖြစ်ကြပါသည်” ဟု ပြန်လည် လျှောက်တင်၏။

Vuttaṃ.

ဟု (မာတလိနတ်သားက) လျှောက်တင်ခဲ့သည်။

Tattha aṭṭhakathāyaṃ idaṃ vuttaṃ –

ထိုနေမိဇာတ်တော်၏ အဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းထားသည်မှာ—

‘‘Ayaṃ, mahārāja, etesaṃ sabbabāhiro sudassano pabbato nāma, tadanantare karavīko nāma, so sudassanato uccataro. Ubhinnampi pana tesaṃ antare ekopi sīdantaramahāsamuddo. Karavīkassa anantare īsadharo nāma, so karavīkato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Īsadharassa anantare yugandharo nāma, so īsadharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Yugandharassa anantare nemindharo nāma, so yugandharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Nemindharassa anantare vinatako nāma, so nemindharato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Vinatakassa anantare assakaṇṇo nāma, so vinatakato uccataro. Tesampi antare eko sīdantaramahāsamuddo. Ete sīdantaramahāsamudde satta pabbatā anupaṭipāṭiyā samuggatā sopānasadisā hutvā ṭhitā’’ti (jā. aṭṭha. 6.22.569).

“မြတ်သောမင်းကြီး... ဤတောင်သည် ထိုတောင်တို့၏ အပြင်ဘက်ဆုံးဖြစ်သော သုဒဿနတောင် မည်ပါ၏။ ထိုသုဒဿနတောင်၏ အနီးအပါး၌ ကရဝီကတောင် ရှိပါ၏။ ထိုကရဝီကတောင်သည် သုဒဿနတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုတောင်နှစ်လုံးတို့၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ ကရဝီကတောင်၏ အနီးအပါး၌ ဤသဓရတောင် ရှိပါ၏။ ထိုတောင်သည် ကရဝီကတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုနှစ်တောင်၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ ဤသဓရတောင်၏ အနီးအပါး၌ ယုဂန္ဓရတောင် ရှိပါ၏။ ထိုတောင်သည် ဤသဓရတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုနှစ်တောင်၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ ယုဂန္ဓရတောင်၏ အနီးအပါး၌ နေမိန္ဓရတောင် ရှိပါ၏။ ထိုတောင်သည် ယုဂန္ဓရတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုနှစ်တောင်၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ နေမိန္ဓရတောင်၏ အနီးအပါး၌ ဝိနတကတောင် ရှိပါ၏။ ထိုတောင်သည် နေမိန္ဓရတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုနှစ်တောင်၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ ဝိနတကတောင်၏ အနီးအပါး၌ အဿကဏ္ဏတောင် ရှိပါ၏။ ထိုတောင်သည် ဝိနတကတောင်ထက် သာ၍ မြင့်ပါ၏။ ထိုနှစ်တောင်၏ အကြား၌လည်း သီဒါသမုဒ္ဒရာတစ်စင်း ရှိပါ၏။ ဤသို့လျှင် သီဒါသမုဒ္ဒရာအကြား၌ တောင်ခုနစ်လုံးတို့သည် အစီအစဉ်အတိုင်း မြင့်တက်တည်ရှိကြကုန်လျက် လှေကားထစ်များကဲ့သို့ တည်ရှိနေကြပါသည်” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbatoti himavā pabbato pañca yojanasatāni ucco, ubbedhoti attho. Tattha himavāti himapātasamaye himayuttatāya himaṃ assa atthīti himavā, gimhakāle himaṃ vamatīti himavā. Pabbatoti selo. Selo hi sandhisaṅkhātehi pabbehi sahitattā ‘‘pabbato’’ti vuccati, pasavanādivasena jalassa sārabhūtānaṃ bhesajjādīnaṃ vatthūnañca giraṇato ‘‘girī’’ti ca vuccati. Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthatoti yojanānaṃ tīṇi sahassāni āyāmato [Pg.255] ca vitthārato cāti attho, āyāmato ca vitthārato ca tīṇi yojanasahassānīti vuttaṃ hoti.

‘Yojanānaṃ satānucco, himavā pañca pabbato’ ဟူသည်မှာ ဟိမဝန္တာတောင်သည် ယူဇနာငါးရာ မြင့်၏ (အစောက်အမြင့်အားဖြင့် ယူဇနာငါးရာ ရှိ၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုပုဒ်၌ ဆီးနှင်းကျသောအခါ ဆီးနှင်းတို့ တည်ရှိသောကြောင့် ထိုတောင်၌ ဆီးနှင်းရှိသဖြင့် ‘ဟိမဝါ’ ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် နွေကာလ၌ ဆီးနှင်းရည်တို့ကို အန်ထုတ် (စီးဆင်းစေ) သောကြောင့် ‘ဟိမဝါ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘ပဗ္ဗတ’ ဟူသည် ကျောက်တောင် ဖြစ်သည်။ ကျောက်တောင်ကို အဆက်ဟု ဆိုအပ်သော အဆစ်အလွှာ (ပဗ္ဗ) တို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ‘ပဗ္ဗတ’ ဟု ခေါ်သည်။ စီးဆင်းစေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ရေ၏ အနှစ်ဖြစ်သော ဆေးဝါးစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အရာဝတ္ထုတို့ကိုလည်းကောင်း မြိုထားတတ်သောကြောင့် (ဝါ) ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် ‘ဂိရိ’ ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ‘Yojanānaṃ sahassāni, tīṇi āyatavitthato’ ဟူသည်မှာ အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာသုံးထောင် ရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အလျားနှင့် အနံအားဖြင့် ယူဇနာသုံးထောင်စီ ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Caturāsītisahassehi, kūṭehi paṭimaṇḍitoti sudassanakūṭacitrakūṭādīhi caturāsītikūṭasahassehi paṭimaṇḍito, sobhitoti attho. Apicettha avuttopi ayaṃ viseso veditabbo (ma. ni. aṭṭha. 2.31; a. ni. aṭṭha. 3.8.19; su. ni. aṭṭha. selasuttavaṇṇanā) – ayaṃ himavā nāma pabbato samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsa paṇṇāsa yojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhappapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā. Tesu anotatto sudassanakūṭaṃ citrakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ. Citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ kāḷānusāriyādimūlagandho candanādisāragandho saralādipheggugandho lavaṅgāditacagandho kapiṭṭhādipapaṭikagandho sajjādirasagandho tamālādipattagandho nāgakuṅkumādipupphagandho jātiphalādiphalagandho sabbathā gandhabhāvato gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati.

ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော တောင်ထွတ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏ဟူသည်မှာ သုဒဿနတောင်ထွတ်၊ စိတြတောင်ထွတ် အစရှိသော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော တောင်ထွတ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သောကြောင့် တင့်တယ်လှပ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ပြင် ဤကျမ်းဂန်၌ တိုက်ရိုက်မဆိုသော်လည်း ဤသို့သော ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ဟိမဝန္တာအမည်ရှိသော ဤတောင်သည် အရပ်ရပ်မှ စီးဆင်းသော ငါးရာသော မြစ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်လှ၏။ ထိုဟိမဝန္တာတောင်၌ အလျားအနံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစောက် (အနက်) အားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာငါးဆယ်စီရှိ၍ ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် အဝန်းရှိကုန်သော အနဝတတ်အိုင်၊ ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၊ ရထကာရအိုင်၊ ဆဒ္ဒန္တအိုင်၊ ကုဏာလအိုင်၊ မန္ဒာကိနီအိုင်၊ သီဟပ္ပပါတအိုင်ဟူသော အိုင်ကြီးခုနစ်ခုတို့သည် တည်ရှိကုန်၏။ ထိုအိုင်တို့အနက် အနဝတတ်အိုင်ကို သုဒဿနတောင်၊ စိတြတောင်၊ ကာဠတောင်၊ ဂန္ဓမာဒနတောင်၊ ကေလာသတောင်ဟူသော ဤတောင်ငါးလုံးတို့သည် ဝန်းရံလျက် တည်ရှိကြကုန်၏။ ထိုတောင်တို့တွင် သုဒဿနတောင်သည် ရွှေဖြင့်ပြီး၍ ယူဇနာနှစ်ရာ အမြင့်ရှိပြီးလျှင် အတွင်းဘက်သို့ ကောက်လျက် ကျီးနှုတ်သီးသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ထိုအနဝတတ်အိုင်ကို ဖုံးကွယ်လျက် တည်ရှိ၏။ စိတြတောင်သည် ခပ်သိမ်းသော ရတနာတို့ဖြင့် ပြီး၏။ ကာဠတောင်သည် မျက်စဉ်းကျောက်ညိုဖြင့် ပြီး၏။ ဂန္ဓမာဒနတောင်သည် တောင်စောင်းများဖြင့် ပြီး၍ အတွင်း၌ ပဲနောက်အဆင်းရှိ၏။ ထိုဂန္ဓမာဒနတောင်သည် ကာဠာနုသာရီစသော အမြစ်နံ့သာ၊ စန္ဒကူးစသော အနှစ်နံ့သာ၊ ထင်းရှူးစသော အကာနံ့သာ၊ သစ်ကြပိုးစသော အခေါက်နံ့သာ၊ သီလ (ကပိတ္ထ) စသော အကွာနံ့သာ၊ သစ်ကနက်စသော အရည်နံ့သာ၊ ပန်းညိုစသော အရွက်နံ့သာ၊ ကံ့ကော်နှင့် ကုင်္ကုမံစသော အပွင့်နံ့သာ၊ ဇာတိပ္ဖိုလ်စသော အသီးနံ့သာ ဟူသော ဆယ်ပါးသော နံ့သာအနံ့တို့ဖြင့် အချင်းခပ်သိမ်း ဖုံးလွှမ်းပြွမ်းတီးလျက်ရှိ၏။ အထူးထူးအပြားပြားသော ဆေးပင်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်၏။ လကွယ်ပက္ခ ဥပုဒ်နေ့၌ တောက်လောင်နေသော မီးကျီးစုကဲ့သို့ တောက်ပလျက် တည်ရှိ၏။

Tattheva nandamūlakaṃ (su. ni. aṭṭha. 1.35) nāma pabbhāraṃ paccekabuddhānaṃ vasanokāso. Tisso guhāyo suvaṇṇaguhā maṇiguhā rajataguhāti. Tattha maṇiguhādvāre mañjūsako nāma rukkho yojanaṃ ubbedhena, yojanaṃ vitthārena, so yattakāni udake vā thale vā pupphāni, sabbāni pupphati visesena paccekabuddhāgamanadivase, tassūparito sabbaratanamāḷo hoti. Tattha sammajjanakavāto kacavaraṃ chaḍḍeti, samakaraṇavāto sabbaratanamayaṃ vālikaṃ samaṃ karoti, siñcanakavāto anotattadahato ānetvā udakaṃ siñcati, sugandhakaraṇavāto sabbesaṃ gandharukkhānaṃ gandhe āneti, ocinakavāto pupphāni ocinitvā pāteti, santharaṇakavāto sabbattha santharati, sadā paññattāneva cettha āsanāni honti. Yesu [Pg.256] paccekabuddhuppādadivase uposathadivase ca sabbapaccekabuddhā sannipatitvā nisīdanti, ayaṃ tattha pakati. Abhisambuddhapaccekabuddho tattha gantvā paññattāsane nisīdati. Tato sace tasmiṃ kāle aññepi paccekabuddhā saṃvijjanti, tepi taṅkhaṇaṃ sannipatitvā paññattāsanesu nisīdanti, nisīditvā kiñcideva samāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhahanti. Tato saṅghatthero adhunāgataṃ paccekabuddhaṃ sabbesaṃ anumodanatthāya ‘‘kathamadhigata’’nti kammaṭṭhānaṃ pucchati, tadā so attano udānabyākaraṇagāthaṃ bhāsati. Evamidaṃ gandhamādanakūṭaṃ paccekabuddhānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ hotīti veditabbaṃ.

ထိုဂန္ဓမာဒနတောင်၌ပင်လျှင် နန္ဒမူလအမည်ရှိသော တောင်ခေါင်း (တောင်စောင်းလိုဏ်) သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးရာ နေရာအရပ် ဖြစ်၏။ ရွှေလိုဏ်၊ ပတ္တမြားလိုဏ်၊ ငွေလိုဏ်ဟူ၍ လိုဏ်ဂူသုံးခု ရှိကုန်၏။ ထိုလိုဏ်တို့တွင် ပတ္တမြားလိုဏ်ဝ၌ မဉ္ဈူသကအမည်ရှိသော သစ်ပင်သည် အမြင့်အားဖြင့် တစ်ယူဇနာ၊ အကျယ်အားဖြင့် တစ်ယူဇနာ ရှိ၏။ ထိုမဉ္ဈူသကပင်သည် ရေ၌ဖြစ်စေ၊ ကုန်း၌ဖြစ်စေ ရှိရှိသမျှသော ပန်းအားလုံးတို့ ပွင့်ကြကုန်၏။ အထူးသဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ ကြွရောက်တော်မူသော နေ့၌ ထိုအပင်၏အထက်တွင် ခပ်သိမ်းသော ရတနာတို့ဖြင့်ပြီးသော တန်ဆောင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအရပ်၌ တံမြက်လှည်းတတ်သော လေသည် အမှိုက်သရိုက်တို့ကို လွင့်စင်စေ၏။ မြေညီအောင်ပြုတတ်သော လေသည် ရတနာမျိုးစုံတို့ဖြင့် ပြီးသော သဲတို့ကို ညီညာအောင် ပြုလုပ်ပေး၏။ သွန်းဖျန်းတတ်သော လေသည် အနဝတတ်အိုင်မှ ရေကိုဆောင်၍ ဖျန်းဆွတ်ပေး၏။ ရနံ့ကို ဆောင်တတ်သော လေသည် ခပ်သိမ်းသော နံ့သာပင်တို့၏ အနံ့ကို ဆောင်ယူပေး၏။ ချွေယူတတ်သော လေသည် ပန်းတို့ကို ချွေချ၍ ကြွေကျစေ၏။ ခင်းကျင်းတတ်သော လေသည် အရပ်ရပ်၌ (ပန်းတို့ကို) ခင်းကျင်းပေး၏။ ထိုအရပ်၌ အစဉ်သဖြင့် ခင်းကျင်းထားအပ်ပြီးသော နေရာထိုင်ခင်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါပွင့်ထွန်းသောနေ့၌ လည်းကောင်း၊ ဥပုဒ်နေ့၌ လည်းကောင်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအပေါင်းတို့သည် ထိုနေရာ၌ စုဝေး၍ သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ ဤသို့ စုဝေးနေထိုင်ခြင်းသည် ထိုအရပ်၌ သဘာဝဓမ္မတာ ဖြစ်၏။ ထိုအခါ သစ္စာလေးပါးကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် ထိုအရပ်သို့ ကြွရောက်၍ ခင်းကျင်းထားသော နေရာထိုင်ခင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုနောက် အကယ်၍ ထိုအချိန်၌ အခြားသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများလည်း ရှိကြကုန်အံ့၊ ထိုအရှင်တို့သည်လည်း ထိုခဏ၌ စုဝေးရောက်ရှိလာကြပြီးလျှင် ခင်းကျင်းထားသော နေရာများ၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြ၏။ ထိုသို့ သီတင်းသုံးပြီးလျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော သမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူ၍ ထတော်မူကြ၏။ ထိုနောက် သံဃာ့မထေရ်သည် အသစ်ရောက်လာသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ခပ်သိမ်းသောသူတို့ အနုမောဒနာ ပြုနိုင်ရန်အလို့ငှာ 'မည်သို့သော နည်းလမ်းဖြင့် တရားထူးကို ရသနည်း' ဟု ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည် မိမိ၏ ဥဒါန်းမြွက်ဆိုသော ဂါထာကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဂန္ဓမာဒနတောင်သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ သီတင်းသုံးရာ နေရာအရပ် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Kelāsakūṭaṃ pana rajatamayaṃ. Sabbāni cetāni citrakūṭādīni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Sabbāni pana puthulato paññāsayojanāni, āyāmato pana ubbedhato viya dviyojanasatānevāti vadanti. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca ṭhassanti, nadiyo ca tesu sandanti, taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati, candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti, tenevassa ‘‘anotatta’’nti saṅkhā udapādi. Tattha ratanamayamanuññasopānasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmalūdakāni nhānatitthāni tadupabhogīsattānaṃ sādhāraṇakammunāva suppaṭiyattāni susaṇṭhitāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷaṃ kīḷanti.

ကေလာသတောင်သည်ကား ငွေဖြင့် ပြီး၏။ စိတြတောင် အစရှိသော ထိုတောင်အားလုံးတို့သည်လည်း သုဒဿနတောင်နှင့် တူညီသော အမြင့်၊ သဏ္ဌာန်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုအနဝတတ်အိုင်ကိုသာလျှင် ဖုံးလွှမ်း၍ တည်ရှိကြကုန်၏။ တောင်အားလုံးတို့သည် အကျယ်အားဖြင့် ယူဇနာငါးဆယ်စီ ရှိကုန်၏။ အလျားအားဖြင့်မူကား အမြင့်ကဲ့သို့ပင် ယူဇနာနှစ်ရာစီရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုတောင်အားလုံးတို့သည် နတ်တို့၏ အာနုဘော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နဂါးတို့၏ အာနုဘော်ဖြင့်လည်းကောင်း တည်ရှိကြကုန်၏။ မြစ်တို့သည်လည်း ထိုတောင်တို့၌ စီးဆင်းကြကုန်၏။ ထိုရေအားလုံးတို့သည်လည်း အနဝတတ်အိုင်သို့သာလျှင် စီးဝင်ကြကုန်၏။ လနှင့် နေတို့သည် တောင်ဘက်လမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက်လမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း သွားကြကုန်သည်ရှိသော် တောင်ကြားလမ်းဖြင့်သာ ထိုအိုင်သို့ အလင်းရောင်ကို ပေးစွမ်းနိုင်ကြကုန်၏။ တည့်တည့်သွားကြသောအခါ၌မူကား အလင်းရောင်ကို မပြုနိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုအိုင်အား 'အနဝတတ်' ဟူသော အမည်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအနဝတတ်အိုင်၌ ရတနာတို့ဖြင့်ပြီးသော နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသော ကျောက်ဖျာ လှေကားထစ်များ ရှိကြကုန်၏။ ငါးနှင့် လိပ်တို့ မရှိကုန်။ ဖန်ချက်ကျောက်ကဲ့သို့ စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ရေရှိကုန်သော ရေချိုးဆိပ်တို့သည် ထိုရေကို သုံးဆောင်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ဘုံကုသိုလ်ကံအလျောက် ကောင်းစွာ စီမံအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းစွာ တည်ရှိကြကုန်၏။ ထိုရေချိုးဆိပ်တို့၌ ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးကြီးမားသော ရသေ့တို့သည်လည်းကောင်း ရေချိုးသန့်စင်တော်မူကြ၏။ နတ်၊ ဘီလူး အစရှိသည်တို့သည်လည်း ဥယျာဉ်၌ ပျော်ပွဲဝင် ကစားကြကုန်၏။

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ hatthimukhaṃ assamukhaṃ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti, hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhi yojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā hutvā ākāsena saṭṭhi yojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe [Pg.257] patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma mahāpokkharaṇī jātā, mahāpokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gatā, tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhi yojanāni gantvā viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattati. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne ‘‘āvaṭṭagaṅgā’’ti vuccati, ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘kaṇhagaṅgā’’ti, ākāsena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘ākāsagaṅgā’’ti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā ‘‘tiyaggaḷapokkharaṇī’’ti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘bahalagaṅgā’’ti, umaṅgena saṭṭhi yojanāni gataṭṭhāne ‘‘umaṅgagaṅgā’’ti vuccati. Viñjhaṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhyaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pabhavanti.

ထိုအနဝဒါတ်အိုင်၏ လေးဖက်လေးတန်တို့၌ ခြင်္သေ့ခံတွင်း၊ ဆင်ခံတွင်း၊ မြင်းခံတွင်း၊ နွားသိုးခံတွင်း ဟူ၍ ခံတွင်းလေးခု ရှိကုန်၏။ ထိုခံတွင်းတို့မှ မြစ်လေးစင်းတို့သည် စီးဆင်းကုန်၏။ ခြင်္သေ့ခံတွင်းမှ ထွက်သော မြစ်၏အနား၌ ခြင်္သေ့တို့သည် အလွန်များပြားကုန်၏။ ဆင်ခံတွင်း အစရှိသည်တို့မှ ထွက်သော မြစ်တို့၏အနား၌မူ ဆင်၊ မြင်း၊ နွားသိုးတို့သည် အလွန်များပြားကုန်၏။ အရှေ့အရပ်မှ ထွက်သောမြစ်သည် အနဝဒါတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်၍ ကျန်သောမြစ်သုံးစင်းတို့သို့ မချဉ်းကပ်ဘဲ အရှေ့ဟိမဝန္တာတောဖြင့်သာလျှင် လူသူမနီးသော ခရီးလမ်းဖြင့် သွား၍ မဟာသမုဒ္ဒရာထဲသို့ စီးဝင်၏။ အနောက်အရပ်နှင့် မြောက်အရပ်တို့မှ ထွက်သော မြစ်တို့သည်လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် လက်ယာရစ်လှည့်၍ အနောက်ဟိမဝန္တာ၊ မြောက်ဟိမဝန္တာတို့ဖြင့်သာ လူသူမနီးသော ခရီးလမ်းဖြင့် သွားကာ မဟာသမုဒ္ဒရာထဲသို့ စီးဝင်ကုန်၏။ တောင်အရပ်မှ ထွက်သောမြစ်သည်ကား ထိုအနဝဒါတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်၍ တောင်ဘက်သို့ ဖြောင့်တန်းစွာ ကျောက်ဖျာအပြင်ဖြင့်သာလျှင် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားပြီးလျှင် တောင်ကို တိုက်ခတ်၍ အထက်သို့ တက်ကာ အဝန်းအားဖြင့် သုံးဂါဝုတ်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ရေအယဉ်ဖြစ်၍ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားပြီးလျှင် တိယင်္ဂဠအမည်ရှိသော ကျောက်ဖျာပေါ်သို့ ကျ၏။ ထိုကျောက်ဖျာသည် ရေအယဉ်၏ အဟုန်ကြောင့် ကွဲအက်လေ၏။ ထိုကျောက်ဖျာအရပ်၌ ယူဇနာငါးဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော တိယင်္ဂဠအမည်ရှိသော ရေကန်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုရေကန်ကြီး၏ ကမ်းကို ဖောက်ခွဲ၍ ကျောက်ဖျာအတွင်းသို့ ဝင်ကာ ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားပြီးလျှင် ထိုမှတစ်ဆင့် တစ်ခဲနက်သော မြေပြင်ကို ဖောက်ခွဲ၍ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားကာ ဝိဇ္ဈအမည်ရှိသော တိရစ္ဆာန်တောင်ကို တိုက်ခတ်၍ လက်ဝါးပြင်၌ လက်ချောင်းငါးချောင်းနှင့် တူသော ရေအယဉ်ငါးခု ဖြစ်၍ စီးဆင်း၏။ ထိုရေအယဉ်သည် အနဝဒါတ်အိုင်ကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်၍ စီးဆင်းရာအရပ်၌ "အာဝဋ္ဋဂင်္ဂါ" ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ကျောက်ဖျာအပြင်ဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် ဖြောင့်တန်းစွာ စီးဆင်းသောအရပ်၌ "ကဏှဂင်္ဂါ" ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်ဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ "အာကာသဂင်္ဂါ" ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ တိယင်္ဂဠကျောက်ဖျာ၏ ယူဇနာငါးဆယ်ရှိသော အရပ်၌ တည်သည်ကို "တိယင်္ဂဠပေါက္ခရဏီ" ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ကမ်းကို ဖောက်ခွဲ၍ ကျောက်အတွင်းသို့ ဝင်ကာ ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ "ဗဟလဂင်္ဂါ" ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ဥမင်လိုဏ်ခေါင်းဖြင့် ယူဇနာခြောက်ဆယ် သွားသောအရပ်၌ "ဥမင်္ဂဂင်္ဂါ" ဟူ၍ လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ ဝိဇ္ဈအမည်ရှိသော တိရစ္ဆာန်တောင်ကို တိုက်ခတ်၍ ရေအယဉ်ငါးခုဖြစ်ကာ စီးဆင်းရာအရပ်၌မူ ဂင်္ဂါ၊ ယမုနာ၊ အစိရဝတီ၊ သရဘူ၊ မဟီ ဟူ၍ ငါးပါးသောအပြားဖြင့် ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမြစ်ကြီးငါးစင်းတို့သည် ဟိမဝန္တာတောင်မှ မြစ်ဖျားခံ၍ စီးဆင်းကုန်၏။

Chaddantadahassa pana (jā. aṭṭha. 5.16.chaddantajātakavaṇṇanā) majjhe dvādasayojanappamāṇe ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi, maṇikkhandhavaṇṇaṃ udakameva santiṭṭhati, tadanantaraṃ yojanavitthataṃ suddhakallahāravanaṃ taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ, tadanantaraṃ yojanavitthatameva suddhanīluppalavanaṃ taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ, yojanayojanavitthatāneva rattuppalasetuppalarattapadumasetapadumakumudavanāni purimaṃ purimaṃ parikkhipitvā ṭhitāni, imesaṃ pana sattannaṃ vanānaṃ anantaraṃ sabbesampi kallahārādīnaṃ vasena vomissakavanaṃ yojanavitthatameva tāni parikkhipitvā ṭhitaṃ, tadanantaraṃ nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake yojanavitthatameva rattasālivanaṃ, tadanantaraṃ udakapariyante nīlapītalohitodātasurabhisukhumakusumasamākiṇṇaṃ khuddakagacchavananti imāni dasa vanāni yojanayojanavitthatāneva. Tato khuddakarājamāsamahārājamāsamuggavanaṃ, tadanantaraṃ tipusaeḷālukaalābukumbhaṇḍavallivanāni, tato pūgarukkhappamāṇaṃ ucchuvanaṃ, tato hatthidantappamāṇaphalaṃ kadalivanaṃ, tato sālavanaṃ, tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ, tato madhuraphalaṃ ambavanaṃ, tato ciñcavanaṃ, tato kapiṭṭhavanaṃ, tato vomissako mahāvanasaṇḍo, tato veṇuvanaṃ, veṇuvanaṃ pana parikkhipitvā satta [Pg.258] pabbatā ṭhitā, tesaṃ bāhirantato paṭṭhāya paṭhamo cūḷakāḷapabbato nāma, dutiyo mahākāḷapabbato nāma, tato udakapassapabbato nāma, tato candapassapabbato nāma, tato sūriyapassapabbato nāma, tato maṇipassapabbato nāma, sattamo suvaṇṇapassapabbato nāma. So ubbedhato sattayojaniko chaddantadahaṃ parikkhipitvā pattassa mukhavaṭṭi viya ṭhito. Tassa abbhantarimapassaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ, tato nikkhantena obhāsena chaddantadaho samuggatabālasūriyo viya hoti. Bāhirimapabbatesu pana eko ubbedhato cha yojanāni, eko pañca, eko cattāri, eko tīṇi, eko dve, eko yojanaṃ.

ဆဒ္ဒန်အိုင်၏ အလယ်ဖြစ်သော တဆယ့်နှစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရပ်၌ မှော်သည်လည်းကောင်း၊ ရေညှိသည်လည်းကောင်း မရှိ။ မြတုံးအဆင်းရှိသော ရေသည်သာလျှင် တည်ရှိ၏။ ထိုရေ၏အခြားမဲ့၌ တစ်ယူဇနာ အကျယ်ရှိသော သက်သက်သော ဟင်းရံကြာတောသည် ထိုရေကို ရံလျက် တည်၏။ ထိုတော၏အခြားမဲ့၌ တစ်ယူဇနာ အကျယ်ရှိသော သက်သက်သော ကြာညိုတောသည် ၎င်းကို ရံလျက် တည်၏။ တစ်ယူဇနာစီ အကျယ်ရှိကုန်သော ကြာနီတော၊ ကြာဖြူတော၊ ပဒုမ္မာကြာနီတော၊ ပဒုမ္မာကြာဖြူတော၊ ကုမုဒြာကြာတောတို့သည် ရှေးဦးတောများကို အဆင့်ဆင့် ရံလျက် တည်ကုန်၏။ ဤခုနစ်ပါးသော ကြာတောတို့၏အခြားမဲ့၌ ခပ်သိမ်းသော ဟင်းရံတော အစရှိသည်တို့ ရောနှောလျက်ရှိသော တောသည် တစ်ယူဇနာ အကျယ်ရှိကာ ထိုတောတို့ကို ရံလျက် တည်၏။ ထိုတော၏အခြားမဲ့၌ ဆင်တို့၏ ခါးတိုင်အောင် နက်သော ရေအရပ်၌ တစ်ယူဇနာ အကျယ်ရှိသော သလေးနီတောသည် တည်၏။ ထိုတော၏အခြားမဲ့ ရေ၏အဆုံး၌ အညို၊ အဝါ၊ အနီ၊ အဖြူရှိသော၊ မွှေးကြိုင်၍ သိမ်မွေ့သော အပွင့်တို့ဖြင့် ပြွမ်းသော ချုံငယ်တောသည် တည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတောဆယ်ပါးတို့သည် တစ်ယူဇနာစီ အကျယ်ရှိကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ပဲလွန်း၊ ပဲကြီး၊ ပဲနောက်တောသည် တည်၏။ ထိုတော၏အခြားမဲ့၌ သခွား၊ သခွားကြီး၊ ဘူး၊ ဖရုံ နွယ်တောတို့သည် တည်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ကွမ်းသီးပင်ခန့်မျှ မြင့်သော ကြံတောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဆင်စွယ်ပမာဏ အသီးရှိသော ငှက်ပျောတောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး အင်ကြင်းတောသည် တည်၏။ ထိုတော၏အခြားမဲ့၌ အိုးစရည်းပမာဏ အသီးရှိသော ပိန္နဲတောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ချိုမြိန်သော အသီးရှိသော သရက်တောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး မကျည်းတောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး သီးတောသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ရောနှောသော တောအုပ်ကြီးသည် တည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဝါးတောသည် တည်၏။ ထိုဝါးတောကို ရံပတ်လျက် တောင်ခုနစ်လုံးတို့သည် တည်ကုန်၏။ ထိုတောင်တို့၏ အပြင်ဘက်အစွန်းမှ စ၍ ပထမတောင်သည် စူဠကာဠပဗ္ဗတမည်၏။ ဒုတိယတောင်သည် မဟာကာဠပဗ္ဗတမည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဥဒကပဿပဗ္ဗတမည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး စန္ဒပဿပဗ္ဗတမည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး သူရိယပဿပဗ္ဗတမည်၏။ ထိုမှတစ်ပါး မဏိပဿပဗ္ဗတမည်၏။ ခုနစ်ခုမြောက်သောတောင်သည်ကား သုဝဏ္ဏပဿပဗ္ဗတမည်၏။ ထိုသုဝဏ္ဏပဿပဗ္ဗတတောင်သည် အမြင့်အားဖြင့် ခုနစ်ယူဇနာရှိ၍ ဆဒ္ဒန်အိုင်ကို ရံပတ်လျက် သပိတ်၏နှုတ်ခမ်းကဲ့သို့ တည်၏။ ထိုတောင်၏ အတွင်းဘက်နံပါးသည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏။ ထိုမှ ထွက်လာသော အရောင်ဝါကြောင့် ဆဒ္ဒန်အိုင်သည် ထွက်ပြူစ နေလုလင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏။ အပြင်ဘက်တောင်တို့၌မူကား တောင်တစ်လုံးသည် အမြင့် ခြောက်ယူဇနာ၊ တစ်လုံးသည် ငါးယူဇနာ၊ တစ်လုံးသည် လေးယူဇနာ၊ တစ်လုံးသည် သုံးယူဇနာ၊ တစ်လုံးသည် နှစ်ယူဇနာ၊ တစ်လုံးသည် တစ်ယူဇနာ အသီးသီး ရှိကြကုန်၏။

Evaṃ sattapabbataparikkhittassa pana tassa dahassa pubbuttarakaṇṇe udakavātappaharaṇokāse mahānigrodharukkho, tassa khandho parikkhepato pañcayojaniko, ubbedhato sattayojaniko. Catūsu disāsu catasso sākhāyo chachayojanikā, uddhaṃ uggatasākhāpi chayojanikāva. Iti so mūlato paṭṭhāya ubbedhena terasayojaniko sākhānaṃ orimantato yāva pārimantā dvādasayojaniko aṭṭhahi pārohasahassehi paṭimaṇḍito muṇḍamaṇipabbato viya vilāsamāno tiṭṭhati. Chaddantadahassa pana pacchimadisābhāge suvaṇṇapabbate dvādasayojanikā kañcanaguhā. Chaddanto nāgarājā vassāratte aṭṭhasahassanāgaparivuto kañcanaguhāyaṃ vasati, gimhakāle udakavātaṃ sampaṭicchamāno mahānigrodhamūle pārohantare tiṭṭhati.

ဤသို့ တောင်ခုနစ်လုံးတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော ထိုဆဒ္ဒန်အိုင်၏ အရှေ့မြောက်ထောင့် ရေနှင့်လေတို့ အမြဲမပြတ် တိုက်ခတ်ရာအရပ်၌ ပညောင်မင်းကြီးတစ်ပင် ရှိ၏။ ထိုပညောင်ပင်၏ ပင်စည်သည် လုံးပတ်အားဖြင့် ငါးယူဇနာ၊ အမြင့်အားဖြင့် ခုနစ်ယူဇနာရှိ၏။ အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ ဖြာထွက်နေသော ခက်မကြီးလေးခုတို့သည် တစ်ခုလျှင် ခြောက်ယူဇနာစီ ရှိကုန်၏။ အထက်သို့ တက်သော ခက်မသည်လည်း ခြောက်ယူဇနာရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ ထိုပညောင်ပင်သည် အရင်းမှစ၍ အမြင့်အားဖြင့် တစ်ဆယ့်သုံးယူဇနာ ရှိ၏။ ခက်မတို့၏ ဤဘက်အစွန်းမှ ထိုဘက်အစွန်းတိုင်အောင် တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ ကျယ်ဝန်း၏။ ရှစ်ထောင်သော မြစ်ပွား (လေညင်းဆွဲသောမြစ်) တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သဖြင့် ဦးပြည်းသော မြကျောက်တောင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပစွာ တည်ရှိ၏။ ဆဒ္ဒန်အိုင်၏ အနောက်ဘက်အရပ်ရှိ ရွှေတောင်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာ ကျယ်သော ရွှေလိုဏ်ဂူတစ်ခု ရှိ၏။ ဆဒ္ဒန်ဆင်မင်းသည် မိုးဥတုအခါ၌ ဆင်ရှစ်သောင်း ခြံရံလျက် ထိုရွှေလိုဏ်ဂူ၌ နေ၏။ နွေဥတုအခါ၌မူ ရေလေအေးကို ခံစားလျက် ပညောင်ပင်ကြီး၏ အရင်း မြစ်ပွားတို့၏အကြား၌ တည်နေ၏။

Mandākiniyā pana majjhe pañcavīsatiyojanamatte ṭhāne sevālo vā paṇakaṃ vā natthi, phalikavaṇṇaṃ udakameva hoti, tato paraṃ pana nāgānaṃ kaṭippamāṇe udake aḍḍhayojanavitthataṃ setapadumavanaṃ taṃ udakaṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ. Tattha muḷālaṃ naṅgalasīsamattaṃ hoti, bhisaṃ mahābheripokkharappamāṇaṃ hoti. Tassa ekekasmiṃ pabbantare āḷhakappamāṇaṃ khīraṃ hoti. Padumānaṃ pupphasamaye vāto reṇuvaṭṭiṃ uṭṭhāpetvā paduminīpattesu ṭhapeti, tattha udakaphusitāni patanti, tato ādiccapākena paccitvā pakkaayoghaṭikā viya pokkharamadhu tiṭṭhati, tadanantaraṃ tāvamahantameva rattapadumavanaṃ, tadanantaraṃ rattakumudavanaṃ, tadanantaraṃ setakumudavanaṃ[Pg.259], tadanantaraṃ nīluppalavanaṃ, tadanantaraṃ rattuppalavanaṃ, tadanantaraṃ sugandhasālivanaṃ, tadanantaraṃ eḷālukaalābukumbhaṇḍādīni madhurarasāni valliphalāni, tadanantaraṃ aḍḍhayojanavitthatameva ucchuvanaṃ, tattha pūgarukkhakkhandhappamāṇaṃ ucchu. Tadanantaraṃ kadalivanaṃ, yato duve pakkāni khādantā kilamanti. Tadanantaraṃ cāṭippamāṇaphalaṃ panasavanaṃ, tadanantaraṃ ambavanaṃ, jambuvanaṃ, kapiṭṭhavananti saṅkhepato tasmiṃ dahe khāditabbayuttakaṃ phalaṃ nāma natthīti na vattabbaṃ. Iti imasmiṃ himavati vijjamānakasattamahāsarappabhutīnaṃ pamāṇasaṇṭhānādibhedaṃ sabbameva visesaṃ bhagavā sabbathā avedi aññāsi paṭivijjhiyevāti daṭṭhabbaṃ.

မန္ဒာကိနီအိုင်၏ အလယ်ဗဟို နှစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာခန့်ရှိသော နေရာ၌ မှော်ပင်ဖြစ်စေ၊ ရေညှိပင်ဖြစ်စေ မရှိဘဲ ဖန်ကဲ့သို့ ကြည်လင်သော ရေသာ ရှိ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ဆင်တို့၏ ခါးစောင်းခန့် နက်သော ရေပြင်၌ ယူဇနာဝက်ခန့် ကျယ်ဝန်းသော ပဒုမ္မာကြာဖြူတောသည် ထိုရေပြင်ကို ဝန်းရံလျက် ရှိ၏။ ထိုနေရာရှိ ကြာစွယ်သည် ထွန်တုံးခန့် ကြီးမား၏၊ ကြာဥသည် စည်ကြီးမျက်နှာပြင်ခန့် ရှိ၏။ ထိုကြာဥ၏ တစ်ဆစ်ချင်းစီ အကြား၌ အာဠက (တစ်စိတ်) ခန့်ရှိသော နို့ရည်များ ရှိ၏။ ကြာပွင့်ချိန်၌ လေသည် ဝတ်ဆံမှုန်များကို လွင့်ပျံစေ၍ ကြာဖက်များပေါ်သို့ ကျစေ၏၊ ထိုကြာဖက်ပေါ်သို့ ရေပေါက်များ ကျရောက်ပြီးနောက် နေပူရှိန်ဖြင့် ကျက်သွားကာ ကျိုပြီးသော သကာခဲကဲ့သို့ ကြာပျားရည်အဖြစ် တည်ရှိနေ၏။ ထိုကြာဖြူတော၏ အနီး၌ ထိုမျှလောက်ပင် ကြီးမားသော ပဒုမ္မာကြာနီတော၊ ထိုနောက် ကုမုဒြာကြာနီတော၊ ထိုနောက် ကုမုဒြာကြာဖြူတော၊ ထိုနောက် ကြာညိုတော၊ ထိုနောက် ကြာနီတော၊ ထိုနောက် သလေးစပါးတော၊ ထိုနောက် သခွား၊ ဘူး၊ ဖရုံ အစရှိသော ချိုမြိန်သော အရသာရှိသော နွယ်ပင်သီးနှံတော၊ ထိုနောက် ယူဇနာဝက်ခန့် ကျယ်ဝန်းသော ကြံတော (ထိုကြံတောရှိ ကြံပင်များသည် ကွမ်းသီးပင်စည်ခန့် ကြီးမား၏)၊ ထိုနောက် ငှက်ပျောတော (ငှက်ပျောသီး နှစ်လုံးကို စားရုံမျှဖြင့်ပင် ပင်ပန်းလှ၏)၊ ထိုနောက် စဉ့်အိုးခန့် ကြီးမားသော အသီးရှိသည့် ပိန္နဲတော၊ ထိုနောက် သရက်တော၊ သပြေတော၊ သီးတောများ ရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ထိုအိုင်၌ စားသုံးရန် သင့်တော်သော အသီးအနှံများ မရှိဟု မဆိုသာပေ။ ဤသို့လျှင် ဤဟိမဝန္တာတောင်၌ ရှိသော အိုင်ကြီးခုနစ်အိုင် အစရှိသည်တို့၏ အတိုင်းအတာ သဏ္ဌာန်အပြား အလုံးစုံသော အထူးထူးသော အကြောင်းအရာတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီးသည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Tipañcayojanakkhandhaparikkhepāti pannarasayojanappamāṇakkhandhaparikkhepā, khandhassa pariṇāho pannarasayojanappamāṇoti vuttaṃ hoti. Nagavhayāti nagasaddena avhātabbā, rukkhābhidhānāti attho. Rukkho hi na gacchatīti nagoti vuccati. Nagavhayā jambūti yojetabbaṃ. Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmāti ubbedhato paññāsayojanappamāṇakkhandhāyāmā ubbedhato samantato ca paññāsayojanasākhāyāmā ca. Tato eva satayojanavitthiṇṇā, tāvadeva ca uggatā. Jamburukkhassa hi mūlato paṭṭhāya yāva sākhāviṭapā, tāva paṇṇāsa yojanāni, tato parampi ujukaṃ uggatasākhā paṇṇāsa yojanāni, samantato ca ekekā sākhā paṇṇāsa paṇṇāsa yojanāni vaḍḍhitāni. Tāsu pana mahantā mahantā nadiyo sandanti, tāsaṃ nadīnaṃ ubhayatīre jambupakkānaṃ patitaṭṭhāne suvaṇṇaṅkurā uṭṭhahanti, te nadījalena vuyhamānā anupubbena mahāsamuddaṃ pavisanti, tatoyeva jambunadiyaṃ nibbattattā ‘‘jambunada’’nti taṃ suvaṇṇaṃ vuccati.

‘‘Tipañcayojanakkhandhaparikkhepā’’ ဟူသည်မှာ ပင်စည်၏ လုံးပတ်သည် တစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာရှိသည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘Nagavhayā’’ ဟူသည်မှာ 'နဂ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သော 'သစ်ပင်' ဟူသော အမည်ရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် သစ်ပင်သည် မသွားတတ်သောကြောင့် 'နဂ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘‘နဂအမည်ရှိသော သပြေပင်’’ ဟု တွဲစပ်၍ ယူအပ်၏။ ‘‘Paññāsayojanakkhandhasākhāyāmā’’ ဟူသည်မှာ အမြင့်အားဖြင့် ယူဇနာငါးဆယ်ရှိသော ပင်စည်အလျားရှိပြီး ဘေးပတ်ပတ်လည်၌လည်း ယူဇနာငါးဆယ်ရှိသော အကိုင်းအခက်အလျား ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ယူဇနာတစ်ရာ ကျယ်ဝန်းပြီး ထိုမျှလောက်ပင် မြင့်မား၏။ သပြေပင်၏ အရင်းမှစ၍ ခက်မအခွများအထိ ယူဇနာငါးဆယ် ရှိပြီး၊ ထိုမှတစ်ဆင့် အထက်သို့ ဖြောင့်တန်းစွာ တက်သွားသော အခက်အလက်သည်လည်း ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏။ ဘေးပတ်ပတ်လည်ရှိ တစ်ခုချင်းစီသော ခက်မကြီးများသည်လည်း ယူဇနာငါးဆယ်စီ ပြန့်ကားလျက် ရှိ၏။ ထိုခက်မတို့ပေါ်၌ ကြီးမားသော မြစ်တို့သည် စီးဆင်းကြကုန်၏။ ထိုမြစ်တို့၏ ကမ်းနှစ်ဖက် သပြေသီးမှည့်များ ကျရာအရပ်တို့တွင် ရွှေညွန့်များ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုရွှေညွန့်တို့သည် မြစ်ရေ၌ မျောပါလျက် အစဉ်အတိုင်း မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဇမ္ဗူမြစ်၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ထိုရွှေကို ‘‘ဇမ္ဗူနဒ်ရွှေ’’ ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။

Yassānubhāvenāti yassā mahantatā kappaṭṭhāyikādippakārena pabhāvena. Yañcetaṃ jambuyā pamāṇaṃ, etadeva asurānaṃ cittapāṭaliyā, garuḷānaṃ simbalirukkhassa, aparagoyāne kadambassa, uttarakurūsu kapparukkhassa, pubbavidehe sirīsassa, tāvatiṃsesu pāricchattakassāti. Tenāhu porāṇā –

‘‘Yassānubhāvena’’ ဟူသည်မှာ ထိုသပြေပင်၏ ကမ္ဘာပတ်လုံးတည်ခြင်း အစရှိသော ကြီးမြတ်လှသော အာနုဘော်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြင်သပြေပင်၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာပင် အသုရာတို့၏ သခွတ်ပင် (စိတ္တပါဋလိ)၊ ဂဠုန်တို့၏ လက်ပံပင် (သိမ္ဗလိ)၊ အပရဂေါယာကျွန်းရှိ ထိန်ပင် (ကဒမ္ဗ)၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်းရှိ ပဒေသာပင် (ကပ္ပရုက္ခ)၊ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းရှိ ကုက္ကိုပင် (သီရိသ) နှင့် တာဝတိံသာနတ်ပြည်ရှိ ပင်လယ်ကသစ်ပင် (ပါရိစ္ဆတ္တက) တို့၏ ပမာဏသည်လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဟောင်းဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုတော်မူကြ၏ -

‘‘Pāṭalī simbalī jambū, devānaṃ pārichattako;

Kadambo kapparukkho ca, sirīsena bhavati sattama’’nti. (visuddhi. 1.137;

a. ni. aṭṭha. 1.1.322);

‘‘သခွတ်ပင်၊ လက်ပံပင်၊ သပြေပင်၊ နတ်တို့၏ ကသစ်ပင်၊ ထိန်ပင်၊ ပဒေသာပင်တို့နှင့် ကုက္ကိုပင်သည် ခုနစ်ခုမြောက် ဖြစ်၏’’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ettha [Pg.260] sirīsena bhavati sattamanti ettha sirīsenāti paccatte karaṇavacanaṃ. Sattamanti liṅgavipallāsena vuttaṃ, sirīso bhavati sattamoti attho.

ထိုဂါထာ၌ ‘‘sirīsena bhavati sattama’’ ဟူသော ပုဒ်တွင် ‘‘sirīsena’’ ဟူသည် ပဌမာဝိဘတ်အနက်၌ တတိယာဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘sattama’’ ဟူသည် လိင်ပြောင်းလဲ၍ ဆိုထားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ကုက္ကိုပင်သည် ခုနစ်ခုမြောက် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Cakkavāḷasiluccayoti cakkavāḷapabbato. Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhitoti heṭṭhā vuttaṃ sabbampi taṃ parikkhipitvā cakkavāḷasiluccayo patiṭṭhito, ayaṃ ekā lokadhātu nāmāti attho. Ma-kāro padasandhivasena āgato. ‘‘Taṃ sabbaṃ lokadhātuṃ parikkhipitvā ayaṃ cakkavāḷasiluccayo ṭhito’’ti evampettha sambandhaṃ vadanti, evaṃ vuttepi cakkavāḷapabbatopi lokadhātuyevāti veditabbaṃ.

‘‘Cakkavāḷasiluccayo’’ ဟူသည်မှာ စကြဝဠာတောင် ဖြစ်၏။ ‘‘Parikkhipitvā taṃ sabbaṃ, lokadhātumayaṃ ṭhito’’ ဟူသည်မှာ ရှေ့၌ ဆိုခဲ့သော အလုံးစုံကို ဝန်းရံလျက် စကြဝဠာတောင် တည်ရှိ၏၊ ဤသည်ကား တစ်ခုသော လောကဓာတ်မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မ' အက္ခရာသည် ပုဒ်ချင်းစပ်ခြင်းကြောင့် (ပဒသန္ဓိအားဖြင့်) ရောက်ရှိလာခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ထိုအလုံးစုံသော လောကဓာတ်ကို ဝန်းရံလျက် ဤစကြဝဠာတောင် တည်ရှိ၏’’ ဟု ဤသို့လည်း ပုဒ်စပ်၍ ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း စကြဝဠာတောင်သည်လည်း လောကဓာတ်ပင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Tatthāti tissaṃ lokadhātuyaṃ. Candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojananti ujukaṃ āyāmato vitthārato ubbedhato ca ekūnapaññāsayojanaṃ, parimaṇḍalato pana tīhi yojanehi ūnadiyaḍḍhasatayojanaṃ. Sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojananti etthāpi candamaṇḍale vuttanayeneva ujukaṃ paññāsayojananti veditabbaṃ, parimaṇḍalato pana diyaḍḍhasatayojanaṃ.

‘‘Tattha’’ ဟူသည်မှာ ထိုလောကဓာတ်၌။ ‘‘Candamaṇḍalaṃ ekūnapaññāsayojanaṃ’’ ဟူသည်မှာ ဖြောင့်တန်းစွာ တိုင်းတာပါက အလျား၊ အနံ၊ အမြင့်အားဖြင့် လေးဆယ့်ကိုးယူဇနာ ရှိပြီး၊ အဝန်းအားဖြင့်ကား သုံးယူဇနာ လျော့သော ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် (တစ်ရာ့လေးဆယ့်ခုနစ်ယူဇနာ) ရှိ၏။ ‘‘Sūriyamaṇḍalaṃ paññāsayojanaṃ’’ ဟူသော ပုဒ်၌လည်း လဝန်း၌ ဆိုအပ်ခဲ့သည့်နည်းတူပင် ဖြောင့်တန်းစွာ တိုင်းတာပါက ယူဇနာငါးဆယ်ရှိကြောင်း သိအပ်၏၊ အဝန်းအားဖြင့်ကား ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် ရှိ၏။

Tesu pana candamaṇḍalaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.121) heṭṭhā, sūriyamaṇḍalaṃ upari, antarā nesaṃ yojanaṃ hoti. Candassa heṭṭhimantato sūriyassa uparimantaṃ yojanasataṃ hoti, candavimānaṃ anto maṇimayaṃ, bahi rajatena parikkhittaṃ, anto ca bahi ca sītalameva hoti. Sūriyavimānaṃ anto kanakamayaṃ, bāhiraṃ phalikaparikkhittaṃ hoti, anto ca bahi ca uṇhameva. Cando ujukaṃ saṇikaṃ gacchati. So hi amāvāsiyaṃ sūriyena saddhiṃ gacchanto divase divase thokaṃ thokaṃ ohīyanto puṇṇamāsiyaṃ upaḍḍhamaggato ohīyati, tiriyaṃ pana sīghaṃ gacchati. Tathā hesa ekasmiṃ māse kadāci dakkhiṇato, kadāci uttarato dissati, candassa ubhosu passesu nakkhattatārakā gacchanti, cando dhenu viya vacchaṃ taṃ taṃ nakkhattaṃ upasaṅkamati, nakkhattāni pana attano gamanaṭṭhānaṃ na vijahanti, attano vīthiyāva gacchanti. Sūriyassa pana ujukaṃ gamanaṃ sīghaṃ, tiriyaṃ gamanaṃ dandhaṃ. Tiriyaṃ gamanaṃ nāma dakkhiṇadisato uttaradisāya, uttaradisato dakkhiṇadisāya gamanaṃ, taṃ dandhaṃ chahi chahi māsehi ijjhanato.

ထိုနှစ်ခုတို့တွင် လဝန်းသည် အောက်၌ရှိ၍ နေဝန်းသည် အထက်၌ ရှိ၏၊ ထိုနှစ်ခုတို့၏ အကြားသည် တစ်ယူဇနာ ကွာဝေး၏။ လ၏ အောက်အစွန်မှ နေ၏ အထက်အစွန်အထိ ယူဇနာတစ်ရာ ရှိ၏။ လဗิမာန်သည် အတွင်း၌ မြဖြင့် ပြီး၍ အပြင်ဘက်၌ ငွေဖြင့် ဝန်းရံထား၏၊ အတွင်းရော အပြင်ပါ အေးမြလှ၏။ နေဗိမာန်သည် အတွင်း၌ ရွှေဖြင့် ပြီး၍ အပြင်ဘက်၌ ဖန်ဖြင့် ဝန်းရံထား၏၊ အတွင်းရော အပြင်ပါ ပူပြင်းလှ၏။ လသည် တည့်တည့်သွားသောအခါ နှေးကွေးစွာ သွား၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုလသည် လကွယ်နေ့၌ နေနှင့်အတူ သွားရာတွင် နေ့တိုင်းနေ့တိုင်း အနည်းငယ်စီ နောက်ကျကျန်ရစ်ခဲ့သဖြင့် လပြည့်နေ့၌ ခရီးတစ်ဝက်ခန့် နောက်ကျကျန်ရစ်ခဲ့၏။ ဖီလာစောင်း၍ သွားသောအခါမူ လျင်မြန်စွာ သွား၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဤလသည် တစ်လအတွင်း တစ်ခါတစ်ရံ တောင်ဘက်၌လည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မြောက်ဘက်၌လည်းကောင်း ထင်ရှားပေါ်လွင်၏။ လ၏ နံဘေးနှစ်ဖက်၌ နက္ခတ်ကြယ်တို့သည် လိုက်ပါသွားကြကုန်၏။ မိခင်နွားမသည် နွားငယ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်သကဲ့သို့ လသည် ထိုထိုနက္ခတ်များထံသို့ ချပ်ကပ်၏။ နက္ခတ်တို့သည်ကား မိမိတို့သွားရာလမ်းကို မစွန့်ဘဲ မိမိတို့လမ်းခရီးအတိုင်းသာ သွားကြကုန်၏။ နေ၏ ဖြောင့်တန်းစွာ သွားခြင်းသည် လျင်မြန်၍၊ ဖီလာစောင်း၍ သွားခြင်းသည် နှေးကွေး၏။ ဖီလာစောင်း၍ သွားခြင်းဟူသည် တောင်ဘက်မှ မြောက်ဘက်သို့၊ မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ သွားခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသို့သွားခြင်းသည် ခြောက်လစီ ကြာမြင့်သောကြောင့် နှေးကွေးခြင်း ဖြစ်၏။

Sūriyo kāḷapakkhauposathe candena saheva gantvā tato paraṃ pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati attano [Pg.261] sīghagāmitāya tassa ca dandhagāmitāya, atha cando lekhā viya paññāyati. Tato parampi pakkhassa dutiyāya yojanānaṃ satasahassaṃ candamaṇḍalaṃ ohāya gacchati. Evaṃ divase divase yāva sukkapakkhauposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ ohāya gacchati, atha cando anukkamena vaḍḍhitvā uposathadivase paripuṇṇo hoti. Anukkamena vaḍḍhanañcettha uparibhāgato patitasūriyālokatāya heṭṭhato pavattāya sūriyassa dūrabhāvena divase divase anukkamena parihāyamānāya attano chāyāya vasena anukkamena caṇḍamaṇḍalappadesassa vaḍḍhamānassa viya dissamānatāyāti veditabbaṃ, tasmā anukkamena vaḍḍhitvā viya uposathadivase puṇṇamāyaṃ paripuṇṇamaṇḍalo hutvā dissati. Atha sūriyo pāṭipadadivase yojanānaṃ satasahassaṃ dhāvitvā puna candamaṇḍalaṃ gaṇhāti candassa dandhagatitāya attano ca sīghagatitāya, tathā dutiyāya satasahassanti evaṃ yāva uposathadivasā satasahassaṃ satasahassaṃ dhāvitvā gaṇhāti. Atha cando anukkamena hāyitvā kāḷapakkhauposathadivase sabbaso na paññāyati, anukkamena hāyamānatā cettha anukkamena vaḍḍhamānatāya vuttanayena veditabbā. Tattha pana chāyāya hāyamānatāya maṇḍalaṃ vaḍḍhamānaṃ viya dissati, idha ca chāyāya vaḍḍhamānatāya maṇḍalaṃ hāyamānaṃ viya dissati, tasmā anukkamena hāyitvā viya uposathadivase sabbaso na paññāyati. Candaṃ heṭṭhā katvā sūriyo upari hoti, mahatiyā pātiyā khuddakabhājanaṃ viya candamaṇḍalaṃ pidhīyati, majjhanhike gehacchāyā viya candassa chāyā na paññāyati. So chāyāya apaññāyamānāya dūre ṭhitānaṃ divā padīpo viya sayampi na paññāyati.

နေသည် လကွယ်ဥပုသ်နေ့၌ လနှင့်အတူတကွ သွားပြီးလျှင် ထိုမှတစ်ပါး (လဆန်း) အထွက်တစ်ရက်နေ့၌ မိမိ၏ လျင်မြန်စွာ သွားတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုလ၏ နှေးကွေးစွာ သွားတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်သိန်းမျှသော လဝန်းကို ချန်ထား၍ သွား၏။ ထိုအခါ လသည် အစင်းကြောင်း (မျဉ်းကြောင်း) ကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း လဆန်းပက္ခ၏ နှစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်းမျှသော လဝန်းကို ချန်ထား၍ သွား၏။ ဤနည်းဖြင့် နေ့တိုင်းနေ့တိုင်း လဆန်းပက္ခ ဥပုသ်နေ့တိုင်အောင် ယူဇနာတစ်သိန်းစီ ချန်ထား၍ သွား၏။ ထိုအခါ လသည် အစဉ်အတိုင်း ပွားများလာပြီးလျှင် ဥပုသ်နေ့၌ ပြည့်ဝသည်ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ပွားများလာခြင်းကိုကား အထက်အဖို့မှ ကျရောက်သော နေရောင်ခြည်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အောက်၌ ဖြစ်သော နေ၏ ဝေးကွာသော အဖြစ်ကြောင့် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်သွားသော မိမိ၏ အရိပ်အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လဝန်းအစိတ်သည် အစဉ်အတိုင်း ပွားများလာသကဲ့သို့ ထင်ရှားသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ပွားများလာသကဲ့သို့ (လပြည့်) ဥပုသ်နေ့၌ ပြည့်ဝသော စက်ဝန်းရှိသည်ဖြစ်၍ ထင်ရှား၏။ ထိုမှတစ်ပါး နေသည် (လဆုတ်) အထွက်တစ်ရက်နေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်းတိုင်တိုင် ပြေးသွား၍ လ၏ နှေးသော သွားခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ လျင်သော သွားခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ဖန် လဝန်းကို ဖုံးအုပ် (ယူ) ၏။ ထိုအတူ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ယူဇနာတစ်သိန်းတိုင်တိုင် ပြေးသွား၍ ယူ၏။ ဤသို့လျှင် လကွယ်ဥပုသ်နေ့တိုင်အောင် ယူဇနာတစ်သိန်းစီ ပြေးသွား၍ ဖုံးအုပ် (ယူ) ၏။ ထိုအခါ လသည် အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်၍ လကွယ်ဥပုသ်နေ့၌ လုံးဝ မထင်ရှားတော့ပေ။ ဤအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်သွားခြင်းကိုလည်း အစဉ်အတိုင်း ပွားများခြင်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသို့သွားရာ၌ အရိပ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကြောင့် လဝန်းသည် ပွားများလာသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ဤအရာ၌ အရိပ်ပွားများလာခြင်းကြောင့် လဝန်းသည် ဆုတ်ယုတ်သွားသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ဆုတ်ယုတ်သွားသကဲ့သို့ လကွယ်ဥပုသ်နေ့၌ လုံးဝ မထင်ရှားတော့ပေ။ လကို အောက်၌ ထား၍ နေသည် အထက်၌ တည်၏။ ကြီးစွာသော ခွက်ဖြင့် ခွက်ငယ်ကို ဖုံးအုပ်ထားသကဲ့သို့ လဝန်းကို ဖုံးအုပ်၏။ မွန်းတည့်သောအခါ၌ အိမ်၏ အရိပ်သည် မထင်သကဲ့သို့ လ၏ အရိပ်သည် မထင်ရှားပေ။ ထိုလသည် မိမိ၏ အရိပ်မထင်ရှားခြင်းကြောင့် အဝေး၌ တည်သောသူတို့အား နေ့အခါ ထွန်းညှိအပ်သော ဆီမီးကဲ့သို့ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မထင်ရှားတော့ပေ။

Imesaṃ pana ajavīthi nāgavīthi govīthīti tisso gamanavīthiyo honti. Tattha ajānaṃ udakaṃ paṭikūlaṃ hoti, hatthināgānaṃ manāpaṃ, gunnaṃ sītuṇhasamatāya phāsu hoti. Tathā ca yāya vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakadevaputtā sūriyābhitāpasantattā attano vimānato na nikkhamanti, kīḷāpasutā hutvā na vicaranti, tadā kira sūriyavimānaṃ pakatimaggato adho otaritvā vicarati, tassa oruyha caraṇeneva candavimānampi adho oruyha carati taggatikattā, tasmā [Pg.262] sā vīthi udakābhāvena ajānurūpatāya ‘‘ajavīthī’’ti samaññā gatā. Yāya pana vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakadevaputtā sūriyābhitāpābhāvato abhiṇhaṃ attano vimānato bahi nikkhamitvā kīḷāpasutā hutvā ito cito ca vicaranti, tadā kira sūriyavimānaṃ pakatimaggato uddhaṃ āruhitvā vicarati, tassa uddhaṃ āruyha caraṇeneva candavimānampi uddhaṃ āruyha carati taggatikattā, taggatikatā ca samānagati nāma vātamaṇḍalena vimānassa phellitabbattā, tasmā sā vīthi udakabahubhāvena nāgānurūpatāya ‘‘nāgavīthī’’ti samaññā gatā. Yadā sūriyo uddhaṃ anārohanto adho ca anotaranto pakatimaggeneva gacchati, tadā vassavalāhakā yathākālaṃ yathāruciñca vimānato nikkhamitvā sukhena vicaranti, tena kālena kālaṃ vassanato loke utusamatā hoti, tāya utusamatāya hetubhūtāya sā candimasūriyānaṃ gati gavānurūpatāya ‘‘govīthī’’ti samaññā gatā. Tasmā yaṃ kālaṃ candimasūriyā ajavīthiṃ āruhanti, tadā devo ekabindumpi na vassati. Yadā nāgavīthiṃ ārohanti, tadā bhinnaṃ viya nabhaṃ paggharati. Yadā govīthiṃ ārohanti, tadā utusamatā sampajjati.

ဤလနှင့်နေတို့အား ဆိတ်ခရီး (အဇဝီထိ)၊ နဂါးခရီး (နာဂဝီထိ)၊ နွားခရီး (ဂေါဝီထိ) ဟု သွားရာခရီး သုံးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဆိတ်တို့အား ရေသည် စက်ဆုတ်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဆင်ပြောင် နဂါးတို့အား ရေသည် နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်၏။ နွားတို့အား အပူအအေး မျှတခြင်းကြောင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ် (ချမ်းသာ) စေ၏။ အကြင်ခရီးဖြင့် နေသွားသောအခါ မိုးနတ်သားတို့သည် နေရောင်ခြည်ကြောင့် အလွန်ပူပြင်းသဖြင့် မိမိတို့၏ ဗိမာန်မှ မထွက်ကြကုန်၊ ကစားမြူးတူးခြင်း မပြုကြကုန်။ ထိုအခါ၌ နေဗိမာန်သည် သွားမြဲလမ်းမှ အောက်သို့ သက်ဆင်း၍ သွားသတတ်။ ထိုနေဗိမာန် သက်ဆင်း၍ သွားခြင်းကြောင့်ပင် လဗိမာန်သည်လည်း အောက်သို့ သက်ဆင်း၍ သွား၏၊ ထိုနေနှင့် အတူသွားသောကြောင့် တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုခရီးသည် ရေမရှိခြင်းကြောင့် ဆိတ်နှင့် လျောက်ပတ်သောကြောင့် 'အဇဝီထိ' ဟူ၍ အမည်သို့ ရောက်၏။ အကြင်ခရီးဖြင့် နေသွားသောအခါ မိုးနတ်သားတို့သည် နေရောင်ခြည် ပူပြင်းမှု မရှိခြင်းကြောင့် မိမိတို့ ဗိမာန်မှ မပြတ် ထွက်ကြကုန်လျက် ကစားမြူးတူးလိုကြသဖြင့် ဟိုဟိုသည်သည် လှည့်လည် သွားလာကြကုန်၏။ ထိုအခါ၌ နေဗိမာန်သည် သွားမြဲလမ်းမှ အထက်သို့ တက်၍ သွားသတတ်။ ထိုနေဗိမာန် အထက်သို့ တက်၍ သွားခြင်းကြောင့်ပင် လဗိမာန်သည်လည်း အထက်သို့ တက်၍ သွား၏၊ ထိုနေနှင့် အတူသွားသောကြောင့် တည်း။ ထိုသို့ အတူသွားခြင်းသည်လည်း ညီမျှသော သွားခြင်းရှိသော လေဝန်းက ဗိမာန်ကို တွန်းပို့အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုခရီးသည် ရေများပြားခြင်းကြောင့် ဆင်နဂါးတို့နှင့် လျောက်ပတ်သောကြောင့် 'နာဂဝီထိ' ဟူ၍ အမည်သို့ ရောက်၏။ နေသည် အထက်သို့လည်း မတက်၊ အောက်သို့လည်း မသက်ဆင်းဘဲ ပုံမှန်ခရီးလမ်းအတိုင်း သွားသောအခါ မိုးနတ်သားတို့သည် အခါအားလျော်စွာ မိမိတို့အလိုအတိုင်း ဗိမာန်မှ ထွက်၍ ချမ်းသာစွာ သွားလာကြကုန်၏။ ထိုသို့ သွားလာခြင်းကြောင့် အချိန်အခါအားလျော်စွာ မိုးရွာသဖြင့် လောက၌ ဥတုမျှတမှု ဖြစ်၏။ ထိုဥတုမျှတမှုကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော လနှင့်နေတို့၏ သွားခြင်းသည် နွားနှင့် လျောက်ပတ်သောကြောင့် 'ဂေါဝီထိ' ဟူ၍ အမည်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် လနှင့်နေတို့သည် အဇဝီထိ သို့ တက်သောအခါ မိုးသည် တစ်ပေါက်မျှပင် မရွာချေ။ နာဂဝီထိ သို့ တက်သောအခါ ကောင်းကင်သည် ပွင့်ထွက်သွားသကဲ့သို့ မိုးသည် သည်းထန်စွာ ရွာသွန်း၏။ ဂေါဝီထိ သို့ တက်သောအခါ ဥတုမျှတမှု ပြည့်စုံ၏။

Yadā pana rājāno adhammikā honti, tesaṃ adhammikatāya uparājasenāpatippabhutayo sabbe devā brahmāno ca adhammikā honti, tadā tesaṃ adhammikatāya visamaṃ candimasūriyā parivattanti. Tadā hi bahvābādhatādianiṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttassa adhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā phelliyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti, yathāmaggena na pavattanti. Vāto yathāmaggena na vāyati, ayathāmaggena vāyati, ayathāmaggena vāyanto ākāsaṭṭhavimānāni khobheti, vimānesu khobhitesu devatānaṃ kīḷanatthāya cittāni na namanti, cittesu anamantesu sītuṇhabhedo utu yathākālena na sampajjati, tasmiṃ asampajjante na sammā devo vassati, kadāci vassati, kadāci na vassati, katthaci vassati, katthaci na vassati. Vassantopi vappakāle aṅkurakāle nāḷakāle pupphakāle khīraggahaṇādikālesu yathā yathā [Pg.263] sassānaṃ upakāro na hoti, tathā tathā vassati ca vigacchati ca. Tena sassāni visamapākāni honti vigatagandharasādisampadāni, ekabhājane pakkhittataṇḍulesupi ekasmiṃ padese bhattaṃ uttaṇḍulaṃ hoti, ekasmiṃ atikilinnaṃ, ekasmiṃ samapākaṃ. Taṃ paribhuttaṃ kucchiyampi sabbaso apariṇataṃ, ekadesena pariṇataṃ, supariṇatanti evaṃ tīhiyeva pakārehi paccati, pakkāsayaṃ na sammā upagacchati. Tena sattā bahvābādhā ceva honti appāyukā ca.

မင်းတို့သည် တရားမစောင့်သောအခါ ထိုမင်းတို့ တရားမစောင့်ခြင်းကြောင့် အိမ်ရှေ့မင်း၊ စစ်သူကြီး၊ အမတ် အစရှိသော သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာအားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း တရားမစောင့်ကြကုန်။ ထိုသို့ တရားမစောင့်ခြင်းကြောင့် လနှင့်နေတို့သည် မညီမညွတ် လည်ပတ်ကြကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုအခါ၌ အနာရောဂါများခြင်း အစရှိသော မကောင်းသော အကျိုးတို့၏ အမှီသဟဲဖြစ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော တရားမစောင့်ခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဘုံဆိုင်ရာ အကုသိုလ်ကံ၏ စွမ်းအားကြောင့် မညီမညွတ် တိုက်ခတ်သော လေတိုက်ခတ်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် လနှင့်နေတို့သည် မြင်းမိုရ်တောင်ကို လှည့်ပတ်ရာ၌ မညီမညွတ် လည်ပတ်ကြကုန်၏။ သွားမြဲလမ်းအတိုင်း မသွားကြကုန်။ လေသည် တိုက်မြဲလမ်းအတိုင်း မတိုက်ခတ်ဘဲ လမ်းမှားအတိုင်း တိုက်ခတ်၏။ လမ်းမှားအတိုင်း တိုက်ခတ်သော လေသည် ကောင်းကင်၌ တည်သော ဗိမာန်တို့ကို တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေ၏။ ဗိမာန်တို့ တုန်လှုပ်ချောက်ချားသောအခါ နတ်တို့အား ကစားမြူးတူးရန် စိတ်မညွတ်ကြကုန်။ စိတ်မညွတ်ကြသောအခါ အပူအအေးကွဲပြားသော ဥတုသည် အချိန်အခါအားလျော်စွာ မပြည့်စုံချေ။ ထိုသို့ ဥတုမပြည့်စုံသောအခါ မိုးသည် ကောင်းစွာ မရွာသွန်းချေ။ တစ်ခါတစ်ရံ ရွာ၍ တစ်ခါတစ်ရံ မရွာချေ။ အချို့အရပ်၌ ရွာ၍ အချို့အရပ်၌ မရွာချေ။ ရွာသွန်းပြန်သော်လည်း ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးချိန်၌လည်းကောင်း၊ အညှောက်ထွက်ချိန်၌လည်းကောင်း၊ ပင်စည်ထွက်ချိန်၌လည်းကောင်း၊ ပန်းပွင့်ချိန်၌လည်းကောင်း၊ သီးနှံနို့ရည်တည်ချိန် အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း ကောက်ပဲသီးနှံတို့အား အကျိုးမရှိသကဲ့သို့ ရွာချလိုက်၊ ပျောက်ကွယ်သွားလိုက် ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် သီးနှံတို့သည် မညီမညွတ် မှည့်ကြကုန်၏။ ကောင်းသော အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ အစရှိသော ပြည့်စုံခြင်းတို့မှ ကင်းဆိတ်ကြကုန်၏။ အိုးတစ်လုံးတည်း၌ ထည့်၍ ချက်အပ်သော ဆန်တို့တွင်လည်း တစ်နေရာ၌ ထမင်းသည် မကျက်တကျက် ဖြစ်၏၊ တစ်နေရာ၌ နူးအိလွန်း၏၊ တစ်နေရာ၌ အညီအမျှ ကျက်၏။ ထိုထမင်းကို စားသောအခါ ဝမ်း၌ လုံးဝမကြေခြင်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသသာ ကြေခြင်း၊ ကောင်းစွာ ကြေခြင်း ဟူ၍ ဤသုံးပါးသော အပြားဖြင့်သာ ကျေချက်၏။ အစာအိမ်၌ ကောင်းစွာ မကျေပျက်ချေ။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် အနာရောဂါ ထူပြောကြကုန်၏၊ အသက်လည်း တိုကြကုန်၏။

Dhammikānaṃ pana rājūnaṃ kāle vuttavipariyāyena candimasūriyā samaṃ parivattanti, yathāmaggena pavattanti, utusamatā ca sampajjati, candimasūriyā cha māse sineruto bahi nikkhamanti, cha māse anto vicaranti. Tathā hi sinerusamīpena taṃ padakkhiṇaṃ katvā gacchantā cha māse tato gamanavīthito bahi attano tiriyaṃ gamanena cakkavāḷābhimukhā nikkhamanti. Evaṃ cha māse khaṇe khaṇe sineruto apasakkanavasena tato nikkhamitvā cakkavāḷasamīpaṃ pattā. Tatopi cha māse khaṇe khaṇe apasakkanavasena nikkhamitvā sinerusamīpaṃ pāpuṇantā anto vicaranti. Te hi āsāḷhīmāse sinerusamīpena caranti, tato dve māse nikkhamitvā bahi caranti. Paṭhamakattikamāse majjhena gacchanti, tato cakkavāḷābhimukhā gantvā tayo māse cakkavāḷasamīpena vicaritvā puna nikkhamitvā citramāse majjhena gantvā tato pare dve māse sineruabhimukhā pakkhanditvā puna āsāḷhe sinerusamīpena caranti. Ettha ca sinerussa cakkavāḷassa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ, tassa sinerussa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ, tena gacchantā sinerusamīpena carantīti veditabbā, na sinerussa aggālindaṃ allīnā, cakkavāḷasamīpena caraṇampi imināva nayena veditabbaṃ. Yadā pana sinerussa cakkavāḷassa ujukaṃ vemajjhena gacchanti, tadā vemajjhena vicarantīti veditabbaṃ.

တရားစောင့်သော မင်းတို့၏ လက်ထက်၌ကား ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် လနှင့် နေတို့သည် ညီညွတ်စွာ လည်ပတ်ကြကုန်၏၊ မိမိတို့ သွားမြဲလမ်းအတိုင်း သွားလာကြကုန်၏။ ဥတုတို့၏ ညီညွတ်မျှတခြင်းသည်လည်း ပြည့်စုံ၏။ လနှင့် နေတို့သည် ခြောက်လပတ်လုံး မြင်းမိုရ်တောင်မှ အပသို့ ထွက်ကုန်၏၊ ခြောက်လပတ်လုံး အတွင်း၌ လှည့်လည်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြင်းမိုရ်တောင်အနီးဖြင့် ထိုမြင်းမိုရ်တောင်ကို လက်ယာရစ်လှည့်၍ သွားကုန်သည်ရှိသော် ခြောက်လပတ်လုံး ထိုအန္တောဝီထိခရီးမှ အပသို့ မိမိတို့၏ ဖီလာသွားခြင်းဖြင့် စကြဝဠာသို့ ရှေးရှု ထွက်ကုန်၏။ ဤသို့ ခြောက်လပတ်လုံး နေ့တိုင်းနေ့တိုင်း မြင်းမိုရ်တောင်မှ ဖဲခွါရွေ့လျောသော အားဖြင့် ထိုမြင်းမိုရ်တောင်မှ ထွက်၍ စကြဝဠာအနီးသို့ ရောက်ကုန်လျက်၊ ထိုစကြဝဠာမှလည်း ခြောက်လပတ်လုံး နေ့တိုင်းနေ့တိုင်း ရွေ့လျောသော အားဖြင့် ထွက်၍ မြင်းမိုရ်တောင်အနီးသို့ ရောက်ကုန်လျက် အတွင်း၌ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ ထိုလနှင့်နေတို့သည် ဝါဆိုလ၌ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အနီးဖြင့် သွားလာကြကုန်၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် နှစ်လပတ်လုံး အပြင်ခရီးသို့ ထွက်၍ သွားလာကြပြန်ကုန်၏။ သီတင်းကျွတ်လ၌ အလယ်ခရီးဖြင့် သွားကုန်၏။ ထိုမှစ၍ စကြဝဠာသို့ ရှေးရှုသွားလျက် သုံးလပတ်လုံး စကြဝဠာအနီး၌ လှည့်လည်၍၊ တစ်ဖန်ထွက်၍ တန်ခူးလ၌ အလယ်ခရီးဖြင့် သွားကုန်လျက်၊ ထိုမှတစ်ပါး နှစ်လပတ်လုံး မြင်းမိုရ်တောင်သို့ ရှေးရှု ပြေးဝင်၍ တစ်ဖန် ဝါဆိုလ၌ မြင်းမိုရ်တောင်အနီးဖြင့် သွားလာကြကုန်၏။ ဤသုံးပါးသော လမ်းခရီးတို့တွင် မြင်းမိုရ်တောင်နှင့် စကြဝဠာတောင်တို့၏ အကြား အကြင် အလယ်အရပ်သည် ရှိ၏။ ထိုအလယ်အရပ်နှင့် မြင်းမိုရ်တောင်၏ အကြား အကြင် အလယ်အရပ်သည်လည်း ရှိ၏။ ထိုအလယ်ခရီးဖြင့် သွားကုန်သည်ရှိသော် မြင်းမိုရ်တောင်၏ အနီးဖြင့် သွားကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။ မြင်းမိုရ်တောင်၏ အထက်ရင်ပြင်သို့ ကပ်၍ကား မသွားကုန်။ စကြဝဠာအနီးဖြင့် သွားခြင်းကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် သိအပ်၏။ အကြင်အခါ၌ကား မြင်းမိုရ်တောင်နှင့် စကြဝဠာတောင်တို့၏ တည့်တည့်အလယ်ခရီးဖြင့် သွားကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ အလယ်လမ်းဖြင့် သွားလာလှည့်လည်ကြကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။

Evaṃ vicarantā ca ekappahārena tīsupi dīpesu ālokaṃ karonti. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dassenti. Kathaṃ? Imasmiñhi dīpe sūriyuggamanakālo pubbavidehe majjhanhiko hoti, uttarakurūsu atthaṅgamanakālo, aparagoyāne majjhimayāmo, pubbavidehamhi uggamanakālo uttarakurūsu majjhanhiko, aparagoyāne atthaṅgamanakālo, idha majjhimayāmo, uttarakurūsu [Pg.264] uggamanakālo aparagoyāne majjhanhiko, idha atthaṅgamanakālo, pubbavidehe majjhimayāmo, aparagoyānadīpe uggamanakālo idha majjhanhiko, pubbavidehadīpe atthaṅgamanakālo, uttarakurūsu majjhimayāmo. Imasmiñhi dīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, aparagoyānavāsīnaṃ uggamanavasena upaḍḍhaṃ paññāyati. Evaṃ sesadīpesupi. Iti imināva pakārena tīsu dīpesu ekappahāreneva candimasūriyā ālokaṃ dassentīti veditabbaṃ.

ဤသို့ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်သော်လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်းဖြင့် ကျွန်းသုံးကျွန်းလုံး၌ အလင်းကို ပြုကုန်၏။ တစ်ဖက်တစ်ဖက်လျှင် ယူဇနာကိုးသိန်းစီရှိသော အရပ်၌ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်၍ အလင်းကို ပေးကုန်၏။ အသို့နည်းဟူမူ - ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေထွက်သောအချိန်သည် ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ အပရဂေါယာကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်း၌ နေထွက်သောအချိန်သည် ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ အပရဂေါယာကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ နေထွက်သောအချိန်သည် အပရဂေါယာကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ အပရဂေါယာကျွန်း၌ နေထွက်သောအချိန်သည် ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်၏၊ ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်း၌ နေဝင်ချိန် ဖြစ်၏၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ သန်းခေါင်ယံအချိန် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်သောအချိန်ဝယ် ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်းသူ ကျွန်းသားတို့အား နေဝင်သည်၏အစွမ်းဖြင့် နေဝန်းထက်ဝက်သည် ထင်ရှား၏၊ အပရဂေါယာကျွန်းသူ ကျွန်းသားတို့အား နေထွက်သည်၏အစွမ်းဖြင့် နေဝန်းထက်ဝက်သည် ထင်ရှား၏။ ကြွင်းသော ကျွန်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဤနည်းလမ်းဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် ကျွန်းသုံးကျွန်းတို့၌ လနှင့် နေတို့သည် အလင်းကို ပေးကြကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။

Ito aññathā pana dvīsu eva dīpesu ekappahāreneva ālokaṃ dassenti. Yasmiñhi dīpe atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyati, atthaṅgamite tattha na paññāyati, ālokaṃ na dasseti, dvīsu eva dīpesu ekappahārena ubhayaṃ. Ekekāya disāya nava nava yojanasatasahassāni andhakāravidhamanampi imināva nayena daṭṭhabbaṃ. Imasmiñhi dīpe ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ pubbavidehavāsīnaṃ atthaṅgamanavasena upaḍḍhaṃ sūriyamaṇḍalaṃ paññāyatīti pubbavidehe navayojanasatasahassappamāṇe ṭhāne andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dasseti, tathā aparagoyāne uggamanavasena tatthāpi upaḍḍhasseva paññāyamānattā. Pubbavidehānaṃ pana atthaṅgamite na paññāyatīti dvīsu dīpesu sabbattha andhakāraṃ vidhamitvā ālokaṃ dasseti aparagoyānepi uggate sūriye sabbattha andhakāravidhamanato.

ဤမှတစ်ပါး အခြားသောနည်းဖြင့်ကား ကျွန်းနှစ်ကျွန်းတို့၌သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အလင်းကို ပေးကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ကျွန်း၌ နေဝင်သည်၏အစွမ်းဖြင့် နေဝန်းထက်ဝက်သည် ထင်ရှား၏၊ နေဝင်သွားသောအခါ ထိုကျွန်း၌ မထင်ရှားတော့ပေ၊ အလင်းကို မပေးတော့ပေ။ ထိုအခါ ကျွန်းနှစ်ကျွန်းတို့၌သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက် အလင်းပေးခြင်း၊ အမှောင်ပယ်ဖျောက်ခြင်း နှစ်ပါးစလုံး ဖြစ်၏။ တစ်ဖက်တစ်ဖက်လျှင် ယူဇနာကိုးသိန်းစီရှိသော အရပ်၌ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းကိုလည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် ရှုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ မွန်းတည့်သောအချိန်ဝယ် ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်းသူ ကျွန်းသားတို့အား နေဝင်သည်၏အစွမ်းဖြင့် နေဝန်းထက်ဝက်သည် ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်း၌ ယူဇနာကိုးသိန်းပမာဏရှိသော အရပ်၌ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်၍ အလင်းကို ပေး၏။ ထို့အတူ အပရဂေါယာကျွန်း၌လည်း နေထွက်သည်၏အစွမ်းဖြင့် နေဝန်းထက်ဝက်မျှသာ ထင်ရှားသောကြောင့် ထိုအတိုင်းပင် အလင်းပေး၏။ ပုပ္ပဝိဒေဟကျွန်းသူ ကျွန်းသားတို့အား နေဝင်သွားသောအခါ မထင်ရှားတော့သဖြင့် ကျွန်းနှစ်ကျွန်းတို့၌သာ လုံးဝအမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်၍ အလင်းကို ပေး၏။ အပရဂေါယာကျွန်း၌လည်း နေထွက်သောအခါ အရပ်ခပ်သိမ်း၌ အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Pātubhavantā ca candimasūriyā ekatova loke pātubhavanti, tesu sūriyo paṭhamataraṃ paññāyati. Paṭhamakappikānañhi sattānaṃ sayaṃpabhāya antarahitāya andhakāro ahosi. Te bhītatasitā ‘‘bhaddakaṃ vatassa, sace añño āloko bhaveyyā’’ti cintayiṃsu. Tato mahājanassa sūrabhāvaṃ janayamānaṃ sūriyamaṇḍalaṃ uṭṭhahi, tenevassa ‘‘sūriyo’’ti nāmaṃ ahosi. Tasmiṃ divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgamite puna andhakāro ahosi. Te bhītatasitā ‘‘bhaddakaṃ vatassa, sace añño āloko uppajjeyyā’’ti cintayiṃsu. Atha nesaṃ chandaṃ ñatvā viya candamaṇḍalaṃ uṭṭhahi, tenevassa ‘‘cando’’ti nāmaṃ ahosi. Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti[Pg.265], tato pabhuti rattindivā paññāyanti. Anukkamena ca māsaḍḍhamāsautusaṃvaccharā jāyanti. Candimasūriyānaṃ pana pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā cattāro ca dīpā pātubhavanti, te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavantīti veditabbaṃ.

ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော လနှင့် နေတို့သည် လောက၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုလနှင့် နေတို့တွင် နေမင်းသည် ရှေးဦးစွာ ထင်ရှား၏။ စင်စစ်သော်ကား ကမ္ဘာဦး သတ္တဝါတို့အား မိမိတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ ကွယ်ပျောက်သွားသောအခါ အမိုက်မှောင်သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်ကြသဖြင့် 'အကယ်၍ တစ်ပါးသော အလင်းရောင်သည် ဖြစ်ပေါ်လာအံ့၊ အလွန်ကောင်းလေစွတကား' ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ လူအပေါင်းအား ရဲရင့်သောစိတ်ကို ဖြစ်စေလျက် နေဝန်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထိုကြောင့် ထိုနေမင်းအား 'သူရိယ (နေ)' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ခဲ့ကြ၏။ ထိုနေမင်းသည် တစ်နေ့လုံး အလင်းကို ပြုပြီး၍ ဝင်သွားသောအခါ တစ်ဖန် အမိုက်မှောင်သည် ဖြစ်ပြန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ကြောက်လန့်တုန်လှုပ်ကြသဖြင့် 'အကယ်၍ တစ်ပါးသော အလင်းရောင်သည် ဖြစ်ပေါ်လာအံ့၊ အလွန်ကောင်းလေစွတကား' ဟု ကြံစည်ကြပြန်ကုန်၏။ ထိုအခါ သူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိဘိသကဲ့သို့ လဝန်းသည် ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထိုကြောင့် ထိုလမင်းအား 'စန္ဒ (လ)' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ခဲ့ကြ၏။ ဤသို့ လနှင့် နေတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြသော် နက္ခတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြယ်အပေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ညဉ့်နှင့် နေ့တို့သည် ထင်ရှားကုန်၏။ အစဉ်အတိုင်း လဝက်၊ တစ်လ၊ ဥတု၊ နှစ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ လနှင့် နေတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော နေ့၌သာလျှင် မြင်းမိုရ်တောင်၊ စကြဝဠာတောင်၊ ဟိမဝန္တာတောင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းတို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုတောင်၊ ကျွန်းတို့သည်လည်း မရှေးမနှောင်း တစ်ပေါင်းလပြည့်နေ့၌သာလျှင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။

Yasmā cettha ‘‘ekaṃ cakkavāḷaṃ āyāmato ca vitthārato ca yojanānaṃ dvādasa satasahassāni tīṇi sahassāni cattāri satāni paññāsañca yojanānī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) vuttaṃ, tasmā vuttappamāṇato imassa cakkavāḷassa sinerupatiṭṭhitokāse caturāsīti yojanasahassāni parato yāva cakkavāḷapabbatā uttaradisābhāgappamāṇañca pahāya imissā dakkhiṇadisāya –

ဤအရာ၌ 'စကြဝဠာတစ်ခုသည် အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်ဆယ့်နှစ်သိန်း သုံးထောင်လေးရာငါးဆယ် ရှိ၏' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းအရှည်မှ ဤစကြဝဠာ၏ မြင်းမိုရ်တောင်တည်ရာအရပ်၌ ယူဇနာရှစ်သောင်းလေးထောင်၊ ထိုမှတစ်ပါး စကြဝဠာတံတိုင်းတိုင်အောင် မြောက်ဘက်အဖို့၏ အတိုင်းအရှည်ကိုလည်း ဖယ်ထား၍ ဤတောင်ဘက်အရပ်၌ -

Sinerucakkavāḷānaṃ, antaraṃ parimāṇato;

Pañca satasahassāni, sahassānūnasaṭṭhi ca.

မြင်းမိုရ်တောင်နှင့် စကြဝဠာတောင်တို့၏ အကြား အတိုင်းအရှည်သည် ငါးသိန်းငါးသောင်းကိုးထောင်နှင့်၊

Satāni satta ñeyyāni, pañcavīsuttarāni ca;

Majjhavīthigato nāma, tattha vemajjhago ravi.

ခုနစ်ရာနှစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာဟူ၍ သိအပ်၏။ ထိုအရပ်၏ အလယ်တည့်တည့်၌ သွားသော နေမင်းသည် အလယ်လမ်းခရီး (မဇ္ဈေဝီထိ) သို့ သွားသည်မည်၏။

Majjhato yāva merumhā, cakkavāḷānamantare;

Vemajjhago yadā hoti, ubhayantagato tadā.

အလယ်လမ်းခရီးမှသည် မြင်းမိုရ်တောင်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ စကြဝဠာတောင်တိုင်အောင်လည်းကောင်း အကြား၌ နေမင်းသည် အလယ်ဗဟို၌ ရှိသောအခါ ထိုအခါ၌ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော အစွန်သို့ သွားသည်မည်၏။

Majjhato yāva merumhā, cakkavāḷā ca pabbatā;

Duve satasahassāni, sahassānūnasīti ca.

အလယ်လမ်းခရီးမှသည် မြင်းမိုရ်တောင်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ စကြဝဠာတောင်တိုင်အောင်လည်းကောင်း အကွာအဝေးသည် နှစ်သိန်းခုနစ်သောင်းကိုးထောင် ရှိ၏။

Aṭṭhasataṃ duve saṭṭhi, yojanāni dvigāvutaṃ;

Ubhato antato meru-cakkavāḷānamantare.

မြင့်မိုရ်တောင်နှင့် စကြဝဠာတောင်တို့၏ နှစ်ဖက်သောအစွန်တို့အကြား အကွာအဝေးသည် ရှစ်ရာ့ခြောက်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာနှင့် နှစ်ဂါဝုတ် ရှိ၏။

Ekaṃ satasahassañca, sahassānūnatālīsaṃ;

Navasatānekatiṃsa, yojanāni ca gāvutaṃ.

တစ်သိန်းသုံးသောင်းကိုးထောင် ကိုးရာသုံးဆယ့်တစ်ယူဇနာနှင့် တစ်ဂါဝုတ် ဖြစ်၏။

Pamāṇato samantā ca, maṇḍalaṃ majjhavīthiyā;

Satasahassānūnavīsa, sahassānekatiṃsa ca.

ပမာဏအားဖြင့် မဇ္ဈိမဝီထိ (အလယ်လမ်း) ၏ ထက်ဝန်းကျင်အဝန်းသည် တစ်ဆယ့်ကိုးသိန်း သုံးသောင်းတစ်ထောင်

Satamekañca viññeyyaṃ, pañcasattati uttaraṃ;

Dakkhiṇaṃ uttarañcāpi, gacchanto pana bhāṇumā.

တစ်ရာ့ခုနစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာ ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ တောင်မှ မြောက်သို့လည်းကောင်း၊ မြောက်မှ တောင်သို့လည်းကောင်း သွားသော နေမင်းသည်

Majjhavīthippamāṇena[Pg.266], maṇḍaleneva gacchati;

မဇ္ဈိမဝီထိ၏ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အဝန်းပတ်လမ်းအတိုင်းသာလျှင် သွား၏။

Gacchanto ca panevaṃ so, oruyhoruyha heṭṭhato.

ထိုသို့ သွားသော ထိုနေမင်းသည်လည်း အထက်မှ အောက်သို့ သက်၍ သက်၍၊

Āruyhāruyha uddhañca, yato gacchati sabbadā;

Tato gativasenassa, dūramaddhānamāsi taṃ.

အောက်မှ အထက်သို့ တက်၍ တက်၍ အစဉ်မပြတ် သွားသောကြောင့်၊ ထိုနေမင်း၏ သွားခြင်း (ဂတိ) အားဖြင့် အလွန်ဝေးကွာသော ခရီးအကွာအဝေးသို့ ရောက်၏။

Tiṃsa satasahassāni, yojanāni pamāṇato;

Tasmā so parito yāti, tattakaṃva dine dine.

ပမာဏအားဖြင့် ယူဇနာ သုံးသန်း ခရီးရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနေမင်းသည် နေ့စဉ်နေ့တိုင်း ထက်ဝန်းကျင်၌ ထိုမျှလောက်သော ခရီးအကွာအဝေးကို သွား၏။

Sahassamekaṃ pañcasataṃ, catupaññāsayojanaṃ;

Tigāvutaṃ terasūsabhaṃ, tettiṃsa ratanāni ca.

တစ်ထောင်ငါးရာ့ငါးဆယ့်လေးယူဇနာ၊ သုံးဂါဝုတ်၊ တစ်ဆယ့်သုံးဥဿဘ၊ သုံးဆယ့်သုံးတောင် နှင့်

Aṭṭhaṅgulāni ca tiriyaṃ, gacchatekadine ravi;

Chatālīsasahassāni, cha satāni tigāvutaṃ.

ရှစ်လက်သစ်ကို နေမင်းသည် တစ်ရက်လျှင် ဖီလာသွား၏။ တစ်လတည်းဖြင့် လေးသောင်းခြောက်ထောင်ခြောက်ရာ့

Yojanānaṃ titālīsaṃ, māsenekena gacchati;

Tenavutisahassāni, dvisataṃ sattasīti ca.

လေးဆယ့်သုံးယူဇနာနှင့် သုံးဂါဝုတ်ကို ဖီလာသွား၏။ နှစ်လဖြင့် ကိုးသောင်းသုံးထောင်နှစ်ရာ့ရှစ်ဆယ့်ခုနစ်ယူဇနာနှင့်

Gāvutāni duve cāpi, dvīhi māsehi gacchati;

Imāya gatiyā anta-vīthito vīthiantimaṃ.

နှစ်ဂါဝုတ်ကို သွား၏။ ဤသို့သော အလားဖြင့် အတွင်းဆုံးဝီထိမှ အပြင်ဘက်ဆုံးဝီထိသို့

Gacchati chahi māsehi, timāsehi ca majjhimaṃ;

Sinerusantike anta-vīthito pana bhāṇumā;

Āgacchanto dvimāsehi, assa dīpassa majjhago.

ခြောက်လဖြင့် ရောက်၏။ အန္တဝိထိမှ မဇ္ဈိမဝီထိသို့ သုံးလဖြင့် ရောက်၏။ မြင့်မိုရ်တောင်အနီးရှိ အန္တဝိထိမှ လာသော နေမင်းသည် နှစ်လဖြင့် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၏ အလယ်သို့ ရောက်၏။

Tasmā sīhaḷadīpassa, majjhato meruantaraṃ;

Duve satasahassāni, dvisatenādhikāni tu.

ထို့ကြောင့် သီဟိုဠ်ကျွန်း၏ အလယ်မှ မြင့်မိုရ်တောင်အကြား အကွာအဝေးသည် နှစ်သိန်းနှစ်ရာထက် လွန်သော

Tettiṃsañca sahassāni, aṭṭhārasa tigāvutaṃ;

Cakkavāḷantarañcassa, dīpasseva ca majjhato.

သုံးသောင်းသုံးထောင်တစ်ဆယ့်ရှစ်ယူဇနာနှင့် သုံးဂါဝုတ် ဖြစ်၏။ ဤသီဟိုဠ်ကျွန်း၏ အလယ်မှ စကြဝဠာအကြား အကွာအဝေးသည်လည်း

Tīṇi satasahassāni, sahassāni chavīsati;

Cha uttarāni pañceva, satānekañca gāvutanti.

သုံးသိန်းနှစ်သောင်းခြောက်ထောင် ငါးရာ့ခြောက်ယူဇနာနှင့် တစ်ဂါဝုတ် ဖြစ်၏။

Evamettha ayampi viseso veditabbo.

ဤသို့လျှင် ဤအရပ်၌ ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း သိအပ်၏။

Tāvatiṃsabhavanaṃ dasasahassayojananti ettha tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ[Pg.267], taṃ nivāso etesanti tāvatiṃsā, devā, tesaṃ bhavanaṃ tāvatiṃsabhavanaṃ. Tathā hi maghena māṇavena saddhiṃ macalagāmake kālaṃ katvā tattha uppanne tettiṃsa devaputte upādāya assa devalokassa ayaṃ paṇṇatti jātāti vadanti. Atha vā yasmā sesacakkavāḷesupi cha kāmāvacaradevalokā atthi. Vuttampi cetaṃ ‘‘sahassaṃ cātumahārājikānaṃ sahassaṃ tāvatiṃsāna’’nti. Tasmā nāmapaṇṇattiyevesā tassa devalokassāti veditabbā. Dasasahassayojananti idaṃ pana sakkapuraṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Tathā hi tāvatiṃsakāyikā devā atthi pabbataṭṭhakā, atthi ākāsaṭṭhakā, tesaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ pattā, tathā cātumahārājikānaṃ yāmādīnañca. Ekadevalokepi hi devānaṃ paramparā cakkavāḷapabbataṃ appattā nāma natthi. Idaṃ pana tāvatiṃsabhavanaṃ sinerussa uparimatale dasasahassayojanike ṭhāne patiṭṭhitanti veditabbaṃ. Tassa pācīnapacchimadvārānaṃ antarā dasayojanasahassaṃ hoti, tathā dakkhiṇuttaradvārānaṃ. Taṃ kho pana nagaraṃ dvārasahassayuttaṃ ahosi ārāmapokkharaṇīpaṭimaṇḍitaṃ.

"တာဝတိံသာဘုံသည် ယူဇနာတစ်သောင်းရှိ၏" ဟူသော ဤစကား၌ ကောင်းမှုအတူပြုဖက် သုံးဆယ့်သုံးယောက်သော သူတို့သည် ဤဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့နှင့် ယှဉ်သောအရပ်သည် "တတ္တိံသ" မည်၏၊ ထိုတတ္တိံသသည်ပင် "တာဝတိံသ" မည်၏၊ ထိုသူတို့၏ နေရာဖြစ်သောကြောင့် "တာဝတိံသာ" နတ်တို့ မည်ကုန်၏၊ ထိုသုံးဆယ့်သုံးယောက်သော နတ်တို့၏ နေရာဖြစ်သောကြောင့် "တာဝတိံသဘုံ" ဟု ခေါ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မာဃလုလင်နှင့်တကွ မစလရွာမှ သေလွန်၍ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သုံးဆယ့်သုံးယောက်သော နတ်သားတို့ကို အစွဲပြု၍ ဤနတ်ပြည်အား ဤသို့သော အမည်ပညတ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့မဟုတ်လည်း ကြွင်းသောစကြဝဠာတို့၌လည်း ကာမာဝစရနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်တို့သည် ရှိကြကုန်၏။ "စကြဝဠာတစ်ထောင်၌ စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည် တစ်ထောင်၊ တာဝတိံသာနတ်ပြည် တစ်ထောင်" ဟူ၍ ဆိုအပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထိုတာဝတိံသာဟူသော အမည်သည် ထိုနတ်ပြည်၏ အမည်ပညတ်မျှသာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ယူဇနာတစ်သောင်း" ဟူသော ဤစကားကိုမူကား သိကြားမင်း၏ မြို့တော် (သက္ကပုရ) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တာဝတိံသာနတ်တို့၌ တောင်၌ နေသောနတ်လည်း ရှိကုန်၏၊ ကောင်းကင်၌ နေသောနတ်လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုနတ်တို့၏ နေရာအစဉ်သည် စကြဝဠာတောင်သို့ တိုင်အောင် ရောက်ကုန်၏။ စာတုမဟာရာဇ်နတ်၊ ယာမာနတ်စသည်တို့၌လည်း ထိုနည်းတူ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နတ်ပြည်တစ်ခု၌ပင် နတ်တို့၏ နေရာအစဉ်သည် စကြဝဠာတောင်သို့ မရောက်ဖူးသည် မည်သည်မရှိ။ ဤတာဝတိံသာဘုံသည် မြင့်မိုရ်တောင်၏ အထက်ပြင်၌ ယူဇနာတစ်သောင်းရှိသော အရပ်၌ တည်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုတာဝတိံသာမြို့တော်၏ အရှေ့တံခါးနှင့် အနောက်တံခါးတို့၏ အကြားသည် ယူဇနာတစ်သောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုနည်းတူ တောင်တံခါးနှင့် မြောက်တံခါးတို့၏ အကြားသည်လည်း ယူဇနာတစ်သောင်း ဖြစ်၏။ ထိုမြို့တော်သည် တံခါးတစ်ထောင်နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ဥယျာဉ် ရေကန်တို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်အပ်၏။

Tassa majjhe (dha. pa. aṭṭha. 1.29 maghavatthu) tiyojanasatubbedhehi, dhajehi paṭimaṇḍito sattaratanamayo sattayojanasatubbedho sakkassa vejayanto nāma pāsādo. Tattha suvaṇṇayaṭṭhīsu maṇidhajā ahesuṃ, maṇiyaṭṭhīsu suvaṇṇadhajā, pavāḷayaṭṭhīsu muttadhajā, muttayaṭṭhīsu pavāḷadhajā, sattaratanamayāsu yaṭṭhīsu sattaratanamayā dhajā.

ထိုတာဝတိံသာနတ်ပြည်၏ အလယ်၌ ယူဇနာသုံးရာ အမြင့်ရှိသော တံခွန်တို့ဖြင့် တန်းဆာဆင်အပ်သော၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော၊ ယူဇနာခုနစ်ရာ အမြင့်ရှိသော သိကြားမင်း၏ ဝေဇယန္တာအမည်ရှိသော ပြာသာဒ်သည် ရှိ၏။ ထိုပြာသာဒ်၌ ရွှေရိုးတို့၌ ပတ္တမြားတံခွန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ပတ္တမြားရိုးတို့၌ ရွှေတံခွန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ သန္တာရိုးတို့၌ ပုလဲတံခွန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုလဲရိုးတို့၌ သန္တာတံခွန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော ရိုးတို့၌ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော တံခွန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Diyaḍḍhayojanasatāyāmo vejayantaratho (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.249 ādayo). Tassa hi pacchimanto paṇṇāsayojano, majjhe rathapañjaro paṇṇāsayojano, rathasandhito yāva rathasīsā paṇṇāseva yojanāni. Tadeva pamāṇaṃ diguṇaṃ katvā ‘‘tiyojanasatāyāmo’’tipi vadantiyeva. Tasmiṃ yojanikapallaṅko atthato tiṭṭhati. Tattha tiyojanikaṃ setacchattaṃ, ekasmiṃyeva yuge sahassaājaññayuttaṃ. Sesālaṅkārassa pamāṇaṃ natthi. Dhajo panassa aḍḍhatiyāni yojanasatāni uggato, yassa vātāhatassa pañcaṅgikatūriyasseva saddo niccharati.

ဝေဇယန္တာရထားသည် အလျား ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရထား၏ နောက်အစွန်သည် ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏၊ အလယ်ရထားချိုင်သည် ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏၊ ရထားလှည်းဘီးမှ ရထားဦးတိုင်အောင် ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏။ ထိုအတိုင်းအရှည်ကိုပင် နှစ်ဆပြု၍ "ယူဇနာသုံးရာ အလျားရှိ၏" ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုရထား၌ တစ်ယူဇနာရှိသော ပလ္လင်သည် ခင်းကျင်းလျက် တည်ရှိ၏။ ထိုပလ္လင်ထက်၌ သုံးယူဇနာရှိသော ထီးဖြူသည် ရှိ၏။ ထမ်းပိုးတစ်ဖက်တည်း၌ပင် အဿဇာနည်မြင်း တစ်ထောင် ကရ၏။ ကြွင်းသော တန်းဆာဆင်မှု၏ အတိုင်းအရှည် ပမာဏကား မရှိပြီ။ ထိုရထား၏ တံခွန်သည် ယူဇနာနှစ်ရာ့ငါးဆယ် မြင့်၏။ လေတိုက်ခတ်သောအခါ ထိုတံခွန်မှ ငါးပါးသော တူရိယာသံကဲ့သို့ သာယာသော အသံသည် ထွက်ပေါ်၏။

Sakkassa pana erāvaṇo nāma hatthī diyaḍḍhayojanasatiko, sopi devaputtoyeva. Na hi devalokasmiṃ tiracchānagatā honti, tasmā so [Pg.268] uyyānakīḷāya nikkhamanakāle attabhāvaṃ vijahitvā diyaḍḍhayojanasatiko erāvaṇo nāma hatthī hoti. So tettiṃsakumbhe māpeti āvaṭṭena gāvutaaḍḍhayojanappamāṇe, sabbesaṃ majjhe sakkassa atthāya sudassanaṃ nāma tiṃsayojanikaṃ kumbhaṃ māpeti. Tassa upari dvādasayojaniko ratanamaṇḍapo hoti. Tattha antarantarā sattaratanamayā yojanubbedhā dhajā uṭṭhahanti. Pariyante kiṅkiṇikajālā olambanti, yassa mandavāteritassa pañcaṅgikatūriyasaddasadiso dibbagītasaddo viya ravo niccharati. Maṇḍapamajjhe sakkassa yojaniko maṇipallaṅko paññatto hoti, tattha sakko nisīdati. Tettiṃsāya kumbhānaṃ ekekasmiṃ kumbhe satta satta dante māpeti, tesu ekeko paṇṇāsayojanāyāmo. Ekekasmiñcettha dante satta satta pokkharaṇiyo honti, ekekāya pokkharaṇiyā satta satta paduminīgacchā, ekekasmiṃ gacche satta satta pupphāni honti, ekekassa pupphassa satta satta pattāni, ekekasmiṃ patte satta satta devadhītaro naccanti. Evaṃ samantā paṇṇāsayojanaṭṭhāne hatthidantesuyeva naccanaṭasamajjo hoti.

သိကြားမင်း၏ ဧရာဝဏ်အမည်ရှိသော ဆင်သည် ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် ရှိ၏၊ ထိုဆင်သည်လည်း နတ်သားပင် ဖြစ်၏။ နတ်ပြည်၌ တိရိစ္ဆာန်ဟူ၍ မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုသိကြားမင်းသည် ဥယျာဉ်ကစားရန် ထွက်သောအခါ၌ နတ်သားအသွင်ကို စွန့်၍ ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ် ရှိသော ဧရာဝဏ်အမည်ရှိသော ဆင်ပြောင်ကြီး ဖြစ်လာ၏။ ထိုဆင်သည် အဝန်းအားဖြင့် တစ်ဂါဝုတ်နှင့် ယူဇနာဝက် အတိုင်းအရှည်ရှိသော ဦးကင်း သုံးဆယ့်သုံးလုံးကို ဖန်ဆင်း၏။ ခပ်သိမ်းသော ဦးကင်းတို့၏ အလယ်၌ သိကြားမင်းအတွက် "သုဒဿန" အမည်ရှိသော ယူဇနာသုံးဆယ်ရှိသော ဦးကင်းကြီးကို ဖန်ဆင်း၏။ ထိုဦးကင်း၏အထက်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ယူဇနာရှိသော ရတနာမဏ္ဍပ်သည် ရှိ၏။ ထိုမဏ္ဍပ်၌ အကြားအကြားတို့၌ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးသော တစ်ယူဇနာအမြင့်ရှိသော တံခွန်တို့သည် တက်ကုန်၏။ အစွန်းပတ်လည်၌ ရွှေချူကွန်ရွက်တို့ကို ဆွဲထားကုန်၏။ ညှင်သာသော လေတိုက်ခတ်သောအခါ ထိုရွှေချူမှ ငါးပါးသော တူရိယာသံနှင့်တူသော၊ နတ်သီချင်းသံကဲ့သို့ သာယာသော အသံသည် ထွက်ပေါ်၏။ မဏ္ဍပ်အလယ်၌ သိကြားမင်းအတွက် တစ်ယူဇနာရှိသော ပတ္တမြားပလ္လင်ကို ခင်းကျင်းအပ်၏၊ ထိုပလ္လင်ထက်၌ သိကြားမင်းသည် သီတင်းသုံး၏။ သုံးဆယ့်သုံးလုံးသော ဦးကင်းတို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော ဦးကင်း၌ ခုနစ်စင်းစီသော အစွယ်တို့ကို ဖန်ဆင်း၏။ ထိုအစွယ်တို့တွင် တစ်စင်းစီသည် အလျား ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏။ ထိုအစွယ်တစ်ခုတစ်ခု၌ ခုနစ်ကန်စီသော ရေကန်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ရေကန်တစ်ခုတစ်ခု၌ ခုနစ်ရုံစီသော ပဒုမ္မာကြာရုံတို့သည် ရှိကုန်၏။ ကြာရုံတစ်ခုတစ်ခု၌ ခုနစ်ပွင့်စီသော ကြာပန်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ ကြာပန်းတစ်ခုတစ်ခု၌ ခုနစ်ဖတ်စီသော ကြာဖတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ကြာဖတ်တစ်ခုတစ်ခု၌ ခုနစ်ယောက်စီသော နတ်သမီးတို့သည် ကကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထက်ဝန်းကျင် ယူဇနာငါးဆယ် အရပ်ရှိသော ဆင်စွယ်တို့၌သာလျှင် ကခုန်တီးမှုတ်ပွဲသည် ဖြစ်၏။

Nandā nāma pana pokkharaṇī paññāsayojanā. ‘‘Pañcasatayojanikā’’tipi vadanti.

နန္ဒာအမည်ရှိသော ရေကန်သည်ကား ယူဇနာငါးဆယ် ရှိ၏။ "ယူဇနာငါးရာ ရှိ၏" ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။

Cittalatāvanaṃ pana saṭṭhiyojanikaṃ. ‘‘Pañcayojanasatika’’ntipi vadanti. Taṃ pana dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitaṃ, tathā nandanavanaṃ phārusakavanañca. Sakko panettha accharāsaṅghaparivuto saṭṭhiyojanikaṃ suvaṇṇamahāvīthiṃ otaritvā nakkhattaṃ kīḷanto nandanavanādīsu vicarati.

စိတ္တလတာဥယျာဉ်သည် ယူဇနာခြောက်ဆယ် အကျယ်အဝန်းရှိ၏။ “ယူဇနာငါးရာရှိ၏” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဥယျာဉ်သည် နတ်သစ်ပင် အထောင်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်၏။ ထို့အတူ နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်နှင့် ဖာရုသကဥယျာဉ်တို့သည်လည်း တန်ဆာဆင်အပ်ကုန်၏။ ထိုဥယျာဉ်၌ သိကြားမင်းသည် နတ်သမီးအပေါင်း ခြံရံလျက် ယူဇနာခြောက်ဆယ်ရှိသော ရွှေလမ်းမကြီးသို့ သက်ဆင်း၍ နက္ခတ်သဘင်ကို ပျော်ပါးကစားလျက် နန္ဒဝန်ဥယျာဉ်စသည်တို့၌ လှည့်လည်သွားလာ၏။

Pāricchattako pana koviḷāro samantā tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho yojanasatubbedho. Tassa mūle saṭṭhiyojanāyāmā paññāsayojanavitthārā pañcadasayojanubbedhā jayasumanapupphakavaṇṇā paṇḍukambalasilā, yassā mudutāya sakkassa nisīdato upaḍḍhakāyo anupavisati, uṭṭhitakāle ūnaṃ paripūrati.

ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် ပတ်ဝန်းကျင် ယူဇနာသုံးရာ အဝန်းရှိ၏။ လုံးပတ်ပင်စည်သည် တစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာရှိ၍ အမြင့် ယူဇနာတစ်ရာ ရှိ၏။ ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်၏ အနီး၌ အလျား ယူဇနာခြောက်ဆယ်၊ အနံ ယူဇနာငါးဆယ်၊ အထု တစ်ဆယ့်ငါးယူဇနာရှိသော၊ လယ်ခေါင်ရန်းပွင့်အရောင်ရှိသော ပဏ္ဍုကမ္ပလာကျောက်ဖျာ ရှိ၏။ ထိုကျောက်ဖျာ၏ နူးညံ့မှုကြောင့် သိကြားမင်း ထိုင်တော်မူသောအခါ ကိုယ်ထက်ဝက်ခန့် နစ်ဝင်သွားပြီး၊ ထတော်မူသောအခါ နစ်ဝင်သွားသောနေရာသည် မူလအတိုင်း ပြန်လည်ပြည့်မြောက်လာ၏။

Sudhammā [Pg.269] nāma devasabhā āyāmato ca vitthārato ca tiyojanasatikā, parikkhepato navayojanasatikā, ubbedhato pañcayojanasatikā, tassā phalikamayā bhūmi, thambhatulāsaṅghāṭādīsu vāḷarūpādisaṅghaṭṭanakaāṇiyo maṇimayā, suvaṇṇamayā thambhā, rajatamayā thambhaghaṭakā ca saṅghāṭañca, pavāḷamayāni vāḷarūpāni, sattaratanamayā gopānasiyo ca pakkhapāsā ca mukhavaṭṭi ca, indanīlaiṭṭhakāhi chadanaṃ, sovaṇṇamayaṃ chadanavidhaṃ, rajatamayā thupikā.

သုဓမ္မာအမည်ရှိသော နတ်သဘင်သည် အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာသုံးရာရှိ၏။ အဝန်းအားဖြင့် ယူဇနာကိုးရာရှိ၍ အမြင့်အားဖြင့် ယူဇနာငါးရာရှိ၏။ ထိုနတ်သဘင်၏ ကြမ်းပြင်သည် ဖန်ဖြင့် ပြီး၏။ တိုင်၊ ထုပ်၊ လျောက် စသည်တို့၌ သားရဲရုပ်အစရှိသော နှက်အပ်သော မယ်နသံမှိုတို့သည် မြညိုရတနာဖြင့် ပြီးကုန်၏။ တိုင်တို့သည် ရွှေဖြင့် ပြီးကုန်၏။ တိုင်အုပ်နှင့် ထုပ်လျောက်တို့သည် ငွေဖြင့် ပြီးကုန်၏။ သားရဲရုပ်တို့သည် သန္တာကျောက်ဖြင့် ပြီးကုန်၏။ အဆင့်ဆင့်သော အချင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပိတုန်းပိတ်ခေါင်အုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မျက်နှာကြက်အနားပတ်တို့သည်လည်းကောင်း ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ပြီးကုန်၏။ ပတ္တမြားညို (ဣန္ဒနီလာကျောက်) ဖြင့် ပြီးသော အုတ်တို့ဖြင့် အမိုးကို မိုးအပ်၏။ အမိုးမျက်နှာကြက်သည် ရွှေဖြင့် ပြီး၏။ အထွတ်တို့သည် ငွေဖြင့် ပြီးကုန်၏။

Āsāvatī nāma ekā latā atthi, ‘‘sā pupphissatī’’ti devā vassasahassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti, pāricchattake pupphamāne ekaṃ vassaṃ upaṭṭhānaṃ gacchanti. Te tassa paṇḍupalāsādibhāvato paṭṭhāya attamanā honti. Yathāha –

အသာဝတီ အမည်ရှိသော နွယ်ပင်တစ်ပင် ရှိ၏။ “ထိုနွယ်ပင်သည် ပွင့်လိမ့်မည်” ဟု နတ်တို့သည် အနှစ်တစ်ထောင်ပတ်လုံး စောင့်ဆိုင်းကြည့်ရှုခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ပင်လယ်ကသစ်ပင် ပွင့်သောအခါ တစ်နှစ်ပတ်လုံး စောင့်ဆိုင်းကြည့်ရှုကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် ထိုအပင်၏ အရွက်ရော်ခြင်းစသော အဖြစ်မှစ၍ အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye devānaṃ tāvatiṃsānaṃ pāricchattako koviḷāro paṇḍupalāso hoti, attamanā, bhikkhave, devā tāvatiṃsā tasmiṃ samaye honti ‘paṇḍupalāso dāni pāricchattako koviḷāro, na cirasseva dāni pannapalāso bhavissatī’’’tiādi (a. ni. 7.69).

“ရဟန်းတို့... အကြင်အခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့၏ ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် အရွက်ဝါရော်၍ ကြွေလုနီး ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့... ထိုအခါ၌ တာဝတိံသာနတ်တို့သည် 'ယခုအခါ ပင်လယ်ကသစ်ပင်သည် အရွက်ဝါရော်ပြီ၊ မကြာမီ အရွက်ကြွေလိမ့်မည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။

Sabbapāliphullassa pana pāricchattakassa koviḷārassa samantā pañca yojanasatāni ābhā pharati, anuvātaṃ yojanasataṃ gandho gacchati. Pupphite pāricchattake ārohaṇakiccaṃ vā aṅkusaṃ gahetvā nāmanakiccaṃ vā pupphāharaṇatthaṃ caṅkoṭakakiccaṃ vā natthi. Kantanakavāto uṭṭhahitvā pupphāni vaṇṭato kantati, sampaṭicchanakavāto sampaṭicchati, pavesanakavāto sudhammadevasabhaṃ paveseti, sammajjanakavāto purāṇapupphāni nīharati, santharaṇakavāto pattakaṇṇikakesarāni racento santharati, majjhaṭṭhāne dhammāsanaṃ hoti yojanappamāṇo ratanapallaṅko, tassa upari dhāriyamānaṃ tiyojanikaṃ setacchattaṃ, tadanantaraṃ sakkassa devarañño āsanaṃ attharīyati, tato bāttiṃsāya devaputtānaṃ, tato aññesaṃ mahesakkhadevatānaṃ. Aññesaṃ devatānaṃ pana pupphakaṇṇikāva āsanaṃ hoti. Devā devasabhaṃ pavisitvā nisīdanti. Tato pupphehi reṇuvaṭṭi uggantvā upari kaṇṇikaṃ āhacca nipatamānā devatānaṃ tigāvutappamāṇaṃ [Pg.270] attabhāvaṃ lākhāparikammasajjitaṃ viya karoti, tesaṃ sā kīḷā catūhi māsehi pariyosānaṃ gacchati. Iti imāhi sampattīhi samannāgataṃ tāvatiṃsabhavanaṃ bhagavā sabbathā avedīti veditabbaṃ.

တစ်ပင်လုံးကျွတ် ပွင့်သော ထိုပင်လယ်ကသစ်ပင်၏ အရောင်အဝါသည် ပတ်ဝန်းကျင် ယူဇနာငါးရာတိုင်တိုင် ပျံ့နှံ့၏။ လေညင်းကျရာအရပ်သို့ ယူဇနာတစ်ရာတိုင်တိုင် ရနံ့သည် သင်းပျံ့သွား၏။ ပင်လယ်ကသစ်ပင် ပွင့်သောအခါ၌ (ပန်းဆွတ်ရန်) သစ်ပင်ပေါ်သို့ တက်ခြင်း၊ ချိတ်ကိုကိုင်၍ ကိုင်းညွတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပန်းကို ထည့်ရန် ပန်းတောင်းကို ဆောင်ခြင်း စသည့် ကိစ္စတို့သည် မရှိကြကုန်။ 'ပန်းပြတ်လေ' တိုက်ခတ်၍ ပန်းတို့ကို အညှာမှ ပြတ်တောက်ကြွေကျစေ၏။ 'ပန်းခံလေ' က ထိုကြွေကျလာသော ပန်းတို့ကို လေထဲ၌ မကျအောင် ခံယူလေ၏။ 'သွင်းဆောင်လေ' က သုဓမ္မာနတ်သဘင်အတွင်းသို့ သွင်းဆောင်ပေး၏။ 'သုတ်သင်လေ' က ပန်းဟောင်းတို့ကို အပြင်သို့ သုတ်သင်ထုတ်ပစ်၏။ 'ခင်းကျင်းလေ' က ပန်းချပ်၊ ပွင့်ချပ်၊ ဝတ်ဆံတို့ကို ကောင်းမွန်စွာ စီစဉ်လျက် ခင်းကျင်းပေး၏။ ထိုနတ်သဘင်၏ အလယ်ဗဟို၌ ယူဇနာပမာဏရှိသော ရတနာပလ္လင်တည်းဟူသော ဓမ္မပလ္လင် ရှိ၏။ ထိုပလ္လင်၏ အထက်၌ ယူဇနာသုံးယူဇနာရှိသော ထီးဖြူကို ဆောင်ထား၏။ ထိုထီးဖြူအောက်၌ သိကြားမင်းကြီး၏ အာသနပလ္လင်ကို ခင်းကျင်း၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် သုံးဆယ့်နှစ်ယောက်သော နတ်မင်းကြီးတို့၏ အာသနကို ခင်းကျင်း၏။ ထိုမှတစ်ဆင့် အခြားသော တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့၏ နေရာကို ခင်းကျင်း၏။ အခြားသော နတ်တို့အတွက်မူကား ပန်းဝတ်ဆံတို့သည်သာလျှင် နေရာထိုင်ခင်း ဖြစ်ကုန်၏။ နတ်တို့သည် နတ်သဘင်သို့ ဝင်၍ ထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုပန်းတို့မှ ဝတ်ဆံမှုန်တို့သည် ပျံ့လွင့်လျက် အထက်မျက်နှာကြက်သို့ ထိမှန်ကာ ပြန်လည်ကျဆင်းလာသောအခါ နတ်တို့၏ သုံးဂါဝုတ်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ချိတ်ရည်ဖြင့် သုတ်လိမ်းဆိုးအပ်သကဲ့သို့ တောက်ပစေ၏။ ထိုနတ်တို့၏ ပန်းကစားခြင်းသဘင်သည် လေးလကြာသောအခါ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဤသို့လျှင် ဤကဲ့သို့သော ပြည့်စုံခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တာဝတိံသာနတ်ပြည်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် သိတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။

Tathā asurabhavananti ettha devā viya na suranti na īsaranti na virocantīti asurā. Surā nāma devā, tesaṃ paṭipakkhāti vā asurā. Sakko kira macalagāmake magho nāma māṇavo hutvā tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇakammaṃ karonto satta vattapadāni pūretvā tattha kālakato devaloke nibbatti saddhiṃ parisāya. Tato pubbadevā ‘‘āgantukadevaputtā āgatā, sakkāraṃ nesaṃ karomā’’ti vatvā dibbapadumāni upanāmesuṃ, upaḍḍharajjena ca nimantesuṃ. Sakko upaḍḍharajjena asantuṭṭho ahosi, atha nevāsikā ‘‘āgantukadevaputtānaṃ sakkāraṃ karomā’’ti gandhapānaṃ sajjayiṃsu. Sakko sakaparisāya saññaṃ adāsi ‘‘mārisā mā gandhapānaṃ pivittha, pivamānākāramattameva dassethā’’ti. Te tathā akaṃsu. Nevāsikadevatā suvaṇṇasarakehi upanītaṃ gandhapānaṃ yāvadatthaṃ pivitvā mattā tattha tattha suvaṇṇapathaviyaṃ patitvā sayiṃsu. Sakko ‘‘gaṇhatha dhutte, haratha dhutte’’ti te pādesu gāhāpetvā sinerupāde khipāpesi. Sakkassa puññatejena tadanuvattakāpi sabbe tattheva patiṃsu. Atha nesaṃ kammapaccayautusamuṭṭhānaṃ sinerussa heṭṭhimatale dasayojanasahassaṃ asurabhavanaṃ nibbatti pāricchattakapaṭicchannabhūtāya citrapāṭaliyā upasobhitaṃ. Sakko tesaṃ nivattitvā anāgamanatthāya ārakkhaṃ ṭhapesi. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ထို့အတူ “အသူရဘဝနံ” ဟူသော ပုဒ်၌ တာဝတိံသာနတ်တို့ကဲ့သို့ မတင့်တယ်ကုန်၊ မအစိုးရကုန်၊ မတောက်ပကုန်သောကြောင့် “အသူရာ” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် “သုရာ” ဟူသည် နတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုနတ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် “အသူရာ” မည်ကုန်၏။ ကြားဖူးသည်ကား - သိကြားမင်းသည် မစလရွာ၌ မာဃလုလင်ဖြစ်၍ လူသုံးဆယ့်သုံးယောက်တို့ကို စုရုံးကာ ကောင်းမှုကုသိုလ်ပြုလျက်၊ ဝတ်ကြီးခုနစ်ပါးကို ဖြည့်ကျင့်ကာ ထိုရွာ၌ ကွယ်လွန်သော် မိမိ၏ပရိသတ်နှင့်တကွ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းလေ၏။ ထိုအခါ ရှေးဦးဖြစ်သောနတ် (အသူရာဟောင်း) တို့က “ဧည့်သည်နတ်သားတို့ ရောက်လာကြပြီ၊ ငါတို့သည် ထိုသူတို့အား ခရီးဦးကြိုပြုကြကုန်အံ့” ဟု ဆိုကာ နတ်ပဒုမ္မာပန်းတို့ကို ဆောင်ယူလာကြပြီးလျှင် တိုင်းပြည်စည်းစိမ်ထက်ဝက်ဖြင့် ဖိတ်မန္တကပြုကြကုန်၏။ သိကြားမင်းသည် တိုင်းပြည်စည်းစိမ်ထက်ဝက်မျှဖြင့် မရောင့်ရဲနိုင်ခဲ့ပေ။ ထိုအခါ ရှေးဦးနေ နတ်တို့သည် “ဧည့်သည်နတ်သားတို့အား ဧည့်ဝတ်ပြုကြကုန်အံ့” ဟု ဂန္ဓပါန သေရည်ကို ပြင်ဆင်ကြကုန်၏။ သိကြားမင်းသည် မိမိ၏အပေါင်းအဖော်တို့အား “အဆွေတို့... ဤအဖျော်ကို မသောက်ကြလင့်၊ သောက်ဟန်ဆောင်ရုံမျှသာ ပြကြကုန်လော့” ဟု အချက်ပေးလေ၏။ ထိုသူတို့သည် သိကြားမင်း ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း ပြုကြကုန်၏။ ရှေးဦးနေနတ်တို့မူကား ရွှေဖလားတို့ဖြင့် တည်ခင်းသော ဂန္ဓပါန သေရည်ကို အလိုရှိသမျှ သောက်ကြသဖြင့် ယစ်မူးကာ ထိုထိုသော ရွှေမြေပြင်၌ လဲလျောင်းအိပ်ပျော်သွားကြကုန်၏။ သိကြားမင်းသည် “ဤသေသောက်ကြူးတို့ကို ဖမ်းကြလော့၊ ဤသေသောက်ကြူးတို့ကို နှင်ထုတ်ကြလော့” ဟု ဆိုကာ ထိုနတ်တို့ကို ခြေကျင်းဝတ်တို့မှ ကိုင်စေပြီးလျှင် မြင့်မိုရ်တောင်ခြေရင်းသို့ ပစ်ချစေ၏။ သိကြားမင်း၏ ကုသိုလ်ကံတန်ခိုးတော်ကြောင့် ထိုရှေးဦးနေနတ်တို့၏ နောက်လိုက်အားလုံးသည်လည်း ထိုမြင့်မိုရ်တောင်ခြေရင်းသို့ပင် ကျရောက်ကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုအသူရာတို့အတွက် မိမိတို့၏ကံနှင့် ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မြင့်မိုရ်တောင်၏အောက်ခြေ၌ ယူဇနာတစ်သောင်းရှိသော အသူရာပြည်သည် ဖြစ်ထွန်းလာ၏။ ထိုအသူရာပြည်သည် ပင်လယ်ကသစ်ပင်နှင့် အလားတူသော ဆန်းကြယ်သော သခွတ်ပင်ဖြင့် တင့်တယ်အပ်၏။ သိကြားမင်းသည် ထိုအသူရာတို့ ပြန်လည်မလာနိုင်စေရန် အစောင့်အရှောက်ကို ထားတော်မူ၏။ ထိုစကားကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Antarā dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ, pañcavidhā ṭhapitā abhirakkhā;

Uragakaroṭipayassa ca hārī, madanayutā caturo ca mahatthā’’ti. (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.247;

jā. aṭṭha. 1.1.31);

“စစ်ထိုးသဖြင့် မအောင်နိုင်ကောင်းသော ပြည်နှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ ငါးပါးသောအပြားရှိသော အစောင့်အရှောက်တို့ကို ထားအပ်ကုန်၏။ ထိုအစောင့်အရှောက်တို့ကား နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘာဏ်၊ ဘီလူးတို့နှင့် ကြီးသော တန်ခိုးစွမ်းအားရှိကုန်သော နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Tattha dvinnaṃ ayujjhapurānanti dvinnaṃ devāsuranagarānaṃ antarāti attho. Dve kira nagarāni yuddhena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ayujjhapurāni nāma jātāni. Yadā hi asurā balavanto honti, atha devehi palāyitvā devanagaraṃ pavisitvā dvāre pihite asurānaṃ satasahassampi kiñci [Pg.271] kātuṃ na sakkoti. Yadā devā balavanto honti, atha asurehi palāyitvā asuranagaraṃ pavisitvā dvāre pihite sakkānaṃ satasahassampi kiñci kātuṃ na sakkoti. Iti imāni dve nagarāni ayujjhapurāni nāma. Tesaṃ antarā etesu uragādīsu pañcasu ṭhānesu sakkena ārakkhā ṭhapitā. Tattha uragasaddena nāgā gahitā. Te udake mahabbalā honti, tasmā sinerussa paṭhamālinde etesaṃ ārakkhā. Sinerussa kira samantato bahalato puthulato ca pañcayojanasahassaparimāṇāni cattāri paribhaṇḍāni tāvatiṃsabhavanassa ārakkhāya nāgehi garuḷehi kumbhaṇḍehi yakkhehi ca adhiṭṭhitāni. Tehi kira sinerussa upaḍḍhaṃ pariyādinnaṃ, etāniyeva ca sinerussa ālindāni mekhalāni ca vuccanti. Karoṭisaddena supaṇṇā gahitā. Tesaṃ kira karoṭi nāma pānabhojanaṃ, tena nāmaṃ labhiṃsu, dutiyālinde tesaṃ ārakkhā. Payassahārīsaddena kumbhaṇḍā gahitā. Dānavarakkhasā kira te, tatiyālinde tesaṃ ārakkhā. Madanayutasaddena yakkhā gahitā. Visamacārino kira te yuddhasoṇḍā, catutthālinde tesaṃ ārakkhā. Caturo ca mahatthāti cattāro mahārājāno vuttā. Te hi sinerussa tasmiṃ tasmiṃ passe yugandharādīsu pañcasataparittadīpaparivāre mahādīpe ca sāsitabbassa mahato atthassa vasena ‘‘mahatthā’’ti vuccanti, pañcamālinde tesaṃ ārakkhā.

ထိုဂါထာ၌ ‘dvinnaṃ ayujjhapurānaṃ’ ဟူသည်မှာ နတ်ပြည်နှင့် အသူရာပြည် နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုပြည်နှစ်ခုတို့သည် စစ်တိုက်၍ မသိမ်းပိုက်နိုင်သောကြောင့် ‘အယုဇ္ဈပူရ’ (စစ်တိုက်၍ မရနိုင်သောပြည်များ) ဟု အမည်တွင်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား အသူရာတို့ အားကြီးသောအခါ နတ်တို့သည် ပြေးကြ၍ နတ်ပြည်သို့ ဝင်ပြီး တံခါးပိတ်ထားပါက အသူရာတစ်သိန်းပင် ဖြစ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ မလုပ်နိုင်ချေ။ နတ်တို့ အားကြီးသောအခါ အသူရာတို့သည် ပြေးကြ၍ အသူရာပြည်သို့ ဝင်ပြီး တံခါးပိတ်ထားပါက သိကြားမင်း၏ စစ်သည်တစ်သိန်းပင် ဖြစ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ မလုပ်နိုင်ချေ။ ဤသို့လျှင် ဤပြည်နှစ်ခုတို့သည် အယုဇ္ဈပူရမည်ကုန်၏။ ထိုပြည်နှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ နဂါးအစရှိသော ဤငါးပါးသော ဌာနတို့၌ သိကြားမင်းသည် အစောင့်အရှောက်ကို ထားအပ်၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် ‘ဥရဂ’ သဒ္ဒါဖြင့် နဂါးတို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုနဂါးတို့သည် ရေ၌ အားကြီးကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မြင်းမိုရ်တောင်၏ ပထမအဆင့်၌ ထိုနဂါးတို့အား အစောင့်အရှောက် ထားအပ်၏။ မြင်းမိုရ်တောင်၏ ပတ်ပတ်လည်၌ အစောက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာငါးထောင်စီရှိသော ခါးပန် (ပရိဘဏ်) လေးပါးတို့သည် တာဝတိံသာနတ်ပြည်ကို စောင့်ရှောက်ရန် နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ်နှင့် ဘီလူးတို့ဖြင့် စောင့်ကြပ်အပ်ကုန်၏။ ထိုအစောင့်အရှောက်တို့သည် မြင်းမိုရ်တောင်၏ ထက်ဝက်မျှကို လွှမ်းမိုးထားကုန်၏။ ထိုမြင်းမိုရ်တောင်၏ အဆင့်များကိုပင် ‘ခါးပန်’ (မေခလာ) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ‘ကရောတိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဂဠုန်တို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုဂဠုန်တို့အား ကရောတိအမည်ရှိသော အဖျော်ဘောဇဉ်ရှိသဖြင့် ထိုအမည်ကို ရကြကုန်၏။ ဒုတိယအဆင့်၌ ထိုဂဠုန်တို့အား အစောင့်အရှောက် ထားအပ်၏။ ‘ပယဿဟာရီ’ သဒ္ဒါဖြင့် ကုမ္ဘဏ်တို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုသူတို့သည် ဒါနဝဘီလူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ တတိယအဆင့်၌ ထိုကုမ္ဘဏ်တို့အား အစောင့်အရှောက် ထားအပ်၏။ ‘မဒနယုတ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဘီလူး (ယက္ခ) တို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုသူတို့သည် စစ်တိုက်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ပြီး မညီမညွတ် ကျင့်လေ့ရှိကုန်၏၊ စတုတ္ထအဆင့်၌ ထိုဘီလူးတို့အား အစောင့်အရှောက် ထားအပ်၏။ ‘စတုရော စ မဟတ္ထာ’ ဟူသည်မှာ မဟာရာဇ်မင်းကြီး လေးပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းကြီးတို့သည် မြင်းမိုရ်တောင်၏ ထိုထိုအရပ်မျက်နှာ၌လည်းကောင်း၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင် စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကျွန်းငယ်ငါးရာ အရံရှိသော ကျွန်းကြီး၌လည်းကောင်း ဆုံးမအပ်သောသူတို့အား များစွာသောအကျိုးကို ဆောင်ရွက်ပေးနိုင်သောကြောင့် ‘မဟတ္ထ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ပဉ္စမအဆင့်၌ ထိုမဟာရာဇ်မင်းကြီးလေးပါးတို့အား အစောင့်အရှောက် ထားအပ်၏။

Te pana asurā āyuvaṇṇayasaissariyasampattīhi tāvatiṃsasadisāva. Tasmā antarā attānaṃ ajānitvā pāṭaliyā pupphitāya ‘‘nayidaṃ devanagaraṃ, tattha pāricchattako pupphati, idha pana cittapāṭalī, jarasakkena mayaṃ suraṃ pāyetvā vañcitā, devanagarañca no gahitaṃ, gacchāma tena saddhiṃ yujjhissāmā’’ti hatthiassarathe āruyha suvaṇṇarajatamaṇiphalakāni gahetvā yuddhasajjā hutvā asurabheriyo vādentā mahāsamudde udakaṃ dvidhā bhinditvā uṭṭhahanti. Te deve vuṭṭhe vammikamakkhikā vammikaṃ viya sineruṃ abhiruhituṃ ārabhanti. Atha nesaṃ paṭhamaṃ nāgehi saddhiṃ yuddhaṃ hoti. Tasmiṃ kho pana yuddhe na kassaci chavi vā cammaṃ vā chijjati, na lohitaṃ uppajjati, kevalaṃ kumārakānaṃ dārumeṇḍakayuddhaṃ viya aññamaññaṃ santāsanamattameva hoti. Koṭisatāpi koṭisahassāpi nāgā tehi saddhiṃ yujjhitvā asurapuraṃyeva pavesetvā [Pg.272] nivattanti. Sace pana asurā balavanto honti, atha nāgā osakkitvā dutiye ālinde supaṇṇehi saddhiṃ ekato hutvā yujjhanti. Esa nayo supaṇṇādīsupi. Yadā pana tāni pañcapi ṭhānāni asurā maddanti, tadā ekato sampiṇḍitānipi tāni pañca balāni osakkanti. Atha cattāro mahārājāno gantvā sakkassa pavattiṃ ārocenti. Sakko tesaṃ vacanaṃ sutvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ vejayantarathaṃ āruyha sayaṃ vā nikkhamati, ekaṃ vā puttaṃ peseti. Ekasmiṃ pana divase evaṃ nikkhamitvā asure yuddhena abbhuggantvā samudde pakkhipitvā catūsu dvāresu attanā sadisā paṭimā māpetvā ṭhapeti, tasmā asurā nāgādayo jinitvā āgatāpi indapaṭimā disvā ‘‘sakko nikkhanto’’ti palāyanti. Iti surānaṃ paṭipakkhāti asurā, vepacittipahārādādayo, tesaṃ bhavanaṃ asurabhavanaṃ. Taṃ pana āyāmato ca vitthārato ca dasasahassayojananti dassetuṃ ‘‘tathā asurabhavana’’nti vuttaṃ.

ထိုအသူရာတို့သည် အသက်၊ အဆင်း၊ အခြံအရံ၊ အစိုးရခြင်း တည်းဟူသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းတို့ဖြင့် တာဝတိံသာနတ်တို့နှင့် တူညီကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လမ်းခုလတ်၌ မိမိတို့ မည်သည့်နေရာသို့ ရောက်နေသည်ကို မသိကြဘဲ သခွတ်ပန်းများ ပွင့်သောအခါ "ဤပြည်သည် နတ်ပြည်မဟုတ်၊ နတ်ပြည်၌ကား ပင်လယ်ကထ္သစ်ပင် ပွင့်၏၊ ဤပြည်၌ကား သခွတ်ပင် ပွင့်၏၊ သိကြားအိုသည် ငါတို့အား သေရည် သောက်စေ၍ လှည့်ပတ်ပြီး ငါတို့၏ နတ်ပြည်ကို သိမ်းယူခဲ့သည်၊ သွားကြစို့၊ ထိုသိကြားမင်းနှင့် စစ်တိုက်ကြကုန်အံ့" ဟု ဆင်၊ မြင်း၊ ရထားတို့သို့ တက်စီး၍ ရွှေ၊ ငွေ၊ ရတနာ ကာကွယ်ရေးဒိုင်းများကို ကိုင်ဆောင်ကာ စစ်ပြင်ဆင်ပြီးလျှင် အသူရာစည်ကြီးများကို တီးခတ်လျက် မဟာသမုဒ္ဒရာရေပြင်ကို နှစ်ခြမ်းခွဲကာ တက်လာကြကုန်၏။ ထိုအသူရာတို့သည် မိုးရွာသောအခါ တောင်ပို့ထက်သို့ တက်လာကြသော တောင်ပို့ခြပုန်းများကဲ့သို့ မြင်းမိုရ်တောင်သို့ တက်ခြင်းငှာ အားထုတ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ သူတို့သည် ရှေးဦးစွာ နဂါးတို့နှင့် စစ်ဖြစ်ရကုန်၏။ ထိုစစ်ပွဲ၌မူကား မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ အရေ၊ အသားမျှ မပြတ်၊ သွေးလည်း မထွက်ချေ။ စင်စစ်သော်ကား ကလေးငယ်များ သစ်သားဆိတ်ရုပ်ချင်း တိုက်ပွဲကစားသကဲ့သို့ အချင်းချင်း ခြောက်လှန့်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ကုဋေတစ်ရာ၊ ကုဋေတစ်ထောင်မကသော နဂါးတို့သည် ထိုအသူရာတို့နှင့် စစ်တိုက်ပြီး အသူရာပြည်သို့ပင် ဝင်ရောက်စေလျက် ပြန်ဆုတ်လာကြကုန်၏။ အကယ်၍ အသူရာတို့ အားကြီးပါက နဂါးတို့သည် ဆုတ်ခွာကာ ဒုတိယအဆင့်၌ ဂဠုန်တို့နှင့် ပူးပေါင်း၍ တိုက်ခိုက်ကြကုန်၏။ ဂဠုန်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ အသူရာတို့သည် ထိုငါးပါးသော ဌာနတို့ကို နှိပ်နင်းလာသောအခါ ပူးပေါင်းထားသော ထိုငါးပါးသော စစ်တပ်တို့သည် ဆုတ်ခွာကြကုန်၏။ ထိုအခါ မဟာရာဇ်မင်းကြီး လေးပါးတို့သည် သွားရောက်၍ သိကြားမင်းအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ သိကြားမင်းသည် ထိုသူတို့၏ စကားကို ကြားရလျှင် ယူဇနာတစ်ရာ့ငါးဆယ်ရှိသော ဝေဇယန္တာရထားကို စီး၍ ကိုယ်တိုင်သော်လည်း ထွက်တော်မူ၏၊ သို့မဟုတ် သားတော်တစ်ပါးကိုသော်လည်း စေလွှတ်တော်မူ၏။ တစ်နေ့သော် သိကြားမင်းသည် ထိုသို့ ထွက်တော်မူ၍ အသူရာတို့ကို စစ်တိုက်ကာ သမုဒ္ဒရာထဲသို့ မောင်းချပြီးလျှင် တံခါးလေးခုတို့၌ မိမိနှင့်တူသော အရုပ်များကို ဖန်ဆင်း၍ ထားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အသူရာတို့သည် နဂါးစသည်တို့ကို အောင်နိုင်၍ တက်လာကြသော်လည်း သိကြားမင်း၏ ရုပ်တုကို မြင်လျှင် "သိကြားမင်း ထွက်လာပြီ" ဟု ဆိုကာ ထွက်ပြေးကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် နတ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ဝေပစိတ္တိ အသူရာ စသည်တို့ကို အသူရာဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအသူရာတို့၏ ဘုံကို အသူရာဘုံ ဟု ခေါ်၏။ ထိုအသူရာဘုံသည် အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်သောင်းရှိ၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ထို့အတူ အသူရာဘုံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Avīcimahānirayo jambudīpo cāti etthāpi tathā-saddo yojetabbo, avīcimahānirayo jambudīpo ca tathā dasasahassayojanamevāti attho. Ettha ca avīcimahānirayassa abbhantaraṃ āyāmena ca vitthārena ca yojanasataṃ hoti, lohapathavī lohachadanaṃ ekekā ca bhitti navanavayojanikā hoti. Puratthimāya bhittiyā acci uṭṭhahitvā pacchimaṃ bhittiṃ gahetvā taṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Iti jālapariyantavasena āyāmavitthārato aṭṭhārasayojanādhikāni tīṇi yojanasatāni honti, parikkhepena nava yojanasatāni catupaṇṇāsañca yojanāni. Samantā pana ussadehi saddhiṃ dasayojanasahassaṃ hoti. Kasmā panesa narako ‘‘avīcī’’ti saṅkhyaṃ gatoti? Vīci nāma antaraṃ vuccati, tattha ca aggijālānaṃ vā sattānaṃ vā dukkhassa vā antaraṃ natthi, tasmā so ‘‘avīcī’’ti saṅkhyaṃ gato. Tassa hi puratthimabhittito jālā uṭṭhahitvā saṃsibbamānayojanasataṃ gantvā bhittiṃ vinivijjhitvā parato yojanasataṃ gacchati. Sesadisāsupi eseva nayo. Evaṃ jālānaṃ nirantaratāya avīci. Abbhantare panassa yojanasatike ṭhāne nāḷiyaṃ koṭṭetvā pūritatipupiṭṭhaṃ viya sattā nirantarā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne satto atthi, imasmiṃ ṭhāne [Pg.273] natthī’’ti na vattabbaṃ, gacchantānaṃ ṭhitānaṃ nisinnānaṃ nipannānañca paccamānānaṃ anto natthi, gacchantā ṭhite vā nisinne vā nipanne vā na bādhenti. Evaṃ sattānaṃ nirantaratāya avīci. Kāyadvāre pana cha upekkhāsahagatāni cittāni uppajjanti, ekaṃ dukkhasahagataṃ. Evaṃ santepi yathā jivhāgge cha madhubindūni ṭhapetvā ekasmiṃ tambalohabindumhi ṭhapite anudahanabalavatāya tadeva paññāyati, itarāni abbohārikāni honti, evaṃ anudahanabalavatāya dukkhamevettha nirantaraṃ, itarāni abbohārikānīti evaṃ dukkhassa nirantaratāya avīcīti vuccati. ‘‘Ayañca avīcimahānirayo jambudīpassa heṭṭhā patiṭṭhito’’ti vadanti.

အဝီစိငရဲကြီးသည်လည်းကောင်း၊ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်သောင်းစီသာ ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်၌ 'တထာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ ဤအဝီစိငရဲကြီး၏ အတွင်း၌ အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်ရာစီ ရှိသည်။ သံမြေပြင်၊ သံအမိုးတို့ ရှိပြီး၊ နံရံတစ်ခုစီသည် ကိုးယူဇနာစီ ထုရှိ၏။ အရှေ့ဘက်နံရံမှ မီးလျှံသည် တက်လာပြီး အနောက်ဘက်နံရံသို့ ရောက်၍ ထိုနံရံကို ထွင်းဖောက်လျက် ထိုမှတစ်ပါး ယူဇနာတစ်ရာတိုင်အောင် သွား၏။ ကြွင်းသော အရပ်မျက်နှာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ မီးလျှံ၏ အစွန်းအစပ် အပိုင်းအခြားအစွမ်းဖြင့် အလျားနှင့် အနံအားဖြင့် သုံးရာ့တစ်ဆယ့်ရှစ် (၃၁၈) ယူဇနာ ရှိပြီး၊ ပတ်လည်အဝန်းအားဖြင့် ကိုးရာ့ငါးဆယ်လေး (၉၅၄) ယူဇနာ ရှိ၏။ ပတ်ပတ်လည်၌မူ ဥဿဒရက်ငရဲတို့နှင့်တကွ ယူဇနာတစ်သောင်း ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤငရဲသည် 'အဝီစိ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်ရသနည်း။ 'ဝီစိ' ဟူသည် အကြားကို ဆိုလို၏။ ထိုငရဲ၌ မီးလျှံတို့၏လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲဒုက္ခ၏လည်းကောင်း အကြားမရှိ၊ ထို့ကြောင့် ထိုငရဲသည် 'အဝီစိ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်ရ၏။ ထိုငရဲ၏ အရှေ့ဘက်နံရံမှ မီးလျှံသည် တက်လာပြီး စုဆုံလျက် ယူဇနာတစ်ရာသို့ သွား၍ နံရံကို ထွင်းဖောက်ကာ ထိုမှတစ်ပါး ယူဇနာတစ်ရာတိုင်အောင် သွား၏။ ကြွင်းသော အရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ မီးလျှံတို့ အကြားမရှိခြင်းကြောင့် 'အဝီစိ' မည်၏။ ထိုငရဲ၏ ယူဇနာတစ်ရာရှိသော အတွင်းအရပ်၌ ပြွန်ကျဉ်းထဲတွင် သိတ်၍ ထည့်ထားသော မုန့်ညက်ကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည် အကြားမရှိ ပြည့်နှက်နေကြ၏။ 'ဤအရပ်၌ သတ္တဝါရှိ၏၊ ဤအရပ်၌ သတ္တဝါမရှိ' ဟု မပြောနိုင်ပေ။ သွားလာနေသူ၊ ရပ်နေသူ၊ ထိုင်နေသူ၊ လျောင်းစက်နေသူ ဖြစ်၍ ကျက်ဖျန်းခံနေရသော သတ္တဝါတို့သည် အဆုံးမရှိပေ။ သွားနေသူတို့သည် ရပ်နေသူ၊ ထိုင်နေသူ၊ လျောင်းနေသူတို့ကို မထိခိုက် (မတားဆီး) ပေ။ ဤသို့ သတ္တဝါတို့ အကြားမရှိ ပြည့်နှက်နေခြင်းကြောင့် 'အဝီစိ' ဟု ခေါ်၏။ ကိုယ်ဒွါရ၌မူ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ခြောက်ပါးနှင့် ဒုက္ခသဟဂုတ်စိတ် တစ်ပါး ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း လျှာဖျားပေါ်တွင် ပျားရည်စက် ခြောက်စက်ချ၍ ကြေးနီပူတစ်စက် ချထားပါက ပြင်းစွာပူလောင်စေတတ်သဖြင့် ထိုကြေးနီပူတစ်စက်သာ ထင်ရှားပြီး ကျန်ပျားရည်စက်တို့သည် မထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ဤငရဲ၌လည်း ပြင်းစွာပူလောင်စေတတ်သဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခသည်သာ အစဉ်မပြတ် ထင်ရှား၍ ကျန်စိတ်တို့သည် မထင်ရှားပေ။ ဤသို့ ဆင်းရဲဒုက္ခ အကြားမရှိ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် 'အဝီစိ' ဟု ခေါ်၏။ 'ဤအဝီစိငရဲကြီးသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၏ အောက်၌ တည်ရှိ၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Jambudīpo pana āyāmato ca vitthārato ca dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso tadupabhogīsattānaṃ puññakkhayā udakena ajjhotthaṭo ‘‘samuddo’’ti saṅkhyaṃ gato. Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti, tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhitoti veditabbo.

ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည်ကား အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူဇနာတစ်သောင်း အတိုင်းအတာ ရှိ၏။ ထိုကျွန်း၌ ယူဇနာလေးထောင် အတိုင်းအတာရှိသော အရပ်ဒေသသည် ထိုအရပ်ကို မှီတင်းနေထိုင်ကြသော သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းမှုကံကုန်ခြင်းကြောင့် ရေလွှမ်းမိုးအပ်သဖြင့် 'သမုဒ္ဒရာ' ဟူသော အမည်သို့ ရောက်လေသည်။ ယူဇနာသုံးထောင်ရှိသော အရပ်၌ လူတို့ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ကျန်ယူဇနာသုံးထောင်ရှိသော အရပ်၌ ဟိမဝန္တာတောင် တည်ရှိ၏ ဟု သိအပ်၏။

Aparagoyānaṃ sattasahassayojanantiādīsu āyāmato ca vitthārato ca pamāṇaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tattha jambudīpo sakaṭasaṇṭhāno, channavutiyā paṭṭanakoṭisatasahassehi chapaṇṇāsaratanāgārehi navanavutiyā doṇamukhasatasahassehi tikkhattuṃ tesaṭṭhiyā nagarasahassehi ca samannāgato. Jambudīpe kira ādito tesaṭṭhimattāni nagarasahassāni uppannāni, tathā dutiyaṃ, tathā tatiyaṃ. Tāni pana sampiṇḍetvā satasahassaṃ, tato paraṃ asīti sahassāni ca nava sahassāni ca honti. Doṇamukhanti ca mahānagarassa āyuppattiṭṭhānabhūtaṃ padhānagharaṃ vuccati. Aparagoyāno ādāsasaṇṭhāno, pubbavideho aḍḍhacandasaṇṭhāno, uttarakuru pīṭhasaṇṭhāno. ‘‘Taṃtaṃnivāsīnaṃ taṃtaṃparivāradīpavāsīnañca manussānaṃ mukhampi taṃtaṃsaṇṭhāna’’nti vadanti.

'အပရဂေါယာနကျွန်းသည် ယူဇနာခုနစ်ထောင်ရှိ၏' အစရှိသည်တို့၌ အလျားနှင့် အနံအားဖြင့် အတိုင်းအတာကို ပြဆိုထားသည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုကျွန်းကြီးများတွင် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည် လှည်းဦးသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ သင်္ဘောဆိပ်ပေါင်း ကိုးသန်းခြောက်သိန်း၊ ရတနာသိုက်ပေါင်း ငါးဆယ်ခြောက်နေရာ၊ ဒေါနမုခမြို့ (အခွန်ထွက်ရာမြို့ငယ်) ပေါင်း ကိုးသန်းကိုးသိန်းနှင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ခြောက်သောင်းသုံးထောင်စီ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော မြို့ကြီးတို့နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ ရှေးဦးစွာ ခြောက်သောင်းသုံးထောင်မျှသော မြို့ကြီးတို့ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူးသတတ်။ ဒုတိယအကြိမ်၌လည်း ထိုအတူပင်၊ တတိယအကြိမ်၌လည်း ထိုအတူပင် ဖြစ်၏။ ထိုသုံးကြိမ်စလုံးကို ပေါင်းသော် မြို့ကြီးပေါင်း တစ်သိန်း ရှစ်သောင်း ကိုးထောင် (၁၈၉၀၀၀) ရှိ၏။ 'ဒေါနမုခ' ဟူသည် မြို့ကြီးများအတွက် အခွန်အတုပ် ရရှိရာဖြစ်သော မြို့ငယ်ကို ခေါ်ဆို၏။ အပရဂေါယာနကျွန်းသည် ကြေးမုံမှန်ဝိုင်းသဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ပုဗ္ဗဝိဒေဟကျွန်းသည် လထက်ဝက်သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ ဥတ္တရကုရုကျွန်းသည် အင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံ) သဏ္ဌာန် ရှိ၏။ 'ထိုထိုကျွန်း၌ နေထိုင်ကြသူများနှင့် ထိုထိုအရံကျွန်းငယ်များ၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့၏ မျက်နှာသည်လည်း ထိုထိုကျွန်း၏ သဏ္ဌာန်အတိုင်း ရှိကြကုန်၏' ဟု ဆိုကြသည်။

Api cettha uttarakurukānaṃ puññānubhāvasiddho ayampi viseso veditabbo. Tattha kira tesu tesu padesesu ghananicitapattasañchannasākhāpasākhā kūṭāgārupamā manoramā rukkhā tesaṃ manussānaṃ nivesanakiccaṃ sādhenti. Yattha sukhaṃ nivasanti, aññepi tattha rukkhā sujātā sabbadāpi pupphitaggā tiṭṭhanti. Jalāsayāpi vikasitapadumapuṇḍarīkasogandhikādipupphasañchannā sabbakālaṃ paramasugandhā samantato pavāyantā tiṭṭhanti.

တစ်ဖန် ဤကျွန်းတို့တွင် ဥတ္တရကုရုကျွန်းသူကျွန်းသားတို့၏ ကောင်းမှုအာနုဘော်ကြောင့် ပြီးစီးသော ဤထူးခြားချက်ကိုလည်း သိအပ်၏။ ထိုကျွန်း၌ ထိုထိုအရပ်ဒေသတို့တွင် ထူထပ်သော အရွက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ခက်မခက်လက်တို့နှင့် ပြည့်စုံပြီး စုလစ်မွန်းချွန် ပြာသာဒ်ဆောင်နှင့်တူသော မွေ့လျော်ဖွယ် သစ်ပင်တို့သည် ထိုလူတို့အား အိမ်ရာနေရာကိစ္စကို ပြီးစေကုန်၏။ ထိုအိမ်ရာအဖြစ် သစ်ပင်များ၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုကျွန်း၌ အခြားသော သစ်ပင်တို့သည်လည်း ကောင်းစွာ ပေါက်ရောက်ကုန်လျက် အခါခပ်သိမ်း အမြဲတစေ ပွင့်သောပန်းများဖြင့် တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ရေကန်တို့သည်လည်း ပွင့်ထွန်းသော ကြာပဒုမ္မာ၊ ကြာပုဏ္ဍရိတ်၊ ကြာနီ စသော ပန်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် အခါခပ်သိမ်း အလွန်မွှေးကြိုင်သော ရနံ့တို့ကို ထက်ဝန်းကျင်သို့ လှိုင်လှိုင်သင်းပျံ့စေလျက် တည်ရှိကြကုန်၏။

Sarīrampi [Pg.274] tesaṃ atidīghatādidosarahitaṃ ārohapariṇāhasampannaṃ jarāya anabhibhūtattā valitapalitādidosavirahitaṃ yāvatāyukaṃ aparikkhīṇajavabalaparakkamasobhameva hutvā tiṭṭhati. Anuṭṭhānaphalūpajīvitāya na ca tesaṃ kasivaṇijjādivasena āhārapariyeṭṭhivasena dukkhaṃ atthi, tato eva na dāsadāsīkammakarādipariggaho atthi. Na ca tattha sītuṇhaḍaṃsamakasavātātapasarīsapavāḷādiparissayo atthi. Yathā nāmettha gimhānaṃ pacchime māse paccūsavelāyaṃ samasītuṇho utu hoti, evameva sabbakālaṃ tattha samasītuṇhova utu hoti, na ca nesaṃ koci upaghāto vihesā vā uppajjati.

ထိုကျွန်းသူကျွန်းသားတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း အလွန်မြင့်လွန်း၊ နိမ့်လွန်းခြင်းစသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်ပြီး အချိုးအစား ပြည့်စုံ၏။ အိုမင်းခြင်းဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် အရေတွန့်ခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်းစသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်ကာ အသက်ထက်ဆုံး မယုတ်လျော့သော လျင်မြန်ခြင်း၊ ခွန်အား၊ လုံ့လ၊ တင့်တယ်ခြင်းတို့ဖြင့်သာလျှင် တည်ရှိ၏။ လုံ့လစိုက်ထုတ်စရာမလိုဘဲ အလိုလိုဖြစ်သော သစ်သီးများဖြင့်သာ အသက်မွေးရသဖြင့်၊ လယ်လုပ်ခြင်း၊ ကုန်သွယ်ခြင်းစသည်ဖြင့် အစာရှာဖွေရသော ဆင်းရဲဒုက္ခသည် ထိုသူတို့၌ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ကျွန်ယောကျ်ား၊ ကျွန်မိန်းမ၊ အလုပ်သမားတို့ကို သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်ရခြင်းလည်း မရှိပေ။ ထိုကျွန်း၌ အချမ်း၊ အပူ၊ မှက်၊ ခြင်၊ လေ၊ နေပူ၊ မြွေ၊ ကင်း၊ သားရဲ စသော ဘေးရန်တို့သည်လည်း မရှိကုန်။ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နွေရာသီ၏ နောက်ဆုံးလ မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ချမ်းပူမျှတသော ဥတု ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ပင်၊ ထိုကျွန်း၌ အခါခပ်သိမ်း ချမ်းပူမျှတသော ဥတုသာလျှင် ရှိ၏။ ထိုသူတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အနှောင့်အယှက် သို့မဟုတ် ညှဉ်းဆဲခြင်းသည် မဖြစ်ပေါ်ပေ။

Akaṭṭhapākimameva sāliṃ akaṇaṃ athusaṃ suddhaṃ sugandhaṃ taṇḍulaphalaṃ niddhūmaṅgārena agginā pacitvā paribhuñjanti. Tattha kira jotikapāsāṇā nāma honti, atha te tayo pāsāṇe ṭhapetvā tattha ukkhaliṃ āropenti, pāsāṇehi tejo samuṭṭhahitvā taṃ pāceti, añño sūpo vā byañjano vā na hoti, bhuñjantānaṃ cittānukūloyevassa raso hoti. Taṃ pana bhuñjantānaṃ nesaṃ kuṭṭhaṃ gaṇḍo kilāso soso kāso apamāro jaroti evamādiko na koci rogo uppajjati. Te taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ dentiyeva, macchariyacittaṃ nāma neva hoti, buddhapaccekabuddhādayopi mahiddhikā tattha gantvā piṇḍapātaṃ gaṇhanti. Na ca te khujjā vā vāmanā vā kāṇā vā kuṇī vā khañjā vā pakkhahatā vā vikalaṅgā vā vikalindriyā vā honti.

မစိုက်ပျိုးဘဲ အလိုလိုသီးသော၊ ဖွဲနုနှင့် ဆန်ကွဲမရှိသော၊ ခွံပတ်မရှိသော၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်း၍ မွှေးကြိုင်သော သလေးဆန်ကို အခိုးအလျှံနှင့် မီးကျီးမရှိသော မီးဖြင့် ချက်၍ စားသုံးကြကုန်၏။ ထိုကျွန်း၌ ဇောတိကမည်သော ကျောက်တို့ ရှိကြကုန်သတတ်။ ထိုသူတို့သည် ကျောက်သုံးလုံးကို ချ၍ ထိုကျောက်တို့အပေါ်၌ အိုးကို တင်ထားကြကုန်၏။ ကျောက်တို့မှ မီးတန်ခိုးသည် ပေါ်ထွက်လာပြီး ထိုသလေးထမင်းကို ကျက်စေ၏။ အခြားသော ဟင်းချို သို့မဟုတ် ဟင်းလျာဟူ၍ သီးခြားမရှိပေ။ စားသုံးသူတို့၏ စိတ်အလိုအတိုင်းသာ အရသာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသလေးထမင်းကို စားသုံးကြသော ထိုသူတို့အား နူနာ၊ အိုင်းအနာ၊ ပွေးညှင်း၊ အဆုတ်နာ၊ ချောင်းဆိုး၊ ဝက်ရူးပြန်၊ အဖျားရောဂါ အစရှိသော မည်သည့်ရောဂါမျှ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ၎င်းတို့သည် ထိုအရပ်သို့ ရောက်လာသူတို့အားလည်း ပေးကမ်းကြကုန်၏။ ဝန်တိုတတ်သောစိတ်ဟူ၍ လုံးဝမရှိပေ။ တန်ခိုးကြီးမားသော မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အစရှိသော အရှင်မြတ်တို့သည်လည်း ထိုကျွန်းသို့ ကြွရောက်၍ ဆွမ်းခံတော်မူကြကုန်၏။ ထိုကျွန်း၌ ရှိသောသူတို့သည် ကုန်းသူ၊ ပုသူ၊ မျက်စိကန်းသူ၊ လက်ကောက်သူ၊ ခြေခွင်သူ၊ လေဖြတ်သူ၊ အင်္ဂါချို့ယွင်းသူ သို့မဟုတ် ဣန္ဒြေချို့ယွင်းသူတို့ မဟုတ်ကြကုန်။

Itthiyopi tattha nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā sobhaggappattarūpā honti. Tathā hi dīghaṅgulī tambanakhā alambathanā tanumajjhā puṇṇacandamukhī visālakkhī mudugattā sahibhorū odātadantā gambhīranābhī tanujaṅghā dīghanīlavellitakesī puthulasussoṇī nātilomā nālomā subhagā utusukhasamphassā saṇhā sakhilasambhāsā nānābharaṇavibhūsitā vicaranti, sabbadāpi soḷasavassuddesikā viya honti.

ထိုဥတ္တရကုရုကျွန်း၌ မိန်းမတို့သည်လည်း အလွန်မမြင့်လွန်း၊ အလွန်မပုလွန်း၊ အလွန်မပိန်လွန်း၊ အလွန်မဆူလွန်း၊ အလွန်မမည်းလွန်း၊ အလွန်မဖြူလွန်းဘဲ အလွန်တင့်တယ်လှပသော အဆင်းရှိကြကုန်၏။ ထိုမိန်းမတို့သည် ရှည်သွယ်သော လက်ချောင်း၊ နီသောခြေသည်းလက်သည်း၊ မတွဲမကျဘဲ စွင့်ကားသော ရင်သား၊ သေးသွယ်သောခါးနှင့် ဝမ်းပျဉ်း၊ ပြည့်ဝန်းသော လမင်းကဲ့သို့ မျက်နှာ၊ ကျယ်ပြန့်သော မျက်စိ၊ နူးညံ့သောကိုယ်ခန္ဓာ၊ စေ့စပ်ညီညွတ်သော ပေါင်၊ ဖြူစင်သော သွား၊ နက်သောချက်၊ သေးသွယ်သော ခြေသလုံး၊ ရှည်လျားညိုမှောင်သော လှိုင်းတွန့်ဆံပင်၊ ကျယ်ပြန့်သော တင်ပါး၊ မထူမပါးသော အမွှေးအမျှင်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ကောင်းသောအကျင့်သီလ ရှိကြကုန်၏။ ဥတုနှင့်အညီ ကောင်းသောအတွေ့ရှိ၍ နူးညံ့သိမ်မွေ့၏။ ပြေပြစ်သောစကားရှိကြကုန်၏။ ထိုမိန်းမတို့သည် အထူးထူးသော ရတနာတန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်ကာ သွားလာကြကုန်၏။ အခါခပ်သိမ်း တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်သမီး အရွယ်ကဲ့သို့ အမြဲဖြစ်နေကြကုန်၏။

Purisāpi pañcavīsativassuddesikā viya, na puttā mātādīsu rajjanti, ayaṃ tattha dhammatā. Sattāhikameva ca tattha itthipurisā kāmaratiyā viharanti[Pg.275], tato vītarāgā viya yathāsukhaṃ gacchanti, na tattha idha viya gabbhokkantimūlakaṃ gabbhapariharaṇamūlakaṃ vā dukkhaṃ vijāyanamūlakaṃ vā dukkhaṃ hoti, rattakañcukato kañcanapaṭimā viya dārakā mātukucchito amakkhitā eva semhādinā sukheneva nikkhamanti, ayaṃ tattha dhammatā. Mātā pana puttaṃ vā dhītaraṃ vā vijāyitvā tesaṃ vicaraṇakappadese ṭhapetvā anapekkhā yathāruci gacchati. Tesaṃ tattha sayitānaṃ ye passanti purisā vā itthiyo vā, te attano aṅguliyo upanāmenti, tesaṃ kammabalena tato khīraṃ pavattati, tena te dārakā yāpenti. Evaṃ pana vaḍḍhantā katipayadivaseyeva laddhabalā hutvā dārikā itthiyo upagacchanti, dārakā purise.

ယောကျ်ားတို့သည်လည်း နှစ်ဆယ့်ငါးနှစ်အရွယ်ကဲ့သို့ အမြဲဖြစ်နေကြကုန်၏။ သားတို့သည် မိခင်စသည်တို့၌ တပ်မက်ခြင်းမရှိကြကုန်။ ဤသည်မှာ ထိုဥတ္တရကုရုကျွန်း၏ သဘာဝတရားဖြစ်၏။ ထိုကျွန်း၌ ယောကျ်ား မိန်းမတို့သည် ခုနစ်ရက်မျှသာ ကာမ၌မွေ့လျော်ကြပြီး ထိုနောက်ပိုင်းတွင် ကာမရာဂကင်းသော ရဟန္တာများကဲ့သို့ အလိုရှိရာအရပ်၌ အေးချမ်းစွာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ဤဇမ္ဗုဒိပ်ကျွန်းကဲ့သို့ ပဋိသန္ဓေတည်နေရခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ဆောင်ရခြင်း သို့မဟုတ် သားဖွားရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရသော ဆင်းရဲဒုက္ခမျိုး ထိုကျွန်း၌ မရှိပေ။ ကတ္တီပါအိတ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသော ရွှေဆင်းတုကဲ့သို့ ကလေးငယ်များသည် မိခင်ဝမ်းမှ သလိပ်၊ ပြည်၊ သွေး စသည်တို့ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်းမရှိဘဲ သန့်ရှင်းအေးချမ်းစွာ မွေးဖွားလာကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ ထိုကျွန်း၏ သဘောတည်း။ မိခင်သည် သားသမီးကို ဖွားမြင်ပြီးနောက် ကလေးငယ်များ သွားလာရာလမ်း၌ ထားခဲ့ကာ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ မိမိအလိုရှိရာ သွားလေ၏။ ထိုသို့ လဲလျောင်းနေသော ကလေးငယ်တို့ကို မြင်သော ယောကျ်ားဖြစ်စေ၊ မိန်းမဖြစ်စေ မိမိတို့၏ လက်ညှိုးကို ကလေးများ၏ နှုတ်ခမ်းသို့ ကပ်ပေးကြကုန်၏။ ထိုကလေးငယ်တို့၏ ကုသိုလ်ကံအရှိန်ကြောင့် ထိုလက်ချောင်းများမှ နို့ရည်များ ယိုစီးထွက်လာပြီး ထိုနို့ရည်ကို စို့လျက် အသက်မွေးကြရကုန်၏။ ဤသို့ ကြီးပြင်းလာကြရာ ရက်အနည်းငယ်အတွင်းမှာပင် အင်အားရရှိလာကြပြီး မိန်းကလေးငယ်များသည် မိန်းမတို့ထံသို့လည်းကောင်း၊ ယောကျ်ားလေးငယ်များသည် ယောကျ်ားတို့ထံသို့လည်းကောင်း သွားကြကုန်၏။

Kapparukkhato eva ca tesaṃ tattha vatthābharaṇāni nipphajjanti. Nānāvirāgavaṇṇavicittāni hi vatthāni sukhumāni mudusukhasamphassāni tattha tattha kapparukkhesu olambantāni tiṭṭhanti. Nānāvidharaṃsijālasamujjalavividhavaṇṇaratanavinaddhāni anekavidhamālākammalatākammabhittikammavicittāni sīsūpagagīvūpagakaṭūpagahatthūpagapādūpagāni sovaṇṇamayāni ābharaṇāni ca kapparukkhato olambanti. Tathā vīṇāmudiṅgapaṇavasammatāḷasaṅkhavaṃsavetāḷaparivārādīni vallakīpabhautikāni tūriyabhaṇḍānipi tato olambanti. Tattha ca bahū phalarukkhā kumbhamattāni phalāni phalanti, madhurarasāni yāni paribhuñjitvā te sattāhampi khuppipāsāhi na bādhīyanti.

ထိုကျွန်းသူကျွန်းသားတို့အတွက် အဝတ်တန်ဆာများသည် ပဒေသာပင်မှသာလျှင် ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။ အဆင်းအရောင်အမျိုးမျိုးဖြင့် ဆန်းကြယ်၍ သိမ်မွေ့နူးညံ့ကာ ကောင်းသောအတွေ့ရှိသော အဝတ်တန်ဆာတို့သည် ထိုထိုပဒေသာပင်တို့၌ တွဲလွဲဆွဲလျက် တည်ရှိနေကြကုန်၏။ အထူးထူးသော အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော ရတနာတို့ဖြင့် ခြယ်လှယ်အပ်သော၊ ပန်းပြောက်ပန်းနွယ်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ဦးခေါင်းတန်ဆာ၊ လည်ဆွဲ၊ ခါးစည်း၊ လက်ကောက်၊ ခြေချင်း စသော ရွှေထည်ရတနာ တန်ဆာတို့သည်လည်း ပဒေသာပင်တို့မှ တွဲလွဲဆွဲနေကုန်၏။ ထို့ပြင် စောင်း၊ အိုးစည်၊ မုရိုးစည်၊ ကြေးနင်း၊ ခရုသင်း၊ ပုလွေစသော တူရိယာမျိုးစုံတို့သည်လည်း ပဒေသာပင်များမှ တွဲလျက်ရှိကုန်၏။ ထိုကျွန်း၌ အသီးများစွာ သီးသောသစ်ပင်တို့သည် ရေအိုးခန့် ပမာဏရှိသော ချိုမြိန်သောအရသာရှိသော အသီးတို့ကို သီးကြကုန်၏။ ထိုအသီးတို့ကို စားသုံးခြင်းဖြင့် ထိုသူတို့သည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းဘေးမှ ကင်းဝေးကြကုန်၏။

Najjopi tattha suvisuddhajalā supatitthā ramaṇīyā akaddamā vālukatalā nātisītā nātiuṇhā surabhigandhīhi jalajapupphehi sañchannā sabbakālaṃ surabhī vāyantiyo sandanti, na tattha kaṇṭakinā kakkhaḷagacchalatā honti, akaṇṭakā pupphaphalasacchannā eva honti, candananāgarukkhā sayameva rasaṃ paggharanti. Nahāyitukāmā ca nadītitthe ekajjhaṃ vatthābharaṇāni ṭhapetvā nadiṃ otaritvā nahāyitvā uttiṇṇā uttiṇṇā upariṭṭhimaṃ upariṭṭhimaṃ vatthābharaṇaṃ gaṇhanti, na tesaṃ evaṃ hoti ‘‘idaṃ mama, idaṃ parassā’’ti. Tato eva na tesaṃ koci viggaho vā vivādo vā, sattāhikā eva ca nesaṃ kāmaratikīḷā hoti, tato vītarāgā viya vicaranti. Yattha ca rukkhe sayitukāmā honti, tattheva sayanaṃ upalabbhati.

ထိုကျွန်းရှိ မြစ်တို့သည်လည်း အလွန်စင်ကြယ်သောရေရှိ၍ ဆိပ်ကမ်းကောင်းရှိကုန်၏။ သာယာဖွယ်ရှိကာ ညွန်မရှိဘဲ သဲပြင်သာရှိကုန်၏။ မအေးလွန်း မပူလွန်းဘဲ မွှေးကြိုင်သော ကြာပန်းတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် အခါခပ်သိမ်း မွှေးရနံ့များ လှိုင်ကာ စီးဆင်းနေကြကုန်၏။ ထိုမြစ်တို့၌ အဆူးရှိသော သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းသော ချုံနွယ်တို့ မရှိကြကုန်။ အဆူးမရှိဘဲ ပွင့်သီးတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက်သာ ရှိကုန်၏။ စန္ဒကူးပင်၊ ကံကော်ပင်တို့သည် မိမိတို့ဘာသာ ရနံ့ရည်တို့ကို ယိုစီးစေကုန်၏။ ရေချိုးလိုသောသူတို့သည် မြစ်ဆိပ်၌ မိမိတို့၏ အဝတ်တန်ဆာများကို တစ်နေရာတည်းတွင် ထားခဲ့၍ မြစ်ထဲသို့ဆင်းကာ ရေချိုးကြပြီးနောက် ကုန်းပေါ်သို့ တက်လာသောအခါ မိမိတို့နှင့် အနီးဆုံး အပေါ်ဆုံးရှိသော အဝတ်တန်ဆာကို ယူဝတ်ကြကုန်၏။ သူတို့၌ "ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ၊ ဤအရာသည် သူတစ်ပါးဥစ္စာ" ဟူ၍ ခွဲခြားသော စိတ်မရှိကြကုန်။ ထို့ကြောင့် သူတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း သို့မဟုတ် ငြင်းခုံခြင်း လုံးဝမရှိကြကုန်။ သူတို့၏ ကာမဂုဏ်၌ ပျော်ပါးခြင်းသည် ခုနစ်ရက်မျှသာ ဖြစ်၍ ထို့နောက်ပိုင်းတွင် ကာမရာဂကင်းသော ရဟန္တာများကဲ့သို့ လှည့်လည်သွားလာကြကုန်၏။ အကြင်သစ်ပင်အောက်၌ အိပ်စက်လိုပါက ထိုသစ်ပင်၌ပင် အိပ်ရာအိပ်စက်ခွင့် ရကြကုန်၏။

Mate [Pg.276] ca satte na rodanti na socanti, tañca maṇḍayitvā nikkhipanti. Tāvadeva ca tathārūpā sakuṇā upagantvā mataṃ dīpantaraṃ nenti, tasmā susānaṃ vā asuciṭṭhānaṃ vā tattha natthi, na ca tato matā nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā pettivisayaṃ vā upapajjanti. ‘‘Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena te devaloke nibbattantī’’ti vadanti. Vassasahassameva ca nesaṃ sabbakālaṃ āyuppamāṇaṃ, sabbametaṃ nesaṃ pañcasīlaṃ viya dhammatāsiddhamevāti veditabbaṃ.

သတ္တဝါတို့ သေလွန်သောအခါတွင်လည်း ငိုကြွေးခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်း မရှိကြကုန်။ ထိုအလောင်းကို တန်ဆာဆင်၍ ထားကြကုန်၏။ ထိုခဏ၌ပင် ထိုသို့သဘောရှိသော ငှက်ကြီးတို့သည် ရောက်ရှိလာပြီး အလောင်းကို အခြားကျန်းသို့ ဆောင်ယူသွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကျွန်း၌ သုသာန်ဖြစ်စေ၊ မစင်ကြယ်သောအရပ်ဖြစ်စေ မရှိပေ။ ထိုကျွန်းမှ သေလွန်သောသူတို့သည် ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ်ဘုံတို့သို့ မရောက်ကြကုန်။ "သဘောအားဖြင့် ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားသော ငါးပါးသီလ၏ အာနုဘော်ကြောင့် နတ်ပြည်၌သာ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သူတို့၏ အသက်တမ်းသည် အခါခပ်သိမ်း အနှစ်တစ်ထောင် တိတိ ဖြစ်၏။ ဤအကျိုးအားလုံးသည် သူတို့၏ ငါးပါးသီလစောင့်ထိန်းမှုကြောင့် ဖြစ်သော သဘာဝတရား၏ ပြီးစီးခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tadantaresūti tesaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu. Lokantarikanirayāti lokānaṃ lokadhātūnaṃ antaro vivaro lokantaro, tattha bhavā lokantarikā, nirayā. Tiṇṇañhi sakaṭacakkānaṃ pattānaṃ vā aññamaññaṃ āsannabhāvena ṭhapitānaṃ antarasadisesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ cakkavāḷānaṃ antaresu ekeko lokantarikanirayo. So pana parimāṇato aṭṭhayojanasahassappamāṇo hoti niccavivaṭo heṭṭhā upari ca kenaci na pihito. Yathā hi heṭṭhā udakassa pidhāyikā pathavī natthīti asaṃvutā lokantarikanirayā, evaṃ uparipi cakkavāḷesu viya devavimānānaṃ abhāvato asaṃvutā apihitā cakkhuviññāṇuppattinivāraṇasamatthena ca andhakārena samannāgatā. Tattha kira cakkhuviññāṇaṃ na jāyati ālokassa abhāvato. Tīsu dīpesu ekappahārena ālokakaraṇasamatthāpi candimasūriyā tattha ālokaṃ na dassenti. Te hi yugandharasamappamāṇe ākāsappadese vicaraṇato cakkavāḷapabbatassa vemajjhena vicaranti, cakkavāḷapabbatañca atikkamma lokantarikanirayā, tasmā te tattha ālokaṃ na dassentīti cakkhuviññāṇaṃ nuppajjati. Yadā pana sabbaññubodhisattassa paṭisandhiggahaṇādīsu obhāso uppajjati, tadā cakkhuviññāṇaṃ uppajjati. ‘‘Aññepi kira bho santi sattā idhūpapannā’’ti taṃ divasaṃ aññamaññaṃ passanti. Ayaṃ pana obhāso ekaṃ yāgupānamattampi na tiṭṭhati, accharāsaṅghāṭamattameva vijjobhāso viya niccharitvā ‘‘kiṃ ida’’nti bhaṇantānaṃyeva antaradhāyati.

'ထိုစကြဝဠာတိုက်တို့၏ အကြားတို့၌' ဟူသည်မှာ စကြဝဠာတို့၏ အကြားဟင်းလင်းပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ လောကန္တရိတ်ငရဲ ဟူသည်မှာ လောကဓာတ်တို့၏ အကြားဟင်းလင်းပြင်ဖြစ်သောကြောင့် လောကန္တရိတ်ငရဲဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လှည်းဘီးသုံးခု သို့မဟုတ် သပိတ်သုံးလုံးတို့ကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနီးကပ် ထိစပ်၍ ချထားလျှင် အလယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြားကဲ့သို့ စကြဝဠာသုံးခုတို့၏ အကြား၌ လောကန္တရိတ်ငရဲတစ်ခုစီ ရှိ၏။ ထိုလောကန္တရိတ်ငရဲသည် အဝန်းပမာဏအားဖြင့် ယူဇနာရှစ်ထောင်ရှိ၍ အမြဲဟင်းလင်းပွင့်လျက် အထက်အောက် ဘာမျှ ပိတ်ဆို့ထားခြင်း မရှိပေ။ အောက်ခြေ၌ မြေကိုခံသော ရေကိုပိတ်ထားသော မြေထုမရှိသဖြင့် အောက်ခြေမရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်း စကြဝဠာတောင်များကဲ့သို့ နတ်ဗိမာန်များမရှိသဖြင့် အထက်မှ ဖုံးအုပ်ပိတ်ဆို့ခြင်း မရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း အမြဲဟင်းလင်း ဖြစ်နေ၏။ စက္ခုဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်လောက်အောင် စိုးရိမ်ဖွယ်ရာ အပြည့်ရှိသော အမိုက်မှောင်နှင့် ပြည့်စုံ၏။ ထိုလောကန္တရိတ်ငရဲ၌ အလင်းရောင်မရှိခြင်းကြောင့် စက္ခုဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ကျွန်းကြီးသုံးကျွန်းကို တစ်ပြိုင်နက် လင်းစေနိုင်သော နေမင်း လမင်းတို့သည်လည်း ထိုလောကန္တရိတ်ငရဲ၌ အလင်းကို မပေးနိုင်ကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုနေလတို့သည် ယုဂန္ဓိုရ်တောင်နှင့် အမြင့်တူသော ကောင်းကင်ပြင်၌ လှည့်လည်ကြသဖြင့် စကြဝဠာတံတိုင်း၏ အလယ်ဗဟို၌သာ လှည့်လည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ လောကန္တရိတ်ငရဲသည် စကြဝဠာတံတိုင်းကို ကျော်လွန်၍ တည်ရှိသောကြောင့် ထိုနေလတို့သည် အလင်းမပေးနိုင်ကြဘဲ စက္ခုဝိညာဏ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ သို့သော်လည်း သဗ္ဗညုဘုရားလောင်း ပဋိသန္ဓေနေတော်မူသောအခါ စသည်တို့၌ အရောင်အဝါ ထွက်ပေါ်လာသောအခါမှသာ စက္ခုဝိညာဏ် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ "အချင်းတို့၊ ငါတို့မှတစ်ပါးသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဤနေရာ၌ ဖြစ်ပေါ်နေကြပါသေးသည်တကား" ဟု ထိုနေ့၌ အချင်းချင်း မြင်ကြရကုန်၏။ သို့သော် ဤအလင်းရောင်သည် ယာဂုတစ်ခွက် သောက်ချိန်မျှသော်လည်း မတည်ဘဲ လျှပ်စီးလက်သကဲ့သို့ လက်ခနဲ ပေါ်လာပြီး "ဒါ ဘာလဲ" ဟု ပြောဆိုနေစဉ်အတွင်းမှာပင် ပျောက်ကွယ်သွားတတ်၏။

Kiṃ pana kammaṃ katvā tattha sattā nibbattantīti? Bhāriyaṃ dāruṇaṃ garukaṃ mātāpitūnaṃ dhammikasamaṇabrāhmaṇānañca upari aparādhaṃ aññañca divase divase pāṇavadhādiṃ sāhasikakammaṃ katvā uppajjanti tambapaṇṇidīpe abhayacoranāgacorādayo viya. Tesaṃ attabhāvo tigāvutiko hoti, vaggulīnaṃ [Pg.277] viya dīghanakhā honti. Te rukkhe vagguliyo viya nakhehi cakkavāḷapāde lagganti, yadā saṃsappantā aññamaññassa hatthapāsagatā honti, atha ‘‘bhakkho no laddho’’ti maññamānā khādanatthaṃ gaṇhituṃ upakkamantā viparivattitvā lokasandhārake udake patanti, vāte paharantepi madhukaphalāni viya chijjitvā udake patanti, patitamattāva accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍaṃ viya vilīyanti atisītalabhāvato ātapasantāpābhāvena. Atisītalabhāvameva hi sandhāya accantakhāratā vuttā. Na hi taṃ kappasaṇṭhahanaudakaṃ sampattikaramahāmeghavuṭṭhaṃ pathavīsandhārakaṃ kappavināsakaudakaṃ viya khāraṃ bhavituṃ arahati. Tathā hi sati pathavīpi vilīyeyya, tesaṃ vā pāpakammabalena petānaṃ pakatiudakassa pubbakheḷabhāvāpatti viya tassa udakassa tadā khārabhāvappatti hotīti vuttaṃ ‘‘accantakhāre udake piṭṭhapiṇḍaṃ viya vilīyantī’’ti.

အဘယ်သို့သောကံကို ပြု၍ ထိုအရပ်၌ သတ္တဝါတို့ ဖြစ်ကြကုန်သနည်း။ မိဘတို့အားလည်းကောင်း၊ တရားစောင့်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့အားလည်းကောင်း ဝန်လေးစွာ၊ ကြမ်းကြုတ်စွာ ပြစ်မှားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြားနေ့စဉ် နေ့တိုင်း အသက်သတ်ခြင်း စသော အနိုင်အထက်ပြုသော အကုသိုလ်ကံကိုလည်းကောင်း ပြုလုပ်၍ သီဟိုဠ်ကျွန်းမှ အဘယသူခိုး၊ နာဂသူခိုး စသည်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) သည် သုံးဂါဝုတ် ရှိ၏။ လင်းနို့တို့၏ လက်သည်းကဲ့သို့ ရှည်သော လက်သည်းများ ရှိကြကုန်၏။ သူတို့သည် သစ်ပင်၌ လင်းနို့များကဲ့သို့ မိမိတို့၏ လက်သည်းများဖြင့် စကြဝဠာတောင်ခြေကို တွယ်ကပ်နေကြကုန်၏။ သွားလာလှုပ်ရှားကြစဉ် အချင်းချင်း၏ လက်တစ်ကမ်းအတွင်းသို့ ရောက်ရှိကြသောအခါ 'ငါတို့ အစာရပြီ' ဟု မှတ်ထင်ကာ စားရန် ကိုင်ဆွဲဖို့ ကြိုးစားကြစဉ် ဟန်ချက်ပျက်၍ ကမ္ဘာမြေကို ဆောင်ထားသော ရေထဲသို့ ကျကြကုန်၏။ လေတိုက်ခတ်သောအခါ၌လည်း မတ်ပဲသီးများ ပြတ်ကြွေကျသကဲ့သို့ ပြတ်တောက်၍ ရေထဲသို့ ကျကြကုန်၏။ ကျဆင်းမိသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် နေပူရှိန်မရှိ၍ အလွန်အေးမြလှသောအဖြစ်ကြောင့် အလွန်တရာ ငန်သော ရေထဲ၌ ဂျုံမှုန့်ဆုပ် အရည်ပျော်သကဲ့သို့ အရည်ပျော်သွားကြကုန်၏။ အလွန်အေးမြလှသောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍သာ 'အလွန်တရာ ငန်သောရေ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ကမ္ဘာကို တည်တံ့စေသော၊ မြေကြီးကို ဆောင်ထားသော၊ ကောင်းစွာရွာသွန်းသော မိုးကြီးကြောင့်ဖြစ်သော ထိုရေသည် ကမ္ဘာဖျက်သော ရေကဲ့သို့ ငန်ရန် မထိုက်တန်ပေ။ သို့ဖြစ်ပါက မြေကြီးသည်လည်း အရည်ပျော်သွားရာ၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ထိုပြိတ္တာတို့၏ အကုသိုလ်ကံအစွမ်းကြောင့် ပကတိရေသည် ပြည်၊ တံတွေး အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားသကဲ့သို့ ထိုရေသည် ထိုစဉ်အခါ၌ ခါးငန်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အလွန်ငန်သောရေ၌ ဂျုံမှုန့်ဆုပ်ကဲ့သို့ အရည်ပျော်သွားကြကုန်၏' ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်၏။

Anantānīti aparimāṇāni, ‘‘ettakānī’’ti aññehi minituṃ asakkuṇeyyāni. Tāni ca bhagavā anantena buddhañāṇena avedi ‘‘ananto ākāso, ananto sattanikāyo, anantāni cakkavāḷānī’’ti. Tividhampi hi anantaṃ buddhañāṇena paricchindati sayampi anantattā. Yāvatakañhi ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇaṃ. Yāvatakaṃ ñāṇaṃ, tāvatakameva ñeyyaṃ. Ñeyyapariyantikaṃ ñāṇaṃ, ñāṇapariyantikaṃ ñeyyanti. Tena vuttaṃ ‘‘anantena buddhañāṇena avedī’’tiādi. Anantatā cassa anantañeyyappaṭivijjhaneneva veditabbā tattha appaṭihatacārattā. Idāni yathāvuttamatthaṃ nigamento āha ‘‘evamassa okāsalokopi sabbathā vidito’’ti.

'အနန္တ' ဟူသည်မှာ အတိုင်းအဆမရှိ ကုန်သော၊ 'ဤမျှလောက်ရှိ၏' ဟု အခြားသူတို့က နှိုင်းယှဉ်တိုင်းတာခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် 'ကောင်းကင်သည် အဆုံးမရှိ၊ သတ္တဝါအပေါင်းသည် အဆုံးမရှိ၊ စကြဝဠာတို့သည် အဆုံးမရှိကုန်' ဟု အဆုံးမရှိသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ သုံးပါးအပြားရှိသော ထိုအနန္တကိုလည်း ဉာဏ်တော်ကိုယ်တိုင် အဆုံးမရှိသောအဖြစ်ကြောင့် ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိတော်မူ၏။ အကြင်မျှလောက် သိဖွယ်ဉေယျတရားသည် ရှိ၏၊ ထိုမျှလောက် ဉာဏ်တော်သည် ရှိ၏။ အကြင်မျှလောက် ဉာဏ်တော်သည် ရှိ၏၊ ထိုမျှလောက်သာလျှင် သိဖွယ်ဉေယျတရားသည် ရှိ၏။ ဉာဏ်တော်သည် ဉေယျတရားလျှင် အပိုင်းအခြားရှိ၏၊ ဉေယျတရားသည် ဉာဏ်တော်လျှင် အပိုင်းအခြားရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'အဆုံးမရှိသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်ဖြင့် သိတော်မူ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုဉာဏ်တော်၏ အဆုံးမရှိသောအဖြစ်ကိုလည်း အဆုံးမရှိသော ဉေယျတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ ထိုတရားတို့၌ ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်း မရှိဘဲ ကျက်စားတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို နိဂုံးချုပ်လိုသဖြင့် 'ဤသို့လျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဩကာသလောကသည်လည်း အချင်းခပ်သိမ်း ထင်ရှားသိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Api cettha vivaṭṭādīnampi viditatā vattabbā, tasmā vivaṭṭādayopi ādito pabhuti evaṃ veditabbā – saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyīti kappassa cattāri asaṅkhyeyyāni. Tattha saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, vinassamāno asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kāloyeva, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa vināso veditabbo. Saṃvaṭṭato uddhaṃ tathāṭhāyīkālo saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo, vaḍḍhamāno asaṅkhyeyyakappo. Sopi atthato kāloyeva, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa vaḍḍhi veditabbā. Vivaṭṭato uddhaṃ [Pg.278] tathāṭhāyīkālo vivaṭṭaṭṭhāyī. Tattha tayo saṃvaṭṭā tejosaṃvaṭṭo āposaṃvaṭṭo vāyosaṃvaṭṭoti. Tisso saṃvaṭṭasīmā ābhassarā subhakiṇhā vehapphalāti. Yadā kappo tejena saṃvaṭṭati, tadā ābhassarato heṭṭhā agginā ḍayhati. Yadā āpena saṃvaṭṭati, tadā subhakiṇhato heṭṭhā udakena vilīyati. Yadā vāyunā saṃvaṭṭati, tadā vehapphalato heṭṭhā vātena viddhaṃsati.

ထို့ပြင် ဤဉာဏ်တော်၌ ဝိဝဋ္ဋစသည်တို့ကို သိတော်မူသောအဖြစ်ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိဝဋ္ဋစသည်တို့ကိုလည်း အစမှ စ၍ ဤသို့ သိအပ်၏— သံဝဋ္ဋ၊ သံဝဋ္ဋဌာယီ၊ ဝိဝဋ္ဋ၊ ဝိဝဋ္ဋဌာယီ ဟူ၍ ကပ်၏ အသင်္ချေယျလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပျက်စီးခြင်းသည် သံဝဋ္ဋမည်၏၊ ပျက်စီးဆဲဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်တည်း။ ထိုကပ်သည် အနက်သဘောအားဖြင့် ကာလသာလျှင်တည်း။ ထိုအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းအားဖြင့် ထိုကပ်၏ ပျက်စီးမှုကို သိအပ်၏။ ပျက်စီးပြီးနောက် ထိုသို့ တည်ရှိနေသော ကာလသည် သံဝဋ္ဋဌာယီမည်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပွားများခြင်းသည် ဝိဝဋ္ဋမည်၏၊ ပွားများစည်ပင်ဆဲဖြစ်သော အသင်္ချေယျကပ်တည်း။ ထိုကပ်သည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ကာလသာလျှင်တည်း။ ထိုအခါ၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော သင်္ခါရတရားတို့၏ ကြီးပွားခြင်းအားဖြင့် ကြီးပွားမှုကို သိအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ပွားများပြီးနောက် ထိုသို့ တည်ရှိနေသော ကာလသည် ဝိဝဋ္ဋဌာယီမည်၏။ ထိုပျက်စီးခြင်း သံဝဋ္ဋသည် တေဇောသံဝဋ္ဋ (မီးဖျက်ကပ်)၊ အာပေါသံဝဋ္ဋ (ရေဖျက်ကပ်)၊ ဝါယောသံဝဋ္ဋ (လေဖျက်ကပ်) ဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ပျက်စီးခြင်းအတားအဆီး (အပိုင်းအခြား) တို့သည် အာဘဿရဘုံ၊ သုဘကိဏှဘုံ၊ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ ဟူ၍ သုံးပါးတို့တည်း။ ကပ်သည် မီးဖြင့် ပျက်စီးသောအခါ အာဘဿရဘုံမှ အောက်၌ မီးဖြင့် လောင်ကျွမ်းအပ်၏။ ရေဖြင့် ပျက်စီးသောအခါ သုဘကိဏှဘုံမှ အောက်၌ ရေဖြင့် အရည်ပျော် (ပျက်စီး) အပ်၏။ လေဖြင့် ပျက်စီးသောအခါ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံမှ အောက်၌ လေဖြင့် ပျက်စီးလွင့်စဉ်အပ်၏။

Vitthārato pana tīsupi saṃvaṭṭakālesu ekaṃ buddhakkhettaṃ vinassati. Buddhakkhettaṃ nāma tividhaṃ hoti jātikkhettaṃ āṇākkhettaṃ visayakkhettañca. Tattha jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyantaṃ hoti, yaṃ tathāgatassa paṭisandhiggahaṇādīsu kampati. Yattake hi ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇādiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva paṭivijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakkhettaṃ nāmāti buddhakkhettanti vuccati. Āṇākkhettaṃ pana koṭisatasahassacakkavāḷapariyantaṃ, yattha ratanasuttaṃ (khu. pā. 6.1 ādayo; su. ni. 224 ādayo) khandhaparittaṃ (a. ni. 4.67; jā. 1.2.105-106; cūḷava. 251 ādayo) dhajaggaparittaṃ (saṃ. ni. 1.249) āṭānāṭiyaparittaṃ (dī. ni. 3.275 ādayo) moraparittanti (jā. 1.2.17-18) imesaṃ parittānaṃ ānubhāvo vattati. Iddhimā hi cetovasippatto āṇākkhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hoti. Ekacakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākkhette sabbasattānampi abhisambhuṇāteva parittānubhāvo tattha devatāhi parittānaṃ sampaṭicchitabbato, tasmā taṃ āṇākkhettanti vuccati. Visayakkhettaṃ pana anantaṃ aparimāṇaṃ. Anantāparimāṇesu hi cakkavāḷesu yaṃ yaṃ tathāgato ākaṅkhati, taṃ taṃ jānāti ākaṅkhappaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa. Evametesu tīsu buddhakkhettesu ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassati, tasmiṃ pana vinassante jātikkhettaṃ vinaṭṭhameva hoti. Vinassantampi ekatova vinassati, saṇṭhahantampi ekatova saṇṭhahati, tassevaṃ vināso saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

အကျယ်အားဖြင့်မူကား သုံးပါးသော ပျက်စီးခြင်းကာလတို့၌ ဗုဒ္ဓခေတ် တစ်ခုသည် ပျက်စီး၏။ ဗုဒ္ဓခေတ် မည်သည်မှာ ဇာတိခေတ်၊ အာဏာခေတ်၊ ဝိသယခေတ် ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဇာတိခေတ်သည် စကြဝဠာ တစ်သောင်း အပိုင်းအခြား ရှိ၏။ ထိုစကြဝဠာ တစ်သောင်း အပိုင်းအခြားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပဋိသန္ဓေ နေတော်မူခြင်း စသည်တို့၌ တုန်လှုပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပဋိသန္ဓေယူတော်မူခြင်းစသော ဉာဏ်တော်၏ အာနုဘော်သည် ကောင်းမှုကံ၏ စွမ်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ တက်ကြွလျက် မိမိ၏ သဘောအားဖြင့်သာ စံပယ်ကျက်စားရာဖြစ်သော အကြင်မျှလောက်သော အရပ်သည် ရှိ၏၊ ထိုစကြဝဠာ အလုံးစုံသည် ဘုရားအညွန့်အညှောက်ဖြစ်သော အလောင်းတော်၏ ဖြစ်ပွားရာခေတ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓခေတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အာဏာခေတ်သည်ကား စကြဝဠာ ကုဋေတစ်သိန်း အပိုင်းအခြား ရှိ၏။ ထိုစကြဝဠာ ကုဋေတစ်သိန်း၌ ရတနသုတ်၊ ခန္ဓသုတ်၊ ဓဇဂ္ဂသုတ်၊ အာဋာနာဋိယသုတ်၊ မောရသုတ် ဟူသော ဤပရိတ်တော်တို့၏ အာနုဘော်သည် ပျံ့နှံ့တည်တံ့၏။ စိတ်ကို ဝသီဘော် ရရှိသော တန်ခိုးရှင်သည် အာဏာခေတ်၌ အကျုံးဝင်သော တစ်ခုသော စကြဝဠာ၌ တည်လျက် မိမိအကျိုးငှာ ပရိတ်ပြုပြီးနောက် ထိုအရပ်မှ အခြားသော စကြဝဠာသို့ ရောက်သွားသော်လည်း ပရိတ်ပြုပြီးသူသာလျှင် ဖြစ်၏။ စကြဝဠာတစ်ခု၌ တည်၍ သတ္တဝါအားလုံး၏ အကျိုးငှာ ပရိတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်အပ်သည်ရှိသော် အာဏာခေတ်၌ ရှိသော သတ္တဝါအားလုံးတို့အားလည်း ပရိတ်တော်၏ အာနုဘော်သည် ရောက်ရှိနိုင်သည်သာလျှင်တည်း။ ထိုခေတ်၌ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ပရိတ်တော်ကို ရိုသေစွာ ခံယူကြသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုခေတ်ကို 'အာဏာခေတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဝိသယခေတ်သည်ကား အဆုံးမရှိ၊ အတိုင်းအရှည်မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် အဆုံးမရှိ၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော စကြဝဠာတို့၌ အကြင်အကြင် စကြဝဠာကို သိလိုသော အလိုတော်ရှိ၏၊ ထိုထိုစကြဝဠာကို သိတော်မူ၏။ ဘုရားဉာဏ်တော်သည် အလိုတော်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤသုံးပါးသော ဗုဒ္ဓခေတ်တို့တွင် အာဏာခေတ် တစ်ခုသည် ပျက်စီး၏၊ ထိုအာဏာခေတ် ပျက်စီးသောအခါ ဇာတိခေတ်သည်လည်း ပျက်စီးပြီးသားလျှင် ဖြစ်၏။ ပျက်စီးသော်လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာ ပျက်စီး၏၊ ပြန်လည်တည်ဆောက်တည်ရှိသော်လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာ တည်ရှိ၏။ ထိုဗုဒ္ဓခေတ်၏ ပျက်စီးခြင်းနှင့် တည်ရှိခြင်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။

Yasmiṃ samaye kappo agginā nassati, āditova kappavināsakamahāmegho uṭṭhahitvā koṭisatasahassacakkavāḷe ekaṃ mahāvassaṃ vassati[Pg.279], manussā tuṭṭhā sabbabījāni nīharitvā vapanti, sassesu pana gokhāyitamattesu jātesu gadrabharavaṃ ravanto ekabindumpi na vassati, tadā pacchinnapacchinnameva hoti vassaṃ. Idaṃ sandhāya hi bhagavatā ‘‘hoti so, bhikkhave, samayo yaṃ bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni bahūni vassasatasahassāni devo na vassatī’’ti (a. ni. 7.66) vuttaṃ. Vassūpajīvinopi sattā kālaṃ katvā parittābhādibrahmaloke nibbattanti, pupphaphalūpajīviniyo ca devatā. Evaṃ dīghe addhāne vītivatte tattha tattha udakaṃ parikkhayaṃ gacchati, athānupubbena macchakacchapāpi kālaṃ katvā brahmaloke nibbattanti nerayikasattāpi. Tattha nerayikā sattamasūriyapātubhāve vinassantīti eke.

ကမ္ဘာဦး၌ မီးဖြင့် ကမ္ဘာပျက်မည့်အခါတွင် ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီးသည် တက်၍ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မိုးကြီးရွာသွန်း၏။ လူတို့သည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ကြသဖြင့် ခပ်သိမ်းသော မျိုးစေ့တို့ကို ထုတ်ယူ၍ စိုက်ပျိုးကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုကောက်ပဲသီးနှံတို့သည် နွားစာစားရုံမျှသာ အမြင့်ရှိသေးသောအခါတွင် မြည်းအော်သံကဲ့သို့သော အသံဖြင့် မြည်ဟည်းလျက် မိုးရေတစ်စက်မျှပင် မရွာတော့ဘဲ လုံးဝ ပြတ်စဲသွားလေတော့၏။ ဤသို့ ပြတ်စဲခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်းတို့၊ နှစ်ပေါင်းများစွာ၊ နှစ်ရာပေါင်းများစွာ၊ နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ၊ နှစ်သိန်းပေါင်းများစွာ မိုးမရွာသော ကာလသည် ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မိုးရေကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကြသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အပွင့်အသီးကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကြသော နတ်တို့သည်လည်းကောင်း သေလွန်ကြပြီးလျှင် ပရိတ္တာဘအစရှိသော ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ရှည်လျားသော ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ ထိုထိုအရပ်တို့၌ ရေသည် ကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်လေရာ အစဉ်သဖြင့် ငါးနှင့် လိပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ငရဲသား သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း သေလွန်ကြပြီးလျှင် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုစကြဝဠာ၌ ငရဲသားတို့သည် ခုနစ်စင်းမြောက်သော နေ ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာသောအခါမှသာ ပျက်စီးကြရကုန်၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

Jhānaṃ pana vinā natthi brahmaloke nibbatti, etesañca keci dubbhikkhapīḷitā, keci abhabbā jhānādhigamāya, te kathaṃ tattha nibbattantīti? Devaloke paṭiladdhajjhānavasena. Tadā hi ‘‘vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissatī’’ti lokabyūhā nāma kāmāvacaradevā muttasirā vikiṇṇakesā rudammukhā assūni hatthehi puñchamānā rattavatthanivatthā ativiya virūpavesadhārino hutvā manussapathe vicarantā evaṃ ārocenti ‘‘mārisā mārisā ito vassasatasahassassa accayena kappavuṭṭhānaṃ bhavissati, ayaṃ loko vinassissati, mahāsamuddopi ussussissati, ayañca mahāpathavī sineru ca pabbatarājā ḍayhissanti vinassissanti, yāva brahmalokā lokavināso bhavissati, mettaṃ mārisā bhāvetha, karuṇaṃ, muditaṃ, upekkhaṃ mārisā bhāvetha, mātaraṃ upaṭṭhahatha, pitaraṃ upaṭṭhahatha, kule jeṭṭhāpacāyino hothā’’ti. Te pana devā lokaṃ byūhenti sampiṇḍentīti ‘‘lokabyūhā’’ti vuccanti. Te kira disvā manussā yattha katthaci ṭhitāpi nisinnāpi saṃvegajātā sambhamappattāva hutvā tesaṃ āsanne ṭhāne sannipatanti.

ဈာန်ကို ကြဉ်၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရခြင်းသည် မရှိချေ။ သို့သော် ထိုသူတို့တွင် အချို့မှာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းဘေးဖြင့် နှိပ်စက်ခံနေကြရပြီး၊ အချို့မှာမူ ဈာန်တရား ရရှိရန် မထိုက်တန်ကြပေ။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူတို့သည် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မည်သို့ ဖြစ်နိုင်ကြပါမည်နည်း။ နတ်ပြည်၌ ရရှိသော ဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ထိုအခါတွင် ကာမာဝစရ နတ်ပြည်၌ရှိသော “လောကဗျူဟာ” အမည်ရှိသော နတ်တို့သည် “ယခုမှစ၍ အနှစ်တစ်သိန်း လွန်သောအခါ ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်” ဟု သိကြသဖြင့် ဦးခေါင်းကို ငုံ့လျက်၊ ဖရိုဖရဲ ဖားလျားချထားသော ဆံပင်ရှိကြကုန်လျက်၊ ငိုကြွေးသော မျက်နှာဖြင့် မျက်ရည်တို့ကို လက်ဖြင့် သုတ်လျက်၊ နီသောအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ကာ အလွန်အရုပ်ဆိုးသော အသွင်ကို ဆောင်လျက် လူတို့သွားလာရာ လမ်းခရီးတို့၌ လှည့်လည်သွားလာကာ ဤသို့ နှိုးဆော် ကြားပြောကြကုန်၏။ “အို အချင်းတို့... ယခုမှစ၍ အနှစ်တစ်သိန်း လွန်မြောက်သောအခါ ကမ္ဘာပျက်လိမ့်မည်။ ဤလောကသည် ပျက်စီးလိမ့်မည်။ မဟာသမုဒ္ဒရာကြီးသည်လည်း ခြောက်သွေ့လိမ့်မည်။ ဤမဟာပထဝီမြေကြီးနှင့် တောင်မင်းမြင်းမိုရ်သည်လည်း မီးလောင်ပျက်စီးကြလိမ့်မည်။ ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် လောကပျက်စီးခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်။ အချင်းတို့... မေတ္တာပွားကြကုန်လော့၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ တရားတို့ကို ပွားများကြကုန်လော့။ မိဘတို့ကို လုပ်ကျွေးပြုစုကြကုန်လော့။ မိသားစုအတွင်း ကြီးသူတို့အား အရိုအသေ ပြုကြကုန်လော့” ဟု နှိုးဆော်ကြ၏။ ထိုနတ်တို့သည် လောကသားတို့ စည်းဝေးလာအောင် နှိုးဆော်တတ်ကြသဖြင့် “လောကဗျူဟာနတ်များ” ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုနတ်တို့ကို မြင်ကြရသောအခါ လူတို့သည် မတ်တတ်ရပ်နေသူဖြစ်စေ၊ ထိုင်နေသူဖြစ်စေ မည်သည့်နေရာ၌ ရှိနေကြစေကာမူ အလွန်ထိတ်လန့် တုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြလျက် ထိုနတ်တို့၏ အနီးအနား၌ စည်းဝေး စုရုံးလာကြကုန်သတတ်။

Kathaṃ panete kappavuṭṭhānaṃ jānantīti? ‘‘Dhammatāya sañcoditā’’ti ācariyā. ‘‘Tādisanimittadassanenā’’ti eke. ‘‘Brahmadevatāhi uyyojitā’’ti apare. Tesaṃ pana vacanaṃ sutvā yebhuyyena manussā ca bhummadevatā ca saṃvegajātā aññamaññaṃ muducittā hutvā mettādīni puññāni karitvā devaloke nibbattanti. Tattha dibbasudhābhojanaṃ bhuñjitvā tato vāyokasiṇe [Pg.280] parikammaṃ katvā jhānaṃ paṭilabhanti. Devānaṃ kira sukhasamphassavātaggahaṇapaacayena vāyokasiṇe jhānāni sukheneva ijjhanti. Tadaññe pana āpāyikā sattā aparāpariyavedanīyena kammena devaloke nibbattanti. Aparāpariyavedanīyakammarahito hi saṃsāre saṃsaranto nāma satto natthi. Tepi tattha tatheva jhānaṃ paṭilabhanti. Evaṃ devaloke paṭiladdhajjhānavasena sabbepi brahmaloke nibbattanti. Idañca yebhuyyavasena vuttaṃ.

ထိုနတ်တို့သည် ကမ္ဘာပျက်မည့်အဖြစ်ကို မည်သို့ သိကြသနည်း။ “သဘာဝတရား (ဓမ္မတာ) က နှိုးဆော်တိုက်တွန်းသောကြောင့် သိကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့က ဆိုကြ၏။ “ထိုကဲ့သို့သော ကမ္ဘာပျက်မည့် နိမိတ်လက္ခဏာတို့ကို မြင်တွေ့ရသောကြောင့် သိကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ “ဗြဟ္မာနတ်တို့က တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သောကြောင့် သိကြခြင်းဖြစ်သည်” ဟု အခြားသူတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့၏ နှိုးဆော်သံကို ကြားရသောအခါ များသောအားဖြင့် လူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်လည်းကောင်း ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ကြလျက်၊ အချင်းချင်း နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စိတ်ထားရှိကြကာ မေတ္တာအစရှိသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုကြပြီးလျှင် နတ်ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ နတ်၏ သုဓာဘုတ်အာဟာရကို စားသုံးကြရသဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ကျန်းမာသန်စွမ်းပြီးလျှင် ဝါယောကသိုဏ်း၌ ပရိကံပြုကာ ဈာန်တရားကို ရရှိကြကုန်၏။ နတ်တို့အား ချမ်းသာစွာ ထိတွေ့ရသော လေဓာတ်ကို အာရုံယူရလွယ်ကူသဖြင့် ဝါယောကသိုဏ်း၌ ဈာန်တရားများသည် အလွန်လွယ်ကူစွာပင် ပြီးမြောက် အောင်မြင်ကြကုန်သတတ်။ ထိုမှတစ်ပါးသော အပါယ်သား သတ္တဝါတို့သည်ကား မိမိတို့ ပြုခဲ့ဖူးသော အပရာပရိယဝေဒနိယကံ အစွမ်းကြောင့် နတ်ပြည်၌ လာရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သံသရာ၌ ကျင်လည်နေကြသော သတ္တဝါတို့တွင် အပရာပရိယဝေဒနိယကံ မရှိသော သတ္တဝါဟူ၍ မည်သူမျှ မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအပါယ်သားဟောင်း ဖြစ်သော နတ်တို့သည်လည်း ထိုနတ်ပြည်၌ပင် ဈာန်တရားကို ရရှိကြကုန်၏။ ဤသို့ နတ်ပြည်၌ ရရှိအပ်သော ဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် နတ်အားလုံးတို့သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤစကားကို များသောအားဖြင့် ဖြစ်ပျက်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Keci pana ‘‘apāyasattā saṃvaṭṭamānalokadhātūhi aññesu lokadhātūsupi nibbattanti. Na hi sabbe apāyasattā tadā rūpārūpabhavesu uppajjantīti sakkā viññātuṃ apāyesu dīghāyukānaṃ devalokūpapattiyā asambhavato. Niyatamicchādiṭṭhiko pana vinassamānepi kappe nirayato na muccatiyeva, tasmā so tattha anibbattitvā piṭṭhicakkavāḷe nibbattati. Niyatamicchādiṭṭhiyā hi samannāgatassa bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi. Tāya hi samannāgatassa neva saggo atthi, na maggo, tasmā so saṃvaṭṭamānacakkavāḷato aññattha niraye nibbattitvā paccati. Kiṃ pana piṭṭhicakkavāḷaṃ na jhāyatīti? Jhāyati. Tasmiṃ jhāyamānepi esa ākāse ekasmiṃ padese paccatī’’ti vadanti.

အချို့သော ဆရာတို့မူကား “အပါယ်သတ္တဝါတို့သည် ပျက်စီးနေသော လောကဓာတ်များမှ အခြားမပျက်စီးသော လောကဓာတ်တို့၌ သွားရောက်ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကမ္ဘာပျက်သောအခါ ခပ်သိမ်းသော အပါယ်သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြသည်ဟု မယူဆနိုင်ပေ။ အပါယ်ဘုံ၌ အလွန်အသက်ရှည်သော သတ္တဝါတို့သည် နတ်ပြည်သို့ သွားရောက်ဖြစ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသော သူမူကား ကမ္ဘာပျက်သော်လည်း ငရဲမှ ဘယ်သောအခါမျှ မလွတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ပျက်စီးဆဲ စကြဝဠာ၌ မဖြစ်တော့ဘဲ စကြဝဠာကျော (အခြားသော စကြဝဠာ) ၌ ဖြစ်ရ၏။ အမှန်စင်စစ် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသောသူအား သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဟူသည် မရှိချေ။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူအား နတ်ပြည်သို့ လားရာလမ်းလည်းမရှိ၊ မဂ်လမ်းဖိုလ်လမ်းလည်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ပျက်စီးဆဲစကြဝဠာမှ အခြားသော စကြဝဠာ၏ ငရဲ၌ ဖြစ်၍ ခံစားရ၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အခြားသော စကြဝဠာကျောသည်လည်း မီးမလောင်ပါသလော။ လောင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုစကြဝဠာ လောင်ကျွမ်းနေသော်လည်း ဤနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူသည် ကောင်းကင် ဟင်းလင်းပြင်ရှိ နေရာတစ်ခု၌သာ ငရဲမီးအပူဒဏ်ကို ခံရ၍ ကျက်ရ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Vassūpacchedato pana uddhaṃ dīghassa addhuno accayena dutiyo sūriyo pātubhavati, pātubhūte pana tasmiṃ neva rattiparicchedo, na divāparicchedo paññāyati. Eko sūriyo uṭṭheti, eko atthaṃ gacchati, avicchinnasūriyasantāpova loko hoti. Yathā ca kappavuṭṭhānakālato pubbe uppannasūriyavimāne sūriyadevaputto hoti, evaṃ kappavināsakasūriye natthi. Kappavuṭṭhānakāle pana yathā aññe kāmāvacaradevā, evaṃ sūriyadevaputtopi jhānaṃ nibbattetvā brahmalokaṃ upapajjati. Sūriyamaṇḍalaṃ pana pabhassaratarañceva tejavantatarañca hutvā pavattati. Taṃ antaradhāyitvā aññameva uppajjatīti apare. Tattha pakatisūriye vattamāne ākāse valāhakāpi dhūmasikhāpi vattanti, kappavināsakasūriye vattamāne vigatadhūmavalāhakaṃ ādāsamaṇḍalaṃ viya nimmalaṃ nabhaṃ hoti. Ṭhapetvā pañca mahānadiyo sesakunnadiādīsu udakaṃ sussati.

မိုးလုံးဝ ပြတ်စဲသွားပြီးနောက် ရှည်လျားသော အဓွန့်ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ ဒုတိယမြောက် နေတစ်စင်း ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာ၏။ ထိုဒုတိယနေ ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ နေ့နှင့်ည၏ အပိုင်းအခြားသည် မထင်ရှားတော့ပေ။ နေတစ်စင်း ပေါ်လာလျှင် နေတစ်စင်း ဝင်သွားကာ လောကသည် အစဉ်မပြတ် ပူပြင်းလှသော နေပူရှိန်အောက်သို့ ရောက်ရှိနေတော့၏။ ကမ္ဘာမပျက်မီ ကာလအတွင်း ဖြစ်ပေါ်သော နေဗိမာန်၌ နေနတ်သား ရှိသကဲ့သို့ ဤကမ္ဘာဖျက်သည့် နေ၌မူကား နေနတ်သား မရှိတော့ပေ။ ကမ္ဘာပျက်သောအခါ အခြားသော ကာမာဝစရနတ်တို့ကဲ့သို့ပင် နေနတ်သားသည်လည်း ဈာန်တရားကို ရရှိစေပြီးလျှင် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ရှိသွားလေသည်။ သို့သော် နေဝန်းသည်မူကား အလွန်တောက်ပ၍ အလွန်ပြင်းထန်လှသော အပူရှိန်ဖြင့် တည်တံ့နေ၏။ အချို့သောသူတို့ကမူ ထိုမူလနေဝန်းသည် ကွယ်ပျောက်သွားပြီး အခြားသော နေဝန်းတစ်ခုသာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သာမန်နေသာသည့် အခါတွင် ကောင်းကင်၌ တိမ်တိုက်များနှင့် မြူခိုးများ ရှိတတ်သော်လည်း၊ ဤကမ္ဘာဖျက်နေ ပေါ်ထွန်းသောအခါတွင်မူ မြူခိုးတိမ်တိုက် ကင်းစင်လျက် မှန်ချပ်ကဲ့သို့ ပြောင်လက်စင်ကြယ်သော ကောင်းကင်ပြင်ကြီး ဖြစ်ပေါ်နေတော့၏။ ထိုအခါ မြစ်ကြီးငါးသွယ်တို့မှတစ်ပါး ကျန်ရှိသော မြစ်ငယ်ချောင်းငယ်တို့၌ ရေသည် ခြောက်သွေ့သွားလေတော့၏။

Tatopi [Pg.281] dīghassa addhuno accayena tatiyo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā mahānadiyopi sussanti.

ထိုမှတစ်ပါး ရှည်လျားသော အဓွန့်ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ တတိယမြောက် နေတစ်စင်း ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ထိုနေ၏ ပူရှိန်ကြောင့် မြစ်ကြီးငါးသွယ်တို့သည်လည်း ခြောက်သွေ့သွားကြကုန်၏။

Tatopi dīghassa addhuno accayena catuttho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā himavati mahānadīnaṃ pabhavā sīhappapātadaho mandākinīdaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho anotattadaho chaddantadaho kuṇāladahoti ime satta mahāsarā sussanti.

ထိုမှတစ်ပါး ရှည်လျားသော အဓွန့်ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ စတုတ္ထမြောက် နေတစ်စင်း ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ထိုနေ၏ ပူရှိန်ကြောင့် ဟိမဝန္တာတောင်၌ မြစ်ကြီးတို့၏ မြစ်ဖျားခံရာဖြစ်သော သီဟပ္ပပါတအိုင်၊ မန္ဒာကိနီအိုင်၊ ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၊ ရထကာရအိုင်၊ အနောတတ်အိုင်၊ ဆဒ္ဒန်အိုင်၊ ကုဏာလအိုင် ဟူသော ဤအိုင်ကြီးခုနစ်ခုတို့သည် ခြောက်သွေ့သွားကြကုန်၏။

Tatopi dīghassa addhuno accayena pañcamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā anupubbena mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṃ na saṇṭhāti.

ထိုမှတစ်ပါး ရှည်လျားသော အဓွန့်ကာလ လွန်မြောက်သောအခါ ပဉ္စမမြောက် နေတစ်စင်း ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာပြန်ရာ ထိုနေ၏ ပူရှိန်ကြောင့် အစဉ်သဖြင့် မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ လက်တစ်ဆစ် စိုရုံမျှသော်လည်း ရေသည် မကျန်ရှိတော့ဘဲ လုံးဝ ကင်းစင်ခြောက်သွေ့သွားလေတော့၏။

Tatopi dīghassa addhuno accayena chaṭṭho sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekadhūmaṃ hoti pariyādinnasinehaṃ dhūmena. Yāya hi āpodhātuyā tattha tattha pathavīdhātu ābandhattā sampiṇḍitā hutvā tiṭṭhati, sā chaṭṭhasūriyapātubhāvena parikkhayaṃ gacchati. Yathā cidaṃ, evaṃ koṭisatasahassacakkavāḷānipi.

ထိုမှတစ်ပါး ရှည်လျားစွာသော ကာလလွန်မြောက်သောအခါ ခြောက်ခုမြောက်သော နေသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနေ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် စကြဝဠာတစ်ခုလုံးသည် တစ်ခဲနက်သော အခိုးအလျှံများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသွားကာ အစေးအညှိများ အကုန်လုံး ခန်းခြောက်သွားလေသည်။ ထိုထိုသော မြေကြီးဓာတ်၌ ရေဓာတ် (အာပေါဓာတ်) ဖြင့် ဖွဲ့စည်းကာ စုပေါင်းတည်ရှိနေသော မြေထုသည် ခြောက်ခုမြောက်သော နေ ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ကုန်ခန်းပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။ ဤစကြဝဠာသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သကဲ့သို့ ထိုအတူ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့သည်လည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

Tatopi dīghassa addhuno accayena sattamo sūriyo pātubhavati, yassa pātubhāvā sakalacakkavāḷaṃ ekajālaṃ hoti saddhiṃ koṭisatasahassacakkavāḷehi, yojanasatikādibhedāni sinerukūṭāni palujjitvā ākāseyeva antaradhāyanti. Sā aggijālā uṭṭhahitvā cātumahārājike gaṇhāti. Tattha kanakavimānaratanavimānamaṇivimānāni jhāpetvā tāvatiṃsabhavanaṃ gaṇhāti. Etenevūpāyena yāva paṭhamajjhānabhūmiṃ gaṇhāti, tattha tayopi brahmaloke jhāpetvā ābhassare āhacca tiṭṭhati. Sā yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na nibbāyati. Sabbasaṅkhāraparikkhayā pana sappitelajjhāpanaggisikhā viya chārikampi anavasesetvā nibbāyati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāro.

ထိုမှတစ်ပါး ရှည်လျားစွာသော ကာလလွန်မြောက်သောအခါ ခုနစ်ခုမြောက်သော နေသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုနေ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းကြောင့် ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့နှင့်တကွ စကြဝဠာတစ်ခုလုံးသည် တစ်ခဲနက်သော မီးလျှံကြီး ဖြစ်သွားလေသည်။ ယူဇနာတစ်ရာ အစရှိသော အတိုင်းအတာရှိသော မြင့်မိုရ်တောင်ထွဋ်တို့သည် ပြိုကွဲကြေမွကာ ကောင်းကင်ပြင်၌ပင် ကွယ်ပျောက်ကြကုန်၏။ ထိုမီးလျှံကြီးသည် အထက်သို့ တက်၍ စာတုမဟာရာဇ် နတ်ပြည်တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေ၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ ရွှေဗိမာန်၊ ရတနာဗိမာန်၊ ပတ္တမြားဗိမာန်တို့ကို လောင်ကျွမ်းပြီးလျှင် တာဝတိံသာ နတ်ပြည်ကိုလည်း လောင်ကျွမ်း၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ပထမဈာန်ဘုံတိုင်အောင် လောင်ကျွမ်းလေသည်။ ထိုပထမဈာန်ဘုံ၌ ဗြဟ္မာ့ဘုံသုံးခုကို လောင်ကျွမ်းပြီးလျှင် အာဘဿရ ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ ထိစပ်၍ တည်၏။ ထိုမီးလျှံသည် လောင်ကျွမ်းဖွယ်ရာ သင်္ခါရမီးစာ အနုမြူမျှ ကျန်ရှိနေသေးသရွေ့ မငြိမ်းနိုင်သေးပေ။ လောင်ကျွမ်းဖွယ်ရာ မီးစာအားလုံး ကုန်သွားသောအခါ၌မူ ထောပတ်နှင့် ဆီတို့ကို လောင်ကျွမ်းပြီးသော ဆီမီးတောက်ကဲ့သို့ ပြာမျှပင် မကျန်တော့ဘဲ ငြိမ်းသွားလေ၏။ ထိုအခါ အောက်ကောင်းကင်ပြင်နှင့် အထက်ကောင်းကင်ပြင်သည် တစ်စပ်တည်းဖြစ်ကာ ကြီးစွာသော အမိုက်မှောင်ကြီး ဖြစ်သွားလေသည်။

Evaṃ ekamasaṅkhyeyyaṃ ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite lokasannivāse lokassa saṇṭhānatthāya devo vassituṃ ārabhati, āditova antaraṭṭhake himapāto viya hoti. Tato kaṇamattā taṇḍulamattā muggamāsabadaraāmalakaeḷālukakumbhaṇḍaalābumattā udakadhārā hutvā anukkamena [Pg.282] usabhadveusabhaaḍḍhagāvutagāvutaaḍḍhayojanayojanadviyojana…pe… yojanasatayojanasahassamattā hutvā koṭisatasahassacakkavāḷagabbhantaraṃ yāva avinaṭṭhabrahmalokā pūretvā antaradhāyati. Taṃ udakaṃ heṭṭhā ca tiriyañca vāto samuṭṭhahitvā ghanaṃ karoti parivaṭumaṃ paduminīpatte udakabindusadisaṃ.

ဤသို့လျှင် တစ်ခုသော အသင်္ချေယျကာလပတ်လုံး လောကတစ်ခုလုံးသည် ဟင်းလင်းပြင်ကြီး ဖြစ်၍ တည်ရှိနေပြီးနောက်၊ လောကကြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်ရန်အတွက် မိုးနတ်သားသည် မိုးရွာသွန်းရန် အစပြု၏။ အစဦး၌ အကြားရှစ်ရက်တိုင်တိုင် ဆီးနှင်းကျသကဲ့သို့ ရွာ၏။ ထိုနောက်တွင် ဆန်ကွဲခန့်၊ ဆန်စေ့ခန့်၊ ပဲနောက်စေ့ခန့်၊ ဆီးဖြူသီးခန့်၊ သခွားသီးခန့်၊ ဗူးသီး ဖရုံသီးခန့် ကြီးသော မိုးရေစက်များ ရွာသွန်းပြီးလျှင်၊ အစဉ်အတိုင်း တစ်ဥသဘ၊ နှစ်ဥသဘ၊ ဂါဝုတ်ဝက်၊ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက်၊ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ... မှသည် ယူဇနာတစ်ရာ၊ ယူဇနာတစ်ထောင် အတိုင်းအတာရှိသော ရေအလျဉ်များအဖြစ် ရွာသွန်းပြီးနောက်၊ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာ တိုက်အတွင်း၌ မပျက်စီးဘဲကျန်ရှိသော ဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် ရေများ ပြည့်စေလျက် ရွာသွန်းခြင်းသည် စဲသွားလေသည်။ ထိုရေစုကို အောက်ဘက်မှလည်းကောင်း၊ ဘေးတိုက်ဘက်မှလည်းကောင်း လေတိုက်ခတ်၍ ပဒုမ္မာကြာရွက်ပေါ်၌ လုံးဝန်းစွာ တည်နေသော ရေစက်ကဲ့သို့ တစ်ခဲနက်သော ရေလုံးကြီးဖြစ်အောင် ပြုလေသည်။

Kathaṃ tāvamahantaṃ udakarāsiṃ ghanaṃ karotīti ce? Vivarasampadānato vātassāti. Tañhissa tahiṃ tahiṃ vivaraṃ deti. Taṃ evaṃ vātena sampiṇḍiyamānaṃ ghanaṃ kariyamānaṃ parikkhayamānaṃ anupubbena heṭṭhā otarati. Otiṇṇe otiṇṇe udake brahmalokaṭṭhāne brahmaloko, uparicatukāmāvacaradevalokaṭṭhāne ca devalokā pātubhavanti. Cātumahārājikatāvatiṃsabhavanāni pana pathavīsambandhatāya na tāva pātubhavanti. Purimapathaviṭṭhānaṃ otiṇṇe pana balavavātā uppajjanti, te taṃ pihitadvāre dhammakaraṇe ṭhitaudakamiva nirussāsaṃ katvā rumbhanti. Madhurodakaṃ parikkhayaṃ gacchamānaṃ upari rasapathaviṃ samuṭṭhāpeti, udakapiṭṭhe uppalinīpattaṃ viya pathavī saṇṭhāti. Sā vaṇṇasampannā ceva hoti gandharasasampannā ca nirudakapāyāsassa upari paṭalaṃ viya. Ettha pana mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ vinassamāne loke pacchā vinassati, saṇṭhahamāne paṭhamaṃ saṇṭhahatīti veditabbaṃ.

"ထိုမျှလောက် ကြီးမားလှသော ရေအစုကြီးကို လေသည် အဘယ်ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ တစ်ခဲနက်ဖြစ်အောင် ပြုနိုင်သနည်း" ဟု မေးခဲ့မူ၊ လေသည် ဟင်းလင်းပြင်ကို ပိတ်ဆို့ဖွဲ့စည်းမှုကို ပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုလေသည် ထိုစကြဝဠာ၏ ထိုထိုသောအရပ်တို့၌ ဟင်းလင်းပြင်ကို ဖန်တီးပေး၏။ ဤသို့ လေဖြင့် စုစည်းသိပ်သည်းစေလျက် ရေစုသည် လျော့ပါးကာ အစဉ်အတိုင်း အောက်ဘက်သို့ နိမ့်ဆင်းသွားလေသည်။ ရေများ တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ဆင်းသွားသည်နှင့်အမျှ ဗြဟ္မာ့ဘုံတည်ရာအရပ်၌ ဗြဟ္မာ့ဘုံသည်လည်းကောင်း၊ အထက်ကာမဘုံဖြစ်သော နတ်ပြည်တည်ရာအရပ်၌ နတ်ပြည်တို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ စာတုမဟာရာဇ်နှင့် တာဝတိံသာ နတ်ဘုံတို့သည်ကား မြေကြီးနှင့် ဆက်စပ်တည်ရှိရသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ မပေါ်ပေါက်နိုင်သေးပေ။ ရှေးဦးစွာ မြေတည်ရာအရပ်သို့ ရေများ သက်ဆင်းသွားသောအခါ၌မူ ပြင်းထန်သော လေတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုလေတို့သည် ထိုရေကို တံခါးပိတ်ထားသော ဓမ္မကရိုဏ် (ရေစစ်တန်ဆာ) ၌ တည်သော ရေကဲ့သို့ ယိုစီးထွက်ခြင်းမရှိစေဘဲ ပိတ်ဆို့ထိန်းသိမ်းထားကြကုန်၏။ သာယာချိုမြိန်သော ရေသည် ကုန်ခန်းသွားသောအခါ အထက်မျက်နှာပြင်၌ ရသာပထဝီ (အရသာရှိသောမြေ) ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။ ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်၌ ကြာရွက်ကဲ့သို့ မြေကြီးသည် တည်ရှိလာ၏။ ထိုမြေကြီးသည် အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသည်လည်းဖြစ်၏၊ အနံ့အရသာနှင့် ပြည့်စုံသည်လည်းဖြစ်၏၊ ရေခန်းခြောက်သွားသော နို့ဃနာဆွမ်း၏ အပေါ်ယံအလွှာကဲ့သို့ တည်ရှိ၏။ ဤရေမြေတည်ရာ၌ မဟာဗောဓိပလ္လင် တည်ရှိရာအရပ်သည် လောကကြီး ပျက်စီးသောအခါ နောက်ဆုံးမှ ပျက်စီး၍၊ ပြန်လည်တည်ဆောက်သောအခါ ရှေးဦးစွာ ပေါ်ပေါက်တည်ရှိလာသည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Tadā ca ābhassarabrahmaloke paṭhamatarābhinibbattā sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā tato cavitvā opapātikā hutvā idhūpapajjanti, te honti sayaṃpabhā antalikkhacarā, te taṃ rasapathaviṃ sāyitvā taṇhābhibhūtā āluppakārakaṃ paribhuñjituṃ upakkamanti. Atha tesaṃ sayaṃpabhā antaradhāyati, andhakāro hoti. Te andhakāraṃ disvā bhāyanti. Tato tesaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayantaṃ paripuṇṇapaññāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā ‘‘ālokaṃ paṭilabhimhā’’ti haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ bhītānaṃ bhayaṃ nāsetvā sūrabhāvaṃ janayanto uṭṭhito, tasmā sūriyo hotū’’ti sūriyotvevassa nāmaṃ karonti.

ထိုအခါ၌လည်း အာဘဿရ ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ရှေးဦးစွာဖြစ်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် အသက်ကုန်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ကံကုန်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံမှ စုတေ၍ ဤလောက၌ ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့် ထွန်းလင်းလျက် ကောင်းကင်၌ သွားလာနိုင်ကြကုန်၏။ ထိုကမ္ဘာဦးသူတို့သည် အရသာရှိသော မြေဩဇာ (ရသာပထဝီ) ကို မြည်းစမ်းလျက် တဏှာဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းခံရသဖြင့် အာဟာရအဖြစ် စားသုံးရန် လုံ့လပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူတို့၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါသည် ကွယ်ပျောက်၍ အမှောင်ထု ဖြစ်ပေါ်လာလေသည်။ ထိုသူတို့သည် အမှောင်ထုကိုမြင်၍ ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုသူတို့၏ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်လျက် ရဲရင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ယူဇနာငါးဆယ် အပြည့်ရှိသော နေဝန်းသည် ပေါ်ထွက်လာ၏။ ထိုသူတို့သည် နေဝန်းကို မြင်ရသဖြင့် "ငါတို့ အလင်းရောင်ကို ရရှိကြပြီ" ဟု အလွန်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကာ "ထိတ်လန့်နေသော ငါတို့၏ ကြောက်ရွံ့မှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် ရဲရင့်မှုကို ဖြစ်စေလျက် ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအရာသည် သူရိယ (နေ) မည်ထိုက်၏" ဟု ထိုနေအား "သူရိယ" ဟူ၍သာ အမည်မှည့်ကြကုန်၏။

Atha sūriye divasaṃ ālokaṃ katvā atthaṅgate ‘‘yampi ālokaṃ labhimha, sopi no naṭṭho’’ti puna bhītā honti. Tesaṃ evaṃ hoti ‘‘sādhu vatassa, sace aññaṃ ālokaṃ labheyyāmā’’ti. Tesaṃ cittaṃ ñatvā viya ekūnapaññāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ pātubhavati. Te taṃ disvā bhiyyoso [Pg.283] mattāya haṭṭhatuṭṭhā hutvā ‘‘amhākaṃ chandaṃ ñatvā viya uṭṭhito, tasmā cando hotū’’ti candotvevassa nāmaṃ karonti.

ထို့နောက် နေသည် တစ်နေ့ပတ်လုံး အလင်းကို ပေးပြီး၍ ဝင်သွားသောအခါ "ငါတို့ ရရှိခဲ့သော အလင်းရောင်သည် ကွယ်ပျောက်သွားပြန်ပြီ" ဟု တစ်ဖန် ထိတ်လန့်ကြပြန်၏။ ထိုသူတို့အား "အကယ်၍ ငါတို့သည် အခြားသော အလင်းရောင်တစ်ခုကို ရရှိပါက အလွန်ကောင်းလေစွ" ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိရှိသကဲ့သို့ ယူဇနာလေးဆယ်ကိုးယူဇနာရှိသော လဝန်းသည် ထင်ရှားပေါ်ထွက်လာ၏။ ထိုသူတို့သည် ထိုလဝန်းကို မြင်ရသဖြင့် အတိုင်းထက်အလွန် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ကြကာ "ဤအရာသည် ငါတို့၏ အလိုဆန္ဒ (ဆန္ဒ) ကို သိရှိသကဲ့သို့ ထွက်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် စန္ဒ (လ) ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ထိုလအား "စန္ဒ" ဟူ၍သာ အမည်မှည့်ကြကုန်၏။

Evaṃ candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pātubhavanti, tato pabhuti rattindivā paññāyanti, anukkamena ca māsaḍḍhamāsautusaṃvaccharā, candimasūriyānaṃ pātubhūtadivaseyeva sinerucakkavāḷahimavantapabbatā dīpasamuddā ca pātubhavanti. Te ca kho apubbaṃ acarimaṃ phagguṇapuṇṇamadivaseyeva pātubhavanti. Kathaṃ? Yathā nāma kaṅgubhatte paccamāne ekappahāreneva pubbuḷakā uṭṭhahanti, eke padesā thūpathūpā honti, eke ninnaninnā, eke samasamā, evameva thūpathūpaṭṭhāne pabbatā honti, ninnaninnaṭṭhāne samuddā, samasamaṭṭhāne dīpāti.

ဤသို့လျှင် နေနှင့် လတို့ ထင်ရှားပေါ်ထွက်လာသောအခါ နက္ခတ်ကြယ်တာရာတို့သည်လည်း ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ နေ့နှင့် ညဉ့်တို့သည် ထင်ရှားလာကြပြီး အစဉ်အတိုင်း လခွဲ၊ လ၊ ဥတု၊ နှစ် တို့သည်လည်း ထင်ရှားလာကြကုန်၏။ နေနှင့် လတို့ ပေါ်ထွက်လာသော ထိုနေ့၌ပင် မြင့်မိုရ်တောင်၊ စကြဝဠာတောင်၊ ဟိမဝန္တာတောင် အစရှိသော တောင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကျွန်းကြီး၊ သမုဒ္ဒရာတို့သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုအရာတို့သည် ရှေးမနှောင်း (တစ်ပြိုင်နက်တည်း) တပေါင်းလပြည့်နေ့၌သာလျှင် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ အသို့ဖြစ်သနည်းဟူမူ - ဆတ်ထမင်းကို ချက်သောအခါ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရေပွက်များ တက်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အချို့သော အရပ်တို့သည် ဖောင်းကြွမြင့်မောက်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အချို့အရပ်တို့သည် ချိုင့်ဝင်နိမ့်ဆင်းသွားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အချို့အရပ်တို့သည် ညီညာသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအတူပင် မြင့်မောက်သော အရပ်တို့၌ တောင်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ နိမ့်ဆင်းသော အရပ်တို့၌ သမုဒ္ဒရာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ ညီညာသော အရပ်တို့၌ ကျွန်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သတည်း။

Atha tesaṃ sattānaṃ rasapathaviṃ paribhuñjantānaṃ kammena ekacce vaṇṇavanto honti, ekacce dubbaṇṇā honti. Tattha vaṇṇavanto dubbaṇṇe atimaññanti, tesaṃ atimānapaccayā sāpi rasapathavī antaradhāyati, bhūmipappaṭako pātubhavati. Atha nesaṃ teneva nayena sopi antaradhāyati, atha padālatā pātubhavati. Teneva nayena sāpi antaradhāyati, akaṭṭhapāko sāli pātubhavati akaṇo athuso sugandho taṇḍulaphalo. Tato nesaṃ bhājanāni uppajjanti. Te sāliṃ bhājane ṭhapetvā pāsāṇapiṭṭhiyaṃ ṭhapenti, sayameva jālasikhā uṭṭhahitvā taṃ pacati. So hoti odano sumanajātipupphasadiso, na tassa sūpena vā byañjanena vā karaṇīyaṃ atthi, yaṃ yaṃ rasaṃ bhuñjitukāmā honti, taṃtaṃrasova hoti. Tesaṃ taṃ oḷārikaṃ āhāraṃ āharayataṃ tato pabhuti muttakarīsaṃ sañjāyati. Tathā hi rasapathavī bhūmipappaṭako padālatāti ime tāva paribhuttā sudhāhāro viya khudaṃ vinodetvā rasaharaṇīhi rasameva paribyūhentā tiṭṭhanti vatthuno sukhumabhāvena, na nissandā, sukhumabhāveneva gahaṇindhanameva ca hoti. Odano pana paribhutto rasaṃ vaḍḍhentopi vatthuno oḷārikabhāveneva nissandaṃ vissajjento passāvaṃ karīsañca uppādeti.

ထိုသို့ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ရသပထဝီ (မြေဩဇာ) ကို စားသုံးကြရာတွင် ကံအားလျော်စွာ အချို့သောသူတို့သည် အဆင်းလှပကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည်ကား အဆင်းမလှ (ရုပ်ဆိုး) ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့တွင် အဆင်းလှသောသူတို့သည် အဆင်းမလှသောသူတို့ကို နှိမ့်ချမထီမဲ့မြင် ပြုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ မာန်မာနကြောင့် ထိုရသပထဝီသည် ကွယ်ပျောက်သွားပြီးနောက် မြေလွှာ (မြေပပ်ပါး) ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့နောက် ထိုနည်းအတိုင်းပင် ထိုမြေလွှာသည်လည်း ကွယ်ပျောက်သွားပြီးနောက် ပဒါလတာ နွယ်ချို ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာပြန်၏။ ထိုနည်းအတိုင်းပင် ထိုနွယ်ချိုသည်လည်း ကွယ်ပျောက်သွားပြီးနောက် ဆံခွဲမရှိ၊ ဖွဲမရှိ၊ ကောင်းသောရနံ့ရှိ၍ ဆန်လုံးအတိပြီးသော၊ ထင်းမလိုဘဲ အလိုလိုကျက်သော သလေးစပါးသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့နောက် ထိုသူတို့အား အိုးများ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် သလေးစပါးကို အိုး၌ထည့်၍ ကျောက်ဖျာပြင်ပေါ်၌ ထားကြရာ အလိုအလျောက် မီးလျှံထွက်ပေါ်၍ ကျက်စေ၏။ ထိုထမင်းသည် မုလေးပွင့်နှင့်တူပြီး ၎င်းအား ဟင်းရည် ဟင်းလျာတို့ဖြင့် ပြုပြင်ရန် မလိုတော့ပေ။ အကြင်အကြင် အရသာကို စားလိုကြကုန်၏၊ ထိုထိုအရသာအတိုင်းပင် ဖြစ်လာတော့၏။ ထိုရုံရင်းကြမ်းတမ်းသော အစာကို စားသုံးကြသော ထိုသူတို့အား ထိုအချိန်မှစ၍ ကျင်ကြီး ကျင်ငယ် (ဆီးဝမ်း) တို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရသပထဝီ၊ မြေလွှာ၊ ပဒါလတာနွယ် ဟူသော ဤအစာတို့ကို စားသုံးစဉ်ကမူ နတ်သုဓာအစာကဲ့သို့ မွတ်သိပ်မှုကို ဖျောက်၍ အာဟာရရသဆောင်သော အကြောတို့ကိုသာ တိုးပွားစေလျက် တည်စေကုန်၏။ အစာ၏ သိမ်မွေ့လွန်းသောကြောင့် အညစ်အကြေးစွန့်စရာမရှိဘဲ ဝမ်းမီးဖြင့်ပင် ကုန်စင်သွား၏။ သလေးထမင်းကို စားသုံးသောအခါ၌မူ ခန္ဓာကိုယ်ကို ဖွံ့ဖြိုးစေသော်လည်း အစာ၏ ရုံရင်းကြမ်းတမ်းမှုကြောင့် အညစ်အကြေးကို စွန့်လျက် ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏။

Atha tesaṃ nikkhamanatthāya vaṇamukhāni pabhijjanti. Purisassa purisabhāvo, itthiyā itthibhāvo pātubhavati. Purimattabhāvesu hi pavattaupacārajjhānānubhāvena yāva sattasantānesu kāmarāgo vikkhambhanavegena samito[Pg.284], na tāva bahalakāmarāgūpanissayāni itthipurisindriyāni pāturahesuṃ. Yadā panassa vicchinnatāya bahalakāmarāgo laddhāvasaro ahosi, tadā tadupanissayāni tāni sattānaṃ attabhāvesu sañjāyiṃsu, tadā itthī purisaṃ, puriso ca itthiṃ ativelaṃ upanijjhāyati. Tesaṃ ativelaṃ upanijjhāyanapaccayā kāmapariḷāho uppajjati, tato methunaṃ dhammaṃ paṭisevanti. Te asaddhammapaṭisevanapaccayā viññūhi garahiyamānā viheṭhiyamānā tassa asaddhammassa paṭicchādanahetu agārāni karonti. Te agāraṃ ajjhāvasamānā anukkamena aññatarassa alasajātikassa sattassa diṭṭhānugatiṃ āpajjantā sannidhiṃ karonti. Tato pabhuti kaṇopi thusopi taṇḍulaṃ pariyonandhanti, lāyitaṭṭhānampi na paṭiviruhati.

ထို့နောက် ထိုကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့ ထွက်ရန် အပေါက်ဝ (ကိုယ်အင်္ဂါ) တို့သည် ပွင့်လာကုန်၏။ ယောက်ျားအား ယောက်ျားအဖြစ် (ပုရိသဘာဝ) သည်လည်းကောင်း၊ မိန်းမအား မိန်းမအဖြစ် (ဣတ္ထိဘာဝ) သည်လည်းကောင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဘဝတို့က ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဥပစာရဈာန်၏ အာနုဘော်ကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ကာမရာဂသည် ကာမရာဂကို ခွာသော အဟုန်ဖြင့် ငြိမ်းအေးနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ပြင်းထန်သော ကာမရာဂကို အခြေခံသည့် မိန်းမ၊ ယောက်ျား ဣန္ဒြေတို့သည် ထင်ရှားမဖြစ်ပေါ်သေးပေ။ သို့သော် ထိုဈာန်တရား ကွယ်ပျောက်ပြတ်တောက်သွားခြင်းကြောင့် ပြင်းထန်သော ကာမရာဂသည် အခွင့်အလမ်းရလာသောအခါ ထိုကာမရာဂကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ထိုဣန္ဒြေတို့သည် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုအခါ မိန်းမသည် ယောက်ျားကိုလည်းကောင်း၊ ယောက်ျားသည် မိန်းမကိုလည်းကောင်း အလွန်ပြင်းစွာ စွဲစွဲလမ်းလမ်း ကြည့်ရှုကြကုန်၏။ ထိုသို့ အလွန်စွဲလမ်းစွာ ကြည့်ရှုကြခြင်းကြောင့် ကာမပူပန်ခြင်း (ကာမပရိဠာဟ) ဖြစ်ပေါ်လာပြီး မေဓုန်အကျင့်ကို မှီဝဲကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် သူတော်မဟုတ်သော ထိုသူယုတ်တရား (မေဓုန်) ကို မှီဝဲခြင်းကြောင့် ပညာရှိတို့၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲရှုတ်ချခြင်းတို့ကို ခံကြရသဖြင့် ထိုမေဓုန်အကျင့်ကို ဖုံးကွယ်ရန်အလို့ငှာ အိမ်များကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် အိမ်၌ အတူတကွ နေထိုင်ကြရင်း အစဉ်သဖြင့် အပျင်းထူသော သတ္တဝါတစ်ဦး၏ အတုကို လိုက်၍ (စပါးကို) သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ဖွဲနုနှင့် ဖွဲကြမ်းတို့သည်လည်း ဆန်လုံးကို ဖုံးအုပ်လာကြပြီး ရိပ်ဖြတ်ပြီးသောနေရာ၌လည်း (စပါးသည်) ပြန်၍ မပေါက်တော့ပေ။

Te sannipatitvā anutthunanti ‘‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, mayañhi pubbe manomayā ahumhā’’ti, aggaññasutte (dī. ni. 3.128) vuttanayena vitthāretabbaṃ. Tato mariyādaṃ ṭhapenti, athaññataro satto aññassa bhāgaṃ adinnaṃ ādiyati, taṃ dvikkhattuṃ paribhāsetvā tatiyavāre pāṇileḍḍudaṇḍehi paharanti. Te evaṃ adinnādāne kalahamusāvādadaṇḍādānesu uppannesu ca sannipatitvā cintayanti ‘‘yannūna mayaṃ ekaṃ sattaṃ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṃ khīyeyya, garahitabbaṃ garaheyya, pabbājetabbaṃ pabbājeyya, mayaṃ panassa sālīnaṃ bhāgamanuppadassāmā’’ti. Evaṃ katasanniṭṭhānesu pana sattesu imasmiṃ tāva kappe ayameva bhagavā bodhisattabhūto tena samayena tesu sattesu abhirūpataro ca dassanīyataro ca mahesakkhataro ca buddhisampanno paṭibalo niggahapaggahaṃ kātuṃ. Te taṃ upasaṅkamitvā yācitvā sammanniṃsu. So tena mahājanena sammatoti mahāsammato, khettānaṃ adhipatīti khattiyo, dhammena samena paresaṃ rañjetīti rājāti tīhi nāmehi paññāyittha. Yañhi loke acchariyaṭṭhānaṃ, bodhisattova tattha ādipurisoti evaṃ bodhisattaṃ ādiṃ katvā khattiyamaṇḍale saṇṭhite anupubbena brāhmaṇādayopi vaṇṇā saṇṭhahiṃsu.

ထိုသူတို့သည် စည်းဝေးကြပြီးလျှင် “အိုချင်းတို့... သတ္တဝါတို့၌ ယုတ်မာသော တရားတို့သည် စင်စစ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကြပြီ၊ ငါတို့သည် ရှေးက စိတ်အလိုအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်ကြပြီး...” ဟူ၍ အဂ္ဂညသုတ် (ဒီဃနိကာယ်၊ သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ) ၌ ပြဆိုထားသည့် နည်းအတိုင်း အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ထို့နောက် လယ်မြေအပိုင်းအခြား (စည်းဘောင်) ကို သတ်မှတ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ တစ်ယောက်သော သတ္တဝါသည် သူတစ်ပါး၏ ဝေစုကို ပိုင်ရှင်မပေးဘဲ ယူ၏။ ထိုသူကို နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကြိမ်းမောင်းပြီး သုံးကြိမ်မြောက်တွင် လက်ဝါး၊ ခဲ၊ တုတ်တို့ဖြင့် ပုတ်ခတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ခိုးယူခြင်း၊ ငြင်းခုံခြင်း၊ မုသားပြောခြင်း၊ တုတ်လှံဆွဲခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုသူတို့သည် စည်းဝေး၍ “ငါတို့သည် သတ္တဝါတစ်ဦးကို သမုတ်ကြလျှင် ကောင်းလေစွ၊ ထိုသူသည် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကို ကောင်းစွာကဲ့ရဲ့ရာ၏၊ ရှုတ်ချထိုက်သူကို ရှုတ်ချရာ၏၊ နှင်ထုတ်ထိုက်သူကို နှင်ထုတ်ရာ၏။ ငါတို့သည်လည်း ထိုသူအား သလေးစပါးဝေစုကို ပေးကြကုန်အံ့” ဟု တွေးတောကြ၏။ ထိုသို့ သတ္တဝါတို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ချကြသောအခါ ဤကမ္ဘာ၌ ငါတို့မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ဘုရားလောင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် ဘုရားလောင်းသည် အလွန်အဆင်းလှ၍ ရှုချင်စဖွယ်ရှိပြီး တန်ခိုးအာနုဘော် အလွန်ကြီးမြတ်သူ၊ ပညာနှင့်ပြည့်စုံသူ၊ နှိမ်ခြင်း ချီးမြှောက်ခြင်းကို ပြုရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သူ ဖြစ်၏။ ထိုသူတို့သည် ဘုရားလောင်းထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ တောင်းပန်ကာ မင်းအဖြစ် သမုတ်ကြကုန်၏။ ထိုဘုရားလောင်းသည် လူအများက သမုတ်အပ်သောကြောင့် 'မဟာသမ္မတ' မည်၏၊ လယ်မြေတို့ကို အစိုးရသောကြောင့် 'ခတ္တိယ' မည်၏၊ တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာ သူတစ်ပါးကို နှစ်သက်စေသောကြောင့် 'ရာဇာ' မည်၏ ဟူ၍ အမည်သုံးပါးဖြင့် ထင်ရှားလေ၏။ လောက၌ အံ့ဖွယ်အရပ်ရပ်တို့တွင် ဘုရားလောင်းသည်သာလျှင် ရှေးဦးဦးဆောင်သော ယောက်ျား ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဘုရားလောင်းကို အမှူးထား၍ မင်းမျိုးမင်းနွယ် တည်ဆောက်ပြီးသောအခါ အစဉ်သဖြင့် ပုဏ္ဏားစသော အမျိုးလေးပါးတို့သည်လည်း တည်ရှိလာကြကုန်၏။

Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva jālopacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭoti vuccati. Kappavināsakajālopacchedato yāva [Pg.285] koṭisatasahassacakkavāḷaparipūrako sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyaṃ saṃvaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyamasaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭoti vuccati. Candimasūriyapātubhāvato yāva puna kappavināsakamahāmegho, idaṃ catutthamasaṅkhyeyyaṃ vivaṭṭaṭṭhāyīti vuccati. Vivaṭṭaṭṭhāyīasaṅkhyeyyaṃ catusaṭṭhiantarakappasaṅgahaṃ. ‘‘Vīsatiantarakappasaṅgaha’’nti keci. Sesāsaṅkhyeyyāni kālato tena samappamāṇāneva. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ tāva agginā vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

ထိုကပ်တို့တွင် ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီးရွာသည်မှစ၍ ကမ္ဘာဖျက်မီးလျှံ ပြတ်တောက်သွားသည့်တိုင်အောင် ကာလကို 'သံဝဋ္ဋအသင်္ချေယျကပ်' (ပျက်ဆီးဆဲကပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကမ္ဘာဖျက်မီးလျှံ ပြတ်တောက်သွားသည်မှစ၍ စကြဝဠာကုဋေတစ်သိန်း ပြည့်လျှံအောင် ရွာသွန်းသော ကမ္ဘာပြုမိုးကြီး ရွာသွန်းပြီးစီးသည့်တိုင်အောင် ကာလကို 'သံဝဋ္ဋဌာယီအသင်္ချေယျကပ်' (ပျက်စီးပြီး တည်နေသောကပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ကမ္ဘာပြုမိုးကြီး ရွာသွန်းပြီးစီးသည်မှစ၍ လ နေ တို့ ပေါ်ထွန်းလာသည့်တိုင်အောင် ကာလကို 'ဝိဝဋ္ဋအသင်္ချေယျကပ်' (ပြန်လည်စည်ကားဆဲကပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ လ နေ တို့ ပေါ်ထွန်းလာသည်မှစ၍ နောက်ထပ်တစ်ဖန် ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး ရွာသွန်းသည့်တိုင်အောင် ကာလကို 'ဝိဝဋ္ဋဌာယီအသင်္ချေယျကပ်' (ဖွံ့ဖြိုးပြီး တည်နေသောကပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိဝဋ္ဋဌာယီ အသင်္ချေယျကပ်သည် အန္တရကပ် ၆၄ ကပ်ရှိ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “အန္တရကပ် ၂၀ ရှိ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ကြွင်းသော အသင်္ချေယျကပ်တို့သည်လည်း ကာလအားဖြင့် ထိုဝိဝဋ္ဋဌာယီကပ်နှင့် အတိုင်းအတာ တူညီကြကုန်၏။ ဤအသင်္ချေယျကပ် လေးပါးသည် 'မဟာကပ်' တစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မီးဖြင့် ပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်တံ့ခြင်းတို့ကို မှတ်သားအပ်၏။

Yasmiṃ pana samaye kappo udakena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsako khārudakamahāmegho vuṭṭhāti. So ādito sukhumaṃ sukhumaṃ vassanto anukkamena mahādhārāhi koṭisatasahassacakkavāḷānaṃ pūrento vassati. Khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo vilīyanti, udakaṃ samantato vātehi dhārīyati. Pathaviyā heṭṭhimantato pabhuti yāva dutiyajjhānabhūmiṃ udakaṃ gaṇhāti. Tena hi khārudakena phuṭṭhaphuṭṭhā pathavīpabbatādayo udake pakkhittaloṇasakkharā viya vilīyanteva, tasmā pathavīsandhārakaudakena saddhiṃ ekūdakameva taṃ hotīti keci. Apare pana ‘‘pathavīsandhārakaudakaṃ taṃ sandhārakavāyukkhandhañca anavasesato vināsetvā sabbattha sayameva eko ghanabhūto tiṭṭhatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ. Upari pana chapi brahmaloke vilīyāpetvā subhakiṇhe āhacca tiṭṭhati, taṃ yāva aṇumattampi saṅkhāragataṃ atthi, tāva na vūpasammati, udakānugataṃ pana sabbaṃ saṅkhāragataṃ abhibhavitvā sahasā vūpasammati, antaradhānaṃ gacchati. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Kevalaṃ panidha ābhassarabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Subhakiṇhato cavitvā ābhassaraṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakakhārudakopacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ. Udakupacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyaṃ. Sampattimahāmeghato yāva candimasūriyapātubhāvo, idaṃ tatiyamasaṅkhyeyyaṃ. Candimasūriyapātubhāvato [Pg.286] yāva kappavināsakamahaāmegho, idaṃ catutthamasaṅkhyeyyaṃ. Imāni cattāri asaṅkhyeyyāni eko mahākappo hoti. Evaṃ udakena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

အကြင်အခါ၌ ကမ္ဘာသည် ရေဖြင့် ပျက်စီး၏၊ ထိုအခါ၌ ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး ရွာသွန်းပုံကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။ သို့သော် ဤရေဖြင့် ပျက်စီးခြင်း၌မူကား ဤသို့ ထူးခြားမှုရှိ၏ - မီးဖြင့်ပျက်စဉ်က ဒုတိယနေဝန်း ပေါ်ပေါက်သကဲ့သို့၊ ဤရေဖြင့်ပျက်ရာ၌ ကမ္ဘာဖျက်တတ်သော ဆားငံရေမိုးကြီးသည် ရွာသွန်း၏။ ထိုမိုးကြီးသည် ရှေးဦးစွာ အလွန်သိမ်မွေ့စွာ ရွာသွန်းပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် ကြီးစွာသော မိုးရေအလျဉ်တို့ဖြင့် ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့ကို ပြည့်လျှံစေလျက် ရွာသွန်းလေ၏။ ထိုဆားငံရေနှင့် ထိမိသမျှသော မြေကြီး၊ တောင်ကြီး စသည်တို့သည် အရည်ပျော်ကြေပျက်ကုန်၏။ ထိုရေကို ထက်ဝန်းကျင်မှ လေတို့က ဆောင်ထား၏။ မြေကြီး၏ အောက်ဆုံးအပိုင်းမှစ၍ ဒုတိယဈာန်ဘုံတိုင်အောင် ရေသည် လွှမ်းမိုးသွား၏။ ထိုဆားငံရေနှင့် ထိမိသမျှသော မြေကြီး၊ တောင်ကြီး စသည်တို့သည် ရေ၌ ချလိုက်သော ဆားခဲကဲ့သို့ အရည်ပျော်၍ ကြေပျက်သွားကြသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အချို့သော ဆရာတို့က 'မြေကိုခံသော ရေနှင့်တကွ ထိုကမ္ဘာပျက်သောရေသည် တစ်ဆက်တည်းသော ရေပြင်ကြီးသာ ဖြစ်သွား၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ 'မြေကိုခံသော ရေကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရေကို ခံထားသော လေထုကြီးကိုလည်းကောင်း အကြွင်းမရှိ ဖျက်ဆီး၍ အလုံးစုံသောအရပ်၌ အလိုလိုပင် တစ်ခဲနက်သော ရေပြင်ကြီးအဖြစ် တည်ရှိနေ၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် သင့်လျော်လှပေ၏။ အထက်၌မူကား ခြောက်ပါးသော ဗြဟ္မာ့ဘုံတို့ကိုလည်း အရည်ပျော်ပျက်စီးစေ၍ သုဘကိဏှဘုံကို ထိမှီလျက် တည်ရှိနေ၏။ ထိုရေသည် အနုမြူမျှလောက်သော သင်္ခါရတရား ကြွင်းကျန်နေသေးသရွေ့ မငြိမ်းစဲသေးဘဲ၊ ရေထဲသို့ ရောက်သွားသော အလုံးစုံသော သင်္ခါရတရားတို့ကို လွှမ်းမိုးဖျက်ဆီးပြီးမှသာ လျင်မြန်စွာ ငြိမ်းစဲ၍ ကွယ်ပျောက်သွား၏။ အောက်ကောင်းကင်နှင့်တကွ အထက်ကောင်းကင်သည် တစ်ခုတည်းသော မှောင်မိုက်ကြီး ဖြစ်သွား၏ဟူသော အလုံးစုံသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူ၏။ သို့သော် ဤရေဖြင့်ပျက်ရာ၌ အာဘဿရဗြဟ္မာ့ဘုံမှ စတင်၍ ကမ္ဘာလောကသည် ပြန်လည်ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သုဘကိဏှဘုံမှ စုတေ၍ အာဘဿရဘုံ စသည်တို့၌ သတ္တဝါတို့ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာကြ၏။ ထိုပျက်စီးခြင်း၌ ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး စတင်ရွာသည်မှစ၍ ကမ္ဘာပျက်ဆားငံရေ ပြတ်စဲသွားသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် ပထမအသင်္ချေယျကပ် မည်၏။ ရေပြတ်စဲသွားသည်မှစ၍ ကမ္ဘာပြုမိုးကြီး ရွာသွန်းသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် ဒုတိယအသင်္ချေယျကပ် မည်၏။ ကမ္ဘာပြုမိုးကြီး ရွာသည်မှစ၍ လနှင့် နေတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် တတိယအသင်္ချေယျကပ် မည်၏။ လနှင့် နေတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှစ၍ တစ်ဖန် ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး ရွာသွန်းသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် စတုတ္ထအသင်္ချေယျကပ် မည်၏။ ဤအသင်္ချေယျလေးခုသည် တစ်ခုသော မဟာကပ် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ရေဖြင့် ကမ္ဘာပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Yasmiṃ samaye kappo vātena nassati, āditova kappavināsakamahāmegho vuṭṭhahitvāti pubbe vuttanayeneva vitthāretabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha dutiyasūriyo, evamidha kappavināsanatthaṃ vāto samuṭṭhāti. So paṭhamaṃ thūlarajaṃ uṭṭhāpeti, tato saṇharajaṃ sukhumavālikaṃ thūlavālikaṃ sakkharapāsāṇādayoti yāvakūṭāgāramatte pāsāṇe visamaṭṭhāne ṭhitamahārukkhe ca uṭṭhāpeti. Te pathavito nabhamuggatā na puna patanti, tattheva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Athānukkamena heṭṭhā mahāpathaviyā vāto samuṭṭhahitvā pathaviṃ parivattetvā uddhaṃ mūlaṃ katvā ākāse khipati. Yojanasatappamāṇāpi pathavippadesā dviyojanatiyojanacatuyojanapañcayojanachayojanasattayojanappamāṇāpi pabhijjitvā vātavegukkhittā ākāseyeva cuṇṇavicuṇṇā hutvā abhāvaṃ gacchanti. Cakkavāḷapabbatampi sinerupabbatampi vāto ukkhipitvā ākāse khipati. Te aññamaññaṃ abhihantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Etenevūpāyena bhūmaṭṭhakavimānāni ca ākāsaṭṭhakavimānāni ca vināsento chakāmāvacaradevaloke vināsetvā koṭisatasahassacakkavāḷāni vināseti. Tattha cakkavāḷā cakkavāḷehi, himavantā himavantehi, sinerū sinerūhi aññamaññaṃ samāgantvā cuṇṇavicuṇṇā hutvā vinassanti. Pathavito yāva tatiyajjhānabhūmi vāto gaṇhāti, navapi brahmaloke vināsetvā vehapphale āhacca tiṭṭhati. Evaṃ pathavīsandhārakaudakena taṃsandhārakavātena ca saddhiṃ sabbasaṅkhāragataṃ vināsetvā sayampi vinassati avaṭṭhānassa kāraṇābhāvato. Heṭṭhāākāsena saha upariākāso eko hoti mahandhakāroti sabbaṃ vuttasadisaṃ. Idha pana subhakiṇhabrahmalokaṃ ādiṃ katvā loko pātubhavati. Vehapphalato cavitvā subhakiṇhaṭṭhānādīsu sattā nibbattanti. Tattha kappavināsakamahāmeghato yāva kappavināsakavātupacchedo, idamekamasaṅkhyeyyaṃ. Vātupacchedato yāva sampattimahāmegho, idaṃ dutiyamasaṅkhyeyyantiādi vuttanayameva. Evaṃ vātena vināso ca saṇṭhahanañca veditabbaṃ.

အကြင်အခါ၌ ကမ္ဘာသည် လေဖြင့် ပျက်စီး၏၊ ထိုအခါ၌လည်း ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး ရွာသွန်းပုံကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ချဲ့ထွင်၍ သိအပ်၏။ သို့သော် ဤလေဖြင့် ပျက်စီးခြင်း၌မူကား ဤသို့ ထူးခြားမှုရှိ၏ - မီးဖြင့်ပျက်စဉ်က ဒုတိယနေဝန်း ပေါ်ပေါက်သကဲ့သို့၊ ဤကမ္ဘာဖျက်ရန်အတွက် ကမ္ဘာဖျက်လေကြီးသည် ထတိုက်၏။ ထိုလေသည် ရှေးဦးစွာ ရုံရင်းကြမ်းတမ်းသော မြူတို့ကို ထစေ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် သိမ်မွေ့သောမြူ၊ သိမ်မွေ့သောသဲ၊ ကြမ်းတမ်းသောသဲ၊ ကျောက်စရစ်ခဲ၊ ကျောက်တုံးများမှစ၍ ပြာသာဒ်အထွတ်ခန့်ရှိသော ကျောက်တုံးကြီးများနှင့် မညီညွတ်သောအရပ်၌ ရှိသော သစ်ပင်ကြီးများကိုပင် အထက်သို့ ပျံတက်စေ၏။ ထိုသစ်ပင်ကျောက်တုံးတို့သည် မြေကြီးမှ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွားကြပြီး နောက်ထပ် ပြန်မကျတော့ဘဲ ထိုကောင်းကင်၌ပင် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွကာ ကွယ်ပျောက်ပျက်စီးကြကုန်၏။ ထို့နောက် အစဉ်သဖြင့် အောက်မဟာပထဝီမြေကြီးမှ လေပြင်းများ ထတိုက်ပြီး မြေကြီးကို တိမ်းမှောက်စေလျက် အထက်အောက် ပြောင်းပြန်လှန်ကာ ကောင်းကင်သို့ လွှင့်ပစ်လိုက်၏။ ယူဇနာတစ်ရာအတိုင်းအရှည်ရှိသော မြေအရပ်များလည်းကောင်း၊ နှစ်ယူဇနာ၊ သုံးယူဇနာ၊ လေးယူဇနာ၊ ငါးယူဇနာ၊ ခြောက်ယူဇနာ၊ ခုနစ်ယူဇနာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော မြေအရပ်တို့သည်လည်းကောင်း ကွဲအက်လျက် လေရှိန်ဖြင့် ကောင်းကင်သို့ လွင့်ပျံကာ ထိုကောင်းကင်၌ပင် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ စကြဝဠာတောင်ကိုလည်းကောင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်ကိုလည်းကောင်း လေသည် ကောင်းကင်သို့ မြှောက်တင်လွှင့်ပစ်လိုက်၏။ ထိုတောင်ကြီးများသည် အချင်းချင်း တိုက်မိလျက် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ကြေမွပျက်စီးကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် မြေ၌တည်သော ဘုံဗိမာန်များကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်၌တည်သော ဘုံဗိမာန်များကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီးလျက်၊ ကာမာဝစရနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကုဋေတစ်သိန်းသော စကြဝဠာတို့ကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီး၏။ ထိုပျက်စီးရာ၌ စကြဝဠာတို့သည် စကြဝဠာချင်း၊ ဟိမဝန္တာတို့သည် ဟိမဝန္တာချင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်တို့သည် မြင့်မိုရ်တောင်ချင်း အချင်းချင်း တိုက်မိဆုံမိကြပြီး မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ပျက်စီးကြကုန်၏။ မြေကြီးမှစ၍ တတိယဈာန်ဘုံတိုင်အောင် လေသည် တိုက်ခတ်ဖျက်ဆီး၏။ ကိုးပါးသော ဗြဟ္မာ့ဘုံတို့ကိုလည်း ဖျက်ဆီး၍ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံကို ထိမှီလျက် တည်၏။ ဤသို့ မြေကိုခံသောရေ၊ ထိုရေကိုခံသော လေထုကြီးတို့နှင့်တကွ အလုံးစုံသော သင်္ခါရလောကကို ဖျက်ဆီးပြီးလျှင် ထိုလေသည်လည်း မှီတည်ရာမရှိတော့သဖြင့် အလိုလို ပျက်စီးကွယ်ပျောက်သွား၏။ အောက်ကောင်းကင်နှင့်တကွ အထက်ကောင်းကင်သည် တစ်ခုတည်းသော မှောင်မိုက်ကြီး ဖြစ်သွား၏ဟူသော အလုံးစုံသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူ၏။ သို့သော် ဤလေဖြင့်ပျက်ရာ၌ သုဘကိဏှဗြဟ္မာ့ဘုံမှ စတင်၍ ကမ္ဘာလောကသည် ပြန်လည်ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံမှ စုတေ၍ သုဘကိဏှဘုံ စသည်တို့၌ သတ္တဝါတို့ ပြန်လည်ဖြစ်ပွားလာကြ၏။ ထိုပျက်စီးခြင်း၌ ကမ္ဘာပျက်မိုးကြီး စတင်ရွာသည်မှစ၍ ကမ္ဘာပျက်လေပြတ်စဲသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် ပထမအသင်္ချေယျကပ် မည်၏။ လေပြတ်စဲသွားသည်မှစ၍ ကမ္ဘာပြုမိုးကြီး ရွာသွန်းသည့်တိုင်အောင်သော ကာလသည် ဒုတိယအသင်္ချေယျကပ် မည်၏ စသည်ဖြင့် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသို့ လေဖြင့် ကမ္ဘာပျက်စီးခြင်းနှင့် ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Atha [Pg.287] kiṃkāraṇā evaṃ loko vinassati. Yadipi hi saṅkhārānaṃ ahetuko sarasanirodho vināsakābhāvato, santānanirodho pana hetuvirahito natthi. Yathā taṃ sattanikāyesūti bhājanalokassapi sahetukena vināsena bhavitabbaṃ, tasmā kimevaṃ lokavināse kāraṇanti? Akusalamūlaṃ kāraṇaṃ. Yathā hi tattha nibbattanakasattānaṃ puññabalena paṭhamaṃ loko vivaṭṭati, evaṃ tesaṃ pāpakammabalena saṃvaṭṭati, tasmā akusalamūlesu ussannesu evaṃ loko vinassati. Yathā hi rāgadosamohānaṃ adhikabhāvena yathākkamaṃ rogantarakappo satthantarakappo dubbhikkhantarakappoti ime tividhā antarakappā vivaṭṭaṭṭhāyimhi asaṅkhyeyyakappe jāyanti. Evamete yathāvuttā tayo saṃvaṭṭā rāgādīnaṃ adhikabhāveneva honti.

သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ကမ္ဘာလောကသည် ဤသို့ ပျက်စီးရသနည်း? စင်စစ်အားဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၏ အလိုလိုချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် အဖျက်ဆီးတတ်သော တရားမရှိသဖြင့် အကြောင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းမျိုး ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ သန္တာန် (အစဉ်သဖြင့်) ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည်ကား အကြောင်းတရားမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်ပေ။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ အကြောင်းတရားကြောင့် ချုပ်ငြိမ်းမှုဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဘာဇနလောက (ရုပ်လောကကြီး) အားလည်း အကြောင်းတရားနှင့်တကွ ပျက်စီးခြင်းသာ ဖြစ်ထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ကမ္ဘာပျက်စီးခြင်း၌ အဘယ်အရာသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သနည်းဟု မေးသော် အကုသိုလ်မြစ် (အကုသိုလ်မူလ) သာလျှင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုကမ္ဘာ၌ ဖြစ်ထွန်းလာမည့် သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းမှုကံအစွမ်းကြောင့် ရှေးဦးစွာ ကမ္ဘာလောကကြီး ပြန်လည်တည်ဆောက်လာသကဲ့သို့၊ ထိုသတ္တဝါတို့၏ မကောင်းမှုကံ (အကုသိုလ်) အစွမ်းကြောင့်လည်း ကမ္ဘာလောကကြီးသည် ပျက်စီးရခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အကုသိုလ်တရားများ ထကြွလွန်ကဲသောအခါ ဤသို့ ကမ္ဘာလောကကြီး ပျက်စီးရလေသည်။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ ထကြွလွန်ကဲခြင်းကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ရောဂန္တရကပ်၊ သတ္ထန္တရကပ်၊ ဒုဗ္ဘိက္ခန္တရကပ် ဟူ၍ သုံးပါးသော အန္တရကပ်တို့သည် ကမ္ဘာတည်ရာဖြစ်သော (ဝိဝဋ္ဋဌာယီ) အသင်္ချေယျကပ်၌ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော (မီး၊ ရေ၊ လေ ဟူသော) သုံးပါးသော ကမ္ဘာပျက်ခြင်း (သံဝဋ္ဋ) တို့သည်လည်း ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ လွန်ကဲများပြားခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

Tattha rāge ussannatare agginā vinassati, dose ussannatare udakena vinassati. Dose hi ussannatare adhikatarena dosena viya tikkhatarena khārudakena vināso yuttoti. Keci pana ‘‘dose ussannatare agginā, rāge udakenā’’ti vadanti, tesaṃ kira ayamadhippāyo – pākaṭasattusadisassa dosassa aggisadisatā, apākaṭasattusadisassa rāgassa khārudakasadisatā ca yuttāti. Mohe pana ussannatare vātena vinassati. Evaṃ vinassantopi ca nirantarameva satta vāre agginā nassati, aṭṭhame vāre udakena, puna satta vāre agginā, aṭṭhame udakenāti evaṃ aṭṭhame aṭṭhame vāre vinassanto sattakkhattuṃ udakena vinassitvā puna satta vāre agginā nassati. Ettāvatā tesaṭṭhi kappā atītā honti. Etthantare udakena nassanavāraṃ sampattampi paṭibāhitvā laddhokāso vāto paripuṇṇacatusaṭṭhikappāyuke subhakiṇhe viddhaṃsento lokaṃ vināseti. Ettha pana rāgo sattānaṃ bahulaṃ pavattatīti aggivasena bahuso lokavināso veditabbo. Iti evaṃ imehi kāraṇehi vinassitvā saṇṭhahantaṃ saṇṭhahitvā ṭhitañca okāsalokaṃ bhagavā yāthāvato avedīti evampissa sabbathā okāsaloko viditoti daṭṭhabbaṃ.

ထိုကမ္ဘာဖျက်ဆီးခြင်း သုံးပါးတို့တွင် ရာဂ လွန်ကဲသောအခါ မီးဖြင့် ပျက်စီး၏။ ဒေါသ လွန်ကဲသောအခါ ရေဖြင့် ပျက်စီး၏။ ဒေါသ လွန်ကဲသောအခါ၌မူကား လွန်စွာပြင်းထန်သော ဒေါသကဲ့သို့ ထက်မြက်သော ဆားငန်ရေဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ဒေါသ လွန်ကဲသောအခါ မီးဖြင့် ပျက်စီး၍၊ ရာဂ လွန်ကဲသောအခါ ရေဖြင့် ပျက်စီး၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုဆန္ဒမှာ ထင်ရှားသော ရန်သူနှင့်တူသော ဒေါသကို မီးနှင့် တူစေခြင်း၊ မထင်ရှားသော ရန်သူနှင့်တူသော ရာဂကို ဆားငန်ရေနှင့် တူစေခြင်းသည် သင့်လျော်၏ဟူ၍ ဖြစ်လိမ့်မည်။ မောဟ လွန်ကဲသောအခါ၌မူကား လေဖြင့် ပျက်စီး၏။ ဤသို့ ပျက်စီးရာ၌လည်း မပြတ်မစဲဘဲ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် မီးဖြင့် ပျက်စီး၍ ရှစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ရေဖြင့် ပျက်စီး၏။ တစ်ဖန် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် မီးဖြင့် ပျက်စီး၍ ရှစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ရေဖြင့် ပျက်စီး၏။ ဤသို့ ရှစ်ကြိမ်မြောက် ရှစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ပျက်စီးရာ၌ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရေဖြင့် ပျက်စီးပြီးမှ တစ်ဖန် ခုနစ်ကြိမ် မီးဖြင့် ပျက်စီး၏။ ဤမျှဖြင့် ခြောက်ဆယ့်သုံးကမ္ဘာတို့သည် လွန်မြောက်ကုန်၏။ ဤခြောက်ဆယ့်သုံးကမ္ဘာ၏ အကြား၌ ရေဖြင့် ပျက်စီးရမည့်အလှည့်သို့ ရောက်သည်ကို တားမြစ်၍ အခွင့်ရရှိသော လေသည် ခြောက်ဆယ့်လေးကမ္ဘာ ပြည့်ပြည့်ဝဝ အသက်ရှည်ကြကုန်သော သုဘကိဏှာဘုံသားတို့ကို ဖျက်ဆီးလျက် လောကကို ပျက်စီးစေ၏။ ဤကမ္ဘာ၌ကား သတ္တဝါတို့အား ရာဂသည် အဖြစ်များသောကြောင့် ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် များသောအားဖြင့် လောကပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ပျက်စီး၍ ပြန်လည်တည်ဆောက်ခြင်း၊ တည်ရှိနေခြင်းဟူသော ဩကာသလောကကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဩကာသလောကကို သိတော်မူအပ်ပြီဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Yaṃ pana heṭṭhā vuttaṃ ‘‘sabbathā viditalokattā lokavidū’’ti, idāni taṃ nigamento āha ‘‘evaṃ sabbathā viditalokattā lokavidū’’ti. Tattha [Pg.288] sabbathāti lakkhaṇādippabhedato saṅkhāralokassa, āsayādippabhedato sattalokassa, parimāṇasaṇṭhānādippabhedato okāsalokassāti evaṃ sabbappakārena viditalokattāti attho.

ရှေးဦးစွာ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော "အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လောကကို သိတော်မူသောကြောင့် လောကဝိဒူ မည်၏" ဟူသော စကားကို ယခုအခါ နိဂုံးချုပ်လိုသဖြင့် "ဤသို့ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လောကကို သိတော်မူသောကြောင့် လောကဝိဒူ မည်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် (သဗ္ဗထာ)" ဟူသည်မှာ လက္ခဏာ အစရှိသော ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် သင်္ခါရလောကကိုလည်းကောင်း၊ အာသယအနုသယ အစရှိသော ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် သတ္တလောကကိုလည်းကောင်း၊ ပမာဏ သဏ္ဌာန် အစရှိသော ကွဲပြားခြားနားမှုအားဖြင့် ဩကာသလောကကိုလည်းကောင်း ဤသို့ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် သိအပ်သော လောကရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။

Idāni anuttaroti padassa atthaṃ saṃvaṇṇento āha ‘‘attano pana guṇehī’’tiādi. Tattha attanoti nissakkatthe sāmivacanametaṃ, attatoti attho. Guṇehi attano visiṭṭhatarassāti sambandho. Taraggahaṇañcettha ‘‘anuttaro’’ti padassa atthaniddesatāya kataṃ, na visiṭṭhassa kassaci atthitāya. Sadevake hi loke sadisakappopi nāma koci tathāgatassa natthi, kuto sadiso, visiṭṭhe pana kā kathā. Kassacīti kassacipi. Abhibhavatīti sīlasampadāya upanissayabhūtānaṃ hirottappamettākaruṇānaṃ visesapaccayānaṃ saddhāsativīriyapaññānañca ukkaṃsappattiyā samudāgamato paṭṭhāya na aññasādhāraṇo savāsanapaṭipakkhassa pahīnattā ukkaṃsapāramippatto satthu sīlaguṇo, tena bhagavā sadevakaṃ lokaṃ aññadatthu abhibhuyya pavattati, na sayaṃ kenaci abhibhuyyatīti adhippāyo. Evaṃ samādhiguṇādīsupi yathārahaṃ vattabbaṃ. Sīlādayo cete lokiyalokuttaramissakā veditabbā, vimuttiñāṇadassanaṃ pana lokiyaṃ kāmāvacarameva.

ယခုအခါ "အနုတ္တရော" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် "မိမိ၏ ဂုဏ်တို့ဖြင့်..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "အတ္တနော" ဟူသည်မှာ ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်၌ရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်၍ အနက်အားဖြင့် "မိမိထက်" ဟု အနက်ရ၏။ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် "မိမိထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူ၏ [မရှိခြင်းကြောင့်]" ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဤ၌ သာလွန်ခြင်းကိုပြသော "တရ" သဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းခြင်းသည် "အနုတ္တရော" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ညွှန်ပြရန်အလို့ငှာ ပြုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ သာလွန်ထူးမြတ်သူ တစ်စုံတစ်ယောက် ရှိနေသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အမှန်စင်စစ် နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ မြတ်စွာဘုရားနှင့် အလားတူမျှသော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးပင် မရှိရာ၊ အဘယ်မှာလျှင် တူညီသူ ရှိနိုင်အံ့နည်း၊ သာလွန်ထူးမြတ်သူနှင့် ပတ်သက်၍မူ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ "ကဿစိ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ သော်လည်းကောင်း ဟူလို။ "လွှမ်းမိုး၏ (အဘိဘဝတိ)" ဟူသည်မှာ သီလသမ္ပဒါ၏ ဥပနိဿယဖြစ်ကုန်သော ဟိရိ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ မေတ္တာ၊ ကရုဏာတို့၏လည်းကောင်း၊ ထူးခြားသော ပစ္စည်းတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ဝီရိယ၊ ပညာတို့၏လည်းကောင်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှစ၍ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံဘဲ ဝါသနာနှင့်တကွသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်၍ မြတ်သော ပါရမီသို့ ရောက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သီလဂုဏ်သည် ထူးကဲလှ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်နှင့်တကွသော လောကကို စင်စစ် လွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်တော်မူ၏၊ ကိုယ်တော်တိုင်မူကား မည်သူတစ်စုံတစ်ယောက်၏ နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးခြင်းကိုမျှ မခံရဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနည်းတူ သမာဓိဂုဏ် စသည်တို့၌လည်း သင့်လျော်သလို ဆိုအပ်၏။ ထိုသီလ စသည်တို့ကို လောကီ လောကုတ္တရာ နှစ်မျိုးလုံး ရောပြွမ်းလျက် သိအပ်ကုန်၏။ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနသည်ကား လောကီ ကာမဝစရ သက်သက်သာ ဖြစ်၏။

Yadi evaṃ kathaṃ tena sadevakaṃ lokaṃ abhibhavatīti? Tassapi ānubhāvato asadisattā. Tampi hi visayato pavattito pavattiākārato ca uttaritarameva. Tañhi anaññasādhāraṇaṃ satthu vimuttiguṇaṃ ārabbha pavattati, pavattamānañca atakkāvacaraṃ paramagambhīraṃ saṇhaṃ sukhumaṃ sātisayaṃ paṭipakkhadhammānaṃ suppahīnattā suṭṭhu pākaṭaṃ vibhūtataraṃ katvā pavattati, sammadeva ca vasībhāvassa pāpakattā bhavaṅgaparivāsassa ca atiparittakattā lahu lahu pavattatīti.

အကယ်၍ ထိုဉာဏ်သည် ကာမဝစရဉာဏ် ဖြစ်ပါက ထိုဉာဏ်ဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကကို အဘယ်သို့ လွှမ်းမိုးနိုင်အံ့နည်း ဟူမူ - ထိုဉာဏ်၏ အာနုဘော်သည်လည်း တုနှိုင်းဖွယ်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုဉာဏ်သည်လည်း အာရုံ၏အရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ပုံအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း အလွန်လွန်မြတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဉာဏ်သည် သူတစ်ပါးနှင့် မသက်ဆိုင်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဝိမုတ္တိဂုဏ်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော်လည်း ကြံစည်တွေးတော၍ မရနိုင်၊ လွန်စွာနက်နဲသိမ်မွေ့၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အလွန်ထင်ရှားစွာ သာလွန်ပေါ်လွင်စေလျက် ဖြစ်၏။ လေ့လာနိုင်နင်းခြင်း၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်အစဉ် ခြားနားခြင်းသည် အလွန်နည်းပါးသောကြောင့်လည်းကောင်း လျှင်မြန်လှစွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Evaṃ sīlādiguṇehi bhagavato uttaritarassa abhāvaṃ dassetvā idāni sadisassapi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘sīlaguṇenapi asamo’’tiādi vuttaṃ. Tattha asamoti ekasmiṃ kāle natthi etassa sīlādiguṇena samo sadisoti asamo. Tathā asamehi samo asamasamo. Asamā vā samā etassāti asamasamo. Sīlādiguṇena natthi etassa [Pg.289] paṭimāti appaṭimo. Sesapadadvayepi eseva nayo. Tattha upamāmattaṃ paṭimā, sadisūpamā paṭibhāgo, yugaggāhavasena ṭhito paṭipuggaloti veditabbo.

ဤသို့ သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်သူ မရှိပုံကို ပြပြီးနောက် ယခုအခါ တူသောသူ မရှိပုံကိုပါ ပြခြင်းငှာ "သီလဂုဏ်အားဖြင့်လည်း အသမ (တုဖက်မရှိ) ဖြစ်တော်မူ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကား၌ "အသမ" ဟူသည်မှာ တစ်ချိန်တည်းတွင် ဤမြတ်စွာဘုရားအား သီလစသောဂုဏ်ဖြင့် တူမျှသောသူ မရှိခြင်းကြောင့် "အသမ" မည်၏။ ထို့အတူ တုဖက်မရှိသောသူတို့နှင့် တူတော်မူသောကြောင့် "အသမသမ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား တုနှိုင်းဖွယ်မရှိသောသူတို့သည်သာ တူညီကြကုန်သောကြောင့် "အသမသမ" မည်၏။ သီလစသော ဂုဏ်ဖြင့် ပြိုင်ဘက်မရှိခြင်းကြောင့် "အပ္ပဋိမ" မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု (အပ္ပဋိဘာဂ၊ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလ) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ဥပမာမျှကို "ပဋိမာ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တူသော ဥပမာကို "ပဋိဘာဂ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တူပြိုင်ဘက်အဖြစ် တည်သောသူကို "ပဋိပုဂ္ဂလ" ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။

Na kho panāhaṃ bhikkhave samanupassāmītiādīsu mama samantacakkhunā hatthatale āmalakaṃ viya sabbaṃ lokaṃ passantopi tattha sadevake…pe… pajāya attano attato sīlasampannataraṃ sampannatarasīlaṃ kañcipi puggalaṃ na kho pana passāmi tādisassa abhāvatoti adhippāyo.

ရဟန်းတို့၊ ငါသည် မမြင်... စသည်တို့၌ ငါ၏ သမန္တစက္ခုဖြင့် လက်ဝါးပြင်ပေါ်ရှိ ဆီးဖြူသီးကဲ့သို့ အလုံးစုံသော လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူသော်လည်း ထိုနတ်နှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့တွင် မိမိထက် သီလနှင့် သာလွန်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မမြင်တော်မူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့သောသူ မရှိသောကြောင့်တည်း။

Aggappasādasuttādīnīti ettha –

"အဂ္ဂပသာဒသုတ်စသည်တို့" ဟူသော ဤပုဒ်၌ -

‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā bahuppadā vā rūpino vā arūpino vā saññino vā asaññino vā nevasaññīnāsaññino vā, tathāgato tesaṃ aggamakkhāyati arahaṃ sammāsambuddho. Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā. Agge kho pana pasannānaṃ aggo vipāko hotī’’ti (a. ni. 4.34; itivu. 90) –

"ရဟန်းတို့၊ ခြေမရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေများစွာရှိသော သတ္တဝါ၊ ရုပ်ရှိသော သတ္တဝါ၊ ရုပ်မရှိသော သတ္တဝါ၊ သညာရှိသော သတ္တဝါ၊ သညာမရှိသော သတ္တဝါ၊ သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်းမဟုတ်သော သတ္တဝါတို့တွင် ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်တော်မူသော တထာဂတမြတ်စွာဘုရားကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။ ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုသူတို့သည် အမြတ်ဆုံးတရား၌ ကြည်ညိုသူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အမြတ်ဆုံး၌ ကြည်ညိုသူတို့အား အမြတ်ဆုံးသော အကျိုးဝိပါတ် ဖြစ်၏" ဟူ၍။

Idaṃ aggappasādasuttaṃ. Ādi-saddena –

ဤကား အဂ္ဂပသာဒသုတ်တည်း။ "စသည်" (အာဒိ) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် -

‘‘Sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthu daso vasavattī, tasmā tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23; dī. ni. 3.188) –

"ရဟန်းတို့၊ နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော လောက၌... နတ်လူတို့တွင် တထာဂတသည် (လောကကို) လွှမ်းမိုးနိုင်သူ၊ သူတစ်ပါးတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်သူ၊ စင်စစ် အရာအားလုံးကို ရှုမြင်သူ၊ စိုးပိုင်သူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တထာဂတဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍။

Evamādīni suttapadāni veditabbāni. Ādikā gāthāyoti –

ဤသို့ အစရှိကုန်သော သုတ်ဒေသနာတော်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ "ဂါထာအစရှိသည်တို့" ဟူသည်ကား -

‘‘Ahañhi arahā loke, ahaṃ satthā anuttaro;

Ekomhi sammāsambuddho, sītibhūtosmi nibbuto. (mahāva. 11;

ma. ni. 1.285;

2.341);

"ငါသည် လောက၌ ပူဇော်အထူးကို ခံယူတော်မူထိုက်သော ရဟန္တာ ဖြစ်၏၊ ငါသည် အတုမဲ့ ဆရာသခင် ဖြစ်၏။ တစ်ဦးတည်းသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ (ကိလေသာ) အေးငြိမ်းပြီးသူ၊ ငြိမ်းချမ်းပြီးသူ ဖြစ်၏။"

‘‘Danto damayataṃ seṭṭho, santo samayataṃ isi;

Mutto mocayataṃ aggo, tiṇṇo tārayataṃ varo. (itivu. 112)

"ယဉ်ကျေးပြီးသူဖြစ်၍ ဆုံးမထိုက်သူတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ငြိမ်သက်ပြီးသူဖြစ်၍ ငြိမ်သက်အောင် ဆုံးမထိုက်သူတို့ထက် မြတ်သောရသေ့ ဖြစ်၏၊ လွတ်မြောက်ပြီးသူဖြစ်၍ လွတ်မြောက်စေထိုက်သူတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ကူးမြောက်ပြီးသူဖြစ်၍ ကူးမြောက်စေထိုက်သူတို့ထက် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။"

‘‘Nayimasmiṃ [Pg.290] loke parasmiṃ vā pana,Buddhena seṭṭho sadiso ca vijjati;

Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gato,Puññatthikānaṃ vipulapphalesina’’nti. (vi. va. 1047;

kathā. 799) –

"ဤလောက၌လည်းကောင်း၊ နောင်ဘဝ တစ်ပါးသောလောက၌လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားထက် သာလွန်သူ သို့မဟုတ် တူသောသူသည် မရှိပေ။ ကြီးမြတ်သော အကျိုးကို ရှာဖွေလေ့ရှိကြကုန်သော၊ ကောင်းမှုကို အလိုရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ပူဇော်သက္ကာရ အလှူတော်ကို ခံယူတော်မူထိုက်သူတို့တွင် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူ၏" ဟူ၍။

Evamādikā gāthā vitthāretabbā.

ဤသို့ အစရှိသော ဂါထာတို့ကို အကျယ်ချဲ့အပ်၏။

Purisadammasārathītiādīsu damitabbāti dammā, damituṃ araharūpā. Purisā ca te dammā cāti purisadammā. Visesanassa cettha paranipātaṃ katvā niddeso, dammapurisāti attho. ‘‘Satipi mātugāmassapi dammabhāve purisaggahaṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedavasenā’’ti vadanti. Sāretīti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘dametī’’tiādi. Tattha dametīti sameti, kāyasamādīhi yojetīti attho. Taṃ pana kāyasamādīhi yojanaṃ yathārahaṃ tadaṅgavinayādīsu patiṭṭhāpanaṃ hotīti āha ‘‘vinetīti vuttaṃ hotī’’ti. Adantāti idaṃ sabbena sabbaṃ damataṃ anupagatā purisadammāti vuttāti katvā vuttaṃ. Ye pana vippakatadammabhāvā sabbathā dametabbataṃ nātivattā, tepi purisadammā eva, yato te satthā dameti. Bhagavā hi visuddhasīlassa paṭhamajjhānaṃ ācikkhati, paṭhamajjhānalābhino dutiyajjhānantiādinā tassa tassa uparūpari visesaṃ ācikkhanto ekadesena dantepi sameti. Teneva vuttaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.139) ‘‘api ca so bhagavā visuddhasīlādīnaṃ paṭhamajjhānādīni sotāpannādīnañca uttarimaggappaṭipadaṃ ācikkhanto dantepi dametiyevā’’ti. Atha vā sabbena sabbaṃ adantā ekadesena dantā ca idha adantaggahaṇeneva saṅgahitāti veditabbaṃ. Dametuṃ yuttāti damanārahā.

‘ပုရိသဒမ္မသာရထိ’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ဆုံးမအပ်သောကြောင့် ‘ဒမ္မ’ မည်၏။ ဆုံးမခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော သဘောရှိသော သူတို့ဟူလို။ ထိုသူတို့သည် ယောကျ်ားများလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဆုံးမထိုက်သူများလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပုရိသဒမ္မ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤပုဒ်၌ ဝိသေသနကို နောက်၌ထား၍ ဟောကြားအပ်သဖြင့် ‘ဒမ္မပုရိသ’ (ဆုံးမအပ်သော ယောကျ်ားများ) ဟု အနက်ရ၏။ ‘မိန်းမတို့၌လည်း ဆုံးမထိုက်သောအဖြစ် ရှိသော်လည်း အလွန်မြတ်သော အပိုင်းအခြားကို ယူသောအားဖြင့် ယောကျ်ားကို ယူခြင်းဖြစ်သည်’ ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘သာရေတိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘ဒမေတိ’ အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ ‘ဒမေတိ’ ဆိုသည်မှာ ‘ငြိမ်းစေ၏’၊ ကိုယ် နှုတ် စသည်တို့ဖြင့် ညီညွတ်စေ၏ (ယှဉ်စေ၏) ဟု အနက်ရ၏။ ထိုသို့ ကိုယ် နှုတ် စသည်တို့ဖြင့် ယှဉ်စေခြင်းသည် သင့်လျော်သလို တဒင်္ဂဝိနည်း စသည်တို့၌ တည်စေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိနေတိ (ဆုံးမ၏) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အဒန္တာ’ (မယဉ်ကျေးသောသူများ) ဟူသော ဤပုဒ်သည် အချင်းခပ်သိမ်း ဆုံးမခြင်းသို့ မရောက်သေးသော သူတို့ကို ‘ပုရိသဒမ္မ’ ဟူ၍ ဆိုလိုရင်းရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင် ဆုံးမဆဲဖြစ်၍ အလုံးစုံ ဆုံးမထိုက်သော အဖြစ်ကို မကျော်လွန်သေးသော သူတို့သည်လည်း ‘ပုရိသဒမ္မ’ သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မူသောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် စင်ကြယ်သော သီလရှိသောသူအား ပထမဈာန်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ပထမဈာန်ရပြီးသူအား ဒုတိယဈာန်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏ စသည်ဖြင့် ထိုထိုသူအား အထက်ထက်သော ဈာန်ထူးတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူလျက် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ယဉ်ကျေးပြီးသူတို့ကိုလည်း ဆုံးမတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ‘ထို့ပြင်လည်း ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် စင်ကြယ်သော သီလစသည်ရှိသူတို့အား ပထမဈာန်စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သောတာပန် စသည်တို့အား အထက်မဂ် အကျင့်လမ်းကိုလည်းကောင်း ညွှန်ပြတော်မူလျက် ယဉ်ကျေးပြီးသော သူတို့ကိုလည်း ဆုံးမတော်မူသည်သာလျှင်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အလုံးစုံ မယဉ်ကျေးသောသူနှင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ယဉ်ကျေးပြီးသောသူတို့ကို ဤ၌ ‘အဒန္တ’ (မယဉ်ကျေးသောသူ) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်သာ သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘ဒမေတုံ ယုတ္တာ’ ဟူသည် ဆုံးမခြင်းငှာ ထိုက်တန်သူများ ဟူလို။

Tiracchānapurisātiādīsu uddhaṃ anuggantvā tiriyaṃ añcitā gatā vaḍḍhitāti tiracchānā, devamanussādayo viya uddhaṃ dīghaṃ ahutvā tiriyaṃ dīghāti attho. Tiracchānāyeva purisā tiracchānapurisā. Manassa [Pg.291] ussannatāya manussā. Satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā. Ke pana te? Jambudīpavāsino sattavisesā. Tenāha bhagavā –

‘တိရစ္ဆာနပုရိသ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အထက်သို့ မတက်မူ၍ ဖီလာ (ဘေးစောင်း) သွားတတ်၊ ကြီးပွားတတ်သောကြောင့် ‘တိရစ္ဆာန’ မည်၏။ နတ်၊ လူတို့ကဲ့သို့ အထက်သို့ ရှည်လျားစွာ မဟုတ်ဘဲ ဖီလာ ရှည်လျားသော ကိုယ်ရှိသည်ဟူသော အနက်တည်း။ တိရစ္ဆာန် ဖြစ်ကုန်သော ယောကျ်ားတို့သည်သာလျှင် ‘တိရစ္ဆာနပုရိသ’ မည်ကုန်၏။ စိတ်နှလုံး၏ ထက်သန်ကြီးမားသော အဖြစ်ကြောင့် ‘မနုဿ’ (လူ) မည်၏။ သတိရှိခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ထိုက်ခြင်း စသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ဆည်းပူးအပ်သော စိတ်နှလုံးရှိကုန်သော၊ မြတ်သောဂုဏ် စိတ်ရှိကုန်သော သူတို့တည်း။ ထိုသူတို့ကား အဘယ်သူတို့နည်း? ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေကြကုန်သော သတ္တဝါအထူးတို့တည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏ -

‘‘Tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21).

“ရဟန်းတို့... အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသူ လူတို့သည် ဥတ္တရကုရုကျွန်းသူ လူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တာဝတိံသာနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း သာလွန်ကုန်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ - ရဲရင့်ခြင်း၊ သတိရှိခြင်း၊ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းတို့တည်း” ဟု (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌) ဟောတော်မူ၏။

Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti. Tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke. Apare pana bhaṇanti – lobhādīhi ca alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā, te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca pūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccanti. Lokiyā pana ‘‘manuno apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo, yo sāsane mahāsammatoti vuccati, paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussā mānusāti ca vuccanti. Tato eva hi te māṇavā ‘‘manujā’’ti ca voharīyanti, manussā ca te purisā cāti manussapurisā.

မှန်ပေ၏၊ ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်ကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂသာဝကတို့သည်လည်းကောင်း၊ မဟာသာဝကတို့သည်လည်းကောင်း၊ စကြဝတေးမင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြား ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌သာလျှင် ဖြစ်ထွန်းပေါ်ပေါက်ကုန်၏။ ထိုသူတို့နှင့် ရုပ်အဆင်းစသည် တူညီသောကြောင့် ကျွန်းငယ်၌ နေသူတို့နှင့်အတူ ဤမှတစ်ပါးသော ကျွန်းကြီးများ၌ နေသူတို့ကိုလည်း ‘လူ’ ဟူ၍ပင် သိအပ်၏ (ခေါ်ဆိုအပ်၏) ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ - လောဘ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ အလောဘ စသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်သော စိတ်၏ ထက်သန်ကြီးမားသော အဖြစ်ကြောင့် ‘မနုဿ’ ဟု ခေါ်ဆို၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ စင်စစ် လူဇာတ် ဖြစ်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၌ အထူးသဖြင့် လောဘစသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အလောဘစသည်တို့သည်လည်းကောင်း ထက်သန်ကြီးမားကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် လောဘစသည် ထက်သန်ခြင်းကြောင့် အပါယ်လမ်းသို့ လည်းကောင်း၊ အလောဘစသည် ထက်သန်ခြင်းကြောင့် သုဂတိလမ်းနှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားရာလမ်းကို လည်းကောင်း ဖြည့်ကျင့်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လောဘ၊ အလောဘတို့နှင့် ယှဉ်သော စိတ်၏ ထက်သန်မှုကြောင့် ကျွန်းငယ်နေသူတို့နှင့်တကွ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်း၌ နေကြကုန်သော သတ္တဝါထူးတို့ကို ‘မနုဿ’ (လူ) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ လောကီလူတို့ကမူ - ‘မနု’ မင်း၏ အနွယ် (သားမြေး) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ‘မနုဿ’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘မနု’ မည်သည်ကား ကမ္ဘာဦးကာလ၌ လူတို့ကို ပိုင်းခြားစောင့်ရှောက်ရန် အစဦးဆုံး ဖြစ်သော၊ စီးပွားချမ်းသာရှိသည် မရှိသည်ကို စီရင်တတ်သဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ဖခင်သဖွယ်ဖြစ်သော၊ ဆုံးမခြင်း၌ ‘မဟာသမ္မတမင်း’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောသူ ဖြစ်၏။ မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ အဆက်ဆက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုမနုမင်း၏ ဆုံးမဩဝါဒ၌ တည်ကုန်လျက် ထိုမနုမင်း၏ သားနှင့်တူသော အဖြစ်ကြောင့် ‘မနုဿ’၊ ‘မာနုသ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့်ပင် ထိုသူတို့ကို ‘မာဏဝ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မနုဇ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် လူများလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ယောကျ်ားများလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘မနုဿပုရိသ’ (လူယောကျ်ား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Amanussapurisāti ettha na manussāti amanussā. Taṃsadisatā ettha jotīyati. Tena manussattamattaṃ natthi, aññaṃ samānanti yakkhādayo amanussāti adhippetā. Na ye keci manussehi aññe, tathā tiracchānapurisānaṃ visuṃ gahaṇaṃ kataṃ. Yakkhādayo eva ca niddiṭṭhā. Apalālo himavantavāsī, cūḷodaramahodarā nāgadīpavāsino, aggisikhadhūmasikhā sīhaḷadīpavāsino nibbisā katā dosavisassa vinodanena. Tenāha ‘‘saraṇesu ca sīlesu ca patiṭṭhāpitā’’ti. Kūṭadantādayoti [Pg.292] ādi-saddena ghoramukhaupāligahapatiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Sakkādayoti ādi-saddena ajakalāpayakkhabakabrahmādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Etesaṃ pana damanaṃ tattha tattha vuttanayeneva sakkā viññātunti atippapañcabhāvato idha na vuccati. Idañcettha suttaṃ vitthāretabbanti idaṃ kesīsuttaṃ ‘‘vinītā vicitrehi vinayanūpāyehī’’ti etasmiṃ atthe vitthāretabbaṃ yathārahaṃ saṇhādīhi upāyehi vinayanassa dīpanato.

‘အမနုဿပုရိသ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ လူမဟုတ်သောကြောင့် ‘အမနုဿ’ မည်ကုန်၏။ လူနှင့်တူသော အဖြစ်ကို ဤပုဒ်၌ ပြ၏။ ထို့ကြောင့် လူစင်စစ်အဖြစ်မျှ မရှိသော်လည်း လူနှင့်တူသော အခြားအရာ ရှိသောကြောင့် ဘီလူး (ယက္ခ) စသည်တို့ကို ‘အမနုဿ’ ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ လူမှတစ်ပါးသော အခြားသူမှန်သမျှ မဟုတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် တိရစ္ဆာန်ယောကျ်ားတို့ကို သီးခြား ခွဲခြား၍ ယူအပ်၏။ ဘီလူး စသည်တို့ကိုသာ ညွှန်ပြအပ်၏။ ဟိမဝန္တာ၌ နေသော အပလာလနဂါးမင်း၊ စူဠောဒရနှင့် မဟောဒရနဂါးမင်းတို့သည် နာဂဒီပ၌ နေကုန်၏၊ အဂ္ဂိသိခနှင့် ဓူမသိခနဂါးတို့သည် သီဟဠဒီပ၌ နေကုန်၏။ ထိုနဂါးတို့ကို ဒေါသအဆိပ်ကို ပယ်ဖျောက်စေသဖြင့် အဆိပ်မရှိအောင် ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘သရဏဂုံတို့၌လည်းကောင်း၊ သီလတို့၌လည်းကောင်း တည်စေအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကူဋဒန္တစသည်’ ဟူရာ၌ ‘စသည်’ ပုဒ်ဖြင့် ဃောရမုခ၊ ဥပါလိသူကြွယ် စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘သက္ကစသည်’ ဟူရာ၌ ‘စသည်’ ပုဒ်ဖြင့် အဇကလာပဘီလူး၊ ဗကဗြဟ္မာ စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသူတို့ကို ဆုံးမတော်မူခြင်းကိုမူ ထိုထိုနေရာ၌ ဆိုအပ်ခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း သိသာနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်ကျယ်ဝန်းသွားမည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤ၌ မဆိုပြီ။ ‘ဤသုတ်ကို ချဲ့အပ်၏’ ဆိုသည်ကား ဤ ‘ကေစီသုတ်’ ကို ‘ထူးဆန်းသော ဆုံးမနည်းတို့ဖြင့် ဆုံးမအပ်ကုန်၏’ ဟူသော ဤအနက်၌ သင့်လျော်သလို သိမ်မွေ့သော နည်းလမ်းစသည်တို့ဖြင့် ဆုံးမခြင်းကို ပြသောကြောင့် ချဲ့ထွင်အပ်၏ ဟူလို။

Atthapadanti atthābhibyañjanakaṃ padaṃ, vākyanti attho. Vākyena hi atthābhibyatti, na nāmādipadamattena, ekapadabhāvena ca anaññasādhāraṇo satthu purisadammasārathibhāvo dassito hoti. Tenāha ‘‘bhagavā hī’’tiādi. Aṭṭha disāti aṭṭha samāpattiyo. Tā hi aññamaññaṃ sambandhāpi asaṃkiṇṇabhāvena dissanti apadissanti, disā viyāti vā disā. Asajjamānāti na sajjamānā vasībhāvappattiyā nissaṅgacārā. Dhāvantīti javanavuttiyogato dhāvanti. Ekaṃyeva disaṃ dhāvatīti attano kāyaṃ aparivattantoti adhippāyo, satthārā pana damitā purisadammā ekiriyāpatheneva aṭṭha disā dhāvanti. Tenāha ‘‘ekapallaṅkeneva nisinnā’’ti. Aṭṭha disāti ca nidassanamattametaṃ lokiyehi agatapubbaṃ nirodhasamāpattidisaṃ amatadisañca pakkhandanato.

‘အတ္ထပဒ’ ဆိုသည်မှာ အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သော ပုဒ်၊ ‘ဝါကျ’ ဟု အနက်ရ၏။ အနက်၏ ထင်ရှားခြင်းသည် ဝါကျကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ နာမ်အစရှိသော ပုဒ်မျှဖြင့် မဖြစ်နိုင်၊ တစ်ပုဒ်တည်းသော အဖြစ်အားဖြင့်လည်း သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော မြတ်စွာဘုရား၏ ပုရိသဒမ္မသာရထိ အဖြစ်ကို ပြပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘မြတ်စွာဘုရားသည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘အရပ်ရှစ်မျက်နှာ’ ဆိုသည်မှာ သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်၏။ ထိုသမာပတ်တို့သည် အချင်းချင်း ဆက်စပ်နေသော်လည်း ရောထွေးမှုမရှိဘဲ ထင်ရှားပေါ်လွင်ကြကုန်၏၊ အရပ်မျက်နှာများကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒိသာ’ (အရပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘မတွယ်တာဘဲ’ ဆိုသည်မှာ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ငြိတွယ်ခြင်းမရှိဘဲ လွတ်လပ်စွာ ကျင့်ဆောင်ခြင်းတည်း။ ‘ပြေးကုန်၏’ ဆိုသည်မှာ လျှင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ပြေးကုန်၏ဟူလို။ ‘တစ်ပါးသော အရပ်သို့သာ ပြေး၏’ ဆိုသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို မလှည့်ပတ်ဘဲ ပြေးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မူအပ်သော ‘ပုရိသဒမ္မ’ တို့မူကား တစ်ခုတည်းသော ဣရိယာပုဒ်ဖြင့်သာ အရပ်ရှစ်မျက်နှာ (သမာပတ်ရှစ်ပါး) သို့ ပြေးဝင်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ပလ္လင်တည်းဖြင့် ထိုင်လျက်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အရပ်ရှစ်မျက်နှာ’ ဟု ဆိုခြင်းသည် လောကီသားတို့ မရောက်ဖူးသော နိရောဓသမာပတ် တည်းဟူသော အရပ်နှင့် အမြိုက်နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော အရပ်သို့ ပြေးဝင် (သက်ဝင်) သွားခြင်းကို သာဓကပြသရုံမျှသာ ဖြစ်၏။

Diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehītiādīsu diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha niyuttoti diṭṭhadhammiko, idhalokattho. Kammakilesavasena samparetabbato sammā gantabbato samparāyo, paraloko. Tattha niyuttoti samparāyiko, paralokattho. Paramo uttamo attho paramattho, nibbānaṃ. Tehi diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthehi. Yathārahanti yathānurūpaṃ, tesu tesu atthesu yo yo puggalo yaṃ yaṃ arahati, tadanurūpaṃ. Anusāsatīti vineti tasmiṃ tasmiṃ atthe patiṭṭhāpeti. Saha atthena vattatīti sattho, bhaṇḍamūlena vaṇijjāya desantaraṃ gacchanto janasamūho. Hitupadesādivasena paripāletabbo sāsitabbo so etassa atthīti satthā satthavāho niruttinayena. So viya bhagavāti āha ‘‘satthā viyāti satthā, bhagavā satthavāho’’ti.

“ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကပရမတ္ထေဟီတိ” စသည်တို့၌ ပစ္စုပ္ပန်၌ ထင်ရှားရှိသော အတ္တဘောကို “ဒိဋ္ဌဓမ္မ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုမျက်မှောက်ဘဝ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် “ဒိဋ္ဌဓမ္မိက” မည်၏၊ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုး ဖြစ်သည်။ ကံ ကိလေသာအားဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်အပ်သောကြောင့် တမလွန်ဘဝကို “သမ္ပရာယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတမလွန်ဘဝ၌ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် “သမ္ပရာယိက” မည်၏၊ တမလွန်အကျိုး ဖြစ်သည်။ အလွန် မြတ်လှစွာသော အကျိုးသည် “ပရမတ္ထ” မည်၏၊ နိဗ္ဗာန် ဖြစ်သည်။ ထိုမျက်မှောက်အကျိုး၊ တမလွန်အကျိုး၊ မြတ်သော နိဗ္ဗာန်အကျိုးတို့ဖြင့် (ဆုံးမတော်မူ၏)။ “ထိုက်သည်အားလျော်စွာ” ဟူသည် ထိုထိုအကျိုးတို့၌ အကြင်အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အကြင်အကျိုးကို ထိုက်၏၊ ထိုထိုက်သည်အားလျော်စွာ (ဆုံးမတော်မူ၏)။ “ဆုံးမတော်မူ၏” ဟူသည် ဆုံးမတတ်၏၊ ထိုထိုအကျိုးတို့၌ တည်စေတော်မူတတ်၏။ စီးပွားဥစ္စာနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “သတ္ထ” (ကုန်သည်အုပ်စု) မည်၏၊ ကုန်ပစ္စည်းအစုစုဖြင့် ကုန်သွယ်မှုပြုရန် တိုင်းတစ်ပါးသို့ သွားသော လူအပေါင်း ဖြစ်သည်။ အစီးအပွား ဥပဒေသပေးခြင်း စသည်ဖြင့် စောင့်ရှောက်အပ်၊ ဆုံးမအပ်သော ထိုလူစုသည် ဤဘုရားရှင်အား ရှိတော်မူသောကြောင့် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် “သတ္ထာ” (လမ်းပြခေါင်းဆောင်) “သတ္ထဝါဟ” (လှည်းမှူး) မည်၏။ ထိုလှည်းမှူးကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ဘုရားရှင်ကို “လှည်းမှူးကဲ့သို့ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ‘သတ္ထာ’ မည်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္ထဝါဟ (လှည်းမှူး) ဖြစ်တော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Idāni [Pg.293] tamatthaṃ niddesapāḷinayena dassetuṃ ‘‘yathā satthavāho’’tiādi vuttaṃ. Tattha sattheti satthike jane. Kaṃ udakaṃ tārenti etthāti kantāro, nirudako araññappadeso. Ruḷhīvasena pana itaropi araññappadeso tathā vuccati. Corakantāranti corehi adhiṭṭhitakantāraṃ, tathā vāḷakantāraṃ. Dubbhikkhakantāranti dullabhabhikkhaṃ kantāraṃ. Tāretīti akhemantaṭṭhānaṃ atikkāmeti. Uttāretītiādi upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Atha vā uttāretīti khemantabhūmiṃ upanento tāreti. Nittāretīti akhemantaṭṭhānato nikkhāmento tāreti. Patāretīti pariggahetvā tāreti, hatthena pariggahetvā tāreti viya tāretīti attho. Sabbampetaṃ tāraṇuttāraṇādi khemaṭṭhāne ṭhapanamevāti āha ‘‘khemantabhūmiṃ sampāpetī’’ti. Satteti veneyyasatte. Mahāgahanatāya mahānatthatāya dunnittharatāya ca jātiyeva kantāro jātikantāro, taṃ jātikantāraṃ.

ယခုအခါ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နိဒ္ဒေသပါဠိနည်းဖြင့် ပြသရန် “လှည်းမှူးကဲ့သို့” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “သတ္ထ” ဟူသည် ကုန်သည်လှည်းအုပ်စုဝင် လူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ရေကို ကူးခတ်စေရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “ကန္တာရ” မည်၏၊ ရေမရှိသော တောအရပ်ကို ရရှိသည်။ ရုဠှီစကားအားဖြင့်မူ ဤကန္တာရမှ တစ်ပါးသော တောအရပ်ကိုလည်း ထိုနည်းတူပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “စောရကန္တာရ” ဟူသည် ခိုးသူတို့ ကြီးစိုးထားသော ခရီးခဲတောအုပ် ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ဘေးရန်ရှိသော သားရဲကန္တာရလည်း ဖြစ်၏။ “ဒုဗ္ဘိက္ခကန္တာရ” ဟူသည် အစားအစာရခဲသော ကန္တာရ ဖြစ်သည်။ “ကူးမြောက်စေ၏ (တာရေတိ)” ဟူသည် ဘေးရှိသောအရပ်ကို လွန်မြောက်စေ၏။ “ဥတ္တာရေတိ” စသည်တို့ကို ရှေ့ဆက် (ဥပသဂ်) ဖြင့် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေ၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ဘဲ “ဥတ္တာရေတိ” ဟူသည် ဘေးမရှိရာ ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်စေလျက် ကူးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိတ္တာရေတိ” ဟူသည် ဘေးရှိသောအရပ်မှ ထုတ်ဆောင်လျက် ကူးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပတာရေတိ” ဟူသည် သိမ်းဆည်း၍ ကူးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်၏၊ လက်ဖြင့် ဆွဲကိုင်၍ ကူးမြောက်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကူးမြောက်စေခြင်း၊ ဘေးလွတ်စေခြင်း အားလုံးသည် ဘေးကင်းရာအရပ်၌ တည်စေခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် “ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ကောင်းစွာရောက်စေ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “သတ္တဝါတို့” ဟူသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကြီးစွာသော တောအုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကူးမြောက်နိုင်ခဲခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဇာတိ (ပဋိသန္ဓေနေခြင်း) သည်သာလျှင် ကန္တာရမည်၏၊ ထိုဇာတိကန္တာရကို (ကူးမြောက်စေ၏)။

Ukkaṭṭhaparicchedavasenāti ukkaṭṭhasattaparicchedavasena. Devamanussā eva hi ukkaṭṭhasattā, na tiracchānādayo. Etanti ‘‘devamanussāna’’nti etaṃ vacanaṃ. Bhabbapuggalaparicchedavasenāti sammattaniyāmokkamanassa yogyapuggalassa paricchindanavasena. Bhagavatoti nissakke sāmivacanaṃ yathā ‘‘upajjhāyato ajjhetī’’ti. Bhagavato santike vāti attho. Upanissayasampattinti tihetukapaṭisandhiādikaṃ maggaphalādhigamassa balavakāraṇaṃ. Gaggarāyāti gaggarāya nāma rañño deviyā, tāya vā kāritattā ‘‘gaggarā’’ti laddhanāmāya. Sare nimittaṃ aggahesīti ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti dhammasaññāya sare nimittaṃ gaṇhi, gaṇhanto ca pasannacitto parisapariyante nipajji. Sannirumbhitvā aṭṭhāsīti tassa sīse daṇḍassa ṭhapitabhāvaṃ apassanto tattha daṇḍaṃ uppīḷetvā aṭṭhāsi. Maṇḍūkopi daṇḍe ṭhapitepi uppīḷitepi dhammagatena pasādena vissaramakarontova kālamakāsi. Devaloke nibbattasattānaṃ ayaṃ dhammatā, yā ‘‘kutohaṃ idha nibbatto, tattha kinnu kho kammamakāsi’’nti āvajjanā. Tasmā attano purimabhavassa diṭṭhattā āha ‘‘are ahampi nāma idha nibbatto’’ti. Bhagavato pāde sirasā vandīti kataññutāsaṃvaḍḍhitena pemagāravabahumānena vandi.

“မြတ်သော သတ္တဝါကို ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့်” ဟူသည် မြတ်သောသတ္တဝါတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ နတ်နှင့် လူတို့သည်သာလျှင် မြတ်သောသတ္တဝါများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ တိရစ္ဆာန်စသည်တို့သည် မဟုတ်ကုန်။ ဤစကားသည် “နတ်လူတို့၏” ဟူသော စကား ဖြစ်သည်။ “ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့်” ဟူသည် ကောင်းစွာ အမြဲသက်ဝင်ခြင်း (သမ္မတ္တနိယာမ) သို့ သက်ဝင်ရန် ထိုက်တန်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ဘဂဝတော” ဟူသည် ပဉ္စမီဝိဘတ်အနက်ရှိသော သာမိဝိဘတ်တည်း။ “ဥပဇ္ဈာယတော အဇ္ဈေတိ” (ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာမှ သင်ယူ၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ “မြတ်စွာဘုရား၏ အထံ၌” ဟု အနက်သိအပ်၏။ “ဥပနိဿယသမ္ပတ္တိ” ဟူသည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေအစရှိသော မဂ်ဖိုလ်ကို ရခြင်း၏ အားကြီးသောအကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဂဂ္ဂရာယ” ဟူသည် ဂဂ္ဂရာမည်သော မင်းကြီး၏ မိဖုရားအမည် ဖြစ်၏၊ ထိုမိဖုရား တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “ဂဂ္ဂရာ” ဟု အမည်ရသော ရေကန် ဖြစ်သည်။ “အသံ၌ အမှတ်သညာကို ယူ၏” ဟူသည် “ဤအရှင်မြတ်သည် တရားကို ဟောတော်မူ၏” ဟု တရားဟူသောအမှတ်ဖြင့် အသံ၌ အမှတ်ကို ယူသည်ရှိသော်လည်း ကြည်ညိုသောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ပရိသတ်အဆုံး၌ ဝပ်၍ နေ၏။ “ထောက်၍ ရပ်၏” ဟူသည် ထိုဖား၏ဦးခေါင်း၌ တုတ်လှံကန် ထောက်ထားသည်ကို မမြင်ဘဲ ထိုတုတ်ကို နှိပ်၍ ရပ်နေ၏။ ဖားသည်လည်း တုတ်ကို ထောက်ထားသော်လည်းကောင်း၊ ဖိနှိပ်ထားသော်လည်းကောင်း တရားတော်၌ဖြစ်သော ကြည်ညိုခြင်းဖြင့် ဖောက်ပြန်သော ညည်းတွားသံကို မပြုဘဲလျှင် ကွယ်လွန်လေ၏။ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့အား “ငါသည် အဘယ်အရပ်မှ ဤ၌ လာ၍ ဖြစ်သနည်း၊ ထိုလူ့ပြည်၌ အဘယ်သို့သော ကောင်းမှုကို ပြုခဲ့သနည်း” ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ဓမ္မတာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ ရှေးဘဝကို မြင်ရသဖြင့် “အချင်းတို့၊ ငါသည်လည်း ဤနတ်ပြည်၌ လာ၍ ဖြစ်ရလေပြီတကား” ဟု ဆို၏။ “မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရှိခိုး၏” ဟူသည် ကျေးဇူးသိတတ်သောအဖြစ်ဖြင့် ပွားများအပ်သော ချစ်ခင်ခြင်း၊ ရိုသေခြင်း၊ များစွာသော မြတ်နိုးခြင်းတို့ဖြင့် ရှိခိုးပူဇော်၏။

Jānantova [Pg.294] pucchīti mahājanassa kammaphalaṃ buddhānubhāvañca paccakkhaṃ kātukāmo bhagavā ‘‘ko me vandatī’’ti gāthāya pucchi. Tattha (vi. va. aṭṭha. 857) koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko, katamoti attho. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena yasena ca parivārena ca. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kāmanīyena sundarena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti sabbā dasapi disā pabhāsento, cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti attho.

“သိတော်မူပါလျက် မေးတော်မူ၏” ဟူသည် မဟာဇနပရိသတ်အား ကံ၏အကျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ အာနုဘော်ကိုလည်းကောင်း မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြုလိုတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “အဘယ်သူသည် ငါ့ကို ရှိခိုးသနည်း” ဟူသော ဂါထာဖြင့် မေးတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ “ကော” ဟူသည် နတ်၊ နဂါး၊ ဘီလူး၊ ဂန္ဓဗ္ဗ စသည်တို့တွင် အဘယ်သူနည်း၊ မည်သူနည်းဟု အနက်ရ၏။ “မေ” ဟူသည် ငါ၏။ “ပါဒါနိ” ဟူသည် ခြေတော်တို့ကို။ “ဣဒ္ဓိယာ” ဟူသည် ဤသို့သော သဘောရှိသော နတ်၏တန်ခိုးဖြင့်။ “ယသသာ” ဟူသည် ဤသို့သော အကျော်အစောဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “ဇလံ” ဟူသည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပလျက်။ “အဘိက္ကန္တေန” ဟူသည် အလွန်တရာ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ကောင်းမြတ်သော။ “ဝဏ္ဏေန” ဟူသည် အရေအဆင်း အသားအရေ၏ အဆင်ဖြင့်၊ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါဖြင့်။ “သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ” ဟူသည် အရပ်မျက်နှာ ဆယ်မျက်နှာလုံးကို ထွန်းလင်းစေလျက်၊ လကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေကဲ့သို့လည်းကောင်း တစ်ပြင်တည်းသော အရောင်အလင်းကို ပြုလျက်ဟု အနက်ရသည်။

Evaṃ pana bhagavatā pucchito devaputto attānaṃ pavedento ‘‘maṇḍūkohaṃ pure āsi’’nti gāthamāha. Tattha pureti purimajātiyaṃ. Udaketi idaṃ tadā attano uppattiṭṭhānadassanaṃ. Udake maṇḍūkoti tena uddhumāyikādikassa thale maṇḍūkassa nivattanaṃ kataṃ hoti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gunnaṃ ghāsesanaṭṭhānaṃ. Idha pana gocaro viyāti gocaro, vāri udakaṃ gocaro etassāti vārigocaro. Udakacārīpi hi koci kacchapādi avārigocaropi hotīti ‘‘vārigocaro’’ti visesetvā vuttaṃ. Tava dhammaṃ suṇantassāti brahmassarena karavīkarutamañjunā desentassa tava dhammaṃ ‘‘dhammo eso vuccatī’’ti sare nimittaggāhavasena suṇantassa. Anādare cetaṃ sāmivacanaṃ. Avadhī vacchapālakoti vacche rakkhanto gopālakadārako mama samīpaṃ āgantvā daṇḍamolubbha tiṭṭhanto mama sīse daṇḍaṃ sannirumbhitvā maṃ māresīti attho.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား မေးမြန်းတော်မူသော် နတ်သားသည် မိမိကိုယ်ကို သိစေလိုသည်ဖြစ်၍ “အကျွန်ုပ်သည် ရှေးဘဝက ဖားဖြစ်ခဲ့ပါသည်” ဟူသော ဂါထာကို လျှောက်ထား၏။ ထိုဂါထာ၌ “ပုရေ” ဟူသည် ရှေးဘဝ၌ ဖြစ်သည်။ “ဥဒကေ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ထိုစဉ်က မိမိ၏ ဖြစ်ရာအရပ်ကို ပြခြင်းတည်း။ “ရေ၌ဖြစ်သော ဖား” ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ကုန်း၌ဖြစ်သော ဖားပြုတ်စသော ဖားတို့ကို ကျင်ရှောင်စေခြင်း (ဖယ်ထုတ်ခြင်း) ကို ပြုပြီး ဖြစ်၏။ နွားတို့ ကျက်စားရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဂေါစရ” မည်၏၊ နွားတို့၏ စားကျက်အရပ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူ ကျက်စားရာအရပ်နှင့် တူသောကြောင့် “ဂေါစရ” မည်၏၊ ထိုဖား၏ ကျက်စားရာသည် “ဝါရိ” ရေ ဖြစ်သောကြောင့် “ဝါရိဂေါစရ” (ရေ၌ ကျက်စားသော ဖား) မည်၏။ လိပ်အစရှိသော အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ရေ၌ ကျင်လည်ကျက်စားသော်လည်း ရေပြင်ပ၌လည်း ကျက်စားတတ်သောကြောင့် “ဝါရိဂေါစရ” ဟု အထူးပြု၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “ကိုယ်တော်၏ တရားတော်ကို နာယူနေစဉ်” ဟူသည် ကရဝိတ်ငှက် တွန်ကျူးသကဲ့သို့ သာယာမြတ်နိုးဖွယ်ရှိသော ဗြဟ္မစိုရ်အသံတော်ဖြင့် တရားဟောတော်မူစဉ် “ဤအသံသည် တရားတော် ဖြစ်သည်” ဟူ၍ အသံတော်၌သာ အမှတ်အမှတ်ဖြင့် နာယူနေစဉ်ဖြစ်၏။ ဤ၌ “သုဏန္တဿ” ဟူသော သာမိဝိဘတ်သည် အနာဒရအနက်၌ သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “နွားကျောင်းသားသည် သတ်အပ်၏” ဟူသည် နွားတို့ကို ထိန်းကျောင်းသော နွားကျောင်းသားငယ်သည် ငါ၏အနီးသို့ လာပြီးလျှင် တုတ်ကို ထောက်လျက် ရပ်နေရာမှ ငါ၏ဦးခေါင်းပေါ်သို့ တုတ်ကို နှိပ်၍ ငါ့ကို သေစေခဲ့သည်ဟု အနက်ရသည်။

Sitaṃ katvāti ‘‘tathā parittatarenapi puññānubhāvena evaṃ ativiya uḷārā lokiyalokuttarasampattiyo labbhantī’’ti pītisomanassajāto bhāsurataradhavaḷavipphurantadasanakhakiraṇāvaḷīhi bhiyyoso mattāya taṃ padesaṃ obhāsento sitaṃ katvā. Pītisomanassavasena hi so –

“ပြုံးတော်မူ၍” ဟူသည် “ဤသို့ အလွန်နည်းပါးသော ကောင်းမှုအာနုဘော်ဖြင့်ပင် လောကီလောကုတ္တရာ အလွန်ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ကို ရရှိနိုင်ကြကုန်၏တကား” ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်တော်မူသဖြင့် အလွန်ဖြူစင်တောက်ပသော သွားတော်အလင်းအစဉ်တို့ဖြင့် ထိုအရပ်ဒေသကို အတိုင်းထက်အလွန် ထွန်းလင်းစေလျက် ပြုံးတော်မူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုနတ်သားသည် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သောကြောင့်—

‘‘Muhuttaṃ cittapasādassa, iddhiṃ passa yasañca me;

Ānubhāvañca me passa, vaṇṇaṃ passa jutiñca me.

“အရှင်ဂေါတမ၊ ခဏမျှ စိတ်ကြည်လင်မှု၏ အကျိုးဖြစ်သော အကျွန်ုပ်၏ နတ်တန်ခိုးကို ရှုတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အခြံအရံကိုလည်း ရှုတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အာနုဘော်ကိုလည်း ရှုတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်၏ အဆင်းနှင့် ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ တောက်ပခြင်းကိုလည်း ရှုတော်မူပါ။

‘‘Ye [Pg.295] ca te dīghamaddhānaṃ, dhammaṃ assosuṃ gotama;

Pattā te acalaṭṭhānaṃ, yattha gantvā na socare’’ti. (vi. va. 859-860) –

အရှင်ဂေါတမ၊ အကြင်သူတို့သည် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး တရားတော်ကို နာကြားခဲ့ကြရကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် အကြင်အရပ်သို့ ရောက်ရှိသွားခြင်းဖြင့် မစိုရိမ်ရတော့ဘဲ မတုန်မလှုပ်သော (နိဗ္ဗာန်) အရပ်သို့ ရောက်ရှိကြရပါကုန်၏။”

Imā dve gāthā vatvā pakkāmi.

ဤဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို လျှောက်ထားပြီးလျှင် ပြန်သွားလေ၏။

Yaṃ pana kiñcīti ettha yanti aniyamitavacanaṃ, tathā kiñcīti. Panāti vacanālaṅkāramattaṃ. Tasmā yaṃ kiñcīti ñeyyassa anavasesapariyādānaṃ kataṃ hoti. Panāti vā visesatthadīpako nipāto. Tena ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā saṅkhepato vitthārato ca satthu catusaccābhisambodho vutto. Buddhoti pana iminā tadaññassapi ñeyyassa avabodho. Purimena vā satthu paṭivedhañāṇānubhāvo, pacchimena desanāñāṇānubhāvo. Pī-ti upari vuccamāno viseso jotīyati. Vimokkhantikañāṇavasenāti ettha sabbaso paṭipakkhehi vimuccatīti vimokkho, aggamaggo, tassa anto, aggaphalaṃ, tasmiṃ laddhe laddhabbato tattha bhavaṃ vimokkhantikaṃ, ñāṇaṃ sabbaññutaññāṇena saddhiṃ sabbampi buddhañāṇaṃ.

ထို 'Yaṃ pana kiñci' ဟူသော စကားရပ်၌ 'ya' သဒ္ဒါသည် အတိအကျမဟုတ်သော (အနိယမ) ကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ထို့အတူ 'kiñci' သဒ္ဒါသည်လည်း ထို့အတူပင် အနိယမကို ဟောသည်။ 'pana' သဒ္ဒါသည် ဝါကျတန်ဆာမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'yaṃ kiñci' ဟူ၍ ဆိုသဖြင့် သိအပ်သော ဉေယျတရားတို့၏ အကြွင်းမဲ့ အကုန်အစင် သိမ်းကျုံးယူခြင်းကို ပြုပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'pana' သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသော အနက်ကို ပြသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါကြောင့် 'sammāsambuddho' (သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာလေးပါးကို အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ 'buddho' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်ကား ထိုသစ္စာလေးပါးမှ တစ်ပါးသော ဉေယျတရားတို့ကို သိမြင်ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ရှေ့ပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပဋိဝေဓဉာဏ်တော်၏ စွမ်းအား (အာနုဘော်) ကို ဟောတော်မူ၍၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ စွမ်းအားကို ဟောတော်မူသည်။ 'pi' (ပိ) သဒ္ဒါသည် နောင်တွင် ဆိုလတ္တံ့သော ထူးခြားမှုကို ထင်ရှားစေ၏။ 'vimokkhantikañāṇavasena' ဟူသော စကားရပ်၌— ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့မှ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာဖြင့် လွတ်မြောက်တတ်သောကြောင့် 'ဝိမောက္ခ' မည်၏၊ (ထိုဝိမောက္ခသည်) အရဟတ္ထမဂ်တည်း။ ထိုအရဟတ္ထမဂ်၏ အဆုံးသည် အရဟတ္ထဖိုလ်ဖြစ်၏။ ထိုအရဟတ္ထဖိုလ်ကို ရရှိသောကြောင့် (ထိုအရဟတ္ထဖိုလ်၌) ဖြစ်သောဉာဏ်ကို 'ဝိမောက္ခန္တိကဉာဏ်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝိမောက္ခန္တိကဉာဏ်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့်တကွ အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်ပင် ဖြစ်သည်။

Evaṃ pavattoti ettha –

'Evaṃ pavatto' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ —

‘‘Sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, anaññaneyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṃ gatoti buddho, eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho. Buddhoti netaṃ nāmaṃ mātarā kataṃ, na pitarā kataṃ, na bhātarā kataṃ, na bhaginiyā kataṃ, na mittāmaccehi kataṃ, na ñātisālohitehi kataṃ, na samaṇabrāhmaṇehi kataṃ, na devatāhi kataṃ, vimokkhantikametaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṃ buddho’’ti (mahāni. 192) –

“သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ သူတစ်ပါး သွန်သင်စရာ မလိုဘဲ ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ပွင့်လန်းသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ အာသဝေါကုန်ပြီးသူ (ခီဏာသဝ) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ကိလေသာညစ်ကြေး လိမ်းကျံခြင်းမရှိသူ (နိရုပလေပ) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ စင်စစ် ကိလေသာ ကင်းပြီးသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ စင်စစ် ဒေါသ ကင်းပြီးသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ စင်စစ် မောဟ ကင်းပြီးသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ စင်စစ် ကိလေသာ ကင်းစင်သူ ဖြစ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ တစ်ကြောင်းတည်းသောလမ်း (ဧကာယနမဂ်) သို့ သွားတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ တစ်ပါးတည်း အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ မသိမှုကို ဖျက်ဆီး၍ ပညာကို ရရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏။ ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟူသော ဤအမည်နာမတော်သည် မိခင် ဖခင် မောင်နှမ အဆွေခင်ပွန်း ဆွေမျိုး သမဏဗြာဟ္မဏ သို့မဟုတ် နတ်ဗြဟ္မာတို့ အမည်မှည့်အပ်သည်မဟုတ်၊ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်တို့၏ ဗောဓိပင်ခြေ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူခြင်းနှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ အရဟတ္ထဖိုလ်၏ အဆုံး၌ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ပညတ်တော် ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ayaṃ [Pg.296] niddesapāḷinayo. Yasmā cettha tassā paṭisambhidāpāḷiyā (paṭi. ma. 1.162) bhedo natthi, tasmā dvīsu ekenapi atthasiddhīti dassanatthaṃ ‘‘paṭisambhidānayo vā’’ti aniyamattho vāsaddo vutto.

ဤသည်ကား နိဒ္ဒေသပါဠိတော်၏ နည်းလမ်းဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ ထိုနိဒ္ဒေသနည်းသည် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၏ နည်းလမ်းနှင့် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသောကြောင့် ဤနည်းလမ်းနှစ်ရပ်အနက် တစ်ခုခုသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးမြောက်နိုင်ပုံကို ပြခြင်းငှာ အနိယမအနက် (မရေရာမသေချာသောအနက်) ကို ဟောသော 'vā' သဒ္ဒါကို 'paṭisambhidānayo vā' ဟု သုံးနှုန်းထားခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.162; mahāni. aṭṭha. 192) yathā loke avagantā ‘‘avagato’’ti vuccati, evaṃ bujjhitā saccānīti buddho suddhakattuvasena. Yathā paṇṇasosā vātā ‘‘paṇṇasusā’’ti vuccanti, evaṃ bodhetā pajāyāti buddho hetukattuvasena. Hetuattho cettha antonīto. Sabbaññutāya buddhoti sabbadhammabujjhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Sabbadassāvitāya buddhoti sabbadhammabodhanasamatthāya buddhiyā buddhoti attho. Anaññaneyyatāya buddhoti aññena abodhito sayameva buddhattā buddhoti attho. Visavitāya buddhoti nānāguṇavisavanato padumamiva vikasanaṭṭhena buddhoti attho. Khīṇāsavasaṅkhātena buddhoti evamādīhi chahi padehi cittasaṅkocakaradhammappahānena niddākkhayavibuddho puriso viya sabbakilesaniddākkhayavibuddhattā buddhoti vuttaṃ hoti. Tattha saṅkhā saṅkhātanti atthato ekattā saṅkhātenāti vacanassa koṭṭhāsenāti attho. Taṇhālepadiṭṭhilepābhāvena nirupalepasaṅkhātena. Savāsanānaṃ sabbakilesānaṃ pahīnattā ekantavacaneneva visesetvā ‘‘ekantavītarāgo’’tiādi vuttaṃ. Ekantanikkilesoti rāgadosamohāvasesehi sabbakilesehi nikkileso. Ekāyanamaggaṃ gatoti buddhoti gamanatthānaṃ buddhiatthatā viya buddhiatthānampi gamanatthatā labbhatīti ekāyanamaggaṃ gatattā buddhoti vuccatīti attho. Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhoti buddhoti na parehi buddhattā buddho, atha kho sayameva anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddhattā buddhoti attho. Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddhoti buddhi buddhaṃ bodhoti anatthantaraṃ. Tattha yathā rattaguṇayogato ratto paṭo, evaṃ buddhaguṇayogato buddhoti ñāpanatthaṃ vuttaṃ. Tato paraṃ buddhoti netaṃ nāmantiādi atthānugatāyaṃ paññattīti bodhanatthaṃ vuttanti evamettha imināpi kāraṇena bhagavā buddhoti veditabbo.

ထို (နိဒ္ဒေသပါဠိနည်း) ၌ လောကတွင် သိတတ်သူကို 'သိသူ' (အဝဂတ) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' ဟု သုဒ္ဓကတ္တား၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ သစ်ရွက်တို့ကို ခြောက်သွေ့စေတတ်သော လေတို့ကို 'သစ်ရွက်ခြောက်စေသောလေ' (ပဏ္ဏသုသ) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတ္တဝါအပေါင်းအား သစ္စာလေးပါးတရားကို သိစေတော်မူသောကြောင့် 'ဗုဒ္ဓ' ဟု ဟေတုကတ္တား၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟေတုအနက် (စေခိုင်းခြင်းအနက်) သည် အတွင်း၌ ငုပ်နေ၏။ ‘သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှိသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိမြင်နိုင်စွမ်းသော ပညာတော်ကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အလုံးစုံကို မြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိစေနိုင်စွမ်းသော ပညာတော်ကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘သူတစ်ပါး သွန်သင်စရာ မလိုဘဲ ကိုယ်တော်တိုင် သိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးက သိအောင် မပြုအပ်ဘဲ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် သိတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘ပွင့်လန်းသော ကျေးဇူးရှိသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား အထူးထူးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ပွင့်လန်းသဖြင့် ကြာပန်းကဲ့သို့ ပွင့်လန်းခြင်းအနက်ကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အာသဝေါကုန်ပြီးသူဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ စသော ဤပုဒ်ခြောက်ခုတို့ဖြင့် စိတ်ကျဉ်းမြောင်းခြင်းကို ဖြစ်စေသော တရားတို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့် အိပ်ပျော်ရာမှ နိုးကြားလာသော လူကဲ့သို့ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်စက်ခြင်း ကင်းစင်လျက် နိုးကြားတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ထိုပုဒ်တို့၌ ‘saṅkhā’ (သင်္ခါ) နှင့် ‘saṅkhāta’ (သင်္ခါတ) သဒ္ဒါတို့သည် အနက်အားဖြင့် တူညီကြသောကြောင့် ‘saṅkhātena’ ဟူသော သဒ္ဒါကို အဖို့အစု (ကောဋ္ဌာသ) ဟူသော အနက်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ တဏှာ၏ လိမ်းကျံခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိ၏ လိမ်းကျံခြင်း မရှိသောကြောင့် ‘နိရုပလေပ’ (မလိမ်းကျံအပ်သူ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝါသနာနှင့်တကွသော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်စွန့်တော်မူပြီးသောကြောင့် ‘ekanta’ (ဧကန္တ) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားစေလျက် ‘ဧကန္တဝီတရာဂေါ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ဧကန္တနိက္ကိလေသော’ ဟူသည်ကား ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ အကြွင်းအကျန်မရှိ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာတို့ လုံးဝကင်းစင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တစ်ကြောင်းတည်းသောလမ်းသို့ သွားတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား သွားခြင်းအနက်ရှိသော သဒ္ဒါကို ပညာအနက်၌ ရနိုင်သကဲ့သို့ ပညာအနက်ရှိသော သဒ္ဒါကိုလည်း သွားခြင်းအနက်၌ ရနိုင်သောကြောင့် တစ်ကြောင်းတည်းသော ခရီးလမ်းကို သွားတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟု ဆိုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘တစ်ပါးတည်း အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးတို့က သိစေအပ်သောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်အားဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် အတုမဲ့ မြတ်လှစွာသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ မည်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘မသိမှုကို ဖျက်ဆီး၍ ပညာကို ရရှိတော်မူသောကြောင့် ဗုဒ္ဓမည်၏’ ဟူသော နေရာ၌ ‘buddhi’၊ ‘buddha’၊ ‘bodha’ ဟူသော သဒ္ဒါသုံးမျိုးတို့သည် အနက်အထူးမရှိ၊ တူညီကြကုန်၏။ ထိုသဒ္ဒါတို့တွင် ဆိုးဆေးနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ‘နီသောပုဆိုး’ ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဗုဒ္ဓဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟု သိစေခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး ‘buddhoti netaṃ nāmaṃ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုချက်သည် အနက်သဘောသို့ အစဉ်လိုက်သော ပညတ်ဖြစ်ကြောင်း သိစေရန် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ‘ဗုဒ္ဓ’ ဟူ၍ သိအပ်၏။

Idāni [Pg.297] bhagavāti imassa atthaṃ dassento āha ‘‘bhagavāti idaṃ panassā’’tiādi. Tattha assāti bhagavato. Guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacananti sabbehi sīlādiguṇehi visiṭṭhassa tato eva sabbasattehi uttamassa garuno gāravavasena vuccamānavacanametaṃ bhagavāti. Tathā hi lokanātho aparimitanirupamappabhāvasīlādiguṇavisesasamaṅgitāya sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya ca aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ sattānaṃ uttamaṃ gāravaṭṭhānanti.

ယခုအခါ 'Bhagavā' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှာ 'bhagavāti idaṃ panassā' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'assā' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဖြစ်၏။ 'guṇavisiṭṭhasattuttamagarugāravādhivacanaṃ' ဟူသည်ကား သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူး အလုံးစုံတို့ဖြင့် ထူးမြတ်တော်မူထသော၊ ထိုသို့ ဂုဏ်ထူးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်ပင် သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှစွာသော လူနတ်တို့၏ ဆရာသခင် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရိုေသောအားဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သော အမည်နာမသည် 'Bhagavā' မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လောက၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အတိုင်းအဆမရှိ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော ဘုန်းတန်ခိုး၊ သီလစသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အကျိုးမဲ့တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းကို ရှေးရှုဆောင်ရွက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြွင်းမဲ့ စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေခြင်း၌ အစဉ်တစိုက် အားထုတ်တော်မူအပ်သော လွန်ကဲလှစွာသော လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်လူနှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား လွန်စွာ ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ အတိုင်းမသိများပြားလှစွာသော သတ္တဝါတို့၏ အထူးသဖြင့် ရိုသေထိုက်သော အရာဌာန ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhanti seṭṭhavācakaṃ vacanaṃ seṭṭhaguṇasahacaraṇato ‘‘seṭṭha’’nti vuttaṃ. Atha vā vuccatīti vacanaṃ, attho, tasmā yo ‘‘bhagavā’’ti vacanena vacanīyo attho, so seṭṭhoti attho. Bhagavāti vacanamuttamanti etthāpi eseva nayo. Gāravayuttoti garubhāvayutto garuguṇayogato. Garukaraṇaṃ vā sātisayaṃ arahatīti gāravayutto, gāravārahoti attho. ‘‘Sippādisikkhāpakā garū honti, na ca gāravayuttā, ayaṃ pana tādiso na hoti, tasmā ‘garū’ti vatvā ‘gāravayutto’ti vutta’’nti keci.

'Bhagavā' ဟူသော စကားရပ်သည် မြတ်လှ၏ (seṭṭha) ဟူသည်ကား ထူးမြတ်သော ဂုဏ်ကို ဟောတတ်သော သဒ္ဒါကို ထူးမြတ်သော ဂုဏ်နှင့် အတူတကွ ကျင့်သုံးတတ်သောကြောင့် 'seṭṭha' (မြတ်လှ၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဝစန' (စကား) မည်၏၊ (ဆိုလိုရင်းကား အနက်ဖြစ်၏။) ထို့ကြောင့် 'Bhagavā' ဟူသော စကားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်သည် မြတ်လှ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Bhagavāti vacanamuttamaṃ' ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'gāravayutto' ဟူသည်ကား ရိုသေအပ်သော ဂုဏ်ရှိခြင်း၊ ဂရုဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် လွန်ကဲသော အရိုအသေပြုခြင်းကို ခံထိုက်သောကြောင့် 'ဂါရဝယုတ္တ' (အရိုအသေပြုခြင်းငှာ ထိုက်တော်မူသူ) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'အတတ်ပညာစသည်တို့ကို သင်ကြားပေးသော ဆရာတို့သည် ဂရု (ဆရာ) မည်ကုန်သော်လည်း ရိုသေအပ်သော ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံသူများ (ဂါရဝယုတ္တ) မဟုတ်ကြကုန်။ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုကဲ့သို့သော ဆရာတို့နှင့် မတူပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဂရု' ဟု မဆိုဘဲ 'ဂါရဝယုတ္တ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်' ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။

Guṇavisesahetukaṃ ‘‘bhagavā’’ti idaṃ bhagavato nāmanti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato vibhajitukāmo nāmaṃyeva tāva atthuddhāravasena dassento ‘‘catubbidhañhi nāma’’ntiādimāha. Tattha āvatthikanti avatthāya viditaṃ taṃ taṃ avatthaṃ upādāya paññattaṃ voharitaṃ. Tathā liṅgikaṃ tena tena liṅgena voharitaṃ. Nemittikanti nimittato āgataṃ. Adhiccasamuppannanti yadicchāya pavattaṃ, yadicchāya āgataṃ yadicchakaṃ. Idāni āvatthikādīni nāmāni sarūpato dassento āha ‘‘tattha vaccho dammo balibaddo’’tiādi. Tattha paṭhamena ādi-saddena bālo yuvā vuḍḍhoti evamādiṃ saṅgaṇhāti, dutiyena muṇḍī jaṭīti evamādiṃ, tatiyena bahussuto dhammakathiko jhāyīti evamādiṃ, catutthena aghapadīpanaṃ pāvacananti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Nemittikanti vuttamatthaṃ byatirekavasena patiṭṭhāpetuṃ ‘‘na mahāmāyāyā’’tiādi vuttaṃ. Vimokkhantikanti iminā pana idaṃ nāmaṃ ariyāya jātiyā jātakkhaṇeyeva jātanti dasseti. Yadi [Pg.298] vimokkhantikaṃ, atha kasmā aññehi khīṇāsavehi asādhāraṇanti āha ‘‘saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā’’ti. Buddhānañhi arahattaphalaṃ nipphajjamānaṃ sabbaññutaññāṇādīhi sabbehi buddhaguṇehi saddhiṃyeva nipphajjati. Tena vuttaṃ ‘‘vimokkhantika’’nti. Sacchikā paññattīti sabbadhammānaṃ sacchikiriyāya nimittā paññatti. Atha vā sacchikā paññattīti paccakkhasiddhā paññatti. Yaṃguṇanimittā hi sā, te satthu paccakkhabhūtā, taṃguṇā viya sāpi sacchikatā eva nāma hoti, na paresaṃ vohāramattenāti adhippāyo.

ဂုဏ်ထူးကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤအမည်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အမည်ဖြစ်သည်ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ အမည်နာမကိုသာလျှင် ရှေးဦးစွာ အနက်ထုတ်ပြသောအားဖြင့် ပြလိုသော ဆရာသည် 'catubbidhañhi nāma' (အမည်သည် လေးမျိုးရှိ၏) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ အာဝတ္ထိက (အခိုက်အတန့်ကို စွဲ၍ခေါ်သော အမည်) ဟူသည်ကား အခိုက်အတန့်အားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုထိုသော အခိုက်အတန့်ကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုအတူ လိင်္ဂိက (အသွင်သဏ္ဌာန်ကို စွဲ၍ခေါ်သော အမည်) ဟူသည်ကား ထိုထိုသောအသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အမည်ဖြစ်သည်။ နေမိတ္တိက (နိမိတ်ကို စွဲ၍ခေါ်သော အမည်) ဟူသည်ကား အကြောင်း (နိမိတ်) မှ လာသော အမည်ဖြစ်သည်။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္န (အလိုလိုဖြစ်သော အမည်) ဟူသည်ကား မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်သော အမည်ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ၌ အာဝတ္ထိကစသော အမည်တို့ကို ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'tattha vaccho dammo balibaddo' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ပထမ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'bālo yuvā vuḍḍho' (သူငယ်၊ လူပျို၊ သက်ကြီးအို) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ဒုတိယ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'muṇḍī jaṭī' (ဦးပြည်း၊ ဆံထုံးရှိသူ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ တတိယ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'bahussuto dhammakathiko jhāyī' (ဗဟုသုတရှိသူ၊ ဓမ္မကထိက၊ ဈာန်ရသူ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ စတုတ္ထ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'aghapadīpanaṃ pāvacanaṃ' (လောကမီးအိမ်ဖြစ်သော ဘုရားစကားတော်) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'နေမိတ္တိက' ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖျက်ဆီးသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် (ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်) တည်စေခြင်းငှာ 'na mahāmāyāya' စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝိမောက္ခန္တိက' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူကား ဤ 'ဘဂဝါ' ဟူသော အမည်သည် အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်သောခဏ၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာသောအမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။ အကယ်၍ ဝိမောက္ခန္တိက (မဂ်ဖိုလ်အဆုံး၌ဖြစ်သော) အမည်ဖြစ်ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် အခြားသော ရဟန္တာတို့နှင့် မဆက်ဆံ (အထူးဖြစ်) သနည်းဟု မေးသော် 'saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā' (သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဘုရားရှင်တို့အား အရဟတ္ထဖိုလ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် သဗ္ဗညုတဉာဏ်စသော ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ ဂုဏ်တော်တို့နှင့်တကွသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဝိမောက္ခန္တိက' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သစ္ဆိကာပညတ်' ဟူသည်ကား ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်သော ပညတ်တည်း။ သို့မဟုတ် 'သစ္ဆိကာပညတ်' ဟူသည်ကား ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြီးမြောက်သော ပညတ်တည်း။ အကြောင်းမူကား ထိုအမည်သည် အကြင်ဂုဏ်နိမိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဂုဏ်တို့သည် ဘုရားရှင်အား မျက်မှောက်ထင်ထင် ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့် ထိုဂုဏ်တော်များကဲ့သို့ပင် ထိုအမည်သည်လည်း မျက်မှောက်ပြုအပ်သောအမည်သာ ဖြစ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့၏ ခေါ်ဝေါကာမျှဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောအမည် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Vadantīti mahātherassa garubhāvato bahuvacanenāha, saṅgītikārehi vā katamanuvādaṃ sandhāya. Issariyādibhedo bhago assa atthīti bhagī. Maggaphalādiariyadhammaratanaṃ araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddādiguṇayuttāni bhaji sevi sīlenāti bhajī, bhajanasīloti attho. Bhāgīti cīvarapiṇḍapātādīnaṃ catunnaṃ paccayānañceva atthadhammavimuttirasassa ca adhisīlādīnañca bhāgīti attho. Vibhaji pavibhaji dhammaratananti vibhattavā. Akāsi bhagganti rāgādipāpadhammaṃ bhaggaṃ akāsīti bhagavāti attho. Garupi loke bhagavāti vuccatīti āha ‘‘garū’’ti. Yasmā garu, tasmāpi bhagavāti vuttaṃ hoti. Hetuattho hi iti-saddo. So ca yattha iti-saddo natthi bhagītiādīsu, tattha paccekaṃ yojetabbo. Bhāgyamassa atthīti bhāgyavā. Bahūhi ñāyehīti kāyabhāvanādikehi anekehi bhāvanākkamehi. Subhāvitattanoti sammadeva bhāvitasabhāvassa. Paccatte cetaṃ sāmivacanaṃ, tena subhāvitattāti vuttaṃ hoti, subhāvitasabhāvoti attho. Mahāgaṇṭhipade pana ‘‘subhāvitattano subhāvitakāyo’’ti vuttaṃ. Bhavānaṃ antaṃ nibbānaṃ gatoti bhavantago.

“ဝဒန္တိ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းသည် မဟာထေရ်မြတ်၏ လေးစားထိုက်သော ဂရုအဖြစ်ကြောင့် အများဝုစ်ဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သံဂါယနာတင်သော ဆရာတော်တို့ ပြုတော်မူအပ်သော ရှင်းလင်းချက် (အနုဝါဒ) ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဣဿရိယစသော အပြားရှိသော ဘုန်းတော် (ဘဂ) သည် ထိုသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဘဂီ” မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်စသော အရိယာတရားရတနာကို လည်းကောင်း၊ အသံနည်းပါးခြင်းစသော ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော တောရကျောင်း ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်းတို့ကို လည်းကောင်း အမြဲမပြတ် မှီဝဲဆည်းကပ်တတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် “ဘဇိ (ဘဇီ)” မည်၏။ မှီဝဲတတ်သောအလေ့ရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဘာဂီ” ဟူသည်ကား သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း စသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို လည်းကောင်း၊ အတ္ထ၊ ဓမ္မ၊ ဝိမုတ္တိရသတို့ကို လည်းကောင်း၊ အဓိသီလစသည်တို့ကို လည်းကောင်း အဖို့ရှိသူ (ရရှိထိုက်သူ) ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တရားရတနာကို ခွဲဝေညွှန်ကြားတော်မူတတ်သောကြောင့် “ဝိဘတ္တဝါ” မည်၏။ ရာဂစသော ယုတ်မာသောတရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ (ဘဂ္ဂံ အကာသိ)၊ ထို့ကြောင့် “ဘဂဝါ” မည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ လောက၌ လေးစားအပ်သော ဆရာ (ဂရု) ကိုလည်း “ဘဂဝါ” ဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် “ဂရု” ဟု မိန့်ဆို၏။ အကြင်ကြောင့် ဂရုဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့်လည်း “ဘဂဝါ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟိတ်) အနက်ရှိ၏။ ထို “ဣတိ” သဒ္ဒါကို “ဘဂီ” စသည်တို့၌ ဣတိသဒ္ဒါ မရှိသောနေရာတိုင်းတွင် တစ်ခုချင်းအလိုက် ယှဉ်စပ်ရမည်။ ဘုန်းကံ (ဘာဂျ) သည် ဘုရားရှင်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “ဘာဂျဝါ” မည်၏။ “များစွာသော အကြောင်း (နည်းလမ်း) တို့ဖြင့်” ဟူသည်ကား ကာယဘာဝနာစသော များစွာသော ဘာဝနာပွားများမှု အစဉ်တို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ “ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော စိတ်ရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်၏” ဟူသည်ကား ကောင်းစွာပွားများအပ်ပြီးသော သဘောတော်ရှိတော်မူသော အနက် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ပဌမာဝိဘတ်အနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ “သုဘာဝိတတ္တာ” (ကောင်းစွာ ပွားအပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိသူ) ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏၊ ကောင်းစွာပွားအပ်သော သဘောရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ “သုဘာဝိတတ္တနော သုဘာဝိတကာယော” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘဝတို့၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် “ဘဝန္တဂူ” မည်၏။

Niddese vuttanayenāti etthāyaṃ niddesanayo –

“Niddese vuttanayena” (နိဒ္ဒေသ၌ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့်) ဟူသော ဤစကားရပ်၌ အောက်ပါအတိုင်း ညွှန်ပြချက်နည်းလမ်း ရှိ၏ -

‘‘Bhagavāti gāravādhivacanametaṃ. Apica bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggataṇhoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṃ antakaroti [Pg.299] bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā, bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ jhānānaṃ catunnaṃ appamaññānaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ aṭṭhannaṃ abhibhāyatanānaṃ navannaṃ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ saññābhāvanānaṃ dasannaṃ kasiṇasamāpattīnaṃ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā catunnaṃ satipaṭṭhānānaṃ catunnaṃ sammappadhānānaṃ catunnaṃ iddhipādānaṃ pañcannaṃ indriyānaṃ pañcannaṃ balānaṃ sattannaṃ bojjhaṅgānaṃ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā. Bhāgī vā bhagavā dasannaṃ tathāgatabalānaṃ catunnaṃ vesārajjānaṃ catunnaṃ paṭisambhidānaṃ channaṃ abhiññānaṃ channaṃ buddhadhammānanti bhagavā. Bhagavāti netaṃ nāmaṃ…pe… sacchikā paññatti yadidaṃ bhagavā’’ti (mahāni. 84).

“ဘဂဝါဟူသော ဤအမည်သည် ရိုသေခြင်းကို ပြသော အမည်တည်း။ တစ်နည်းကား ရာဂကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ ဒေါသကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ မောဟကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ မာနကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ ဒိဋ္ဌိကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ တဏှာကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏၊ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ တရားရတနာကို မှီဝဲခြင်း၊ ခွဲဝေခြင်း၊ ခွဲဝေပေးခြင်းတို့ကို ပြုတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ ဘဝတို့၏ အဆုံးကို ပြုတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော ကိုယ်၊ သီလ၊ စိတ်၊ ပညာ ရှိတော်မူသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိတ်ငြိမ်သော၊ အသံနည်းပါးသော၊ ကျယ်လောင်သောအသံမရှိသော၊ လူဆိတ်ညံသော၊ လူတို့နှင့်ကင်းဝေး၍ ဆိတ်ငြိမ်ရာဖြစ်သော၊ တစ်ကိုယ်တည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော တောအုပ် တောရကျောင်းတို့ကို မှီဝဲတော်မူသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အတ္ထရသ၊ ဓမ္မရသ၊ ဝိမုတ္တိရသ၊ အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဈာန်လေးပါး၊ အပ္ပမညာလေးပါး၊ အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၊ အဘိဘာယတနရှစ်ပါး၊ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ်ကိုးပါးတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သညာဘာဝနာဆယ်ပါး၊ ကသိုဏ်းသမာပတ်ဆယ်ပါး၊ အာနာပါနဿတိသမာဓိ၊ အသုဘသမာပတ်တို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့်ပြည့်စုံသော မဂ်တရားတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သို့မဟုတ်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဆယ်ပါးသော တထာဂတဗလဉာဏ်၊ လေးပါးသော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်၊ လေးပါးသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်၊ ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်၊ ခြောက်ပါးသော ဗုဒ္ဓဓမ္မတို့ကို ရရှိတော်မူထိုက်သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤအမည်သည်ကား မိခင် ဖခင် စသူတို့ ပြုလုပ်အပ်သော အမည်မဟုတ်... ပေ... ဘဂဝါဟူသော အမည်သည် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သစ္ဆိကာပညတ်သာ ဖြစ်၏” ဟူသတည်း။

Ettha ca ‘‘gāravādhivacana’’ntiādīni yadipi gāthāyaṃ āgatapadānukkamena na niddiṭṭhāni, yathārahaṃ pana tesaṃ sabbesampi niddesabhāvena veditabbāni. Tattha gāravādhivacananti garūnaṃ garubhāvavācakaṃ vacanaṃ. Bhajīti bhāgaso kathesi. Tenāha ‘‘vibhaji pavibhaji dhammaratana’’nti. Maggaphalādi ariyadhammoyeva dhammaratanaṃ. Puna bhajīti imassa sevīti attho. Bhāgīti bhāgābhidheyyavā. Puna bhāgīti ettha bhajanasīloti attho. Attharasassāti atthasannissayassa rasassa. Vimuttāyatanasīse hi ṭhatvā dhammaṃ kathentassa suṇantassa ca tadatthaṃ ārabbha uppajjanakapītisomanassaṃ attharaso. Dhammaṃ ārabbha dhammaraso. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘labhati atthavedaṃ, labhati dhammaveda’’nti (a. ni. 6.10). Vimuttirasassāti vimuttibhūtassa vimuttisannissayassa vā rasassa. Saññābhāvanānanti [Pg.300] aniccasaññādīnaṃ dasannaṃ saññābhāvanānaṃ. Channaṃ buddhadhammānanti cha asādhāraṇañāṇāni sandhāya vuttaṃ. Tattha tattha bhagavātisaddasiddhi niruttinayeneva veditabbā.

ဤကျမ်း၌ "ဂါရဝါဓိဝစန" အစရှိသော စကားတို့ကို ဂါထာလာ ပါဠိအစဉ်အတိုင်း တစ်ဖန် မဟောကြားအပ်သော်လည်း၊ သင့်လျော်သလို ထိုပုဒ်အားလုံးတို့ကို နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်) အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ထိုစကား၌ "ဂါရဝါဓိဝစန" ဟူသည် အလေးအမြတ်ပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အလေးအမြတ်ပြုကြောင်းကို ဟောတတ်သော စကားတည်း။ "ဘဇိ" ဟူသည် အဖို့အစုအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိဘဇိ ပဝိဘဇိ ဓမ္မရတနံ" (ဓမ္မရတနာကို ခွဲခြားဝေဖန်တော်မူ၏) ဟု ဟောတော်မူ၏။ မဂ်ဖိုလ်အစရှိသော အရိယာတရားသည်သာလျှင် ဓမ္မရတနာ မည်၏။ တစ်ဖန် "ဘဇိ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကား မှီဝဲဆည်းကပ်တတ်သူ (သေဝီ) ဟူ၍ သိအပ်၏။ "ဘာဂီ" ဟူသည်မှာ အဖို့ရှိသောသူ ဟူသော အနက်ရှိ၏။ တစ်ဖန် "ဘာဂီ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲလေ့ရှိသူ (ဘဇနသီလ) ဟူသော အနက်ကို သိအပ်၏။ "အတ္ထရသဿ" ဟူသည် အနက်ကိုမှီသော ရသ၏ (အနက်ကို သိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သုခ၏)။ ဝိမုတ္တာယတနကို အဦးမူ၍ တည်လျက် တရားဟောသောသူအားလည်းကောင်း၊ တရားနာသောသူအားလည်းကောင်း ထိုတရား၏ အနက်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသောမနဿသည် "အတ္ထရသ" မည်၏။ တရားတော်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ပီတိသောမနဿသည် "ဓမ္မရသ" မည်၏။ ထိုရသနှစ်ပါးကို ရည်ညွှန်း၍ "labhati atthavedaṃ, labhati dhammavedaṃ" (အတ္ထဝေဒကို ရ၏၊ ဓမ္မဝေဒကို ရ၏) ဟု ဟောတော်မူ၏။ "ဝိမုတ္တိရသဿ" ဟူသည် ဝိမုတ္တိဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဝိမုတ္တိကို မှီ၍ဖြစ်သော ရသ၏။ "သညာဘာဝနာနံ" ဟူသည် အနိစ္စသညာ အစရှိသော ဆယ်ပါးသော သညာဘာဝနာတို့၏။ "ဆန္နံ ဗုဒ္ဓဓမ္မာနံ" ဟူသည် အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါးတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ ထိုထိုအရပ်၌ "ဘဂဝါ" ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ပြီးခြင်းကို နိရုတ္တိနည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။

Yadipi ‘‘bhāgyavā’’tiādīhi padehi vuccamāno attho ‘‘bhagī bhajī’’ti (mahāni. 84) niddesagāthāya saṅgahito eva, tathāpi padasiddhiatthavibhāgaatthayojanādisahito saṃvaṇṇanānayo tato aññākāroti vuttaṃ ‘‘ayaṃ pana aparo nayo’’ti. Vaṇṇavipariyāyoti etanti ettha itisaddo ādiattho, tena vaṇṇavikāro vaṇṇalopo dhātuatthena niyojanañcāti imaṃ tividhaṃ lakkhaṇaṃ saṅgaṇhāti. Saddanayenāti saddalakkhaṇanayena. Pisodarādīnaṃ saddānaṃ ākatigaṇabhāvato vuttaṃ ‘‘pisodarādipakkhepalakkhaṇaṃ gahetvā’’ti. Pakkhipanameva lakkhaṇaṃ. Tappariyāpannatākaraṇañhi pakkhipanaṃ. Pārappattanti paramukkaṃsagataṃ pāramībhāvappattaṃ. Bhāgyanti kusalaṃ. Tattha maggakusalaṃ lokuttarasukhanibbattakaṃ, itaraṃ lokiyasukhanibbattakaṃ, itarampi vā vivaṭṭupanissayaṃ pariyāyato lokuttarasukhanibbattakaṃ siyā.

"ဘာဂျဝါ" အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော အနက်ကို "ဘဂီ ဘဇီ" ဟူသော နိဒ္ဒေသဂါထာဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ ပုဒ်ပြီးပုံ (ပဒသိဒ္ဓိ)၊ အနက်ခွဲခြားပုံ (အတ္ထဝိဘာဂ)၊ အနက်စပ်ပုံ (အတ္ထယောဇနာ) စသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော သံဝဏ္ဏနာနည်းစနစ်သည် ထိုထက် တစ်ပါးသောအခြင်းအရာ ဖြစ်သောကြောင့် "ဤသည်ကား တစ်ပါးသော နည်းတည်း" ဟု ဟောတော်မူ၏။ "ဝဏ္ဏဝိပရိယာယော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော (အာဒိ) အနက်ရှိ၏၊ ထိုဣတိသဒ္ဒါဖြင့် ဝဏ္ဏဖောက်ပြန်ခြင်း (ဝဏ္ဏဝိကာရ)၊ ဝဏ္ဏချေခြင်း (ဝဏ္ဏလောပ) နှင့် ဓာတ်အနက်၌ ယှဉ်ခြင်း (ဓာတုအတ္ထနိယောဇန) ဟူသော ဤသုံးပါးသော လက္ခဏာကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ "သဒ္ဒနယေန" ဟူသည် သဒ္ဒါလက္ခဏာနည်းဖြင့်။ ပိသောဒရအစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် အာကတိဂိုဏ်းဝင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "ပိသောဒရာဒိပက္ခေပလက္ခဏာကို ယူ၍" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထည့်သွင်းခြင်းသည်သာ လက္ခဏာတည်း။ ထိုအာကတိဂိုဏ်း၌ အကျုံးဝင်အောင် ပြုခြင်းသည် ထည့်သွင်းခြင်း (ပက္ခေပန) မည်၏။ "ပါရပ္ပတ္တံ" ဟူသည် အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်သော၊ ပါရမီအဖြစ်သို့ ရောက်သော။ "ဘာဂျံ" ဟူသည် ကုသိုလ် (ဘုန်းကံ) တည်း။ ထိုစကား၌ မဂ်ကုသိုလ်သည် လောကုတ္တရာချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏။ အကြွင်းကုသိုလ် (လောကီကုသိုလ်) သည် လောကီချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုလောကီကုသိုလ်သည်လည်း ဝဋ်မှကင်းရာ၏ ဥပနိဿယအဖြစ်ဖြင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် လောကုတ္တရာချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်သည် ဖြစ်ရာ၏။

Idāni bhagavāti imassa atthaṃ vibhajitvā dassento āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Tattha lobhādayo ekakavasena gahitā, tathā viparītamanasikāro vipallāsabhāvasāmaññena, ahirikādayo dukavasena. Tattha kujjhanalakkhaṇo kodho, so navavidhaāghātavatthusambhavo. ‘‘Akkocchi maṃ avadhi ma’’ntiādinā (dha. pa. 3-4) punappunaṃ kujjhanavasena cittapariyonandhano upanāho. Ubhayampi paṭighoyeva, so pavattinānattato bhinditvā vutto. Sakiṃ uppanno kodho kodhoyeva, taduttari upanāho. Vuttañcetaṃ ‘‘pubbakāle kodho, aparakāle upanāho’’ti (vibha. 891). Agāriyassa (ma. ni. aṭṭha. 1.71) anagāriyassa vā sukatakaraṇavināsano makkho. Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno ucce ṭhāne ṭhapito aparena samayena ‘‘kiṃ tayā mayhaṃ kata’’nti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti. Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchādīhi ca anuggahetvā dhammakathānayappakaraṇakosallādīni sikkhāpito aparena [Pg.301] samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ayaṃ amhehi daharakāle evaṃ anuggahito saṃvaḍḍhito ca, atha ca panidāni nissineho jāto’’ti vuccamāno ‘‘kiṃ mayhaṃ tumhehi kata’’nti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti, tasseso pubbakāritālakkhaṇassa guṇassa vināsano udakapuñchaniyā viya sarīrānugataṃ udakaṃ nipuñchanto makkho. Tathā hi so paresaṃ guṇānaṃ makkhanaṭṭhena ‘‘makkho’’ti vuccati. Paḷāsatīti paḷāso, parassa guṇe dassetvā attano guṇehi same karotīti attho. So pana bahussutepi puggale ajjhottharitvā ‘‘īdisassa ca bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso’’ti, rattaññū cirapabbajite puggale ajjhottharitvā ‘‘tvampi imasmiṃ sāsane pabbajito, ahampi pabbajito, tvampi sīlamatte ṭhito, ahampī’’tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāho. Yugaggāhalakkhaṇo hi paḷāso.

ယခုအခါ "ဘဂဝါ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် "yasmā panā" အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ လောဘအစရှိသည်တို့ကို တစ်ခုချင်းအပြားအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဖောက်ပြန်သော နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဝိပ္ပလ္လာသဖြစ်ခြင်း သာမညအပြားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဟိရိကအစရှိသည်တို့ကို ဒုကအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အမျက်ထွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ "ကောဓ" (အမျက်ဒေါသ) မည်၏။ ထိုကောဓသည် ကိုးပါးသော အာဃာတဝတ္ထုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ "ငါ့ကို ဆဲရေးဖူးပြီ၊ ငါ့ကို သတ်ဖူးပြီ" အစရှိသည်တို့ဖြင့် အဖန်ဖန် အမျက်ထွက်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို လွှမ်းမိုးပိတ်ပင်ခြင်းသည် "ဥပနာဟ" (ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း) မည်၏။ နှစ်ပါးစုံသည် ပဋိဃတရားသာ ဖြစ်သော်လည်း ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာ ထူးခြားသောကြောင့် ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူ၏။ တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပေါ်သော ဒေါသသည် ကောဓမည်၏၊ ထိုထက် အလွန်ဖြစ်ခြင်းသည် ဥပနာဟမည်၏။ "ရှေးဦးဖြစ်သောကာလ၌ ဖြစ်သည်မှာ ကောဓမည်၏၊ နောက်ကာလ၌ ဖြစ်သည်မှာ ဥပနာဟမည်၏" ဟုလည်း ဟောတော်မူ၏။ လူ၏လည်းကောင်း၊ ရဟန်း၏လည်းကောင်း သူတစ်ပါးတို့ ကောင်းစွာပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်းသည် "မက္ခ" (ကျေးဇူးချေခြင်း) မည်၏။ လူဖြစ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ယောက်သော သနားစောင့်ရှောက်သူက ဆင်းရဲသားဘဝမှ မြင့်မြတ်သော နေရာ၌ ထားအပ်သည်ရှိသော်၊ နောင်အခါ၌ "သင်သည် ငါ့အား ဘာလုပ်ပေးဖူးသနည်း" ဟု ထိုသူ၏ ကောင်းစွာပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ရဟန်းဖြစ်သော်လည်း သာမဏေဘဝမှစ၍ ဆရာသမား သို့မဟုတ် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတို့က ပစ္စည်းလေးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိသင်ခြင်း အဋ္ဌကထာမေးမြန်းခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမြှောက်၍၊ တရားဟောနည်း၊ ကျမ်းဂန်ကျွမ်းကျင်မှု အစရှိသည်တို့ကို သင်ကြားပေးအပ်သည်ဖြစ်၍၊ နောက်အခါ၌ မင်းနှင့် မင်းမတ်ကြီးများက ပူဇော်သက္ကာရ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သောအခါ၊ ဆရာသမားတို့အပေါ်၌ ရိုသေခြင်းကင်းစွာ ကျင့်လျက်၊ "ငါတို့သည် ဤသူ့ကို ငယ်စဉ်က ဤသို့ ချီးမြှင့်မွေးမြူခဲ့ရ၏၊ သို့ပါလျက် ယခုအခါတွင် ချစ်ခြင်းကင်းမဲ့လေပြီ" ဟု ဆရာသမားတို့က ပြောဆိုသောအခါ၊ "သင်တို့သည် ငါ့အား ဘာလုပ်ပေးဖူးသနည်း" ဟု ဆရာတို့၏ ကောင်းစွာပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ထိုသို့ ရှေးဦးစွာ ပြုဖူးသော ကျေးဇူးတရားကို ဖျက်ဆီးခြင်းသည် ကိုယ်ပေါ်မှ ရေကို သုတ်သင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ "မက္ခ" မည်၏။ ထိုသို့ သူတစ်ပါးတို့၏ ကျေးဇူးကို ချေဖျက်တတ်သော အနက်ကြောင့် "မက္ခ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အပြိုင်အဆိုင် ပြုတတ်သောကြောင့် "ပဠာသ" (ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း) မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ ကျေးဇူးဂုဏ်ကို ဖုံးကွယ်ပြီး မိမိ၏ ဂုဏ်နှင့် တူမျှအောင် ပြုတတ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ ထိုပဠာသသည် များစွာသော အကြားအမြင်ရှိသော (ဗဟုဿုတ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုပင် လွှမ်းမိုးလျက် "ဤသို့သော ဗဟုဿုတပုဂ္ဂိုလ်၏ လားရာဂတိသည် မမြဲပေ၊ သင့်နှင့် ငါ အဘယ်သို့ ထူးခြားသနည်း" ဟုလည်းကောင်း၊ ရတ္တညူဖြစ်သော ဝါရင့်ရဟန်းတို့ကိုပင် လွှမ်းမိုးလျက် "သင်လည်း ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုသည်၊ ငါလည်း ရဟန်းပြုသည်၊ သင်လည်း သီလမျှ၌ တည်သည်၊ ငါလည်း တည်သည်" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အတူတူပင်ဖြစ်သည်ဟု အစုံပြုခြင်း (ယုဂဂ္ဂါဟ) တည်း။ အစုံပြု၍ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ "ပဠာသ" မည်၏။

Paresaṃ sakkārādīni khīyamānā usūyamānā issā. Attano sampattiyā nigūhanaṃ parehi sādhāraṇabhāvaṃ asahamānaṃ macchariyaṃ. Vañcanikacariyabhūtā māyā, sā sakadosapaṭicchādanalakkhaṇā. Tathā hi sā attano vijjamānadosapaṭicchādanato cakkhumohanamāyā viyāti ‘‘māyā’’ti vuccati. Attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ. Asantaguṇadīpanañhi ‘‘kerāṭiya’’nti vuccati. Kerāṭiko hi puggalo āyanamaccho viya hoti. Āyanamaccho nāma sappamukhamacchavālā ekā macchajāti. So kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti, sappānaṃ sīsaṃ ‘‘tumhākaṃ sadiso aha’’nti jānāpetuṃ, evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ vā upasaṅkamati, taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ahaṃ tumhākaṃ antevāsī, tumhe mayhaṃ anukampakā, nāhaṃ tumhe muñcāmī’’ti. Evamete ‘‘sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso’’ti maññissanti, tassevaṃ kerāṭikabhāvena uppajjamānaṃ sāṭheyyaṃ.

သူတစ်ပါးတို့၏ ပူဇော်သက္ကာရ အစရှိသည်တို့ကို ငြူစူစောင်းမြောင်းခြင်းသည် "ဣဿာ" (မနာလိုခြင်း) မည်၏။ မိမိ၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို လျှို့ဝှက်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် ဆက်ဆံမျှဝေရမည်ကို သည်းမခံနိုင်ခြင်းသည် "မစ္ဆရိယ" (ဝန်တိုခြင်း) မည်၏။ လှည့်ပတ်တတ်သော အကျင့်ဖြစ်သောတရားသည် "မာယာ" မည်၏။ ထိုမာယာသည် မိမိ၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သော လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုသို့ မိမိ၌ ထင်ရှားရှိသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်သောကြောင့် မျက်စိလည်စေတတ်သော မျက်လှည့်ပညာကဲ့သို့ "မာယာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားပြတတ်သော လက္ခဏာရှိ၍ စဉ်းလဲသောအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောတရားသည် "သာဌေယျ" (စဉ်းလဲကောက်ကျစ်ခြင်း) မည်၏။ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထုတ်ဖော်ပြခြင်းကို "ကေရာဋိယ" (စဉ်းလဲခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ စဉ်းလဲသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အာယနငါးနှင့် တူ၏။ အာယနငါးဟူသည် ခေါင်းကား မြွေကဲ့သို့၊ အမြီးကား ငါးကဲ့သို့ ရှိသော ငါးအမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်၏။ ထိုငါးသည် ငါးတို့အား "ငါသည် သင်တို့နှင့် တူ၏" ဟု သိစေရန် အမြီးကို ပြတတ်၍၊ မြွေတို့အား ဦးခေါင်းကို ပြတတ်၏။ ထို့အတူပင် စဉ်းလဲသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သုတ္တန်တတ်သောသူ သို့မဟုတ် အဘိဓမ္မာတတ်သောသူတို့ထံ ချဉ်းကပ်သောအခါ ထိုထိုသူတို့အား "ငါသည် သင်တို့၏ တပည့်ဖြစ်ပါသည်၊ သင်တို့သည် ငါ့အပေါ် သနားစောင့်ရှောက်သူများ ဖြစ်ကြပါသည်၊ ငါသည် သင်တို့ကို မစွန့်လွှတ်ပါ" ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ဤသို့ ပြောဆိုသဖြင့် "ဤသူသည် ငါတို့အပေါ်၌ ရိုသေကိုင်းညွတ်သူ ဖြစ်ပေသည်" ဟု ထိုသူတို့က ထင်မှတ်ကြပေအံ့၊ ထိုကဲ့သို့ စဉ်းလဲသောအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောတရားသည် "သာဌေယျ" မည်၏။

Sabbaso maddavābhāvena vātabharitabhastasadisassa thaddhabhāvassa anonamitadaṇḍasadisatāya paggahitasiraanivātavuttikāyassa ca kārako [Pg.302] thambho. Taduttarikaraṇo sārambho. So duvidhena labbhati akusalavasena ceva kusalavasena ca. Tattha agāriyassa parena kataṃ alaṅkārādiṃ disvā taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno, anagāriyassa ca yattakaṃ yattakaṃ paro pariyāpuṇāti vā katheti vā, mānavasena taddiguṇataddiguṇakaraṇena uppajjamāno akusalo. Tena hi samannāgato puggalo taddiguṇaṃ taddiguṇaṃ karoti. Agāriyo samāno ekenekasmiṃ gharavatthusmiṃ sajjite aparo dve vatthūni sajjeti, aparo cattāro, aparo aṭṭha, aparo soḷasa. Anagāriyo samāno ekenekasmiṃ nikāye gahite ‘‘nāhaṃ etassa heṭṭhā bhavissāmī’’ti aparo dve gaṇhāti, aparo tayo, aparo cattāro, aparo pañca. Sārambhavasena hi gaṇhituṃ na vaṭṭati. Akusalapakkho hesa nirayagāmimaggo. Agāriyassa pana paraṃ ekaṃ salākabhattaṃ dentaṃ disvā attano dve vā tīṇi vā dātukāmatāya uppajjamāno, anagāriyassa ca parena ekanikāye gahite mānaṃ anissāya kevalaṃ taṃ disvā attano ālasiyaṃ abhibhuyya dve nikāye gahetukāmatāya uppajjamāno kusalo. Kusalapakkhavasena hi ekasmiṃ ekaṃ salākabhattaṃ dente dve, dve dente cattāri dātuṃ vaṭṭati. Bhikkhunāpi parena ekasmiṃ nikāye gahite ‘‘dve nikāye gahetvā sajjhāyantassa me phāsu hotī’’ti vivaṭṭapakkhe ṭhatvā taduttari gaṇhituṃ vaṭṭati, idha pana akusalapakkhiyo taduttarikaraṇo ‘‘sārambho’’ti vutto.

လုံးဝ နူးညံ့မှုမရှိခြင်းကြောင့် လေပြည့်သွင်းထားသည့် သားရေအိတ်နှင့်တူသော ခက်ထန်ခေါင်းမာသည့်အဖြစ်ကို လည်းကောင်း၊ မညွတ်ကိုင်းသော တုတ်တံနှင့်တူသည်ဖြစ်၍ ဦးခေါင်းကို မော့လျက် ရိုသေနှိမ့်ချမှုမရှိသော ကိုယ်အမူအရာရှိသူ၏ ပြုမူခြင်းကိုလည်းကောင်း ‘ထမ္ဘ’ (ခေါင်းမာမှု) ဟု ခေါ်၏။ ထိုထက် သာလွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ‘သာရမ္ဘ’ (ဂုဏ်ပြိုင်မှု) ဟု ခေါ်၏။ ထိုသာရမ္ဘကို အကုသိုလ်အဖို့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်အဖို့အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်မျိုး ရရှိနိုင်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် လူဝတ်ကြောင်အား သူတစ်ပါးပြုလုပ်အပ်သော တန်ဆာဆင်ခြင်းစသည်ကို မြင်၍ ထိုသူ့ထက် နှစ်ဆ၊ သုံးဆ သာလွန်အောင် ပြုလုပ်လိုစိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သာရမ္ဘသည်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအားလည်း သူတစ်ပါးက အကြင်မျှလောက်သော ပရိယတ်ကို သင်ယူ၏၊ သို့မဟုတ် ဟောပြော၏၊ မာန်မာနဖြင့် ထိုသူ့ထက် နှစ်ဆ၊ သုံးဆ သာလွန်အောင် ပြုလိုစိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သာရမ္ဘသည်လည်းကောင်း အကုသိုလ်ဖြစ်၏။ စင်စစ် ထိုအကုသိုလ်သာရမ္ဘနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသူထက် နှစ်ဆ၊ သုံးဆ သာလွန်အောင် ပြုလုပ်တတ်၏။ လူဖြစ်လျက် တစ်ဦးက အိမ်ရာဝတ္ထုတစ်ခုကို ဆောက်လုပ်လျှင် အခြားတစ်ဦးက နှစ်ခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက လေးခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက ရှစ်ခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုကို ဆောက်လုပ်စီရင်၏။ ရဟန်းဖြစ်လျက်လည်း တစ်ဦးက နိကာယ်တစ်ခုကို သင်ယူလျှင် ‘ငါသည် ဤသူ၏အောက်၌ မဖြစ်စေအံ့’ ဟု အခြားတစ်ဦးက နိကာယ်နှစ်ခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက သုံးခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက လေးခုကို၊ အခြားတစ်ဦးက ငါးခုကို သင်ယူ၏။ ဂုဏ်ပြိုင်လိုသော အစွမ်းဖြင့် သင်ယူရန် မအပ်စွ။ ဤသို့ယူခြင်းသည် အကုသိုလ်အဖို့ဖြစ်၍ ငရဲသို့ သွားရာ လမ်းခရီးဖြစ်၏။ လူအားမူကား သူတစ်ပါးက စာရေးတံမဲဆွမ်းတစ်ခု လှူဒါန်းသည်ကို မြင်၍ မိမိက နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခု လှူဒါန်းလိုစိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သာရမ္ဘသည်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအားလည်း သူတစ်ပါးက နိကာယ်တစ်ခုကို သင်ယူသည်ရှိသော် ထိုသူကို မြင်၍ မာန်မာနကို မမှီဝဲဘဲ သက်သက် မိမိ၏ ပျင်းရိခြင်းကို လွှမ်းမိုးကာ နိကာယ်နှစ်ခုကို သင်ယူလိုစိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သာရမ္ဘသည်လည်းကောင်း ကုသိုလ်ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်အဖို့အားဖြင့်မူ တစ်ဦးက စာရေးတံမဲဆွမ်းတစ်ခု လှူသော် နှစ်ခုလှူရန်၊ နှစ်ခုလှူသော် လေးခုလှူရန် အပ်စွ။ ရဟန်းသည်လည်း သူတစ်ပါးက နိကာယ်တစ်ခုကို သင်ယူသောအခါ ‘နိကာယ်နှစ်ခုကို သင်ယူ၍ သရဇ္ဈာယ်ရလျှင် ငါ့အား ချမ်းသာအံ့’ ဟု ဝဋ်ကင်းရာ (ကုသိုလ်အဖို့) ၌ တည်၍ ထိုထက် သာလွန်အောင် သင်ယူရန် အပ်စွ။ သို့သော် ဤနေရာ၌ကား အကုသိုလ်ဘက်၌ရှိသော ထိုထက်သာလွန်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကိုသာ ‘သာရမ္ဘ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Jātiādīni nissāya seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā unnativasena paggaṇhanavasena pavatto māno. Abbhunnativasena pavatto atimāno. Pubbe kenaci attānaṃ sadisaṃ katvā pacchā tato adhikato dahato uppajjamānako atimānoti veditabbo. Jātiādiṃ paṭicca majjanākāro mado, sopi atthato māno eva. So pana jātimado gottamado ārogyamado yobbanamado jīvitamado lābhamado sakkāramado garukāramado purekkhāramado parivāramado bhogamado vaṇṇamado sutamado paṭibhānamado rattaññumado piṇḍapātikamado anavaññattimado iriyāpathamado iddhimado yasamado sīlamado jhānamado sippamado ārohamado pariṇāhamado saṇṭhānamado pāripūrimadoti anekavidho.

ဇာတ် (ဇာတိ) အစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍ မြတ်သောသူအား ‘ငါသည် မြတ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်စေ၊ ထောင်လွှားတက်ကြွသော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်သော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် မာနမည်၏။ အလွန်အကဲ ထောင်လွှားသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် အတိမာနမည်၏။ ရှေးဦးစွာ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူနှင့် မိမိကိုယ်ကို တူညီအောင် ပြုလုပ်၍၊ နောက်ပိုင်းတွင် ထိုသူထက် ငါသည် သာလွန်၏ဟု ယူဆခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်ကို အတိမာနဟူ၍ သိအပ်၏။ ဇာတ်အစရှိသည်ကို စွဲ၍ ယစ်မူးတတ်သော အခြင်းအရာသည် မဒမည်၏။ ထိုမဒသည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မာနပင် ဖြစ်၏။ ထိုမဒသည်ကား ဇာတိမဒ (အမျိုးဇာတ်ကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဂေါတ္တမဒ (အနွယ်ကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ အာရောဂျမဒ (ကျန်းမာခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ယောဗ္ဗနမဒ (ပျိုရွယ်ခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဇီဝိတမဒ (အသက်ရှင်ခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ လာဘမဒ (လာဘ်လာဘကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ သက္ကာရမဒ (ပူဇော်သက္ကာရကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဂရုကာရမဒ (လေးမြတ်ပူဇော်ခံရခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပုရက္ခာရမဒ (ရှေ့ထားခြံရံခံရခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပရိဝါရမဒ (အခြံအရံကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဘောဂမဒ (စည်းစိမ်ဥစ္စာကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဝဏ္ဏမဒ (အဆင်းလှခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ သုတမဒ (အကြားအမြင် ဗဟုသုတကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပဋိဘာနမဒ (ရဲရင့်ဆန်းကြယ်စွာ ဟောပြောနိုင်သော ဉာဏ်ပညာကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ရတ္တညုမဒ (သက်ကြီးဝါကြီးဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပိဏ္ဍပါတိကမဒ (ဆွမ်းခံဝတ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ အနဝညတ္တိမဒ (မထီမဲ့မြင် မပြုအပ်သော အဖြစ်ကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဣရိယာပထမဒ (ဣရိယာပုထ် ညီညွတ်ခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဣဒ္ဓိမဒ (တန်ခိုးရှိခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ယသမဒ (အကျော်အစော အခြံအရံရှိခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ သီလမဒ (သီလရှိခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ဈာနမဒ (ဈာန်ရခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ သိပ္ပမဒ (အတတ်ပညာရှိခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ အာရောဟမဒ (ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် ထွားကျိုင်းခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပရိဏာဟမဒ (ကိုယ်လုံး လုံးပတ်ထွားခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ သဏ္ဌာနမဒ (အချိုးအစား ကျနခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း)၊ ပါရိပူရိမဒ (ပြည့်စုံခြင်းကို စွဲ၍ ယစ်မူးခြင်း) ဟူ၍ များစွာသော အပြားရှိ၏။

Tattha [Pg.303] (vibha. aṭṭha. 843-844) jātiṃ nissāya uppanno majjanākārappavatto māno jātimado, so khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ uppajjati. Jātisampanno hi khattiyo ‘‘mādiso añño natthi, avasesā antarā uṭṭhāya khattiyā jātā, ahaṃ pana vaṃsāgatakhattiyo’’ti mānaṃ karoti. Brāhmaṇādīsupi eseva nayo. Gottaṃ nissāya uppanno majjanākārappavatto māno gottamado, sopi khattiyādīnaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ uppajjati. Khattiyopi hi ‘‘ahaṃ koṇḍaññagotto, ahaṃ ādiccagotto’’ti mānaṃ karoti. Brāhmaṇopi ‘‘ahaṃ kassapagotto, ahaṃ bhāradvājagotto’’ti mānaṃ karoti. Vessopi suddopi attano attano kulagottaṃ nissāya mānaṃ karoti. Ārogyamadādīsupi ‘‘ahaṃ arogo, sesā rogabahulā, kaṇḍuvanamattampi mayhaṃ byādhi nāma natthī’’ti majjanavasena uppanno māno ārogyamado nāma. ‘‘Ahaṃ taruṇo, avasesasattānaṃ attabhāvo papāte ṭhitarukkhasadiso, ahaṃ pana paṭhamavaye ṭhito’’ti majjanavasena uppanno māno yobbanamado. ‘‘Ahaṃ ciraṃ jīviṃ, ciraṃ jīvāmi, ciraṃ jīvissāmi, sukhaṃ jīviṃ, sukhaṃ jīvāmi, sukhaṃ jīvissāmī’’ti majjanavasena uppanno māno jīvitamado nāma. ‘‘Ahaṃ lābhī, avasesā sattā appalābhā, mayhaṃ pana lābhassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno lābhamado nāma.

ထိုမဒတို့တွင် ဇာတိကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ယစ်မူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်သော မာန်သည် ဇာတိမဒမည်၏။ ထိုဇာတိမဒသည် မင်းအစရှိသော အမျိုးလေးပါးတို့အားလုံးအား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ စင်စစ် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော မင်းသည် ‘ငါနှင့်တူသော အခြားသူမရှိ၊ ကြွင်းသော မင်းတို့သည် ကြားကာလ၌ ပေါ်ပေါက်၍ မင်းဖြစ်လာကြသူများဖြစ်၏၊ ငါမူကား အမျိုးအနွယ်စဉ်ဆက်မှ လာသော မင်းစစ်မင်းမှန်ဖြစ်၏’ ဟု မာန်မူတတ်၏။ ပုဏ္ဏားအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အနွယ် (ဂေါတြ) ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ယစ်မူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်သော မာန်သည် ဂေါတ္တမဒမည်၏။ ထိုမဒသည်လည်း မင်းအစရှိသော အမျိုးလေးပါးတို့အား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ မင်းသည်လည်း ‘ငါကား ကောဏ္ဍညအနွယ်ဖြစ်၏၊ ငါကား အာဒိစ္စအနွယ်ဖြစ်၏’ ဟု မာန်မူတတ်၏။ ပုဏ္ဏားသည်လည်း ‘ငါကား ကဿပအနွယ်ဖြစ်၏၊ ငါကား ဘာရဒွါဇအနွယ်ဖြစ်၏’ ဟု မာန်မူတတ်၏။ ကုန်သည်နှင့် သူဆင်းရဲသည်လည်း မိမိတို့၏ အမျိုးအနွယ်ကို အမှီပြု၍ မာန်မူတတ်၏။ အာရောဂျမဒ စသည်တို့၌လည်း ‘ငါသည် အနာရောဂါမရှိသူဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောသူတို့မူကား အနာရောဂါ ထူပြောကြကုန်၏၊ ငါ့အား ဝဲယားနာမျှလောက်သော အနာရောဂါပင် မရှိ’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် အာရောဂျမဒမည်၏။ ‘ငါသည် ပျိုရွယ်သေး၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ကမ်းပါးပြတ်၌ တည်သော သစ်ပင်နှင့် တူ၏၊ ငါမူကား ပထမအရွယ်၌ တည်ဆဲဖြစ်၏’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ယောဗ္ဗနမဒမည်၏။ ‘ငါသည် အသက်ရှည်ရှည် နေခဲ့ရပြီ၊ ယခုလည်း အသက်ရှည်ရှည် နေဆဲဖြစ်၏၊ နောင်လည်း အသက်ရှည်ရှည် နေရလတ္တံ့၊ ချမ်းသာစွာ နေခဲ့ရပြီ၊ ယခုလည်း ချမ်းသာစွာ နေဆဲဖြစ်၏၊ နောင်လည်း ချမ်းသာစွာ နေရလတ္တံ့’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ဇီဝိတမဒမည်၏။ ‘ငါသည် လာဘ်ရွှင်သူဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် လာဘ်နည်းကြကုန်၏၊ ငါ့အား လာဘ်လာဘ၏ အတိုင်းအတာပမာဏရှိ’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် လာဘမဒမည်၏။

‘‘Avasesā sattā yaṃ vā taṃ vā labhanti, ahaṃ pana sukataṃ paṇītaṃ cīvarādipaccayaṃ labhāmī’’ti majjanavasena uppanno māno sakkāramado nāma. ‘‘Avasesabhikkhūnaṃ pādapiṭṭhiyaṃ akkamitvā gacchantā manussā ‘ayaṃ samaṇo’tipi na vandanti, maṃ pana disvā vandanti, pāsāṇacchattaṃ viya garukaṃ katvā aggikkhandhaṃ viya ca durāsadaṃ katvā maññantī’’ti majjanavasena uppanno māno garukāramado nāma. ‘‘Uppanno pañho mayhameva mukhena chijjati, bhikkhācāraṃ gacchantāpi āgacchantāpi mameva purato katvā parivāretvā gacchantī’’ti majjanavasena uppanno māno purekkhāramado nāma. Agāriyassa tāva mahāparivārassa ‘‘purisasatampi purisasahassampi maṃ parivāretī’’ti, anagāriyassa ‘‘samaṇasatampi samaṇasahassampi maṃ parivāreti, sesā appaparivārā, ahaṃ mahāparivāro ceva suciparivāro cā’’ti majjanavasena uppanno māno parivāramado nāma. ‘‘Avasesā sattā attano [Pg.304] paribhogamattakampi na labhanti, mayhaṃ pana nidhānagatasseva dhanassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno bhogamado nāma. ‘‘Avasesā sattā dubbaṇṇā durūpā, ahaṃ abhirūpo pāsādiko’’tipi ‘‘avasesasattā nigguṇā patthaṭaakittino, mayhaṃ pana kittisaddo devamanussesu pākaṭo ‘itipi thero bahussuto, itipi sīlavā, itipi dhutaguṇayutto’’’ti, evaṃ sarīravaṇṇaṃ guṇavaṇṇañca paṭicca majjanavasena uppanno māno vaṇṇamado nāma.

‘ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့ကား ဟုတ်တုတ်ညားညား (ရတတ်သမျှ) ကိုသာ ရကြကုန်၏၊ ငါမူကား ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းကို ရ၏’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် သက္ကာရမဒမည်၏။ ‘ကြွင်းသော ရဟန်းတို့၏ ခြေဖမိုးကို နင်းမိလုမတတ် သွားကြသော လူတို့သည် ထိုရဟန်းတို့ကို «ဤသူသည် ရဟန်းတည်း» ဟုပင် ရှိမခိုးကြကုန်၊ ငါ့ကိုမူကား မြင်လျှင် ရှိခိုးကြကုန်၏၊ ကျောက်ထီးကဲ့သို့ လေးမြတ်စွာ ပြု၍လည်းကောင်း၊ မီးပုံကြီးကဲ့သို့ ချဉ်းကပ်ရန် ခဲယဉ်းသောသူဟူ၍လည်းကောင်း ထင်မှတ်ကြကုန်၏’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ဂရုကာရမဒမည်၏။ ‘ပေါ်ပေါက်လာသော ပြဿနာသည် ငါ၏နှုတ်ဖြင့်သာ ဖြေရှင်းပြတ်စဲနိုင်၏၊ ဆွမ်းခံရွာသို့ သွားသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပြန်လာသောအခါ၌လည်းကောင်း ငါ့ကိုသာ ရှေ့မှထား၍ ဝန်းရံလျက် သွားကြကုန်၏’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ပုရက္ခာရမဒမည်၏။ လူဝတ်ကြောင်၌ အခြံအရံကြီးမားသောသူအား ‘ယောကျ်ားတစ်ရာလည်းကောင်း၊ ယောကျ်ားတစ်ထောင်လည်းကောင်း ငါ့ကို ဝန်းရံခြံရံ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအားမူကား ‘ရဟန်းတစ်ရာလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတစ်ထောင်လည်းကောင်း ငါ့ကို ခြံရံ၏၊ ကြွင်းသောသူတို့သည် အခြံအရံ နည်းပါးကြကုန်၏၊ ငါမူကား အခြံအရံ များလည်းများ၏၊ စင်ကြယ်သော အခြံအရံလည်း ရှိ၏’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ပရိဝါရမဒမည်၏။ ‘ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့ သုံးဆောင်လောက်ရုံမျှသော ဥစ္စာကိုပင် မရကြကုန်၊ ငါ့အားမူကား မြေမြုပ်ထားသော ဥစ္စာ၏ အတိုင်းအတာပမာဏသည်ပင် မရှိ’ ဟု ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ဘောဂမဒမည်၏။ ‘ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အဆင်းမလှ၊ ရုပ်ဆိုးကြကုန်၏၊ ငါမူကား အလွန်အဆင်းလှ၍ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် ဂုဏ်မရှိ၊ အကျော်အစော မရှိကြကုန်၊ ငါ၏ ကျော်စောသံမူကား နတ်လူတို့အလယ်၌ «ဤသို့လည်း ထိုမထေရ်သည် အကြားအမြင်များ၏၊ ဤသို့လည်း သီလရှိ၏၊ ဤသို့လည်း ဓုတင်ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံ၏» ဟု ထင်ရှားကျော်ကြားလှ၏’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤသို့ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အဆင်းနှင့် ဂုဏ်ကျေးဇူး၏ အဆင်းကို အမှီပြု၍ ယစ်မူးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မာန်သည် ဝဏ္ဏမဒမည်၏။

‘‘Avasesā sattā appassutā, ahaṃ pana bahussuto’’ti majjanavasena uppanno māno sutamado nāma. ‘‘Avasesā sattā appaṭibhānā, mayhaṃ pana paṭibhānassa pamāṇaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno paṭibhānamado nāma. ‘‘Ahaṃ rattaññū asukaṃ buddhavaṃsaṃ rājavaṃsaṃ janapadavaṃsaṃ gāmavaṃsaṃ rattindivaparicchedaṃ nakkhattamuhuttayogaṃ jānāmī’’ti majjanavasena uppanno māno rattaññumado nāma. ‘‘Avasesā bhikkhū antarā piṇḍapātikā jātā, ahaṃ pana jātipiṇḍapātiko’’ti majjanavasena uppanno māno piṇḍapātikamado nāma. ‘‘Avasesā sattā uññātā avaññātā, ahaṃ pana anavaññāto’’ti majjanavasena uppanno māno anavaññattimado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ iriyāpatho apāsādiko, mayhaṃ pana pāsādiko’’ti majjanavasena uppanno māno iriyāpathamado nāma. ‘‘Avasesā sattā chinnapakkhakākasadisā, ahaṃ pana mahiddhiko mahānubhāvo’’ti vā ‘‘ahaṃ yaṃ yaṃ kammaṃ karomi, taṃ taṃ ijjhatī’’ti vā majjanavasena uppanno māno iddhimado nāma.

“ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အကြားအမြင် နည်းကုန်၏၊ ငါကား အကြားအမြင် များ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် သုတမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် ဉာဏ်ပဋိဘာန် နည်းပါးကုန်၏၊ ငါ၏ ဉာဏ်ပဋိဘာန်၏ အတိုင်းအရှည်ကား မရှိ” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် ပဋိဘာနမဒ မည်၏။ “ငါသည် ဝါရင့်သူ ဖြစ်၏၊ ဤမည်သော ဘုရားအနွယ်၊ မင်းအနွယ်၊ ဇနပုဒ်အနွယ်၊ ရွာအနွယ်ကို လည်းကောင်း၊ နေ့ညဉ့်၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်သော နက္ခတ် မုဟုတ် ယောဂတို့ကို လည်းကောင်း သိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် ရတ္တညုမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော ရဟန်းတို့သည် ကြားကာလ၌သာ ဆွမ်းခံစားကြရကုန်၏၊ ငါသည်ကား အမြဲတစေ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သူ ဖြစ်၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် ပိဏ္ဍပါတိကမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် နှိမ်ချအပ်ကုန်၏၊ အထင်သေးအပ်ကုန်၏၊ ငါသည်ကား အနှိမ်မခံရသူ ဖြစ်၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် အနဝညတ္တိမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့၏ ဣရိယာပုထ်သည် ကြည်ညိုဖွယ် မရှိ၊ ငါ၏ ဣရိယာပုထ်သည်ကား ကြည်ညိုဖွယ် ရှိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် ဣရိယာပထမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အတောင်ပြတ်သော ကျီးကန်းနှင့် တူကုန်၏၊ ငါသည်ကား တန်ခိုးကြီး၏၊ အာနုဘော်ကြီး၏” ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ “ငါသည် အကြင်အကြင် အမှုကို ပြု၏၊ ထိုထို အမှုသည် ပြီးစီးအောင်မြင်၏” ဟူ၍ လည်းကောင်း ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ထောင်လွှားမှု မာနသည် ဣဒ္ဓိမဒ မည်၏။

Yasamado pana agārikenapi anagārikenapi dīpetabbo. Agārikopi hi ekacco aṭṭhārasasu seṇīsu ekissā jeṭṭhako hoti, tassa ‘‘avasese purise ahaṃ paṭṭhapemi, ahaṃ vicāremī’’ti, anagārikopi ekacco katthaci jeṭṭhako hoti, tassa ‘‘avasesā bhikkhū mayhaṃ ovāde vattanti, ahaṃ jeṭṭhako’’ti majjanavasena uppanno māno yasamado nāma. ‘‘Avasesā sattā dussīlā, ahaṃ pana sīlavā’’ti majjanavasena uppanno māno sīlamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ kukkuṭassa udakapānamattepi kāle cittekaggatā natthi, ahaṃ pana upacārappanānaṃ lābhī’’ti majjanavasena uppanno māno jhānamado nāma. ‘‘Avasesā sattā nissippā, ahaṃ sippavā’’ti majjanavasena uppanno māno [Pg.305] sippamado nāma. ‘‘Avasesā sattā rassā, ahaṃ dīgho’’ti majjanavasena uppanno māno ārohamado nāma. ‘‘Avasesā sattā rassā vā honti dīghā vā, ahaṃ nigrodhaparimaṇḍalo’’ti majjanavasena uppanno māno pariṇāhamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ sarīrasaṇṭhānaṃ virūpaṃ bībhacchaṃ, mayhaṃ pana manāpaṃ pāsādika’’nti majjanavasena uppanno māno saṇṭhānamado nāma. ‘‘Avasesānaṃ sattānaṃ sarīre bahū dosā, mayhaṃ pana sarīre kesaggamattampi vajjaṃ natthī’’ti majjanavasena uppanno māno pāripūrimado nāma. Evamayaṃ sabbopi jātiādiṃ nissāya majjanākāravasappavatto māno idha ‘‘mado’’ti vutto. Kāmaguṇesu cittassa vossaggo pamādo, pañcasu kāmaguṇesu satiyā aniggaṇhitvā cittassa vossajjanaṃ, sativirahoti vuttaṃ hoti. Taṇhāvijjā pākaṭāyeva.

အခြံအရံ အကျော်အစောဖြင့် ယစ်မူးခြင်း 'ယသမဒ' ကိုမူကား လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ ပြအပ်၏။ စင်စစ် လူတို့တွင်လည်း အချို့သောသူသည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော စစ်သည်တို့တွင် တစ်ဦးတည်းသော အကြီးအကဲ ဖြစ်၏။ ထိုသူအား “ကြွင်းသော ယောက်ျားတို့ကို ငါသည် စေခိုင်း၏၊ ငါသည် စီရင်၏” ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့တွင်လည်း အချို့သောရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ အကြီးအကဲ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းအား “ကြွင်းသော ရဟန်းတို့သည် ငါ၏ အဆုံးအမ၌ တည်ကြကုန်၏၊ ငါသည် အကြီးအကဲ ဖြစ်၏” ဟူ၍ လည်းကောင်း ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် ယသမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် သီလမရှိကြ၊ ငါသည်ကား သီလရှိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် သီလမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့အား ကြက် ရေတစ်သောက် မျိုမျှလောက်သော အချိန်၌ပင် စိတ်၏ တည်ကြည်မှု မရှိ၊ ငါသည်ကား ဥပစာရဈာန် အပ္ပနာဈာန်တို့ကို ရရှိသူ ဖြစ်၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် ဈာနမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အတတ်ပညာ မရှိကြ၊ ငါသည်ကား အတတ်ပညာ ရှိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် သိပ္ပမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အရပ်ပုကုန်၏၊ ငါကား အရပ်ရှည်၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် အာရောဟမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည် အရပ်ပုသည်ဖြစ်စေ၊ ရှည်သည်ဖြစ်စေ၊ ငါကား ပညောင်ပင်၏ အဝန်းကဲ့သို့ ညီညွတ်သော ကိုယ်လုံးကိုယ်ပေါက် ရှိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် ပရိဏာဟမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ သဏ္ဌာန်သည် မလှပ၊ ရုပ်ဆိုးလှ၏၊ ငါ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ သဏ္ဌာန်ကား နှစ်သက်ဖွယ် ကြည်ညိုဖွယ် ရှိ၏” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် သဏ္ဌာနမဒ မည်၏။ “ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ အပြစ်များစွာ ရှိ၏၊ ငါ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌မူကား ဆံဖျားမျှလောက်သော အပြစ်ပင် မရှိ” ဟု ယစ်မူးခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မာနသည် ပါရိပူရိမဒ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဇာတိစသည်ကို အမှီပြု၍ ယစ်မူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဤမာနအားလုံးကို ဤပါဠိတော်၌ “မဒ” (ယစ်မူးခြင်း) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ကာမဂုဏ်တို့၌ စိတ်ကို လွှတ်ထားခြင်းသည် 'ပမာဒ' (မေ့လျော့ခြင်း) မည်၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ သတိဖြင့် မတားမြစ်ဘဲ စိတ်ကို လွှတ်လိုက်ခြင်းသည် သတိကင်းကွာခြင်းဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့ကား ထင်ရှားကုန်သည်သာတည်း။

Lobhādayo ca puna tividhākusalamūlanti tikavasena gahitā. Duccaritādīsupi tividha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha kāyaduccaritādīni tividhaduccaritāni. Taṇhāsaṃkilesādayo tividhasaṃkilesā. Rāgamalādayo malīnabhāvakarattā tividhamalāni. Rāgādayo hi cittaṃ malīnaṃ karonti, malaṃ gāhāpenti, tasmā ‘‘malānī’’ti vuccanti. ‘‘Rāgo visamaṃ, doso visamaṃ, moho visama’’nti (vibha. 924) evaṃ vuttā rāgādayo ‘‘kāyavisamaṃ vacīvisamaṃ manovisama’’nti (vibha. 924) evamāgatā kāyaduccaritādayo ca tividhavisamāni. Tāni pana yasmā rāgādīsu ceva kāyaduccaritādīsu ca sattā pakkhalanti, pakkhalitā ca sāsanatopi sugatitopi patanti, tasmā pakkhalanapātahetubhāvato ‘‘visamānī’’ti vuccanti. ‘‘Kāmasaññā byāpādasaññā vihiṃsāsaññā’’ti (vibha. 911) evamāgatā kāmādipaṭisaṃyuttā saññā tividhasaññā. Tathā ‘‘kāmavitakko byāpādavitakko vihiṃsāvitakko’’ti evamāgatā tividhavitakkā. Taṇhāpapañco diṭṭhipapañco mānapapañcoti ime tividhapapañcā. Vaṭṭasmiṃ satte papañcentīti taṇhādayo ‘‘papañcā’’ti vuccanti.

တစ်ဖန် လောဘအစရှိသည်တို့ကို သုံးပါးသော အကုသိုလ်မူလဟု 'တိက' (သုံးပါးအစု) အားဖြင့် ယူအပ်၏။ ဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့၌လည်း 'သုံးပါး' (tividha) ဟူသော စကားလုံးကို အသီးသီး ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုဒုစရိုက်တို့တွင် ကာယဒုစရိုက် အစရှိသည်တို့သည် သုံးပါးသော ဒုစရိုက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာ ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း အစရှိသည်တို့သည် သုံးပါးသော ကိလေသာညစ်ညူးခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရာဂညစ်ကြေး အစရှိသည်တို့သည် ညစ်ပေခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် သုံးပါးသော ညစ်ကြေးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ရာဂအစရှိသည်တို့သည် စိတ်ကို ညစ်နွမ်းစေကုန်၏၊ ညစ်ကြေးကို ယူစေတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မလ' (ညစ်ကြေး) ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ “ရာဂသည် မညီမညွတ်သော တရား၊ ဒေါသသည် မညီမညွတ်သော တရား၊ မောဟသည် မညီမညွတ်သော တရား” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ရာဂစသည်တို့သည် လည်းကောင်း၊ “ကာယဝိသမ (ကိုယ်ဖြင့် မညီမညွတ် ကျင့်ခြင်း)၊ ဝစီဝိသမ (နှုတ်ဖြင့် မညီမညွတ် ကျင့်ခြင်း)၊ မနောဝိသမ (စိတ်ဖြင့် မညီမညွတ် ကျင့်ခြင်း)” ဟု ဤသို့ လာရှိကုန်သော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့သည် လည်းကောင်း သုံးပါးသော ဝိသမ (မညီမညွတ်သော တရား) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသုံးပါးသော ဝိသမတရားတို့ကိုမူကား အဘယ်ကြောင့် 'ဝိသမ' ဟု ဆိုသနည်းဟူမူ ရာဂစသည်တို့၌ လည်းကောင်း၊ ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့၌ လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့သည် ချော်လဲတတ်ကုန်၏၊ ချော်လဲကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် သာသနာတော်မှ လည်းကောင်း၊ သုဂတိမှ လည်းကောင်း ကျတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ချော်လဲခြင်းနှင့် ကျဆင်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသမ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ “ကာမသညာ၊ ဗျာပါဒသညာ၊ ဝိဟိံသာသညာ” ဟု ဤသို့ လာရှိသော ကာမစသည်နှင့် ယှဉ်စပ်သော သညာတို့သည် သုံးပါးသော သညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ “ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်” ဟု ဤသို့ လာရှိသော ဝိတက်တို့သည် သုံးပါးသော ဝိတက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာပပဉ္စ၊ ဒိဋ္ဌိပပဉ္စ၊ မာနပပဉ္စ ဟူသော ဤတရားတို့သည် သုံးပါးသော ပပဉ္စ (သံသရာကို ချဲ့တတ်သော တရား) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝဋ်သံသရာ၌ သတ္တဝါတို့ကို ချဲ့တတ် (နှောင့်နှေးစေတတ်) သောကြောင့် တဏှာအစရှိသည်တို့ကို 'ပပဉ္စ' (သံသရာချဲ့တရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Catubbidhavipariyesātiādīsu catubbidha-saddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha aniccādīni vatthūni niccantiādinā nayena viparītato esantīti vipariyesā. ‘‘Anicce niccanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso[Pg.306], dukkhe sukhanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso, asubhe subhanti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso, anattani attāti saññāvipariyeso cittavipariyeso diṭṭhivipariyeso’’ti evamāgatā dvādasa vipallāsā catunnaṃ aniccādivatthūnaṃ vasena ‘‘catubbidhavipariyesā’’ti vuttā. Ettha pana cittakiccassa dubbalaṭṭhāne diṭṭhivirahitāya akusalasaññāya sakakiccassa balavakāle saññāvipallāso veditabbo, diṭṭhivirahitasseva akusalacittassa sakakiccassa balavakāle cittavipallāso, diṭṭhisampayuttacitte diṭṭhivipallāso. Tasmā sabbadubbalo saññāvipallāso, tato balavataro cittavipallāso, sabbabalavataro diṭṭhivipallāso. Ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya saññā ārammaṇassa upaṭṭhānākāramattagahaṇato. Gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya cittaṃ lakkhaṇappaṭivedhassapi sampādanato. Kammārassa mahāsaṇḍāsena ayogahaṇaṃ viya diṭṭhi abhinivesaparāmasanato. Tattha cattāro diṭṭhivipallāsā, aniccānattesu niccantiādivasappavattā cattāro saññācittavipallāsāti ime aṭṭha vipallāsā sotāpattimaggena pahīyanti. Asubhe subhanti saññācittavipallāsā sakadāgāmimaggena tanukā honti, anāgāmimaggena pahīyanti. Dukkhe sukhanti saññācittavipallāsā arahattamaggena pahīyantīti veditabbā.

"စတုဗ္ဗိဓဝိပရိယေသာ" စသော ပုဒ်တို့၌ "စတုဗ္ဗိဓ" သဒ္ဒါကို တစ်ခုစီ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုဝိပရိယေသတို့တွင် အနိစ္စစသော ဝတ္ထုတို့ကို "နိစ္စ" စသည်ဟူသော နည်းဖြင့် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ရှာမှီးတတ် (ယူတတ်) ကုန်သောကြောင့် "ဝိပရိယေသ" မည်ကုန်၏။ "အနိစ္စ၌ နိစ္စဟူ၍ သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ။ ဒုက္ခ၌ သုခဟူ၍ သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ။ အသုဘ၌ သုဘဟူ၍ သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ။ အနတ္တ၌ အတ္တဟူ၍ သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ" ဟူ၍ လာရှိကုန်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသတို့ကို အနိစ္စစသော ဝတ္ထုလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် "လေးပါးသော ဝိပရိယေသ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ စိတ္တကိစ္စ၏ အားနည်းသောအရာ၌ ဒိဋ္ဌိနှင့် ကင်းသော အကုသိုလ်သညာ၏ မိမိကိစ္စ အားကြီးသောအခါတွင် သညာဝိပလ္လာသ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိကင်းသော အကုသိုလ်စိတ်၏ မိမိကိစ္စ အားကြီးသောအခါတွင် စိတ္တဝိပလ္လာသ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်သောစိတ်၌ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သညာဝိပလ္လာသသည် အားအနည်းဆုံး ဖြစ်၏၊ ထိုထက် စိတ္တဝိပလ္လာသသည် အားကြီး၏၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသသည် အားအကြီးဆုံး ဖြစ်၏။ ပညာမဖွံ့ဖြိုးသေးသော ကလေးသူငယ်သည် ရွှေဒင်္ဂါး (ကဟာပဏ) ကို မြင်ရသကဲ့သို့ သညာသည် အာရုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော အခြင်းအရာမျှကိုသာ ယူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရွာသားယောက်ျားသည် ရွှေဒင်္ဂါးကို မြင်ရသကဲ့သို့ စိတ်သည် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့လည်း ဆိုက်ရောက်စေတတ်သောကြောင့် စိတ္တဝိပလ္လာသ မည်၏။ ပန်းပဲသမားသည် ညှပ်ကြီးဖြင့် သံကို ကိုင်ယူသကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိသည် စွဲလမ်းမှားယွင်းစွာ သုံးသပ်တတ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ မည်၏။ ထိုဝိပလ္လာသတို့တွင် ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသ လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အနိစ္စနှင့် အနတ္တတို့၌ နိစ္စစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ လေးပါးတို့လည်းကောင်း ဤရှစ်ပါးသော ဝိပလ္လာသတို့ကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ အသုဘ၌ သုဘဟူ၍ ဖြစ်သော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသတို့ကို သကဒါဂါမိမဂ်ဖြင့် ခေါင်းပါးစေကုန်၏၊ အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ ဒုက္ခ၌ သုခဟူ၍ ဖြစ်သော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသတို့ကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

‘‘Kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo’’ti (cūḷani. jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 69) evamāgatā kāmataṇhādayo cattāro āsavanti cakkhuādito sandanti pavattantīti āsavā. Kiñcāpi cakkhuādito kusalādīnampi pavatti atthi, kāmāsavādayo eva pana vaṇato yūsaṃ viya paggharaṇakaasucibhāvena sandanti, tasmā te eva ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Tattha hi paggharaṇakaasucimhi niruḷho āsavasaddoti. Atha vā dhammato yāva gotrabhuṃ, okāsato yāva bhavaggaṃ savanti gacchanti ārammaṇakaraṇavasena pavattantīti āsavā, ete dhamme etañca okāsaṃ antokaritvā pavattantīti attho. Avadhiattho hi ā-kāro. Avadhi ca mariyādābhividhibhedato duvidho. Tattha mariyādaṃ kiriyaṃ bahikatvā pavattati yathā ‘‘āpāṭaliputtaṃ vuṭṭho devo’’ti, abhividhi pana kiriyaṃ byāpetvā pavattati yathā ‘‘ābhavaggaṃ bhagavato [Pg.307] yaso pavattatī’’ti, abhividhiattho cāyaṃ ā-kāro idha gahito, tasmā te dhamme tañca okāsaṃ antokaritvā ārammaṇakaraṇavasena savantīti ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Cirapārivāsiyaṭṭhena madirādayo āsavā viyātipi āsavā. Lokasmiñhi cirapārivāsikā madirādayo ‘‘āsavā’’ti vuccanti. Yadi ca cirapārivāsiyaṭṭhena āsavā, eteyeva bhavitumarahanti. Vuttañhetaṃ ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ito pubbe avijjā nāhosī’’tiādi (a. ni. 10.61). Aññesu pana yathāvutte dhamme okāsañca ārammaṇaṃ katvā pavattamānesu mānādīsu ca vijjamānesu attattaniyādiggāhavasena abhibyāpanaṃ madanakaraṇavasena āsavasadisatā ca etesaṃyeva, na aññesanti dvīsupi atthavikappesu etesuyeva āsavasaddo niruḷhoti daṭṭhabbo. Āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ savanti pasavantītipi āsavā. Na hi taṃ kiñci saṃsāradukkhaṃ atthi, yaṃ āsavehi vinā uppajjeyya.

"ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဋ္ဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝ" ဟူ၍ လာရှိကုန်သော ကာမတဏှာစသော တရားလေးပါးတို့သည် စက္ခုစသော ဒွါရတို့မှ ယိုစီးဖြစ်ပွားတတ်ကုန်သောကြောင့် "အာသဝ" မည်ကုန်၏။ စက္ခုစသော ဒွါရတို့မှ ကုသိုလ်စသော တရားတို့၏ ဖြစ်ပွားခြင်းသည်လည်း ရှိပါသော်လည်း၊ ကာမာသဝစသည်တို့သည်သာလျှင် အနာမှ ပြည်ပုပ်ယိုစီးသကဲ့သို့ မစင်ကြယ်သော သဘောဖြင့် ယိုစီးတတ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကိုသာလျှင် "အာသဝ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုတဏှာစသည်တို့၌ "အာသဝ" သဒ္ဒါကို ယိုစီးသော မစင်ကြယ်သောသဘော၌ အတည်ပြုအပ်၏ (နိရုဠှတင်၏)။ သို့မဟုတ်ပါက ဓမ္မအားဖြင့် ဂေါတြဘူတိုင်အောင်၊ ဩကာသအားဖြင့် ဘဝဂ်တိုင်အောင် အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စီးဆင်း (ဖြစ်ပွား) တတ်ကုန်သောကြောင့် "အာသဝ" မည်ကုန်၏။ ဤတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဤဩကာသ (အရပ်) ကိုလည်းကောင်း အတွင်းသွင်း၍ ဖြစ်ပွားတတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အာ" ကာရသည် အပိုင်းအခြား (အတိုင်းအရှည်) အနက်ရှိ၏။ ထိုအတိုင်းအရှည်သည်လည်း မရိယာဒ (အပပြုခြင်း)၊ အဘိဝိဓိ (နှံ့စပ်ခြင်း) ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မရိယာဒသည် ကိရိယာကို အပပြု၍ (ဖယ်ထုတ်၍) ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာ၏" ဟူသကဲ့သို့တည်း။ အဘိဝိဓိသည်ကား ကိရိယာကို လွှမ်းမိုးနှံ့စပ်စေ၍ ဖြစ်၏။ ပုံစံအားဖြင့် "ဘဝဂ်တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျော်စောသတင်း ပျံ့နှံ့ဖြစ်ပွား၏" ဟူသကဲ့သို့တည်း။ ဤအရာ၌ "အာ" ကာရကို အဘိဝိဓိအနက်အဖြစ် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဩကာသကိုလည်းကောင်း အတွင်းပြု၍ အာရုံပြုခြင်းဖြင့် စီးဆင်းတတ်ကုန်သောကြောင့် "အာသဝ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကြာမြင့်စွာ ကိန်းဝပ်ထုံမွှမ်းတတ်သော အနက်ကြောင့် သေရည်စသည်တို့ကို "အာသဝ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ထိုသို့ ကြာမြင့်စွာ ထုံမွှမ်းတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်း "အာသဝ" မည်ကုန်၏။ လောက၌ ကြာမြင့်စွာ ထုံမွှမ်းအပ်သော သေရည်စသည်တို့ကို "အာသဝ" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ကြာမြင့်စွာ ထုံမွှမ်းတတ်သော အနက်ကြောင့် အာသဝမည်သည်ရှိသော် ထိုတရားတို့သည်သာ ဖြစ်ထိုက်ကုန်၏။ ထိုစကားကို "ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား၊ ဤမတိုင်မီက အဝိဇ္ဇာမရှိခဲ့ဖူး" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော တရားနှင့် ဩကာသကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားကုန်သော အခြား မာနစသော တရားတို့ ရှိကြသော်လည်း မိမိ၊ မိမိဥစ္စာဟု စွဲလမ်းယူခြင်းဖြင့် လွှမ်းမိုးနှံ့စပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ယစ်မူးစေခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် အာသဝနှင့် တူသည်၏ အဖြစ်သည်လည်းကောင်း ထိုတရား (အာသဝ) တို့၌သာ ရှိ၏၊ အခြားတရားတို့၌ မရှိ။ ထို့ကြောင့် ဤနှစ်ပါးသော အနက်ဝိကပ်တို့၌ ဤတရားတို့၌သာ "အာသဝ" သဒ္ဒါကို အတည်ပြုအပ် (နိရုဠှ) ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာဆင်းရဲကို ဖြစ်ပွားစေတတ် (စီးဆင်းစေတတ်) ကုန်သောကြောင့်လည်း "အာသဝ" မည်ကုန်၏။ အာသဝတို့နှင့် ကင်း၍ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော တစ်စုံတစ်ခုသော သံသရာဆင်းရဲသည် မရှိသည်သာတည်း။

‘‘Abhijjhā kāyagantho byāpādo kāyagantho sīlabbataparāmāso kāyagantho idaṃsaccābhiniveso kāyagantho’’ti (saṃ. ni. 5.175; mahāni. 29, 147) evamāgatā abhijjhādayo cattāro yassa saṃvijjanti, taṃ cutipaṭisandhivasena vaṭṭasmiṃ ganthenti ghaṭentīti ganthā. ‘‘Kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjogho’’ti (saṃ. ni. 5.172; mahāni. 14; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 21) evamāgatā cattāro kāmataṇhādayo yassa saṃvijjanti, taṃ vaṭṭasmiṃ ohananti osīdāpentīti oghā. Teyeva ‘‘kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo’’ti (saṃ. ni. 5.173; a. ni. 4.10) evamāgatā vaṭṭasmiṃ yojentīti yogā. Ariyā etāya na gacchantīti agati, sā chandādivasena catubbidhā. ‘‘Cīvarahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati, piṇḍapāta, senāsana, itibhavābhavahetu vā bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjatī’’ti (a. ni. 4.9) evamāgatā cattāro taṇhuppādā. Tattha itibhavābhavahetūti ettha itīti nidassane nipāto, yathā cīvarādihetu, evaṃ bhavābhavahetupīti attho. Bhavābhavoti cettha paṇītapaṇītatarāni telamadhuphāṇitādīni adhippetāni. Kāmupādānādīni cattāri upādānāni.

"အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသကာယဂန္ထ၊ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထ" ဟူ၍ လာရှိကုန်သော အဘိဇ္ဈာစသော လေးပါးသော တရားတို့သည် အကြင်သူအား ရှိကုန်၏၊ ထိုသူကို စုတိပဋိသန္ဓေအားဖြင့် သံသရာ၌ ချည်နှောင်စပ်ယှဉ်အပ်ကုန်သောကြောင့် "ဂန္ထ" (အနှောင်အဖွဲ့) မည်ကုန်၏။ "ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃ၊ ဒိဋ္ဌောဃ၊ အဝိဇ္ဇောဃ" ဟူ၍ လာရှိကုန်သော လေးပါးသော ကာမတဏှာစသည်တို့သည် အကြင်သူအား ရှိကုန်၏၊ ထိုသူကို သံသရာဝဋ်၌ နစ်မြုပ်စေတတ်ကုန်သောကြောင့် "ဩဃ" (ရေယဉ်) မည်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည်ပင် "ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ ဒိဋ္ဌိယောဂ၊ အဝိဇ္ဇာယောဂ" ဟူ၍ လာရှိကုန်လျက် သံသရာဝဋ်၌ ယှဉ်စပ်စေတတ် (တွဲချည်တတ်) ကုန်သောကြောင့် "ယောဂ" မည်ကုန်၏။ အရိယာတို့သည် ထိုတရားဖြင့် မသွားကုန်သောကြောင့် "အဂတိ" မည်၏။ ထိုအဂတိသည် ဆန္ဒစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ "သင်္ကန်းအကြောင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း ရဟန်းအား တဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ သို့မဟုတ် ဘဝကြီးငယ် (ဘဝါဘဝ) အကြောင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း ရဟန်းအား တဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍ လာရှိကုန်သော လေးပါးသော တဏှာဖြစ်ကြောင်း (တဏှုပ္ပါဒ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "ဣတိဘဝါဘဝဟေတု" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် ပုံစံထုတ်ပြရာ၌ သုံးသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဘဝကြီးငယ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ "ဘဝါဘဝ" ဟူသော ဤစကား၌ မွန်မြတ်မွန်မြတ်လှစွာသော ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲစသည်တို့ကို ဆိုလိုအပ်ကုန်၏။ ကာမုပါဒါန်စသော လေးပါးသော ဥပါဒါန်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pañca cetokhilātiādīsu [Pg.308] ‘‘buddhe kaṅkhati, dhamme, saṅghe, sikkhāya kaṅkhati, sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto’’ti (ma. ni. 1.185; dī. ni. 3.319) evamāgatāni pañca cetokhilāni, ceto khilayati thaddhabhāvaṃ āpajjati etehīti cetokhilāni. Vinibandhādīsupi pañca-saddo paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Kāme avītarāgo hoti, kāye avītarāgo, rūpe avītarāgo, yāvadatthaṃ udarāvadehakaṃ bhuñjitvā seyyasukhaṃ passasukhaṃ middhasukhaṃ anuyutto viharati, aññataraṃ devanikāyaṃ paṇidhāya brahmacariyaṃ caratī’’ti (ma. ni. 1.186; dī. ni. 3.320) āgatā pañca cittaṃ bandhitvā muṭṭhiyaṃ katvā viya gaṇhantīti cetovinibandhā. Ete hi taṇhāppavattibhāvato kusalappavattiyā avasarāppadānavasena cittaṃ bandhaṃ viya samorodhetvā gaṇhanti. Saddatthato pana ceto virūpaṃ nibandhīyati saṃyamīyati etehīti cetovinibandhā. Kāmacchandādīni pañca kusaladhamme nīvārenti āvarantīti nīvaraṇāni. Rūpābhinandanādayo pañcābhinandanā.

ငါးပါးသော စိတ်၏ငြောင့်တံသင်း (စေတောခိလ) အစရှိသော သုတ်တရားတို့၌ 'မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှား၏၊ တရားတော်၌ ယုံမှား၏၊ သံဃာတော်၌ ယုံမှား၏၊ သိက္ခာ၌ ယုံမှား၏၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ အမျက်ထွက်၏၊ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်၏၊ ပိတ်ပင်ထားအပ်သော စိတ်ရှိ၏၊ ငြောင့်တံသင်းသဖွယ် ဖြစ်၏' ဟု ဤသို့ လာရှိကုန်သော တရားတို့သည် စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း ငါးပါးတို့တည်း။ ထိုတရားတို့ဖြင့် စိတ်သည် ခက်ထရော် တောင့်တင်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ ငြောင့်တံသင်း (စေတောခိလ) မည်ကုန်၏။ စိတ်၏ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (စေတောဝိနိဗန္ဓ) စသည်တို့၌လည်း 'ငါးပါး' ဟူသော အရေအတွက်ကို တစ်ခုစီ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ကာမဂုဏ်တို့၌ မကင်းသော ရာဂရှိ၏၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ မကင်းသော ရာဂရှိ၏၊ ရူပါရုံ၌ မကင်းသော ရာဂရှိ၏၊ ဝမ်းပြည့်အောင် အလိုရှိသမျှ စားသောက်၍ အိပ်စက်ခြင်း ချမ်းသာ၊ ဘေးစောင်းအိပ်ခြင်း ချမ်းသာ၊ ငိုက်မျည်းခြင်း ချမ်းသာတို့ကို အဖန်တလဲလဲ ခံစားလျက် နေ၏၊ နတ်ပြည် တစ်မျိုးမျိုးကို တောင့်တ၍ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်၏' ဟု ဤသို့လာသော ငါးပါးသော တရားတို့သည် စိတ်ကို တုပ်နှောင်၍ လက်ဆုပ်လက်ကိုင် ပြုယူသကဲ့သို့ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် စိတ်၏နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (စေတောဝိနိဗန္ဓ) မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤတရားတို့သည် တဏှာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပွားများစေတတ်သောကြောင့် ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအား အခွင့်မပေးဘဲ စိတ်ကို တုပ်နှောင်သကဲ့သို့ ပိတ်ဆို့၍ ယူတတ်ကုန်၏။ သဒ္ဒါနက် အလိုအားဖြင့်မူ ဤတရားတို့ဖြင့် စိတ်သည် ဖောက်ပြန်စွာ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ချုပ်ချယ်ခြင်း ခံရ၏၊ ထို့ကြောင့် စိတ်၏နှောင်ဖွဲ့ခြင်း (စေတောဝိနိဗန္ဓ) မည်ကုန်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒ အစရှိသော တရားငါးပါးတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို တားမြစ်ပိတ်ပင်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နီဝရဏ မည်ကုန်၏။ ရူပါရုံ၌ လွန်စွာနှစ်သက်ခြင်း စသည်တို့သည် ငါးပါးသော အဘိနန္ဒန (နှစ်သက်ခြင်း) တို့တည်း။

Cha vivādamūlātiādīsu kodho makkho issā sāṭheyyaṃ pāpicchatā sandiṭṭhiparāmāsoti imāni cha vivādamūlāni. Yasmā kuddho vā kodhavasena…pe… sandiṭṭhiparāmāsī vā sandiṭṭhiparāmasitāya kalahaṃ viggahaṃ vivādaṃ āpajjati, tasmā kodhādayo ‘‘cha vivādamūlānī’’ti vuccanti. Rūpataṇhāsaddataṇhādayo cha taṇhākāyā. Kāmarāgapaṭighadiṭṭhivicikicchābhavarāgamānāvijjā sattānusayā. Thāmagataṭṭhena appahīnaṭṭhena ca anusentīti anusayā. Micchādiṭṭhimicchāsaṅkappamicchāvācāmicchākammantamicchāājīvamicchāvāyāmamicchāsatimicchāsamādhī aṭṭha micchattā.

ခြောက်ပါးသော ငြင်းခုံခြင်း၏အခြေခံအကြောင်း (ဝိဝါဒမူလ) စသည်တို့၌ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ)၊ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ)၊ စဉ်းလဲခြင်း (သာဌေယျ)၊ ယုတ်မာသောအလိုရှိခြင်း (ပါပိစ္ဆတာ)၊ မှားသောအားဖြင့် သုံးသပ်စွဲလမ်းခြင်း (သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသ) ဟူသော ဤခြောက်ပါးသော တရားတို့သည် ငြင်းခုံခြင်း၏အခြေခံအကြောင်း (ဝိဝါဒမူလ) မည်ကုန်၏။ အမျက်ထွက်သောသူသည်လည်းကောင်း အမျက်၏အစွမ်းဖြင့်...ပ... မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းသောသူသည်လည်းကောင်း မိစ္ဆာစွဲလမ်းမှုကြောင့် ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်း (ကလဟ)၊ ကိုယ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဂ္ဂဟ)၊ နှုတ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဝါဒ) သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကောဓစသော တရားတို့ကို 'ခြောက်ပါးသော ငြင်းခုံခြင်း၏အခြေခံအကြောင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ရူပတဏှာ၊ သဒ္ဒတဏှာ စသည်တို့သည် ခြောက်ပါးသော တဏှာအစု (တဏှာကာယ) တို့တည်း။ ကာမရာဂ၊ ပဋိဃ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဘဝရာဂ၊ မာန၊ အဝိဇ္ဇာ ဟူသော တရားတို့သည် ခုနစ်ပါးသော ကိလေသာအနုသယတို့တည်း။ အားကောင်းသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မပယ်ရသေးသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း (အကြောင်းနှင့် ကြုံသောအခါ) ကိန်းဝပ်၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်သောကြောင့် အနုသယမည်ကုန်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ၊ မိစ္ဆာဝါစာ၊ မိစ္ဆာကမ္မန္တ၊ မိစ္ဆာအာဇီဝ၊ မိစ္ဆာဝါယာမ၊ မိစ္ဆာသတိ၊ မိစ္ဆာသမာဓိ ဟူသော တရားတို့သည် ရှစ်ပါးသော မိစ္ဆတ္တ (မှားယွင်းမှုအစု) တို့တည်း။

‘‘Taṇhaṃ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṃ paṭicca lābho, lābhaṃ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṃ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṃ paṭicca ajjhosānaṃ, ajjhosānaṃ paṭicca pariggaho, pariggahaṃ paṭicca macchariyaṃ, macchariyaṃ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṃ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṃtuvaṃpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavantī’’ti (dī. ni. 2.103; 3.359) evamāgatā pariyesanādayo nava taṇhāmūlakā. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.103) taṇhaṃ paṭiccāti taṇhaṃ nissāya. Pariyesanāti rūpādiārammaṇapariyesanā. Sā [Pg.309] hi taṇhāya sati hoti. Lābhoti rūpādiārammaṇapaṭilābho. So hi pariyesanāya sati hoti. Vinicchayoti idha vitakko adhippeto. Lābhaṃ labhitvā hi iṭṭhāniṭṭhaṃ sundarāsundarañca vitakkeneva vinicchinati ‘‘ettakaṃ me rūpārammaṇatthāya bhavissati, ettakaṃ saddādiārammaṇatthāya, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati, ettakaṃ parassa, ettakaṃ paribhuñjissāmi, ettakaṃ nidahissāmī’’ti. Tena vuttaṃ ‘‘lābhaṃ paṭicca vinicchayo’’ti. Chandarāgoti evaṃ akusalavitakkena vitakkite vatthusmiṃ dubbalarāgo ca balavarāgo ca uppajjati. Chandoti hi idha dubbalarāgassādhivacanaṃ. Ajjhosānanti ahaṃ mamanti balavasanniṭṭhānaṃ. Pariggahoti taṇhādiṭṭhivasena pariggahakaraṇaṃ. Macchariyanti parehi sādhāraṇabhāvassa asahanatā. Tenevassa porāṇā evaṃ vacanatthaṃ vadanti ‘‘idaṃ acchariyaṃ mayhameva hotu, mā aññassa acchariyaṃ hotūti pavattattā macchariyanti vuccatī’’ti. Ārakkhoti dvārapidahanamañjusagopanādivasena suṭṭhu rakkhaṇaṃ. Adhikarotīti adhikaraṇaṃ, kāraṇassetaṃ nāmaṃ. Ārakkhādhikaraṇanti bhāvanapuṃsakaṃ, ārakkhahetūti attho. Daṇḍādānādīsu paranisedhanatthaṃ daṇḍassa ādānaṃ daṇḍādānaṃ. Ekatodhārādino satthassa ādānaṃ satthādānaṃ. Kalahoti kāyakalahopi vācākalahopi. Purimo purimo virodho viggaho. Pacchimo pacchimo vivādo. Tuvaṃ tuvanti agāravavacanaṃ, tvaṃ tvanti attho.

'တဏှာကို စွဲ၍ ရှာမှီးခြင်း ဖြစ်၏၊ ရှာမှီးခြင်းကို စွဲ၍ ရခြင်း ဖြစ်၏၊ ရခြင်းကို စွဲ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို စွဲ၍ လိုချင်စုံမက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ လိုချင်စုံမက်ခြင်းကို စွဲ၍ ပြင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ပြင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းကို စွဲ၍ သိမ်းဆည်းခြင်း ဖြစ်၏၊ သိမ်းဆည်းခြင်းကို စွဲ၍ ဝန်တိုခြင်း ဖြစ်၏၊ ဝန်တိုခြင်းကို စွဲ၍ စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် တုတ်နှင့် လက်နက်ကို ကိုင်စွဲခြင်း၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း၊ သင်နင်ဟူ၍ ပြောဆိုခြင်း၊ ကုန်းတိုက်ခြင်း၊ မုသားပြောခြင်း စသော များစွာသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏' ဟု ဤသို့ လာရှိကုန်သော ရှာမှီးခြင်း အစရှိသော တရားကိုးပါးတို့သည် တဏှာလျှင် အခြေခံရှိသော တရား (တဏှာမူလကတရား) တို့တည်း။ ထိုကိုးပါးသော တရားတို့တွင် 'တဏှာကို စွဲ၍' ဟူသည်မှာ တဏှာကို မှီ၍ ဟု ဆိုလို၏။ 'ရှာမှီးခြင်း' ဟူသည်မှာ ရူပါရုံ အစရှိသော အာရုံတို့ကို ရှာမှီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရှာမှီးခြင်းသည် တဏှာရှိသော် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ 'ရခြင်း (လာဘ)' ဟူသည်မှာ ရူပါရုံ အစရှိသော အာရုံတို့ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရခြင်းသည် ရှာမှီးခြင်းရှိသော် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ 'ဆုံးဖြတ်ခြင်း (ဝိနိစ္ဆယ)' ဟူသည်၌ ဤနေရာတွင် ကြံစည်မှု ဝိတက်ကို ဆိုလို၏။ ရရှိလာသော လာဘ်ကို ရရှိပြီးနောက် 'ဤမျှသည် ငါ၏ ရူပါရုံအတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသည် သဒ္ဒါရုံ အစရှိသည်တို့အတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသည် ငါ့အတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသည် သူတစ်ပါးအတွက် ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှကို ငါသုံးဆောင်အံ့၊ ဤမျှကို ငါသိုမှီးအံ့' ဟု သာယာအပ် မသာယာအပ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကောင်းသည် မကောင်းသည်ကိုလည်းကောင်း ဝိတက်ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရရှိခြင်းကို စွဲ၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'လိုချင်စုံမက်ခြင်း (ဆန္ဒရာဂ)' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အကုသိုလ်ဝိတက်ဖြင့် ကြံစည်အပ်သော အာရုံ၌ အားနည်းသော ရာဂနှင့် အားကောင်းသော ရာဂတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ ဤအရာ၌ 'ဆန္ဒ' ဟူသည်မှာ အားနည်းသော ရာဂ၏ အမည်တည်း။ 'ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်း (အဇ္ဈောသာန)' ဟူသည်မှာ 'ငါဖြစ်၏၊ ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟု ပြင်းထန်သော ဆုံးဖြတ်ချက်ချခြင်း ဖြစ်၏။ 'သိမ်းဆည်းခြင်း (ပရိဂ္ဂဟ)' ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းသိုမှီးခြင်း ပြုခြင်းတည်း။ 'ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ)' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မျှဝေဆက်ဆံသော အဖြစ်ကို မခံနိုင်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် 'ဤအံ့ဖွယ်သော အရာသည် ငါ့အားသာ ဖြစ်ပါစေ၊ သူတစ်ပါးအား မဖြစ်ပါစေလင့်' ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'မစ္ဆရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ 'စောင့်ရှောက်ခြင်း (အာရက္ခ)' ဟူသည်မှာ တံခါးပိတ်ခြင်း၊ သေတ္တာအစရှိသည်တို့ကို လုံခြုံစွာသိမ်းဆည်းခြင်း စသောနည်းလမ်းများဖြင့် ကောင်းစွာစောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ လွန်စွာပြုတတ်သောကြောင့် 'အဓိကရဏ' မည်၏၊ ၎င်းသည် အကြောင်းတရား၏ အမည်ဖြစ်၏။ 'အာရက္ခာဓိကရဏ' ဟူသည်မှာ ဘာဝနပုဒ်ဖြစ်ပြီး စောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့် ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ တုတ်ကိုင်စွဲခြင်း အစရှိသည်တို့၌ သူတစ်ပါးတို့ကို တားဆီးရန်အတွက် တုတ်ကို ကိုင်စွဲခြင်းသည် တုတ်ကိုင်စွဲခြင်း (ဒဏ္ဍာဒါန) မည်၏။ တစ်ဖက်သွားရှိသော ဓား၊ လှံ အစရှိသော လက်နက်ကို ကိုင်စွဲခြင်းသည် လက်နက်ကိုင်စွဲခြင်း (သတ္ထာဒါန) မည်၏။ 'ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခြင်း (ကလဟ)' ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ဖြစ်သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့် ဖြစ်သော ခိုက်ရန်ဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရှေးဦး ရှေးဦး ဖြစ်သော မသင့်မြတ်ခြင်းသည် ကိုယ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဂ္ဂဟ) မည်၏။ နောက်နောက် ဖြစ်သော မသင့်မြတ်ခြင်းသည် နှုတ်ဖြင့် ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဝါဒ) မည်၏။ 'သင်နင် (တုဝံတုဝံ)' ဟူသည်ကား မရိုမသေ ပြောဆိုသော စကား ဖြစ်၏၊ 'နင်နှင့်ငါ' ဟု အနက်ရ၏။

Pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācāramusāvādapisuṇavācāpharusavācāsamphappalāpaabhijjhābyāpādamicchādiṭṭhī dasa akusalakammapathā. Cattāro sassatavādā cattāro ekaccasassatavādā cattāro antānantikā cattāro amarāvikkhepikā dve adhiccasamuppannikā soḷasa saññīvādā aṭṭha asaññīvādā aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā satta ucchedavādā pañca paramadiṭṭhadhammanibbānavādāti etāni dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. Rūpataṇhādichataṇhāyeva paccekaṃ kāmataṇhābhavataṇhāvibhavataṇhāvasena aṭṭhārasa honti. Tathā hi rūpārammaṇā taṇhā, rūpe vā taṇhāti rūpataṇhā, sā kāmarāgabhāvena rūpaṃ assādentī pavattamānā kāmataṇhā, sassatadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ niccaṃ dhuvaṃ sassata’’nti evaṃ assādentī pavattamānā bhavataṇhā, ucchedadiṭṭhisahagatarāgabhāvena ‘‘rūpaṃ ucchijjati vinassati pecca na bhavatī’’ti evaṃ assādentī pavattamānā vibhavataṇhāti [Pg.310] evaṃ tividhā hoti. Yathā ca rūpataṇhā, evaṃ saddataṇhādayopīti etāni aṭṭhārasa taṇhāvicaritāni honti, tāni ajjhattarūpādīsu aṭṭhārasa, bahiddhārūpādīsu aṭṭhārasāti chattiṃsa, iti atītāni chattiṃsa, anāgatāni chattiṃsa, paccuppannāni chattiṃsāti aṭṭhasatataṇhāvicaritāni, aṭṭhuttarasatataṇhāvicaritānīti attho. Pabheda-saddo paccekaṃ sambandhitabbo. Tatthāyaṃ yojanā ‘‘lobhappabhedo dosappabhedo yāva aṭṭhasatataṇhāvicaritappabhedo’’ti. Sabbadarathapariḷāhakilesasatasahassānīti sabbāni sattānaṃ darathapariḷāhakarāni kilesānaṃ anekāni satasahassāni. Ārammaṇādivibhāgato hi pavattiākāravibhāgato ca anantappabhedā kilesā.

ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၊ မုသာဝါဒ၊ ပိသုဏဝါစာ၊ ဖရုသဝါစာ၊ သမ္ဖပ္ပလာပ၊ အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟူသော ဤဆယ်ပါးတို့သည် အကုသိုလ်ကမ္မပထဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဿတဝါဒ လေးပါး၊ ဧကစ္စသဿတဝါဒ လေးပါး၊ အန္တာနန္တိကဝါဒ လေးပါး၊ အမရာဝိက္ခေပိကဝါဒ လေးပါး၊ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒ နှစ်ပါး၊ သညီဝါဒ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အသညီဝါဒ ရှစ်ပါး၊ နေဝသညီနာသညီဝါဒ ရှစ်ပါး၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒ ခုနစ်ပါး၊ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ ငါးပါး ဟူသော ဤခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့သည် ဒိဋ္ဌိဂတတို့ မည်ကုန်၏။ ရူပတဏှာ အစရှိသော ခြောက်ပါးသော တဏှာတို့သည်ပင်လျှင် အသီးသီး ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာဟူသော အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ ရူပါရုံ၌ ဖြစ်သော တဏှာ၊ သို့မဟုတ် ရူပါရုံကို သာယာတတ်သော တဏှာသည် ရူပတဏှာ မည်၏။ ထိုတဏှာသည် ကာမရာဂအဖြစ်ဖြင့် ရူပါရုံကို သာယာလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ကာမတဏှာ မည်၏။ သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂအဖြစ်ဖြင့် “ရုပ်သည် မြဲ၏၊ ခိုင်ခံ့၏၊ အမြဲတည်၏” ဟု ဤသို့ သာယာလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ဘဝတဏှာ မည်၏။ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ရာဂအဖြစ်ဖြင့် “ရုပ်သည် ပြတ်စဲ၏၊ ပျက်စီး၏၊ သေလွန်ပြီးနောက် မဖြစ်တော့ပေ” ဟု ဤသို့ သာယာလျက် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ဝိဘဝတဏှာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် သုံးပါး အပြားရှိ၏။ ရူပတဏှာ ကဲ့သို့ပင် သဒ္ဒတဏှာ အစရှိသည်တို့လည်း ထို့အတူပင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော တဏှာတို့သည် တဏှာဝိစရိုက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတဏှာဝိစရိုက်တို့သည် အဇ္ဈတ္တရူပအစရှိသည်တို့၌ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ဗဟိဒ္ဓရူပအစရှိသည်တို့၌ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်သဖြင့် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အတိတ်တဏှာ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အနာဂတ်တဏှာ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ပစ္စုပ္ပန်တဏှာ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်သဖြင့် တဏှာဝိစရိုက် တစ်ရာ့ရှစ်ပါး ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပဘေဒ” (အပြား) သဒ္ဒါကို တစ်ခုချင်းစီနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအရာ၌ ယှဉ်စပ်ပုံကား “လောဘအပြား၊ ဒေါသအပြား၊ တဏှာဝိစရိုက် တစ်ရာ့ရှစ်ပါးအပြား” ဟူ၍ ဖြစ်၏။ “သဗ္ဗဒရထပရိဠာဟကိလေသသတသဟဿာနိ” ဟူသည် သတ္တဝါတို့အား ပူပန်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ကိလေသာတို့၏ ခပ်သိမ်းသော သိန်းမကသော အပြားတို့ ဖြစ်သည်။ အာရုံစသည်ကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့သည် အနန္တအပြား ရှိကုန်၏။

Saṅkhepato vātiādīsu sampati āyatiñca sattānaṃ anatthāvahattā māraṇaṭṭhena vibādhanaṭṭhena kilesāva māroti kilesamāro. Vadhakaṭṭhena khandhāva māroti khandhamāro. Tathā hi vuttaṃ ‘‘vadhakaṃ rūpaṃ, vadhakaṃ rūpanti yathābhūtaṃ nappajānātī’’tiādi. Jātijarādimahābyasananibbattanena abhisaṅkhārova māro abhisaṅkhāramāro. Saṃkilesanimittaṃ hutvā guṇamāraṇaṭṭhena devaputtova māroti devaputtamāro. Sattānaṃ jīvitassa jīvitaparikkhārānañca jānikaraṇena mahābādharūpattā maccu eva māroti maccumāro. Tattha samucchedappahānavasena sabbaso appavattikaraṇena kilesamāraṃ, samudayappahānapariññāvasena khandhamāraṃ, sahāyavekallakaraṇavasena sabbaso appavattikaraṇena abhisaṅkhāramāraṃ, balavidhamanavisayātikkamanavasena devaputtamaccumārañca abhañji, bhagge akāsīti attho. Parissayānanti upaddavānaṃ.

“သံခေပတော ဝါ” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ - ပစ္စုပ္ပန်နှင့် နောင်လာလတ္တံ့သော သံသရာ၌ သတ္တဝါတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ်ဖြတ်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ကိလေသာတို့သည်သာလျှင် မာရ်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာမာရ်” မည်၏။ သတ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ခန္ဓာတို့သည်သာလျှင် မာရ်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ခန္ဓာမာရ်” မည်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း “ရုပ်သည် သတ်တတ်၏၊ ရုပ်သည် သတ်တတ်၏ ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မသိပေ” အစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဇာတိ ဇရာ အစရှိသော ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် အဘိသင်္ခါရသည်သာလျှင် မာရ်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “อဘိသင်္ခါရမာရ်” မည်၏။ ညစ်ညူးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သတ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဒေဝပုတ္တသည်သာလျှင် မာရ်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဒေဝပုတ္တမာရ်” မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ အသက်ကိုလည်းကောင်း၊ အသက်၏ အခြံအရံဖြစ်သော အသုံးအဆောင်တို့ကိုလည်းကောင်း ပျက်စီးစေတတ်သဖြင့် များစွာသော ဘေးရန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သေခြင်း (မစ္စု) သည်သာလျှင် မာရ်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “မစ္စုမာရ်” မည်၏။ ထိုငါးပါးသော မာရ်တို့တွင် ကိလေသာမာရ်ကို သမုစ္ဆေဒပဟာန်အစွမ်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မဖြစ်ခြင်းကို ပြုတော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာမာရ်ကို သမုဒယပဟာန်နှင့် ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း (ပရိညာ) အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်ကို အဖော်အပေါင်း၏ ချို့တဲ့ခြင်းကို ပြုခြင်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ မဖြစ်ခြင်းကို ပြုတော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေဝပုတ္တမာရ်နှင့် မစ္စုမာရ်တို့ကို အစွမ်းသတ္တိကို ဖျက်ဆီး၍ မိမိ၏ အာဏာစက်ကို ကျော်လွန်စေခြင်း အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖျက်ဆီးတော်မူပြီ၊ ချိုးဖျက်ခြင်းကို ပြုတော်မူပြီ ဟု အနက်ရ၏။ “ပရိဿယာနံ” ဟူသည် ဘေးဥပဒ်တို့အား ဟူလို။

Satapuññajalakkhaṇadharassāti aneka sata puñña nibbattamahā purisalakkhaṇadharassa. Ettha hi ‘‘kevalaṃ satamattena puññakammena ekekalakkhaṇaṃ nibbatta’’nti imamatthaṃ na rocayiṃsu aṭṭhakathācariyā ‘‘evaṃ sante yo koci buddho bhaveyyā’’ti, anantāsu pana lokadhātūsu yattakā sattā, tehi sabbehi paccekaṃ satakkhattuṃ katāni dānādīni puññakammāni yattakāni, tato ekekaṃ puññakammaṃ mahāsattena sataguṇaṃ kataṃ satanti adhippetanti imamatthaṃ rocayiṃsu. Tasmā idha sata-saddo bahubhāvapariyāyo, na saṅkhyāvisesavacanoti daṭṭhabbo ‘‘satagghaṃ sataṃ devamanussā’’tiādīsu [Pg.311] viya. Rūpakāyasampatti dīpitā hoti itarāsaṃ phalasampadānaṃ mūlabhāvato adhiṭṭhānabhāvato ca. Dīpitā hotīti idaṃ dhammakāyasampattītiādīsupi yojetabbaṃ. Tattha pahānasampadāpubbakattā ñāṇasampadādīnaṃ dhammakāyasampatti dīpitā hotīti veditabbaṃ. Lokiyasarikkhakānaṃ bahumatabhāvoti ettha bhāgyavantatāya lokiyānaṃ bahumatabhāvo, bhaggadosatāya sarikkhakānaṃ bahumatabhāvoti yojetabbaṃ. Evaṃ ito paresupi yathākkamaṃ yojanā veditabbā.

“သတပုညဇလက္ခဏဓရဿ” ဟူသည် အရာမကသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟာပုရိသလက္ခဏာကို ဆောင်တော်မူသော (မြတ်စွာဘုရား) ၏ ဟူလို။ ဤအရာ၌ “သက်သက် အရာမျှသာရှိသော ကုသိုလ်ကံဖြင့် လက္ခဏာတစ်ခုစီတစ်ခုစီသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသော ဤအနက်ကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် နှစ်သက်တော်မမူကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “ဤသို့ဖြစ်ပါက အမှတ်မထင် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော သူသည်လည်း ဘုရား ဖြစ်နိုင်ရာ၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ အနန္တကုန်သော လောကဓာတ်တို့၌ ရှိသမျှသော သတ္တဝါတို့သည် အသီးသီး အကြိမ်တစ်ရာမက ပြုလုပ်အပ်သော ဒါနအစရှိသော ကုသိုလ်ကံတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုကုသိုလ်ကံတစ်ခုစီထက် မဟာဗောဓိသတ်သည် အဆတစ်ရာမက လွန်ကဲ၍ ပြုအပ်သော ကံကို “သတ” (တစ်ရာ) ဟု ဆိုလိုကြောင်း ဤအနက်ကိုသာ နှစ်သက်တော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ “သတ” သဒ္ဒါသည် များစွာသောအပြား (ဗဟုဘာဝ) ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါဖြစ်ပြီး သီးခြားအရေအတွက်ကို ဟောသော သဒ္ဒါမဟုတ်ကြောင်း “သတဂ္ဃံ သတံ ဒေဝမနုဿာ” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ ရူပကာယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသသည်ဖြစ်၏၊ ကြွင်းကျန်သော ဖလသမ္ပဒါတို့၏ မူလအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်ရာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “ပြသအပ်၏” ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဓမ္မကာယသမ္ပတ္တိ အစရှိသည်တို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအရာ၌ ပဟာနသမ္ပဒါသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သောကြောင့် ဉာဏသမ္ပဒါစသည်တို့၏ ဓမ္မကာယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသသည်ဖြစ်၏ ဟု မှတ်အပ်၏။ “လောကိယသရိက္ခကာနံ ဗဟုမတဘာဝေါ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် လောကီလူသားတို့၏ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ပယ်ဖျက်အပ်သော ဒေါသရှိသောကြောင့် တုဖက်ပြိုင်ဘက်တို့၏ အလေးအမြတ်ပြုအပ်သော အဖြစ်လည်းကောင်း ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤမှတစ်ပါးသော စကားရပ်တို့၌လည်း စဉ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။

Puññavantaṃ gahaṭṭhā khattiyādayo abhigacchanti, pahīnadosaṃ dosavinayāya dhammaṃ desetīti pabbajitā tāpasaparibbājakādayo abhigacchantīti āha ‘‘gahaṭṭhapabbajitehi abhigamanīyatā’’ti. Abhigatānañca tesaṃ kāyacittadukkhāpanayane paṭibalabhāvo āmisadānadhammadānehi upakārasabbhāvato rūpakāyaṃ tassa pasādacakkhunā, dhammakāyaṃ paññācakkhunā disvā dukkhadvayassa paṭippassambhanatoti veditabbo. Bhāgyavantatāya upagatānaṃ āmisadānaṃ deti, bhaggadosatāya dhammadānaṃ detīti āha ‘‘āmisadānadhammadānehi upakāritā’’ti. Lokiyalokuttarasukhehi ca saṃyojanasamatthatā dīpitā hotīti ‘‘pubbe āmisadānadhammadānehi mayā ayaṃ lokaggabhāvo adhigato, tasmā tumhehipi evameva paṭipajjitabba’’nti evaṃ sammāpaṭipattiyaṃ niyojanena abhigatānaṃ lokiyalokuttarasukhehi saṃyojanasamatthatā ca dīpitā hoti.

ဘုန်းတော်ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားထံသို့ မင်းအစရှိသော လူဝတ်ကြောင်တို့သည် ဆည်းကပ်ကုန်၏။ ပယ်အပ်ပြီးသော ဒေါသရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်ရန် တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ရသေ့၊ ပရိဗိုဇ် အစရှိသော ရဟန်းရှင်လူတို့သည် ဆည်းကပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “လူ၊ ရဟန်းတို့သည် ဆည်းကပ်ထိုက်သော အဖြစ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆည်းကပ်လာကြကုန်သော ထိုသူတို့၏ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါးသော ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော အဖြစ်ကို အာမိသဒါန၊ ဓမ္မဒါနတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ရူပကာယကို ကြည်ညိုသော မျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မကာယကို ပညာမျက်စိဖြင့်လည်းကောင်း မြင်ရသဖြင့် ဆင်းရဲနှစ်ပါး ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဆည်းကပ်လာသူတို့အား အာမိသဒါနကို ပေးသနားတော်မူ၏။ ပယ်ဖျက်ပြီးသော ဒေါသရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဓမ္မဒါနကို ပေးသနားတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် “အာမိသဒါန၊ ဓမ္မဒါနတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတော်မူသော အဖြစ်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လောကီ လောကုတ္တရာ ချမ်းသာတို့နှင့် စပ်ယှဉ်စေခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော အဖြစ်ကို ပြသအပ်၏ ဟူသည်မှာ “ငါသည် ရှေး၌ အာမိသဒါန၊ ဓမ္မဒါနတို့ကြောင့် ဤလူတို့ထက် ကဲလွန်မြတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့ပြီ၊ ထို့ကြောင့် သင်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်၏” ဟု ဤသို့ သမ္မာပဋိပတ်၌ ယှဉ်စေခြင်းဖြင့် ဆည်းကပ်လာသူတို့အား လောကီ လောကုတ္တရာ ချမ်းသာတို့နှင့် ယှဉ်စပ်စေခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော အဖြစ်ကို ပြသတော်မူသည် ဖြစ်၏။

Sakacitte issariyaṃ nāma attano cittassa vasībhāvāpādanaṃyeva, paṭikūlādīsu appaṭikūlasaññitādivihārasiddhi, adhiṭṭhāniddhiādiko iddhividhopi cittissariyameva cittabhāvanāya vasībhāvappattiyā ijjhanato. Aṇimālaghimādikanti ādi-saddena mahimā patti pākammaṃ īsitā vasitā yatthakāmāvasāyitāti ime chapi saṅgahitā. Tattha kāyassa aṇubhāvakaraṇaṃ aṇimā. Ākāse padasā gamanādīnaṃ arahabhāvena lahubhāvo laghimā. Mahattaṃ mahimā kāyassa mahantatāpādanaṃ. Iṭṭhadesassa pāpuṇanaṃ patti. Adhiṭṭhānādivasena icchitanipphādanaṃ pākammaṃ. Sayaṃvasitā issarabhāvo īsitā. Iddhividhe vasībhāvo vasitā. Ākāsena vā gacchato aññaṃ vā kiñci karoto yattha katthaci vosānappatti [Pg.312] yatthakāmāvasāyitā. ‘‘Kumārakarūpādidassana’’ntipi vadanti. Evamidaṃ aṭṭhavidhaṃ lokiyasammataṃ issariyaṃ. Taṃ pana bhagavato iddhividhantogadhaṃ anaññasādhāraṇañcāti āha ‘‘sabbakāraparipūraṃ atthī’’ti. Tathā lokuttaro dhammo atthīti sambandho. Evaṃ yasādīsupi atthi-saddo yojetabbo.

မိမိ၏ စိတ်၌ အစိုးရခြင်း (ဣဿရိယ) မည်သည်မှာ မိမိ၏ စိတ်ကို ဝသိဘော် (လေ့လာနိုင်မှု) သို့ ရောက်စေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော အာရုံစသည်တို့၌ မစက်ဆုပ်အပ်သော အမှတ်ရှိခြင်း စသည့် နေခြင်းတို့ ပြည့်စုံခြင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုး အစရှိသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှု (ဣဒ္ဓိဝိဓ) သည်လည်း စိတ်ကို အစိုးရခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ စိတ်ကို ပွားများစေခြင်းဖြင့် ဝသိဘော်သို့ ရောက်၍ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'အဏိမာ၊ လဃိမာ အစရှိသည်' ဟူသော 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် မဟိမာ၊ ပတ္တိ၊ ပါကမ္မ၊ ဤသိတာ၊ ဝသိတာ၊ ယတ္ထကာမာဝသာယိတာ ဟူသော ဤခြောက်ပါးတို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်။ ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် ကိုယ်ခန္ဓာကို သေးငယ်သော အာနုဘော် ဖြစ်စေခြင်းသည် 'အဏိမာ' မည်၏။ ကောင်းကင်၌ ခြေကျင် သွားခြင်း စသည်တို့ကို သွားထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် ပေါ့ပါးသော အဖြစ်သည် 'လဃိမာ' မည်၏။ ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ဖြစ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို ကြီးမားအောင် ပြုလုပ်ခြင်းသည် 'မဟိမာ' မည်၏။ လိုရာအရပ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် 'ပတ္တိ' မည်၏။ အဓိဋ္ဌာန် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အလိုရှိရာ အကျိုးကို ပြီးမြောက်စေခြင်းသည် 'ပါကမ္မ' မည်၏။ ကိုယ်တိုင် ဝသိဘော်သို့ ရောက်၍ အစိုးရသော အဖြစ်သည် 'ဤသိတာ' မည်၏။ တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှု၌ စိတ်ကို အစိုးရခြင်းသည် 'ဝသိတာ' မည်၏။ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် သွားသောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊ အခြားတစ်စုံတစ်ခုကို ပြုလုပ်သောအခါ၌ ဖြစ်စေ၊ အလိုရှိရာ အရပ်၌ အဆုံးသို့ ရောက်စေခြင်းသည် 'ယတ္ထကာမာဝသာယိတာ' မည်၏။ 'လုလင်ငယ်၏ အသွင်သဏ္ဌာန် စသည်တို့ကို ပြသခြင်း' ဟူ၍လည်း ဆိုကြသည်။ ဤသို့လျှင် လောက၌ သမုတ်အပ်သော အစိုးရခြင်း (ဣဿရိယ) သည် ရှစ်ပါး အပြား ရှိ၏။ သို့သော်လည်း ထိုရှစ်ပါးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှု (ဣဒ္ဓိဝိဓ) ၌ အကျုံးဝင်ပြီး သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသောကြောင့် 'ခပ်သိမ်းသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော အစိုးရခြင်း ရှိ၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထို့အတူ 'လောကုတ္တရာတရား ရှိ၏' ဟု ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် 'ယသ' အစရှိသည်တို့၌လည်း 'ရှိ၏' ဟူသော သဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Kesañci yaso padesavutti ayathābhūtaguṇasannissayattā aparisuddho ca hoti, na evaṃ tathāgatassāti dassetuṃ ‘‘lokattayabyāpako’’ti vuttaṃ. Tattha idha adhigatasatthuguṇānaṃ āruppe uppannānaṃ ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinā bhagavato yaso pākaṭo hotīti āha ‘‘lokattayabyāpako’’ti. Yathābhuccaguṇādhigatoti yathābhūtaguṇehi adhigato. Ativiya parisuddhoti yathābhūtaguṇādhigatattā eva accantaparisuddho. Sabbākāraparipūrāti anavasesalakkhaṇānubyañjanādisampattiyā sabbākārehi paripuṇṇā. Sabbaṅgapaccaṅgasirīti sabbesaṃ aṅgapaccaṅgānaṃ sobhā. Yaṃ yaṃ etena icchitaṃ patthitanti ‘‘tiṇṇo tāreyya’’ntiādinā yaṃ yaṃ etena lokanāthena manovacīpaṇidhānavasena icchitaṃ kāyapaṇidhānavasena patthitaṃ. Tathevāti paṇidhānānurūpameva. Sammāvāyāmasaṅkhāto payattoti vīriyapāramibhāvappatto ariyamaggapariyāpanno ca sammāvāyāmasaṅkhāto ussāho.

အချို့သောသူတို့၏ ကျော်စောခြင်း (ယသ) သည် မဟုတ်မမှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မှီတွယ်သောကြောင့် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ဖြစ်၍ မစင်ကြယ်သည်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၌မူ ထိုသို့မဖြစ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ 'လောကသုံးပါးလုံး၌ ပျံ့နှံ့၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ဤလောက၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ရအပ်ပြီးသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်တို့ကို အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့အား 'ဣတိပိ သော ဘဂဝါ' အစရှိသော ဂါထာဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျော်စောခြင်းသည် ထင်ရှားကျော်ကြားသောကြောင့် 'လောကသုံးပါးလုံး၌ ပျံ့နှံ့၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ 'ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကြောင့် ရအပ်သော ကျော်စောခြင်း' ဆိုသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကြောင့် ရရှိခြင်းကို ဆိုသည်။ 'လွန်စွာ စင်ကြယ်သော' ဆိုသည်မှာ ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ရရှိခြင်းကြောင့် စင်စစ် စင်ကြယ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်း' ဆိုသည်မှာ အကြွင်းမရှိသော လက္ခဏာတော်ကြီး လက္ခဏာတော်ငယ် အစရှိသော ပြည့်စုံခြင်းတို့ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ တင့်တယ်ခြင်း' ဆိုသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော အင်္ဂါကြီး အင်္ဂါငယ်တို့၏ တင့်တယ်ခြင်း (အသရေ) ကို ဆိုသည်။ 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကြင် တောင့်တအပ်သော အကျိုးကို အလိုရှိ၏' ဆိုသည်မှာ 'သံသရာမှ ကူးမြောက်ပြီးသူသည် သူတစ်ပါးကို ကူးမြောက်စေရာ၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဤလောကနာထ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မနောပဏိဓိ၊ ဝစီပဏိဓိတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အလိုရှိတော်မူအပ်သော၊ ကာယပဏိဓိ၏ စွမ်းအားဖြင့် တောင့်တတော်မူအပ်သော အကြင်အကြင် အကျိုးကို ဆိုသည်။ 'ထိုအတိုင်းပင်' ဆိုသည်မှာ တောင့်တတော်မူသည့်အတိုင်း လျော်ကန်စွာသာ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လုံ့လရှိတော်မူ၏' ဆိုသည်မှာ ဝိရိယပါရမီ အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူထသော၊ အရိယမဂ်၌ အကျုံးဝင်သော ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝိရိယ လုံ့လပင် ဖြစ်သည်။

Kusalādīhi bhedehīti sabbattikadukapadasaṅgahitehi kusalādippabhedehi. Paṭiccasamuppādādīhīti ādi-saddena na kevalaṃ vibhaṅgapāḷiyaṃ āgatā satipaṭṭhānādayova saṅgahitā, atha kho saṅgahādayo samayavimuttādayo ṭhapanādayo tikapaṭṭhānādayo ca saṅgahitāti veditabbaṃ. Pīḷanasaṅkhatasantāpavipariṇāmaṭṭhena vā dukkhamariyasaccantiādīsu pīḷanaṭṭho taṃsamaṅgino sattassa hiṃsanaṃ avipphārikatākaraṇaṃ. Saṅkhataṭṭho samecca saṅgamma sambhūya paccayehi katabhāvo. Santāpaṭṭho dukkhadukkhatādīhi santāpanaṃ paridahanaṃ. Vipariṇāmaṭṭho jarāya maraṇena cāti dvidhā vipariṇāmetabbatā. Samudayassa āyūhanaṭṭho dukkhassa nibbattanavasena sampiṇḍanaṃ. Nidānaṭṭho ‘‘idaṃ taṃ dukkha’’nti nidassentassa viya samuṭṭhāpanaṃ. Saṃyogaṭṭho saṃsāradukkhena saṃyojanaṃ. Palibodhaṭṭho maggādhigamassa nivāraṇaṃ. Nirodhassa nissaraṇaṭṭho sabbūpadhīnaṃ paṭinissaggasabhāvattā tato [Pg.313] vinissaṭatā, taṃnissaraṇanimittatā vā. Vivekaṭṭho sabbasaṅkhāravisaṃyuttatā. Asaṅkhataṭṭho kenacipi paccayena anabhisaṅkhatatā. Amataṭṭho niccasabhāvattā maraṇābhāvo, sattānaṃ maraṇābhāvahetutā vā. Maggassa niyyānaṭṭho vaṭṭadukkhato nikkamanaṭṭho. Hetuattho nibbānassa sampāpakabhāvo. Dassanaṭṭho accantasukhumassa nibbānassa sacchikaraṇaṃ. Ādhipateyyaṭṭho catusaccadassane sampayuttānaṃ ādhipaccakaraṇaṃ, ārammaṇādhipatibhāvo vā visesato maggādhipativacanato. Satipi hi jhānādīnaṃ ārammaṇādhipatibhāve ‘‘jhānādhipatino dhammā’’ti evamādiṃ avatvā ‘‘maggādhipatino dhammā’’icceva vuttaṃ, tasmā viññāyati ‘‘atthi maggassa ārammaṇādhipatibhāve viseso’’ti. Eteyeva ca pīḷanādayo soḷasākārāti vuccanti.

'ကုသိုလ်အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့်' ဆိုသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော တိက်၊ ဒုက် ပုဒ်တို့ဖြင့် ရေတွက်အပ်သော ကုသိုလ် အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသည်တို့ဖြင့်' ဟူသော 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ လာသော သတိပဋ္ဌာန် အစရှိသည်တို့သာ သိမ်းသွင်းယူအပ်သည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သဖြင့် သင်္ဂဟတရား၊ သမယဝိမုတ္တတရား၊ ဌပနာတရား၊ တိကပဋ္ဌာန်းတရား စသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'နှိပ်စက်ခြင်း၊ ပြုပြင်ခြင်း၊ ပူပန်စေခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း သဘောကြောင့် ဒုက္ခအရိယသစ္စာ မည်၏' အစရှိသည်တို့၌ 'နှိပ်စက်ခြင်းအနက် (ပီဠနဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ထိုသစ္စာတရားနှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါကို ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ချမ်းသာခွင့် မပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ပြုပြင်ခြင်းအနက် (သင်္ခတဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ 'ပူပန်စေခြင်းအနက် (သန္တာပဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ဒုက္ခဒုက္ခ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူပန်စေခြင်း၊ လောင်မြိုက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဖောက်ပြန်ခြင်းအနက် (ဝိပရိဏာမဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ အိုခြင်း၊ သေခြင်းအားဖြင့် နှစ်ပါးသော ဖောက်ပြန်ရမည့် အဖြစ်ဖြစ်သည်။ သမုဒယသစ္စာ၏ 'အားထုတ်ခြင်းအနက် (အာယူဟနဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ဒုက္ခကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် စုဆောင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အကြောင်းအနက် (နိဒါနဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ 'ဤကား ထိုဒုက္ခတည်း' ဟု ညွှန်ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယှဉ်စေခြင်းအနက် (သံယောဂဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ သံသရာဆင်းဲနှင့် ချည်နှောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'တားဆီးခြင်းအနက် (ပလိဗောဓဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ မဂ်ကို ရခြင်းကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း ဖြစ်သည်။ နိရောဓသစ္စာ၏ 'ထွက်မြောက်ခြင်းအနက် (နိဿရဏဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော ဥပဓိတို့ကို စွန့်လွှတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုဥပဓိမှ လွတ်မြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိုဥပဓိမှ ထွက်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ် ဖြစ်သည်။ 'ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းအနက် (ဝိဝေကဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့မှ ကင်းဆိတ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ 'ပြုပြင်မှုကင်းသော အနက် (အသင်္ခတဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတရားဖြင့် မပြုပြင်အပ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ 'သေခြင်းကင်းသော အနက် (အမတဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ မြဲသော သဘောရှိသောကြောင့် သေခြင်းမရှိခြင်း သို့မဟုတ် သတ္တဝါတို့အား သေခြင်းမရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မဂ္ဂသစ္စာ၏ 'ထွက်မြောက်စေတတ်သော အနက် (နိယျာနဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်သော အနက်ဖြစ်သည်။ 'အကြောင်းအနက် (ဟေတုအဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်စေတတ်သော အဖြစ်ဖြစ်သည်။ 'မြင်ခြင်းအနက် (ဒဿနဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ စင်စစ် သိမ်မွေ့သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အစိုးရခြင်းအနက် (အာဓိပတေယျဋ္ဌ)' ဆိုသည်မှာ သစ္စာလေးပါးကို မြင်သဖြင့် သမ္ပယုတ်တရားတို့အား အစိုးရခြင်းကို ပြုခြင်းဖြစ်စေ၊ အထူးသဖြင့် မဂ္ဂါဓိပတိကို ဟောတော်မူသောကြောင့် အာရမ္မဏာဓိပတိ အဖြစ်ပင် ဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။ အကယ်စင်စစ် ဈာန်စသည်တို့၌ အာရမ္မဏာဓိပတိ အဖြစ် ရှိသော်လည်း 'ဈာန်လျှင် အဓိပတိရှိသော တရားတို့' ဟု ဤသို့ အစရှိသဖြင့် မဟောတော်မူဘဲ 'မဂ်လျှင် အဓိပတိရှိသော တရားတို့' ဟုသာ ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်၏ အာရမ္မဏာဓိပတိ အဖြစ်၌ ထူးခြားမှု ရှိကြောင်း သိအပ်၏။ ဤနှိပ်စက်ခြင်း အစရှိသော အနက်တို့သည်ပင် ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။

Dibbabrahmaariyavihāretiādīsu kasiṇādiārammaṇāni rūpāvacarajjhānāni dibbavihāro. Mettādijjhānāni brahmavihāro. Phalasamāpatti ariyavihāro. Kāmehi vivekaṭṭhakāyatāvasena ekībhāvo kāyaviveko. Paṭhamajjhānādinā nīvaraṇādīhi vivittacittatā cittaviveko. Upadhiviveko nibbānaṃ. Upadhīti cettha cattāro upadhī kāmupadhi khandhupadhi kilesupadhi abhisaṅkhārupadhīti. Kāmāpi hi ‘‘yaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ kāmānaṃ assādo’’ti (ma. ni. 1.166) evaṃ vuttassa sukhassa adhiṭṭhānabhāvato upadhīyati ettha sukhanti iminā vacanatthena ‘‘upadhī’’ti vuccanti, khandhāpi khandhamūlakassa dukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, kilesāpi apāyadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato, abhisaṅkhārāpi bhavadukkhassa adhiṭṭhānabhāvato vuttanayena ‘‘upadhī’’ti vuccanti. Imehi pana catūhi upadhīhi vivittatāya nibbānaṃ ‘‘upadhiviveko’’ti vuccati.

'ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရတို့၌' စသည်တို့တွင် ကသိဏစသော အာရုံရှိကုန်သော ရူပါဝစရဈာန်တို့သည် 'ဒိဗ္ဗဝိဟာရ' မည်၏။ မေတ္တာအစရှိသော ဈာန်တို့သည် 'ဗြဟ္မဝိဟာရ' မည်၏။ ဖလသမာပတ်သည် 'အရိယဝိဟာရ' မည်၏။ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဟူသော ကိုယ်တည်းတည်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်တည်ခြင်းသည် 'ကာယဝိဝေက' မည်၏။ ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့ဖြင့် နီဝရဏတရား အစရှိသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်သော စိတ်ရှိခြင်းသည် 'စိတ္တဝိဝေက' မည်၏။ ဥပဓိမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းသည် 'ဥပဓိဝိဝေက' မည်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဥပဓိ' ဟူသည်မှာ ကာမုပဓိ၊ ခန္ဓုပဓိ၊ ကိလေသုပဓိ၊ အဘိသင်္ခါရုပဓိ ဟု လေးပါး ရှိ၏။ စင်စစ်သဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကိုလည်း 'ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ အကြင်ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ကာမတို့၏ သာယာဖွယ်တည်း' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော ချမ်းသာ၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ဤချမ်းသာသည် တည်တတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဥပဓိ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ခန္ဓာတို့ကိုလည်း ခန္ဓာလျှင် အခြေခံရှိသော ဒုက္ခ၏ တည်ရာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ကိုလည်း အပါယ်ဒုက္ခ၏ တည်ရာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြုပြင်မှု သင်္ခါရတို့ကိုလည်း ဘဝဒုက္ခ၏ တည်ရာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖော်ပြပါ နည်းလမ်းအတိုင်း 'ဥပဓိ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤလေးပါးသော ဥပဓိတို့မှ ကင်းဆိတ်သော အဖြစ်ကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို 'ဥပဓိဝိဝေက' ဟု ဆိုအပ်၏။

Suññatākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto ariyamaggo suññatavimokkho. So hi suññatāya dhātuyā uppannattā suññato, kilesehi ca vimuttattā vimokkho. Eteneva nayena appaṇihitākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto appaṇihitavimokkho. Animittākārena nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavatto animittavimokkho. Atha vā suññatānupassanāsaṅkhātāya anattānupassanāya vasena paṭiladdho ariyamaggo āgamanavasena ‘‘suññatavimokkho’’ti vuccati. Tathā appaṇihitānupassanāsaṅkhātāya [Pg.314] dukkhānupassanāya vasena paṭiladdho appaṇihitavimokkho. Animittānupassanāsaṅkhātāya aniccānupassanāya vasena paṭiladdho ‘‘animittavimokkho’’ti veditabbo. Vuttañhetaṃ –

ဆိတ်သောအခြင်းအရာ (သုညတ) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယမဂ်ကို သုညတဝိမောက္ခ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအရိယမဂ်သည် ဆိတ်သုဉ်းသော သုညတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "သုညတ" မည်၏၊ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် "ဝိမောက္ခ" မည်၏။ ဤနည်းတူစွာ တောင့်တခြင်းမရှိသော အခြင်းအရာ (အပ္ပဏိဟိတ) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယမဂ်ကို အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ ဟု ခေါ်သည်။ အမှတ်သဏ္ဌာန်မရှိသော အခြင်းအရာ (အနိမိတ္တ) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရိယမဂ်ကို အနိမိတ္တဝိမောက္ခ ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် သုညတာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အနတ္တာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိသော အရိယမဂ်ကို မဂ်သို့ ရောက်ကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် "သုညတဝိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့အတူ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိသော အရိယမဂ်ကို "အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ" ဟုလည်းကောင်း၊ အနိမိတ္တာနုပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အနိစ္စာနုပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိသော အရိယမဂ်ကို "အနိမိတ္တဝိမောက္ခ" ဟုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ—

‘‘Aniccato manasikaronto adhimokkhabahulo animittavimokkhaṃ paṭilabhati, dukkhato manasikaronto passaddhibahulo appaṇihitavimokkhaṃ paṭilabhati, anattato manasikaronto vedabahulo suññatavimokkhaṃ paṭilabhatī’’ti (paṭi. ma. 1.223).

“အနိစ္စဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) များသောသူသည် အနိမိတ္တဝိမောက္ခကို ရ၏၊ ဒုက္ခဟု နှလုံးသွင်း၍ ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) များသောသူသည် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခကို ရ၏၊ အနတ္တဟု နှလုံးသွင်း၍ ဉာဏ်သက်ဝင်ခြင်း (ဝေဒ) များသောသူသည် သုညတဝိမောက္ခကို ရ၏။”

Aññeti lokiyaabhiññādike.

“အည” ဟူသည် လောကီအဘိညာဉ် အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။

Kilesābhisaṅkhāravasena bhavesu paribbhamanaṃ, tañca taṇhāpadhānanti āha ‘‘taṇhāsaṅkhātaṃ gamana’’nti. Vantanti ariyamaggamukhena uggiritaṃ puna apaccāgamanavasena chaḍḍitaṃ. Bhagavāti vuccati niruttinayenāti dassento āha ‘‘yathā loke’’tiādi. Yathā loke niruttinayena ekekapadato ekekamakkharaṃ gahetvā ‘‘mekhalā’’ti vuttaṃ, evamidhāpīti attho. Mehanassāti guyhappadesassa. Khassāti okāsassa.

ကိလေသာနှင့် အဘိသင်္ခါရ၏အစွမ်းဖြင့် ဘဝတို့၌ လည်ပတ်ခြင်းသည် "ဂမန" (သွားခြင်း) ဖြစ်၍၊ ထိုသို့ လည်ပတ်ခြင်းသည်လည်း တဏှာလျှင် အဓိကရှိသောကြောင့် "တဏှာဟု ဆိုအပ်သော သွားခြင်း (တဏှာသင်္ခါတံ ဂမနံ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဝန္တ" ဟူသည် အရိယမဂ်တည်းဟူသော ခံတွင်းဖြင့် အန်ထုတ်အပ်ပြီးသော၊ တစ်ဖန်ပြန်မလာခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော တရား ဖြစ်သည်။ "ဘဂဝါ" ဟု နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ "ယထာ လောကေ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ လောက၌ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် တစ်ခုတစ်ခုသော ပုဒ်မှ တစ်ခုတစ်ခုသော အက္ခရာကို ယူ၍ "မေခလာ" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ထို့အတူပင် သိအပ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "မေဟနဿ" ဟူသည် လျှို့ဝှက်အပ်သော အရပ် (အင်္ဂါဇာတ်) ၏၊ "ခဿ" ဟူသည် နေရာ (အပေါက်) ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Aparo nayo (itivu. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) – bhāgavāti bhagavā. Bhatavāti bhagavā. Bhāge vanīti bhagavā. Bhage vanīti bhagavā. Bhattavāti bhagavā. Bhage vamīti bhagavā. Bhāge vamīti bhagavā.

တစ်နည်းတစ်ဖုံသော နည်းကား— ကုသိုလ် အကုသိုလ် စသည်တို့ကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတတ်သောကြောင့် "ဘာဂဝါ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ သမာပတ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် "ဘတဝါ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ သုညတစသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကို မှီဝဲတတ်သောကြောင့် "ဘာဂေ ဝနီ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ ဘုန်းတော်တို့ကို မှီဝဲအပ်သောကြောင့် "ဘဂေ ဝနီ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် "ဘတ္တဝါ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ ဘုံသုံးပါးတို့ကို အန်ထုတ်အပ်သောကြောင့် "ဘဂေ ဝမီ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။ (သံသရာ) အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အန်ထုတ်အပ်သောကြောင့် "ဘာဂေ ဝမီ" မည်၏၊ သို့ဖြစ်၍ "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်၏။

Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino.

အောင်တော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရားသည် ကုသိုလ်စသော တရားတို့ကို ခွဲခြမ်းဝေဖန်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမာပတ်တို့ကို ဆည်းကပ်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစိတ်အပိုင်းတို့ကိုလည်းကောင်း ဘုန်းတော်တို့ကိုလည်းကောင်း မှီဝဲတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းကပ်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုံတို့ကို အန်ထုတ်တော်မူတတ်သကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းတို့ကိုလည်း အန်ထုတ်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဘဂဝါ" မည်တော်မူသည်။

Tattha kathaṃ bhāgavāti bhagavā? Ye te sīlādayo dhammakkhandhā guṇakoṭṭhāsā, te anaññasādhāraṇā niratisayā tathāgatassa atthi upalabbhanti. Tathā hissa sīlaṃ samādhi paññā vimutti vimuttiñāṇadassanaṃ, hirī ottappaṃ, saddhā vīriyaṃ, sati sampajaññaṃ, sīlavisuddhi diṭṭhivisuddhi, samatho vipassanā, tīṇi kusalamūlāni, tīṇi sucaritāni, tayo sammāvitakkā, tisso anavajjasaññā, tisso dhātuyo, cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, cattāro ariyamaggā, cattāri ariyaphalāni, catasso paṭisambhidā, catuyoniparicchedakañāṇāni, cattāro ariyavaṃsā, cattāri vesārajjañāṇāni, pañca [Pg.315] padhāniyaṅgāni, pañcaṅgiko sammāsamādhi, pañcañāṇiko sammāsamādhi, pañcindriyāni, pañca balāni, pañca nissāraṇīyā dhātuyo, pañca vimuttāyatanañāṇāni, pañca vimuttiparipācanīyā saññā, cha anussatiṭṭhānāni, cha gāravā, cha nissāraṇīyā dhātuyo, cha satatavihārā, cha anuttariyāni, chanibbedhabhāgiyā saññā, cha abhiññā, cha asādhāraṇañāṇāni, satta aparihānīyā dhammā, satta ariyadhanāni, satta bojjhaṅgāni, satta sappurisadhammā, satta nijjaravatthūni, satta saññā, sattadakkhiṇeyyapuggaladesanā, sattakhīṇāsavabaladesanā, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetudesanā, aṭṭha sammattāni, aṭṭhalokadhammātikkamo, aṭṭha ārambhavatthūni, aṭṭhaakkhaṇadesanā, aṭṭha mahāpurisavitakkā, aṭṭhaabhibhāyatanadesanā, aṭṭha vimokkhā, nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni, navasattāvāsadesanā, nava āghātappaṭivinayā, nava saññā, nava nānattā, nava anupubbavihārā, dasa nāthakaraṇā dhammā, dasa kasiṇāyatanāni, dasa kusalakammapathā, dasa sammattāni, dasa ariyavāsā, dasa asekkhadhammā, dasa tathāgatabalāni, ekādasa mettānisaṃsā, dvādasa dhammacakkākārā, terasa dhutaguṇā, cuddasa buddhañāṇāni, pañcadasa vimuttiparipācanīyā dhammā, soḷasavidhā ānāpānassati, soḷasa aparantapanīyā dhammā, aṭṭhārasa buddhadhammā, ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni, catucattālīsa ñāṇavatthūni, paññāsa udayabbayañāṇāni, paropaṇṇāsa kusaladhammā, sattasattati ñāṇavatthūni, catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānapavicayapaccavekkhaṇadesanāñāṇāni, tathā anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayādivibhāvanañāṇāni cāti evamādayo anantāparimāṇabhedā anaññasādhāraṇā niratisayā guṇabhāgā guṇakoṭṭhāsā saṃvijjanti upalabbhanti, tasmā yathāvuttavibhāgā guṇabhāgā assa atthīti bhāgavāti vattabbe ākārassa rassattaṃ katvā ‘‘bhagavā’’ti vutto. Evaṃ tāva bhāgavāti bhagavā.

ထိုစကားရပ်၌ "ဘာဂဝါ" ဖြစ်သောကြောင့် "ဘဂဝါ" မည်၏ ဟူသည် အသို့နည်း? သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံကုန်သော (ထူးခြားဆန်းကြယ်ကုန်သော) အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော သီလ အစရှိသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ကျေးဇူးအစုတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ရှိတော်မူကြကုန်၏၊ ထင်ရှားရှိကုန်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏— မြတ်စွာဘုရားအား သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိ၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမ္ပဇည၊ သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ သမထ၊ ဝိပဿနာ၊ ကုသိုလ်မူလ သုံးပါး၊ သုစရိုက် သုံးပါး၊ သမ္မာဝိတက် သုံးပါး၊ အနဝဇ္ဇသညာ သုံးပါး၊ ဓာတ် သုံးပါး၊ သတိပဋ္ဌာန် လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန် လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ် လေးပါး၊ အရိယမဂ် လေးပါး၊ အရိယဖိုလ် လေးပါး၊ ပဋိသမ္ဘိဒါ လေးပါး၊ ယောနိပရိစ္ဆေဒကဉာဏ် လေးပါး၊ အရိယဝံသ လေးပါး၊ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ် လေးပါး၊ ပဓာနိယင်္ဂ ငါးပါး၊ ငါးပါးရှိသော သမ္မာသမာဓိ (ပဉ္စင်္ဂိက သမ္မာသမာဓိ)၊ ငါးပါးသော ဉာဏ်ရှိသော သမ္မာသမာဓိ (ပဉ္စဉာဏိက သမ္မာသမာဓိ)၊ ဣန္ဒြေ ငါးပါး၊ ဗိုလ် ငါးပါး၊ နိဿရဏီယဓာတ် ငါးပါး၊ ဝိမုတ္တာယတနဉာဏ် ငါးပါး၊ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယသညာ ငါးပါး၊ အနုဿတိဌာန ခြောက်ပါး၊ ဂါရဝ ခြောက်ပါး၊ နိဿရဏီယဓာတ် ခြောက်ပါး၊ သတတဝိဟာရ ခြောက်ပါး၊ အနုတ္တရိယ ခြောက်ပါး၊ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသညာ ခြောက်ပါး၊ အဘိညာဉ် ခြောက်ပါး၊ အသာဓာရဏဉာဏ် ခြောက်ပါး၊ အပရိဟာနိယတရား ခုနစ်ပါး၊ အရိယဥစ္စာ ခုနစ်ပါး၊ ဗောဇ္ဈင် ခုနစ်ပါး၊ သပ္ပုရိသတရား ခုနစ်ပါး၊ နိဇ္ဇရဝတ္ထု ခုနစ်ပါး၊ သညာ ခုနစ်ပါး၊ ဒက္ခိဏေယျပုဂ္ဂိုလ်ဒေသနာ ခုနစ်ပါး၊ ခီဏာသဝဗလဒေသနာ ခုနစ်ပါး၊ ပညာရကြောင်း အကြောင်းဒေသနာ ရှစ်ပါး (အဋ္ဌပညာပဋိလာဘဟေတုဒေသနာ)၊ သမ္မတ္တ ရှစ်ပါး၊ လောကဓံကို လွန်မြောက်ခြင်း ရှစ်ပါး၊ အာရမ္ဘဝတ္ထု ရှစ်ပါး၊ အက္ခဏဒေသနာ ရှစ်ပါး၊ မဟာပုရိသဝိတက် ရှစ်ပါး၊ အဘိဘုအာယတနဒေသနာ ရှစ်ပါး၊ ဝိမောက္ခ ရှစ်ပါး၊ ယောနိသောမနသိကာရလျှင် အခြေခံရှိသော တရား ကိုးပါး၊ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ ကိုးပါး၊ သတ္တာဝါသဒေသနာ ကိုးပါး၊ အာဃာတပဋိဝိနယ ကိုးပါး၊ သညာ ကိုးပါး၊ နာနတ္တ ကိုးပါး၊ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရ ကိုးပါး၊ နာထကရဏတရား တစ်ဆယ်၊ ကသိဏာယတန တစ်ဆယ်၊ ကုသလကမ္မပထ တစ်ဆယ်၊ သမ္မတ္တ တစ်ဆယ်၊ အရိယဝါသ တစ်ဆယ်၊ အသေက္ခတရား တစ်ဆယ်၊ တထာဂတဗလ တစ်ဆယ်၊ မေတ္တာအာနိသင် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ ဓမ္မစကြာအခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓုတင် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ဗုဒ္ဓဉာဏ် တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတရား တစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အာနာပါနဿတိ၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပရန္တပနီယတရား၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် တစ်ဆယ့်ကိုးပါး၊ ဉာဏဝတ္ထု လေးဆယ့်လေးပါး၊ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် ငါးဆယ်၊ ငါးဆယ်ကျော်သော ကုသိုလ်တရားများ၊ ဉာဏဝတ္ထု ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး၊ ကုဋေနှစ်သောင်းလေးထောင်သော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားနိုင်စွမ်းသော မဟာဝဇိရဉာဏ်၊ အနန္တနယ သမန္တပဋ္ဌာန်းကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း ဆိုင်ရာ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဒေသနာဉာဏ်တော်များ၊ ထို့အတူ အနန္တစကြာဝဠာတို့၌ ရှိသော အနန္တသတ္တဝါတို့၏ အာသယစသည်ကို ထင်ရှားစေသော ဉာဏ်တော်များ အစရှိသဖြင့် အနန္တအပရိမာဏ အပြားရှိကုန်သော၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံကုန်သော၊ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော ဂုဏ်အဖို့အစုတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၌ အထင်အရှား ရှိတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဂုဏ်အစု အရရှိတော်မူသောကြောင့် "ဘာဂဝါ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "အာ

Yasmā sīlādayo sabbe, guṇabhāgā asesato;

Vijjanti sugate tasmā, bhagavāti pavuccati.

သီလ အစရှိသော အလုံးစုံသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအဖို့အစုတို့သည် သုဂတမည်သော မြတ်စွာဘုရား၌ အကြွင်းမဲ့ ထင်ရှားရှိတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို "ဘဂဝါ" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ပေသည်။

Kathaṃ bhatavāti bhagavā? Ye te sabbalokahitāya ussukkamāpannehi manussattādike aṭṭha dhamme samodhānetvā sammāsambodhiyā katamahābhinīhārehi [Pg.316] mahābodhisattehi paripūretabbā dānapāramī sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramīti dasa pāramiyo dasa upapāramiyo dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsa pāramiyo, dānādīni cattāri saṅgahavatthūni, cattāri adhiṭṭhānāni, attapariccāgo nayanadhanarajjaputtadārapariccāgoti pañca mahāpariccāgā, pubbayogo, pubbacariyā, dhammakkhānaṃ, ñātatthacariyā, lokatthacariyā, buddhatthacariyāti evamādayo saṅkhepato vā puññasambhārañāṇasambhārā buddhakarā dhammā, te mahābhinīhārato paṭṭhāya kappānaṃ satasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni yathā hānabhāgiyā saṃkilesabhāgiyā ṭhitibhāgiyā vā na honti, atha kho uttaruttari visesabhāgiyāva honti, evaṃ sakkaccaṃ nirantaraṃ anavasesato bhatā sambhatā assa atthīti bhatavāti bhagavā niruttinayena ta-kārassa ga-kāraṃ katvā. Atha vā bhatavāti teyeva yathāvutte buddhakare dhamme vuttanayena bhari sambhari, paripūresīti attho. Evampi bhatavāti bhagavā.

"ဘတဝါ" (မြတ်စွာဘုရားအား တရားစုကို ဆည်းပူးအပ်ပြီ) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်သို့ ခေါ်ဆိုရသနည်း။ ခပ်သိမ်းသော လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်ရန် ကြောင့်ကြစိုက်ထုတ်တော်မူကြကုန်သော၊ လူ့ဘဝစသော အင်္ဂါရှစ်ပါးကို စုပေါင်းလျက် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရခြင်းငှာ ကြီးမြတ်သော ဆုတောင်းခြင်း (မဟာဘိနီဟာရ) ကို ပြုတော်မူကြကုန်သော မဟာဗောဓိသတ်တို့ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ဒါနပါရမီ၊ သီလပါရမီ၊ နေက္ခမ္မပါရမီ၊ ပညာပါရမီ၊ ဝီရိယပါရမီ၊ ခန္တီပါရမီ၊ သစ္စာပါရမီ၊ အဓိဋ္ဌာန်ပါရမီ၊ မေတ္တာပါရမီ၊ ဥပက္ခာပါရမီ ဟုဆိုအပ်သော ပါရမီဆယ်ပါး၊ ဥပပါရမီဆယ်ပါး၊ ပရမတ္ထပါရမီဆယ်ပါး အားဖြင့် သုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့လည်းကောင်း၊ ဒါနစသော သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အသက်ကိုစွန့်ခြင်း၊ မျက်စိကိုစွန့်ခြင်း၊ ရတနာရွှေငွေကိုစွန့်ခြင်း၊ တိုင်းပြည်ကိုစွန့်ခြင်း၊ သားမယားကိုစွန့်ခြင်း ဟူသော စွန့်ခြင်းကြီးငါးပါး (ပဉ္စမဟာပရိစ္စာဂ) တို့လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ကျင့်ခြင်း (ပုဗ္ဗယောဂ)၊ ရှေး၌ကျင့်အပ်သော အလေ့အကျင့် (ပုဗ္ဗစရိယ)၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့၏ အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း၊ ဆွေမျိုးတို့၏ အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း (ဉာတတ္ထစရိယ)၊ လောကသားတို့၏ အကျိုးငှာ ကျင့်ခြင်း (လောကတ္ထစရိယ)၊ ဘုရားဖြစ်ရန် ကျင့်ခြင်း (ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယ) စသည်တို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ကောင်းမှုအစု (ပုညသမ္ဘာရ)၊ ဉာဏ်ပညာအစု (ဉာဏသမ္ဘာရ) ဟူသော ဘုရားဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့ကို ကြီးမြတ်သော ဆုတောင်းခြင်း ပြုတော်မူသည်မှစ၍ ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်ပိုသော လေးအသင်္ချေပတ်လုံး ဆုတ်ယုတ်သော အစု၌လည်းကောင်း၊ ညစ်နွမ်းသော အစု၌လည်းကောင်း၊ တည်ရုံမျှသာရှိသော အစု၌လည်းကောင်း မတည်ရှိစေဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် အထက်အထက်သော ထူးမြတ်သော အစု၌သာ ဖြစ်စေလျက်၊ ဤသို့ ရိုသေစွာ၊ အမြဲမပြတ်၊ အကြွင်းမဲ့ ဆည်းပူးတော်မူအပ်သော (ဘတ၊ သမ္ဘတ) တရားစုသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဝိဘတ်လုံးဖျက်နည်း (နိရုတ္တိနည်း) ဖြင့် 'တ' အက္ခရာကို 'ဂ' အက္ခရာ ပြု၍ "ဘတဝါ" မှ "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။ သို့မဟုတ် "ဘတဝါ" ဟူသည် အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဘုရားဖြစ်စေတတ်သော ထိုတရားတို့ကို ထိုနည်းအတိုင်း ဆည်းပူးတော်မူ၏၊ အပြည့်အစုံ ဖြည့်ကျင့်တော်မူ၏ဟူသော အနက်ရ၏။ ဤသို့လည်း "ဘတဝါ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။

Yasmā sambodhiyā sabbe, dānapāramiādike;

Sambhāre bhatavā nātho, tasmāpi bhagavā mato.

ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ခြင်းငှာ (သမ္ဗောဓိဉာဏ်အတွက်) ဒါနပါရမီ အစရှိသော ပါရမီအဆောက်အအုံ အားလုံးတို့ကို ဆည်းပူးတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်း "ဘဂဝါ" ဟူ၍ ယူဆအပ်၏။

Kathaṃ bhāge vanīti bhagavā? Ye te catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā devasikaṃ vaḷañjanakasamāpattibhāgā, te anavasesato lokahitatthaṃ attano ca diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ niccakappaṃ vani bhaji sevi bahulamakāsīti bhāge vanīti bhagavā. Atha vā abhiññeyyadhammesu kusalādīsu khandhādīsu ca ye te pariññeyyādivasena saṅkhepato vā catubbidhā abhisamayabhāgā, vitthārato pana ‘‘cakkhu pariññeyyaṃ, sotaṃ pariññeyyaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ pariññeyya’’ntiādinā (paṭi. ma. 1.21) aneke pariññeyyabhāgā, ‘‘cakkhussa samudayo pahātabbo…pe… jarāmaraṇassa samudayo pahātabbo’’tiādinā nayena pahātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodho…pe… jarāmaraṇassa nirodho sacchikātabbo’’tiādinā sacchikātabbabhāgā, ‘‘cakkhussa nirodhagāminī paṭipadā’’tiādinā ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’tiādinā ca anekabhedā bhāvetabbabhāgā ca dhammā vuttā, te sabbe vani bhaji yathārahaṃ gocarabhāvanāsevanānaṃ vasena sevi. Evampi bhāge vanīti bhagavā. Atha vā ye ime sīlādayo dhammakkhandhā sāvakehi sādhāraṇā [Pg.317] guṇakoṭṭhāsā guṇabhāgā, kinti nu kho te vineyyasantānesu patiṭṭhapeyyanti mahākaruṇāya vani abhipatthayi, sā cassa abhipatthanā yathādhippetaphalāvahā ahosi. Evampi bhāge vanīti bhagavā.

"ဘာဂေ ဝနီ" (အဖို့အစုတို့ကို မှီဝဲတော်မူ၏) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်သို့ခေါ်ဆိုရသနည်း။ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သုံးဆောင်တော်မူအပ်သော ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော အရေအတွက်ရှိသော သမာပတ်အဖို့အစုတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသမာပတ်တို့ကို လောကသားတို့၏ အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်၏ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အစဉ်မပြတ် အကြွင်းမဲ့ မှီဝဲတော်မူ၏၊ အလွန်များစွာ ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ဘာဂေ ဝနီ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သိအပ်သောတရား (အဘိညေယျဓမ္မ) ဖြစ်ကုန်သော ကုသိုလ်စသော တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်တို့၌လည်းကောင်း ပိုင်းခြား၍သိခြင်းစသည်ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် လေးပါးသော အဘိသမယအဖို့အစုတို့သည် ရှိကုန်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား "မျက်စိကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏၊ နားကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏ ... ဇရာမရဏကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်၏" စသည်ဖြင့် အပြားများစွာသော ပိုင်းခြားသိအပ်သော အဖို့အစု (ပရိညေယျဘာဂ) တို့လည်းကောင်း၊ "မျက်စိ၏ ဖြစ်ကြောင်းသမုဒယကို ပယ်အပ်၏ ... ဇရာမရဏ၏ ဖြစ်ကြောင်းသမုဒယကို ပယ်အပ်၏" စသည်ဖြင့် ပယ်အပ်သော အဖို့အစု (ပဟာတဗ္ဗဘာဂ) တို့လည်းကောင်း၊ "မျက်စိ၏ ချုပ်ရာနိရောဓကို ... ဇရာမရဏ၏ ချုပ်ရာနိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုအပ်၏" စသည်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဖို့အစု (သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဂ) တို့လည်းကောင်း၊ "မျက်စိချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းကျင့်စဉ် ဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး" စသည်ဖြင့် အပြားများစွာသော ပွားများအပ်သော အဖို့အစု (ဘာဝေတဗ္ဗဘာဂ) တရားတို့ကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ထိုတရားအားလုံးတို့ကို အာရုံဂေါစရဖြစ်ခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ မှီဝဲခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မှီဝဲသုံးဆောင်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့်လည်း "ဘာဂေ ဝနီ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။ သို့မဟုတ် သာဝကတို့နှင့် ဆက်ဆံသော သီလစသော ဓမ္မက္ခန္ဓာဟူသော ဂုဏ်အဖို့အစုတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကို ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ မည်သို့ တည်စေရပါအံ့နည်းဟု မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် တောင့်တတော်မူ၏။ ထိုတောင့်တတော်မူခြင်းသည်လည်း အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို ကောင်းစွာ ဆောင်နိုင်သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း "ဘာဂေ ဝနီ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။

Yasmā ñeyyasamāpatti-guṇabhāge tathāgato;

Bhaji patthayi sattānaṃ, hitāya bhagavā tato.

မြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာ သိအပ်သောတရား (ဉေယျဓမ္မ) နှင့် သမာပတ်ဂုဏ်အဖို့အစုတို့ကို မှီဝဲတော်မူခြင်း၊ တောင့်တတော်မူခြင်းတို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်း "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။

Kathaṃ bhage vanīti bhagavā? Samāsato tāva katapuññehi payogasampannehi yathāvibhavaṃ bhajīyantīti bhagā, lokiyalokuttarasampattiyo. Tattha lokiye tāva tathāgato sambodhito pubbe bodhisattabhūto paramukkaṃsagate vani bhaji sevi, yattha patiṭṭhāya niravasesato buddhakaradhamme samannānento buddhadhamme paripācesi. Buddhabhūto pana te niravajjasukhūpasaṃhite anaññasādhāraṇe lokuttarepi vani bhaji sevi. Vittārato pana padesarajjaissariyacakkavattisampattidevarajjasampattiādivasena jhānavimokkhasamādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiuttarimanussadhammavasena ca anekavihite anaññasādhāraṇe bhage vani bhaji sevi. Evaṃ bhage vanīti bhagavā.

"ဘဂေ ဝနီ" (ဘုန်းအဖို့တို့ကို မှီဝဲတော်မူ၏) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်သို့ ခေါ်ဆိုရသနည်း။ အကျဉ်းအားဖြင့် ကောင်းမှုကံပြုခဲ့ဖူး၍ ပယောဂနှင့် ပြည့်စုံသူတို့သည် မိမိတို့၏ ဘုန်းကံအားလျော်စွာ မှီဝဲဆည်းကပ်အပ်သော လောကီ လောကုတ္တရာ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) တို့ကို "ဘုန်း (ဘဂ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုလောကီဘုန်း၌ ဘုရားလောင်းဘဝတွင် ဘုရားမဖြစ်မီကပင် လွန်ကဲထူးကဲသော အဖြစ်တို့သို့ ရောက်အောင် မှီဝဲဆည်းကပ်တော်မူခဲ့၏။ ထိုပါရမီ၌ တည်လျက် အကြွင်းမရှိသော ဘုရားအဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ရင့်သန်စေတော်မူ၏။ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ၌မူကား အပြစ်ကင်း၍ ချမ်းသာခြင်းကို ဆောင်တတ်သော၊ သူတပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော လောကုတ္တရာဘုန်းကို မှီဝဲသုံးဆောင်တော်မူ၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူကား ပဒေသရဇ်မင်း၏ အဖြစ်၊ စကြာဝတေးမင်း၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ နတ်မင်း၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာစသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်၊ ဝိမောက္ခ၊ သမာဓိ၊ သမာပတ်၊ ဉာဏဒဿန၊ မဂ်ပွားများခြင်း၊ ဖိုလ်မျက်မှောက်ပြုခြင်း စသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အပြားများစွာသော၊ သူတပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ဘုန်းအဖို့တို့ကို မှီဝဲသုံးဆောင်တော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် "ဘဂေ ဝနီ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်၏။

Yā tā sampattiyo loke, yā ca lokuttarā puthu;

Sabbā tā bhaji sambuddho, tasmāpi bhagavā mato.

လောက၌ များစွာသော အကြင်လောကီစည်းစိမ် ပြည့်စုံခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာ၌ များစွာသော ပြည့်စုံခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကုန်၏။ ထိုပြည့်စုံခြင်းအားလုံးတို့ကို သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားသည် မှီဝဲတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်း "ဘဂဝါ" ဟူ၍ ယူဆအပ်၏။

Kathaṃ bhattavāti bhagavā? Bhattā daḷhabhattikā assa bahū atthīti bhattavā. Tathāgato hi mahākaruṇāsabbaññutaññāṇādiaparimitanirupamappabhāvaguṇavisesasamaṅgībhāvato sabbasattāuttamo, sabbānatthaparihārapubbaṅgamāya niravasesahitasukhavidhānatapparāya niratisayāya payogasampattiyā sadevamanussāya pajāya accantupakāritāya dvattiṃsa mahāpurisalakkhaṇāsīti anubyañjana byāmappabhādi anaññasādhāraṇavisesapaṭimaṇḍitarūpakāyatāya yathābhuccaguṇādhigatena ‘‘itipi so bhagavā’’tiādinayappavattena lokattayabyāpinā suvipulena suvisuddhena ca thutighosena samannāgatattā ukkaṃsapāramippattāsu appicchatāsantuṭṭhitāādīsu suppatiṭṭhitabhāvato dasabalacatuvesārajjādiniratisayaguṇavisesasamaṅgībhāvato ca rūpappamāṇo rūpappasanno, ghosappamāṇo ghosappasanno, lūkhappamāṇo lūkhappasanno, dhammappamāṇo dhammappasannoti [Pg.318] evaṃ catuppamāṇike lokasannivāse sabbathāpi pasādāvahabhāvena samantapāsādikattā aparimāṇānaṃ sattānaṃ sadevamanussānaṃ ādarabahumānagāravāyatanatāya paramapemasambhattiṭṭhānaṃ. Ye cassa ovāde patiṭṭhitā aveccappasādena samannāgatā honti, kenaci asaṃhāriyā tesaṃ sambhatti samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vāti. Tathā hi te attano jīvitapaaccāgepi tattha pasādaṃ na pariccajanti tassa vā āṇaṃ daḷhabhattibhāvato. Tenevāha –

"ဘတ္တဝါ" (ဆည်းကပ်သူ ရှိတော်မူသော) ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် "ဘဂဝါ" ဟု မည်သို့ ဖြစ်သနည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား မြဲမြံစွာ ဆည်းကပ်ခစားသူတို့သည် အလွန်များစွာ ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဘတ္တဝါ" ဟု မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာတော်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် စသော အတိုင်းမသိ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော တန်ခိုးတော်၊ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တော်အစုစုနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ထက် မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရားသည် ခပ်သိမ်းသော ဘေးရန်ဆင်းရဲတို့ကို ဖယ်ရှားတော်မူခြင်းကို ရှေးဦးထား၍ အကြွင်းမရှိသော စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေတော်မူတတ်သော၊ လွန်ကဲမွန်မြတ်သော လုံ့လပယောဂနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် နတ်လူတို့အား အလွန်အမင်း ကျေးဇူးပြုတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော ယောကျ်ားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်၊ တစ်လံမျှသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါစသော သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အထူးထူးသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရူပကာယတော်ရှိတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဟုတ်အမှန် ဖြစ်သော ဂုဏ်တော်တို့ကို ရရှိတော်မူသဖြင့် "ဣတိပိ သော ဘဂဝါ" စသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ လောကသုံးပါးလုံး၌ နှံ့ပြားလျက် လွန်စွာကျယ်ပြောလှသော၊ အလွန်စင်ကြယ်သော၊ အလွန်ကျယ်လောင်သော ချီးမွမ်းခြင်း ကျော်စောသံနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်မွန်မြတ်သော ပါရမီတော်သို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ အလိုနည်းခြင်း (အပ္ပိစ္ဆတာ)၊ ရောင့်ရဲခြင်း (သန္တုဋ္ဌိတာ) စသည်တို့၌ ကောင်းစွာ တည်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒသဗလ၊ စတုဝေသာရဇ္ဇ စသော လွန်မြတ်သော ဂုဏ်ထူးဝိသေသတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်အဆင်းတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်အဆင်းတော်၌ ကြည်ညိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျော်စောသံကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားတော်၌ ကြည်ညိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ လေးပါးသော ပမာဏရှိသော လောက၌ မည်သို့သော နည်းဖြင့်မဆို ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတော်မူသဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ကြည်ညိုဖွယ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် နတ်လူတို့အလယ်၌ ရိုသေခြင်း၊ များစွာမြတ်နိုးခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် လွန်ကဲသော ချစ်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်ခစားခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်တော်မူ၏။ အကြင်သူတို့သည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတော်၌ တည်ကုန်၏၊ မတုန်မလှုပ်သော (အဝေစ္စပသာဒ) ကြည်ညိုခြင်းနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထိုသူတို့၏ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းကို ရဟန်းဖြစ်စေ၊ ပုဏ္ဏားဖြစ်စေ၊ နတ်ဖြစ်စေ၊ မာရ်နတ်ဖြစ်စေ၊ ဗြဟ္မာဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည်မျှ မဖျက်ဆီးနိုင်၊ မနှုတ်ယူနိုင်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ အသက်ကို စွန့်ရစေကာမူ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုခြင်းကို မစွန့်ကုန်၊ ခိုင်မြဲစွာ ဆည်းကပ်သူ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အမိန့်တော်ကို မလွန်ဆန်ကုန်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝစီပိတ်ကျမ်းဂန်၌ -

‘‘Yo ve kataññū katavedi dhīro,Kalyāṇamitto daḷhabhatti ca hotī’’ti. (jā. 2.17.78);

"အကြင် ပညာရှိသည် သူပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို သိတတ်၏၊ ထိုကျေးဇူးကို ဆပ်တတ်၏၊ မိတ်ဆွေကောင်းရှိ၏၊ ခိုင်မြဲသော သစ္စာရှိ၏ (ခိုင်မြဲသော ဆည်းကပ်ခြင်း ရှိ၏)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, mahāsamuddo ṭhitadhammo velaṃ nātivattati, evameva kho, bhikkhave, yaṃ mayā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, taṃ mama sāvakā jīvitahetupi nātikkamantī’’ti (udā. 45; cūḷava. 385) ca.

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား သမုဒ္ဒရာကြီးသည် တည်မြဲသော သဘောရှိသဖြင့် ကမ်းခြေကို မကျော်လွန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သာဝကတို့အား ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ငါ၏သာဝကတို့သည် အသက်၏အကြောင်းကြောင့်သော်လည်း မကျော်လွန်ကြကုန်” ဟုလည်းကောင်း။

Evaṃ bhattavāti bhagavā niruttinayena ekassa ta-kārassa lopaṃ katvā itarassa ta-kārassa ga-kāraṃ katvā.

ဤသို့လျှင် 'ဘတ္တဝါ' (ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာတတ်သူ) ဟူသောအနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ သဒ္ဒါကျမ်းနည်း (နိရုတ္တိနယ) အားဖြင့် တခုသော 'တ' အက္ခရာကို ကျေစေ၍၊ အခြားသော 'တ' အက္ခရာကို 'ဂ' အက္ခရာပြု၍ 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Guṇātisayayuttassa, yasmā lokahitesino;

Sambhattā bahavo satthu, bhagavā tena vuccati.

လွန်ကဲလှစွာသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၍ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ရှာတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားထံသို့ များစွာသော သူတို့သည် ဆည်းကပ်ခစားကြကုန်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်း 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Kathaṃ bhage vamīti bhagavā? Yasmā tathāgato bodhisattabhūtopi purimāsu jātīsu pāramiyo pūrento bhagasaṅkhātaṃ siriṃ issariyaṃ yasañca vami uggiri, kheḷapiṇḍaṃ viya anapekkho chaḍḍayi. Tathā hissa somanassakumārakāle(jā. 1.15.211 ādayo) hatthipālakumārakāle (jā. 1.15.337 ādayo) ayogharapaṇḍitakāle(jā. 1.15.363 ādayo) mūgapakkhapaṇḍitakāle (jā. 2.22.1 ādayo) cūḷasutasomakāleti (jā. 2.17.195 ādayo) evamādīsu nekkhammapāramīpūraṇavasena devarajjasadisāya rajjasiriyā pariccattattabhāvānaṃ pamāṇaṃ natthi, carimattabhāvepi hatthagataṃ cakkavattisiriṃ devalokādhipaccasaasaṃ catudīpissariyaṃ cakkavattisampattisannissayaṃ sattaratanasamujjalaṃ yasañca tiṇāyapi [Pg.319] amaññamāno nirapekkho pahāya abhinikkhamitvā sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tasmā ime siriādike bhage vamīti bhagavā. Atha vā bhāni nāma nakkhattāni, tehi samaṃ gacchanti pavattantīti bhagā, sineruyugandharauttarakuruhimavantādibhājanalokavisesasannissayā sobhā kappaṭṭhāyibhāvato, tepi bhagavā vami taṃnivāsisattāvāsasamatikkamanato tappaṭibaddhachandarāgappahānena pajahīti. Evampi bhage vamīti bhagavā.

အဘယ်သို့လျှင် 'ဘဂေ ဝမိ' (ဘုန်းအသရေစသည်တို့ကို စွန့်တော်မူ၏) ဟူသောအနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်သနည်း။ ဘုရားလောင်းဖြစ်စဉ်ကပင် ရှေးရှေးသော ဘဝတို့၌ ပါရမီတို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူသော်လည်း 'ဘဂ' ဟုဆိုအပ်သော အသရေ၊ အစိုးရခြင်း၊ အခြံအရံအကျော်အစောတို့ကို တံတွေးပေါက်ကဲ့သို့ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ စွန့်ပယ်တော်မူ၏၊ အန်ထုတ်တော်မူ၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား သောမနဿကုမာရဖြစ်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ ဟတ္ထိပါလကုမာရဖြစ်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ အယောဃရပဏ္ဍိတဖြစ်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ မူဂပက္ခပဏ္ဍိတဖြစ်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ စူဠသုတသောမဖြစ်စဉ် အခါ၌လည်းကောင်း ဤသို့စသော ဘဝတို့၌ နေက္ခမ္မပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းအားဖြင့် နတ်စည်းစိမ်နှင့်တူသော မင်းစည်းစိမ်အသရေကို စွန့်လွှတ်တော်မူသော အတ္တဘောတို့သည် အတိုင်းအဆမရှိကုန်။ နောက်ဆုံးဘဝ၌လည်း လက်ဝယ်သို့ရောက်ရှိနေသော စကြာဝတေးမင်း၏ စည်းစိမ်အသရေကိုလည်းကောင်း၊ နတ်ပြည်၌ အစိုးရခြင်းနှင့်တူသော ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းကို အစိုးရခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ စကြာဝတေးမင်း၏ စည်းစိမ်ကို ကောင်းစွာမှီ၍ ရတနာခုနစ်ပါးတို့ဖြင့် တောက်ပသော အခြံအရံအကျော်အစောကိုလည်းကောင်း မြက်ခြောက်တစ်မျှပင် မအောက်မေ့ဘဲ တောင့်တခြင်းကင်းလျက် စွန့်ခွာ၍ တောထွက်တော်မူပြီးလျှင် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအသရေစသော 'ဘဂ' (ဘုန်းစည်းစိမ်) တို့ကို စွန့်တော်မူ (အန်တော်မူ) သောကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ တစ်နည်းကား၊ နက္ခတ်တို့ကို 'ဘာ' ဟုခေါ်၏။ ထိုနက္ခတ်တို့နှင့်အတူ သွားလာလှုပ်ရှားတတ်သောကြောင့် မြင့်မိုရ်တောင်၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်၊ ဥတ္တရကုရုကျွန်း၊ ဟိမဝန္တာတော စသော ဘာဇနလောကထူးများကို မှီကုန်လျက် တင့်တယ်ခြင်းကို ရရှိကြကုန်၏။ ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်တတ်သောကြောင့် ထိုနက္ခတ် (ဘဂ) တို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် စွန့်ပယ်တော်မူ၏။ ထိုမြင့်မိုရ်စသော အရပ်၌ နေထိုင်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ တည်ရာနေရာများကို ကျော်လွန်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနက္ခတ်စသည်တို့၌ တွယ်တာတတ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း စွန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင်လည်း 'ဘဂေ ဝမိ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။

Cakkavattisiriṃ yasmā, yasaṃ issariyaṃ sukhaṃ;

Pahāsi lokacittañca, sugato bhagavā tato.

မြတ်စွာဘုရားသည် စကြာဝတေးမင်း၏ အသရေကိုလည်းကောင်း၊ အခြံအရံအကျော်အစောကိုလည်းကောင်း၊ အစိုးရခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ လောက၏ ဆန်းကြယ်သောစိတ်ကိုလည်းကောင်း စွန့်တော်မူခဲ့သောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်း 'ဘဂဝါ' မည်၏။

Kathaṃ bhāge vamīti bhagavā? Bhāgā nāma sabhāgadhammakoṭṭhāsā, te khandhāyatanadhātādivasena, tatthāpi rūpavedanādivasena atītādivasena ca anekavidhā, te ca bhagavā sabbaṃ papañcaṃ sabbaṃ yogaṃ sabbaṃ ganthaṃ sabbaṃ saṃyojanaṃ samucchinditvā amatadhātuṃ samadhigacchanto vami uggiri, anapekkho chaḍḍayi na paccāgami. Tathā hesa sabbatthakameva pathaviṃ āpaṃ tejaṃ vāyaṃ, cakkhuṃ sotaṃ ghānaṃ jivhaṃ kāyaṃ manaṃ, rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme, cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ, cakkhusamphassaṃ…pe… manosamphassaṃ, cakkhusamphassajaṃ vedanaṃ…pe… manosamphassajaṃ vedanaṃ, cakkhusamphassajaṃ saññaṃ…pe… manosamphassajaṃ saññaṃ, cakkhusamphassajaṃ cetanaṃ…pe… manosamphassajaṃ cetanaṃ, rūpataṇhaṃ…pe… dhammataṇhaṃ, rūpavitakkaṃ…pe… dhammavitakkaṃ, rūpavicāraṃ…pe… dhammavicārantiādinā anupadadhammavibhāgavasenapi sabbeva dhammakoṭṭhāse anavasesato vami uggiri, anapekkhapariccāgena chaḍḍayi. Vuttañhetaṃ ‘‘yaṃ taṃ, ānanda, cattaṃ vantaṃ muttaṃ pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ, taṃ tathāgato puna paccāgamissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (dī. ni. 2.183). Evampi bhāge vamīti bhagavā. Atha vā bhāge vamīti sabbepi kusalākusale sāvajjānavajje hīnapaṇīte kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme ariyamaggañāṇamukhena vami uggiri, anapekkho pariccaji pajahi, paresañca tathattāya dhammaṃ desesi. Vuttampi cetaṃ ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā pageva adhammā (ma. ni. 240). Kullūpamaṃ vo, bhikkhave, dhammaṃ desessāmi nittharaṇatthāya, no gahaṇatthāyā’’tiādi (ma. ni. 1.240). Evampi bhāge vamīti bhagavā.

အဘယ်သို့လျှင် 'ဘာဂေ ဝမိ' (အဖို့အစုတို့ကို အန်တော်မူ၏) ဟူသောအနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်သနည်း။ 'ဘာဂ' မည်သည်ကား အဖို့အစု (ဓမ္မအစုအပုံ) တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအဖို့အစုတို့သည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး ရူပ၊ ဝေဒနာ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသောအပြားရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ပပဉ္စတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ယောဂတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ဂန္ထတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော သံယောဇဉ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာဖြတ်တောက်၍ အမြိုက်နိဗ္ဗာန် (အမတဓာတ်) သို့ ဆိုက်ရောက်တော်မူစဉ် အန်ထုတ်တော်မူ၏၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ စွန့်ပစ်တော်မူ၏၊ တစ်ဖန် ပြန်၍မယူတော့ပြီ။ အမှန်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော မြေ၊ ရေ၊ လေ၊ မီးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မျက်စိ၊ နား၊ နှာ၊ လျှာ၊ ကိုယ်၊ စိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ ဓမ္မာရုံတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စက္ခုဝိညာဉ် ...ပ... မနောဝိညာဉ်၊ စက္ခုသမ္ဖဿ ...ပ... မနောသမ္ဖဿ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇဝေဒနာ ...ပ... မနောသမ္ဖဿဇဝေဒနာ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇသညာ ...ပ... မနောသမ္ဖဿဇသညာ၊ စက္ခုသမ္ဖဿဇစေတနာ ...ပ... မနောသမ္ဖဿဇစေတနာ၊ ရူပတဏှာ ...ပ... ဓမ္မတဏှာ၊ ရူပဝိတက် ...ပ... ဓမ္မဝိတက်၊ ရူပဝိစာရ ...ပ... ဓမ္မဝိစာရ စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော တရားတို့ကို ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော တရားအစုတို့ကို အကြွင်းမဲ့ အန်တော်မူ၏၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသော စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် စွန့်ပစ်တော်မူ၏။ သို့ဖြစ်၍လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် - 'အာနန္ဒာ၊ အကြင်တရားကို ငါဘုရားသည် စွန့်လွှတ်အပ်ပြီ၊ အန်ထုတ်အပ်ပြီ၊ လွတ်မြောက်စေအပ်ပြီ၊ ပယ်စွန့်အပ်ပြီ၊ တစ်ဖန်စွန့်လွှတ်အပ်ပြီ၊ ထိုတရားသို့ တထာဂတသည် တစ်ဖန် ပြန်လည်လာလိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်ရာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ဤသို့လျှင်လည်း 'ဘာဂေ ဝမိ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။ တစ်နည်းကား၊ 'ဘာဂေ ဝမိ' ဆိုသည်မှာ ကုသိုလ် အကုသိုလ်၊ အပြစ်ရှိသောတရား အပြစ်မရှိသောတရား၊ ယုတ်သောတရား မြတ်သောတရား၊ မည်းညစ်သောတရား ဖြူစင်သောတရားဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက် တရားအစုအားလုံးတို့ကို အရိယမဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ခံတွင်းတော်ဖြင့် အန်ထုတ်တော်မူ၏၊ တောင့်တခြင်းမရှိဘဲ လုံးဝစွန့်ပစ်တော်မူ၏၊ သူတစ်ပါးတို့အားလည်း ထိုတရားတို့ကို စွန့်ပယ်ခြင်းငှာ တရားဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ (ကုသိုလ်) တရားတို့ကိုပင် စွန့်အပ်သေး၏၊ အကုသိုလ်တရားတို့ကိုမူကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ၊ ရဟန်းတို့၊ ငါသည် သင်တို့အား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ကူးမြောက်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖောင်နှင့်တူသော တရားကို ဟောပေအံ့၊ စွဲလမ်းကိုင်ဆောင်ရန်အလို့ငှာ မဟုတ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ဤသို့လျှင်လည်း 'ဘာဂေ ဝမိ' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဘဂဝါ' မည်၏။

Khandhāyatanadhātādi [Pg.320] dhammabhedā mahesinā;

Kaṇhā sukkā yato vantā, tatopi bhagavā mato.

မဟာဣသိ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် အစရှိသော တရားအပြားရှိကုန်သော ညစ်ညူးသောတရား (ကဏှဓမ္မ)၊ ဖြူစင်သောတရား (သုက္ကဓမ္မ) တို့ကို အန်ထုတ်တော်မူသောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်လည်း 'ဘဂဝါ' ဟူ၍ ယူဆအပ်၏။

Tena vuttaṃ –

ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏ -

‘‘Bhāgavā bhatavā bhāge, bhage ca vani bhattavā;

Bhage vami tathā bhāge, vamīti bhagavā jino’’ti.

“ရန်ကိုအောင်မြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဘာဂဝါ (တရားအစုတို့ကို ဝေဖန်တော်မူတတ်သောကြောင့်) လည်းကောင်း၊ ဘတဝါ (မြတ်သောသီလစသည်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်) လည်းကောင်း၊ ဘာဂေ (ဓမ္မအစုတို့ကို) လည်းကောင်း၊ ဘဂေ (ဘုန်းအသရေတို့ကို) လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသိတော်မူ၍ ဘတ္တဝါ (သုံးဆောင်တော်မူတတ်သောကြောင့်) လည်းကောင်း၊ ထိုအတူပင် ဘဂေ ဝမိ (ဘုန်းအသရေတို့ကို အန်တော်မူတတ်သောကြောင့်) လည်းကောင်း၊ ဘာဂေ ဝမိ (တရားအစုတို့ကို အန်တော်မူတတ်သောကြောင့်) လည်းကောင်း 'ဘဂဝါ' မည်တော်မူ၏” ဟု (မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏)။

Ettha ca yasmā saṅkhepato attahitasampattiparahitapaṭipattivasena duvidhā buddhaguṇā, tāsu attahitasampatti pahānasampadāñāṇasampadābhedato duvidhā ānubhāvasampadādīnaṃ tadavinābhāvena tadantogadhattā. Parahitapaṭipatti payogāsayabhedato duvidhā. Tattha payogato lābhasakkārādinirapekkhacittassa sabbadukkhaniyyānikadhammūpadeso, āsayato paṭiviruddhesupi niccaṃ hitesitā ñāṇaparipākakālāgamanādiparahitappaṭipatti. Āmisapaṭiggahaṇādināpi atthacariyā parahitapaapatti hotiyeva, tasmā tesampi vibhāvanavasena pāḷiyaṃ ‘‘araha’’ntiādīnaṃ padānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

ဤဂုဏ်တော်အဖွင့်၌ အကျဉ်းအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် မိမိအကျိုးကို ပြီးပြည့်စုံစေခြင်း (အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ) နှင့် သူတစ်ပါးအကျိုးကို ကျင့်ဆောင်တော်မူခြင်း (ပရဟိတပဋိပတ္တိ) အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ထိုဂုဏ်တော်တို့တွင် အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိသည် ကိလေသာပယ်စွန့်ခြင်း (ပဟာနသမ္ပဒါ) နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဉာဏသမ္ပဒါ) အပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (အာနုဘာဝသမ္ပဒါ) စသည်တို့သည် ထိုပဟာနသမ္ပဒါ၊ ဉာဏသမ္ပဒါတို့နှင့် မကင်းသောကြောင့် ထိုသမ္ပဒါနှစ်ပါးတို့၌ ပါဝင်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ပရဟိတပဋိပတ္တိသည်လည်း ပယောဂနှင့် အာသယအပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပယောဂအားဖြင့် လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရစသည်တို့၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းကင်းသော စိတ်တော်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားဥပဒေသကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အာသယအားဖြင့် မိမိအား ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့၌လည်း အမြဲမပြတ် အကျိုးစီးပွားကို ရှာတော်မူတတ်သော အဖြစ် ဖြစ်၏။ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မည့် ကာလရောက်ခြင်းစသည်ကို ကြည့်ရှု၍ ပရဟိတပဋိပတ္တိကို ကျင့်ဆောင်တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ အာမိသကို လက်ခံတော်မူခြင်းစသည်ဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို ကျင့်တော်မူခြင်းသည်လည်း ပရဟိတပဋိပတ္တိ အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုအတ္တဟိတ၊ ပရဟိတတရားတို့ကို ဝေဖန်ပြခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ပါဠိတော်၌ 'အရဟံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းကို သိအပ်၏။

Tattha arahanti iminā padena pahānasampadāvasena bhagavato attahitasampatti vibhāvitā, sammāsambuddho lokavidūti ca imehi padehi ñāṇasampadāvasena. Nanu ca ‘‘lokavidū’’ti imināpi sammāsambuddhatā vibhāvīyatīti? Saccaṃ vibhāvīyati, atthi pana viseso ‘‘sammāsambuddho’’ti iminā sabbaññutaññāṇānubhāvo vibhāvito, ‘‘lokavidū’’ti pana iminā āsayānusayañāṇādīnampi ānubhāvo vibhāvitoti. Vijjācaraṇasampannoti iminā sabbāpi bhagavato attahitasampatti vibhāvitā. Sugatoti pana iminā samudāgamato paṭṭhāya bhagavato attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānanti imehi padehi bhagavato parahitapaṭipatti vibhāvitā. Buddhoti iminā bhagavato attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā. Evañca katvā ‘‘sammāsambuddho’’ti vatvā ‘‘buddho’’ti vacanaṃ samatthitaṃ hoti. Tenevāha ‘‘attanāpi bujjhi, aññepi satte bodhesī’’tiādi. Bhagavāti ca imināpi samudāgamato paṭṭhāya bhagavato sabbā attahitasampatti parahitapaṭipatti ca vibhāvitā.

ထိုဂုဏ်တော်ကိုးပါးတို့တွင် 'အရဟံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်စွန့်ခြင်း (ပဟာနသမ္ပဒါ) ၏အစွမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်တိုင်၏ အကျိုးစီးပွား ပြီးပြည့်စုံခြင်း (အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ) ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ'၊ 'လောကဝိဒူ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့်မူကား ဉာဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (ဉာဏသမ္ပဒါ) ၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'လောကဝိဒူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေသည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်? မှန်ပေသည်၊ ထင်ရှားစေ၏။ သို့သော်လည်း အထူးကား ရှိ၏။ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အာနုဘော်ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'လောကဝိဒူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူကား အာသယာနုသယဉာဏ် အစရှိသည်တို့၏ အာနုဘော်ကိုလည်း ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'သုဂတော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူကား (ပါရမီတော်တို့ကို) စတင်ဖြည့်ကျင့်ခြင်းမှစ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိနှင့် ပရဟိတပဋိပတ္တိ (သူတစ်ပါးအကျိုးကို ဆောင်ရွက်တော်မူခြင်း) တို့ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ'၊ 'သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရဟိတပဋိပတ္တိကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိနှင့် ပရဟိတပဋိပတ္တိကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်၍ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ' ဟု ဆိုပြီးနောက် 'ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော စကားကို ကောင်းစွာ ပြီးစီးစေအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ကိုယ်တော်တိုင်လည်း သိတော်မူ၏၊ အခြားသော သတ္တဝါတို့ကိုလည်း သိစေတော်မူ၏" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း (ပါရမီတော်တို့ကို) စတင်ဖြည့်ကျင့်ခြင်းမှစ၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိနှင့် ပရဟိတပဋိပတ္တိကို ထင်ရှားစေအပ်၏။

Aparo [Pg.321] nayo – hetuphalasattupakāravasena saṅkhepato tividhā buddhaguṇā. Tattha arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno lokavidūti imehi padehi phalasampattivasena buddhaguṇā vibhāvitā. Anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānanti imehi sattupakāravasena buddhaguṇā pakāsitā. Buddhoti iminā phalavasena sattupakāravasena ca buddhaguṇā vibhāvitā. Sugato bhagavāti pana imehi padehi hetuphalasattupakāravasena buddhaguṇā vibhāvitāti veditabbaṃ.

အခြားသော နည်းလမ်းတစ်ခုကား—ဘုရားဂုဏ်တော်တို့သည် အကြောင်း (ဟေတု)၊ အကျိုး (ဖလ)၊ သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း (သတ္တုပကာရ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် သုံးပါးရှိကုန်၏။ ထိုဂုဏ်တော်တို့တွင် 'အရဟံ'၊ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ'၊ 'ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နော'၊ 'လောကဝိဒူ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် အကျိုးပြီးပြည့်စုံခြင်း (ဖလသမ္ပတ္တိ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'အနုတ္တရော ပုရိသဒမ္မသာရထိ'၊ 'သတ္ထာ ဒေဝမနုဿာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း (သတ္တုပကာရ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ထုတ်ဖော်ပြသအပ်ကုန်၏။ 'ဗုဒ္ဓေါ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူကား အကျိုး၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ 'သုဂတော'၊ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့်မူကား အကြောင်း၊ အကျိုး၊ သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ထင်ရှားစေအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

So imaṃ lokantiādīsu so bhagavāti yo ‘‘araha’’ntiādinā kittitaguṇo, so bhagavā. Imaṃ lokanti nayidaṃ mahājanassa sammukhāmattaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho anavasesaṃ pariyādāyāti dassetuṃ ‘‘sadevaka’’ntiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘idāni vattabbaṃ nidassetī’’ti. Pajātattāti yathāsakaṃ kammakilesehi nibbattattā. Sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ pārisesañāyenāti veditabbaṃ itaresaṃ padantarehi saṅgahitattā. Sadevakanti ca avayavena viggaho samudāyo samāsattho. Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ paccāsattiñāyenāti daṭṭhabbaṃ. Tattha hi so jāto taṃnivāsī ca. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇanti etthāpi eseva nayo. Paccatthikā…pe… samaṇabrāhmaṇaggahaṇanti nidassanamattametaṃ apaccatthikānaṃ asamitābāhitapāpānañca samaṇabrāhmaṇānaṃ sassamaṇabrāhmaṇīvacanena gahitattā. Kāmaṃ ‘‘sadevaka’’ntiādivisesanānaṃ vasena sattavisayo lokasaddoti viññāyati tulyayogavisayattā tesaṃ, ‘‘salomako sapakkhako’’tiādīsu pana atulyayogepi ayaṃ samāso labbhatīti byabhicāradassanato pajāgahaṇanti āha ‘‘pajāvacanena sattalokaggahaṇa’’nti. Sadevakādivacanena upapattidevānaṃ, sassamaṇabrāhmaṇīvacanena visuddhidevānañca gahitattā āha ‘‘sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇa’’nti. Tattha sammutidevā rājāno. Avasesamanussaggahaṇanti samaṇabrāhmaṇehi avasesamanussaggahaṇaṃ. Tīhi padehīti sadevakasamārakasabarhmakavacanehi. Dvīhīti sassamaṇabrāhmaṇiṃ sadevamanussanti imehi dvīhi padehi.

'သော ဣမံ လောကံ' စသည်တို့၌ 'သော ဘဂဝါ' ဟူသည်မှာ 'အရဟံ' စသည်ဖြင့် ကျော်စောအပ်သော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားတည်း။ 'ဣမံ လောကံ' ဟူသည်မှာ လူအပေါင်း၏ ဤမျက်မှောက်မျှကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား အကြွင်းမရှိ ကုန်စင်အောင် ပြခြင်းငှာ 'သဒေဝကံ' စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် "ယခုအခါ ပြောဆိုအပ်သော တရားကို ညွှန်ပြတော်မူ၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ 'ပဇာတတ္ထာ' ဟူသည်မှာ မိမိတို့နှင့် ထိုက်သင့်သော ကမ္မ ကိလေသာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သဒေဝကံ' ဟူသော စကားဖြင့် ကာမာဝစရနတ်ပြည် ငါးထပ်ကို ယူခြင်းကို ပရိသေသနည်း (ကြွင်းကျန်သောနည်း) ဖြင့် သိအပ်၏။ အခြားသောဘုံတို့ကို ပုဒ်အထူးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'သဒေဝကံ' ဟူသည်လည်း အစိတ်ဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းဖြစ်ပြီး သမာသ်အနက်သည် အပေါင်းကို ဟော၏။ 'သမာရကံ' ဟူသော စကားဖြင့် ခြောက်ခုမြောက်သော ကာမာဝစရနတ်ပြည်ကို ယူခြင်းကို ပစ္စာသတ္တိနည်း (နီးစပ်မှုနည်း) ဖြင့် သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုမာရ်နတ်သည် ထိုနတ်ပြည်၌ ဖြစ်လည်းဖြစ်၏၊ ထိုနတ်ပြည်၌ နေရာလည်း ရှိ၏။ 'သဗြဟ္မကံ' ဟူသော စကားဖြင့် ဗြဟ္မာကာယိက အစရှိသော ဗြဟ္မာတို့ကို ယူခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "ဆန့်ကျင်ဘက်ရန်သူ..." စသည်ဖြင့် သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို ယူခြင်းဟူသော ထိုစကားသည် သာဓကမျှသာတည်း။ ရန်သူမဟုတ်ကုန်သော၊ မငြိမ်းစေအပ် မပယ်ရှားအပ်သော မကောင်းမှုမရှိကုန်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း 'သသမဏဗြာဟ္မဏီ' ဟူသော စကားဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဧကန်စင်စစ် 'သဒေဝကံ' စသော ဝိသေသနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'လောက' သဒ္ဒါသည် သတ္တဝါတို့၏အရာ (သတ္တလောက) ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏၊ ထိုသူတို့၏ တူညီစွာ ယှဉ်စပ်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'သလောမကော' 'သပက္ခကော' စသည်တို့၌မူကား မတူညီစွာ ယှဉ်စပ်ရာ၌လည်း ဤသမာသ်ကို ရနိုင်၏ဟူ၍ ဖောက်ပြန်မှု (ဗျဘိစာရ) ကို ပြခြင်းငှာ 'ပဇာ' ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပဇာဟူသော စကားဖြင့် သတ္တလောကကို ယူရမည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သဒေဝက' စသော စကားဖြင့် ဥပပတ္တိနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'သသမဏဗြာဟ္မဏီ' စကားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သောကြောင့် "သဒေဝမနုဿာနံ ဟူသော စကားဖြင့် သမုတိနတ်နှင့် ကြွင်းသော လူတို့ကို ယူရမည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ သမုတိနတ်တို့သည် မင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသောလူတို့ကို ယူခြင်းဟူသည်မှာ သမဏဗြာဟ္မဏတို့မှ ကြွင်းကျန်သော လူတို့ကို ယူခြင်းတည်း။ "သုံးပုဒ်တို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ သဒေဝက၊ သမာရက၊ သဗြဟ္မက ဟူသော စကားတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ "နှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ သသမဏဗြာဟ္မဏီ၊ သဒေဝမနုဿာနံ ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။

Arūpī [Pg.322] sattā attano āneñjavihārena viharantā dibbantīti devāti imaṃ nibbacanaṃ labhantīti āha ‘‘sadevakaggahaṇena arūpāvacaraloko gahito’’ti. Tenevāha bhagavā ‘‘ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ sahabyata’’ntiādi (a. ni. 3.117). Chakāmāvacaradevalokassa savisesaṃ mārassa vase vattanato āha ‘‘samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko’’ti. Arūpībrahmalokassa visuṃ gahitattā āha ‘‘rūpī brahmaloko’’ti. Catuparisavasenāti khattiyaparisā, brāhmaṇagahapatisamaṇacātumahārājikatāvatiṃsamārabrahmaparisāti imāsu aṭṭhasu parisāsu khattiyādicatuparisavasena. Itarā pana catasso parisā samārakaggahaṇena gahitā evāti.

နာမ်တရားမျှသာရှိသော အရုပသတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ အာနဉ္ဇဝိဟာရ (မတုန်မလှုပ် ငြိမ်သက်စွာ နေခြင်း) ဖြင့် နေကုန်လျက် ထွန်းပတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် နတ် (ဒေဝ) ဟု ခေါ်အပ်ကုန်၏ဟူသော ဤသို့သော ဝစနတ္ထကို ရရှိကုန်သောကြောင့် "သဒေဝကပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြင့် အရုပါဝစရလောကကိုလည်း ယူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ကပ်ရောက်သော နတ်တို့၏ အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကာမာဝစရနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်သည် အထူးသဖြင့် မာရ်နတ်၏ လက်အောက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် "သမာရကပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ကာမာဝစရနတ်ပြည် ခြောက်ထပ်ကို ယူရမည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အရုပဗြဟ္မာဘုံကို သီးခြား ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် "ရူပဗြဟ္မာဘုံကိုလည်း (သဗြဟ္မကသဒ္ဒါဖြင့် ယူရမည်)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ပရိသတ်လေးပါးအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ မင်းပရိသတ်၊ ပုဏ္ဏားပရိသတ်၊ သူကြွယ်ပရိသတ်၊ ရဟန်းပရိသတ်၊ စတုမဟာရာဇ်ပရိသတ်၊ တာဝတိံသာပရိသတ်၊ မာရ်ပရိသတ်၊ ဗြဟ္မာပရိသတ် ဟူသော ဤပရိသတ် ရှစ်ပါးတို့တွင် မင်းအစရှိသော (ရှေ့) လေးပါးသော ပရိသတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော လေးပါးသော ပရိသတ်တို့ကား သမာရက အစရှိသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်သတည်း။

Kathaṃ panettha catuparisavasena manussaloko gahito? ‘‘Sassamaṇabrāhmaṇi’’nti iminā samaṇaparisā brāhmaṇaparisā ca gahitā honti, ‘‘sadevamanussa’’nti iminā khattiyaparisā gahapatiparisā ca gahitā, ‘‘paja’’nti iminā pana imāyeva catasso parisā vuttā, catuparisasaṅkhātaṃ pajanti vuttaṃ hoti, kathaṃ pana sammutidevehi saha manussaloko gahito? Etthāpi ‘‘sassamaṇabrāhmaṇi’’nti iminā samaṇabrāhmaṇā gahitā, ‘‘sadevamanussa’’nti iminā sammutidevasaṅkhātā khattiyā, gahapatisuddasaṅkhātā avasesamanussā ca gahitā honti. Ito pana aññesaṃ manussasattānaṃ abhāvato ‘‘paja’’nti iminā catūhi pakārehi ṭhitā eteyeva manussasattā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ vikappadvayepi pajāggahaṇena catuparisādivasena ṭhitānaṃ manussānaṃyeva gahitattā idāni ‘‘paja’’nti iminā avasesasatte saṅgahetvā dassetukāmo āha ‘‘avasesasabbasattaloko vā’’ti. Tattha nāgagaruḷādivasena avasesasattaloko veditabbo. Etthāpi catuparisavasena sammutidevehi vā saha avasesasabbasattaloko vāti yojetabbaṃ. Catuparisasahito avasesasuddhanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko, catudhā ṭhitamanussasahito vā avasesanāgasupaṇṇanerayikādisattaloko gahitoti vuttaṃ hoti.

ဤအရာ၌ လေးပါးသောပရိသတ်အစွမ်းဖြင့် လူ့လောကကို အသို့လျှင် ယူအပ်သနည်း? “သမဏဗြာဟ္မဏနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမဏပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဗြာဟ္မဏပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သည်။ “နတ်နှင့်တကွသော လူနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မင်းပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း၊ သူဌေးသူကြွယ်ပရိသတ်ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သည်။ “သတ္တဝါအပေါင်း (ပဇာ)” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ကား ဤလေးပါးသောပရိသတ်တို့ကိုသာလျှင် ဆိုအပ်သည်။ လေးပါးသောပရိသတ်ဟု ဆိုအပ်သော သတ္တဝါအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ သမ္မုတိနတ်တို့နှင့်တကွ လူ့လောကကို အသို့လျှင် ယူအပ်သနည်း? ဤအရာ၌လည်း “သမဏဗြာဟ္မဏနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို ယူအပ်သည်။ “နတ်နှင့်တကွသော လူနှင့်တကွဖြစ်သော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မုတိနတ်ဟု ဆိုအပ်သော မင်းတို့နှင့် သူဌေးသူကြွယ်၊ ဆင်းရဲသားဟု ဆိုအပ်သော ကြွင်းသော လူတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်။ ဤလူတို့မှတစ်ပါး အခြားသော လူသတ္တဝါများ မရှိခြင်းကြောင့် “သတ္တဝါအပေါင်း (ပဇာ)” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် လေးပါးသောအပြားအားဖြင့် တည်ကုန်သော ထိုလူဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကိုသာလျှင် ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဝိကပ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း သတ္တဝါအပေါင်းဟူသောအသုံးကို ယူခြင်းဖြင့် လေးပါးသောပရိသတ်စသည်၏အစွမ်းဖြင့် တည်ကုန်သော လူတို့ကိုသာလျှင် ယူအပ်သောကြောင့် ယခုအခါ “သတ္တဝါအပေါင်း (ပဇာ)” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့ကို သိမ်းကျုံး၍ ပြလိုသဖြင့် “ကြွင်းသော ခပ်သိမ်းသော သတ္တလောကလည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ နဂါး ဂဠုန် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော သတ္တလောကကို သိအပ်၏။ ဤအရာ၌လည်း လေးပါးသောပရိသတ်အစွမ်းဖြင့် သမ္မုတိနတ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် ကြွင်းသော ခပ်သိမ်းသော သတ္တလောကကို ဖြစ်စေ ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ လေးပါးသော ပရိသတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကြွင်းသော သူဆင်းရဲ၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ငရဲသား အစရှိသော သတ္တလောကကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် လေးပါးသော အပြားဖြင့် တည်သော လူတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ကြွင်းသော နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ငရဲသား အစရှိသော သတ္တလောကကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Ettāvatā bhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ dassetvā idāni tena tena visesena abhāgaso lokaṃ gahetvā yojanaṃ [Pg.323] dassetuṃ ‘‘apicetthā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ukkaṭṭhaparicchedatoti ukkaṃsagativijānanena. Pañcasu hi gatīsu devagatipariyāpannāva seṭṭhā, tatthāpi arūpino dūrasamussāritakilesadukkhatāya santapaṇītaāneñjavihārasamaṅgitāya ativiya dīghāyukatāyāti evamādīhi visesehi ativiya ukkaṭṭhā. Brahmā mahānubhāvoti dasasahassiyaṃ mahābrahmuno vasena vadati. ‘‘Ukkaṭṭhaparicchedato’’ti hi vuttaṃ. Anuttaranti seṭṭhaṃ navalokuttaraṃ. Anusandhikkamoti atthānañceva padānañca anusandhānukkamo. Porāṇā panettha evaṃ vaṇṇayanti – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesaṃ lokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte devamārabrahmasahitatāsaṅkhātehi tīhi pakārehi ‘‘sadevaka’’ntiādīsu tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa’’nti āha. Evaṃ pañcahipi padehi sadevakattādinā tena tena pakārena tedhātukameva pariyādinnanti.

ဤမျှကာလပတ်လုံး လောကကို အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ယူ၍ ဆက်စပ်ပုံကို ပြပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုထိုသော အထူးပြုချက်အားဖြင့် အစိတ်အပိုင်း မဟုတ်သောအားဖြင့် လောကကို ယူ၍ ဆက်စပ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ “အပိစေတ္ထ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော” ဟူသည်မှာ မြတ်သောဂတိကို သိခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ငါးပါးသော ဂတိတို့တွင် ဒေဝဂတိ၌ အကျုံးဝင်သော သူတို့သည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဒေဝဂတိတို့တွင်လည်း အရူပသတ္တဝါတို့သည် အလွန်ဝေးကွာအောင် ပယ်ခွာအပ်ပြီးသော ကိလေသာတည်းဟူသော ဆင်းရဲရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်ငြိမ်သက်မြတ်သော အာနဉ္စဝိဟာရ၌ နေခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်အသက်ရှည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့စသော အထူးပြုချက်တို့ဖြင့် အလွန်မြင့်မြတ်ကုန်၏။ “ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ” ဟူသည်မှာ တစ်သောင်းသော စကြဝဠာကို မဟာဗြဟ္မာကြီး၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “မြင့်မြတ်သော ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုတ္တရံ” ဟူသည်မှာ မြတ်သော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရား ဖြစ်သည်။ “အနုသန္ဓိက္ကမော” ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း အကြောင်းအကျိုးစပ်သော အစဉ်တည်း။ ဤအရာ၌ ရှေးဆရာတို့သည်ကား ဤသို့ ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏— “သဒေဝကံ” ဟူသည်မှာ နတ်တို့နှင့်တကွ ကြွင်းသောလောက၊ “သမာရကံ” ဟူသည်မှာ မာရ်နတ်နှင့်တကွ ကြွင်းသောလောက၊ “သဗြဟ္မကံ” ဟူသည်မှာ ဗြဟ္မာတို့နှင့်တကွ ကြွင်းသောလောက ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဘုံသုံးပါးသို့ ကပ်ရောက်ကုန်သော သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို နတ်၊ မာရ်၊ ဗြဟ္မာတို့နှင့် တကွဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသောအပြားတို့ဖြင့် “သဒေဝကံ” အစရှိသော သုံးခုသော ပုဒ်တို့၌ သွင်း၍၊ တစ်ဖန် ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ကုန်စေလျက် “သသမဏဗြာဟ္မဏiံ ပဇံ သဒေဝမနုဿံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ငါးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် “သဒေဝက” အစရှိသော ထိုထိုသော အပြားအားဖြင့် သုံးပါးသော ဘုံ၌ တည်သော သတ္တဝါတို့ကိုသာလျှင် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူငင်တော်မူ၏။

Abhiññāti yakāralopenāyaṃ niddeso, abhijānitvāti ayamettha atthoti āha ‘‘abhiññāya adhikena ñāṇena ñatvā’’ti. Anumānādipaṭikkhepoti anumānaupamānaatthāpattiādipaṭikkhepo ekappamāṇattā. Sabbattha appaṭihatañāṇacāratāya hi sabbapaccakkhā buddhā bhagavanto. Anuttaraṃ vivekasukhanti phalasamāpattisukhaṃ. Tena vīthimissāpi kadāci bhagavato dhammadesanā hotīti hitvāpīti pisaddaggahaṇaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ vā deti, yathāsutaṃ vā dhammaṃ paccavekkhati, taṃ khaṇaṃ pubbabhāgena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, yathāparicchedañca samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti. Appaṃ vā bahuṃ vā desentoti ugghaṭitaññussa vasena appaṃ vā, vipañcitaññussa neyyassa vā vasena bahuṃ vā desento. Ādikalyāṇādippakārameva desetīti ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti. Majjhepi pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Dhammassa hi [Pg.324] kalyāṇatā niyyānikatāya niyyānikatā ca sabbaso anavajjabhāvena.

“အဘိညာ” ဟူသည်မှာ “ယ” ကာရ ကျေခြင်းအားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ “သိတော်မူ၍” ဟူသည်မှာ ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သောကြောင့် “အဘိညာယ- ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူ၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါ” ဟူသည်မှာ အနုမာန၊ ဥပမာန၊ အတ္ထာပတ္တိ စသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တစ်ပါးတည်းသော ပမာဏ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ခပ်သိမ်းသောအာရုံ၌ အပိတ်အပင်မရှိသော ဉာဏ်တော်၏ ကျက်စားရာရှိသည်ဖြစ်၍ အရာခပ်သိမ်းကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၏။ “အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ” ဟူသည်မှာ ဖလသမာပတ်ချမ်းသာတည်း။ ထိုဖလသမာပတ်ချမ်းသာဖြင့် ဝီထိနှင့်ရောနှော၍လည်းကောင်း တစ်ခါတစ်ရံ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ဟိတွာပိ” ဟူသောပုဒ်၌ “ပိ” သဒ္ဒါကို ယူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူသည်ရှိသော် ပရိသတ်တို့သည် သာဓုခေါ်သည်ဖြစ်စေ၊ ကြားနာရသည့်အတိုင်း တရားတော်ကို ဆင်ခြင်သည်ဖြစ်စေ ထိုခဏ၌ ရှေးဦးစွာ ပိုင်းခြား၍ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူ၏။ ပိုင်းခြားသည့်အတိုင်း ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် ဖလသမာပတ်မှ ထ၍ ရပ်တည်တော်မူရာအရပ်မှ စတင်ကာ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ “နည်းသည်ကိုလည်းကောင်း၊ များသည်ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် အနည်းငယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိပဉ္စိတညူ သို့မဟုတ် နေယျပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် အများအပြားကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်ရှိသော် “အစ၌ ကောင်းခြင်း စသော အပြားအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏” ဟူရာ၌ အစ၌လည်း ကောင်းမွန်သော၊ အပြစ်မရှိသော တရားကိုသာ ပြု၍ ဟောတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အလယ်၌လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌လည်းကောင်း ကောင်းမွန်သော၊ အပြစ်မရှိသော တရားကိုသာ ဟောတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် တရားတော်၏ ကောင်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်စေနိုင်သော အဖြစ်သည်လည်းကောင်း အချင်းခပ်သိမ်း အပြစ်မရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။

Samantabhaddakattāti sabbabhāgehi sundarattā. Dhammassāti pariyattidhammassa. Kiñcāpi avayavavinimutto samudāyo nāma paramatthato koci natthi, yesu pana avayavesu samudāyarūpena apekkhitesu gāthāti samaññā, taṃ tato bhinnaṃ viya katvā saṃsāmivohāraṃ āropetvā dassento ‘‘paṭhamapādena ādikalyāṇā’’tiādimāha. Ekānusandhikanti idaṃ nātibahuvibhāgaṃ yathānusandhinā ekānusandhikaṃ sandhāya vuttaṃ. Itarassa pana teneva desetabbadhammavibhāgena ādimajjhapariyosānabhāgā labbhantīti. Nidānenāti ānandattherena ṭhapitakāladesadesakaparisādiapadisanalakkhaṇena nidānaganthena. Nigamenāti ‘‘idamavocā’’tiādikena ‘‘iti yaṃ taṃ vuttaṃ, idametaṃ paṭicca vutta’’nti vā yathāvuttatthanigamanena. Saṅgītikārakehi ṭhapitānipi hi nidānanigamanāni dassetvā tīṇi piṭakāni satthu desanāya anuvidhānato tadantogadhāneva. Teneva dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā majjha’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.190) vuttaṃ.

“သမန္တဘဒ္ဒကတ္တာ” ဟူသည်မှာ ခပ်သိမ်းသော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် ကောင်းမွန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဓမ္မဿ” ဟူသည်မှာ ပရိယတ်တရားတော်၏ ဖြစ်၏။ အစိတ်အပိုင်းမှ လွတ်သော “အပေါင်း” မည်သည်ကား ပရမတ်အားဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ အကယ်စင်စစ် မရှိသော်လည်း၊ မကင်းသော အစိတ်အပိုင်းတို့၌ အပေါင်းအစုအားဖြင့် ရှုအပ်သည်ရှိသော် “ဂါထာ” ဟူသော အမည်သည် ဖြစ်၏။ ထိုအစိတ်အပိုင်းကို ထိုအပေါင်းမှ ကွဲပြားသကဲ့သို့ ပြု၍ ပိုင်ရှင်အဖြစ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ တင်ကာ ပြလိုသဖြင့် “ပထမပါဒဖြင့် အစ၌ ကောင်းခြင်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ “ဧကာနုသန္ဓိကံ” ဟူသည်မှာ ဤအနုသန္ဓေသည် (အလွန်မများသော အပြားရှိသော အစဉ်အတိုင်း) တစ်ခုတည်းသော အနုသန္ဓေကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော အနုသန္ဓေ၏ကား ထိုသို့ဟောအပ်သော တရား၏ အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့်သာ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး အဖြစ်တို့ကို ရရှိကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ “နိဒါနေန” ဟူသည်မှာ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ထားတော်မူအပ်သော ကာလ၊ အရပ်၊ ဟောပြောသူ၊ ပရိသတ် အစရှိသည်တို့ကို ညွှန်းပြခြင်း လက္ခဏာရှိသော နိဒါန်းကျမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ “နိဂမေန” ဟူသည်မှာ “ဣဒမဝေါစ” အစရှိသော အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ “ဤသို့ အကြင်ဆိုအပ်သော စကားတော်ကို ဤအကြောင်းကို စွဲ၍ ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သော နိဂုံးဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညွှန်းပြခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် သံဂါယနာတင်သော မထေရ်တို့သည် ထားအပ်သော နိဒါန်းနှင့် နိဂုံးတို့ကို ပြပြီး၍ ပိဋကတ်သုံးပုံတို့သည် ဘုရားရှင်၏ ဒေသနာတော်၏ အစဉ်သို့ လိုက်ခြင်းကြောင့် ထိုဒေသနာတော်၌ အကျုံးဝင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ “တစ်ခုတည်းသော အနုသန္ဓေရှိသော သုတ်၏ နိဒါန်းသည် အစဖြစ်၏၊ ‘ဣဒမဝေါစ’ သည် အဆုံးဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အကြားသည် အလယ်ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ suttantapiṭakavasena dhammassa ādikalyāṇāditaṃ dassetvā idāni tīṇi piṭakāni ekajjhaṃ gahetvā taṃ dassetuṃ ‘‘sakalopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sāsanadhammoti –

ဤသို့ သုတ္တန္တပိဋကတ်အစွမ်းဖြင့် တရားတော်၏ အစ၌ ကောင်းခြင်းစသည်ကို ပြပြီး၍၊ ယခုအခါ ပိဋကတ်သုံးပုံတို့ကို တပေါင်းတည်း ယူ၍ ထိုပိဋကတ်ကို ပြခြင်းငှာ “သကလောပိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “သာသနဓမ္မော” ဟူသည်ကား—

‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā;

Sacittapariyodapanaṃ, etaṃ buddhāna sāsana’’nti. (dī. ni. 2.90;

dha. pa. 183;

netti. 30, 50) –

“မကောင်းမှုဟူသမျှကို မပြုခြင်း၊ ကုသိုလ်နှင့် ပြည့်စုံစေခြင်း၊ မိမိစိတ်ကို ဖြူစင်စေခြင်း၊ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ ဆုံးမဩဝါဒ (သာသနာ) တည်း” ဟူသတည်း။

Evaṃ vuttassa satthusāsanassa pakāsako pariyattidhammo. Sīlamūlakattā sāsanassa ‘‘sīlena ādikalyāṇo’’ti vuttaṃ. Samathādīnaṃ sāsanasampattiyā vemajjhabhāvato āha ‘‘samathavipassanāmaggaphalehi majjhekalyāṇo’’ti. Nibbānādhigamato uttari karaṇīyābhāvato vuttaṃ ‘‘nibbānena pariyosānakalyāṇo’’ti. Sāsane sammāpaṭipatti nāma paññāya hoti, tassā ca sīlaṃ samādhi ca mūlanti āha ‘‘sīlasamādhīhi [Pg.325] vā ādikalyāṇo’’ti. Paññā pana anubodhapaavedhavasena duvidhāti tadubhayampi gaṇhanto ‘‘vipassanāmaggehi majjhekalyāṇo’’ti āha. Tassā nipphattiphalakiccaṃ nibbānasacchikiriyā, tato paraṃ kattabbaṃ natthīti dassento āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti. Phalaggahaṇena vā saupādisesaṃ nibbānamāha, itarena itaraṃ tadubhayañca sāsanasampattiyā osānanti āha ‘‘phalanibbānehi pariyosānakalyāṇo’’ti.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို ပြသတတ်သည်ကား ပရိယတ္တိဓမ္မ ဖြစ်သည်။ သီလသည် သာသနာတော်၏ အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "သီလအားဖြင့် အစကောင်း၏ (အာဒိကလျာဏ)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သမထစသည်တို့သည် သာသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်း၏ အလယ်ဗဟို ဖြစ်သောကြောင့် "သမထ၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တို့ဖြင့် အလယ်ကောင်း၏ (မဇ္ဈေကလျာဏ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ နိဗ္ဗာန်ကို ရပြီးနောက် ထိုထက်အလွန် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိသောကြောင့် "နိဗ္ဗာန်အားဖြင့် အဆုံးကောင်း၏ (ပရိယောသာနကလျာဏ)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သာသနာတော်၌ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း (သမ္မာပဋိပတ္တိ) မည်သည်ကား ပညာဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုပညာ၏လည်း သီလနှင့် သမာဓိသည် အခြေခံအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "သီလ၊ သမာဓိတို့ဖြင့် အစကောင်း၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပညာသည်လည်း အနုဗောဓ (အစဉ်သိခြင်း)၊ ပဋိဝေဓ (ထိုးထွင်းသိခြင်း) အားဖြင့် နှစ်ပါးရှိရာ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ယူ၍ "ဝိပဿနာ၊ မဂ်တို့ဖြင့် အလယ်ကောင်း၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုပညာ၏ ပြီးစီးခြင်းဖြစ်သော အကျိုးကိစ္စကား နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုထက်အလွန် ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် အဆုံးကောင်း၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ဖိုလ်ကို ယူခြင်းဖြင့် သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ကို မိန့်တော်မူ၏၊ အခြားစကားဖြင့် အခြားသော နိဗ္ဗာန် (အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်) နှင့် ဖိုလ်နှစ်ပါးလုံးသည် သာသနာတော်ပြည့်စုံခြင်း၏ အဆုံးဖြစ်သောကြောင့် "ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် အဆုံးကောင်း၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Buddhasubodhitāya vā ādikalyāṇoti buddhassa subodhitā sammāsambuddhatā, tāya ādikalyāṇo tappabhavattā. Sabbaso saṃkilesappahānaṃ vodānapāripūrī ca dhammasudhammatā, tāya majjhekalyāṇo taṃsarīrattā. Satthārā yathānusiṭṭhaṃ tathā paṭipatti saṅghasuppaṭipatti, tāya pariyosānakalyāṇo tāya sāsanassa loke suppatiṭṭhitabhāvato. Tanti sāsanadhammaṃ. Tathattāyāti yathattāya bhagavatā dhammo desito, tathattāya tathabhāvāya. So pana abhisambodhi paccekabodhi sāvakabodhīti tividho ito aññathā nibbānādhigamassa abhāvato. Tattha sabbaguṇehi aggabhāvato itarabodhidvayamūlatāya ca paṭhamāya bodhiyā ādikalyāṇatā, guṇehi vemajjhabhāvato dutiyāya majjhekalyāṇatā, tadubhayatāya vā vosānatāya ca sāsanadhammassa tatiyāya pariyosānakalyāṇatā vuttā.

သို့မဟုတ် ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာသိတော်မူခြင်း (သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာ) ကြောင့် အစကောင်း၏။ ထိုဘုရားရှင်လျှင် အရင်းခံအကြောင်း (အမွှန်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ခြင်း၊ စင်ကြယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတည်းဟူသော တရားဓမ္မတို့၏ ကောင်းမြတ်သော သဘောအားဖြင့် အလယ်ကောင်း၏။ ထိုတရားဓမ္မသည် သာသနာတော်၏ ကိုယ်ထည်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဘုရားရှင် ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ခြင်းဟူသော သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း (သုပဋိပတ္တိ) ကြောင့် အဆုံးကောင်း၏။ ထိုသို့ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းဖြင့် သာသနာတော်သည် လောက၌ ကောင်းစွာတည်တံ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "တံ" ဟူသည် သာသနာတော်တရား ဖြစ်သည်။ "တထတ္တာယ (ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းငှာ)" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အကျိုးငှာ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုအကျိုးအတိုင်း ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထိုဗောဓိသည်လည်း အဘိသမ္ဗောဓိ (သမ္မာသမ္ဗောဓိ)၊ ပစ္စေကဗောဓိ၊ သာဝကဗောဓိဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ဤဗောဓိသုံးပါးမှတစ်ပါး နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျန်ဗောဓိနှစ်ပါးတို့၏ အရင်းခံဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပထမဗောဓိ (သမ္မာသမ္ဗောဓိ) ၏ အစကောင်းခြင်း (အာဒိကလျာဏ) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် အလယ်အလတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဒုတိယဗောဓိ (ပစ္စေကဗောဓိ) ၏ အလယ်ကောင်းခြင်း (မဇ္ဈေကလျာဏ) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဗောဓိနှစ်ပါးလုံးမှ ဖြစ်ရခြင်းနှင့် သာသနာတော်တရား၏ အဆုံးဖြစ်ခြင်းကြောင့် တတိယဗောဓိ (သာဝကဗောဓိ) ၏ အဆုံးကောင်းခြင်း (ပရိယောသာနကလျာဏ) အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Esoti sāsanadhammo. Nīvaraṇavikkhambhanatoti vimuttāyatanasīse ṭhatvā saddhammaṃ suṇantassa nīvaraṇānaṃ vikkhambhanasabbhāvato. Vuttañhetaṃ –

"ဧသော (ဤ)" ဟူသည် သာသနာတော်တရား ဖြစ်သည်။ "နီဝရဏဝိက္ခမ္ဘနတော (နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခွာခြင်းကြောင့်)" ဟူသည် ဝိမုတ္တာယတနတရား၌ တည်၍ သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူသောသူအား နီဝရဏတရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်ခွာနိုင်ခြင်း ရှိသောကြောင့် အစကောင်း၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Yathā yathāvuso, bhikkhuno satthā vā dhammaṃ deseti, aññataro vā garuṭṭhānīyo sabrahmacārī, tathā tathā so tattha labhati atthavedaṃ labhati dhammaveda’’nti.

"ငါ့ရှင်တို့... ရဟန်းအား မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ လေးစားထိုက်သော သီတင်းသုံးဖော်တစ်ပါးပါးသည်လည်းကောင်း တရားဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ထိုရဟန်းသည် ထိုတရား၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိခြင်း (အတ္ထဝေဒ) ကို ရ၏၊ တရားတော်ကို သိခြင်း (ဓမ္မဝေဒ) ကို ရ၏။"

‘‘Yasmiṃ, bhikkhave, samaye ariyasāvako ohitasoto dhammaṃ suṇāti, pañcassa nīvaraṇāni tasmiṃ samaye pahīnāni hontī’’ti –

"ရဟန်းတို့... အရိယာသာဝကသည် စူးစိုက်သော နားဖြင့် တရားနာယူစဉ် ထိုအချိန်၌ သူ၏ နီဝရဏငါးပါးတို့သည် ကင်းပျောက်ကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Ca ādi. Samathavipassanāsukhāvahanatoti samathasukhassa vipassanāsukhassa ca sampāpanato. Vuttampi cetaṃ ‘‘so vivicceva kāmehi vivicca akusalehi [Pg.326] dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukha’’ntiādi, tathā –

"သမထဝိပဿနာသုခါဝဟနတော" ဟူသည် သမထချမ်းသာ၊ ဝိပဿနာချမ်းသာတို့သို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - "ထိုရဟန်းသည် ကာမဂုဏ်တို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှ ကင်းဆိတ်၍ ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော၊ နီဝရဏကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိနှင့် သုခသို့ ရောက်၏" စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ -

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānataṃ.Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato’’ti ca. (dha. pa. 374-373);

"ရဟန်းသည် အကြင်အကြင်အခြင်းအရာဖြင့် ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၏၊ ထိုထိုဆင်ခြင်သည့်အတိုင်း ပီတိပါမောဇ္ဇကို ရ၏။ ထိုပီတိပါမောဇ္ဇသည် သဘောကို သိသော ပညာရှိတို့အတွက် နိဗ္ဗာန်ပင် ဖြစ်၏။ တရားတော်ကို ကောင်းစွာ ဝိပဿနာရှုမြင်သောသူအား လူတို့၌ မဖြစ်နိုင်သော (လောကုတ္တရာ) မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်။

Tathā paṭipannoti yathā samathavipassanāsukhaṃ āvahati, yathā vā satthārā anusiṭṭhaṃ, tathā paṭipanno sāsanadhammo. Tādibhāvāvahanatoti chaḷaṅgupekkhāvasena iṭṭhādīsu tādibhāvassa lokadhammehi anupalepassa āvahanato. Nāthappabhavattāti pabhavati etasmāti pabhavo, uppattiṭṭhānaṃ, nāthova pabhavo etassāti nāthappabhavo, tassa bhāvo nāthappabhavattaṃ, tasmā sāsanadhammassa nāthahetukattāti attho. Atthasuddhiyā majjhekalyāṇoti nirupakkilesatāya niyyānikatā atthasuddhi, tāya majjhekalyāṇo. Kiccasuddhiyā pariyosānakalyāṇoti suppaṭipattisaṅkhātakiccassa suddhiyā pariyosānakalyāṇo suppaṭipattipariyosānattā sāsanadhammassa. Yathāvuttamatthaṃ nigamento āha ‘‘tasmā’’tiādi.

"တထာပဋိပန္နော (ထိုသို့ကျင့်အပ်သော)" ဟူသည် သမထဝိပဿနာချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သည့်အတိုင်း သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်အပ်သော သာသနာတော်တရား ဖြစ်သည်။ "တာဒိဘာဝါဝဟနတော" ဟူသည် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဣဋ္ဌာရုံစသည်တို့၌ တာဒိဂုဏ် (မတုန်မလှုပ်သည့်အဖြစ်) ရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လောကဓံတရားတို့ဖြင့် မလိမ်းကျံခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "နာထပ္ပဘဝတ္တာ" ဟူသည် ဤတရားတော်သည် မြတ်စွာဘုရားမှ ဖြစ်ထွန်းတတ်သောကြောင့် ဖြစ်ရာအရပ် (အမွှန်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ဤတရားတော်၏ အရင်းခံ (အမွှန်) ဖြစ်သောကြောင့် 'နာထပ္ပဘဝ' မည်၏၊ ၎င်း၏ အဖြစ်သည် 'နာထပ္ပဘဝတ္တ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် သာသနာတော်တရားသည် ဘုရားရှင်လျှင် အရင်းခံအကြောင်း ရှိသောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အတ္ထသုဒ္ဓိယာ မဇ္ဈေကလျာဏော" ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းစင်သဖြင့် သံသရာမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော အကျိုး၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အလယ်ကောင်း၏။ "ကိစ္စသုဒ္ဓိယာ ပရိယောသာနကလျာဏော" ဟူသည် သုပဋိပတ္တိဟူသော ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း ကိစ္စ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အဆုံးကောင်း၏။ သာသနာတော်တရားသည် ကောင်းစွာကျင့်ခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နိဂုံးချုပ်လိုသဖြင့် "တသ္မာ (ထို့ကြောင့်)" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Sāsanabrahmacariyantiādīsu avisesena tisso sikkhā sakalo ca tantidhammo sāsanabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘katamesānaṃ kho, bhante, buddhānaṃ bhagavantānaṃ brahmacariyaṃ na ciraṭṭhitikamahosī’’tiādi (pārā. 18). Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo maggabrahmacariyaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīya’’nti (pārā. 14). Yathānurūpanti yathārahaṃ. Sikkhattayasaṅgahañhi sāsanabrahmacariyaṃ atthasampattiyā sātthaṃ, tathā maggabrahmacariyaṃ. Itaraṃ pana tantidhammasaṅkhātaṃ sāsanabrahmacariyaṃ yathāvuttenatthena sātthaṃ sabyañjanañca. Atthasampattiyāti sampannatthatāya. Sampattiattho hi idha sahasaddo. Byañjanasampattiyāti etthāpi eseva nayo. Yassa hi yāgubhattādiitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti niyyānatthavirahato tassā desanāya. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti, tasmā ‘‘atthasampattiyā sātthaṃ desetī’’ti vuccati[Pg.327]. Yassa pana desanā sithiladhanitādibhedesu byañjanesu ekappakāreneva dvippakāreneva vā byañjanena yuttatāya ekabyañjanādiyuttā vā damiḷabhāsā viya, vivaṭakaraṇatāya oṭṭhe aphusāpetvā uccāretabbato sabbaniroṭṭhabyañjanā vā kirātabhāsā viya, sabbattheva vissajjanīyayuttatāya sabbavissaṭṭhabyañjanā vā yavanabhāsā viya, sabbattheva sānusāratāya sabbaniggahītabyañjanā vā pādasikādi milakkhubhāsā viya, tassa byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Sabbāpi hi esā byañjanekadesavaseneva pavattiyā aparipuṇṇabyañjanāti katvā ‘‘abyañjanā’’ti vuccati. Bhagavā pana –

"သာသနဗြဟ္မစရိယ" အစရှိသော စကားတို့၌ အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးနှင့် ပါဠိတော် (တန္တိဓမ္မ) အားလုံးသည် သာသနဗြဟ္မစရိယ မည်၏။ ထိုသာသနဗြဟ္မစရိယကို ရည်ညွှန်း၍ "အရှင်ဘုရား... အဘယ်ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် (မြတ်သောအကျင့်) သည် ရှည်မြင့်စွာ မတည်ပါသနည်း" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယ မည်၏။ ထိုမဂ္ဂဗြဟ္မစရိယကို ရည်ညွှန်း၍ "ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ကုန်ပြီ၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးပြီ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ "ယထာနုရူပံ" ဟူသည် သင့်လျော်သလို (ထိုက်သည်အားလျော်စွာ) ဟု ဆိုလိုသည်။ သိက္ခာသုံးပါးကို အကျဉ်းချုံးယူအပ်သော သာသနဗြဟ္မစရိယသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြည့်စုံခြင်း (အတ္ထသမ္ပတ္တိ) ကြောင့် "သာတ္ထ (အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော တရား)" မည်၏။ ထို့အတူ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယသည်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော် (တန္တိဓမ္မ) ဟု ဆိုအပ်သော အခြားသော သာသနဗြဟ္မစရိယသည်လည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အစွမ်းဖြင့် "သာတ္ထ (အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း)" နှင့် "သဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း)" ဖြစ်၏။ "အတ္ထသမ္ပတ္တိယာ" ဟူသည် အနက်၏ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ "သ" သဒ္ဒါသည် ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) အနက်ကို ဟော၏။ "ဗျဉ္ဇနသမ္ပတ္တိယာ" ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ယာဂု၊ ဆွမ်း၊ မိန်းမ၊ ယောက်ျား စသည်တို့ကို ဖော်ပြသည့်အပေါ် အခြေခံသော ဟောပြောချက်သည် (သံသရာမှ) ထွက်မြောက်ကြောင်း အနက်နှင့် ကင်းဆိတ်သောကြောင့် ထိုသို့ဟောသောသူသည် "သာတ္ထ (အနက်နှင့် ပြည့်စုံသောတရား)" ကို ဟောသည်မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုသို့သော ဒေသနာမျိုးကို ပယ်စွန့်၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး စသည်ကို အခြေခံသော ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "အနက်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သာတ္ထတရားကို ဟောတော်မူ၏" ဟု ဆိုရသည်။ အကြင်သူ၏ ဟောပြောပြသချက်သည် သိထိလ (နှုတ်ခမ်း လျော့လျော့ရွတ်ခြင်း)၊ ဓနိတ (ပြင်းပြင်းရွတ်ခြင်း) စသည့် အပြားရှိသော ဗျည်းအက္ခရာတို့၌ တစ်မျိုးတည်း သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးသောအားဖြင့်သာ ဗျည်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဒမိဠ (တမီးလ်) ဘာသာကဲ့သို့ ဗျည်းတစ်လုံး စသည်နှင့်သာ ယှဉ်သည်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ခမ်းကို မထိစေဘဲ ဟာလျက် ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ကိရာတ (ကုလား) ဘာသာကဲ့သို့ နှုတ်ခမ်းကို မထိဘဲ ရွတ်ဆိုရသော ဗျည်းများသာ ရှိသည်လည်းကောင်း၊ နေရာတိုင်း၌ ဝိသဇ္ဇနီနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ယဝန (ရှမ်း) ဘာသာကဲ့သို့ ဝိသဇ္ဇနီနှင့် ယှဉ်သော ဗျည်းများသာ ရှိသည်လည်းကောင်း၊ နေရာတိုင်း၌ နိဂ္ဂဟိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် ပါဒသိက စသော မိစ္ဆာဘာသာ (တောင်သူဘာသာ) ကဲ့သို့ နိဂ္ဂဟိတ်သံကြီးသာ ရှိသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့အံ့။ ထိုသို့သော ဘာသာစကား၌ ဗျည်းအက္ခရာ ပြည့်စုံခြင်း မရှိသောကြောင့် "အဗျဉ္ဇန (ဗျည်းမပြည့်စုံသော ဒေသနာ)" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုသို့ ရွတ်ဆိုခြင်းအားလုံးသည် ဗျည်း၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဗျည်းမပြည့်စုံသဖြင့် "အဗျဉ္ဇန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား -

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190;

ma. ni. aṭṭha. 1.291;

pari. aṭṭha. 485) –

ဗျည်းသံရွတ်ဆိုခြင်း၏ အပြားသည် (၁) အလျော့ရွတ်ခြင်း (သိထိလ)၊ (၂) အတင်းရွတ်ခြင်း (ဓနိတ)၊ (၃) အရှည်ရွတ်ခြင်း (ဒီဃ)၊ (၄) အတိုရွတ်ခြင်း (ရဿ)၊ (၅) အလေးရွတ်ခြင်း (ဂရုက)၊ (၆) အပေါ့ရွတ်ခြင်း (လဟုက)၊ (၇) ကရိုဏ်းနှိပ်၍ ရွတ်ခြင်း (နိဂ္ဂဟီတ)၊ (၈) ရှေ့ပုဒ်နောက်ပုဒ်စပ်၍ ရွတ်ခြင်း (သမ္ဗန္ဓ)၊ (၉) ပိတ်၍ရွတ်ခြင်း (ဝဝတ္ထိတ)၊ (၁၀) ကရိုဏ်းကိုလွှတ်၍ ရွတ်ခြင်း (ဝိမုတ္တ) ဟု ဆယ်ပါးရှိ၏။

Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā ‘‘byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ desetī’’ti vuccati.

ဤသို့ ဆိုအပ်သော ဆယ်ပါးသော ဗျည်းသံကို မရှုပ်ထွေးစေဘဲ ပြည့်စုံသော ဗျည်းသံသက်သက်ဖြင့်သာ ပြု၍ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့်အတူ ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် သဗျဉ္ဇန (ဗျည်းနှင့်တကွ) ဖြစ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Idāni ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti ettha nettinayenapi atthaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanaṃ…pe… sabyañjana’’nti vuttaṃ. Tattha yadipi nettiyaṃ ‘‘byañjanamukhena byañjanatthaggahaṇaṃ hotīti akkharaṃ pada’’ntiādinā byañjanapadāni paṭhamaṃ uddiṭṭhāni, idha pana pāḷiyaṃ ‘‘sātthaṃ sabyañjana’’nti āgatattā atthapadāniyeva paṭhamaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkāsanapakāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tattha saṅkhepato kāsanaṃ dīpanaṃ saṅkāsanaṃ. Kāsananti ca kāsīyati dīpīyati vibhāvīyatīti attho. ‘‘Maññamāno kho bhikkhu baddho mārassa amaññamāno mutto’’tiādīsu viya saṅkhepena dīpanaṃ saṅkāsanaṃ nāma. Tattakena hi tena bhikkhunā paṭividdhaṃ. Tenāha ‘‘aññātaṃ bhagavā’’tiādi. Paṭhamaṃ kāsanaṃ pakāsanaṃ. ‘‘Sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evamādīsu pacchā kathitabbamatthaṃ paṭhamaṃ vacanena dīpanaṃ pakāsanaṃ nāma. Ādikammasmiñhi ayaṃ pa-saddo ‘‘paññapeti paṭṭhapetī’’tiādīsu viya. Tikkhindriyāpekkhañcetaṃ padadvayaṃ uddesabhāvato. Tikkhindriyo hi saṅkhepato paṭhamañca vuttamatthaṃ paṭipajjati. Saṃkhittassa vitthāravacanaṃ sakiṃ vuttassa puna vacanañca vivaraṇavibhajanāni, yathā ‘‘kusalā dhammā’’ti saṅkhepato sakiṃyeva ca vuttassa atthassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā vitthārato vivaraṇavasena [Pg.328] vibhajanavasena ca puna vacanaṃ. Majjhimindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ niddesabhāvato. Vivaṭassa vitthāratarābhidhānaṃ vibhattassa ca pakārehi ñāpanaṃ vineyyānaṃ cittaparitosanaṃ uttānīkaraṇapaññāpanāni, yathā ‘‘phasso hotī’’tiādinā vivaṭavibhattassa atthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā’’tiādinā uttānīkiriyā paññāpanā ca. Mudindriyāpekkhametaṃ padadvayaṃ paṭiniddesabhāvato.

ယခုအခါ 'အနက်နှင့်တကွ ဗျည်းနှင့်တကွ' (သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ နေတ္တိနည်းဖြင့်လည်း အနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'သံကာသန...ပေ... သဗျဉ္ဇန' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုနေတ္တိကျမ်း၌ အကယ်၍ ဗျည်းကို အကြောင်းပြု၍ ဗျည်း၏ အနက်ကို ယူရမည် ဖြစ်သောကြောင့် 'အက္ခရာ၊ ပုဒ်' စသည်ဖြင့် ဗျည်းပုဒ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြအပ်သော်လည်း၊ ဤပါဠိတော်၌မူကား 'သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ' ဟု လာသောကြောင့် အနက်ပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ 'သံကာသနာ ပကာသနာ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုတွင် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြခြင်းကို 'သံကာသန' (အကျဉ်းပြခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ပြခြင်း (ကာသန) ဟူသည်ကား ထင်စွာပြခြင်း၊ သိစေခြင်း ဟူသော အနက်ရ၏။ 'ရဟန်းသည် ငါဟူ၍ အောက်မေ့ထင်မှတ်မူကား မာရ်မင်း၏ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ခံရ၏၊ အောက်မေ့ထင်မှတ်ခြင်း မရှိမူကား လွတ်မြောက်၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အကျဉ်းအားဖြင့် ပြခြင်းကို 'သံကာသန' မည်၏။ ထိုမျှလောက်သော စကားဖြင့်သာ ထိုရဟန်းသည် တရားကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်၏။ ထို့ကြောင့် 'အရှင်ဘုရား သိတော်မူပါပြီ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းသည် 'ပကာသန' မည်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသော တရားသည် ပူလောင်၏' စသည်တို့၌ နောက်မှ ပြောဆိုအပ်သော အနက်ကို ပထမစကားဖြင့် ပြခြင်းသည် 'ပကာသန' မည်၏။ ဤ 'ပ' သဒ္ဒါသည် 'ပညပေတိ၊ ပဋ္ဌပေတိ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ ပြုခြင်း (အစပြုခြင်း) အနက်၌ ရှိ၏။ ဤပုဒ်နှစ်ပါးသည် အကျဉ်းပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) အဖြစ်ကြောင့် ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေရှိသူ (တိက္ခိန္ဒြေ) ကို ရည်ညွှန်း၏။ ထက်မြက်သော ဣန္ဒြေရှိသူသည် အကျဉ်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော အနက်ကို သိနားလည်၏။ အကျဉ်းချုံ့အပ်သော တရားကို အကျယ်ချဲ့၍ ဟောခြင်း၊ တစ်ကြိမ်သာ ဟောအပ်သော တရားကို တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောခြင်းတို့သည် 'ဝိဝရဏ' (ဖွင့်ပြခြင်း) နှင့် 'ဝိဘဇန' (ဝေဖန်ခြင်း) တို့ မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် 'ကုသိုလ်တရားတို့' ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် တစ်ကြိမ်သာ ဟောထားသော အနက်ကို 'ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်း? ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်သောသမယ၌' စသည်ဖြင့် အကျယ်အားဖြင့် ဖွင့်ပြခြင်း (ဝိဝရဏ) နည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်ခြင်း (ဝိဘဇန) နည်းဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ဖန်ပြန်၍ ဟောခြင်းမျိုး ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်နှစ်ပါးသည် အကျယ်ပြခြင်း (နိဒ္ဒေသ) အဖြစ်ကြောင့် အလယ်အလတ် ဣန္ဒြေရှိသူ (မဇ္ဈိမန္ဒြေ) ကို ရည်ညွှန်း၏။ ဖွင့်အပ်သော အနက်ကို အလွန်အကျယ် ဖွင့်ပြခြင်း၊ ဝေဖန်အပ်သော တရားကို အပြားအားဖြင့် သိစေခြင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်းတို့သည် 'ဥတ္တာနီကရဏ' (ထင်ရှားအောင်ပြုခြင်း) နှင့် 'ပညာပန' (သိစေခြင်း) တို့ မည်ကုန်၏။ ပုံစံအားဖြင့် 'ဖဿသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဖွင့်ပြအပ်၊ ဝေဖန်အပ်သော အနက်ကို 'ထိုသမယ၌ ဖဿသည် အဘယ်နည်း? ထိုသမယ၌ တွေ့ထိခြင်း၊ တွေ့ထိတတ်သည်၏ အဖြစ်သည် ဖဿမည်၏' စသည်ဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုခြင်းနှင့် သိစေခြင်းမျိုး ဖြစ်၏။ ဤပုဒ်နှစ်ပါးသည် အနုစိတ်ထပ်ဆင့်ဖွင့်ပြခြင်း (ပဋိနိဒ္ဒေသ) အဖြစ်ကြောင့် နုနယ်သော ဣန္ဒြေရှိသူ (မုဒိန္ဒြေ) ကို ရည်ညွှန်း၏။

Atha vā ‘‘sabbaṃ, bhikkhave, āditta’’nti evaṃ paṭhamaṃ dīpitamatthaṃ puna pākaṭaṃ katvā dīpanena ‘‘kiñca, bhikkhave, sabbaṃ ādittaṃ? Cakkhu, bhikkhave, ādittaṃ, rūpā ādittā’’ti evamādinā saṃkhittassa vitthārābhidhānena sakiṃ vuttassa punapi abhidhānena vitthāretvā desanaṃ vivaraṇaṃ nāma. ‘‘Kusalā dhammā’’ti saṅkhepena nikkhittassa ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti niddesavasena vivarite kusale dhamme ‘‘tasmiṃ samaye phasso hoti vedanā hotī’’ti vibhāgakaraṇaṃ vibhajanaṃ nāma. Vivaṭassa vitthārābhidhānena vibhattassa ca upamābhidhānena uttāniṃ karotīti vivaraṇena vivaritatthassa ‘‘katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā’’ti ativivaritvā kathanaṃ, vibhajanena vibhattassa ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, gāvī niccammā, evameva khvāyaṃ bhikkhave phassāhāro daṭṭhabboti vadāmī’’ti evamādiupamākathanañca uttānīkaraṇaṃ nāma. Dhammaṃ suṇantānaṃ dhammadesanena vicittena anekavidhena somanassassa uppādanaṃ atikhiṇabuddhīnaṃ anekavidhena ñāṇatikhiṇakaraṇañca paññatti nāma sotūnaṃ cittatosanena cittanisānena ca paññāpanaṃ paññattīti katvā. Atthapadasamāyogato sātthanti pariyattiatthassa saṅkāsanādiatthapadarūpattā yathāvuttachaatthapadasamāyogato sātthaṃ. Saṅkāsanapakāsanādayo hi atthākārattā ‘‘atthapadānī’’ti vuccanti. Atthoyeva hi byañjanapadehi saṅkāsīyati pakāsīyati vivarīyati vibhajīyati uttānī karīyati paññāpīyati.

သို့မဟုတ်လျှင်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသော တရားသည် ပူလောင်၏' ဟု ဤသို့ ရှေးဦးစွာ ပြအပ်သော အနက်ကို တစ်ဖန် ထင်ရှားအောင် ပြု၍ ပြခြင်းဖြင့် 'ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသော တရားသည် ပူလောင်၏ ဟူသည် အဘယ်နည်း? ရဟန်းတို့၊ မျက်စိသည် ပူလောင်၏၊ ရူပါရုံတို့သည် ပူလောင်ကုန်၏' စသည်ဖြင့် အကျဉ်းဟောအပ်သည်ကို အကျယ်ပြောဆိုခြင်းဖြင့်၊ တစ်ကြိမ်သာ ဆိုအပ်သော စကားကို တစ်ဖန် ပြောဆိုခြင်းဖြင့် အကျယ်ချဲ့၍ ဟောခြင်းကို 'ဝိဝရဏ' (ဖွင့်ပြခြင်း) မည်၏။ 'ကုသိုလ်တရားတို့' ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ထားအပ်သော တရားကို 'ကုသိုလ်တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်း? ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်သောသမယ၌' စသည်ဖြင့် နိဒ္ဒေသအားဖြင့် ဖွင့်ပြအပ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို 'ထိုသမယ၌ ဖဿသည် ဖြစ်၏၊ ဝေဒနာသည် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် အစိတ်စိတ်ခွဲဝေခြင်းကို 'ဝိဘဇန' (ဝေဖန်ခြင်း) မည်၏။ ဖွင့်အပ်သော အနက်ကို အကျယ်ဟောခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်အပ်သော တရားကို ဥပမာဟောခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့်၊ ဝိဝရဏဖြင့် ဖွင့်အပ်သော အနက်ကို 'ထိုသမယ၌ ဖဿသည် အဘယ်နည်း? ထိုသမယ၌ တွေ့ထိခြင်း၊ တွေ့ထိတတ်သည်၏ အဖြစ်သည် ဖဿမည်၏' ဟု အလွန်ဖွင့်၍ ဟောခြင်း၊ ဝိဘဇနဖြင့် ဝေဖန်အပ်သော တရားကို 'ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား အရေမရှိသော နွားမသည်... ထို့အတူပင် ရဟန်းတို့ ဖဿာဟာရကို ရှုအပ်၏ဟု ငါဆို၏' စသည်ဖြင့် ဥပမာစကားကို ဟောခြင်းတို့ကို 'ဥတ္တာနီကရဏ' (ထင်ရှားအောင် ပြုခြင်း) မည်၏။ တရားနာကုန်သော သူတို့အား ဆန်းကြယ်သော ဓမ္မဒေသနာဖြင့် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် သောမနဿကို ဖြစ်စေခြင်း၊ အလွန်ထက်မြက်သော ပညာရှိတို့အား နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဉာဏ်ထက်မြက်အောင် ပြုခြင်းသည် 'ပညတ္တိ' (သိစေခြင်း) မည်၏။ တရားနာသူတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ထက်မြက်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သိစေခြင်းကို 'ပညတ္တိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အနက်ပုဒ်တို့နှင့် ညီညွတ်သောကြောင့် 'သာတ္ထ' (အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော တရား) မည်၏။ ပရိယတ်အနက်၏ အကျဉ်းပြခြင်း စသည်ဖြင့် အနက်ပုဒ်၏ သဘာဝရှိသောကြောင့် အထက်က ဆိုအပ်ပြီးသော ခြောက်ပါးသော အနက်ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်သဖြင့် 'သာတ္ထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သံကာသန၊ ပကာသန စသည်တို့သည် အနက်၏ အခြင်းအရာဖြစ်သောကြောင့် 'အနက်ပုဒ်တို့' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် အနက်ကိုသာလျှင် ဗျည်းပုဒ်တို့ဖြင့် အကျဉ်းပြအပ်၏၊ ထင်ရှားပြအပ်၏၊ ဖွင့်ပြအပ်၏၊ ဝေဖန်အပ်၏၊ ထင်ရှားအောင် ပြအပ်၏၊ သိစေအပ်၏။

Akkharapadabyañjanākāraniruttiniddesasampattiyāti ettha ‘‘saṭṭhi vassasahassānī’’ti evamādīsu sa-kāra du-kāra so-kārādi viya uccāraṇavelāya apariyosite pade vaṇṇo akkharaṃ pariyāyavasena akkharaṇato [Pg.329] avevacanato. Na hi vaṇṇassa pariyāyo vijjati. Yathā hi padaṃ savevacanatāya atthavasena pariyāyaṃ carantaṃ sañcarantaṃ viya hoti, na evaṃ vaṇṇo avevacanattā. Ekakkharaṃ vā padaṃ akkharaṃ ‘‘mā evaṃ kira ta’’ntiādīsu mā-kārādayo viya. Keci pana ‘‘tīsu dvāresu parisuddhapayogabhāvena visuddhakaraṇaṭṭhānānaṃ cittena pavattitadesanāvācāhi akkharaṇato avevacanato akathitattā akkharanti saññitā. Taṃ pārāyanikabrāhmaṇānaṃ manasā pucchitapañhānaṃ vasena bhagavatā ratanaghare nisīditvā sammasitapaṭṭhānamahāpakaraṇavasena ca gahetabba’’nti vadanti. Vibhattiyantaṃ atthassa ñāpanato padaṃ. Pajjati attho etenāti hi padaṃ. Taṃ nāmapadaṃ ākhyātapadaṃ upasaggapadaṃ nipātapadanti catubbidhaṃ. Tattha phasso vedanā cittanti evamādikaṃ dabbapadhānaṃ nāmapadaṃ. Nāmapadehi dabbamāvibhūtarūpaṃ, kiriyā anāvibhūtarūpā. Phusati vedayati vijānātīti evamādikaṃ kiriyāpadhānaṃ ākhyātapadaṃ. Ākhyātapadehi kiriyā āvibhūtarūpā, dabbamanāvibhūtarūpaṃ. Yathā ‘‘cirappavāsi’’nti ettha pa-saddo vasanakiriyāya viyogavisiṭṭhataṃ dīpeti, evaṃ kiriyāvisesadīpanato kiriyāvisesāvabodhanimittaṃ. Pa-iti evamādikaṃ upasaggapadaṃ. Kiriyāya dabbassa ca sarūpavisesappakāsanahetubhūtaṃ evanti evamādikaṃ nipātapadaṃ. ‘‘Evaṃ manasi karotha, mā evaṃ manasākatthā’’tiādīsu hi kiriyāvisesadīpanato kiriyāvisesassa jotako evaṃsaddo, ‘‘evaṃsīlā evaṃdhammā’’tiādīsu dabbavisesassa. Saṅkhepato vuttaṃ padābhihitaṃ atthaṃ byañjetīti byañjanaṃ, vākyaṃ. ‘‘Cattāro iddhipādā’’ti saṅkhepena kathitamatthaṃ ‘‘katame cattāro? Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti, vīriya, citta, vīmaṃsasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetī’’tiādinā pākaṭaṃ karotīti vākyameva byañjanaṃ, taṃ pana atthato padasamudāyoti daṭṭhabbaṃ. Saākhyātaṃ sanipātaṃ sakārakaṃ savisesanaṃ vākyanti hi vadanti. Nanu ca padenapi attho byañjīyatīti padampi byañjananti āpajjatīti? Taṃ na. Padamattasavanepi hi adhikārādivasena labbhamānehi padantarehi anusandhānaṃ katvāva atthasampaṭipatti hotīti vākyameva atthaṃ byañjayatīti.

"အက္ခရာပဒဗျဉ္ဇနအာကာရနိရုတ္တိနိဒ္ဒေသသမ္ပတ္တိယာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သဋ္ဌိ ဝဿသဟဿာနိ" စသည်တို့၌ 'သ' ကာရ၊ 'ဒု' ကာရ၊ 'သော' ကာရ စသည်တို့ကဲ့သို့ ရွတ်ဆိုအပ်သော အခါ၌ မပြီးဆုံးသေးသော ပုဒ်၌ ဝဏ္ဏ (အသံ) သည် အက္ခရာမည်၏။ ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) အားဖြင့် မပျက်စီးတတ်သောကြောင့်၎င်း၊ မယိုစီးတတ်သောကြောင့်၎င်း အက္ခရာမည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝဏ္ဏအား ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) မရှိပေ။ ပုဒ်သည် ဝေဝုစ်နှင့်တကွဖြစ်သောကြောင့် အနက်၏အစွမ်းဖြင့် အပြားသို့ လှည့်လည်ကျရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဝဏ္ဏကား ဝေဝုစ်မရှိသောကြောင့် ထိုသို့မဖြစ်။ သို့မဟုတ်လျှင် တစ်လုံးသော အက္ခရာရှိသော ပုဒ်ကိုလည်း အက္ခရာဟု ခေါ်၏။ "မော ဧဝံ ကိရ တံ" စသည်တို့၌ 'မ' ကာရ စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။ အချို့ဆရာတို့ကမူ - "ဒွါရသုံးပါး၌ စင်ကြယ်သော ပယောဂရှိသည်၏ အစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သော ဌာနရှိသော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဒေသနာသံတို့ဖြင့် မဟောအပ် (မရွတ်ဆိုအပ်) သောကြောင့်၎င်း၊ မဆိုအပ်သောကြောင့်၎င်း 'အက္ခရာ' ဟု သမုတ်အပ်၏။ ထိုအက္ခရာကို ပါရာယနိကပုဏ္ဏားတို့က စိတ်ဖြင့်မေးအပ်သော ပြဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရတနာဃရ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ သုံးသပ်တော်မူအပ်သော ပဋ္ဌာန်းမဟာပကရဏ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယူအပ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဝိဘတ်အဆုံးရှိ၍ အနက်ကို သိစေတတ်သောကြောင့် ပုဒ်မည်၏။ ထိုအက္ခရာအပေါင်းဖြင့် အနက်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ပုဒ်မည်၏။ ထိုပုဒ်သည် နာမ်ပုဒ်၊ အာချာတ်ပုဒ်၊ ဥပသဂ်ပုဒ်၊ နိပါတ်ပုဒ်ဟု လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ် စသည်တို့သည် ဒြပ် (အရာဝတ္ထုသဘော) ကို အဓိကပြသော နာမ်ပုဒ်မည်၏။ နာမ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ဒြပ်သည် ထင်ရှားသောသဘောရှိ၏၊ ကိရိယာသည် မထင်ရှားသောသဘောရှိ၏။ 'တွေ့ထိ၏၊ ခံစား၏၊ သိ၏' စသည်တို့သည် ကိရိယာကို အဓိကပြသော အာချာတ်ပုဒ်မည်၏။ အာချာတ်ပုဒ်တို့ဖြင့် ကိရိယာသည် ထင်ရှားသောသဘောရှိ၏၊ ဒြပ်သည် မထင်ရှားသောသဘောရှိ၏။ "စိရပ္ပဝါသိံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ပ' သဒ္ဒါသည် ကင်းကွာခြင်းဟူသော ကိရိယာ၏ အထူးထင်ရှားသောသဘောကို ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကိရိယာအထူးကို ပြတတ်သောကြောင့်၎င်း၊ ကိရိယာအထူးကို သိစေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်၎င်း 'ပ' စသည်တို့သည် ဥပသဂ်ပုဒ်မည်၏။ ကိရိယာ၏၎င်း၊ ဒြပ်၏၎င်း သရုပ်အထူးကို ပြခြင်း၏အကြောင်းဖြစ်သော 'ဧဝံ' စသည်တို့သည် နိပါတ်ပုဒ်မည်၏။ "ဤသို့ နှလုံးသွင်းကုန်လော့၊ ဤသို့ နှလုံးမသွင်းအပ်ကုန်လော့" စသည်တို့၌ ကိရိယာအထူးကို ပြတတ်သောကြောင့် 'ဧဝံ' သဒ္ဒါသည် ကိရိယာအထူးကို ပြတတ်၏။ "ဤသို့သော သီလရှိကုန်သော၊ ဤသို့သော တရားရှိကုန်သော" စသည်တို့၌မူ ဒြပ်အထူးကို ပြတတ်၏။ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော၊ ပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် ဗျဉ္ဇနမည်၏။ ၎င်းသည် ဝါကျပင်တည်း။ "ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့" ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ကို "ရဟန်းတို့၊ အဘယ်လေးပါးတို့နည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏၊ ဝီရိယ၊ စိတ်၊ ဝီမံသသမာဓိပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏" စသည်ဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့် ဝါကျသည်သာလျှင် ဗျဉ္ဇနမည်၏။ ထိုဝါကျသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ပုဒ်အပေါင်းဟူ၍ သိအပ်၏။ အာချာတ်၊ နိပါတ်၊ ကာရက၊ ဝိသေသနတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော စကားကို ဝါကျဟူ၍ ဆိုကြကုန်၏။ "ပုဒ်ဖြင့်လည်း အနက်ကို ထင်ရှားစေအပ်သည်မဟုတ်လော၊ ထို့ကြောင့် ပုဒ်ကိုလည်း ဗျဉ္ဇနအဖြစ်သို့ ရောက်သင့်သည် မဟုတ်လော" ဟု မေးမူကား၊ ထိုစကားကို မဆိုအပ်။ အကြောင်းမူကား ပုဒ်မျှကို ကြားရရုံဖြင့် သက်ဆိုင်ရာအစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော အခြားသော ပုဒ်တို့နှင့် စေ့စပ်ခြင်းကို ပြု၍သာလျှင် အနက်၏ ပြီးပြည့်စုံခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝါကျသည်သာလျှင် အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်၏။

Pakārato vākyavibhāgo ākāro. ‘‘Tattha katamo chando? Yo chando chandikatā kattukamyatā’’ti evamādīsu kathitasseva vākyassa [Pg.330] anekavidhena vibhāgakaraṇaṃ ākāro nāma. Ākārābhihitaṃ nibbacanaṃ nirutti. ‘‘Phasso vedanā’’ti evamādīsu ākārena kathitaṃ ‘‘phusatīti phasso, vedayatīti vedanā’’ti nīharitvā vitthāravacanaṃ nirutti nāma. ‘‘Nibbānaṃ maggati, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese vā mārento gacchatīti maggo’’tiādinā nibbacanavitthāro niravasesadesanattā niddeso. Atha vā vedayatīti vedanāti nibbacanaladdhapadesu sukhadukkhaadukkhamasukhāsu sukhayatīti sukhā, dukkhayatīti dukkhā, neva dukkhayati na sukhayatīti adukkhamasukhāti atthavitthāro niravasesena kathitattā niddeso nāma. Etesaṃ akkharādīnaṃ byañjanapadānaṃ sampattiyā sampannatāya sabyañjanaṃ.

ဝါကျကို အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် အာကာရမည်၏။ ထိုအာကာရတို့တွင် "အဘယ်သည် ဆန္ဒနည်း၊ အကြင်ဆန္ဒ၊ ဆန္ဒရှိသည်၏အဖြစ်၊ ပြုလိုသည်၏ အဖြစ်" စသည်တို့၌ ဟောအပ်ပြီးသော ဝါကျကိုပင် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းသည် အာကာရမည်၏။ အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော စကား၏ ပြီးမြောက်ခြင်း (နိရုတ္တိဝေဖန်ချက်) သည် နိရုတ္တိမည်၏။ "ဖဿ၊ ဝေဒနာ" စသည်တို့၌ အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော "တွေ့ထိတတ်သောကြောင့် ဖဿမည်၏၊ ခံစားတတ်သောကြောင့် ဝေဒနာမည်၏" ဟု ထုတ်ဆောင်၍ အကျယ်ဖွင့်ဆိုသောစကားသည် နိရုတ္တိမည်၏။ "နိဗ္ဗာန်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့်၎င်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိသူတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့်၎င်း၊ ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် သွားတတ်သောကြောင့်၎င်း မဂ်မည်၏" စသည်ဖြင့် ဝါကျ၏ ပြီးမြောက်ပုံအကျယ်ကို အကြွင်းမရှိ ညွှန်ပြတတ်သောကြောင့် နိဒ္ဒေသမည်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း "ခံစားတတ်သောကြောင့် ဝေဒနာ" ဟု ပြီးမြောက်ကြောင်းကို ရအပ်သောပုဒ်တို့၌ "ချမ်းသာသောဝေဒနာ၊ ဆင်းရဲသောဝေဒနာ၊ မဆင်းရဲမချမ်းသာသောဝေဒနာ" တို့တွင် "ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် သုခါ၊ ဆင်းရဲစေတတ်သောကြောင့် ဒုက္ခါ၊ ဆင်းရဲလည်း မဆင်းရဲ ချမ်းသာလည်း မချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် အဒုက္ခမသုခါ" ဟု အနက်အကျယ်ကို အကြွင်းမရှိ ဟောအပ်သောကြောင့် နိဒ္ဒေသမည်၏။ ထိုအက္ခရာအစရှိသော သဒ္ဒါပုဒ် (ဗျဉ္ဇနပဒ) တို့၏ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'သဗျဉ္ဇန' (ဗျည်းနှင့်တကွဖြစ်သော တရား) မည်၏။

Evaṃ panassa atthapadasamāyogo byañjanapadasampatti ca veditabbā. Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapeti. Tathā hi padāvayavaggahaṇamukhena padaggahaṇaṃ, gahitena ca padena padatthāvabodho gahitapubbasaṅketassa hotīti bhagavā akkharehi saṅkāseti. Yasmā pana akkharehi saṃkhittena dīpiyamāno attho padapariyosāne vākyassa apariyositattā padena paṭhamaṃ pakāsito dīpito hoti, tasmā padehi pakāseti. Vākyapariyosāne pana so attho vivarito vivaṭo kato hotīti byañjanehi vivarati. Yasmā ca pakārehi vākyabhede kate tadattho vibhatto nāma hoti, tasmā ākārehi vibhajati. Tathā vākyāvayavānaṃ paccekaṃ nibbacanavibhāge kate so attho pākaṭo hotīti niruttīhi uttāniṃ karoti. Katanibbacanehi pana vākyāvayavehi vitthāravasena niravasesato desitehi veneyyānaṃ cittaparitosanaṃ buddhinisānañca kataṃ hotīti niddesehi paññapeti. Apica bhagavā akkharehi ugghaṭetvā padehi vineti ugghaṭitaññuṃ, byañjanehi vipañcetvā ākārehi vineti vipañcitaññuṃ, niruttīhi netvā niddesehi vineti neyyaṃ. Evañcāyaṃ dhammo ugghaṭiyamāno ugghaṭitaññuṃ vineti, vipañciyamāno vipañcitaññuṃ, nīyamāno neyyaṃ. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, nayanaṃ ante. Evaṃ tīsu kālesu tidhā desito dosattayavidhamano guṇattayāvaho tividhavineyyavinayanoti evampi tividhakalyāṇoyaṃ [Pg.331] dhammo atthabyañjanapāripūriyā sāttho sabyañjanoti veditabbo. Vuttañhetaṃ nettipakaraṇe (netti. 9) –

ဤသို့လျှင် ထိုပါဠိတော်၏ အနက်ရှိသောပုဒ်၏ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို၎င်း၊ သဒ္ဒါပုဒ် (ဗျဉ္ဇနပဒ) ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို၎င်း သိအပ်၏။ ထိုစကားတော်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် အကျဉ်းပြတော်မူ၏၊ ပုဒ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာပြတော်မူ၏၊ ဗျဉ္ဇနတို့ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏၊ အာကာရတို့ဖြင့် ဝေဖန်တော်မူ၏၊ နိရုတ္တိတို့ဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူ၏၊ နိဒ္ဒေသတို့ဖြင့် သိစေတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းကို ယူခြင်းဖြင့် ပုဒ်ကို ယူရ၏၊ ယူအပ်သော ပုဒ်ဖြင့် ပုဒ်၏အနက်ကို သိခြင်းသည် ရှေး၌ ကတိကဝတ်ပြုဖူးသော (အမှတ်သညာရှိသော) သူအား ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် အကျဉ်းပြတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် အက္ခရာတို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ပြအပ်သော အနက်သည် ပုဒ်၏အဆုံး၌ ဝါကျမပြီးဆုံးသေးသောကြောင့် ပုဒ်ဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပြအပ်၊ ပြသအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပုဒ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာပြတော်မူ၏။ ဝါကျ၏အဆုံး၌မူ ထိုအနက်သည် ဖွင့်အပ်၊ ပွင့်လင်းစေအပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဗျဉ္ဇနတို့ဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့်လည်း အပြားတို့ဖြင့် ဝါကျကို ခွဲခြားအပ်သော် ထိုဝါကျအနက်သည် ဝေဖန်အပ်သည် မည်၏၊ ထို့ကြောင့် အာကာရတို့ဖြင့် ဝေဖန်တော်မူ၏။ ထို့အတူ ဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အသီးသီး ပြီးမြောက်ပုံ ခွဲခြား၍ ဟောပြသော် ထိုအနက်သည် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် နိရုတ္တိတို့ဖြင့် ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူ၏။ ပြီးမြောက်ပုံကို ဆိုအပ်ပြီးသော ဝါကျအစိတ်အပိုင်းတို့ကို အကျယ်အားဖြင့် အကြွင်းမရှိ ဟောကြားအပ်သော် ချွတ်ထိုက်သောဝေနေယျတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်းကို၎င်း၊ ပညာကို ထက်မြက်စေခြင်းကို၎င်း ပြုအပ်သည်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် နိဒ္ဒေသတို့ဖြင့် သိစေတော်မူ၏။ တစ်နည်းကား - မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် (တရားကို) အကျဉ်းဖွင့်လျက် ပုဒ်တို့ဖြင့် ဥဂ္ဃာဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတော်မူ၏၊ ဗျဉ္ဇနတို့ဖြင့် အကျယ်ချဲ့လျက် အာကာရတို့ဖြင့် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတော်မူ၏၊ နိရုတ္တိတို့ဖြင့် ဆောင်လျက် နိဒ္ဒေသတို့ဖြင့် နေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤတရားတော်သည် အကျဉ်းဖွင့်အပ်သော် ဥဂ္ဃာဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏၊ အကျယ်ချဲ့အပ်သော် ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏၊ ဆောင်အပ်သော် နေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏။ ထိုဆုံးမခြင်း၌ အကျဉ်းပြခြင်း (ဥဂ္ဃဋနာ) သည် အစဖြစ်၏၊ အကျယ်ချဲ့ခြင်း (ဝိပဉ္စနာ) သည် အလယ်ဖြစ်၏၊ (နိဒ္ဒေသသို့) ဆောင်ခြင်းသည် အဆုံးဖြစ်၏။ ဤသို့ ကာလသုံးပါးတို့၌ သုံးပါးသောအပြားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော၊ (ရာဂ စသော) ဒေါသသုံးပါးကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ (သီလ စသော) ဂုဏ်သုံးပါးကို ဆောင်တတ်သော၊ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမကြောင်းဖြစ်သော ဤတရားတော်သည် သုံးပါးသောအပြားရှိသော ကလျာဏ (ကောင်းခြင်း) ရှိ၏၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'သာတ္ထ'၊ သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'သဗျဉ္ဇန' မည်၏ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤစကားကို နေတ္တိပကရဏကျမ်း၌ "ထိုစကားတော်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့်... အဆုံး၌ ကောင်းခြင်းရှိ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သတည်း။

‘‘Tattha bhagavā akkharehi saṅkāseti, padehi pakāseti, byañjanehi vivarati, ākārehi vibhajati, niruttīhi uttāniṃ karoti, niddesehi paññapeti. Tattha bhagavā akkharehi ca padehi ca ugghaṭeti, byañjanehi ca ākārehi ca vipañceti, niruttīhi ca niddesehi ca vitthāreti. Tattha ugghaṭanā ādi, vipañcanā majjhe, vitthāranā pariyosānaṃ. Soyaṃ dhammavinayo ugghaṭiyanto ugghaṭitaññuṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu ādikalyāṇoti. Vipañciyanto vipañcitaññuṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu majjhekalyāṇoti. Vitthāriyanto neyyaṃ puggalaṃ vineti, tena naṃ āhu pariyosānakalyāṇotī’’ti.

ထိုသာသနာတော်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ပုဒ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏၊ ဗျည်းတို့ဖြင့် ဖွင့်လှစ်တော်မူ၏၊ အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဝေဖန်တော်မူ၏၊ နိရုတ္တိ (ဘာသာစကားနည်းလမ်း) တို့ဖြင့် အနက်ကို ပေါ်လွင်စေတော်မူ၏၊ နိဒ္ဒေသ (အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်) တို့ဖြင့် ပညတ်တော်မူ၏။ ထိုသာသနာတော်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အက္ခရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အကျဉ်းပြတော်မူ၏။ ဗျည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အလယ်အလတ်အားဖြင့် ဝေဖန်ပြတော်မူ၏။ နိရုတ္တိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဒ္ဒေသတို့ဖြင့်လည်းကောင်း အကျယ်ချဲ့၍ ဟောတော်မူ၏။ ထိုတွင် အကျဉ်းပြခြင်းသည် အစဖြစ်၏၊ အလယ်အလတ်ပြခြင်းသည် အလယ်ဖြစ်၏၊ အကျယ်ပြခြင်းသည် အဆုံးဖြစ်၏။ အကျဉ်းပြအပ်သော ဤဓမ္မဝိနယသည် အကျဉ်းမျှဖြင့် သိလွယ်သော (ဥဂ္ဃဋိတညူ) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဓမ္မဝိနယကို 'အစ၌ ကောင်းခြင်း (အာဒိကလျာဏ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ အလယ်အလတ်ပြအပ်သော ဤဓမ္မဝိနယသည် အလယ်အလတ်အားဖြင့် သိလွယ်သော (ဝိပဉ္စိတညူ) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဓမ္မဝိနယကို 'အလယ်၌ ကောင်းခြင်း (မဇ္ဈေကလျာဏ)' ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျယ်ပြအပ်သော ဤဓမ္မဝိနယသည် ဆွဲဆောင်၍ ညွှန်ပြအပ်သော (နေယျ) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆုံးမတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဓမ္မဝိနယကို 'အဆုံး၌ ကောင်းခြင်း (ပရိယောသာနကလျာဏ)' ဟု ဆိုအပ်၏။

Atthagambhīratātiādīsu attho nāma tantiattho. Dhammo tanti. Paṭivedho tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Desanā nāma manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Te panete atthādayo yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo mandabuddhīhi dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Atha vā attho nāma hetuphalaṃ. Dhammo hetu. Desanā paññatti, yathādhammaṃ dhammābhilāpo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedho abhisamayo, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo lakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Tepi cete atthādayo yasmā anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Tesu paṭivedhassapi atthasannissitattā vuttaṃ ‘‘atthagambhīratāpaṭivedhagambhīratāhi sāttha’’nti atthaguṇadīpanato. Tāsaṃ dhammadesanānaṃ byañjanasannissitattā vuttaṃ ‘‘dhammagambhīratādesanāgambhīratāhi sabyañjana’’nti tāsaṃ byañjanasampattidīpanato. Atthesu pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā, atthadhammaniruttipaṭisambhidāsu pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti imissāpi paṭisambhidāya atthavisayattā āha ‘‘atthapaṭibhānapaṭisambhidāvisayato sāttha’’nti atthasampattiyā [Pg.332] asati tadabhāvato. Dhammoti tanti. Niruttīti tantipadānaṃ niddhāretvā vacanaṃ. Tattha pabhedagatāni ñāṇāni dhammaniruttipaṭisambhidāti āha ‘‘dhammaniruttipaṭisambhidāvisayato sabyañjana’’nti asati byañjanasampattiyā tadabhāvato.

အနက်နက်နဲခြင်း စသည်တို့၌ 'အနက်' မည်သည် ပါဠိတော်၏ အနက်ဖြစ်၏။ 'ဓမ္မ' မည်သည် ပါဠိတော်ဖြစ်၏။ 'ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ)' မည်သည် ပါဠိတော်နှင့် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သိခြင်းတည်း။ 'ဟောကြားခြင်း (ဒေသနာ)' မည်သည် စိတ်ဖြင့် စနစ်တကျ သတ်မှတ်အပ်သော ပါဠိတော်ကို ဟောကြားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုအနက် စသည်တို့သည် ယုန်စသော တိရစ္ဆာန်တို့အား မဟာသမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ ပညာနည်းသော သူတို့အား သက်ဆင်းရခဲခြင်း၊ တည်ရာမရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် နက်နဲကုန်၏။ သို့မဟုတ် 'အနက်' မည်သည် အကြောင်း၏ အကျိုးဖြစ်၏။ 'ဓမ္မ' မည်သည် အကြောင်းဖြစ်၏။ 'ဒေသနာ' မည်သည် ပညတ်ခြင်း၊ တရားအားလျော်စွာ တရားကို ပြောဆိုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် အနုလုံပဋိလုံ၊ အကျဉ်းအကျယ် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဟောကြားခြင်းတည်း။ 'ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ)' မည်သည် တရားကို ရခြင်း (အဘိသမယ) တည်း၊ အကျိုးအားလျော်စွာ တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ တရားအားလျော်စွာ အနက်တို့၌လည်းကောင်း၊ ပညတ်မှုလမ်းကြောင်းအားလျော်စွာ ပညတ်တို့၌လည်းကောင်း သိမြင်ခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် ထိုထိုတရားတို့၏ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော၊ လက္ခဏာဟု ဆိုအပ်သော မဖောက်မပြန်သော သဘာဝတည်း။ ထိုအနက်စသည်တို့သည်လည်း မဆည်းပူးအပ်သော ကုသိုလ်အဆောက်အဦး ရှိကုန်သော၊ ပညာနည်းသောသူတို့အား ယုန်စသည်တို့အတွက် မဟာသမုဒ္ဒရာကဲ့သို့ သက်ဆင်းရခဲခြင်း၊ တည်ရာမရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် နက်နဲကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည်လည်း အနက်ကို မှီသောကြောင့် အနက်ဂုဏ်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် ‘အနက်နက်နဲခြင်း၊ ပဋိဝေဓနက်နဲခြင်းတို့ကြောင့် သာတ္ထ (အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားဒေသနာတို့၏ ဗျည်းကို မှီသောကြောင့် ထိုဒေသနာတို့၏ ဗျည်းပြည့်စုံခြင်းကို ပြခြင်းအားဖြင့် ‘ဓမ္မနက်နဲခြင်း၊ ဒေသနာနက်နဲခြင်းတို့ကြောင့် သဗျဉ္ဇန (ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အနက်တို့၌ အပြားသို့ ရောက်သောဉာဏ်သည် 'အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ' မည်၏၊ အတ္ထ၊ ဓမ္မ၊ နိရုတ္တိ ပဋိသမ္ဘိဒါတို့၌ အပြားသို့ ရောက်သောဉာဏ်သည် 'ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါ' မည်၏။ ဤပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါသည်လည်း အနက်အာရုံရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ၊ ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတို့၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် သာတ္ထ မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံမှုမရှိလျှင် ထိုပဋိသမ္ဘိဒါမဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'ဓမ္မ' မည်သည် ပါဠိတော်ဖြစ်၏။ 'နိရုတ္တိ' မည်သည် ပါဠိပုဒ်တို့ကို ခွဲထုတ်၍ ဆိုခြင်းတည်း။ ထိုဘာသာစကား၌ အပြားသို့ရောက်သော ဉာဏ်တို့သည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါ မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ၊ နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတို့၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် သဗျဉ္ဇန မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဗျည်းပြည့်စုံမှု မရှိလျှင် ထိုပဋိသမ္ဘိဒါ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

Parikkhakajanappasādakantīti ettha iti-saddo hetuattho. Yasmā parikkhakajanānaṃ kiṃkusalagavesīnaṃ pasādāvahaṃ, tasmā sātthaṃ. Atthasampannanti phalena hetuno anumānaṃ nadīpūrena viya upari vuṭṭhipavattiyā. Sātthakatā panassa paṇḍitavedanīyatāya, sā paramagambhīrasaṇhasukhumabhāvato veditabbā. Vuttañhetaṃ ‘‘gambhīro duddaso’’tiādi. Lokiyajanappasādakanti sabyañjananti yasmā lokiyajanassa pasādāvahaṃ, tasmā sabyañjanaṃ. Lokiyajano hi byañjanasampattiyā tussati. Idhāpi phalena hetuno anumānaṃ. Sabyañjanatā panassa saddheyyatāya, sā ādikalyāṇādibhāvato veditabbā. Atha vā paṇḍitavedanīyato sātthanti paññāpadaṭṭhānatāya atthasampannataṃ āha, tato parikkhakajanappasādakaṃ saddheyyato sabyañjananti saddhāpadaṭṭhānatāya byañjanasampannataṃ, tato lokiyajanappasādatanti evamettha attho daṭṭhabbo. Gambhīrādhippāyato sātthanti adhippāyato agādhāpāratāya atthasampannaṃ aññathā tadabhāvato. Uttānapadato sabyañjananti subodhasaddakatāya byañjanasampannaṃ paramagambhīrassapi atthassa vineyyānaṃ suviññeyyabhāvāpādanato. Sabbopesa atthasampattiyā sātthaṃ, byañjanasampattiyā sabyañjananti sabbapaṭhamaṃ vuttasseva atthadvayassa papañcoti daṭṭhabbo. Tathā ceva tattha tattha saṃvaṇṇitaṃ. Tathā hettha vikappassa samuccayassa vā aggahaṇaṃ. Upanetabbassa abhāvatoti pakkhipitabbassa vodānatthassa avuttassa abhāvato. Kevalasaddo sakalādhivacananti āha ‘‘sakalaparipuṇṇabhāvenā’’ti, sabbabhāgehi paripuṇṇatāyāti attho. Apanetabbassāti saṃkilesadhammassa.

'စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သော သူကို ကြည်ညိုစေတတ်သောကြောင့်' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်ရှိ၏။ 'အဘယ်သည် ကုသိုလ်ဖြစ်သနည်း' ဟု ရှာမှီးလေ့ရှိသော စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောသူတို့အား ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် သာတ္ထ (အနက်နှင့်ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဟူသည် အကျိုးတရားဖြင့် အကြောင်းတရားကို ဆင်ခြင်သိရှိခြင်း ဖြစ်၏၊ မြစ်ရေပြည့်လျှံသဖြင့် အထက်အညာ၌ မိုးရွာခြင်းကို သိရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသာသနာတော်၏ အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော အဖြစ်သည် ပညာရှိတို့သာ သိအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ထိုအဖြစ်ကို အလွန်နက်နဲသိမ်မွေ့နူးညံ့သော သဘာဝအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'နက်နဲ၏၊ မြင်နိုင်ခဲ၏' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ 'လောကီလူသားတို့ကို ကြည်ညိုစေတတ်သောကြောင့် သဗျဉ္ဇန (ဗျည်းနှင့်ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏' ဟု ဆိုရာ၌ လောကီလူသားတို့အား ကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် သဗျဉ္ဇန မည်၏။ လောကီလူသားတို့သည် သဒ္ဒါဗျည်း ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် နှစ်သက်တတ်ကြကုန်၏။ ဤ၌လည်း အကျိုးတရားဖြင့် အကြောင်းတရားကို ဆင်ခြင်သိရှိခြင်းတည်း။ ထိုသာသနာတော်၏ ဗျည်းနှင့်ပြည့်စုံသော အဖြစ်သည် ယုံကြည်ထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုယုံကြည်ထိုက်သော အဖြစ်ကို အစ၌ ကောင်းခြင်း (အာဒိကလျာဏ) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ပညာရှိတို့သာ သိအပ်သောကြောင့် သာတ္ထ (အနက်နှင့်ပြည့်စုံခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသို့ဖြင့် ပညာကို အနီးကပ်အကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်း) ပြု၍ အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောသူကို ကြည်ညိုစေတတ်၏။ ယုံကြည်ထိုက်သောကြောင့် သဗျဉ္ဇန (ဗျည်းနှင့်ပြည့်စုံခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ သဒ္ဓါကို အနီးကပ်အကြောင်း ပြု၍ ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဟောတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် လောကီလူသားတို့ကို ကြည်ညိုစေတတ်၏ ဟူ၍ ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ အဓိပ္ပာယ် နက်နဲခြင်းကြောင့် သာတ္ထ မည်၏၊ အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် အတိုင်းမသိ ကျယ်ဝန်းနက်နဲသောကြောင့် အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ပါက အနက်နှင့်ပြည့်စုံခြင်း မရှိနိုင်။ ပုဒ်တို့ ပေါ်လွင်ထင်ရှားသောကြောင့် သဗျဉ္ဇန မည်၏၊ သိလွယ်သော သဒ္ဒါရှိသောကြောင့် ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ အလွန်နက်နဲသော အနက်ကိုပင် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျတို့အား အလွယ်တကူ သိနိုင်စေရန် ပြုတော်မူသောကြောင့်တည်း။ အလုံးစုံသော ဤအနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သာတ္ထ မည်၏၊ ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သဗျဉ္ဇန မည်၏ ဟူသော ဤစကားသည် အဦးဆုံး ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်နှစ်မျိုး၏ အကျယ်ချဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုထိုကျမ်းတို့၌ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ဤကျမ်း၌ သို့မဟုတ် (ဝိကပ္ပ) သို့မဟုတ် ၎င်း...၎င်း (သမုစ္စယ) ကို မယူရခြင်းသည် ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထပ်ဆင့် ဖြည့်စွက်အပ်သော၊ မဟောဘဲ ထားအပ်သော စင်ကြယ်သောအနက် မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ကေဝလ' သဒ္ဒါသည် အလုံးစုံကို ပြောသော စကားဖြစ်သောကြောင့် 'အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော အဖြစ်ဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ခပ်သိမ်းသော အဖို့တို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဖယ်ထုတ်အပ်သော ဟူသည် ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်း တရား၏ (မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha pana ayaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesu atthesu dissati.

'ဗြဟ္မစရိယကို ပြတော်မူ၏' ဟူသော ဤနေရာ၌မူ ဤ 'ဗြဟ္မစရိယ' သဒ္ဒါကို အလှူပေးခြင်း (ဒါန)၊ ဝေယျာဝစ္စပြုခြင်း၊ ငါးပါးသီလ (ပဉ္စသိက္ခာပဒသီလ)၊ အပ္ပမညာတရားများ၊ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (မေထုနဝိရတိ)၊ မိမိမယားဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း (သဒါရသန္တောသ)၊ ဝီရိယ၊ ဥပုသ်သီလ (ဥပေါထသင်္ဂ)၊ အရိယမဂ်၊ သာသနာတော် ဟူသော ဤအနက်တို့၌ တွေ့ရှိရ၏။

‘‘Kiṃ [Pg.333] te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāgamahāvimānaṃ.

“နဂါးမင်း၊ သင်၏အကျင့် (ဝတ်) သည် အဘယ်နည်း၊ သင်၏ မြတ်သော အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကား အဘယ်နည်း။ အဘယ်သို့ ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ကျင့်သုံးအပ်သော ကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဤသို့သော တန်ခိုး၊ အရောင်အဝါ၊ အားဗလ၊ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ပဋိသန္ဓေရခြင်း ဖြစ်သနည်း၊ သင်၏ ဤမဟာနဂါးဗိမာန်ကြီးသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း။”

‘‘Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

“လူ့ပြည်၌ ရှိစဉ်အခါက ကျွန်ုပ်နှင့် ကျွန်ုပ်၏ဇနီး မယားနှစ်ဦးစလုံးသည် သဒ္ဓါတရားရှိသော အလှူဒါယကာများ ဖြစ်ခဲ့ကြပါသည်။ ထိုစဉ်က ကျွန်ုပ်၏အိမ်သည် ရေတွင်း ရေကန်သဖွယ် (အလှူခံတို့ သုံးဆောင်ရန် အမြဲဖွင့်ထားသော နေရာ) ဖြစ်ခဲ့ပြီး သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း ရောင့်ရဲစေခဲ့ပါသည်။”

‘‘Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. –

“အို လုံ့လရှိသောသူ၊ ထိုအလှူဒါနသည်ပင် ကျွန်ုပ်၏ အကျင့် (ဝတ်) ဖြစ်ပါ၏၊ ထိုဒါနသည်ပင် ကျွန်ုပ်၏ ဗြဟ္မစရိယ ဖြစ်ပါ၏။ ထိုကောင်းစွာ ဆောက်တည်ကျင့်သုံးအပ်သော ဒါန၏ အကျိုးကြောင့် ဤသို့သော တန်ခိုး၊ အရောင်အဝါ၊ အားဗလ၊ ဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံသော ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါ၏၊ ဤမဟာဗိမာန်ကြီးသည်လည်း ကျွန်ုပ်၏ အကျိုးတရား ဖြစ်ပါ၏။”

Imasmiñhi puṇṇakajātake (jā. 2.22.1592-1593, 1595) dānaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

ဤပုဏ္ဏကဇာတ်တော်၌ အလှူဒါနကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“အဘယ်ကြောင့် သင့်လက်သည် အလိုရှိတိုင်း ပေးနိုင်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် သင့်လက်မှ ပျားရည်ကဲ့သို့ ချိုမြိန်သော အရသာတို့ ယိုစီးသနည်း။ သင်၏ အဘယ်သို့သော ဗြဟ္မစရိယအကျင့်ကြောင့် သင့်လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်အကျိုးသည် ပြီးပြည့်စုံသနည်း။”

‘‘Tena pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. –

“ထိုအကျင့်ကြောင့် ကျွန်ုပ်၏ လက်သည် အလိုရှိတိုင်း ပေးနိုင်ပါ၏၊ ထိုအကျင့်ကြောင့် ကျွန်ုပ်၏ လက်မှ ချိုမြိန်သော အရသာတို့ ယိုစီးပါ၏။ ကျွန်ုပ်၏ ထိုဗြဟ္မစရိယအကျင့်ကြောင့် လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်အကျိုးသည် ပြီးပြည့်စုံရပါ၏။”

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi (pe. va. 275, 277) veyyāvaccaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ kho taṃ bhikkhave tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me pañcasikha brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti imasmiṃ mahāgovindasutte (dī. ni. 2.329) catasso appamaññāyo ‘‘brahmacariya’’nti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti imasmiṃ sallekhasutte (ma. ni. 1.83) methunavirati ‘‘brahmacariya’’nti vuttā.

ဤအင်္ဂုရပေတဝတ္ထု၌ ဝေယျာဝစ္စ (ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ပြုခြင်း) ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုသို့ ငါးပါးသောသီလသည် ခါမင်း၌ဖြစ်သော ဗြဟ္မစရိယမည်၏' ဟု ဤတိတ်္တိရဇာတ်၌ ငါးပါးသော သီလကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပဉ္စသိခ၊ ငါ၏ ထိုဗြဟ္မစရိယသည် ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ၊ ရာဂကင်းခြင်းငှာ၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းငှာ မဖြစ်၊ ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ဖြစ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏' ဟု ဤမဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ လေးပါးသော အပ္ပမညာတရားတို့ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သူတစ်ပါးတို့သည် မမြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူများ ဖြစ်ကုန်လတ္တံ့၊ ငါတို့မူကား ဤသာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူများ ဖြစ်ကုန်အံ့' ဟု ဤသံလေခသုတ်၌ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Mayañca [Pg.334] bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. –

ငါတို့သည်လည်း မိမိမယားကို မလွန်ကျူးကုန်၊ ငါတို့ကိုလည်း မယားတို့က မလွန်ကျူးကုန်။ ထိုမယားတို့မှတစ်ပါး မိမိမယား၌သာ ရောင့်ရဲခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကုန်၏၊ ထိုသို့ကျင့်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ငါတို့၏ ပျိုရွယ်သူတို့သည် အသက်မသေကြကုန်။

Mahādhammapālajātake (jā. 1.10.97) sadārasantoso ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti lomahaṃsanasutte (ma. ni. 1.155) vīriyaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ.

မဟာဓမ္မပါလဇာတ်၌ မိမိမယား၌သာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်ခြင်းကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သာရိပုတ္တရာ၊ ငါသည် လေးပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော ခြိုးခြံခြင်းတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခဲ့ဖူးသည်ဟု ကောင်းစွာသိ၏၊ ငါသည် ပြည့်စုံစွာ ခြိုးခြံကျင့်ကြံသူ ဖြစ်ခဲ့၏' ဟု လောမဟံသနသုတ်၌ ဝီရိယ (လုံ့လ) ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. –

ယုတ်သော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏။ အလတ်စား ဗြဟ္မစရိယကြောင့် နတ်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ မြတ်သော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်၏။

Evaṃ (jā. 2.22.429) nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti mahāgovindasuttasmiṃyeva (dī. ni. 2.329) ariyamaggo ‘‘brahmacariya’’nti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāvadeva manussehi suppakāsita’’nti pāsādikasutte (dī. ni. 3.174) sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ ‘‘brahmacariya’’nti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva ‘‘brahmacariya’’nti adhippetanti āha ‘‘sikkhattayapariggahitattā’’tiādi. Seṭṭhehīti buddhādīhi seṭṭhehi. Seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ vā cariyaṃ brahmacariyaṃ.

ဤသို့ နေမိဇာတ်၌ မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော ဥပုသ်ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပဉ္စသိခ၊ ငါ၏ ဤဗြဟ္မစရိယသည် စင်စစ် ငြီးငွေ့ခြင်းငှာ၊ ရာဂကင်းခြင်းငှာ... ဤသည်ကား မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ပင်တည်း' ဟု မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ပင် အရိယမဂ်ကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ထိုဤ ဗြဟ္မစရိယသည် ပြည့်စုံစည်ပင် ပြန့်ပွားလျက် လူအများ သိရှိကြပြီး လူတို့အကြား၌ ကောင်းစွာ ထင်ရှား၏' ဟု ပါသာဒိကသုတ်၌ သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော သာသနာတော်တစ်ခုလုံးကို 'ဗြဟ္မစရိယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဤသာသနာတော်တည်းဟူသော ဗြဟ္မစရိယကိုပင် အလိုရှိအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့်' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ 'မြတ်သောသူတို့' ဟူသည်ကား ဘုရားအစရှိသော မြတ်သောသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ မြတ်သောအနက်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာနှင့်တူသော အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ဗြဟ္မစရိယ' မည်၏။

Sanidānanti heṭṭhā vuttalakkhaṇena nidānena sanidānaṃ. Sauppattikanti saaṭṭhuppattikaṃ. Veneyyānaṃ anurūpatoti veneyyānaṃ cariyādianurūpato. Atthassāti desiyamānassa sīlādiatthassa. Hetudāharaṇayuttatoti ‘‘taṃ kissa hetu seyyathāpi, bhikkhave’’ti ca ādinā tattha tattha hetupamaggahaṇena hetudāharaṇehi yuttato. Saddhāpaṭilābhenāti ‘‘te taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhantī’’tiādinā vuttasaddhāpaṭilābhena. Paṭipattiyāti sīlavisuddhiyādisammāpaṭipattiyā, paṭipattinimittanti attho. Adhigamabyattitoti saccappaṭivedhena adhigamaveyyattiyasabbhāvato sātthaṃ kapilamatādi viya tucchaṃ niratthakaṃ ahutvā [Pg.335] atthasampannanti katvā. Pariyattiyāti pariyattidhammaparicayena. Āgamabyattitoti durakkhātadhammesu paricayaṃ karontassa viya sammohaṃ ajanetvā bāhusaccaveyyattiyasabbhāvato sabyañjanaṃ. Byañjanasampattiyā hi sati āgamabyattīti. Sīlādipañcadhammakkhandhayuttatoti sīlādīhi pañcahi dhammakoṭṭhāsehi avirahitattā. Kevalaparipuṇṇanti anavasesena samantato puṇṇaṃ pūritaṃ. Nirupakkilesatoti diṭṭhimānādiupakkilesābhāvato. Nittharaṇatthāyāti vaṭṭadukkhato nissaraṇāya. Lokāmisanirapekkhatoti kathañcipi taṇhāsannissayassa anissayato parisuddhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo ‘‘imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmī’’ti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti, tasmā tassa desanā parisuddhāti.

‘သနိဒါန’ ဟူသည်ကား အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော အကြောင်း (နိဒါန်း) နှင့် တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သဥပ္ပတ္တိက’ ဟူသည်ကား ဖြစ်ရပ် (အတ္ထုပ္ပတ္တိ) နှင့် တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝေနေယျာနံ အနုရူပတော’ ဟူသည်ကား ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အကျင့်စရိုက်အားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘အတ္ထဿ’ ဟူသည်ကား ဟောကြားအပ်သော သီလစသော အကျိုးတရား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။ ‘ဟေတုဒါဟရဏယုတ္တတော’ ဟူသည်ကား 'ရဟန်းတို့၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ဥပမာသော်ကား' စသည်ဖြင့် ထိုထိုနေရာ၌ အကြောင်းနှင့် ဥပမာကို ယူဆောင်၍ အကြောင်းပြချက်၊ သာဓကတို့နှင့် ယှဉ်လျက် ဟောတော်မူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘သဒ္ဓါပဋิလာဘေန’ ဟူသည်ကား 'ထိုသူတို့သည် ထိုတရားကို ကြားနာရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၌ သဒ္ဓါတရားကို ရရှိကြကုန်၏' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါတရားကို ရရှိစေခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ပဋိပတ္တိယာ’ ဟူသည်ကား သီလစင်ကြယ်ခြင်းစသော သမ္မာပဋိပတ်ကျင့်စဉ်အားဖြင့် ဖြစ်၏၊ ပဋိပတ္တိကျင့်စဉ်၏ အကြောင်း (နိမိတ်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အဓိဂမဗျတ္တိတော’ ဟူသည်ကား သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော တရားထူးကို ထင်ရှားစေနိုင်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ‘အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၏’ (သာတ္ထံ) ဟု ဆိုရာ၌ ကပ္ပိလရသေ့၏ အယူဝါဒကဲ့သို့ အချည်းနှီး အကျိုးမရှိသည်မဟုတ်ဘဲ အနှစ်သာရ အကျိုးထူးနှင့် ပြည့်စုံစေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပရိယတ္တိယာ’ ဟူသည်ကား ပရိယတ္တိတရားကို ဆည်းပူးလေ့ကျက်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘အာဂမဗျတ္တိတော’ ဟူသည်ကား မကောင်းသဖြင့် ဟောအပ်သော တရားတို့၌ လေ့ကျက်သူကဲ့သို့ တွေဝေခြင်းကို မဖြစ်စေဘဲ၊ အကြားအမြင်များခြင်း (ဗဟုသုတ) ၏ ရင့်ကျက်ထင်ရှားသော သဘောရှိသောကြောင့် ‘သဗျဉ္ဇန’ (အက္ခရာဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား သဒ္ဒါဗျည်းတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းရှိလျှင် ပရိယတ္တိတရား၏ ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်၏။ ‘သီလာဒိပဉ္စဓမ္မက္ခန္ဓယုတ္တတော’ ဟူသည်ကား သီလစသော တရားအစု (ဓမ္မက္ခန္ဓာ) ငါးပါးတို့နှင့် မကင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ’ ဟူသည်ကား အကြွင်းမရှိ ထက်ဝန်းကျင်မှ ပြည့်စုံစေအပ်သော။ ‘နိရုပက္ကိလေသတော’ ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိ၊ မာန စသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုများ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘နိတ္ထရဏတ္ထာယ’ ဟူသည်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ ‘လောကာမိသနိရပေက္ခတော’ ဟူသည်ကား တစ်စုံတစ်ရာမျှ တဏှာ၏ အမှီသဟဲကို မမှီသောကြောင့် ‘စင်ကြယ်၏’ (ပရိသုဒ္ဓံ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏ — ဤတရားဒေသနာကို အမှီပြု၍ လာဘ်လာဘကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရကိုသော်လည်းကောင်း ရအံ့ဟု ကြံစည်၍ ဟောပြောသူ၏ ဒေသနာသည် မစင်ကြယ်သော ဒေသနာဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်မူကား လောကီအာမိသကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ၊ အကျိုးစီးပွားကို ပျံ့နှံ့စေတတ်သော မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် နူးညံ့သော နှလုံးတော်ရှိသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့ကို ကယ်တင်လိုသော သဘော၌ တည်သော စိတ်တော်ဖြင့် တရားဟောတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် စင်ကြယ်လှပေ၏။

Sādhūti ayaṃ saddo ‘‘sādhu me bhante bhagavā saṃkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) āyācane dissati. ‘‘Sādhu bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane. ‘‘Tena hi brāhmaṇa sādhukaṃ suṇohī’’tiādīsu (ma. ni. 5.192) daḷhīkamme āṇattiyañca dissati.

‘သာဓု’ ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်အား အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တရားဟောတော်မူပါက ကောင်းပါလိမ့်မည်' စသည်တို့၌ တောင်းပန်ခြင်း (အာယာစန) အနက်၌ ထင်ရှား၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းပါပြီဟု ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ မိန့်ကြားချက်ကို ဝမ်းမြောက်စွာ ဝန်ခံ၍' စသည်တို့၌ ဝန်ခံခြင်း (သမ္ပဋိစ္ဆန) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'သာရိပုတ္တရာ၊ သာဓု သာဓု' စသည်တို့၌ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ခြင်း (သမ္ပဟံသန) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ပုဏ္ဏား၊ သို့ဖြစ်လျှင် ကောင်းစွာ နာယူလော့' စသည်တို့၌ မြဲမြံစေခြင်း (ဒဠှီကမ္မ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခြင်း (အာဏတ္တိ) အနက်၌လည်းကောင်း တွေ့ရ၏။

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. –

‘တရားကို နှစ်သက်မြတ်နိုးသော မင်းသည် ကောင်း၏၊ ပညာရှိသောသူသည် ကောင်း၏၊ မိတ်ဆွေတို့ကို မပြစ်မှားသောသူသည် ကောင်း၏၊ မကောင်းမှုကို မပြုခြင်းသည် ချမ်းသာကို ပေးတတ်၏’ စသည်တို့၌ ကောင်းသော (သုန္ဒရ) အနက်၌ ထင်ရှား၏။

Ādīsu (jā. 2.18.101) sundare. Idhāpi sundareyeva daṭṭhabboti āha ‘‘sādhu kho panāti sundaraṃ kho panā’’ti. Tattha sundaranti bhaddakaṃ. Bhaddakatā ca passantassa hitasukhāvahabhāvenāti āha ‘‘atthāvahaṃ sukhāvaha’’nti. Tattha atthāvahanti diṭṭhadhammikasamparāyikaparamatthasaññitahitāvahaṃ. Sukhāvahanti yathāvuttatividhasukhāvahaṃ. Tathārūpānanti tādisānaṃ. Yādisehi pana guṇehi bhagavā samannāgato, tehi catuppamāṇikassa lokassa sabbakālepi accantāya pasādanīyo tesaṃ yathābhūtasabhāvattāti dassento ‘‘yathārūpo’’tiādimāha. Tattha yathābhucca…pe… arahatanti iminā dhammappamāṇānaṃ lūkhappamāṇānañca sattānaṃ bhagavato [Pg.336] pasādāvahataṃ dasseti, taṃdassanena ca itaresampi rūpappamāṇaghosappamāṇānaṃ pasādāvahatā dassitā hotīti daṭṭhabbaṃ tadavinābhāvato. Brahmacariyaṃ pakāsetīti kittisaddo abbhuggatoti evamettha sambandhoti āha ‘‘dassanamattampi sādhu hotīti evamajjhāsayaṃ katvā’’tiādi. Tattha dassanamattampi sādhu hotīti ettha kosiyasakuṇavatthu kathetabbaṃ.

အစရှိသော ပါဠိတို့၌ (ဇာတ်။ ၂။ ၁၈။ ၁၀၁) "သာဓု" သဒ္ဒါကို ကောင်းသောအနက်၌သာ သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "သာဓု ခေါ ပနာတိ သုန္ဒရံ ခေါ ပနာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "သုန္ဒရံ" ဟူသည် ကောင်းမြတ်ခြင်းတည်း။ ကောင်းမြတ်သည် ဖြစ်၍လည်း ဖူးမြင်သောသူ၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "အတ္ထာဝဟံ" ဟူသည်ကား မျက်မှောက်၊ တမလွန်နှင့် ပရမတ်ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ခြင်း ဖြစ်၏။ "သုခါဝဟံ" ဟူသည်ကား ဆိုခဲ့ပြီးသော သုံးပါးသောအပြားရှိသော ချမ်းသာကို ဆောင်ခြင်းတည်း။ "တထာရူပါနံ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့သောသဘောရှိသူတို့အား ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏၊ ထိုဂုဏ်တို့ဖြင့် လေးပါးသောပမာဏရှိသော သတ္တဝါအပေါင်းအား ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ စင်စစ် ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ထိုသူတို့အား အဟုတ်အဟတ်သော သဘောအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ယထာရူပေါ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "ယထာဘုစ္စ...ပေ... အရဟတံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဓမ္မပမာဏရှိသော သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း၊ လုခပမာဏရှိသော သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရား၏ ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်သောအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြတော်မူခြင်းဖြင့်လည်း ကြွင်းသော ရူပပမာဏ၊ ဃောသပမာဏရှိသော သတ္တဝါတို့အားလည်း ကြည်ညိုဖွယ်ဖြစ်သောအဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရူပပမာဏ၊ ဃောသပမာဏတို့နှင့် မကင်းသောကြောင့်တည်း။ "ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတိ" ဟူသောပုဒ်ကို "ကိတ္တိသဒ္ဒေါ အဗ္ဘုဂ္ဂတော" ဟူသောပုဒ်နှင့် ဤ၌ ဆက်စပ်ရမည်ဟု ရည်ရွယ်၍ အဋ္ဌကထာဆရာက "ဖူးမြင်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ကောင်းမြတ်လှပေ၏ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူ၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "ဖူးမြင်ရရုံမျှဖြင့်လည်း ကောင်းမြတ်၏" ဟူသောနေရာ၌ ခင်ပုတ်ငှက်ဝတ္ထု (ကောသိယသကုဏဝတ္ထု) ကို ပြောကြားအပ်၏။

2. Yena vā kāraṇenāti hetumhi idaṃ karaṇavacanaṃ. Hetuattho hi kiriyākāraṇaṃ, na karaṇaṃ viya kiriyattho, tasmā nānappakāraguṇavisesādhigamatthā idha upasaṅkamanakiriyāti ‘‘annena vasatī’’tiādīsu viya hetuatthamevetaṃ karaṇavacanaṃ yuttaṃ, na karaṇatthaṃ tassa ayujjamānattāti vuttaṃ ‘‘yena vā kāraṇenā’’ti. Avibhāgato hi satatappavattaniratisayasāduvipulāmatarasasaddhammaphalatāyassa sāduphalaniccaphalitamahārukkhena bhagavā upamito. Sāduphalūpabhogādhippāyaggahaṇeneva hi mahārukkhassa sāduphalatā gahitāti. Upasaṅkamīti upasaṅkamanto. Sampattakāmatāya hi kiñci ṭhānaṃ gacchanto taṃtaṃpadesātikkamanena upasaṅkami upasaṅkamantoti vattabbataṃ labhati. Tenāha ‘‘gatoti vuttaṃ hotī’’ti, upagatoti attho. Upasaṅkamitvāti pubbakālakiriyāniddesoti āha ‘‘upasaṅkamanapariyosānadīpana’’nti. Tatoti yaṃ ṭhānaṃ patto upasaṅkamīti vutto, tato upagataṭṭhānato. Āsannataraṃ ṭhānanti pañhaṃ vā pucchituṃ dhammaṃ vā sotuṃ sakkuṇeyyaṭṭhānaṃ.

၂. "ယေန ဝါ ကာရဏေန" ဟူသော စကား၌ "ယေန" ဟူသော ဤတတိယာဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်၌ သုံးသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်ဖြစ်၏။ အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်သည် ကရိုဏ်းအနက်ကဲ့သို့ ကိရိယာသက်သက်မဟုတ်ဘဲ ကိရိယာ၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤ၌ အထူးထူးအပြားပြားသော ဂုဏ်ထူးကို ရလိုသောကြောင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း ကိရိယာ ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် "အန္နေန ဝသတိ" အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဤကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်၌သာ သင့်လျော်၏၊ ကရိုဏ်းအနက်၌ မသင့်လျော်ပေ။ ထိုကရိုဏ်းအနက် မသင့်လျော်သောကြောင့် "ယေန ဝါ ကာရဏေန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝေဖန်ပိုင်းခြားခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်မပြတ်ဖြစ်သော လွန်ကဲလှစွာသော ချိုမြိန်ပြန့်ပြောသော အမြိုက်အရသာဟူသော သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော အကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ချိုမြိန်သော အသီးဖြင့် အမြဲသီးပွင့်နေသော သစ်ပင်ကြီးနှင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ ချိုမြိန်သော အသီးကို သုံးဆောင်လိုသော ဆန္ဒကို ယူခြင်းဖြင့်သာ သစ်ပင်ကြီး၏ ချိုမြိန်သော အသီးရှိသောအဖြစ်ကို ယူအပ်၏။ "ဥပသင်္ကမိ" ဟူသည်မှာ ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရောက်လိုသောဆန္ဒဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောအရပ်သို့ သွားသောသူသည် ထိုထိုအရပ်ဒေသကို ကျော်လွန်ခြင်းဖြင့် ချဉ်းကပ်၏။ ချဉ်းကပ်သောသူဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ရ၏။ ထို့ကြောင့် "သွားလေပြီဟု ဆိုလိုသည်" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ချဉ်းကပ်ရောက်ရှိသွားပြီဟု အနက်ရ၏။ "ဥပသင်္ကမိတွာ" ဟူသည်ကား ရှေးဦးဖြစ်သော ကိရိယာကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ချဉ်းကပ်ခြင်း၏ အဆုံးကို ပြခြင်းဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "တတော" ဟူသည်ကား အကြင်အရပ်သို့ ရောက်၍ ချဉ်းကပ်၏ဟု ဆိုအပ်သော ထိုရောက်ရှိရာအရပ်မှ (ဆိုလိုသည်။) "ပိုမိုနီးကပ်သောအရပ်" ဟူသည်ကား မေးခွန်းမေးမြန်းရန်သော်လည်းကောင်း၊ တရားနာယူရန်သော်လည်းကောင်း စွမ်းနိုင်သော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။

Yathā khamanīyādīni pucchantoti yathā bhagavā ‘‘kacci te brāhmaṇa khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā khamanīyādīni pucchanto tena brāhmaṇena saddhiṃ samappavattamodo ahosi. Pubbabhāsitāya tadanukaraṇena evaṃ sopi brāhmaṇo bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosīti yojanā. Taṃ pana samappavattamodataṃ upamāya dassetuṃ ‘‘sītodakaṃ viyā’’tiādi vuttaṃ. Sammoditanti saṃsanditaṃ. Ekībhāvanti sammodanakiriyāya samānataṃ ekarūpataṃ. Khamanīyanti ‘‘idaṃ catucakkaṃ navadvāraṃ sarīrayantaṃ dukkhabahulatāya [Pg.337] sabhāvato dussahaṃ, kacci khamituṃ sakkuṇeyyanti pucchati. Yāpanīyanti paccayāyattavuttikaṃ cirappabandhasaṅkhātāya yāpanāya kacci yāpetuṃ sakkuṇeyyaṃ. Sīsarogādiābādhābhāvena kacci appābādhaṃ. Dukkhajīvikābhāvena kacci appātaṅkaṃ. Taṃtaṃkiccakaraṇe uṭṭhānasukhatāya kacci lahuṭṭhānaṃ. Tadanurūpabalayogato kacci balaṃ. Sukhavihārasambhavena kacci phāsuvihāro atthīti tattha tattha kaccisaddaṃ yojetvā attho veditabbo. Balappattā pīti pītiyeva. Taruṇapīti pāmojjaṃ. Sammodaṃ janeti karotīti sammodanikaṃ, tadeva sammodanīyanti āha ‘‘sammodajananato’’ti. Sammoditabbato sammodanīyanti idaṃ pana atthaṃ dassento ‘‘sammodituṃ yuttabhāvato’’ti āha. Saritabbabhāvatoti anussaritabbabhāvato. ‘‘Saraṇīya’’nti vattabbe dīghaṃ katvā ‘‘sāraṇīya’’nti vuttaṃ. Suyyamānasukhatoti āpāthamadhuratamāha. Anussariyamānasukhatoti vimaddaramaṇīyataṃ. Byañjanaparisuddhatāyāti sabhāvaniruttibhāvena tassā kathāya vacanacāturiyamāha. Atthaparisuddhatāyāti atthassa nirupakkilesataṃ. Anekehi pariyāyehīti anekehi kāraṇehi.

"ယထာ ခမဏီယာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် "ပုဏ္ဏား... သင့်အား ခန္ဓာကိုယ်သည်းခံနိုင်ပါ၏လော့၊ မျှတနိုင်ပါ၏လော့" စသည်ဖြင့် သည်းခံနိုင်ခြင်းစသည်တို့ကို မေးမြန်းတော်မူသည်ရှိသော် ထိုဝေရဉ္ဇပုဏ္ဏားနှင့်အတူ ကောင်းစွာဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိသကဲ့သို့၊ ရှေးဦးစွာ မိန့်ကြားတော်မူသော စကား၏အလျောက် လိုက်နာခြင်းအားဖြင့် ထိုဝေရဉ္ဇပုဏ္ဏားသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ကောင်းစွာဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိ၏ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ထိုသို့ တူညီစွာ ဖြစ်ပေါ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဥပမာဖြင့် ပြခြင်းငှာ "ရေအေးကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "သမ္မောဒိတံ" ဟူသည်ကား တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး နှီးနှောမိခြင်းတည်း။ "ဧကီဘာဝံ" ဟူသည် ဝမ်းမြောက်မှု ကိရိယာဖြင့် တစ်စိတ်တစ်ဝမ်းတည်း တူညီသောအဖြစ် ဖြစ်၏။ "ခမဏီယံ" ဟူသည်ကား "လေးပါးသော စက်၊ ကိုးပါးသော ဒွါရရှိသော ဤကိုယ်တည်းဟူသော စက်ယန္တရားသည် ဆင်းရဲများပြားသော သဘောရှိသဖြင့် သည်းခံနိုင်ခဲလှရာ၊ အသို့နည်း... သည်းခံနိုင်ပါ၏လော့" ဟု မေးမြန်းခြင်းတည်း။ "ယာပနီယံ" ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးကို အမှီပြု၍ မျှတစွာ အသက်မွေးလျက် ရှည်ကြာစွာ နေနိုင်ပါ၏လော့ဟု မေးခြင်းတည်း။ ဦးခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း စသော ရောဂါများ မရှိသဖြင့် "အနာနည်းပါ၏လော့"။ ဆင်းရဲစွာ အသက်မွေးရခြင်း မရှိသဖြင့် "ဘေးရန်ကင်းပါ၏လော့"။ ထိုထို ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ ပေါ့ပါးသွက်လက်စွာ ထကြွနိုင်သဖြင့် "ပေါ့ပါးသွက်လက်စွာ ထကြွနိုင်ပါ၏လော့"။ ထိုနှင့် လျောက်ပတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာစွမ်းအားနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် "အားအင်ရှိပါ၏လော့"။ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်နိုင်သဖြင့် "ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ရှိပါ၏လော့" ဟု ထိုထိုနေရာတို့၌ "ကစ္စိ" သဒ္ဒါကို စပ်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ အစွမ်းသို့ ရောက်သော ပီတိသည် ပီတိပင် ဖြစ်၏။ နုနယ်သော ပီတိကို ပါမောဇ္ဇဟု ဆိုအပ်၏။ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "သမ္မောဒနိက" ဟု မိန့်အပ်၏၊ ထိုသမ္မောဒနိကကိုပင် "သမ္မောဒနီယ" ဟု ဆိုတော်မူသည်ကို "ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းကား ဝမ်းမြောက်ထိုက်သောကြောင့် "သမ္မောဒနီယ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဝမ်းမြောက်ခြင်းငှာ သင့်လျော်သောအဖြစ်ကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ အစဉ်အောက်မေ့ထိုက်သောကြောင့် "သရဏီယ" ဟု ဆိုထိုက်သော်လည်း အသံကို ရှည် (ဒီဃ) ပြု၍ "သာရဏီယ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြားရရုံမျှဖြင့် ချမ်းသာခြင်းကို ပေးတတ်သောအဖြစ်ဟူသည် နားဝ၌ သာယာဖွယ် ကောင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ အစဉ်အောက်မေ့ရုံမျှဖြင့် ချမ်းသာခြင်းကို ပေးတတ်သောအဖြစ်ဟူသည် ပြန်လည်သုံးသပ်သောအခါ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ ဗျည်း၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည် သဘာဝနိရုတ္တိဘာသာစကားအဖြစ်ဖြင့် စကားပြေပြစ်ကျွမ်းကျင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ အနက်၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ညစ်ညူးမှု ကင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ အထူးထူးသော အပြားတို့ဖြင့် ဟူသည် အထူးထူးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။

Atidūraaccāsannapaṭikkhepena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ, taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthāsaṅghaṭṭanena daṭṭhabbaṃ. Gīvaṃ pasāretvāti gīvaṃ parivattanavasena pasāretvā. Meti kattuatthe sāmivacananti āha ‘‘mayā suta’’nti. Jātibrāhmaṇeti jātiyā brāhmaṇe, na bāhitapāpatāyāti vuttaṃ hoti. Khaṇḍiccādibhāvaṃ āpāditeti khaṇḍitadantapalitakesādibhāvaṃ sampāpite. Vuḍḍhimariyādappatteti vuḍḍhiparicchedaṃ sampatte, vuḍḍhipariyantappatteti vuttaṃ hoti. Jātimahallakatāyāti uppattiyā mahallakabhāvena. Mahattaṃ lāti gaṇhātīti mahallako, jātiyā mahallako, na vibhavādināti jātimahallako. Addhānanti dīghakālaṃ. Kittako pana soti āha ‘‘dve tayo rājaparivaṭṭe’’ti, dvinnaṃ tiṇṇaṃ rājūnaṃ rajjapasāsanapaṭipāṭiyoti attho. ‘‘Addhagate’’ti vatvā kathaṃ vayogahaṇaṃ osānavayāpekkhanti āha ‘‘pacchimavayaṃ anuppatte’’ti. Pacchimo tatiyabhāgoti sattasaṭṭhito paṭṭhāya pacchimavayo koṭṭhāso.

အလွန်ဝေးလွန်းခြင်း၊ အလွန်နီးလွန်းခြင်းတို့ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် "မဝေးမနီးသောအရပ်" ဟု ယူအပ်၏။ ထိုအရပ်သည် အနည်းဆုံးအားဖြင့် နှစ်ဦးလုံး လက်ဆန့်တန်းလိုက်လျှင် အချင်းချင်း ထိမိရုံမျှ ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ "ဂီဝံ ပသာရေတွာ" ဟူသည်ကား လည်ပင်းကို ပြန်လှည့်ကြည့်သောအားဖြင့် ဆန့်တန်းခြင်း ဖြစ်၏။ "မေ" ဟူသည်ကား ကတ္တားအနက်၌ သုံးသော သာမီဝိဘတ်ဖြစ်သောကြောင့် "ငါသည် ကြားအပ်၏" ဟု ဆိုလိုကြောင်း ပြဆိုတော်မူ၏။ "ဇာတိဗြာဟ္မဏေ" ဟူသည်ကား အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် ဗြာဟ္မဏဖြစ်သူတို့ကို ဆိုလိုသည်၊ မကောင်းမှုကို အပပြုပြီးသောကြောင့် ဗြာဟ္မဏဟု ခေါ်ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ "ခဏ္ဍိစ္စာဒိဘာဝံ အာပါဒိတေ" ဟူသည်ကား သွားကျိုးခြင်း၊ ဆံဖြူခြင်း စသော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်ပြီးသော (သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။) "ဝုဒ္ဓိမရိယာဒပ္ပတ္တေ" ဟူသည်ကား ကြီးရင့်ခြင်း၏ အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်ကုန်ပြီးသောသူ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ကြီးရင့်ခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်ကုန်ပြီးသောသူဟု ဆိုလိုသည်။ "ဇာတိမဟလ္လကတာယ" ဟူသည်ကား မွေးဖွားမှုအားဖြင့် ကြီးရင့်သော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ကြီးမြတ်သောအဖြစ်ကို ယူတတ်သောကြောင့် "မဟလ္လက" မည်၏။ အမျိုးဇာတ်အားဖြင့်သာ ကြီးရင့်သူဖြစ်ပြီး စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသည်ဖြင့် ကြီးမြတ်သူ မဟုတ်သောကြောင့် "ဇာတိမဟလ္လက" မည်၏။ "အဒ္ဓါနံ" ဟူသည်ကား ရှည်လျားသော ကာလဖြစ်၏။ ထိုကာလသည် အဘယ်မျှ ရှည်သနည်းဟူမူ "မင်းနှစ်ဆက်၊ သုံးဆက်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မင်းနှစ်ပါး၊ သုံးပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း တိုင်းပြည်ကို အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်သောကာလဟု အနက်ရ၏။ "အဒ္ဓဂတေ" (ကာလရှည်ကို ဖြတ်သန်းခဲ့သူ) ဟု ဆိုပြီးလျှင် အဘယ်ကြောင့် အရွယ်ကို ယူရသနည်းဟူမူ အဆုံးစွန်သော အရွယ်ကို ရည်ညှိလိုသောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "နောက်ဆုံးအရွယ်သို့ ရောက်ရှိနေသူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "နောက်ဆုံးဖြစ်သော တတိယအပိုင်း" ဟူသည်ကား ခြောက်ဆယ်ခုနစ်နှစ်မှ စတင်သော နောက်ဆုံးအရွယ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်၏။

Dutiye [Pg.338] atthavikappe jiṇṇeti nāyaṃ jiṇṇatā vayomattena, atha kho kulaparivaṭṭena purāṇatāyāti āha ‘‘jiṇṇeti porāṇe’’tiādi. Tena tesaṃ brāhmaṇānaṃ kulavasena uditoditabhāvamāha. ‘‘Vayoanuppatte’’ti iminā jātivuḍḍhiyā vakkhamānattā guṇavuḍḍhiyā tato sātisayattā ca ‘‘vuḍḍheti sīlācārādiguṇavuḍḍhiyutte’’ti āha. Tathā jātimahallakatāyapi teneva vakkhamānattā mahallaketi padena vibhavamahattatā yojitā. Maggapaṭipanneti brāhmaṇānaṃ paṭipattividhiṃ upagate taṃ avokkamma caraṇato. Antimavayanti pacchimavayaṃ.

ဒုတိယ အနက်ဝိကပ်တွင် "ဇိဏ္ဏ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဤသို့ အိုမင်းခြင်းသည် အရွယ်မျှဖြင့် အိုမင်းခြင်း မဟုတ်ဘဲ အမျိုးအနွယ် အစဉ်အားဖြင့် ရှေး၌ ဖြစ်သောကြောင့် (ဟောင်းနွမ်းသောကြောင့်) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းကို ရည်ရွယ်၍ အဋ္ဌကထာဆရာက "ဇိဏ္ဏေ ဟူသည် ရှေး၌ ဖြစ်သောသူ (ရှေးဟောင်းပုဂ္ဂိုလ်)" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကားဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ အမျိုးအစဉ်အားဖြင့် တိုးပွားထက်မြတ်သော မာန်တက်ခြင်းအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝယောအနုပတ္တ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဇာတိဝုဒ္ဓိ (အသက်အရွယ်ကြီးခြင်း) ကို ဆိုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂုဏ်ဝုဒ္ဓိသည် ထိုဇာတိဝုဒ္ဓိထက် သာလွန်ထူးကဲသော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း "ဝုဒ္ဓေါ ဟူသည် သီလာစာရစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ကြီးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူ" ဟု အဋ္ဌကထာဆရာက မိန့်ဆိုသည်။ ထို့အတူ ဇာတိမဟလ္လက (အသက်ကြီးသူ) ဖြစ်ခြင်း၌လည်း ထိုအသက်အရွယ်ကြီးခြင်းကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "မဟလ္လက" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ကြီးမြတ်များပြားခြင်းကို ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ "မဂ္ဂပဋိပန္န" (လမ်းသို့ ရောက်သောသူ) ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့၏ ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်းသို့ ရောက်၍ ထိုကျင့်ဝတ်ကို မလွန်ကျူးဘဲ ကျင့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အန္တိမဝယ" ဟူသည် နောက်ဆုံးအရွယ် (ပစ္ဆိမဝယ) ကို ဆိုလိုသည်။

Paccuṭṭhānaṃ nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘nāsanā vuṭṭhahatī’’ti, nisinnāsanato na vuṭṭhātīti attho. Ettha ca jiṇṇe…pe… vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti, tasmā jiṇṇe…pe… vayoanuppatte disvāti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo. Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ, tasmā na paccuṭṭhetīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo. Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati. Vuttañhetaṃ ‘‘ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā’’ti. Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ. Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe, na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti sallakkhetīti vuttaṃ hoti.

"ပစ္စုဋ္ဌာန" (ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း) မည်သည် နေရာမှ ထခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "နေရာမှ မထ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုင်နေသော နေရာမှ ထမရပ်ဟူ၍ အနက်ရသည်။ ဤပါဠိ၌ "ဇိဏ္ဏေ...ပေ... ဝယောအနုပတ္တေ" ဟူသော ဒုတိယာဝိဘတ် (ကံပုဒ်) တို့သည် နေရာမှ ထခြင်းကိရိယာကို တိုက်ရိုက်မငဲ့သောကြောင့် "ဇိဏ္ဏေ...ပေ... ဝယောအနုပတ္တေ ဒိသွာ" (အိုမင်းသူ စသည်တို့ကို မြင်၍) ဟု ဖြည့်စွက်၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း ကိရိယာကို ငဲ့သော ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်သဖြင့် "ခရီးဦးမကြိုဆို" ဟူသည်မှာ နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို မပြုလုပ်ခြင်းဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကိုလည်း "ပစ္စုဋ္ဌာန" ဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့်တည်း။ "ဆရာကို အဝေးကပင် မြင်လျှင် နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုခြင်းသည် ပစ္စုဋ္ဌာန မည်၏" ဟူ၍လည်း အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ "နေရာမှ မထ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း မရှိသည်၏ ဥပလက္ခဏမျှကို ပြသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ "ဝိဘာဝန" အနက်၌ ဟူသည် ပကတိထင်ရှားစွာ ပြခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အနက်၌ "ရှိမခိုးသော်လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ "ရှိမခိုးအပ်" ဟူ၍ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Taṃ aññāṇanti ‘‘ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī’’ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ. Olokentoti ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso, kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ, garuṃ kareyya’’ntiādisuttavasena (a. ni. 4.21) ñāṇacakkhunā olokento. Nipaccakārārahanti paṇipātārahaṃ. Sampatijātoti muhuttajāto, jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti. Uttarena mukhoti uttarābhimukho, uttaradisābhimukhoti vuttaṃ hoti. Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesinti idaṃ ‘‘dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne [Pg.339] sabbā disā viloketi, āsabhiñca vācaṃ bhāsatī’’ti evaṃ pāḷiyaṃ (dī. ni. 2.31) sattapadavītihārūpariṭṭhitassa viya sabbadisānuvilokanassa kathitattā vuttaṃ, na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ, sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā. Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimadisaṃ olokesi, anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ. Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ‘‘mahāpurisa idha tumhehi sadisopi natthi, kuto uttaritaro’’ti āhaṃsu. Evaṃ catasso disā catasso anudisā heṭṭhā uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ayaṃ uttarā disā’’ti sattapadavītihārena agamāsīti veditabbo. Olokesinti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho.

"ထိုမသိခြင်း" (တံ အညဏံ) ဟူသည် "ဤသူသည် ငါ့အား ရှိခိုးခြင်းစသည်တို့ကို ပြုထိုက်သူ မဟုတ်ပေ" ဟု မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဝိဇ္ဇာ ဖြစ်သည်။ "ကြည့်ရှုလတ်သော်" (ဩလောကေန္တော) ဟူသည် "ရိုသေကိုးကွယ်မှု မရှိ၊ အုပ်စိုးခြင်း မရှိဘဲ နေရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှ၏။ ငါသည် အဘယ်သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏကို ရိုသေပူဇော်ရပါအံ့နည်း" စသည့် သုတ္တန်ပါဠိတော်လာ စကားရပ်များအရ ဉာဏ်မျက်စိ (သဗ္ဗညုတဉာဏ်) ဖြင့် ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နိပစ္စကာရာရဟ" ဟူသည် အရိုအသေပြုထိုက်သော၊ ရှိခိုးပူဇော်ထိုက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "သမ္ပတိဇာတ" ဟူသည် ဖွားစဖြစ်သော၊ မွေးဖွားပြီးစ ခဏချင်း၌သာလျှင် ဖြစ်သောသူ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥတ္တရေန မုခ" ဟူသည် မြောက်သို့ မျက်နှာမူလျက်၊ မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုသော ဟု ဆိုလိုသည်။ "ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွတော်မူပြီးလျှင် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်လုံးကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏" ဟူသော ဤစကားကို "ရဟန်းတို့၊ ဖွားစဖြစ်သော ဗောဓိသတ်သည် ညီညွတ်သော ခြေဖဝါးတို့ဖြင့် တည်၍ မြောက်သို့ရှေးရှု ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွတော်မူ၏၊ ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးအပ်သည်ရှိသော် ခပ်သိမ်းသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူလျက် ရဲရင့်သော စကားကို ဆိုတော်မူ၏" ဟူ၍ ပါဠိတော်၌ ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းသော လမ်းပေါ်၌ ရပ်တည်နေသကဲ့သို့ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို ကြည့်ရှုခြင်းအဖြစ် ဆိုအပ်သောကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာက ထိုသို့ မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော် ဤအရာကို ထိုသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခုနစ်ဖဝါး မလှမ်းမီ ရှေးဦးကတည်းကပင် အရပ်မျက်နှာများသို့ ကြည့်ရှုတော်မူခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်မူကား မဟာဗောဓိသတ်သည် လူတို့၏ လက်မှ လွတ်တော်မူပြီးလျှင် အရှေ့အရပ်သို့ ကြည့်ရှုတော်မူရာ၊ အထောင်မကသော စကြဝဠာတို့သည် တစ်ပြင်တည်း ဖြစ်သွားကုန်၏။ ထိုစကြဝဠာတို့၌ ရှိသော နတ်လူတို့သည် ပန်းနံ့သာစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်လျက် "ယောကျ်ားမြတ်၊ ဤလောက၌ သင်နှင့်တူသောသူမျှပင် မရှိ၊ သင်ထက် သာလွန်ထူးကဲသောသူကား အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်ငယ်လေးမျက်နှာ၊ အောက်အရပ်၊ အထက်အရပ်ဟူသော အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ကြည့်ရှုတော်မူသော်လည်း မိမိနှင့် တူသောသူကို မမြင်သဖြင့် "ဤကား မြောက်အရပ်တည်း" ဟု ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွတော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။ "ကြည့်ရှုတော်မူ၏" (ဩလောကေသုံ) ဟူသည် "ငါ၏ ကောင်းမှုအာနုဘော်ကြောင့် လောကဝိဝရဏ (လောကကို ဖွင့်ပြခြင်း) မည်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထင်ရှားစွာ ပေါ်လာသော တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို ပသာဒစက္ခု (မံသစက္ခု) ဖြင့်သာလျှင် ကြည့်ရှုတော်မူ၏" ဟု အနက်ရသည်။

Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso. Aggoti guṇehi sabbapadhāno. Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuḍḍhatamo, guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti. Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo. Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ. Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ. Uttaritaroti adhikataro. Patimānesīti pūjesi. Āsabhinti uttamaṃ. Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo. Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo. Tathāgatāti tathāgatato, tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti. Evarūpanti abhivādanādisabhāvaṃ. Paripākasithilabandhananti paripākena sithilabandhanaṃ.

"မဟာပုရိသ" (ယောကျ်ားမြတ်) ဟူသည် ဇာတိ၊ အမျိုးနွယ်၊ မိဘရိုးရာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးမြတ်သော ယောကျ်ား ဖြစ်သည်။ "အဂ္ဂ" (အမြတ်ဆုံး) ဟူသည် သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် အလုံးစုံသောသူတို့ထက် အကြီးအမှူးဖြစ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ဇေဋ္ဌ" (အကြီးဆုံး) ဟူသည် ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသောသူတို့ထက် ကြီးမြတ်သောသူ၊ ဂုဏ်တို့ဖြင့် အထူးသဖြင့် ကြီးမြတ်သူဟု ဆိုလိုသည်။ "သေဋ္ဌ" (အချီးမွမ်းအပ်ဆုံး) ဟူသည် ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံသောသူတို့ထက် ချီးမွမ်းအပ်ဆုံးသောသူ ဖြစ်သည်။ အနက်အားဖြင့်မူကား နောက်ဆုံးဖြစ်သော နှစ်ပုဒ် (ဇေဋ္ဌနှင့် သေဋ္ဌ) တို့သည် ရှေးပုဒ်ဖြစ်သော "အဂ္ဂ" ၏ ဝေဝုစ် (ဟောတူပုဒ်) များသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "တယာ" ဟူသော ပုဒ်သည် ပဉ္စမီအနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ "ဥတ္တရိတရ" ဟူသည် လွန်မြတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ပတိမာနေသိ" ဟူသည် ပူဇော်၏ ဟု အနက်ရသည်။ "အာသဘိ" ဟူသည် အမြတ်ဆုံး (ရဲရင့်သော) ဟူသည် ဖြစ်သည်။ "ငါအား ရှိခိုးခြင်းစသည်ကို ခံယူထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်" ဟူသည်မှာ ငါ့အား ရှိခိုးခြင်းစသော ကိရိယာကို ပြုခြင်းငှာ လျောက်ပတ်ထိုက်တန်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အမြဲတစေ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသောကြောင့် သမာသ်ဟု မှတ်အပ်၏။ "တထာဂတာ" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံမှ (တထာဂတော) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧဝရူပ" ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းစသော သဘောရှိသောအဖြစ် ဖြစ်သည်။ "ပရိပါကသိထိလဗန္ဓန" ဟူသည် မှည့်ခြင်းကြောင့် လျော့သောအညှာရှိသော (အသီး) ကို ဆိုလိုသည်။

3. Taṃ vacananti ‘‘nāhaṃ taṃ brāhmaṇā’’tiādivacanaṃ. ‘‘Nāhaṃ arasarūpo, mādisā vā arasarūpā’’ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya. Tena vuttaṃ ‘‘cittamudubhāvajananattha’’nti. Ayañhi pariyāyasaddo desanāvārakāraṇesu vattatīti ettha pariyāyeti desetabbamatthaṃ avagameti bodhetīti pariyāyo, desanā. Pariyāyati aparāparaṃ parivattetīti pariyāyo[Pg.340], vāro. Pariyāyati attano phalaṃ pariggahetvā vattati, tassa vā kāraṇabhāvaṃ gacchatīti pariyāyo, kāraṇanti evaṃ pariyāyasaddassa desanāvārakāraṇesu pavatti veditabbā. Aññāya saṇṭhaheyyāti arahatte patiṭṭhaheyya. Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso, katamo so pariyāyoti attho. Jātivasenāti khattiyādijātivasena. Upapattivasenāti devesu upapattivasena. Seṭṭhasammatānampīti api-saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti. Abhinandantānanti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ. Rajjantānanti balavarāgavasena rajjantānaṃ. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato ambarasādayo viya ‘‘rūparasā’’ti vuccanti. Āviñchantīti ākaḍḍhanti. Vatthārammaṇādisāmaggiyanti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ. Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento.

၃. "ထိုစကား" (တံ ဝစနံ) ဟူသည် "ပုဏ္ဏား၊ ငါသည် ထိုသို့သောသူ မဟုတ်" စသော စကားရပ်များကို ဆိုလိုသည်။ "ငါသည် အရသာမရှိသောသူ မဟုတ်၊ ငါကဲ့သို့သောသူတို့သည်လည်း အရသာမရှိသောသူတို့ မဟုတ်ကုန်" ဟု တိုက်ရိုက်မိန့်ဆိုလျှင် ပုဏ္ဏားသည် စိတ်ခက်ထန် (နှလုံးခိုင်မာ) သွားနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ "စိတ်၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းခြင်းကို ဖြစ်စေရန်" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤ၌ "ပရိယာယ" သဒ္ဒါသည် ဒေသနာ၊ အကြိမ်၊ အကြောင်း ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဟောကြားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေတတ်၊ နားလည်စေတတ်သောကြောင့် "ပရိယာယ" (ဒေသနာ) ဟု ခေါ်၏။ အဖန်ဖန် လည်ပတ်တတ်သောကြောင့် "ပရိယာယ" (အကြိမ်/ဝါရ) ဟု ခေါ်၏။ မိမိ၏ အကျိုးတရားကို ဆွဲယူသိမ်းပိုက်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ထိုအကျိုး၏ အကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် "ပရိယာယ" (အကြောင်း/ကာရဏ) ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် ပရိယာယသဒ္ဒါ၏ ဒေသနာ၊ အကြိမ်၊ အကြောင်းဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ "သိ၍ တည်ရာ၏" (အညာယ သဏ္ဌဟေယျ) ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ "ထိုသူသည် အဘယ်နည်း" (ကတမော ပန သော) ဟူရာ၌ "သော" ဟူသော ပုလ္လိင်ညွှန်ပြချက်သည် "ပရိယာယ" (အကြောင်း) ကို ငဲ့သောကြောင့် "ထိုအကြောင်းသည် အဘယ်နည်း" ဟု အနက်ရသည်။ "ဇာတိအားဖြင့်" ဟူသည် မင်းစသော အမျိုးအစားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဥပပတ္တိအားဖြင့်" ဟူသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အမြတ်ဟု သမုတ်အပ်ကုန်သောသူတို့အားလည်း" (သေဋ္ဌသမ္မတာနမ္ပိ) ဟူသော စကား၌ "အပိ" သဒ္ဒါဖြင့် "အမြတ်မဟုတ်ဟု သမုတ်အပ်သူတို့အား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း" ဟု ပြသည်။ "နှစ်သက်ကုန်သောသူတို့အား" (အဘိနန္ဒန္တာနံ) ဟူသည် နှစ်သက်သာယာသော တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် ဝမ်းမြောက်နေကြသူတို့အား ဖြစ်သည်။ "တပ်မက်ကုန်သောသူတို့အား" (ရဇ္ဇန္တာနံ) ဟူသည် ပြင်းထန်သော ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် တပ်မက်နေကြသူတို့အား ဖြစ်သည်။ ရူပါရုံစသည်တို့ကို ခံစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တဏှာနှင့်ယှဉ်သော သောမနဿဝေဒနာသည် ရူပါရုံမှ ဖြစ်ပေါ်လာ၍ နှလုံးကို တုန်လှုပ်နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့် သရက်သီးအရသာ စသည်တို့ကဲ့သို့ "ရူပရသ" (ရူပါရုံ၏ အရသာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ "ငင်ယူတတ်ကုန်၏" (အာဝိဉ္စန္တိ) ဟူသည် ဆွဲငင်ကုန်၏။ "ဝတ္ထုအာရုံစသည်တို့၏ ညီညွတ်ခြင်း၌" (ဝတ္ထာရမ္မဏာဒိသာမဂ္ဂိယံ) ဟူသည် ဝတ္ထု၊ အာရုံ စသော အကြောင်းတရားတို့၏ စုံလင်ညီညွတ်ခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ "ချီးမြှောက်တော်မမူဘဲ" (အနုက္ခိပန္တော) ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ပြောဆိုခြင်းသည် ပုဏ္ဏားအား မလျောက်ပတ်သဖြင့် မိမိကိုယ်တော်တိုင်ကို ချီးမြှောက်မြှောက်ပင့်တော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။

Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacananti ‘‘jahitā’’ti etasmiṃ atthe. Tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ, tathāgatena jahitāti attho. Mūlanti bhavamūlaṃ. ‘‘Tālavatthuvatthukatā’’ti vattabbe ‘‘oṭṭhamukho’’tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā akārañca dīghaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti āha ‘‘tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā’’ti. Tattha tālassa vatthu tālavatthu. Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ārāmavatthū’’ti vuccati, evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘tālavatthū’’ti vuccati. Nesanti rūparasādīnaṃ. Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi. Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate’’ti. Tattha pubbeti pure, sarāgakāleti vuttaṃ hoti. Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuccanti. Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito.

ထိုအနက်၌ ကရိုဏ်း၌ (တတိယာဝိဘတ်အနက်၌) ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ 'ဇဟိတာ' ဟူသော ဤအနက်၌တည်း။ 'တထာဂတဿ' ဟူသည် ကရိုဏ်း၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်ရာ 'တထာဂတေန ဇဟိတာ' (မြတ်စွာဘုရားသည် စွန့်အပ်ပြီးသော) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မူလံ' ဟူသည် ဘဝတည်းဟူသော အမြစ်တည်း။ 'တာလဝတ္ထုဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ 'ဩဋ္ဌမုခ' အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ အလယ်ပုဒ်ကို ချေ၍၊ အက္ခရာကိုလည်း ဒီဃပြု၍ 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်၏ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထန်းပင်ရာကဲ့သို့ ထိုတရားတို့၏ တည်ရာကို ပြုအပ်ပြီ ဖြစ်သောကြောင့် တာလာဝတ္ထုကတာ မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ထန်းပင်၏ တည်ရာအရာသည် တာလဝတ္ထု (ထန်းပင်ရာ) မည်၏။ ဥယျာဉ်ကျောင်း၏ တည်ရာဖြစ်ဖူးသော အရပ်ကို ဥယျာဉ်ကျောင်း မရှိတော့သော်လည်း 'ကျောင်းရာ' (အာရာမဝတ္ထု) ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအတူ ထန်းပင် တည်ရာအရပ်ကို အမြစ်နှင့်တကွ ထန်းပင်ကို နှုတ်ပစ်လိုက်သောအခါ အရပ်မျှသာ ကျန်ရှိသော်လည်း ထန်းပင်၏ တည်ရာဖြစ်ဖူးသောကြောင့် 'ထန်းရာ' (တာလဝတ္ထု) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နေသံ' ဟူသည် ရူပါရုံစသည်တို့၌ သာယာတတ်သော တဏှာစသည်တို့၏ အရာကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုတရားတို့၏ တည်ရာကို ထန်းရာကဲ့သို့ ပြုအပ်သနည်း ဟူမူ 'ယထာ ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ရူပါရုံစသည်တို့ကို ခံစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တဏှာနှင့်ယှဉ်သော သောမနဿဝေဒနာဟု ဆိုအပ်သော ရူပရသ စသည်တို့၏ စိတ်အစဉ်၌ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ထိုတရားတို့၏ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော အဖြစ်ဖြင့် တည်ရာမျှသာရှိသော စိတ်အစဉ်ကို ပြုအပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ပုဗ္ဗေ' ဟူသည် ရှေးအခါ (ရာဂနှင့်တကွ ဖြစ်သောအခါ) ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏ ဟူသည် ထန်းရာကဲ့သို့ မိမိ၏ တည်ရာကို ပြုအပ်သောကြောင့် ရူပရသစသော တရားတို့ကို 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤစကားဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

Aviruḷhidhammattāti [Pg.341] aviruḷhisabhāvatāya. Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘matthakacchinnatālo viya katā’’ti. Etena ‘‘tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā’’ti ayaṃ viggaho dassito. Ettha pana avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālākatāti vattabbe visesanassa padassa paranipātaṃ katvā ‘‘tālāvatthukatā’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannā kusalākusaladhammā gahitā, te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā, tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti. Imasmiñhi atthe ‘‘abhinandantāna’’nti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti.

'အဝိရူဠှိဓမ္မတ္တာ' ဟူသည် တစ်ဖန်မစည်ပင်ခြင်း၊ မပေါက်ရောက်ခြင်း သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိပ်ပြတ်သော ထန်းပင်သည် အရွက်၊ အသီး စသည်တို့၏ တည်ရာမရှိသောကြောင့် 'တာလာဝတ္ထု' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိပ်ပြတ်သော ထန်းပင်ကဲ့သို့ ပြုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် 'ထန်းရာကဲ့သို့ ပြုအပ်သောကြောင့် တာလာဝတ္ထုကတာ မည်၏' ဟူသော ဤဝိဂ္ဂဟကို ပြတော်မူ၏။ ဤ၌ တည်ရာမရှိသော ထန်းပင်ကဲ့သို့ ပြုအပ်သောကြောင့် 'အဝတ္ထုတာလာကတာ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ ဝိသေသနပုဒ်ကို နောက်၌ ထား၍ 'တာလာဝတ္ထုကတာ' ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့သော အနက်ဖြင့် ဤပုဒ်ကို ပြ၏ - ရူပရသ စသော စကားဖြင့် အကျိုးပေးတတ်သော သဘောရှိကုန်သော ရှေး၌ ဖြစ်ပေါ်ဖူးကုန်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် တရားတို့ကို ယူအပ်၏။ ထိုကုသိုလ်အကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ထိပ်နှင့်တူကုန်သော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာတို့ကို မဂ်လက်နက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်ပြီးသောကြောင့် နောင်အခါ၌ ထန်းရွက်နှင့်တူကုန်သော ဝိပါက်ခန္ဓာတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထန်းရာကဲ့သို့ ပြုအပ်သောကြောင့် ရူပရသစသော တရားတို့သည် 'တာလာဝတ္ထုကတာ' မည်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ် ဤအနက်၌ 'အဘိနန္ဒန္တာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကုသိုလ်ဖြစ် သောမနဿကိုလည်း ယူအပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Anabhāvaṃkatāti ettha anu-saddo pacchā-saddena samānatthoti āha ‘‘yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī’’tiādi. Anuabhāvaṃ gatāti pacchā anuppattidhammatāvasena abhāvaṃ gatā vināsamupagatā, pahīnāti attho. ‘‘Imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṃsū’’ti (mahāva. 7, 8) ettha anacchariyasaddaṃ udāharaṇavasena dassento āha ‘‘yathā anuacchariyā anacchariyā’’ti. Tattha anuacchariyāti savanakāle uparūpari vimhayakarāti attho.

'အနဘာဝံကတာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အနု' သဒ္ဒါသည် 'ပစ္ဆာ' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုတရားတို့၏ နောက်ထပ်တစ်ဖန် ဖြစ်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အနုအဘာဝံ ဂတာ' ဟူသည် နောက်၌ တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်း သဘောအားဖြင့် မရှိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော၊ ပယ်အပ်ကုန်သော အနက်ရ၏။ 'ဣမာ အနစ္ဆရိယာ ဂါထာယော ပဋိဘံသု' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အနစ္ဆရိယ' သဒ္ဒါကို ဥပမာအဖြစ် ထုတ်ဆောင်ပြလိုသဖြင့် 'ယထာ အနုအစ္ဆရိယာ အနစ္ဆရိယာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'အနုအစ္ဆရိယာ' ဟူသည် နာယူရသောအခါ အထပ်ထပ် အံ့ဩဖွယ်ကို ပြုတတ်သော တရားများဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Yañca kho tvaṃ vadesi, so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi, taṃ kāraṇaṃ na hoti, na vijjatīti attho. Nanu ca brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ pariyāyaṃ sandhāya ‘‘arasarūpo bhavaṃ gotamo’’ti āha, so pariyāyo natthīti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘kasmā pana bhagavā evamāhā’’tiādi.

'ယဉ္စ ခေါ တွံ ဝဒေသိ၊ သော ပရိယာယော န ဟောတိ' ဟူသည် ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို ညီညွတ်စွာ မကျင့်အပ်သော သဘောဟု ဆိုအပ်သော အကြင်အကြောင်းကို ရသမရှိသော အဖြစ်ဖြင့် ပြောဆို၏၊ ထိုအကြောင်းသည် မဟုတ်၊ မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပုဏ္ဏားသည် ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့၏ ညီညွတ်သော အရသာ သဘောဟု ဆိုအပ်သော အကြင်အကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'အရှင်ဂေါတမသည် အရသာမရှိသော သဘောရှိ၏' ဟု ပြောဆို၏၊ ထိုအကြောင်းသည် မရှိဟု ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို ပြုတော်မူ၏ ဟု ရောက်လာပေလိမ့်မည်။ ဤသို့ မလိုလားအပ်သော အရာသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမာဟ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

4. Sabbapariyāyesūti sabbavāresu. Sandhāya bhāsitamattanti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘nibbhogo bhavaṃ gotamo’’tiādimāha, bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti, taṃ sandhāya bhāsitamattaṃ[Pg.342]. Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo. Aparaṃ pariyāyanti aññaṃ kāraṇaṃ.

၄. 'သဗ္ဗပရိယာယေသု' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဝါရတို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သန္ဓာယ ဘာသိတမတ္တံ' ဟူသည် ပုဏ္ဏားသည် အကြင်အကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'အရှင်ဂေါတမသည် လိုလားမှုမရှိ' စသည်ဖြင့် ပြောဆို၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မိမိကိုယ်တော်၌ ထိုနိဗ္ဘောဂ (မခံစားခြင်း) အဖြစ်ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏၊ ထိုပုဏ္ဏားနှင့် မြတ်စွာဘုရားတို့ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သော စကားမျှသာတည်း။ 'ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂေါ' ဟူသည် ဆန္ဒရာဂအစွမ်းဖြင့် ခံစားခြင်းတည်း။ 'အပရံ ပရိယာယံ' ဟူသည် အခြားသော အကြောင်းတည်း။

5. Kulasamudācārakammanti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ, kulacārittanti vuttaṃ hoti. Akiriyanti akaraṇabhāvaṃ. Duṭṭhu caritaṃ duccaritaṃ, kāyadvāre bāhullavuttito kāyato pavattaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ. Taṃ sarūpato dassento ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Pāṇātipātaadinnādānamicchācāracetanā veditabbāti ettha (itivu. aṭṭha. 74) pāṇoti paramatthato jīvitindriyaṃ, vohārato satto. Jīvitindriyañcettha rūpārūpavasena veditabbaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassati. Sattoti ca khandhasantāno gahetabbo. Tattha hi sattapaññatti. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghaṃ pātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Atthato pana pāṇe pāṇasaññino parassa jīvitindriyupacchedakapayogasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānamaññatarappavattā vadhakacetanā. Yāya hi cetanāya vattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetukamahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto. Laddhupakkamāni hi bhūtāni itarabhūtāni viya na visadānīti samānajātiyānaṃ kāraṇāni na honti.

၅. 'ကုလသမုဒါစာရကမ္မံ' ဟူသည် အနွယ်တကာတို့၏ အလေ့အကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော အမှုတည်း။ 'ကုလစာရိတ္တ' (မျိုးရိုးဂုဏ်စောင့်သော အကျင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အကိရိယံ' ဟူသည် မပြုခြင်းအဖြစ်တည်း။ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်အပ်သော အကျင့်သည် ဒုစရိုက် မည်၏။ ကာယဒွါရ၌ အများအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ကာယမှ ဖြစ်သော ဒုစရိုက်သည် ကာယဒုစရိုက် မည်၏။ ထိုကာယဒုစရိုက်ကို ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် 'တတ္ထ စ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ပါဏာတိပါတ အဒိန္နာဒါန မိစ္ဆာစာရ စေတနာတို့သည် သိအပ်ကုန်၏' ဟူသော ဤစကား၌ 'ပါဏ' ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်၏။ ဝေါဟာရအားဖြင့် သတ္တဝါ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ စင်စစ် ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ပျက်စီးသွားသောအခါ ကျန်ရှိသော နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည်လည်း ထိုရုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ပျက်စီးသွား၏။ 'သတ္တဝါ' ဟူ၍လည်း ခန္ဓာအစဉ်ကို ယူအပ်၏။ စင်စစ် ထိုခန္ဓာအစဉ်၌ သတ္တပညတ် ရှိ၏။ မိမိ၏ ဖြစ်ပေါ်မှု စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် သေဆုံးပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသော သက်တမ်းမပြည့်မီ အကြား၌သာလျှင် အလွန်အမင်း ကျဆင်းစေခြင်း (သေစေခြင်း) သည် အတိပါတ မည်၏။ ဖြည်းဖြည်းချင်း သေဆုံးခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ လျင်မြန်စွာ သေဆုံးစေခြင်းဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် လက်နက်စသည်တို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်၍ ကျဆုံးစေခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) သည် အတိပါတ မည်၏။ အသက်၏ အလွန်ကျစေခြင်းဖြင့် ပါဏာတိပါတ မည်၏။ 'သတ္တဝါကို သတ်ခြင်း' ဟု ဆိုလိုသည်။ ပရမတ်အားဖြင့်မူ အသက်ရှိသော သတ္တဝါ၌ 'အသက်ရှိ၏' ဟု မှတ်သားလျက်၊ သူတစ်ပါး၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်စေတတ်သော လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဒွါရ၌ ဖြစ်သော သတ်လိုသော သူ၏ စေတနာတည်း။ စင်စစ် အကြင်စေတနာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ မှီရာဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်တို့၌၊ လုံ့လပြုခြင်းဟူသော အကြောင်းရှိသော မဟာဘုတ်တည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရမည့် မဟာဘုတ်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ကုန်လတ္တံ့။ ထိုသို့သော ပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည် ပါဏာတိပါတ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လုံ့လပြုခြင်းကို ခံရကုန်သော မဟာဘုတ်တို့သည် အခြားသော လုံ့လမပြုအပ်သော မဟာဘုတ်တို့ကဲ့သို့ ကြည်လင်သန့်ရှင်းခြင်း မရှိကုန်။ ထို့ကြောင့် တူညီသော အနွယ်ဝင် မဟာဘုတ်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်း မဖြစ်နိုင်တော့ကုန်။

Etthāha – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hantā, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, napi vikopanīyo. Atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa paharaṇappahārādi atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva [Pg.343] nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanato kassa kiriyā, pariyosānakālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?

ဤအရာ၌ စောဒနာရှင်က မေးမြန်းသည်မှာ - ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ပျက်စီးချုပ်ပျောက်တတ်သော သဘောရှိသည့် သင်္ခါရတရားတို့တွင် အဘယ်သူသည် သတ်တတ်သူနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူသည် အသတ်ခံရသူနည်း။ အကယ်၍ စိတ်စေတသိက်အစဉ် ဖြစ်အံ့၊ ထိုစိတ်စေတသိက်အစဉ်သည် နာမ်တရား ဖြစ်သောကြောင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးအပ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ရုပ်အစဉ် ဖြစ်အံ့၊ ထိုရုပ်အစဉ်သည်လည်း စေတနာကင်းသောကြောင့် သစ်တုံးသစ်ဆွေးနှင့် တူလှ၏။ ထို့ကြောင့် သေပြီးသော ရုပ်ကလာပ်၌ လုံ့လပြုသကဲ့သို့ ထိုရုပ်အစဉ်၌ ဖြတ်တောက်ခြင်း စသည်ဖြင့် ပါဏာတိပါတကံ မမြောက်နိုင်ပေ။ ပါဏာတိပါတ၏ ပယောဂဖြစ်သော ရိုက်ပုတ်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း အတိတ်သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ သို့မဟုတ် အနာဂတ်၊ သို့မဟုတ် ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အတိတ်နှင့် အနာဂတ်တို့၌ ထိုသင်္ခါရတရားတို့ မရှိသောကြောင့် ဦးစွာ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ပစ္စုပ္ပန်တို့၌လည်း သင်္ခါရတို့၏ ခဏမျှသာ တည်တတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအလိုလို ချုပ်ပျောက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရှေးရှုနေသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ပြုသော လုံ့လပယောဂသည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ ပျက်စီးခြင်းသည်လည်း အခြားအကြောင်းရင်း ကင်းမဲ့သောကြောင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်းစသော ပယောဂကြောင့် သေရသည် မဟုတ်ရာ။ သင်္ခါရတို့၏ လုံ့လကင်းမဲ့သောကြောင့် အဘယ်သင်္ခါရ၏ လုံ့လဖြစ်သနည်း။ ခဏမျှသာ တည်သောကြောင့် သတ်လိုသောဆန္ဒနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးသွားသဖြင့် အဘယ်တရား၏ လုပ်ဆောင်မှု ကိရိယာဖြစ်သနည်း။ ကိရိယာအဆုံးတိုင်အောင် မတည်နိုင်သဖြင့် အဘယ်သူသည် ပါဏာတိပါတကံနှင့် စပ်သနည်း ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Vuccate – yathāvuttavadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hantā. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogakaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno. Vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivinibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, napi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano. Paccuppannesu saṅkhāresu katapayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātapayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādaniyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti, nisākarova candimā’’ti. Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchitabbo santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato. Santānavasena vattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyā dissatīti attheva pāṇātipātena kammabaddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

ဖြေဆိုရသော် - ဆိုခဲ့ပြီးသော သတ်လိုသော စေတနာနှင့် တကွဖြစ်သော၊ သတ္တဝါဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သော သင်္ခါရအစုအဝေးသည်သာလျှင် သတ်တတ်သူ မည်၏။ ထိုသူ ပြုလုပ်အပ်သော သတ်ခြင်းပယောဂဟူသော အကြောင်းကြောင့် အပူငွေ့၊ ဝိညာဉ်၊ ဇီဝိတိန္ဒြေတို့ ကင်းပြတ်လျက်၊ 'သေပြီ' ဟူသော ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်၊ သတ်ခြင်းပယောဂကို မပြုခဲ့ပါက ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ရုပ်နာမ်တရားအစုအဝေးသည် အသတ်ခံရ၏။ သို့မဟုတ် စိတ်စေတသိက်အစဉ် သက်သက်သည်လည်း အသတ်ခံရ၏။ စိတ်စေတသိက်အစဉ်သည် သတ်ခြင်းပယောဂ၏ တိုက်ရိုက်အရာ မဟုတ်သော်လည်း၊ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ရုပ်အစဉ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ရသဖြင့် ရုပ်အစဉ်၌ သူတစ်ပါးတို့ပြုသော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော ပယောဂစွမ်းကြောင့်၊ ထိုဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်ထွန်းမှုနှင့် စပ်လျက်ရှိသော မတူညီသော ရုပ်အစဉ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာမှုကို တားဆီးဖျက်ဆီးလိုက်သောအခါ စိတ်စေတသိက်တို့ ပြတ်တောက်သွားရ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတ မဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်ပေ။ ပါဏာတိပါတသည် အကြောင်းမဲ့ ဖြစ်သည်လည်း မဟုတ်၊ ပယောဂသည် အကျိုးမရှိသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရတို့၌ ပြုအပ်သော ပယောဂအစွမ်းဖြင့် ထိုခဏ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာထိုက်သော သင်္ခါရအစုအဝေးသည် ရှေးကကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်မလာတော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ခဏမျှသာ တည်သော သင်္ခါရတို့၏ ခဏမရဏကို ဤနေရာ၌ သေခြင်းအဖြစ် အလိုမရှိအပ်ဘဲ၊ သန္တတိမရဏကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ရသောကြောင့်လည်းကောင်း သေခြင်းသည် အကြောင်းမဲ့ မဟုတ်ပေ။ သင်္ခါရတို့သည် လုံ့လကင်းမဲ့သော်လည်း ပါဏာတိပါတ ပယောဂသည် ပြုလုပ်သူနှင့် ကင်းသည် မဟုတ်ပေ။ လုံ့လကင်းမဲ့သော သင်္ခါရတရားတို့၌ပင် မှီတည်ကာမျှဖြင့် အထောက်အပံ့ပြုလျက် မိမိတို့နှင့် လျော်ကန်သော အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော အကြောင်းရင်းတို့၌ 'ဆီမီးသည် လင်းစေ၏၊ လမင်းသည် ညကို လင်းစေ၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ပြုလုပ်သူဟူသော ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သတ်လိုသောဆန္ဒနှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်စေတသိက်အစုသက်သက်အား ပါဏာတိပါတ ဖြစ်သည်ဟု အလိုမရှိအပ်ပေ။ အစဉ်သန္တတိအားဖြင့် တည်ရှိခြင်းကိုသာ ဝန်ခံရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော ဆီမီးစသည်တို့၌ အကျိုးလုပ်ငန်း ပြီးမြောက်ခြင်းကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ပါဏာတိပါတကြောင့် ကံနှင့်နှောင်ဖွဲ့ခြင်း ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းကို အဒိန္နဒါန စသည်တို့၌လည်း အားလျော်စွာ သိမှတ်အပ်၏။

So (ma. ni. aṭṭha. 1.89; dha. sa. aṭṭha. akusalakammapathakathā) ca pāṇātipāto guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahante mahāsāvajjo. Kasmā? Payogamahantatāya, payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu [Pg.344] appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve satipi kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

ထိုပါဏာတိပါတကံသည် သီလစသောဂုဏ်ကင်းမဲ့သော တိရစ္ဆာန်စသည့် သတ္တဝါတို့တွင် ငယ်သောသတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်နည်း၍၊ ကြီးသောသတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - လုံ့လပယောဂ ကြီးမားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လုံ့လပယောဂချင်း တူညီစေကာမူ သတ်အပ်သော သတ္တဝါ၏ ခန္ဓာကိုယ် ကြီးမားသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သီလစသော ဂုဏ်ရှိသော လူစသည့် သတ္တဝါတို့တွင် ဂုဏ်နည်းသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်နည်း၍၊ ဂုဏ်ကြီးသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ဂုဏ်ချင်း တူညီကြသော်လည်း ကိလေသာနှင့် လုံ့လပယောဂတို့ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းပါက အပြစ်နည်း၍၊ ပြင်းထန်ထက်သန်ပါက အပြစ်ကြီးသည်ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Kāyavācāhi na dinnanti adinnaṃ, parasantakaṃ, tassa ādānaṃ adinnādānaṃ. Parassaharaṇaṃ theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Atthato pana parapariggahe parapariggahitasaññino tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānamaññataradvārappavattā theyyacetanā. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ. Kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ, taṃtaṃguṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း မပေးအပ်သော၊ သူတစ်ပါး ပိုင်ဆိုင်သော ဥစ္စာကို 'အဒိန္န' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသူတစ်ပါးမပေးသော ဥစ္စာကို ယူခြင်းသည် 'အဒိန္နဒါန' မည်၏။ ၎င်းကိုပင် သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း၊ ခိုးခြင်း (ထေယျ သို့မဟုတ် စောရိကာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်မူကား သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်ထားသော ဥစ္စာ၌ သူတစ်ပါးပိုင်ဆိုင်သည်ဟု အမှတ်သညာရှိလျက် ထိုဥစ္စာကို ခိုးယူရန် လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ကာယဒွါရ ဝစီဒွါရ နှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုးလိုစိတ် စေတနာ ဖြစ်၏။ ထိုအဒိန္နဒါနကံသည် ယုတ်ညံ့သော သူတစ်ပါးပိုင် ဝတ္ထုပစ္စည်း၌ အပြစ်နည်း၍၊ အဖိုးတန်မြတ်သော ဝတ္ထုပစ္စည်း၌ အပြစ်ကြီး၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဝတ္ထုပစ္စည်း၏ တန်ဖိုးမြတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝတ္ထုချင်း တူညီကြသော်လည်း သီလစသော ဂုဏ်ထူးဝိသေသနှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ခိုးယူရာ၌ အပြစ်ကြီး၍၊ ထိုဂုဏ်ထူးဝိသေသထက် ယုတ်ညံ့သော ဂုဏ်ရှိသူ၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ခိုးယူရာ၌ အပြစ်နည်း၏။

Micchā caraṇaṃ micchācāro, methunasamācāresu ekantanindito lāmakācāro. So pana lakkhaṇato asaddhammādhippāyena kāyadvārappavattā agamanīyaṭṭhānavītikkamacetanā. So panesa micchācāro sīlādiguṇavirahite agamanīyaṭṭhāne appasāvajjo, sīlādiguṇasampanne mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā – agamanīyavatthu, tasmiṃ sevanacittaṃ, sevanapayogo, maggenamaggappaṭipattiadhivāsananti. Eko payogo sāhatthiko eva.

မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းကို 'မိစ္ဆာစာရ' ဟု ခေါ်၏။ ၎င်းသည် မေထုန်အကျင့်တို့တွင် စင်စစ် ကဲ့ရဲ့အပ်သော ယုတ်ညံ့သောအကျင့် ဖြစ်သည်။ လက္ခဏာအားဖြင့်မူကား မသူတော်တရားကို လိုလားသောစိတ်ဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မလွန်ကျူးအပ်သောသူကို လွန်ကျူးလိုသော စေတနာ ဖြစ်သည်။ ထိုမိစ္ဆာစာရကံသည် သီလစသော ဂုဏ်ကင်းမဲ့သော မလွန်ကျူးအပ်သူ၌ ကျူးလွန်ပါက အပြစ်နည်း၍၊ သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော မလွန်ကျူးအပ်သူ၌ ကျူးလွန်ပါက အပြစ်ကြီး၏။ ထိုမိစ္ဆာစာရကံမြောက်ရန် အင်္ဂါလေးပါးရှိသည် - မလွန်ကျူးအပ်သော ဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း၊ ထိုဝတ္ထု၌ မှီဝဲကျူးလွန်လိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ မှီဝဲကျူးလွန်ရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ မိမိမဂ်ဖြင့် သူတစ်ပါးမဂ်သို့ ကျူးလွန်ခြင်းကို သာယာနှစ်သက်ခြင်း တို့ ဖြစ်၏။ ၎င်း၏ ပယောဂသည် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်း (သာဟတ္ထိကပယောဂ) တစ်မျိုးတည်းသာ ရှိ၏။

Vacīdvāre bāhullavuttito vācato pavattaṃ duccaritanti vacīduccaritaṃ. Taṃ sarūpato dassento āha ‘‘musāvādapisuṇavācāpharusavācāsamphappalāpacetanā veditabbā’’ti. Tattha musāti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. Musā vadīyati vuccati etāyāti musāvādo, atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo. Apica gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthīti ādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo. Pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo. Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthaviññāpananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādakakiriyākaraṇe [Pg.345] daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyāsamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati. Yasmā pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi, paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayaṃ attho evaṃ veditabbo’’ti kuṭṭādīsu likhitvā ṭhapentopi, tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti. Aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

နှုတ်တံခါး၌ အဖြစ်များသောကြောင့် နှုတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မကောင်းသောအကျင့်ကို ဝစီဒုစရိုက် ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဝစီဒုစရိုက်ကို သရုပ်အားဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် ဆရာက "မုသာဝါဒ၊ ပိသုဏဝါစာ၊ ဖရုသဝါစာ၊ သမ္ဖပ္ပလာပ စေတနာတို့ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ထိုစကား၌ 'မုသာ' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုတည်း။ ဤမဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုဖြင့် ပြောဆိုအပ်၊ ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မုသာဝါဒ' ဟု ခေါ်၏။ မမှန်သောဝတ္ထုကို မှန်သောအဖြစ်ဖြင့် သူတစ်ပါးအား သိစေလိုသောသူ၏ ထိုသို့သော သိစေခြင်း (ဝိညတ်) ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာတည်း။ ထိုမုသာဝါဒသည် အကြင်အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ထိုအကျိုးစီးပွား နည်းပါးလျှင် အပြစ်နည်း၏။ များပြားလျှင် အပြစ်ကြီး၏။ တစ်နည်းလည်း ဆိုဖွယ်ရှိသေး၏။ လူတို့သည် မိမိ၏ဥစ္စာကို မပေးလိုသဖြင့် "မရှိပါ" ဟူ၍ အစရှိသောနည်းဖြင့် ဖြစ်သောစကားသည် အပြစ်နည်း၏။ သက်သေဖြစ်လျက် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ ပြောဆိုသောစကားသည် အပြစ်ကြီး၏။ ရဟန်းတို့အား အနည်းငယ်သော ဆီ သို့မဟုတ် ထောပတ်ကို ရရှိ၍ ရယ်လိုသောရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ယနေ့ ရွာ၌ ဆီသည် မြစ်ကဲ့သို့ စီးဆင်းယောင်တကား" ဟု ရှေးပုံပြင်စကားနည်းဖြင့် ပြောဆိုသောစကားသည် အပြစ်နည်း၏။ မမြင်ဘဲလျက် မြင်၏ အစရှိသောနည်းဖြင့် ပြောဆိုသောသူတို့အား အပြစ်ကြီး၏။ ထိုမုသာဝါဒ၌ အင်္ဂါလေးပါးရှိကုန်၏။ မဟုတ်မမှန်သော ဝတ္ထု၊ လှည့်ပတ်လိုသော စိတ်၊ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော လုံ့လ၊ သူတစ်ပါးအား ထိုအနက်ကို သိစေခြင်း တို့တည်း။ ပယောဂသည် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သော 'သာဟတ္ထိကပယောဂ' တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုပယောဂကို ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးအား လှည့်ပတ်ခြင်းကို ပြုသောအခါ၌ ရှုမြင်အပ်၏။ ထိုသို့ပြုခြင်းဖြင့် အကယ်၍ သူတစ်ပါးသည် ထိုအနက်ကို သိရှိအံ့၊ ဤသို့ပြုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည် ထိုခဏ၌သာလျှင် မုသာဝါဒကံနှင့် စပ်ယှဉ်တော့၏။ သို့သော်လည်း ကိုယ်၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သောဝတ္ထု၊ နှုတ်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို လှည့်ပတ်သကဲ့သို့ "ဤစကားကို သူ့အား ပြောလော့" ဟု စေခိုင်းသော်လည်းကောင်း၊ စာရေး၍ ရှေ့သို့ လွှတ်သော်လည်းကောင်း၊ "ဤအနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏" ဟု နံရံစသည်တို့၌ ရေး၍ ထားသော်လည်းကောင်း လှည့်ပတ်သည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤမုသာဝါဒ၌ အာဏတ္တိက (စေခိုင်းခြင်း)၊ နိဿဂ္ဂိယ (လွှတ်ခြင်း)၊ ထာဝရ (အမြဲတည်စေခြင်း) ပယောဂတို့သည်လည်း သင့်လျော်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာတို့၌ မလာရှိသောကြောင့် ချင့်ချိန်ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်ကုန်၏။

Pisatīti pisuṇā, samagge satte avayavabhūte vagge bhinne karotīti attho. Niruttinayena vā piyasuññakaraṇato pisuṇā. Yāya hi vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca piyasuññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇavācā. Lakkhaṇato pana saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā pisuṇaṃ vadati etāyāti katvā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Pare pana abhinne kammapathabhedo natthi, bhinne eva hoti.

ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ပိသုဏာ' မည်၏။ ညီညွတ်ကြသော၊ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော သတ္တဝါအုပ်စုတို့ကို ကွဲပြားအောင် ပြုတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သဒ္ဒါနည်းအားဖြင့်မူ ချစ်ခြင်းကို ကင်းဆိတ်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် 'ပိသုဏာ' မည်၏။ အကြင်စကားဖြင့် အကြင်သူအား ထိုစကားကို ပြောဆို၏၊ ထိုသူ၏ နှလုံးသား၌ မိမိအား ချစ်ခင်လာအောင်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအား ချစ်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သွားအောင်လည်းကောင်း ပြုတတ်၏။ ထိုစကားသည် 'ပိသုဏဝါစာ' (ကုန်းတိုက်စကား) မည်၏။ လက္ခဏာအားဖြင့်မူ ညစ်နွမ်းသော စိတ်ရှိသူ၏ သူတစ်ပါးတို့ကို ကွဲပြားစေရန် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကို ချစ်ခင်စေလို၍ သော်လည်းကောင်း ကာယပယောဂ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည် ပိသုဏဝါစာ မည်၏။ ဤစကားဖြင့် ကုန်းတိုက်စကားကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပိသုဏဝါစာသည် အကြင်သူတို့အား ကွဲပြားအောင် ပြု၏၊ ထိုသူတို့၏ သီလစသော ကျေးဇူးတရား နည်းပါးပါက အပြစ်နည်း၏။ ကျေးဇူးတရား ကြီးမားပါက အပြစ်ကြီး၏။ ထိုပိသုဏဝါစာ၏ အင်္ဂါလေးပါးတို့သည်- ကွဲပြားစေအပ်သော သူတစ်ပါးရှိခြင်း၊ "ဤသို့ ဤသူတို့သည် ကွဲပြားကြကုန်လတ္တံ့၊ ကင်းကွာကြကုန်လတ္တံ့" ဟု ကွဲပြားခြင်းကို ရှေ့ရှုသည်ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် "ဤသို့ ငါသည် ချစ်ခင်အပ်သူ၊ ယုံကြည်အပ်သူ ဖြစ်အံ့" ဟု ချစ်ခင်မှုကို လိုလားသည်ဖြစ်စေ ရှိခြင်း၊ ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော လုံ့လရှိခြင်း၊ ထိုသူအား ထိုအနက်ကို သိစေခြင်း တို့တည်း။ သို့ရာတွင် သူတစ်ပါးတို့ မကွဲပြားသေးပါက ကမ္မပထ မထိုက်သေးပေ။ ကွဲပြားသွားမှသာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၏။

Pharusayatīti pharusā, vācā. Yāya hi vācāya attānampi parampi pharusaṃ sinehābhāvena lūkhaṃ karoti, sā pharusavācā. Atha vā sayampi pharusā domanassasamuṭṭhitattā sabhāvenapi kakkasā neva kaṇṇasukhā na hadayasukhāti pharusavācā. Ettha pana paresaṃ mammacchedanavasena pavattiyā ekantaniṭṭhuratāya sabhāvena kāraṇavohārena ca vācāya pharusasaddappavatti daṭṭhabbā. Taṃ pharusaṃ vadati etāyāti pharusavācā, parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusā cetanā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātu vacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetuṃ asakkontī ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu. Yaṃ cittena cintesi, taṃ hotū’’ti saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi[Pg.346]. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evampi vadanti ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍikaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime ahirikā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti. Atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti, yathā cittasaṇhatāya pharusavācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusavācāpi na hoti. Na hi mārāpetukāmassa ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusavācā hoti, cittapharusatāya pana esā pharusavācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဖရုသာ' (ကြမ်းတမ်းသောစကား) မည်၏။ အကြင်စကားဖြင့် မိမိကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုသော်လည်းကောင်း ချစ်ခြင်းမရှိဘဲ ကြမ်းတမ်းခက်ထန်အောင် ပြုတတ်၏။ ထိုစကားသည် 'ဖရုသဝါစာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုစကားသည် ဒေါမနဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် ကိုယ်တိုင်လည်း ကြမ်းတမ်း၏၊ သဘောအားဖြင့်လည်း ခက်ထန်လှသဖြင့် နားဝယ်မချမ်းသာ၊ နှလုံးသားဝယ် မချမ်းသာသောကြောင့် 'ဖရုသဝါစာ' မည်၏။ ဤ၌မူ သူတစ်ပါးတို့၏ အသည်းနှလုံးကို ဖြတ်တောက်တတ်သောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စင်စစ် ခက်ထန်ကြမ်းကြုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြချက် ပညတ်အခေါ်အဝေါ်အားဖြင့်လည်းကောင်း စကား၌ ကြမ်းတမ်းသော အသုံးအနှုန်းများ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ ထိုကြမ်းတမ်းသော စကားကို ဤစေတနာဖြင့် ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'ဖရုသဝါစာ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ အသည်းနှလုံးကို ဖြတ်တောက်စေတတ်သော ကာယဝစီပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော စင်စစ်ကြမ်းတမ်းသော စေတနာတည်း။ ထိုဖရုသဝါစာ၏ သဘော ထင်ရှားစေရန် ဤပုံပြင်ဝတ္ထုကို ပြအပ်၏။ တစ်ခုသော သားငယ်သည် အမိ၏စကားကို မနာယူဘဲ တောထဲသို့ သွား၏။ ထိုသားကို အမိသည် ပြန်လှည့်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သဖြင့် "ဆိုးသွမ်းသော ကျွဲမသည် သင့်နောက်သို့ လိုက်ပါစေသတည်း" ဟု ဆဲရေး ကျိန်ဆဲ၏။ ထိုအခါ တော၌ ထိုသားငယ်အား ထိုအတိုင်းပင် ကျွဲမတစ်ကောင်သည် ပေါ်လာ၏။ သားငယ်သည် "ငါ၏မိခင် နှုတ်ဖြင့် ပြောဆိုသောစကားသည် မဖြစ်ပါစေသတည်း၊ စိတ်ဖြင့် ကြံစည်သောစကားသည်သာ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု သစ္စာပြုလေ၏။ ထိုကျွဲမသည် ထိုနေရာ၌ပင် ဖွဲ့နှောင်ထားသကဲ့သို့ ရပ်တန့်သွား၏။ ဤသို့ အသည်းနှလုံးကို ဖြတ်တောက်စေတတ်သော ပယောဂဖြစ်သော်လည်း စိတ်၏ နူးညံ့မှုကြောင့် ဖရုသဝါစာ မဖြစ်ပေ။ မိဘတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ သားသမီးတို့အား "သူခိုးတို့သည် သင့်ကို အပိုင်းပိုင်း ဖြတ်တောက်ပါစေကုန်သတည်း" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသားသမီးတို့၏ အထက်သို့ ကြာဖက်မျှပင် ကျရောက်သည်ကို အလိုမရှိကြပေ။ ဆရာ ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ တပည့်တို့အား "အရှက်မရှိ၊ အကြောက်မရှိသော ဤသူတို့သည် အဘယ်ကြောင့် လှည့်လည်နေကြသနည်း၊ ၎င်းတို့ကို နှင်ထုတ်ကြလော့" ဟု ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုတပည့်တို့အား ပရိယတ် ပဋိပတ် ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြကုန်၏။ စိတ်၏နူးညံ့မှုကြောင့် ဖရုသဝါစာ မဖြစ်သကဲ့သို့ စကားလုံး နူးညံ့မှုကြောင့်လည်း မကြမ်းတမ်းသောစကား (အဖရုသဝါစာ) မဟုတ်သည် မဟုတ်ပေ။ အကယ်စင်စစ် သတ်စေလိုသောသူက "ဤသူကို ချမ်းသာစွာ အိပ်စေလော့" ဟု ဆိုသောစကားသည် ကြမ်းတမ်းသောစကား မဟုတ်သည်မဟုတ်ပေ။ စိတ်၏ ကြမ်းတမ်းမှုကြောင့် ထိုစကားသည် ဖရုသဝါစာသာ ဖြစ်၏။ ထိုဖရုသဝါစာသည် အကြင်သူကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသူ၏ သီလစသော ကျေးဇူးတရား နည်းပါးပါက အပြစ်နည်း၏။ ကျေးဇူးတရား ကြီးမားပါက အပြစ်ကြီး၏။ ထိုဖရုသဝါစာ၏ အင်္ဂါသုံးပါးတို့သည် ဆဲရေးအပ်သော သူတစ်ပါး ရှိခြင်း၊ အမျက်ထွက်သောစိတ် ရှိခြင်း၊ ဆဲရေးခြင်း တို့တည်း။

Saṃ sukhaṃ hitañca phalati visarati vināsetīti samphaṃ, attano paresañca anupakārakaṃ yaṃ kiñci, samphaṃ palapati etāyāti samphappalāpo, anatthaviññāpikakāyavacīpayogasamauṭṭhāpikā akusalacetanā. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo. Tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpīkathākathanañca. Pare pana taṃ kathaṃ agaṇhante kammapathabhedo natthi, parena pana samphappalāpe gahiteyeva hoti.

မိမိသူတစ်ပါးတို့၏ ချမ်းသာနှင့် အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'သမ္ဖ' မည်၏။ မိမိအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအားလည်းကောင်း အကျိုးမရှိသော အချည်းနှီးသော စကားကို ဤစေတနာဖြင့် ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'သမ္ဖပ္ပလာပ' (ပြိန်ဖျင်းသောစကား) မည်၏။ အကျိုးမရှိသည်ကို သိစေတတ်သော ကာယပယောဂ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော အကုသိုလ်စေတနာတည်း။ ထိုသမ္ဖပ္ပလာပသည် ထပ်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း နည်းပါးပါက အပြစ်နည်း၏။ ထပ်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း များပြားပါက အပြစ်ကြီး၏။ ထိုသမ္ဖပ္ပလာပ၏ အင်္ဂါနှစ်ပါးတို့သည်- ဘာရတစစ်ပွဲ၊ သီတာကို ပြန်ပေးဆွဲခြင်း စသည်တို့နှင့်စပ်သော အကျိုးမဲ့စကားကို ရှေ့ရှုခြင်းလည်းကောင်း၊ ထိုသို့ သဘောရှိသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းလည်းကောင်း တို့တည်း။ သို့ရာတွင် သူတစ်ပါးတို့သည် ထိုစကားကို နားမထောင်ပါက ကမ္မပထ မထိုက်သေးပေ။ သူတစ်ပါးတို့သည် ထိုပြိန်ဖျင်းသောစကားကို လက်ခံနာယူမှသာလျှင် ကမ္မပထ မြောက်၏။

Abhijjhābyāpādamicchādiṭṭhiyoti ettha parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyatīti abhijjhā, parasampattīsu lobho. Sā pana ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanalakkhaṇā. Adinnādānaṃ viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Tassā dve sambhārā – parabhaṇḍaṃ, attano pariṇāmanañca. Parabhaṇḍavatthuke hi lobhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vata idaṃ mamassā’’ti attano na pariṇāmeti.

အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဟူသော ပုဒ်တို့တွင် သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရှေးရှုတပ်မက်လိုချင်တတ်သောကြောင့် 'အဘိဇ္ဈာ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာအပေါ် လိုချင်တပ်မက်ခြင်း (လောဘ) ဖြစ်သည်။ ထိုအဘိဇ္ဈာသည် 'ဤဥစ္စာသည် ငါ့အား ဖြစ်ပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ဤသို့ သူတစ်ပါး၏ ပစ္စည်းဥစ္စာကို တပ်မက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ အဒိန္နာဒါန်ကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းခြင်းလည်းရှိ၏၊ အပြစ်ကြီးခြင်းလည်းရှိ၏။ ထိုအဘိဇ္ဈာ၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာဖြစ်ခြင်းနှင့် မိမိအား ညွတ်စေခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာဝတ္ထုအပေါ်၌ လောဘဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း 'ဤဥစ္စာသည် ငါ့အား ဖြစ်ပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု မိမိပိုင်ဖြစ်အောင် မညွတ်စေသမျှ ကာလပတ်လုံး ကမ္မပထမမြောက်သေးပေ။

Hitasukhaṃ byāpādeti vināsetīti byāpādo, paṭigho. So paravināsāya manopadosalakkhaṇo. So pharusavācā viya appasāvajjo mahāsāvajjo ca. Tassa dve sambhārā – parasatto, tassa ca vināsanacintā. Parasattavatthuke hi kodhe uppannepi na tāva kammapathabhedo hoti, yāva ‘‘aho vatāyaṃ ucchijjeyya vinasseyyā’’ti tassa vināsanaṃ na cinteti.

စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'ဗျာပါဒ' မည်၏၊ ပဋိဃ (အမျက်ဒေါသ) တည်း။ ထိုဗျာပါဒသည် သူတစ်ပါး ပျက်စီးစေရန် စိတ်ပြစ်မှားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုဗျာပါဒသည် ဖရုသဝါစာကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းခြင်းလည်းရှိ၏၊ အပြစ်ကြီးခြင်းလည်းရှိ၏။ ထိုဗျာပါဒ၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ တစ်ပါးသော သတ္တဝါဖြစ်ခြင်းနှင့် ထိုသူ၏ ပျက်စီးခြင်းကို ကြံစည်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ပါးသော သတ္တဝါတည်းဟူသော ဝတ္ထု၌ အမျက်ဒေါသ ဖြစ်ပေါ်စေကာမူ 'ဤသူသည် ပျက်စီးပါမူကား၊ ပျောက်ပျက်ပါမူကား ကောင်းလေစွ' ဟု ထိုသူ၏ ပျက်စီးခြင်းကို မကြံစည်သမျှ ကာလပတ်လုံး ကမ္မပထမမြောက်သေးပေ။

Yathābhuccagahaṇābhāvena [Pg.347] micchā passatīti micchādiṭṭhi. Sā ‘‘natthi dinna’’ntiādinā nayena viparītadassanalakkhaṇā. Samphappalāpo viya appasāvajjā mahāsāvajjā ca. Apica aniyatā appasāvajjā, niyatā mahāsāvajjā. Tassa dve sambhārā – vatthuno gahitākāraviparītatā, yathā ca taṃ gaṇhāti, tathābhāvena tassupaṭṭhānanti. Tattha natthikāhetukaaariyadiṭṭhīhi eva kammapathabhedo hoti.

ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ယူဆခြင်းမရှိဘဲ မှားယွင်းစွာ မြင်တတ်သောကြောင့် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' မည်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် 'လှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးသည် မရှိ' ဟူသည် စသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ မြင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္ဖပ္ပလာပကဲ့သို့ပင် အပြစ်နည်းခြင်းလည်းရှိ၏၊ အပြစ်ကြီးခြင်းလည်းရှိ၏။ ထို့ပြင်လည်း အနိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (အမြဲမတည်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) သည် အပြစ်နည်း၏၊ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (အမြဲတည်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) သည် အပြစ်ကြီး၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) နှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ဝတ္ထု၏ ယူဆပုံအခြင်းအရာ ဖောက်ပြန်ခြင်းနှင့် မိမိယူဆသည့်အတိုင်း ထိုသူအား စွဲမြဲစွာ ထင်မြင်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့တွင် နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ အကိရိယဒိဋ္ဌိ အယူတို့ဖြင့်သာလျှင် ကမ္မပထမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။

‘‘Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammāna’’nti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusalā dhammā gahetabbāti āha ‘‘ṭhapetvā te dhamme’’tiādi. Te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho. Anekavihitāti anekappakārā.

‘အထူးထူးအပြားပြားရှိကုန်သော ယုတ်ညံ့ကုန်သော အကုသိုလ်တရားတို့၏’ ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုသော်လည်း အကြွင်းကျန်ကို သိစေသော နည်းလမ်းအရ ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘ထိုတရားတို့ကို ချန်လှပ်၍’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ယင်း၏ အနက်မှာ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ကာယဒုစရိုက်စသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ချန်လှပ်၍ ဟူလို။ ‘အနေကဝိဟိတ’ ဟူသည်မှာ အထူးထူးအပြားပြားရှိကုန်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

6. Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyālakkhaṇā lokappaveṇī. Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘pañcakāmaguṇikarāgassā’’ti. Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘pañcakāmaguṇikarāgo’’ti veditabbo. Koṭṭhāsavacano hettha guṇasaddo ‘‘vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.4) viya. Dvīsu akusalacittesūti domanassasahagatesu dvīsu akusalacittesu. Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘sabbākusalasambhavassā’’ti. Avasesānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ.

၆. ‘အယံ လောကတန္တိ’ ဟူသည်မှာ လူကြီးသူမတို့အား ရှိခိုးခြင်း စသည်ကို ပြုလုပ်သော လက္ခဏာရှိသော လောက၏ အစဉ်အဆက် (လောကပဝေဏီ) တည်း။ အနာဂါမ်ဗြဟ္မာတို့အား တန်ဆာဆင်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်ရဟန်းတို့အား သင်္ကန်းစသည်တို့၌လည်းကောင်း သာယာတွယ်တာမှု နိကန္တိ၏ အစွမ်းဖြင့် ရာဂဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော ရာဂကိုသာလျှင် ပယ်သတ်အပ်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့် ‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂဿ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရူပစသော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့တွင် ဝတ္ထုကာမအစုတို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရာဂကို ‘ပဉ္စကာမဂုဏိကရာဂ’ ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ‘ဂုဏ’သဒ္ဒါသည် အစုကို ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ ‘ဝယောဂုဏာ အနုပုဗ္ဗံ ဇဟန္တိ’ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘ဒွီသု အကုသလစိတ္တေသု’ ဟူသည်မှာ ဒေါမနဿသဟဂုတ် ဖြစ်ကုန်သော အကုသိုလ်စိတ်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ မောဟသည် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် သာဓာရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘သဗ္ဗာကုသလသမ္ဘဝဿ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အဝသေသာနံ’ ဟူသည်မှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိအစရှိသည်တို့၏ အနက်တည်း။

7. Jigucchati maññeti ‘‘ahamabhijāto rūpavā paññavā, kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyya’’nti jigucchati viya jigucchatīti vā sallakkhemi. Akosallasambhūtaṭṭhenāti aññāṇasambhūtaṭṭhena. Akusale dhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgībhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattī’’ti. Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti. Maṇḍanakajātiyoti maṇḍanasabhāvo, maṇḍanasīloti attho. Jegucchitanti jigucchanasīlataṃ.

၇. ‘ဇိဂုစ္ဆတိ’ ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် အမျိုးမြတ်၏၊ အဆင်းလှ၏၊ ပညာရှိ၏၊ တစ်ပါးသောသူတို့အား ရှိခိုးခြင်းစသည်ကို အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း’ ဟု စက်ဆုတ်သကဲ့သို့ စက်ဆုတ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန’ ဟူသည်မှာ အညာဏ (မသိမှု) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်တရားတို့ကို စက်ဆုတ်တော်မူသဖြင့် ထိုအကုသိုလ်တရားတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း (တကွဖြစ်ခြင်း) ကိုလည်း စက်ဆုတ်တော်မူသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ သမာပတ္တိ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ‘သမာပတ္တိ’ ဟူသည်မှာ ဤပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သာလျှင် ဖြစ်၍ ကောင်းစွာရောက်ခြင်း၊ တကွဖြစ်ခြင်း (သမင်္ဂီဘော) ဟု အနက်ရ၏။ ‘မဏ္ဍနကဇာတိယော’ ဟူသည်မှာ တန်ဆာဆင်တတ်သော သဘောရှိသူ၊ တန်ဆာဆင်တတ်သော အလေ့ရှိသူ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ဇေဂုစ္ဆိတံ’ ဟူသည်မှာ စက်ဆုတ်အပ်သောအဖြစ် (စက်ဆုတ်တတ်သော အလေ့ရှိသည်၏အဖြစ်) တည်း။

8. Lokajeṭṭhakakammanti loke jeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ, loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ. Tatrāti yathāvuttesu dvīsupi atthavikappesu. Padābhihito [Pg.348] attho padattho, byañjanatthoti vuttaṃ hoti. Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo, niggaṇhananti attho. Tenāha ‘‘niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī’’ti. Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca bhaddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati, na pana ‘‘vinayāya dhammaṃ desetī’’ti imasmiṃ atthe, tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘vicitrā hi taddhitavuttī’’ti. Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā. Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa, tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti. Tasmā yathā ‘‘mā saddamakāsī’’ti vadanto ‘‘māsaddiko’’ti vuccati, evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo.

၈. ‘လောကဇေဋ္ဌကကမ္မံ’ ဟူသည်မှာ လောက၌ ကြီးကုန်သောသူတို့ ပြုအပ်သော အမှု ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် လောက၌ အမြတ်ဆုံးဟု သမုတ်အပ်သော အမှု ဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။ ‘တတြ’ ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကြံစည်ခြင်း နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ ပုဒ်ဖြင့် ပြအပ်သော အနက်သည် ‘ပဒတ္ထ’ မည်၏၊ သဒ္ဒါ၏အနက် (ဗျဉ္ဇနတ္ထ) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝိနယံ ဝါ အရဟတိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဝိနယန’ ဟူသည်မှာ ဆုံးမခြင်း၊ နှိပ်ကွပ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ‘နှိပ်ကွပ်ခြင်းကို ခံထိုက်၏ဟု ဆိုလိုသည်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စောဒနာဦးအံ့—ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်နှစ်ပါးတို့တွင် သကတ် (မိမိကိုယ်တိုင်) အနက်၌လည်းကောင်း၊ အရဟ (ထိုက်တန်ခြင်း) အနက်၌လည်းကောင်း တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းသည် သဒ္ဒါလက္ခဏာအားဖြင့် ထင်ရှားလှ၏။ သို့သော် ‘ဆုံးမရန် (ရာဂစသည် ကင်းပျောက်စေရန်) တရားဟောတော်မူ၏’ ဟူသော ဤအနက်၌မူ တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းသည် မထင်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း ဟု မေးစရာရှိသော် ‘ဝိစိတြာ ဟိ တဒ္ဓိတဝုတ္တိ’ (တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်း ဖြစ်ပေါ်ပုံသည် ဆန်းကြယ်လှ၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ ဆန်းကြယ်သောအဖြစ်ကို လောကအသုံးအနှုန်းကို ပမာဏပြုခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် အကြင်အကြင်အနက်၌ လောက၏ တဒ္ဓိတ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုထိုအနက်၌ တဒ္ဓိတ်ဖြစ်ခြင်းသည် လောကအသုံးအနှုန်းဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဆန်းကြယ်သော တဒ္ဓိတ်ဖြစ်ခြင်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အသံမပြုလင့်’ ဟု ပြောဆိုသောသူကို ‘မာသဒ္ဒိက’ ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ထိုအတူ ဆုံးမရန် တရားဟောတော်မူသောသူကို ‘ဝေနယိက’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု ရည်ရွယ်သည်။

9. Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso. Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu viya ‘‘imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo’’ti evaṃ byañjanaṃ vicāraṃ akatvā, anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti.

၉. ‘ကပဏပုရိသော’ ဟူသည်မှာ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော (ညှိုးငယ်သော) လူ ဖြစ်သည်။ ‘ဗျဉ္ဇနာနိ အဝိစာရေတွာ’ ဟူသည်မှာ တိဿဒတ္တစသော သဒ္ဒါတို့၌ ကဲ့သို့ ‘ဤအနက်၌ ဤမည်သော ပစ္စည်းတည်း’ ဟု သဒ္ဒါဝေဖန်ဆင်ခြင်ခြင်းကို မပြုဘဲ မပြီးသေးသော ပင်ကိုယ်ပုဒ် (အနိပ္ဖန္နပါဋိပဒိက) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုလိုသည်ဟု ဆိုအပ်သည်။

10. Devalokagabbhasampattiyāti vatvā ṭhapetvā bhummadeve sesesu devesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī’’ti. Assāti abhivādanādisāmīcikammassa. Mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento, akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchismiṃ nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo. Gabbhatoti devalokapaṭisandhito. Tenevāha ‘‘abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo’’ti. Hīno vā gabbho assāti apagabbhoti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgītī’’ti. Iti-saddā [Pg.349]e hetuattho, yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī, tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo.

၁၀. ‘ဒေဝလောကဂဗ္ဘသမ္ပတ္တိယာ’ ဟု မိန့်ဆိုသော်လည်း ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းကျန်သော နတ်တို့၌ ကိုယ်ဝန်ယူခြင်း (ကိုယ်ဝန်ဆောင်ခြင်း) မရှိသောကြောင့် ဤ၌ ‘ပဋိသန္ဓေယူခြင်း’ ကိုသာလျှင် ‘ဂဗ္ဘသမ္ပတ္တိ’ ဟု သိအပ်၏ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာ ဖွင့်လှစ်ပြသလိုသဖြင့် ‘နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေရခြင်းငှာ ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အဿ’ ဟူသည်မှာ ရှိခိုးခြင်းစသော အရိုအသေပြုအပ်သော အမှု၏ (အနက်တည်း)။ ‘အမိဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်း၌ အပြစ်ကို ပြလိုသည်ဖြစ်၍’ ဟူသည်မှာ အမိဘက်မှ မစင်ကြယ်သောအဖြစ်ကို ပြသဖြင့် ဆဲရေးလိုသောသူသည် ‘ကျွန်မ၏သား’ ဟု ကျွန်မဝမ်း၌ မွေးဖွားခြင်း၌ အပြစ်ကိုပြ၍ ဆဲရေးသကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား၏ အမိဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်း၌ အပြစ်ကိုပြ၍ ဆဲရေးလိုသူသည်လည်း ဤသို့ ဆို၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ‘ဂဗ္ဘတော’ ဟူသည်မှာ နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေရခြင်းမှ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘နတ်ပြည်၌ ကပ်ရောက်ခြင်းကို ရခြင်းငှာ မထိုက်တန်သူ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေသည် ထိုသူအား ရှိ၏’ ဟူသော အနက်ဖြင့် ‘အပဂဗ္ဘ’ ဟူသော ဝိဂြိုဟ်၏ ရည်ရွယ်ချက်ကို တစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် ‘နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်းမှ ပြင်ပဖြစ်သောကြောင့် နောင်အခါ၌ ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေကို ရခြင်းအဖို့ရှိ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ဟေတု) အနက် ရှိ၏၊ အကြင်ကြောင့် နောင်အခါ၌ ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေကို ရရှိခြင်းအဖို့ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယုတ်ညံ့သော ပဋိသန္ဓေရှိသူ’ ဟူသော အနက်ဖြင့် ‘အပဂဗ္ဘ’ မည်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။

Puna tasseva viggahassa kodhavasena…pe… dassentoti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo’’ti. Gabbha-saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘gabbhe vasati māṇavo’’tiādīsu (jā. 1.15.363) viya. Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā’’tiādīsu (mahāva. 129) viya. Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘anāgate gabbhaseyyā’’ti. Gabbhe seyyā gabbhaseyyā. Anuttarena maggenāti aggamaggena. Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘vihatakāraṇattā’’ti. Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā. Ettha ca yadipi ‘‘apagabbho’’ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā, pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā.

တစ်ဖန် ထိုဝိဂြိုဟ်၏ပင် ကျုံ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပြသလိုသော ဆရာသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းနှင့် လျော်ညီအောင် ပြု၍ အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အမိဝမ်းတိုက်၌ ယုတ်ညံ့သော သန္ဓေနေခြင်းသည် ဖြစ်ခဲ့ပြီဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဂဗ္ဘ' သဒ္ဒါသည် 'လုလင်သည် အမိဝမ်းတိုက်၌ နေ၏' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အမိဝမ်းတိုက်ဟူသော အနက်ပရိယာယ်လည်း ရှိ၏။ 'အနည်းဆုံး သန္ဓေဖျက်ချခြင်းကို စွဲ၍' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အမိဝမ်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော သတ္တဝါဟူသော အနက်ပရိယာယ်လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အမိဝမ်းတိုက်ဟူသော ပရိယာယ်ကို ယူ၍ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'နောင်တစ်ဖန် အမိဝမ်း၌ သန္ဓေမနေရခြင်း (သန္ဓေမအိပ်ရခြင်း)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမိဝမ်း၌ အိပ်ခြင်းသည် 'ဂဗ္ဘသေယျ' မည်၏။ 'အတုမရှိသော မဂ်ဖြင့်' ဟူသည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ကမ္မကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော အကြောင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် 'ဖျက်ဆီးအပ်သော အကြောင်းရှိသောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကြွင်းသော သုံးပါးတို့သည်လည်း' ဟူသည် အဏ္ဍဇ၊ သံသေဒဇ၊ ဩပပါတိက တို့တည်း။ ဤနေရာ၌လည်း အကယ်၍ 'အပဂဗ္ဘ' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် လျော်ညီစွာ ဂဗ္ဘသေယျကိုသာ ဆိုအပ်သော်လည်း တိုက်ဆိုင်မှုအားဖြင့် ရအပ်သော ခပ်သိမ်းသောအနက်ကိုလည်း ဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်သောကြောင့် ဘဝသစ်၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း 'ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ' ကိုလည်း ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Idāni sattapariyāyassa gabbhasaddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti. Nanu ca ‘‘āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā’’ti (pārā. 10) vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā, na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘yathā cā’’tiādi. Atha ‘‘abhinibbattī’’ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘abhinibbatti ca nāmā’’tiādi. Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti.

ယခုအခါ သတ္တဝါပရိယာယ်ဖြစ်သော 'ဂဗ္ဘ' သဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ထူးခြားပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'အပိစ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤဝိကပ်၌မူကား ဂဗ္ဘသေယျနှင့် ဘဝသစ်၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ဂဗ္ဘသေယျအစွမ်းဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ 'နောင်အခါ ဂဗ္ဘသေယျကို ပယ်အပ်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သန္ဓေ၏ အိပ်ခြင်း (သေယျ) ကိုသာ ပယ်အပ်၏၊ သန္ဓေ (ဂဗ္ဘ) ကိုမူကား မပယ်အပ်ရာဟူသော အယူသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ယထာ စ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ပါး 'အဘိနိဗ္ဗတ္တိ' ဟု ဤမျှသာ မဆိုဘဲ 'ပုနဗ္ဘဝ' သဒ္ဒါကို အဘယ်အကျိုးငှာ ယူသနည်းဟူသော အမေးရှိသော် 'အဘိနိဗ္ဗတ္တိ စ နာမ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဘဝသစ်၌ တစ်ဖန်ဖြစ်ခြင်း မဟုတ်ကုန်သော' ဟူသည် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော တရားတို့၏ အသစ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

11. Dhammadhātunti ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu, dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo, sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Paṭivijjhitvāti sacchikatvā, paṭilabhitvāti attho, paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti. Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā desetuṃ samatthatā desanāvilāso, taṃ patto adhigatoti attho. Karuṇāvipphāranti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ. Tādiguṇalakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā [Pg.350] dassento āha ‘‘pathavīsamacittata’’nti. Yathā pathavī suciasucinikkhepachedanabhedanādīsu na vikampati, anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho. Akuppadhammatanti ettha ‘‘akuppadhammo nāma phalasamāpattī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatālakkhaṇaṃ akujjhanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo’’ti amhākaṃ khanti. Jarāya anusaṭanti jarāya paliveṭhitaṃ. Vaṭṭakhāṇubhūtanti anekesaṃ anayabyasanānaṃ nipātalakkhaṇatthambhabhūtatāya saṃsārakhāṇubhūtaṃ. Brāhmaṇassa vuḍḍhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ajja maritvā’’tiādi vuttaṃ. Mahantena kho pana ussāhenāti ‘‘sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī’’ti evaṃ sañjātamahussāhena. Appaṭisamaṃ purejātabhāvanti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ. Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo, purejātabhāvo.

၁၁. ဤပါဠိ၌ 'ဓမ္မဓာတု' ဟူသည် အကြွင်းမဲ့သော တရားတို့ကို ဆောင်တတ်၏၊ သဘောအတိုင်း ဆင်ခြင်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဓမ္မဓာတု' မည်၏။ တရားတို့၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတတ်သော သဘောတည်း။ ဤအမည်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အမည်တည်း။ 'ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၍' ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍၊ ရရှိတော်မူ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏၊ ရရှိခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'ဒေသနာဝိလာသပ္ပတ္တော ဟောတိ' ဟူသည် အလိုတော်အတိုင်း ပြောင်းလဲ၍ ဟောကြားနိုင်စွမ်းသော အဖြစ်သည် 'ဒေသနာဝိလာသ' မည်၏၊ ထိုဒေသနာဝိလာသသို့ ရောက်တော်မူသော၊ အစိုးရတော်မူသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ကရုဏာဝိပ္ဖါရ' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် ပျံ့နှံ့တော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော ဂုဏ်လက္ခဏာကိုပင် တစ်ဖန် ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေလျက် ပြလိုသဖြင့် 'မြေနှင့်တူသော စိတ်တော်ရှိသည်၏အဖြစ်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြေကြီးသည် စင်ကြယ်သောအရာ၊ မစင်ကြယ်သောအရာတို့ကို ချထားခြင်း၊ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့၌ မတုန်လှုပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လိုက်လျောခြင်း ဆန့်ကျင်ခြင်းသို့ မရောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ကောင်းမကောင်းသော အာရုံများ၊ လာဘ်ရခြင်း မရခြင်း စသည်တို့၌ လိုက်လျောခြင်း ဆန့်ကျင်ခြင်းကို ပယ်သဖြင့် မတုန်လှုပ်သော စိတ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် 'မြေနှင့်တူသော စိတ်တော်ရှိခြင်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤ၌ 'အကုပ္ပဓမ္မတာ' ဟူသည်နှင့် ပတ်သက်၍ 'အကုပ္ပဓမ္မ မည်သည် ဖလသမာပတ် ဖြစ်၏' ဟု ဂန္ထိကျမ်း သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ 'သူတပါးတို့ ဆဲရေးကြသော်လည်း မိမိ၏ မြေကြီးနှင့်တူသော စိတ်ရှိခြင်းလက္ခဏာဖြစ်သော မပြစ်မှားသော (မခက်ထန်သော) သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်တည်းဟူ၍ ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်ကို ယူအပ်၏' ဟူသည် ငါတို့၏ အလိုဖြစ်၏။ 'ဇရာယ အနုသဋ' ဟူသည် ဇရာအိုခြင်းဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ 'ဝဋ္ဋခါဏုဘူတ' ဟူသည် များစွာသော ပျက်စီးခြင်း ဘေးဒုက္ခတို့၏ ကျရောက်ရာ တိုင်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် သံသရာတည်းဟူသော သစ်ငုတ်သဖွယ် ဖြစ်သည်ကို ဆိုလို၏။ ပုဏ္ဏား၏ အိုမင်းခြင်းကြောင့် သေခြင်းဝတ်သို့ နီးကပ်နေသည်ကို ရည်ညွှန်းသောအားဖြင့် 'ယနေ့ သေပြီး၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့်' ဟူသည် 'ထိုသို့သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ကို ဖူးမြော်ရခြင်းသည် ကောင်းမြတ်စွတကား' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကြီးစွာသော ကြည်ညိုအားထုတ်မှုဖြင့် ဟူလို။ 'အတုမရှိ ရှေး၌ဖြစ်သော အဖြစ်' ဟူသည် သူတပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ရှေးဦးဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အတုအမျှ ပြုနိုင်သူ မရှိသောကြောင့် 'အပ္ပဋိသမ' မည်၏၊ ရှေးဦးဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်၏။

‘‘Apī’’ti avatvā ‘‘pī’’ti vadanto pi-saddopi visuṃ atthi nipātoti dasseti. Sambhāvanattheti ‘‘api nāmevaṃ siyā’’ti vikappanattho sambhāvanattho, tasmiṃ jotakatāya pisaddo vattati. Vacanasiliṭṭhatāyāti vacanassa madhurabhāvatthaṃ, mudubhāvatthanti attho. Evañhi loke siliṭṭhavacanaṃ hotīti evaṃ ekameva gaṇanaṃ avatvā aparāya gaṇanāya saddhiṃ vacanaṃ loke siliṭṭhavacanaṃ hoti yathā ‘‘dve vā tīṇi vā udakaphusitānī’’ti. Sammā adhisayitānīti pādādīhi attanā nesaṃ kiñci upaghātaṃ akarontiyā bahivātādiparissayaparihāratthaṃ sammadeva upari sayitāni. Upariattho hettha adhi-saddo. Utuṃ gaṇhāpentiyāti tesaṃ allasinehapariyādānatthaṃ attano kāyusmāvasena utuṃ gaṇhāpentiyā. Tenāha ‘‘usmīkatānī’’ti. Sammā paribhāvitānīti sammadeva sabbaso kukkuṭavāsanāya vāsitāni. Tenāha ‘‘kukkuṭagandhaṃ gāhāpitānī’’ti.

'အပိ' ဟု မဆိုဘဲ 'ပိ' ဟု ဆိုသော ဆရာသည် 'ပိ' သဒ္ဒါသည်လည်း သီးခြားနိပါတ် ရှိ၏ဟု ပြတော်မူ၏။ 'ချီးမွမ်းခြင်းအနက်၌' ဟူသည် 'အကယ်၍ ဤသို့ ဖြစ်တန်ရာ၏' ဟု ကြံစည်ခြင်းအနက်သည် ချီးမွမ်းခြင်းအနက်မည်၏၊ ထိုအနက်ကို ပြသဖြင့် 'ပိ' သဒ္ဒါသည် သင့်လျော်၏။ 'စကားပြေပြစ်စိမ့်သောငှာ' ဟူသည် စကားသံ သာယာစေရန်၊ နူးညံ့စေရန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် လောက၌ ပြေပြစ်သောစကား ဖြစ်၏ ဟူသည် ဤသို့ တစ်ခုတည်းသော အရေအတွက်ကိုသာ မဆိုဘဲ အခြားသော အရေအတွက်နှင့် စပ်၍ ဆိုခြင်းသည် လောက၌ ပြေပြစ်သော စကားဖြစ်၏၊ ဥပမာ - 'ရေစက် နှစ်စက် သို့မဟုတ် သုံးစက်' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ကောင်းစွာ ဝပ်အပ်ကုန်၏' ဟူသည် ခြေစသည်တို့ဖြင့် မိမိက ထိုဥတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ညှဉ်းဆဲမှုကို မပြုဘဲ ပြင်ပလေ စသော ဘေးရန်တို့ကို တားဆီးရန် အထက်မှ ကောင်းစွာ ဝပ်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ 'အဓိ' သဒ္ဒါသည် အထက်ဟူသော အနက်ရှိ၏။ 'ဥတုကို ယူစေလျက်' ဟူသည် ထိုဥတို့၏ စွတ်စိုသော အစေးကို ခန်းခြောက်စေရန် မိမိ၏ ကိုယ်ငွေ့အစွမ်းဖြင့် အငွေ့ (ဥတု) ကို ယူစေလျက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကိုယ်ငွေ့ဖြင့် နွေးစေအပ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ကောင်းစွာ ထုံအပ်ကုန်၏' ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြက်မ၏ ကိုယ်နံ့ဖြင့် ကောင်းစွာ ထုံအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကြက်မ၏ ကိုယ်နံ့ကို စွဲစေအပ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Ettha ca sammā parisedanaṃ kukkuṭagandhaparibhāvanañca sammā adhisayananipphattiyā ānubhāvanipphāditanti daṭṭhabbaṃ. Sammā adhisayaneneva hi itaradvayaṃ ijjhati[Pg.351]. Na hi sammā adhisayanato visuṃ sammā parisedanassa sammā paribhāvanassa ca karaṇaṃ atthi, tena pana saddhiṃyeva itaresaṃ dvinnampi ijjhanato vuttaṃ ‘‘evaṃ tīhi pakārehi tāni aṇḍāni paripāliyamānānī’’ti. Nakhasikhāti nakhaggāni. Mukhatuṇḍakanti mukhaggaṃ. Kapālassa tanukattāti ettha yathā kapālassa tanutā ālokassa anto paññāyamānassa kāraṇaṃ, tathā kapālassa tanutāya nakhasikhāmukhatuṇḍakānaṃ kharatāya ca allasinehapariyādānaṃ kāraṇavacananti daṭṭhabbaṃ. Saṅkuṭitahatthapādāti ettha hatthāti pakkhā. Na hi kukkuṭānaṃ pakkhato añño hattho nāma atthi. Etthāti ālokaṭṭhāne. Pakkhe vidhunantāti pakkhe cālentā. Nikkhamantānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, nikkhamantesūti attho.

ဤနေရာ၌လည်း ကောင်းစွာ အငွေ့ပေးခြင်းနှင့် ကြက်ကိုယ်နံ့ထုံခြင်းတို့သည် ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းတည်းဟူသော ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြီးစီးအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ် ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ကြွင်းသော နှစ်ပါးတို့သည် ပြည့်စုံ၏။ ကောင်းစွာ ဝပ်ခြင်းမှ သီးခြားဖြစ်သော ကောင်းစွာ အငွေ့ပေးခြင်း၊ ကောင်းစွာ နံ့ထုံခြင်းကို ပြုလုပ်ရန် အကြောင်းမရှိပေ။ ထိုဝပ်ခြင်းနှင့်တကွသာလျှင် ကျန်နှစ်ပါးတို့၏လည်း ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် 'ဤသို့ သုံးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထိုဥတို့ကို စောင့်ရှောက်အပ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ခြေသည်းဖျား' ဟူသည် ခြေသည်း၏ အဖျားတို့တည်း။ 'နှုတ်သီး' ဟူသည် နှုတ်သီး၏ အဖျားတည်း။ 'ဥခွံ၏ ပါးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဥခွံ၏ ပါးလွှာခြင်းသည် အတွင်း၌ ထင်ရှားသော အလင်းကို ရရှိစေရန် အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဥခွံ၏ ပါးလွှာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခြေသည်းဖျားနှင့် နှုတ်သီးဖျားတို့၏ ထက်မြက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စွတ်စိုသော အစေးကုန်ခန်းခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ကွေးသော လက်ခြေ ရှိကုန်သော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ လက်တို့ဟူသည် အတောင်တို့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကြက်တို့အား အတောင်မှတစ်ပါး အခြားလက်မည်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဤ၌' ဟူသည် အလင်းရှိရာ အရပ်၌။ 'အတောင်တို့ကို ခါကုန်လျက်' ဟူသည် အတောင်တို့ကို လှုပ်ရှားကုန်လျက်။ 'ထွက်ကုန်သော ကျက်သငယ်တို့တွင်' ဟူသည် သီးခြားခွဲထုတ်ခြင်း၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ 'ထွက်ကုန်လတ်သော်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako, soyeva jeṭṭhoti vacanīyo assa, bhaveyyāti attho. Sampaṭipādentoti saṃsandento. Tibhūmakapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū’’ti. Aṇḍakosanti bījakapālaṃ. Lokasannivāseti loko eva lokasannivāso. Sammāsambodhinti ettha sammāti aviparītattho, saṃ-saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti, tasmā sammā aviparītenākārena sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati. Tenāha ‘‘sammā sāmañca bodhi’’nti, sammā sayameva ca bujjhanakanti attho. Sammāti vā pasatthavacano, saṃ-saddo sundaravacanoti āha ‘‘atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhi’’nti. Bodhisaddassa anekatthataṃ dassetvā idhādhippetamatthaṃ niddhāretvā dassetukāmo āha ‘‘bodhīti rukkhopi maggopī’’tiādi. Tattha abujjhi etthāti rukkho bodhi. Sayaṃ bujjhati, bujjhanti vā tena ariyāti maggo bodhi. Sabbadhamme sabbākārato bujjhati paṭivijjhatīti sabbaññutaññāṇaṃ bodhi. Bujjhīyati sacchikarīyatīti nibbānaṃ bodhi. Antarā ca bodhinti dutiyamudāharaṇaṃ vināpi rukkhasaddena bodhisaddassa rukkhe pavattidassanatthaṃ vuttaṃ. Varabhūrimedhasoti mahāpathavī viya patthaṭavarapaññoti attho. Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā. Sabbaguṇe na dadātīti hi [Pg.352] asabbaguṇadāyako, ayuttasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘asūriyaṃpassāni mukhānī’’ti.

"ထိုသားငယ်သည် အကြီးဆုံးဟု ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ ဥခွံမှ ရှေးဦးစွာ ထွက်လာသော ကြက်ငယ်ကိုသာလျှင် အကြီးဆုံးဟူ၍ ခေါ်ဆိုထိုက်ပေသည် ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ "သမ္ပဋိပါဒေန္တော" ဟူသည် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်လိုသည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဘုံသုံးပါး၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ထိုထိုဘုံ၌ မပယ်ရသေးသော အဝိဇ္ဇာဖြင့် ရစ်ပတ်အပ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံအတွင်းသို့ ဝင်နေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အဝိဇ္ဇာဥခွံတွင်းသို့ ဝင်နေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၌" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အဏ္ဍကောသံ" ဟူသည် မျိုးစေ့ဥခွံ (ဥခွံ) ကို ဆိုသည်။ "လောကသန္နိဝါသေ" ဟူသည် လောကသည်သာလျှင် တည်ရာ (လောကသန္နိဝါသ) ဖြစ်သည်။ "သမ္မာသမ္ဗောဓိံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "သမ္မာ" သဒ္ဒါသည် မဖောက်မပြန်သော အနက်ကို ပြ၏။ "သံ" သဒ္ဒါသည် ကိုယ်တိုင် (အလိုလို) ဟူသော အနက်ကို ထင်ရှားစေ၏။ ထို့ကြောင့် မဖောက်မပြန်သော အခြင်းအရာဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တော်မူသောကြောင့် မဂ်ကို "သမ္မာသမ္ဗောဓိ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "သမ္မာ သာမဉ္စ ဗောဓိံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကောင်းစွာ မိမိကိုယ်တိုင် သိတော်မူခြင်း ဟူ၍ အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် "သမ္မာ" သဒ္ဒါသည် ချီးမွမ်းခြင်းကို ဟော၏၊ "သံ" သဒ္ဒါသည် ကောင်းမြတ်ခြင်းကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် "ချီးမွမ်းအပ်သော ကောင်းမြတ်သော ဗောဓိဉာဏ်" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗောဓိသဒ္ဒါ၏ များပြားလှစွာသော အနက်တို့ကို ပြဆိုပြီးနောက် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို သီးသန့်ထုတ်၍ ပြလိုသဖြင့် "ဗောဓိဟူသည် သစ်ပင်လည်း ဖြစ်၏၊ မဂ်လည်း ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ဤသစ်ပင်ရင်း၌ သိတော်မူပြီ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသစ်ပင်ကို "ဗောဓိ" ဟု ခေါ်သည်။ မိမိကိုယ်တိုင် သိတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမဂ်ဖြင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သိတော်မူကြကုန်၏ ဖြစ်သောကြောင့် မဂ်ကို "ဗောဓိ" ဟု ခေါ်သည်။ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် သိတော်မူ၏ ဖြစ်သောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို "ဗောဓိ" ဟု ခေါ်သည်။ မျက်မှောက်ပြုအပ် (သိအပ်) သောကြောင့် နိဗ္ဗာန်ကို "ဗောဓိ" ဟု ခေါ်သည်။ "အန္တရာ စ ဗောဓိံ" ဟူသော ဒုတိယဥပမာကို သစ်ပင်သဒ္ဒါ မပါဘဲလျက်လည်း ဗောဓိသဒ္ဒါသည် သစ်ပင်၌ ဖြစ်တတ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝရဘူရိမေဓသော" ဟူသည် မဟာပထဝီမြေကြီးကဲ့သို့ ကျယ်ပြန့်သော မြတ်သောပညာ ရှိတော်မူ၏ ဟု အနက်ရသည်။ "အသဗ္ဗဂုဏဒါယကတ္တာ" ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်တို့ကို မပေးတတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်တို့ကို မပေးတတ်သောကြောင့် "အသဗ္ဗဂုဏဒါယက" ဟု ခေါ်သည်။ ဤသမာသ်သည် အနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် "အသုရိယံပဿာနိ မုခါနိ" ဟူသကဲ့သို့ အသမတ္ထသမာသ် (အယုတ္တသမာသ်) ဖြစ်သည်။

Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti. Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti? Nāyaṃ doso. Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘maggo tisso vijjā detī’’ti vuccati. Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo. Sāvakapāramiñāṇanti aggasāvakehi paṭilabhitabbaṃ sabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ. Paccekabodhiñāṇanti etthāpi imināva nayena attho veditabbo. Abbhaññāsinti jāniṃ. Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘paṭivijjhi’’nti, paccakkhamakāsinti attho. Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘pattomhī’’ti, pāpuṇinti attho. Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘adhigatomhī’’ti, sakasantāne uppādanavasena paṭilabhinti attho.

"ဝိဇ္ဇာသုံးပါး" ဟူသည်မှာ ဥပနိဿယအဆောက်အအုံ ရှိသောသူအား အရဟတ္တဖိုလ်နှင့်တကွသာလျှင် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ပေးတတ်သည်။ ဤနေရာ၌ "ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့တွင် အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် မဂ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် 'မဂ်သည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ပေး၏' ဟူသော စကားသည် မည်သို့ သင့်လျော်ပါမည်နည်း" ဟု မေးမြန်းဖွယ် ရှိပါက၊ ဤမေးခွန်း၌ အပြစ်မရှိပါ။ အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော်လည်း၊ မဂ်ဉာဏ်နှင့်အတူ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်တည်ရှိသောအခါ၌ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့သည် ပြည့်စုံကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "မဂ်သည် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို ပေး၏" ဟု ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်သည်။ "သာဝကပါရမီဉာဏ်" ဟူသည် သာဝကတို့ ရအပ်သော အလုံးစုံသော လောကီလောကုတ္တရာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ "ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်သည်။ "အဗ္ဗညံသိံ" ဟူသည် သိပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သိခြင်းသည်လည်း သူတစ်ပါးထံမှ ကြားနာရရုံမျှဖြင့် သိခြင်းမဟုတ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ "ထိုးထွင်း၍ သိပြီ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ ဟု အနက်ရသည်။ ထိုသို့ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသည်လည်း အဝေး၌ ရပ်နေသူအား လက္ခဏာကို သိမြင်ရသကဲ့သို့ မဟုတ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ "ရောက်အပ်ပြီ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဆိုက်ရောက်ပြီ ဟု အနက်ရသည်။ ထိုသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် သွားရောက်၍ ဆိုက်ရောက်ခြင်းမဟုတ်ဘဲ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းအားဖြင့် ရရှိခြင်းကို ပြရန် "ရအပ်ပြီ" ဟု မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Opammasampaṭipādananti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ. Atthenāti upameyyatthena. Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ, evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘yathā hi tassā kukkuṭiyā…pe… tividhānupassanākaraṇa’’nti. ‘‘Santāne’’ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ, buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti vacanato. Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo, paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā. Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti tannivattanatthaṃ ‘‘thaddhakharabhāvo’’ti vuttaṃ. Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā, anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo. Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti, na tathā idaṃ. Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena [Pg.353] kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo, satipi ca pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo. Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ. Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvappatti, tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘gabbhaggahaṇakālo’’ti. Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā. Anupubbādhigatenāti paṭhamamaggapaṭipāṭiyā adhigatena. Abhiññāpakkheti lokiyābhiññāpakkhe. Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā. Potthakesu pana katthaci ‘‘chaabhiññāpakkhe’’ti likhanti, so apāṭhoti veditabbo. Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho, sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho.

"ဥပမာကို ညှိနှိုင်းပြခြင်း" ဟူသည် ဥပမာ၏ အနက်ကို ဥပမေယျနှင့် ကောင်းစွာ ဆီလျော်အောင် တိုက်ဆိုင်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနက်ဖြင့်" ဟူသည် ဥပမေယျအနက်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကြက်မသည် ဥတို့၌ သုံးပါးသောအမှုကို ပြုလုပ်ပေးခြင်းသည် ကြက်ငယ်တို့ ဥခွံတွင်းမှ ထွက်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဘုရားလောင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသောအနုပဿနာ ရှုခြင်းကို ပြုလုပ်တော်မူခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာဥခွံမှ ထွက်မြောက်တော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုကြက်မသည်... သုံးပါးသောအနုပဿနာ ရှုခြင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သန္တာန်၌" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သန္တာန်သည် ဥနှင့် တူပုံ၊ ပြင်ပသို့ ထွက်လာသော ကြက်ငယ်နှင့် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များ တူပုံတို့ကို သိအပ်သည်။ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များဟူသည်မှာလည်း အစစ်အမှန်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တော်တိုင်ပင် ဖြစ်သည်။ "ဝါသေဋ္ဌ... ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အမည်ကား ဓမ္မကာယဖြစ်၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အဝိဇ္ဇာဥခွံ ပါးလွှာလာခြင်း" ဟူသည် အားကြီးသော ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော ဥခွံ ပါးလွှာသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖုံးလွှမ်းခြင်း သဘောတူညီသဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ဥခွံနှင့် တူသည်ဟု ဆိုသည်။ နူးညံ့သွားသော ဥခွံသည် ပြန်၍ ကြမ်းတမ်းခိုင်မာသွားတတ်သောကြောင့် ထိုသို့မဖြစ်စေရန် "ထကြွခိုင်မာသောသဘော" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ထက်မြက်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း" ဟူသော ပုဒ်၌ သိမ်းဆည်းအပ်သော သင်္ခါရတရားတို့အပေါ် ဝိပဿနာဉာဏ်၏ သမာဓိန္ဒြေအစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ သက်ဝင်နိုင်ခြင်းသည် "ထက်မြက်ခြင်း" မည်၏။ သက်ဝင်ပြီးသော်လည်း သတိန္ဒြေအစွမ်းဖြင့် မတုန်လှုပ်ခြင်း (အတားအဆီးကို မကျော်လွန်ခြင်း) သည် "ခက်ထန်ခြင်း (ခရသဘော)" မည်၏။ အချို့သော မြားသည် ထက်မြက်သော်လည်း ပန်းတိုင်သို့ ရောက်သောအခါ တုံးသွားတတ်၏၊ ဤဉာဏ်သည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ခက်ထန်ခြင်း ရှိသော်လည်း သိမ်မွေ့စွာ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာလှုပ်ရှားမှု ကင်းဝေးလျက် သဒ္ဓိန္ဒြေအစွမ်းဖြင့် "ကြည်လင်ခြင်း" ဖြစ်၏။ ကြည်လင်ခြင်း ရှိသော်လည်း အလယ်၌ ဆုတ်နစ်မသွားဘဲ ကိလေသာရန်သူတို့ကို ကောင်းစွာ နှိမ်နင်းနိုင်သောကြောင့် ဝီရိယိန္ဒြေအစွမ်းဖြင့် "ရဲရင့်ခြင်း" ဟု သိအပ်သည်။ ဤသို့ သုံးပါးသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ကိုသာ ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်သည်။ ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်သောအခါဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီအဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်သည် မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ကိုယ်ဝန်ကို ဆောင်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် "ကိုယ်ဝန်ယူသောအခါ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ကိုယ်ဝန်ယူစေ၍" ဟူသည် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အနုလောမဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် မဂ်ကို ဖွားမြင်စေခြင်းငှာ ကိုယ်ဝန်ကို ယူစေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အစဉ်အတိုင်း ရအပ်သော" ဟူသည် ပထမမဂ်အစရှိသော အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ "အဘိညာဉ်အဖို့၌" ဟူသည် လောကီအဘိညာဉ်အဖို့၌ ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာအဘိညာဉ်သည် အဝိဇ္ဇာဥခွံကို ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးပြီး ဖြစ်သည်။ အချို့သော စာအုပ်များ၌မူ "အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးအဖို့၌" ဟု ရေးသားကြ၏၊ ထိုအရေးအသားသည် မှားယွင်းသော ပါဌ်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်သည်။ "အကြီးဆုံးနှင့် အမြတ်ဆုံး" ဟူသည် ရင့်ကျက်ကြီးမားသောကြောင့် "အကြီးဆုံး" မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထူးကဲမွန်မြတ်သောကြောင့် "အမြတ်ဆုံး" မည်၏။

Idāni ‘‘āraddhaṃ kho pana me brāhmaṇa vīriya’’ntiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘evaṃ bhagavā’’tiādi. Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgiyavīriyārambhādito paṭṭhāya. Cittamevamuppannanti evaṃ upari vakkhamānaparivitakkavasena cittamuppannanti attho. ‘‘Cittameva uppanna’’ntipi pāṭho, tattha cittameva uppannaṃ, na tāva bhagavati pasādoti attho. Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā, sativirahitenāti attho. Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena. Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne. Bodhīti hi paññā vuccati, sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘bodhimaṇḍo’’ti paññāto. Caturaṅgasamannāgatanti ‘‘kāmaṃ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upasussatu maṃsalohita’’nti (ma. ni. 2.184; saṃ. ni. 2.22; a. ni. 2.5; mahāni. 196) evaṃ vuttacaturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ. Tattha tacoti ekaṃ aṅgaṃ nhāru ekaṃ aṅgaṃ aṭṭhi ekaṃ aṅgaṃ maṃsalohitaṃ ekaṃ aṅganti veditabbaṃ. Taco ekaṃ aṅganti ca tace nirapekkhabhāvo ekaṃ aṅganti gahetabbaṃ. Padhānaṃ anuyuñjantassa hi tace palujjamānepi taṃnimittaṃ avosānāpajjanaṃ tassa vīriyassa ekaṃ aṅgaṃ ekaṃ kāraṇaṃ. Evaṃ sesesupi attho veditabbo. Paggahitanti ārambhaṃ sithilaṃ [Pg.354] akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussāhanabhāvena gahitaṃ. Tenāha ‘‘asithilappavattitanti vuttaṃ hotī’’ti.

ယခုအခါ၌ ‘‘ငါ့အား လုံ့လကို အားထုတ်အပ်ပြီ၊ ဗြာဟ္မဏ’’ အစရှိသော ဒေသနာတော်ဖြင့် အနုသန္ဓေကို ပြသလိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် ‘‘ဧဝံ ဘဂဝါ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ ‘‘ရှေးအဖို့မှစ၍’’ ဟူသည်မှာ ဘာဝနာ၏ ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော ဝိရိယကို အားထုတ်ခြင်းအစရှိသည်မှ စ၍ ဖြစ်၏။ ‘‘ဤသို့ စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏’’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘‘စိတ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏’’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ စိတ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုခြင်းကား မဖြစ်သေးဟု အနက်ရ၏။ ‘‘သတိမေ့လျော့သောသူအား’’ ဟူသည်မှာ သတိပျက်စီးသောသူ၊ သတိကင်းမဲ့သောသူအားဟု အနက်ရ၏။ ‘‘ပင်ပန်းသောကိုယ်ရှိသည်ဖြစ်၍’’ ဟူသည်မှာ ပူပန်ခြင်း (ပင်ပန်းခြင်း) နှင့်တကွသော ကိုယ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ‘‘ဗောဓိမဏ်၌’’ ဟူသည်မှာ ဗောဓိဟု ဆိုအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ သန့်ရှင်းကြည်လင်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော အရပ်၌ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပညာကို ဗောဓိဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပညာသည် ဤအရပ်၌ ကြည်လင်သန့်ရှင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ထိုအရပ်ဒေသကို ‘‘ဗောဓိမဏ်’’ ဟူ၍ သိအပ်၏။ ‘‘အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော’’ ဟူသည်မှာ ‘‘အလိုရှိအပ်သော အရေ၊ အကြော၊ အရိုးတို့သည်သာ ကြွင်းကျန်ပါစေ၊ ကိုယ်၌ အသားအသွေးတို့သည် ခြောက်ကပ်ပါစေ’’ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော လုံ့လကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကား၌ အရေသည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ အကြောသည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ အရိုးသည် အင်္ဂါတစ်ခု၊ အသားအသွေးသည် အင်္ဂါတစ်ခုဟူ၍ သိအပ်၏။ ‘‘အရေသည် အင်္ဂါတစ်ခု’’ ဟူရာ၌ အရေ၌ တွယ်တာခြင်းကင်းသော သဘောကို အင်္ဂါတစ်ခုဟူ၍ ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သောသူအား အရေသည် ပျက်စီးသွားသော်လည်း ထိုပျက်စီးခြင်းကြောင့် အဆုံးသို့ မရောက်ခြင်း (အားမလျှော့ခြင်း) သည် ထိုဝိရိယ၏ အင်္ဂါတစ်ခု၊ အကြောင်းတစ်ခုတည်း။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘‘ချီးမြှောက်အပ်သော’’ ဟူသည်မှာ အားထုတ်ခြင်းကို လျော့ရဲစွာ မပြုဘဲ မြဲမြံစွာ အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘လျော့ရဲခြင်းမရှိဘဲ ဖြစ်စေအပ်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏’’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။

Asallīnanti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ. Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā. Tenāha ‘‘ārammaṇābhimukhībhāvenā’’ti. Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā. Kiñcāpi cittapassaddhivaseneva cittameva passaddhaṃ, kāyapassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti, tathāpi yasmā kāyapassaddhi uppajjamānā cittapassaddhiyā saheva uppajjati, na vinā, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyacittapassaddhivasenā’’ti. Kāyapassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘rūpakāyopi passaddhoyeva hotī’’ti. So ca khoti so ca kho kāyo. Vigatadarathoti vigatakilesadaratho. Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti. Sammā āhitanti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ. Tenāha ‘‘suṭṭhu ṭhapita’’ntiādi. Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā, sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ekaggaṃ acalaṃ nipphandana’’nti. Ettāvatāti ‘‘āraddhaṃ kho panā’’tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena.

‘‘မတွန့်ဆုတ်သော’’ ဟူသည်မှာ တွန့်ရှုံ့ခြင်းမရှိသော၊ ပျင်းရိခြင်းကြောင့် တွန့်ဆုတ်ခြင်းသို့ မရောက်သော။ ‘‘ထင်ရှားစွာတည်သော’’ ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော မမျောပါသောအဖြစ်ဖြင့် အာရုံသို့ ကပ်၍ တည်သော။ ထို့ကြောင့် ‘‘အာရုံသို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူသောအဖြစ်ဖြင့်’’ ဟု မိန့်ဆိုသည်။ မေ့လျော့ခြင်းကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် မမေ့မလျော့သောကြောင့် ‘‘မမေ့မလျော့သော (အသမ္မုဋ္ဌ)’’ မည်၏။ စိတ္တပဿဒ္ဓိကြောင့် စိတ်သာလျှင် ငြိမ်းအေးပြီး၊ ကာယပဿဒ္ဓိကြောင့် ကိုယ်သည်သာ ငြိမ်းအေးသော်လည်း ထိုသို့ဖြစ်သော်ငြား ကာယပဿဒ္ဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ္တပဿဒ္ဓိနှင့်တကွသာ ဖြစ်ပေါ်၍ ကင်းလျက် မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ စိတ္တပဿဒ္ဓိတို့၏အစွမ်းဖြင့်’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကာယပဿဒ္ဓိသည် နာမကာယနှင့် ရူပကာယ နှစ်ပါးလုံးကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် ‘‘ရူပကာယသည်လည်း ငြိမ်းအေးသည်သာ ဖြစ်၏’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကိုယ်သည်လည်း ‘‘ပူပန်ခြင်းကင်းသော’’ ဟူသည်မှာ ကိလေသာဟူသော ပူပန်ခြင်း ကင်းသော ကိုယ်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား နာမကာယ၌ ပူပန်ခြင်း ကင်းလတ်သော် ရူပကာယသည်လည်း ပူပန်ခြင်း ကိလေသာအပူမီး ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်၏။ ‘‘ကောင်းစွာ ထားအပ်သော’’ ဟူသည်မှာ အာရုံအမျိုးမျိုးသို့ ပြေးသွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပျံ့လွင့်ခြင်းကို ဖြတ်တောက်၍ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မပျံ့လွင့်သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေသဖြင့် ကောင်းစွာပင် တည်ထားအပ်သော။ ထို့ကြောင့် ‘‘ကောင်းစွာ တည်ထားအပ်သော’’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ စိတ်၏ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ခြင်းသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းကြောင့် တုန်လှုပ်သောအဖြစ်ဖြစ်၏၊ ထိုတုန်လှုပ်ခြင်းသည် တည်ကြည်မှု (ဧကဂ္ဂတာ) ရှိသော် မဖြစ်နိုင်တော့သဖြင့် ‘‘တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသော၊ မတုန်လှုပ်သော၊ ငြိမ်သက်သော’’ ဟု မိန့်ဆို၏။ ‘‘ဤမျှဖြင့်’’ ဟူသည်မှာ ‘‘အားထုတ်အပ်ပြီ’’ စသည်ဖြင့် ဝိရိယ၊ သတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သမာဓိတို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကို ပြသဖြင့် ဖြစ်၏။

Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbapaṭipadāya icchitabbāti? Saccaṃ icchitabbā, sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā. Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva, paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā, tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi gahitāti daṭṭhabbaṃ. Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbapaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ.

သဒ္ဓါနှင့် ပညာတို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကိုလည်း ဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကျင့်ရမည့်အကျင့်ဖြင့် အလိုရှိအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ဟုတ်ပေ၏၊ အလိုရှိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုသဒ္ဓါ ပညာသည် အခြားမဲ့ဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့် မပြောဘဲနှင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် မယူအပ်။ သဒ္ဓါတရား မရှိသော် ဝိရိယကို အားထုတ်ခြင်း စသည်တို့သည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုတရားတို့အား ပညာဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်း မရှိသော် သင့်လျော်သော ကျင့်စဉ်ကို အားထုတ်ခြင်း စသည်တို့ မဖြစ်နိုင်ရာ။ ထို့အတူ မတွန့်ဆုတ်သောအဖြစ်၊ မမေ့လျော့သောအဖြစ် စသည်တို့သည် ဝိရိယစသည်တို့၏ ကိစ္စဖြစ်သကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ‘‘မတွန့်ဆုတ်သောအဖြစ်’’ စသည်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ပညာ၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကို ယူအပ်ပြီဟု မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း ဈာန်ဘာဝနာ၌ သမာဓိ၏ကိစ္စကို ပိုလွန်၍ အလိုရှိအပ်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ သမာဓိ၏ အဆုံးရှိသည်သာလျှင် ဈာန်၏ ရှေးအဖို့အကျင့်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Paṭhamajjhānakathā

ပထမဈာန်ကထာ။

Idāni ‘‘vivicceva kāmehī’’tiādinayappavattāya pāḷiyā jhānavibhaṅge (vibha. 508) vuttampi atthaṃ aṭṭhakathānayeneva saṃvaṇṇetukāmo vibhaṅgapāḷiyaṃ vuttanayena avacane kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘kiñcāpi tattha katame kāmā’’tiādimāha[Pg.355]. Tattha patthanākārena pavatto dubbalo lobho chandanaṭṭhena chando, tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, tatopi balavataro bahalarāgo chandarāgo. Nimittānubyañjanāni saṅkappeti etenāti saṅkappo, tathāpavatto lobho. Tattha nimittasaṅkappanā nāma avayave samodhānetvā ‘‘itthī puriso’’tiādinā ekajjhaṃ katvā uparūpari kilesuppattiyā nimittassa kappanā. Anubyañjanasaṅkappanā pana ‘‘hatthā sobhanā, pādā sobhanā’’ti evaṃ anubyañjanavasena vibhajitvā kappanāti. Kilesānañhi anu anu byañjanato paribyañjanato paribyattivasena uppattiyā paccayabhāvato anubyañjanaṃ hatthapādādiavayavā vuccanti. Tato balavā rañjanaṭṭhena rāgo, saṅkappavaseneva pavatto tatopi balavataro saṅkapparāgo. Svāyaṃ pabhedo ekasseva lobhassa pavattiākāravasena avatthābhedavasena ca veditabbo yathā ‘‘vaccho dammo balībaddo’’ti. Kāmāti kilesakāmā, kāmentīti kāmā, kāmenti etehīti vā.

ယခုအခါ၌ ‘‘ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်’’ ဤသို့အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော ပါဠိတော်ဖြင့် ဈာနဝိဘင်း၌ ဟောကြားအပ်သော အနက်ကိုလည်း အဋ္ဌကထာနည်းဖြင့် ဖွင့်ဆိုလိုသဖြင့် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သောနည်းဖြင့် မဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် ‘‘စင်စစ်သော်လည်း ထိုဝိဘင်း၌ ကာမတို့သည် အဘယ်နည်း’’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ တောင့်တသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော အားနည်းသော လောဘသည် အလိုရှိခြင်းအနက်ကြောင့် ‘‘ဆန္ဒ’’ မည်၏။ ထိုထက် အားရှိသော ငြိကပ်တတ်သောအနက်ကြောင့် ‘‘ရာဂ’’ မည်၏။ ထိုထက်လည်း ပို၍အားရှိသော ထူပြောသော ရာဂသည် ‘‘ဆန္ဒရာဂ’’ မည်၏။ ဤတရားဖြင့် နိမိတ်နှင့် အနုဗျည်းတို့ကို ကြံစည်တတ်သောကြောင့် ‘‘သံကပ္ပ’’ မည်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်သော လောဘတည်း။ ထိုစကား၌ နိမိတ်ကို ကြံစည်ခြင်း မည်သည်ကား အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ‘‘မိန်းမ၊ ယောက်ျား’’ အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်းပြုလျက် အထက်ထက်၌ ကိလေသာဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းနိမိတ်ကို ကြံစည်ခြင်းတည်း။ အနုဗျည်းကို ကြံစည်ခြင်းမူကား ‘‘လက်တို့သည် တင့်တယ်ကုန်၏၊ ခြေတို့သည် တင့်တယ်ကုန်၏’’ ဟု ဤသို့ အနုဗျည်း (အသေးစိတ်လက္ခဏာ) အားဖြင့် ပိုင်းခြားဝေဖန်၍ ကြံစည်ခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ကိလေသာတို့ကို အဆင့်ဆင့် ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့်၊ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် လက်၊ ခြေ အစရှိသော အစိတ်အပိုင်းတို့ကို အနုဗျည်းဟူ၍ ခေါ်အပ်၏။ ထိုထက် အားရှိသော ငြိကပ်သော အနက်ကြောင့် ‘‘ရာဂ’’ မည်၏။ ကြံစည်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သော ထိုထက်လည်း ပို၍ပြင်းထန်သော လောဘသည် ‘‘သံကပ္ပရာဂ’’ မည်၏။ ထိုသို့ ကွဲပြားခြင်းသည် တစ်ခုတည်းသော လောဘ၏ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခိုက်အတန့် ကွဲပြားမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏၊ ဥပမာအားဖြင့် ‘‘နွားငယ်၊ ဖြတ်စနွား၊ လှည်းရုန်းနွားသန်’’ ဟု ကွဲပြားသကဲ့သို့တည်း။ ‘‘ကာမ’’ ဟူသည် ကိလေသာကာမတို့တည်း။ လိုချင်တောင့်တတတ်သောကြောင့် ကာမမည်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့ဖြင့် သာယာတောင့်တတတ်သောကြောင့် ကာမမည်ကုန်၏။

Seyyathidanti imassa taṃ katamaṃ, taṃ kathanti vā attho. Viviccitvāti visuṃ hutvā. Tenāha ‘‘vinā hutvā apasakkitvā’’ti, pajahanavasena apakkamitvāti attho. Vivicceva kāmehīti ettha viviccāti iminā vivecanaṃ jhānakkhaṇe kāmānaṃ abhāvamattaṃ vuttaṃ. Viviccevāti pana iminā ekaṃsato kāmānaṃ vivecetabbatādīpanena tappaṭipakkhatā jhānassa kāmavivekappahānassa ca jhānādhigamūpāyatā dassitā hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭhamajjhāna’’ntiādiṃ vatvā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Andhakāre sati padīpo viyāti etena yathā padīpābhāvena rattiyaṃ andhakārābhibhavo, evaṃ jhānābhāvena cittasantatiyaṃ kāmābhibhavoti dasseti.

"Seyyathidaံ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်မှာ "ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း" သို့မဟုတ် "ထိုတရားသည် အဘယ်သို့နည်း" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "Viviccitvā" ဟူသည်မှာ သီးခြားကင်းကွာ၍ ဟူလို။ ထို့ကြောင့် ဖွင့်ဆိုချက်၌ "ကင်းကွာ၍ ဖဲခွာ၍" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ပယ်စွန့်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖဲခွာသွားခြင်းဟု အနက်ရသည်။ "Vivicceva kāmehi" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "vivicca" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဈာန်ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌ ကာမတရားများ မရှိခြင်းမျှသာဖြစ်သော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "Vivicceva" ဟူသော ဧဝသဒ္ဒါပါဝင်သော ပုဒ်ဖြင့်မူကား ကာမတို့မှ ဧကန်စင်စစ် ဆိတ်ငြိမ်ရမည်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့်၊ ဈာန်သည် ကာမတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကာမဝိဝေက (ကာမမှဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) သည် ဈာန်ကိုရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ကိုလည်းကောင်း ပြသရာရောက်၏။ ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် "ပထမဈာန်" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆို၍၊ ထိုအနက်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် "အဘယ်သို့နည်း" အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်သည်။ "အမှောင်ထုရှိသော် ဆီမီးကဲ့သို့" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆီမီးမရှိပါက ညဉ့်အခါ၌ အမိုက်မှောင် လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဈာန်မရှိပါက စိတ်အစဉ်၌ ကာမတရားများ လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်သည်ကို ပြသတော်မူသည်။

Etanti pubbapadeyeva avadhāraṇavacanaṃ, na kho pana evaṃ daṭṭhabbaṃ ‘‘kāmehi evā’’ti avadhāraṇassa akatattā. Tannissaraṇatoti nissaranti niggacchanti etena, ettha vāti nissaraṇaṃ. Ke niggacchanti? Kāmā. Tesaṃ kāmānaṃ nissaraṇaṃ pahānaṃ tannissaraṇaṃ, tato kāmanissaraṇatoti attho. Kathaṃ pana samāne vikkhambhane kāmānamevetaṃ nissaraṇaṃ, na byāpādādīnanti codanaṃ yuttito āgamato ca sādhetuṃ ‘‘kāmadhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha kāmadhātusamatikkamanatoti sakalassapi kāmabhavassa samatikkamapaṭipadābhāvato. Tena imassa jhānassa kāmapariññābhāvamāha[Pg.356]. Kāmarāgapaṭipakkhatoti ‘‘chando kāmo’’tiādinā (mahāni. 1) vuttavibhāgassa kilesakāmassa paccatthikabhāvato. Tena yathā mettā byāpādassa, karuṇā vihiṃsāya, evamidaṃ jhānaṃ kāmarāgassa ujuvipaccanīkabhūtanti dasseti. Vipākena cettha kāmadhātusamatikkamo attano pavattikkhaṇe kāmarāgapaṭipakkhatā ca veditabbā. Evamattano pavattiyā vipākappavattiyā ca kāmarāgato kāmadhātuto ca vinivattasabhāvattā idaṃ jhānaṃ visesato kāmānameva nissaraṇaṃ, svāyamattho pāṭhāgato evāti āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Nekkhammanti paṭhamajjhānaṃ.

"Etaံ" (ဧဝသဒ္ဒါ) သည် ရှေးပုဒ်၌သာ ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်ကို ဟော၏။ သို့သော် "ကိလေသာကာမတို့ဖြင့်သာ" ဟူ၍ (နောက်ပုဒ်၌) ဧဝသဒ္ဒါကို ကန့်သတ်မှုမပြုအပ်သဖြင့် ဤသို့မမှတ်ယူအပ်ပေ။ "Tannissaraṇato" ဟူသည်မှာ— ဤဈာန်ဖြင့် သို့မဟုတ် ဤဈာန်၌ သတ္တဝါတို့သည် ထွက်မြောက်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထွက်မြောက်ရာ (Nissaraṇa) ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်တရားတို့မှ ထွက်မြောက်သနည်းဟူမူ— ကာမတို့မှ ထွက်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏။ ထိုကာမတရားတို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းသည် ကာမမှထွက်မြောက်ခြင်း (Tannissaraṇa) မည်၏။ ထိုကာမမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဟူ၍ အနက်ရသည်။ စိတ်ကိုခွာထားခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘန) ချင်း တူညီပါလျက်၊ ဤဈာန်သည် အဘယ်ကြောင့် ကာမတရားတို့၏သာ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်ပြီး ဗျာပါဒ (ဖျက်ဆီးလိုမှု) စသည်တို့၏ ထွက်မြောက်ရာ မဟုတ်သနည်းဟူသော စောဒနာကို ယုတ္တိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်အာဂုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှင်းလင်းရန် "ကာမဓာတ်" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ "ကာမဓာတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ကာမဘဝကို ကျော်လွန်ကြောင်း ကျင့်ဝတ်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပါဌ်ဖြင့် ဤဈာန်၏ ကာမကို အကြွင်းမဲ့ပိုင်းခြားသိခြင်း မရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုသည်။ "ကာမရာဂ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ "ဆန္ဒသည် ကာမမည်၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကိလေသာကာမ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုပါဌ်ဖြင့် မေတ္တာသည် ဗျာပါဒ၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သကဲ့သို့၊ ကရုဏာသည် ညှဉ်းဆဲမှု (ဝိဟိံသာ) ၏ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤဈာန်သည်လည်း ကာမရာဂ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ ဤဈာန်၌ အကျိုးဝိပါက်အားဖြင့် ကာမဓာတ်ကို ကျော်လွန်ခြင်းနှင့် မိမိဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌ ကာမရာဂ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ မိမိဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပါက်၏ဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကာမရာဂနှင့် ကာမဓာတ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဤဈာန်သည် အထူးသဖြင့် ကာမတို့၏သာလျှင် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်သည်။ ဤအနက်သည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်လာသောကြောင့် "မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ "နေက္ခမ္မ" ဟူသည် ပထမဈာန်ကို ဆိုလိုသည်။

Kāmañcettha tamatthaṃ dīpetuṃ purimapadeyeva avadhāraṇaṃ gahitaṃ, uttarapadepi pana taṃ gahetabbameva tathā atthasambhavatoti dassetuṃ ‘‘uttarapadepī’’tiādi vuttaṃ. Itoti kāmacchandato. Esa daṭṭhabboti esa niyamo daṭṭhabbo. Sādhāraṇavacanenāti sabbavivekasādhāraṇavacanena. Tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭippassaddhinissaraṇavivekā tadaṅgavivekādayo. Kāyacittaupadhivivekā kāyavivekādayo. Tayo eva idha daṭṭhabbāti tayo eva idha jhānakathāyaṃ daṭṭhabbā samucchedavivekādīnaṃ asambhavato. Niddeseti mahāniddese (mahāni. 1). Tattha hi ‘‘uddānato dve kāmā vatthukāmā kilesakāmā cā’’ti uddisitvā tattha ‘‘katame vatthukāmā manāpiyā rūpā…pe… manāpiyā phoṭṭhabbā’’tiādinā vatthukāmā niddiṭṭhā. Te pana kāmīyantīti kāmāti veditabbā. Tatthevāti niddeseyeva. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Evañhi satīti evaṃ ubhayesampi kāmānaṃ saṅgahe sati. Vatthukāmehipīti vatthukāmehi viviccevātipi attho yujjatīti evaṃ yujjamānatthantarasamuccayattho pi-saddo, na kilesakāmasamuccayattho. Kasmā? Imasmiṃ atthe kilesakāmehi vivekassa dutiyapadena vuttattā. Tenāti vatthukāmavivekena. Kāyaviveko vutto hotīti puttadārādipariggahavivekadīpanato kāyaviveko vutto hoti.

စင်စစ် ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် ရှေးပုဒ်၌သာ ဧဝသဒ္ဒါ (ကန့်သတ်ခြင်း) ကို ယူအပ်သော်လည်း၊ နောက်ပုဒ်၌လည်း ထိုဧဝသဒ္ဒါကို ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ယူခြင်းသည် အနက်နှင့် လျော်ကန်သောကြောင့်ဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် "နောက်ပုဒ်၌လည်း" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "Ito" ဟူသည်မှာ ကာမဆန္ဒမှ ဟူလို။ "Esa daṭṭhabbo" ဟူသည်မှာ ဤသတ်မှတ်ချက်ကို မှတ်သားအပ်၏ ဟူလို။ "Sādhāraṇavacana" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ဝိဝေကတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော သဒ္ဒါဖြင့် ပြဆိုခြင်းတည်း။ တဒင်္ဂဝိဝေက၊ ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေက၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေက၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိဝေက၊ နိဿရဏဝိဝေကတို့သည် တဒင်္ဂဝိဝေက အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေကတို့သည် ကာယဝိဝေက အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤဈာနကထာ၌ ထိုသုံးပါးတို့ကိုသာ မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သမုစ္ဆေဒဝိဝေကစသည်တို့သည် (ဈာန်အဆင့်၌) မဖြစ်နိုင်သေးသောကြောင့်တည်း။ "Niddese" ဟူသည် မဟာနိဒ္ဒေသ၌ ဖြစ်သည်။ ထိုမဟာနိဒ္ဒေသ၌ "ကာမတို့သည် ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကုန်၏" ဟု အကျဉ်းညွှန်ပြပြီးနောက်၊ ထိုပါဠိ၌ "ဝတ္ထုကာမတို့သည် အဘယ်နည်းဟူမူ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံ... နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့ ဖြစ်ကုန်၏" စသည်ဖြင့် ဝတ္ထုကာမတို့ကို ပြဆိုထားသည်။ ထိုဝတ္ထုကာမတို့ကို သတ္တဝါတို့ တောင့်တလိုလားအပ်သောကြောင့် "ကာမ" ဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ "Tattheva" ဟူသည်မှာ ထိုမဟာနိဒ္ဒေသ၌သာလျှင် ဖြစ်သည်။ "Vibhaṅge" ဟူသည် ဈာနဝိဘင်း၌ ဖြစ်သည်။ "Evañhi sati" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကာမနှစ်ပါးစုံကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ဟူလို။ "Vatthukāmehipi" ဟူသည်မှာ "ဝတ္ထုကာမတို့မှလည်း ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်" ဟူသော အနက်သည်လည်း သင့်လျော်၏။ ဤသို့ သင့်လျော်သော အခြားအနက်ကို ပေါင်းစပ်ပြသော သဘောရှိသော "ပိ" သဒ္ဒါဖြစ်ပြီး၊ ကိလေသာကာမကို ပေါင်းစပ်ပြသော သဘောမဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ဤအနက်၌ ကိလေသာကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကို ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "Tena" ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းဖြင့် ဟူလို။ "Kāyaviveko vutto hoti" ဟူသည်မှာ သားမယားစသည်တို့ကို သိမ်းပိုက်ခြင်းမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကို ပြသခြင်းဖြင့် ကာယဝိဝေကကို ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Purimenāti kāyavivekena. Etthāti ‘‘vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehī’’ti etasmiṃ padadvaye. Ito vā niddhārite vivekadvaye, akusalasaddena yadi kilesakāmā, sabbākusalāpi vā [Pg.357] gahitā, sabbathā kilesakāmehi viveko vuttoti āha ‘‘dutiyena kilesakāmehi vivekavacanato’’ti. Dutiyenāti ca cittavivekenāti attho. Etesanti yathāvuttānaṃ dvinnaṃ padānaṃ. Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ. Taṇhādisaṃkilesānaṃ vatthuno pahānaṃ saṃkilesavatthuppahānaṃ. Lolabhāvo nāma tattha tattha rūpādīsu taṇhuppādo, tassa hetū vatthukāmā eva veditabbā. Bālabhāvassa hetupariccāgoti sambandho. Bālabhāvo nāma avijjā, ducintitacintitādi vā, tassa ayonisomanasikāro, sabbepi vā akusalā dhammā hetū. Kāmaguṇādhigamahetu pāṇātipātādiasuddhappayogo hotīti tabbivekena payogasuddhi vibhāvitā. Taṇhāsaṃkilesasodhanena vivaṭṭūpanissayasaṃvaḍḍhanena ca ajjhāsayavisodhanaṃ āsayaposanaṃ. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena siddhā ajjhāsayasampadā, sā pana taṇhupatāpavigamena hoti. Tena vuttaṃ ‘‘taṇhāsaṃkilesavisodhanenā’’ti. Kāmesūti niddhāraṇe bhummaṃ.

"Purimena" ဟူသည်မှာ ကာယဝိဝေကဖြင့် ဟူလို။ "Ettha" ဟူသည်မှာ "vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi" ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ပါး၌ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ခွဲခြားအပ်သော ဝိဝေကနှစ်ပါးတို့တွင် အကုသိုလ်သဒ္ဒါဖြင့် ကိလေသာကာမတို့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း ယူအပ်သည်ရှိသော်၊ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကိလေသာကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကို ဆိုသောကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "Dutiyena" ဟူသည်မှာ စိတ္တဝိဝေကဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ "Etesaံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့တွင် ခွဲခြားပြရာ၌ သုံးသော ဆာမီဝိဘတ်ဖြစ်သည်။ တဏှာအစရှိသော သံkိလေသ (ညစ်ညူးကြောင်းတရား) တို့၏ အာရုံဝတ္ထုကို ပယ်ခြင်းသည် "သံကိလေသဝတ္ထုပ္ပဟာန" မည်၏။ လောလဘာဝ (လော်လည်သောသဘော) မည်သည်မှာ ထိုထိုရူပါရုံစသည်တို့၌ တဏှာဖြစ်ခြင်းတည်း။ ထိုတဏှာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည် ဝတ္ထုကာမသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "Bālabhāvassa hetupariccāgo" (လူမိုက်၏အဖြစ်၏ အကြောင်းကို ပယ်စွန့်ခြင်း) ဟူ၍ စပ်ရမည်။ လူမိုက်၏အဖြစ် (ဗာလဘာဝ) မည်သည်မှာ အဝိဇ္ဇာ သို့မဟုတ် မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်ခြင်းစသည် ဖြစ်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာစသည်၏ အကြောင်းရင်းသည် အယောနိသောမနသိကာရ (မသင့်လျော်သော နှလုံးသွင်းမှု) သော်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်တရားတို့သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ကာမဂုဏ်တို့ကို ရယူခြင်းအကြောင်းကြောင့် သူ့အသက်သတ်ခြင်းစသော မစင်ကြယ်သော လုံ့လ (အသုဒ္ဓပယောဂ) သည် ဖြစ်တတ်၏။ ထိုမစင်ကြယ်သော လုံ့လမှ ကင်းဆိတ်သဖြင့် လုံ့လစင်ကြယ်ခြင်း (ပယောဂသုဒ္ဓိ) ကို ထင်ရှားစေသည်။ တဏှာဟူသော ကိလေသာညစ်ညူးခြင်းကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝဋ်မှကင်းရာ နိဗ္ဗာန်၏ အထောက်အပံ့ (ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယ) ကို ပွားစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း စိတ်နေစိတ်ထားကို သုတ်သင်ခြင်းသည် "အာသယပေါသန" (အလိုအဇ္ဈာသယကို ပြည့်စုံစေခြင်း) မည်၏။ "အာသယပေါသန" မည်သည်မှာ ဈာန်ပွားများခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရှေးကပြုခဲ့ဖူးသော အလေ့အကျင့် (ပုဗ္ဗယောဂ) စသည်၏အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော အဇ္ဈာသယသမ္ပဒါ (စိတ်နေစိတ်ထား ပြည့်စုံခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထိုအဇ္ဈာသယသမ္ပဒါသည် တဏှာဟူသော ပူပန်မှုကင်းငြိမ်းခြင်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် "တဏှာသံကိလေသကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "Kāmesu" ဟူသည် ခွဲခြားပြရာ၌ သုံးသော ဘုမ္မဝိဘတ်တည်း။

Anekabhedoti kāmāsavakāmarāgasaṃyojanādivasena rūpataṇhādivasena ca anekappabhedo. Kāmacchandoyevāti kāmasabhāvoyeva chando, na kattukamyatāchando napi kusalacchandoti adhippāyo. Akusalapariyāpannopīti ‘‘vivicca akusalehī’’ti ettha vuttaakusalesu antogadhopi. Jhānapaṭipakkhatoti jhānassa paṭipakkhabhāvato taṃhetu taṃnimittaṃ visuṃ vutto, akusalabhāvasāmaññena aggahetvā visuṃ sarūpena gahito. Yadi kilesakāmova purimapade vutto, taṃ kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘anekabhedato’’tiādi. Aññesampīti diṭṭhimānaahirikānottappādīnaṃ taṃsahitaphassādīnañca. Uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanatoti ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā upari vuccamānāni jhānaṅgāni uparijhānaṅgāni, tesaṃ attano paccanīkānaṃ paṭipakkhabhāvadassanato tappaccanīkanīvaraṇavacanaṃ. ‘‘Uparijhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato’’tipi pāṭho. Tattha paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanatoti upari vuccamānajhānaṅgānaṃ ujuvipaccanīkavasena paṭipakkhabhāvadassanatoti atthaṃ vadanti. Jhānaṅgapaccanīkānīti jhānaṅgānaṃ pavattinivāraṇato jhānaṅgapaccanīkāni. Viddhaṃsakānīti vighātakāni. Samādhi kāmacchandassa [Pg.358] paṭipakkhoti rāgapaṇidhiyā ujuvipaccanīkabhāvato nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānato kāmacchandassa samādhi paṭipakkho. Pīti byāpādassāti pāmojjena samānayogakkhemattā byāpādassa pīti paṭipakkhā. Vitakko thinamiddhassāti yoniso saṅkappanavasena savipphārappavattito vitakko thinamiddhassa paṭipakkho. Sukhaṃ uddhaccakukkuccassāti sukhaṃ vūpasantasītalasabhāvattā avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa paṭipakkhaṃ. Vicāro vicikicchāyāti vicāro ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpasabhāvattā vicikicchāya paṭipakkho. Mahākaccānattherena desitā piṭakānaṃ saṃvaṇṇanā peṭakaṃ, tasmiṃ peṭake.

"Anekabhedo" ဟူသည်မှာ ကာမာသဝ၊ ကာမရာဂ၊ ကာမသံယောဇဉ် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရူပတဏှာ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော အပြားရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "Kāmacchandoyeva" ဟူသည်မှာ ကာမသဘာဝရှိသော ဆန္ဒကိုသာ ဆိုလိုခြင်းဖြစ်ပြီး ပြုလိုသောဆန္ဒ (ကတ္တုကမျတာဆန္ဒ) သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ဆန္ဒကို မဆိုလိုပါ။ "Akusalapariyāpannopi" ဟူသည်မှာ "ဝိဝိစ္စေဝ အကုသလေဟိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့တွင် အကျုံးဝင်သော်လည်း၊ ဈာန်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကုသိုလ်တရားကို အကြောင်းပြု၍ သီးခြားစီ ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းဟူသော သာမန်အားဖြင့် မယူဘဲ သီးခြား ကိုယ်ပိုင်သဘောဖြင့် ယူအပ်သည်။ အကယ်၍ ရှေ့ပုဒ်၌ ကိလေသာကာမကိုသာ ဆိုလိုပါက "များစွာသောအပြားရှိသောကြောင့်" စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဗဟုဝုစ်ကိန်းဖြင့် ဆိုရပါသနည်းဟု မေးစရာရှိသောကြောင့် "Anekabhedato" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ "Aññesampi" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ စသည်တို့နှင့်တကွ ၎င်းတို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဖဿစသည်တို့ကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ "Uparijhānaṅgapaccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato" ဟူသည်မှာ "သဝိတက္ကံ သဝိစာရံ" စသည်ဖြင့် အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ မိမိတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့အား ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်ကို ပြသဖြင့် ထိုဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့ကို ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "Uparijhānaṅgānaṃ paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ထိုပါဌ်၌ "paccanīkapaṭipakkhabhāvadassanato" ဟူသည်မှာ အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ဖြောင့်ဖြောင့်ဆန့်ကျင်ဘက် အနက်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို ပြသဖြင့်ဟု အနက်ဆိုကြသည်။ "Jhānaṅgapaccanīkāni" ဟူသည်မှာ ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို တားဆီးတတ်သောကြောင့် ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်များ မည်ကုန်သည်။ "Viddhaṃsakāni" ဟူသည်မှာ ဖျက်ဆီးတတ်သော တရားများဖြစ်သည်။ သမာဓိသည် ကာမဆန္ဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ရာဂဟူသော တောင့်တခြင်းဖြင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နာနာဘာဂအာရုံတို့ဖြင့် ဖျားယောင်း သွေးဆောင်အပ်သဖြင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားနေသော စိတ်ကို ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သမာဓိသည် ကာမဆန္ဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ ပီတိသည် ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) နှင့်အတူ ယောဂကုန်ခြင်း အကျိုးတူရှိသောကြောင့် ပီတိသည် ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။ ဝိတက်သည် ထိနမိဒ္ဓ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ ကြံစည်ခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) စွမ်းအားဖြင့် စိတ်ကို ရှေ့ရှုပျံ့နှံ့စေတတ်သောကြောင့် ဝိတက်သည် ထိနမိဒ္ဓ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။ သုခသည် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ သုခသည် ငြိမ်းအေးချမ်းသာသော သဘောရှိသောကြောင့် မငြိမ်မသက် ပူပန်တတ်သော သဘောရှိသည့် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။ ဝိစာရသည် ဝိစိကိစ္ဆာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်။ ဝိစာရသည် အာရုံကို ထပ်ခါတလဲလဲ သုံးသတ်တတ်သော စွမ်းအားဖြင့် ပညာနှင့် သဘောတူ ဆင်တူသောကြောင့် ဝိစိကိစ္ဆာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သည်။ အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပိဋကတ်တော်တို့၏ အဖွင့်ကျမ်းဖြစ်သော နေတ္တိကျမ်း (ပေဋက) ၌လည်း ထိုအတိုင်းပင် ပါရှိသည်။

Pañcakāmaguṇabhedavisayassāti rūpādipañcakāmaguṇavisesavisayassa. Āghātavatthubhedādivisayānanti byāpādavivekavacanena ‘‘anatthaṃ me acarī’’tiādiāghātavatthubhedavisayassa dosassa, mohādhikehi thinamiddhādīhi vivekavacanena paṭicchādanavasena dukkhādipubbantādibhedavisayassa mohassa vikkhambhanaviveko vutto. Kāmarāgabyāpādatadekaṭṭhathinamiddhādivikkhambhakañcetaṃ sabbākusalapaṭipakkhasabhāvattā sabbakusalānaṃ, tena sabhāvena sabbākusalappahāyakaṃ hontampi kāmarāgādivikkhambhanasabhāvameva hoti taṃsabhāvattāti avisesetvā nīvaraṇākusalamūlādīnaṃ vikkhambhanaviveko vutto hotīti āha.

"Pañcakāmaguṇabhedavisayassa" ဟူသည်မှာ ရူပါရုံစသော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်ထူးတို့ကို အာရုံပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ "Āghātavatthubhedādivisayānaṃ" ဟူသည်မှာ ဗျာပါဒမှ ကြဉ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုသဖြင့် "ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုပြီ" စသော အာဃာတဝတ္ထုအပြားကို အာရုံပြုသော ဒေါသကိုလည်းကောင်း၊ မောဟလွန်ကဲသော ထိနမိဒ္ဓစသည်တို့မှ ကြဉ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုသဖြင့် ဖုံးလွှမ်းခြင်း သဘောအားဖြင့် ဒုက္ခစသော ရှေးအစွန်းဖြစ်သော အပြားတို့ကို အာရုံပြုသော မောဟကိုလည်းကောင်း၊ ဝေးစွာခွာ၍ ကြဉ်ခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေက) ကို ဆိုလိုသည်။ ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒနှင့် ထိုတူညီသောအနက်ရှိသော ထိနမိဒ္ဓစသည်တို့ကို ဝေးစွာခွာခြင်းဖြစ်သော ဤဈာန်သည် အကုသိုလ်အားလုံး၏ ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိသောကြောင့် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ဖျက်တတ်သည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ကာမရာဂစသည်ကို ဝေးစွာခွာတတ်သော သဘောသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုသဘောရှိသည်ဖြစ်၍ အထူးမပြုဘဲ နီဝရဏအကုသိုလ်မူလ စသည်တို့ကို ဝေးစွာခွာ၍ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘနဝိဝေက) ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Yathāpaccayaṃ pavattamānānaṃ sabhāvadhammānaṃ natthi kāci vasavattitāti vasavattibhāvanivāraṇatthaṃ ‘‘vitakkanaṃ vitakko’’ti vuttaṃ. Vitakkananti hi vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Tayidaṃ vitakkanaṃ ‘‘īdisamida’’nti ārammaṇaparikappananti āha ‘‘ūhananti vuttaṃ hotī’’ti. Yasmā cittaṃ vitakkabalena ārammaṇaṃ abhiniruḷhaṃ viya hoti, tasmā so ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo vutto. Yathā hi koci rājavallabhaṃ ñātiṃ vā mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ ārohati anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Vitakkabaleneva. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Paricayenāti [Pg.359] ca santāne pavattavitakkabhāvanāsaṅkhātena paricayena. Vitakkassa hi santāne abhiṇhaṃ pavattassa vasena cittassa ārammaṇābhiruhanaṃ ciraparicitaṃ, tena taṃ kadāci vitakkena vināpi tattha pavattateva. Yathā taṃ ñāṇasahitaṃ hutvā sammasanavasena ciraparicitaṃ kadāci ñāṇarahitampi sammasanavasena pavattati, yathā vā kilesasahitaṃ hutvā pavattaṃ sabbaso kilesarahitampi paricayena kilesavāsanāvasena pavattati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

အကြောင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်နေကြသော သဘာဝတရားတို့အား မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်စေနိုင်သော အစိုးရခြင်း (ဝသဝတ္တိဘာဝ) မရှိသဖြင့်၊ ထိုအစိုးရခြင်းသဘောကို တားဆီးရန်အလို့ငှာ "ကြံစည်ခြင်းသည် ဝိတက်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "Vitakkana" ဟူသည်မှာ ကြံစည်ခြင်းကို ပြုလုပ်ခြင်းတည်း။ ထိုပြုလုပ်ခြင်းသည်လည်း ဝိတက်၏ မိမိအကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ သဘောပြညွှန်ခြင်း (ဘာဝနိဒ္ဒေသ) သည် အစိုးရခြင်းသဘောကို တားဆီးရန် ဖြစ်ပေသည်။ ဤကြံစည်ခြင်းသည် "ဤသို့သော သဘောရှိသည်" ဟု အာရုံကို ကြံဆခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ဝိတက်သည် အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်တတ်၏ (ဥူဟန)" ဟု ဆိုလိုကြောင်း မိန့်ဆိုသည်။ စိတ်သည် ဝိတက်၏ စွမ်းအားဖြင့် အာရုံသို့ တက်လှမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝိတက်ကို အာရုံသို့ တင်ပေးတတ်သော လက္ခဏာရှိသည်ဟု ဆိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူသည် မင်း၏ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော ဆွေမျိုး သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေကို အမှီပြု၍ နန်းတော်သို့ တက်ရောက် ဝင်ရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်သည် ဝိတက်ကို မှီ၍ အာရုံသို့ တက်လှမ်းရသည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝိတက်မရှိသောစိတ် (အဝိတက္ကစိတ်) သည် အဘယ်သို့ အာရုံသို့ တက်လှမ်းပါသနည်း ဟူမူ - ဝိတက်၏ စွမ်းအားကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုသူသည် အလေ့အကျင့်ရှိသဖြင့် ထိုဆွေမျိုးမိတ်ဆွေ မပါဘဲသော်လည်း စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှုမရှိဘဲ နန်းတော်သို့ ဝင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလေ့အကျင့်ရှိသဖြင့် ဝိတက်မပါဘဲသော်လည်း ဝိတက်ကင်းသောစိတ်သည် အာရုံသို့ တက်လှမ်းနိုင်သည်။ "Paricayena" (အလေ့အကျင့်ဖြင့်) ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပွားသော ဝိတက်ကို ပွားများခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အလေ့အလာဖြင့် ဖြစ်သည်။ စိတ်၏ သန္တာန်၌ အဖန်ဖန်ဖြစ်ပွားသော ဝိတက်၏ စွမ်းအားကြောင့် စိတ်၏ အာရုံသို့ ရှေးရှုတက်ခြင်းသည် ကြာမြင့်စွာ လေ့ကျက်အပ်ပြီးဖြစ်သဖြင့်၊ ထိုစိတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ဝိတက်မပါဘဲသော်လည်း ထိုအာရုံ၌ ဖြစ်ပွားမြဲ ဖြစ်ပွားပေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုစိတ်သည် ဉာဏ်နှင့်တကွဖြစ်၍ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ကြာမြင့်စွာ လေ့ကျက်အပ်သဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ ဉာဏ်ကင်းလျက်ပင် ဆင်ခြင်သုံးသပ်မှုအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်ဖူးသော စိတ်သည် ကိလေသာ လုံးဝကင်းငြိမ်းသွားသော်လည်း အလေ့အကျင့်ဖြစ်သော ကိလေသာဝါသနာ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤဥပမာ၏ ပြည့်စုံပုံကို သိအပ်ပေသည်။

Āhananapariyāhananarasoti ādito, abhimukhaṃ vā hananaṃ āhananaṃ. Parito, parivattitvā vā āhananaṃ pariyāhananaṃ. ‘‘Rūpaṃ rūpaṃ, pathavī pathavī’’ti ākoṭentassa viya pavatti āhananaṃ pariyāhanananti ca veditabbaṃ. Yasmiñhi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya hoti. Yadi evaṃ nāgasenattherena ‘‘ākoṭanalakkhaṇo vitakko. Yathā, mahārāja, bherī ākoṭitā atha pacchā anuravati anusaddāyati, evameva kho, mahārāja, yathā ākoṭanā, evaṃ vitakko daṭṭhabbo. Atha pacchā anuravanā anusaddanā, evaṃ vicāro daṭṭhabbo’’ti ākoṭanalakkhaṇatā vitakkassa kasmā vuttā? Nāyaṃ virodho. Therena hi kiccasannissitaṃ katvā lakkhaṇaṃ vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi tathā gahetabbākāro ca. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekībhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hoti. Ānayanapaccupaṭṭhānoti ettha ānayanaṃ citte ārammaṇassa upanayanaṃ, ākaḍḍhanaṃ vā.

ခေါက်ခြင်း တီးခြင်း (သို့မဟုတ်) ထပ်ကာထပ်ကာ ခေါက်ခြင်း တီးခြင်း ကိစ္စရှိ၏ စသည်ဖြင့်၊ ရှေးရှုခေါက်ခြင်းသည် အာဟနန မည်၏။ ပြန်လှန်၍ ခေါက်ခြင်းသည် ပရိယာဟနန မည်၏။ “ရုပ် ရုပ်၊ ပထဝီ ပထဝီ” ဟူ၍ ထပ်ခါထပ်ခါ ခေါက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကို အာဟနန၊ ပရိယာဟနန ဟူ၍ သိအပ်၏။ အကြင်အာရုံ၌ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်တတ်၏၊ ထိုအာရုံကို ယူခြင်းငှာ လျောက်ပတ်အောင် ပြုလုပ်လိုသည်ဖြစ်၍ ဝိတက်သည် ခေါက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အရှင်နာဂသိန်မထေရ်သည် “မြတ်စွာမင်းကြီး၊ ဝိတက်သည် ခေါက်ခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ မင်းကြီး... ဥပမာအားဖြင့် စည်ကို တီးခေါက်အပ်သည်ရှိသော် ထိုနောက်မှ အစဉ်မြည်ခြင်း၊ တုန်ဟီးခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ မင်းကြီး... ထို့အတူပင် တီးခေါက်ခြင်းကဲ့သို့ ဝိတက်ကို ရှုအပ်၏။ ထိုနောက်မှ အစဉ်မြည်ခြင်း၊ တုန်ဟီးခြင်းကဲ့သို့ ဝိစာရကို ရှုအပ်၏” ဟု ဝိတက်၏ ခေါက်ခြင်းလက္ခဏာကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသနည်း။ ဤသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိပါ။ မထေရ်သည် ကိစ္စကို အမှီပြု၍ လက္ခဏာကို မိန့်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ တရားတို့၏ သဘာဝမှ လွတ်သော မည်သည့် ကိစ္စကိရိယာမျှ မရှိ၊ ထို့ပြင် ယူအပ်သော အခြင်းအရာလည်း မရှိပေ။ သို့သော် သိထိုက်သောသူတို့အား မဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်စေရန် ပရမတ်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသော တရားကိုပင် တင်စားထားသော ဝေါဟာရတို့ဖြင့် များစွာသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြသကဲ့သို့ ပြအပ်၏။ ဤသို့ ပြခြင်းဖြင့်သာ ထိုသဘောတရားကို ကောင်းစွာ ပြရာရောက်ပေ၏။ “အာနယနပစ္စုပဋ္ဌာန” ဟူသော ပုဒ်၌ အာနယန ဆိုသည်မှာ စိတ်သို့ အာရုံကို ဆောင်ယူခြင်း သို့မဟုတ် ငင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။

Anusañcaraṇaṃ anuparibbhamanaṃ. Svāyaṃ viseso santānamhi labbhamāno eva santāne pākaṭo hotīti daṭṭhabbo. Sesesupi eseva nayo. Anumajjananti ārammaṇe cittassa anumasanaṃ, parimajjananti attho. Tathā hi ‘‘vicāro parimajjanahattho viya sañcaraṇahattho viyā’’ti ca vutto. Tatthāti ārammaṇe. Sahajātānaṃ anuyojanaṃ ārammaṇe anuvicaraṇasaṅkhātaanumajjanavaseneva veditabbaṃ. Anuppabandhanaṃ ārammaṇe cittassa avicchinnassa viya pavatti. Tathā hi so ‘‘anuppabandhanatā’’ti niddiṭṭho. Teneva ca ‘‘ghaṇṭānuravo viya, paribbhamanaṃ viyā’’ti ca vutto. Katthacīti paṭhamajjhāne [Pg.360] parittacittuppādesu ca. Oḷārikaṭṭhenāti vicārato oḷārikaṭṭhena. Yathā ghaṇṭābhighātasaddo paṭhamābhinipāto hoti, evaṃ ārammaṇābhimukhaniropanaṭṭhena vitakko cetaso paṭhamābhinipāto viya hotīti āha ‘‘ghaṇṭābhighātasaddo viyā’’tiādi. Vipphāravāti ettha vipphāro nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvena calanaṃ viya hotīti adhippāyenāha ‘‘paripphandanabhāvo cittassā’’ti. Paribbhamanaṃ viyāti ettha parissayābhāvavīmaṃsanatthaṃ paribbhamananti veditabbaṃ. Dukanipātaṭṭhakathāyaṃ pana –

အစဉ်လှည့်လည်ခြင်း (အနုသဉ္စရဏ) ဟူသည် အစဉ်လှည့်ပတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုထူးခြားချက်သည် သန္တာန်၌ ရရှိနိုင်သည်သာလျှင် သန္တာန်၌ ထင်ရှားဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “အနုမဇ္ဇန” ဟူသည်မှာ အာရုံ၌ စိတ်ကို သုံးသပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပွတ်သပ်ခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဝိစာရသည် ပွတ်သပ်သော လက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သိမ်းဆည်းသော လက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရပ်၌ ဟူသည်မှာ အာရုံ၌ ဖြစ်၏။ သဟဇာတ်ဖြစ်သော တရားတို့အား အာရုံ၌ ယှဉ်စေခြင်းကို အစဉ်ဆင်ခြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အာရုံ၌ သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏။ အစဉ်ဖွဲ့ခြင်း (အနုပ္ပဗန္ဓန) ဟူသည် အာရုံ၌ စိတ်၏ အဆက်မပြတ်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်နေခြင်း ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဝိစာရကို “အစဉ်အမြဲဖွဲ့ခြင်း” (အနုပ္ပဗန္ဓနတာ) ဟု ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် “ခေါင်းလောင်းသံ အစဉ်မြည်သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ လည်ပတ်လှုပ်ရှားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ရံတစ်ခါ ဟူသည် ပထမဈာန်၌ လည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရစိတ် (ပရိတ္တစိတ်) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့၌ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်းသော အနက်ကြောင့်” ဟူသည် ဝိစာရထက် ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်းသောအနက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ခေါင်းလောင်းကို တီးခတ်သောအသံသည် ရှေးဦးစွာ ကျရောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်ကို အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်စေသော အနက်ကြောင့် ဝိတက်သည် စိတ်၏ ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ခေါင်းလောင်းတီးခတ်သံကဲ့သို့” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ပျံ့နှံ့ခြင်း (ဝိပ္ဖါရဝါ)” ဟူသော ပုဒ်၌ ဝိပ္ဖါရ မည်သည်မှာ ထိနမိဒ္ဓ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံ၌ မတွန့်ဆုတ်ခြင်း၊ မကျုံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုဝိတက်သည် အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “စိတ်၏ တုန်လှုပ်ခြင်း (ပရိပ္ဖန္ဒနဘာဝ)” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “လှည့်လည်ခြင်းကဲ့သို့” ဟူသော ပုဒ်၌ ဘေးရန်မရှိခြင်းကို စုံစမ်းခြင်းငှာ လှည့်လည်ခြင်းဟု သိအပ်၏။ ဒုကနိပါတ် အဋ္ဌကထာ၌မူ -

‘‘Ākāse gacchato mahāsakuṇassa ubhohi pakkhehi vātaṃ gahetvā pakkhe sannisīdāpetvā gamanaṃ viya ārammaṇe cetaso abhiniropanabhāvena pavatto vitakko, vātaggahaṇatthaṃ pakkhe phandāpayamānassa gamanaṃ viya anumajjanabhāvena pavatto vicāro’’ti –

“ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းသွားသော ငှက်ကြီးသည် အတောင်နှစ်ဖက်တို့ဖြင့် လေကို ဖမ်းယူလျက် အတောင်တို့ကို ငြိမ်သက်စေ၍ သွားသကဲ့သို့၊ အာရုံ၌ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်တတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝိတက်သည်လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။ လေကို ဖမ်းယူရန်အတွက် အတောင်တို့ကို လှုပ်ရှားစေလျက် သွားသကဲ့သို့၊ အာရုံ၌ သုံးသပ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဝိစာရသည်လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏” ဟု -

Vuttaṃ, taṃ anuppabandhanena pavattiyaṃ yujjati. Tathā hi upacāre vā appanāyaṃ vā santānena pavattiyaṃ vitakko niccalo hutvā ārammaṇaṃ anupavisitvā viya pavattati, na paṭhamābhinipāte pākaṭo hoti. Yathā hi apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvato. Paṭhamadutiyajjhānesu pākaṭo hotīti vitakkassa viseso abhiniropanākāro oḷārikattā paṭhamajjhāne pākaṭo hoti, tadabhāvato pañcakanaye dutiyajjhāne vicārassa viseso anumajjanākāro pākaṭo hoti.

မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် အစဉ်ဖွဲ့၍ ဖြစ်ခြင်း၌ လျော်ကန်၏။ ထို့ကြောင့် ဥပစာရသမာဓိ၌ ဖြစ်စေ၊ အပ္ပနာသမာဓိ၌ ဖြစ်စေ သန္တာန်အားဖြင့် ဖြစ်ရာ၌ ဝိတက်သည် မလှုပ်မယှက်ဘဲ အာရုံသို့ ဝင်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်း၌ ထင်ရှားသည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဖြစ်ဖူးသေးသော အာရုံ၌ ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်းဖြစ်သော ဝိတက်သည် ပျံ့နှံ့တက်ကြွခြင်း ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ အဆက်မပြတ် အစဉ်အမြဲဖွဲ့ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ရာ၌ မဟုတ်ပေ။ ထိုအာရုံ၌ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိနေသောကြောင့် အလွန်အမင်း ပျံ့နှံ့တက်ကြွခြင်း မရှိပေ။ “ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်တို့၌ ထင်ရှား၏” ဟူသည်မှာ ဝိတက်၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်သောအခြင်းအရာသည် ရုန်းရင်းကြမ်းတမ်းသောကြောင့် ပထမဈာန်၌ ထင်ရှား၏။ ထိုဝိတက် မရှိခြင်းကြောင့် ပဉ္စကနည်းအရ ဒုတိယဈာန်၌ ဝိစာရ၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်သော အာရုံကို သုံးသပ်သောအခြင်းအရာသည် ထင်ရှား၏။

Ayaṃ panettha aparo nayo – malaggahitaṃ kaṃsabhājanaṃ ekena hatthena daḷhaṃ gahetvā itarena hatthena cuṇṇatelaeḷakalomādikatacumbaṭakena parimajjantassa daḷhaṃ gahaṇahattho viya vitakko, parimajjanahattho viya vicāro. Tathā kumbhakārassa daṇḍappahārena cakkaṃ bhamayitvā bhājanaṃ karontassa piṇḍassa uppīḷanahattho viya vitakko, tasseva ito cito ca sañcaraṇahattho viya vicāro. Tathā kaṃsabhājanādīsu kiñci maṇḍalaṃ vaṭṭalekhaṃ karontassa majjhe sannirumbhitvā ṭhitakaṇṭako viya [Pg.361] abhiniropano vitakko, bahi paribbhamanakaṇṭako viya anumajjano vicāroti veditabbaṃ.

ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အခြားသော နည်းလမ်းဖြစ်၏။ အညစ်အကြေး စွဲကပ်နေသော ကြေးခွက်ကို လက်တစ်ဖက်ဖြင့် မြဲမြံစွာကိုင်၍ အခြားတစ်ဖက်သော လက်ဖြင့် ဆေးမှုန့်၊ ဆီ၊ သိုးမွှေးစသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကရွတ်ဖြင့် ပွတ်တိုက်သော် မြဲမြံစွာ ကိုင်ထားသော လက်ကဲ့သို့ ဝိတက်သည် ဖြစ်၏၊ ပွတ်တိုက်သော လက်ကဲ့သို့ ဝိစာရသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ လက်ရိုက်ဖြင့် စက်ဝိုင်းကို လည်စေ၍ ခွက်ကိုလုပ်သော အိုးထိန်းသည်၏ ရုန်းမထွက်နိုင်အောင် နှိပ်ထားသော လက်ကဲ့သို့ ဝိတက်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုမှဤမှ ရွေ့လျားသော လက်ကဲ့သို့ ဝိစာရသည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ကြေးခွက်စသည်တို့၌ စက်ဝိုင်းရေးဆွဲလိုသောသူ၏ အလယ်ဗဟို၌ ဖိနှိပ်၍ တည်သော သံချွန်ကဲ့သို့ အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်သော ဝိတက်သည် ဖြစ်၏၊ အပ၌ လှည့်ပတ်သော သံချွန်ကဲ့သို့ အာရုံကို ထပ်ကာထပ်ကာ သုံးသပ်သော ဝိစာရသည် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

Yathā pupphaphalasākhādiavayavavinimutto avijjamānopi rukkho ‘‘sapuppho saphalo’’ti voharīyati, evaṃ vitakkādiaṅgavinimuttaṃ avijjamānampi jhānaṃ ‘‘savitakkaṃ savicāra’’nti voharīyatīti dassetuṃ ‘‘rukkho viyā’’tiādi vuttaṃ. Vibhaṅge panātiādīsu jhānabhāvanāya puggalavasena desetabbattā ‘‘idha bhikkhu vivicceva kāmehī’’tiādinā (vibha. 508) puggalādhiṭṭhānena jhānāni uddiṭṭhānīti. Yadipi vibhaṅge puggalādhiṭṭhānā desanā katā, attho pana tatrāpi vibhaṅgepi yathā idha ‘‘iminā ca vitakkenā’’tiādinā dhammavasena vutto, evameva daṭṭhabbo, paramatthato puggalasseva abhāvatoti adhippāyo. Atha vā jhānasamaṅgino vitakkavicārasamaṅgitādassanena jhānasseva savitakkasavicāratā vuttāti āha ‘‘attho pana tatrāpi evameva daṭṭhabbo’’ti.

ဥပမာအားဖြင့် အပွင့်၊ အသီး၊ အကိုင်းအခက် စသော အစိတ်အပိုင်းတို့မှ ကင်း၍ သီးခြားသစ်ပင်ဟူ၍ မရှိသော်လည်း “အပွင့်နှင့်တကွ၊ အသီးနှင့်တကွ သစ်ပင်” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝိတက်စသော ဈာန်အင်္ဂါတို့မှ ကင်း၍ သီးခြားဈာန်ဟူ၍ မရှိသော်လည်း “ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဝိစာရနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုထိုက်သည်ကို ပြခြင်းငှာ “သစ်ပင်ကဲ့သို့” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝိဘင်းပါဠိတော် စသည်တို့၌ ဈာန်ဘာဝနာကို ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်သောကြောင့် “ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်” စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဈာန်တို့ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ဝိဘင်း၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန် ဒေသနာဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော်လည်း၊ ထိုဝိဘင်း၌ပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ၌ “ဤဝိတက်ဖြင့်” စသည်ဖြင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဟောတော်မူသကဲ့သို့ပင် ရှုမြင်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရမတ်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ဟူ၍ မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ဝိတက် ဝိစာရတို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ကို ပြခြင်းအားဖြင့် ဈာန်အားသာလျှင် သဝိတက္က သဝိစာရဖြစ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသောကြောင့် “ထိုဝိဘင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ရှုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Vivekasaddassa bhāvasādhanataṃ sandhāyāha ‘‘tasmā vivekā’’ti. Hetuatthe cetaṃ nissakkavacanaṃ, tasmā vivekā hetubhūtāti attho. Vivekasaddassa kattusādhanataṃ kammasādhanataṃ vā sandhāyāha ‘‘tasmiṃ vā viveke’’ti. ‘‘Vivitto’’ti hi iminā nīvaraṇehi vinābhūto tehi vivecitoti ca sādhanadvayampi saṅgahitamevāti. Pinayatīti tappeti vaḍḍheti vā. Sampiyāyanalakkhaṇāti paritussanalakkhaṇā. Pīnanarasāti paribrūhanarasā. Pharaṇarasāti paṇītarūpehi kāyassa byāpanarasā. Udaggabhāvo odagyaṃ. Sukhayatīti sukhaṃ, attanā sampayuttadhamme laddhassāde karotīti attho. Svāyaṃ kattuniddeso pariyāyaladdho dhammato aññassa kattunivattanattho, nippariyāyena pana bhāvasādhanameva labbhatīti ‘‘sukhanaṃ sukha’’nti vuttaṃ. Sātalakkhaṇanti iṭṭhasabhāvattā taṃsamaṅgīpuggalaṃ, sampayuttadhamme vā attani sādayatīti sātaṃ da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Sātaṃ madhuranti vadanti, sātaṃ lakkhaṇaṃ etassāti sātalakkhaṇaṃ. Upabrūhanarasantiādīsu upabrūhanaṃ sampayuttadhammānaṃ saṃvaddhanaṃ, dukkhaṃ viya avissajjetvā adukkhamasukhā viya anajjhupekkhitvā anu anu gaṇhanaṃ upakāritā vā anuggaho. Katthacīti paṭhamajjhānādike. Paṭilābhatuṭṭhīti paṭilābhavasena uppajjanakatuṭṭhi. Paṭiladdharasānubhavananti [Pg.362] paṭiladdhassa ārammaṇarasassa anubhavanaṃ. Etena pītisukhāni sabhāvato vibhajitvā dassitāni. Yattha pīti, tattha sukhanti vitakkassa viya vicārena pītiyā sukhena accantasaṃyogamāha. Yattha sukhaṃ, tattha na niyamato pītīti vicārassa viya vitakkena, sukhassa pītiyā anaccantasaṃyogaṃ. Tena accantānaccantasaṃyogitāya pītisukhānaṃ visesaṃ dasseti.

ဝိဝေကသဒ္ဒါ၏ ဘာဝသာဓနအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ 'tasmā vivekā' (ထိုဝိဝေကကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ 'tasmā vivekā' ဟူသော ပဉ္စမီဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (ဟေတွတ်) အနက်၌ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုဝိဝေကသည် အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်' ဟု အနက်ရသည်။ ဝိဝေကသဒ္ဒါ၏ ကတ္တုသာဓနအဖြစ် သို့မဟုတ် ကမ္မသာဓနအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ 'tasmiṃ vā viveke' (ထိုဝိဝေက၌ သို့မဟုတ် ကင်းဆိတ်သော တရား၌) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'Vivitto' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နီဝရဏတို့မှ ကင်း၍ ဖြစ်တတ်သော (ကတ္တုသာဓန) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုနီဝရဏတို့သည် ကြဉ်အပ်သော (ကမ္မသာဓန) ဟူ၍လည်းကောင်း သာဓနနှစ်ပါးလုံးကိုပင် သိမ်းယူအပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'Pinayati' ဟူသည် နှစ်သက်စေတတ်၏ သို့မဟုတ် တိုးပွားစေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'Sampiyāyanalakkhaṇā' ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ 'Pīnanarasā' ဟူသည် ကိုယ်နှင့် စိတ်ကို ပြည့်ဖြိုးစေတတ်သော ကိစ္စရှိ၏။ 'Pharaṇarasā' ဟူသည် မွန်မြတ်သောရုပ်တို့ဖြင့် ကိုယ်ကို ပျံ့နှံ့စေတတ်သော ကိစ္စရှိ၏။ တက်ကြွရွှင်လန်းသော အဖြစ်သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း (odagya) မည်၏။ ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် 'သုခ' မည်၏။ မိမိနှင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို ရရှိအပ်သော သာယာမှုကို ခံစားစေတတ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ၎င်းသည် ကတ္တုနိဒ္ဒေသဖြစ်ပြီး ပရိယာယ်အားဖြင့် ရအပ်၏။ ဓမ္မအားဖြင့် အခြားသော ကတ္တားကို ပယ်မြစ်ခြင်း အနက်ရှိ၏။ တိုက်ရိုက် (နိပ္ပရိယာယ်) အားဖြင့်မူ ဘာဝသာဓနကိုသာ ရရှိသဖြင့် 'သုခတို့၏ ချမ်းသာခြင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'Sātalakkhaṇa' ဟူသည် လိုလားအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ထိုဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကိုသော်လည်းကောင်း မိမိ၌ သာယာစေတတ်သောကြောင့် 'သာတ' မည်၏ (ဒကာရကို တကာရပြု၍)။ 'သာတ' ကို ချိုမြိန်ခြင်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုတရားအား သာယာခြင်း လက္ခဏာရှိသောကြောင့် 'သာတလက္ခဏာ' မည်၏။ 'Upabrūhana' စသည်တို့၌ ပွားစေခြင်းဟူသည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို တိုးပွားစေခြင်းတည်း။ ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ မစွန့်လွှတ်ဘဲလည်းကောင်း၊ အဒုက္ခမသုခကဲ့သို့ လျစ်လျူမရှုဘဲလည်းကောင်း၊ ချီးမြှင့်ခြင်း သို့မဟုတ် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် 'အနုဂ္ဂဟ' (ချီးမြှောက်ခြင်း) မည်၏။ 'Katthaci' ဟူသည် ပထမဈာန်အစရှိသော စိတ်၌ ဖြစ်သည်။ 'Paṭilābhatuṭṭhi' ဟူသည် ရရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းမြောက်ခြင်းတည်း။ 'Paṭiladdharasānubhavana' ဟူသည် ရရှိအပ်သော အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းတည်း။ ဤသို့ဖြင့် ပီတိနှင့် သုခတို့ကို သဘောသဘာဝအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြသတော်မူသည်။ 'အကြင်အရပ်၌ ပီတိရှိအံ့၊ ထိုအရပ်၌ သုခရှိ၏' ဟူသည်မှာ ဝိတက်နှင့် ဝိစာရတို့ကဲ့သို့ ပီတိနှင့် သုခတို့၏ စင်စစ် ယှဉ်တွဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အကြင်အရပ်၌ သုခရှိအံ့၊ ထိုအရပ်၌ ပီတိသည် အမြဲမရှိ' ဟူသည်မှာ ဝိစာရနှင့် ဝိတက်တို့ကဲ့သို့ သုခနှင့် ပီတိတို့ အမြဲမယှဉ်တွဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ စင်စစ်ယှဉ်ခြင်း၊ မယှဉ်ခြင်းတို့ဖြင့် ပီတိနှင့် သုခတို့၏ ထူးခြားပုံကို ပြသတော်မူသည်။

Kaṃ udakaṃ tārenti etthāti kantāraṃ, nirudakamaruṭṭhānaṃ. Vanameva vanantaṃ. Vanacchāyappavesanaudakaparibhogesu viya sukhanti yathā hi puriso mahākantāramaggaṃ paṭipanno ghammapareto tasito pipāsito paṭipathe purisaṃ disvā ‘‘kattha pānīyaṃ atthī’’ti puccheyya, so ‘‘aṭaviṃ uttaritvāva jātassaravanasaṇḍo atthi, tattha gantvā labhissasī’’ti vadeyya, so tassa kathaṃ sutvāva haṭṭhapahaṭṭho bhaveyya, tato gacchanto bhūmiyaṃ patitāni uppaladalanāḷapattādīni disvā suṭṭhutaraṃ haṭṭhapahaṭṭho hutvā gacchanto allavatthe allakese purise passeyya, vanakukkuṭavanamorādīnaṃ saddaṃ suṇeyya, jātassarapariyante jātamaṇijālasadisaṃ nīlavanasaṇḍaṃ passeyya, sare jātāni uppalapadumakumudāni passeyya, acchaṃ vippasannaṃ udakampi passeyya, so bhiyyo bhiyyo haṭṭhapahaṭṭho hutvā jātassaraṃ otaritvā yathāruci nhatvā ca pivitvā ca passaddhadaratho bhisamuḷālapokkharādīni khāditvā nīluppalādīni piḷandhitvā mandālavamūlāni khandhe khipitvā uttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā udakasāṭakaṃ ātape katvā sītacchāyāya mandamande vāte paharante nipannova ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vadeyya, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Tassa hi purisassa jātassaravanasaṇḍasavanato paṭṭhāya yāva udakadassanā haṭṭhapahaṭṭhakālo viya pubbabhāgārammaṇe haṭṭhapahaṭṭhākārā pīti, nhāyitvā ca pivitvā ca sītacchāyāya mandamande vāte paharante ‘‘aho sukhaṃ aho sukha’’nti vadanto nipannakālo viya balappattaṃ ārammaṇarasānubhavanākārasaṇṭhitaṃ sukhaṃ.

ရေကို ကူးမြောက်နိုင်ခဲသောကြောင့် (သို့မဟုတ် ရေကို ခန်းခြောက်စေသောကြောင့်) 'ကန္တာရ' မည်၏။ ရေမရှိသော သဲကန္တာရ တောခြောက်အရပ်တည်း။ တောသည်သာလျှင် 'ဝနန္တ' (တောအုပ်) မည်၏။ တောရိပ်သို့ ဝင်ခြင်း၊ ရေကို သုံးဆောင်ခြင်းတို့၌ ချမ်းသာသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ကြီးစွာသော ကန္တာရလမ်းခရီးသို့ ဝင်ရောက်ပြီး နေပူရှိန်ကြောင့် ပူလောင်လျက်၊ ရေငတ်မွတ်သဖြင့် သွားသည်ရှိသော် လမ်းခုလတ်၌ လာသော ယောက်ျားတစ်ဦးကို မြင်၍ 'အဘယ်အရပ်၌ သောက်ရေရှိသနည်း' ဟု မေးရာ၊ ထိုယောက်ျားက 'တောအုပ်ကို လွန်လျှင် သဘာဝအိုင်ရှိသော တောအုပ်ကြီးရှိ၏၊ ထိုနေရာသို့သွားလျှင် ရေကို ရလတ္တံ့' ဟု ပြော၏။ ထိုရေငတ်သောယောက်ျားသည် ထိုစကားကို ကြားရရုံမျှဖြင့် အလွန်ရွှင်ပျဝမ်းမြောက်၏။ ထိုမှ ဆက်လက်သွားစဉ် မြေပေါ်၌ ကျနေသော ကြာဖတ်၊ ကြာရိုး၊ ကြာရွက်တို့ကို မြင်၍ သာ၍ပင် ဝမ်းမြောက်လျက် သွားရာ၌ စိုစွတ်သောအဝတ်၊ စိုစွတ်သောဆံပင် ရှိသောသူတို့ကို မြင်ရ၏။ တောကြက်၊ တောဥဒေါင်းစသည်တို့၏ အသံကို ကြားရ၏။ အိုင်၏အနီးတွင် ပတ္တမြားကွန်ရက်နှင့်တူသော စိမ်းညိုသော တောအုပ်ကြီးကို မြင်ရ၏။ အိုင်၌ပေါက်သော ကြာညို၊ ကြာပဒုမ္မာ၊ ကြာဖြူတို့ကို မြင်ရ၏။ ကြည်လင်သန့်ရှင်းသော ရေကိုလည်း မြင်ရ၏။ ထိုအခါ ထိုယောက်ျားသည် သာလွန်ထူးကဲစွာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်၍ ရေအိုင်သို့ ဆင်းကာ အလိုရှိတိုင်း ရေချိုး၍လည်းကောင်း၊ သောက်၍လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးသော ပူပန်ခြင်းရှိသဖြင့် ကြာစွယ်၊ ကြာရင်းတို့ကို စား၍ ကြာညိုပန်းတို့ကို ပန်ဆင်လျက်၊ ကြာမြစ်တို့ကို ပခုံးပေါ်သို့ တင်ကာ ရေအိုင်မှတက်၍ ဝတ်လဲတော်ဝတ်ပြီး ရေစိုအဝတ်ကို နေပူတွင် လှန်းကာ၊ ချမ်းမြေ့သော အရိပ်အောက်၌ ညင်းညင်းသာသာ လေပြည်တိုက်ခတ်နေစဉ် လျောင်းစက်လျက် 'သြော်... ချမ်းသာစွတကား၊ ချမ်းသာစွတကား' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ဥပမာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ထိုရေငတ်သောယောက်ျား၏ သဘာဝရေအိုင်ရှိသော တောအုပ်သတင်းကို ကြားရသည်မှစ၍ ရေကို မြင်ရသည်တိုင်အောင် အလွန်ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သော အခါကာလကဲ့သို့ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော အာရုံကြောင့် ရွှင်မြူးဝမ်းသာသော အခြင်းအရာသည် 'ပီတိ' မည်၏။ ရေချိုး၊ ရေသောက်၍ ချမ်းမြေ့သောရိပ်တွင် ညင်းညင်းသာသာ လေပြည်တိုက်ခတ်နေစဉ် 'သြော်... ချမ်းသာစွတကား၊ ချမ်းသာစွတကား' ဟု ဆိုကာ လျောင်းစက်နေသော အခါကာလကဲ့သို့ အားရှိသောအခြေအနေသို့ ရောက်ကာ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားသောအခြင်းအရာဖြင့် တည်ငြိမ်ခြင်းသည် 'သုခ' မည်၏။

Tasmiṃ tasmiṃ samayeti iṭṭhārammaṇassa paṭilābhasamaye paṭiladdhassa rasānubhavanasamaye vanacchāyādīnaṃ savanadassanasamaye paribhogasamaye ca. Pākaṭabhāvatoti yathākkamaṃ pītisukhānaṃ vibhūtabhāvato. Vivekajaṃ [Pg.363] pītisukhanti ettha purimasmiṃ atthe vivekajanti jhānaṃ vuttaṃ. Pītisukhasaddato ca atthiatthavisesavato assa jhānassa, asmiṃ vā jhāneti ettha akāro daṭṭhabbo yathā arisasoti. Dutiye pītisukhameva vivekajaṃ, vivekajaṃpītisukhanti ca aññapadatthasamāso paccattaniddesassa ca alopo kato, lope vā sati ‘‘vivekajapītisukha’’nti pāṭhoti ayaṃ viseso.

'Tasmiṃ tasmiṃ samaye' ဟူသည် လိုလားအပ်သော အာရုံကို ရရှိသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ရရှိသော အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ တောရိပ်စသည်တို့၏ အသံကို ကြားရသောအခါ၊ မြင်ရသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်သောအခါ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'Pākaṭabhāvatoti' ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ပီတိနှင့် သုခတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Vivekajaṃ pītisukhanti' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ရှေးဦးအနက်၌ 'ဝိဝေကဇ' ဟူသည် ဈာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ပီတိသုခသဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်ထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဈာန်၌ ရှိ၏ သို့မဟုတ် ဤဈာန်၌ ရှိ၏ ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အ'ကာရကို 'urasiloma' ကဲ့သို့ သိအပ်၏။ ဒုတိယဈာန်၌ ပီတိနှင့် သုခကိုသာလျှင် ဝိဝေကဇ (ဝိဝေကကြောင့် ဖြစ်သော ပီတိသုခ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် အညပဒတ္ထသမာသ် ဖြစ်ပြီး ပထမာဝိဘတ်ကို ညွှန်ပြခြင်းကို မချေဖျက်ဘဲ (alopo) ပြုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ချေဖျက်ခဲ့သော် 'vivekajapītisukhaṃ' ဟု ပါဌ်ရှိ၏။ ဤသည်မှာ ထူးခြားချက်တည်း။

Gaṇanānupubbato paṭhamanti iminā desanākkamaṃ ulliṅgeti. ‘‘Gaṇanānupubbatā paṭhama’’ntipi pāṭho, tatthāpi gaṇanānupubbatāyāti attho, gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamanti idaṃ vacananti attho. Paṭhamaṃ samāpajjatīti paṭhamanti idaṃ pana na ekantalakkhaṇaṃ. Ciṇṇavasībhāvo hi aṭṭhasamāpattilābhī ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti, matthakato paṭṭhāya ādiṃ pāpentopi samāpajjituṃ sakkoti, antarantarā okkamantopi sakkoti. Evaṃ pubbuppattiyaṭṭhena pana paṭhamaṃ uppannantipi paṭhamaṃ. Teneva visuddhimagge (visuddhi. 1.75) ‘‘gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ, paṭhamaṃ uppannantipi paṭhama’’nti ettakameva vuttaṃ. Paccanīkadhamme jhāpetīti nīvaraṇādipaccanīkadhamme dahati, vikkhambhanavasena pajahatīti attho. Gocaranti kasiṇādiālambanaṃ. Tanti taṃ gocaraṃ. Upanijjhāyatīti passati. Saha upacārenāti saddhiṃ upacārajjhānena. Kasiṇārammaṇūpanijjhāyanatoti pathavīkasiṇādino attano ārammaṇassa rūpaṃ viya cakkhunā upanijjhāyanato. Lakkhaṇūpanijjhāyanatoti yathāsambhavaṃ aniccādilakkhaṇattayassa nibbānadhātuyā tathalakkhaṇassa ca upanijjhāyanato. Tenevāha ‘‘ettha hī’’tiādi. Niccādivipallāsappahānena maggo asammohato aniccādilakkhaṇāni upanijjhāyatīti lakkhaṇūpanijjhānanti āha ‘‘vipassanāya upanijjhāyanakicca’’ntiādi. Tathalakkhaṇanti avināsadhammassa nibbānassa anaññathābhāvato aviparītasabhāvo tathalakkhaṇaṃ, maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā.

"Gaṇanānupubbato paṭhamaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဒေသနာအစဉ်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ "Gaṇanānupubbatā paṭhamaṃ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ထိုပါဌ်၌လည်း "gaṇanānupubbatāya" (ရေတွက်ခြင်းအစဉ်အားဖြင့်) ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "gaṇanānupubbatāmattaṃ vā paṭhamaṃ" (ရေတွက်ခြင်းအစဉ်မျှသည် ပထမမည်၏) ဟူ၍သော်လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ပထမဦးစွာ ဝင်စားအပ်သောကြောင့် ပထမ" ဟု ဆိုအပ်သော ဤအချက်သည်ကား စင်စစ်ဧကန် လက္ခဏာမဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လေ့ကျက်အပ်သော ဝသီဘောရှိသော၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့ကို ရရှိပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အစမှစ၍ အထက်အဆုံးသို့ ရောက်စေလျက်လည်း ဝင်စားနိုင်၏။ အထက်အဆုံးမှစ၍ အစသို့ ရောက်စေလျက်လည်း ဝင်စားနိုင်၏။ အကြားအကြား၌ ကျော်လှမ်းလျက်လည်း ဝင်စားနိုင်၏။ သို့ရာတွင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်တတ်သော သဘောအားဖြင့် "ပထမဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်း ပထမ" မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ "ရေတွက်ခြင်းအစဉ်အားဖြင့်လည်း ပထမ၊ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်း ပထမ" ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ "ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ဖုတ်ကြဉ်တတ်၏ (jhāpeti)" ဟူသည်မှာ နီဝရဏ အစရှိသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်၏၊ ဝိက္ခမ္ဘန (ခွာခြင်း) အားဖြင့် ပယ်စွန့်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ "Gocara" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအစရှိသော အာရုံတည်း။ "Taṃ" ဟူသည်မှာ ထိုအာရုံကိုတည်း။ "Upanijjhāyati" ဟူသည်မှာ ရှုမြင်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဥပစာရနှင့်တကွ" ဟူသည်မှာ ဥပစာရဈာန်နှင့်အတူ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကသိုဏ်းအာရုံကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ မြေကသိုဏ်းစသည်ဖြစ်သော မိမိ၏အာရုံကို အဆင်းကို မျက်စိဖြင့် ကြည့်ရှုသကဲ့သို့ စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ အားလျော်စွာ အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးနှင့် နိဗ္ဗာန်ဓာတ်၏ ဟုတ်မှန်သော လက္ခဏာတို့ကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ettha hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နိစ္စစသော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သညာတို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းဖြင့် မဂ်သည် မတွေဝေဘဲ အနိစ္စစသော လက္ခဏာတို့ကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန (လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုခြင်း) မည်၏ဟု "ဝိပဿနာ၏ စူးစိုက်ရှုခြင်းကိစ္စ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဟုတ်မှန်သော လက္ခဏာ (tathalakkhaṇa)" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်းသဘောမရှိသော နိဗ္ဗာန်၏ တစ်ပါးသောအပြားသို့ မရောက်ဘဲ မဖောက်မပြန်သော သဘောသည် ဟုတ်မှန်သော လက္ခဏာမည်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း မဂ်သည် နိဗ္ဗာန်ဟူသော အာရုံရှိသောကြောင့် မဂ်အားလည်း ဟုတ်မှန်သော လက္ခဏာကို စူးစိုက်ရှုဆင်ခြင်သည်အဖြစ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Visadisodāharaṇaṃ tāva dassento āha ‘‘yathā sadhano’’tiādi. Añño apadesāraho hotīti dhanato parijanato ca añño dhanavā parijanavā ca puriso saha dhanena vattati parijanena cāti sadhano saparijanoti apadesaṃ arahatīti apadesāraho hoti[Pg.364], apadisitabbo hotīti vuttaṃ hoti. Senaṅgesu eva senāsammutīti rathādisenaṅgavinimuttāya senāya abhāvepi rathehi pattīhi ca saha vattanato sarathā sapatti senāti rathādisenaṅgesuyeva senāvohāroti attho. Kasmā panettha jhānapāṭhe aggahitā cittekaggatā gahitāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘avuttattā’’tiādi. Evaṃ vuttāyevāti evaṃ sarūpato vibhaṅge vuttāyeva. Sacittekaggatanti idha avuttepīti ‘‘sacittekaggata’’nti evaṃ sarūpato imasmiṃ jhānapāṭhe avuttepīti attho, sāmaññato pana jhānaggahaṇena gahitā eva. Tenevāha ‘‘yena hī’’tiādi. Idaṃ vuttaṃ hoti – yena vitakkādīhi saha vattabbaṃ, taṃ dhammaṃ dīpetuṃ tassa pakāsanādhippāyena ‘‘savitakkaṃ savicāra’’ntiādinā uddeso kato, so eva adhippāyo tena bhagavatā vibhaṅge (vibha. 569) ‘‘cittassekaggatā’’ti niddisantena pakāsito, tasmā sā jhānapāṭhe aggahitāti na cintetabbanti.

ရှေးဦးစွာ မတူညီသော ဥပမာကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "yathā sadhano" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "တစ်ပါးသောအရာကို အမှီပြု၍ ညွှန်းဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဥစ္စာမှလည်းကောင်း၊ အခြံအရံမှလည်းကောင်း တစ်ပါးခြားနားသော ဥစ္စာရှိသောသူ၊ အခြံအရံရှိသောသူသည် ဥစ္စာနှင့်လည်းကောင်း၊ အခြံအရံနှင့်လည်းကောင်း တကွဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူကို "သဓန (ဥစ္စာနှင့်တကွဖြစ်သောသူ)"၊ "သပရိဇန (အခြံအရံနှင့်တကွဖြစ်သောသူ)" ဟူ၍ ညွှန်းဆိုခြင်းငှာ ထိုက်၏၊ ထိုသို့ ညွှန်းဆိုအပ်သည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "စစ်အင်္ဂါတို့၌သာ စစ်တပ်ဟူသော အသုံးအနှုန်း ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ရထားစသော စစ်အင်္ဂါတို့မှ ကင်းလွတ်သော "စစ်တပ်" ဟူသော သီးခြားအရာ မရှိသော်လည်း၊ ရထားစစ်သည်၊ ခြေလျင်စစ်သည်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ရထားနှင့်တကွသောစစ်တပ်၊ ခြေသည်နှင့်တကွသောစစ်တပ်" ဟု ရထားစသော စစ်အင်္ဂါတို့၌သာ စစ်တပ်ဟူသော အခေါ်အဝေါ် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤဈာန်ပါဌ်၌ မယူအပ်သော စိတ္တေkဂ္ဂတာကို အဘယ်ကြောင့် ယူအပ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းသော အမေးကို ရည်ရွယ်၍ "avuttattā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်သာတည်း" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကိုယ်တိုင် ဝိဘင်း၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "sacittekaggataṃ ဟူ၍ ဤဈာန်ပါဌ်၌ တိုက်ရိုက် မဟောသော်လည်း" ဟူသည်မှာ "sacittekaggataṃ" ဟု ဤကဲ့သို့ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ဤဈာန်ပါဌ်၌ မဟောသော်လည်း၊ ယေဘုယျအားဖြင့် (အထွေထွေအားဖြင့်) ဈာန်ဟူသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "yena hi" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားသည်- ဝိတက်စသည်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်တတ်သော တရားကို ပြခြင်းငှာ၊ ထိုဧကဂ္ဂတာကို ထင်ရှားပြလိုသော အလိုတော်ဖြင့် "savitakkaṃ savicāraṃ" စသည်ဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုအလိုတော်ကိုပင် ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ "cittassekaggatā" ဟူ၍ ညွှန်းပြတော်မူခြင်းဖြင့် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဧကဂ္ဂတာကို ဈာန်ပါဌ်၌ မယူအပ်ဟု မကြံဆအပ်ပါ ဟူလိုသည်။

Upasampajjāti ettha upa-saṃsaddā ‘‘upalabbhatī’’tiādīsu viya niratthakāti dassetuṃ ‘‘upagantvā’’tiādiṃ vatvā puna tesaṃ sātthakabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘upasampādayitvā’’tiādi vuttaṃ, tasmā upasampajjāti ettha patvā sādhetvāti vā attho. Iriyanti kiriyaṃ. Vuttintiādīni tasseva vevacanāni. Ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ iriyāpathantarehi rakkhaṇaṃ pālanaṃ. Sabbabuddhānaṃ āciṇṇattā ānāpānassatikammaṭṭhānameva vuttaṃ. Tañhi sabbabuddhānaṃ āciṇṇanti vadanti.

"Upasampajja" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "upa" နှင့် "saṃ" သဒ္ဒါတို့သည် "upalabbhati" စသော ပုဒ်တို့၌ကဲ့သို့ အနက်မရှိ (အလကားဖြစ်ကုန်၏) ဟု ပြခြင်းငှာ "upagantvā" စသည်ကို မိန့်ဆိုပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် ထို "upa" နှင့် "saṃ" သဒ္ဒါတို့၏ အနက်နှင့်တကွဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "upasampādayitvā" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "upasampajja" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ဆိုက်ရောက်၍" သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် "ပြီးမြောက်စေ၍" သော်လည်းကောင်း ဟူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ "Iriya" ဟူသည်မှာ အမူအရာ (ကိရိယာ) ကို ဆိုလိုသည်။ "Vutti" စသည်တို့သည် ထို "iriya" ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်များသာ ဖြစ်ကြ၏။ တစ်ခုသော ဣရိယာပုဒ်၏ နှိပ်စက်မှုကို အခြားသော ဣရိယာပုဒ်တို့ဖြင့် စောင့်ရှောက် ထိန်းသိမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အထ (လေ့ကျက်ရာ) ဖြစ်သောကြောင့် အာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အကျင့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်သောကြောင့်တည်း။

Paṭhamajjhānakathā niṭṭhitā.

ပထမဈာန်ကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Dutiyajjhānakathā

ဒုတိယဈာန်ကထာ။

Vūpasamāti vūpasamahetu. Vūpasamoti cettha pahānaṃ adhippetaṃ, tañca vitakkavicārānaṃ atikkamo atthato dutiyajjhānakkhaṇe anuppādoti āha ‘‘samatikkamā’’tiādi. Katamesaṃ panettha vitakkavicārānaṃ vūpasamo adhippeto, kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ, udāhu dutiyajjhānikānanti, kiñcettha – yadi paṭhamajjhānikānaṃ, natthi tesaṃ vūpasamo. Na hi kadāci paṭhamajjhānaṃ [Pg.365] vitakkavicārarahitaṃ atthi. Atha dutiyajjhānikānaṃ, evampi nattheva vūpasamo sabbena sabbaṃ tesaṃ tattha abhāvatoti imaṃ anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Yasmā diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppattidhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ adhippetaṃ, vitakkādayo eva ca jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttā phassādayo, tasmā vitakkādīnaṃyeva vūpasamādhivacanaṃ jhāne āgataṃ. Yasmā pana vitakkādīnaṃ viya taṃsampayuttadhammānampi ‘‘etena etaṃ oḷārika’’nti ādīnavadassanaṃ sutte āgataṃ, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahagatānañca vūpasamādike vattabbe vitakkādīnaṃyeva vūpasamo vuccamāno adhikavacanaṃ aññamatthaṃ bodhetīti katvā kañci visesaṃ dīpetīti dassento ‘‘oḷārikassa panā’’tiādimāha. Ayañhettha adhippāyo – yehi vitakkavicārehi paṭhamajjhānassa oḷārikatā, tesaṃ samatikkamā dutiyajjhānassa samadhigamo, na sabhāvato anoḷārikānaṃ phassādīnaṃ samatikkamāti ayamattho ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etena dīpito, tasmā ‘‘kiṃ paṭhamajjhānikānaṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamo idhādhippeto, udāhu dutiyajjhānikāna’’nti edisī codanā anokāsāva. ‘‘Pītiyā ca virāgā’’tiādīsupi eseva nayo. Tasmā vitakkavicārapītisukhasamatikkamavacanāni oḷārikoḷārikaṅgasamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakānīti tesaṃ ekadesabhūtaṃ vitakkavicārasamatikkamavacanaṃ avayavena samudāyopalakkhaṇanayena taṃ dīpakaṃ vuttaṃ. Visuṃ visuṃ ṭhitepi hi vitakkavicārasamatikkamavacanādike paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahite vitakkavicāravūpasamavacanassa tadekadesatā hotīti. Atha vā vitakkavicāravūpasamavacaneneva taṃsamatikkamā dutiyādiadhigamadīpakena pītivirāgādivacanānaṃ pītiādisamatikkamā tatiyādiadhigamadīpakatā dīpitā hotīti tassa taṃdīpakatā vuttā. Evañhi avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpāratā dassitā hoti.

ဝူပသမာဟူသည် ငြိမ်ခြင်းကြောင့် (ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်) ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ ဝူပသမာဟူသော စကားဖြင့် (ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို) ပယ်ခြင်းကို လိုလားအပ်၏။ ထိုသို့ ပယ်ခြင်းသည်လည်း သဘောအားဖြင့် ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်း၊ ဒုတိယဈာန်ခဏ၌ မဖြစ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် «လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့်» အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤအရာ၌ အဘယ်ဈာန်တို့၏ ဝိတက်ဝိစာရများ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သနည်း။ ပထမဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သလော၊ သို့မဟုတ် ဒုတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သလော။ ဤသို့ စိစစ်မေးမြန်းရာ၌—အကယ်၍ ပထမဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်ပါက ပထမဈာန်၌ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် မရှိနိုင်ပေ။ ပထမဈာန်သည် တစ်ရံတစ်ခါမျှ ဝိတက်ဝိစာရတို့မှ ကင်းသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ဒုတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်ပါကလည်း ဒုတိယဈာန်၌ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့သည် အချင်းခပ်သိမ်း လုံးဝ မရှိသောကြောင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟူသည် မရှိနိုင်ပေ။ ဤသို့သော စိစစ်မေးမြန်းမှုကို ရည်ရွယ်၍ «ထိုဒုတိယဈာန်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော...» အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းရှိသောသူအား ထိုထိုဈာန်ခဏ၌ မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်စေခြင်းဟူသော ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်၏အင်္ဂါဖြစ်ကုန်သော ဝိတက်အစရှိသည်တို့သည်သာလျှင် ထိုသို့ (မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်အောင်) ပြုနိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုဝိတက်နှင့် ယှဉ်သော ဖဿအစရှိသည်တို့သည် ထိုသို့ မပြုနိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ဝိတက်အစရှိသည်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟူသော စကားသည်သာ ဈာန်၌ လာရှိပေသည်။ သို့သော်လည်း ဝိတက်အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ပင် ထိုဝိတက်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏လည်း «ဤတရားကြောင့် ဤတရားသည် ရုံရင်း၏» အစရှိသည်ဖြင့် အပြစ်ကို မြင်ခြင်းသည် သုတ်၌ လာရှိပေသည်။ ထို့ကြောင့် အထူးမပြုဘဲ ဝိတက်အစရှိသည်တို့ကို လည်းကောင်း၊ ထိုဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟု ပြောဆိုရမည် ဖြစ်သော်လည်း ဝိတက်အစရှိသည်တို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကိုသာ ပြောဆိုခြင်းသည် သာလွန်သော အဓိပ္ပာယ်ထူးကို သိစေ၏ဟု နှလုံးသွင်းလျက် တစ်စုံတစ်ခုသော ထူးခြားမှုကို ပြလိုသဖြင့် «ရုံရင်းသော တရား၏ကား...» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား—အကြင်ဝိတက်ဝိစာရတို့ကြောင့် ပထမဈာန်၏ ရုံရင်းသောအဖြစ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဒုတိယဈာန်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏၊ သဘောအားဖြင့် မရုံရင်းသော ဖဿအစရှိသည်တို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဒုတိယဈာန်ကို ရရှိခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဤအနက်ကို «ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်» ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် «ဤဒုတိယဈာန်၌ ပထမဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သလော သို့မဟုတ် ဒုတိယဈာန်နှင့်ယှဉ်သော ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လိုလားအပ်သလော» ဟူသော ဤသို့သော စောဒနာသည် အခွင့်မရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ «ပီတိ၏လည်း ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့်» အစရှိသော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းဟူသော စကားတို့သည် ရုံရင်းသော အင်္ဂါကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကို ပြတတ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော «ဝိတက်ဝိစာရတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်း» ဟူသော စကားကို «အစိတ်ဖြင့် အပေါင်းကို မှတ်သောနည်း» အားဖြင့် ထိုတရားအပေါင်းကို ပြတတ်သော စကားအဖြစ် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အသီးသီး တည်ရှိသော်လည်း ဝိတက်ဝိစာရကို လွန်မြောက်ခြင်းဟူသော စကားအစရှိသည်ကို ပယ်အပ်သော ဈာန်အင်္ဂါကို ပြခြင်းဟူသော သာမညစိတ်ဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ယူအပ်သည်ရှိသော် ဝိတက်ဝိစာရ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟူသော စကား၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပေသည်။ သို့မဟုတ်ပါက ဝိတက်ဝိစာရ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဟူသော စကားဖြင့်သာ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဒုတိယဈာန်ကို ရခြင်းကို ပြသသဖြင့် «ပီတိ၏ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့်» အစရှိသော စကားတို့အား ပီတိစသည်တို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် တတိယဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိခြင်းကို ပြအပ်သည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိတက်ဝိစာရ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းစကားသည် ထိုဒုတိယဈာန်ရခြင်းကို ပြသည်ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော် အစိတ်ဖြင့် အပေါင်းကို မှတ်ခြင်းမရှိဘဲ ဝိတက်ဝိစာရ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းစကားနှင့်တကွ ပီတိကင်းပြတ်ခြင်းစကားတို့၏ မိမိတို့အရာ၌ တူညီသော ဆောင်ရွက်ချက်ရှိသည်ကို ပြသရာ ရောက်ပေသည်။

Ajjhattanti niyakajjhattaṃ adhippetaṃ, na ajjhattajjhattādīti dassento āha ‘‘ajjhattanti niyakajjhattaṃ adhippeta’’nti. Tattha kāraṇamāha ‘‘vibhaṅge [Pg.366] panā’’tiādi. Pana-saddopi apisaddattho, vibhaṅgepīti attho. Ayameva vā pāṭho.

«အဇ္ဈတ္တံ» ဟူသည် မိမိသဏ္ဍာန်၌ဖြစ်သော အဇ္ဈတ္တကို လိုလားအပ်၏။ (အခြားသော) အဇ္ဈတ္တတရားတို့ကို မဆိုလိုကြောင်း ပြလိုသဖြင့် «အဇ္ဈတ္တံဟူသည် မိမိသဏ္ဍာန်၌ဖြစ်သော အဇ္ဈတ္တကို လိုလားအပ်၏» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် «ဝိဘင်း၌မူကား...» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ပန-သဒ္ဒါသည်လည်း အပိ-သဒ္ဒါ၏ အနက်ရှိသဖြင့် «ဝိဘင်း၌လည်း» ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် ဤသို့ပင် ပါဌ်ရှိသည်။

Nīlavaṇṇayogato nīlavatthaṃ viyāti nīlayogato vatthaṃ nīlaṃ viyāti adhippāyo. Imasmiñca atthavikappeti ‘‘ceto sampasādayatī’’ti etasmiṃ pakkhe. Cetasoti ca upayogatthe sāmivacanaṃ. Purimasminti ‘‘sampasādanayogato jhānampi sampasādana’’nti vuttapakkhe. Cetasoti sambandhe sāmivacanaṃ. ‘‘Yāva na pare ekagate karomī’’tiādīsu seṭṭhavacanopi ekasaddo loke dissatīti āha ‘‘seṭṭhopi hi loke ekoti vuccatī’’ti. ‘‘Ekākīhi khuddakehi jita’’ntiādīsu asahāyatthopi ekasaddo diṭṭhoti āha ‘‘eko asahāyo hutvā’’ti. Saddhādayopi kāmaṃ sampayuttadhammānaṃ sādhāraṇato ca asādhāraṇato ca paccayā hontiyeva, samādhi pana jhānakkhaṇe sampayuttadhammānaṃ avikkhepalakkhaṇe indaṭṭhakaraṇena sātisayaṃ paccayo hotīti dassento ‘‘sampayuttadhamme…pe… adhivacana’’nti āha.

«ညိုသောအဆင်းနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ညိုသောပုဆိုးကဲ့သို့» ဟူသည်မှာ ညိုသောအဆင်းနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ပုဆိုးကို «ညိုသောပုဆိုး» ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ ဤသို့ အနက်အမျိုးမျိုး ခွဲခြားရာ၌ «စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်၏» ဟူသော ဤအဖို့၌ «စေတသော» ဟူသော စကားသည် ကံအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးစွာ မိန့်ဆိုအပ်သော «ကြည်လင်စေတတ်သော တရားနှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဈာန်ကိုလည်း ကြည်လင်စေတတ်သော တရား (သမ္ပသာဒန) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏» ဟူသော အဖို့၌မူ «စေတသော» ဟူသော စကားသည် စပ်ဆိုင်ခြင်းအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ဖြစ်သည်။ «သူတစ်ပါးတို့ကို အမြတ်ဆုံးသော အဖြစ်သို့ မရောက်စေသရွေ့» အစရှိသည်တို့၌ မြတ်သောအနက်ကို ဟောတတ်သော «ဧက»သဒ္ဒါကိုလည်း လောက၌ တွေ့ရသဖြင့် «လောက၌ မြတ်သောသူကိုလည်း ဧက ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «အဖော်မရှိသော ငယ်သောသူတို့သည် အောင်အပ်၏» အစရှိသည်တို့၌ အဖော်မရှိသော (အသဟာယ) အနက်၌လည်း «ဧက»သဒ္ဒါကို တွေ့ရသဖြင့် «ဧကော—အဖော်မရှိသူ ဖြစ်၍» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့သည်လည်း ယှဉ်ဖက်တရားတို့အား ဆက်ဆံသောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဆက်ဆံသောအားဖြင့်လည်းကောင်း ပစ္စည်းပြုတတ်သည်မှာ အမှန်ပင် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း သမာဓိသည်ကား ဈာန်ခဏ၌ ယှဉ်ဖက်တရားတို့အား မပြန့်လွင့်ခြင်း လက္ခဏာ၌ အစိုးရခြင်းကို ပြုခြင်းဖြင့် အလွန်ထူးကဲသော အကြောင်း (ပစ္စည်း) ဖြစ်ပေသည်။ ဤသို့ ပြလိုသဖြင့် «ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌...ပ... အမည်ဖြစ်၏» ဟု မိန့်တော်မူသည်။

‘‘Sampasādanaṃ cetaso ekodibhāva’’nti visesanadvayaṃ jhānassa atisayavacanicchāvasena gahitaṃ. Svāyamatisayo yathā imasmiṃ jhāne labbhati, na tathā paṭhamajjhāneti imaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘nanu cā’’tiādi vuttaṃ. Ārammaṇe āhananapariyāhananavasena anumajjanaanuyujjanavasena ca pavattamānā dhammā satipi nīvaraṇappahānena kilesakālussiyāpagame sampayuttānaṃ kiñci khobhaṃ karontā viya tehi ca te na sannisinnā hontīti vuttaṃ ‘‘vitakkavicārakkhobhena…pe… na suppasanna’’nti. Tattha khuddikā ūmiyo vīciyo, mahatiyo taraṅgā. Samādhipi na suṭṭhu pākaṭoti satipi indriyasamatte vīriyasamatāya ca teneva khotena sampasādābhāvena ca bahale viya jale maccho samādhipi na suṭṭhu pākaṭo. Vitakkavicārapalibodhābhāvenāti ettha yathāvuttakhobho eva palibodho. Evaṃ vuttenāti yassā saddhāya vasena sampasādanaṃ, yassā ca cittekaggatāya vasena ekodibhāvanti ca jhānaṃ vuttaṃ, tāsaṃ eva ‘‘saddahanā’’tiādinā (vibha. 574) pavattiākāravisesavibhāvanavasena vuttena tena vibhaṅgapāṭhena. Ayaṃ atthavaṇṇanāti ‘‘sampasādanayogato, sampasādanato [Pg.367] vā sampasādanaṃ. Ekodiṃ bhāvetīti ekodibhāvanti jhānaṃ vutta’’nti evaṃ pavattā ayaṃ atthavaṇṇanā. Aññadatthu saṃsandati ceva sameti ca, evaṃ veditabbāti kathaṃ panāyaṃ atthavaṇṇanā tena vibhaṅgapāṭhena saddhiṃ saṃsandati sameti, nanu jhānavibhaṅge ‘‘sampasādana’’nti padaṃ uddharitvā ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā (vibha. 574) saddhāyeva vuttā, ‘‘cetaso ekodibhāva’’nti ca padaṃ uddharitvā ‘‘yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhitī’’tiādinā samādhisseva niddeso kato, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sampasādanaṃ ekodibhāva’’nti jhānameva vuttanti aṭṭhakathāya vibhaṅgapāṭhena saddhiṃ virodho āpajjatīti? Nāpajjati vibhaṅgepi imināva adhippāyena niddesassa katattā. Tathā hi yena sampasādanena yogā jhānaṃ ‘‘sampasādana’’nti vuccati, tasmiṃ ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā dassite sampasādanaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva taṃyogā jhāne taṃsaddappavatti dassitā hoti. ‘‘Ekodibhāva’’nti ca padaṃ uddharitvā ekodimhi dassite ekodibhāvaṃ jhānanti samānādhikaraṇaniddeseneva jhānassa ekodivaḍḍhanatā vuttāva hotīti iminā adhippāyena byañjanavicāraṃ akatvā dhammamattameva niddiṭṭhanti avirodho yutto.

"စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော (သမ္ပသာဒန)၊ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းဖြစ်သော (ဧကောဒိဘာဝ)" ဟူသော ဤဝိသေသနနှစ်ခုကို ဈာန်၏ ထူးကဲလွန်မြတ်သော ဂုဏ်ကို ဖော်ပြလိုသော အလိုအားဖြင့် ယူအပ်သည်။ ဤထူးကဲလွန်မြတ်သောဂုဏ်သည် ဤဒုတိယဈာန်၌ ရရှိသကဲ့သို့ ပထမဈာန်၌ မရရှိနိုင်ပုံဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန်အတွက် "နနု စ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အာရုံ၌ ရှေးရှုခေါက်ခြင်း (အာဟနန)၊ ပတ်ပတ်လည်ခေါက်ခြင်း (ပရိယာဟနန) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်ခြင်း (အနုမဇ္ဇန)၊ ယှဉ်စေခြင်း (အနုယုဉ္ဇန) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်နေကြကုန်သော တရား (ဝိတက်၊ ဝိစာရ) တို့သည် နီဝရဏများကို ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့် ကိလေသာဟူသော နောက်ကျုခြင်း ကင်းစင်ငြိမ်းအေးမှု ရှိသော်လည်း၊ ယှဉ်ဖက် (သမ္ပယုတ္တတရား) တို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော လှုပ်ရှားခြောက်ခြားမှုကို ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့ဖြင့် ထိုသမ္ပယုတ္တတရားတို့သည် ငြိမ်သက်စွာ မတည်နိုင်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း "ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ လှုပ်ရှားခြောက်ခြားမှုကြောင့်...ပ... ကောင်းစွာမကြည်လင်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ ငယ်သောလှိုင်းတံပိုးတို့ကို 'ဝီစိ' မည်၏၊ ကြီးသောလှိုင်းတံပိုးတို့ကို 'တရင်္ဂ' မည်၏။ "သမာဓိသည်လည်း ကောင်းစွာမထင်ရှား" ဟူသည်မှာ ဣန္ဒြေများ မျှတခြင်း၊ ဝိရိယ မျှတခြင်း ရှိသော်လည်း ထိုဝိတက်ဝိစာရလှုပ်ရှားမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြည်လင်မှုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နောက်ကျုသောရေ၌ ငါးကို မမြင်ရသကဲ့သို့ သမာဓိသည်လည်း ကောင်းစွာ ထင်ရှားမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိတက်ဝိစာရဟူသော အနှောင့်အယှက်မရှိခြင်းကြောင့်" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ခြောက်ခြားမှုသည်သာလျှင် အနှောင့်အယှက် (ပလိဗောဓ) မည်၏။ "ဤသို့ ဆိုအပ်သော" ဟူသည်မှာ အကြင်သဒ္ဓါတရား၏အစွမ်းဖြင့် သမ္ပသာဒန ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကြင်စိတ်တည်ကြည်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဧကောဒိဘာဝ ဟူ၍လည်းကောင်း ဈာန်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုသဒ္ဓါနှင့် စိတ္တေကဂ္ဂတာတို့၏သာလျှင် "သဒ္ဒဟနာ" အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာအထူးကို ထင်ရှားစွာပြသခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ထိုဝိဘင်းပါဠိတော်နှင့်တကွ။ "ဤအဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်" ဟူသည်မှာ "ကောင်းစွာ ကြည်လင်ခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ကြည်လင်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သမ္ပသာဒန မည်၏။ စိတ်ကို တစ်ခုတည်းသော သမာဓိသို့ ရောက်စေတတ်သဖြင့် ဧကောဒိဘာဝ ဟု ဈာန်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤအဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်သည် မလွဲဧကန် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ညီညွတ်၏ဟု ဤသို့ သိအပ်၏။ "ဤအဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်သည် ထိုဝိဘင်းပါဠိတော်နှင့် အဘယ်သို့ နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ညီညွတ်သနည်း။ ဈာနဝိဘင်း၌ 'သမ္ပသာဒန' ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်ပြ၍ 'အကြင်သဒ္ဓါတရား၊ ယုံကြည်ခြင်း' အစရှိသည်ဖြင့် သဒ္ဓါတရားကိုသာလျှင် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ 'စေတသော ဧကောဒိဘာဝ' ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း ထုတ်ပြ၍ 'အကြင်စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်ခြင်း၊ စွဲမြဲစွာ တည်ငြိမ်ခြင်း' အစရှိသည်ဖြင့် သမာဓိကိုသာလျှင် ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား 'သမ္ပသာဒန ဧကောဒိဘာဝ' ဟူသည် ဈာန်ကိုသာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာသည် ဝိဘင်းပါဠိတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်မသွားပေဘူးလော" ဟု ကန့်ကွက်စောဒနာစရာရှိ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် မဖြစ်နိုင်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဝိဘင်းပါဠိတော်၌လည်း ဤအဓိပ္ပာယ်မျိုးဖြင့်ပင် ညွှန်ပြတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အသေးစိတ်ရှင်းရသော်— အကြင်ကြည်လင်မှု (သမ္ပသာဒန) နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဈာန်ကို "သမ္ပသာဒန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဈာန်၌ "အကြင် သဒ္ဓါတရား၊ ယုံကြည်ခြင်း" အစရှိသည်ဖြင့် ပြအပ်သောအခါ "သမ္ပသာဒနသည် ဈာန်ဖြစ်၏" ဟု တူညီသော အနက်ကို ညွှန်ပြသော နိဒ္ဒေသ (သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသ) ဖြင့် ထိုသဒ္ဓါတရားနှင့် ယှဉ်သော ဈာန်၌ ထို "သမ္ပသာဒန" ဟူသော သဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ပွားပုံကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ "ဧကောဒိဘာဝ" ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်ပြ၍ "ဧကောဒိ (သမာဓိ)" ကို ပြသအပ်သောအခါ "ဧကောဒိဘာဝသည် ဈာန်ဖြစ်၏" ဟု တူညီသော အနက်ကို ညွှန်ပြသော နိဒ္ဒေသ (သမာနာဓိကရဏနိဒ္ဒေသ) ဖြင့်ပင် ဈာန်၏ စိတ်ကို တစ်ခုတည်းသို့ ရောက်စေတတ်သော သဘောကို မိန့်ဆိုပြီးသား ဖြစ်ပေ၏။ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းဆိုင်ရာ စိစစ်မှုကို မပြုလုပ်ဘဲ တရားကိုယ်သက်သက်ကိုသာ ညွှန်ပြတော်မူအပ်သဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိ ညီညွတ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေသည်။

Yaṃ pana vuttaṃ ṭīkākārehi ācariyadhammapālattherādīhi ‘‘yadi ekodīti samādhissa gahaṇaṃ adhippetaṃ, tadā ‘ekodibhāva’nti padaṃ uddharitvā samādhissa niddeso na kattabbo siyā. Tasmā ekodibhāvasaddo eva samādhimhi pavatto sampasādanasaddo viya jhāne pavattatīti yutta’’nti, taṃ aṭṭhakathāya virujjhati. Tasmā so aṭṭhakathānirapekkho visuṃyeveko atthavikappoti gahetabbaṃ. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – vitakkavicārehi anajjhāruḷhattā ekaṃ udetīti ekodīti tathāvidhasamādhiyuttaṃ jhānacittameva gahetvā ekodissa bhāvo ekodibhāvoti samādhissa gahaṇaṃ sakkā vattunti. Yo panāyaṃ tesamabhiniveso ‘‘ekodīti samādhissa gahaṇe sati ‘ekodibhāva’nti padaṃ uddharitvā samādhissa niddeso na kattabbo siyā’’ti, so anekantikattā ayutto. Aññatthapi hi byañjanavicāraṃ akatvā atthamattasseva bāhullena vibhaṅge niddeso dissati.

ဆရာကြီး အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ် အစရှိသော ဋီကာဆရာတို့က "အကယ်၍ ဧကောဒိ ဟူသည် သမာဓိကို ယူလိုခြင်းဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ 'ဧကောဒိဘာဝ' ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်ပြ၍ သမာဓိကို ညွှန်ပြခြင်း မပြုအပ်ရာ။ ထို့ကြောင့် သမ္ပသာဒနသဒ္ဒါသည် ဈာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ဧကောဒိဘာဝသဒ္ဒါသည် သမာဓိ၌ ဖြစ်ပေါ်၏ဟု ဆိုခြင်းသည်သာ သင့်လျော်ပေသည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော စကားသည် အဋ္ဌကထာနှင့် ဆန့်ကျင်နေပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဋီကာဆရာတို့၏ စကားကို အဋ္ဌကထာနှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ သီးခြားဖြစ်သော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်တစ်မျိုးအဖြစ်သာ မှတ်ယူအပ်၏။ ၎င်းတို့၏ အလိုဆန္ဒမှာ— ဝိတက်ဝိစာရတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော (ထူးကဲသော) သဘောသည် တက်ကြွထင်ရှားလာတတ်သဖြင့် 'ဧကောဒိ' မည်၏၊ ထိုသို့သော သမာဓိနှင့် ယှဉ်သော ဈာန်စိတ်ကိုသာ ယူ၍ ဧကောဒိ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ဧကောဒိဘာဝ ဖြစ်၏ဟု သမာဓိကို ယူနိုင်ကြောင်း မိန့်ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသည်မှာ ထိုဆရာတို့၏ အာဘော် ဖြစ်သည်။ "ဧကောဒိဟူသည် သမာဓိကို ယူခြင်းဖြစ်ပါက 'ဧကောဒိဘာဝ' ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်ပြ၍ သမာဓိကို မညွှန်ပြအပ်ရာ" ဟူသော ၎င်းတို့၏ စွဲမြဲယူဆချက်သည် အပြီးအပိုင် (ဧကန်) မဟုတ်သောကြောင့် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားနေရာများ၌လည်း သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းကို အထူးမစိစစ်ဘဲ အနက်အဓိပ္ပာယ်မျှကိုသာ ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ များသောအားဖြင့် ညွှန်ပြထားသည်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Santāti [Pg.368] samaṃ nirodhaṃ gatā. Samitāti bhāvanāya samaṃ gamitā nirodhitā. Vūpasantāti tato eva suṭṭhu upasantā. Atthaṅgatāti atthaṃ vināsaṃ gatā. Abbhatthaṅgatāti upasaggena padaṃ vaḍḍhetvā vuttaṃ. Appitāti gamitā vināsaṃ gatā. Sositāti pavattisaṅkhātassa santānassa abhāvena sosaṃ sukkhabhāvaṃ gatā. Byantīkatāti vigatantā katā.

"သန္တာ" ဟူသည် ငြိမ်းအေးစွာ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။ "သမိတာ" ဟူသည် ဘာဝနာပွားများမှုဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ကုန်သော၊ ချုပ်ငြိမ်းစေအပ်ကုန်သော။ "ဝူပသန္တာ" ဟူသည် ထိုသို့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်ပင် ကောင်းစွာ ငြိမ်းအေးကုန်သော။ "အတ္ထင်္ဂတာ" ဟူသည် ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။ "အဗ္ဘတ္ထင်္ဂတာ" ဟူသည် ဥပသာရဖြင့် ပုဒ်ကို ပွားစေ၍ မိန့်ဆိုအပ်သော (ပျက်စီးကွယ်ပျောက်ခြင်းသို့ အထူးရောက်ကုန်သော)။ "အပ္ပိတာ" ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်ကုန်သော။ "သောသိတာ" ဟူသည် ဖြစ်ပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သန္တာန် မရှိခြင်းကြောင့် ခြောက်သွေ့ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော။ "ဗျန္တီကတာ" ဟူသည် အဆုံးအပိုင်းအခြား ကင်းအောင် ပြုအပ်ကုန်သော (ချုပ်ငြိမ်းစေအပ်ကုန်သော)။

Ayamatthoti bhāvanāya pahīnattā vitakkavicārānaṃ abhāvasaṅkhāto attho. Codakena vuttamatthaṃ sampaṭicchitvā pariharituṃ ‘‘evametaṃ siddhovāyamattho’’ti vatvā ‘‘na paneta’’ntiādi vuttaṃ. Tattha etanti ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā’’ti etaṃ vacanaṃ. Tadatthadīpakanti tassa vitakkavicārābhāvamattasaṅkhātassa atthassa dīpakaṃ. Na kilesakālussiyassāti upacārakkhaṇe viya nīvaraṇasaṅkhātassa kilesasaṅkhobhassa vūpasamā na sampasādananti attho. Nanu ca ‘‘purimaṃ vatvāpi vattabbamevā’’ti idaṃ kasmā vuttaṃ. Tathā hi dutiyajjhānādiadhigamūpāyadīpakena ajjhattaṃ sampasādanatāya cetaso ekodibhāvatāya ca hetudīpakena avitakkaavicārabhāvahetudīpakena ca vitakkavicāravūpasamavacaneneva vitakkavicārābhāvo dīpitoti, kiṃ puna avitakkaavicāravacanena katenāti? Na, adīpitattā. Na hi vitakkavicāravūpasamavacanena vitakkavicārānaṃ appavatti vuttā hoti. Vitakkavicāresu hi taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamanaṃ. Oḷārikaṅgamukhena hi taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitaṃ. Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacanaṃ, ye ca saṅkhāresu taṇhāppahānaṃ karonti, tesu maggesu pahīnataṇhesu ca phalesu saṅkhārappavatti hoti, evamidhāpi vikkhambhitavitakkavicārataṇhassa dutiyajjhānassa vitakkavicārasampayogo purimena na nivārito siyāti tannivāraṇatthaṃ āvajjitukāmatādiatikkamo ca tesaṃ vūpasamoti dassanatthañca ‘‘avitakkaṃ avicāra’’nti vuttaṃ. Paṭhamajjhānaṃ dutiyajjhānassa upanissayapaccayena paccayo hotīti āha ‘‘paṭhamajjhānasamādhito’’ti. Paṭhamampīti paṭhamajjhānampi.

'ဤအနက်ကား' ဟူသည်မှာ ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဝိတက်ဝိစာရတို့ မရှိခြင်းဟူသော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ စောဒကက ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဝန်ခံလက်ခံ၍ ဖြေရှင်းရန် 'ဤသို့ ဤအနက်သည် ပြီးမြောက်ပါ၏' ဟု ဆိုပြီးနောက် 'ထိုသို့မဟုတ်သေး' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဧတံ' ဟူသည်မှာ 'ဝိတက်ဝိစာရတို့ ငြိမ်းခြင်းကြောင့်' ဟူသော စကားတည်း။ 'တဒတ္ထဒီပကံ' ဟူသည်မှာ ဝိတက်ဝိစာရ မရှိကာမျှသာဖြစ်သော ထိုအနက်ကို ပြတတ်သော စကားတည်း။ 'ကိလေသာတို့၏ ညစ်ညူးခြင်း မရှိသဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဥပစာရက္ခဏ၌ ကဲ့သို့ နီဝရဏဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာတို့၏ ချောက်ခြားခြင်း ငြိမ်းခြင်းကြောင့် စိတ်ကြည်လင်ခြင်း (သမ္ပသာဒန) ဖြစ်သည်မဟုတ် ဟူသော အနက်တည်း။ 'ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း ထပ်မံပြောဆိုသင့်သည်သာတည်း' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း။ အကြောင်းမူကား ဒုတိယဈာန် စသည်တို့ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသန္တာန်၌ စိတ်ကြည်လင်သည်၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကောဒိဘာဝ) ကိုလည်းကောင်း ပြသဖြင့်၊ ဝိတက်ဝိစာရမရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသဖြင့် 'ဝိတက်ဝိစာရတို့ ငြိမ်းခြင်းကြောင့်' ဟူသော စကားဖြင့်သာလျှင် ဝိတက်ဝိစာရမရှိသောအဖြစ်ကို ပြပြီးဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'အဝိတက္က အဝိစာရ' ဟူသော စကားကို ထပ်၍ဆိုရသနည်းဟု စောဒနာအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့မဟုတ်၊ မပြရသေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဝိတက်ဝိစာရတို့ ငြိမ်းခြင်းကို ပြရုံမျှဖြင့် ဝိတက်ဝိစာရတို့ လုံးဝမဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုရာမရောက်ပေ။ ဝိတက်ဝိစာရတို့၌ တဏှာပယ်ခြင်းကို သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ငြိမ်းခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ပြလိုရင်းဖြစ်သည်။ ရုန့်ရင်းသော အင်္ဂါကို အကြောင်းပြု၍ ထိုထိုဈာန်ကို တွယ်တာခြင်း၌ ကင်းကွာစေခြင်းကို ဝိတက်ဝိစာရ ငြိမ်းခြင်းဟူသော စကားစသည်တို့ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ဝိတက်ဝိစာရတို့၌ မသာယာတော့သောအဖြစ်ကို ပြတတ်သော ဝိတက်ဝိစာရငြိမ်းခြင်းဟူသော စကားသည်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌ တဏှာပယ်ခြင်းကို ပြုကုန်သော မဂ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တဏှာပယ်အပ်ပြီးသော ဖိုလ်တို့၌လည်းကောင်း သင်္ခါရတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ရှိသေးသည်သာတည်း။ ထို့အတူ ဤနေရာ၌လည်း ပယ်ခွာအပ်သော ဝိတက်ဝိစာရတဏှာရှိသော ဒုတိယဈာန်အား ဝိတက်ဝိစာရနှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ရှေးစကားလုံးဖြင့် မတားမြစ်နိုင်ရာ။ ထိုသို့ တားမြစ်ရန်အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းအလိုရှိသည်၏အဖြစ် စသည်ကို ကျော်လွန်ခြင်းသည် ထိုဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ငြိမ်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း 'အဝိတက္က အဝိစာရ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပထမဈာန်သည် ဒုတိယဈာန်အား ဥပနိဿယပစ္စယဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် 'ပထမဈာနသမာဓိတော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပထမမ္ပိ' ဟူသည်မှာ ပထမဈာန်ကိုလည်းကောင်း။

Gaṇanānupubbatotiādi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ. Etthāpi ‘‘dutiyaṃ uppannantipi dutiya’’nti vattuṃ vaṭṭatiyeva. Vuttamevatthaṃ vibhaṅgapāṭhena sādhento āha ‘‘yathāhā’’tiādi. Yaṃ pana vibhaṅge (vibha. 580) ‘‘jhānanti sampasādo [Pg.369] pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti vuttaṃ, taṃ saparikkhāraṃ jhānaṃ dassetuṃ pariyāyena vuttaṃ. Rathassa paṇḍukambalaṃ viya hi sampasādo jhānassa parikkhāro, na jhānaṅganti āha ‘‘pariyāyoyeva ceso’’ti. Nippariyāyato pana upanijjhānalakkhaṇappattānaṃ aṅgānaṃ vasena tivaṅgikamevetaṃ hotīti āha ‘‘sampasādanaṃ pana ṭhapetvā’’tiādi.

'ရေတွက်မှု အစဉ်အတိုင်း' စသည်ကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'ဒုတိယမြောက် ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဒုတိယဈာန်' ဟု ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ဝိဘင်းပါဠိတော်ဖြင့် သက်သေထူလို၍ 'ယထာဟ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ 'ဈာန်ဟူသည် ကောင်းစွာကြည်လင်ခြင်း (သမ္ပသာဒ)၊ ပီတိ၊ သုခ၊ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ)' ဟု မိန့်ဆိုထားခြင်းသည် ခြံရံသော အင်္ဂါများနှင့်တကွ ထိုဈာန်ကို ပြခြင်းငှာ ပရိယာယ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရထားအား နီမြန်းသော ကမ္ပလာဖြင့် ခြယ်သအပ်သကဲ့သို့ ကောင်းစွာကြည်လင်ခြင်း (သမ္ပသာဒ) သည် ဈာန်၏ အခြံအရံမျှသာ ဖြစ်သည်၊ ဈာန်အင်္ဂါ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤကြည်လင်ခြင်းသည် ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်အားဖြင့်မူ (နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်မူ) စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းလက္ခဏာသို့ ရောက်ကုန်သော ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤဒုတိယဈာန်သည် အင်္ဂါသုံးပါးရှိသော ဈာန်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြလို၍ 'သမ္ပသာဒနကို ဖယ်ထား၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Dutiyajjhānakathā niṭṭhitā.

ဒုတိယဈာန်ကထာ ပြီး၏။

Tatiyajjhānakathā

တတိယဈာန်ကထာ

Virajjanaṃ virāgo. Taṃ pana virajjanaṃ nibbindanamukhena hīḷanaṃ vā tappaṭibaddharāgappahānaṃ vāti dassetuṃ ‘‘tassā pītiyā jigucchanaṃ vā samatikkamo vā’’ti vuttaṃ. Ubhinnamantarāti pītiyā virāgāti imesaṃ dvinnaṃ padānaṃ antarā, majjheti attho. Sampiṇḍanaṃ samuccayo. Maggoti upāyo. Dutiyajjhānassa hi paṭilābhaṃ vinā tatiyajjhānassa adhigamo na hotīti vitakkavicārānaṃ vūpasamo tatiyajjhānādhigamassa upāyo. Tadadhigamāyāti tatiyamaggādhigamāya.

ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ခြင်းသည် ကင်းပြတ်ခြင်း (ဝိရာဂ) မည်၏။ ထိုသို့ ကင်းပြတ်ခြင်း (ဝိရဇ္ဇန) ကို ငြီးငွေ့ခြင်းဟူသော အချင်းအရာဖြင့် စက်ဆုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိုပီတိနှင့် စပ်လျဉ်းသော ရာဂကို ပယ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြရန် 'ထိုပီတိကို စက်ဆုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် လွန်မြောက်ခြင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌' ဟူသည်မှာ ပီတိနှင့်တကွ ကင်းပြတ်ခြင်းဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ အကြား၊ အလယ်၌ ဟု အနက်ရသည်။ ပေါင်းရုံးခြင်းသည် စုပေါင်းခြင်း အနက်ကို ရသည်။ 'မဂ်' ဟူသည်မှာ အကြောင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဈာန်ကို မရဘဲ တတိယဈာန်ကို ရခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ဝိတက်ဝိစာရတို့၏ ငြိမ်းခြင်းသည် တတိယဈာန်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ 'တဒဓိဂမာယ' ဟူသည်မှာ တတိယမဂ် (အနာဂါမိမဂ်) ကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

Upapattitoti samavāhitabhāvena patirūpato jhānupekkhāpi samavāhitameva antonītaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘samaṃ passatī’’ti. Visadāyāti saṃkilesavigamena paribyattāya. Vipulāyāti sātisayaṃ mahaggatabhāvappattito mahatiyā. Thāmagatāyāti pītivigamena thirabhāvappattāya. Nanu cettha upekkhāvedanāva na sambhavati, tasmā kathamayaṃ tatiyajjhānasamaṅgī upekkhāya samannāgatattā ‘‘upekkhako’’ti vuccatīti ce? Na kevalaṃ vedanupekkhāva upekkhāti vuccati, atha kho aññāpi upekkhā vijjantīti dassento āha ‘‘upekkhā pana dasavidhā hotī’’tiādi. Tattha (dha. sa. aṭṭha. 163; visuddhi. 1.84) ‘‘idha, bhikkhave, bhikkhu cakkhunā rūpaṃ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno’’ti (a. ni. 6.1) evamāgatā khīṇāsavassa chasu dvāresu iṭṭhāniṭṭhachaḷārammaṇāpāthe parisuddhapakatibhāvāvijahanākārabhūtā upekkhā chaḷaṅgupekkhā nāma.

ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဟူသည်မှာ မျှတစွာ ဆောင်ယူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် ဈာန်ဥပေက္ခာသည်လည်း မျှတစွာ ဆောင်ယူခြင်းကိုသာလျှင် အတွင်း၌ သွင်း၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ညီမျှစွာ ရှုတတ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ကြည်လင်သောကြောင့်' ဟူသည်မှာ ညစ်ညူးခြင်း ကင်းသဖြင့် ထင်ရှားလာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ကျယ်ပြန့်သောကြောင့်' ဟူသည်မှာ သာလွန်ထူးကဲစွာ မဟဂ္ဂုတ်အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ခိုင်မြဲသောကြောင့်' ဟူသည်မှာ ပီတိကင်းခြင်းကြောင့် ခိုင်မြဲတည်တံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုတတိယဈာန်၌ ဥပေက္ခာဝေဒနာသာလျှင် မဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ဤတတိယဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဥပေက္ခာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'ဥပေက္ခက' ဟု ဆိုရသနည်းဟု မေးအံ့။ ဥပေက္ခာဟူသည် ဝေဒနုပေက္ခာ သက်သက်ကိုသာ ဆိုသည်မဟုတ်၊ အခြားသော ဥပေက္ခာတို့သည်လည်း ရှိပါသေးသည်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဥပေက္ခာသည် တစ်ဆယ်ပါး ရှိ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မျက်စိဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်သော်လည်း ဝမ်းမြောက်ခြင်းမရှိ၊ နှလုံးမသာခြင်းမရှိဘဲ သတိရှိလျက် ဆင်ခြင်တုံတရားရှိလျက် လျစ်လျူရှုကာ နေ၏' ဟု လာရှိသည့်အတိုင်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ချစ်ခင်ဖွယ်, မုန်းတီးဖွယ် အာရုံခြောက်ပါး ထင်လာသောအခါ စင်ကြယ်သော ပကတိသဘောကို မစွန့်သောအချင်းအရာရှိသော ဥပေက္ခာသည် 'ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ' မည်၏။

Yā [Pg.370] pana ‘‘upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’ti (dī. ni. 3.308) evamāgatā sattesu majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ brahmavihārupekkhā nāma.

'ဥပေက္ခာနှင့်တကွသော စိတ်ဖြင့် အရပ်မျက်နှာတစ်ခုသို့ ပြန့်နှံ့စေ၍ နေ၏' ဟူ၍ လာသော၊ သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အလယ်အလတ် (လျစ်လျူရှုသော) အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဥပေက္ခာသည် 'ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ' မည်၏။

Yā ‘‘upekkhāsambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekanissita’’nti (ma. ni. 1.27; saṃ. ni. 5.182, 190-191) evamāgatā sahajātadhammānaṃ majjhattākārabhūtā upekkhā, ayaṃ bojjhaṅgupekkhā nāma.

'ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို မှီ၍ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများ၏' ဟူ၍ လာသော၊ အတူတကွ ဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် (သဟဇာတ်) တရားတို့အပေါ်၌ အလယ်အလတ် ဖြစ်သောအချင်းအရာရှိသော ဥပေက္ခာသည် 'ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ' မည်၏။

Yā pana ‘‘kālena kālaṃ upekkhānimittaṃ manasi karotī’’ti (a. ni. 3.103) evamāgatā anaccāraddhanātisithilavīriyasaṅkhātā upekkhā, ayaṃ vīriyupekkhā nāma.

'အခါအားလျော်စွာ ဥပေက္ခာနိမိတ်ကို နှလုံးသွင်း၏' ဟူ၍ လာသော၊ အလွန်မတင်းကြပ် အလွန်မလျော့ရဲသော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော ဥပေက္ခာသည် 'ဝီရိယုပေက္ခာ' မည်၏။

Yā –

အကြင်...

‘‘Kati saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, kati saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti, dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti.

'သင်္ခါရုပေက္ခာ မည်မျှသည် သမထစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သနည်း၊ သင်္ခါရုပေက္ခာ မည်မျှသည် ဝိပဿနာစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သနည်း။ ရှစ်ပါးသော သင်္ခါရုပေက္ခာတို့သည် သမထစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ တစ်ဆယ်ပါးသော သင်္ခါရုပေက္ခာတို့သည် ဝိပဿနာစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။'

‘‘Katamā aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti? Paṭhamajjhānapaṭilābhatthāya nīvaraṇe paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, dutiyajjhānapaṭilābhatthāya vitakkavicāre paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, tatiyajjhānapaṭilābhatthāya pītiṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, catutthajjhānapaṭilābhatthāya sukhadukkhe paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya rūpasaññaṃ paṭighasaññaṃ nānattasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, viññāṇañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākāsānañcāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya viññāṇañcāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya ākiñcaññāyatanasaññaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, imā aṭṭha saṅkhārupekkhā samathavasena uppajjanti.

သမထစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပက္ခာ ရှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ပထမဈာန်ကို ရခြင်းငှာ နီဝရဏတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ (နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခြင်း၌) ကြောင့်ကြမရှိဘဲ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ ဒုတိယဈာန်ကို ရခြင်းငှာ ဝိတက် ဝိစာရတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ တတိယဈာန်ကို ရခြင်းငှာ ပီတိကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ စတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းငှာ သုခ ဒုက္ခတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ၊ နာနတ္တသညာတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ အာကာသာနဉ္စာယတနသညာကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို ရခြင်းငှာ အာကိဉ္စညာယတနသညာကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ လျစ်လျူရှု တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ ဤရှစ်ပါးတို့သည် သမထစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပက္ခာ ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။

‘‘Katamā [Pg.371] dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjanti? Sotāpattimaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, sotāpattiphalasamāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, sakadāgāmimaggapaalābhatthāya…pe… sakadāgāmiphalasamāpattatthāya…pe… anāgāmimaggapaṭilābhatthāya…pe… anāgāmiphalasamāpattatthāya…pe… arahattamaggapaṭilābhatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ gatiṃ nibbattiṃ upapattiṃ jātiṃ jaraṃ byādhiṃ maraṇaṃ sokaṃ paridevaṃ upāyāsaṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, arahattaphalasamāpattatthāya…pe… suññatavihārasamāpattatthāya…pe… animittavihārasamaāpattatthāya uppādaṃ pavattaṃ nimittaṃ āyūhanaṃ paṭisandhiṃ paṭisaṅkhā santiṭṭhanā paññā saṅkhārupekkhāsu ñāṇaṃ, imā dasa saṅkhārupekkhā vipassanāvasena uppajjantī’’ti (paṭi. ma. 1.57) –

ဝိပဿနာစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပက္ခာ ဆယ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပါဒ်)၊ ဖြစ်ပွားခြင်း (ပဝတ္တ)၊ နိမိတ်၊ ကြောင့်ကြအားထုတ်ခြင်း (အာယူဟန)၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဂတိ၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (နိဗ္ဗတ္တိ)၊ ကံ၏အကျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ဥပပတ္တိ)၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဥပါယာသ တို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ သောတာပတ္တိဖလသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း၊ နိမိတ်၊ ကြောင့်ကြအားထုတ်ခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... သကဒါဂါမိဖလသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... အနာဂါမိမဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... အနာဂါမိဖလသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... အရဟတ္တမဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း၊ နိမိတ်၊ ကြောင့်ကြအားထုတ်ခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေ၊ ဂတိ၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ကံ၏အကျိုး ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဥပါယာသ တို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ အရဟတ္တဖလသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... သုညတဝိဟာရသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ... ပေ... အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပွားခြင်း၊ နိမိတ်၊ ကြောင့်ကြအားထုတ်ခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိတတ်သော ပညာသည် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့တွင် ဉာဏ်မည်၏။ ဤဆယ်ပါးတို့သည် ဝိပဿနာစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ခါရုပက္ခာ ဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Evamāgatā nīvaraṇādipaṭisaṅkhāsantiṭṭhanākārabhūtā upekkhā, ayaṃ saṅkhārupekkhā nāma.

ဤသို့ လာရှိသည့်အတိုင်း နီဝရဏအစရှိသည်တို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြိမ်သက်စွာ တည်ရှိတတ်သော အခြင်းအရာရှိသည့် လျစ်လျူရှုတတ်သော သဘော (ဥပေက္ခာ) သည် 'သင်္ခါရုပက္ခာ' မည်၏။

Tattha nīvaraṇe paṭisaṅkhāti pañca nīvaraṇāni pahātabbabhāvena paṭisaṅkhāya, pariggahetvāti attho. Santiṭṭhanāti nīvaraṇānaṃ pahānābhimukhībhūtattā tesaṃ pahānepi abyāpārabhāvūpagamanena majjhattatāya santiṭṭhanā. Saṅkhārupekkhāsūti nīvaraṇappahāne byāpārākaraṇena nīvaraṇasaṅkhātānaṃ saṅkhārānaṃ upekkhanāsūti attho. Esa nayo vitakkavicārādīsu uppādādīsu ca. Tattha uppādanti purimakammapaccayā khandhānaṃ idha uppattimāha. Pavattanti tathāuppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi tebhūmakaṃ saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ upapattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti vipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva.

ထိုပါဌ်တို့တွင် 'နီဝရဏေ ပဋိသင်္ခါ' ဟူသည်မှာ နီဝရဏငါးပါးတို့ကို ပယ်အပ်သော တရားတို့၏ အဖြစ်ဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်၍ သိမ်းဆည်းခြင်းဟု အနက်ရ၏။ 'သန္တိဋ္ဌနာ' ဟူသည်မှာ နီဝရဏတို့ကို ပယ်ရန် ရှေးရှု ဖြစ်သောကြောင့် ထိုနီဝရဏတို့ကို ပယ်ရာ၌လည်း ကြောင့်ကြမရှိဘဲ လျစ်လျူရှုသော အနေဖြင့် ကောင်းစွာတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သင်္ခါရုပက္ခာသု' ဟူသည်မှာ နီဝရဏပယ်ခြင်း၌ ကြောင့်ကြမှုကို မပြုသဖြင့် နီဝရဏဟူသော သင်္ခါရတို့ကို လျစ်လျူရှုခြင်းတို့၌ဟု အနက်ရ၏။ ဤနည်းသည် ဝိတက် ဝိစာရ စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ်စသည်တို့၌လည်းကောင်း အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုအနက်တို့တွင် 'ဥပါဒံ' ဟူသည်မှာ ရှေးဘဝ၌ ဖြစ်သော ကံအကြောင်းကြောင့် ဤဘဝ၌ ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဝတ္တံ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးသော ခန္ဓာတို့၏ အစဉ်ဆက်လက်ဖြစ်ပွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နိမိတ္တံ' ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရတရား အားလုံးကို နိမိတ်အဖြစ်ဖြင့် (ဉာဏ်၌) ထင်ရှားလာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာယူဟနံ' ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံတရား ဖြစ်သည်။ 'ပဋိသန္ဓိံ' ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ ဖြစ်မည့် ပဋိသန္ဓေတည်း။ 'ဂတိံ' ဟူသည်မှာ မည်သည့်ဂတိ၌ ထိုပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း (ထိုဂတိကို ဆိုလိုသည်)။ 'နိဗ္ဗတ္တိံ' ဟူသည်မှာ ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ထွန်းလာခြင်းတည်း။ 'ဥပပတ္တိံ' ဟူသည်မှာ ဝိပါက်အကျိုးတရား ဖြစ်ပွားခြင်းတည်း။ 'ဇာတိံ' ဟူသည်မှာ ဇရာစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ ဘဝတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်လာသော ဇာတိတည်း။ ဇရာ မရဏ စသည်တို့မှာမူကား ထင်ရှားလှပေသည်။

Ettha [Pg.372] ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. Nibbatti jātīti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. Gati upapatti cāti idaṃ dvayaṃ pavattassa, jarādayo nimittassāti veditabbaṃ. Nanu cettha catūsu maggavāresu ‘‘uppāda’’ntiādīni pañca mūlapadāni, ‘‘gatī’’tiādīni dasa vevacanapadānīti pannarasa padāni vuttāni, chasu pana phalasamāpattivāresu pañca mūlapadāneva vuttāni, taṃ kasmāti ce? Saṅkhārupekkhāya tikkhabhāve sati kilesappahānasamatthassa maggassa sabbhāvato tassā tikkhabhāvadassanatthaṃ vevacanapadehi saha daḷhaṃ katvā mūlapadāni vuttāni, phalassa nirussāhabhāvena santasabhāvattā maggāyattattā ca mandabhūtāpi saṅkhārupekkhā phalassa paccayo hotīti dassanatthaṃ mūlapadāneva vuttānīti veditabbāni.

ဤပါဌ်၌ ဥပါဒ်အစရှိသော ငါးပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူ၍၊ ကျန်ရှိသော ပုဒ်တို့ကိုမူကား ထိုငါးပုဒ်တို့၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) အဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် 'နိဗ္ဗတ္တိ' နှင့် 'ဇာတိ' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်သည် 'ဥပါဒ်' ၏လည်းကောင်း၊ 'ပဋိသန္ဓေ' ၏လည်းကောင်း ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ 'ဂတိ' နှင့် 'ဥပပတ္တိ' ဟူသော ဤနှစ်ပုဒ်သည် 'ပဝတ္တ (ဖြစ်ပွားခြင်း)' ၏ ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ 'ဇရာ မရဏ' စသည်တို့သည် 'နိမိတ်' ၏ ဝေဝုစ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်၏။ မေးစရာရှိသည်မှာ— ဤမဂ်ဝါရလေးပါးတို့၌ 'ဥပါဒ်' အစရှိသော မူလပုဒ်ငါးပါးနှင့် 'ဂတိ' အစရှိသော ဝေဝုစ်ပုဒ်ဆယ်ပါး ပေါင်း ဆယ့်ငါးပုဒ်တို့ကို ဟောတော်မူ၍၊ ဖလသမာပတ်ဝါရ ခြောက်ပါးတို့၌မူကား မူလပုဒ်ငါးပါးတို့ကိုသာ အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း? ဖြေဆိုရသော်— သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ် ထက်သန်မှုရှိလျှင် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်နိုင်သော မဂ်ဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုမဂ်ဉာဏ်၏ ထက်သန်သော အဖြစ်ကို ပြသရန်အတွက် ဝေဝုစ်ပုဒ်တို့နှင့်တကွ မူလပုဒ်တို့ကို မြဲမြံစွာ ပြု၍ ဟောတော်မူသည်။ ဖိုလ်ဉာဏ်သည်ကား ထပ်မံအားထုတ်ရန် မလိုတော့ဘဲ ငြိမ်သက်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အကျိုးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း နုနယ် (ညံ့သက်) သော သင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်သည်လည်း ဖိုလ်ဉာဏ်၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်နိုင်သည်ကို ပြခြင်းငှာ မူလပုဒ်ငါးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်ကုန်၏။

Tattha ‘‘sotāpattimaggapaṭilābhatthāyā’’tiādīsu catūsu maggavāresu suññatānimittappaṇihitamaggānaṃ aññataro vutto. ‘‘Sotāpattiphalasamāpattatthāyā’’tiādīsu catūsu phalavāresu pana appaṇihitaphalasamāpatti veditabbā. Kasmā? Suññatavihārasamāpattatthāya animittavihārasamāpattatthāyāti itarāsaṃ dvinnaṃ phalasamāpattīnaṃ visuṃ vuttattā. Aniccānupassanāvuṭṭhānavasena hi animittamaggo, tatheva phalasamāpattikāle animittaphalasamāpatti, dukkhānupassanāvuṭṭhānavasena appaṇihitamaggaphalasamāpattiyo, anattānupassanāvuṭṭhānavasaena suññatamaggaphalasamāpattiyo suttantanayena veditabbā. Evañca katvā suññatādivimokkhavasena magguppattihetubhūtā catasso, tathā appaṇihitaphalasamāpattiyā catasso, suññatavihāraanimittavihāravasena dveti dasa saṅkhārupekkhāvipassanāpaññā vuttā, samathasaṅkhārupekkhā pana appanāvīthiyā āsannapubbabhāge balappattaṃ bhāvanāmayañāṇaṃ.

ထိုမဂ်ဝါရနှင့် ဖိုလ်ဝါရတို့တွင် 'သောတာပတ္တိမဂ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ' အစရှိသော မဂ်ဝါရလေးပါးတို့၌ သုညတမဂ်၊ အနိမိတ္တမဂ်၊ အပ္ပဏိဟိတမဂ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော မဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သောတာပတ္တိဖလသမာပတ်ကို ရရှိရန်အလို့ငှာ' အစရှိသော ဖိုလ်ဝါရလေးပါးတို့၌မူကား အပ္ပဏိဟိတဖလသမာပတ်ကိုသာ သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— သုညတဝိဟာရသမာပတ်၊ အနိမိတ္တဝိဟာရသမာပတ် ဟူ၍ ကျန်ရှိသော ဖလသမာပတ်နှစ်ပါးတို့ကို အသီးအသန့် ဟောတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် အနိစ္စာနုပဿနာမှ ထွက်မြောက်သော အစွမ်းဖြင့် အနိမိတ္တမဂ်ကို ဟောတော်မူသကဲ့သို့ပင် ဖလသမာပတ် ခံစားချိန်၌လည်း အနိမိတ္တဖလသမာပတ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ဒုက္ခာနုပဿနာမှ ထွက်မြောက်သော အစွမ်းဖြင့် အပ္ပဏိဟိတမဂ်နှင့် အပ္ပဏိဟိတဖလသမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အနတ္တာနုပဿနာမှ ထွက်မြောက်သော အစွမ်းဖြင့် သုညတမဂ်နှင့် သုညတဖလသမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း သုတ္တန်နည်းလမ်းအားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းကြောင့် သုညတစသော ဝိမောက္ခအစွမ်းဖြင့် မဂ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော (ဝိပဿနာ) သင်္ခါရုပက္ခာ လေးပါး၊ ထို့အတူ အပ္ပဏိဟိတဖလသမာပတ်၌ လေးပါး၊ သုညတဝိဟာရနှင့် အနိမိတ္တဝိဟာရ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါး ပေါင်း ဆယ်ပါးသော ဝိပဿနာသင်္ခါရုပက္ခာဉာဏ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သမထသင်္ခါရုပက္ခာမူကား အပ္ပနာဝီထိ၏ အနီးဖြစ်သော ရှေးအဖို့၌ အားကောင်းသော အဆင့်သို့ ရောက်ရှိသော ဘာဝနာမယဉာဏ် ဖြစ်သည်။

Yā pana ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagata’’nti (dha. sa. 150) evamāgatā adukkhamasukhasaññitā upekkhā, ayaṃ vedanupekkhā nāma.

“အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော ကာမဝစရကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ လာရှိသော၊ ဒုက္ခလည်းမဟုတ် သုခလည်းမဟုတ်ဟု ဆိုအပ်သော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ဤဥပေက္ခာကို ဝေဒနုပေက္ခာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Yā ‘‘yadatthi yaṃ bhūtaṃ, taṃ pajahati, upekkhaṃ paṭilabhatī’’ti (ma. ni. 3.71; a. ni. 7.55) evamāgatā vicinane majjhattabhūtā upekkhā, ayaṃ vipassanupekkhā nāma.

“အကြင်တရားသည် ရှိ၏၊ အစစ်အမှန်ဖြစ်၏၊ ထိုတရားကို စွန့်၏၊ ဥပေက္ခာကို ရ၏” ဟု ဤသို့ လာရှိသော၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၌ လျစ်လျူရှုခြင်းဖြစ်သော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ဤဥပေက္ခာကို ဝိပဿနုပေက္ခာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tattha [Pg.373] yadatthi yaṃ bhūtanti khandhapañcakaṃ, taṃ muñcitukamyatāñāṇena pajahati. Upekkhaṃ paṭilabhatīti diṭṭhasovattikattayassa sappassa lakkhaṇavicinane viya diṭṭhalakkhaṇattayassa khandhapañcakassa saṅkhāralakkhaṇavicinane upekkhaṃ paṭilabhatīti attho.

ထိုစကားရပ်၌ “ရှိရှိသမျှသော အစစ်အမှန်” ဟူသည် ခန္ဓာငါးပါး ဖြစ်သည်။ ထိုခန္ဓာငါးပါးကို မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်ဖြင့် စွန့်ပယ်၏။ “ဥပေက္ခာကို ရ၏” ဟူသည်မှာ လည်ရေးသုံးကွင်းကို မြင်ပြီးသော မြွေ၏လက္ခဏာကို စူးစမ်းခြင်းကဲ့သို့၊ ထင်ရှားမြင်အပ်သော လက္ခဏာရေးသုံးပါးရှိသော ခန္ဓာငါးပါး၏ သင်္ခါရလက္ခဏာကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ရာ၌ လျစ်လျူရှုခြင်း (ဥပေက္ခာ) ကို ရရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Yā pana chandādīsu yevāpanakesu āgatā sahajātānaṃ samappavattihetubhūtā upekkhā, ayaṃ tatramajjhattupekkhā nāma.

ဆန္ဒအစရှိသော ယေဝါပနကတရားတို့တွင် လာရှိသော၊ အတူတကွဖြစ်ကုန်သော သဟဇာတတရားတို့၏ မျှတစွာ ဖြစ်ပျက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ဤဥပေက္ခာကို တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Yā ‘‘upekkhako ca viharatī’’ti (dī. ni. 1.230; dha. sa. 163) evamāgatā aggasukhepi tasmiṃ apakkhapātajananī upekkhā, ayaṃ jhānupekkhā nāma.

“လျစ်လျူရှုလျက်လည်း နေ၏” ဟု ဤသို့ လာရှိသော၊ ထိုမွန်မြတ်လှသော သုခ၌ပင် ဘက်လိုက်တပ်မက်ခြင်း မဖြစ်စေတတ်သော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ဤဥပေက္ခာကို ဈာနုပေက္ခာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Yā pana ‘‘upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhāna’’nti (dī. ni. 1.232; dha. sa. 165) evamāgatā sabbapaccanīkaparisuddhā paccanīkavūpasamanepi abyāpārabhūtā upekkhā, ayaṃ pārisuddhupekkhā nāma.

“ဥပေက္ခာကြောင့် သတိ၏စင်ကြယ်ခြင်းရှိသော စတုတ္ထဈာန်” ဟု ဤသို့ လာရှိသော၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား အားလုံးတို့မှ စင်ကြယ်သဖြင့် ထိုဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့် ကြောင့်ကြစိုက်စရာမလိုဘဲ လျစ်လျူရှုတတ်သော အကြင်ဥပေက္ခာသည် ရှိ၏။ ဤဥပေက္ခာကို ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tattha chaḷaṅgupekkhā ca brahmavihārupekkhā ca bojjhaṅgupekkhā ca tatramajjhattupekkhā ca jhānupekkhā ca pārisuddhupekkhā ca atthato ekā tatramajjhattupekkhāva hoti. Tena tena avatthābhedena panassā ayaṃ bhedo ekassapi sato sattassa kumārayuvatherasenāpatirājādivasena bhedo viya. Tasmā tāsu yattha chaḷaṅgupekkhā, na tattha bojjhaṅgupekkhādayo. Yattha vā pana bojjhaṅgupekkhā, na tattha chaḷaṅgupekkhādayo hontīti veditabbā. Yathā cetāsaṃ atthato ekībhāvo, evaṃ saṅkhārupekkhāvipassanupekkhānampi. Paññā eva hi sā kiccavasena dvidhā bhinnā. Yathā hi purisassa sāyaṃ gehaṃ paviṭṭhaṃ sappaṃ ajapadadaṇḍaṃ gahetvā pariyesamānassa taṃ thusakoṭṭhake nipannaṃ disvā ‘‘sappo nu kho, no’’ti avalokentassa sovattikattayaṃ disvā nibbematikassa ‘‘sappo, na sappo’’ti vicinane majjhattatā hoti, evameva yā āraddhavipassakassa vipassanāñāṇena lakkhaṇattaye diṭṭhe saṅkhārānaṃ aniccabhāvādivicinane majjhattatā uppajjati, ayaṃ vipassanupekkhā. Yathā pana tassa purisassa ajapadena daṇḍena gāḷhaṃ sappaṃ gahetvā ‘‘kintāhaṃ imaṃ sappaṃ aviheṭhento attānañca iminā aḍaṃsāpento muñceyya’’nti muñcanākārameva pariyesato gahaṇe majjhattatā hoti, evameva yā lakkhaṇattayassa diṭṭhattā āditte viya tayo bhave passato saṅkhāraggahaṇe [Pg.374] majjhattatā, ayaṃ saṅkhārupekkhā. Iti vipassanupekkhāya siddhāya saṅkhārupekkhāpi siddhāva hoti. Iminā panesā vicinanagahaṇesu majjhattasaṅkhātena kiccena dvidhā bhinnā. Vīriyupekkhā pana vedanupekkhā ca aññamaññañca avasesāhi ca atthato bhinnā evāti.

ထိုဥပေက္ခာတို့တွင် ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၊ ဈာနုပေက္ခာနှင့် ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုထိုအခိုက်အတန့် အခြေအနေအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းသည် တစ်ဦးတည်းသော သတ္တဝါဖြစ်သော်လည်း သူငယ်၊ လူပျို၊ မထေရ်၊ စစ်သူကြီး၊ မင်းကြီး စသည်ဖြင့် ကွဲပြားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာတို့တွင် အကြင်နေရာ၌ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာရှိလျှင် ထိုနေရာ၌ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာစသည်တို့ မရှိကုန်။ အကြင်နေရာ၌ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာစသည်တို့ရှိလျှင် ထိုနေရာ၌ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာစသည်တို့ မရှိကုန်ဟု သိအပ်၏။ ဤဥပေက္ခာတို့၏ အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သကဲ့သို့ သင်္ခါရုပေက္ခာနှင့် ဝိပဿနုပေက္ခာတို့သည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဥပေက္ခာသည် ပညာသာလျှင်ဖြစ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ကိစ္စအားဖြင့် နှစ်မျိုးကွဲပြားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ညအခါ၌ အိမ်သို့ဝင်သော မြွေကို ဆိတ်ခြေကောက်တံကိုကိုင်၍ ရှာဖွေသော ယောက်ျားသည် ထိုမြွေကို ဖွဲပုံ၌ အိပ်နေသည်ကို မြင်၍ “မြွေလော၊ မြွေမဟုတ်လော” ဟု ကြည့်ရှုလတ်သော် လည်ရေးသုံးကွင်းကို မြင်သဖြင့် ယုံမှားကင်းလျက် “မြွေဖြစ်သည်၊ မြွေမဟုတ်သည်” ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၌ လျစ်လျူရှုခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဝိပဿနာအားထုတ်စပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မြင်အပ်သည်ရှိသော် သင်္ခါရတို့၏ အနိစ္စအဖြစ် စသည်ကို စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော လျစ်လျူရှုခြင်းသည် ဝိပဿနုပေက္ခာ မည်၏။ ဥပမာတစ်ခုကား ထိုယောက်ျားသည် ဆိတ်ခြေကောက်တံဖြင့် မြွေကို မြဲမြံစွာကိုင်၍ “ငါသည် ဤမြွေကိုလည်း မပင်ပန်းစေဘဲ၊ မိမိကိုယ်ကိုလည်း ဤမြွေကို မကိုက်စေဘဲ မည်သို့ လွှတ်ရပါအံ့နည်း” ဟု လွတ်မြောက်မည့်အခြင်းအရာကိုသာ ရှာဖွေသူအား မြွေကိုကိုင်ထားခြင်း၌ လျစ်လျူရှုမှု ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို မြင်ပြီးဖြစ်၍ တောက်လောင်နေသော မီးပုံကြီးကဲ့သို့ ဘဝသုံးပါးကို မြင်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား သင်္ခါရတရားတို့ကို ဆုပ်ကိုင်ထားခြင်း၌ လျစ်လျူရှုမှုသည် သင်္ခါရုပေက္ခာ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိပဿနုပေက္ခာ ပြီးမြောက်က သင်္ခါရုပေက္ခာသည်လည်း ပြီးမြောက်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဤဥပေက္ခာသည် စူးစမ်းခြင်းနှင့် ဆုပ်ကိုင်ခြင်း၌ လျစ်လျူရှုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိစ္စအားဖြင့် နှစ်မျိုးကွဲပြားရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝီရိယုပေက္ခာနှင့် ဝေဒနုပေက္ခာတို့သည်ကား အချင်းချင်းလည်းကောင်း၊ ကြွင်းကျန်သော ဥပေက္ခာတို့နှင့်လည်းကောင်း အနက်သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြကုန်၏။

Imāsaṃ pana dasannampi upekkhānaṃ bhūmipuggalādivasena vibhāgo tattha tattha vuttanayeneva veditabboti dassento āha ‘‘evamayaṃ dasavidhāpī’’tiādi. Tattha bhūmipuggalacittārammaṇatoti ‘‘chaḷaṅgupekkhā kāmāvacarā, brahmavihārupekkhā rūpāvacarā’’ti evamādinā bhūmito. ‘‘Chaḷaṅgupekkhā khīṇāsavasseva, brahmavihārupekkhā tiṇṇampi puthujjanasekkhāsekkhāna’’nti evamādinā puggalato. ‘‘Chaḷaṅgupekkhā somanassupekkhāsahagatacittasampayuttā’’tiādinā cittato. ‘‘Chaḷaṅgupekkhā chaḷārammaṇā, brahmavihārupekkhā dhammārammaṇā’’tiādinā ārammaṇato. Khandhasaṅgahaekakkhaṇakusalattikasaṅkhepavasenāti ‘‘vedanupekkhā vedanākkhandhena saṅgahitā, itarā nava saṅkhārakkhandhenā’’ti khandhasaṅgahavasena. Chaḷaṅgupekkhā brahmavihārabojjhaṅgajhānapārisuddhitatramajjhattupekkhā ca atthato ekā, tasmā ekakkhaṇe tāsu ekāya sati na itarā, tathā saṅkhārupekkhāvipassanupekkhāpi veditabbā, vedanāvīriyupekkhānaṃ ekakkhaṇe siyā uppattīti evaṃ ekakkhaṇavasena. Chaḷaṅgupekkhā abyākatā, brahmavihārupekkhā kusalābyākatā, tathā sesā, vedanupekkhā pana siyā akusalāpīti evaṃ kusalattikavasena. Dasapetā saṅkhepato cattārova dhammā vīriyavedanātatramajjhattatāñāṇavasenāti evaṃ saṅkhepavasena.

ထိုဥပေက္ခာဆယ်ပါးတို့၏ ဘုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းကို ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌ ဟောကြားအပ်သည့်နည်းအတိုင်း သိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဧဝမယံ ဒသဝိဓာပိ” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ‘ဘုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ စိတ်၊ အာရုံအားဖြင့်’ ဟူသည်မှာ - “ဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် ကာမဝစရဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာသည် ရူပဝစရဖြစ်၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် ဘုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် ရဟန္တာအားသာ ဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာသည် ပုထုဇဉ်၊ သေက္ခ၊ အသေက္ခ သုံးပါးလုံးအား ဖြစ်၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် သောမနဿနှင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်တို့နှင့် ယှဉ်၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် စိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် အာရုံခြောက်ပါးရှိ၏၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာသည် ဓမ္မာရုံရှိ၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘ခန္ဓာသိမ်းသွင်းခြင်း၊ တစ်ခဏ၌ဖြစ်ခြင်း၊ ကုသလတိတ်အားဖြင့် အကျဉ်းချုပ်ခြင်း’ ဟူသည်မှာ - “ဝေဒနုပေက္ခာကို ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၌ သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်၏၊ ကြွင်းကျန်သော ဥပေက္ခာကိုးပါးကို သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ သိမ်းသွင်းရေတွက်အပ်၏” ဟု ခန္ဓာသိမ်းသွင်းခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း။ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာ၊ ဗောဇ္ဈင်္ဂုပေက္ခာ၊ ဈာနုပေက္ခာ၊ ပါရိသုဒ္ဓုပေက္ခာနှင့် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာတို့သည် အနက်သဘောအားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်သောကြောင့်၊ စိတ်တစ်ခဏတည်း၌ ထိုဥပေက္ခာတို့တွင် တစ်ပါးပါးရှိသော် ကြွင်းသောဥပေက္ခာတို့ မဖြစ်ကုန်။ ထို့အတူ သင်္ခါရုပေက္ခာနှင့် ဝိပဿနုပေက္ခာတို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဝေဒနုပေက္ခာနှင့် ဝီရိယုပေက္ခာတို့သည်ကား စိတ်တစ်ခဏတည်း၌ အတူတကွ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏ဟု တစ်ခဏအားဖြင့်လည်းကောင်း။ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာသည် အဗျာကတဖြစ်၏၊ ဗြဟ္မဝိဟာရုပေက္ခာသည် ကုသိုလ်၊ အဗျာကတဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ကြွင်းသောဥပေက္ခာတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝေဒနုပေက္ခာသည်ကား အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု ဤသို့ ကုသလတိတ် အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤဥပေက္ခာဆယ်ပါးတို့သည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဝီရိယ၊ ဝေဒနာ၊ တတြမဇ္ဈတ္တတာနှင့် ဉာဏ် (ပညာ) ဟူသော တရားလေးပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သိအပ်၏။

Idāni idhādhippetāya jhānupekkhāya lakkhaṇādiṃ niddhāretvā dassento āha ‘‘lakkhaṇādito panā’’tiādi. Tattha anābhogarasāti paṇītasukhepi tasmiṃ avanatipaṭipakkhakiccāti attho. Abyāpārapaccupaṭṭhānāti satipi sukhapāramippattiyaṃ tasmiṃ sukhe abyāvaṭā hutvā paccupatiṭṭhati, sampayuttānaṃ vā tattha abyāpāraṃ paccupaṭṭhapetīti attho. Sampayuttadhammānaṃ khobhaṃ uppilavañca āvahantehi vitakkādīhi abhibhūtattā aparibyattaṃ tattha tatramajjhattatāya kiccaṃ, tadabhāvato idha paribyattanti āha ‘‘aparibyattakiccato’’ti. Tenevāha ‘‘aparibyattaṃ hī’’tiādi.

ယခုအခါ ဤတတိယဈာန်၌ အလိုရှိအပ်သော ဈာနုပေက္ခာ၏ လက္ခဏာစသည်တို့ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြလိုသဖြင့် “လက္ခဏာဒိတော ပန” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “နှလုံးမသွင်းခြင်း ဟူသော ကိစ္စရှိ၏ (အနာဘောဂရသာ)” ဆိုသည်မှာ မွန်မြတ်လှသော ထိုသုခချမ်းသာ၌ပင်လျှင် ညွတ်ကိုင်းခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နှလုံးမသွင်းခြင်းဟူသော ကိစ္စရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကြောင့်ကြမရှိဘဲ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (အဗျာပါရပစ္စုပဋ္ဌာနာ)” ဆိုသည်မှာ သုခ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ရှိနေသော်လည်း ထိုသုခ၌ ကြောင့်ကြမရှိဘဲ တည်ရှိနေခြင်း၊ သို့မဟုတ် ယှဉ်ဖက်တရားတို့အား ထိုသုခ၌ ကြောင့်ကြကင်းမဲ့ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ ခြောက်ခြားခြင်းနှင့် တုန်လှုပ်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော ဝိတက်စသည်တို့ လွှမ်းမိုးထားသောကြောင့် ထိုပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်တို့၌ တတြမဇ္ဈတ္တတာ၏ ကိစ္စသည် မထင်ရှားပေ။ ဤတတိယဈာန်၌မူ ထိုဝိတက်စသည်တို့ မရှိသောကြောင့် ထင်ရှား၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အပရိဗျတ္တကိစ္စတော” (မထင်ရှားသော ကိစ္စရှိသောကြောင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “အပရိဗျတ္တံ ဟိ” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Idāni [Pg.375] sato ca sampajānoti ettha ‘‘vuccatī’’ti ajjhāharitabbaṃ. Saratīti iminā ‘‘sato’’ti padassa kattusādhanatamāha. Sampajānātīti sammadeva pajānāti. Puggalenāti puggalādhiṭṭhānena. Saraṇaṃ cintanaṃ upaṭṭhānaṃ lakkhaṇametissāti saraṇalakkhaṇā. Sammussanapaṭipakkho asammussanaṃ kiccaṃ etissāti asammussanarasā. Kilesehi ārakkhā hutvā paccupatiṭṭhati, tato vā ārakkhaṃ paccupaṭṭhapetīti ārakkhapaccupaṭṭhānā. Asammuyhanaṃ sammadeva pajānanaṃ, sammohapaṭipakkho vā asammoho lakkhaṇametassāti asammohalakkhaṇaṃ. Tīraṇaṃ kiccassa pāragamanaṃ. Pavicayo vīmaṃsā. Kāmaṃ upacārajjhānādiṃ upādāya paṭhamadutiyajjhānānipi sukhumāneva, imaṃ pana uparimajjhānaṃ upādāya ‘‘oḷārikattā pana tesaṃ jhānāna’’nti vuttaṃ, sā ca oḷārikatā vitakkādithūlaṅgatāya veditabbā. Keci ‘‘bahucetasikatāyā’’ti ca vadanti. Bhūmiyaṃ viya purisassāti purisassa bhūmiyaṃ gati viyāti vuttaṃ hoti. Gati sukhā hotīti tesu jhānesu gati sukhā hoti. Abyattaṃ tattha satisampajaññakiccanti ‘‘idaṃ nāma dukkaraṃ karīyatī’’ti vattabbassa abhāvato vuttaṃ. Oḷārikaṅgappahānena pana sukhumattāti ayamattho kāmaṃ dutiyajjhānepi sambhavati, tathāpi yebhuyyena avippayogībhāvena vattamānesu pītisukhesu pītisaṅkhātassa oḷārikaṅgassa pahānena sukhumatāya idha sātisayo satipaññābyāpāroti vuttaṃ ‘‘purisassā’’tiādi. Dhenuṃ pivatīti dhenupago, dhenuyā khīraṃ pivantoti vuttaṃ hoti. Punadeva pītiṃ upagaccheyyāti hānabhāgiyaṃ jhānaṃ siyā, dutiyajjhānameva sampajjeyyāti attho. Tenāha ‘‘pītisampayuttameva siyā’’ti. Idañca atimadhuraṃ sukhanti tatiyajjhāne sukhaṃ sandhāyāha, atimadhuratā cassa pahāsodagyasabhāvāya pītiyā abhāveneva veditabbā. Idanti ‘‘sato sampajāno’’ti padadvayaṃ.

ယခုအခါ 'သတော စ သမ္ပဇာနော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ဝုစ္စတိ' ဟူသော စကားကို တဖန် ဆောင်ယူအပ်၏။ 'သရတိ' (အောက်မေ့တတ်၏) ဟူသော ဤစကားဖြင့် 'သတော' ဟူသော ပုဒ်၏ ကတ္တုသာဓနအဖြစ်ကို ပြဆိုတော်မူ၏။ 'သမ္ပဇာနော' ဟူသည် ကောင်းစွာသာလျှင် အပြားအားဖြင့် သိတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။ 'ပုဂ္ဂလေန' ဟူသည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဟောတော်မူခြင်းတည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ် (သတိ) အား အောက်မေ့ခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ရှေးရှုထင်ခြင်းတည်းဟူသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် 'သရဏလက္ခဏာ' မည်၏။ ထိုသတိအား မေ့လျော့ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မမေ့လျော့ခြင်းတည်းဟူသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် 'အသမ္မုသနရသာ' မည်၏။ ကိလေသာတို့မှ ကာကွယ် စောင့်ရှောက်တတ်သည်ဖြစ်၍ နောင်ဝယ် ထင်လာတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာတို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းကို ရှေးရှုထင်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ' မည်၏။ ထိုပညာအား မတွေဝေခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တွေဝေခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မတွေဝေခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် 'အသမောဟလက္ခဏာ' မည်၏။ 'တီရဏံ' ဟူသည် ကိစ္စ၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပဝိစယော' ဟူသည် စုံစမ်းခြင်းတည်း။ အမှန်စင်စစ် ဥပစာရဈာန် စသည်ကို စွဲ၍ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်တို့သည်လည်း သိမ်မွေ့သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဤအထက်ဖြစ်သော တတိယဈာန်ကို စွဲ၍ 'ထိုဈာန်တို့သည် ရုန့်ရင်းသောကြောင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရုန့်ရင်းသော အဖြစ်ကိုလည်း ဝိတက် စသောအင်္ဂါတို့၏ ရုန့်ရင်းသည်၏အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။ 'စေတသိက် များပြားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်း ဖြစ်၏' ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ 'မြေပြင်၌ ယောက်ျား၏ သွားခြင်းကဲ့သို့' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'သွားခြင်းသည် ချမ်းသာ၏' ဟူသည် ထိုဈာန်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းသည် လွယ်ကူ ချမ်းသာသည်ဖြစ်၏။ 'ထိုဈာန်၌ သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်တို့၏ ကိစ္စသည် မထင်ရှား' ဟု ဆိုခြင်းကား 'ဤမည်သော ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုအပ်၏' ဟု ဆိုဖွယ်ရာ မရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ 'ရုန့်ရင်းသော အင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းကြောင့် သိမ်မွေ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်' ဟူသော ဤအနက်သည် အမှန်စင်စစ် ဒုတိယဈာန်၌လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ သို့သော်လည်း များသောအားဖြင့် ကွဲကွာခြင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ပွားနေကုန်သော ပီတိ၊ သုခတို့တွင် ပီတိတည်းဟူသော ရုန့်ရင်းသောအင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော သိမ်မွေ့သော အဖြစ်ကြောင့် ဤတတိယဈာန်၌ အလွန်လွန်ကဲသော သတိ၊ ပညာတို့၏ လုံ့လအားထုတ်မှုသည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ယောက်ျား၏...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'နို့ညှစ်ရာသို့ သွားတတ်သော နွားမကလေး' (ဓေနုပဂေါ) ဟူသည် နွားမ၏ နို့ရည်ကို သောက်စို့သော နွားငယ်ဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ 'တစ်ဖန် ပီတိသို့ ကပ်ရောက်ရာ၏' ဟူသည်မှာ ဆုတ်ယုတ်ကြောင်းဖြစ်သော ဈာန်ဖြစ်ရာ၏၊ ဒုတိယဈာန်သို့သာလျှင် ပြန်၍ ရောက်ရာ၏ ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'ပီတိနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤလွန်စွာ သာယာဖွယ်ရှိသော သုခ' ဟူသည် တတိယဈာန်သုခကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုတတိယဈာန်၏ လွန်စွာ ချိုမြိန်သော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်ခြင်းသဘောရှိသော ပီတိ၏ မရှိခြင်းကြောင့်သာ သိအပ်၏။ 'ဣဒံ' ဟူသည် 'သတော သမ္ပဇာနော' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုတည်း။

Sukhañca kāyena paṭisaṃvedesinti ettha kathamābhogena vinā sukhapaṭisaṃvedanāti āha ‘‘kiñcāpī’’tiādi. Yasmā tassa nāmakāyena sampayuttaṃ sukhaṃ, tasmā etamatthaṃ dassento ‘‘sukhañca kāyena paṭisaṃvedesi’’nti āhāti yojetabbaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – ‘‘sukhaṃ vedayāmī’’ti evamābhoge asatipi nāmakāyena cetasikasukhaṃ, kāyikasukhaheturūpasamuṭṭhāpanena [Pg.376] kāyikasukhañca jhānasamaṅgī paṭisaṃvedetīti vuccatīti. Tassāti jhānasamaṅgino. Yaṃ vā tanti yaṃ vā taṃ yathāvuttaṃ nāmakāyasampayuttaṃ sukhaṃ. Taṃsamuṭṭhānenāti tato samuṭṭhitena atipaṇītena rūpena assa jhānasamaṅgino rūpakāyo yasmā phuṭo, tasmā etamatthaṃ dassentoti sambandhitabbaṃ. Yassāti rūpakāyassa. Phuṭattāti byāpitattāti attho. Yathā hi udakena phuṭṭhasarīrassa tādise phoṭṭhabbe phuṭṭhe sukhaṃ uppajjati, evaṃ etehi jhānacittasamuṭṭhitehi rūpehi phuṭṭhasarīrassa. Jhānā vuṭṭhitopīti jhānamhā vuṭṭhitopi. Sukhaṃ paṭisaṃvedeyyāti cittasamuṭṭhitarūpehi avasesatisamuṭṭhitarūpasaṅghaṭṭanena uppannakāyaviññāṇena kāyikaṃ sukhaṃ paṭisaṃvedeyya. Etamatthanti vuttanayena cetasikakāyikasukhapaṭisaṃvedanasaṅkhātaṃ atthaṃ.

'သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတိ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) မရှိဘဲ သုခကို ခံစားခြင်းသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း ဟု ဆိုအံ့၊ ထို့ကြောင့် 'ကိဉ္စာပိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား နာမ်ကိုယ်နှင့် ယှဉ်သော သုခသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤအနက်ကို ပြလိုရကား 'သုခဉ္စ ကာယေန ပဋိသံဝေဒေတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏ ဟု စပ်အပ်၏။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်ကား— 'သုခကို ခံစားအံ့' ဟု ဤသို့ နှလုံးသွင်းခြင်း မရှိသော်လည်း တတိယဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နာမ်ကိုယ်ဖြင့် စေတသိကသုခကိုလည်းကောင်း၊ ကာယိကသုခ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရုပ်ကို ဖြစ်စေသဖြင့် ကာယိကသုခကိုလည်းကောင်း ခံစားရ၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တဿ' ဟူသည် ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အားတည်း။ 'ယံ ဝါ တံ' ဟူသည် အကြင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နာမ်ကိုယ်နှင့် ယှဉ်သော သုခတည်း။ 'တံသမုဋ္ဌာနေန' ဟူသည် ထိုသုခကြောင့် ဖြစ်သော လွန်စွာ မွန်မြတ်သော ရုပ်ဖြင့် ထိုဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရူပကာယသည် နှံ့စပ်အပ်သောကြောင့် ဤအနက်ကို ပြလိုရကား ဟူ၍ စပ်အပ်၏။ 'ယဿ' ဟူသည် ရူပကာယ၏။ 'ဖုဋတ္တာ' ဟူသည် နှံ့စပ်သောကြောင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ဤကား အနက်တည်း။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား ရေစိုစွတ်သော ကိုယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုသို့ သဘောရှိသော လေစသော အတွေ့ကို တွေ့ထိအပ်သော် ချမ်းသာ သုခသည် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော ရုပ်တို့ဖြင့် နှံ့စပ်သော ကိုယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဖြစ်၏။ 'ဈာနာ ဝုဋ္ဌိတောပိ' ဟူသည် ဈာန်မှ ထမြောက်သော်လည်း ဖြစ်၏။ 'သုခံ ပဋိသံဝေဒေယျ' ဟူသည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့နှင့် ကြွင်းသော (သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော) ရုပ်တရားတို့ ထိခိုက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယဝိညာဉ်ဖြင့် ကာယိကသုခကို ခံစားရ၏။ 'ဧတမတ္ထံ' ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့် စေတသိကသုခ၊ ကာယိကသုခကို ခံစားခြင်းဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။

Yanti hetuatthe nipāto, yasmāti attho. Tenāha ‘‘yaṃjhānahetū’’ti. Ācikkhantītiādīni padāni kittanatthānīti adhippāyenāha ‘‘pasaṃsantīti adhippāyo’’ti. Kintīti pasaṃsanākārapucchā. Sukhapāramippatteti sukhassa paramaṃ pariyantaṃ patte. Sukhābhisaṅgenāti sukhasmiṃ ālayena. Edisesu ṭhānesu satiggahaṇeneva sampajaññampi gahitaṃ hotīti idha pāḷiyaṃ satiyā eva gahitattā evaṃ upaṭṭhitassatitāya satimā icceva vuttaṃ, sampajānoti heṭṭhā vuttattā vā. Asaṃkiliṭṭhanti kilesehi asammissattā asaṃkiliṭṭhaṃ. Jhānakkhaṇe nippariyāyato cetasikasukhameva labbhatīti ‘‘sukhaṃ nāmakāyena paṭisaṃvedetī’’ti vuttaṃ. Tatiyanti gaṇanānupubbato tatiyantiādi heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ.

'ယံ' ဟူသည် အကြောင်းအနက်၌ ကျသော နိပါတ်တည်း၊ 'အကြင်ကြောင့်' ဟူသော အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြင်ဈာန်ကြောင့်' ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'အာစိက္ခန္တိ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ချီးမွမ်းခြင်း (ကိတ္ထန) အနက်ရှိကုန်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ချီးမွမ်းကုန်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကိန္တိ' ဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်း အခြင်းအရာကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ 'သုခပါရမိပ္ပတ္တေ' ဟူသည် သုခ၏ အလွန်အကဲဖြစ်သော အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော။ 'သုခါဘိသံဂေန' ဟူသည် သုခ၌ တွယ်တာ ကပ်ငြိခြင်းဖြင့်။ ဤကဲ့သို့သော နေရာမျိုး၌ သတိကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် သမ္ပဇဉ်ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပါဠိ၌ သတိကိုသာ ယူအပ်သောကြောင့် 'ဤသို့ ထင်ရှားသော သတိရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သတိရှိသူ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် 'သမ္ပဇာနော' ဟု အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောကြောင့်တည်း။ 'အသံကိလိဋ္ဌံ' ဟူသည် ကိလေသာတို့နှင့် မရောပြွမ်းသောကြောင့် မညစ်နွမ်းသော။ ဈာန်ခဏ၌ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် စေတသိကသုခကိုသာ ရအပ်သောကြောင့် 'သုခကို နာမ်ကိုယ်ဖြင့် ခံစား၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'တတိယံ' ဟူသည် ရေတွက်ခြင်း အစဉ်အားဖြင့် တတိယမြောက်ဖြစ်သော ဈာန် စသည်ကို အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Tatiyajjhānakathā niṭṭhitā.

တတိယဈာန်စကား ပြီး၏။

Catutthajjhānakathā

စတုတ္ထဈာန်စကား

‘‘Pubbevā’’ti vuttattā ‘‘kadā pana nesaṃ pahānaṃ hotī’’ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā āha ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ upacārakkhaṇe’’ti. Evaṃ veditabbanti sambandho. Pahānakkamena avuttānanti ettha pahānakkamo nāma pahāyakadhammānaṃ uppattipaṭipāṭi. Tena pana vuccamāne ‘‘dukkhaṃ domanassaṃ sukhaṃ somanassa’’nti vattabbaṃ siyā, kasmā ito aññathā vacananti āha ‘‘indriyavibhaṅge’’tiādi[Pg.377]. Uddesakkamenāti ‘‘sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriya’’nti evaṃ pavattauddesakkamena.

'ပုဗ္ဗေဝ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသောကြောင့် 'ထိုတရားတို့ကို အဘယ်အခါ၌ ပယ်သနည်း' ဟု စောဒနာကို တင်ပြ၍ 'ဈာန်လေးပါးတို့၏ ဥပစာရခဏ၌ ပယ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဤသို့ သိအပ်၏' ဟူ၍ စပ်အပ်၏။ 'ပဟာနက္ကမေန အဝုတ္တာနံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပယ်ခြင်းအစဉ် (ပဟာနက္ကမ) မည်သည် ကိလေသာကို ပယ်တတ်သော (ပဟာယက) တရားတို့၏ ဖြစ်စဉ်အစဉ်တည်း။ ထိုအစဉ်အတိုင်း ပြောဆိုရပါမူ 'ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ သုခ၊ သောမနဿ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအစဉ်မှ တစ်ပါးသော အစဉ်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း ဟု မေးခဲ့မူ 'ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ' စသည်ကို မိန့်တော်မူပြီ။ 'ဥဒ္ဒေသက္ကမေန' ဟူသည် 'သုခိန္ဒြေ၊ ဒုက္ခိန္ဒြေ၊ သောမနဿိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေ' ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဥဒ္ဒေသအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၏။

Atha kasmā jhānesveva nirodho vuttoti sambandho. Kattha cuppannaṃ dukkhindriyanti attano paccayehi uppannaṃ avikkhambhitaṃ dukkhindriyaṃ. Kattha ca aparisesaṃ nirujjhatīti nirodhaṭṭhānaṃ nirodhakāraṇaṃ pucchati. Tena katthāti pucchāya etthāti vissajjanepi hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Jhānānubhāvanimittañhi anuppajjantaṃ dukkhindriyaṃ aparisesaṃ nirujjhatīti vuttaṃ. Atisayanirodho suṭṭhu pahānaṃ ujupaṭipakkhena vūpasamo. Nirodho pahānamattaṃ. Nānāvajjaneti yena āvajjanena appanāvīthi, tato bhinnāvajjane anekāvajjane vā. Appanāvīthiyañhi upacāro ekāvajjano, itaro anekāvajjano anekakkhattuṃ pavattanato. Visamanisajjāya uppannakilamatho visamāsanupatāpo. Pītipharaṇenāti pītiyā pharaṇarasattā pītisamuṭṭhānānaṃ vā paṇītarūpānaṃ kāyassa byāpanato vuttaṃ. Tenāha ‘‘sabbo kāyo sukhokkanto hotī’’ti. Paṇītarūpaphuṭṭhasarīrassa sukhokkantakāyattā kuto dukkhuppatti visamāsanupatāpādināti āha ‘‘paṭipakkhena avihatattā’’ti. Vitakkavicārapaccayepīti pi-saddo aṭṭhānappayutto, so ‘‘pahīnassā’’ti ettha ānetvā sambandhitabbo. Pahīnassapi domanassindriyassāti idañca ‘‘siyā uppattī’’ti iminā sambandhitabbaṃ. Etanti domanassindriyaṃ. ‘‘Uppajjatī’’ti iminā sambandho. ‘‘Tassa mayhaṃ aticiraṃ vitakkayato vicārayato kāyopi kilami, cittampi ūhaññī’’ti vacanato kāyacittakhedānaṃ vitakkavicārapaccayatā veditabbā. Vitakkavicārabhāveti ettha ‘‘uppajjati domanassindriya’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Tatthassa siyā uppattīti tattha dutiyajjhānūpacāre assa pahīnassapi domanassindriyassa uppatti bhaveyya.

ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဈာန်တို့၌သာလျှင် ချုပ်ခြင်းကို ဟောတော်မူသနည်းဟူသော စကားဖြင့် စပ်ရမည်။ 'အဘယ်အရပ်၌ ဒုက္ခိန္ဒြေ ဖြစ်သနည်း' ဟူသည် မိမိ၏ အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မပယ်ခွာအပ်သေးသော ဒုက္ခိန္ဒြေကို ဆိုသည်။ 'အဘယ်အရပ်၌ အကြွင်းမဲ့ ချုပ်သနည်း' ဟူသည် ချုပ်ရာအရပ် သို့မဟုတ် ချုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'အဘယ်အရပ်၌' ဟူသော အမေး၌လည်းကောင်း၊ 'ဤအရပ်၌' ဟူသော အဖြေ၌လည်းကောင်း သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) ကို အကြောင်းဟူသော အနက်၌ ရှုအပ်၏။ ဈာန်၏ အာနုဘော်အကြောင်းကြောင့် နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်သော ဒုက္ခိန္ဒြေသည် အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်း၏ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ အတိသယနိရောဓဟူသည် ကောင်းစွာ ပယ်ခြင်း၊ ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းကို ဆိုသည်။ နိရောဓဟူသည် ပယ်ခြင်းမျှကိုသာ ဆိုသည်မဟုတ်။ 'နာနာဝဇ္ဇန' ဟူသည် အကြင်အာဝဇ္ဇန်းဖြင့် အပ္ပနာဝီထိဖြစ်၏၊ ထိုမှပြားသော သို့မဟုတ် တပါးမကသော အာဝဇ္ဇန်းရှိသော ဥပစာကို ဆိုသည်။ အပ္ပနာဝီထိ၌ ဥပစာသည် တစ်ခုတည်းသော အာဝဇ္ဇန်းရှိ၏၊ အခြားသော ဥပစာသည် အကြိမ်များစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် တပါးမကသော အာဝဇ္ဇန်းရှိ၏။ မညီမညွတ် ထိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသည် ဝိသမာသနုပတာပ မည်၏။ 'ပီတိဖရဏ' ဟူသည် ပီတိဖြင့် ပျံ့နှံ့စိမ့်ဝင်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သောရုပ်တို့၏ ကိုယ်၌ ပျံ့နှံ့ခြင်းကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'တစ်ကိုယ်လုံးသည် သုခသက်ဝင်သည်ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ မွန်မြတ်သောရုပ်နှင့် တွေ့ထိရသဖြင့် ချမ်းသာသက်ဝင်သော ကိုယ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဝိသမာသနုပတာပစသည်ဖြင့် ဒုက္ခဖြစ်ခြင်းသည် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့သောကြောင့် 'ဆန့်ကျင်ဘက်တရားက မဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့်' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ဝိတက္ကဝိစာရပစ္စယေပိ' ဟူသော ပုဒ်၌ ပိသဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သော နေရာ၌ ယှဉ်စပ်လျက်ရှိ၏။ ထိုပိသဒ္ဒါကို 'ပဟီနဿ' ဟူသော ဤပုဒ်သို့ ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။ 'ပဟီနဿပိ ဒေါမနဿိန္ဒြ意သဿ' ဟူသော ဤပုဒ်ကိုလည်း 'သိယာ ဥပ္ပတ္တိ' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်အပ်၏။ ဧတံ ဟူသည် ဒေါမနဿိန္ဒြေကို ဆိုသည်။ 'ဥပ္ပဇ္ဇတိ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ရမည်။ 'ရှည်မြင့်စွာ စဉ်းစားဆင်ခြင်နေသော ငါ့အား ကိုယ်သည်လည်း ပင်ပန်း၏၊ စိတ်သည်လည်း ညှိုးငယ်၏' ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ ကိုယ်စိတ် ပင်ပန်းခြင်းသည် ဝိတက်ဝိစာရ အကြောင်းရှိသည်ကို သိအပ်၏။ 'ဝိတက္ကဝိစာရဘာဝေ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ' ဟူ၍ ဆောင်ယူကာ စပ်အပ်၏။ 'တတ္ထဿ သိယာ ဥပ္ပတ္တိ' ဟူသည် ထိုဒုတိယဈာန်၏ ဥပစာရ၌ ထိုပယ်အပ်ပြီးသော ဒေါမနဿိန္ဒြေ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Ettha ca yadeke vadanti ‘‘tatthassa siyā uppattīti vadantena jhānalābhīnampi domanassuppatti atthīti dassitaṃ hoti, tena ca anīvaraṇasabhāvo lobho viya dosopi atthīti dīpeti. Na hi dosena vinā domanassaṃ pavattati, na cettha paṭṭhānapāḷiyā virodho cintetabbo. Yasmā tattha parihīnajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ domanassaṃ dassitaṃ, aparihīnajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjamānassa domanassassa asambhavato jhānalābhīnaṃ sabbaso domanassaṃ nuppajjatīti ca na sakkā [Pg.378] vattuṃ aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā, na heva kho so parihīnajjhāno ahosī’’ti, taṃ ayuttaṃ anīvaraṇasabhāvassa domanassassa abhāvato. Yadi siyā, rūpārūpāvacarasattānampi uppajjeyya, na ca uppajjati. Tathā hi āruppe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇantiādīsu byāpādakukkuccanīvaraṇāni anuddhaṭāni, na cettha anīvaraṇatāpariyāyo kāmacchandādīnampi anīvaraṇānaṃyeva nīvaraṇasadisatāya nīvaraṇapariyāyassa vuttattā. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘aṭṭhasamāpattilābhino api tassa uppannattā’’ti, tampi akāraṇaṃ uppajjamānena ca domanassena jhānato parihāyanato. Lahukena pana paccayena parihīnaṃ tādisā naṃ appakasireneva paṭipākatikaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tatthassa siyā uppattī’’ti idaṃ pana parikappanavacanaṃ upacārakkhaṇe domanassassa appahīnabhāvadassanatthaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na tveva antoappanāya’’nti. Yadi pana tadā domanassaṃ uppajjeyya, paṭhamajjhānampissa parihīnamevāti daṭṭhabbaṃ. Pahīnampi somanassindriyaṃ pīti viya na dūreti katvā ‘‘āsannattā’’ti vuttaṃ. Nānāvajjanūpacāre pahīnampi pahānaṅgaṃ paṭipakkhena avihatattā antarantarā uppajjeyya vāti imamatthaṃ dassento ‘‘appanāppattāyā’’tiādimāha. Tādisāya āsevanāya icchitabbattā yathā maggavīthito pubbe dve tayo javanavārā sadisānupassanāva pavattanti, evamidhāpi appanāvārato pubbe dve tayo javanavārā upekkhāsahagatāva pavattantīti vadanti.

ဤ၌ အချို့သောသူတို့က 'ထိုသမာပတ်၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဒေါမနဿ ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြင့် ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ဒေါမနဿဖြစ်ခြင်း ရှိသည်ကို ပြရာရောက်၏။ ထို့ကြောင့် နီဝရဏသဘော မဟုတ်သော လောဘကဲ့သို့ ဒေါသသည်လည်း ရှိ၏ဟု ပြရာရောက်၏။ ဒေါသနှင့် ကင်း၍ ဒေါမနဿသည် မဖြစ်။ ဤ၌ ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သည်ဟု မကြံဆအပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပဋ္ဌာန်းပါဠိ၌ ယုတ်လျော့သော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿကို ပြတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မယုတ်မလျော့သော ဈာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အလုံးစုံသော ဒေါမနဿသည် မဖြစ်ပေါ်ဟု မဆိုသာ၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ကို ရသောပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း ဒေါမနဿ ဖြစ်ပေါ်ဖူးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ယုတ်လျော့သော ဈာန်ရှိသူသာလျှင် မဟုတ်ပေ' ဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ နီဝရဏသဘော မဟုတ်သော ဒေါသ၏ မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ရှိခဲ့ပါမူ ရူပါဝစရ အရူပါဝစရ သတ္တဝါတို့အားလည်း ဒေါမနဿ ဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော်လည်း မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ထို့ပြင် အရူပဘုံ၌ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို အကြောင်းပြု၍ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ၊ ဥဒ္ဓစ္စနီဝရဏ၊ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ ဗျာပါဒနီဝရဏနှင့် ကုက္ကုစ္စနီဝရဏတို့ကို မပယ်အပ်သေးဘဲ ရှိကုန်၏။ ဤဘုံ၌ နီဝရဏ မဟုတ်သောသဘောဟု တားမြစ်ခြင်းသည် မရှိ။ ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့သည်လည်း နီဝရဏ မဟုတ်သော်လည်း နီဝရဏနှင့် တူသောကြောင့် နီဝရဏအမည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ရသူအားလည်း ဒေါမနဿဖြစ်ဖူး၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း အကြောင်းမဟုတ်။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿကြောင့် ဈာန်မှ ယုတ်လျော့တတ်သောကြောင့်တည်း။ သို့သော်လည်း အနည်းငယ်သော အကြောင်းကြောင့် ယုတ်လျော့သွားသော်လည်း ထိုသို့သောပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မပင်မပန်းဘဲ တစ်ဖန် ပြန်လည်ရရှိအောင် ပြုလုပ်နိုင်သည်ဟု ရှုအပ်၏။ 'ထိုသမာပတ်၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်ရာ၏' ဟူသော ဤစကားသည်ကား ဥပစာအခိုက်အတန့်၌သာလျှင် ဒေါမနဿကို အကြွင်းမဲ့ မပယ်ရသေးသည်ကို ပြခြင်းငှာ ကြံဆ၍ ဆိုသော စကားမျှသာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'အပ္ပနာအတွင်း၌မူ မဟုတ်' ဟု ဟောတော်မူ၏။ အကယ်၍ ထိုအခါ၌ ဒေါမနဿ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါမူ ပထမဈာန်သည်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ယုတ်လျော့သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ရှုအပ်၏။ ပယ်အပ်ပြီးသော သောမနဿိန္ဒြေသည် ပီတိကဲ့သို့ အဝေး၌ မဟုတ်ဟု နှလုံးသွင်း၍ 'အနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့်' ဟု ဆိုအပ်၏။ နာနာဝဇ္ဇနဥပစာရ၌ ပယ်အပ်ပြီးသော်လည်း ပယ်ခြင်း၏ အင်္ဂါဖြစ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားဖြင့် မပယ်ရသေးသောကြောင့် အကြားအကြား၌ ဖြစ်ပေါ်ရာ၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အပ္ပနာသို့ ရောက်သောသူအား' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုသို့သော အာသေဝနကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် မဂ်ဝီထိမတိုင်မီ ရှေး၌ ဖြစ်ပေါ်သော နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်သော ဇောဝါရတို့သည် တူညီသော ဝိပဿနာဇောတို့သာ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ဤအပ္ပနာဝါရမတိုင်မီ ရှေး၌လည်း နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်သော ဇောဝါရတို့သည် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Samāharīti samānesi, saṅgahetvā abhāsīti attho. Sukhumāti sukhadukkhāni viya anoḷārikattā avibhūtatāya sukhumā, tato eva anuminitabbasabhāvattā dubbiññeyyā. Duṭṭhassāti duṭṭhapayogassa, duddamassāti attho. Sakkā hoti esā gāhayitunti aññāpohananayena sakkā gāhayitunti adhippāyo. Adukkhamasukhāya cetovimuttiyāti idameva catutthaṃ jhānaṃ daṭṭhabbaṃ. Paccayadassanatthanti adhigamassa upāyabhūtapaccayadassanatthaṃ. Tenāha ‘‘dukkhappahānādayo hi tassā paccayā’’ti. Dukkhappahānādayoti ca sopacārā paṭhamajjhānādayovettha adhippetā. Pahīnāti vuttāti ‘‘pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā’’ti (ma. ni. 3.147; saṃ. ni. 5.1021) vuttattā. Etāti sukhādayo vedanā. Sukhaṃ [Pg.379] somanassassa paccayoti vasanagandhālepanapupphābharaṇasamālepanādinibbattaṃ kāyikasukhaṃ somanassassa paccayo. ‘‘Sukhāya kho, āvuso visākha vedanāya, rāgānusayo anusetī’’ti (ma. ni. 1.465) vacanato āha ‘‘somanassaṃ rāgassa paccayo’’ti. ‘‘Dukkhāya kho, āvuso visākha, vedanāya paṭighānusayo anusetī’’ti vacanato vuttaṃ ‘‘domanassaṃ dosassa paccayo’’ti. Sukhādighātenāti sukhādīnaṃ pahānena.

သမာဟရိ ဟူသည် သိမ်းဆည်း၏၊ ပေါင်းစု၍ ဟောတော်မူ၏ ဟု အနက်ရသည်။ သုခုမာ ဟူသည် သုခ ဒုက္ခတို့ကဲ့သို့ အကြမ်းစား မဟုတ်သဖြင့် မထင်ရှားသောကြောင့် သိမ်မွေ့လှ၏၊ ထိုသို့ သိမ်မွေ့သောကြောင့်ပင် မှန်းဆရုံမျှဖြင့် သိအပ်သော သဘောရှိသဖြင့် သိနိုင်ခဲ၏။ ဒုဋ္ဌဿ ဟူသည် ဖျက်ဆီးသော လုံ့လရှိသော၊ ဆုံးမရခက်သောသူအားဟု အနက်ရသည်။ သက္ကာ ဟောတိ ဧသာ ဂါဟယိတုံ ဟူသည် အခြားသော နွားပျက်ကို ဖမ်းသောနည်းဖြင့် ဖမ်းခြင်းငှာ တတ်ကောင်း၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဒုက္ခမသုခါယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဟူသည် ဤစတုတ္ထဈာန်ကိုပင် ရှုအပ်၏။ ပစ္စယဒဿနတ္ထံ ဟူသည် ရရှိခြင်း၏ ဥပါယ်ဖြစ်သော အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဒုက္ခကို ပယ်ခြင်းစသည်တို့သည် ထိုစတုတ္ထဈာန်၏ အကြောင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဒုက္ခပ္ပဟာနာဒယော ဟူသော ပုဒ်၌ ဥပစာရနှင့်တကွသော ပထမဈာန်စသည်တို့ကိုသာ ဤ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ပဟီနာ ဟု ဟောတော်မူခြင်းသည် 'ငါးပါးသော အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့၏ ကုန်ခြင်းကြောင့်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဧတာ ဟူသည် သုခစသော ဝေဒနာတို့ကို ဆိုသည်။ သုခသည် သောမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်၏ ဟူသည် နေရာထိုင်ခင်း၊ နံ့သာခြယ်သခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ လိမ်းကျံခြင်းစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်တိုင်မှီ၍ ဖြစ်သော သုခသည် သောမနဿ၏ အကြောင်းတည်း။ 'ငါ့သျှင် ဝိသာခ၊ သုခဝေဒနာ၌ ရာဂါနုသယ ကိန်းအောင်း၏' ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ 'သောမနဿသည် ရာဂ၏ အကြောင်းဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ငါ့သျှင် ဝိသာခ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၌ ပဋိဃာနုသယ ကိန်းအောင်း၏' ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ 'ဒေါမနဿသည် ဒေါသ၏ အကြောင်းဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ သုခါဒိဃာတေန ဟူသည် သုခစသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

Adukkhamasukhanti ettha na dukkhanti adukkhaṃ, dukkhavidūraṃ. Yasmā tattha dukkhaṃ natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘dukkhābhāvenā’’ti. Asukhanti etthāpi eseva nayo. Etenāti dukkhasukhapaṭikkhepavacanena. Paṭipakkhabhūtanti idaṃ idha tatiyavedanāya dukkhādīnaṃ samatikkamavasena pattabbattā vuttaṃ, na kusalākusalānaṃ viya ujuvipaccanīkatāya. Iṭṭhāniṭṭhaviparītānubhavanalakkhaṇāti iṭṭhāniṭṭhaviparītassa majjhattārammaṇassa, iṭṭhāniṭṭhaviparītaṃ vā majjhattākārena anubhavanalakkhaṇā. Tato eva majjhattarasā. Avibhūtapaccupaṭṭhānāti sukhadukkhāni viya na vibhūtākārā piṭṭhipāsāṇe migagatamaggo viya tehi anumātabbāvibhūtākāropaṭṭhānā. Sukhanirodho nāma idha catutthajjhānūpacāro, so padaṭṭhānaṃ etissāti sukhanirodhapadaṭṭhānā. Upekkhāsatipārisuddhinti purimapade uttarapadalopenetaṃ samāsapadanti āha ‘‘upekkhāya janitasatipārisuddhi’’nti. Sabbapaccanīkadhammaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhupekkhāya vattamānāya catutthajjhāne sati sampahaṃsanapaññā viya suparisuddhā suvisadā ca hotīti āha ‘‘satiyā pārisuddhi, sā upekkhāya katā na aññenā’’ti. Yadi tatramajjhattatā idha ‘‘upekkhā’’ti adhippetā, kathaṃ satiyeva pārisuddhāti vuttāti āha ‘‘na kevala’’ntiādi. Satisīsenāti satiṃ uttamaṅgaṃ katvā, padhānaṃ katvāti vuttaṃ hoti.

"အဒုက္ခမသုခံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒုက္ခမဟုတ်သောကြောင့် "အဒုက္ခ" မည်၏၊ ဒုက္ခမှ ကင်းဝေးသော သဘောရှိ၏။ ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ ဒုက္ခသည် မရှိသောကြောင့် "ဒုက္ခမရှိခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အသုခံ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ထိုစကားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသုခ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စကားဖြင့် (ပြဆိုအပ်၏)။ "ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော" ဟူသော ဤစကားကို ဤစတုတ္ထဈာန်၌ တတိယဝေဒနာ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) သည် ဒုက္ခစသည်တို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းအားဖြင့် ရောက်အပ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ကဲ့သို့ ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြုခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ "အလိုရှိအပ် အလိုမရှိအပ်သော အာရုံမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အနုဘဝနလက္ခဏာရှိ၏" ဟူသည်ကား အလိုရှိအပ် အလိုမရှိအပ်သော အာရုံမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အဇ္ဈတ္တအာရုံ၏ (သို့မဟုတ်) အလိုရှိအပ် အလိုမရှိအပ်သော အာရုံမှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်းကို အဇ္ဈတ္တအခြင်းအရာဖြင့် ခံစားခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် လျစ်လျူရှုခြင်း (မဇ္ဈတ္တ) ကိစ္စရှိ၏။ "မထင်ရှားသော ထင်ရှားမှု ရှိ၏" ဟူသည်ကား သုခ ဒုက္ခတို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော အခြင်းအရာမရှိဘဲ ကျောက်ဖျာအပြင်၌ သမင်းသွားသော လမ်းခရီးကဲ့သို့ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် မှန်းဆအပ်သော မထင်ရှားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားခြင်းရှိ၏။ "သုခနိရောဓ" မည်သည် ဤစတုတ္ထဈာန်၏ ဥပစာ ဖြစ်၏။ ထိုဒုက္ခချုပ်ခြင်းသည် ဤဥပစာ၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "သုခနိရောဓပဒဋ္ဌာနာ" မည်၏။ "ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိံ" ဟူသော ရှေးပုဒ်၌ နောက်ပုဒ် ကျေခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ သမတ်ပုဒ် ဖြစ်၏ဟူ၍ "ဥပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ခပ်သိမ်းသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ စင်ကြယ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ငြိမ်းခြင်း၌လည်းကောင်း ကြောင့်ကြမဲ့သော၊ စင်ကြယ်စေတတ်သော ဥပေက္ခာသည် ထင်ရှားရှိသဖြင့် စတုတ္ထဈာန်၌ သတိသည် လွန်စွာဝမ်းမြောက်တတ်သော ပညာကဲ့သို့ အလွန်စင်ကြယ်သည်လည်းကောင်း၊ အလွန်သန့်ရှင်းကြည်လင်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဥပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်၏၊ အခြားတရားကြောင့် မဟုတ်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကယ်၍ ထို၌ မဇ္ဈတ္တတာကို ဤရာ၌ "ဥပေက္ခာ" ဟု အလိုရှိအပ်ပါက အဘယ်ကြောင့် သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းဟူ၍သာ ဆိုအပ်သနည်း ဟူမူ - "န ကေဝလံ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သတိသီသေန" ဟူသည်မှာ သတိကို မြတ်သောအင်္ဂါ ပြု၍၊ သတိကို အဓိက (ပဓာန) ပြု၍ ဆိုလိုသည်။

Evamapi kasmā idheva sati ‘‘upekkhāsatipārisuddhī’’ti vuttāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha heṭṭhā tīsu jhānesu vijjamānāyapi tatramajjhattatāya paccanīkābhibhavanato sahāyapaccayavekallato ca apārisuddhi, tathā taṃsampayuttānaṃ tadabhāvato idha pārisuddhīti imamatthaṃ upamāvasena dassetuṃ ‘‘yathā panā’’tiādi vuttaṃ. Sūriyappabhābhibhavāti sūriyappabhāya abhibhuyyamānattā. Atikkhatāya candalekhā [Pg.380] viya rattipi sommasabhāvā sabhāgāya rattiyameva ca candalekhā samujjalatīti sā tassā saṅgayhatīti dassento ‘‘sommabhāvena ca attano upakārakattena vā sabhāgāya rattiyā’’ti āha. Sesamettha uttānatthameva.

ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အဘယ်ကြောင့် ဤစတုတ္ထဈာန်၌သာလျှင် သတိကို "ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိ" ဟု ဆိုအပ်သနည်းဟူသော မေးခွန်းကို ရည်ညွှန်း၍ "တတ္ထ ကိဉ္စာပိ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ အောက်ဈာန်သုံးပါးတို့တွင် တတြမဇ္ဈတ္တတာသည် ရှိသော်လည်း ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့၏ နှိပ်စက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဖော်ဖြစ်သော ပစ္စည်းချို့တဲ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မစင်ကြယ်ပေ။ ထို့အတူ ထိုဈာန်နှင့် ယှဉ်ဖက်တရားတို့အားလည်း မစင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤစတုတ္ထဈာန်၌မူ ထိုအကြောင်းများ မရှိခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥပမာအားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "ယထာ ပန" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သူရိယပ္ပဘာဘိဘဝါ" ဟူသည်မှာ နေရောင်ခြည်၏ လွှမ်းမိုးအပ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ညဉ့်အခါ၌သာလျှင် လခြမ်းသည် ထွန်းလင်းတောက်ပသကဲ့သို့ ထိုလခြမ်းကို ထိုညဉ့်နှင့် ပေါင်းစပ်၍ ပြလိုရကား "သာယာသော သဘောရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သဘောတူသော ညဉ့်နှင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကြွင်းသောအနက်သည် ဤ၌ ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

Catutthajjhānakathā niṭṭhitā.

စတုတ္ထဈာန်ကထာ ပြီး၏။

Pubbenivāsakathā

ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ။

12. Rūpavirāgabhāvanāvasena pavattaṃ catubbidhampi arūpajjhānaṃ catutthajjhānasaṅgahamevāti āha ‘‘cattāri jhānānī’’ti. Yuttaṃ tāva cittekaggatā bhavokkamanatthatā viya vipassanāpādakatāpi catunnaṃ jhānānaṃ sādhāraṇāti tesaṃ vasena ‘‘cattāri jhānānī’’ti vacanaṃ, abhiññāpādakatā pana nirodhapādakatā ca catutthasseva jhānassa āveṇikā, sā kathaṃ catunnaṃ jhānānaṃ sādhāraṇā vuttāti? Paramparādhiṭṭhānabhāvato. Padaṭṭhānapadaṭṭhānampi hi padaṭṭhānantveva vuccati, kāraṇakāraṇampi kāraṇanti yathā ‘‘tiṇehi bhattaṃ siddha’’nti. Evañca katvā payojananiddese aṭṭhasamāpattiggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti. Cittekaggatatthānīti ittasamādhatthāni, diṭṭhadhammasukhavihāratthānīti attho. Cittekaggatāsīsena hi diṭṭhadhammasukhavihāro vutto, sukkhavipassakakhīṇāsavavasena cetaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘ekaggacittā sukhaṃ divasaṃ viharissāmā’’ti. Bhavokkamanatthānīti bhavesu nibbattiatthāni. Sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā samāpajjanato āha ‘‘sattāhaṃ acittakā hutvā’’ti. Kasmā pana sattāhameva nirodhaṃ samāpajjantīti? Tathākālaparicchedakaraṇato, tañca yebhuyyena āhārūpajīvīnaṃ sattānaṃ upādinnakappavattassa ekadivasaṃ bhuttāhārassa sattāhameva yāpanato.

၁၂. ရူပဝိရာဂဘာဝနာ (ရူပဘဝ၌ ငြီးငွေ့သော ဘာဝနာ) အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော လေးပါးသောအပြားရှိသော အရူပဈာန်ကိုလည်း စတုတ္ထဈာန်၌သာ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် "ဈာန်လေးပါးတို့" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (စိတ္တေkဂ္ဂတာ) သည် ဘဝသို့ ရောက်ခြင်းအကျိုးရှိသကဲ့သို့ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည်လည်း ဈာန်လေးပါးတို့၌ ဆက်စပ်၍ အကျုံးဝင်သဖြင့် ထိုဈာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် "ဈာန်လေးပါးတို့" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော စကားသည် သင့်လျော်ပေ၏။ အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်နှင့် နိရောဓသမာပတ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်တို့သည် စတုတ္ထဈာန်၏သာလျှင် သီးခြားဂုဏ်အရည်အသွေး (အာဝေဏိက) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစတုတ္ထဈာန်ကို အဘယ်ကြောင့် ဈာန်လေးပါးတို့၏ အကျုံးဝင်အဖြစ် မိန့်ဆိုအပ်သနည်းဟူမူ - အဆက်ဆက်သော အခြေခံဖြစ်ခြင်း (ပရမ္ပရာဓိဋ္ဌာန) ကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား နီးကပ်သောအကြောင်း၏ နီးကပ်သောအကြောင်းကိုလည်း "နီးကပ်သောအကြောင်း" (ပဒဋ္ဌာန) ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြောင်း၏အကြောင်းကိုလည်း "အကြောင်း" (ကာရဏ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာသော်ကား "မြက်တို့ကြောင့် ဆွမ်းပြီး၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြုသဖြင့် အကျိုးပြရာ၌ "သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ယူခြင်း" သည် ပြီးမြောက် အောင်မြင်သည် ဖြစ်၏။ "စိတ္တေကဂ္ဂတတ်ထာနိ" ဟူသည်မှာ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း အကျိုးရှိကုန်သော၊ "ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထာနိ" ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းအကျိုးရှိကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းကို အမှူးပြုသဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ နေခြင်းကို သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ တစ်နေ့လုံး ချမ်းသာစွာ နေအံ့" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဘဝေါက္ကမနတ္ထာနိ" ဟူသည်ကား ဘဝတို့၌ ဖြစ်ခြင်းအကျိုး ရှိကုန်သော (ဟု အနက်ရ၏)။ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းကြောင့် "ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး စိတ်မရှိဘဲ ဖြစ်၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံးသာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားကုန်သနည်းဟူမူ - ထိုသို့ ကာလအပိုင်းအခြားကို ပြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ အပိုင်းအခြားပြုခြင်းသည်လည်း များသောအားဖြင့် ကဗဠီကာရာဟာရကို မှဲဝဲ၍ အသက်ရှင်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့အား ဥပါဒိဏ္ဏကရုပ် ဖြစ်သော၊ တစ်ရက်၌ စားအပ်သော အာဟာရသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံးသာ မျှတနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Kā (visuddhi. 2.867-868) panāyaṃ nirodhasamāpatti nāma, ke taṃ samāpajjanti, ke na samāpajjanti, kattha samāpajjanti, kasmā samāpajjanti, kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti? Vuccate – tattha kā panāyaṃ nirodhasamāpatti nāmāti yā anupubbanirodhavasena cittacetasikānaṃ dhammānaṃ appavatti. Ke taṃ samāpajjanti[Pg.381], ke na samāpajjantīti sabbepi puthujjanasotāpannasakadāgāmino sukkhavipassakā ca anāgāmiarahanto na samāpajjanti, aṭṭhasamāpattilābhino pana anāgāmino khīṇāsavā ca samāpajjanti. Kattha samāpajjantīti pañcavokārabhave. Kasmā? Anupubbasamāpattisabbhāvato. Catuvokārabhave pana paṭhamajjhānādīnaṃ uppattiyeva natthi, tasmā na sakkā tattha samāpajjituṃ. Kasmā samāpajjantīti saṅkhārānaṃ pavattibhede ukkaṇṭhitvā ‘‘diṭṭhadhamme acittakā hutvā nirodhaṃ nibbānaṃ patvā sukhaṃ viharissāmā’’ti. Kathañcassā samāpajjanaṃ hotīti samathavipassanāvasena ussakkitvā katapubbakiccassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodhayato evamassā samāpajjanaṃ hoti. Yo hi samathavaseneva ussakkati, so nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yopi vipassanāvaseneva ussakkati, so phalasamāpattiṃ patvā tiṭṭhati. Yo pana ubhayavaseneva ussakkitvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ nirodheti, so taṃ samāpajjatīti ayamettha saṅkhepo.

နိရောဓသမာပတ် မည်သည်ကား အဘယ်နည်း၊ အဘယ်သူတို့သည် ဝင်စားကုန်သနည်း၊ အဘယ်သူတို့သည် မဝင်စားကုန်သနည်း၊ အဘယ်အရပ်၌ ဝင်စားကုန်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဝင်စားကုန်သနည်း၊ ထိုသမာပတ်သို့ ဝင်စားခြင်းသည် အသို့ဖြစ်သနည်း။ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား - ထိုမေးခွန်းတို့တွင် "နိရောဓသမာပတ် မည်သည်ကား အဘယ်နည်း" ဟူသော အမေး၌ - အစဉ်အတိုင်း ချုပ်ခြင်း (အနုပုဗ္ဗနိရောဓ) အားဖြင့် စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့၏ မဖြစ်ခြင်း (ချုပ်ခြင်း) သည် နိရောဓသမာပတ် မည်၏။ "အဘယ်သူတို့သည် ဝင်စား၍၊ အဘယ်သူတို့သည် မဝင်စားကုန်သနည်း" ဟူသော အမေး၌ - အလုံးစုံသော ပုထုဇဉ်၊ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သုက္ခဝိပဿက ဖြစ်ကုန်သော အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း မဝင်စားကုန်။ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ရရှိကုန်သော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင် ဝင်စားကုန်၏။ "အဘယ်အရပ်၌ ဝင်စားကုန်သနည်း" ဟူသော အမေး၌ - ပဉ္စဝေါကာရဘုံ (ရုပ်နာမ်ငါးပါးရှိသောဘုံ) ၌ ဝင်စားကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - အစဉ်အတိုင်း သမာပတ်ကို ဝင်စားနိုင်ခြင်း (အနုပုဗ္ဗသမာပတ်) ရှိသောကြောင့်တည်း။ စတုဝေါကာရဘုံ (အရူပဘုံ) ၌မူ ပထမဈာန် စသည်တို့၏ ဖြစ်ခွင့်ပင် မရှိသဖြင့် ထိုအရူပဘုံ၌ ဝင်စားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ "အဘယ်ကြောင့် ဝင်စားကုန်သနည်း" ဟူသော အမေး၌ - သင်္ခါရတရားတို့၏ အဖြစ်အပျက်၌ ငြီးငွေ့သဖြင့် "မျက်မှောက်ဘဝ၌ စိတ်မရှိဘဲ ဖြစ်၍ စိတ်စေတသိက်တို့၏ ချုပ်ခြင်းဖြစ်သော နိရောဓနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ ချမ်းသာစွာ နေအံ့" ဟု ရည်ရွယ်၍ ဝင်စားကုန်၏။ "ထိုသမာပတ်သို့ ဝင်စားခြင်းသည် အသို့ဖြစ်သနည်း" ဟူသော အမေး၌ - သမထ၊ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် လုံ့လပြု၍ ပြုအပ်သော ပုဗ္ဗကိစ္စ ရှိသောပုဂ္ဂိုလ်သည် နေဝသညာနာသညာယတနစိတ်ကို ချုပ်စေသဖြင့် ဤသို့ ထိုနိရောဓသမာပတ်သို့ ဝင်စားခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမထသက်သက်ဖြင့်သာ လုံ့လပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်သို့ ရောက်၍သာ တည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာသက်သက်ဖြင့်သာ လုံ့လပြုအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဖလသမာပတ်သို့ ရောက်၍သာ တည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမထ၊ ဝိပဿနာ နှစ်ပါးစုံသော အစွမ်းဖြင့် လုံ့လပြု၍ နေဝသညာနာသညာယတနစိတ်ကို ချုပ်စေအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စား၏။ ဤသည်မှာ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်သည်။

Ayaṃ pana vitthāro – idha bhikkhu nirodhaṃ samāpajjitukāmo paṭhamajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre aniccato dukkhato anattato vipassati. Vipassanā ca panesā tividhā saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā phalasamāpattivipassanā nirodhasamāpattivipassanāti. Tattha saṅkhārapariggaṇhanakavipassanā mandā vā tikkhā vā maggassa padaṭṭhānaṃ hotiyeva. Phalasamāpattivipassanā tikkhāva vaṭṭati maggabhāvanāsadisā. Nirodhasamāpattivipassanā pana nātimandanātitikkhā vaṭṭati, tasmā esa nātimandāya nātitikkhāya vipassanāya te saṅkhāre vipassati. Tato dutiyajjhānaṃ…pe… tato viññāṇañcāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha saṅkhāre tatheva vipassati. Atha ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya catubbidhaṃ pubbakiccaṃ karoti nānābaddhaavikopanaṃ saṅghapatimānanaṃ satthupakkosanaṃ addhānaparicchedanti.

ဤအကျဉ်းချုပ်၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကား ဤသို့တည်း။ ဤသာသနာတော်၌ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားလိုသော ရဟန်းသည် ပထမဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုပထမဈာန်မှ ထ၍ ထိုပထမဈာန်၌ ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနတ္တအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာရှု၏။ ထိုဝိပဿနာသည်လည်း သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဏကဝိပဿနာ၊ ဖလသမာပတ္တိဝိပဿနာ၊ နိရောဓသမာပတ္တိဝိပဿနာဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် သင်္ခါရပရိဂ္ဂဟဏကဝိပဿနာသည် ညံ့ဖျင်းသည်ဖြစ်စေ၊ ထက်မြက်သည်ဖြစ်စေ သင့်လျော်သည်သာဖြစ်၍ မဂ်၏နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်၏။ ဖလသမာပတ္တိဝိပဿနာသည် မဂ်ဘာဝနာနှင့်တူသဖြင့် ထက်မြက်မှသာ သင့်လျော်၏။ နိရောဓသမာပတ္တိဝိပဿနာကား အလွန်မညံ့မဖျင်း၊ အလွန်မထက်မြက်မှ သင့်လျော်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသည် အလွန်မညံ့မဖျင်း အလွန်မထက်မြက်သော ထိုဝိပဿနာဖြင့် ထိုပထမဈာန်၌ဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဝိပဿနာရှု၏။ ထိုမှနောက်၌ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို... ထိုမှနောက်၌ ဝိညာဏဉ္စာယတနဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုမှထ၍ ထို၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ထိုနည်းအတူပင် ဝိပဿနာရှု၏။ ထို့နောက် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုမှထ၍ နာနာဗဒ္ဓအဝိကောပန၊ သံဃပဋိမာနန၊ သတ္ထုပက္ကောသန၊ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒ ဟူသော လေးပါးသော ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြု၏။

Tattha nānābaddhaavikopananti yaṃ iminā bhikkhunā saddhiṃ ekābaddhaṃ na hoti, nānābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ pattacīvaraṃ vā mañcapīṭhaṃ vā nivāsagehaṃ vā aññaṃ vā pana yaṃ kiñci parikkhārajātaṃ, taṃ yathā na vikuppati, aggiudakavātacoraundūrādīnaṃ vasena na vinassati, evaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Tatridaṃ adhiṭṭhānavidhānaṃ [Pg.382] ‘‘idañcidañca imasmiṃ sattāhabbhantare mā agginā jhāyatu, mā udakena vuyhatu, mā vātena viddhaṃsatu, mā corehi harīyatu, mā undūrādīhi khajjatū’’ti. Evaṃ adhiṭṭhite taṃ sattāhaṃ tassa na koci parissayo hoti, anadhiṭṭhahato pana aggiādīhi nassati, idaṃ nānābaddhaavikopanaṃ nāma. Yaṃ pana ekābaddhaṃ hoti nivāsanapārupanaṃ vā nisinnāsanaṃ vā, tattha visuṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, samāpattiyeva naṃ rakkhati.

ထိုလေးပါးသော ပုဗ္ဗကိစ္စတို့တွင် နာနာဗဒ္ဓအဝိကောပနဟူသည် ဤရဟန်းနှင့်အတူ တစ်စပ်တည်းမဟုတ်ဘဲ သီးခြားဖြစ်၍ တည်ရှိသော သပိတ်၊ သင်္ကန်း၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် သို့မဟုတ် နေထိုင်ရာကျောင်း သို့မဟုတ် အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော ပရိက္ခရာကို မီး၊ ရေ၊ လေ၊ ခိုးသူ၊ ကြွက်စသည်တို့ကြောင့် မပျက်စီးစေရန် ဓိဋ္ဌာန်အပ်၏။ ထိုဓိဋ္ဌာန်ပုံ အစီအရင်ကား “ဤပရိက္ခရာသည်လည်းကောင်း၊ ဤပရိက္ခရာသည်လည်းကောင်း ဤခုနစ်ရက်အတွင်း၌ မီးဖြင့်မလောင်ပါစေသတည်း၊ ရေဖြင့်မမျောပါစေသတည်း၊ လေဖြင့်မလွင့်ပါစေသတည်း၊ ခိုးသူတို့မခိုးယူပါစေသတည်း၊ ကြွက်စသည်တို့မကိုက်မခဲပါစေသတည်း” ဟု နှလုံးသွင်း ဓိဋ္ဌာန်အပ်၏။ ဤသို့ ဓိဋ္ဌာန်ထားသောအခါ ထိုသူ၏ ထိုထိုပရိက္ခရာအား ထိုခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန်မျှ မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဓိဋ္ဌာန်မထားပါက မီးစသည်တို့ဖြင့် ပျက်စီးနိုင်၏။ ဤသည်ကို နာနာဗဒ္ဓအဝိကောပန (သီးခြားပရိက္ခရာများကို မပျက်စီးအောင် စီမံခြင်း) ဟု ခေါ်၏။ ကိုယ်နှင့်တစ်စပ်တည်းဖြစ်သော ဝတ်လဲတော်သင်္ကန်း၊ ကိုယ်ရုံသင်္ကန်း သို့မဟုတ် ထိုင်သောနေရာ ကျောင်းဆောင်စသည်တို့၌မူကား သီးခြားဓိဋ္ဌာန်ရန် ကိစ္စမရှိပေ။ သမာပတ်ကသာလျှင် ထိုပရိက္ခရာကို စောင့်ရှောက်လေ၏။

Saṅghapatimānananti bhikkhusaṅghassa patimānanaṃ udikkhanaṃ, yāva so bhikkhu āgacchati, tāva saṅghakammassa akaraṇanti attho. Ettha ca patimānanaṃ etassa na pubbakiccaṃ, patimānanāvajjanaṃ pana pubbakiccaṃ. Tasmā evaṃ āvajjitabbaṃ ‘‘sace mayi sattāhaṃ nirodhaṃ samāpajjitvā nisinne saṅgho apalokanakammādīsu kiñcideva kammaṃ kattukāmo hoti, yāva maṃ koci bhikkhu āgantvā na pakkosati, tāvadeva vuṭṭhahissāmī’’ti. Evaṃ katvā samāpanno hi tasmiṃ samaye vuṭṭhahatiyeva. Yo pana evaṃ na karoti, saṅgho ce sannipatitvā taṃ apassanto ‘‘asuko bhikkhu kuhi’’nti pucchitvā ‘‘nirodhaṃ samāpanno’’ti vutte kañci bhikkhuṃ peseti ‘‘taṃ pakkosāhī’’ti, athassa tena bhikkhunā savanūpacāre ṭhatvā ‘‘saṅgho taṃ āvuso patimānetī’’ti vuttamatteyeva vuṭṭhānaṃ hoti. Evaṃ garukā hi saṅghassa āṇā nāma, tasmā taṃ āvajjitvā yathā paṭhamameva vuṭṭhāti, evaṃ samāpajjitabbaṃ.

သံဃပဋိမာနနဟူသည် ဘိက္ခုသံဃာအား မြတ်နိုးခြင်း၊ မျှော်လင့်စောင့်ဆိုင်းခြင်းဖြစ်၍ ထိုရဟန်းမလာမချင်း သံဃကံကို မပြုလုပ်ဘဲ ဆိုင်းငံ့ထားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေရာ၌ သံဃာ၏ မျှော်လင့်စောင့်ဆိုင်းမှုကို ခံရခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ပုဗ္ဗကိစ္စမဟုတ်ဘဲ၊ ထိုသို့ သံဃာက မျှော်လင့်စောင့်ဆိုင်းနိုင်သည်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းကသာ ပုဗ္ဗကိစ္စဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ငါသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စား၍ နေစဉ်အတွင်း သံဃာတော်သည် အပလောကနကံ စသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ကံကိုပြုလိုလျှင် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းသည် ငါ့ထံသို့လာ၍ မခေါ်မချင်း ထိုခဏ၌ပင် ငါသည် သမာပတ်မှ ထအံ့” ဟု နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်အပ်၏။ ဤသို့ နှလုံးသွင်း၍ ဝင်စားသော ရဟန်းသည် ထိုအချိန်ရောက်လျှင် သမာပတ်မှ ထသည်သာတည်း။ ဤသို့ နှလုံးမသွင်းဘဲ ဝင်စားခဲ့သော် သံဃာတော်များ စည်းဝေးကြ၍ ထိုရဟန်းကို မတွေ့သဖြင့် “ဘယ်ရဟန်း ဘယ်မှာလဲ” ဟု မေးမြန်းကြရာ “နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားနေပါသည်” ဟု လျှောက်တင်ကြသောအခါ “ထိုရဟန်းကို သွားရောက်ခေါ်လော့” ဟု တစ်စုံတစ်ဦးသော ရဟန်းကို စေလွှတ်၏။ ထိုအခါ စေလွှတ်အပ်သော ရဟန်းသည် ကြားလောက်သော ဥပစာအရပ်၌ ရပ်၍ “ငါ့ရှင်... သံဃာတော်သည် သင့်ကို မျှော်လင့်စောင့်ဆိုင်းနေပါသည်” ဟု ပြောဆိုကာမျှဖြင့်ပင် ထိုခဏ၌ သမာပတ်မှ ထရ၏။ သံဃာတော်၏ အမိန့်သည် ဤမျှလောက် ကြီးလေးလှသဖြင့် ထိုကိစ္စကို ဆင်ခြင်၍ ရှေးဦးစွာကပင် ထနိုင်အောင် သမာပတ်ကို ဝင်စားအပ်၏။

Satthupakkosananti idhāpi satthupakkosanāvajjanameva imassa pubbakiccaṃ, tasmā tampi evaṃ āvajjitabbaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

သတ္ထုပက္ကောသနဟူသည် ဤနေရာ၌လည်း မြတ်စွာဘုရားက မိမိကို ခေါ်တော်မူလတ္တံ့သည်ကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်းသည်သာ ဤရဟန်း၏ ပုဗ္ဗကိစ္စဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုရားရှင်ခေါ်တော်မူမည့် ကိစ္စကိုလည်း ထိုနည်းအတူပင် ဆင်ခြင်အပ်၏။ ကြွင်းသောအချက်များကို ရှေးနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Addhānaparicchedoti jīvitaddhānassa paricchedo. Iminā bhikkhunā addhānaparicchedesu kusalena bhavitabbaṃ, ‘‘attano āyusaṅkhārā sattāhaṃ pavattissanti na pavattissantī’’ti āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Sace hi sattāhabbhantare nirujjhanake āyusaṅkhāre anāvajjitvāva samāpajjati, tassa nirodhasamāpatti maraṇaṃ paṭibāhituṃ na sakkoti, antonirodhe maraṇassa natthitāya antarāva samāpattito vuṭṭhāti, tasmā etaṃ āvajjitvāva samāpajjitabbaṃ. Avasesañhi anāvajjitumpi vaṭṭati, idaṃ pana āvajjitabbamevāti vuttaṃ. So evaṃ ākiñcaññāyatanaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya idaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, athekaṃ vā dve vā cittavāre atikkamitvā acittako hoti, nirodhaṃ phusati[Pg.383]. Kasmā panassa dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti? Nirodhassa payogattā. Idañhi imassa bhikkhuno dve samathavipassanādhamme yuganaddhe katvā aṭṭhasamāpattiārohanaṃ anupubbanirodhassa payogo, na nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyāti nirodhassa payogattā dvinnaṃ cittānaṃ upari cittāni na pavattantīti.

အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒဟူသည် ဇီဝိတအဆုံးအပိုင်းအခြား (သက်တမ်း) ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤရဟန်းသည် သက်တမ်းအပိုင်းအခြားကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်ရမည်။ “မိမိ၏ အာယုသင်္ခါရသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး တည်တံ့နိုင်မည်လော၊ မတည်တံ့နိုင်ဘဲ ချုပ်လတ္တံ့လော” ဟု ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းပြီးမှသာ သမာပတ်ကို ဝင်စားအပ်၏။ အကယ်၍ ခုနစ်ရက်အတွင်း ချုပ်ပျက်မည့် အာယုသင်္ခါရကို ဆင်ခြင်နှလုံးမသွင်းဘဲ ဝင်စားခဲ့လျှင် ထိုရဟန်းအား နိရောဓသမာပတ်သည် သေခြင်းတရားကို မတားဆီးနိုင်ပေ။ နိရောဓသမာပတ်အတွင်း၌ သေခြင်းတရား မရှိနိုင်သဖြင့် ထိုသေရမည့် အကြားကာလ၌သာလျှင် သမာပတ်မှ ထရ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအာယုသင်္ခါရကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းပြီးမှသာလျှင် သမာပတ်ကို ဝင်စားအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ကြွင်းသော ပုဗ္ဗကိစ္စသုံးပါးကို မဆင်ခြင်သော်လည်း အပ်၏၊ ဤအာယုသင်္ခါရကိုမူကား ဆင်ခြင်ရမည်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုမှထ၍ ဤလေးပါးသော ပုဗ္ဗကိစ္စကို ပြုပြီးမှ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ဝင်စား၏။ ထို့နောက် တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်သော စိတ်၏ဖြစ်စဉ်ဝါရတို့ကို လွန်ပြီးလျှင် စိတ်မရှိတော့ဘဲ နိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုရဟန်းအား စိတ်နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ပြီးနောက် အထက်၌ စိတ်များ ဆက်လက်မဖြစ်သနည်းဟူမူ နိရောဓ၏ အားထုတ်မှု (ပယောဂ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤရဟန်းအား သမထ၊ ဝိပဿနာ တရားနှစ်ပါးကို အစုံပြု၍ အဋ္ဌသမာပတ်သို့ အဆင့်ဆင့်တက်ခြင်းသည် အစဉ်အတိုင်း ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏ အားထုတ်မှုသာ ဖြစ်၏၊ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်၏ အားထုတ်မှုမဟုတ်သောကြောင့်၊ နိရောဓ၏ အားထုတ်မှုကြောင့် စိတ်နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ပြီးနောက် အထက်၌ စိတ်များ ဆက်လက်၍ မဖြစ်တော့ပေ။

Yasmā bodhisattena bodhimaṇḍupasaṅkamanato pubbepi carimabhave catutthajjhānaṃ nibbattitapubbaṃ, tadā pana taṃ nibbattitamattameva ahosi, na vipassanādipādakaṃ. Tasmā ‘‘bodhirukkhamūle nibbattita’’nti tato visesetvā vuttaṃ. Vipassanāpādakanti vipassanārambhe vipassanāya pādakaṃ. Abhiññāpādakanti etthāpi eseva nayo. Buddhānañhi paṭhamārambhe eva pādakajjhānena payojanaṃ ahosi, na tato paraṃ uparimaggādhigamaphalasamāpattiabhiññāvaḷañjanādiatthaṃ. Abhisambodhisamadhigamato paṭṭhāya hi sabbaṃ ñāṇasamādhikiccaṃ ākaṅkhāmattapaṭibaddhamevāti. Sabbakiccasādhakanti anupubbavihārādisabbakiccasādhakaṃ. Sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakanti ettha vipassanābhiññāpādakattā eva catutthassa jhānassa bhagavato sabbalokiyalokuttaraguṇadāyakatā veditabbā. Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi maggañāṇaṃ taṃpadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ abhisambodhi, tadadhigamasamakālameva ca bhagavato sabbe buddhaguṇā hatthagatā ahesuṃ, catutthajjhānasannissayo ca maggādhigamoti.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဘုရားအလောင်းတော်သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူရန် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ကြွတော်မမူမီ နောက်ဆုံးဘဝ၌လည်း စတုတ္ထဈာန်ကို ရှေးဦးစွာ ဖြစ်စေတော်မူဖူး၏။ သို့သော် ထိုအချိန်၌ ဖြစ်စေအပ်သော ထိုစတုတ္ထဈာန်သည် ဖြစ်ကာမျှသာ ဖြစ်ပြီး ဝိပဿနာအစရှိသည်တို့၏ အခြေခံမဖြစ်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် “ဗောဓိပင်ရင်း၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏” ဟု ထိုရှေးဦးဖြစ်သော သမာပတ်ထက် အထူးပြု၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဝိပဿနာပါဒကဟူသည် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ရာ၌ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံ ဖြစ်၏။ အဘိညာပါဒကဟူရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဘုရားရှင်တို့အား ရှေးဦးစွာ အားထုတ်စအခါ၌သာ အခြေခံဈာန်နှင့် အသုံးချရန် အကျိုးရှိ၏။ ထိုမှတစ်ပါး အထက်မဂ်ကိုရခြင်း၊ ဖလသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်း၊ အဘိညာဉ်ကို သုံးဆောင်ခြင်းစသော အကျိုးငှာ အသုံးမဝင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရတော်မူသည်မှစ၍ ခပ်သိမ်းသော ဉာဏသမာဓိကိစ္စသည် အလိုရှိရုံမျှဖြင့် ပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သဗ္ဗကိစ္စသာဓကဟူသည် အစဉ်အတိုင်း နေခြင်းစသော ခပ်သိမ်းသော ကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်၏။ သဗ္ဗလောကိယလောကုတ္တရဂုဏဒါယကဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဝိပဿနာနှင့် အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စတုတ္ထဈာန်အား ခပ်သိမ်းသော လောကီလောကုတ္တရာ ကျေးဇူးတရားတို့ကို ပေးစွမ်းနိုင်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော မဂ်ဉာဏ်နှင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကိုလည်း ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏။ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ရတော်မူသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ကာလ၌ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားဂုဏ်တော်တို့သည် လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကုန်၏။ မဂ်ဉာဏ်ကို ရရှိခြင်းသည်လည်း စတုတ္ထဈာန်လျှင် မှီရာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Catutthaṃ jhānaṃ upasampajja vihāsi’’nti vatvā ‘‘so’’ti vuttattā āha ‘‘so aha’’nti. Evaṃ samāhiteti ettha evaṃ-saddo heṭṭhā jhānattayādhigamapaṭipāṭisiddhassa catutthajjhānasamādhānassa nidassanatthoti āha ‘‘evanti catutthajjhānakkamanidassanameta’’nti. Catutthajjhānassa tassa ca adhigamamaggassa nidassanaṃ, yena samādhānānukkamena catutthajjhānasamādhi laddho, tadubhayanidassananti attho. Tenāha ‘‘iminā…pe… vuttaṃ hotī’’ti. Tattha iminā kamenāti iminā paṭhamajjhānādhigamādinā kamena. Yadipi ‘‘eva’’nti idaṃ āgamanasamādhinā saddhiṃ catutthajjhānasamādhānaṃ dīpeti, satipārisuddhisamādhi eva pana iddhiyā adhiṭṭhānabhāvato padhānanti āha ‘‘catutthajjhānasamādhinā samāhite’’ti. Sabbapaccanīkadhammupakkilesaparisuddhāya paccanīkasamanepi abyāvaṭāya pārisuddhupekkhāya vattamānāya [Pg.384] catutthajjhānaṃ taṃsampayuttā ca dhammā suparisuddhā suvisadā ca honti, satisīsena pana tattha desanā katāti āha ‘‘upekkhāsatipārisuddhibhāvena parisuddhe’’ti, upekkhāya janitasatipārisuddhisambhavenāti attho. Parisuddhiyā eva paccayavisesena pavattiviseso pariyodātatā sudhantasuvaṇṇassa nighaṃsanena pabhassaratā viyāti āha ‘‘parisuddhattāyeva pariyodāte, pabhassareti vuttaṃ hotī’’ti.

“စတုတ္ထဈာန်ကို ရယူ၍ နေ၏” ဟု ဆိုပြီးနောက် “ထိုသူ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် “ထိုငါသည်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဤသို့ တည်ကြည်သော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဧဝံ” (ဤသို့) ဟူသော သဒ္ဒါသည် အောက်၌ ဈာန်သုံးပါးကို ရခြင်းအစဉ်ဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော စတုတ္ထဈာန်သမာဓိကို ပြခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ဟူသည် စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအစဉ်ကို ပြခြင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စတုတ္ထဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်ကို ရခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြခြင်းဖြစ်၏။ အကြင်သမာဓိအစဉ်ဖြင့် စတုတ္ထဈာန်သမာဓိကို ရအပ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပြခြင်းဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤ...ဖြင့်... ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၌ “ဤအစဉ်ဖြင့်” ဟူသည် ဤပထမဈာန်ကို ရခြင်းအစရှိသော အစဉ်ဖြင့် ဟူလို။ “ဧဝံ” ဟူသော ဤပုဒ်သည် အာဂမသမာဓိနှင့်တကွ စတုတ္ထဈာန်သမာဓိကို ပြသော်လည်း၊ သတိကြောင့် စင်ကြယ်သော သမာဓိသည်သာ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း (အဓိဋ္ဌာန်) ၏ အခြေခံအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အဓိကပမာဏဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “စတုတ္ထဈာန်သမာဓိဖြင့် တည်ကြည်အပ်သော” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတည်းဟူသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုအားလုံးမှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်း၌ ကြောင့်ကြမရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သောဥပေက္ခာ ဖြစ်ပေါ်နေလတ်သော်၊ စတုတ္ထဈာန်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုစတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်ဘက်ဖြစ်သော တရားတို့သည်လည်းကောင်း ကောင်းစွာစင်ကြယ်ကုန်၏၊ အလွန်သန့်ရှင်းကုန်၏။ သို့ရာတွင် သတိကို ဦးထိပ်ထား၍ ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ တရားပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ဥပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်သော သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် စင်ကြယ်သော” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သတိ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသဘောရှိသော ဟု အနက်ရ၏။ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် အကြောင်းအထူးအားဖြင့် ထူးခြားစွာဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ပရိယောဒါတတာ (ဖြူစင်သည်၏အဖြစ်) ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်သောရွှေကို သွေးခြင်းဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အရောင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “စင်ကြယ်သောကြောင့်သာလျှင် ဖြူစင်တောက်ပ၏ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Sukhādīnaṃ paccayānaṃ ghātenāti sukhasomanassānaṃ dukkhadomanassānañca yathākkamaṃ rāgadosapaccayānaṃ vikkhambhanena. ‘‘Sukhaṃ somanassassa paccayo, somanassaṃ rāgassa, dukkhaṃ domanassassa paccayo, domanassaṃ dosassā’’ti vuttaṃ. Yathā rāgādayo cetaso malāsucibhāvena ‘‘aṅgaṇānī’’ti vuccanti, evaṃ upagantvā kilesanaṭṭhena upakkilesāti āha ‘‘anaṅgaṇattā eva ca vigatupakkilese’’ti. Tenāha ‘‘aṅgaṇena hi cittaṃ upakkilissatī’’ti, vibādhīyati upatāpīyatīti attho. Subhāvitattāti paguṇabhāvāpādanena suṭṭhu bhāvitattā. Tenāha ‘‘vasībhāvappatte’’ti, āvajjanādinā pañcadhā cuddasavidhena vā paridamanena vasaṃ vattituṃ upagateti attho. Vase vattamānañhi cittaṃ mudūti vuccatīti vase vattamānaṃ cittaṃ paguṇabhāvāpattiyā suparimadditaṃ viya cammaṃ suparikammakatā viya ca lākhā mudūti vuccati. Kammakkhameti vikubbanādiiddhikammakkhame. Tadubhayanti mudutākammaniyadvayaṃ.

“ချမ်းသာအစရှိသော အကြောင်းတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်” ဟူသည်ကား ချမ်းသာ၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲ၊ နှလုံးမသာယာခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ရာဂ၊ ဒေါသတို့၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းမှ ဖယ်ရှားသဖြင့် ဖြစ်၏။ “ချမ်းသာသည် သောမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ သောမနဿသည် ရာဂ၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ဆင်းရဲသည် ဒေါမနဿ၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ ဒေါမနဿသည် ဒေါသ၏ အကြောင်းဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရာဂအစရှိသည်တို့ကို စိတ်၏ အညစ်အကြေး မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် “အင်္ဂဏ” (ကိလေသာမြူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်ကို ပူပန်ညစ်ညူးစေတတ်သောကြောင့် ဥပက္ကိလေသာမည်၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာမြူမရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ကင်းသော ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ကိလေသာမြူဖြင့် စိတ်သည် ညစ်ညူးတတ်၏၊ ညှဉ်းဆဲအပ်၏၊ ပူပန်စေအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ကောင်းစွာပွားများအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်” ဟူသည်မှာ လေ့လာကျွမ်းကျင်သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေသဖြင့် ကောင်းစွာပွားများအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝသီဘော်သို့ ရောက်သော” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော ငါးပါးသောအပြားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပြားဖြင့် ဆုံးမခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလိုသို့ လိုက်လေပြီးသော် ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ “မိမိအလိုသို့ လိုက်သောစိတ်ကို နူးညံ့သည်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ မိမိအလိုသို့ လိုက်သောစိတ်ကို လေ့လာကျွမ်းကျင်သောအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာနယ်အပ်သော သားရေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော ချိပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း နူးညံ့သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ “အမှုခန့်သော” ဟူသည်ကား ဝိကုဗ္ဗနအစရှိသော တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းလုပ်ငန်း၌ ထိုက်တန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုနှစ်ပါးစုံ” ဟူသည်မှာ နူးညံ့ခြင်းနှင့် အမှုခန့်ခြင်း ဤနှစ်ပါးစုံကို ဆိုလိုသည်။

Nāhantiādīsu (a. ni. aṭṭha. 1.1.1) na-kāro paṭisedhattho. Ahanti satthā attānaṃ niddisati. Bhikkhaveti bhikkhū ālapati. Aññanti idāni vuccamānacittato aññaṃ. Ekadhammampīti ekampi sabhāvadhammaṃ. Na samanupassāmīti sambandho. Ayañhettha attho – ahaṃ, bhikkhave, sabbaññutaññāṇena olokentopi aññaṃ ekadhammampi na samanupassāmi, yaṃ vasībhāvāpādanena bhāvitaṃ tathā punappunaṃ karaṇena bahulīkataṃ evaṃ savisesamudubhāvappattiyā mudu kammakkhamatāya kammaniyañca hoti yathā idaṃ cittanti. Idaṃ cittanti ca attano tesañca paccakkhatāya evamāha.

“နာဟံ” အစရှိသောပုဒ်တို့၌ “န” ကာရသည် တားမြစ်ခြင်း (ပဋိသေဓ) အနက်ရှိ၏။ “အဟံ” ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိကိုယ်တော်တိုင်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ “ဘိက္ခဝေ” ဟူသည်ကား ရဟန်းတို့ကို ခေါ်တော်မူခြင်းဖြစ်၏။ “အညံ” ဟူသည်ကား ယခုဆိုလတ္တံ့သော စိတ်မှတစ်ပါး အခြားသော။ “ဧကဓမ္မမ္ပိ” ဟူသည်ကား တစ်ခုတည်းသော သဘာဝတရားကိုမျှလည်း။ “ငါမမြင်” ဟု စပ်တိုက်အပ်၏။ ဤ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား— “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ကြည့်ရှုဆင်ခြင်သော်လည်း ဤစိတ်ကဲ့သို့ ဝသီဘော်သို့ ရောက်စေသဖြင့် ပွားများအပ်၊ ထပ်တလဲလဲ ပြုလုပ်အပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်အပ်သဖြင့် ဤသို့ ထူးခြားသော နူးညံ့ခြင်းသို့ ရောက်၍ နူးညံ့ကာ အမှုခန့်သည် ဖြစ်တတ်သော အခြားတစ်ခုတည်းသော တရားကိုမျှ ငါမမြင်” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤစိတ်” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းမှာ မိမိ၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ထင်ထင် သိမြင်နိုင်သောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Yathā yathāvuttā parisuddhatādayo na vigacchanti, evaṃ subhāvitaṃ cittaṃ tattha avaṭṭhitaṃ idha ‘‘ṭhitaṃ āneñjappatta’’nti ca vuttanti āha ‘‘etesu parisuddhabhāvādīsu [Pg.385] ṭhitattā ṭhite, ṭhitattāyeva āneñjappatte’’ti. Yathā mudukammaññatā vasībhāvappattiyā lakkhīyati, evaṃ vasībhāvappattipi mudukammaññatāhi lakkhīyatīti ‘‘mudukammaññabhāvena vā attano vase ṭhitattā ṭhite’’ti vuttaṃ. Yathā hi kāraṇena phalaṃ niddhārīyati, evaṃ phalenapi kāraṇaṃ niddhārīyatīti niccalabhāvena avaṭṭhānaṃ āneñjappattiyā ca sampayuttadhammesu thirabhāvena paṭipakkhehi akammaniyatāya ca sambhavataṃ saddhādibalānaṃ ānubhāvena hotīti āha ‘‘saddhādīhi pariggahitattā āneñjappatte’’ti.

ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စင်ကြယ်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့သည် မပျောက်ပျက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းစွာပွားများအပ်သော စိတ်သည် ထိုဂုဏ်တို့၌ အမြဲတည်လျက် မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤစင်ကြယ်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့၌ တည်သောကြောင့် တည်ကြည်သော၊ တည်ကြည်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နူးညံ့ခြင်း၊ အမှုခန့်ခြင်းတို့ဖြင့် ဝသီဘော်သို့ ရောက်သည်ကို သိသာစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်း နူးညံ့ခြင်း၊ အမှုခန့်ခြင်းတို့ကို သိသာစေ၏။ ထို့ကြောင့် “နူးညံ့အမှုခန့်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် မိမိအလို၌ တည်သောကြောင့် တည်ကြည်သော” ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြောင်းကြောင့် အကျိုးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကျိုးကြောင့်လည်း အကြောင်းကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်နိုင်၏။ မလှုပ်မယှက်ဘဲ တည်ငြိမ်ခြင်းနှင့် မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းတို့သည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၌ ခိုင်ခံ့ခြင်းကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က မတုန်လှုပ်နိုင်ခြင်းသည် သဒ္ဓါအစရှိသော အားတို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “သဒ္ဓါအစရှိသော အားတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Idāni saṅkhepato vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘saddhāpariggahitaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha saddhāpariggahitanti evaṃ subhāvitaṃ vasībhāvappattaṃ cittaṃ ekaṃsena abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāya saṃvattatīti evaṃ pavattāya saddhāya pariggahitaṃ yathāvuttasaddhābalena upatthambhitaṃ. Assaddhiyenāti tappaṭipakkhena assaddhiyena hetunā. Na iñjatīti na calati na kampati, aññadatthu uparivisesāvahabhāveneva tiṭṭhati. Vīriyapariggahitantiādīsupi imināva nayena attho veditabbo. Ayaṃ pana viseso – vīriyapariggahitanti vasībhāvāpādanaparidamanasādhanena vīriyena upatthambhitaṃ. Satipariggahitanti yathāvutte bhāvanābahulīkāre asammosādikāya kusalānañca dhammānaṃ gatiyo samanvesamānāya satiyā upatthambhitaṃ. Samādhipariggahitanti tattheva avikkhepasādhanena samādhānena upatthambhitaṃ. Paññāpariggahitanti tassā eva bhāvanāya upakārānupakāradhammānaṃ pajānanalakkhaṇāya paññāya upatthambhitaṃ. Obhāsagatanti ñāṇobhāsasahagataṃ. Obhāsabhūtena hi yathāvuttasamādhānasaṃvaddhitena ñāṇena saṃkilesapakkhaṃ yāthāvato passanto tato utrāsanto ottappanto taṃ abhibhavati, na tena abhibhuyyati. Tenāha ‘‘kilesandhakārena na iñjatī’’ti. Etena ñāṇapariggahitaṃ hirottappabalaṃ dasseti. Aṭṭhaṅgasamannāgatanti catutthajjhānasamādhinā samāhitatā parisuddhatā pariyodātatā anaṅgaṇatā vigatupakkilesatā mudubhāvo kammaniyatā āneñjappattiyā ṭhitatāti imehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. Atha vā samāhitassa cittassa imāni aṅgānīti ‘‘samāhite’’ti imaṃ aṅgabhāvena aggahetvā ṭhitiāneñjappattiyo visuṃ gahetvā yathāvuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatanti [Pg.386] attho daṭṭhabbo. Abhinīhārakkhamanti iddhividhādiatthaṃ abhinīhārakkhamaṃ tadabhimukhakaraṇayoggaṃ. Tenāha ‘‘abhiññāsacchikaraṇīyānaṃ dhammānaṃ abhiññāsacchikiriyāyā’’ti.

ယခုအခါ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ချဲ့ထွင်ပြသရန် "သဒ္ဓါပရိဂ္ဂဟိတံ ဟိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "သဒ္ဓါပရိဂ္ဂဟိတံ" (သဒ္ဓါဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော) ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သော၊ ဝသီဘော်သို့ ရောက်သော စိတ်သည် စင်စစ်အားဖြင့် အဘိဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့ကို အဘိဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော သဒ္ဓါဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါအစွမ်းဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) "အဿဒ္ဓိယေန" (မသဒ္ဓါခြင်းဖြင့်) ဟူသည်ကား ထိုသဒ္ဓါ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မသဒ္ဓါဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "န ဣဉ္ဇတိ" (မတုန်လှုပ်) ဟူသည်မှာ မလှုပ်ရှား မတုန်လှုပ်၊ စင်စစ်သော်ကား အထက်ထက်သော ထူးခြားသောဂုဏ်ကို ဆောင်သော အဖြစ်ဖြင့်သာ တည်တံ့၏။ "ဝီရိယပရိဂ္ဂဟိတံ" စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ထူးခြားချက်မှာ - "ဝီရိယပရိဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည် ဝသီဘော်သို့ ရောက်စေခြင်းနှင့် နှိမ်နင်းခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော ဝီရိယဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) "သတိပရိဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဘာဝနာကို အဖန်တလဲလဲ ပွားများရာ၌ မမေ့မလျော့ခြင်း စသည်ကို ပြီးစေတတ်သော၊ ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်စဉ်ကို စူးစမ်းရှာဖွေတတ်သော သတိဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) "သမာဓိပရိဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ ထိုဘာဝနာ၌ပင် မပျံ့လွင့်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော သမာဓိဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) "ပညာပရိဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ ထိုဘာဝနာ၏ပင် အကျိုးပြုသောတရားနှင့် အကျိုးမပြုသောတရားတို့ကို ကွဲကွဲပြားပြား သိခြင်းလက္ခဏာရှိသော ပညာဖြင့် ထောက်ပံ့အပ်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) "ဩဘာသဂတ" ဟူသည် ဉာဏ်၏ အရောင်အလင်းနှင့် တကွဖြစ်သော။ အလင်းရောင်နှင့်တူသော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သမာဓိဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ကိလေသာဟူသော အဖို့ကို အဟုတ်အမှန် မြင်သည်ရှိသော် ထိုကိလေသာမှ ထိတ်လန့်လျက်၊ ကြောက်ရွံ့လျက် ထိုကိလေသာကို လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုကိလေသာဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကို မခံရ။ ထို့ကြောင့် "ကိလေသာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကြောင့် မတုန်လှုပ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော ဟီရိဩတ္တပ္ပအစွမ်းကို ပြတော်မူ၏။ "အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတ" (အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော) ဟူသည်ကား စတုတ္ထဈာန်သမာဓိနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့် တည်ကြည်သော အဖြစ် (samāhitatā)၊ စင်ကြယ်သော အဖြစ် (parisuddhatā)၊ ဖြူစင်သော အဖြစ် (pariyodātatā)၊ ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းသော အဖြစ် (anaṅgaṇatā)၊ ညစ်ညူးမှု ကင်းသော အဖြစ် (vigatupakkilesatā)၊ နူးညံ့သော အဖြစ် (mudubhāva)၊ အမှု၌ ခံ့သော အဖြစ် (kammaniyatā)၊ မတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် တည်ကြည်သော အဖြစ် (āneñjappattiyā ṭhitatā) ဟူသော ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။) သို့မဟုတ် တည်ကြည်သော စိတ်၏ ဤသည်တို့ကား အင်္ဂါတို့တည်းဟူ၍ "သမာဟိတေ" ဟူသော ဤစကားကို အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် မယူဘဲ၊ တည်ခြင်း (ṭhiti) နှင့် မတုန်လှုပ်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း (āneñjappatti) တို့ကို သီးခြားယူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသောဟူ၍ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ "အဘိနီဟာရက္ခမ" ဟူသည်ကား တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း စသောအကျိုးငှာ ရှေးရှုဆောင်ခြင်းကို ခံနိုင်သော၊ ထိုရှေးရှုဆောင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော။ ထို့ကြောင့် "အဘိဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Kāmaṃ nīvaraṇāni vikkhambhetvā eva paṭhamajjhānasamadhigamo, vitakkādivūpasamā eva ca dutiyajjhānādisamadhigamo, tathāpi na tathā te tehi dūrībhūtā, apetā vā yathā catutthajjhānato, tasmā cetaso malīnabhāvasaṅkhobhauppilābhāvakarehi nīvaraṇādīhi suṭṭhu vimuttiyā tassa parisuddhipariyodātatā ca vuttāti āha ‘‘nīvaraṇa…pe… pariyodāte’’ti. Jhānapaṭilābhapaccanīkānanti ettha ācariyadhammapālattherena ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti pāṭhaṃ gahetvā ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’’nti ayaṃ pāṭho paṭikkhitto. Vuttañhi tena –

စင်စစ်သော်ကား နီဝရဏတို့ကို ဖယ်ခွာ၍သာလျှင် ပထမဈာန်သမာဓိသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဝိတက်စသည်တို့ ငြိမ်းခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဒုတိယဈာန်စသော သမာဓိသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့၌ ထိုနီဝရဏတို့မှ ဝေးကွာခြင်း၊ ကင်းကွာခြင်းသည် စတုတ္ထဈာန်၌ ကင်းကွာသကဲ့သို့ မဖြစ်။ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ ညစ်ညူးခြင်း၊ ခြောက်ခြားခြင်း၊ ပေါလောပေါ်ခြင်းကို ပြုတတ်ကုန်သော နီဝရဏစသည်တို့မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် ထိုစတုတ္ထဈာန်အား စင်ကြယ်ခြင်း၊ ဖြူစင်ခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "နီဝရဏ... ပေ... ပရိယောဒါတေ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဈာနပဋိလာဘပစ္စနီကာနံ" ဟူသော ပုဒ်၌ အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ်သည် "ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသော ပါဌ်ကို ယူ၍ "ဈာနပဋိလာဘပစ္စနီကာနံ" ဟူသော ဤပါဌ်ကို ပယ်တော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏တည်း -

‘‘Jhānapaṭilābhapaccayānanti jhānapaṭilābhahetukānaṃ jhānapaṭilābhaṃ nissāya uppajjanakānaṃ. Pāpakānanti lāmakānaṃ. Icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ ‘aho vata mameva satthā paṭipucchitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ deseyyā’tiādinayappavattānaṃ mānamāyāsāṭheyyādīnaṃ. Abhijjhādīnanti ādi-saddenapi tesaṃyeva saṅgaho. Abhijjhā cettha paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā mānādayo ca tadekaṭṭhā daṭṭhabbā jhānapaṭilābhapaccayānanti anuvattamānattā. Vikkhambhaneyyā pana nīvaraṇaggahaṇena gahitā. Kathaṃ pana paṭhamajjhānena avikkhambhaneyyā idha vigacchantīti? ‘Sabbe kusalā dhammā sabbākusalānaṃ paṭipakkhā’ti sallekhapaṭipattivasena evaṃ vuttaṃ jhānassa aparāmaṭṭhabhāvadassanato. Ye panettha ‘icchāvacarānaṃ abhijjhādīna’nti imehi padehi kopaappaccayakāmarāgabyāpādādayo gahitāti adhippāyena ‘jhānapaṭilābhapaccayāna’nti pāṭhaṃ paṭikkhipitvā ‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’nti pāṭhoti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ tathā pāṭhasseva abhāvato, jhānapaṭilābhapaccanīkā ca nīvaraṇā ceva tadekaṭṭhā ca, tesaṃ [Pg.387] dūrībhāvaṃ vatvā puna tesaṃyeva abhāvavigamacodanāya ayujjamānattā. Nanu ca anaṅgaṇasuttavatthasuttesu ayamattho labbhati oḷārikānaṃyeva pāpadhammānaṃ tattha adhippetattāti. Saccametaṃ, idha pana adhigatacatutthajjhānassa vasena vuttattā sukhumāyeva te gahitā, aṅgaṇupakkilesatāsāmaññena panettha suttānaṃ apadisanaṃ. Tathā hi ‘suttānusārenā’ti vuttaṃ, na pana suttavasenā’’ti.

"ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသည်မှာ ဈာန်ကို ရခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော၊ ဈာန်ရခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော (အကုသိုလ်တရားတို့၏) ကို ဆိုလိုသည်။ "ပါပကာနံ" ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့ကုန်သော။ "ဣစ္ဆာဝစရာနံ" ဟူသည်မှာ တဏှာအလို၏ အရာဖြစ်ကုန်သော၊ တဏှာအလိုသို့ သက်ဝင်ကုန်သော၊ ‘အို... မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့ကိုသာလျှင် မေးမြန်းတော်မူ၍ ရဟန်းတို့အား တရားဟောတော်မူပါမူကား အလွန်ကောင်းလေစွ’ စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော မာန၊ မာယာ၊ သာဌေယျစသည်တို့၏ (အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။) "အဘိဇ္ဈာဒီနံ" ဟူသော စကား၌ "ādi" သဒ္ဒါဖြင့်လည်း ထိုမာန၊ မာယာ၊ သာဌေယျ စသည်တို့ကိုသာလျှင် သိမ်းယူအပ်၏။ ဤအရာ၌ အဘိဇ္ဈာနှင့် ပထမဈာန်ဖြင့် ဖယ်မခွာအပ်ကုန်သော မာနစသည်တို့ကိုလည်း ထိုအကုသိုလ်နှင့် တစ်ပြင်တည်းဖြစ်သော တရားများအဖြစ် ရှုမြင်အပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသော စကားရပ်သည် အစဉ်လိုက်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဖယ်ခွာအပ်သော တရားတို့ကိုမူ နီဝရဏကို ယူခြင်းဖြင့် ယူအပ်ကုန်ပြီးဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ပထမဈာန်ဖြင့် မဖယ်ခွာအပ်သော တရားတို့သည် ဤစတုတ္ထဈာန်၌ အဘယ်ကြောင့် ကင်းပျောက်ကုန်သနည်းဟူမူ - ‘ကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့သည် အကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူ၍ ကိလေသာခေါင်းပါးကြောင်း အကျင့်စွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဈာန်၏ ကိလေသာတို့ဖြင့် မစွဲလမ်းအပ်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် "ဣစ္ဆာဝစရာနံ အဘိဇ္ဈာဒီနံ" ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ မကြည်ညိုခြင်း၊ ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒ စသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏ဟူသော အယူအဆဖြင့် "ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသော ပါဌ်ကို ပယ်၍ "ဈာနပဋိလာဘပစ္စနီကာနံ" ဟူသော ပါဌ်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဆိုကုန်၏၊ ထိုစကားသည် ထိုသူတို့၏ အယူအဆမျှသာတည်း။ ထိုသို့သော ပါဌ်သည် မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်ရခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် (ဈာနပဋိလာဘပစ္စနီက) တို့သည် နီဝရဏတို့နှင့် ထိုနီဝရဏနှင့် တစ်ပြင်တည်းဖြစ်သော တရားတို့သာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့၏ ဝေးကွာသောအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုပြီးမှ တစ်ဖန် ထိုတရားတို့၏ မရှိခြင်း၊ ကင်းခြင်းကို စောဒနာရန် မသင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ‘အနင်္ဂဏသုတ်၊ ဝတ္ထသုတ်တို့၌ ရုန့်ရင်းကုန်သော ယုတ်မာသောတရားတို့ကိုသာ ထိုသုတ်တို့၌ ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရသည်မဟုတ်လော’ ဟု (မေးဖွယ်ရှိ၏)။ ဤစကားသည် မှန်၏၊ သို့သော်လည်း ဤကျမ်း၌ ရရှိအပ်ပြီးသော စတုတ္ထဈာန်၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် သိမ်မွေ့ကုန်သော တရားတို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်၏၊ ကိလေသာတည်းဟူသော အညစ်အကြေးနှင့် တူမျှသောအားဖြင့်သာ ဤအရာ၌ သုတ်တို့ကို ကိုးကားရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘သုတ်၏ အစဉ်အားဖြင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ‘သုတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့်’ ဟုကား မိန့်ဆိုသည်မဟုတ်။

Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ adhigatajjhānānampi kesañci icchāvacarānaṃ pavattisabbhāvatoti. Teneva ācariyadhammapālattherena ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti pāṭhaṃ gahetvā ‘‘jhānapaṭilābhapaccanīkāna’’nti ayaṃ pāṭho paṭikkhitto. Mahāgaṇṭhipade visuddhimaggassa sīhaḷagaṇṭhipadepi ca ‘‘jhānapaṭilābhapaccayāna’’nti imasseva pāṭhassa attho vutto, tasmā ayameva pāṭho gahetabbo, atthopi cettha yathāvuttanayeneva veditabbo. Tena ‘‘icchāvacarānanti icchāya avacarānaṃ icchāvasena otiṇṇānaṃ pavattānaṃ nānappakārānaṃ kopaappaccayānanti attho’’ti ayampi pāṭho ayuttoyevāti gahetabbaṃ, tatoyeva ca visuddhimagge ayaṃ pāṭho sabbena sabbaṃ na dassitoti.

ဈာန်ကို ရရှိပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တဏှာအလို၏ အရာဖြစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပွားနိုင်သောကြောင့် ဤအချက်ကို မချွတ်ဧကန် ဤသို့ ဝန်ခံရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အာစရိယ ဓမ္မပါလမထေရ်သည် "ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသော ပါဌ်ကို ယူ၍ "ဈာနပဋိလာဘပစ္စနီကာနံ" ဟူသော ဤပါဌ်ကို ပယ်တော်မူခဲ့သည်။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ် သီဟိုဠ်ဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း "ဈာနပဋိလာဘပစ္စယာနံ" ဟူသော ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာ ဖွင့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပါဌ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဣစ္ဆာဝစရာနံ ဟူသည်မှာ တဏှာအလို၏ အရာဖြစ်ကုန်သော၊ တဏှာအလိုသို့ သက်ဝင်ဖြစ်ပွားကုန်သော အမျိုးမျိုးသော အမျက်ထွက်ခြင်း၊ မကြည်ညိုခြင်းတို့၏ အနက်တည်း" ဟူသော ဤပါဌ် (ဖွင့်ဆိုချက်) သည်လည်း မသင့်လျော်သည်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဤပါဌ်ကို လုံးဝမပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Iddhipādakabhāvūpagamanenāti iddhiyā pādakabhāvassa padaṭṭhānabhāvassa upagamanena. Bhāvanāpāripūriyāti ito paraṃ kattabbassa abhāvavasena abhinīhārakkhamabhāvanāya paripuṇṇattā. Paṇītabhāvūpagamanenāti tato eva padhānabhāvaṃ nītatāya uttamaṭṭhena atittikaraṭṭhena ca paṇītabhāvassa upagamanena. Ubhayañcetaṃ bhāvanāya ṭhitiyā kāraṇavacanaṃ, paripuṇṇāya bhāvanāya paṇītabhāvappattiyā ṭhiteti. Āneñjappatteti idaṃ ṭhitiyā visesanaṃ. Tenāha ‘‘yathā āneñjappattaṃ hoti, evaṃ ṭhite’’ti. Imasmiṃ pakkhe ‘‘ṭhite āneñjappatte’’ti ubhayamekaṃ aṅgaṃ, ‘‘samāhite’’ti pana idampi ekamaṅgaṃ. Tenevassa paṭhamavikappato visesaṃ sandhāyāha ‘‘evampi aṭṭhaṅgasamannāgata’’nti.

တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်း (အဘိညာဉ်) ၏ အခြေခံအကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့်ဟူသည်မှာ- တန်ခိုး၏ အခြေခံအကြောင်း (နီးစွာသောအကြောင်း) အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ 'ဘာဝနာ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်' ဟူသည်မှာ- ဤမှတစ်ပါး ထပ်မံပြုလုပ်ဖွယ် မရှိခြင်းကြောင့် အဘိညာဉ်သို့ ရှေးရှုရန် ထိုက်တန်သော ဘာဝနာ ပြည့်စုံသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'မွန်မြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ- ထိုဘာဝနာ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ပင် အဓိကအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ မြဲမြံသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြင့်မြတ်သောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရောင့်ရဲနိုင်ခဲသောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း မွန်မြတ်သောအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤအကြောင်းစကားနှစ်ရပ်စလုံးသည် ဘာဝနာ၏ တည်ကြည်ခြင်းအတွက် အကြောင်းပြချက်စကား ဖြစ်၏။ ပြည့်စုံသော ဘာဝနာသည် မွန်မြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလျက် တည်ရှိသော်ဟူသော အနက်တည်း။ 'မတုန်မလှုပ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သော' ဟူသော ဤစကားသည် 'တည်ခြင်း (ဌိတေ)' ၏ ဝိသေသန ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'မတုန်မလှုပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သည် ဖြစ်အံ့၊ ဤသို့ တည်ရှိသော်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းလမ်း၌ 'ဌိတေ အာနဉ္စပတ္တေ' ဟူသော နှစ်ပါးစုံသည် တစ်ခုသော အင်္ဂါ ဖြစ်၏။ 'သမာဟိတေ' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း တစ်ခုသော အင်္ဂါ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် ပထမနည်းစနစ်မှ ထူးခြားချက်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဤသို့လည်း အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံအပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Pubbenivāsaṃ anussarati, tassa vā anussaraṇaṃ pubbenivāsānussati taṃnissayādipaccayabhūtaṃ paṭicca uppajjanato. Pubbenivāsānussatimhi yaṃ ñāṇaṃ [Pg.388] tadatthāyāti saṅkhepena vuttamatthaṃ vivaranto pubbenivāsaṃ tāva dassetvā tattha satiñāṇāni dassetuṃ ‘‘pubbenivāso’’tiādimāha. Tattha ‘‘pubbe’’ti idaṃ padaṃ ‘‘ekampi jāti’’ntiādivacanato atītabhavavisayaṃ idhādhippetanti āha ‘‘atītajātīsū’’ti. Nivāsasaddo kammasādhano, khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthīti āha ‘‘nivutthakkhandhā’’ti. Nivutthatā cettha santāne pavattatā, tathābhūtā ca te anu anu bhūtā jātā pavattā, tattha uppajjitvā vigatā ca hontīti āha ‘‘nivutthāti ajjhāvutthā anubhūtā attano santāne uppajjitvā niruddhā’’ti. Evaṃ sasantatipariyāpannadhammavasena nivāsasaddassa atthaṃ vatvā idāni avisesena vattuṃ ‘‘nivutthadhammā vā nivutthā’’ti vatvā taṃ vivarituṃ ‘‘gocaranivāsenā’’tiādi vuttaṃ. Gocarabhūtāpi hi gocarāsevanāya āsevitā ārammaṇakaraṇavasena anubhūtā nivutthā nāma honti. Te pana duvidhā saparaviññāṇagocaratāyāti ubhayepi te dassetuṃ ‘‘attano’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘attano viññāṇena viññātā’’ti vatvā ‘‘paricchinnā’’ti vacanaṃ ye te gocaranivāsena nivutthadhammā, na te kevalaṃ viññāṇena viññātamattā, atha kho yathā pubbe nāmagottavaṇṇaliṅgāhārādīhi visesehi paricchedakārikāya paññāya paricchijja gahitā, tathevetaṃ ñāṇaṃ paricchijja gaṇhātīti imassa atthassa dīpanatthaṃ vuttaṃ. Paraviññāṇaviññātāpi vā nivutthāti sambandho. Na kevalaṃ attanova viññāṇena, atha kho paresaṃ viññāṇena viññātāpīti attho. Idhāpi ‘‘paricchinnā’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ, paresampi vā viññāṇena viññātā paricchinnāti. Tassa ca gahaṇe payojanaṃ vuttanayeneva vattabbaṃ.

ပုဗ္ဗေနိဝါသကို အောက်မေ့တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော ခန္ဓာကို အောက်မေ့ခြင်းသည် 'ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ' မည်၏။ ထိုရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော ခန္ဓာကိုပင် မှီရာအစရှိသော အကြောင်းအဖြစ်ကို စွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဘူမိ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်သည် ထိုအကျိုးငှာ ဖြစ်၏ဟု အကျဉ်းမျှ ဆိုအပ်သော အနက်ကို ရှင်းလင်းပြသလိုသဖြင့်၊ ရှေးဦးစွာ 'ပုဗ္ဗေနိဝါသ' ကို ပြသပြီးနောက်၊ ထိုပုဗ္ဗေနိဝါသ၌ ဖြစ်သော သတိနှင့် ဉာဏ်တို့ကို ပြသရန် 'ပုဗ္ဗေနိဝါသော' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ပုဗ္ဗေ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် 'တစ်ဘဝကိုလည်းကောင်း' အစရှိသော စကားအရ လွန်လေပြီးသော ဘဝကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် 'လွန်လေပြီးသော ဘဝတို့၌' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'နိဝါသ' သဒ္ဒါသည် ကမ္မသာဓန ဖြစ်၏။ ခန္ဓာမှ လွတ်ကင်း၍ နေထိုင်အပ်ဖူးသော တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့် 'နေဖူးကုန်သော ခန္ဓာတို့' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ 'နေဖူးသည်၏အဖြစ်' ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဖြစ်ဖူးသည့်အတိုင်းပင် ထိုခန္ဓာတို့ကို အစဉ်ခံစားခဲ့ဖူး၏၊ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဖူး၏၊ ထိုသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ဖူးကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'နေဖူးကုန်သော ခန္ဓာဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်လျက် ချုပ်ငြိမ်းသွားသော၊ အစဉ်ခံစားအပ်ဖူးသော ခန္ဓာတို့တည်း' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤသို့ မိမိသန္တာန်၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့၏အစွမ်းဖြင့် 'နိဝါသ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြဆိုပြီးနောက်၊ ယခုအခါ အထူးမရှိ သာမညအားဖြင့် ပြဆိုခြင်းငှာ 'နေဖူးသော တရားတို့ကို နေဖူးကုန်သည်' ဟု မိန့်ဆိုကာ ထိုနေဖူးသောတရားကို ရှင်းလင်းရန် 'အာရုံ၏ကျက်စားရာဖြင့် နေခြင်းအားဖြင့်' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့သည်လည်း အာရုံကို မှီဝဲခြင်းဖြင့် မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ခံစားအပ်ဖူးသည် ဖြစ်၍လည်းကောင်း 'နေဖူးသောတရား' မည်ကုန်၏။ ထိုခံစားအပ်ဖူးသော အာရုံတို့သည်လည်း မိမိနှင့် သူတစ်ပါး၏ ဝိညာဉ်၏ ကျက်စားရာဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးစလုံးကို ပြသရန် 'မိမိ၏...' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'မိမိဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော' ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက်၊ 'ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော' ဟူသော စကားသည် အာရုံ၌ ကျက်စားသော နိဝါသအစွမ်းဖြင့် အကြင်အာရုံပြုသဖြင့် ခံစားအပ်ဖူးသော တရားတို့ကို သက်သက် ဝိညာဉ်မျှဖြင့် သိရုံမျှသာ မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ရှေး၌ အမည်၊ အနွယ်၊ အဆင်းသဏ္ဌာန်၊ အင်္ဂါရပ်၊ အာဟာရ စသောအထူးတို့ဖြင့် အပိုင်းအခြားကို ပြုတတ်သော ပညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာပင် ဤဉာဏ်သည် ပိုင်းခြား၍ ပိုင်းခြား၍ ယူ၏ဟူသော ဤအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သူတစ်ပါး၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သော နေဖူးသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း' ဟု ဤသို့ စပ်ရမည်။ မိမိ၏ ဝိညာဉ်သက်သက်ဖြင့် သိအပ်သည် မဟုတ်ဘဲ၊ သူတစ်ပါး၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌လည်း 'ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်ရမည်။ 'သူတစ်ပါးတို့၏ ဝိညာဉ်ဖြင့်လည်း သိအပ်ကုန်သော၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သိခြင်း၊ ပိုင်းခြားခြင်းကို ယူရာ၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ပြောဆိုအပ်၏။

Te ca kho yasmā atītāsu eva jātīsu aññehi viññātā paricchinnā, te ca parinibbutāpi honti, yehi te viññātā, tesaṃ tadā vattamānasantānānusārena tesampi atīte pavatti viññāyatīti sikhāppattaṃ pubbenivāsānussatiñāṇassa visayabhūtaṃ pubbenivāsaṃ dassetuṃ ‘‘chinnavaṭumakānussaraṇādīsū’’ti vuttaṃ. Chinnavaṭumakā sammāsambuddhā, tesaṃ anussaraṇaṃ chinnavaṭumakānussaraṇaṃ. ‘‘Ādisaddena paccekabuddhabuddhasāvakānussaraṇāni gayhantī’’ti keci vadanti. Chinnavaṭumakā pana sabbeva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbutā chinnasaṃsāramaggattā, tesaṃ anussaraṇaṃ nāma tesaṃ paṭipattiyā anussaraṇaṃ. Sā pana paṭipatti saṅkhepato [Pg.389] chaḷārammaṇaggahaṇalakkhaṇāti tāni idha paraviññāṇaviññātaggahaṇena gahitāni. Tasmā purimāsu jātīsu attano viññāṇena aviññātānaṃ parinibbutānaṃ sabbesampi buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ anussaraṇaṃ chinnavaṭumakānussaraṇanti veditabbaṃ. Ādi-saddena panettha purimāsu jātīsu attano viññāṇena aviññātānaṃ aparinibbutānampi vattamānakkhandhapaṭipāṭiyā agantvā sīhokkantikavasena anussaraṇaṃ gahitaṃ, ime pana yathāvuttachinnavaṭumakānussaraṇādayo buddhānaṃyeva labbhanti. Na hi atīte buddhā bhagavanto evaṃ vipassiṃsu, evaṃ maggaṃ bhāvesuṃ, phalanibbānāni sacchākaṃsu, evaṃ veneyye vinesunti ettha sabbathā aññesaṃ ñāṇassa gati atthīti. Ye pana purimāsu jātīsu attanova viññāṇena viññātā, te parinibbutepi khandhapaṭibaddhattā sāvakā anussarantiyeva. Yāya satiyā pubbenivāsaṃ anussarati, sā pubbenivāsānussatīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Abhinīharinti cittaṃ jhānārammaṇato apanetvā pubbenivāsābhimukhaṃ pesesiṃ, pubbenivāsaninnaṃ pubbenivāsapoṇaṃ pubbenivāsapabbhāraṃ akāsinti attho.

ထိုသို့ သိခြင်း၊ ပိုင်းခြားခြင်းတို့ကိုလည်း အတိတ်ဖြစ်ကုန်သော ဘဝတို့၌သာလျှင် အခြားသော ဘုရားရှင်တို့သည် သိအပ်၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကုန်ပြီး ဖြစ်၏။ အကြင်ဘုရားရှင်တို့သည် ထိုလွန်လေပြီးသော ဘုရားရှင်တို့ကို သိတော်မူအပ်ကုန်၏၊ ထိုလွန်လေပြီးသော ဘုရားရှင်တို့၏ ထိုစဉ်က ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော သန္တာန်ကို အစဉ်မှီး၍ အောက်မေ့ခြင်းဖြင့် ထိုဘုရားရှင်တို့၏ အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ပျက်ပုံကို သိနိုင်သောကြောင့်၊ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသကို ပြသရန် 'ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏ (ပြတ်ပြီးသော သံသရာခရီးရှိသော ဘုရားရှင်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်း)' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သံသရာခရီးကို ဖြတ်တောက်ပစ်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်းသည် 'ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏ' မည်၏။ 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများနှင့် ဗုဒ္ဓသာဝကတို့ကို အောက်မေ့ခြင်းကို ယူရမည်ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ဆိန္နဝဋုမက မည်သည်ကား အနုပါဒိသေသ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးကုန်သော ဘုရားရှင်အားလုံးသည် သံသရာခရီးကို ဖြတ်တောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဆိန္နဝဋုမက' မည်ကုန်၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့ကို အောက်မေ့ခြင်းဟူသည်မှာ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ကျင့်ဝတ်အကျင့်ကို အောက်မေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကျင့်ကိုမူ အကျဉ်းအားဖြင့် အာရုံခြောက်ပါးကို ယူခြင်းလက္ခဏာရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုလက္ခဏာတို့ကို ဤနေရာ၌ 'သူတစ်ပါး၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားကို ယူခြင်း' ဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဘဝတို့၌ မိမိ၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် မသိဖူးကုန်သော၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူကုန်ပြီးသော ဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် သာဝကအားလုံးတို့ကို အောက်မေ့ခြင်းကို 'ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏ' ဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'အစရှိသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ရှေးဘဝတို့၌ မိမိ၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် မသိဖူးသေးကုန်သော၊ ပရိနိဗ္ဗာန်မပြုရသေးကုန်သော ဘုရားရှင်တို့၏လည်း ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ခန္ဓာအစဉ်ကို အစဉ်မှီးကာ သီဟောက္ကန္တိ (ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ခုန်ကျော်လွှားခြင်း) အစွမ်းဖြင့် အောက်မေ့ခြင်းကို ယူအပ်၏။ ဤဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆိန္နဝဋုမကာနုဿရဏ အစရှိသည်တို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၌သာ ရနိုင်ကုန်၏။ မှန်ပေ၏၊ အတိတ်ကာလ၌ မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့သည် 'ဤသို့ ဝိပဿနာပွားများတော်မူခဲ့ကြကုန်၏၊ ဤသို့ မဂ်ကို ပွားများတော်မူခဲ့ကြကုန်၏၊ ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်တို့ကို မျက်မှောက်ပြုတော်မူခဲ့ကြကုန်၏၊ ဤသို့ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ဆုံးမတော်မူခဲ့ကြကုန်၏' ဟူသောအရာ၌ ဘုရားရှင်တို့မှတစ်ပါး အခြားသော သူတို့၏ ဉာဏ်သည် သက်ဝင်နိုင်ခွင့် (လမ်းပေါက်) မရှိဟု သိအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှေးဘဝတို့၌ မိမိ၏ ဝိညာဉ်ဖြင့် သိဖူးကုန်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုပြီးသော်လည်း ခန္ဓာနှင့် စပ်နွှယ်မှုရှိခြင်းကြောင့် သာဝကတို့သည် အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ အကြင်သတိဖြင့် ရှေးဘဝ၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစုကို အောက်မေ့တတ်၏၊ ထိုသတိသည် 'ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ' မည်၏ ဟူ၍ ဆောင်ယူကာ စပ်အပ်၏။ 'ရှေးရှုညွတ်စေ၏' ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ဈာန်အာရုံမှ ဖယ်ထုတ်၍ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ၏ အဦးအဝသို့ စေလွှတ်ခြင်းကို၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသသို့ ညွတ်စေခြင်း၊ ကိုင်းရှိုင်းစေခြင်း၊ ပုန်းလျှိုးစေခြင်းကို ပြုခဲ့၏ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Pāḷiyaṃ ‘‘abhininnāmesi’’nti uttamapurisappayogattā ‘‘so’’ti ettha ahaṃsaddo ānetvā vuccamāno tadattho pākaṭo hotīti ‘‘so aha’’nti vuttaṃ. Anekavidhanti nānābhavayonigativiññāṇaṭṭhitisattāvāsādivasena bahuvidhaṃ. Pakārehīti nāmagottādiākārehi saddhiṃ. Sahayoge cetaṃ karaṇavacanaṃ. Pavattitanti desanāvasena pavattitaṃ. Tenāha ‘‘saṃvaṇṇita’’nti, vitthāritanti attho. Nivāsanti antogadhabhedasāmaññavacanametanti te bhede byāpanicchāvasena saṅgahetvā dassento ‘‘tattha tattha nivutthasantāna’’nti āha. Anugantvā anugantvāti ñāṇagatiyā anugantvā anugantvā. Anudevāti anu eva, da-kāro padasandhivasena āgato. ‘‘Abhininnāmesi’’nti vatvā ‘‘anussarāmī’’ti vuttattā cittassa abhinīhārasamanantarabhāvasaraṇaṃ anusaddo dīpetīti āha ‘‘citte abhininnāmitamatte eva sarāmīti dassetī’’ti. Parikammaṃ vattabbaṃ siyāti ‘‘pubbenivāsaṃ anussaritukāmena ādikammikena bhikkhunā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantena rahogatena paṭisallīnena paṭipāṭiyā cattāri jhānāni samāpajjitvā abhiññāpādakacatutthajjhānato vuṭṭhāya sabbapacchimā nisajjā āvajjitabbā’’ti evamādinā pubbenivāsañāṇassa parikammabhūtaṃ pubbakaraṇaṃ vattabbaṃ bhaveyya.

ပါဠိတော်၌ “အဘိနိန္နာမေသိ” ဟု ဥတ္တမပုရိသ်အသုံး ဖြစ်သောကြောင့် “သော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အဟံ” သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူ၍ ပြောဆိုအပ်ပါက ထိုအနက်သည် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် “ထိုငါသည်” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “အနေကဝိဓံ” ဟူသည် အထူးထူးသော ဘဝ၊ ယောနိ၊ ဂတိ၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၊ သတ္တဝါသ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောအပြား ရှိခြင်းတည်း။ “ပကာရေဟိ” ဟူသည် အမည်၊ အနွယ် အစရှိသော အခြင်းအရာတို့နှင့်တကွ ဖြစ်၏။ ဤ၌ “ပကာရေဟိ” ဟူသော ကရိုဏ်းဝိဘတ်သည် သဟယောဂအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ပဝတ္တိတံ” ဟူသည် ဒေသနာတော်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော။ ထို့ကြောင့် “သံဝဏ္ဏိတံ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သော ဟူသောအနက်တည်း။ “နိဝါသံ” ဟူသည် အတွင်း၌သွင်းအပ်သော အပြားသာမညကို ဟောသောသဒ္ဒါ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအပြားတို့ကို နှံ့စပ်စွာ သိမ်းဆည်းလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ပြလိုသော ဆရာသည် “ထိုထိုဘဝ၌ နေထိုင်ခဲ့သော သန္တာန်” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုဂန္တွာ အနုဂန္တွာ” ဟူသည် ဉာဏ်၏အလားဖြင့် အစဉ်လျှောက်၍ လျှောက်၍။ “အနုဒေဝ” ဟူသည် အနု ဧဝ (စင်စစ်အစဉ်သဖြင့်သာ) ဖြစ်၏၊ ဒ-ကာရသည် ပဒသန္ဓိအစွမ်းဖြင့် ရောက်လာခြင်းဖြစ်၏။ “အဘိနိန္နာမေသိ” ဟု ဆိုပြီးမှ “အနုဿရာမိ” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် စိတ်ကို ရှေးရှုညွတ်စေသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော အောက်မေ့ခြင်းကို “အနု” သဒ္ဒါက ပြ၏။ ထို့ကြောင့် “စိတ်ကို ညွတ်စေကာမျှ၌ပင် အောက်မေ့၏ ဟု ပြ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ “ပရိကံကို ပြောဆိုအပ်ရာ၏” ဟူသည်ကား “ပုဗ္ဗေနိဝါသကို အောက်မေ့ခြင်းငှာ အလိုရှိသော၊ ရှေးဦးစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ရဟန်းသည် ဆွမ်းစားပြီးနောက် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရာမှ ဖဲခွာကာ ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်လျက် စဉ်အတိုင်း ဈာန်လေးပါးတို့ကို ဝင်စားပြီးလျှင် အဘိညာဉ်၏ အခြေခံဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်မှ ထ၍ အနီးဆုံးဖြစ်သော ဣရိယာပုထ်၌ ဆင်ခြင်အပ်၏” စသည်ဖြင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၏ ပရိကံဖြစ်သော ရှေးဦးပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြောဆိုအပ်ရာ၏။

Āraddhappakāradassanattheti [Pg.390] anussarituṃ āraddhassa pubbenivāsassa pabhedadassanatthe. Ekampi jātinti ekampi bhavaṃ. So hi ekakammanibbatto ādānanikkhepaparicchinno antogadhadhammappabhedo khandhappabandho idha ‘‘jātī’’ti adhippeto jāyatīti jātīti katvā. Tenāha ‘‘ekampi…pe… khandhasantāna’’nti. Parihāyamānoti khīyamāno vinassamāno. Kappoti asaṅkhyeyyakappo. So pana atthato kālo, tadā pavattamānasaṅkhāravasenassa parihāni veditabbā. Vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti etthāpi eseva nayo. Yo pana ‘‘kālaṃ khepeti, kālo ghasati bhūtāni, sabbāneva sahattanā’’ti (jā. 1.2.190) ādīsu kālassapi khayo vuccati, so idha nādhippeto aniṭṭhappasaṅgato. Saṃvaṭṭanaṃ vinassanaṃ saṃvaṭṭo, saṃvaṭṭato uddhaṃ tathāṭhāyī saṃvaṭṭaṭṭhāyī. Tammūlakattāti taṃpubbakattā. Vivaṭṭanaṃ nibbattanaṃ, vaḍḍhanaṃ vā vivaṭṭo.

“အာရဒ္ဓပ္ပကာရဒဿနတ္ထေ” ဟူသည် အောက်မေ့ခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်သော ပုဗ္ဗေနိဝါသ၏ အပြားကို ပြခြင်းအနက်၌ ဖြစ်၏။ “ဧကမ္ပိ ဇာတိံ” ဟူသည် တစ်ခုသော ဘဝကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုဘဝသည် တစ်ခုသောကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ စွဲလမ်းခြင်းနှင့် စွန့်လွှတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော၊ အတွင်း၌သွင်းအပ်သော တရားအပြားရှိသော ခန္ဓာအစဉ်ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ “ဇာတိ” ဟု ယူအပ်၏၊ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် “ဇာတိ” မည်၏ဟု နှလုံးသွင်းအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဧကမ္ပိ...ပေ... ခန္ဓသန္တာနံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပရိဟာယမာနော” ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသော။ “ကပ္ပေါ” ဟူသည် အသင်္ချေယျကပ် ဖြစ်၏။ ထိုကပ်သည် အနက်အားဖြင့် ကာလ ဖြစ်ပြီး ထိုအခါ၌ ဖြစ်ဆဲရှိသော သင်္ခါရတို့၏ ယုတ်လျော့ခြင်းအားဖြင့် ထိုကပ်၏ ဆုတ်ယုတ်မှုကို သိအပ်၏။ “ဝဍ္ဎမာနော ဝိဝဋ္ဋကပ္ပေါ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းတူပင် သိအပ်၏။ သို့သော် “သတ္တဝါတို့သည် ကာလကို ကုန်စေကြကုန်၏၊ ကာလသည် သတ္တဝါအားလုံးတို့ကို မိမိကိုယ်နှင့်တကွ ဝါးမြို၏” စသည်တို့၌ ကာလ၏ ကုန်ခြင်းကိုလည်း ဆိုသော်လည်း ထိုကာလ၏ကုန်ခြင်းကို ဤနေရာ၌ မလိုလားအပ်၊ မပြီးစီးခြင်းသို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ပျက်စီးခြင်းသည် “သံဝဋ္ဋ” မည်၏၊ ပျက်စီးပြီးနောက် အထက်၌ ထိုသို့တည်နေသောကပ်သည် “သံဝဋ္ဋဋ္ဌာယီ” မည်၏။ “တမ္မူလကတ္တာ” ဟူသည် ထိုသံဝဋ္ဋကပ်သည်သာ ရှေးဦးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သို့မဟုတ် ပွားများလာခြင်းသည် “ဝိဝဋ္ဋ” မည်၏။

Tejena saṃvaṭṭo tejosaṃvaṭṭo. Saṃvaṭṭasīmāti saṃvaṭṭanamariyādā. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Sadāti sabbakālaṃ, tīsupi saṃvaṭṭakālesūti attho. Ekaṃ buddhakkhettanti idha yaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘buddhakkhettaṃ nāma tividha’’ntiādi vuttaṃ. Yattake ṭhāne tathāgatassa paṭisandhiñāṇādiñāṇānubhāvo puññaphalasamuttejito saraseneva parijambhati, taṃ sabbampi buddhaṅkurassa nibbattanakkhettaṃ nāmāti āha ‘‘jātikkhettaṃ dasasahassacakkavāḷapariyanta’’nti. Ānubhāvo pavattatīti idha iddhimā cetovasippatto āṇākkhettapariyāpanne yattha katthaci cakkavāḷe ṭhatvā attano atthāya parittaṃ katvā tattheva aññaṃ cakkavāḷaṃ gatopi kataparitto eva hotīti katvā vuttaṃ. Atha vā tattha ekasmiṃ cakkavāḷe ṭhatvā sabbasattānaṃ atthāya paritte kate āṇākkhette sabbasattānaṃ abhisambhuṇātveva parittānubhāvo tattha devatāhi parittānaṃ sampaṭicchitabbatoti vuttaṃ ‘‘ānubhāvo pavattatī’’ti. Yaṃ yāvatā vā pana ākaṅkheyyāti vuttanti yaṃ visayakkhettaṃ sandhāya ekasmiṃyeva khaṇe sarena abhiviññāpanaṃ attano rūpadassanañca paṭijānantena bhagavatā ‘‘yāvatā vā pana ākaṅkheyyā’’ti vuttaṃ. Yatthāti yasmiṃ padese anantāparimāṇe visayakkhette. Yaṃ yaṃ ākaṅkhati, taṃ taṃ anussaratīti ākaṅkhamattapaṭibaddhavuttitāya buddhañāṇassa yaṃ yaṃ anussarituṃ [Pg.391] icchati, taṃ taṃ anussarati. Ekaṃ āṇākkhettaṃ vinassatīti iminā tiriyato saṃvaṭṭamānaparicchedo vutto. Saṇṭhahantanti vivaṭṭamānaṃ jāyamānaṃ. Tassa vināso ca saṇṭhahanañca visuddhimagge vuttanti amhehipi heṭṭhā ‘‘lokavidū’’ti imassa atthasaṃvaṇṇanādhikāre pasaṅgato vuttattā idha na vuccati.

မီးကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသည် “တေဇောသံဝဋ္ဋ” မည်၏။ “သံဝဋ္ဋသီမာ” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း၏ အပိုင်းအခြားတည်း။ “သံဝဋ္ဋတိ” ဟူသည် ပျက်စီး၏။ “သဒါ” ဟူသည် အခါခပ်သိမ်း၊ ပျက်စီးရာ သံဝဋ္ဋကပ်သုံးပါးတို့၌ပင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ “ဧကံ ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တံ” ဟူသည် ဤနေရာ၌ အကြင်ဗုဒ္ဓခေတ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏၊ ထိုဗုဒ္ဓခေတ်ကို သတ်မှတ်၍ ပြခြင်းငှာ “ဗုဒ္ဓခေတ်သည် သုံးမျိုးရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ပဋိသန္ဓေဉာဏ်စသော ဉာဏ်တော်တို့၏ အာနုဘော်သည် ကောင်းမှုကံအကျိုးကြောင့် ထက်မြက်သည်ဖြစ်၍ မိမိသဘာဝအလျောက် စွမ်းဆောင်နိုင်ရာအရပ် အလုံးစုံသည် ဘုရားလောင်း၏ ဖြစ်ရာအရပ် (ဇာတိခေတ်) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဇာတိခေတ်သည် စကြဝဠာတစ်သောင်း အပိုင်းအခြားရှိ၏” ဟု ဆိုသည်။ “အာနုဘော်ဖြစ်၏” ဟူသည် ဤစကြဝဠာ၌ တန်ခိုးရှိသော စေတောဝသီပတ်သို့ ရောက်သောသူသည် အာဏာခေတ်၌ အကျုံးဝင်သော စကြဝဠာတစ်ခုခု၌ တည်၍ မိမိအကျိုးငှာ ပရိတ်ပြုပြီးလျှင် ထိုအရပ်၌ပင် သို့မဟုတ် အခြားစကြဝဠာသို့ သွားသော်လည်း ပြုအပ်သော ပရိတ်သည်သာလျှင် အာနုဘော်ထင်ရှား၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် စကြဝဠာတစ်ခု၌ တည်၍ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏အကျိုးငှာ ပရိတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်အပ်သော် အာဏာခေတ်ရှိ သတ္တဝါအားလုံးတို့အား ပရိတ်တော်၏ အာနုဘော်သည် ရောက်ရှိနိုင်သည်သာတည်း၊ ထိုစကြဝဠာ၌ နတ်တို့သည် ပရိတ်တော်ကို ရိုသေစွာ ခံယူကြသောကြောင့် “အာနုဘော်ပြန့်ပြော၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ယံ ယာဝတာ ဝါ ပန အာကင်္ခေယျ” ဟု ဆိုအပ်သည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ခဏချင်း၌ပင် အသံဖြင့် သိစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ရူပကာယကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဆန္ဒရှိသရွေ့ ဝိသယခေတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မြတ်စွာဘုရား ဝန်ခံတော်မူလျက် “ဆန္ဒရှိသရွေ့” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ယတ္ထ” ဟူသည် အနန္တအပရိမာဏဖြစ်သော ဝိသယခေတ်၏ အကြင်အရပ်ဒေသ၌။ “အကြင်အကြင် အလိုရှိရာကို အောက်မေ့တော်မူ၏” ဟူသည် အလိုရှိရုံမျှဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်အားဖြင့် အကြင်အကြင် ဝိသယခေတ်ကို အောက်မေ့ခြင်းငှာ အလိုရှိ၏၊ ထိုထို ဝိသယခေတ်ကို အောက်မေ့တော်မူ၏။ “တစ်ခုသော အာဏာခေတ်သည် ပျက်စီး၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဘေးတိုက် ပျက်စီးခြင်း၏ အပိုင်းအခြားကို ဆိုအပ်၏။ “သဏ္ဌဟန္တံ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်တည်ဆောက်လာသော (ဝိဝဋ္ဋဖြစ်သော)။ ထိုကမ္ဘာ၏ ပျက်စီးပုံနှင့် တည်ဆောက်ပုံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၍ ငါတို့သည်လည်း အောက်၌ “လောကဝိဒူ” ပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုရာ၌ အလျဉ်းသင့်သဖြင့် ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ ထပ်မံ၍ မဆိုတော့ပြီ။

Evaṃ pasaṅgena saṃvaṭṭādike pakāsetvā idāni yathādhigataṃ tesaṃ anussaraṇākāraṃ dassetuṃ ‘‘ye panete saṃvaṭṭavivaṭṭā vuttā’’tiādimāha. Tattha etesūti niddhāraṇe bhummaṃ saṃvaṭṭavivaṭṭakappasamudāyato anekesaṃ saṃvaṭṭakappādīnaṃ niddhāriyamānattā. Amumhi saṃvaṭṭakappeti ettha vā-saddo luttaniddiṭṭho daṭṭhabbo. Tena ca aniyamatthena itarāsaṃ asaṅkhyeyyānampi saṅgaho siddhoti. Atha vā amumhi saṃvaṭṭakappeti idaṃ saṃvaṭṭakappassa ādito pāḷiyaṃ gahitattā vuttaṃ. Tatthāpi hi imassa katipayakālaṃ bhavādīsu saṃsaraṇaṃ upalabbhatīti. Saṃvaṭṭakappe vā vattamāne yesu bhavādīsu imassa upapatti ahosi, taṃdassanametaṃ daṭṭhabbaṃ. Bhave vātiādīsu kāmādibhave vā aṇḍajādiyoniyā vā devādigatiyā vā nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā khattiyādisattanikāye vā. Yasmā idaṃ bhagavato vasena pubbenivāsānussatiñāṇaṃ āgataṃ, tasmā tasseva nāmādivasena atthaṃ yojetvā dassento āha ‘‘evaṃnāmoti vessantaro vā jotipālo vā’’tiādi. Sālimaṃsodanāhāro vāti gihikālaṃ sandhāya vuttaṃ. Pavattaphalabhojano vāti tāpasādikālaṃ sandhāya. Pavattaphalabhojanoti sayampatitaphalāhāro. Sāmisanirāmisādippabhedānanti ettha sāmisā gehassitasomanassādayo, nirāmisā nekkhammassitasomanassādayo. Ādi-saddena vivekajasamādhijasukhādīnaṃ saṅgaho.

ဤသို့ စပ်မိစပ်ရာအားဖြင့် သံဝဋ္ဋကပ်အစရှိသည်တို့ကို ထင်ရှားစေပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ထိုသံဝဋ္ဋကပ်တို့တွင် မိမိရရှိအပ်သည့်အတိုင်း အောက်မေ့ပုံအခြင်းအရာကို ပြသခြင်းငှာ “ye panete saṃvaṭṭavivaṭṭā vuttā” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ “etesu” ဟူသောပုဒ်သည် သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ်အပေါင်းမှ များစွာသော သံဝဋ္ဋကပ်အစရှိသည်တို့ကို ခွဲထုတ်၍ ပြသခြင်းကြောင့် နိဒ္ဓါရဏဘုမ္မဝိဘတ် ဖြစ်၏။ “amumhi saṃvaṭṭakappe” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “vā” သဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ ပြသအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို “vā” သဒ္ဒါ၏ မရေမရာ အနက်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဤမှတစ်ပါးသော အသင်္ချေကပ်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူခြင်းသည် ပြီး၏ ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် “amumhi saṃvaṭṭakappe” ဟူသော ဤပုဒ်ကို သံဝဋ္ဋကပ်၏ အစမှစ၍ ပါဠိတော်၌ ယူအပ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌လည်း ဤသူ၏ အချို့သောကာလပတ်လုံး ဘဝစသည်တို့၌ ကျင်လည်ခြင်းကို တွေ့ရှိရသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် သံဝဋ္ဋကပ် ဖြစ်ဆဲရှိသော် ဤသူ၏ အကြင်ဘဝစသည်တို့၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “bhave vā” စသည်တို့၌ ကာမဘဝ၌သော်လည်းကောင်း၊ အဏ္ဍဇစသော ယောနိ၌သော်လည်းကောင်း၊ ဒေဝဂတိအစရှိသည်၌သော်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာကိုယ်ထူးခြားခြင်း သညာထူးခြားခြင်းအစရှိသော ဝိညာဏဋ္ဌိတိ၌သော်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါသ၌သော်လည်းကောင်း၊ ခတ္တိယအစရှိသော သတ္တနိကာယ်၌သော်လည်းကောင်း ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ဤအလုံးစုံသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိလာ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်၏သာလျှင် အမည်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်၍ ပြသလိုသဖြင့် “evaṃnāmo - ဝေဿန္တရာမင်းသော်လည်းကောင်း၊ ဇောတိပါလလုလင်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “sālimaṃsodanāhāro vā” ဟူသည် လူ့ဘဝကာလကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ “pavattaphalabhojano vā” ဟူသည်ကား ရသေ့အစရှိသည်ဖြစ်သော ကာလကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ “pavattaphalabhojano” ဟူသည် အလိုလိုကြွေကျသော သစ်သီးဟူသော အာဟာရရှိသူ ဖြစ်၏။ “sāmisanirāmisādippabhedānaṃ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ သာမိသဟူသည် အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်နှင့်စပ်သော သောမနဿစသည်တို့ ဖြစ်၏။ နိရာမိသဟူသည် နေက္ခမ္မနှင့်စပ်သော သောမနဿစသည်တို့ ဖြစ်၏။ “ādi” သဒ္ဒါဖြင့် ဝိဝေကကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာ၊ သမာဓိကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာအစရှိသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။

Heṭṭhā sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha amutrāsinti sāmaññaniddesoyaṃ, byāpanicchālopo vā, amutra amutra āsinti vuttaṃ hoti. Anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇanti ettha ārohantassāti paṭilomato ñāṇena pubbenivāsaṃ ārohantassa. Paṭinivattantassāti pubbenivāsaṃ anussaraṇavasena [Pg.392] yāvadicchakaṃ gantvā paccāgacchantassa. Paccavekkhaṇanti anussaritānussaritassa paccavekkhaṇaṃ. Tasmāti vuttassevatthassa kāraṇabhāvena paccāmasanaṃ, paṭinivattantassa paccavekkhaṇabhāvatoti vuttaṃ hoti. Idhūpapattiyāti idha carimabhave upapattiyā. Anantaranti atītānantaramāha. Amutrāti amukasmiṃ bhaveti attho. Udapādinti uppajjiṃ. Tāhi devatāhīti tusitadevatāhi. Ekagottoti tusitagottena ekagotto. Mahābodhisattānaṃ santānassa pariyosānāvatthāyaṃ devalokūpapattijanakaṃ nāma akusalena kammunā anupaddutameva hotīti adhippāyena ‘‘dukkhaṃ pana saṅkhāradukkhamattamevā’’ti vuttaṃ. Mahāpuññānampi pana devaputtānaṃ pubbanimittuppattikālādīsu aniṭṭhārammaṇasamāyogo hotiyevāti ‘‘kadāci dukkhadukkhassapi sambhavo natthī’’ti na sakkā vattuṃ, dhammānaṃ uppādanirodhasaṅkhāradukkhanti veditabbaṃ. Sattapaññāsa…pe… pariyantoti idaṃ manussavassagaṇanāvasena vuttaṃ. Tattha devānaṃ vassagaṇanāya pana catusahassameva.

အောက်၌ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ပြီးသော အနက်ကို ခွဲခြား၍ ပြသလိုသဖြင့် “atha vā” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ “amutrāsiṃ” ဟူသောပုဒ်သည် သာမညညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် စကားလုံးကျေခြင်းဖြစ်၏၊ “ထိုထိုဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့၏” ဟူ၍ မိန့်တော်မူလိုရင်းဖြစ်၏။ “anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ārohantassa” ဟူသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်တော်ဖြင့် ပဋိလောမအစွမ်းဖြင့် အထက်သို့ တက်ရောက်ဆင်ခြင်သူအား ရည်ညွှန်း၏။ “paṭinivattantassā” ဟူသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသကို အောက်မေ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အလိုရှိသလောက် သွားပြီးနောက် ပြန်လည်ဆုတ်ယုတ်လာသူ (တဖန်ပြန်လာသူ) အား ရည်ညွှန်း၏။ “paccavekkhaṇaṃ” ဟူသည် အဖန်ဖန်အောက်မေ့အပ်ပြီးသောတရားကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်း မည်၏။ “tasmā” ဟူသည်ကား ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို အကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ်ဖြင့် တဖန်သုံးသပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ပြန်လည်ဆင်ခြင်သော အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူလိုရင်းဖြစ်၏။ “idhūpapattiyā” ဟူသည် ဤအဆုံးစွန်သောဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းမှ ရည်ညွှန်း၏။ “anantaraṃ” ဟူသည် အတိတ်၏ အခြားမဲ့ကို မိန့်တော်မူ၏။ “amutra” ဟူသည် ထိုထိုဘဝ၌ ဟူသော အနက်တည်း။ “udapādiṃ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ (ပဋိသန္ဓေတည်ခဲ့၏)။ “tāhi devatāhi” ဟူသည် တုသိတာနတ်တို့နှင့် ရည်ညွှန်း၏။ “ekagotto” ဟူသည် တုသိတာနတ်၏ အနွယ်မျိုးဖြင့် အနွယ်တူရှိ၏။ ဘုရားလောင်းတို့၏ သန္တာန်၌ အဆုံးစွန်သော ဘဝဖြစ်စဉ်အခိုက်တွင် ဤနတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်ကံကို အကုသိုလ်ကံသည် နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးခြင်း မရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “ဆင်းရဲသည်ကား သင်္ခါရဆင်းရဲမျှသာတည်း” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဖုန်းကံကြီးမားသော နတ်သားတို့အားလည်း ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကာလစသည်တို့၌ အနိဋ္ဌာရုံနှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “တစ်ခါတစ်ရံမျှပင် ဆင်းရဲခြင်းဆင်းရဲ (ဒုက္ခဒုက္ခ) ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိ” ဟု ပြောဆိုရန် မစွမ်းကောင်းပေ၊ ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း ချုပ်ခြင်းကိုသာ သင်္ခါရဆင်းရဲဟူ၍ သိအပ်၏။ “sattapaññāsa... pariyanto” ဟူသော ဤစကားကို လူတို့၏ နှစ်အရေအတွက် အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထို၌ နတ်တို့၏ နှစ်အရေအတွက် အစွမ်းဖြင့်မူကား လေးထောင်သာလျှင်တည်း။

Itīti vuttatthanidassanametaṃ, tañca kho yathārahato, na yathānupubbatoti dassento ‘‘nāmagottavasenā’’tiādimāha. Uddisīyatīti disvāva aviññeyyattā ‘‘ayaṃ ko nāmo’’ti pucchite ‘‘tisso gotamo’’ti nāmagottena uddisīyati. Vaṇṇādīhīti vaṇṇāhāravedayitāyuparicchedehi. Sāmotīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena evamādievaṃpakāranānattatoti dassitaṃ hoti. Nāmagottaṃ uddesoti uddisīyati satto etenāti uddeso nāmagottaṃ. Itare ākārāti ākarīyati disvāva satto viññāyati etehīti itare vaṇṇādayo ākārā. ‘‘No ca kho avisesenā’’ti saṅkhepato vuttamevatthaṃ vitthārena dassento āha ‘‘titthiyā hī’’tiādi. Tattha titthiyāti aññatitthiyā. Te pana kammavādino kiriyavādino tāpasādayo. Yasmā titthiyānaṃ brahmajālādīsu cattālīsāya eva saṃvaṭṭavivaṭṭānaṃ anussaraṇaṃ āgataṃ, tasmā ‘‘na tato para’’nti vatvā tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘dubbalapaññattā’’tiādimāha. Tena vipassanābhiyogo pubbenivāsānussatiñāṇassa visesakāraṇanti dasseti. Tatoyeva ca balavapaññattā ṭhapetvā aggasāvakamahāsāvake itare pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyevāti [Pg.393] daṭṭhabbaṃ. Teneva vuttaṃ visuddhimagge (visuddhi. 2.402) ‘‘pakatisāvakā kappasatampi kappasahassampi anussarantiyeva balavapaññattā’’ti. Ettako hi tesaṃ abhinīhāroti kappānaṃ satasahassampi tadadhikaṃ ekaṃ dve ca asaṅkhyeyyānīti kālavasena evaṃparimāṇo yathākkamaṃ tesaṃ mahāsāvakaaggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro, sāvakapaccekabodhipāramitā siddhā. Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo, evaṃ sante buddhānampissa paricchedatā āpannāti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo natthī’’ti. ‘‘Yāvatakaṃ ñeyyaṃ, tāvatakaṃ ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 3.5) vacanato sabbaññutaññāṇassa viya buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthīti tattha yaṃ yaṃ ñātuṃ icchanti, taṃ taṃ jānanti eva. Atha vā satipi kālaparicchede kāraṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi, kuto taṃnibbattānaṃ abhiññāñāṇānanti āha ‘‘buddhānaṃ pana paricchedo natthī’’ti. Atīte ‘‘ettakānaṃ kappānaṃ asaṅkhyeyyānī’’ti evaṃ kālaparicchedo natthi anāgate anāgataṃsañāṇassa viya. Tenāha ‘‘yāva icchanti tāva sarantī’’ti.

"Itī" ဟူသော ပုဒ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ညွှန်ပြခြင်း (နိဒဿန) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ညွှန်ပြခြင်းသည်လည်း အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသလို၍ "nāmagottavasena" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Uddisīyati" (ညွှန်ပြအပ်၏) ဟူသည် မြင်ကာမျှဖြင့် မသိနိုင်သောကြောင့် "ဤသူသည် မည်သူနည်း" ဟု မေးမြန်းအပ်သော် "တိဿ၊ ဂေါတမ" စသော အမည်၊ နွယ်အားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Vaṇṇādīhi" ဟူသည် အဆင်း၊ အာဟာရ၊ ခံစားမှု (ဝေဒနာ)၊ အသက်အပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Sāmoti" ဟူသော နေရာ၌ "iti" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက် (သို့မဟုတ်) ပကာရ (အပြား) အနက်ကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့စသော အပြားအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြသအပ်သည် ဖြစ်၏။ "Nāmagottaṃ uddeso" ဟူသည် သတ္တဝါကို ဤအမည်၊ နွယ်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် အမည်နှင့် နွယ်သည် ညွှန်ပြခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) မည်၏။ "Itare ākārā" ဟူသည် မြင်ရုံမျှဖြင့် သတ္တဝါကို သိစေနိုင်သော ကျန်ရှိသော အဆင်းစသည်တို့သည် အခြင်းအရာ (အာကာရ) တို့ ဖြစ်သည်။ "No ca kho avisesena" ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသလို၍ "titthiyā hī" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "titthiyā" ဟူသည် သာသနာပ တိတ္ထိတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုတိတ္ထိတို့သည်လည်း ကမ္မဝါဒီ၊ ကိရိယဝါဒီ ဖြစ်ကုန်သော တာပသ (ရသေ့) စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ တိတ္ထိတို့သည် ဗြဟ္မဇာလသုတ် စသည်တို့၌ ကမ္ဘာလေးဆယ်တို့၏ ဆုတ်ကပ်၊ တက်ကပ်တို့ကိုသာ အောက်မေ့နိုင်ကြောင်း လာရှိသောကြောင့် "ထိုထက် အလွန်မသိနိုင်" ဟု ဆိုပြီးနောက် ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း အကြောင်းကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် "dubbalapaññattā" (ဉာဏ်ပညာ အားနည်းခြင်းကြောင့်) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားဖြင့် ဝိပဿနာအားထုတ်ခြင်းသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ထူးခြားသော အကြောင်းရင်းဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ ထိုသို့ ဝိပဿနာ အားထုတ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အားကောင်းသော ပညာရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ပကတိသာဝကတို့သည် ကမ္ဘာတစ်ရာ၊ ကမ္ဘာတစ်ထောင်တိုင်အောင် အောက်မေ့နိုင်ကြသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ "ပကတိသာဝကတို့သည် အားကောင်းသော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ ကမ္ဘာတစ်ရာ၊ ကမ္ဘာတစ်ထောင်ကိုပင် အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ "Ettako hi tesaṃ abhinīhāro" ဟူသည် ထိုမဟာသာဝက၊ အဂ္ဂသာဝက၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ ကမ္ဘာတစ်သိန်း သို့မဟုတ် ထိုထက်မကသော တစ်သင်္ချေ၊ နှစ်သင်္ချေ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ကာလအားလျော်စွာ ပြုခဲ့သော ကောင်းမှုဉာဏ်ပညာ ပါရမီတော်၏ ပြည့်စုံခြင်း (အဘိနီဟာရ) ဖြစ်၏။ သာဝကပါရမီ၊ ပစ္စေကဗောဓိပါရမီတို့သည် ပြည့်စုံအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဘိညာဉ်ဉာဏ် စွမ်းအားသည် ပါရမီအဆောက်အဦးကို ဖြည့်ကျင့်ရသော ကာလအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကန့်သတ်ချက်ရှိသည်ဖြစ်ပါမူ ဘုရားရှင်တို့အားလည်း ကန့်သတ်ချက် ရှိရာရောက်မည်ဟု ယူဆအပ်သောကြောင့် "buddhānaṃ pana paricchedo natthi" (မြတ်စွာဘုရားတို့အားမူကား အပိုင်းအခြား မရှိ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သိအပ်သော ဉေယျတရား ရှိသမျှ ဉာဏ်တော်သည် ရှိ၏" ဟူသော ပါဠိတော်နှင့်အညီ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကဲ့သို့ပင် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အဘိညာဉ်ဉာဏ်အားလည်း မိမိတို့၏ အာရုံ၌ အပိုင်းအခြားဟူသည် မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် သိလိုသမျှသော အရာအားလုံးကို သိတော်မူကြသည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကာလအပိုင်းအခြား ရှိသော်လည်း အကြောင်းဥပါယ်၌ ကျွမ်းကျင်စွာ သိမ်းဆည်းခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ထူးကဲလွန်မြတ်သောကြောင့် မဟာဗောဓိအဆောက်အဦးတို့၏ ပညာပါရမီ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အာနုဘော်အား အပိုင်းအခြားမရှိပေ။ ထိုသို့ အပိုင်းအခြားမရှိသော ပညာပါရမီတော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဘိညာဉ်ဉာဏ်တို့အား အဘယ်မှာ အပိုင်းအခြား ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် "buddhānaṃ pana paricchedo natthi" ဟု ဆိုအပ်သည်။ အတိတ်ကာလ၌ "ဤမျှသော ကမ္ဘာအသင်္ချေ" ဟူ၍ ကာလအပိုင်းအခြား မရှိချေ။ အနာဂတ်ကာလ၌လည်း အနာဂတံသဉာဏ် ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အလိုရှိသရွေ့ အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Evaṃ pañcannaṃ janānaṃ pubbenivāsānussaraṇaṃ kālavibhāgato dassetvā idāni ārammaṇaggahaṇavasenassa pavattivisesaṃ dassento ‘‘titthiyā cā’’tiādimāha. Khandhapaṭipāṭimeva sarantīti ettha khandhapaṭipāṭi khandhānaṃ anukkamo, sā ca kho cutito paṭṭhāya uppaṭipāṭivasena. Keci panettha ‘‘iriyāpathapaṭipāṭi khandhapaṭipāṭī’’ti vadanti. Vuttamevatthaṃ byatirekato vibhāvento āha ‘‘paṭipāṭiṃ muñcitvā’’tiādi. Tattha cutipaṭisandhivasenāti attano parassa vā tasmiṃ tasmiṃ attabhāve cutiṃ disvā antarā kiñci anāmasitvā paṭisandhiyā eva gahaṇavasena. Yathā pana andhā yaṭṭhiṃ amuñcitvā gacchanti, evaṃ te khandhapaṭipāṭiṃ amuñcitvāva sarantīti āha ‘‘tesañhi andhānaṃ viya icchitappadesokkamanaṃ natthī’’ti. Sāvakāti pakatisāvakāpi mahāsāvakāpi aggasāvakāpi sāmaññato vuttā. Pakatisāvakāpi hi khandhapaṭipāṭiyāpi anussaranti[Pg.394], cutipaṭisandhivasenapi saṅkamanti balavapaññattā, tathā asītimahāsāvakā. Dvinnaṃ pana aggasāvakānaṃ khandhapaṭipāṭikiccaṃ natthi. Ekassa attabhāvassa cutiṃ disvā paṭisandhiṃ passanti, puna aparassa cutiṃ disvā paṭisandhinti evaṃ cutipaṭisandhivasenapi saṅkamantā gacchanti. Yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāyaṃ caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ. Siyā pana tassa sukhumataratirokuṭṭādibhedassa rūpagatassa agocaratā, na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā, atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hoti, tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattāti āha ‘‘buddhā panā’’tiādi.

ဤသို့လျှင် ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးတို့၏ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ဖြင့် အောက်မေ့ပုံကို ကာလအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ အာရုံယူပုံစွမ်းရည်အားဖြင့် ထိုဉာဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံထူးခြားချက်ကို ပြသလို၍ "titthiyā cā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Khandhapaṭipāṭimeva saranti" ၌ ခန္ဓာအစဉ် (ခန္ဓာပဋိပါဋိ) ဟူသည် ခန္ဓာတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ထိုခန္ဓာအစဉ်သည်လည်း စုတိမှစ၍ ပြောင်းပြန်အစဉ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် "ဣရိယာပုထ်အစဉ်သည် ခန္ဓာအစဉ်တည်း" ဟု ဆိုကြသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ဖယ်ရှားပယ်ဖျက်ခြင်း အားဖြင့် ရှင်းပြလို၍ "paṭipāṭiṃ muñcitvā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို၌ "cutipaṭisandhivasena" ဟူသည် မိမိ၏ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ ထိုထိုဘဝ၌ စုတိကို မြင်၍ အကြား၌ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မသုံးသပ်ဘဲ ပဋိသန္ဓေကိုသာ ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ မျက်မမြင်တို့သည် လက်ကိုင်တုတ်ကို မလွှတ်ဘဲ သွားကြသကဲ့သို့ ထိုတိတ္ထိတို့သည်လည်း ခန္ဓာအစဉ်ကို မလွှတ်ဘဲသာလျှင် အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုတိတ္ထိတို့အား မျက်မမြင်တို့ကဲ့သို့ မိမိတို့ အလိုရှိရာ အရပ်သို့ ခုန်ကျော်ကူးပြောင်း၍ အောက်မေ့နိုင်ခြင်း မရှိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Sāvakā" ဟူသည် ပကတိသာဝက၊ မဟာသာဝက၊ အဂ္ဂသာဝကတို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ပကတိသာဝကတို့သည်လည်း အားကောင်းသော ပညာရှိသည်ဖြစ်၍ ခန္ဓာအစဉ်အတိုင်းလည်း အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏၊ စုတိ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့်လည်း ကူးပြောင်း၍ အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ အသီတိမဟာသာဝကတို့သည်လည်း အောက်မေ့နိုင်ကြကုန်၏။ အဂ္ဂသာဝကနှစ်ပါးတို့အားမူကား ခန္ဓာအစဉ်အတိုင်း အောက်မေ့ရန် မလိုချေ။ ဘဝတစ်ခု၏ စုတိကို မြင်ရုံမျှဖြင့် ပဋိသန္ဓေကို မြင်ကြကုန်၏၊ တစ်ဖန် အခြားဘဝတစ်ခု၏ စုတိကို မြင်၍ ပဋိသန္ဓေကို မြင်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် စုတိပဋိသန္ဓေအားဖြင့်သာ ကူးပြောင်းလျက် အောက်မေ့သွားနိုင်ကြကုန်၏။ တန်ဆောင်မုန်းလ နေမွန်းတည့်ချိန်တွင် လေးတောင်အကျယ်ရှိသော အိမ်၌ မျက်စိအမြင်ရှိသောသူအား ရူပါရုံသည် ထင်ရှားစွာ မြင်ရသကဲ့သို့ ဤဥပမာသည် လောက၌ ထင်ရှားလှပေသည်။ ထိုမျက်စိအမြင်ရှိသူအား သိမ်မွေ့လှသော တိုက်ရံနံရံများ၏ အခြားတစ်ဖက်၌ ရှိသော ရူပါရုံသည် အာရုံမပြုနိုင်ရာ ဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့အားမူကား သိလိုအပ်သော ဉေယျတရားတို့တွင် အာရုံမပြုနိုင်သော အရာဟူသည် မရှိချေ။ စင်စစ်အားဖြင့်မူကား ထိုဉေယျတရားသည် ဉာဏ်တော်အလင်းဖြင့် လင်းစေအပ်သည်ဖြစ်၍ လက်ဝါးပြင်ပေါ်ရှိ ဇီးဖြူသီးကဲ့သို့ အလွန်ထင်ရှား စင်ကြယ်စွာ ရှိလှပေ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ရခြင်းမှာ ဉေယျာဝရဏ (သိအပ်သောအရာကို ပိတ်ပင်တတ်သော အမိုက်မှောင်) ကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "buddhā panā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Tattha sīhokkantavasenāti sīhagatipatanavasena. Yaṃ yaṃ ṭhānaṃ ākaṅkhantīti yasmiṃ kappe yasmiṃ bhave yaṃ yaṃ ṭhānaṃ jānituṃ icchanti. Taṃ sabbaṃ sarantiyevāti ñātuṃ icchitaṃ taṃ sabbaṃ sarantiyeva, na na saranti. Buddhānañhi neva khandhapaṭipāṭikiccaṃ, na ca cutipaṭisandhivasena saṅkamanakiccaṃ atthi. Tesañhi anekāsu kappakoṭīsu heṭṭhā vā upari vā yaṃ yaṃ ṭhānaṃ icchanti, taṃ taṃ pākaṭameva hoti. Tasmā yathā peyyālapāḷiṃ paṭhantā ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhāna’’ntiādipariyosānameva gaṇhantā saṅkhipitvā sajjhāyanti, na anupadaṃ, evaṃ anekāpi kappakoṭiyo peyyālapāḷiṃ viya saṅkhipitvā yaṃ yaṃ icchanti, tattha tattheva ñāṇena okkamantā sīhokkantavasena gacchanti. Evaṃ gacchantānañca tesaṃ ñāṇaṃ yathā nāma katavālavedhiparicayassa sarabhaṅgasadisassa dhanuggahassa khitto saro antarantarā rukkhalatādīsu asajjamāno lakkheyeva patati na sajjati na virajjhati, evaṃ antarantarāsu jātīsu na sajjati na virajjhati, asajjamānaṃ avirajjhamānaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃyeva gaṇhāti.

ထိုစကား၌ 'ခြင်္သေ့၏ ခုန်ဆင်းသောနည်းဖြင့်' (သီဟုက္ကန္တဝသေန) ဟူသည် ခြင်္သေ့၏ သွားခြင်း သက်ဆင်းခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အလိုရှိရာရာ အရပ်ကို' (ယံ ယံ ဌာနံ အာကင်္ခန္တိ) ဟူသည် အကြင်အကြင် ကမ္ဘာ၊ အကြင်အကြင် ဘဝ၌ သိလိုသော အကြင်အကြင် အရပ်ကို အလိုရှိကုန်၏။ 'ထိုအလုံးစုံကို အောက်မေ့နိုင်သည်သာတည်း' (တံ သဗ္ဗံ သရန္တိယေဝ) ဟူသည် သိလိုသမျှ ထိုအလုံးစုံကို အောက်မေ့နိုင်သည်သာတည်း၊ မအောက်မေ့နိုင်သည် မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား ခန္ဓာအစဉ်အတိုင်း ပြုရမည့် ကိစ္စလည်းမရှိ၊ စုတိပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ကူးပြောင်းရမည့် ကိစ္စလည်းမရှိ။ ထိုဘုရားရှင်တို့အား ကုဋေမကသော ကမ္ဘာတို့တွင် အောက်၌သော်လည်းကောင်း၊ အထက်၌သော်လည်းကောင်း အလိုရှိအပ်သော အရပ်သည် ထင်ရှားသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သီတင်းသုံးဖော်တို့သည် ပေယျာလပါဠိကို ဖတ်ရွတ်ကြသောအခါ 'ပထမဈာန်...ပ... ပဉ္စမဈာန်' ဟု အစနှင့် အဆုံးကိုသာ ယူ၍ အကျဉ်းချုံးကာ ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ကြသကဲ့သို့၊ အစဉ်အတိုင်း တစ်လုံးချင်း မရွတ်ဖတ်ကြသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ကုဋေမကသော ကမ္ဘာတို့ကို ပေယျာလပါဠိကဲ့သို့ အကျဉ်းချုံး၍ အလိုရှိရာရာ ကမ္ဘာဘဝသို့ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်လျက် ခြင်္သေ့၏ သက်ဆင်းရာ အစွမ်းဖြင့် ကြွတော်မူကြကုန်၏။ ဤသို့ ကြွတော်မူကြကုန်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဉာဏ်သည် အမွေးအမျှင်ကို ပစ်ခတ်နိုင်သည့် လေ့ကျင့်မှုရှိသော သရဘင်္ဂရသေ့နှင့်တူသော လေးသမား ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြားသည် အကြားအကြားရှိ သစ်ပင် နွယ်ပင်တို့၌ မငြိတွယ်ဘဲ ပစ်မှတ်သို့သာလျှင် တည့်တည့်ကျရောက်သကဲ့သို့၊ မငြိတွယ် မချွတ်ချော်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြားအကြားရှိသော ဘဝတို့၌ မငြိစွန်း မချွတ်ချော်ဘဲ မငြိမစွန်း မချွတ်မယွင်းဘဲ အလိုရှိအပ်ရာရာ ဌာနကိုသာ သိမြင်တော်မူ၏။

Atītabhave khandhā tappaṭibaddhanāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsantveva saṅgahitānīti āha ‘‘kiṃ viditaṃ karoti? Pubbenivāsa’’nti. Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘sveva moho’’tiādi. Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ, obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ, attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho. Sesaṃ pasaṃsāvacananti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ. Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi [Pg.395] attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Kasmā? Yasmā vijjā uppannāti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā, paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti. Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā tamo vihato vinaṭṭho. Kasmā? Yasmā āloko uppannoti imamatthaṃ atidisati. Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘vīriyātāpena ātāpino’’ti, vīriyavatoti attho. Pesitacittassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pativissaṭṭhacittassa. Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo. Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa. Sesamettha uttānattā vuttanayattā ca suviññeyyameva.

အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ ထိုခန္ဓာနှင့် စပ်သော အမည်၊ နွယ် အလုံးစုံကို 'ပုဗ္ဗေနိဝါသ' ဟူ၍သာ သိမ်းကျုံးယူအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဘယ်ကို ထင်ရှားစွာ သိတော်မူသနည်း? ရှေး၌ နေဖူးသော ခန္ဓာအစဉ် (ပုဗ္ဗေနိဝါသ) ကိုတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မောဟသည် ဖုံးလွှမ်းတတ်သော အနက်ကြောင့် အမှောင် (တမ) ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ 'ထိုမောဟသည်ပင်လျှင် အမိုက်တိုက်တည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အလင်းကို ပြုတတ်သော အနက်ကြောင့်' (ဩဘာသကရဏဋ္ဌေန) ဟူသည် ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကရဏ' မည်၏၊ အရောင်အလင်းသည်သာလျှင် ကရဏဖြစ်၍ 'ဩဘာသကရဏ' မည်၏၊ မိမိ၏ အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် အလင်း၏အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော အနက်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြွင်းသော ချီးမွမ်းခြင်းစကားကို ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီး၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထူးခြားမှုကို သိစေတတ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အဝိဇ္ဇာကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ' ဟသော ဤစကားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ဝိဇ္ဇာ' မည်၏ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ပြရာရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'ဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိဇ္ဇာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် အဝိဇ္ဇာ ဖြစ်ကြောင်း၊ ထိုအဝိဇ္ဇာကို ပယ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာ၏ ပယ်တတ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း နည်းတူပင်ဖြစ်၏၊ ဤစကားဖြင့် 'အမိုက်တိုက်သည် ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ၊ ပျက်စီးအပ်ပြီ' ဟု ပြ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? 'အလင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟူ၍ ဤအနက်ကို ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ကိလေသာတို့ကို ပူပန်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ဝီရိယကို 'အာတာပ' ဟု ခေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝီရိယတည်းဟူသော အာတာပရှိသောကြောင့် အာတာပီ (ပြင်းစွာသော လုံ့လရှိသောသူ)' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ဝီရိယရှိသောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိသောသူ၏' (ပေသိတစိတ္တဿ) ဟူသည် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းငှာ လွှတ်အပ်သော (နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော) စိတ်ရှိသောသူ၏။ 'မမေ့မလျော့သော၊ ပြင်းစွာသော လုံ့လရှိသော၊ စိတ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်ထားသော သူသည် နေသကဲ့သို့' ဟူသည်မှာ ငါနှင့်တူသော အခြားသော သူတစ်ပါးအားလည်းကောင်း ဤသို့ ရည်ရွယ်ချက်ရှိ၏။ 'လုံ့လ၌ ယှဉ်သောသူ၏' (ပဓာနာနုယောဂဿ) ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာန် လုံ့လ၌ ပြင်းစွာယှဉ်သောသူ၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောအနက်သည် ထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အလွယ်တကူ သိနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

Pubbenivāsakathā niṭṭhitā.

ပုဗ္ဗေနိဝါသကထာ ပြီးပြီ။

Dibbacakkhuñāṇakathā

ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကထာ

13. Cutiyāti cavane. Upapāteti upapajjane. Samīpatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, cutikkhaṇasāmantā upapattikkhaṇasāmantā cāti vuttaṃ hoti. Tathā hi vakkhati ‘‘ye pana āsannacutikā’’tiādi. Yena ñāṇenāti yena dibbacakkhuñāṇena. Dibbacakkhuñāṇeneva hi sattānaṃ cuti ca upapatti ca ñāyati. Parikammaṃ vattabbaṃ siyāti ‘‘dibbacakkhuñāṇaṃ uppādetukāmena ādikammikena kulaputtena kasiṇārammaṇaṃ abhiññāpādakajjhānaṃ sabbākārena abhinīhārakkhamaṃ katvā tejokasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇanti imesu tīsu kasiṇesu aññataraṃ āsannaṃ kātabbaṃ, upacārajjhānagocaraṃ katvā vaḍḍhetvā ṭhapetabba’’ntiādinā dibbacakkhuñāṇassa parikammaṃ vattabbaṃ bhaveyya.

၁၃. 'စုတိ၌' (စုတိယာ) ဟူသည် စုတေခြင်း၌။ 'ဥပပါတ်၌' (ဥပပါတေ) ဟူသည် ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား အနီး (သမီပ) အနက်၌ ရှိသော သတ္တမီဝိဘတ်တည်း။ စုတိခဏ၏ အနီး၌လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၏ အနီး၌လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့သာလျှင် 'စင်စစ် စုတိသို့ နီးကပ်သောသူတို့သည်...' စသည်ဖြင့် နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့။ 'အကြင်ဉာဏ်ဖြင့်' (ယေန ဉာဏေန) ဟူသည် အကြင်ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့၏ စုတိကိုလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေကိုလည်းကောင်း သိရ၏။ 'ပရိကံကို ဆိုအပ်ရာ၏' (ပရိကမ္မံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ) ဟူသည်ကား - 'ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဖြစ်စေလိုသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စတင်အားထုတ်သော အမျိုးကောင်းသားသည် ကသိုဏ်းအာရုံပြု၍ အဘိညာဏ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘိညာဏ်ဆန္ဒကို ဆောင်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်အောင် ပြုပြီးလျှင်၊ တေဇောကသိုဏ်း၊ ဩဒါတကသိုဏ်း၊ အာလောကကသိုဏ်းဟူသော ဤကသိုဏ်းသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အနီး၌ ပြုအပ်၏၊ ဥပစာရဈာန်၏ အာရုံဖြစ်အောင် ပြု၍ ပွားများစေလျက် ထားအပ်၏' စသည်ဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ပရိကံကို ဆိုအပ်ရာ၏။

So ahanti so katacittābhinīhāro ahaṃ. Dibbasadisattāti divi bhavanti dibbaṃ, devānaṃ pasādacakkhu, tena dibbena cakkhunā sadisattāti attho. Dibbasadisattāti ca hīnūpamādassanaṃ devatānaṃ dibbacakkhutopi imassa [Pg.396] mahānubhāvattā. Idāni taṃ dibbasadisattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘devatānañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sucaritakammanibbattanti saddhābahulatāvisuddhadiṭṭhitāānisaṃsadassāvitādisampattiyā suṭṭhu caritattā sucaritena devūpapattijanakena puññakammena nibbattaṃ. Pittasemharuhirādīhīti ādi-saddena vātarogādīnaṃ saṅgaho. Apalibuddhanti anupaddutaṃ. Pittādīhi anupaddutattā kammassa ca uḷāratāya upakkilesavimutti veditabbā. Upakkilesadosarahitañhi kammaṃ tiṇādidosarahitaṃ viya sassaṃ uḷāraphalaṃ anupakkiliṭṭhaṃ hoti. Kāraṇūpacārena cassa phalaṃ tathā voharīyati yathā ‘‘sukkaṃ sukkavipāka’’nti. Dūrepīti pi-saddena sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthataṃ saṅgaṇhāti. Pasādacakkhūti catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasādalakkhaṇaṃ cakkhu. Vīriyabhāvanābalanibbattanti vīriyārambhavaseneva ijjhanato sabbāpi kusalabhāvanā vīriyabhāvanā, padhānasaṅkhārasamannāgatā vā iddhipādabhāvanā visesato vīriyabhāvanā, tassā ānubhāvena nibbattaṃ vīriyabhāvanābalanibbattaṃ. Ñāṇamayaṃ cakkhu ñāṇacakkhu. Tādisamevāti upakkilesavimuttatāya dūrepi sukhumassapi ārammaṇassa sampaṭicchanasamatthatāya ca taṃsadisameva.

'ထိုငါသည်' (သော အဟံ) ဟူသည် စိတ်ကို ဆောင်ခြင်းကို ပြုပြီးသော ထိုငါသည်။ 'နတ်မျက်စိနှင့် တူသောအဖြစ်ကြောင့်' (ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ) ဟူသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏၊ နတ်တို့၏ ပသာဒစက္ခုတည်း၊ ထိုနတ်မျက်စိနှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'နတ်မျက်စိနှင့် တူသောအဖြစ်' ဟု ဆိုခြင်းသည် ယုတ်ညံ့သော ဥပမာကို ပြခြင်းဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နတ်တို့၏ ဒိဗ္ဗစက္ခုထက်လည်း ဤဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဏ်ဉာဏ်သည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုနတ်မျက်စိနှင့် တူသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ 'နတ်တို့အား...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ကောင်းစွာကျင့်အပ်သော ကံကြောင့်ဖြစ်သော' (သုစရိတကမ္မနိဗ္ဗတ္တံ) ဟူသည် သဒ္ဓါတရားများခြင်း၊ အယူစင်ကြယ်ခြင်း၊ အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်ခြင်း စသော ပြည့်စုံခြင်းတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သောကြောင့် 'သုစရိုက်' မည်၏၊ ထိုသုစရိုက်တည်းဟူသော နတ်ပြည်၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (နတ်မျက်စိ)။ 'သည်းခြေ၊ သလိပ်၊ သွေး စသည်တို့ဖြင့်' ဟူသော စကား၌ 'စသည်' သဒ္ဓါဖြင့် လေနာ စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'မနှိပ်စက်အပ်သော' (အပလိဗုဒ္ဓံ) ဟူသည် သည်းခြေစသည်တို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံ၏ ကြီးမြတ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ညစ်ညူးခြင်း (ဥပက္ကိလေသ) မှ ကင်းလွတ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ညစ်ညူးခြင်း အပြစ်မှကင်းသော ကံသည် မြက် ညှော် စသောအပြစ်မှ ကင်းသော ကောက်ပင်ကဲ့သို့ မြတ်သော အကျိုးရှိ၍ ညစ်ညူးခြင်း မရှိပေ။ အကြောင်း၏ အနီးသို့ တင်စား၍ ခေါ်ဝေါ်သော ကာရဏူပစာရအားဖြင့် ထိုကံ၏ အကျိုးကို 'ဖြူသောကံသည် ဖြူသော အကျိုးပေးရှိ၏' ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ 'ဝေးသောအရပ်၌လည်း' (ဒူရေပိ) ဟူသော စကား၌ 'လည်း' သဒ္ဓါဖြင့် သိမ်မွေ့သော အာရုံကိုလည်း လက်ခံခြင်းငှာ တတ်နိုင်သောအဖြစ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'ပသာဒစက္ခု' ဟူသည် မဟာဘုတ်လေးပါးတို့၏ ကြည်လင်သော လက္ခဏာရှိသော မျက်စိတည်း။ 'ဝီရိယဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သော' (ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တံ) ဟူသည် လုံ့လအားထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ကုသိုလ်ဘာဝနာကို 'ဝီရိယဘာဝနာ' ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ဘာဝနာကို အထူးသဖြင့် 'ဝီရိယဘာဝနာ' ဟု ခေါ်၏၊ ထိုဝီရိယဘာဝနာ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တ' မည်၏။ ဉာဏ်ဖြင့် ပြီးသော မျက်စိကို 'ဉာဏ်မျက်စိ (ဉာဏစက္ခု)' ဟု ခေါ်၏။ 'ထိုနှင့် တူသည်သာတည်း' (တာဒိသမေဝ) ဟူသည် ညစ်ညူးခြင်းမှ လွတ်ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေးသောအရပ်၌လည်းကောင်း၊ သိမ်မွေ့သော အာရုံကိုလည်းကောင်း လက်ခံ သိမြင်နိုင်စွမ်းသောကြောင့် ထိုနတ်မျက်စိနှင့် တူသည်သာတည်း။

Dibbavihāravasena paṭiladdhattāti dibbavihārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ jhānānaṃ vasena paṭiladdhattā. Iminā kāraṇavasenassa dibbabhāvamāha. Dibbavihārasannissitattāti aṭṭhaṅgasamannāgamena ukkaṃsagataṃ pādakajjhānasaṅkhātaṃ dibbavihāraṃ sannissāya pavattattā, dibbavihārapariyāpannaṃ vā attanā sampayuttaṃ rūpāvacaracatutthajjhānaṃ nissāya paccayabhūtaṃ sannissitattāti evamettha attho daṭṭhabbo. Ālokapariggahena mahājutikattāpi dibbanti kasiṇālokānuggahena pattabbattā sayaṃ ñāṇālokapharaṇabhāvena ca mahājutikabhāvatopi dibbanti attho. Mahājutikampi hi dibbanti vuccati ‘‘dibbamidaṃ byamha’’ntiādīsu. Mahāgatikattāti mahanīyagamanattā, vimhayanīyappavattikattāti attho. Vimhayanīyā hissa pavatti tirokuṭṭādigatarūpadassanato. Taṃ sabbanti ‘‘heṭṭhā vuttaṃ atthapañcakamapekkhitvā vutta’’nti vadanti. Keci pana ‘‘jutigatiatthesupi saddavidū divusaddaṃ icchantīti mahājutikattā mahāgatikattāti idameva dvayaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā ‘saddasatthānusārena veditabba’nti idaṃ dibbati jotayatīti dibbaṃ, dibbati gacchati asajjamānaṃ pavattatīti dibbanti imamatthaṃ dassetuṃ vutta’’nti vadanti. Ācariyadhammapālatthero pana –

"ဒိဗ္ဗဝိဟာရဝသေန ပဋိလဒ္ဓတ္တာ" ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဟု ဆိုအပ်သော ရူပဈာန်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရအပ်သော အကြောင်းအစွမ်းကြောင့် ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုအား ဒိဗ္ဗအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ" ဟူသည်မှာ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ထူးကဲလွန်မြတ်သော ပဒကဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော ဒိဗ္ဗဝိဟာရကို မှီ၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၌ အကျုံးဝင်သော မိမိနှင့် ယှဉ်ဖက်လည်းဖြစ်၊ အကြောင်းပစ္စယလည်း ဖြစ်သော ရူပဝစရ စတုတ္ထဈာန်ကို မှီ၍ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်စေ "ဒိဗ္ဗ" မည်၏၊ ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားအပ်၏။ ကသိုဏ်းအလင်းကို သိမ်းဆည်းသဖြင့် ကြီးစွာသော အလင်းရောင်ရှိသောကြောင့်လည်း "ဒိဗ္ဗ" မည်၏ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအလင်းကို ဆည်းပူးသဖြင့် ရရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလိုလို ဉာဏ်အလင်း ပြန့်ပွားပြည့်နှက်သော အဖြစ်ကြောင့် ကြီးစွာသော ထွန်းပခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဗ္ဗ" မည်၏ဟု အနက်ရ၏။ "ဒိဗ္ဗမိဒံ ဗျမှံ" အစရှိသည်တို့၌ ကြီးစွာ ထွန်းပပူဇော်အပ်သောအရာကိုလည်း "ဒိဗ္ဗ" ဟူ၍ပင် မိန့်ဆိုအပ်၏။ "မဟာဂတိကတ္တာ" ဟူသည်မှာ များစွာ ကျယ်ပြန့်စွာ သွားနိုင်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အံ့ဖွယ်သော ဖြစ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဒိဗ္ဗ" မည်၏ဟု အနက်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဒိဗ္ဗစက္ခု၏ တိုက်နံရံစသည်တို့ဖြင့် ခြားကွယ်အပ်သော အဆင်းတို့ကို မြင်နိုင်သော အစွမ်းကြောင့် အံ့ဖွယ်ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုစကားလုံးအားလုံးကို "အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်ငါးပါး (အတ္ထပဉ္စက) ကို ငဲ့ထောက်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု အချို့သော ဆရာတို့က မိန့်ဆိုကြ၏။ အချို့သော သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့ကမူ - "ထွန်းပခြင်း၊ သွားခြင်း အနက်တို့၌လည်း သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် 'ဒိဝု' သဒ္ဒါကို အလိုရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ကြီးစွာထွန်းပတတ်သော အဖြစ်၊ ကြီးစွာ သွားနိုင်သော အဖြစ် ဟူသော ဤနှစ်ပါးစုံကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သဒ္ဒါကျမ်း၏ အနုနည်းအရ သိအပ်၏' ဟူသော ဤစကားရပ်ကို 'ဒိဗ္ဗတိ ဇောတယတိ - ထွန်းပတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗ မည်၏'၊ 'ဒိဗ္ဗတိ ဂစ္ဆတိ - တားဆီးခြင်းမရှိဘဲ သွားတတ် ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗ မည်၏' ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ဆရာတော် ဓမ္မပါလမထေရ်ကမူ -

‘‘Dibbacakkhulābhāya [Pg.397] yogino parikammakaraṇaṃ tappaṭipakkhābhibhavassa atthato tassa vijayicchā nāma hoti, dibbacakkhulābhī ca iddhimā devatānaṃ vacanagahaṇakkhamanadhammadānavasena mahāmoggallānattherādayo viya dānaggahaṇalakkhaṇe vohāre ca pavatteyyāti evaṃ vihāravijayicchāvohārajutigatisaṅkhātānaṃ atthānaṃ vasena imassa abhiññāñāṇassa dibbacakkhubhāvasiddhito saddavidū ca tesu eva atthesu divusaddaṃ icchantīti ‘taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabba’nti vutta’’nti –

"ဒိဗ္ဗစက္ခုကို ရရှိခြင်းငှာ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ပရိကံပြုခြင်းသည် ထိုဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို နှိမ်နင်းလွှမ်းမိုးခြင်း ဟူသော အနက်ကြောင့် ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုအား 'ဝိဇယိစ္ဆာ' (အောင်နိုင်လိုခြင်း) မည်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုကို ရရှိသော တန်ခိုးကြီးမားသော အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ် အစရှိသော အရှင်မြတ်တို့သည် နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ စကားကို နာယူခြင်း၊ တရားဓမ္မ ပေးလှူခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပေးခြင်း၊ ခံယူခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဝေါဟာရ၌လည်း ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်ရာ၏။ ဤသို့လျှင် ဝိဟာရ၊ ဝိဇယိစ္ဆာ၊ ဝေါဟာရ၊ ဇုတိ၊ ဂတိ ဟု ဆိုအပ်သော အနက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤအဘိညာဉ်ဉာဏ်အား ဒိဗ္ဗစက္ခုအဖြစ် ထင်ရှားပြီးမြောက်သောကြောင့် သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည်လည်း ထိုထိုအနက်တို့၌ပင် 'ဒိဝု' သဒ္ဒါကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုစကားလုံး အားလုံးကို သဒ္ဒါကျမ်း၏ နည်းစနစ်အတိုင်း သိအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ -

Āha.

မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Dassanaṭṭhenāti rūpadassanabhāvena. Cakkhunā hi sattā rūpaṃ passanti. Yathā maṃsacakkhu viññāṇādhiṭṭhitaṃ samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya pavattati, na tathā idaṃ. Idaṃ pana sayameva tato sātisayaṃ cakkhukiccakārīti āha ‘‘cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhū’’ti. Diṭṭhivisuddhihetuttāti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘yo hī’’tiādi vuttaṃ. Ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhātīti parato uppattiyā adassanato ‘‘etthe vāyaṃ satto ucchinno, evamitarepī’’ti ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhātīti jhānalābhī adhiccasamuppanniko viya gaṇhāti. Yathā hi so asaññasattā cavitvā idhūpapanno pabbajito samāno abhiññālābhī hutvā pubbenivāsaṃ anussaranto idhūpapattimeva disvā tato paraṃ asaññabhave uppattiṃ anussaritumasakkonto ‘‘ahaṃ adhiccasamuppanno pubbe nāhosiṃ, somhi etarahi ahutvā sattatāya pariṇato, sesāpi sattā tādisāyevā’’ti abhinavasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti, evamayampi upapātamattameva disvā cutiṃ apassanto navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti.

"ဒဿနတ္ထေန" ဟူသည်မှာ အဆင်း (ရူပါရုံ) ကို မြင်တတ်သော သဘောအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ သတ္တဝါတို့သည် မျက်စိ (စက္ခု) ဖြင့် အဆင်းကို မြင်ကြကုန်၏။ မံသစက္ခုသည် စက္ခုဝိညာဉ် တည်ရာဖြစ်၍ ညီညွတ်သည် မညီညွတ်သည်ကို ပြသညွှန်ပြသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ဤဒိဗ္ဗစက္ခုသည် ထိုကဲ့သို့ မဟုတ်ပေ။ ဤဒိဗ္ဗစက္ခုသည်ကား အလိုလိုသာလျှင် ထိုအဆင်းထက် သာလွန်ထူးကဲစွာ မျက်စိ၏ ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်တတ်သောကြောင့် "မျက်စိ၏ ကိစ္စကို ပြုတတ်သောကြောင့် မျက်စိကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်း စက္ခု မည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိဟေတုတ္တာ" ဟူ၍ အကျဉ်းချုပ် မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ "ယော ဟိ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူ၏" ဟူသည်မှာ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းကို မမြင်ရခြင်းကြောင့် "ဤဘဝ၌သာလျှင် ဤသတ္တဝါသည် ပြတ်စဲ ပျက်စီး၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဤသို့လျှင် ပြတ်စဲ ပျက်စီးကြကုန်၏" ဟု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏။ "သတ္တဝါအသစ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ယူ၏" ဟူသည်မှာ ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်သည် အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိကဝါဒီ (အကြောင်းမရှိဘဲ အလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆသူ) ကဲ့သို့ ယူတတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ထိုသတ္တဝါသည် အသညသတ်ဘုံမှ စုတေ၍ ဤလူ့ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် ရဟန်းပြု၍ အဘိညာဏ်ကို ရသည်ရှိသော် မိမိ၏ ရှေးဘဝကို အောက်မေ့စဉ် ဤလူ့ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကိုသာ မြင်ပြီး၊ ထိုထက်အလွန် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ခြင်းကိုမူကား အောက်မေ့ရန် မတတ်နိုင်ရကား "ငါသည် အကြောင်းမရှိဘဲ အလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ရှေးက မဖြစ်ဖူးပေ၊ ထိုငါသည် ယခုအခါ ရှေးက မဖြစ်ဖူးဘဲ သတ္တဝါအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ထိုကဲ့သို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု သတ္တဝါအသစ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော ဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဤဒိဗ္ဗစက္ခုရသူသည်လည်း သတ္တဝါတို့ ဖြစ်ပေါ်လာပုံမျှကိုသာ မြင်၍ စုတေခြင်းကို မမြင်ရလျှင် သတ္တဝါအသစ် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟူသော ဒိဋ္ဌိကို ယူတတ်၏။

Idāni aññathāpi visuddhikāraṇaṃ dassento āha ‘‘ekādasaupakkilesavirahato vā’’tiādi. Yathāhāti upakkilesasutte āgatapāḷiṃ nidasseti. Tattha hi anuruddho nandiyo kimiloti ime tayo kulaputte āmantetvā dhammaṃ dassentena ‘‘anuruddhā tumhe kiṃ imehi na āluḷissanti, ahampi imehi upādāya ekādasahi upakkilesehi āluḷitapubbo’’ti dassetuṃ –

ယခုအခါ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း စင်ကြယ်ခြင်းအကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ဧကာဒသဥပက္ကိလေသဝိရဟတော ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ယထာဟ" ဟူသည်မှာ ဥပက္ကိလေသသုတ်၌ လာသော ပါဠိတော်ကို သာဓကအဖြစ် ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၊ အရှင်နန္ဒိယ၊ အရှင်ကိမိလ ဟူသော ဤအမျိုးကောင်းသား သုံးဦးတို့အား ခေါ်တော်မူ၍ တရားဟောလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် "အနုရုဒ္ဓါတို့... သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဤတရားတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးခြင်း မဖြစ်ကြသနည်း၊ ငါဘုရားသည်လည်း ရှေးဦးစွာ ဤတရားတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဥပက္ကိလေသတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးဖူး၏" ဟု ပြခြင်းငှာ -

‘‘Ahampi [Pg.398] sudaṃ anuruddhā pubbeva sambodhā anabhisambuddho bodhisattova samāno obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ, so kho pana me obhāso na cirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘vicikicchā kho me udapādi, vicikicchādhikaraṇañca me samādhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, sohaṃ tathā karissāmi, yathā me puna na vicikicchā uppajjissatī’ti.

"အနုရုဒ္ဓါတို့... ငါဘုရားသည်လည်း သစ္စာလေးပါးကို ကိုယ်တိုင် မသိမြင်မီ ဘုရားအဖြစ်သို့ မရောက်သေးသော ဘုရားလောင်းဘဝ၌သာ ရှိသေးစဉ် အလင်းရောင်ကိုလည်း သိမြင်၏၊ အဆင်း (ရူပါရုံ) တို့ကို မြင်ခြင်းကိုလည်း သိမြင်၏။ သို့ရာတွင် ငါ၏ ထိုအလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် မကြာမြင့်မီပင် ကွယ်ပျောက်သွား၏။ အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုင့ါအား 'ငါ၏ အလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်း၊ အဘယ်အထောက်အပံ့ကြောင့် ကွယ်ပျောက်သွားရသနည်း' ဟူသော အကြံသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုငါ့အား 'ငါ့သန္တာန်၌ ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ငါ၏ သမာဓိသည် ရွေ့လျားပျက်စီးခဲ့ပြီ၊ သမာဓိ ပျက်စီးသောအခါ အလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ငါသည် ထိုယုံမှားသံသယ တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်စေရန် ထိုသို့ ပြုကျင့်အံ့' ဟု အကြံဖြစ်ခဲ့၏။"

‘‘So kho ahaṃ anuruddhā appamatto ātāpī pahitatto viharanto obhāsañceva sañjānāmi dassanañca rūpānaṃ, so kho pana me obhāso na cirasseva antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yena me obhāso antaradhāyati dassanañca rūpāna’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘amanasikāro kho me udapādi, amanasikārādhikaraṇañca pana me samādhi cavi, samādhimhi cute obhāso antaradhāyati dassanañca rūpānaṃ, sohaṃ tathā karissāmi, yathā me puna na vicikicchā uppajjissati na amanasikāro’’’ti –

"အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုငါသည် မပြတ်သော သတိရှိလျက်၊ ပြင်းစွာ အားထုတ်သော လုံ့လရှိလျက်၊ နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိလျက် နေသည်ရှိသော် အလင်းရောင်ကိုလည်း သိမြင်၏၊ အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းကိုလည်း သိမြင်၏။ သို့သော်လည်း ငါ၏ ထိုအလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် မကြာမြင့်မီပင် ကွယ်ပျောက်သွားပြန်၏။ အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုငါ့အား 'ငါ၏ အလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်း၊ အဘယ်အထောက်အပံ့ကြောင့် ကွယ်ပျောက်သွားရသနည်း' ဟူသော အကြံသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုငါ့အား 'ငါ့သန္တာန်၌ နှလုံးမသွင်းခြင်း (အမနသိကာရ) သည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ နှလုံးမသွင်းခြင်း အကြောင်းကြောင့် ငါ၏ သမာဓိသည် ရွေ့လျားပျက်စီးခဲ့ပြီ၊ သမာဓိ ပျက်စီးသောအခါ အလင်းရောင်နှင့် အဆင်းတို့ကို မြင်ခြင်းသည် ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ငါသည် ထိုယုံမှားသံသယလည်းကောင်း၊ နှလုံးမသွင်းခြင်းလည်းကောင်း တစ်ဖန် မဖြစ်ပေါ်စေရန် ထိုသို့ ပြုကျင့်အံ့' ဟု အကြံဖြစ်ခဲ့၏။" ဟူ၍ -

Ādinā (ma. ni. 3.241) desanaṃ ārabhitvā idaṃ vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ anuruddhā vicikicchā cittassa upakkilesoti iti viditvā’’tiādi.

အစရှိသဖြင့် ဒေသနာတော်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူပြီးလျှင် "အနုရုဒ္ဓါတို့... ထိုငါသည် ယုံမှားသံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) သည် စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ သိ၍..." အစရှိသော ဤသုတ်တော်ကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Tattha (ma. ni. aṭṭha. 3.241) vicikicchāti mahāsattassa ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā nānāvidhāni rūpāni passantassa ‘‘idaṃ nu kho ki’’nti uppannā vicikicchā. Manasikāravasena pana me rūpāni upaṭṭhahiṃsu, rūpāni passato vicikicchā uppajjati, tasmā idāni kiñci na manasi karissāmīti tuṇhī bhavati, taṃ tuṇhībhāvappattiṃ sandhāyāha ‘‘amanasikāro’’ti. Thinamiddhanti kiñci amanasikarontassa uppannaṃ thinamiddhaṃ. Tathābhūtassa hi savipphārikamanasikārassa abhāvato thinamiddhaṃ uppajjati. Chambhitattanti thinamiddhaṃ vinodetvā yathāraddhamanasikāravasena [Pg.399] himavantābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā dānavarakkhasaajagarādayo passantassa uppannaṃ chambhitattaṃ. Uppilanti ‘‘mayā diṭṭhabhayaṃ pakatiyā cakkhuviññāṇena olokiyamānaṃ na passati, adiṭṭhe parikappitasadise kiṃnāma bhaya’’nti bhayassa vinodanavasena cintentassa attano paccavekkhaṇākosallaṃ nissāya uppannaṃ uppilāvitattaṃ. Duṭṭhullanti kāyālasiyaṃ. ‘‘Mayā thinamiddhaṃ chambhitattānaṃ vūpasamanatthaṃ gāḷhaṃ vīriyaṃ paggahitaṃ, tena me uppilasaṅkhātā cittasamādhidūsitā gehassitā balavapīti uppannā’’ti vīriyaṃ sithilaṃ karontassa hi kāyaduṭṭhullaṃ kāyadaratho kāyālasiyaṃ udapādi.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် (မ၊ ဋ္ဌ၊ ၃၊ ၂၄၁ ၌) 'vicikicchā' ဟူသည်မှာ - ဘုရားလောင်းသည် အလင်းကို ပွားစေ၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ရူပါရုံတို့ကို ကြည့်ရှုစဉ် 'ဤအဆင်းသည် အဘယ်အဆင်းနည်း' ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိစိကိစ္ဆာ (ယုံမှားခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ 'နှလုံးသွင်းခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ငါ့အား ရူပါရုံတို့သည် ထင်ရှားလာကုန်၏၊ ရူပါရုံတို့ကို ကြည့်ရှုသောအခါ၌ ဝိစိကိစ္ဆာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ယခုအခါ မည်သည့်အရာကိုမျှ နှလုံးမသွင်းတော့အံ့' ဟု ဆိတ်ဆိတ်နေ၏၊ ထိုဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'နှလုံးမသွင်းခြင်း (amanasikāro)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'thinamiddha' ဟူသည်မှာ - တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ နှလုံးမသွင်းဘဲ နေသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိနမိဒ္ဓ (ငိုက်မြည်းခြင်း) ဖြစ်၏။ အမှန်သော်လည်း ထိုသို့ဖြစ်နေသောသူအား ပြန့်ပြောသောနှလုံးသွင်းခြင်း မရှိသောကြောင့် ထိနမိဒ္ဓသည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ 'chambhitatta' ဟူသည်မှာ - ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ဖျောက်၍ အားထုတ်အပ်သော နှလုံးသွင်းမှု၏အစွမ်းဖြင့် ဟိမဝန္တာသို့ ရှေးရှုလျက် အလင်းကို ပွားစေကာ ဘီလူး၊ ရက္ခိုဒ်၊ စပါးကြီးမြွေ စသည်တို့ကို မြင်ရသောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း (သမ္ဘိတတ္တ) ကို ဆိုသည်။ 'uppila' ဟူသည်မှာ - 'ငါမြင်အပ်သော ဘေးရန်ကို သာမန်မျက်စိ (ပကတိစက္ခုဝိညာဉ်) ဖြင့် ကြည့်သောအခါ မမြင်ရပါ၊ မမြင်ရသဖြင့် ကြံဆအပ်သော ဘေးသည်သာ ဖြစ်လျှင် အဘယ်သို့သော ဘေးရန် ရှိနိုင်အံ့နည်း' ဟု ဘေးကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းအားဖြင့် ကြံစည်စဉ် မိမိ၏ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော 'ဥပ္ပိလာဝိတတ္တ' ခေါ် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'duṭṭhulla' ဟူသည်မှာ ကိုယ်၏ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'ငါသည် ထိနမိဒ္ဓနှင့် သမ္ဘိတတ္တတို့ကို ငြိမ်းအေးစေရန် ပြင်းစွာသော ဝီရိယကို အားထုတ်ခဲ့၏၊ ထိုသို့ အားထုတ်မှုကြောင့် ငါ့အား ဥပ္ပိလဟု ဆိုအပ်သော စိတ္တသမာဓိကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့၌ ဖြစ်လေ့ရှိသော ပြင်းထန်သော ပီတိ (ဝမ်းမြောက်ခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဝီရိယကို လျှော့လိုက်သောသူအား ကိုယ်၏ ရုန်းရင်းခြင်း၊ ကိုယ်၏ ပူပန်ခြင်းနှင့် ကိုယ်၏ မလှုပ်မရှု လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

Accāraddhavīriyanti ‘‘mama vīriyaṃ sithilaṃ karoto duṭṭhullaṃ uppanna’’nti puna vīriyaṃ paggaṇhato uppannaṃ accāraddhavīriyaṃ. Atilīnavīriyanti ‘‘mama vīriyaṃ paggaṇhato evaṃ jāta’’nti puna vīriyaṃ sithilayato uppannaṃ atilīnavīriyaṃ. Abhijappāti devalokābhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā devasaṅghaṃ passato uppannā taṇhā. ‘‘Evaṃ me hotū’’ti hi abhinivisanavasena jappatīti abhijappā, taṇhā. Nānattasaññāti ‘‘mayhaṃ ekajātikaṃ rūpaṃ manasikarontassa abhijappā uppannā, nānāvidhaṃ rūpaṃ manasikāraṃ karissāmī’’ti kālena devalokābhimukhaṃ kālena manussalokābhimukhaṃ vaḍḍhetvā nānāvidhāni rūpāni manasikaroto uppannā nānattasaññā, nānatte nānāsabhāve saññāti nānattasaññā. Atinijjhāyitattanti ‘‘mayhaṃ nānāvidhāni rūpāni manasikarontassa nānattasaññā udapādi, iṭṭhaṃ vā aniṭṭhaṃ vā ekajātikameva rūpaṃ manasi karissāmī’’ti tathā manasikaroto uppannaṃ rūpānaṃ atinijjhāyitattaṃ, ativiya uttari katvā nijjhānaṃ pekkhanaṃ atinijjhāyitattaṃ. Obhāsanti parikammasamuṭṭhitaṃ obhāsaṃ. Na ca rūpāni passāmīti parikammobhāsamanasikārappasutatāya dibbacakkhunā rūpāni na passāmi. Rūpāni hi kho passāmīti tena parikammobhāsena pharitvā ṭhitaṭṭhāne dibbacakkhuno visayabhūtāni rūpagatāni passāmi.

'accāraddhavīriya' ဟူသည်မှာ - 'ငါသည် ဝီရိယကို လျှော့လိုက်သောအခါ ကိုယ်စိတ်တို့ ထိုင်းမှိုင်းနှေးကွေးခြင်း (ဒုဋ္ဌုလ္လ) ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် တစ်ဖန် ဝီရိယကို မြှင့်တင်အားထုတ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်အမင်း တင်းကျပ်စွာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ (အစ္စာရဒ္ဓဝီရိယ) ဖြစ်၏။ 'atilīnavīriya' ဟူသည်မှာ - 'ငါသည် ဝီရိယကို အလွန်အမင်း မြှင့်တင်သောအခါ ဤသို့သော အဖြစ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် တစ်ဖန် ဝီရိယကို လျှော့ချလိုက်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်လျော့ရဲသော ဝီရိယ (အတိလီနဝီရိယ) ကို ဆိုသည်။ 'abhijappā' ဟူသည်မှာ - နတ်ပြည်သို့ ရှေးရှု၍ အလင်းကို ပွားစေကာ နတ်အပေါင်းတို့ကို ကြည့်ရှုသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော တဏှာ (ဆာလောင်တပ်မက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'ဤသို့ ငါ့အား ဖြစ်စေသတည်း' ဟု အလွန်အကျွံ နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် တောင့်တအပ်သောကြောင့် 'အဘိဇပ္ပါ' ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာ ဖြစ်သည်။ 'nānattasaññā' ဟူသည်မှာ - 'ငါသည် တစ်မျိုးတည်းသော ရူပါရုံကို နှလုံးသွင်းသောအခါ အဘိဇပ္ပါ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် အထူးထူးအပြားပြားသော ရူပါရုံတို့ကို နှလုံးသွင်းအံ့' ဟု ကြံစည်၍ တစ်ခါတစ်ရံ နတ်ပြည်သို့ ရှေးရှုကာ တစ်ခါတစ်ရံ လူ့ပြည်သို့ ရှေးရှုလျက် အလင်းကို ပွားစေ၍ အထူးထူးအပြားပြားသော ရူပါရုံတို့ကို နှလုံးသွင်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော နာနတ္တသညာ (အထူးထူးအပြားပြား အမှတ်ပြုခြင်း) ဖြစ်၏။ အထူးထူးသော သဘော၌ အမှတ်ပြုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် နာနတ္တသညာ မည်၏။ 'atinijjhāyitatta' ဟူသည်မှာ - 'ငါသည် အထူးထူးအပြားပြားသော ရူပါရုံတို့ကို နှလုံးသွင်းစဉ် နာနတ္တသညာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်စေ၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်စေ တစ်မျိုးတည်းသော ရူပါရုံကိုသာ နှလုံးသွင်းအံ့' ဟု ထိုသို့ နှလုံးသွင်းသောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော ရူပါရုံတို့အပေါ်၌ အလွန်အကျွံ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်း ဖြစ်၏။ အလွန်ထူးကဲစွာ ပြုလုပ်၍ စူးစိုက်ကြည့်ရှုခြင်းကို 'အတိနိဇ္ဈာယِတတ္တ' ဟု ဆိုသည်။ 'obhāsa' ဟူသည်မှာ ပရိကံပြုခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလင်းရောင်ကို ဆိုသည်။ 'na ca rūpāni passāmi' ဟူသည်မှာ ပရိကံဖြစ်သော အလင်းကိုသာ နှလုံးသွင်းခြင်း၌ စွဲမြဲစွာ လေ့လာခြင်းကြောင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ရူပါရုံတို့ကို မမြင်ရခြင်းကို ဆိုသည်။ 'rūpāni hi kho passāmi' ဟူသည်မှာ ထိုပရိကံပြုအပ်သော အလင်းဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၍ တည်ရှိရာအရပ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံတို့ကို မြင်ရခြင်းကို ဆိုသည်။

Evamādīti ādi-saddena –

'evamādi' ဟူသော စကား၌ 'ādi' သဒ္ဒါဖြင့် -

‘‘Kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindivaṃ tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘ko nu kho hetu, ko paccayo, yvāhaṃ [Pg.400] obhāsañhi kho sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi, rūpāni kho passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmi kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindiva’nti. Tassa mayhaṃ anuruddhā etadahosi ‘yasmiñhi kho ahaṃ samaye rūpanimittaṃ amanasikaritvā obhāsanimittaṃ manasi karomi. Obhāsañhi kho tasmiṃ samaye sañjānāmi, na ca rūpāni passāmi. Yasmiṃ panāhaṃ samaye obhāsanimittaṃ amanasikaritvā rūpanimittaṃ manasi karomi. Rūpāni hi kho tasmiṃ samaye passāmi, na ca obhāsaṃ sañjānāmi kevalampi rattiṃ kevalampi divaṃ kevalampi rattindiva’’nti (ma. ni. 3.243) –

“ငါသည် တစ်ညလုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့လုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့တစ်ညလုံးလည်းကောင်း (အားထုတ်သော်လည်း) ထိုငါ အနုရုဒ္ဓါအား ‘ငါသည် အလင်းရောင်ကို သိသော်လည်း ရူပါရုံတို့ကို မမြင်ရ၊ ရူပါရုံတို့ကို မြင်ရသော်လည်း အလင်းရောင်ကို မသိရချေ။ တစ်ညလုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့လုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့တစ်ညလုံးလည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း၊ အကြောင်းတရားကား အဘယ်နည်း’ ဟု ကြံစည်စိတ်ကူးမိ၏။ ထိုငါ အနုရုဒ္ဓါအား ဤသို့ စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ - ‘ငါသည် အကြင်အချိန်၌ ရူပနိမိတ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ ဩဘာသနိမိတ် (အလင်းရောင်နိမိတ်) ကိုသာ နှလုံးသွင်း၏၊ ထိုအချိန်၌ ငါသည် အလင်းရောင်ကို သိသော်လည်း ရူပါရုံတို့ကို မမြင်ရချေ။ အကြင်အချိန်၌မူ ငါသည် ဩဘာသနိမိတ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ ရူပနိမိတ်ကိုသာ နှလုံးသွင်း၏၊ ထိုအချိန်၌ ငါသည် ရူပါရုံတို့ကို မြင်ရသော်လည်း အလင်းရောင်ကို မသိရချေ။ တစ်ညလုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့လုံးလည်းကောင်း၊ တစ်နေ့တစ်ညလုံးလည်းကောင်း ဤသို့ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။”

Evamādipāḷiṃ saṅgaṇhāti.

စသော ဤသို့အစရှိသော ပါဠိတော်ကို သိမ်းကျုံးယူငင်သည်။

Manussānaṃ idanti mānusakaṃ, manussānaṃ gocarabhūtaṃ rūpārammaṇaṃ. Tadaññassa pana dibbatirokuṭṭasukhumādibhedassa rūpassa dassanato atikkantamānusakaṃ. Evarūpaṃ tañca manussūpacāraṃ atikkantaṃ nāma hotīti āha ‘‘manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanenā’’ti. Tattha manussūpacāranti manussehi upacaritabbaṭṭhānaṃ, pakatiyā cakkhudvārena gahetabbaṃ visayanti adhippāyo. Evaṃ visayamukhena dassetvā idāni visayimukhena dassetuṃ ‘‘mānusakaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tatthāpi maṃsacakkhātikkamo tassa kiccātikkameneva daṭṭhabbo. Dibbena cakkhunāti dibbacakkhuñāṇenapi daṭṭhuṃ na sakkā khaṇassa atiittaratāya atisukhumatāya kesañci rūpassa, apica dibbacakkhussa paccuppannaṃ rūpārammaṇaṃ, tañca purejātapaccayabhūtaṃ, na ca āvajjanaparikammehi vinā mahaggatassa pavatti atthi, nāpi uppajjamānameva rūpaṃ ārammaṇapaccayo bhavituṃ sakkoti, bhijjamānaṃ vā, tasmā cutūpapātakkhaṇe rūpaṃ dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkāti suvuttametaṃ.

လူတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် 'mānusaka' မည်၏၊ လူတို့၏ ကျက်စားရာဖြစ်သော ရူပါရုံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုလူတို့၏ ကျက်စားရာ ရူပါရုံမှတစ်ပါး နံရံခြားခြင်းစသည်ကို လွန်၍မြင်အပ်သော သိမ်မွေ့သော ရူပါရုံစသည်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် 'atikkantamānusaka (လူတို့၏အမြင်ကို လွန်သော)' မည်၏။ ထိုသို့သဘောရှိသော အာရုံသည် လူတို့၏မျက်စိအမြင် (လူတို့ ကျက်စားရာအရပ်) ကို လွန်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လူတို့၏မျက်စိအမြင်ကို လွန်၍ ရူပါရုံကို မြင်ခြင်းဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'manussūpacāra (လူတို့၏မျက်စိအမြင်)' ဟူသည်မှာ လူတို့ သာမန်မျက်စိ (ပကတိစက္ခုဒွါရ) ဖြင့် ယူအပ်သော အာရုံကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ 'mānusakaṃ vā' စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထို၌လည်း မံသစက္ခု (သာမန်မျက်စိ) ကို လွန်မြောက်ခြင်းကို ထိုမံသစက္ခု၏ ကိစ္စလွန်ခြင်းဖြင့်သာ ရှုအပ်၏။ 'dibbena cakkhunā' ဟူသည်မှာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့်လည်း ခဏ၏ အလွန်လျင်မြန်ခြင်း၊ အလွန်သိမ်မွေ့ခြင်းကြောင့် အချို့သော ရူပါရုံကို မမြင်နိုင်ချေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုအား ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရူပါရုံသည်သာ အာရုံဖြစ်၏၊ ထိုရူပါရုံသည်လည်း ပုရေဇာတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အာဝဇ္ဇနပရိကံတို့နှင့် ကင်း၍ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၏ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိနိုင်။ ဖြစ်ဆဲသာရှိသေးသော ရူပါရုံသည်လည်းကောင်း၊ ပျက်ဆဲသာရှိသေးသော ရူပါရုံသည်လည်းကောင်း အာရုံပစ္စည်း မဖြစ်နိုင်ချေ။ ထို့ကြောင့် စုတိနှင့် ပဋိသန္ဓေ ခဏ၌ ဖြစ်သော ရူပါရုံကို ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် မမြင်နိုင်ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် အလွန်ကောင်းမွန်လှပေသည်။

Yadi dibbacakkhuñāṇaṃ rūpārammaṇameva, atha kasmā ‘‘satte passāmī’’ti vuttanti? Yebhuyyena sattasantānagatarūpadassanato evaṃ vuttaṃ. Sattagahaṇassa vā kāraṇabhāvato vohāravasena vuttantipi vadanti. Te cavamānāti adhippetāti sambandho. Evarūpeti na cutūpapātakkhaṇasamaṅginoti adhippāyo. Mohūpanissayaṃ nāma kammaṃ nihīnaṃ nihīnaphalaṃ hotīti āha ‘‘mohanissandayuttattā’’ti. Mohūpanissayatā ca kusalakammassa pubbabhāge [Pg.401] mohappavattibahulatāya veditabbā. Tāya pana mohappavattiyā saṃkiliṭṭhaṃ kusalakammaṃ nihīnameva jātiādiṃ nipphādetīti nihīnajātiādayo mohassa nissandaphalānīti āha ‘‘hīnānaṃ jātikulabhogādīna’’ntiādi. Hīḷiteti garahite. Ohīḷiteti visesato garahite. Uññāteti lāmakabhāvena ñāte. Avaññāteti visesato lāmakabhāvena vidite. Amohanissandayuttattāti ettha amoho sampayuttavasena pubbabhāgavasena ca pavatto kathito, tena ca tihetukapaṭisandhike dasseti. Tabbiparīteti tassa hīḷitādibhāvassa viparīte, ahīḷite anohīḷite anuññāte anavaññāte cittīkateti attho.

အကယ်၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ရူပါရုံကိုသာ မြင်နိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'သတ္တဝါတို့ကို မြင်၏' ဟု ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— များသောအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံကို မြင်ရသောကြောင့် ထိုသို့ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် သတ္တဝါဟူ၍ ယူဆရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းရှိသောကြောင့် လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ဟောတော်မူသည်ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ 'ထိုရွေ့လျောကုန်သော သတ္တဝါတို့' ဟူသည်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကို ယူရမည်။ 'ဤသို့သော သဘောရှိသော' ဟူသည်မှာ စုတိခဏ ပဋိသန္ဓေခဏနှင့် ပြည့်စုံဆဲ သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်မဟုတ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မောဟဥပနိဿယရှိသော ကံသည် ယုတ်ညံ့သဖြင့် ယုတ်ညံ့သော အကျိုးကိုသာ ပေးတတ်သောကြောင့် 'မောဟ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မောဟဥပနိဿယ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ကုသိုလ်ကံ၏ ရှေးဦးအဖို့၌ မောဟဖြစ်ခြင်း များပြားသောကြောင့် သိအပ်၏။ ထိုမောဟဖြစ်ခြင်းကြောင့် ညစ်နွမ်းသော ကုသိုလ်ကံသည် ယုတ်ညံ့သော ဇာတ်အနွယ်စသည်တို့ကိုသာ ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သဖြင့် ယုတ်ညံ့သော ဇာတ်စသည်တို့သည် မောဟ၏ အကျိုးဆက်များ ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'ယုတ်ညံ့သော အမျိုး၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ စသည်တို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဟီဠိတ' ဟူသည် ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်သော၊ 'အိုဟီဠိတ' ဟူသည် အထူးသဖြင့် ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်သော၊ 'ဥညှာတ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောအားဖြင့် သိအပ်ကုန်သော၊ 'အဝညာတ' ဟူသည် အထူးသဖြင့် ယုတ်ညံ့သောအားဖြင့် သိအပ်ကုန်သောဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အမောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အမောဟသည် သမ္ပယုတ္တအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားသည်ကို ဟောတော်မူပြီး ထိုအမောဟဖြင့် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသူတို့ကို ပြတော်မူသည်။ 'တဗ္ဗိပရီတေ' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့ရဲ့အပ်ခြင်း စသည်တို့၏ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော မကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်သော၊ အထူးသဖြင့် မကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်သော၊ ယုတ်ညံ့သောအားဖြင့် မသိအပ်ကုန်သော၊ အထူးသဖြင့် ယုတ်ညံ့သောအားဖြင့် မသိအပ်ကုန်သော၊ ရိုသေလေးမြတ်အပ်ကုန်သောဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Suvaṇṇeti sundaravaṇṇe. Dubbaṇṇeti asundaravaṇṇe. Sā panāyaṃ suvaṇṇadubbaṇṇatā yathākkamaṃ kammassa adosadosūpanissayatāya hotīti āha ‘‘adosanissandayuttattā’’tiādi. Adosūpanissayatā ca kammassa mettādīhi paribhāvitasantānappavattiyā veditabbā. Abhirūpe virūpeti idaṃ saṇṭhānavasena vuttaṃ. Saṇṭhānavacanopi hi vaṇṇasaddo hoti ‘‘mahantaṃ hatthivaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.138) viya. Paṭhamaṃ vutto pana attho vaṇṇavaseneva vutto. Sundaraṃ gatiṃ gatā sugatāti āha ‘‘sugatigate’’ti, sugatiṃ upapanneti attho. Alobhajjhāsayā sattā vadaññū vigatamaccherā alobhūpanissayena kammunā sugatā samiddhā hontīti āha ‘‘alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane’’ti. Dukkhaṃ gatiṃ gatā duggatāti āha ‘‘duggatigate’’ti. Lobhajjhāsayā sattā luddhā maccharino lobhūpanissayena kammunā duggatā durūpā hontīti āha ‘‘lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne’’ti. Upacitanti phalāvahabhāvena kataṃ. Yathā katañhi kammaṃ phaladānasamatthaṃ hoti, tathā kataṃ upacitaṃ. Cavamānetiādīhi dibbacakkhukiccaṃ vuttanti visayamukhena visayibyāpāramāha. Purimehīti ‘‘dibbena cakkhunā’’tiādīni padāni sandhāya vuttaṃ. Ādīhīti ettha ca-saddo luttaniddiṭṭho, tasmā ‘‘dibbena…pe… passāmī’’ti imehi ‘‘cavamāne’’tiādīhi ca dibbacakkhukiccaṃ vuttanti attho. Iminā [Pg.402] pana padenāti ‘‘yathākammūpage satte pajānāmī’’ti iminā vākyena. Pajjati ñāyati attho imināti hi padaṃ vākyaṃ.

'သုဝဏ္ဏေ' ဟူသည် ကောင်းသော အဆင်းရှိကုန်သော၊ 'ဒုဗ္ဗဏ္ဏေ' ဟူသည် မကောင်းသော အဆင်းရှိကုန်သော သူတို့ကို ဆိုသည်။ ထိုအဆင်းလှခြင်းနှင့် အဆင်းမလှခြင်း အဖြစ်သည် အစဉ်အတိုင်း ကံ၏ အဒေါသ၊ ဒေါသ ဥပနိဿယရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'အဒေါသ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အဒေါသဥပနိဿယ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ထိုကံ၏ မေတ္တာစသည်တို့ဖြင့် ပွားများအပ်သော သန္တာန်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံအားဖြင့် သိအပ်၏။ 'အဘိရူပေ ဝိရူပေ' ဟူသော ဤစကားကို သဏ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'ကြီးစွာသော ဆင်သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါသည် သဏ္ဌာန်ကို ဟောသော စကားလည်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော အနက်ကိုမူကား အဆင်းအရောင် အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူသည်။ ကောင်းသောလားရာဂတိသို့ ရောက်သောကြောင့် သုဂတမည်၏။ ထို့ကြောင့် 'သုဂတိဂတေ' ဟု မိန့်တော်မူရာ သုဂတိဘုံ၌ ကပ်ရောက်သောသူတို့၌ ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သတ္တဝါတို့သည် အလောဘအဇ္ဈာသယ ရှိကြကုန်၏၊ ဝန်တိုခြင်း ကင်းကြကုန်၏၊ အလောဘဥပနိဿယရှိသော ကံကြောင့် သုဂတိ၌ ချမ်းသာကြွယ်ဝကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'အလောဘ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ချမ်းသာကြွယ်ဝသော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆင်းရဲသော လားရာဂတိသို့ ရောက်သောကြောင့် ဒုဂ္ဂတမည်၏။ ထို့ကြောင့် 'duggatigate' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သတ္တဝါတို့သည် လောဘအဇ္ဈာသယ ရှိကြကုန်၏၊ ဝန်တိုတတ်ကြကုန်၏၊ လောဘဥပနိဿယရှိသော ကံကြောင့် ဒုဂ္ဂတိသို့ရောက်၍ အဆင်းမလှကြကုန်။ ထို့ကြောင့် 'လောဘ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ အစားအစာ ရေစာနည်းပါးသော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥပစိတ' (ဆည်းပူးအပ်သော) ဟူသည် အကျိုးကို ဆောင်နိုင်သော အဖြစ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကံကို ဆိုသည်။ အကြင်သို့ ပြုအပ်သောကံသည် အကျိုးပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုသို့ ပြုအပ်သောကံကို 'ဥပစိတ' ဟု ခေါ်သည်။ 'စုတေဆဲဖြစ်ကုန်သော' စသည်တို့ဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ကိစ္စကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် အာရုံကိုယူတတ်သော တရား၏ ကိစ္စအမှုကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ရှေးပုဒ်တို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ 'ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့်' စသော ပုဒ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ 'စသည်' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'စ' သဒ္ဒါသည် ကျေနေသော စကားကို ညွှန်ပြ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ... မြင်၏' ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'စုတေဆဲဖြစ်ကုန်သော' စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ကိစ္စကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဤပုဒ်ဖြင့်မူကား' ဟူသည်မှာ 'ကံအားလျော်စွာ လားသော သတ္တဝါတို့ကို သိ၏' ဟူသော ဤဝါကျကို ဆိုလိုသည်။ ဤဝါကျဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာ သိနိုင်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ပုဒ်' ဟူသည် ဝါကျကို ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။

Mahantaṃ dukkhamanubhavamāneti ettha dibbacakkhuñāṇena rūpaṃ disvā tesaṃ dukkhānubhavanaṃ kāmāvacaracitteneva jānātīti veditabbaṃ. Soti nerayikasatte paccakkhato disvā ṭhito dibbacakkhuñāṇalābhī. Evaṃ manasi karotīti tesaṃ nerayikānaṃ nirayasaṃvattanikassa kammassa ñātukāmatāvasena pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya parikammavasena manasi karoti. Kiṃ nu khotiādi manasikāravidhidassanaṃ. Evaṃ pana parikammaṃ katvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhitassa taṃ kammaṃ ārammaṇaṃ katvā āvajjanaṃ uppajjati, tasmiṃ niruddhe cattāri pañca vā javanāni javanti. Yesaṃ purimāni tīṇi cattāri vā parikammaupacārānulomagotrabhunāmakāni kāmāvacarāni, catutthaṃ pañcamaṃ vā appanācittaṃ rūpāvacaraṃ catutthajjhānikaṃ, tattha yaṃ tena appanācittena saddhiṃ uppannaṃ ñāṇaṃ, taṃ yathākammūpagañāṇanti veditabbaṃ. ‘‘Visuṃ parikammaṃ natthī’’ti idaṃ pana dibbacakkhuñāṇena vinā yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthīti adhippāyena vuttaṃ. Evañcetaṃ icchitabbaṃ, aññathā yathākammūpagañāṇassa mahaggatabhāvo eva na siyā. Devānaṃ dassanepi eseva nayo. Nerayikadevaggahaṇañcettha nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Ākaṅkhamāno hi dibbacakkhulābhī aññagatikesupi evaṃ paṭipajjatiyeva. Tathā hi vakkhati ‘‘apāyaggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpetī’’tiādi, ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti ca. Taṃ nirayasaṃvattaniyakammaṃ ārammaṇametassāti taṃkammārammaṇaṃ. Phārusakavanādīsūti ādi-saddena cittalatāvanādīnaṃ saṅgaho.

'ကြီးစွာသော ဆင်းရဲကို ခံစားနေရကုန်သော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ရုပ်အဆင်းကို မြင်၍ ထိုသူတို့၏ ဆင်းရဲဒုက္ခ ခံစားနေရပုံကို ကာမာဝစရစိတ်ဖြင့်သာ သိရှိခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်သားအပ်၏။ 'ထိုသူသည်' ဟူသည်မှာ ငရဲသတ္တဝါတို့ကို မျက်မှောက်၌ မြင်တွေ့လျက် တည်နေသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဤသို့ နှလုံးသွင်း၏' ဟူသည်မှာ ထိုငရဲသတ္တဝါတို့၏ ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံကို သိလိုသောကြောင့် ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စားပြီးမှ ထကာ ပရိကံပြုခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ 'အဘယ်သို့နည်း' စသော စကားသည် နှလုံးသွင်းပုံ အစီအစဉ်ကို သာဓကအဖြစ် ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပရိကံပြု၍ ပါဒကဈာန်မှ ထသောသူအား ထိုကံကို အာရုံပြု၍ အာဝဇ္ဇန်းစိတ် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုအာဝဇ္ဇန်းစိတ် ချုပ်ပျောက်သောအခါ ဇောတို့သည် လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ် စောကြကုန်၏။ ထိုဇောတို့အနက် ရှေးဦးဖြစ်သော ပရိကံ၊ ဥပစာ၊ အနုလုံ၊ ဂေါတြဘူ ဟူသော အမည်ရှိသော ကာမာဝစရဇောတို့သည် သုံးကြိမ် သို့မဟုတ် လေးကြိမ် စောကြပြီးလျှင် လေးကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက်၌ စတုတ္ထဈာန်ဖြစ်သော အပ္ပနာစိတ် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ ထိုအပ္ပနာစိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာဏ်ကို ယထာကမ္မူပဂဉာဏ် ဟု သိအပ်၏။ 'အသီးအခြား ပရိကံမရှိ' ဟူသော ဤစကားကိုမူကား ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်မရှိဘဲ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်အား သီးခြားပရိကံ ပြုလုပ်ရန်မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကို ထိုအတိုင်း လက်ခံရမည်ဖြစ်ပြီး မဟုတ်ပါက ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်၏ မဟဂ္ဂုတ်ဉာဏ်အဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ နတ်တို့ကို မြင်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ Ngaye (ငရဲသတ္တဝါ) နှင့် နတ်တို့ကို ဖော်ပြခြင်းမှာ ဥပမာသာဓကမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရ ပုဂ္ဂိုလ်သည် အခြားသော ဂတိတို့၌လည်း ဤအတိုင်းပင် ဆောင်ရွက်ရမြဲ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အပါယ်ကို ယူခြင်းဖြင့် တိရစ္ဆာန်ဘုံကို ပြတော်မူ၏' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'သုဂတိကို ယူခြင်းဖြင့် လူ့ဘုံကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း နောင်တွင် ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ထိုယထာကမ္မူပဂဉာဏ်အား ငရဲသို့ ရောက်စေတတ်သော ထိုကံသည် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ယင်းဉာဏ်ကို 'ကမ္မာရမ္မဏ' (ကံကို အာရုံပြုသောဉာဏ်) ဟု ခေါ်သည်။ 'ဖာရုသကတောစသည်တို့၌' ဟူသော နေရာ၌ 'စသည်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် စိတ္တလတာတော စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူရမည်။

Yathā cimassāti yathā ca imassa yathākammūpagañāṇassa visuṃ parikammaṃ natthi, evaṃ anāgataṃsañāṇassapīti visuṃ parikammābhāvañca nidasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘dibbacakkhupādakāneva hi imānī’’ti. Tatrāyamadhippāyo – yathā dibbacakkhulābhī nirayādiabhimukhaṃ ālokaṃ vaḍḍhetvā nerayikādike satte disvā tehi pubbe āyūhitaṃ nirayasaṃvattaniyādikaṃ kammaṃ tādisena samādānena tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti, evaṃ yassa yassa sattassa samanantaraṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo, taṃ taṃ odissa ālokaṃ vaḍḍhetvā tena tena atīte etarahi vā āyūhitaṃ tassa nibbattakaṃ kammaṃ yathākammūpagañāṇena [Pg.403] disvā tena tena nibbattetabbaṃ anāgataṃ attabhāvaṃ ñātukāmo tādisena samādānena tajjena ca manasikārena parikkhate citte yāthāvato jānāti. Esa nayo tato paresupi attabhāvesu. Etaṃ anāgataṃsañāṇaṃ nāma. Yasmā etaṃ dvayaṃ dibbacakkhuñāṇe sati eva sijjhati, nāsati. Tena vuttaṃ ‘‘imāni dibbacakkhunā saheva ijjhantī’’ti.

"Yathā cimassāti" (ဤသူအား ကဲ့သို့) ဟူသည်မှာ ဤယထာကမ္မူပဂဉာဏ်အား သီးခြားပရိကံ (ပြင်ဆင်မှု) မရှိသကဲ့သို့၊ အနာဂတံသဉာဏ်အားလည်း သီးခြားပရိကံမရှိပုံကို ပြဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ "ဤဉာဏ်တို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို အခြေခံ၍သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏" ဟု အကြောင်းပြချက်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရပုဂ္ဂိုလ်သည် ငရဲစသည်သို့ ရှေးရှု၍ အလင်းရောင်ကို ပွားစေပြီးလျှင် ငရဲသားစသော သတ္တဝါတို့ကို မြင်၍၊ ထိုသတ္တဝါတို့ ရှေးဘဝ၌ ဆည်းပူးအပ်သော ငရဲသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကံကို ထိုကဲ့သို့သော ဆောက်တည်ခြင်း (သမာဒါန) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လျော်ကန်သော နှလုံးသွင်းခြင်း (မနသိကာရ) ဖြင့်လည်းကောင်း ခြံရံအပ်သော စိတ်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အကြင်အကြင် သတ္တဝါ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘဝ (အတ္တဘော) ကို သိလိုသောပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုထိုသတ္တဝါကို ရည်စူး၍ အလင်းရောင်ကို ပွားစေပြီးလျှင်၊ ထိုထိုသူတို့ အတိတ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌သော်လည်းကောင်း ဆည်းပူးအပ်သော၊ ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကံကို ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်ဖြင့် မြင်၍၊ ထိုထိုကံဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော အနာဂတ်ဘဝကို သိလိုသည်ရှိသော် ထိုကဲ့သို့သော ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လျော်ကန်သော နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ခြံရံအပ်သော စိတ်ဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ဘဝတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို အနာဂတံသဉာဏ်ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဉာဏ်နှစ်ပါးသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် ရှိလျှင်သာ ပြီးမြောက်နိုင်၍၊ မရှိလျှင် မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဤဉာဏ်တို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်နှင့်တကွသာ ပြီးမြောက်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Kāyena duccaritaṃ, kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyena duṭṭhu caritaṃ, kāyato vā uppannaṃ kilesapūtikattā duṭṭhu caritaṃ kāyaduccaritanti evaṃ yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Kāyoti cettha copanakāyo adhippeto. Kāyaviññattivasena pavattaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ kāyaduccaritaṃ. Yasmiṃ santāne kammaṃ katupacitaṃ, asati āhārupacchede vipākārahasabhāvassa avigacchanato so tena sahitoyevāti vattabboti āha ‘‘samannāgatāti samaṅgībhūtā’’ti. Anatthakāmā hutvāti etena mātāpitaro viya puttānaṃ, ācariyupajjhāyā viya ca nissitakānaṃ atthakāmā hutvā garahakā upavādakā na hontīti dasseti. Guṇaparidhaṃsanenāti vijjamānānaṃ guṇānaṃ viddhaṃsanena, vināsanenāti attho. Nanu ca antimavatthunāpi upavādo guṇaparidhaṃsanamevāti? Saccametaṃ, guṇāti panettha jhānādivisesā uttarimanussadhammā adhippetāti sīlaparidhaṃsanaṃ visuṃ gahitaṃ. Tenāha ‘‘natthi imesaṃ samaṇadhammo’’tiādi. Samaṇadhammoti ca sīlasaṃyamaṃ sandhāya vadati. Jānaṃ vāti yaṃ upavadati, tassa ariyabhāvaṃ jānanto vā. Ajānaṃ vāti ajānanto vā. Jānanājānanañcettha appamāṇaṃ, ariyabhāvo eva pamāṇaṃ. Tenāha ‘‘ubhayathāpi ariyūpavādova hotī’’ti. ‘‘Ariyoti pana ajānato aduṭṭhacittasseva tattha ariyaguṇabhāvaṃ pavedentassa guṇaparidhaṃsanaṃ na hotīti tassa ariyūpavādo natthī’’ti vadanti. Bhāriyaṃ kammanti ānantariyasadisattā bhāriyaṃ kammaṃ, satekicchaṃ pana hoti khamāpanena, na ānantariyaṃ viya atekicchaṃ.

"ကိုယ်ဖြင့်၎င်း၊ ကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်သော ဒုစရိုက်သော်လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် ကျင့်ခြင်း သို့မဟုတ် ကိလေသာဖြင့် ပုပ်စပ်သောကြောင့် ကိုယ်မှ ဖြစ်ပေါ်သော မကောင်းသော ကျင့်ခြင်းသည် ကာယဒုစရိုက်မည်၏ဟု ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအရာ၌ ကိုယ် (ကာယ) ဟု ဆိုသော် လှုပ်ရှားတတ်သော ကိုယ် (စောပနကာယ) ကို ဆိုလိုသည်။ ကာယဝိညတ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အကုသိုလ်ကံသည် ကာယဒုစရိုက် ဖြစ်သည်။ အကြင်သန္တာန်၌ ပြုပြင်ဆည်းပူးအပ်သော ကံသည် အာဟာရပြတ်တောက်မှု မရှိသော် အကျိုးပေးထိုက်သော သဘောမှ ကင်းကွာမသွားသောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ထိုကံနှင့် ယှဉ်စပ်သူဟူ၍သာ ပြောဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သမန္နာဂတာ ဟူသည် သမင်္ဂီဘူတာ (ပြည့်စုံသူများ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အကျိုးစီးပွားကို မလိုလားသူဖြစ်၍" ဟူသောအဖွင့်ဖြင့် မိဘတို့သည် သားသမီးတို့အားလည်းကောင်း၊ ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည် တပည့်တို့အားလည်းကောင်း အကျိုးစီးပွားကို လိုလားလျက် ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲသူများ မဟုတ်ကြပုံကို ပြဆိုသည်။ "ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၊ ပျက်စီးစေခြင်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပါရာဇိကဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲခြင်းသည်လည်း ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသာ မဟုတ်လောဟု မေးစရာရှိ၏။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော် ဤနေရာ၌ "ဂုဏ်" ဟု ဆိုသော် ဈာန်စသော ထူးခြားသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတို့ကို ဆိုလိုသောကြောင့် သီလပျက်စီးခြင်းကို သီးခြားယူရသည်။ ထို့ကြောင့် "ဤသူတို့အား သမဏဓမ္မ မရှိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သမဏဓမ္မဟူသည် သီလစောင့်စည်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "သိလျက်သော်လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ မိမိစွပ်စွဲသောသူ၏ အရိယာအဖြစ်ကို သိလျက် စွပ်စွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ "မသိဘဲသော်လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ မသိဘဲ စွပ်စွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သိခြင်း မသိခြင်းသည် အဓိကမဟုတ်၊ အရိယာအဖြစ်သည်သာ အဓိက (ပမာဏ) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နှစ်မျိုးလုံးပင် အရိယုပဝါဒ (အရိယာကို စွပ်စွဲပြစ်မှားခြင်း) သာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အရိယာဖြစ်သော်လည်း မသိဘဲဖြစ်၍၊ ပြစ်မှားလိုသော စိတ်မရှိဘဲ ထိုသူ၌ အရိယဂုဏ်မရှိပုံကို ပြောကြားသောသူအား ဂုဏ်ဖျက်ဆီးခြင်း မဖြစ်သဖြင့် ထိုသူအား အရိယုပဝါဒ မထိုက်" ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "ကြီးလေးသောကံ" ဟူသည်မှာ အာနန္တရိယကံနှင့် တူသောကြောင့် ကြီးလေးသောကံ ဖြစ်သော်လည်း ဝန်ချတောင်းပန်ခြင်း (ခမာပန) ဖြင့် ကုစား၍ ရကောင်း၏ (သတေကိစ္ဆ)။ အာနန္တရိယကံကဲ့သို့ ကုစား၍မရသည် (အတေကိစ္ဆ) မဟုတ်ပေ။

Tassa ca āvibhāvatthanti bhāriyādisabhāvassa pakāsanatthaṃ. Taṃ jigucchīti taṃ theraṃ, taṃ vā kiriyaṃ jigucchi. Aticchātoti ativiya khudābhibhūto. Mahallakoti samaṇānaṃ sāruppamasāruppaṃ, lokasamudācāramattaṃ vā na jānātīti adhippāyena vuttattā guṇaparidhaṃsanena garahatīti [Pg.404] veditabbaṃ. Amhākaṃ lajjitabbakaṃ akāsīti ‘‘samaṇena nāma evaṃ kata’’nti vutte mayaṃ sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkomāti adhippāyo. Jānanto eva thero ‘‘atthi te āvuso imasmiṃ sāsane patiṭṭhā’’ti pucchi. Itaropi saccābhisamayo sāsane patiṭṭhāti āha ‘‘sotāpanno aha’’nti. Thero taṃ karuṇāyamāno ‘‘khīṇāsavo tayā upavadito’’ti attānaṃ āvi akāsi. Tenassa taṃ pākatikaṃ ahosīti tena assa taṃ kammaṃ maggāvaraṇaṃ nāhosīti adhippāyo. Pubbeva pana sotāpannattā apāyagāmīnaṃ suppahīnabhāvato saggāvaraṇamassa kātumasamatthameva taṃ kammaṃ. Attanā vuḍḍhataro hotīti ettha ‘‘ukkuṭikaṃ nisīditvā khamāpetabbo’’ti visuddhimagge vuttaṃ. Sotāpannasakadāgāmino dosenapi nakkhamanti, sesaariyā vā tassa atthakāmā hutvā āyatiṃ saṃvaraṇatthāya na khamāpeyyunti āha ‘‘sace so nakkhamatī’’ti. Attanā vuḍḍhataro hoti, ṭhitakenevāti etthāpi ‘‘ukkuṭikaṃ nisīditvā’’ti visuddhimagge (visuddhi. 2.411) vuttaṃ. Evañhi tattha vuttaṃ –

"ထိုကံ၏ ထင်ရှားစေရန်" ဟူသည်မှာ ကြီးလေးသော သဘောစသည်ကို ပြသရန် ဖြစ်သည်။ "ထိုသူကို စက်ဆုပ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုမထေရ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအပြုအမူကို သော်လည်းကောင်း စက်ဆုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အလွန်ဆာလောင်မွတ်သိပ်သူ" ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်အပ်သူ ဖြစ်သည်။ "ကြီးရင့်သူ (မဟာလက)" ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ် မလျောက်ပတ်သည်ကို သော်လည်းကောင်း၊ လောက၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာမျှကို သော်လည်းကောင်း မသိဟု ဤသို့သော အလိုဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် ကဲ့ရဲ့အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ငါတို့အား ရှက်ဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုလေပြီ" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းမည်သည် ဤသို့ ပြုရသလော" ဟု ဆိုကြသော် ငါတို့သည် ခေါင်းမဖော်ဝံ့ကြကုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မထေရ်သည် သိလျက်နှင့်ပင် "ငါ့ရှင်... သင်အား ဤသာသနာတော်၌ တည်ရာ (တရားထူး) ရှိသလော" ဟု မေး၏။ တစ်ပါးသောရဟန်း (ပဉ္စင်းငယ်) ကလည်း သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်၍ သာသနာတော်၌ တည်ရာရှိသည်ဖြစ်၍ "တပည့်တော် သောတာပန် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ မထေရ်သည် ထိုရဟန်းကို သနားသဖြင့် "သင်သည် ရဟန္တာတစ်ပါးကို စွပ်စွဲမိလေပြီ" ဟု မိမိ၏အဖြစ်ကို ထင်စွာပြတော်မူ၏။ "ထိုသို့ ပြုခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်းအား ထိုကံသည် ပုံမှန်အတိုင်း ဖြစ်သွား၏" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ကံဝန်ခံခြင်းကြောင့် ထိုသူအား ထိုကံသည် မဂ်ဖိုလ်ကို တားဆီးတတ်သော အတားအဆီး (မဂ္ဂါဝရဏ) မဖြစ်တော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ရှေးဦးကတည်းက သောတာပန် ဖြစ်ပြီးဖြစ်၍ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုရဟန်းအား နတ်ရွာနိဗ္ဗာန် လမ်းခရီးကို တားဆီးရန် ထိုကံသည် လုံးဝမစွမ်းဆောင်နိုင်ပေ။ "မိမိထက် ကြီးသူဖြစ်မူ" ဟူသော စကား၌ "ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍ တောင်းပန်အပ်၏" ဟု ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ မိန့်ဆိုထားသည်။ သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်တို့သည် ဒေါသဖြင့်လည်း သည်းမခံတတ်ကြကုန်၊ ကြွင်းသော အရိယာတို့သည်လည်း ထိုသူ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသဖြင့် နောင်အခါ စောင့်စည်းစေရန်အလို့ငှာ တောင်းပန်မှုကို လက်မခံဘဲ နေနိုင်ကုန်၏ဟူ၍ ရည်ရွယ်ပြီး "အကယ်၍ ထိုသူသည် သည်းမခံပါက" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "မိမိထက်ကြီးသူဖြစ်၍ ရပ်လျက်ရှိနေပါကလည်း" ဟူသော နေရာ၌လည်း "ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍" ဟုပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ မိန့်ဆိုထားသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုကျမ်း၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။

‘‘Sace disāpakkanto hoti, sayaṃ vā gantvā saddhivihārike vā pesetvā khamāpetabbo. Sace nāpi gantuṃ, na pesetuṃ sakkā hoti, ye tasmiṃ vihāre bhikkhū vasanti, tesaṃ santikaṃ gantvā sace navakatarā honti, ukkuṭikaṃ nisīditvā, sace vuḍḍhatarā, vuḍḍhesu vuttanayeneva paṭipajjitvā ‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, khamatu me so āyasmā’ti vatvā khamāpetabbaṃ. Sammukhā akhamantepi etadeva kātabba’’nti.

"အကယ်၍ တစ်ပါးသော အရပ်သို့ ကြွသွားပါက မိမိကိုယ်တိုင် သွား၍သော်လည်းကောင်း၊ အတူနေတပည့် (သဒ္ဓိဝိဟာရိက) ကို စေလွှတ်၍သော်လည်းကောင်း ဝန်ချတောင်းပန်ရမည်။ အကယ်၍ သွားရန်လည်းကောင်း၊ စေလွှတ်ရန်လည်းကောင်း မတတ်နိုင်ပါက ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့ထံသို့ သွား၍၊ အကယ်၍ မိမိထက် ငယ်သူများဖြစ်ပါက ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်၍၊ အကယ်၍ ကြီးသူများဖြစ်ပါက ကြီးသူတို့၌ ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း ကျင့်သုံးလျက် 'အရှင်ဘုရား... တပည့်တော်သည် အရှင်အမည်ရှိသော အရှင်ဘုရားအား ဤသို့ ဤသို့ ပြောဆိုမိပါသည်၊ ထိုအရှင်သည် တပည့်တော်အား ခွင့်လွှတ်တော်မူပါစေ' ဟု လျှောက်ထား၍ တောင်းပန်ရမည်။ မျက်မှောက်၌ သည်းမခံသော်လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ပြုလုပ်ရမည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Idaṃ pana parampi tattha (visuddhi. 2.411) vuttaṃ –

ဤမှတစ်ပါးသော အချက်ကိုလည်း ထိုကျမ်း၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုထားသေး၏ -

‘‘Sace ekacārikabhikkhu hoti, nevassa vasanaṭṭhānaṃ, na gataṭṭhānaṃ paññāyati, ekassa paṇḍitassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘ahaṃ, bhante, asukaṃ nāma āyasmantaṃ idañcidañca avacaṃ, taṃ me anussarato anussarato vippaṭisāro hoti, kiṃ karomī’ti vattabbaṃ. So vakkhati ‘tumhe mā cintayittha, thero tumhākaṃ khamati, cittaṃ vūpasamethā’ti. Tenapi ariyassa gatadisābhimukhena añjaliṃ paggahetvā ‘khamatū’ti vattabba’’nti.

"အကယ်၍ တစ်ပါးတည်း လှည့်လည်သွားလာသော ရဟန်းဖြစ်၍ ထိုရဟန်း၏ နေရပ်လိပ်စာနှင့် ကြွသွားရာအရပ်ကို မသိရပါက ပညာရှိသော ရဟန်းတစ်ပါးထံသို့ သွားရောက်၍ 'အရှင်ဘုရား... တပည့်တော်သည် အရှင်အမည်ရှိသော အရှင်မြတ်အား ဤသို့ ဤသို့ ပြောဆိုမိပါသည်၊ ထိုအရာကို တပည့်တော် ပြန်လည်အောက်မေ့တိုင်း နှလုံးမသာမယာ နောင်တ (ဝိပ္ပဋိသာရ) ဖြစ်ရပါသည်၊ အဘယ်သို့ ပြုရပါအံ့နည်း' ဟု လျှောက်ထားရမည်။ ထိုပညာရှိရဟန်းက 'သင်တို့ မစိုးရိမ်ကြပါလင့်၊ ထိုမထေရ်သည် သင်တို့အား ခွင့်လွှတ်ပါလိမ့်မည်၊ စိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေပါကုန်' ဟု ပြောကြားလိမ့်မည်။ ထိုသို့ ပြောကြားသော်လည်း စွပ်စွဲမိသော ရဟန်းသည် ထိုအရိယာ ကြွသွားရာ အရပ်မျက်နှာသို့ ရှေးရှု၍ လက်အုပ်ချီမိုးကာ 'တပည့်တော်အား ခွင့်လွှတ်တော်မူပါ' ဟု ဝန်ချတောင်းပန်ရမည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Parinibbutamañcaṭṭhānanti [Pg.405] pūjākaraṇaṭṭhānaṃ sandhāyāha. Pākatikameva hotīti evaṃ kate attano cittaṃ pasīdatīti taṃ kammaṃ saggāvaraṇaṃ maggāvaraṇañca na hotīti adhippāyoti keci vadanti. Cariyāpiṭake mātaṅgacaritasaṃvaṇṇanāyaṃ (cariyā. aṭṭha. 2.64) –

‘ပရိနိဗ္ဗုတမဉ္စဋ္ဌာနံ’ ဟူသည် ပူဇော်မှုပြုရာဌာနကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ ‘ပါကတိကမေဝ ဟောတိ’ ဟူသည် ဤသို့ပြုလုပ်လျှင် မိမိ၏စိတ်ကြည်လင်သဖြင့် ထိုကံသည် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်၏ အဆီးအတား (သဂ္ဂါဝရဏ၊ မဂ္ဂါဝရဏ) မဖြစ်တော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရကြောင်း အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြသည်။ စရိယာပိဋက၊ မာတင်္ဂစရိယအဖွင့်၌မူ -

‘‘Pāramitāparibhāvanasamiddhāhi nānāsamāpattivihāraparipūritāhi sīladiṭṭhisampadāhi susaṅkhatasantāne mahākaruṇādhivāse mahāsatte ariyūpavādakammaabhisapasaṅkhātaṃ pharusavacanaṃ saṃyuttaṃ mahāsattassa khettavisesabhāvato tassa ca ajjhāsayapharusatāya diṭṭhadhammavedanīyaṃ hutvā sace so mahāsattaṃ na khamāpeti, sattame divase vipaccanasabhāvaṃ jātaṃ. Khamāpite pana mahāsatte payogasampattiyā vipākassa paṭibāhitattā avipākadhammataṃ āpajji ahosikammabhāvato. Ayañhi ariyūpavādapāpassa diṭṭhadhammavedanīyassa ca dhammatā’’ti –

“ပါရမီတော်တို့ကို ပွားများခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံပြီးဖြစ်၍၊ အမျိုးမျိုးသော သမာပတ်ချမ်းသာစွာ နေခြင်းတို့ဖြင့် ပြည့်စုံအပ်သော၊ သီလသမ္ပဒါ ဒိဋ္ဌိသမ္ပဒါတို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်အပ်သော သန္တာန်ရှိ၍ မဟာကရုဏာဖြင့် နေတော်မူသော မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) အပေါ်၌ အရိယာတို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းဟူသောကံ၊ ကျိန်ဆဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကြမ်းတမ်းသောစကားနှင့် ယှဉ်သောကံသည် မဟာသတ္တ (ဘုရားလောင်း) ၏ အထူးသဖြင့် မြတ်သော လယ်မြေကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသူ၏ စိတ်စေတနာ ကြမ်းတမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ ဖြစ်လာပြီးလျှင် အကယ်၍ ထိုသူသည် မဟာသတ္တကို ကန်တော့တောင်းပန်ခြင်း မပြုပါက ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အကျိုးပေးတတ်သော သဘောသို့ ရောက်၏။ မဟာသတ္တအား ကန်တော့တောင်းပန်ပြီး ဖြစ်ပါကမူ ပယောဂသမ္ပတ္တိကြောင့် အကျိုးပေးခြင်းကို တားမြစ်အပ်သည်ဖြစ်၍ အဟောသိကံအဖြစ်ဖြင့် အကျိုးမပေးသောသဘောသို့ ရောက်၏။ ဤသည်ကား ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယဖြစ်သော အရိယာပဝါဒအကုသိုလ်ကံ၏ ဓမ္မတာ (သဘာဝ) ပေတည်း” ဟူ၍ -

Ācariyadhammapālattherena vuttattā evaṃ khamāpite taṃ kammaṃ payogasampattiyā vipākassa paṭibāhitattā ahosikammabhāvena avipākadhammataṃ āpannanti neva saggāvaraṇaṃ na mokkhāvaraṇañca hotīti evamettha attho gahetabbo.

အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သောကြောင့်၊ ဤသို့ ကန်တော့တောင်းပန်ပြီးသောအခါ ထိုကံသည် ပယောဂသမ္ပတ္တိကြောင့် အကျိုးပေးခြင်းကို ဆီးတားအပ်သဖြင့် အဟောသိကံအဖြစ်ဖြင့် အကျိုးမပေးသောသဘောသို့ ရောက်သောကြောင့် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်၏ အဆီးအတားလည်းမဖြစ်၊ မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်၏ အဆီးအတားလည်းမဖြစ်ဟု ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူအပ်၏။

Viparītaṃ dassanametesanti viparītadassanā. Samādātabbaṭṭhena samādānāni, kammāni samādānāni yesaṃ te kammasamādānā, micchādiṭṭhivasena kammasamādānā micchādiṭṭhikammasamādānā, hetuatthaṃ vā antogadhaṃ katvā micchādiṭṭhivasena pare kammesu samādāpakā micchādiṭṭhikammasamādānā. Tayimaṃ atthaṃ dassento ‘‘micchādiṭṭhivasenā’’tiādimāha. Ye ca…pe… samādapenti, tepi micchādiṭṭhikammasamādānāti yojetabbaṃ. Sīlasampannotiādi paripakkindriyassa maggasamaṅgino vasena vuttaṃ, aggamaggaṭṭhe pana vattabbameva natthi. Atha vā aggamaggapariyāpannā eva sīlādayo veditabbā. Aggamaggaṭṭhassa hi diṭṭheva dhamme ekaṃsikā aññārādhanā, itaresaṃ anekaṃsikā. Aññanti arahattaṃ. Evaṃsampadamidanti ettha sampajjanaṃ sampadā, nipphatti, evaṃ avirajjhanakanipphattikanti attho, yathā taṃ avassambhāvī, evamidampīti vuttaṃ hoti[Pg.406]. Yathā hi maggānantaraṃ avirajjhitvāva phalaṃ nibbattaṃ, evametaṃ imassapi puggalassa cutianantaraṃ avirajjhitvāva niraye paṭisandhi hotīti dasseti. Sakalasmiñhi buddhavacane na imāya upamāya gāḷhataraṃ katvā vuttaupamā atthi. Taṃ vācaṃ appahāyātiādīsu (ma. ni. aṭṭha. 1.149) ariyūpavādaṃ sandhāya ‘‘puna evarūpiṃ vācaṃ na vakkhāmī’’ti vadanto vācaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpaṃ cittaṃ na uppādessāmī’’ti cintento cittaṃ pajahati nāma, ‘‘puna evarūpiṃ diṭṭhiṃ na gaṇhissāmī’’ti pajahanto diṭṭhiṃ pajahati nāma. Tathā akaronto neva pajahati na paṭinissajjati. Yathābhataṃ nikkhitto evaṃ nirayeti yathā nirayapālehi āharitvā niraye ṭhapito, evaṃ niraye ṭhapitoyeva, nāssa nirayūpapattiyā koci vibandho. Tatrāyaṃ yutti – nirayūpago ariyūpavādī tadādāyakassa avijahanato seyyathāpi micchādiṭṭhīti. Ettha ca ‘‘taṃ vācaṃ appahāyā’’ti evamādivacanena tadādāyakassa appahāneneva ariyūpavādo antarāyiko anatthāvahova, pahānena pana accayaṃ desetvā khamāpanena na antarāyiko anatthāvaho yathā taṃ vuṭṭhitā desitā ca āpattīti dasseti. Micchādiṭṭhivasena akattabbaṃ nāma pāpaṃ natthi, yato saṃsārakhāṇubhāvopi nāma hotīti āha ‘‘micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, vajjānī’’ti.

ဖောက်ပြန်သော အယူဝါဒရှိသောကြောင့် ‘ဝိပရီတဒဿန’ မည်၏။ ဆောက်တည်အပ်သော အနက်ကြောင့် ‘သမာဒါန’ မည်၏၊ ဆောက်တည်အပ်သော ကံများရှိသောသူတို့ကို ‘ကမ္မသမာဒါန’ ဟု ခေါ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့် ဆောက်တည်အပ်သော ကံတို့ကို ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါန’ ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် အကြောင်းအနက်ကို အတွင်းသွင်း၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ကံတို့၌ ဆောက်တည်စေတတ်သောသူတို့ကို ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါန’ ဟု ခေါ်၏။ ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဝသေန’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ‘အကြင်သူတို့သည်လည်း ဆောက်တည်စေကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါန မည်ကုန်၏’ ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ ‘သီလသမ္ပန္န’ စသည်ကို ရင့်ကျက်သော ဣန္ဒြေရှိ၍ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်၊ အရဟတ္တမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်အဖို့ကား ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ။ သို့မဟုတ် အရဟတ္တမဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သီလစသည်တို့ကိုသာ သိအပ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် အရဟတ္တမဂ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ယခုဘဝ၌ပင် စင်စစ် ဧကန် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော မဂ်၌တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဧကန်မဟုတ်။ ‘အညာ’ ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း။ ‘ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ပြည့်စုံခြင်း၊ ပြီးမြောက်ခြင်း၊ ဤသို့ မလွဲမသွေ ပြီးမြောက်ခြင်းရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ မလွဲမသွေ ဖြစ်ရမည်ဟူသောအဓိပ္ပာယ်ကို ‘ဧဝမိဒမ္ပိ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ မဂ်၏အခြားမဲ့၌ မလွဲမသွေ ဖိုလ်ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဤပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း စုတိ၏ အခြားမဲ့၌ မချွတ်မလွဲဘဲ ငရဲ၌ ပဋိသန္ဓေ တည်၏ ဟု ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်အားလုံး၌ ဤဥပမာထက် ပို၍ ထင်ရှားပြင်းထန်အောင် ဟောတော်မူအပ်သော ဥပမာမရှိပေ။ ‘တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ’ စသည်တို့၌ အရိယာပဝါဒ (အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း) ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘နောက်တစ်ဖန် ဤသို့သဘောရှိသောစကားကို မပြောဆိုတော့ပြီ’ ဟု ဆိုသောသူသည် စကားကို စွန့်သည်မည်၏။ ‘နောက်တစ်ဖန် ဤသို့သော စိတ်ကို မဖြစ်စေတော့ပြီ’ ဟု ကြံစည်သောသူသည် စိတ်ကို စွန့်သည်မည်၏။ ‘နောက်တစ်ဖန် ဤသို့သော အယူကို မယူတော့ပြီ’ ဟု စွန့်သောသူသည် အယူကို စွန့်သည်မည်၏။ ထိုသို့ မပြုလုပ်သောသူသည် မစွန့်သည်လည်းမည်၊ မစွန့်လွှတ်သည်လည်း မည်၏။ ‘ယထာဘတံ နိက္ခိတ္တော ဧဝံ နိရယေ’ ဟူသည် ငရဲထိန်းတို့သည် ဆောင်ယူ၍ ငရဲ၌ ချထားသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ငရဲ၌ ချထားသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ငရဲ၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သော တားဆီးမှု တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။ ဤစကား၌ ဤသည်ကား သင့်လျော်သောအကြောင်းတည်း - ငရဲသို့ ရောက်မည့်သူသည် အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်းဟူသော စကားကို မစွန့်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘သေယျထာပိ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ’ ဟူသော စကား၌လည်း၊ ‘တံ ဝါစံ အပ္ပဟာယ’ စသော စကားဖြင့် ထိုစကားကို မစွန့်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် အရိယာပဝါဒသည် အန္တရာယ်ပြုတတ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ အပြစ်ကို ဝန်ခံခြင်း၊ ကန်တော့တောင်းပန်ခြင်းအားဖြင့်မူကား အန္တရာယ်မပြုတတ်၊ အကျိုးမဲ့ကို မဆောင်တတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကို သံဃာဒိသိသ်အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၊ အာပတ်ဒေသနာပြောကြားခြင်း ကဲ့သို့ ပြတော်မူ၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အစွမ်းဖြင့် မပြုဝံ့သော မကောင်းမှုအကုသိုလ်ဟူသည် မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် သံသရာ၌ ညုတ်တိုင် (ငုတ်တုတ်) ကဲ့သို့ ဖြစ်ရလေ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ရဟန်းတို့၊ အပြစ်တို့တွင် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် အလွန်အတောက်ဆုံးသော အပြစ်တည်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

‘‘Ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo tiṭṭhati (dī. ni. 1. 147), ayañceva kāyo bahiddhā ca nāmarūpa’’nti ca evamādīsu viya idha kāya-saddo khandhapañcakavisayoti āha ‘‘kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā’’ti. Avītarāgassa maraṇato paraṃ nāma bhavantarūpādānamevāti āha ‘‘paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇe’’ti. Yena tiṭṭhati, tassa upacchedeneva kāyo bhijjatīti āha ‘‘kāyassa bhedāti jīvitindriyassa upacchedā’’ti. Eti imasmā sukhanti ayo, puññanti āha ‘‘puññasammatā ayā’’ti. Āyanti etasmā sukhānīti āyo, puññakammādīnaṃ sukhasādhanaṃ. Tenāha ‘‘sukhānaṃ vā āyassa abhāvā’’ti. Vivasāti kammassa vase vattanato attano vase vattituṃ na sakkontīti vigato vaso etesanti vivasā, avasavattinoti [Pg.407] attho. Iyati assādīyatīti ayo, assādoti āha ‘‘assādasaññito ayo’’ti.

“ရဟန်းတို့၊ ဘဝ၏အဆွဲအငင် အညှာပြတ်ပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် တည်ရှိနေသေး၏”၊ “ဤကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ ပြင်ပ၌ နာမ်ရုပ်သည်လည်းကောင်း” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌ ‘ကာယ’ သဒ္ဒါသည် ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော အရာကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ကာယဿ ဘေဒါ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်၊ ဥပါဒိန္နကခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ရာဂမကင်းသေးသောသူအား သေလွန်ခြင်း၏ နောက်ထပ်ဖြစ်သော 'ပရံ' မည်သည်မှာ ဘဝတစ်ပါး၌ ခန္ဓာကို စွဲလမ်းခြင်းသာလျှင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ပရံ မရဏာ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်၊ ထိုစုတိစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာကို ယူခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကြင် ဇီဝိတိန္ဒြေကြောင့် တည်၏၊ ထိုဇီဝိတိန္ဒြေ ပြတ်စဲခြင်းကြောင့်သာလျှင် ရုပ်အစု (ကိုယ်) သည် ပျက်စီး၏။ ထို့ကြောင့် 'ကာယဿ ဘေဒါ' ဟူသည် ဇီဝိတိန္ဒြေ ပြတ်စဲခြင်းကြောင့်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤကောင်းမှုကြောင့် ချမ်းသာသို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အယ' သည် ကောင်းမှု (ပုည) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပုညသမ္မတာ အယာ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုကောင်းမှုကြောင့် ချမ်းသာသုခတို့သည် ရောက်လာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာယ' သည် ကောင်းမှုကံစသော သုခ၏ ဖြစ်ကြောင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ချမ်းသာတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းမရှိခြင်းကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ဝိဝသာ' ဟူသည် ကံ၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ဖြစ်ရသောကြောင့် မိမိ၏ အလိုသို့ လိုက်၍ ဖြစ်ရန် မတတ်နိုင်ကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဤသူတို့အား မိမိအလိုသို့ မလိုက်နိုင်ခြင်းရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝိဝသ' မည်၏၊ မိမိအလိုသို့ မလိုက်တတ်ဟူသော အနက်တည်း။ သာယာနှစ်သက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အယ' သည် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အဿာဒဟု သမုတ်အပ်သော အယ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Nāgarājādīnanti ādi-saddena supaṇṇādīnaṃ saṅgaho. Asurasadisanti petāsurasadisaṃ. So hīti so asurakāyo. Sabbasamussayehīti sabbehi sampattisamussayehi, sabbasampattirāsitoti vuttaṃ hoti. Vuttavipariyāyenāti ‘‘suṭṭhu caritaṃ, sobhanaṃ vā caritaṃ anavajjattāti sucarita’’ntiādinā kāyaduccaritenātiādīnaṃ padānaṃ vuttassa atthassa vipariyāyena. ‘‘Ito bho sugatiṃ gacchā’’ti (itivu. 83) vacanato manussagatipi sugatiyevāti āha ‘‘sugatiggahaṇena manussagatipi saṅgayhatī’’ti. Sesamettha vuttanayattā uttānatthato ca suviññeyyameva.

‘နာဂရာဇာ’ စသော ပုဒ်၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဂဠုန်စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းအပ်၏။ ‘အသုရသဒိသံ’ ဟူသည် ပြိတ္တာအသူရာနှင့် တူသော အဖြစ်တည်း။ ‘သော ဟိ’ ဟူသည် ထိုအသူရာဘုံသား (ကိုယ်) တည်း။ ‘သဗ္ဗသမုဿယေဟိ’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော စည်းစိမ်ချမ်းသာအစုအပေါင်းတို့မှ (ကင်းကွာခြင်း) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဝုတ္တဝိပရိယာယေန’ ဟူသည် 'ကောင်းစွာကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်မရှိသဖြင့် တင့်တယ်သော အကျင့်သည် သုစရိုက်မည်၏' စသည်ဖြင့် ကာယဒုစရိုက်စသော ပုဒ်တို့၏ ပြဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြောင်းပြန် (ဆန့်ကျင်ဘက်) အားဖြင့် ယူရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အချင်းတို့... ဤမှသည် သုဂတိဘုံသို့ သွားပါလော့' ဟူသော စကားတော်အရ လူ့ဘုံသည်လည်း သုဂတိဘုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'သုဂတိဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြင့် လူ့ဘုံကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူရမည်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌ ကြွင်းသောအနက်သည် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဖြစ်၍ ထင်ရှားလှသောကြောင့် လွယ်ကူစွာ သိရှိနိုင်သည်သာတည်း။

Dibbacakkhuñāṇakathā niṭṭhitā.

ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Āsavakkhayañāṇakathā

အာသဝက္ခယဉာဏ်ကထာ

14. Vipassanāpādakanti vipassanāya padaṭṭhānabhūtaṃ. Vipassanā ca tividhā vipassakapuggalabhedena. Mahābodhisattānañhi paccekabodhisattānañca cintāmayañāṇasaṃvaddhitattā sayambhūñāṇabhūtā, itaresaṃ sutamayañāṇasaṃvaddhitattā paropadesasambhūtā. Sā ‘‘ṭhapetvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ avasesarūpārūpajjhānānaṃ aññatarato vuṭṭhāyā’’tiādinā anekadhā arūpamukhavasena catudhātuvavatthāne vuttānaṃ tesaṃ tesaṃ dhātupariggahamukhānaṃ aññataramukhavasena anekadhāva visuddhimagge nānānayato vibhāvitā. Mahābodhisattānaṃ pana catuvīsatikoṭisatasahassamukhena pabhedagamanato nānānayaṃ sabbaññutaññāṇasannissayassa ariyamaggañāṇassa adhiṭṭhānabhūtaṃ pubbabhāgañāṇagabbhaṃ gaṇhāpentaṃ paripākaṃ gacchantaṃ paramagambhīraṃ saṇhasukhumataraṃ anaññasādhāraṇaṃ vipassanāñāṇaṃ hoti. Yaṃ aṭṭhakathāsu mahāvajiraññāṇanti vuccati. Yassa ca pavattivibhāgena catuvīsatikoṭisatasahassapabhedassa pādakabhāvena samāpajjiyamānā catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā devasikaṃ satthu vaḷañjanakasamāpattiyo vuccanti, svāyaṃ buddhānaṃ vipassanācāro paramatthamañjusāyaṃ [Pg.408] visuddhimaggavaṇṇanāyaṃ uddesato dassito, atthikehi tato gahetabbo.

၁၄. ဝိပဿနာပါဒကံ ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ဝိပဿနာရှုပွားသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အပြားအားဖြင့် ဝိပဿနာသည်လည်း သုံးပါးအပြားရှိ၏။ မဟာဗောဓိသတ်တို့နှင့် ပစ္စေကဗောဓိသတ်တို့အား စိန္တာမယဉာဏ်ဖြင့် ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိမြင်အပ်သော သယမ္ဘူဉာဏ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော သာဝကတို့အား သုတမယဉာဏ်ဖြင့် ပွားများအပ်သည်ဖြစ်၍ သူတစ်ပါး၏ ညွှန်ကြားချက်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ပရောပဒေသသမ္ဘူတဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ထိုဝိပဿနာသည် 'နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်သော ရူပဈာန် အရူပဈာန်တို့တွင် တစ်ခုခုသော ဈာန်မှ ထ၍...' စသည်ဖြင့် များစွာသောအပြားအားဖြင့် အရူပနည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဓာတ်လေးပါး သတ်မှတ်ရာ၌ ဟောကြားအပ်သော ထိုထိုဓာတ်ကို သိမ်းဆည်းသောနည်းတို့တွင် တစ်ခုခုသောနည်းလမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသောအပြားအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ထူးခြားသော နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ပြဆိုတော်မူအပ်၏။ မဟာဗောဓိသတ်တို့အားမူကား ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အပြားသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အထူးထူးသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ တည်ရာဖြစ်သော၊ အရိယမဂ်ဉာဏ်၏ တည်ရာဖြစ်သော ရှေးပိုင်း၌ဖြစ်သော ဉာဏ်တို့ကို ယူစေလျက် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သော၊ အလွန်နက်နဲ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော၊ သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံသော ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်ကို အဋ္ဌကထာတို့၌ 'မဟာဝဇိရဉာဏ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိပဿနာဉာဏ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အကွဲအပြားအားဖြင့် ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော အပြားရှိသော၊ အခြေခံအဖြစ်ဖြင့် ဝင်စားတော်မူအပ်ကုန်သော ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော အရေအတွက်ရှိသော မြတ်စွာဘုရားနေ့စဉ် သုံးဆောင်တော်မူအပ်သော သမာပတ်တို့ကို ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုသို့သော မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဝိပဿနာကျင့်စဉ်ဝါရကို ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာမည်သော ဝိသုဒ္ဓိမဂ်မဟာဋီကာ၌ အကျဉ်းအားဖြင့် ပြသအပ်ပြီ။ အလိုရှိသောသူတို့သည် ထိုမဟာဋီကာကျမ်းမှ ယူအပ်၏။

Āsavānaṃ khepanato samucchindanato āsavakkhayo ariyamaggo, ukkaṭṭhaniddesavasena arahattamaggaggahaṇaṃ. Āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ āsavakkhayañāṇanti dassento ‘‘tatra cetaṃ ñāṇa’’nti vatvā khayeti ca ādhāre bhummaṃ, na visayeti dassento ‘‘tappariyāpannattā’’ti āha. Idaṃ dukkhanti dukkhassa ariyasaccassa tadā paccakkhato gahitabhāvadassanaṃ. Ettakaṃ dukkhanti tassa paricchijja gahitabhāvadassanaṃ. Na ito bhiyyoti anavasesetvā gahitabhāvadassanaṃ. Tenāha ‘‘sabbampi dukkhasacca’’ntiādi. Sarasalakkhaṇapaṭivedhenāti sabhāvasaṅkhātassa lakkhaṇassa asammohato paṭivijjhanena. Asammohapaṭivedhoti ca yathā tasmiṃ ñāṇe pavatte pacchā dukkhassa sarūpādiparicchede sammoho na hoti, tathā pavatti. Tenāha ‘‘yathābhūtaṃ abbhaññāsi’’nti. Nibbattikanti nipphādentaṃ. Yaṃ ṭhānaṃ patvāti yaṃ nibbānaṃ maggassa ārammaṇapaccayaṭṭhena kāraṇabhūtaṃ āgamma. Tadubhayavato hi puggalassa patti tadubhayassa pattīti vuttaṃ. Patvāti vā pāpuṇanahetu. Appavattinti appavattinimittaṃ. Te vā na pavattanti etthāti appavatti, nibbānaṃ. Tassāti dukkhanirodhassa. Sampāpakanti sacchikiriyāvasena sammadeva pāpakaṃ.

အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်ခမ်းစေတတ်၊ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် အရိယမဂ်ကို 'အာသဝက္ခယ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သာလွန်ထူးကဲသောနည်းဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းအားဖြင့် အရဟတ္တမဂ်ကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ရာ၌ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် 'အာသဝက္ခယဉာဏ်' ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသလိုသဖြင့် 'ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်၌ ဤဉာဏ်သည် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုကာ 'ခယ' ဟူသော သဒ္ဒါ၌ တည်ရာအာဓာရအနက်ဖြင့် သတ္တမီဝိဘတ် သက်ကြောင်းကို ပြသလျက်၊ အာရုံဖြစ်သော ဝိသယ၌ မဟုတ်ကြောင်းကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် 'ထိုအာသဝက္ခယ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟူသော စကားသည် ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို ထိုအခါ၌ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ပြုသောအားဖြင့် သိမြင်အပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဤမျှသာလျှင် ဆင်းရဲတည်း' ဟူသော စကားသည် ထိုဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိမြင်အပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဤမှတစ်ပါး အလွန်မရှိတော့ပြီ' ဟူသော စကားသည် အကြွင်းမရှိစေဘဲ သိမြင်အပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ခပ်သိမ်းသော ဒုက္ခသစ္စာ...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'မိမိသဘောလက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိသဖြင့်' ဟူသည်မှာ သဘာဝဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော လက္ခဏာကို မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိခြင်း' ဟူသည်မှာလည်း ထိုဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် နောင်အခါ၌ ဒုက္ခ၏ သရုပ်စသည်ကို ပိုင်းခြားရာ၌ တွေဝေခြင်းမရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းပင်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိပြီ' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'နိဗ္ဗတ္တိကံ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောတရားကို ဆိုလို၏။ 'အကြင်ဌာနသို့ ရောက်၍' ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်၏ အာရုံပြုရာအကြောင်းဖြစ်သော သဘောကြောင့် အကြောင်းအရင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်၏။ ထိုမဂ်နှင့် ဖိုလ် နှစ်ပါးလုံးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ရရှိခြင်းကို ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ရရှိခြင်းဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'ပတွာ (ရောက်၍)' ဟူသည် ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ 'အပ္ပဝတ္တိံ' ဟူသည် မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (နိဗ္ဗာန်) ကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် ထိုသစ္စာနှစ်ပါးတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်၌ မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် မဖြစ်ခြင်း (နိဗ္ဗာန်) မည်၏။ 'တဿ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခ၏ ချုပ်ရာဖြစ်သော နိရောဓသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) ၏ ဖြစ်၏။ 'သမ္ပါပကံ' ဟူသည် မျက်မှောက်ပြုခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်စေတတ်သော တရားတည်း။

Kilesavasenāti āsavasaṅkhātakilesavasena. Yasmā āsavānaṃ dukkhasaccapariyāyo, tappariyāpannattā, sesasaccānañca taṃsamudayādipariyāyo atthi, tasmā vuttaṃ ‘‘pariyāyato’’ti. Dassento saccānīti yojanā. Āsavānaṃyeva cettha gahaṇaṃ ‘‘āsavānaṃ khayañāṇāyā’’ti āraddhattā. Tathā hi āsavavimuttisīseneva sabbasaṃkilesavimutti vuttā. Idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ abbhaññāsintiādinā missakamaggo idha kathitoti ‘‘saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathetī’’ti vuttaṃ. Ettha ca saccappaṭivedhassa tadā atītakālikattā ‘‘yathābhūtaṃ abbhaññāsi’’nti vatvāpi abhisamayakāle tassa paccuppannataṃ upādāya ‘‘evaṃ jānato evaṃ passato’’ti vattamānakālena niddeso kato. So ca kāmaṃ maggakkhaṇato paraṃ yāvajjatanā atītakāliko eva, sabbapaṭhamaṃ panassa atītakālikattaṃ phalakkhaṇeneva veditabbanti [Pg.409] āha ‘‘vimuccitthāti iminā phalakkhaṇaṃ dassetī’’ti. Jānato passatoti vā hetuniddesoyaṃ. Jānanahetu dassanahetu kāmāsavāpi cittaṃ vimuccitthāti yojanā. Bhavāsavaggahaṇeneva cettha bhavarāgassa viya bhavadiṭṭhiyāpi samavarodhoti diṭṭhāsavassapi saṅgaho daṭṭhabbo.

ကိလေသာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဟူသည်မှာ အာသဝေါဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အာသဝေါတရားတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ဒုက္ခသစ္စာ၏ အကွဲအပြားဖြစ်ခြင်း၊ ကျန်ရှိသော သစ္စာတို့၏လည်း ထိုအာသဝေါတရားသည် သမုဒယသစ္စာ စသည်တို့၏ ပရိယာယ်ဖြစ်ခြင်းတို့ ရှိသောကြောင့် 'ပရိယာယ်အားဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သစ္စာတို့ကို ပြသလျက်' ဟူ၍ စပ်ရမည်။ ဤနေရာ၌ အာသဝေါတရားတို့ကိုသာလျှင် ယူခြင်းသည် 'အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းရာ ဉာဏ်အလို့ငှာ' ဟု အစပြုထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ အာသဝေါတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို အဦးမူသဖြင့်သာ ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဝိပဿနာနှင့် ရောဖက်အပ်သော မဂ်ကို ဤနေရာ၌ ဟောကြားအပ်သောကြောင့် 'ဝိပဿနာနှင့်တကွ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းသည် ထိုစဉ်အခါ၌ အတိတ်ကာလ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိမြင်ပြီ' ဟု ဆိုသော်လည်း၊ သစ္စာသိမြင်ချိန် (အဘိသမယကာလ) ၌ ထိုသစ္စာသိမြင်ခြင်း၏ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်ကို အစွဲပြု၍ 'ဤသို့ သိမြင်လျက် ဤသို့ ရှုလျက်' ဟူ၍ ပစ္စုပ္ပန်ကာလအားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုသို့ ညွှန်ပြခြင်းသည်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် မဂ်ခဏမှ နောက်ပိုင်း ဖိုလ်ခဏတိုင်အောင်သာလျှင် အတိတ်ကာလဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ထိုအတိတ်ကာလဖြစ်ခြင်းကို ဖိုလ်ခဏဖြင့်သာ သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'လွတ်မြောက်ပြီ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖိုလ်ခဏကို ပြတော်မူ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် 'သိလျက် မြင်လျက်' ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြချက် ဖြစ်၏။ သိမြင်ခြင်းအကြောင်းကြောင့်၊ ရှုမြင်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ကာမာသဝတို့မှလည်း စိတ်သည် လွတ်မြောက်ပြီ ဟု စပ်ရမည်။ ဤနေရာ၌ ဘဝါသဝ သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် ဘဝရာဂကို ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ဘဝဒိဋ္ဌိကိုလည်း အကျုံးဝင်စေခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌာသဝ၏ သိမ်းဆည်းခြင်းကိုလည်း မှတ်အပ်၏။

Yasmā pahīnakilesapaccavekkhaṇena vijjamānassapi kammassa āyatiṃ appaṭisandhikabhāvato ‘‘khīṇā jātī’’ti jānāti, yasmā ca maggapaccavekkhaṇādīhi vusitaṃ brahmacariyantiādiṃ pajānāti, tasmā vuttaṃ ‘‘khīṇā jātīti ādīhi tassa bhūmi’’nti. Tattha tassāti paccavekkhaṇañāṇassa. Bhūminti pavattiṭṭhānaṃ. Yenādhippāyena ‘‘katamā panā’’tiādinā codanā katā, taṃ pakāsetvā parihāraṃ vattukāmo āha ‘‘na tāvassā’’tiādi. Na tāvassa atītā jāti khīṇāti maggabhāvanāya na khīṇāti adhippāyo. Tattha kāraṇamāha ‘‘pubbeva khīṇattā’’ti. Na anāgatā assa jāti khīṇāti yojanā. Na anāgatāti ca anāgatattasāmaññaṃ gahetvā lesena vadati. Tenāha ‘‘anāgate vāyāmābhāvato’’ti. Vijjamāneyeva hi payogo sambhavati, nāvijjamāneti adhippāyo. Anāgataviseso panettha adhippeto, tassa ca khepane vāyāmopi labbhateva. Tenāha ‘‘yā pana maggassā’’tiādi. ‘‘Yā panā’’ti hi ādinā maggabhāvanāya anāgatajātiyā eva hetuvināsanadvārena khīṇabhāvo pakāsīyati. Ekacatupañcavokārabhavesūti bhavattayaggahaṇaṃ vuttanayena anavasesato jātiyā khīṇabhāvadassanatthaṃ. Tanti yathāvuttajātiṃ. Soti bhagavā.

ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ဆင်ခြင်သောအားဖြင့် ရှိသော်လည်းဖြစ်သော ကံအား နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေမရှိသောအဖြစ်ကြောင့် 'ဇာတိကုန်ပြီ' ဟု သိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် 'မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ' စသည်ကို သိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဇာတိကုန်ပြီ စသည်ဖြင့် ထိုဉာဏ်၏ မြေ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ 'ထိုဉာဏ်၏' ဟူသည်မှာ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ ဖြစ်၏။ 'မြေ (ဘူမိ)' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ရာအရပ်ကို ဆိုလို၏။ အကြင်သို့သော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် 'အဘယ်တရားနည်း' စသည်ဖြင့် စောဒနာကို ပြုအပ်သနည်း၊ ထိုစောဒနာကို ထင်ရှားပြသ၍ အဖြေကို ဆိုလိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် 'မဦးစွာ ထိုသူ၏...' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ထိုသူ၏ အတိတ်ဇာတိသည် မကုန်သေး' ဟူသည်မှာ မဂ်ဘာဝနာဖြင့် မကုန်ခြင်းကို ဆိုလိုသော အဓိပ္ပါယ်တည်း။ ထိုစကား၌ 'ရှေးကပင် ကုန်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်' ဟု အကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ထိုသူ၏ အနာဂတ်ဇာတိ မကုန်သည်မဟုတ်' ဟု စပ်ရမည်။ 'အနာဂတ်မဟုတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း အနာဂတ်သာမန်ကို ယူ၍ အမြွက်မျှဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'အနာဂတ်၌ အားထုတ်မှု မရှိသောကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှိမှသာလျှင် အားထုတ်မှုသည် ဖြစ်နိုင်၏၊ မရှိသော် အားထုတ်မှုသည် မဖြစ်နိုင် ဟူသော အဓိပ္ပါယ်တည်း။ ဤနေရာ၌ အနာဂတ်ထူးကိုမူကား အလိုရှိအပ်၏၊ ထိုအနာဂတ်ကို ကုန်ဆုံးစေခြင်း၌လည်း အားထုတ်မှုသည် ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်၏ အကြင်အားထုတ်မှု စသည်' ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'မဂ်၏ အကြင်အားထုတ်မှု စသည်' ဖြင့် မဂ်ဘာဝနာဖြင့် အနာဂတ်ဇာတိ၏သာလျှင် အကြောင်းရင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်းအားဖြင့် ကုန်ဆုံးသောအဖြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။ 'ဧကဝေါကာရ၊ စတုဝေါကာရ၊ ပဉ္စဝေါကာရ ဘဝတို့၌' ဟူသည်မှာ ဘဝသုံးပါးကို သိမ်းဆည်းခြင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဇာတိ၏ ကုန်ဆုံးခြင်းကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ထိုတရားကို' ဟူသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော ဇာတိကို ဆိုလို၏။ 'ထိုသူသည်' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားတည်း။

Brahmacariyavāso nāma idha maggabrahmacariyassa nibbattanamevāti āha ‘‘niṭṭhita’’nti. Sammādiṭṭhiyā catūsu saccesu pariññādikiccasādhanavasena pavattamānāya sammāsaṅkappādīnampi dukkhasacce pariññābhisamayānuguṇā pavatti, itarasaccesu ca nesaṃ pahānābhisamayādivasena pavatti pākaṭā eva. Tena vuttaṃ ‘‘catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanābhisamayavasenā’’ti. Nāparaṃ itthattāyāti ime pakārā itthaṃ, tabbhāvo itthattaṃ, tadatthanti vuttaṃ hoti. Te pana pakārā ariyamaggabyāpārabhūtā pariññādayo idhādhippetāti āha ‘‘evaṃsoḷasakiccabhāvāyā’’ti. Te hi maggaṃ paccavekkhato maggānubhāvena pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti[Pg.410], pariññādīsu ca pahānameva padhānaṃ, tadatthattāya itaresanti āha ‘‘kilesakkhayāya vā’’ti. Pahīnakilesapaccavekkhaṇavasena vā etaṃ vuttaṃ. ‘‘Nāparaṃ itthattāyāti abbhaññāsi’’nti etthāyamaparo nayo – itthattāyāti nissakke sampadānavacanaṃ. Tenāyamattho – itthattāya itthambhāvato imasmā evaṃpakārā idāni vattamānakkhandhasantānā aparaṃ anāgatakkhandhasantānaṃ mayhaṃ natthi, ime pana carimattabhāvasaṅkhātā pañcakkhandhā pariññātā appatiṭṭhā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya. Apariññātamūlakā hi patiṭṭhā. Yathāha ‘‘kabaḷīkāre ce, bhikkhave, āhāre atthi rāgo atthi nandī atthi taṇhā, patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷha’’ntiādi (saṃ. ni. 2.64; kathā. 296; mahāni. 7). Te pana pañcakkhandhā carimakaviññāṇanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissantīti abbhaññāsinti.

ဗြဟ္မစရိယဝါသ (မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သုံးခြင်း) မည်သည်ကား ဤသာသနာတော်၌ မဂ်ဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ဖြစ်စေခြင်းသာတည်းဟု ဆိုလိုသောကြောင့် 'ပြီးစီးပြီ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် သစ္စာလေးပါးတို့၌ ပိုင်းခြား၍သိခြင်း (ပရိညာ) စသော ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသည်ရှိသော် သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့အားလည်း ဒုက္ခသစ္စာ၌ ပိုင်းခြားသိခြင်းဟူသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု (ပရိညာဘိသမယ) အားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော သစ္စာတို့၌လည်း ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့၏ ပယ်ခြင်း (ပဟာန) အစရှိသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှု အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားလှပေ၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိခြင်း၊ ပယ်ခြင်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း၊ ပွားများခြင်းဟူသော ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအစွမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'နပရံ ဣတ္ထတ္တာယ' ဟူရာ၌ ဤအပြားတို့ကို 'ဣတ္ထံ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့သောအပြား၏အဖြစ်သည် 'ဣတ္ထတ္တံ' မည်၏၊ ထိုအပြား၏အကျိုးငှာ ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော အပြားတို့သည် အရိယမဂ်၏ ကိစ္စဖြစ်ကုန်သော ပရိညာစသည်တို့ကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဤသို့လျှင် ကိစ္စတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အဖြစ်ကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမဂ်ကို ဆင်ခြင်သောသူအား ထိုကိစ္စတို့သည် မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားလျက် ထင်ရှားလာကုန်၏။ ပရိညာစသည်တို့တွင်လည်း ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း (ပဟာန) သည်သာ ပဓာနဖြစ်၍၊ အခြားသော ပရိညာစသည်တို့သည်လည်း ထိုပယ်ခြင်း၏ အကျိုးငှာသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ကိလေသာကုန်ခန်းခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ၏အစွမ်းဖြင့် ဤစကားကို ဆိုအပ်သည်။ 'နပရံ ဣတ္ထတ္တာယ အဘိညာသိံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤကား အခြားနည်းတည်း။ 'ဣတ္ထတ္တာယ' ဟူသည် အပါဒါန်အနက်၌ သမ္ပဒါန်ဝိဘတ်စကားတည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော အနက်ကား— 'ဣတ္ထတ္တာယ' ဤသို့သော အပြားရှိသော ယခုဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ဤခန္ဓာအစဉ်မှတစ်ပါး နောင်ဖြစ်လတ္တံ့သော ခန္ဓာအစဉ်သည် ငါ့အား မရှိတော့ပြီ။ ဤအဆုံးစွန်သော ဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဤပဉ္စက္ခန္ဓာတို့ကိုမူကား အမြစ်ပြတ်ပြီးသော သစ်ပင်တို့ကဲ့သို့ အထောက်အပံ့မရှိဘဲ တည်ကုန်၏။ ထိုပဉ္စက္ခန္ဓာတို့၏ အမြစ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးသောကြောင့် အထောက်အပံ့မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ကဗဠီကာရအာဟာရ၌ အကယ်၍ ရာဂ၊ နန္ဒီ၊ တဏှာ ရှိအံ့၊ ဝိညာဉ်သည် ထို၌ တည်လျက် စည်ပင်ပွားများ၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပဉ္စက္ခန္ဓာတို့သည်လည်း အဆုံးစွန်သော စုတိဝိညာဉ်၏ ချုပ်ခြင်းကြောင့် အာဟာရစသော ဥပါဒါန်မရှိသော မီးသည် ငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ငြိမ်းလတ္တံ့ဟု ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူပြီဟူသော ဤကား အနက်တည်း။

Paccavekkhaṇañāṇapariggahitanti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo. Dassentoti nigamanavasena dassento. Sarūpato hi pubbe dassitamevāti. Sesamettha vuttanayattā suviññeyyameva.

'ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏပရိဂ္ဂဟိတံ' ဟူသည် ပထမဉာဏ်၊ ဒုတိယဉာဏ် နှစ်ပါးတို့ကို ရခြင်းကဲ့သို့ သက်သက်မဟုတ်ဟူသော ဤကား အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။ 'ဒဿေန္တော' ဟူသည် နိဂုံးချုပ်ပြသောအားဖြင့် ပြသသည်ရှိသော်။ အမှန်သော်လည်း ကိုယ်တိုင် ကိုယ်စီဖြင့် ရှေး၌ ပြအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ဤ၌ ကြွင်းသောအနက်ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း လွယ်ကူစွာ သိအပ်သည်သာတည်း။

Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti ‘‘ahaṃ, brāhmaṇa, paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuḍḍho mahallako, kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jātoti. Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇanti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvībhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ. Tattha atītaṃsañāṇanti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atītakoṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ. Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇa’’nti. Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena. Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ, tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ. Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato [Pg.411] vuttaṃ ‘‘āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇa’’nti. Tenāha ‘‘sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā’’ti.

'တိက္ခတ္တုံ ဇာတော' ဟူသော ဤစကားဖြင့်— 'ငါသည် ဗြာဟ္မဏ၊ ပထမဝိဇ္ဇာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ ... သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ပြတော်မူ၏။ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော သို့မဟုတ် အတူတကွ ဖြစ်ဖူးသောသူ မရှိခြင်းကြောင့် ငါသည် အလုံးစုံသောသူတို့ထက် ကြီးမြတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ဖြင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ပြလိုခြင်းတည်း။ 'ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ဖြင့် အတိတ်အဖို့၌ သိခြင်း' ဟူသည် အတိတ်အာရုံနှင့် သင့်လျော်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအတိတ်အာရုံ၌ ဖြစ်လေ့ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ဖြင့် အတိတ်ကို သိခြင်းဉာဏ်ကို ပြ၍ ဤသို့ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ ထိုအရပ်၌ 'အတီတံသဉာဏံ' ဟူသည် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော အတိတ်အဖို့၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တည်း။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်နှင့် အနာဂတံသဉာဏ်တို့သည်လည်း ဒိဗ္ဗစက္ခု၏အစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အခြံအရံဉာဏ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၌သာ တည်သော စေတောပရိယဉာဏ်၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ပစ္စုပ္ပန် အနာဂတ်ကို သိခြင်းဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ 'ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ' ဟူသည် အခြံအရံနှင့်တကွသော ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်အဖို့သည်လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်အဖို့သည်လည်းကောင်း 'ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသ' မည်၏၊ ထိုပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသ၌ ဖြစ်သော ဉာဏ်သည် 'ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတံသဉာဏ်' မည်၏။ အာသဝက္ခယဉာဏ်ကို ရခြင်းဖြင့်သာလျှင် သဗ္ဗညုတဉာဏ် ကဲ့သို့ အခြားသော အသာဓာရဏဉာဏ်၊ ကြွင်းသော ဒသဗလဉာဏ်၊ အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မစသည်တို့ဟူသော အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် 'အာသဝက္ခယဖြင့် အလုံးစုံသော လောကီ လောကုတ္တရာဂုဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သဗ္ဗညုတဂုဏ် အလုံးစုံတို့ကို ပြတော်မူ၍' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Āsavakkhayañāṇakathā niṭṭhitā.

အာသဝက္ခယဉာဏ်စကား ပြီးပြီ။

Desanānumodanakathā

ဒေသနာနုမောဒနာစကား

15. Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto. Aññāṇanti aññāṇassāti attho. Dhīsaddassa yogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ. Abhikkantāti ettha atikkantā, vigatāti atthoti āha ‘‘khaye dissatī’’ti. Teneva hi ‘‘nikkhanto paṭhamo yāmo’’ti vuttaṃ. Abhikkantataro cāti ativiya kantataro manoramo, tādiso ca sundaro bhaddako nāma hotīti āha ‘‘sundare dissatī’’ti. Koti devanāgayakkhagandhabbādīsu ko katamo. Meti mama. Pādānīti pāde. Iddhiyāti imāya evarūpāya deviddhiyā. Yasasāti iminā edisena parivārena paricchedena. Jalanti vijjotamāno. Abhikkantenāti ativiya kantena kamanīyena abhirūpena. Vaṇṇenāti chavivaṇṇena sarīravaṇṇanibhāya. Sabbā obhāsayaṃ disāti dasapi disā pabhāsento cando viya sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekālokaṃ karontoti gāthāya attho. Abhirūpeti uḷārarūpe sampannarūpe.

၁၅. 'ပီတိဝိပ္ဖါရပရိပုဏ္ဏဂတ္တစိတ္တော' ဟူသည် ပီတိပျံ့နှံ့သဖြင့် ပြည့်စုံသော ကိုယ်နှင့် စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူသောအနက်တည်း။ 'အညာဏံ' ဟူသည် မသိသောသူအား ဟူသော ဤကား အနက်တည်း။ စင်စစ်သော်လည်း 'ဓီ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ပိုင်ဆိုင်ခြင်းဆဋ္ဌီအနက်၌ ဤဒုတိယဝိဘတ်စကားကို ဆိုအပ်၏။ 'အဘိက္ကန္တာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ လွန်မြောက်အပ်ပြီ၊ ကင်းပျောက်အပ်ပြီ ဟူသော အနက်ဖြစ်သောကြောင့် 'ကုန်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှား၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ပထမယာမ်သည် လွန်မြောက်အပ်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'အဘိက္ကန္တတရော' ဟူသည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းမြတ်လှစွာသော စိတ်နှလုံး မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏၊ ထိုသို့သောသဘောရှိသောသူသည် ကောင်းသောသူ 'ဘဒ္ဒက' မည်သည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ကောင်းသောအနက်၌ ထင်ရှား၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဒေဝ၊ နာဂ၊ ယက္ခ၊ ဂန္ဓဗ္ဗ စသည်တို့တွင် အဘယ်သူနည်း။ 'မေ' ဟူသည် ငါ၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'ပါဒါနိ' ဟူသည် ခြေတို့ကို ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဣဒ္ဓိယာ' ဟူသည် ဤသို့သော သဘောရှိသော နတ်၏ တန်ခိုးဖြင့် ဟူသောအနက်တည်း။ 'ယသသာ' ဟူသည် ဤသို့သော အခြံအရံ ပရိသတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသိုင်းအဝိုင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟူသောအနက်တည်း။ 'ဇလန္တိ' ဟူသည် တောက်ပလျက် ဟူသောအနက်တည်း။ 'အဘိက္ကန္တေန' ဟူသည် အလွန်နှစ်လိုဖွယ် ကောင်းသော၊ စွဲမက်ဖွယ်ကောင်းသော ဟူသောအနက်တည်း။ 'အဘိရူပေန ဝဏ္ဏေန' ဟူသည် အဆင်းလှသော ကိုယ်ရေကိုယ်လက်၏ အရောင်အဝါဖြင့် ဟူသောအနက်တည်း။ 'သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ' ဟူသည် အရပ်ဆယ်မျက်နှာတို့ကို ထွန်းလင်းစေလျက်၊ လကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နေကဲ့သို့လည်းကောင်း တခဲနက်သော အရောင်အဝါ တစ်ခုတည်းသော အလင်းကို ပြုလျက် ဟူသော ဤကား ဂါထာ၏ အနက်တည်း။ 'အဘိရူပေ' ဟူသည် မြင့်မြတ်သော အဆင်း၊ ပြည့်စုံသော အဆင်းရှိသော ဟူသောအနက်တည်း။

Abhikkantaṃ bho gotama, abhikkantaṃ bho gotamāti vacanadvayassa ‘‘sādhu sādhu bho gotamā’’ti āmeḍitavasena atthaṃ dassetvā tassa visayaṃ niddhārento āha ‘‘bhaye kodhe’’tiādi. Tattha ‘‘coro coro, sappo sappo’’tiādīsu bhaye āmeḍitaṃ. ‘‘Vijjha vijjha, pahara paharā’’tiādīsu kodhe. ‘‘Sādhu sādhū’’tiādīsu pasaṃsāyaṃ. ‘‘Gaccha gaccha, lunāhi lunāhī’’tiādīsu turite. ‘‘Āgaccha āgacchā’’tiādīsu kotūhale. ‘‘Buddho buddhoti cintento’’tiādīsu (bu. vaṃ. 2.44) acchare. ‘‘Abhikkamathāyasmanto, abhikkamathāyasmanto’’tiādīsu (dī. ni. 3.20; a. ni. 9.11) hāse. ‘‘Kahaṃ ekaputtaka, kahaṃ ekaputtakā’’tiādīsu soke. ‘‘Aho sukhaṃ, aho sukha’’ntiādīsu (udā. 20; cūḷava. 332) pasāde. Ca-saddo avuttasamuccayattho[Pg.412]. Tena garahaasammānādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tattha ‘‘pāpo pāpo’’tiādīsu garahāyaṃ. ‘‘Abhirūpaka abhirūpakā’’tiādīsu asammāne daṭṭhabbaṃ.

'အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ၊ အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ' ဟူသော စကားနှစ်ခွန်းကို 'ကောင်းလှပါပေ၏ အရှင်ဂေါတမ၊ ကောင်းလှပါပေ၏ အရှင်ဂေါတမ' ဟု အထပ်ထပ်ဆိုခြင်း (အာမေဍိတ) အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြ၍ ထိုအာမေဍိတ်၏ အရာအရပ်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ပြလိုသဖြင့် 'ဘယေ ကောဓေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားတို့တွင် 'သူခိုး သူခိုး၊ မြွေ မြွေ' စသည်တို့၌ ကြောက်ခြင်း (ဘယ) ၌ အထပ်ထပ်ဆိုအပ်၏။ 'ထိုး ထိုး၊ ရိုက် ရိုက်' စသည်တို့၌ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ) ၌။ 'သာဓု သာဓု' စသည်တို့၌ ချီးမွမ်းခြင်း (ပသံသာ) အနက်၌။ 'သွား သွား၊ ရိတ် ရိတ်' စသည်တို့၌ အဆောတလျင်ပြုခြင်း (တုရိတ) အနက်၌။ 'လာ လာ' စသည်တို့၌ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်ခြင်း (ကောတူဟလ) အနက်၌။ 'မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား ဟု ကြံစည်တောင့်တခြင်း' စသည်တို့၌ အံ့ဖွယ် (အစ္ဆေရ) အနက်၌။ 'အရှင်တို့ ကြွတော်မူကြပါ၊ အရှင်တို့ ကြွတော်မူကြပါ' စသည်တို့၌ ရွှင်လန်းခြင်း (ဟာသ) အနက်၌။ 'ငါ့သားလေး ဘယ်မှာလဲ၊ ငါ့သားလေး ဘယ်မှာလဲ' စသည်တို့၌ စိုးရိမ်ခြင်း (စောက) အနက်၌။ 'အို... ချမ်းသာစွ၊ အို... ချမ်းသာစွ' စသည်တို့၌ ကြည်ညိုခြင်း (ပသာဒ) အနက်၌ အထပ်ထပ်ဆိုခြင်း (အာမေဍိတ) ဖြစ်၏။ 'စ' သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သေးသောအနက်တို့ကို ပေါင်းစပ်ယူသော အနက်ရှိ၏။ ထိုစသဒ္ဒါဖြင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ)၊ အရိုအသေမပြုခြင်း (အသမ္မာန) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ အရိုအသေမပြုခြင်းတို့တွင် 'လူယုတ်မာ လူယုတ်မာ' စသည်တို့၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဂရဟ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ 'ရုပ်ချောလေး ရုပ်ချောလေး' စသည်တို့၌ အရိုအသေမပြုခြင်း (အသမ္မာန) အနက်၌လည်းကောင်း သိအပ်၏။

Nayidaṃ āmeḍitavasena dvikkhattuṃ vuttaṃ, atha kho atthadvayavasenāti dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Abhikkantanti vacanaṃ apekkhitvā napuṃsakaliṅgavasena vuttaṃ. Taṃ pana bhagavato vacanaṃ dhammassa desanāti katvā vuttaṃ ‘‘yadidaṃ bhoto gotamassa dhammadesanā’’ti. Atthamattadassanaṃ vā etaṃ, tasmā atthavasena liṅgavibhattivipariṇāmo veditabbo. Dutiyapadepi eseva nayo. Dosanāsanatoti rāgādikilesaviddhaṃsanato. Guṇādhigamanatoti sīlādiguṇānaṃ sampāpanato. Ye guṇe desanā adhigameti, tesu padhānabhūtā guṇā dassetabbāti te padhānabhūte guṇe tāva dassetuṃ ‘‘saddhājananato paññājananato’’ti vuttaṃ. Saddhāpamukhā hi lokiyā guṇā, paññāpamukhā lokuttarā. Sātthatotiādīsu sīlādiatthasampattiyā sātthato, sabhāvaniruttisampattiyā sabyañjanato. Suviññeyyasaddappayogatāya uttānapadato, saṇhasukhumabhāvena duviññeyyatthatāya gambhīratthato. Siniddhamudumadhurasaddappayogatāya kaṇṇasukhato, vipulavisuddhapemanīyatthatāya hadayaṅgamato. Mānātimānavidhamanena anattukkaṃsanato, thambhasārambhanimmaddanena aparavambhanato. Hitādhippāyappavattiyā paresaṃ rāgapariḷāhādivūpasamanena karuṇāsītalato, kilesandhakāravidhamanena paññāvadātato. Karavīkarutamañjutāya āpātharamaṇīyato, pubbāparāviruddhasuvisuddhatthatāya vimaddakkhamato. Āpātharamaṇīyatāya eva suyyamānasukhato, vimaddakkhamatāya hitajjhāsayappavattitāya ca vīmaṃsiyamānahitatoti evamattho veditabbo. Evamādīhīti ādi-saddena saṃsāracakkanivattanato, saddhammacakkappavattanato, micchāvādavidhamanato, sammāvādapatiṭṭhāpanato, akusalamūlasamuddharaṇato, kusalamūlasaṃropanato, apāyadvārapidhānato, saggamaggadvāravivaraṇato, pariyuṭṭhānavūpasamanato, anusayasamugghātanatoti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

ဤအဘိက္ကန္တံဟူသော စကားကို ထပ်ခါတလဲလဲ နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ရွတ်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်၊ အနက်နှစ်မျိုးအစွန်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူသည်ကို ပြခြင်းငှာ "အထ ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "အဘိက္ကန္တံ" ဟူသော စကားကို ငဲ့၍ နပုမ်လိင်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "ယဒိဒံ ဘောတော ဂေါတမဿ ဓမ္မဒေသနာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုစကားသည် အနက်မျှကို ပြခြင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အနက်အားဖြင့် လိင်နှင့် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်းကို သိအပ်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "ဒေါသနာသနတော" ဟူသည်မှာ ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်တည်း။ "ဂုဏာဓိဂမနတော" ဟူသည်မှာ သီလအစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့်တည်း။ တရားတော်သည် မည်သည့်ဂုဏ်တို့ကို ရရှိစေသနည်းဟူမူ၊ ထိုဂုဏ်တို့တွင် ထင်ရှားပြဌာန်းသော ဂုဏ်တို့ကို ပြအပ်၏၊ ထိုထင်ရှားသော ဂုဏ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ "သဒ္ဓါဇနနတော ပညာဇနနတော" ဟု ဆိုအပ်၏။ လောကီဂုဏ်တို့သည် သဒ္ဓါတရားရှေ့သွားရှိကုန်၏၊ လောကုတ္တရာဂုဏ်တို့သည် ပညာရှေ့သွားရှိကုန်၏။ "သာတ္ထတော" အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် သီလအစရှိသော အနက်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် "သာတ္ထတော" (အနက်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်) ဖြစ်၏။ သဘာဝသဒ္ဒါ (နိရုတ္တိ) နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် "သဗျဉ္ဇနတော" (သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်) ဖြစ်၏။ နားလည်လွယ်သော သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းရှိသောကြောင့် "ဥတ္တာနပဒတော" (ထင်ရှားသော ပုဒ်ရှိသောကြောင့်)၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော အပြားအားဖြင့် သိခဲသော အနက်ရှိသောကြောင့် "ဂမ္ဘီရတ္ထတော" (နက်နဲသော အနက်ရှိသောကြောင့်)။ ပြေပြစ်နူးညံ့သာယာသော သဒ္ဒါအသုံးရှိသောကြောင့် "ကဏ္ဏသုခတော" (နား၌ ချမ်းသာသောကြောင့်)၊ ပြန့်ပြောစင်ကြယ် ချစ်မြတ်နိုးဖွယ် အနက်ရှိသောကြောင့် "ဟဒယင်္ဂမတော" (နှလုံးသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်)။ မာန်မူခြင်းနှင့် အလွန်အမင်း ထောင်လွှားခြင်းတို့ကို ဖျက်ဆီးသဖြင့် ကိုယ်ကို မြှောက်င့်ခြင်းမရှိသောကြောင့် "အနတ္တုက္ကံသနတော"၊ ခိုင်မာထကြွသော ဒေါသကို နှိမ်နင်းသဖြင့် သူတစ်ပါးကို မနှိမ်ချတတ်သောကြောင့် "အပရဝမ္ဘနတော"။ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ရာဂပူပန်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာတော်ဖြင့် အေးမြလျက် "ကရုဏာသီတလတော"၊ ကိလေသာအမိုက်တိုက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သဖြင့် ပညာအရောင်ကို ပေးတတ်သောကြောင့် "ပညာဝဒါတတော"။ ကရဝိတ်ငှက်သံကဲ့သို့ သာယာလှပသဖြင့် တွေ့ထိရာ၌ မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် "အာပါထရမဏီယတော"၊ ရှေ့နောက်မဆန့်ကျင်ဘဲ ကောင်းစွာစင်ကြယ်သော အနက်ရှိသဖြင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသောကြောင့် "ဝိမဒ္ဒက္ခမတော"။ မျက်မှောက်ထင်ရှား မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသောကြောင့်သာလျှင် ကြားနာရရုံမျှဖြင့် ချမ်းသာစေတတ်သော "သုယျမာနသုခတော" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စုံစမ်းနှိမ်နင်းခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်းနှင့် အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်လိုသော အလိုရှိခြင်းတို့ကြောင့် စုံစမ်းစစ်ဆေးအပ်သော အကျိုးရှိသော "ဝီမံသိယမာနဟိတတော" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။ "ဧဝမာဒီဟိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သံသရာစက်ကို လည်ခြင်းမှ တားဆီးတတ်သောကြောင့်၊ သဒ္ဓမ္မစက်ကို လည်စေတတ်သောကြောင့်၊ မိစ္ဆာဝါဒကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်၊ သမ္မာဝါဒကို တည်တံ့စေတတ်သောကြောင့်၊ အကုသိုလ်မြစ်ကို နှုတ်ပယ်တတ်သောကြောင့်၊ ကုသိုလ်မြစ်ကို ပျိုးထောင်တတ်သောကြောင့်၊ အပါယ်တံခါးကို ပိတ်တတ်သောကြောင့်၊ နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်လမ်းတံခါးကို ဖွင့်တတ်သောကြောင့်၊ ကိလေသာပရိယုဋ္ဌာနကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့်၊ ကိလေသာအနုသယကို အမြစ်ပြတ် သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Adhomukhaṭhapitanti kenaci adhomukhaṃ ṭhapitaṃ. Heṭṭhāmukhajātanti sabhāveneva heṭṭhāmukhaṃ jātaṃ. Ugghāṭeyyāti vivaṭaṃ kareyya. Hatthe [Pg.413] gahetvāti ‘‘puratthābhimukho uttarābhimukho vā gacchā’’tiādīni avatvā hatthe gahetvā ‘‘nissandehaṃ esa maggo, evaṃ gacchā’’ti dasseyya. Kāḷapakkhacātuddasīti kāḷapakkhe cātuddasī kāḷapakkhacātuddasī. Nikkujjitaṃ ukkujjeyyāti ādheyyassa anādhārabhūtaṃ bhājanaṃ ādhārabhāvāpādanavasena ukkujjeyya. Heṭṭhāmukhajātatāya saddhammavimukhaṃ adhomukhaṭhapitatāya asaddhamme patiṭṭhitanti evaṃ padadvayaṃ yathārahaṃ yojetabbaṃ, na yathāsaṅkhyaṃ. Kāmaṃ kāmacchandādayopi paṭicchādakā nīvaraṇabhāvato, micchādiṭṭhi pana savisesaṃ paṭicchādikā satte micchābhinivesanenāti āha ‘‘micchādiṭṭhigahanapaṭicchanna’’nti. Tenāha bhagavā – ‘‘micchādiṭṭhiparamāhaṃ, bhikkhave, vajjaṃ vadāmī’’ti. Sabbo apāyagāmimaggo kummaggo kucchito maggoti katvā, sammādiṭṭhiādīnaṃ ujupaṭipakkhatāya micchādiṭṭhiādayo aṭṭha micchattadhammā micchāmaggo. Teneva hi tadubhayapaṭipakkhataṃ sandhāya ‘‘saggamokkhamaggaṃ ācikkhantenā’’ti vuttaṃ. Sappiādisannissayo padīpo na tathā, ujjalo yathā telasannissayoti telapajjotaggahaṇaṃ. Etehi pariyāyehīti etehi nikkujjitukkujjanapaṭicchannavivaraṇādiupamopamitabbappakārehi, etehi vā yathāvuttehi arasarūpatādīnaṃ attani aññathā paṭipādanapariyāyehi attano dibbavihāravibhāvanapariyāyehi vijjattayavibhāvanāpadesena attano sabbaññuguṇavibhāvanapariyāyehi ca. Tenāha ‘‘anekapariyāyena dhammo pakāsito’’ti.

"အဓောမုခဌပိတံ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ထားအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟေဋ္ဌာမုခဇာတံ" ဟူသည်မှာ မိမိအလိုအလျောက်ပင် အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဥဂ္ဃါဋေယျ" ဟူသည်မှာ ဟင်းလင်းပွင့်အောင် ပြုရာ၏။ "ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ" ဟူသည်မှာ "အရှေ့သို့ဖြစ်စေ၊ မြောက်သို့ဖြစ်စေ သွားလော့" အစရှိသည်တို့ကို မပြောဘဲ လက်၌ကိုင်ဆွဲလျက် "ယုံမှားခြင်းကင်းလော့၊ ဤသည်ကား ခရီးလမ်းတည်း၊ ဤသို့ သွားပါလော့" ဟု ပြသရာ၏။ "ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီ" ဟူသည်မှာ လကွယ်ပက္ခရှိ တစ်ဆယ့်လေးရက်နေ့တည်း။ "နိကုဇ္ဇိတံ ဥက္ကုဇ္ဇေယျ" ဟူသည်မှာ တည်ရာမရှိသော ခွက်၊ ပန်းကန်စသော အရာဝတ္ထုကို တည်ရှိရာအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် မှောက်ထားရာမှ လှန်ရာ၏။ အောက်သို့ မျက်နှာမူလျက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သူတော်ကောင်းတရားမှ ဖီဆန်သွားခြင်း၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ ထားခြင်းကြောင့် မသူတော်တရား၌ ကျရောက်ခြင်းဟူ၍ ဤနှစ်ပုဒ်ကို သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ အစဉ်အတိုင်းကား မယှဉ်စပ်အပ်။ ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော တရားတို့သည်လည်း နီဝရဏဖြစ်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ကို ဖုံးလွှမ်းတတ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် မှားယွင်းစွာ နှစ်လုံးသွင်းခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို အထူးသဖြင့် ဖုံးလွှမ်းတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဂဟနပဋိစ္ဆန္နံ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့... ငါဘုရားသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို အလွန်ဆိုးရွားလှသော အပြစ်ဟု မိန့်တော်မူ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အပါယ်သို့ သွားတတ်သော ခရီးလမ်းဟူသမျှသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော ခရီးလမ်း (ကုမ္မဂ္ဂ) မည်၏၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသည်တို့နှင့် တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါးသော မိစ္ဆာတ္တတရားတို့သည် မိစ္ဆာမဂ္ဂ (မှားသောလမ်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးနှင့် ဆန့်ကျင်သောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ "နတ်ရွာနိဗ္ဗာန်လမ်းခရီးကို ညွှန်ပြတော်မူသောအားဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထောပတ်အစရှိသည်ကို မှီ၍ထွန်းသော ဆီမီးသည် ထိုကဲ့သို့ မဟုတ်၊ ဆီကိုမှီ၍ ထွန်းပသော ဆီမီးသည်သာလျှင် ထွန်းပသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "တေလပဇ္ဇောတ" ဟူသော ပုဒ်ကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ "ဧတေဟိ ပရိယာယေဟိ" ဟူသည်မှာ အထက်ပါ မှောက်ခြင်း၊ လှန်ခြင်း၊ ဖုံးလွှမ်းခြင်း၊ ဖွင့်လှစ်ခြင်း စသော ဥပမာ ဥပမေယျ အပြားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဖော်ပြအပ်ပြီးသော အဆင်း၊ အနံ့စသည်တို့၏ မိမိ၌ တပါးသော အပြားအားဖြင့် သွန်သင်ပြသသော အကြောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ဒိဗ္ဗဝိဟာရဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေသော အကြောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကို တိုးပွားစေသော နည်းလမ်းညွှန်ပြချက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစေသော အကြောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် "အထူးထူးသော အကြောင်းပရိယာယ်တို့ဖြင့် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Desanānumodanakathā niṭṭhitā.

တရားဒေသနာတော်ကို အနုမောဒနာပြုသောစကား ပြီးဆုံးပြီ။

Pasannākārakathā

ကြည်ညိုခြင်း၏ အခြင်းအရာကို ပြသော စကား။

Pasannākāranti pasannehi kātabbaṃ sakkāraṃ. Saraṇaṃ gacchāmīti ettha iti-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘saraṇanti gacchāmī’’ti. Ettha hi nāyaṃ gamisaddo nīsaddādayo viya dvikammako, tasmā yathā ajaṃ gāmaṃ netīti vuccati, evaṃ ‘‘gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vattuṃ na sakkā, ‘‘saraṇanti gacchāmī’’ti pana vattabbaṃ, tasmā ettha iti-saddo luttaniddiṭṭhoti veditabbaṃ. Saraṇanti paṭisaraṇaṃ. Tenāha ‘‘parāyaṇa’’nti. Parāyaṇabhāvo [Pg.414] ca anatthanisedhanena atthasampaṭipādanena ca hotīti āha ‘‘aghassa tātā hitassa ca vidhātā’’ti. Aghassāti dukkhatoti vadanti, pāpatoti pana attho yutto, nissakke cetaṃ sāmivacanaṃ. Saraṇanti gamanañcettha tadadhippāyena bhajanaṃ tathā jānanaṃ vāti dassento ‘‘iti iminā adhippāyenā’’tiādimāha. Tattha gacchāmītiādīsu purimassa purimassa pacchimaṃ pacchimaṃ atthavacanaṃ. Bhajanaṃ vā saraṇādhippāyena upasaṅkamanaṃ, sevanā santikāvacaratā, payirupāsanaṃ vattappaṭivattakaraṇena upaṭṭhānanti evaṃ sabbathāpi anaññasaraṇataṃyeva dīpeti. Gacchāmīti padassa kathaṃ bujjhāmīti ayamattho labbhatīti āha ‘‘yesaṃ hī’’tiādi.

"ပသန္နာကာရံ" ဟူသည် ကြည်ညိုသောသူတို့ ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရတည်း။ "သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ဟု ဆိုအပ်သော ဤပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါကို ချန်လှပ်၍ ပြဆိုအပ်သောကြောင့် "သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤပုဒ်၌ ဤ "ဂမိ" (ဂစ္ဆာမိ) သဒ္ဒါသည် "နိ" အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ ကံနှစ်ခုရှိသည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် "အဇံ ဂါမံ နေတိ" (ဆိတ်ကို ရွာသို့ ဆောင်၏) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ "ဂေါတမံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ဟု ဆိုရန် မဖြစ်နိုင်၊ "သရဏန္တိ ဂစ္ဆာမိ" ဟုသာ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါကို ချန်လှပ်၍ ပြဆိုအပ်သည် (လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌ) ဟု သိအပ်၏။ "သရဏံ" ဟူသည် ကိုးကွယ်ရာတည်း။ ထို့ကြောင့် "ပရာယဏံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကိုးကွယ်ရာအဖြစ် (ပရာယဏဘာဝ) သည်လည်း အကျိုးမဲ့ကို တားဆီးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစီးစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် "အဃဿ တာတာ ဟိတဿ စ ဝိဓာတာ" (ဆင်းရဲကို ဖျက်ဆီးတတ်သူ၊ အစီးအပွားကို ဆောင်ရွက်တတ်သူ) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အဃဿ" ဟူသည်မှာ "ဆင်းရဲမှ" ဟု အချို့က ဆိုကုန်၏၊ သို့သော်လည်း "မကောင်းမှု (ပါပ) မှ" ဟူသော အနက်သည်သာ သင့်လျော်၏၊ ဤနေရာ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် အပါဒါန်အနက်၌ ဖြစ်၏။ "သရဏံ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဆည်းကပ်ခြင်းဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ထိုအဓိပ္ပါယ်ဖြင့် ထိုသို့ သိခြင်းဖြစ်စေ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဣတိ ဣမိနာ အဓိပ္ပါယေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "ဂစ္ဆာမိ" အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် နောက်နောက်သော ပုဒ်သည် ရှေးရှေးသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ကိုးကွယ်လိုသော အလိုရှိသဖြင့် ချဉ်းကပ်ခြင်း၊ မှီဝဲခြင်း၊ အနီး၌ ကျင့်ခြင်း၊ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုစုခြင်းဖြင့် လုပ်ကျွေးခြင်း ဟူ၍ ခပ်သိမ်းသောအပြားအားဖြင့် သူတစ်ပါးနှင့် မဆက်ဆံဘဲ မိမိတစ်ဦးတည်းသာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ်ကို ပြ၏။ "ဂစ္ဆာမိ" ဟူသော ပုဒ်မှ "သိပါ၏ (ဗုဇ္ဈာမိ)" ဟူသော ဤအနက်သည် မည်သို့ ရနိုင်အံ့နည်းဟု မေးအံ့၊ "ယေသံ ဟိ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Adhigatamagge sacchikatanirodheti padadvayenapi phalaṭṭhā eva dassitā, na maggaṭṭhāti te dassento ‘‘yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne cā’’ti āha. Nanu ca kalyāṇaputhujjanopi yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjatīti vuccatīti? Kiñcāpi vuccati, nippariyāyena pana maggaṭṭhā eva tathā vattabbā, na itare niyāmokkamanābhāvato. Tathā hi te eva ‘‘apāyesu apatamāne dhāretī’’ti vuttā. Sammattaniyāmokkamanena hi apāyavinimuttasambhavo. Akkhāyatīti ettha iti-saddo ādiattho, pakārattho vā. Tena ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā, virāgo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (itivu. 90; a. ni. 4.34) suttapadaṃ saṅgaṇhāti, ‘‘vitthāro’’ti vā iminā. Ettha ca ariyamaggo niyyānikatāya, nibbānaṃ tassa tadatthasiddhihetutāyāti ubhayameva nippariyāyena dhammoti vutto. Nibbānañhi ārammaṇapaccayabhūtaṃ labhitvā ariyamaggassa tadatthasiddhi, tathāpi ariyaphalānaṃ ‘‘yasmā tāya saddhāya avūpasantāyā’’tiādivacanato maggena samucchinnānaṃ kilesānaṃ paṭippassaddhippahānakiccatāya niyyānānuguṇatāya niyyānapariyosānatāya ca. Pariyattidhammassa pana niyyānadhammasamadhigamahetutāyāti iminā pariyāyena vuttanayena dhammabhāvo labbhati eva, svāyamattho pāṭhāruḷho evāti dassento ‘‘na kevala’’ntiādimāha.

“အဓိဂတမဂ္ဂေ”၊ “သစ္ဆိကတနိရောဓေ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့်လည်း ဖိုလ်၌တည်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ပြအပ်၏၊ မဂ်၌တည်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မပြအပ်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြလိုသဖြင့် “ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ စ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ကောင်းသောပုထုဇဉ် (ကလျာဏပုထုဇဉ်) ကိုလည်း အဆုံးအမအားလျော်စွာ ကျင့်သူဟူ၍ မဆိုအပ်ပါလော။ အကယ်၍ ဆိုအပ်သော်လည်း တိုက်ရိုက်အနက်အားဖြင့် မဂ်၌တည်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ထိုသို့ ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မဆိုအပ်၊ (မဂ္ဂနိယာမသို့) သက်ဝင်ခြင်းမရှိသောကြောင့်တည်း။ သို့ဖြစ်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာလျှင် “အပါယ်တို့၌ မကျအောင် ဆောင်ထားတတ်၏” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ မှန်ကန်သော တရားအစု (မဂ်နိယာမ) သို့ သက်ဝင်ခြင်းဖြင့် အပါယ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ “အက္ခာယတိ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အာဒိအနက် (စသည်) သို့မဟုတ် ပကာရအနက် (အခြင်းအရာ) ရှိ၏။ ထိုသဒ္ဒါဖြင့် “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား ဖြစ်စေ၊ အသင်္ခတတရား ဖြစ်စေ ရှိသမျှတရားတို့တွင် ဝိရာဂတရားသည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသော သုတ္တန်ပုဒ်ကို ယူ၏။ သို့မဟုတ် “ဝိတ္ထာရော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ယူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း အရိယမဂ်သည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သည် ထိုအရိယမဂ်ဟူသောအကျိုး ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုနှစ်ပါးလုံးကိုပင် တိုက်ရိုက်အားဖြင့် “ဓမ္မ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် နိဗ္ဗာန်ဟူသော အာရမ္မဏပစ္စည်းကို ရရှိမှသာလျှင် အရိယမဂ်၏ ထိုအကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း အရိယာဖိုလ်တို့သည် “အကြင်သဒ္ဓါကြောင့် ငြိမ်းအေးခြင်းမရှိ” စသော စကားရပ်များအရ မဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့၏ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာနကိစ္စဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်းသို့ အစဉ်လိုက်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ခြင်း၏ အဆုံးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဓမ္မတရား ဖြစ်၏)။ ပရိယတ္တိတရားအားမူကား သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရားကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့သော အလွှဲအသုံးဖြင့် ဆိုအပ်သော နည်းဖြင့် ဓမ္မသဘောကို ရရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်သည် ပါဠိသို့ တင်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “န ကေဝလံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

Rāgavirāgoti maggo kathitoti kāmarāgo bhavarāgoti evamādibhedo sabbopi rāgo virajjati pahīyati etenāti rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalanti ejāsaṅkhātāya taṇhāya [Pg.415] antonijjhānalakkhaṇassa sokassa ca taduppattiyaṃ sabbaso parikkhīṇattā anejamasokanti phalaṃ kathitaṃ. Appaṭikūlanti avirodhadīpanato kenaci aviruddhaṃ, iṭṭhaṃ paṇītanti vā attho. Paguṇarūpena pavattitattā, pakaṭṭhaguṇavibhāvanato vā paguṇaṃ. Yathāha ‘‘vihiṃsasaññī paguṇaṃ nabhāsiṃ, dhammaṃ paṇītaṃ manujesu brahme’’ti (ma. ni. 1.283; mahāva. 9). Sabbadhammakkhandhā kathitāti yojanā. Diṭṭhisīlasaṅghātenāti ‘‘yāyaṃ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54) evaṃ vuttāya diṭṭhiyā ‘‘yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṃvattanikāni, tathārūpehi sīlehi sīlasāmaññagato viharatī’’ti (dī. ni. 3.324, 356; ma. ni. 1.492; 3.54; a. ni. 6.12) evaṃ vuttānaṃ sīlānañca saṃhatabhāvena, diṭṭhisīlasāmaññenāti attho. Saṃhatoti ghaṭito, sametoti attho. Ariyapuggalā hi yattha katthaci dūre ṭhitāpi attano guṇasāmaggiyā saṃhatā eva. Aṭṭha ca puggalā dhammadasā teti purisayugaḷavasena cattāropi puggalavasena aṭṭheva ariyadhammassa paccakkhadassāvitāya dhammadasā. Tīṇi vatthūni saraṇanti gamanena tikkhattuṃ gamanena ca tīṇi saraṇagamanāni. Paṭivedesīti attano hadayaṅgataṃ vācāya pavedesi.

“ရာဂဝိရာဂေါ” ဟူသည် မဂ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ကာမရာဂ၊ ဘဝရာဂ စသည်ဖြင့် ပြားသော ခပ်သိမ်းသော ရာဂကို ထိုမဂ်ဖြင့် ကင်းပျောက်စေ၏၊ ပယ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်ကို “ရာဂဝိရာဂ” ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ “အနေဇမသောကံ” ဟူသည် ဖိုလ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ဧဇာဟု ဆိုအပ်သော တဏှာ၏လည်းကောင်း၊ ပူဆွေးခြင်း လက္ခဏာရှိသော စိုးရိမ်ခြင်း (သောက) ၏လည်းကောင်း ထိုဖိုလ် ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ အကြွင်းမဲ့ ကုန်ခန်းပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဖိုလ်ကို “အနေဇမသောက” ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ “အပ္ပဋိကူလံ” ဟူသည် မဆန့်ကျင်သည်ကို ပြတတ်သောကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော တရားနှင့်မျှ မဆန့်ကျင်သော၊ လိုလားအပ်သော၊ မြတ်သောတရားဟူ၍ အနက်ရ၏။ လေ့လာအပ်သော သဘောဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လွန်ကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း “ပဂုဏ” မည်၏။ “ဗြဟ္မာကြီး၊ ငါသည် ညှဉ်းဆဲလိုသော သညာရှိသည်ဖြစ်၍ လူတို့အား လေ့လာအပ်သော မြတ်သောတရားကို မဟောခဲ့ပေ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်းတည်း။ “ခပ်သိမ်းသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ဟောတော်မူ၏” ဟု စပ်ရမည်။ “ဒိဋ္ဌိသီလသံဃာတေန” ဟူသည် “အကြင်အယူသည် စင်ကြယ်၏၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်တတ်၏၊ ထိုသို့ ပြုသူအား ကောင်းစွာ ဆင်းရဲကုန်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ သဘောရှိသော အယူဖြင့် အယူတူညီလျက် နေ၏” ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိနှင့်လည်းကောင်း၊ “အကြင်သီလတို့သည် မကျိုး၊ မပေါက်၊ မပြောက်၊ မကျား၊ လွတ်လပ်ကုန်၏၊ ပညာရှိတို့ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏၊ တဏှာမာနတို့သည် မစွဲလမ်းအပ်ကုန်၊ သမာဓိကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်၏၊ ထိုသို့သဘောရှိသော သီလတို့ဖြင့် သီလတူညီလျက် နေ၏” ဟူ၍ ဆိုအပ်သော သီလတို့၏လည်းကောင်း ပေါင်းစည်းမိသော အဖြစ်အားဖြင့်၊ အယူသီလတူညီသော အားဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ “သံဟတော” ဟူသည် ပေါင်းစပ်အပ်သော၊ ညီညွတ်အပ်သောဟု အနက်ရ၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အမှတ်မရှိ ဝေးသောအရပ်၌ တည်ရှိသော်လည်း မိမိတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး ညီညွတ်ခြင်းဖြင့် ပေါင်းစပ်မိကြသည်သာ ဖြစ်၏။ “အဋ္ဌ စ ပုဂ္ဂလာ ဓမ္မဒသာ တေ” ဟူသည် ယောကျ်ားအစုံအားဖြင့် လေးစုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အရိယဓမ္မကို မျက်မှောက်ပြုရဖူးသောကြောင့် “ဓမ္မဒသ” (တရားကို မြင်သောသူ) မည်ကုန်၏။ ရတနာသုံးပါးတည်းဟူသော ဝတ္ထုသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “သရဏဂမန သုံးပါး” မည်ကုန်၏။ “ပဋိဝေဒေသိ” ဟူသည် မိမိ၏ စိတ်နှလုံး၌ ရှိသည်ကို နှုတ်ဖြင့် သိစေ၏ (ဝန်ခံ၏) ဟု အနက်ရ၏။

Pasannākārakathā niṭṭhitā.

ကြည်ညိုပုံ အခြင်းအရာကို ပြဆိုသောစကား ပြီးဆုံးပြီ။

Saraṇagamanakathā

သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းအကြောင်း ပြဆိုချက်။

Saraṇagamanassa visayappabhedaphalasaṃkilesabhedānaṃ viya kattu ca vibhāvanā tattha kosallāya hotīti ‘‘saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ…pe… veditabbo’’ti vuttaṃ tena vinā saraṇagamanasseva asambhavato. Tattha saraṇanti padatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Hiṃsatthassa hi sarasaddassa vasenetaṃ padaṃ daṭṭhabbaṃ, tasmā saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena vaṭṭabhayaṃ cittutrāsaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ duggatipariyāpannaṃ sabbampi dukkhaṃ hanati, vināsetīti attho. Ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ[Pg.416]. Atha vā hite pavattanena ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’tiādinā (ma. ni. 1.64) atthe niyojanena ahitā ca nivattanena ‘‘pāṇātipātassa kho pana pāpako vipāko, pāpakaṃ abhisamparāya’’ntiādinā ādīnavadassanādimukhena anatthato nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati, hitāhitesu appavattipavattihetukaṃ byasanaṃ apavattikaraṇena vināseti buddho. Bhavakantārauttaraṇena maggasaṅkhāto dhammo sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati, itaro assāsadānena. Appakānampi dānavasena pūjāvasena ca upanītānaṃ sakkārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati saṅgho anuttaradakkhiṇeyyabhāvato, tasmā imināpi vibhajitvā vuttapariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. ‘‘Sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho’’ti evaṃ pavattaratanattayapasaādataggarukatāhi vidhutadiṭṭhivicikicchāsammohaassaddhiyāditāya vihatakileso tadeva ratanattayaṃ saraṇaṃ parāyaṇaṃ gati tāṇaṃ leṇanti evaṃ pavattiyā tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ saraṇanti gacchati etenāti katvā. Tena yathāvuttacittuppādena samannāgato satto saraṇanti gacchati, vuttappakārena cittuppādena ‘‘etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇa’’nti evaṃ upeti bhajati sevati payirupāsati, evaṃ vā jānāti, bujjhatīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

သရဏဂုံ၏ အရာအပြား၊ အကျိုးတရား၊ ညစ်နွမ်းခြင်းအပြားတို့ကို ပြဆိုခြင်းကဲ့သို့ ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) ကို ပြဆိုခြင်းသည်လည်း ထိုသရဏဂုံ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “သရဏဂုံတို့၌ လိမ္မာခြင်းအကျိုးငှာ ကိုးကွယ်ရာကို ... သိအပ်၏” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရတနာသုံးပါးနှင့် ကင်း၍ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသရဏဂုံ၌ ရှေးဦးစွာ “သရဏ” ဟူသော ပုဒ်၏အနက်အရ ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် “သရဏ” (ကိုးကွယ်ရာ) မည်၏။ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်ရှိသော “သရ” သဒ္ဒါ၏အစွမ်းဖြင့် ဤပုဒ်ကို ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သရဏဂုံ ဆောက်တည်သော သူတို့အား ထိုသရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့်ပင် သံသရာဘေး၊ စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း၊ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ဒုဂ္ဂတိ၌ အကျုံးဝင်သော ခပ်သိမ်းသော ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏၊ ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤသည်ကား ရတနာသုံးပါး၏ အမည်တည်း။ သို့မဟုတ်လည်း စီးပွားရှိရာ၌ ယှဉ်စေခြင်းဖြင့်၊ “ရဟန်းတို့၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ နေကြကုန်လော့” အစရှိသည်ဖြင့် အကျိုးရှိရာ၌ ယှဉ်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုမှ တားမြစ်ခြင်းဖြင့်၊ “သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်းသည် ယုတ်မာသော အကျိုးပေးရှိ၏၊ နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ယုတ်မာသော လားရာရှိ၏” စသည်ဖြင့် အပြစ်ကို ပြခြင်းစသော နည်းဖြင့် အကျိုးမဲ့မှ တားမြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ စီးပွားရှိသည် မရှိသည်၌ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်ခြင်းကို အကြောင်းပြုသော ပျက်စီးခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် မဖြစ်စေခြင်းကို ပြုသဖြင့် ဖျက်ဆီးတော်မူ၏။ ဘဝတည်းဟူသော ခရီးခဲမှ လွန်မြောက်စေခြင်းဖြင့် မဂ်ဟု ဆိုအပ်သော တရားသည် သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ကြွင်းသော သံဃာတော်သည် သက်သာရာကို ပေးတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနည်းငယ်သော အလှူကို ပေးခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်ခြင်းအားဖြင့် ဆောင်အပ်သော အလှူဝတ္ထုတို့အား ပြန့်ပြောကြီးကျယ်သော အကျိုးကို ရရှိစေခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ဖျက်ဆီးတော်မူ၏။ အတုမရှိ မြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ခွဲခြား၍ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ရတနာသုံးပါးသည် ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ “မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရားတော် ဖြစ်၏၊ သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသော သံဃာတော် ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်း၊ ထိုရတနာသုံးပါးကို အလေးဂရုပြုခြင်းတို့ဖြင့် ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သမ္မောဟ၊ အသဒ္ဓိယ (မယုံကြည်ခြင်း) စသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်ပြီး၍ ကိလေသာ ကင်းစင်ပြီးလျှင် ထိုရတနာသုံးပါးကိုသာလျှင် ကိုးကွယ်ရာ၊ လဲလျောင်းရာ၊ လားရာ၊ တားဆီးရာ, ပုန်းအောင်းရာဟူ၍ ဖြစ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အစဉ်သည် သရဏဂုံ မည်၏။ ထိုစိတ်ဖြင့် ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်တတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့်တည်း။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါသည် ကိုးကွယ်ရာသို့ ရောက်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာရှိသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့် “ဤရတနာသုံးပါးတို့သည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤရတနာသုံးပါးတို့သည် လဲလျောင်းရာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍ ဤသို့ ဆည်းကပ်၏၊ မှီဝဲ၏၊ ပူဇော်၏၊ သို့မဟုတ် ဤသို့ သိ၏၊ နားလည်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ကိုးကွယ်ရာ (သရဏ)၊ ကိုးကွယ်ရာသို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သရဏဂမန) နှင့် ကိုးကွယ်ရာသို့ ကပ်ရောက်သောသူ (သရဏဂါမိက) ဟူသော ဤသုံးပါးတို့ကို သိအပ်၏။

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedanena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Atthato catusaccādhigamo eva hi lokuttarasaraṇagamanaṃ. Tattha hi nibbānadhammo sacchikiriyābhisamayavasena, maggadhammo bhāvanābhisamayavasena paṭivijjhiyamānoyeva saraṇagamanatthaṃ sādheti, buddhaguṇā pana sāvakagocarabhūtā pariññābhisamayavasena, tathā ariyasaṅghaguṇā. Tena vuttaṃ ‘‘kiccato sakalepi ratanattaye ijjhatī’’ti. Ijjhantañca saheva ijjhati, na lokiyaṃ viya paṭipāṭiyā asammohapaṭivedhena paṭividdhattā. Ye pana vadanti ‘‘na saraṇagamanaṃ nibbānārammaṇaṃ hutvā pavattati, maggassa adhigatattā pana adhigatameva hoti ekaccānaṃ tevijjādīnaṃ [Pg.417] lokiyavijjādayo viyā’’ti, tesaṃ lokiyameva saraṇagamanaṃ siyā, na lokuttaraṃ. Tañca ayuttaṃ duvidhassapi icchitabbattā. Lokiyaṃ pana saraṇagamanaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādinā saddhāpaṭilābho yathāvuttasaddhāpubbaṅgamā ca sammādiṭṭhi, dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Ettha ca ‘‘saddhāpaṭilābho’’ti iminā mātādīhi ussāhitadārakādīnaṃ viya ñāṇavippayuttasaraṇagamanaṃ dassitanti veditabbaṃ. ‘‘Sammādiṭṭhī’’ti iminā pana ñāṇasampayuttaṃ saraṇagamanaṃ dassitaṃ buddhasubuddhataṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca lokiyāvabodhavaseneva sammā ñāyena dassanato.

သရဏဂုံအပြားကို ပြဆိုရာ၌ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၊ လောကီသရဏဂုံဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လောကုတ္တရာသရဏဂုံသည် သစ္စာလေးပါးကို မြင်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မဂ်ခဏ၌ သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်သဖြင့် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် ရတနာသုံးပါးလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက် ပြီးမြောက်၏။ အမှန်စင်စစ် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ရရှိခြင်းသည်သာလျှင် လောကုတ္တရာသရဏဂုံ ဖြစ်၏။ ထိုလောကုတ္တရာသရဏဂုံ၌ နိဗ္ဗာန်တရားသည် မျက်မှောက်ပြု၍ သိခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်တရားသည် ပွားများ၍ သိခြင်း (ဘာဝနာဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုးထွင်းသိမြင်ဆဲဖြစ်၍သာ သရဏဂုံ၏ အကျိုးကို ပြီးစေ၏။ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များကိုမူ သာဝကတို့၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်၍ ပိုင်းခြား၍သိခြင်း (ပရိညာဘိသမယ) အစွမ်းဖြင့် ပြီးစေ၏။ ထို့အတူ အရိယာသံဃာတော်များ၏ ဂုဏ်တော်များကိုလည်း ပြီးစေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် ရတနာသုံးပါးလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက် ပြီးမြောက်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ ပြီးမြောက်သည်ရှိသော်လည်း မတွေဝေဘဲ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းကြောင့် လောကီသရဏဂုံကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်း မဟုတ်ဘဲ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာ ပြီးမြောက်၏။ အကြင်ဆရာတို့က 'သရဏဂုံသည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ မဖြစ်၊ မဂ်ကို ရရှိပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့် တချို့သော ဝိဇ္ဇာသုံးပါးရ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား လောကီဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကို ရသကဲ့သို့ ရပြီးသားသာ ဖြစ်သည်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အယူအဆအရ သရဏဂုံသည် လောကီသရဏဂုံသာ ဖြစ်ရာ၏၊ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ မဖြစ်ရာ။ ထိုသို့ ပြောဆိုချက်သည် မသင့်လျော်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သရဏဂုံနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် လက်ခံထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ လောကီသရဏဂုံသည်ကား ပုထုဇဉ်တို့အား သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာတို့ကို ခွာထားခြင်းဖြင့် အာရုံအားဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၏ ဂုဏ်တော်ကို အာရုံပြု၍ ပြီးမြောက်၏။ ထိုလောကီသရဏဂုံသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော အစစ်ဖြစ်တော်မူ၏' အစရှိသဖြင့် သဒ္ဓါတရားကို ရရှိခြင်းနှင့် ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါတရားလျှင် ရှေ့သွားရှိသော သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ပုညကိရိယာဝတ္ထုတစ်ဆယ်တို့တွင် ဒိဋ္ဌုဇုကမ္မဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း 'သဒ္ဓါတရားကို ရရှိခြင်း' ဟူသော စကားဖြင့် မိဘစသည်တို့ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော သူငယ်တို့၏ သရဏဂုံကဲ့သို့ ဉာဏ်နှင့်မယှဉ်သော ဉာဏဝိပ္ပယုတ် သရဏဂုံကို ပြရာ၏ဟု သိအပ်၏။ 'သမ္မာဒိဋ္ဌိ' ဟူသော စကားဖြင့်မူ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော ဉာဏသမ္ပယုတ် သရဏဂုံကို ပြ၏။ ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာ သိတော်မူသော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းသောတရားဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်ပုံကိုလည်းကောင်း လောကီအသိဉာဏ်အစွမ်းဖြင့်သာ ကောင်းစွာ မှန်ကန်သော နည်းလမ်းဖြင့် သိမြင်သောကြောင့်တည်း။

Tayidaṃ lokiyasaraṇagamanaṃ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. Tattha attasanniyyātanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃyeva saṃsāradukkhanittharaṇatthaṃ attano attabhāvassa pariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo dhammaparāyaṇo saṅghaparāyaṇoti maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassā’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma ‘‘ajja ādiṃ katvā ‘ahaṃ abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇagamanaṃ.

ထိုလောကီသရဏဂုံသည် ကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း (အတ္တသန္နိယျာတန)၊ ရတနာသုံးပါးလျှင် လဲလျောင်းရာကိုးကွယ်ရာ ရှိသည်၏အဖြစ် (တပ္ပရာယဏတာ)၊ တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သိဿဘာဝူပဂမန)၊ အရိုအသေ ရှိခိုးဦးညွတ်ခြင်း (ပဏိပါတ) ဟူ၍ လေးပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုတွင် ကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း (အတ္တသန္နိယျာတန) မည်သည်ကား 'ယနေ့ကို အစပြု၍ အကျွန်ုပ်သည် မိမိကိုယ်ကို မြတ်စွာဘုရားအား အပ်နှင်းပါ၏၊ တရားတော်အား အပ်နှင်းပါ၏၊ သံဃာတော်အား အပ်နှင်းပါ၏' ဟု ဤသို့ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာ ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးတို့အားသာ မိမိ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုးကွယ်ရာပြုခြင်း (တပ္ပရာယဏတာ) မည်သည်ကား 'ယနေ့ကို အစပြု၍ အကျွန်ုပ်ကို ဘုရားလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသူ၊ တရားလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသူ၊ သံဃာလျှင် ကိုးကွယ်ရာရှိသူဟူ၍ မှတ်သားတော်မူကြပါ' ဟု ဤသို့ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သိဿဘာဝူပဂမန) မည်သည်ကား 'ယနေ့ကို အစပြု၍ အကျွန်ုပ်ကို ဘုရားရှင်၏ တပည့်၊ တရားတော်၏ တပည့်၊ သံဃာတော်၏ တပည့်ဟူ၍ မှတ်သားတော်မူကြပါ' ဟု ဤသို့ တပည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အရိုအသေ ရှိခိုးဦးညွတ်ခြင်း (ပဏိပါတ) မည်သည်ကား 'ယနေ့ကို အစပြု၍ အကျွန်ုပ်သည် အလွန်ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ လက်အုပ်ချီခြင်း၊ ရိုသေစွာ ပြုစုခြင်းတို့ကို ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးတို့အားသာ ပြုပါအံ့၊ ထိုသို့ ပြုသူဟူ၍ အကျွန်ုပ်ကို မှတ်သားတော်မူကြပါ' ဟု ဤသို့ ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌ အလွန်ရိုသေစွာ ဦးညွတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤလေးပါးသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အခြင်းအရာကို ပြုသောသူသည် သရဏဂုံ ဆောက်တည်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏။

Apica ‘‘bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa saṅghassa attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva me jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇa’’nti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passāmi, bhagavantameva passāmi, sugatañca vatāhaṃ passāmi, bhagavantameva passāmi, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passāmi, bhagavantameva passāmī’’ti (saṃ. ni. 2.154) evaṃ mahākassapattherassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

တစ်နည်းကား 'မြတ်စွာဘုရားအား မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ပါ၏၊ တရားတော်အား သံဃာတော်အား မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ပါ၏၊ အသက်ကို စွန့်လွှတ်ပါ၏၊ ငါ၏ကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါ၏၊ ငါ၏အသက်ကို စွန့်လွှတ်အပ်ပြီး ဖြစ်ပါ၏၊ အသက်ထက်ဆုံး မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ၏ကိုးကွယ်ရာ၊ ပုန်းအောင်းရာ၊ လဲလျောင်းရာ ဖြစ်တော်မူ၏' ဟု ဤသို့ ကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကိုလည်း ကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း (အတ္တသန္နိယျာတန) ဟု သိအပ်၏။ 'ငါသည် ဆရာသခင်ကို မြင်ရပါပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ မြင်ရပါပေ၏။ ငါသည် ကောင်းသောစကားကို ဆိုတော်မူတတ်သော ဘုရားရှင်ကို မြင်ရပါပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ မြင်ရပါပေ၏။ ငါသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်ကို မြင်ရပါပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ မြင်ရပါပေ၏' ဟူ၍ အရှင်မဟာကဿပထေရ်၏ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ပုံကဲ့သို့ တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သိဿဘာဝူပဂမန) ဟု မှတ်အပ်၏။

‘‘So [Pg.418] ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammataṃ. (saṃ. ni. 1.246;

su. ni. 194);

ထိုအကျွန်ုပ်သည် ဘုရားရှင်ကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းမြတ်သောတရား ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ရိုသေစွာရှိခိုးလျက် ရွာမှရွာသို့၊ မြို့မှမြို့သို့ လှည့်လည်သွားလာပါအံ့။

‘‘Te mayaṃ vicarissāma, gāmā gāmaṃ nagā nagaṃ…pe… sudhammata’’nti. (su. ni. 182) –

ထိုအကျွန်ုပ်တို့သည် ဘုရားရှင်ကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းမြတ်သောတရား ဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ရိုသေစွာရှိခိုးလျက် ရွာမှရွာသို့၊ တောင်မှတောင်သို့ ...ပ... လှည့်လည်သွားလာကြပါအံ့။

Evampi āḷavakasātāgirahemavatādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Nanu cete āḷavakādayo maggeneva āgatasaraṇagamanā, kathaṃ tesaṃ tapparāyaṇatāsaraṇagamanaṃ vuttanti? Maggenāgatasaraṇagamanehipi ‘‘sohaṃ vicarissāmi gāmā gāma’’ntiādinā (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 194) tehi tapparāyaṇatākārassa paveditattā tathā vuttaṃ. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

ဤသို့လျှင် အာဠာဝကဘီလူး၊ သာတာဂိရိနတ်ဘီလူး၊ ဟေမဝတနတ်ဘီလူး စသည်တို့၏ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ပုံကဲ့သို့ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်း (တပ္ပရာယဏတာ) ဟု သိအပ်၏။ 'ထိုအာဠာဝကစသည်တို့သည် မဂ်ဖြင့်သာ ရောက်အပ်သော သရဏဂုံရှိသူများ ဖြစ်ကြသည် မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ်ကြောင့် သူတို့၏ သရဏဂုံကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်ခြင်း (တပ္ပရာယဏတာ) ဟု ဆိုရသနည်း' ဟု မေးစရာရှိ၏။ မဂ်ဖြင့် ရောက်အပ်သော သရဏဂုံရှိသူများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ထိုသူတို့သည် 'ထိုအကျွန်ုပ်သည် ရွာမှရွာသို့ လှည့်လည်သွားလာပါအံ့' အစရှိသဖြင့် ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သော အခြင်းအရာကို သိစေအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် 'ထိုအခါ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏားသည် နေရာမှထ၍ ကိုယ်ဝတ်ဧကသီကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့၌ ဦးခေါင်းဖြင့် ဝပ်စင်း၍ ခြေတော်တို့ကို နှုတ်ခမ်းဖြင့် နမ်းရှုပ်လျက်၊ လက်တို့ဖြင့် ဆုပ်နယ်ကာ အို အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား ဖြစ်ပါသည်၊ အို အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား ဖြစ်ပါသည် ဟု မိမိအမည်ကို ကြားလျှောက်၏' ဟု ဤသို့ ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်း (ပဏိပါတ) ကိုလည်း မှတ်အပ်၏။

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyatāvasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyatāhetukena paṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi ñātibhayādivasappavattehi tīhi paṇipātehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gayhati, seṭṭhavasena bhijjati, tasmā yo sākiyo vā koliyo vā ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandiyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yopi bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

ထိုရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းသည်လည်း ဆွေမျိုးဟူသောအစွမ်း (ဉာတိ)၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဟူသောအစွမ်း (ဘယ)၊ ဆရာသမားဟူသောအစွမ်း (အာစရိယ)၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ဟူသောအစွမ်း (ဒက္ခိဏေယျ) အားဖြင့် လေးပါးရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသည်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ရှိခိုးခြင်းဖြင့် သရဏဂုံ ဖြစ်၏။ ဆွေမျိုးဟူသောအစွမ်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဟူသောအစွမ်း စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကျန်ရှိသော ရှိခိုးခြင်း သုံးမျိုးတို့ဖြင့် သရဏဂုံ မဖြစ်ပေ။ မြတ်လှစွာသော အစွမ်းဖြင့်သာ သရဏဂုံကို ယူအပ်၏၊ မြတ်လှစွာသော အစွမ်းဖြင့်သာလျှင်လည်း ပျက်စီးအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သာကီဝင်မင်းသား သို့မဟုတ် ကောလိယမင်းသား တစ်စုံတစ်ယောက်သည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူဖြစ်၏' ဟု အောက်မေ့၍ ရှိခိုးပါက သရဏဂုံကို မယူသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'ရဟန်းဂေါတမသည် မင်းတို့ ပူဇော်အပ်သောသူ၊ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ ရှိမခိုးပါက အကျိုးမဲ့ကို ပြုလုပ်ပေလိမ့်မည်' ဟု ဘေးဘယကြောင့် ကြောက်သဖြင့် ရှိခိုးပါကလည်း သရဏဂုံကို မယူသည်သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဘုရားအလောင်းတော် ဖြစ်စဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားထံ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သင်ယူခဲ့ဖူးသည်ကို အောက်မေ့၍ ဘုရားဖြစ်တော်မူသော အခါ၌သော်လည်းကောင်း -

‘‘Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265) –

'စည်းစိမ်ဥစ္စာ၏ တစ်ပုံကို စားသုံးရာ၏၊ နှစ်ပုံကို လုပ်ငန်းဆောင်တာ၌ ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်ရာ၏၊ စတုတ္ထတစ်ပုံကိုမူ ဘေးရန်တို့ ဖြစ်လတ္တံ့သောအခါ သုံးစွဲရန် သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားရာ၏' ဟု (သင်ကြားပေးခဲ့ဖူးသည်ကို အောက်မေ့၍ ရှိခိုးသော်လည်း သရဏဂုံကို မယူသည်သာ ဖြစ်၏။)

Evarūpiṃ diṭṭhadhammikaṃ anusāsaniṃ uggahetvā ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ, samparāyikaṃ pana niyyānikaṃ vā anusāsaniṃ paccāsīsanto dakkhiṇeyyapaṇipātameva karoti. Yo pana ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

ဤသို့ သဘောရှိသော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အဆုံးအမကို ခံယူပြီးလျှင် 'ငါ၏ ဆရာတည်း' ဟု ရှိခိုးပါက သရဏဂုံ ဆောက်တည်ရာ မရောက်သေးချေ။ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကျိုးကို လည်းကောင်း၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း အဆုံးအမကို လည်းကောင်း တောင့်တလျက် မြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာ အရိုအသေပြုခြင်းကို ပြု၏။ အကြင်သူသည်ကား 'ဤသူသည် လောက၌ အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တည်း' ဟု ရှိခိုး၏။ ထိုသို့ ရှိခိုးခြင်းဖြင့်သာ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ပြီး ဖြစ်၏။

Evaṃ [Pg.419] gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ ‘‘ñātako me aya’’nti vandatopi saraṇagamanaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippasikkhāpakaṃ titthiyampi ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati. Evaṃ saraṇagamanassa pabhedo veditabbo.

ဤသို့ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ပြီးသော ဥပါသကာ သို့မဟုတ် ဥပါသိကာမသည် အခြားသော တိတ္ထိ သာသနာပ၌ ရဟန်းပြုသော ဆွေမျိုးကိုပင် 'ဤသူသည် ငါ၏ ဆွေမျိုးသားချင်း ဖြစ်သည်' ဟု ရှိခိုးသော်လည်း သရဏဂုံ မပျက်ပေ။ ရဟန်းမပြုသော ဆွေမျိုးကို ရှိခိုးခြင်း၌မူ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ ထို့အတူ မင်းကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ရှိခိုးခြင်းကြောင့်လည်း သရဏဂုံ မပျက်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုမင်းသည် တိုင်းပြည်က ပူဇော်ထိုက်သူ ဖြစ်၍ မရှိခိုးပါက အကျိုးမဲ့ကိုလည်း ပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ တစုံတခုသော အတတ်ပညာကို သင်ကြားပေးတတ်သော တိတ္ထိကိုလည်း 'ဤသူသည် ငါ၏ ဆရာဖြစ်သည်' ဟု ရှိခိုးခြင်းကြောင့်လည်း သရဏဂုံ မပျက်ပေ။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။

Saraṇagamanakathā niṭṭhitā.

သရဏဂုံအကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Saraṇagamanaphalakathā

သရဏဂုံ၏ အကျိုးကို ဖွင့်ဆိုချက်။

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ ariyamaggasseva lokuttarasaraṇagamananti adhippetattā. Sakalassa pana vaṭṭadukkhassa anuppādanirodho ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

ဤသရဏဂုံ ယူရာ၌လည်း လောကုတ္တရာ သရဏဂုံ၏ သာမညဖိုလ် လေးပါးတို့သည် ဝိပါကဖိုလ် (အကျိုးပေး) ဖြစ်၏။ အရိယာမဂ်ကိုသာလျှင် လောကုတ္တရာ သရဏဂုံဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော ဝဋ်ဆင်းရဲမှ မဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည်ကား အာနိသံသဖိုလ် (အကျိုးထူး) ဖြစ်၏။ ဤအချက်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

'အကြင်သူသည် မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏။ ထိုသူသည် အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့ကို ကောင်းစွာ ဝိပဿနာပညာဖြင့် မြင်၏။

‘‘Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

ဆင်းရဲခြင်း အစစ်ဖြစ်သော ဒုက္ခသစ္စာ၊ ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း အစစ်ဖြစ်သော သမုဒယသစ္စာ၊ ဒုက္ခ၏ လွန်မြောက်ရာဖြစ်သော နိရောဓသစ္စာ၊ ဒုက္ခ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ္ဂသစ္စာတို့ကို ကောင်းစွာ မြင်၏။

‘‘Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 190-192);

ဤကိုးကွယ်ရာ သရဏဂုံသည်သာလျှင် ဘေးကင်းသော ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ ဤကိုးကွယ်ရာ သရဏဂုံသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်၏။ ဤကိုးကွယ်ရာ သရဏဂုံသို့ ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Apica niccato anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ –

တစ်နည်းလည်း ထိုသရဏဂုံ၏ (သင်္ခါရတရားတို့ကို) အမြဲဖြစ်သောအားဖြင့် မကပ်ရောက်ခြင်း အစရှိသော စွမ်းအားဖြင့်လည်း အာနိသံသဖိုလ်ကို သိအပ်၏။ ဤအချက်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ jīvitā voropeyya, arahantaṃ jīvitā voropeyya, paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (ma. ni. 3.128; a. ni. 1.276).

'ရဟန်းတို့၊ (သမ္မာဒိဋ္ဌိ) အမြင်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစုံတခုသော သင်္ခါရတရားကို အမြဲအားဖြင့် ကပ်ရောက်ဆည်းကပ်အံ့၊ ချမ်းသာအားဖြင့် ကပ်ရောက်ဆည်းကပ်အံ့၊ တစုံတခုသော တရားကို အတ္တအားဖြင့် ကပ်ရောက်ဆည်းကပ်အံ့၊ မိခင်ကို အသက်မှ ချပစ်အံ့ (သတ်အံ့)၊ ဖခင်ကို အသက်မှ ချပစ်အံ့၊ ရဟန္တာကို အသက်မှ ချပစ်အံ့၊ ဖျက်ဆီးလိုသော စိတ်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ သွေးတော်ကို စုအံ့ (သွေးစိမ်းတည်စေအံ့)၊ သံဃာကို သင်းခွဲအံ့၊ အခြားသော ဆရာကို ညွှန်ပြအံ့ ဟူသော ဤအရာသည် မဖြစ်နိုင်ရာ၊ အခွင့်မရှိရာ၊ ဤသို့သော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်ပေ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Lokiyassa [Pg.420] pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

လောကီသရဏဂုံ၏ အကျိုးသည်ကား ဘဝသမ္ပတ္တိ (ကောင်းသောဘဝသို့ ရောက်ခြင်း) လည်းကောင်း၊ ဘောဂသမ္ပတ္တိ (စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပြည့်စုံခြင်း) လည်းကောင်း အကျိုးပင် ဖြစ်၏။ ဤအချက်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ,Devakāyaṃ paripūressantī’’ti.(dī. ni. 2.332;

saṃ. ni. 1.37);

'အကြင်သူတို့သည် ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ပြိတ္တာ၊ ငရဲ စသော အပါယ်ဘုံသို့ မလားရကုန်။ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်ပစ်၍ နတ်အပေါင်းတို့ကို ပြည့်စေကုန်လတ္တံ့' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Aparampi vuttaṃ –

အခြားလည်း ဟောတော်မူအပ်သေး၏ -

‘‘Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca ‘sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti, buddhasaraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’’ti (saṃ. ni. 4.341).

'ထိုအခါ သိကြားမင်းသည် ရှစ်သောင်းသော နတ်သမီးတို့နှင့်အတူ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၏...ပ... တင့်တယ်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ရပ်နေသော သိကြားမင်းအား အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်သည် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ - "သိကြားမင်း၊ ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ရာ ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ကောင်းမြတ်လှပေ၏။ သိကြားမင်း၊ ဘုရားရှင်ကို ကိုးကွယ်ရာ ဆည်းကပ်သော အကြောင်းကြောင့် ဤလောက၌ အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာ ပျက်စီးပြီးနောက် သေသည်မှ လွန်သော် ကောင်းသော လားရာ သုဂတိ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် အခြားသော နတ်တို့ကို နတ်၌ဖြစ်သော အသက်၊ နတ်၌ဖြစ်သော အဆင်း၊ ချမ်းသာ၊ အခြံအရံ၊ အစိုးရခြင်း ဟူသော အကြောင်းငါးပါး၊ နတ်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့ဖြင့် ဤအချက် တစ်ဆယ်တို့၌ လွန်ကဲကုန်၏"' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Esa nayo dhamme saṅghe ca.

ဤနည်းသည် တရားတော်နှင့် သံဃာတော်၌လည်း အတူတူပင် ဖြစ်၏။

Apica velāmasuttādivasenapi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Tathā hi velāmasutte (a. ni. 9.20) ‘‘karīsassa catutthabhāgappamāṇānaṃ caturāsītisahassasaṅkhyānaṃ suvaṇṇapātirūpiyapātikaṃsapātīnaṃ yathākkamaṃ rūpiyasuvaṇṇahiraññapūrānaṃ sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitānaṃ caturāsītiyā hatthisahassānaṃ caturāsītiyā assasahassānaṃ caturāsītiyā rathasahassānaṃ caturāsītiyā dhenusahassānaṃ caturāsītiyā kaññāsahassānaṃ caturāsītiyā pallaṅkasahassānaṃ caturāsītiyā vatthakoṭisahassānaṃ aparimāṇassa ca khajjabhojjādibhedassa āhārassa pariccajanavasena sattamāsādhikāni satta saṃvaccharāni nirantaraṃ pavattavelāmamahādānato ekassa sotāpannassa dinnaṃ mahapphalataraṃ, tato sataṃ sotāpannānaṃ dinnadānato ekassa sakadāgāmino, tato [Pg.421] ekassa anāgāmino, tato ekassa arahato, tato ekassa paccekasambuddhassa, tato sammāsambuddhassa, tato buddhappamukhassa saṅghassa dinnadānaṃ mahapphalataraṃ, tato cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa vihārakaraṇaṃ, tato saraṇagamanaṃ mahapphalatara’’nti pakāsitaṃ. Vuttañhetaṃ –

ထို့ပြင် ဝေလာမသုတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း သရဏဂုံ၏ ထူးခြားသော အကျိုးကို သိအပ်၏။ ထိုသို့လျှင် ဝေလာမသုတ်၌ - 'ကရီသ (ခွက်ခွဲ) ၏ လေးပုံတပုံ ပမာဏရှိသော၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင် အရေအတွက်ရှိသော၊ ငွေ၊ ရွှေ၊ ကြေးဖြူ တို့ဖြင့်ပြီးသော ရွှေ၊ ငွေ၊ ရတနာတို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း အပြည့်ထည့်ထားသော ဖလားတော်များ၊ ခပ်သိမ်းသော တန်ဆာတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဆင်တို့၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မြင်းတို့၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ရထားတို့၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော နို့ညှစ်နွားမတို့၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော အပျိုကညာတို့၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ပလ္လင်တို့၊ ကုဋေရှစ်သောင်းလေးထောင်သော အဝတ်တန်ဆာတို့၊ အတိုင်းမသိများပြားလှသော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ် အစရှိသော အစားအစာတို့ကို စွန့်ကြဲပေးလှူခြင်းဖြင့် ခုနစ်လနှင့် ခုနစ်နှစ်တိုင်တိုင် စဉ်ဆက်မပြတ် ပေးလှူအပ်သော ဝေလာမမဟာဒါနထက် သောတာပန် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအား လှူဒါန်းရခြင်းသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီးမြတ်၏။ သောတာပန် တစ်ရာအား လှူဒါန်းရခြင်းထက် သကဒါဂါမ် တစ်ဦးအား လှူရခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုထက် အနာဂါမ် တစ်ဦးအားလည်းကောင်း၊ ထိုထက် ရဟန္တာ တစ်ဦးအားလည်းကောင်း၊ ထိုထက် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ တစ်ဦးအားလည်းကောင်း၊ ထိုထက် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်အားလည်းကောင်း၊ ထိုထက် ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာအားလည်းကောင်း လှူဒါန်းရခြင်းသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီးမြတ်၏။ ထိုထက် အရပ်လေးမျက်နှာ သံဃာအား ရည်မှန်း၍ ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုထက် သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းသည် သာလွန်၍ အကျိုးကြီးမြတ်၏' ဟု ပြသတော်မူအပ်၏။ ဤအချက်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘Yaṃ, gahapati, velāmo brāhmaṇo dānaṃ adāsi mahādānaṃ, yo cekaṃ diṭṭhisampannaṃ bhojeyya, idaṃ tato mahapphalatara’’nti (a. ni. 9.20) –

'သူဌေး၊ ဝေလာမပုဏ္ဏားသည် အကြင်အလှူကြီးကို ပေးလှူခဲ့၏။ အကြင်သူသည် (သောတာပန်ဖြစ်သော) အမြင်နှင့်ပြည့်စုံသူ တစ်ဦးအား ကျွေးမွေးလှူဒါန်းအံ့၊ ဤအလှူသည် ထိုဝေလာမမဟာဒါနထက် သာလွန်၍ အကျိုးကြီးမြတ်၏' ဟုအစရှိသဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

Ādi. Evaṃ saraṇagamanaphalaṃ veditabbaṃ.

အစရှိသည်ဖြင့် ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ အကျိုးတရားကို သိအပ်၏။

Saraṇagamanaphalakathā niṭṭhitā.

သရဏဂုံ၏ အကျိုးကို ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Saraṇagamanasaṃkilesabhedakathā

သရဏဂုံ ညစ်နွမ်းခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်း ကွဲပြားမှု ဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက်။

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ, na ujjalaṃ aparisuddhaṃ apariyodātaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ anuḷāraṃ. Ettha ca aññāṇaṃ nāma vatthuttayassa guṇānaṃ ajānanaṃ tattha sammoho. ‘‘Buddho nu kho, na nu kho’’tiādinā vicikicchā saṃsayo. Micchāñāṇaṃ nāma tassa guṇānaṃ aguṇabhāvaparikappanena viparītaggāhoti veditabbaṃ. Lokuttarassa pana saraṇagamanassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attaniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo pana kālakiriyāya hoti. Lokiyañhi saraṇagamanaṃ sikkhāpadasamādānaṃ viya aggahitakālaparicchedakaṃ jīvitapariyantameva hoti, tasmā tassa khandhabhedena bhedo, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabbo.

ထိုသရဏဂုံနှစ်မျိုးတို့တွင် လောကီသရဏဂုံသည် ရတနာသုံးပါးတို့၌ မသိခြင်း(အညာဏ)၊ ယုံမှားခြင်း(သံသယ)၊ မှားယွင်းစွာသိခြင်း(မိစ္ဆာဉာဏ်) စသည်တို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းတတ်၏။ ကြီးသောတန်ခိုးမရှိ၊ မထွန်းပ၊ မစင်ကြယ်၊ မဖြူစင်၊ ပြန့်ပြောခြင်းမရှိ၊ မြင့်မြတ်ခြင်းမရှိ ဖြစ်ရ၏။ ဤ၌ မသိခြင်း(အညာဏ) ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မသိခြင်း၊ ထိုရတနာသုံးပါး၌ တွေဝေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဘုရားစင်စစ် ဟုတ်ပါမည်လော၊ မဟုတ်ပါမည်လော" စသည်ဖြင့် တွေးတောယုံမှားခြင်း (ဝိစိကိစ္ဆာ) သည် သံသယ မည်၏။ မှားယွင်းစွာသိခြင်း(မိစ္ဆာဉာဏ်) ဟူသည်ကား ထိုရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဂုဏ်ကျေးဇူးမရှိဟု ကြံဆကာ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းစွာ ယူဆခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၌မူကား ညစ်နွမ်းခြင်း မရှိပေ။ လောကီသရဏဂုံ ပျက်စီးခြင်းသည် အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်း (သာဝဇ္ဇဘေဒ) နှင့် အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်း (အနဝဇ္ဇဘေဒ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည် တခြားသော ဘာသာဆရာ စသည်တို့၌ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်းစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပျက်စီးခြင်းသည် မကောင်းသော အကျိုးကို ပေးတတ်၏။ အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည်ကား သေဆုံးခြင်း (ကွယ်လွန်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်၏။ လောကီသရဏဂုံသည် သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်သကဲ့သို့ ကာလအပိုင်းအခြားကို ပိုင်းခြား၍ မယူဘဲ အသက်ထက်ဆုံးသာလျှင် တည်ရှိတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူ၏ ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးခြင်း (သေခြင်း) ဖြင့် သရဏဂုံ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ပျက်စီးခြင်းသည် အကျိုးမပေးတတ်သောကြောင့် အပြစ်မရှိပေ။ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၌မူကား ပျက်စီးခြင်း လုံးဝမရှိ။ အမှန်စင်စစ် အရိယာသာဝကသည် ဘဝတစ်ပါး၌သော်လည်း တခြားသော ဘာသာဆရာကို မိမိ၏ ဆရာဟူ၍ မညွှန်းဆို (မကိုးကွယ်) ပေ။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို သိအပ်၏။

Kasmā panettha vodānaṃ na gahitaṃ, nanu vodānavibhāvanāpi tattha kosallāya hotīti? Saccametaṃ, taṃ pana saṃkilesaggahaṇena atthato dīpitaṃ hotīti na gahitaṃ. Yāni hi tesaṃ saṃkilesakāraṇāni aññāṇādīni[Pg.422], tesaṃ sabbena sabbaṃ anuppādanena uppannānañca pahānena vodānaṃ hotīti. Evamettha ‘‘saraṇaṃ saraṇagamana’’ntiādīnaṃ papañco veditabbo. Imassa pana yathāvuttapapañcassa idha avacane kāraṇaṃ dassento āha ‘‘so pana idha vuccamāno’’tiādi. Tattha saraṇavaṇṇanatoti sāmaññaphalasutte vuttasaraṇavaṇṇanato.

အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) ကို မဟောပါသနည်း။ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသခြင်းသည်လည်း ထိုသရဏဂုံ၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာခြင်း ဖြစ်စေသည် မဟုတ်လော။ ဤစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ထိုစင်ကြယ်ခြင်းကို ညစ်နွမ်းခြင်း(သံကိလေသ)ကို ပြဆိုခြင်းဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားမဟောခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုညစ်နွမ်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော မသိခြင်းစသည်တို့ အကြွင်းမဲ့မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ညစ်နွမ်းမှုတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) ဖြစ်ရ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသရဏဂုံ အဖွင့်၌ "သရဏ၊ သရဏဂုံ" စသော ပုဒ်တို့၏ အကျယ်ချဲ့ပုံကို သိအပ်၏။ ဤကျမ်း (သမန္တပါသာဒိကာ) ၌ အထက်ပါအတိုင်း အကျယ်မဆိုရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုအကျယ်ချဲ့ချက်ကို ဤနေရာ၌ ဟောကြားမည်ဆိုလျှင်..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ "သရဏဂုံကို ချီးမွမ်းဖွင့်ဆိုချက်မှ" ဟူသည်မှာ သာမညဖလသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သရဏဂုံကို ချီးမွမ်းဖွင့်ဆိုချက်မှ ဖြစ်သည်။

Saraṇagamanasaṃkilesabhedakathā niṭṭhitā.

သရဏဂုံ ညစ်နွမ်းခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းဆိုင်ရာ စကားရပ် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Upāsakattapaṭivedanākathā

ဥပါသကာအဖြစ်ကို သိစေကြောင်းစကားရပ်။

Evaṃ dhāretūti evaṃ jānātūti attho. Ettha ko upāsakoti sarūpapucchā, tasmā kiṃlakkhaṇo upāsakoti vuttaṃ hoti. Kasmāti hetupucchā. Tena kena pavattinimittena upāsakasaddo tasmiṃ puggale niruḷhoti dasseti. Tenāha ‘‘kasmā upāsakoti vuccatī’’ti. Saddassa hi abhidheyyapavattinimittaṃ tadatthassa tabbhāvakāraṇaṃ. Kimassa sīlanti kīdisaṃ assa upāsakassa sīlaṃ, kittakena sīlenāyaṃ sīlasampanno nāma hotīti attho. Ko ājīvoti ko assa sammāājīvo. So pana micchājīvassa parivajjanena hotīti sopi vibhajīyati. Kā vipattīti kassa sīlassa ājīvassa vā vipatti. Anantarassa hi vidhi vā paṭisedho vā. Sampattīti etthāpi eseva nayo.

"ဤသို့ မှတ်သားတော်မူပါ" ဟူသည်မှာ "ဤသို့ သိတော်မူပါ" ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ "ဥပါသကာဟူသည် အဘယ်နည်း" ဟူသော အမေးသည် သရုပ်ကို မေးခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အဘယ်သို့သော လက္ခဏာရှိသူကို ဥပါသကာဟု ခေါ်သနည်း" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ "အဘယ်ကြောင့်နည်း" ဟူသော အမေးသည် အကြောင်းရင်းကို မေးခြင်းဖြစ်၏။ ထိုအမေးဖြင့် အဘယ်ကဲ့သို့သော အသုံးအနှုန်း အခြေခံအကြောင်းရင်း (ပဝတ္တိနိမိတ်) ဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား "ဥပါသကာ" ဟူသော စကားလုံး သုံးစွဲရသနည်းဟူသည်ကို ပြဆို၏။ ထို့ကြောင့် "အဘယ်ကြောင့် ဥပါသကာဟု ခေါ်သနည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား စကားလုံးတစ်လုံး၏ ဟောလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြေခံအကြောင်းရင်းသည် ထိုအနက်၏ ဥပါသကာဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းပေတည်း။ "သူ၏ သီလသည် အဘယ်နည်း" ဟူသည်မှာ ထိုဥပါသကာ၏ သီလသည် အဘယ်ကဲ့သို့သော သီလနည်း၊ အဘယ်မျှလောက်သော သီလနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပါသကာ မည်သနည်းဟု မေးသော အနက်ဖြစ်၏။ "အသက်မွေးမှု (အာဇီဝ) ကား အဘယ်နည်း" ဟူသည်မှာ သူ၏ ကောင်းစွာအသက်မွေးခြင်း (သမ္မာအာဇီဝ) သည် အဘယ်နည်း။ ထိုသမ္မာအာဇီဝသည် မိစ္ဆာအာဇီဝကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမိစ္ဆာအာဇီဝကိုလည်း ခွဲခြားပြသ၏။ "ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း" ဟူသည်မှာ ထိုသီလ၏ ပျက်စီးခြင်း သို့မဟုတ် ထိုအသက်မွေးမှု၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသီလနှင့် အာဇီဝတို့၏ နောက်ဆက်တွဲ ပြုကျင့်ဖွယ်ရာ အစီအရင် သို့မဟုတ် တားမြစ်ချက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ)" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbanti kathaṃ veditabbaṃ? Vuccate – ko upāsakoti khattiyādīsu yo koci tisaraṇaṃ gato gahaṭṭho. Saraṇagamanameva hettha kāraṇaṃ, na jātiādiviseso. Vuttañhetaṃ ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

"ဤပြွမ်းတီးသော (အထွေထွေ) အချက်များကို သိအပ်၏" ဟူသည်ကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း။ ဖြေဆိုပေအံ့— "ဥပါသကာဟူသည် အဘယ်နည်း" ဟူမူ— မင်း၊ ပုဏ္ဏား စသော အမျိုးတို့တွင် ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သော လူဝတ်ကြောင် မည်သူမဆို ဥပါသကာ မည်၏။ ဤနေရာ၌ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည်သာ အကြောင်းရင်းဖြစ်၏၊ အမျိုးဇာတ်စသော ထူးခြားမှုသည် အကြောင်းရင်းမဟုတ်ပေ။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို "မဟာနာမ်... ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်လျှင် ဥပါသကာ ဖြစ်၏" ဟု (သံယုတ္တနိကာယ်၌) ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Kasmā upāsakoti ratanattayaupāsanato. Teneva saraṇagamanena tattha ca sakkaccakiriyāya ādaragāravabahumānādiyogena payirupāsanatoti vuttaṃ hoti. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako. Dhammaṃ, saṅghaṃ upāsatīti upāsako.

"အဘယ်ကြောင့် ဥပါသကာဟု ခေါ်သနည်း" ဟူသော အမေး၌— ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် ဥပါသကာ မည်၏။ ထိုသရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါး၌ ရိုရိုသေသေ ပြုခြင်း၊ အလေးအမြတ်ထားခြင်း၊ ရိုသေမြတ်နိုးခြင်းတို့နှင့် ယှဉ်၍ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ဥပါသကာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် ဥပါသကာ မည်၏၊ တရားတော်နှင့် သံဃာတော်ကို ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် ဥပါသကာ မည်၏။

Kimassa [Pg.423] sīlanti pañca veramaṇiyo. Veramaṇiyoti cettha veraṃ vuccati pāṇātipātādīsu dussīlyaṃ, tassa mananato hananato vināsanato veramaṇiyo pañca viratiyo viratippadhānattā tassa sīlassa. Vuttañhetaṃ ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

"သူ၏ သီလကား အဘယ်နည်း" ဟူသော အမေး၌— ငါးပါးသော ရှောင်ကြဉ်မှု (ငါးပါးသီလ) သည် သူ၏ သီလဖြစ်၏။ ဤစကားရပ်၌ "ဝေရမဏီ" ဟူသည်မှာ— သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသည်တို့၌ ဖြစ်သော ဒုသီလ (သီလမရှိခြင်း) ကို "ဝေရ (ရန်)" ဟု ခေါ်၏။ ထိုဒုသီလကို ပယ်ဖျက် ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟု ခေါ်၏။ ထိုသီလ၌ ဝိရတိ (ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) က ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် ငါးပါးသော ဝိရတိတို့သည် သူ၏ သီလဖြစ်၏။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို "မဟာနာမ်... ဥပါသကာသည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏... သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏။ ဤမျှဖြင့် ဥပါသကာသည် သီလရှိသူ ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Ko ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā sattavaṇijjā maṃsavaṇijjā majjavaṇijjā visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

"အသက်မွေးမှု (အာဇီဝ) ကား အဘယ်နည်း" ဟူသော အမေး၌— မိစ္ဆာဝဏိဇ္ဇာ (မှားယွင်းသော ကုန်သွယ်ခြင်း) ငါးပါးတို့ကို စွန့်ပယ်၍ တရားသဖြင့် မျှတစွာ အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို "ရဟန်းတို့... ဥပါသကာတို့ မပြုအပ်သော ကုန်သွယ်ခြင်း ငါးမျိုးတို့သည် အဘယ်နည်း။ လက်နက် ကုန်သွယ်ခြင်း၊ သတ္တဝါ (လူ) ကုန်သွယ်ခြင်း၊ အသား ကုန်သွယ်ခြင်း၊ သေရည် ကုန်သွယ်ခြင်း၊ အဆိပ် ကုန်သွယ်ခြင်း တို့ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့... ဤငါးပါးသော ကုန်သွယ်ခြင်းတို့ကို ဥပါသကာသည် မပြုအပ်" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Ettha ca satthavaṇijjāti āvudhabhaṇḍaṃ katvā vā kāretvā vā yathākataṃ vā paṭilabhitvā tassa vikkayo. Sattavaṇijjāti manussavikkayo. Maṃsavaṇijjāti sūnakārādayo viya migasūkarādike posetvā maṃsaṃ sampādetvā vikkayo. Majjavaṇijjāti yaṃ kiñci majjaṃ yojetvā tassa vikkayo. Visavaṇijjāti visaṃ yojetvā saṅgahetvā vā tassa vikkayo. Tattha satthavaṇijjā paroparodhanimittatāya akaraṇīyā vuttā, sattavaṇijjā abhujissabhāvakaraṇato, maṃsavisavaṇijjā vadhahetuto, majjavaṇijjā pamādaṭṭhānatoti veditabbā.

ဤကုန်သွယ်ခြင်း ငါးပါးတို့တွင်— လက်နက်ကုန်သွယ်ခြင်း (သတ္ထဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား လက်နက်ကိရိယာတို့ကို ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ပြုလုပ်စေ၍သော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်ပြီးသားကို ရရှိ၍သော်လည်းကောင်း ရောင်းချခြင်း ဖြစ်၏။ သတ္တဝါကုန်သွယ်ခြင်း (သတ္တဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား လူတို့ကို ရောင်းချခြင်း ဖြစ်၏။ အသားကုန်သွယ်ခြင်း (မံသဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား သားသတ်သမားများကဲ့သို့ သမင်၊ ဝက် စသော တိရစ္ဆာန်တို့ကို မွေးမြူ၍ အသားဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ကာ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်၏။ သေရည်ကုန်သွယ်ခြင်း (မဇ္ဇဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော သေရည်သေရက်ကို စီမံစပ်ဟပ်၍ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်၏။ အဆိပ်ကုန်သွယ်ခြင်း (ဝိသဝဏိဇ္ဇာ) ဟူသည်ကား အဆိပ်ကို စီမံစပ်ဟပ်၍ဖြစ်စေ၊ စုဆောင်း၍ဖြစ်စေ ရောင်းချခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုကုန်သွယ်ခြင်းတို့တွင် လက်နက်ကုန်သွယ်ခြင်းကို သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် မပြုအပ်ဟု ဟောတော်မူ၏။ သတ္တဝါ (လူ) ကုန်သွယ်ခြင်းကို ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသားကုန်သွယ်ခြင်းနှင့် အဆိပ်ကုန်သွယ်ခြင်းကို သတ္တဝါတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သေရည်ကုန်သွယ်ခြင်းကို မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မပြုအပ်ဟု သိအပ်၏။

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti bhedo kopo pakopo ca, ayamassa vipatti. Apica yāya esa caṇḍālo ceva hoti malañca paṭikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha –

"ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) ကား အဘယ်နည်း" ဟူသော အမေး၌— ထိုသီလနှင့် အသက်မွေးမှု၏ ပျက်စီးခြင်း၊ ကွဲပြားခြင်း၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ အလွန်ဖောက်ပြန်ခြင်းတို့သည် ထိုသူ၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြင်ပျက်စီးခြင်းကြောင့် ထိုဥပါသကာသည် ဥပါသကာစဏ္ဍာလ (ယုတ်ညံ့သူ) လည်းကောင်း၊ ဥပါသကာအညစ်အကြေးလည်းကောင်း၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဥပါသကာလည်းကောင်း ဖြစ်ရ၏၊ ထိုသို့သော ပျက်စီးခြင်းကိုလည်း သူ၏ ပျက်စီးခြင်းဟု သိအပ်၏။ ထိုပျက်စီးခြင်းတရားတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မယုံကြည်ခြင်း (အသဒ္ဓိယ) စသော တရားငါးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏—

‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapaṭikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ[Pg.424], ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

"ရဟန်းတို့... တရားငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဥပါသကာသည် ဥပါသကာစဏ္ဍာလလည်း ဖြစ်၏၊ ဥပါသကာအညစ်အကြေးလည်း ဖြစ်၏၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်ရာ ဥပါသကာလည်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ— သဒ္ဓါတရားမရှိ၊ သီလမရှိ၊ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးကို ယုံကြည်သော ကိုတူဟလမင်္ဂလာ ရှိ၏၊ အမင်္ဂလာကိုသာ ယုံကြည်၍ ကံကို မယုံကြည်၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် (ဒက္ခိဏေယျ) ကို ရှာဖွေတတ်၏၊ ထိုပြင်ပသာသနာ၌ ရှေးဦးစွာ ပူဇော်သက္ကာရ ပြုတတ်၏။"

Ettha ca upāsakapaṭikuṭṭhoti upāsakanihīno. Buddhādīsu kammakammaphalesu ca saddhāvipariyāyo assaddhiyaṃ micchādhimokkho, yathāvuttena assaddhiyena samannāgato assaddho. Yathāvuttasīlavipattiājīvavipattivasena dussīlo. ‘‘Iminā diṭṭhādinā idaṃ nāma maṅgalaṃ hotī’’ti evaṃ bālajanaparikappitakotūhalasaṅkhātena diṭṭhasutamutamaṅgalena samannāgato kotūhalamaṅgaliko. Maṅgalaṃ paccetīti diṭṭhamaṅgalādibhedaṃ maṅgalameva pattiyāyati. No kammanti kammassakataṃ no pattiyāyati. Itobahiddhāti ito sabbaññubuddhasāsanato bahiddhā bāhirakasamaye. Dakkhiṇeyyaṃ pariyesatīti duppaṭipannaṃ dakkhiṇārahasaññī gavesati. Pubbakāraṃ karotīti dānamānanādikaṃ kusalakiriyaṃ paṭhamataraṃ karoti. Ettha ca dakkhiṇeyyapaayesanapubbakāre ekaṃ katvā pañca dhammā veditabbā.

ဤအရာ၌ 'ဥပါသကပဋိကုဋ္ဌ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော ဥပါသကာကို ဆိုလိုသည်။ ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၌လည်းကောင်း၊ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးတို့၌လည်းကောင်း ယုံကြည်မှု သဒ္ဓါတရားမှ ဖောက်ပြန်သဖြင့် မယုံကြည်ခြင်း၊ မှားယွင်းစွာ နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဓါကင်းမဲ့ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို 'အဿဒ္ဓ (မယုံကြည်သူ)' ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော သီလပျက်စီးခြင်း၊ အသက်မွေးမှုပျက်စီးခြင်းတို့ကြောင့် 'ဒုဿီလ (သီလမရှိသူ)' မည်၏။ 'ဤမြင်ရသောအရာ စသည်တို့ကြောင့် ဤအရာသည် မင်္ဂလာဖြစ်သည်' ဟု ဤသို့ လူမိုက်တို့ ကြံစည်အပ်သော စူးစမ်းတတ်သော သဘောရှိသည့် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ၊ သုတမင်္ဂလာ၊ မုတမင်္ဂလာတို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူကို 'ကောတူဟလမင်္ဂလိက (မင်္ဂလာအတုအယောင်ကို ယုံကြည်သူ)' ဟု ခေါ်သည်။ 'မင်္ဂလာကို ယုံကြည်၏' ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ စသောအပြားရှိသော မင်္ဂလာတုကိုသာလျှင် ယုံကြည်လက်ခံခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကံကို မယုံကြည်' ဟူသည်မှာ မိမိပြုသောကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာဖြစ်သည်ဟူသော ကမ္မဿကတာတရားကို မယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ' ဟူသည်မှာ ဤသဗ္ဗညုတမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်မှ ပြင်ပဖြစ်သော အယူဝါဒများ၌ ဖြစ်သည်။ 'အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှာဖွေ၏' ဟူသည်မှာ မကောင်းသော အကျင့်ရှိသူတို့ကို အလှူခံထိုက်သူဟု အမှတ်ပြု၍ ရှာဖွေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်၏' ဟူသည်မှာ ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်း၊ ရိုသေပူဇော်ခြင်း စသော ကုသိုလ်ကံတို့ကို အခြားသူများထက် ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ရှာဖွေခြင်းနှင့် ရှေးဦးစွာ ကုသိုလ်ပြုခြင်းတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ တရားငါးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Kā sampattīti sāva tassa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca sampatti, ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha –

'မည်သည်ကား ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) နည်း' ဟူသော အမေး၌ - ထိုဥပါသကာ၏ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (သီလသမ္ပဒါ)၊ စင်ကြယ်စွာ အသက်မွေးခြင်း (အာဇီဝသမ္ပဒါ) သည်လည်းကောင်း၊ ထိုဥပါသကာအား ရတနာအဖြစ် စသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော သဒ္ဓါတရား အစရှိသော တရားငါးပါးတို့သည်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏ -

‘‘Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīko ca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti.

'ရဟန်းတို့... တရားငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဥပါသကာသည် ဥပါသကာရတနာလည်း ဖြစ်၏၊ ဥပါသကာပဒုမ္မာကြာလည်း ဖြစ်၏၊ ဥပါသကာပုဏ္ဍရိက်ကြာလည်း ဖြစ်၏။ အဘယ်တရားငါးပါးတို့နည်းဟူမူ - သဒ္ဓါတရားရှိ၏၊ သီလရှိ၏၊ မင်္ဂလာအတုအယောင်ကို ယုံကြည်သော ကောတူဟလမင်္ဂလိက မဟုတ်၊ ကံကိုသာ ယုံကြည်၏၊ မင်္ဂလာကို မယုံကြည်၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို မရှာဖွေ၊ ဤသာသနာတော်၌သာ ရှေးဦးစွာ ကုသိုလ်ပြုတတ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ettha ca catunnampi parisānaṃ ratijananaṭṭhena upāsakova ratanaṃ upāsakaratanaṃ, guṇasobhākittisaddasugandhatāhi upāsakova padumaṃ upāsakapadumaṃ, tathā upāsakapuṇḍarīko ca veditabbo. Sesamettha vipattiyaṃ vuttavipariyāyena viññeyyaṃ. Evamidaṃ ‘‘ko upāsako’’tiādikaṃ pakiṇṇakaṃ vitthārato veditabbaṃ. Imassa pana pakiṇṇakassa idha vitthāretvā avacane kāraṇaṃ dassento āha ‘‘taṃ atibhāriyakaraṇato’’tiādi.

ဤအရာ၌ ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဥပါသကာသည်သာ ရတနာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥပါသကာရတနာ' ဟု ခေါ်သည်။ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း၊ ကျော်စောသံ သတင်းနံ့တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဥပါသကာသည်သာ ပဒုမ္မာကြာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဥပါသကာပဒုမ္မာ' ဟု ခေါ်သည်။ ထို့အတူ 'ဥပါသကာပုဏ္ဍရိက်' ကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤတရားတို့တွင် ကျန်ရှိသော ဝိပတ္တိ (ပျက်စီးခြင်း) တရားတို့ကို ဆိုအပ်ပြီးသော အင်္ဂါတို့၏ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် 'အဘယ်သူသည် ဥပါသကာမည်သနည်း' စသော အထွေထွေအဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် သိအပ်သည်။ ဤအထွေထွေအဓိပ္ပာယ်ကို ဤကျမ်း၌ အကျယ်တဝံ့ မပြခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် 'ထိုအရာသည် အလွန်ဝန်လေးစေတတ်သောကြောင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ādimhīti [Pg.425] ādiatthe. Koṭiyanti pariyantakoṭiyaṃ. Vihāraggenāti ovarakakoṭṭhāsena, ‘‘imasmiṃ gabbhe vasantānaṃ idaṃ panasaphalaṃ pāpuṇātī’’tiādinā taṃtaṃvasanaṭṭhānakoṭṭhāsenāti attho. Ajjatanti ajja icceva attho. Pāṇehi upetanti iminā tassa saraṇagamanassa āpāṇakoṭikataṃ dassento ‘‘yāva me jīvitaṃ pavattatī’’tiādīni vatvā puna jīvitenapahaṃ vatthuttayaṃ paṭipūjento saraṇagamanañca rakkhāmīti uppannaṃ tassa brāhmaṇassa adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘ahañhī’’tiādimāha. Pāṇehi upetanti hi yāva me pāṇā dharanti, tāva saraṇaṃ upetaṃ, upento na vācāmattena na ekavāraṃ cittuppādanamattena, atha kho pāṇānaṃ pariccajanavasena yāvajīvaṃ upetanti evamettha attho veditabbo.

'အာဒိမှိ' ဟူသည် အစဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သည်။ 'ကောဋိယံ' ဟူသည် အဆုံးစွန်သောအဖို့၌ ဖြစ်သည်။ 'ဝိဟာရဂ္ဂေန' ဟူသည် အခန်းကဏ္ဍ (အဆောင်အဦးအဖို့) အားဖြင့်ဖြစ်၍ 'ဤတိုက်ခန်း၌ နေထိုင်သူတို့အား ဤအကျိုးကျေးဇူးသည် ရောက်ရှိ၏' စသည်ဖြင့် ထိုထိုသော နေထိုင်ရာအရပ်၏ အဖို့အစုအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အဇ္ဇတံ' ဟူသည် ယနေ့သာလျှင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အသက်ထက်ဆုံး ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်၏ (ပါဏေဟိ ဥပေတံ)' ဟူသော စကားဖြင့် ထိုဗြာဟ္မဏ၏ သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည် အသက်၏အဆုံးတိုင်အောင် ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ငါ၏အသက်သည် တည်သရွေ့...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် အသက်နှင့်တကွ ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်လျက် သရဏဂုံကို စောင့်ရှောက်ပါအံ့ ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုဗြာဟ္မဏ၏ အလိုဆန္ဒကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'ငါသည်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ပါဏေဟိ ဥပေတံ' ဟူသည်မှာ ငါ၏အသက်ရှင်ခြင်းသည် တည်သရွေ့ ကာလပတ်လုံး သရဏဂုံကို ဆည်းကပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဆည်းကပ်ရာ၌လည်း နှုတ်မြွက်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်၊ တစ်ကြိမ်တစ်ခါ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်ဘဲ အသက်ကိုပင် စွန့်လွှတ်ခြင်းအားဖြင့် အသက်ထက်ဆုံး ဆည်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Adhivāsetūti sādiyatu, taṃ pana sādiyanaṃ manasā sampaṭiggaho hotīti āha ‘‘sampaṭicchatū’’ti. Kāyaṅganti kāyameva aṅganti vadanti, kāyassa vā aṅgaṃ sīsādi kāyaṅgaṃ, sīsādi sarīrāvayavanti vuttaṃ hoti. Vācaṅganti ‘‘hotu sādhū’’ti evamādivācāya aṅgaṃ avayavaṃ. Vācaṅgassa copanaṃ vācāya pavattanamevāti veditabbaṃ. Abbhantareyevāti attano cittasantāneyeva. Khantiṃ cāretvāti khantiṃ pavattetvā, ruciṃ uppādetvāti vuttaṃ hoti. ‘‘Khantiṃ dhāretvā’’tipi pāṭho, uppannaṃ ruciṃ abbhantareyeva dhāretvā vacībhedena apakāsetvāti vuttaṃ hoti.

'အဓိဝါသေတု' ဟူသည် လက်ခံတော်မူပါစေဟူသော အနက်ဖြစ်ရာ၊ ထိုသို့ လက်ခံခြင်းသည် စိတ်ဖြင့် ဝန်ခံခြင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝန်ခံတော်မူပါစေ' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'ကာယင်္ဂ' ဟူသည် ကိုယ်ကိုယ်တိုင်ကိုပင် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဟု ဆိုကြသည်၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဦးခေါင်း စသည်တို့ကို 'ကာယင်္ဂ' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝါစင်္ဂ' ဟူသည် 'ကောင်းပါပြီ၊ သင့်လျော်ပါပြီ' စသော နှုတ်ထွက်စကား၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝါစင်္ဂ၏ လှုပ်ရှားခြင်း' ဟူသည် နှုတ်မြွက်ခြင်း (စကားပြောဆိုခြင်း) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'အတွင်း၌သာ' ဟူသည် မိမိ၏ စိတ်အစဉ်၌သာ ဖြစ်သည်။ 'ခန္တီစရေတွာ' ဟူသည် အလိုဆန္ဒ (စိတ်ဆန္ဒ) ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍၊ နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေပြီးလျှင်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ခန္တိံ ဓာရေတွာ' ဟူ၍လည်း စာကိုယ်ရှိ၏။ ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒ (နှစ်သက်မှု) ကို အတွင်း၌သာ ဆောင်ထားပြီး နှုတ်မြွက်ပြောဆိုခြင်းအားဖြင့် ဖော်မပြဘဲဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Kathaṃ pana verañjo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṃ aññāsi. Na hi tena sakkā bhagavato cittappavatti paccakkhato viññātuṃ, tasmā ‘‘bhagavato adhivāsanaṃ viditvā’’ti kasmā vuttanti ce? Kiñcāpi tena na sakkā cittappavatti paccakkhato viññātuṃ, tathāpi ākārasallakkhaṇakusalatāya anvayabyatirekavasena anumānato aññāsīti dassento āha ‘‘sace me samaṇo gotamo’’tiādi. Ākārasallakkhaṇakusalatāyāti cittappavattiākāravijānane chekatāya, adhippāyavijānane kusalatāyāti vuttaṃ hoti. Dasanakhasamodhānasamujjalanti dvīsu hatthesu dasannaṃ nakhānaṃ samodhānena ekībhāvena samujjalantaṃ. Añjalinti hatthapuṭaṃ. Paṭimukhoyevāti abhimukhoyeva, na bhagavato piṭṭhiṃ dassetvāti attho. Vanditvāti pañcapatiṭṭhitena vanditvā.

ဝေရဉ္ဇဗြာဟ္မဏသည် မြတ်စွာဘုရား၏ လက်ခံတော်မူခြင်းကို အဘယ်သို့ သိပါသနည်း။ ထိုဗြာဟ္မဏသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ထင်ထင် မသိနိုင်ပေ၊ သို့ဖြစ်ပါက 'မြတ်စွာဘုရား၏ လက်ခံတော်မူခြင်းကို သိ၍' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုရသနည်းဟု မေးသော် - ထိုဗြာဟ္မဏသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို မျက်မှောက်ထင်ထင် မသိနိုင်သော်လည်း၊ အခြင်းအရာကို မှတ်သားခြင်း၌ လိမ္မာသောအဖြစ်ကြောင့် အနုဝယဗျတိရေက (ဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့် မှန်းဆချက်အရ သိခဲ့သည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'အကယ်၍ ငါ့အား ရဟန်းဂေါတမသည်...' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'အခြင်းအရာကို မှတ်သားခြင်း၌ လိမ္မာသောအဖြစ်' ဟူသည်မှာ စိတ်အခြေအနေ၏ အခြင်းအရာကို သိခြင်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ စိတ်အလိုတော်ကို သိခြင်း၌ လိမ္မာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'လက်သည်းဆယ်ချောင်း ပေါင်းစည်းသဖြင့် ထွန်းပသော' ဟူသည်မှာ လက်နှစ်ဖက်ရှိ လက်သည်းဆယ်ချောင်းတို့ကို ပေါင်းစပ်လျက် တစ်ခုတည်း ပြုလုပ်သဖြင့် ထွန်းပသောဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'အဉ္ဇလီ' ဟူသည်မှာ လက်အုပ်ချီခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မျက်နှာချင်းဆိုင်လျက်သာ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားအား ကျောမပေးဘဲ မျက်နှာမူလျက်သာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ရှိခိုး၍' ဟူသည်မှာ ငါးပါးမြောက်သော တည်ခြင်း (ပဉ္စပတိဋ္ဌိတ - အင်္ဂါငါးပါး) ဖြင့် ရှိခိုး၍ ဖြစ်သည်။

Upāsakattapaṭivedanākathā niṭṭhitā.

ဥပါသကာအဖြစ်ကို လျှောက်ထားခြင်းနှင့်စပ်သော စကားစဉ် ပြီးဆုံးပြီ။

Dubbhikkhakathā

ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့်စပ်သော စကားစဉ် (ဒုဗ္ဘိက္ခကထာ)။

16. Susassakālepīti [Pg.426] sampannasassakālepi. Atisamagghepīti atisayena appagghepi, yadā kiñcideva datvā bahuṃ pubbaṇṇāparaṇṇaṃ gaṇhanti, tādise kālepīti attho. Sāliādi dhaññaṃ pubbaṇṇaṃ, muggamāsādi aparaṇṇaṃ. Dvidhā pavattaṃ īhitaṃ etthāti dvīhitikāti majjhapadalopībāhiratthasamāsoyamīti dassento āha ‘‘dvidhā pavattaīhitikā’’ti. Īhanaṃ īhitanti īhitasaddoyaṃ bhāvasādhanoti āha ‘‘īhitaṃ nāma iriyā’’ti. Tattha iriyāti kiriyā. Kassa panesā kiriyāti āha ‘‘cittairiyā’’ti, cittakiriyā cittappayogoti attho. Tenevāha ‘‘cittaīhā’’ti. Kathaṃ panettha īhitassa dvidhā pavattīti āha ‘‘lacchāma nu kho’’tiādi. Tattha lacchāma nu khoti idaṃ duggatānaṃ vasena vuttaṃ. Jīvituṃ vā sakkhissāma nu kho, noti idaṃ pana issarānaṃ vasena vuttanti veditabbaṃ. Bhikkhamānāti yācamānā. ‘‘Duhitikā’’tipi pāṭho. Tatthāpi vuttanayenevattho veditabbo. Dvi-saddassa hi du-saddādesenāyaṃ niddeso hoti. Dukkhaṃ vā īhitaṃ ettha na sakkā koci payogo sukhena kātunti duhitikā, dukkarajīvitappayogāti attho.

၁၆. 'သုသဿကာလေပိ' ဟူသည် ကောက်ပဲသီးနှံများ ဖွံ့ဖြိုးဖြစ်ထွန်းသော ကာလ၌လည်းကောင်း၊ 'အတိသမဂ္ဂေပိ' ဟူသည် အလွန်တရာ တန်ဖိုးပေါ့ပါးသော အခါ၌လည်းကောင်း (အနည်းငယ်မျှသာ ပေး၍ ကောက်ပဲသီးနှံ အမြောက်အမြားကို ရရှိနိုင်သော ထိုသို့သောကာလမျိုး၌လည်းကောင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သလေးစပါး စသော ကောက်ပဲသီးနှံသည် 'ပုဗ္ဗဏ္ဏ' မည်၏၊ ပဲနောက်၊ ပဲလှော် စသည်တို့သည် 'အပရဏ္ဏ' မည်၏။ 'ဤနေရာ၌ နှလုံးနှစ်ခွ ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏' ဟူသောကြောင့် 'ဒွီဟိတိက' မည်၏။ ဤသမာသ်သည် အလယ်ပုဒ်ကျေသော ဗဟူဗ္ဗီဟိသမာသ် (မဇ္ဈေပဒလောပီ ဗာဟိရတ္ထသမာသ်) ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ဒွိဓာ ပဝတ္တ ဤဟိတိကာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဤဟန (ကြိုးပမ်းခြင်း)' သို့မဟုတ် 'ဤဟိတ (ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု)' ဟူသော ဤဟိတသဒ္ဒါသည် ဘာဝသာဓနဖြစ်သောကြောင့် 'ဤဟိတ မည်သည်မှာ ဣရိယာ (ပြုမူလုပ်ဆောင်ခြင်း) ပင် ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'ဣရိယာ' ဟူသည် အမူအရာ သို့မဟုတ် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထိုအပြုအမူသည် မည်သူ၏ အပြုအမူနည်း' ဟု မေးသော် 'စိတ်၏ အပြုအမူ (စိတ္တကိရိယာ)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စိတ္တကိရိယာ ဟူသည် စိတ်၏ အားထုတ်မှု (စိတ္တပယောဂ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'စိတ္တဤဟာ (စိတ်၏ လုံ့လအားထုတ်မှု)' ဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု၏ နှစ်မျိုးနှစ်ခွ ဖြစ်ပေါ်ပုံမှာ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ 'ငါတို့ ရပါဦးမည်လော' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'ငါတို့ ရပါဦးမည်လော' ဟူသော ပုဒ်သည် ဆင်းရဲသား (ဒုဂ္ဂတ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ငါတို့ အသက်ရှင်နိုင်ပါဦးမည်လော၊ သို့မဟုတ် မရှင်နိုင်တော့ပြီလော' ဟူသော ပုဒ်ကိုမူ သူဌေးသူကြွယ် (အရှင်သခင်) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဘိက္ခမာနာ' ဟူသည် တောင်းခံသောသူတို့သည် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဒုဟိတိကာ' ဟူ၍လည်း စာကိုယ်ရှိ၏။ ထိုစာကိုယ်၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်သည်။ 'ဒွိ' သဒ္ဒါကို 'ဒု' သဒ္ဒါသို့ ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤဝေရဉ္စတိုင်း၌ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာဖြင့် အသက်မွေးရခြင်းရှိသဖြင့် တစုံတခုသော လုံ့လအားထုတ်မှုကို လွယ်ကူစွာ မပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် 'ဒုဟိတိကာ' မည်၏၊ ဆိုလိုသည်မှာ ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ အသက်မွေးရသော အခြေအနေမျိုး ဖြစ်သည်။

Du-sadde vā ukārassa vakāraṃ katvā dvīhitikāti ayaṃ niddesoti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Byādhi rogoti etāni ‘‘āturatā’’ti imassa vevacanāni. Tena setaṭṭikā nāma ekā rogajātīti dasseti. So pana rogo pāṇakadosena sambhavati. Eko kira pāṇako nāḷamajjhagataṃ gaṇṭhiṃ vijjhati, yena viddhattā nikkhantampi sālisīsaṃ khīraṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘pacchinnakhīra’’ntiādi.

သို့မဟုတ် 'du' သဒ္ဒါ၌ 'u' အက္ခရာကို 'va' အက္ခရာပြု၍ 'dvīhitikā' ဟု ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် 'atha vā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'byādhi' (နာကျင်ခြင်း)၊ 'rogo' (နာဖျားခြင်း) စသော ပုဒ်တို့သည် 'āturatā' (မကျန်းမမာဖြစ်ခြင်း) ဟူသော ဤပုဒ်၏ ပရိယာယ်ပုဒ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'setaṭṭikā' မည်သည်မှာ ရောဂါအမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။ ထိုရောဂါသည်လည်း ဖျက်ပိုး၏အပြစ်ကြောင့် ဖြစ်ပွားတတ်၏။ ပိုးတစ်ကောင်သည် စပါးပင်စည်အလယ်၌ရှိသော အညှောက်ကို ထိုးဖောက်ဖျက်ဆီးတတ်ရာ ထိုပိုးထိုးဖောက်မှုကြောင့် သလေးစပါးနှံသည် ထွက်လာသော်လည်း စပါးနို့ရည်ကို မရယူနိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် 'pacchinnakhīra' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Vuttasassanti vapitasassaṃ. Tatthāti verañjāyaṃ. Salākāmattaṃ vuttaṃ etthāti salākāvuttā, purimapade uttarapadalopenāyaṃ niddeso. Tenāha ‘‘salākā eva sampajjatī’’ti. Yaṃ tattha vuttaṃ vāpitaṃ, taṃ salākāmattameva ahosi, phalaṃ na jāyatīti attho. Sampajjatīti ca iminā ‘‘salākāvuttā’’ti etthāyaṃ vuttasaddo nipphattiatthoti dasseti. Salākāyāti veḷuvilīvatālapaṇṇādīhi katasalākāya. Dhaññavikkayakānaṃ santikanti dhaññaṃ vikkiṇantīti dhaññavikkayakā, tesaṃ samīpanti attho. Kayakesūti dhaññagaṇhanakesu. Kiṇitvāti gahetvā. Dhaññakaraṇaṭṭhāneti koṭṭhāgārassa samīpaṭṭhāne, dhaññaminanaṭṭhāneti vuttaṃ hoti[Pg.427]. Vaṇṇajjhakkhanti kahāpaṇaparikkhakaṃ. Nasukarā uñchena paggahena yāpetunti paggayhatīti paggaho, patto. Tena paggahena pattenāti attho, pattaṃ gahetvā bhikkhācariyāya yāpetuṃ na sakkāti vuttaṃ hoti. Tenevāha ‘‘paggahena yo uñcho’’tiādi. Nasukarāti sukarabhāvo ettha natthīti nasukarā. Piṇḍāya caritvāti piṇḍāya caraṇahetu. Hetuatthepi hi tvāsaddameke icchanti.

'vuttasassa' ဟူသည် စိုက်ပျိုးအပ်သော ကောက်ပဲသီးနှံ ဖြစ်သည်။ 'tattha' ဟူသည် ဝေရဉ္စာပြည်၌ ဖြစ်သည်။ ဤဝေရဉ္စာပြည်၌ စာရေးတံမျှသာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'salākāvutta' မည်၏။ ရှေ့ပုဒ်၌ နောက်ပုဒ် ကျေပျောက်ခြင်းအားဖြင့် ဤသို့ ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'စာရေးတံမျှသာ ပြီးမြောက်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဝေရဉ္စာပြည်၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော ထိုကောက်ပဲသီးနှံသည် စာရေးတံမျှသာဖြစ်၍ အသီးအနှံ မထွက်နိုင်တော့ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ 'sampajjati' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း 'salākāvutta' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤ 'vutta' သဒ္ဒါသည် ပြီးမြောက်ခြင်း အနက်ရှိကြောင်း ပြသသည်။ 'salākāya' ဟူသည် ဝါးခြမ်းစိတ်၊ ထန်းရွက် စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စာရေးတံ (လက်မှတ်) ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'dhaññavikkayakānaṃ santikaṃ' ဟူသည် စပါးရောင်းချသူတို့၏ ထံပါးသို့ဟု အနက်ရသည်။ 'kayakesu' ဟူသည် စပါးဝယ်ယူသူတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'kiṇitvā' ဟူသည် ဝယ်ယူ၍ ဖြစ်သည်။ 'dhaññakaraṇaṭṭhāne' ဟူသည် ကျီ၏ အနီးအပါး၌၊ သို့မဟုတ် စပါးခြင့်ရာအရပ်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'vaṇṇajjhakkhanti' ဟူသည် အသပြာကို စစ်ဆေးတတ်သူ (အသပြာကျွမ်းကျင်သူ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'na sukarā uñchena paggahena yāpetuṃ' ဟူသည် စွဲကိုင်အပ်သောကြောင့် 'paggaho' မည်သော သပိတ်ကို စွဲကိုင်လျက် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးရန် မလွယ်ကူဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သပိတ်ဖြင့် ဆွမ်းခံယူခြင်း' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'na sukarā' ဟူသည် ဤဝေရဉ္စာပြည်၌ ပြုလွယ်သောအဖြစ် မရှိသောကြောင့် မလွယ်ကူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'piṇḍāya caritvā' ဟူသည် ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အချို့ဆရာတို့သည် 'tvā' သဒ္ဒါကို ဟေတု (အကြောင်း) အနက်၌လည်း အသုံးပြုလိုကြသည်။

Uttarāpathato āgatā, uttarāpatho vā nivāso etesanti uttarāpathakāti vattabbe niruttinayena ‘‘uttarāhakā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘uttarāpathavāsikā’’tiādi. ‘‘Uttarāpathakā’’icceva vā pāḷipāṭho veditabbo. Keci pana ‘‘uttaraṃ visiṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ āharantīti uttarāhakā, uttaraṃ vā adhikaṃ agghaṃ nentīti uttarāhakā’’tiādinā aññena pakārena atthaṃ vaṇṇayanti. Assānaṃ uṭṭhānaṭṭhāneti assānaṃ ākaraṭṭhāne. Verañjanti verañjāyaṃ. Bhummatthe hetaṃ upayogavacanaṃ. Mandiranti assasālaṃ. Assamaṇḍalikāyoti paññāyiṃsūti parimaṇḍalākārena katattā assamaṇḍalikāyoti pākaṭā ahesuṃ. Evaṃ katānañca assasālānaṃ bahuttā bahuvacananiddeso kato. Dasannaṃ dasannaṃ assānaṃ vasanokāso ekekā assamaṇḍalikātipi vadanti. Addhānakkhamā na hontīti dīghakālaṃ pavattetuṃ khamā na honti, na cirakālappavattinoti vuttaṃ hoti.

ဥတ္တရာပထမှ ရောက်လာကြသောကြောင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ထိုသူတို့၏ နေရပ်သည် ဥတ္တရာပထ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်စေ 'uttarāpathaka' ဟု ဆိုသင့်သော်လည်း နိရုတ္တိနည်းဖြင့် 'uttarāhakā' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'uttarāpathavāsikā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် 'uttarāpathakā' ဟူ၍လည်း ပါဠိဖတ်ထုံးကို သိအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ထူးမြတ်သော ကုန်ပစ္စည်းကို ဆောင်ယူလာကြသောကြောင့် 'uttarāhakā' ဟုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် လွန်ကဲသော အဖိုးအခကို ပေးတတ်ကြသောကြောင့် 'uttarāhakā' ဟုလည်းကောင်း ဤသို့သော အခြားနည်းလမ်းများဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ 'assānaṃ uṭṭhānaṭṭhāne' ဟူသည် မြင်းများကို ထားရာအရပ် (မြင်းတင်းကုတ်) ၌ ဖြစ်သည်။ 'verañjaṃ' ဟူသည် ဝေရဉ္စာပြည်၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ်သည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ တည်ရှိသည်။ 'mandira' ဟူသည် မြင်းစောင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'assamaṇḍalikāyo paññāyiṃsu' ဟူသည် စက်ဝိုင်းပုံသဏ္ဌာန် ဆောက်လုပ်ထားသောကြောင့် 'assamaṇḍalikā' (မြင်းတင်းကုတ်ဝိုင်းများ) ဟု ထင်ရှားကြကုန်၏။ ဤသို့ ဆောက်လုပ်အပ်သော မြင်းစောင်းတို့သည် များပြားလှသောကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ မြင်းဆယ်စီး ဆယ်စီးတို့အတွက် နေရာ တင်းကုတ်ဝိုင်းတစ်ခုစီကို 'assamaṇḍalikā' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ 'addhānakkhamā na honti' ဟူသည် ရှည်လျားသော ကာလပတ်လုံး တည်တံ့ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်၊ ရေရှည်တည်တံ့သော အရာများ မဟုတ်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။

Gaṅgāya dakkhiṇā disā appatirūpadeso, uttarā disā patirūpadesoti adhippāyenāha ‘‘na hi te’’tiādi. Gaṅgāya dakkhiṇatīrajātā dakkhiṇāpathamanussā. ‘‘Amhākaṃ buddho’’ti evaṃ buddhaṃ mamāyantīti buddhamāmakā. Evaṃ sesesupi. Paṭiyādetunti sampādetuṃ. Niccabhattasaṅkhepenāti niccabhattākārena. Pubbaṇhasamayanti idaṃ bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘pubbaṇhasamayeti attho’’ti. Accantasaṃyoge vā idaṃ upayogavacananti dassetuṃ yathā accantasaṃyogattho sambhavati, tathā atthaṃ dassento āha ‘‘pubbaṇhe vā samaya’’ntiādi. Evanti evaṃ pacchā vuttanayena atthe vuccamāne. Nanu ca vihāre nisīdantāpi antaravāsakaṃ nivāsetvāva nisīdanti, tasmā ‘‘nivāsetvā’’ti idaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘vihāranivāsanaparivattanavasenā’’tiādi. Vihāranivāsanaparivattanañca vihāre nisinnakāle nivatthampi puna gāmappavesanasamaye cāletvā [Pg.428] ito cito ca saṇṭhapetvā sakkaccaṃ nivāsanamevāti veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘na hi te tato pubbe anivatthā ahesu’’nti. Pattacīvaramādāyāti pattañca cīvarañca gahetvā. Gahaṇañcettha na kevalaṃ hattheneva, atha kho yena kenaci ākārena dhāraṇamevāti dassento yathāsambhavamatthayojanaṃ karoti ‘‘pattaṃ hatthehī’’tiādinā.

ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်းသည် မလျောက်ပတ်သော အရပ်ဖြစ်ပြီး၊ မြောက်ဘက်ကမ်းသည် လျောက်ပတ်သော အရပ်ဖြစ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'na hi te' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်း၌ မွေးဖွားသူတို့သည် 'dakkhiṇāpathamanussā' (ဒက္ခိဏာပထ လူသားများ) မည်ကုန်၏။ 'ငါတို့၏ ဘုရားတည်း' ဟူ၍ ဘုရားရှင်ကို အလေးအမြတ်ပြု မြတ်နိုးကြသောကြောင့် 'buddhamāmaka' မည်ကုန်၏။ ကြွင်းသော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတူပင် ဖြစ်သည်။ 'paṭiyādetuṃ' ဟူသည် ပြင်ဆင်စီမံခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'niccabhattasaṅkhepena' ဟူသည် အမြဲတမ်း ဆွမ်းလှူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'pubbaṇhasamayaṃ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဘုမ္မတ်အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ် ဖြစ်သောကြောင့် 'နံနက်ပိုင်းအချိန်၌' ဟု အနက်ရကြောင်း မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ဤဒုတိယာဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ အနက်၌ ရှိသည်ဟု ပြသရန် အစ္စန္တသံယောဂအနက် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည့်အတိုင်း အနက်ကို ပြလျက် 'pubbaṇhe vā samayaṃ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'evaṃ' ဟူသည် ဤသို့သော အမေးရှိသောအခါ နောက်မှဆိုလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် အနက်ကို ဆိုရသော် - 'ကျောင်း၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်ကြကုန်သော်လည်း သင်းပိုင်ကို ဝတ်ရုံ၍သာ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'nivāsetvā' (ဝတ်ရုံ၍) ဟူသော ဤပုဒ်ကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း' ဟု မေးမြန်းစောဒနာစရာ ရှိသောကြောင့် 'vihāranivāsanaparivattanavasena' (ကျောင်းဝတ်သင်းပိုင်ကို လဲလှယ်ခြင်းအားဖြင့်) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ကျောင်း၌ ဝတ်ဆင်သော သင်းပိုင်ကို လဲလှယ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကျောင်း၌ ထိုင်နေစဉ်အတွင်း ဝတ်ဆင်ထားသော်လည်း ရွာတွင်းသို့ ဝင်အံ့သောအခါ တစ်ဖန် လှုပ်ခါ၍ ဤဘက်ထိုဘက် ညီညွတ်အောင် ပြုပြင်ပြီးမှ စနစ်တကျ ပြန်လည်ဝတ်ဆင်ခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း သိအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ထိုမတိုင်မီက ထိုရဟန်းတို့သည် သင်းပိုင်မဝတ်ဘဲ မရှိခဲ့ကြကုန်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'pattacīvaramādāya' ဟူသည် သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကို ယူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ယူခြင်းမည်သည်မှာ လက်ဖြင့် သက်သက် ကိုင်ခြင်းကိုသာ ဆိုလိုသည်မဟုတ်ဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆောင်ခြင်းကိုသာ ဆိုလိုကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် 'pattaṃ hatthehi' အစရှိသည်ဖြင့် လျော်ကန်သလို အနက်ကို စပ်ဆိုတော်မူသည်။

Gatagataṭṭhāneti assamaṇḍalikāsu sampattasampattaṭṭhāne. Udukkhale koṭṭetvā koṭṭetvā paribhuñjantīti ettha kasmā pana te bhikkhū sayameva evaṃ katvā paribhuñjanti, kimevaṃ laddhaṃ kappiyakārakehi yāguṃ vā bhattaṃ vā pacāpetvā sayaṃ vā pacitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘therānaṃ koci kappiyakārako natthī’’tiādi. Kappiyākappiyabhāvaṃ anapekkhitvā bhikkhūnaṃ evaṃ kātuṃ sāruppaṃ na hotīti vatvā puna akappiyabhāvampi dassento āha ‘‘na ca vaṭṭatī’’ti. Bhājanādipariharaṇavasena bahubhaṇḍikatāya abhāvato vuttaṃ ‘‘sallahukavuttitā’’ti. Sakaṃ sakaṃ paṭivīsanti attano attano koṭṭhāsaṃ. Appossukkāti samaṇadhammato aññattha nirussāhā. Tadupiyanti tadanurūpaṃ. Pisatīti cuṇṇeti. Puññañāṇavisesehi kattabbakammassa manāpatā hotīti āha ‘‘puññavatā’’tiādi. Nanti naṃ patthapulakaṃ. ‘‘Na tato paṭṭhāyā’’ti vacanato tato pubbe bhagavato piṇḍāya caraṇampi dassitanti veditabbaṃ.

'gatagataṭṭhāne' ဟူသည် မြင်းတင်းကုတ်ဝိုင်း စသည်တို့တွင် ရောက်ရှိရာ ရောက်ရှိရာ အရပ်၌ ဖြစ်သည်။ 'မဆုံပွတ်၌ ထောင်း၍ ထောင်း၍ သုံးဆောင်ကြကုန်၏' ဟူသော စကား၌ 'အဘယ်ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဤသို့ပြုလုပ်၍ သုံးဆောင်ကြကုန်သနည်း။ ဤသို့ ရရှိသော ကောက်ဆန်ကို ကပ္ပိယကာရကတို့အား ယာဂုဖြစ်စေ၊ ဆွမ်းဖြစ်စေ ချက်စေပြီး သုံးဆောင်ရန် မအပ်စပ်ပါသလော' ဟု မေးမြန်းစောဒနာစရာရှိသဖြင့် 'မထေရ်တို့အား ကပ္ပိယကာရက တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အပ်သည်မအပ်သည်ကို လျစ်လျူရှု၍ ရဟန်းတို့အား ဤသို့ပြုလုပ်ရန် လျောက်ပတ်သည်မဟုတ်ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် မအပ်စပ်သော အဖြစ်ကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် 'မအပ်စပ်ပါ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သပိတ် စသည်တို့ကို ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် များစွာသော အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာကို ဆောင်ရွက်ရခြင်း မရှိသောကြောင့် 'ပေါ့ပါးစွာ နေထိုင်ခြင်း' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'sakaṃ sakaṃ paṭivīsaṃ' ဟူသည် မိမိမိမိတို့၏ အစုအပုံ (ဝေစု) ကို ဆိုလိုသည်။ 'appossukkā' ဟူသည် ရဟန်းတရားမှတစ်ပါး အခြားအရာတို့၌ လုံ့လမပြုကြခြင်း (စိတ်မဝင်စားခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ 'tadupiya' ဟူသည် ထိုအရာနှင့် လျောက်ပတ်သော ဖြစ်သည်။ 'pisati' ဟူသည် ကြိတ်ချေ၏။ ကောင်းမှုကုသိုလ်ထူး ရှိသူတို့အား ပြုလုပ်အပ်သော အမှုသည် နှစ်သက်ဖွယ်ရာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'puññavatā' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'naṃ' ဟူသည် ထိုသပိတ်တစ်ဆုပ်မျှသော ကောက်ဆန်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုအခါမှစ၍ မဟုတ်' ဟူသော စကားအရ ထိုမတိုင်မီကပင် မြတ်စွာဘုရားရှင်အား ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်သည်။

Laddhāti labhitvā. ‘‘Laddho’’ti vā pāṭho, upaṭṭhākaṭṭhānaṃ neva laddhoti attho. Kadā pana thero upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhoti? Vuccate (dī. ni. aṭṭha. 2.11; a. ni. aṭṭha. 1.1.219-223) – ekadā kira bhagavā nāgasamālattherena saddhiṃ addhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṃ patto. Thero maggā ukkamma ‘‘bhagavā ahaṃ iminā maggena gacchāmī’’ti āha. Atha naṃ bhagavā ‘‘ehi bhikkhu, iminā gacchāmā’’ti āha. So ‘‘handa bhagavā tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ iminā gacchāmī’’ti vatvā pattacīvaraṃ chamāyaṃ ṭhapetuṃ āraddho. Atha bhagavā ‘‘āhara bhikkhū’’ti vatvā pattacīvaraṃ gahetvā gato. Tassapi bhikkhuno itarena maggena gacchato corā pattacīvarañceva hariṃsu, sīsañca bhindiṃsu. So ‘‘bhagavā dāni me paṭisaraṇaṃ, na añño’’ti cintetvā lohitena gaḷantena bhagavato santikaṃ āgami. ‘‘Kimidaṃ bhikkhū’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesi. Atha [Pg.429] naṃ bhagavā ‘‘mā cintayi bhikkhu, etaṃ kāraṇaṃyeva te nivārayimhā’’ti vatvā samassāsesi.

လဒ္ဓာ-ဟူသည်မှာ ရရှိ၍ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ လဒ္ဓေါ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ အလုပ်အကျွေးအရာကို လုံးဝမရရှိသေးဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ မထေရ်သည် အဘယ်အခါ၌ အလုပ်အကျွေးအရာကို ရရှိသနည်းဟူမူ— ဖြေဆိုပေအံ့ (ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် အဋ္ဌကထာတို့၌ လာသည်နှင့်အညီ)။ တစ်ရံရောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်နာဂသမာလမထေရ်နှင့်အတူ ခရီးရှည်ကြွတော်မူစဉ် လမ်းနှစ်ခွသို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ မထေရ်သည် လမ်းမှဖဲ၍ “မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ဤလမ်းဖြင့် သွားပါအံ့” ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားက “ရဟန်း၊ လာလှည့်၊ ငါတို့ ဤလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်အံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုရဟန်းက “အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ဘုရားတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူတော်မူကြပါ၊ တပည့်တော်သည် ဤလမ်းဖြင့် သွားအံ့” ဟု လျှောက်၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို မြေပေါ်၌ ချထားရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်း၊ ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု မိန့်တော်မူကာ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ကြွတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း အခြားလမ်းဖြင့် သွားစဉ် ခိုးသူတို့သည် သပိတ်သင်္ကန်းကို လုယက်ကြပြီး ဦးခေါင်းကိုလည်း ရိုက်ခွဲကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် “ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည်သာ ငါ့အား ကိုးကွယ်ရာဖြစ်သည်၊ အခြားကိုးကွယ်ရာမရှိပြီ” ဟု ကြံစည်ကာ သွေးများ ယိုစီးလျက် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ သွားခဲ့၏။ “ရဟန်း၊ ဤသည်ကား အဘယ်သို့နည်း” ဟု မိန့်တော်မူသော် ထိုအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းအား “ရဟန်း၊ မစိုးရိမ်လင့်၊ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင် သင့်ကို ငါတားမြစ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူကာ နှစ်သိမ့်တော်မူလေသည်။

Ekadā pana bhagavā meghiyattherena saddhiṃ pācīnavaṃsamigadāye jantugāmaṃ agamāsi. Tatrāpi meghiyo jantugāme piṇḍāya caritvā nadītīre pāsādikaṃ ambavanaṃ disvā ‘‘bhagavā tumhākaṃ pattacīvaraṃ gaṇhatha, ahaṃ etasmiṃ ambavane samaṇadhammaṃ karomī’’ti vatvā bhagavatā tikkhattuṃ nivāriyamānopi gantvā akusalavitakkehi anvāsatto paccāgantvā taṃ pavattiṃ ārocesi. Tampi bhagavā ‘‘idameva te kāraṇaṃ sallakkhayitvā nivārayimhā’’ti vatvā anupubbena sāvatthiṃ agamāsi. Tattha gandhakuṭipariveṇe paññattavarabuddhāsane nisinno bhikkhusaṅghaparivuto bhikkhū āmantesi – ‘‘bhikkhave, idānimhi mahallako, ekacce bhikkhū ‘iminā maggena gacchāmā’ti vutte aññena gacchanti, ekacce mayhaṃ pattacīvaraṃ bhūmiyaṃ nikkhipanti, mayhaṃ nibaddhupaṭṭhākaṃ bhikkhuṃ jānāthā’’ti. Bhikkhūnaṃ dhammasaṃvego udapādi. Athāyasmā sāriputto uṭṭhāya bhagavantaṃ vanditvā ‘‘ahaṃ, bhante, tumheyeva patthayamāno satasahassakappādhikaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūresiṃ, nanu mādiso mahāpañño upaṭṭhāko nāma vaṭṭati, ahaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti āha. Taṃ bhagavā ‘‘alaṃ, sāriputta, yassaṃ disāyaṃ tvaṃ viharasi, asuññāyeva sā disā, tava ovādo buddhānaṃ ovādasadiso, na me tayā upaṭṭhākakiccaṃ atthī’’ti paṭikkhipi. Etenevupāyena mahāmoggallānaṃ ādiṃ katvā asītimahāsāvakā uṭṭhahiṃsu. Sabbe bhagavā paṭikkhipi.

တစ်ရံရောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်မေဃိယမထေရ်နှင့်အတူ ပါစီနဝံသမိဂဒါဝုန်တော၌ ဇန္တုရွာသို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်မေဃိယသည် ဇန္တုရွာ၌ ဆွမ်းခံပြီးနောက် မြစ်ကမ်းနား၌ ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော သရက်တောကို မြင်သဖြင့် “မြတ်စွာဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူတော်မူပါ၊ တပည့်တော်သည် ဤသရက်တော၌ ရဟန်းတရားပွားများပါအံ့” ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားက သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တားမြစ်တော်မူသော်လည်း သွားရောက်ခဲ့ပြီးလျှင် အကုသိုလ်ဝိတက်တို့၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသဖြင့် ပြန်လာကာ ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထား၏။ ထိုမထေရ်အားလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် “ဤအကြောင်းကိုပင် ငါဆင်ခြင်၍ သင့်အား တားမြစ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူကာ အစဉ်အတိုင်း သာဝတ္ထိပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုပြည်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ဂန္ဓကုဋိပရဝုဏ်ဝယ် ခင်းထားအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ရဟန်းတို့ကို မိန့်တော်မူ၏— “ရဟန်းတို့၊ ယခုအခါ ငါသည် အိုမင်းပြီ၊ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ‘ဤလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်အံ့’ ဟု မိန့်တော်မူသော်လည်း အခြားလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်၏။ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် ငါ၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို မြေပေါ်၌ ချထားခဲ့ကြကုန်၏။ ငါ့အား အမြဲမပြတ် လုပ်ကျွေးမည့် ရဟန်းတစ်ပါးကို သိအောင်ပြုကြကုန်လော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့အား ဓမ္မသံဝေဂ ထင်ရှားဖြစ်ပွားလေ၏။ ထိုအခါ အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ထ၍ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် “မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားတို့ကိုသာ ရည်မှန်းတောင့်တလျက် ကမ္ဘာတစ်သိန်းအလွန်ရှိသော အသင်္ချေပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ရပါ၏။ တပည့်တော်ကဲ့သို့သော ပညာကြီးမားသောသူသည် အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ထိုက်သည်မဟုတ်ပါလော၊ တပည့်တော် လုပ်ကျွေးပါအံ့” ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားက “သာရိပုတ္တရာ၊ မတောင်းပန်လင့်၊ သင်နေထိုင်ရာ အရပ်မျက်နှာသည် တရားမဆိတ်သုဉ်းပေ။ သင်၏ အဆုံးအမသည် ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမနှင့် တူပေ၏။ သင့်အား ငါ့ကိုလုပ်ကျွေးရန် အမှုမရှိပေ” ဟု ငြင်းပယ်တော်မူ၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ကို အစပြု၍ အသီတိမဟာသာဝက ရှစ်ကျိပ်တို့သည် ထ၍ လျှောက်ထားကြသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် အားလုံးကို ငြင်းပယ်တော်မူ၏။

Ānandatthero pana tuṇhīyeva nisīdi. Atha naṃ bhikkhū āhaṃsu ‘‘āvuso, bhikkhusaṅgho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācati, tvampi yācāhī’’ti. Yācitvā laddhaṭṭhānaṃ nāma āvuso kīdisaṃ hoti, kiṃ maṃ satthā na passati, sace rocessati, ‘‘ānando maṃ upaṭṭhātū’’ti vakkhatīti. Atha bhagavā ‘‘na, bhikkhave, ānando aññena ussāhetabbo, sayameva jānitvā maṃ upaṭṭhahissatī’’ti āha. Tato bhikkhū ‘‘uṭṭhehi āvuso ānanda, uṭṭhehi, āvuso ānanda, dasabalaṃ upaṭṭhākaṭṭhānaṃ yācāhī’’ti āhaṃsu. Thero uṭṭhahitvā cattāro paṭikkhepe ca catasso ca āyācanāti aṭṭha vare yāci.

အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မူကား ဆိတ်ဆိတ်သာ နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် အရှင်အာနန္ဒာအား “ငါ့ရှင် အာနန္ဒာ၊ ရဟန်းသံဃာတော်များက အလုပ်အကျွေးအရာကို တောင်းပန်နေကြပြီ၊ ငါ့ရှင်လည်း တောင်းပန်ပါလော့” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ အရှင်အာနန္ဒာက “ငါ့ရှင်တို့၊ တောင်းပန်၍ ရရှိသောအရာသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့ကို မမြင်ဘဲ နေပါမည်လော။ အကယ်၍ နှစ်သက်တော်မူပါက ‘အာနန္ဒာသည် ငါ့ကို လုပ်ကျွေးစေ’ ဟု မိန့်တော်မူလိမ့်မည်” ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ အာနန္ဒာကို အခြားသူက တိုက်တွန်းရန်မလို၊ မိမိအလိုအလျောက် သိရှိ၍ ငါ့ကို လုပ်ကျွေးလိမ့်မည်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် “ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ၊ ထပါလော့၊ ထပါလော့၊ ဒဿဗလ မြတ်စွာဘုရားအား အလုပ်အကျွေးအရာကို တောင်းပန်ပါလော့” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထပြီးလျှင် ငြင်းပယ်ခြင်း (မပြုရန် တားမြစ်ခြင်း) လေးပါးနှင့် တောင်းပန်ခြင်း (တောင်းဆိုခြင်း) လေးပါးဟူသော ရှစ်ပါးသော ဆုတို့ကို တောင်းပန်လေ၏။

Cattāro [Pg.430] paṭikkhepā nāma ‘‘sace me, bhante bhagavā, attanā laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ na dassati, piṇḍapātaṃ na dassati, ekagandhakuṭiyaṃ vasituṃ na dassati, nimantanaṃ gahetvā na gamissati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā ‘‘kaṃ panettha, ānanda, ādīnavaṃ addasā’’ti vutte āha ‘‘sacāhaṃ, bhante, imāni vatthūni labhissāmi, bhavissanti vattāro ‘ānando dasabalena laddhaṃ paṇītaṃ cīvaraṃ paribhuñjati, piṇḍapātaṃ paribhuñjati, ekagandhakuṭiyaṃ vasati, ekanimantanaṃ gacchati, etaṃ lābhaṃ labhanto tathāgataṃ upaṭṭhāti, ko evaṃ upaṭṭhahato bhāro’’’ti. Ime cattāro paṭikkhepe yāci.

ငြင်းပယ်ခြင်း (တားမြစ်ခြင်း) လေးပါးဟူသည်မှာ “ဖုန်းတော်ကြီးလှသော မြတ်စွာဘုရား၊ အကယ်၍ တပည့်တော်အား မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ရရှိတော်မူသော မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းကို မပေးပါမူလည်းကောင်း၊ မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို မပေးပါမူလည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ဂန္ဓကုဋိတိုက်၌ အတူတူ နေထိုင်ခွင့် မပေးပါမူလည်းကောင်း၊ ပင့်ဖိတ်ရာသို့ တပည့်တော်ကို ခေါ်ဆောင်၍ မကြွပါမူလည်းကောင်း၊ ဤသို့ဖြစ်မှသာ တပည့်တော်သည် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပါအံ့” ဟု လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်၏။ “အာနန္ဒာ၊ ဤအရာ၌ အဘယ်အပြစ်ကို မြင်၍နည်း” ဟု မိန့်တော်မူသော် “မြတ်စွာဘုရား၊ အကယ်၍ တပည့်တော်သည် ဤအရာတို့ကို ရရှိပါမူ ‘အာနန္ဒာသည် ဒဿဗလမြတ်စွာဘုရား ရရှိတော်မူသော မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံသုံးဆောင်၏၊ မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးသုံးဆောင်၏၊ တစ်ခုတည်းသော ဂန္ဓကုဋိ၌ နေထိုင်၏၊ ပင့်ဖိတ်ရာသို့ အတူကြွ၏၊ ဤသို့သော လာဘ်သပ္ပကာကို ရရှိသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးခြင်းဖြစ်သည်၊ ဤသို့ လုပ်ကျွေးရသည်မှာ အဘယ် ဝန်လေးစရာ ရှိသနည်း’ ဟု ပြောဆိုမည့်သူတို့ ရှိလာပါလိမ့်မည်” ဟု လျှောက်ထား၏။ ဤငြင်းပယ်ခြင်း လေးပါးတို့ကို တောင်းပန်ခြင်းဖြစ်၏။

Catasso āyācanā nāma ‘‘sace, bhante bhagavā, mayā gahitaṃ nimantanaṃ gamissati, sacāhaṃ tiroraṭṭhā tirojanapadā bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgataparisaṃ āgatakkhaṇe eva bhagavantaṃ dassetuṃ lacchāmi, yadā me kaṅkhā uppajjati, tasmiṃyeva khaṇe bhagavantaṃ upasaṅkamituṃ lacchāmi, tathā yaṃ bhagavā mayhaṃ parammukhaṃ dhammaṃ deseti, taṃ āgantvā mayhaṃ kathessati, evāhaṃ bhagavantaṃ upaṭṭhahissāmī’’ti vatvā ‘‘kaṃ panettha, ānanda, ānisaṃsaṃ passasī’’ti vutte āha ‘‘idha, bhante, saddhā kulaputtā bhagavato okāsaṃ alabhantā maṃ evaṃ vadanti ‘sveva, bhante ānanda, bhagavatā saddhiṃ amhākaṃ ghare bhikkhaṃ gaṇheyyāthā’ti. Sace bhagavā tattha na gamissati, icchitakkhaṇeyeva parisaṃ dassetuṃ kaṅkhañca vinodetuṃ okāsaṃ na lacchāmi, bhavissanti vattāro ‘kiṃ ānando dasabalaṃ upaṭṭhāti, ettakampissa anuggahaṃ bhagavā na karotī’ti. Bhagavato ca parammukhā maṃ pucchissanti ‘ayaṃ, āvuso ānanda, gāthā idaṃ suttaṃ idaṃ jātakaṃ kattha desita’nti. Sacāhaṃ taṃ na sampāyissāmi, bhavissanti vattāro ‘ettakampi, āvuso, na jānāsi, kasmā tvaṃ chāyā viya bhagavantaṃ na vijahanto dīgharattaṃ ciraṃ vicarī’ti. Tenāhaṃ parammukhā desitassapi dhammassa puna kathanaṃ icchāmī’’ti. Imā catasso āyācanā yāci. Bhagavāpissa adāsi. Evaṃ ime aṭṭha vare gahetvā nibaddhupaṭṭhāko ahosi.

တောင်းပန်ခြင်း (ဆုတောင်းခြင်း) လေးပါးတို့ မည်သည်ကား - 'အရှင်ဘုရား၊ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ် လက်ခံထားသော ပင့်ဖိတ်ခြင်းသို့ ကြွတော်မူအံ့၊ အကယ်၍ အကျွန်ုပ်သည် တိုင်းတစ်ပါး၊ ဇနပုဒ်တစ်ပါးမှ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် လာရောက်သော ပရိသတ်အား ၎င်းတို့ ရောက်ရှိလာသော ခဏ၌ပင် ဖူးမြော်ခွင့် ရရှိစေပါအံ့၊ အကျွန်ုပ်အား သံသယ ဖြစ်ပေါ်လာသော အခါ၌လည်း ထိုခဏ၌ပင် မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်ခွင့် ရပါအံ့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ မျက်ကွယ်၌ ဟောကြားတော်မူသော တရားတော်ကို ကြွလာတော်မူ၍ အကျွန်ုပ်အား ပြန်လည်ဟောကြားတော်မူလတ္တံ့၊ ဤသို့ဖြင့် အကျွန်ုပ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပါအံ့' ဟု လျှောက်ထား၍ 'အာနန္ဒာ၊ ဤတောင်းပန်ခြင်း၌ အဘယ်သို့သော အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်သနည်း' ဟု မေးတော်မူအပ်သော်၊ 'အရှင်ဘုရား၊ သာသနာတော်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် မြတ်စွာဘုရားထံမှ အခွင့်မရကြသဖြင့် အကျွန်ုပ်အား ဤသို့ ပြောဆိုကြပါကုန်အံ့ - 'အရှင်အာနန္ဒာ၊ နက်ဖြန် မြတ်စွာဘုရားနှင့်တကွ အကျွန်ုပ်တို့အိမ်၌ ဆွမ်းခံယူတော်မူပါ' ဟု ပြောဆိုကြပါအံ့။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအရပ်သို့ ကြွတော်မမူပါက အလိုရှိအပ်သော ခဏ၌ပင် ပရိသတ်အား ပြသရန်လည်းကောင်း၊ သံသယကို ဖျောက်ဖျက်ရန်လည်းကောင်း အခွင့်ရတော့မည် မဟုတ်ပါ။ ထိုအခါ 'အာနန္ဒာသည် ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားကို အဘယ်ကြောင့် လုပ်ကျွေးသနည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှလောက်သော ချီးမြှောက်ခြင်းကိုမျှ ထိုအာနန္ဒာအား မပြုတော်မူပါတကား' ဟု ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုမည့်သူများ ရှိလာပါလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်ကွယ်၌လည်း အကျွန်ုပ်အား 'ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ၊ ဤဂါထာ၊ ဤသုတ်၊ ဤဇာတ်တော်ကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူသနည်း' ဟု မေးကြပါကုန်လတ္တံ့။ အကယ်၍ အကျွန်ုပ်သည် ထိုမေးခွန်းကို မဖြေကြားနိုင်ပါက 'ငါ့ရှင်၊ ဤမျှလောက်ကိုမျှ မသိပါတကား၊ သင်သည် အဘယ်ကြောင့် အရိပ်ကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားကို မစွန့်ဘဲ ကြာမြင့်စွာပတ်လုံး လုပ်ကျွေးလှည့်လည်ခဲ့သနည်း' ဟု ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုမည့်သူများ ရှိလာပါလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်သည် မျက်ကွယ်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကိုလည်း တဖန်ပြန်၍ ဟောကြားစေလိုခြင်း ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်ထားခဲ့၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ဤတောင်းပန်ခြင်း လေးပါးတို့ကို တောင်းပန်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဆုရှစ်ပါးတို့ကို ခံယူ၍ အမြဲလုပ်ကျွေးသောသူ ဖြစ်တော်မူ၏။

Tasseva ṭhānantarassa atthāya kappasatasahassaṃ pūritānaṃ pāramīnaṃ phalaṃ pāpuṇi, pāpuṇitvā ca upaṭṭhākānaṃ aggo hutvā bhagavantaṃ upaṭṭhahi. Thero hi upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhakālato paṭṭhāya bhagavantaṃ duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhena pādaparikammena piṭṭhiparikammena gandhakuṭipariveṇasammajjanenāti evamādīhi kiccehi upaṭṭhahanto ‘‘imāya nāma velāya satthu idaṃ [Pg.431] nāma laddhuṃ vaṭṭati, idaṃ nāma kātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā taṃ taṃ nipphādento mahatiṃ daṇḍadīpikaṃ gahetvā ekarattiṃ gandhakuṭipariveṇaṃ nava vāre anupariyāyati. Evañhissa ahosi ‘‘sace me thinamiddhaṃ okkameyya, bhagavati pakkosante paṭivacanaṃ dātuṃ nāhaṃ sakkuṇeyya’’nti. Tasmā sabbarattiṃ daṇḍadīpikaṃ hatthena na muñcati, evametassa nibaddhupaṭṭhākaṭṭhānassa aladdhabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘no ca kho upaṭṭhākaṭṭhānaṃ laddhā’’ti. Nibaddhupaṭṭhāko nāma natthīti niyatupaṭṭhāko nāma natthi. Aniyatupaṭṭhākā pana bhagavato paṭhamabodhiyaṃ bahū ahesuṃ, te dassento āha ‘‘kadāci nāgasamālatthero’’tiādi. Ñāti ca so pasatthatamaguṇayogato seṭṭho cāti ñātiseṭṭho. Evarūpesu ṭhānesu ayameva patirūpoti āpadāsu āmisassa abhisaṅkharitvā dānaṃ nāma ñātakeneva kātuṃ yuttataranti adhippāyo.

ထိုလုပ်ကျွေးခြင်း အရာထူး (ဧတဒဂ်ဘွဲ့) ကို ရရှိရန်အတွက် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ဖြည့်ကျင့်အပ်သော ပါရမီတော်တို့၏ အကျိုးကို ရရှိတော်မူ၍၊ အလုပ်အကျွေးတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်လျက် မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးတော်မူ၏။ မထေရ်သည် လုပ်ကျွေးခွင့်ရသည့် အချိန်မှစ၍ မြတ်စွာဘုရားအား နှစ်ပါးသော ရေဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော တံပူဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေတော်ဆုပ်နယ်ခြင်း၊ ကျောတော်ဆုပ်နယ်ခြင်း၊ ဂန္ဓကုဋိပရဝုဏ်ကို တံမြက်လှည်းခြင်း စသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ဖြင့် လုပ်ကျွေးတော်မူခဲ့သည်။ 'ဤအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရားအား ဤအရာကို ရရှိရန် သင့်၏၊ ဤအမှုကို ပြုရန် သင့်၏' ဟု ကြံစည်၍ ထိုထိုဝတ်ကို ပြီးစီးစေလျက်၊ ကြီးစွာသော ဆီးမီးတိုင်ကို ကိုင်ဆောင်ကာ တစ်ညဉ့်တည်း၌ပင် ဂန္ဓကုဋိပရဝုဏ်ကို ကိုးကြိမ်တိုင်တိုင် လှည့်ပတ်ကြည်ရှုတော်မူ၏။ ထိုအရှင်အာနန္ဒာအား 'အကယ်၍ ငါ့အား ငိုက်မြည်းခြင်း သက်ရောက်ပါက မြတ်စွာဘုရား ခေါ်တော်မူသောအခါ ပြန်လည်လျှောက်ထားရန် ငါ တတ်နိုင်မည်မဟုတ်ပေ' ဟု ကြံစည်မိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ညဉ့်လုံး ဆီးမီးတိုင်ကို လက်မှ မလွှတ်ပေ။ ဤသို့လျှင် အရှင်အာနန္ဒာ၏ အမြဲလုပ်ကျွေးသော အဖြစ်ကို မရသေးသည်ကို ရည်စူး၍ 'လုပ်ကျွေးခြင်းအရာကို မရသေးဘဲ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အမြဲလုပ်ကျွေးသူ မရှိ' ဆိုသည်မှာ အမြဲတစေ သတ်မှတ်ထားသော အလုပ်အကျွေး မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မမြဲသော အလုပ်အကျွေးတို့မူကား မြတ်စွာဘုရား၏ ပထမဗောဓိကာလ၌ များစွာရှိခဲ့ကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ပြလို၍ 'တစ်ခါတစ်ရံ နာဂသမာလမထေရ်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဆွေမျိုးတော်လည်းဖြစ်၍ အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'ဉာတိသေဋ္ဌ' (ဆွေမျိုးတို့ထက် မြတ်သူ) မည်၏။ ဤသို့သော အခြေအနေမျိုး၌ ဤသူသည်သာ သင့်လျော်တော်မူ၏ ဟု ဘေးအန္တရာယ်များ၌ အာမိသ (ပစ္စည်းဝတ္ထု) ကို ပြင်ဆင်၍ လှူဒါန်းခြင်းကို ဆွေမျိုးရင်းချာအားဖြင့်သာ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ပို၍သင့်မြတ်လှ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Mārāvaṭṭanāyāti mārena katacittāvaṭṭanāya, mārānubhāvena sañjātacittasammohenāti vuttaṃ hoti. Tenevāha ‘‘āvaṭṭetvā mohetvā’’tiādi. Tiṭṭhantu…pe… tampi māro āvaṭṭeyyāti phussassa bhagavato kāle katupacitassa akusalakammassa tadā laddhokāsavasena upaṭṭhitattā. Vuttañhetaṃ apadāne –

'မဟာဝဋ္ဋနာယ' ဟူသည် မာရ်နတ် ပြုအပ်သော စိတ်၏ လှည့်ပတ်ခြင်း၊ မာရ်နတ်၏ အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏ မိုက်မဲတွေဝေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'လှည့်ပတ်၍ မိုက်မဲစေ၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ရှိပါစေဦး...၎င်းကိုလည်း မာရ်နတ် လှည့်ပတ်ငိုက်မြည်းစေရာ၏' ဟူသည်ကား ဖုဿမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌ ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သော အကုသိုလ်ကံသည် ထိုအခါ၌ ရအပ်သော အခွင့်အားဖြင့် ရှေးရှုထင်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို အပဒါန်ပါဠိတော်၌ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Phussassāhaṃ pāvacane, sāvake paribhāsayiṃ;

Yavaṃ khādatha bhuñjatha, mā ca bhuñjatha sālayo.

'ငါသည် ဖုဿမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တပည့်သား သာဝကတို့အား "သင်တို့သည် မုယောကိုသာ စားကြကုန်လော့၊ သလေးဆွမ်းကို မစားကြကုန်လင့်" ဟု ဆဲရေးရေရွတ်ခဲ့ဖူး၏။

‘‘Tena kammavipākena, temāsaṃ khāditaṃ yavaṃ;

Nimantito brāhmaṇena, verañjāyaṃ vasiṃ tadā’’ti. (apa. thera 1.39.88-89);

"ထိုကံ၏ ဝိပါက်ကြောင့် ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ ဝေရဉ္စာပြည်၌ ပုဏ္ဏားပင့်ဖိတ်သဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် သုံးလပတ်လုံး မုယောဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူရ၏။" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Pariyuṭṭhitacittoti pariyonaddhacitto, abhibhūtacittoti attho. Āvaṭṭitapariyosāne āgamiṃsūti mārena āvaṭṭetvā gate pacchā āgamiṃsu. Avisahatāyāti asakkuṇeyyatāya. Abhihaṭabhikkhāyāti pacitvā abhihariyamānabhikkhāya. Nibaddhadānassāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhagavato dassāmā’’ti niccabhattavasena paricchinditvā ṭhapitadānassa. Appitavatthassāti ‘‘idaṃ buddhassa catupaccayaparibhogattha’’nti vihāraṃ netvā dinnavatthuno. Na visahatīti na sakkoti. Abhihaṭabhikkhāsaṅkhepenāti abhihaṭabhikkhānīhārena[Pg.432]. Byāmappabhāyāti samantato byāmamattāya pabhāya. Ettha ca anubyañjanānaṃ byāmappabhāya ca nippabhākaraṇaṃ antarāyoti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘candimasūriyadevabrahmānampi hī’’tiādi. Anubyañjanānaṃ byāmappabhāya ekābaddhattā vuttaṃ ‘‘anubyañjanabyāmappabhāppadesaṃ patvā’’ti. Sabbaññutaññāṇassa antarāyo nāma ñeyyadhammesu āvaraṇaṃ.

'ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တော' ဟူသည် မိုက်မှေးသော စိတ်ရှိသော၊ လွှမ်းမိုးအပ်သော စိတ်ရှိသောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'အာဝဋ္ဋိတပရိယောသာနေ အာဂမိံသု' ဟူသည် မာရ်နတ်သည် လှည့်ပတ်ပြီး၍ သွားသောအခါ နောက်မှ လာကြကုန်၏။ 'အဝိသဟတာယ' ဟူသည် မတတ်နိုင်သောကြောင့်။ 'အဘိဟဋဘိက္ခာယ' ဟူသည် ချက်ပြုတ်၍ ဆောင်ယူအပ်သော ဆွမ်းအား။ 'နိဗဒ္ဓဒါနဿ' ဟူသည် 'ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားအား လှူဒါန်းအံ့' ဟု အမြဲဆွမ်း (နိစ္စဘတ်) အားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ထားအပ်သော အလှူအား။ 'အပ္ပိတဝတ္ထဿ' ဟူသည် 'ဤဝတ္ထုပစ္စည်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပစ္စည်းလေးပါး သုံးဆောင်ခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်စေ' ဟု ကျောင်းသို့ ဆောင်ယူ၍ လှူဒါန်းအပ်သော ဝတ္ထုအား။ 'န ဝိသဟတိ' ဟူသည် မစွမ်းနိုင် (မတတ်နိုင်)။ 'အဘိဟဋဘိက္ခာသင်္ခေပေန' ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်သော ဆွမ်း၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့်။ 'ဗျာမပ္ပဘာယ' ဟူသည် ထက်ဝန်းကျင်မှ တစ်လံမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရောင်တော်ဖြင့်။ ဤ၌လည်း လက္ခဏာတော်ငယ်တို့၏ တစ်လံမျှသော အရောင်တော်ကို အရောင်မရှိအောင် ဖုံးကွယ်ခြင်းသည် အန္တရာယ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'လ၊ နေ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့၏လည်းကောင်း...' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ လက္ခဏာတော်ငယ်တို့၏ တစ်လံမျှသော အရောင်တော်နှင့် တစ်စပ်တည်းဖြစ်သောကြောင့် 'လက္ခဏာတော်ငယ်တို့၏ တစ်လံမျှသော အရောင်တော်သို့ ရောက်၍' ဟု ဆိုအပ်၏။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အန္တရာယ်မည်သည် ဉေယျတရားတို့၌ ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်း (အာဝရဏ) တည်း။

Assosi kho bhagavā udukkhalasaddanti kiṃ sayameva uppannaṃ udukkhalasaddaṃ assosīti ceti āha ‘‘patthapatthapulakaṃ koṭṭentāna’’ntiādi. Atthasañhitanti payojanasādhakaṃ. Anatthasañhiteti anatthanissite vacane. Ghātāpekkhaṃ bhummavacanaṃ. Yasmiñca yena ghāto nipphādīyati, tasseva tena ghāto kato nāma hotīti āha ‘‘maggeneva tādisassa vacanassa ghāto samucchedoti vuttaṃ hotī’’ti. Sāmiatthe vā bhummavacananti maññamāno evamāhāti daṭṭhabbaṃ. Vacanassa ca samugghāto tammūlakilesānaṃ samugghātenāti veditabbaṃ.

'မြတ်စွာဘုရားသည် မောင်းဆုံသံကို ကြားတော်မူ၏' ဟူရာ၌ အဘယ်ကြောင့် အလိုအလျောက် ဖြစ်ပေါ်သော မောင်းဆုံသံကို ကြားရသနည်း ဟု မေးသော် 'နို့ရည်ညှစ်ရာ၌ ...ထောင်းပုတ်သောသူတို့၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'အတ္ထသံဟိတံ' ဟူသည် အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်သော စကား။ 'အနတ္ထသံဟိတေ' ဟူသည် အကျိုးစီးပွားနှင့် မစပ်ယှဉ်သော စကား၌။ ဖျက်ဆီးခြင်းကို ငဲ့၍ သုံးသော သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝစန) တည်း။ အကြင်အကျိုးမရှိသော စကား၌ အကြင်မဂ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးခြင်းကို ပြီးစေတတ်၏၊ ထိုမဂ်ဖြင့်ပင် ထိုအကျိုးမရှိသော စကားကို ပယ်ဖျက်အပ်သည် မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'မဂ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုသို့သောစကား၏ ဖျက်ဆီးခြင်း (အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖြတ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် သတ္တမီဝိဘတ်ကို သာမိအနက် (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းအနက်) ၌ သုံးသည်ဟု မှတ်ယူလျက် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏ ဟု သိအပ်၏။ ထိုစကားကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖျက်ခြင်းသည် ထိုစကား၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့ကို အမြစ်ပြတ်ပယ်ရှင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Ākaroti attano anurūpatāya samariyādaṃ saparicchedaṃ phalaṃ nipphattetīti ākāro kāraṇanti āha ‘‘ākārehīti kāraṇehī’’ti. Aṭṭhuppattiyuttanti paccuppannavatthuṃ nissāya pavattaṃ. Tāya pucchāya vītikkamaṃ pākaṭaṃ katvāti ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhū’’tiādipucchāya tena bhikkhunā katavītikkamaṃ pakāsetvā, vītikkamappakāsanañca kimatthamidaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti anujānanatthaṃ.

မိမိ၏ အခြေအနေနှင့် လျော်ညီစွာ အပိုင်းအခြားနှင့်တကွ အကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် 'အာကာရ' ဟု ခေါ်သည်၊ အကြောင်းတရားဟု ဆိုလိုကြောင်း ပြသရန် 'အာကာရေဟိ' ဟူသည် အကြောင်းတို့ဖြင့်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အတ္ထုပ္ပတ္တိယုတ္တံ' ဟူသည် ပစ္စုပ္ပန်ဝတ္ထုကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုမေးခွန်းဖြင့် လွန်ကျူးမှုကို ထင်ရှားစေ၍' ဟူသည် 'ရဟန်း၊ သင်သည် အမှန်တကယ် (ဤသို့ပြုသလော)' စသော မေးခွန်းဖြင့် ထိုရဟန်း ပြုအပ်သော လွန်ကျူးမှုကို ထင်ရှားပြသ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ လွန်ကျူးမှုကို ထင်ရှားပြသခြင်းသည်လည်း 'ဤသိက္ခာပုဒ်ကို အဘယ်အကျိုးငှာ ပညတ်တော်မူသနည်း' ဟူသော မေးခွန်းအတွက် ကဲ့ရဲ့ခြင်း ကင်းဝေးစေရန် (ခွင့်ပြုရန်) ဖြစ်သည်။

Natthi kiñci vattabbanti pubbe vuttanayattā na kiñci ettha apubbaṃ vattabbamatthīti dasseti. Tenāha ‘‘pubbe vuttameva hī’’tiādi. Sādhu sādhūti idaṃ pasaṃsāyaṃ āmeḍitavacananti āha ‘‘āyasmantaṃ ānandaṃ sampahaṃsento’’ti. Dvīsu ākāresūti dhammadesanasikkhāpadapaññattisaṅkhātesu dvīsu kāraṇesu. Ekaṃ gahetvāti dhammaṃ vā desessāmāti evaṃ vuttakāraṇaṃ gahetvā. Evaṃdubbhikkheti evaṃ dukkhena labhitabbā bhikkhā etthāti evaṃdubbhikkhe kāle, dese vā. Dullabhapiṇḍeti etasseva atthadīpanaṃ. Bhājanādipariharaṇavasena bahubhaṇḍikatāya abhāvato vuttaṃ ‘‘imāya sallahukavuttitāyā’’ti. Ettakameva alaṃ yāpetunti uttari patthanābhāvato pana ‘‘iminā ca sallekhenā’’ti vuttaṃ. Dubbhikkhaṃ vijitanti ettha hi bhikkhānaṃ abhāvo dubbhikkhaṃ ‘‘nimmakkhika’’ntiādīsu viya. Bhikkhābhāvoyeva hi taṃnimittacittavighātānaṃ abhāvato bhikkhūhi [Pg.433] vijito vase vattito. Lobho vijitoti āmisahetu ratticchedavassacchedasamuṭṭhāpako loluppādopi tesaṃ nāhosīti āmisalolatāsaṅkhāto lobho vijito. Icchācāro vijitoti ‘‘āmisahetu aññamaññassa uttarimanussadhammappakāsanavasena guṇavaṇijjaṃ katvā jīvikaṃ kappessāmā’’ti evaṃ pavattaicchācārassa abhāvato yathāvutto icchācāro vijito. Cittuppādamattassapi anuppannabhāvaṃ sandhāya ‘‘cintā vā’’ti vuttaṃ. Punappunānusocanavasena pana cittapīḷāpi nāhosīti dassanatthaṃ ‘‘vighāto vā’’ti vuttaṃ.

'ပြောစရာ တစ်စုံတစ်ရာမရှိ' ဟူသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အသစ်အဆန်း ပြောစရာ တစ်စုံတစ်ရာမရှိကြောင်း ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုထားသည်။ 'သာဓု သာဓု' ဟူသော ဤစကားသည် ချီးမွမ်းခြင်း၌ ထပ်ခါတလဲလဲ ဆိုအပ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် 'အရှင်အာနန္ဒာကို အလွန်ဝမ်းမြောက်စေလျက်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အကြောင်းနှစ်ပါးတို့တွင်' ဟူသည် တရားဟောခြင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော အကြောင်းနှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်သည်။ 'တစ်ခုကို ယူ၍' ဟူသည် တရားကိုမူလည်း ဟောအံ့ ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အကြောင်းကို ယူ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤကဲ့သို့ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော ဘေး၌' ဟူသည် ဤသို့ ငြိုငြင်ပင်ပန်းစွာ ရအပ်သော ဆွမ်းရှိသော ဤအရပ်၌ (သို့မဟုတ်) ဤကာလ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဆွမ်းရခဲသော' ဟူသည် ယင်းအနက်ကိုပင် ထင်ရှားပြခြင်း ဖြစ်သည်။ သပိတ်အစရှိသော ပရိက္ခရာကို ဆောင်ရခြင်းဖြင့် များစွာသော ဘဏ္ဍာရှိသည်၏အဖြစ် မရှိသောကြောင့် 'ဤသို့ ပေါ့ပါးစွာ အသက်မွေးခြင်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဤမျှဖြင့်သာ မျှတရန် လုံလောက်၏' ဟူသည် အလွန်အကျွံ တောင့်တခြင်း မရှိသောကြောင့် 'ဤခြိုးခြံခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးမှုကို အောင်ပြီ' ဟူရာ၌ 'နိမ္မက္ခိက' စသော စကားတို့ကဲ့သို့ပင် ရဟန်းတို့အတွက် ဆွမ်းမရှိခြင်းကို 'ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း' ဟု ခေါ်သည်။ ဆွမ်းမရှိခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုဆွမ်းကို ရှာဖွေကြံစည်ရသည့် စိတ်ပင်ပန်းမှုများ မရှိတော့သဖြင့် ရဟန်းတို့သည် (ငတ်မွတ်မှုကို) အောင်နိုင်၍ မိမိတို့အလိုသို့ လိုက်စေနိုင်ခဲ့ပြီ။ 'လောဘကို အောင်ပြီ' ဟူသည် အာမိသကြောင့် ဝါပြတ်ခြင်း၊ ဝါပျက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော လောဘဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ထိုရဟန်းတို့အား မဖြစ်တော့သောကြောင့် အာမိသလောဘဟု ဆိုအပ်သော လောဘကို အောင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယုတ်မာသော အလိုရမက်ကို အောင်ပြီ' ဟူသည် အာမိသကြောင့် အချင်းချင်း ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဂုဏ်ရောင်းဂုဏ်ဝယ် ပြုလုပ်ကာ အသက်မွေးအံ့ ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ယုတ်မာသော အလိုရမက် မရှိသောကြောင့် ထိုယုတ်မာသော အလိုရမက်ကို အောင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စိတ်အကြံမျှပင် ဖြစ်မလာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'အကြံအစည် (စိန္တာ) သော်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အဖန်တလဲလဲ ပူပန်ခြင်းမရှိသည်ကို ပြလိုသောကြောင့် 'ပင်ပန်းခြင်း (ဝိဃာတ) သော်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုသည်။

Ratticchedo vāti sattāhakaraṇīyavasena gantvā bahi aruṇuṭṭhāpanavasena ratticchedo vā na kato sattāhakiccavasenapi katthaci agatattā. Sattāhakiccavasena vippavāsañhi sandhāya ratticchedoti aṭṭhakathāvohāro, tatoyeva ca vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 199) ‘‘ayaṃ panettha pāḷimuttakaratticchedavinicchayo’’ti vatvā ‘‘dhammassavanatthāya animantitena gantuṃ na vaṭṭatī’’tiādinā sattāhakaraṇīyameva vibhattaṃ. Mahāaṭṭhakathāyampi vuttaṃ ‘‘sattāhakiccena gantvā ekabhikkhunāpi ratticchedo vā na kato’’ti. Evañca katvā ratticchedo nāma sattāhakaraṇīyavasena hoti, na aññathāti ratticchedalakkhaṇañca kathitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca paccayavekallasaṅkhāte vassacchedakāraṇe sati ratticchedassapi vuttattā yattha vassacchedakāraṇaṃ labbhati, tattha sattāhakiccena gantumpi vaṭṭatīti siddhanti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ vassūpanāyikakkhandhake vassacchedādhikāre –

'ညဉ့်ပြတ်ခြင်းသော်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ သတ္တာဟကရဏီယဖြင့် သွား၍ ပြင်ပ၌ အာရုဏ်တက်စေခြင်းအားဖြင့် ညဉ့်ပြတ်ခြင်းကို တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရဟန်းမျှလည်း မပြုခဲ့ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သတ္တာဟကိစ္စဖြင့်သော်လည်း အဘယ်အရပ်သို့မျှ သွားရောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သတ္တာဟကိစ္စဖြင့် ကင်းကွာခြင်း (ဝိပ္ပဝါသ) ကို ရည်ရွယ်၍ 'ညဉ့်ပြတ်ခြင်း' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဝဿုပနာယိကခန္ဓကအဖွင့်၌ 'ဤသည်ကား ပါဠိတော်၌ မလာသော ညဉ့်ပြတ်ခြင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း' ဟု ဆို၍ 'တရားနာရန် ဖိတ်ကြားခြင်း မခံရဘဲ သွားခြင်းငှာ မအပ်' စသည်ဖြင့် သတ္တာဟကရဏီယကိုသာလျှင် ခွဲခြားဝေဖန်ထားသည်။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌လည်း 'သတ္တာဟကိစ္စဖြင့် သွား၍ တစ်ပါးသောရဟန်းမျှ ညဉ့်ပြတ်ခြင်းကို မပြုခဲ့ပေ' ဟု ဆိုထားသည်။ ဤသို့ ဖြစ်သဖြင့် ညဉ့်ပြတ်ခြင်း မည်သည်မှာ သတ္တာဟကရဏီယအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ အခြားသောနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ဟု ညဉ့်ပြတ်ခြင်း၏ လက္ခဏာကိုလည်း ပြဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း သိအပ်သည်။ ပစ္စည်းချို့တဲ့ခြင်း ဟုဆိုအပ်သော ဝါပြတ်ခြင်းအကြောင်း ရှိသောအခါ ညဉ့်ပြတ်ခြင်းကိုလည်း ဆိုအပ်သောကြောင့် အကြင်အရပ်၌ ဝါပြတ်ခြင်းအကြောင်းကို ရရှိလျှင် ထိုအရပ်၌ သတ္တာဟကိစ္စဖြင့် သွားရန်လည်း အပ်၏ဟူသော အဆုံးအဖြတ်သည် စူဠဂဏ္ဌိကျမ်းနှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိကျမ်းတို့၌ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် ဝဿုပနာယိကခန္ဓက ဝါပြတ်ခြင်းအခန်း၌ ကောင်းစွာ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။

‘‘Tena kho pana samayena aññatarasmiṃ āvāse vassūpagatānaṃ bhikkhūnaṃ gāmo corehi vuṭṭhāsi. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ. Anujānāmi, bhikkhave, yena gāmo tena gantu’’nti (mahāva. 201) –

ထိုအခါ၌ တစ်ခုသောကျောင်းတိုက်ဝယ် ဝါကပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့၏ ဆွမ်းခံရာရွာကို ဓားပြတို့သည် လုယက်ဖျက်ဆီးကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့သည် ဤအကြောင်းအရာကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားကြကုန်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ထိုရွာရှိရာ အရပ်သို့ သွားခြင်းငှာ ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟု (မိန့်တော်မူ၏။)

Ettha ‘‘sace gāmo avidūragato hoti, tattha piṇḍāya caritvā vihārameva āgantvā vasitabbaṃ. Sace dūragato, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo. Na sakkā ce hoti, tattheva sabhāgaṭṭhāne vasitabba’’nti (mahāva. aṭṭha. 201) iminā aṭṭhakathāvacanenapi saṃsandanato. Tathā hi gāme vuṭṭhite [Pg.434] bhikkhāya abhāvato vassacchedepi anāpattiṃ vadantena bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yena gāmo tena gantu’’nti (mahāva. 201) vuttattā bhikkhāya abhāvo vassacchedakāraṇaṃ. Tattha ‘‘sace dūragato, sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti (mahāva. aṭṭha. 201) idaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ vassacchedakāraṇe sati sattāhakiccena gantumpi vaṭṭatīti imamatthaṃ sādheti.

ဤ၌ 'ရွာသည် မနီးမဝေးသော အရပ်သို့ ရောက်သွားပါက ထိုရွာ၌ ဆွမ်းခံပြီးလျှင် ကျောင်းသို့ ပြန်လာ၍ နေအပ်၏။ အကယ်၍ ဝေးကွာသော အရပ်သို့ ရောက်သွားပါက ခုနစ်ရက်အပိုင်းအခြားဖြင့် အာရုဏ်တက်စေအပ်၏။ အကယ်၍ မတတ်နိုင်ပါက ထိုလျောက်ပတ်သော အရပ်၌ပင် နေအပ်၏' ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာစကားနှင့်လည်း ညီညွတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ ရွာပျက်သဖြင့် ဆွမ်းမရှိခြင်းကြောင့် ဝါပြတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ကြောင်း မိန့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားက 'ရဟန်းတို့၊ ထိုရွာရှိရာ အရပ်သို့ သွားခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဆွမ်းမရှိခြင်းသည် ဝါပြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'အကယ်၍ ဝေးကွာသောအရပ်သို့ ရောက်သွားပါက ခုနစ်ရက်အပိုင်းအခြားဖြင့် အာရုဏ်တက်စေအပ်၏' ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာစကားသည် ဝါပြတ်ခြင်းအကြောင်း ရှိသောအခါ သတ္တာဟကိစ္စဖြင့် သွားခြင်းငှာလည်း အပ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြီးမြောက်စေသည်။

Yaṃ pana vuttaṃ kenaci –

အချို့သော သူတို့သည် ဆိုအပ်သော စကားကား -

‘‘Ratticchedoti sattāhakiccaṃ sandhāya vutto, sattāhakaraṇīyena gantvā ratticchedo vā vassacchedo vā ekabhikkhunāpi na katoti vuttaṃ kira mahāaṭṭhakathāyaṃ, tasmā vassacchedassa kāraṇe sati sattāhakiccaṃ kātuṃ vaṭṭatīti eke. Vinayadharā pana na icchanti, tasmā aṭṭhakathādhippāyo vīmaṃsitabbo’’ti.

'ညဉ့်ပြတ်ခြင်းဟူသည် သတ္တာဟကိစ္စကို ရည်၍ ဆိုအပ်၏၊ သတ္တာဟကရဏီယဖြင့် သွား၍ ညဉ့်ပြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ဝါပြတ်ခြင်းကို တစ်ပါးသောရဟန်းမျှ မပြုလုပ်ခဲ့ဟု မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဝါပြတ်ခြင်းအကြောင်း ရှိသောအခါ သတ္တာဟကိစ္စကို ပြုလုပ်ရန် အပ်၏ဟု အချို့တို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ဝိနည်းဓိုရ်တို့သည်ကား ထိုသို့မလိုလားကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၏ အလိုကို စုံစမ်းအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Taṃ pana sayaṃ sammūḷhassa paresaṃ mohuppādanamattaṃ. Na hi vinayadharānaṃ anicchāya kāraṇaṃ dissati aṭṭhakathāya virujjhanato yuttiabhāvato ca. Yañhi kāraṇaṃ vassacchedepi anāpattiṃ sādheti, tasmiṃ sati vinā vassacchedaṃ sattāhakiccena gantuṃ na vaṭṭatīti kā nāma yutti. ‘‘Pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmā’’ti idaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ anurūpaparivitakkanapaadīpanaṃ, na pana visesatthaparidīpanaṃ. Tathā hi dubbhikkhatāya vassacchedakaraṇasabbhāvato purimikāya tāva vassacchedepi anāpatti. Pacchimikāyaṃ anupagantukāmatāya gamanepi natthi doso pacchimikāya vassūpanāyikadivasassa asampattabhāvato.

ထိုသို့ စုံစမ်းခြင်းသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း တွေဝေလျက် သူတစ်ပါးတို့အားလည်း တွေဝေခြင်း (မောဟ) ကို ဖြစ်စေကာမျှသာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိနည်းဓိုရ်တို့၏ အလိုမရှိခြင်း အကြောင်းရင်းသည် အဋ္ဌကထာနှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသင့်မဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မထင်ရှားပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဝါပြတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြီးမြောက်စေသော အကြောင်းရင်းရှိပါလျက်၊ ဝါမပြတ်ဘဲ သတ္တာဟကိစ္စဖြင့် သွားရန်မအပ်ဟု ဆိုခြင်းသည် အဘယ်သို့သော အကြောင်းပြချက် ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း။ 'ပစ္ဆိမဝါကို ထိုအရပ်၌ ကပ်ကုန်အံ့' ဟူသော ဤစကားသည် ထိုရဟန်းတို့၏ လျောက်ပတ်သော အကြံအစည်ကို ပြခြင်းသာ ဖြစ်သည်၊ ထူးခြားသော အနက်ကို ပြခြင်းမဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမှာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းသည် ဝါပြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ပုရိမဝါ၌ ဝါပြတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပစ္ဆိမဝါ၌ ဝါမကပ်လိုသဖြင့် သွားခြင်း၌လည်း ပြစ်မှု (အာပတ်) မရှိပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပစ္ဆိမဝါဆိုရမည့် နေ့ရက်သို့ မရောက်သေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Na kismiñci maññantīti kismiñci guṇe sambhāvanavasena na maññanti. Pakāsetvāti paṭiladdhajjhānādiguṇavasena pakāsetvā. ‘‘Pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmā’’ti vuttanayena kucchipaṭijaggane sati tathāpavattaicchācārassa aparisuddhabhāvato ājīvasuddhiyā ca abhāvato puna vāyamitvā saṃvare patiṭṭhātabbanti āha ‘‘pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāmā’’ti.

"Na kismiñci maññanti" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော ဂုဏ်ကျေးဇူး၌ အထင်ကြီးလေးစားခြင်းဖြင့် မမှတ်ထင်ကြကုန်။ "Pakāsetvā" ဟူသည်မှာ မိမိရရှိအပ်သော ဈာန်စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးအားဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြု၍။ "Pacchā sīlaṃ adhiṭṭhaheyyāma" ဟု ဆိုသည်မှာ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝမ်းကို စောင့်ရှောက်မှု (စားဝတ်နေရေး) ရှိသော် ထိုသို့ဖြစ်သော ယုတ်ညံ့သော အလိုရမက်သည် မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်မွေးမှု စင်ကြယ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ကြိုးစားအားထုတ်၍ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၌ တည်ရမည်ဖြစ်သောကြောင့် "နောင်အခါ၌ သီလကို ဆောက်တည်ကြကုန်အံ့" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Kiṃ idanti garahaṇavasena vuttaṃ. Sālitaṇḍulehi sampāditaṃ maṃsena upasittaṃ odanaṃ sālimaṃsodanaṃ. Atimaññissatīti avaññātakaraṇavasena atikkamitvā maññissati, lāmakaṃ nihīnaṃ katvā maññissatīti vuttaṃ hoti[Pg.435]. Tenāha ‘‘oññātaṃ avaññātaṃ karissatī’’ti. Heṭṭhā katvā nihīnaṃ katvā ñātaṃ oññātaṃ. Avaññātanti tasseva vevacanaṃ. Svāyanti so ayaṃ janapado. Imāya paṭipattiyāti verañjāyaṃ pūritāya sudukkarāya paṭipattiyā. Tumhe nissāyāti tumhākaṃ imaṃ appicchapaṭipadaṃ nissāya. Sabrahmacārīsaṅkhātāti chabbaggiyādayo vuttā. Tumhākaṃ antare nisīditvāti tumhākaṃ majjhe nisīditvā, tumhehi saddhiṃ nisīditvāti vuttaṃ hoti. Omānanti atimānaṃ. Atimānoyeva hettha nihīnatāya ‘‘omāna’’nti vutto, na pana hīḷetvā maññanaṃ. Tumhehi, ānanda, sappurisehi vijitaṃ sālimaṃsodanaṃ pacchimā janatā atimaññissatīti evamettha pāḷiṃ yojetvā atthaṃ vaṇṇayanti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ laddhaṃ, teneva tussitvā sālimaṃsodanapatthanāya chinnattā ca tumhehi vijitaṃ abhibhūtaṃ sālimaṃsodanaṃ pacchimā janatā tattha patthanaṃ chindituṃ asamatthatāya atimaññissatīti.

"Kiṃ idaṃ" (ဒါက ဘာလဲ) ဟူသော စကားသည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသောအားဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ သလေးဆန်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာစီရင်အပ်သော၊ အသားဖြင့် ပြွမ်းသော ထမင်းကို "သလေးသားပြွမ်းထမင်း" (Sālimaṃsodana) ဟု ခေါ်သည်။ "Atimaññissati" ဟူသည် မထီမဲ့မြင်ပြုသောအားဖြင့် ကျော်လွန်၍ ထင်မှတ်လတ္တံ့၊ ယုတ်ညံ့သော အောက်တန်းစားဟု မှတ်ထင်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "မထီမဲ့မြင် ပြုလတ္တံ့ (oññātaṃ avaññātaṃ karissatī)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ နှိမ့်ချ၍ ယုတ်ညံ့အောင်ပြုကာ သိအပ်သောအရာကို "oññāta" ဟု ခေါ်၏။ "Avaññāta" ဟူသည်မှာ ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူပုဒ်) ပင် ဖြစ်သည်။ "Svāyaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုဤဇနပုဒ်သည်။ "Imāya paṭipattiyā" ဟူသည် ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ ဖြည့်ကျင့်အပ်သော၊ အလွန်ပြုနိုင်ခဲသော အကျင့်ဖြင့်။ "Tumhe nissāya" ဟူသည် သင်တို့၏ ဤအလိုနည်းသော အကျင့်ကို အမှီပြု၍။ "Sabrahmacārīsaṅkhātā" ဟူသည် ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်း အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "Tumhākaṃ antare nisīditvā" ဟူသည် သင်တို့၏ အလယ်၌ နေ၍၊ သင်တို့နှင့် အတူ နေထိုင်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "Omāna" ဟူသည်မှာ အလွန်မောက်မာသော မာန်မူခြင်း (အတိမာန) ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ အလွန်ယုတ်ညံ့သော အဖြစ်ကြောင့် "Omāna" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှက်စနိုး ဖြစ်ခြင်းကို မဆိုလိုပါ။ "အို အာနန္ဒာ၊ သင်တို့ကဲ့သို့သော သူတော်ကောင်းတို့ အောင်နိုင်အပ်သော သလေးသားပြွမ်းထမင်းကို နောင်လာနောက်သားတို့သည် မထီမဲ့မြင် ပြုကြလတ္တံ့" ဟု ဤနေရာ၌ ပါဠိကို ညှိနှိုင်း၍ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုကြသည်။ ဤသို့ မိန့်ဆိုလိုရင်းမှာ - ရရှိသမျှသော ပစ္စည်းဖြင့်သာ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်၍ သလေးသားပြွမ်းထမင်းကို တောင့်တခြင်း ကင်းပြတ်သွားသဖြင့် သင်တို့သည် သလေးသားပြွမ်းထမင်းကို နှိပ်ကွပ် (အောင်နိုင်) အပ်ပြီ၊ နောင်လာနောက်သားတို့မူကား ထိုသားပြွမ်းထမင်း၌ တောင့်တခြင်းကို မဖြတ်တောက်နိုင်ကြသဖြင့် မထီမဲ့မြင် ပြုကြလတ္တံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Dubbhikkhakathā niṭṭhitā.

ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း (ဒုဗ္ဘိက္ခ) ဆိုင်ရာ စကားရပ် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Mahāmoggallānassa sīhanādakathā

ရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်၏ ရဲရဲတောက် ခြင်္သေ့ဟောက်သံကဲ့သို့သော စကားရပ် (သီဟနာဒကထာ)။

17. Āyasmāti vā devānaṃpiyāti vā bhadrabhavanti vā piyasamudācāro esoti āha ‘‘āyasmāti piyavacanameta’’nti. Viññujātikā hi paraṃ piyena samudācarantā ‘‘bhava’’nti vā ‘‘devānaṃpiyā’’ti vā ‘‘āyasmā’’ti vā samudācaranti, tasmā sammukhā sambodhanavasena āvusoti, tirokkhaṃ āyasmāti ayampi samudācāro. Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravasappatissavasena vuccatīti āha ‘‘garugāravasappatissādhivacanameta’’nti. Guṇamahattatāya mahāmoggallāno, na cūḷamoggallānassa atthitāyāti āha ‘‘mahā ca so guṇamahantatāyā’’ti. Pappaṭakojanti pathavīsandhārakaṃ udakaṃ āhacca ṭhite mahāpathaviyā heṭṭhimatale samuṭṭhitaṃ udakoghena ajjhotthaṭe bhūmippadese sañjātakaddamapaṭalasadisaṃ atimadhurapathavīmaṇḍaṃ. Na me taṃ assa patirūpanti taṃ anāpucchā karaṇaṃ na me anucchavikaṃ bhaveyyāti attho. Anāpucchā karontena ca yathā bhagavā icchiticchitaṃ kiñci anāpucchā karoti, evamahampīti bhagavatā samānaṃ katvā attānaṃ mānena kataṃ viya bhavissatīti [Pg.436] āha ‘‘yugaggāho viya bhagavatā saddhiṃ kato bhaveyyā’’ti. Parena hi saddhiṃ attānaṃ yugaṃ yugaḷaṃ samānaṃ katvā gāho, tassa mama vā ko visesoti gahaṇaṃ yugaggāho.

၁၇. "Āyasmā" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Devānampiya" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Bhadrabhante" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် ချစ်ခင်ရင်းနှီးစွာ ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် "Āyasmā ဟူသည် ချစ်ခင်သဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပညာရှိတို့သည် သူတပါးကို ချစ်ခင်စွာ ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်လတ်သော် "Bhavanta" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Devānampiya" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "Āyasmā" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မျက်မှောက်၌ ခေါ်ဝေါ်သောအားဖြင့် "Āvuso (ငါ့ရှင်)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မျက်ကွယ်၌ "Āyasmā" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည်လည်း ထုံးစံပင် ဖြစ်သည်။ ထိုချစ်စဖွယ် ခေါ်ဝေါ်သံကို လေးစားရိုသေမှု အပြည့်ဖြင့် သုံးစွဲအပ်သောကြောင့် "ဂါရဝတရား လေးမြတ်မှု ရှိစွာဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဂုဏ်တော်ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် "မဟာမောဂ္ဂလာန်" ဟု ခေါ်သည်ဖြစ်၍ "စူဠမောဂ္ဂလာန်" ရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပါ၊ ထို့ကြောင့် "ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် မဟာ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "Pappaṭakoja" (ပပ္ပဋကသဏ္ဌာန် မြေဆီ) ဟူသည်မှာ မြေထုကို ခံဆောင်သော ရေထုကို ထိစပ်၍ တည်သော မဟာပထဝီမြေကြီး၏ အောက်ခြေ၌ ပေါ်ထွန်းသော၊ ရေအယဉ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော မြေအရပ်၌ ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်းသော ညွှန်ပြာနှင့်တူသော အလွန်ချိုမြိန်လှသော "မြေဆီလွှာ" (ပထဝီမဏ္ဍ) ဖြစ်သည်။ "Na me taṃ assa patirūpaṃ" ဟူသည် ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားအား မလျှောက်ထားဘဲ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ငါ့အား လျောက်ပတ်သည် မဟုတ်ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ မပန်ကြားဘဲ ပြုလုပ်ပါက မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအလိုရှိသမျှသော အမှုကို မည်သူ့ကိုမျှ မပန်ကြားဘဲ ပြုတော်မူသကဲ့သို့ ငါသည်လည်း ထိုသို့ပြုပါလျှင် မြတ်စွာဘုရားနှင့် မိမိကိုယ်ကို တန်းတူထား၍ မာန်မူကာ ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ယူဆသောကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားနှင့် တန်းတူ ယှဉ်ပြိုင်ရာ (ယုဂဂ္ဂါဟ) ကျရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သူတပါးနှင့် မိမိကိုယ်ကို ထမ်းပိုး (သို့မဟုတ်) အစုံတူပြု၍ တန်းတူယူဆခြင်း၊ "ငါနှင့် သူ မည်သို့ ထူးခြားသနည်း" ဟု ထင်မှတ်ခြင်းကို "ယုဂဂ္ဂါဟ" (တန်းတူယှဉ်ပြိုင်ခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။

Sampannanti sampattiyuttaṃ. Sā panettha rasasampatti adhippetā sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato. Tenāha ‘‘sampannanti madhuraṃ sādurasanti attho’’ti. Tividhañhi sampannaṃ paripuṇṇasamaṅgīmadhuravasena. Tattha –

"Sampanna" ဟူသည် (ချိုမြိန်သော) အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြသော်လည်း အထူးသဖြင့် အရသာ ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ ယူလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "Sampanna ဟူသည် ချိုမြိန်ကောင်းမွန်သော အရသာရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ပြည့်စုံခြင်း (Sampanna) သည် (၁) ပြည့်စုံခြင်း (Paripuṇṇa)၊ (၂) အညီအမျှ ရောက်ရှိခြင်း (Samaṅgī)၊ (၃) ချိုမြိန်သော အရသာ ရှိခြင်း (Madhura) အားဖြင့် သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင်—

‘‘Sampannaṃ sālikedāraṃ, suvā bhuñjanti kosiya;

Paṭivedemi te brahme, na ne vāretumussahe’’ti. (jā. 1.14.1) –

"အို ကောသိယ၊ အောင်မြင်ဖြစ်ထွန်းသော သလေးလယ်ကွင်းကို ကျေးသားတို့သည် စားသုံးကြကုန်၏။ အို ဗြဟ္မဏ၊ သင်အား ငါကြားသိစေအပ်၏၊ ထိုကျေးတို့ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ငါမစွမ်းနိုင်ပါ" ဟူသော ဂါထာ၌လာသော "Sampanna" သည်—

Idaṃ paripuṇṇasampannaṃ nāma. Paripuṇṇampi hi samantato pannaṃ pattanti sampannanti vuccati. ‘‘Iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto upagato samupagato sampanno samannāgato’’ti (vibha. 511) idaṃ samaṅgīsampannaṃ nāma. Samaṅgīpi hi sammadeva panno gato upagatoti sampannoti vuccati. ‘‘Tatrassa rukkho sampannaphalo ca upapannaphalo cā’’ti (ma. ni. 2.48) idaṃ madhurasampannaṃ nāma. Tattha madhurasampannaṃ idhādhippetanti veditabbaṃ. Upapannaphaloti bahuphalo. Assāti pathaviyā heṭṭhimatalassa. Opammanidassanatthanti upamāya nidassanatthaṃ. Anīḷakanti niddosaṃ. Niddosatā cettha makkhikādirahitatāyāti āha ‘‘nimmakkhika’’ntiādi. Natthi ettha makkhikāti nimmakkhikaṃ. Makkhikāsaddena cettha makkhikaṇḍakampi sāmaññato gahitanti vadanti. Teneva tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ ‘‘nimmakkhikanti imassevatthaṃ pakāsetuṃ nimmakkhikaṇḍakanti vuttaṃ, makkhikāhi tāsaṃ aṇḍakehi ca virahitanti attho’’ti. Ayaṃ panettha amhākaṃ khanti ‘‘makkhikānaṃ aṇḍāni makkhikaṇḍāni, natthi ettha makkhikaṇḍānīti nimmakkhikaṇḍanti. Iminā makkhikānaṃ aṇḍehi rahitatā vuttā, ‘nimmakkhika’nti iminā pana makkhikānaṃyeva abhāvo vutto’’ti. Etaṃ kira madhūti khuddakamakkhikāhi katamadhu. Sabbamadhūhīti mahāmakkhikabhamaramakkhikādikatehi. Agganti uttamaṃ. Seṭṭhanti pasatthatamaṃ. Surasanti sobhanarasaṃ. Ojavantanti accantamojasampannaṃ.

"Paripuṇṇa-sampanna" (အပြည့်အစုံ ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ အလုံးစုံသော အင်္ဂါရပ်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာ ရောက်ရှိပြည့်စုံခြင်းကြောင့် "Sampanna" ဟု ခေါ်သည်။ "ဤပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာ ကပ်ရောက်၏၊ ကောင်းစွာ ရောက်ရှိ၏..." ဟူသော ဝိဘင်းပါဠိ၌လာသော "Sampanna" သည် "Samaṅgī-sampanna" (အညီအမျှ ရောက်ရှိပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ တညီတညွတ်တည်း ကောင်းစွာ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် "Sampanna" ဟု ခေါ်သည်။ "ထိုတောအုပ်၌ သစ်ပင်သည် ကောင်းသော အသီးရှိ၏၊ များစွာသော အသီးရှိ၏" ဟူသော မဇ္ဈိမနိကာယ်လာ စကား၌ "Sampanna" သည် "Madhura-sampanna" (ချိုမြိန်သော အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ ဤကျမ်းစာ၌ ချိုမြိန်သော အရသာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ ယူလိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "Upapannaphalo" ဟူသည် များစွာသော အသီးရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "Assa" ဟူသည် မဟာပထဝီမြေကြီး၏ အောက်ခြေမြေမျက်နှာပြင်၏။ "Opammanidassanatthaṃ" ဟူသည် ဥပမာကို ပြသရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ "Anīḷakaṃ" ဟူသည် အပြစ်ကင်းစင်သော။ ဤနေရာ၌ အပြစ်ကင်းစင်ခြင်းသည် ယင်စသည်တို့ ကင်းစင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "Nimmakkhika" (ယင်မရှိသော) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ ယင်ကောင်များ မရှိသောကြောင့် "Nimmakkhika" မည်၏။ "မက္ခိက" (ယင်) သဒ္ဒါဖြင့် ယင်၏ဥ (ပျားလပို့) ကိုလည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ယူအပ်၏ဟု ဆိုကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂန္ထိပဒသုံးမျိုးလုံး၌ "Nimmakkhika ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် Nimmakkhikaṇḍaka (ယင်ဥမရှိသော) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ယင်ကောင်များလည်းကောင်း၊ ယင်ဥများလည်းကောင်း ကင်းစင်ခြင်းဟု အနက်ရ၏" ဟု ဆိုသည်။ ဤနေရာ၌ ငါတို့၏ သဘောတူယူဆချက် (ခန္တိ) ကား "ယင်တို့၏ ဥသည် မက္ခိကဏ္ဍ မည်၏၊ ဤနေရာ၌ ထိုယင်ဥများ မရှိခြင်းကြောင့် Nimmakkhikaṇḍaka မည်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤ "Nimmakkhikaṇḍaka" ပုဒ်ဖြင့် ယင်ဥများ ကင်းစင်ကြောင်းကို ပြ၍၊ "Nimmakkhika" ပုဒ်ဖြင့် ယင်ကောင်များ မရှိခြင်းကို ပြသည်။ "Etaṃ kira madhu" ဟူသည်မှာ သာမန် ပျားငယ်ကလေးများ ပြုလုပ်အပ်သော ပျားရည် ဖြစ်သည်။ "Sabbamadhūhi" ဟူသည် ပျားကြီး၊ ပျားထုပ်၊ ပိတုန်း စသည်တို့ ပြုလုပ်အပ်သော ပျားရည်အားလုံးထက်။ "Aggaṃ" ဟူသည် အလွန်မွန်မြတ်သော။ "Seṭṭhaṃ" ဟူသည် အထူးချီးမွမ်းအပ်သော။ "Surasaṃ" ဟူသည် ကောင်းသော အရသာရှိသော။ "Ojavantaṃ" ဟူသည် စင်စစ် ဩဇာနှင့် ပြည့်စုံသော။

Āyācanavacanametanti iminā sampaṭicchanasampahaṃsanādiatthaṃ nivatteti. Ekaṃ hatthanti ekaṃ pāṇitalaṃ. ‘‘Abhinimminissāmī’’ti vuttamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘pathavīsadisaṃ karissāmī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ nu kho pathavī, udāhu na ayanti iminā [Pg.437] nimmitapathaviyā pakatipathaviyā ca sandissamānattā ‘‘esā nu kho amhākaṃ pathavī, udāhu aññā’’ti uppajjamānakukkuccaṃ dasseti. Nibaddhavipulāgamo gāmo nigamo, pavattitamahāāyo mahāgāmoti vuttaṃ hoti. Na vā esa vipallāsoti pubbapakkhaṃ nidasseti. Kasmā panesa vipallāso na hotīti āha ‘‘acinteyyo hi iddhimato iddhivisayo’’ti. Iddhibaleneva tesaṃ sattānaṃ tādiso vipallāso na bhavissatīti adhippāyo. Idāni aññathā vipallāsappaṭilābhaṃ dassento āha ‘‘evaṃ panā’’tiādi. Garahantāti sammukhā garahantā. Upavadantāti parammukhā akkosantā.

“ဤသည်ကား တောင်းပန်သောစကားတည်း” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝန်ခံခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်စေခြင်း စသော အနက်ကို တားမြစ်၏။ “တစ်ခုသော လက်ဝါး” ဟူသည် တစ်ခုသော လက်ဝါးအပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဖန်ဆင်းအံ့” ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေရန် “မြေနှင့်တူအောင် ပြုအံ့” ဟု ဆိုသည်။ “ဤသည်ကား မြေလော သို့မဟုတ် မြေမဟုတ်သလော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော မြေနှင့် ပကတိမြေတို့၏ ထင်ရှားစွာ တူညီနေခြင်းကြောင့် “ဤမြေသည် ငါတို့၏ မြေလော သို့မဟုတ် အခြားမြေလော” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော သံသယ (ကုက္ကုစ္စ) ကို ပြ၏။ စဉ်ဆက်မပြတ် ကြီးပွားတိုးတက်သော ရွာကို နိဂုံးဟု ဆိုအပ်၏၊ ကြီးစွာသော ဝင်ငွေထွက်ငွေရှိသော ရွာကြီးကို “မဟာဂါမ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤဖောက်ပြန်မှု (ဝိပ္ပလ္လာသ) သည် မဖြစ်သည်မဟုတ်” ဟူသော စကားဖြင့် ရှေးဦးဖက် (ပုဗ္ဗပက္ခ) ကို ပြ၏။ “အဘယ်ကြောင့် ထိုဖောက်ပြန်မှုသည် မဖြစ်သနည်း” ဟု မေးခဲ့သော် “တန်ခိုးရှင်၏ တန်ခိုးအာနုဘော် (ဣဒ္ဓိဝိသယ) သည် မကြံစည်အပ် (အစိန္တေယျ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း” ဟု ဆို၏။ တန်ခိုးတော်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုသတ္တဝါတို့အား ထိုသို့သဘောရှိသော ဖောက်ပြန်မှု မဖြစ်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ တစ်မျိုးတစ်ဖုံအားဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုကို ရရှိခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “ဧဝံ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဂရဟန္တာ” ဟူသည် မျက်မှောက်၌ ကဲ့ရဲ့သောသူတို့တည်း။ “ဥပဝဒန္တာ” ဟူသည် မျက်ကွယ်၌ ကဲ့ရဲ့ဆဲရေးသောသူတို့တည်း။

Nanu ca uttarakuruṃ piṇḍāya gamanaṃ paṭisedhetvā vipallāsampi sattā paṭilabheyyunti kāraṇaṃ na vuttaṃ, tasmā kimettha kāraṇanti āha ‘‘tattha kiñcāpī’’tiādi. Yadipi na vuttaṃ, tathāpi ‘‘vipallāsampi sattā paṭilabheyyu’’nti pubbe adhikatattā teneva kāraṇena piṇḍāya uttarakurugamanampi bhagavatā paṭisiddhanti viññāyati, tasmā tadeva kāraṇaṃ idhāpi gahetabbanti dassento āha ‘‘pubbe vuttanayeneva gahetabba’’nti. Vipallāsampi sattā paṭilabheyyunti idaṃ idha avuttampi ānetvā sambandhitabbanti adhippāyo. Atthopi cassa vuttasadisameva veditabboti. ‘‘Evaṃ pana vipallāsaṃ paṭilabheyyu’’ntiādinā pacchā vuttameva atthavikappaṃ sandhāya vadati. Yaṃ pana tattha vuttaṃ ‘‘te guṇe nibbattetvā dubbhikkhakāle pathaviṃ parivattetvā pappaṭakojaṃ paribhuñjiṃsū’’ti, taṃ apanetvā te guṇe nibbattetvā dubbhikkhakāle uttarakuruṃ gantvā piṇḍāya caritvā paribhuñjiṃsūti evamettha yojanā kātabbā. Ekena padavītihārenāti ettha padassa vītiharaṇaṃ nikkhipanaṃ padavītihāro, padanikkhepo, tasmā ekena padanikkhepenāti vuttaṃ hoti. Ekena padavītihārena atikkamitabbaṭṭhānañca samagamanena dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ, tasmā. Mātikāmattaṃ adhiṭṭhahitvāti muṭṭhiratanappamāṇaṃ mātikāmattaṃ adhiṭṭhāyāti attho.

“မြောက်ကျွန်းသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ သွားခြင်းကို တားမြစ်၍ သတ္တဝါတို့သည် ဖောက်ပြန်မှုကို ရရှိကုန်အံ့” ဟူသော အကြောင်းကို မဆို၊ “ထို့ကြောင့် ဤ၌ အကြောင်းကား အဘယ်နည်း” ဟု မေးခဲ့သော် “ထိုအကြောင်း၌ စင်စစ်သော်လည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ မဆိုသော်လည်း “သတ္တဝါတို့သည် ဖောက်ပြန်မှုကို ရရှိကုန်အံ့” ဟု ရှေး၌ ရအပ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် မြောက်ကျွန်းသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ သွားခြင်းကိုလည်း မြတ်စွာဘုရား တားမြစ်တော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းကိုပင် ဤ၌လည်း ယူအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်လျှင် ယူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “သတ္တဝါတို့သည် ဖောက်ပြန်မှုကို ရရှိကုန်အံ့” ဟူသော ဤစကားကို ဤ၌ မဆိုသော်လည်း ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အနက်သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူစွာသာ သိအပ်၏။ “ဤသို့လျှင် ဖောက်ပြန်မှုကို ရရှိကုန်အံ့” အစရှိသည်ဖြင့် နောက်မှ ဆိုအပ်သော အနက်အထူးကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ထို (အဋ္ဌကထာ) ပါဌ်၌ “ထိုရဟန်းတို့သည် ဂုဏ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသောအခါ၌ မြေကို မှောက်လှန်၍ မြေလွှာအရသာကို စားသုံးကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ဖယ်ရှား၍ “ထိုရဟန်းတို့သည် (တန်ခိုး) ဂုဏ်တို့ကို ဖြစ်စေ၍ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသောအခါ၌ မြောက်ကျွန်းသို့ သွား၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ကာ စားသုံးကြကုန်၏” ဟု ဤသို့ ဤ၌ စပ်တွဲ (ယောဇနာ) အပ်၏။ “ခြေလှမ်း တစ်လှမ်းဖြင့်” ဟူသော ဤစကား၌ ခြေလှမ်းလှမ်းခြင်း၊ ချခြင်းသည် “ပဒဝီတိဟာရ” (ခြေတစ်လှမ်းလှမ်းခြင်း) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ခြေတစ်လှမ်း ချခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုခြေလှမ်း တစ်လှမ်းဖြင့် ကျော်လွန်အပ်သော အရပ်သည်လည်း အတူတကွ သွားရာ၌ ခြေနှစ်ဖက်၏ အကြားတွင် လက်သီးဆုပ်တစ်တောင် (မုဋ္ဌိရတန) ခန့် အတိုင်းအရှည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “မြောင်းငယ်မျှကို အဓိဋ္ဌာန်၍” ဟု ဆိုရာ၌ လက်သီးဆုပ်တစ်တောင်ခန့် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မြောင်းငယ်မျှကို အဓိဋ္ဌာန်၍ဟု အနက်ရ၏။

Niṭṭhitā mahāmoggallānassa sīhanādakathā.

အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်၏ ရဲရဲတောက် စကားပြောကြားခြင်း (သီဟနာဒကထာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Vinayapaññattiyācanakathā

ဝိနည်းပညတ်တော်မူရန် တောင်းပန်ခြင်းစကား (ဝိနယပညတ္တိယာစနကထာ)။

18. Vinayapaññattiyāti [Pg.438] pubbe apaññattasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. Thero hi paññattasikkhāpadāni ṭhapetvā idāni paññapetabbasikkhāpadāni pātimokkhuddesañca sandhāya ‘‘etassa bhagavā kālo, etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya, uddiseyya pātimokkha’’nti (pārā. 21) āha. Bhagavatāpi –

၁၈. “ဝိနယပညတ္တိယာ” ဟူသည် ရှေး၌ မပညတ်ရသေးသော သိက္ခာပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည် ပညတ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ချန်ထား၍ ယခုအခါ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပါတိမောက် ပြသခြင်း (ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသ) ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ “မြတ်စွာဘုရား... ယခုအခါသည် မြတ်စွာဘုရား သာဝကတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူရန်၊ ပါတိမောက် ပြသတော်မူရန် အချိန်တန်ပါပြီ” ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း -

‘‘Ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo, yena pubbe appatarāni ceva sikkhāpadāni ahesuṃ, bahutarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahiṃsu. Ko pana, bhante, hetu, ko paccayo, yena etarahi bahutarāni ceva sikkhāpadāni honti, appatarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahantīti. Evametaṃ, bhaddāli, hoti, sattesu hāyamānesu saddhamme antaradhāyamāne bahutarāni ceva sikkhāpadāni honti, appatarā ca bhikkhū aññāya saṇṭhahantīti. Na tāva, bhaddāli, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti, yāva na idhekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā saṅghe pātubhavantī’’ti –

“အရှင်ဘုရား... ရှေး၌ သိက္ခာပုဒ်တို့သည် နည်းပါးကုန်လျက် ရဟန်းတို့သည် တရားထူး (အရဟတ္တဖိုလ်) ၌ ကောင်းစွာ တည်ကြကုန်၏။ အရှင်ဘုရား... ယခုအခါ သိက္ခာပုဒ်တို့သည် များပြားပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းတို့သည် နည်းပါးစွာသာ တရားထူး၌ တည်ကြကုန်သနည်း ဟူသော အကြောင်းရင်းကား အဘယ်နည်း၊ အထောက်အပံ့ကား အဘယ်နည်း။ ဘဒ္ဒါလိ... သတ္တဝါတို့သည် ဆုတ်ယုတ်ကုန်လတ်သော်၊ သဒ္ဓမ္မတရား ကွယ်ပျောက်လတ်သော် သိက္ခာပုဒ်တို့သည် များပြားကုန်၍ တရားထူး၌ တည်သောရဟန်းတို့သည် နည်းပါးကုန်၏။ ဘဒ္ဒါလိ... သံဃာ့အပေါင်း၌ အာသဝေါတရား၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားအချို့ မထင်ရှားသမျှ ကာလပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝကတို့အား သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်သေးပေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Imasmiṃ bhaddālisutte (ma. ni. 2.145) viya ekaccesu paññattesupi tato paraṃ paññapetabbāni sandhāya ‘‘na tāva, sāriputta, satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetī’’ti vuttaṃ. Idheva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti, na ca vaṭṭatī’’ti vacanaṃ ‘‘ratticchedo vā vassacchedo vā na kato’’ti vacanañca pubbe paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Sesasikkhāpadānañceva pātimokkhuddesassa ca therassa āyācanena paññattattā ‘‘mūlato pabhuti nidānaṃ dassetu’’nti āha. Rahogatassāti raho janavivittaṃ ṭhānaṃ upagatassa. Tena gaṇasaṅgaṇikābhāvena therassa kāyavivekamāha. Paṭisallīnassāti nānārammaṇacārato cittassa nivattiyā paṭi sammadeva nilīnassa tattha avisaṭacittassa. Tena cittasaṅgaṇikābhāvenassa pubbabhāgiyaṃ cittavivekamāha. Ciranti kālāpekkhaṃ accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Cirāti cirakālayuttā ṭhiti abhedena vuttā.

ဤဘဒ္ဒါလိသုတ်၌ ကဲ့သို့ အချို့သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်ပြီးသော်လည်း ထိုမှတစ်ပါး နောင်အခါ ပညတ်အပ်သည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “သာရိပုတ္တရာ... မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝကတို့အား သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်သေးပေ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအဋ္ဌကထာ၌ပင် “ကိုယ်တိုင် ချက်ခြင်းသည်လည်း ရဟန်းတို့အား မလျောက်ပတ်၊ မအပ်လည်း မအပ်” ဟူသော စကားကိုလည်းကောင်း၊ “ညဉ့်လွန်ခြင်း သို့မဟုတ် ဝါလွန်ခြင်းကို မပြုအပ်” ဟူသော စကားကိုလည်းကောင်း ရှေး၌ ပညတ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ တည်ရှိခြင်း၌ သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) ဟု မှတ်အပ်၏။ ကျန်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပါတိမောက် ပြသခြင်းကိုလည်းကောင်း မထေရ်၏ တောင်းပန်ခြင်းကြောင့် ပညတ်တော်မူအပ်သောကြောင့် “အစမှစ၍ အကြောင်းရင်းကို ပြခြင်းငှာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရဟောဂတဿ” ဟူသည် လူဆိတ်ငြိမ်ရာ အရပ်သို့ ကပ်ရောက်သောသူအား ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောမွေ့လျော်ခြင်း မရှိသဖြင့် မထေရ်၏ ကာယဝိဝေက (ကိုယ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ကို ဆိုသည်။ “ပဋိသလ္လီနဿ” ဟူသည် အထူးထူးသော အာရုံ၌ ကျင်လည်ခြင်းမှ စိတ်ကို တားမြစ်၍ ကောင်းစွာ ကိန်းဝပ်သော၊ ထိုအာရုံ၌ စိတ်မပျံ့လွင့်သောသူအား ဆိုလိုသည်။ ထိုစိတ်၏ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ခြင်း မရှိသဖြင့် ထိုမထေရ်၏ ရှေးဦးကိစ္စဖြစ်သော စိတ္တဝိဝေက (စိတ်ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း) ကို ဆိုသည်။ “စိရံ” ဟူသည် ကာလကို မျှော်ကိုးသော အစဉ်မပြတ် ဆက်စပ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) ၌ သုံးသော ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) တည်း။ “စိရံ” ဟူသည် ကြာမြင့်သော ကာလနှင့် ယှဉ်သော တည်တံ့ခြင်းကို အထူးမပြုဘဲ ဆိုလိုသည်။

Etaṃ [Pg.439] na sakkotīti etaṃ vinicchinituṃ na sakkoti. Aṭṭhakathāyaṃ vuttanayaṃ dassetvā idāni theravādaṃ dassento āha ‘‘mahāpadumatthero panā’’tiādi. Aṭṭhakathāyampi ‘‘na sakkotī’’ti idaṃ yasmā jānamānopi sammadeva paricchindituṃ na sakkoti, tasmā vuttanti vadanti. Soḷasavidhāya paññāya matthakaṃ pattassāti majjhimanikāye anupadasuttantadesanāya (ma. ni. 3.93) –

“ဤသို့ မတတ်နိုင်” ဟူသည် ဤအချက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းကို ပြသ၍ ယခုအခါ မထေရ်တို့၏ အယူဝါဒ (ထေရဝါဒ) ကို ပြလိုသဖြင့် “မဟာပဒုမမထေရ်သည်ကား” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း “မတတ်နိုင်” ဟူသော ဤစကားသည် သိရှိပါသော်လည်း ကောင်းစွာ ပိုင်းခြား၍ မဆုံးဖြတ်နိုင်သောကြောင့် ဆိုအပ်သည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ “တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပညာ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော” ဟူသည် မဇ္ဈိမနိကာယ် အနုပဒသုတ် ဒေသနာတော်၌ -

‘‘Mahāpañño bhikkhave sāriputto, puthupañño bhikkhave sāriputto, hāsapañño bhikkhave sāriputto, javanapañño bhikkhave sāriputto, tikkhapañño bhikkhave sāriputto, nibbedhikapañño bhikkhave sāriputto’’ti –

“ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် ပညာကြီး၏။ ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် ပညာကျယ်ပြန့်၏။ ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် ရွှင်လန်းသော ပညာရှိ၏။ ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် လျင်မြန်သော ပညာရှိ၏။ ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် ထက်မြက်သော ပညာရှိ၏။ ရဟန်းတို့... သာရိပုတ္တရာသည် ဖောက်ထွင်းနိုင်သော ပညာရှိ၏” ဟု လာရှိသည်နှင့်အညီ -

Evamāgatā mahāpaññādikā cha, tasmiṃyeva sutte āgatā navānupubbavihārasamāpattipaññā, arahattamaggapaññāti imāsaṃ soḷasappabhedānaṃ paññānaṃ sāvakavisaye ukkaṭṭhakoṭippattassa.

ဤသို့ လာရှိကုန်သော မဟာပညာ အစရှိသော ပညာခြောက်ပါးတို့လည်းကောင်း၊ ထိုသုတ်၌ပင် လာရှိကုန်သော အနုပုဗ္ဗဝိဟာရသမာပတ် ပညာကိုးပါးနှင့် အရဟတ္တမဂ်ပညာတို့လည်းကောင်း ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားရှိကုန်သော ပညာတို့တွင် သာဝကအရာ၌ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော (အရှင်သာရိပုတ္တရာကို ရည်ညွှန်းသည်)။

Kasmā panettha bhagavā vipassīādīnaṃ sattannaṃyeva buddhānaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāciraṭṭhitikabhāvaṃ kathesi, na buddhavaṃsadesanāyaṃ viya pañcavīsatiyā buddhānaṃ, tato vā pana bhiyyoti? Yesaṃ sammāsambuddhānaṃ paṭivedhasāsanaṃ ekaṃsato nicchayena ajjāpi dharati, na antarahitaṃ, te eva kittento vipassīādīnaṃyeva bhagavantānaṃ brahmacariyassa ciraṭṭhitikāciraṭṭhitikabhāvaṃ idha kathesi. Tesaṃyeva hi sāvakā tadā ceva etarahi ca suddhāvāsabhūmiyaṃ ṭhitā, na aññesaṃ parinibbutattā. Siddhatthatissaphussānaṃ kira buddhānaṃ sāvakā suddhāvāsesu uppannā uppattisamanantarameva imasmiṃ sāsane upakādayo viya arahattaṃ adhigantvā na cirasseva parinibbāyiṃsu, na tattha tattha sāvakā yāvatāyukaṃ aṭṭhaṃsūti vadanti. Apubbācarimaniyamo pana aparāparaṃ saṃsaraṇakasattāvāsavasena ekissā lokadhātuyā icchitoti na tenetaṃ virujjhatīti daṭṭhabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပဿီအစရှိသော ခုနစ်ဆူသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် ရှည်ကြာစွာတည်ခြင်းနှင့် မတည်ခြင်းအဖြစ်ကိုသာ ဟောတော်မူသနည်း၊ ဗုဒ္ဓဝင်ဒေသနာတော်၌ကဲ့သို့ နှစ်ကျိပ်ငါးဆူသော ဘုရားရှင်တို့၏ သို့မဟုတ် ထိုထက်မကသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် တည်ခြင်း မတည်ခြင်းအဖြစ်ကို အဘယ်ကြောင့် မဟောတော်မူသနည်း။ အကြင်မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓသာသနာတော်သည် စင်စစ် ဧကန်အမှန် ယနေ့တိုင်အောင် တည်ရှိနေသေး၏၊ ကွယ်ပျောက်ခြင်းမရှိသေး၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့ကိုသာလျှင် ထုတ်ဖော်ချီးကျူးလျက် ဝိပဿီအစရှိသော မြတ်စွာဘုရားတို့၏သာလျှင် သာသနာတော် ရှည်ကြာစွာတည်ခြင်း၊ မတည်ခြင်းအဖြစ်ကို ဤသုတ်၌ ဟောတော်မူ၏။ ထိုဘုရားရှင်တို့၏ တပည့်သာဝကတို့သည်သာလျှင် ထိုစဉ်အခါကသော်လည်းကောင်း၊ ယခုအခါ၌သော်လည်းကောင်း သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ တည်ရှိနေကြကုန်၏၊ အခြားသော ဘုရားရှင်တို့၏ တပည့်သာဝကတို့သည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကုန်သောကြောင့် မတည်ရှိကြတော့ပေ။ သိဒ္ဓတ္ထ၊ တိဿ၊ ဖုဿ ဟု အမည်ရှိကုန်သော ဘုရားရှင်တို့၏ တပည့်သာဝကတို့သည် သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဖြစ်ကုန်သည်ရှိသော် ဖြစ်ပြီးသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ဤသာသနာတော်၌ ဥပကအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကဲ့သို့ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရရှိ၍ မကြာမြင့်မီပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကုန်၏၊ ထိုဘုံ၌ အသက်အတိုင်း မတည်ရှိကြကုန်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မရှေ့မနှောင်း အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းဟူသော စည်းကမ်းသည်ကား အဖန်ဖန် တလဲလဲ သံသရာလည်နေသော သတ္တဝါတို့၏ အနေအထားဖြင့် တစ်ခုသော လောကဓာတ်၌သာ အလိုရှိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုစကားသည် မဆန့်ကျင်ဟု မှတ်အပ်၏။

19. Asādhāraṇo hetu, sādhāraṇo paccayoti evamādivibhāgena idha payojanaṃ natthi, vipassīādīnaṃ pana brahmacariyassa aciraṭṭhitikatāya ciraṭṭhitikatāya ca kāraṇapucchāparattā codanāyāti āha ‘‘hetu paccayoti ubhayametaṃ kāraṇādhivacana’’nti. Hinoti tena [Pg.440] phalanti hetūti karaṇasādhanoyaṃ hetusaddoti āha ‘‘tena tassa phala’’ntiādi. Kattusādhanopi hetusaddo no na yujjati hinoti phalassa hetubhāvaṃ upagacchatīti hetūti. Taṃ paṭicca eti pavattatīti taṃ kāraṇaṃ paṭicca tassa phalaṃ eti pavattati nibbattatīti attho.

၁၉. ဤနေရာ၌ 'အသာဓာရဏဟေတု၊ သာဓာရဏပစ္စယ' စသည်ဖြင့် ခွဲခြားပြခြင်းဖြင့် အကျိုးမရှိပေ။ သို့သော် ဝိပဿီအစရှိသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် ရှည်ကြာစွာမတည်ခြင်းနှင့် တည်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းကို မေးမြန်းလိုသောကြောင့် စောဒနာခြင်းဖြစ်သဖြင့် 'ဟေတု၊ ပစ္စယ ဟူသော ဤနှစ်ပါးစုံသည် အကြောင်း၏ အမည်များဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ထိုအကြောင်းဖြင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟူသော ဝိဂြိုဟ်အရ ဤဟေတုသဒ္ဒါသည် ကရဏသာဓနဖြစ်သောကြောင့် 'ထိုအကြောင်းဖြင့် ထိုအကြောင်း၏ အကျိုးသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဟေတုသဒ္ဒါသည် ကတ္တုသာဓန ဖြစ်သော်လည်း မသင့်သည်မဟုတ်ပါ၊ 'အကျိုးတရား၏ အကြောင်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်တတ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် ဟေတုမည်၏။ 'ထိုအကြောင်းကို အမှီပြု၍ အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟူသည်မှာ ထိုအကြောင်းရင်းကို အမှီပြု၍ ယင်း၏အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်ပွားစီးလာတတ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။

Kilāsuno ahesunti appossukkā ahesuṃ, nirussāhā ahesunti attho. Sā pana nirussāhatā na ālasiyavasenāti āha ‘‘na ālasiyakilāsuno’’ti, ālasiyavasena kilāsuno nāhesunti attho. Tattha kāraṇamāha ‘‘na hī’’tiādi. Ālasiyaṃ vāti iminā thinamiddhavasappavattānaṃ akusalānaṃ abhāvamāha. Osannavīriyatā vāti iminā pana ‘‘ālasiyābhāvepi antamaso annabhāranesādānampi sakkaccaṃyeva dhammaṃ desetī’’ti vacanato yassa kassacipi dhammadesanāya nirussāhatā natthīti dīpeti sabbesaṃ samakeneva ussāhena dhammadesanāya pavattanato. Tenāha ‘‘buddhā hī’’tiādi. Osannavīriyāti ohīnavīriyā, appossukkāti attho. Ussannavīriyāti adhikavīriyā, mahussāhāti attho. Vegenāti javena. Dhamme garu etesanti dhammagaruno. Dhamme gāravametesanti dhammagāravā. Vipassissa bhagavato kāle asīti vassasahassāni āyuppamāṇaṃ sikhissa sattati vassasahassāni, vessabhussa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇanti āha ‘‘tesaṃ kira kāle dīghāyukā sattā’’ti. Abhisamentīti paṭivijjhanti.

'ကိလာသုနော အဟေသူ' ဟူသည်မှာ ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အားထုတ်မှုမရှိကုန် ဖြစ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ထိုအားထုတ်မှုမရှိခြင်းသည် ပျင်းရိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် 'ပျင်းရိခြင်းကြောင့် အားထုတ်မှုမရှိသည် မဟုတ်ကုန်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပျင်းရိခြင်းကြောင့် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ခြင်းမျိုး မဟုတ်ကြကုန် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို 'မဖြစ်သည်သာလျှင်တည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ပျင်းရိခြင်း' ဟူသော စကားဖြင့် ထိနမိဒ္ဓ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့၏ မရှိခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ 'လျော့နည်းသော လုံ့လရှိခြင်း' ဟူသော စကားဖြင့်မူ 'ပျင်းရိခြင်းမရှိသော်လည်း အနည်းဆုံး ထမင်းထုပ်ထမ်းသော မုဆိုးစသည်တို့အားလည်း ရိုသေစွာပင် တရားဟောတော်မူ၏' ဟူသော စကားတော်အရ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်အားမျှ တရားဟောရာ၌ အားထုတ်မှုမရှိခြင်း မရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လူတိုင်းအား ညီတူညီမျှသော လုံ့လဝီရိယဖြင့် တရားဒေသနာကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည်ကား' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဩသန္နဝီရိယာ' ဟူသည် လုံ့လလျော့နည်းကုန်သော၊ ကြောင့်ကြမဲ့ဖြစ်ကုန်သော ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဥဿန္နဝီရိယာ' ဟူသည် ထူးကဲသော လုံ့လရှိကုန်သော၊ လုံ့လအလွန်ကြီးမားကုန်သော ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဝေဂေန' ဟူသည် လျင်မြန်စွာ (ဇဝေန) ဟူလို။ တရားတော်ကို အလေးဂရုပြုသူများဖြစ်၍ 'ဓမ္မဂရု' မည်ကုန်၏။ တရားတော်၌ ရိုသေခြင်းရှိသူများဖြစ်၍ 'ဓမ္မဂါရဝ' မည်ကုန်၏။ ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌ သက်တမ်းသည် အနှစ်ရှစ်သောင်း၊ သိခီမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌ အနှစ်ခုနစ်သောင်း၊ ဝေဿဘူမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်၌ အနှစ်ခြောက်သောင်း ရှိသောကြောင့် 'ထိုဘုရားရှင်တို့လက်ထက်၌ သတ္တဝါတို့သည် အသက်ရှည်ကြကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အဘိသမိန္တိ' ဟူသည် ထိုးထွင်း၍ သိမြင်ကြကုန်၏ (ပဋိဝိဇ္ဈန္တိ) ဟု အနက်ရသည်။

Niddosatāyāti vītikkamadosassa abhāvato. ‘‘Imasmiṃ vītikkame ayaṃ nāma āpattī’’ti evaṃ āpattivasena apaññapetvā ‘‘pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hotī’’tiādinā (dī. ni. 1.8, 194) dhammadesanāvasena ovādasikkhāpadānaṃyeva paññattattā vuttaṃ ‘‘sattāpattikkhandhavasena āṇāsikkhāpadaṃ apaññatta’’nti. Channaṃ channaṃ vassānaṃ accayenāti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Atha vā channaṃ channaṃ vassānaṃ osānadivasaṃ apekkhitvā ‘‘sakiṃ saki’’nti vuttattā tadapekkhamidaṃ sāmivacanaṃ. Sakalajambudīpe sabbopi bhikkhusaṅgho ekasmiṃyeva ṭhāne uposathaṃ akāsīti sambandho. Katamaṃ taṃ ṭhānanti āha ‘‘bandhumatiyā rājadhāniyā’’tiādi. Isipatanaṃ [Pg.441] tena samayena khemaṃ nāma uyyānaṃ hoti, migānaṃ pana abhayavāsatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kheme migadāye’’ti.

'နိဒ္ဒေါသတာယ' ဟူသည်မှာ လွန်ကျူးမှုအပြစ် ကင်းစင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဤသို့ လွန်ကျူးလျှင် ဤမည်သောအာပတ် သင့်စေ' ဟု အာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် မပညတ်ဘဲ 'သူ့အသက်သတ်ခြင်းကို ပယ်၍ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏' စသည်ဖြင့် တရားဒေသနာတော်၏အစွမ်းဖြင့် ဩဝါဒသိက္ခာပုဒ်တို့ကိုသာ ပညတ်တော်မူသောကြောင့် 'အာပတ်ခုနစ်ပုံ အစွမ်းဖြင့် အာဏာပါတိမောက် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မမူအပ်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ခြောက်နှစ် ခြောက်နှစ်တို့၏ အလွန်၌' ဟူသော စကားကို ပါဌ်ကြွင်းအဖြစ် မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ခြောက်နှစ် ခြောက်နှစ်တို့၏ အဆုံးနေ့ကို ငဲ့၍ 'တစ်ကြိမ်စီ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ယင်းသည် ထိုအဆုံးနေ့ကို ငဲ့သော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝစန) ဖြစ်၏။ ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးရှိ ရဟန်းသံဃာအားလုံးသည် တစ်နေရာတည်း၌သာ ဥပုသ်ပြုတော်မူကြ၏ ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ထိုနေရာသည် အဘယ်နေရာနည်း ဟု မေးသော် 'ဗန္ဓုမတီ ရာဇဌာနီပြည်၌' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဣသိပတနသည် ထိုစဉ်အခါက 'ခေမ' မည်သော ဥယျာဉ်ဖြစ်၏၊ သားဘေးမဲ့ပေးရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'မိဂဒါဝုန်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားကို ရည်ညွှန်း၍ 'ခေမမည်သော မိဂဒါဝုန်တော၌' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Abbokiṇṇāni dasapi vīsatipi bhikkhusahassāni vasantīti visabhāgapuggalehi asaṃsaṭṭhāni dasapi vīsatipi bhikkhūnaṃ sahassāni vasanti. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘te sabbepi dvādasasahassabhikkhugaṇhanakā mahāvihārā abhayagiricetiyapabbatacittalapabbatavihārasadisā ca ahesu’’nti vuttaṃ. Uposathārocikāti uposathārocanakā. Tā kira devatā ekamhi vasse nikkhante tattha tattha gantvā ārocenti ‘‘nikkhantaṃ kho, mārisā, ekaṃ vassaṃ, pañca dāni vassāni sesāni, pañcannaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’’ti. Tathā dvīsu vassesu nikkhantesu ‘‘nikkhantāni kho, mārisā, dve vassāni, cattāri vassāni sesāni, catunnaṃ vassānaṃ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’’ti ārocenti. Imināva nayena tīsu catūsu pañcasu vassesu atikkantesu ārocenti. Tena vuttaṃ ‘‘mārisā ekaṃ vassaṃ atikkanta’’ntiādi. Sānubhāvāti iddhānubhāvena sānubhāvā. Te kira bhikkhūti ye devatānubhāvena gacchanti, te sandhāya vadati. Pācīnasamuddanteti pācīnasamuddassa samīpadese. Gamiyavattanti gamikehi kātabbaṃ senāsanapaṭijagganādivattaṃ. Uposathagganti uposathakaraṇaṭṭhānaṃ. Gatāva hontīti devatānubhāvena gatā eva honti. Teti attano attano ānubhāvena devatānubhāvena ca gatā sabbepi.

'အဗ္ဗောကိဏ္ဏာနိ ဒသပိ ဝီသတိပိ ဘိက္ခုသဟဿာနိ ဝသန္တိ' ဟူသည်မှာ သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များနှင့် မရောနှောဘဲ သီတင်းသုံးနေကြကုန်သော တစ်သောင်း သို့မဟုတ် နှစ်သောင်းမျှသော ရဟန်းတို့သည် နေထိုင်ကြကုန်၏ ဟူလို။ သို့သော် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌မူ 'ထိုကျောင်းတိုက်အားလုံးသည် တစ်သောင်းနှစ်ထောင်မျှသော ရဟန်းတို့ကို ဆံ့စေနိုင်သော အဘယဂိရိ၊ စေတိယပဗ္ဗတ၊ စိတ္တလပဗ္ဗတဝိဟာရတို့နှင့် တူညီကြကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဥပေါသထာရောစိကာ' ဟူသည်မှာ ဥပုသ်အချိန်ကို ကြားပြောသော နတ်သမီးတို့တည်း။ ထိုနတ်သမီးတို့သည် တစ်နှစ်ကုန်လွန်သွားသောအခါ ထိုထိုအရပ်သို့ သွားရောက်၍ 'အို အချင်းတို့ ... တစ်နှစ်ကား ကုန်လွန်ခဲ့လေပြီ၊ ယခုအခါ ငါးနှစ်သာ ကျန်တော့၏၊ ငါးနှစ်စေ့သောအခါ ဗန္ဓုမတီ ရာဇဌာနီပြည်သို့ ပါတိမောက်နာယူရန် သွားရောက်ကြရမည်' ဟု ကြားပြောကြကုန်သတတ်။ ထို့အတူ နှစ်နှစ်ကုန်လွန်သွားသောအခါ 'အို အချင်းတို့ ... နှစ်နှစ်ကား ကုန်လွန်ခဲ့လေပြီ၊ ယခုအခါ လေးနှစ်သာ ကျန်တော့၏၊ လေးနှစ်စေ့သောအခါ ဗန္ဓုမတီ ရာဇဌာနီပြည်သို့ ပါတိမောက်နာယူရန် သွားရောက်ကြရမည်' ဟု ကြားပြောကြကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း သုံးနှစ်၊ လေးနှစ်၊ ငါးနှစ် လွန်မြောက်သောအခါများ၌လည်း ကြားပြောကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'အို အချင်းတို့ ... တစ်နှစ်လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'သာနုဘာဝါ' ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသော ဟူလို။ 'ထိုရဟန်းတို့သည်ကား' ဟု ဆိုရာ၌ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် ကြွရောက်ကြသော ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပါစီနသမုဒ္ဒန္တေ' ဟူသည်မှာ အရှေ့သမုဒ္ဒရာ၏ အနီးအနားအရပ်၌ ဟူလို။ 'ဂမိယဝတ္တံ' ဟူသည်မှာ ခရီးသွားရဟန်းတို့ ပြုလုပ်အပ်သော သေနာသနပြင်ဆင်ခြင်း စသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တည်း။ 'ဥပေါသထဂ္ဂံ' ဟူသည်မှာ ဥပုသ်ပြုရာနေရာတည်း။ 'ကြွရောက်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် ကြွရောက်ကြပြီး ဖြစ်ကုန်၏ ဟူလို။ 'ထိုရဟန်းတို့' ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့်လည်းကောင်း ကြွရောက်တော်မူကြသော ရဟန်းအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။

Khantī paramantiādīsu (dī. ni. aṭṭha. 2.90; dha. pa. aṭṭha. 2.185) parūpavādaṃ parāpakāraṃ sītuṇhādibhedañca guṇoparodhaṃ khamati sahati adhivāsetīti khanti. Sā pana sīlādīnaṃ paṭipakkhadhamme savisesaṃ tapati santapati vidhamatīti paramaṃ uttamaṃ tapo. Titikkhanaṃ khamanaṃ titikkhā. Khantiyāyevetaṃ vevacanaṃ. Akkharacintakā hi khamāyaṃ titikkhāsaddaṃ vaṇṇenti, tasmā evamettha attho daṭṭhabbo ‘‘titikkhāsaṅkhātā adhivāsanakhanti nāma uttamaṃ tapo’’ti. Nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhāti bhavena bhavantaraṃ vināti bhavanikantibhāvena saṃsibbati, sataṇhasseva vā āyatiṃ punabbhavabhāvato phalena saddhiṃ kammaṃ vināti saṃsibbatīti [Pg.442] vānanti saṅkhyaṃ gatāya taṇhāya nikkhantaṃ nibbānaṃ tattha tassā sabbaso abhāvato. Taṃ nibbānaṃ pana santapaṇītanipuṇasivakhemādinā sabbākārena paramanti vadanti buddhā.

ခန္တီ ပရမံ အစရှိသော ဂါထာပုဒ်တို့၌ သူတစ်ပါး၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ပြစ်မှားခြင်း၊ အပူအအေးစသည်တို့နှင့် မိမိကျေးဇူးတရားကို ပျက်စီးစေသော အရာများကို သည်းခံတတ်၊ အောင့်အည်းတတ်၊ လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့် ခန္တီ မည်၏။ ထိုခန္တီသည် သီလစသော ကုသိုလ်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများကို ထူးခြားစွာ ပူပန်စေတတ်၊ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် မြတ်သော၊ အလွန်မွန်မြတ်သော အကျင့် (တပ) မည်၏။ တိတိက္ခာ ဟူသည် အလွန်အမင်း သည်းခံခြင်းဖြစ်ပြီး ခန္တီ၏ ဝေဝုစ်ပုဒ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှိတို့သည် သည်းခံခြင်းအနက်၌ တိတိက္ခာ သဒ္ဒါကို ဖွင့်ဆိုကြသောကြောင့် ဤနေရာ၌ တိတိက္ခာဟု ဆိုအပ်သော အဓိဝါသနခန္တီသည် အမြတ်ဆုံး အကျင့်တည်း ဟု အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အမြတ်ဆုံးဟု ဟောတော်မူကြကုန်၏ ဟူရာ၌— ဘဝတစ်ခုမှ ဘဝတစ်ခုသို့ စပ်စပ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် တဏှာနှင့်တကွဖြစ်သော အနာဂတ်ဘဝသစ်ဖြစ်စေခြင်းငှာ အကျိုးနှင့်တကွ ကံကို ချုပ်စပ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဝါန ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် နိဗ္ဗာန် မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ တဏှာသည် အလုံးစုံ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်ကို ငြိမ်းအေးခြင်း၊ မွန်မြတ်ခြင်း၊ သိမ်မွေ့ခြင်း၊ ဘေးကင်းခြင်း အစရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အမြတ်ဆုံး ဟု မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဟောတော်မူကြကုန်၏။

Na hi pabbajito parūpaghātīti yo adhivāsanakhantirahitattā paraṃ upaghāteti bādhati vihiṃsati, so pabbajito nāma na hoti pabbājetabbadhammassa apabbājanato. Catutthapādo pana tatiyapādasseva vevacanaṃ anatthantarattā. ‘‘Na hi pabbajito’’ti etassa hi ‘‘na samaṇo hotī’’ti vevacanaṃ. ‘‘Parūpaghātī’’ti etassa ‘‘paraṃ viheṭhayanto’’ti vevacanaṃ. Atha vā parūpaghātīti sīlūpaghātī. Sīlañhi uttamaṭṭhena ‘‘para’’nti vuccati parasaddassa seṭṭhavācakattā ‘‘puggalaparoparaññū’’tiādīsu viya. Yo ca samaṇo paraṃ yaṃ kañci sattaṃ viheṭhayanto parūpaghātī hoti attano sīlavināsako, so pabbajito nāma na hotīti attho. Atha vā yo adhivāsanakhantiyā abhāvā parūpaghātī hoti, paraṃ antamaso ḍaṃsamakasampi jīvitā voropeti, so na hi pabbajito. Kiṃ kāraṇā? Pāpamalassa apabbājitattā anīhaṭattā. ‘‘Pabbājayamattano malaṃ, tasmā pabbajitoti vuccatī’’ti (dha. pa. 388) idañhi pabbajitalakkhaṇaṃ. Yopi naheva kho upaghāteti na māreti, apica daṇḍādīhi viheṭheti, sopi paraṃ viheṭhayanto samaṇo na hoti. Kiṃkāraṇā? Vihesāya asamitattā. Samitattā samaṇoti vuccatīti idañhi samaṇalakkhaṇaṃ. ‘‘Samitattā hi pāpānaṃ, samaṇoti pavuccatī’’ti (dha. pa. 265) hi vuttaṃ.

သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲသောသူသည် ရဟန်း (ပဗ္ဗဇိတ) မဟုတ်ပေ ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် အဓိဝါသနခန္တီ (သည်းခံခြင်း) ကင်းသောကြောင့် သူတစ်ပါးကို နှောင့်ယှက်၊ ညှဉ်းဆဲ၊ နှိပ်စက်တတ်၏။ ထိုသူသည် နှင်ထုတ်အပ်သော အကုသိုလ်တရားကို မနှင်ထုတ်သောကြောင့် ရဟန်း ဟု မည်ထိုက်သည် မဟုတ်ပေ။ စတုတ္ထပါဒ်သည် တတိယပါဒ်နှင့် အနက်ချင်း တူညီသောကြောင့် ၎င်း၏ ဝေဝုစ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ရဟန်း (ပဗ္ဗဇိတ) မဟုတ်ပေ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သည် သမဏ (Kileသာငြိမ်းသူ) မဟုတ်ပေ ဟူ၍ ဖြစ်ပြီး၊ သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲသူ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်သည် သူတစ်ပါးကို နှောင့်ယှက်သူ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သူတစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဟူသည်မှာ သီလကို ဖျက်ဆီးခြင်း ဖြစ်၏။ အလွန်မွန်မြတ်သော အနက်ရှိသောကြောင့် သီလကို ပရ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ပရ သဒ္ဒါသည် မြတ်သောအရာကို ဟောသဖြင့် ပုဂ္ဂလပရောပရညူ စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါကို နှောင့်ယှက်ညှဉ်းဆဲလျက် မိမိသီလကို ဖျက်ဆီးသူ ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူသည် ရဟန်း (ပဗ္ဗဇိတ) မမည်ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြင်သူသည် သည်းခံခြင်း ကင်းသောကြောင့် သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲတတ်၏။ အနည်းဆုံး ခြင်၊ မှက် စသည်တို့ကိုပင် အသက်မှ ချွေချတတ်၏။ ထိုသူသည် ရဟန်းမမည်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ယုတ်မာသော ကိလေသာညစ်ကြေးကို မနှင်ထုတ်အပ်၊ မဖယ်ရှားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ မိမိ၏ ကိလေသာညစ်ကြေးကို နှင်ထုတ်တတ်သောကြောင့် ရဟန်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟူသည်ကား ရဟန်း၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည် သူတစ်ပါးကို မသတ်ဖြတ်သော်လည်း တုတ်၊ ဓား စသည်တို့ဖြင့် နှောင့်ယှက်တတ်၏။ ထိုသူသည်လည်း သူတစ်ပါးကို ညှဉ်းဆဲသောကြောင့် သမဏ မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ နှောင့်ယှက်ခြင်းတရား မငြိမ်းအေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မကောင်းမှုတို့ကို ငြိမ်းအေးစေအပ်သောကြောင့် သမဏဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ ဟူသည်မှာ သမဏ၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။

Apica bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkhaṃ uddisanto pātimokkhakathāya ca sīlappadhānattā sīlassa ca visesato doso paṭipakkhoti tassa niggaṇhanavidhiṃ dassetuṃ ādito ‘‘khantī paramaṃ tapo’’ti āha. Tena aniṭṭhassa paṭihananūpāyo vutto, titikkhāggahaṇena pana iṭṭhassa, tadubhayenapi uppannaṃ aratiṃ uppannaṃ ratiṃ abhibhuyya viharatīti ayamattho dassito. Taṇhāvānassa vūpasamanato nibbānaṃ paramaṃ vadanti buddhā. Tattha khantiggahaṇena payogavipattiyā abhāvo dassito, titikkhāggahaṇena āsayavipattiyā abhāvo. Tathā khantiggahaṇena parāparādhasahatā, titikkhāggahaṇena paresu anaparajjhanā dassitā. Evaṃ kāraṇamukhena anvayato pātimokkhaṃ dassetvā idāni byatirekato [Pg.443] taṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādi vuttaṃ. Tena yathā sattānaṃ jīvitā voropanaṃ paraṃ pāṇileḍḍudaṇḍādīhi viheṭhanañca ‘‘parūpaghāto paraṃ viheṭhana’’nti vuccati, evaṃ tesaṃ sāpateyyāvaharaṇaṃ parāmasanaṃ visaṃvādanaṃ aññamaññabhedanaṃ pharusavacanena mammaghaṭṭanaṃ niratthakavippalāpo parasantakābhijjhānaṃ ucchedacintanaṃ micchābhinivesanañca upaghāto paraviheṭhanañca hotīti yassa kassaci akusalassa kammapathassa kammassa ca karaṇena pabbajito samaṇo ca na hotīti dasseti.

တစ်နည်းလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ပါတိမောက် ပြတော်မူသောအခါ ပါတိမောက်ဂါထာ၌ သီလသည် ပဓာနဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် ဒေါသသည် သီလ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဒေါသကို နှိမ်နင်းကြောင်းနည်းလမ်းကို ပြခြင်းငှာ ရှေးဦးစွာ ခန္တီ ပရမံ တပေါ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် မလိုလားအပ်သော ဒေါသကို ပယ်ဖျက်ကြောင်း နည်းလမ်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ တိတိက္ခာ ဟူသော စကားကို ယူခြင်းဖြင့်ကား လိုလားအပ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေကြောင်း နည်းလမ်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စကားတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မပျော်မွေ့ခြင်း (အရတိ) နှင့် ကာမဂုဏ်၌ ပျော်မွေ့ခြင်း (ရတိ) ကို လွှမ်းမိုး၍ နေ၏ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ တဏှာတည်းဟူသော စပ်ကြောင်းငြိမ်းခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် နိဗ္ဗာန်ကို အမြတ်ဆုံး ဟု ဟောတော်မူကြ၏။ ထိုစကား၌ ခန္တီ ကို ယူခြင်းဖြင့် လုံ့လ (ပယောဂ) ပျက်စီးခြင်း မရှိသည်ကို ပြ၏။ တိတိက္ခာ ကို ယူခြင်းဖြင့် အလိုဆန္ဒ (အာသယ) ပျက်စီးခြင်း မရှိသည်ကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ခန္တီ ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ကဲ့ရဲ့ပြစ်မှားမှုကို သည်းခံနိုင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ တိတိက္ခာ ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အပေါ် ပြစ်မှားခြင်းမရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ အကြောင်းအကျိုးအားဖြင့် အနုလုံ (အနွယ) လမ်းစဉ်ဖြင့် ပါတိမောက်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ဗျတိရိတ်လမ်းစဉ်အားဖြင့် ပြခြင်းငှာ န ဟိ အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို အသက်မှ ချွေချခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို လက်ဖဝါး၊ ခဲ၊ တုတ် စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်း ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သူတစ်ပါး၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ခိုးယူခြင်း၊ မယားကို ပြစ်မှားခြင်း၊ လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း၊ အချင်းချင်း ကွဲပြားအောင် လုပ်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် နှလုံးထိခိုက်စေခြင်း၊ အကျိုးမဲ့ စကားကို ပြောဆိုခြင်း၊ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို လိုချင်စောမိခြင်း၊ ဖျက်ဆီးရန် ကြံစည်ခြင်းနှင့် မှားယွင်းသောအယူရှိခြင်း တို့သည်လည်း သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ခြင်းနှင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်စုံတစ်ခုသော အကုသိုလ်ကမ္မပထ ကံကို ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ရဟန်း (ပဗ္ဗဇိတ) နှင့် သမဏ မမည်နိုင်ဟူသည်ကို ပြတော်မူ၏။

Dutiyagāthāya sabbapāpassāti sabbākusalassa sabbassapi dvādasākusalassa sabbacittuppādasaṅgahitassa sāvajjadhammassa. Akaraṇanti anuppādanaṃ. Karaṇañhi nāma tassa attano santāne uppādananti tappaṭikkhepato akaraṇaṃ anuppādanaṃ. Kusalassāti catubhūmikakusalassa. ‘‘Kusalassā’’ti hi idaṃ ‘‘etaṃ buddhāna sāsana’’nti vakkhamānattā ariyamaggadhamme tesañca sambhārabhūte tebhūmikakusale dhamme bodheti. Upasampadāti upasampādanaṃ. Taṃ pana atthato tassa kusalassa samadhigamo paṭilābho. Sacittapariyodapananti attano cittassa jotanaṃ cittassa pabhassarabhāvakaraṇaṃ sabbaso parisodhanaṃ. Taṃ pana arahattena hoti. Ettha ca yasmā aggamaggasamaṅgino cittaṃ sabbaso pariyodapīyati nāma, aggaphalakkhaṇe pana pariyodapitaṃ hoti puna pariyodapetabbatāya abhāvato, tasmā pariniṭṭhitapariyodapanataṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘taṃ pana arahattena hotī’’ti. Iti sīlasaṃvarena sabbapāpaṃ pahāya lokiyalokuttarāhi samathavipassanāhi kusalaṃ sampādetvā arahattaphalena cittaṃ pariyodapetabbanti etaṃ buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhi.

ဒုတိယဂါထာ၌ သဗ္ဗပါပဿ ဟူသည် အကုသိုလ်အလုံးစုံ၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်တို့တွင် ပါဝင်သော အပြစ်ရှိသောတရား (သာဝဇ္ဇဓမ္မ) အားလုံးကို ဆိုလို၏။ အကရဏံ ဟူသည် မဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ ပြုခြင်း မည်သည် ထိုအကုသိုလ်ကို မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်၍၊ ၎င်းကို တားမြစ်သောကြောင့် မပြုခြင်းသည် မဖြစ်စေခြင်း မည်၏။ ကုသလဿ ဟူသည် ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလို၏။ ကုသလဿ ဟူသော ဤစကားသည် ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ ဟု နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့သောကြောင့် အရိယာမဂ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်တရားတို့၏ အဆောက်အအုံဖြစ်သော ဘုံသုံးပါး၌ ရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း သိစေ၏။ ဥပသမ္ပဒါ ဟူသည် ပြည့်စုံစေခြင်းတည်း။ ထိုပြည့်စုံစေခြင်းသည် အနက်အားဖြင့် ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ သစိတ္တပရိယောဒပနံ ဟူသည် မိမိစိတ်ကို ထွန်းပစေခြင်း၊ ပြိုးပြိုးပြက် ဖြူစင်စေခြင်း၊ အလုံးစုံ သုတ်သင်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ ပြုခြင်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အရဟတ္တမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စိတ်သည် အလုံးစုံ ဖြူစင်စေအပ်သည် မည်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်အခိုက်၌မူကား ထပ်မံဖြူစင်စေရန် မလိုတော့သောကြောင့် လုံးဝဖြူစင်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လုံးဝပြီးစီးသည့် ဖြူစင်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ထိုစိတ်ဖြူစင်ခြင်းသည် အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ဖြစ်၏ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သီလသံဝရဖြင့် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်ကို ပယ်၍၊ လောကီ လောကုတ္တရာ ဖြစ်ကုန်သော သမထ ဝိပဿနာတို့ဖြင့် ကုသိုလ်ကို ပြည့်စုံစေပြီးလျှင်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် စိတ်ကို ဖြူစင်စေအပ်၏။ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမ သာသနာတော်တည်း။

Tatiyagāthāya anupavādoti vācāya kassaci anupavadanaṃ. Anupaghātoti kāyena manasā ca kassaci upaghātākaraṇaṃ manasāpi paresaṃ anatthacintanādivasena upaghātakaraṇassa vajjetabbattā. Pātimokkheti yaṃ taṃ paatimokkhaṃ atipamokkhaṃ uttamaṃ sīlaṃ, pāti vā sugatibhayehi mokkheti duggatibhayehi, yo vā naṃ pāti, taṃ mokkhetīti pātimokkhanti vuccati, tasmiṃ pātimokkhe ca. Saṃvaroti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ avītikkamalakkhaṇo saṃvaro. Mattaññutāti bhojane mattaññutā paṭiggahaṇaparibhogavasena pamāṇaññutā. Pantañca sayanāsananti janasaṅghaṭṭavirahitaṃ nijjanasambādhaṃ vivittaṃ senāsanañca. Ettha dvīhiyeva [Pg.444] paccayehi catupaccayasantoso dīpitoti veditabbo paccayasantosasāmaññena itaradvayassapi lakkhaṇahāranayena jotitabhāvato. Adhicitte ca āyogoti vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ adhicittaṃ, tatopi ca maggaphalacittameva adhicittaṃ, tasmiṃ yathāvutte adhicitte āyogo ca, anuyogoti attho. Etaṃ buddhāna sāsananti etaṃ parassa anupavadanaṃ anupaghātanaṃ pātimokkhe saṃvaro paṭiggahaṇaparibhogesu mattaññutā vivittasenāsanasevanaṃ adhicittānuyogo ca buddhānaṃ sāsanaṃ ovādo anusiṭṭhi.

တတိယဂါထာ၌ ‘အနုပဝါဒေါ’ ဟူသည်မှာ နှုတ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူကိုမျှ မကဲ့ရဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အနုပဃာတော’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမျှ မညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်သည်၊ စိတ်ဖြင့်လည်း သူတစ်ပါးတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ကြံစည်ခြင်း စသည်ဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ပါတိမောက္ခေ’ ဟူသည် အလွန်မွန်မြတ်လှစွာသော မြတ်သောသီလတည်း။ သို့မဟုတ် သုဂတိဘေးတို့မှ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ဒုဂ္ဂတိဘေးတို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်သူသည် ထိုသုဂတိဘေးကို စောင့်ရှောက်၏၊ ထိုသူကို ဒုဂ္ဂတိဘေးတို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပါတိမောက်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပါတိမောက်၌လည်းကောင်း။ ‘သံဝရော’ ဟူသည် အာပတ်ခုနစ်ပုံတို့ကို မလွန်ကျူးခြင်း လက္ခဏာရှိသော စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မတ္တညုတာ’ ဟူသည် ဆွမ်းဘောဇဉ်ကို အလှူခံခြင်းနှင့် သုံးဆောင်ခြင်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပန္တဉ္စ သေနာသနံ’ ဟူသည် လူတို့နှင့် ထိပါးခြင်းကင်းသော၊ လူသူမရှိသဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာလည်းကောင်း။ ဤ၌ ပစ္စည်းနှစ်ပါးဖြင့်သာလျှင် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ရောင့်ရဲခြင်း (ပစ္စည်းသန္တောသ) ကို ပြအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ပစ္စည်းသန္တောသ၏ ယေဘုယျအစွမ်းဖြင့် ကျန်ရှိသော သန္တောသနှစ်ပါးကိုလည်း လက္ခဏာဟာရနည်းဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘အဓိစိတ္တေ စ အာယောဂေါ’ ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော သမာပတ်ရှစ်ပါးစိတ်သည် အဓိစိတ္တ မည်၏။ ထို့ထက်မူ မဂ်ဖိုလ်စိတ်သည်သာလျှင် အဓိစိတ္တ မည်၏။ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဓိစိတ္တ၌ ယှဉ်ခြင်း (အားထုတ်ခြင်း) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ‘ဧတံ ဗုဒ္ဓါန သာသနံ’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးအား မကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ မညှဉ်းဆဲခြင်း၊ ပါတိမောက်၌ စောင့်စည်းခြင်း၊ အလှူခံခြင်းနှင့် သုံးဆောင်ခြင်းတို့၌ အတိုင်းအရှည်ကိုသိခြင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်သော ကျောင်းသီတင်းရာသီကို မှီဝဲခြင်းနှင့် အဓိစိတ္တ၌ အားထုတ်ခြင်းတို့သည် ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၊ အဆုံးအမ၊ ဩဝါဒ တည်း။

Imā pana sabbabuddhānaṃ pātimokkhuddesagāthā hontīti veditabbā. Tenāha ‘‘eteneva upāyenā’’tiādi. Yāva sāsanapariyantāti dharamānakabuddhānaṃ anusāsanapariyantaṃ sandhāya vuttaṃ, yāva buddhā dharanti, tāva uddisitabbataṃ āgacchantīti vuttaṃ hoti. Ovādapātimokkhañhi buddhāyeva uddisanti, na sāvakā. Paṭhamabodhiyaṃyeva uddesamāgacchantīti sambandho. Paṭhamabodhi cettha vīsativassaparicchinnāti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Tañca heṭṭhā aṭṭhakathāyameva ‘‘bhagavato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare nibaddhupaṭṭhāko nāma natthī’’ti kathitattā ‘‘paṭhamabodhi nāma vīsativassānī’’ti gahetvā vuttaṃ. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘pañcacattālīsāya vassesu ādito pannarasa vassāni paṭhamabodhī’’ti vuttaṃ. Evañca sati majjhe pannarasa vassāni majjhimabodhi, ante pannarasa vassāni pacchimabodhīti tiṇṇaṃ bodhīnaṃ samappamāṇatā siyāti tampi yuttaṃ. Pannarasattikena hi pañcacattālīsa vassāni pūrenti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pannarasavassappamāṇāya paṭhamabodhiyā vīsativassesuyeva antogadhattā ‘‘paṭhamabodhiyaṃ vīsativassantare’’ti vuttanti evampi sakkā viññātuṃ.

ဤဂါထာတို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ ပါတိမောက်ပြသရာ ဂါထာတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'eteneva upāyena' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'Yāva sāsanapariyantā' ဟူသည် ထင်ရှားရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏ အဆုံးအမ အပိုင်းအခြားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်တို့သည် ထင်ရှားရှိတော်မူသမျှ ကာလပတ်လုံး ဤဩဝါဒပါတိမောက်သည် ပြသခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဩဝါဒပါတိမောက်ကို ဘုရားရှင်တို့သာလျှင် ပြသတော်မူကြကုန်၏၊ သာဝကတို့သည် မပြသကြကုန်။ 'Paṭhamabodhiyaṃyeva uddesaṃ āgacchanti' ဟူ၍ စပ်စပ်ရမည်။ ဤ၌ ပထမဗောဓိကာလကို အနှစ်နှစ်ဆယ်ဟု ပိုင်းခြားအပ်ကြောင်း မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကို အောက်ကျမ်းဖြစ်သော အဋ္ဌကထာ၌ပင် 'မြတ်စွာဘုရားအား ပထမဗောဓိကာလ အနှစ်နှစ်ဆယ်အတွင်း၌ အမြဲတမ်းလုပ်ကျွေးသော ရဟန်းဟူ၍ မရှိ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ပထမဗောဓိကာလဟူသည် အနှစ်နှစ်ဆယ်ဖြစ်၏' ဟူ၍ ယူ၍ ဆိုအပ်သည်။ အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်ကမူ 'လေးဆယ့်ငါးဝါတို့တွင် အစပထမဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ငါးဝါကို ပထမဗောဓိကာလ' ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤသို့ဖြစ်သော် အလယ်တစ်ဆယ့်ငါးဝါသည် မဇ္ဈိမဗောဓိ၊ နောက်ဆုံးတစ်ဆယ့်ငါးဝါသည် ပစ္ဆိမဗောဓိဟူ၍ ဗောဓိသုံးပါးတို့၏ အတိုင်းအရှည် တူညီသောအဖြစ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုစကားသည်လည်း သင့်လျော်ပေ၏။ တစ်ဆယ့်ငါးဝါ သုံးကြိမ်ဖြင့် လေးဆယ့်ငါးဝါ ပြည့်မြောက်ပေသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ တစ်ဆယ့်ငါးဝါအတိုင်းအရှည်ရှိသော ပထမဗောဓိကာလသည် အနှစ်နှစ်ဆယ်အတွင်း၌သာ ပါဝင်သောကြောင့် 'ပထမဗောဓိကာလ အနှစ်နှစ်ဆယ်အတွင်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု ဤသို့လည်း သိအပ်၏။

Nanu ca kānici sikkhāpadāni paññapetvāpi na tāva āṇāpātimokkhaṃ anuññātaṃ pacchā therassa āyācanena anuññātattā, tasmā kathametaṃ vuttaṃ ‘‘sikkhāpadapaññattikālato pana pabhuti āṇāpātimokkhameva uddisīyatī’’ti, yadipi kānici sikkhāpadāni paññapetvāva āṇāpātimokkhaṃ na anuññātaṃ, tathāpi apaññatte sikkhāpade āṇāpātimokkhaṃ natthi, kintu paññatteyevāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sikkhāpadapaññattikālato pana pabhutī’’ti vuttaṃ. Pubbārāmeti sāvatthiyā [Pg.445] pācīnadisābhāge katattā evaṃladdhavohāre mahāvihāre. Migāramātupāsādeti migāraseṭṭhino mātuṭṭhāniyattā migāramātāti saṅkhyaṃ gatāya visākhāmahāupāsikāya kārite pāsāde. Aṭṭhānanti hetupaṭikkhepo. Anavakāsoti paccayapaṭikkhepo. Ubhayenapi kāraṇameva paṭikkhipati. Yanti yena kāraṇena.

အချို့သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူပြီးသော်လည်း အာဏာပါတိမောက်ကို ခွင့်မပြုသေးသည် မဟုတ်လော၊ နောက်မှ မထေရ်၏ တောင်းပန်ခြင်းကြောင့် ခွင့်ပြုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူသော ကာလမှစ၍ အာဏာပါတိမောက်ကိုသာ ပြသတော်မူ၏' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သနည်း။ အချို့သော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူပြီးမှသာ အာဏာပါတိမောက်ကို ခွင့်မပြုသော်လည်း၊ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မမူအပ်သေးသော် အာဏာပါတိမောက်သည် မရှိ၊ ပညတ်တော်မူပြီးသည်ရှိသော်သာ ရှိ၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ 'သိက္ခာပုဒ်ပညတ်သော ကာလမှ စ၍' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'Pubbārāme' ဟူသည် သာဝတ္ထိပြည်၏ အရှေ့မျက်နှာအရပ်၌ ဆောက်လုပ်အပ်သောကြောင့် ဤသို့သော အခေါ်အဝေါ်ကို ရရှိသော ကျောင်းတိုက်ကြီး၌။ 'Migāramātupāsāde' ဟူသည် မိဂါရသူဌေး၏ မိခင်အရာ၌ တည်သောကြောင့် မိဂါရမာတာဟု အမည်တွင်သော ဝိသာခါကျောင်းအမကြီး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ပြာသာဒ် (ကျောင်း) ၌။ 'Aṭṭhānaṃ' ဟူသည် အကြောင်းရင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်းတည်း။ 'Anavakāso' ဟူသည် အခွင့်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းတည်း။ နှစ်ပါးစုံဖြင့်လည်း အကြောင်းရင်းကိုသာလျှင် ပယ်မြစ်၏။ 'Yaṃ' ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့်တည်း။

Tesanti bhikkhūnaṃ. Sammukhasāvakānaṃ santike pabbajitāti sabbantimānaṃ subhaddasadisānaṃ sammukhasāvakānaṃ santike pabbajite sandhāya vadati. Khattiyakulādivaseneva vividhā kulāti sambandho. Uccanīcauḷāruḷārabhogādikulavasena vāti uccanīcakulavasena uḷāruḷārabhogādikulavasena vāti yojetabbaṃ. Tattha khattiyabrāhmaṇavasena vā khattiyabrāhmaṇagahapatikānaṃ vasena vā uccakulatā veditabbā, sesānaṃ vasena nīcakulatā. Uḷāruḷārabhogādikulavasena vāti uḷārataratamaupabhogavantādikulavasena. Uḷārātisayajotanatthañhi puna uḷāraggahaṇaṃ ‘‘dukkhadukkha’’ntiādīsu viya. Ādi-saddena uḷārānuḷārānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ.

'Tesaṃ' ဟူသည် ရဟန်းတို့၏။ 'Sammukhasāvakānaṃ santike pabbajitā' ဟူသည် အားလုံးတို့၏ နောက်ဆုံးဖြစ်သော သုဘဒ္ဒစသော မျက်မှောက်တော်ကြား သာဝကတို့၏ ထံ၌ ရဟန်းပြုသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ မင်းမျိုး စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အမျိုးမျိုးသော အမျိုးနွယ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ 'Uccanīcauḷāruḷārabhogādikulavasena vā' ဟူသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုး၊ နိမ့်ကျသော အမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လွန်စွာ ကြီးကျယ်သော စည်းစိမ်ရှိသော အမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟု တွဲစပ်ရမည်။ ထိုစကား၌ မင်းမျိုး၊ ပုဏ္ဏားမျိုးအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ သူဌေးမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မြင့်မြတ်သော အမျိုးအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအမျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိမ့်ကျသောအမျိုးအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ 'uḷāruḷārabhogādikulavasena vā' ဟူသည် ထူးကဲလွန်မြတ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရှိသောအမျိုး၏ အစွမ်းဖြင့်။ စည်းစိမ်ဥစ္စာ လွန်စွာထူးကဲကြီးကျယ်ပုံကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ 'ဒုက္ခဒုက္ခ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ 'ဥဠာရ' သဒ္ဒါကို နှစ်ကြိမ် ထပ်၍ ဆိုသည်။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် မြင့်မြတ်သော စည်းစိမ်ရှိသောအမျိုးနှင့် မွန်မြတ်သော စည်းစိမ်မရှိသောအမျိုးတို့ကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။

Brahmacariyaṃ rakkhantīti vuttamevatthaṃ pakāsetvā dassento āha ‘‘ciraṃ pariyattidhammaṃ pariharantī’’ti. Apaññattepi sikkhāpade yadi samānajātiādikā siyuṃ, attano attano kulānugataganthaṃ viya na nāseyyuṃ. Yasmā pana sikkhāpadampi apaññattaṃ, ime ca bhikkhū na samānajātiādikā, tasmā vināsesunti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā ekanāmā…pe… tasmā aññamaññaṃ viheṭhentā’’tiādi vuttaṃ. Yadi evaṃ kasmā ciraṭṭhitikavārepi ‘‘nānānāmā’’tiādi vuttanti? Satipi tesaṃ nānājaccādibhāve sikkhāpadapaññattiyā eva sāsanassa cirappavattīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sikkhāpadapaññattivaseneva sāsanassa cirappavatti. Yasmā buddhā attano parinibbānato uddhampi vinetabbasattasambhave sati sikkhāpadaṃ paññapenti, asati na paññapenti, tasmāti veditabbo. Yathā kāyavacīdvārasaṅkhātaṃ viññattiṃ samuṭṭhāpetvā pavattamānampi cittaṃ tassāyeva viññattiyā vasena pavattanato ‘‘kāyavacīdvārehi pavatta’’nti vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ. Vaggasaṅgahapaṇṇāsasaṅgahādīhīti sīlakkhandhavaggamahāvaggādivaggasaṅgahavasena mūlapaṇṇāsamaajhamapaṇṇāsādipaṇṇāsasaṅgahavasena. Ādi-saddena saṃyuttādisaṅgaho veditabbo.

မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို စောင့်ရှောက်ကုန်၏ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေလျက် ပြလိုသဖြင့် ရှည်မြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး ပရိယတ်တရားကို ဆောင်ရွက်တော်မူကုန်၏ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်ရသေးသော်လည်း အကယ်၍ တူညီသောဇာတ်စသည် ရှိကြပါက မိမိတို့ မိမိတို့၏ အမျိုးအလိုက် ဆောင်ရွက်အပ်သော ကျမ်းဂန်ကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ သို့သော် သိက္ခာပုဒ်ကိုလည်း မပညတ်ရသေး၊ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း တူညီသောဇာတ်စသည် မရှိကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ဖျက်ဆီးကြကုန်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ ယသ္မာ ဧကနာမာ ...ပေ... တသ္မာ အညမညံ ဝိဟေဌေန္တာ အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သာသနာတော် တည်တံ့ခြင်း အခန်း (စိရဋ္ဌိတိကဝါရ) ၌လည်း နာနာနာမာ အစရှိသည်ကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်း။ ထိုသူတို့အား အထူးထူးသော ဇာတ်စသည်ရှိသော်လည်း သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် သာသနာတော်၏ ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်း ဖြစ်ပေါ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ခြင်းကြောင့်သာ သာသနာတော်သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားတို့သည် မိမိတို့ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူပြီးနောက်၌ပင် ဆုံးမထိုက်သော သတ္တဝါရှိပါက သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူကုန်၏၊ မရှိလျှင် မပညတ်တော်မူကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ ဟုဆိုအပ်သော ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော စိတ်သည် ထိုဝိညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏ ဟု ဆိုရသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဤဥပမေယျ ပြီးပြည့်စုံခြင်းကို ရှုအပ်၏။ ယထာ တန္တိ ဟူသော နေရာ၌ တန္တိ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဝဂ္ဂသံဂဟပဏ္ဏာသသံဂဟာဒီဟိ ဟူသည်မှာ သီလက္ခန္ဓဝဂ်၊ မဟာဝဂ် အစရှိသော ဝဂ်အကျဉ်းချုပ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မူလပဏ္ဏာသ၊ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အစရှိသော ပဏ္ဏာသအကျဉ်းချုပ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ အာဒိ သဒ္ဒါဖြင့် သံယုတ္တနိကာယ် အစရှိသော သံဂဟ (အကျဉ်းချုပ်) ကို သိအပ်၏။

Evaṃ [Pg.446] vitakketha, mā evaṃ vitakkayitthāti ettha evanti yathānusiṭṭhāya anusāsaniyā vidhivasena paṭisedhanavasena ca pavattitākāraparāmasanaṃ, sā ca sammāvitakkānaṃ micchāvitakkānañca pavattiākāradassanavasena pavattati atthaānisaṃsassa ādīnavassa ca vibhāvanatthaṃ. Tenāha ‘‘nekkhammavitakkādayo tayo vitakke vitakkethā’’tiādi. Ettha ādi-saddena abyāpādavitakkaavihiṃsāvitakkānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha nekkhammaṃ vuccati lobhato nikkhantattā alobho, nīvaraṇehi nikkhantattā paṭhamajjhānaṃ, sabbākusalehi nikkhantattā sabbo kusalo dhammo, sabbasaṅkhatehi nikkhantattā nibbānaṃ, upanissayato sampayogato ārammaṇakaraṇato ca nekkhammena paṭisaṃyutto vitakko nekkhammavitakko, sammāsaṅkappo. So asubhajjhānassa pubbabhāge kāmāvacaro hoti, asubhajjhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Byāpādassa paṭipakkho abyāpādo, kañcipi na byāpādenti etenāti vā abyāpādo, mettā. Yathāvuttena abyāpādena paṭisaṃyutto vitakko abyāpādavitakko. So mettājhānassa pubbabhāge kāmāvacaro hoti, mettābhāvanāvasena adhigate paṭhamajjhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro. Vihiṃsāya paṭipakkhā, na vihiṃsanti vā etāya satteti avihiṃsā, karuṇā. Tāya paṭisaṃyutto vitakko avihiṃsāvitakko. So karuṇājhānassa pubbabhāge kāmāvacaro, karuṇābhāvanāvasena adhigate paṭhamajjhāne rūpāvacaro, taṃ jhānaṃ pādakaṃ katvā uppannamaggaphalakāle lokuttaro.

ဤသို့ ကြံစည်ကြလော့၊ ဤသို့ မကြံစည်ကြကုန်လင့် ဟူသော နေရာ၌ ဤသို့ (ဧဝံ) ဟူသည်မှာ အဆုံးအမတော်အတိုင်း ညွှန်ကြားချက်၏ အစီအရင်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော အချင်းအရာကို သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးသပ်ခြင်းသည်လည်း သမ္မာဝိတက်နှင့် မိစ္ဆာဝိတက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အချင်းအရာကို ပြခြင်းအားဖြင့် အကျိုးအာနိသင်နှင့် အပြစ် (အာဒီနဝ) ကို ထင်ရှားစွာ သိစေရန် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် နေက္ခမ္မဝိတက် အစရှိသော ဝိတက်သုံးပါးတို့ကို ကြံစည်အပ်၏ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ အာဒိ သဒ္ဒါဖြင့် အဗျာပါဒဝိတက်နှင့် အဝိဟိံသာဝိတက်တို့ကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ နေက္ခမ္မ ဟူသည်မှာ လောဘမှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် အလောဘ ကိုလည်းကောင်း၊ နီဝရဏတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် ပထမဈာန် ကိုလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရား ကိုလည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့မှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် နိဗ္ဗာန် ကိုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဥပနိဿယအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယောဂအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နေက္ခမ္မနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် နေက္ခမ္မဝိတက် မည်၏၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတည်း။ ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်သည် အသုဘဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏၊ အသုဘဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏၊ ထိုဈာန်ကို ခြေကုပ်ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။ ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် အဗျာပါဒ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် တစုံတခုကိုမျှ မညှဉ်းဆဲသောကြောင့် အဗျာပါဒ မည်၏၊ မေတ္တာတည်း။ ဆိုအပ်ပြီးသော အဗျာပါဒနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဗျာပါဒဝိတက် မည်၏။ ထိုအဗျာပါဒဝိတက်သည် မေတ္တာဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏၊ မေတ္တာဘာဝနာအားဖြင့် ရရှိအပ်သော ပထမဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏၊ ထိုဈာန်ကို ခြေကုပ်ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။ ဝိဟိံသာ (ညှဉ်းဆဲခြင်း) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် အဝိဟိံသာ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို မညှဉ်းဆဲသောကြောင့် အဝိဟိံသာ မည်၏၊ ကရုဏာတည်း။ ထိုကရုဏာနှင့် ယှဉ်စပ်သော ဝိတက်သည် အဝိဟိံသာဝိတက် မည်၏။ ထိုအဝိဟိံသာဝိတက်သည် ကရုဏာဈာန်၏ ရှေးအဖို့၌ ကာမာဝစရ ဖြစ်၏၊ ကရုဏာဘာဝနာအားဖြင့် ရရှိအပ်သော ပထမဈာန်၌ ရူပါဝစရ ဖြစ်၏၊ ထိုဈာန်ကို ခြေကုပ်ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော မဂ်ဖိုလ်အခါ၌ လောကုတ္တရာ ဖြစ်၏။

Nanu ca alobhādosāmohānaṃ aññamaññāvirahato nesaṃ vasena uppajjanakānaṃ imesaṃ nekkhammavitakkādīnaṃ aññamaññaṃ asaṅkarato vavatthānaṃ na hotīti? No na hoti. Yadā hi alobho padhāno hoti niyamitapariṇatasamudācārādivasena, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Tathā hi yadā alobhappadhāno nekkhammagaruko cittuppādo hoti, tadā laddhāvasaro nekkhammavitakko patiṭṭhahati. Taṃsampayuttassa pana adosalakkhaṇassa abyāpādassa vasena yo tasseva abyāpādavitakkabhāvo sambhaveyya, sati ca abyāpādavitakkabhāve kassacipi aviheṭhanajātikatāya avihiṃsāvitakkabhāvo ca sambhaveyya. Te itare [Pg.447] dve tasseva nekkhammavitakkassa anugāmino sarūpato adissanato tasmiṃ sati honti, asati na hontīti anumāneyyā bhavanti. Evameva yadā mettāpadhāno cittuppādo hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti. Yadā karuṇāpadhāno cittuppādo hoti, tadā itare dve tadanvāyikā bhavanti.

အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့သည် အချင်းချင်း ကင်းကွာခြင်းမရှိကြသဖြင့် ထိုတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဤနေက္ခမ္မဝိတက် အစရှိသည်တို့အား အချင်းချင်း ရောထွေးမှုမရှိဘဲ ကွဲပြားစွာ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည် မဟုတ်လော ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ် (ဖြစ်နိုင်၏)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလောဘသည် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားခြင်း၊ ရင့်ကျက်ခြင်း၊ အလေ့အထပြုခြင်း (သမုဒါစာရ) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားသောအခါ၊ ထိုအခါ၌ ကျန်နှစ်ပါးတို့သည် ထိုအလောဘသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် အလောဘကို အဓိကပြု၍ နေက္ခမ္မကို အလေးဂရုပြုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု ဖြစ်သောအခါ၊ ထိုအခါ၌ အခွင့်ရရှိသော နေက္ခမ္မဝိတက်သည် တည်၏။ ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်နှင့် ယှဉ်စပ်သော အဒေါသလက္ခဏာရှိသော အဗျာပါဒ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်၌ပင် အဗျာပါဒဝိတက်အဖြစ်သည် ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ အဗျာပါဒဝိတက်အဖြစ် ရှိပါကလည်း တစုံတခုသော သတ္တဝါကိုမျှ မညှဉ်းဆဲတတ်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အဝိဟိံသာဝိတက်အဖြစ်သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၏။ ထိုကျန်နှစ်ပါးတို့သည် ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်၏ အစဉ်လိုက်ဖြစ်ကုန်၍ သရုပ်အားဖြင့် ထင်ရှားစွာ မမြင်ရသဖြင့်၊ ထိုနေက္ခမ္မဝိတက်ရှိလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ မရှိလျှင် မဖြစ်ပေါ်ကုန်ဟု အနုမာနအားဖြင့် ခန့်မှန်းသိအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူပင် မေတ္တာကို အဓိကပြုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု ဖြစ်သောအခါ၊ ကျန်နှစ်ပါးတို့သည် ထိုမေတ္တာသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။ ကရုဏာကို အဓိကပြုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု ဖြစ်သောအခါ၊ ကျန်နှစ်ပါးတို့သည် ထိုကရုဏာသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏။

Kāmavitakkādayoti ettha ādi-saddena byāpādavitakkavihiṃsāvitakkānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tattha kāmapaṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko. Ettha hi dve kāmā vatthukāmo ca kilesakāmo ca. Tattha vatthukāmapakkhe ārammaṇavasena kāmehi paṭisaṃyutto vitakko kāmavitakko, kilesakāmapakkhe pana sampayogavasena kāmena paṭisaṃyuttoti yojetabbaṃ. Byāpādapaṭisaṃyutto vitakko byāpādavitakko. Vihiṃsāpaṭisaṃyutto vitakko vihiṃsāvitakko. Tesu dve sattesupi saṅkhāresupi uppajjanti. Kāmavitakko hi piye manāpe satte vā saṅkhāre vā vitakkentassa uppajjati, byāpādavitakko appiye amanāpe satte vā saṅkhāre vā kujjhitvā olokanakālato paṭṭhāya yāva vināsanā uppajjati, vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjati. Saṅkhāro hi dukkhāpetabbo nāma natthi, ‘‘ime sattā haññantu vā ucchijjantu vā vinassantu vā mā vā ahesu’’nti cintanakāle pana sattesu uppajjati. Atha kasmā vuttaṃ ‘‘saṅkhāro dukkhāpetabbo nāma natthī’’ti, nanu ye dukkhāpetabbāti icchitā sattasaññitā, tepi atthato saṅkhārā evāti? Saccametaṃ, te pana indriyabaddhā saviññāṇakatāya dukkhaṃ paṭisaṃvedenti, tasmā te vihiṃsāvitakkassa visayā icchitā sattasaññitā. Ye pana na dukkhaṃ paṭisaṃvedenti vuttalakkhaṇāyogato, te sandhāya ‘‘vihiṃsāvitakko saṅkhāresu nuppajjatī’’ti vuttaṃ.

ကာမဝိတက် အစရှိသည်တို့ဟူသော ဤပုဒ်၌ အစရှိသည်ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်တို့ကို ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုဝိတက်တို့တွင် ကာမနှင့်စပ်သော ဝိတက်သည် ကာမဝိတက်မည်၏။ ထိုကာမဝိတက်၌ ဝတ္ထုကာမ၊ ကိလေသာကာမဟူ၍ ကာမနှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝတ္ထုကာမအဖို့၌ အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ကာမတို့နှင့်စပ်သော ဝိတက်သည် ကာမဝိတက်မည်၏။ ကိလေသာကာမအဖို့၌ကား ယှဉ်စပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကာမနှင့်စပ်သော ဝိတက်ဟူ၍ စပ်စပ်ပြီး ဆင်ခြင်အပ်၏။ ဗျာပါဒနှင့်စပ်သော ဝိတက်သည် ဗျာပါဒဝိတက်မည်၏။ ဝိဟိံသာနှင့်စပ်သော ဝိတက်သည် ဝိဟိံသာဝိတက်မည်၏။ ထိုဝိတက်သုံးပါးတို့တွင် (ကာမဝိတက်နှင့် ဗျာပါဒဝိတက်ဟူသော) ဝိတက်နှစ်ပါးတို့သည် သတ္တဝါတို့၌လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ကာမဝိတက်သည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌သော်လည်းကောင်း ကြံစည်သောသူအား ဖြစ်၏။ ဗျာပါဒဝိတက်သည် မချစ်မနှစ်လိုဖွယ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၌သော်လည်းကောင်း အမျက်ထွက်၍ ကြည့်ရှုသည်မှစ၍ ပျက်စီးသည်တိုင်အောင် ဖြစ်၏။ ဝိဟိံသာဝိတက်သည် သင်္ခါရတို့၌ မဖြစ်။ အကြောင်းမူကား ဆင်းရဲစေအပ်သော သင်္ခါရမည်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'ဤသတ္တဝါတို့သည် သတ်မူလည်း သတ်ခံရပါစေကုန်၊ ဖြတ်မူလည်း ဖြတ်ခံရပါစေကုန်၊ ပျက်စီးမူလည်း ပျက်စီးပါစေကုန်၊ သို့မဟုတ် မရှိဘဲလည်း ဖြစ်ပါစေကုန်' ဟု ကြံစည်သောအခါ၌ကား သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် 'ဆင်းရဲစေအပ်သော သင်္ခါရမည်သည် မရှိ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဆင်းရဲစေအပ်ဟု အလိုရှိအပ်သော သတ္တဝါဟု အမှတ်ရှိသော သူတို့သည်လည်း အနက်အားဖြင့် သင်္ခါရတို့သာ မဟုတ်ပါလော။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ သို့သော်လည်း ဣန္ဒြေနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော၊ ဝိညာဉ်ရှိကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့သည် ဆင်းရဲကို ခံစားကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသတ္တဝါဟု အမှတ်ရှိသော သူတို့ကို ဝိဟိံသာဝိတက်၏ အာရုံအဖြစ် အလိုရှိအပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာနှင့် မယှဉ်သဖြင့် ဆင်းရဲကို မခံစားရသော ထိုသတ္တဝါတို့ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဝိဟိံသာဝိတက်သည် သင်္ခါရတို့၌ မဖြစ်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Anupādāya āsavehi cittāni vimucciṃsūti ettha āsavehīti katthuatthe karaṇaniddeso, cittānīti paccattabahuvacanaṃ, vimucciṃsūti kammasādhanaṃ, tasmā āsavehi kattubhūtehi anupādāya ārammaṇavasena aggahetvā cittāni vimuccitānīti evamettha attho gahetabboti āha ‘‘tesañhi cittānī’’tiādi. Yehi āsavehīti etthāpi kattuatthe eva karaṇaniddeso. Vimucciṃsūti kammasādhanaṃ. Na te [Pg.448] tāni gahetvā vimucciṃsūti te āsavā tāni cittāni ārammaṇavasena na gahetvā vimucciṃsu vimocesuṃ. Ettha hi cittānīti upayogabahuvacanaṃ, vimucciṃsūti kattusādhanaṃ. Anuppādanirodhena nirujjhamānāti āyatiṃ anuppattisaṅkhātena nirodhena nirujjhamānā āsavā. Aggahetvā vimucciṃsūti ārammaṇakaraṇavasena aggahetvā cittāni vimocesuṃ. Vikasitacittā ahesunti sātisayañāṇarasmisamphassena samphullacittā ahesuṃ. Purimavacanāpekkhanti ‘‘aññatarasmiṃ bhiṃsanake vanasaṇḍe’’ti vuttavacanāpekkhaṃ. Tenāha ‘‘yaṃ vuttaṃ aññatarasmiṃ bhiṃsanake vanasaṇḍeti, tatrā’’ti. Katanti bhāvasādhanavāci idaṃ padanti āha ‘‘bhiṃsanakatasmiṃ hoti, bhiṃsanakakiriyāyā’’ti. Bhiṃsanassa karaṇaṃ kiriyā bhiṃsanakataṃ, tasmiṃ bhiṃsanakatasmiṃ.

‘အနုပါဒါယ အာသဝေဟိ စိတ္တာနိ ဝိမုစ္စိံသု’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘အာသဝေဟိ’ ဟူသည် ကတ္တားအနက်၌ ကရုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ‘စိတ္တာနိ’ ဟူသည် ကတ္တားဗဟုဝုစ် ဖြစ်၏။ ‘ဝိမုစ္စိံသု’ ဟူသည် ကမ္မသာဓန ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကတ္တားဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကြောင့် မစွဲလမ်းဘဲ (အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် မယူဘဲ) စိတ်တို့သည် လွတ်မြောက်ကုန်၏ဟု ဤသို့ ဤပုဒ်၌ အနက်ကို ယူအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘တေသဉ္ဟိ စိတ္တာနိ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ‘ယေဟိ အာသဝေဟိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ကတ္တားအနက်၌သာလျှင် ကရုဏ်းဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်၏။ ‘ဝိမုစ္စိံသု’ ဟူသည် ကမ္မသာဓန ဖြစ်၏။ ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် ထိုစိတ်တို့ကို ဖမ်းယူ၍ မလွတ်မြောက်ကုန် (ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် ထိုစိတ်တို့ကို အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် မယူဘဲ လွတ်မြောက်စေကုန်၏၊ လွတ်စေကုန်၏)။ ဤစကား၌ ‘စိတ္တာနိ’ ဟူသည် ကံဗဟုဝုစ် (ဥပယောဂဗဟုဝုစ်) ဖြစ်၏။ ‘ဝိမုစ္စိံသု’ ဟူသည် ကတ္တုသာဓန ဖြစ်၏။ ‘အနုပ္ပါဒနိရောဓေန နိရုဇ္ဈမာနာ’ ဟူသည်ကား နောင်အခါ မဖြစ်ခြင်းတည်းဟူသော ချုပ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ပျောက်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့တည်း။ ‘အဂ္ဂဟေတွာ ဝိမုစ္စိံသု’ ဟူသည်ကား အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် မယူဘဲ စိတ်တို့ကို လွတ်မြောက်စေကုန်၏။ ‘ဝိကသိတစိတ္တာ အဟေသုံ’ ဟူသည်ကား ထူးကဲသော ဉာဏ်တော်၏ အရောင်အဝါနှင့် ထိတွေ့သဖြင့် ကောင်းစွာပွင့်သော စိတ်ရှိကြကုန်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ပုရိမဝစနာပေက္ခံ’ ဟူသည် ‘အညတရသ္မိံ ဘိံသနကေ ဝနသဏ္ဍေ’ ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော စကားကို ငဲ့သောသဒ္ဒါတည်း။ ထို့ကြောင့် ‘အကြင် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြားကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော တောအုပ်၌’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ကတံ’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဘာဝသာဓနကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် ‘ဘိံသနကတသ္မိံ ဟောတိ၊ ဘိံသနကိရိယာယံ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ကြောက်မက်ဖွယ်ကို ပြုခြင်းသည် ‘ဘိံသနကတ’ မည်၏။ ထိုကြောက်မက်ဖွယ်ကို ပြုခြင်း၌။

Idāni aññathāpi atthayojanaṃ dassento āha ‘‘atha vā’’tiādi. Imasmiṃ atthavikappe bhiṃsayatīti bhiṃsano, bhiṃsano eva bhiṃsanako, tassa bhāvo bhiṃsanakattanti vattabbe ta-kārassa lopaṃ katvā ‘‘bhiṃsanakata’’nti vuttanti dassento āha ‘‘bhiṃsanakatasminti bhiṃsanakabhāveti attho’’tiādi. Yebhuyyaggahaṇaṃ lomavantavasenapi yojetabbaṃ, na lomavasenevāti āha ‘‘bahutarānaṃ vā’’tiādi.

ယခုအခါ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း အနက်ယှဉ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ‘အထ ဝါ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤအနက်ဝိကပ်၌ ကြောက်လန့်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဘိသိ’ (ဘိသန) မည်၏။ ဘိသနသည်ပင် ‘ဘိသနက’ မည်၏။ ထိုကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဖြစ်ကို ‘ဘိသနကတ္တံ’ ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ တကာရကို ချေဖျက်၍ ‘ဘိသနကတံ’ ဟု ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဘိသနကတသ္မိန္တိ ဘိသနကဘာဝေ အတ္ထော’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အများအားဖြင့် ယူခြင်းကို အမွေးအမှင်ရှိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ယှဉ်အပ်၏၊ အမွေးရှိခြင်း အစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ မယှဉ်အပ်ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘ဗဟုတရာနံ ဝါ’ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Purisayugavasenāti purisakālavasena, purisānaṃ āyuppamāṇavasenāti vuttaṃ hoti. ‘‘Sabbapacchimako subhaddasadiso’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmiṃ kāle vijjamānānaṃ dvinnaṃ purisānaṃ āyuparicchedaṃ sakalameva gahetvā ‘‘satasahassaṃ…pe… aṭṭhāsī’’ti vuttaṃ. Dveyeva purisayugānīti ettha purisānaṃ yugappavattikālo purisayugaṃ. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana purisova purisayugaṃ. Dharamāne bhagavati ekaṃ purisayugaṃ, parinibbute ekanti katvā ‘‘dveyeva purisayugānī’’ti vuttaṃ. Parinibbute pana bhagavati ekameva purisayugaṃ asītiyeva vassasahassāni brahmacariyaṃ aṭṭhāsīti veditabbaṃ.

‘ယောက်ျားအစုံ၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ယောက်ျားတို့၏ ကာလအစွမ်းဖြင့်၊ ယောက်ျားတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နောက်ဆုံးဖြစ်သော သုဘဒ္ဒနှင့်တူသောသူ’ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးပါးတို့၌လည်း ဆိုအပ်၏။ ထိုခေတ်ကာလ၌ ထင်ရှားရှိကုန်သော ယောက်ျားနှစ်ဦးတို့၏ အသက်အပိုင်းအခြား အလုံးစုံကိုပင် ယူ၍ ‘တစ်သိန်း...ပ... တည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ယောက်ျားနှစ်စုံတို့သာလျှင်’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ယောက်ျားတို့ ဖြစ်ပွားရာကာလကို ‘ယောက်ျားအစုံ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားသည် သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်၏၊ အနက်အားဖြင့်မူကား ယောက်ျားသည်ပင် ‘ယောက်ျားအစုံ’ မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိတော်မူစဉ်အခါက တစ်စုံ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါက တစ်စုံဟု ပြု၍ ‘ယောက်ျားနှစ်စုံတို့သာလျှင်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသောအခါ၌ကား ယောက်ျားတစ်စုံတည်းသာလျှင် အနှစ်ရှစ်သောင်းပတ်လုံး သာသနာတော် တည်ရှိခဲ့၏ဟု သိအပ်၏။

20. Sāvakayugānīti sāvakā eva sāvakayugāni. Asambhuṇantenāti apāpuṇantena. Gabbhaṃ gaṇhāpentassāti sabbaññutaññāṇassa vijāyanatthaṃ ñāṇagabbhaṃ gaṇhāpentassa.

၂၀. ‘သာဝကယုဂါနိ’ ဟူသည် သာဝကတို့သည်သာလျှင် သာဝကအစုံတို့ မည်ကုန်၏။ ‘အသမ္ဘုဏန္တေန’ ဟူသည် မရောက်နိုင်သဖြင့်။ ‘ဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေန္တဿ’ ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ပွင့်ထွန်းခြင်းအကျိုးငှာ ဉာဏ်တိုက်ကို ယူစေဆဲဖြစ်သောသူအား။

21. Ko [Pg.449] anusandhīti pubbāparakathānaṃ kiṃ anusandhānaṃ, ko sambandhoti attho. Sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhanti yācīyatīti yācanā, sikkhāpadapaññattiyeva yācanā sikkhāpadapaññattiyācanā, taṃ apekkhatīti sikkhāpadapaññattiyācanāpekkhaṃ bhummavacanaṃ, yāciyamānasikkhāpadapaññattiapekkhaṃ bhummavacananti vuttaṃ hoti. Yācanavisiṭṭhā sikkhāpadapaññattiyeva hi ‘‘tatthā’’ti iminā parāmaṭṭhā, teneva vakkhati ‘‘tattha tassā sikkhāpadapaññattiyā’’ti. Yaṃ vuttanti ‘‘sikkhāpadaṃ paññapeyyā’’ti iminā yaṃ sikkhāpadapaññapanaṃ vuttaṃ, yācitanti attho. Tattha tassā sikkhāpadapaññattiyāti tassaṃ yāciyamānasikkhāpadapaññattiyanti attho. Akālanti sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ.

၂၁. ‘အဘယ် အနုသန္ဓေနည်း’ ဟူသည် ရှေးစကားနှင့် နောက်စကားတို့၏ အစဉ်စပ်ခြင်းကား အဘယ်နည်း၊ အဘယ်သို့ စပ်စပ်သနည်းဟူသော အနက်တည်း။ ‘သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို တောင်းပန်ခြင်းသို့ ငဲ့သည်’ ဟူရာ၌ တောင်းပန်အပ်သောကြောင့် ‘ယာစနာ’ (တောင်းပန်ခြင်း) မည်၏၊ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းသည်သာလျှင် တောင်းပန်ခြင်းဖြစ်၍ ‘သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို တောင်းပန်ခြင်း’ မည်၏၊ ထိုတောင်းပန်ခြင်းကို ငဲ့သောကြောင့် ‘သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို တောင်းပန်ခြင်းသို့ ငဲ့သည်’ ဟု ဆိုရ၏၊ တောင်းပန်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို ငဲ့သော သတ္တမီဝိဘတ်စကားဟု ဆိုလိုသည်။ တောင်းပန်အပ်သော ထူးမြတ်သော သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကိုသာလျှင် ‘တတ္ထ’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ထိုသိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၌’ ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ‘အကြင်ဆိုအပ်ပြီးသော’ ဟူသည် ‘သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ရာ၏’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကြင်သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းကို ဆိုအပ်၏၊ တောင်းပန်အပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ ‘ထိုသိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၌’ ဟူသည် ထိုတောင်းပန်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၌ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အကာလံ’ ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အခါမဟုတ်သော ကာလကို။

Āsavaṭṭhānīyāti ettha adhikaraṇe anīyasaddoti āha ‘‘āsavā tiṭṭhanti etesū’’tiādi. Ke pana te āsavā, ke ca dhammā tadadhikaraṇabhūtāti āha ‘‘yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā’’tiādi. Diṭṭhadhammikā parūpavādādayo, samparāyikā āpāyikā apāyadukkhavisesā. Te āsavanti tena tena paccayavasena pavattantīti āsavā. Nesanti parūpavādādiāsavānaṃ. Teti vītikkamadhammā. Asati āsavaṭṭhānīye dhamme sikkhāpadapaññattiyaṃ ko doso, yenevaṃ vuttanti āha ‘‘yadi hi paññapeyyā’’tiādi, vītikkamadosaṃ adisvā yadi paññapeyyāti adhippāyo. Parammukhā akkosanaṃ parūpavādo, parehi vacanesu dosāropanaṃ parūpārambho, sammukhā garahanaṃ garahadoso.

“အာသဝဋ္ဌာနီယ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အနီယ” သဒ္ဒါသည် အဓိကရဏ (တည်ရာ) အနက်၌ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “အာသဝါ တိဋ္ဌန္တိ ဧတေသု” (ထိုတရားတို့၌ အာသဝတို့ တည်ကုန်၏) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအာသဝတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်း၊ ထိုအာသဝတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ “ယေသု ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အာသဝတို့သည် သူတစ်ပါးတို့၏ မျက်ကွယ်ကဲ့ရဲ့ခြင်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အာသဝတို့သည် အပါယ်ဘေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဒုက္ခအထူးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် ယိုစီးတတ်ကုန်၏၊ ထိုထိုအကြောင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “အာသဝ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ “နေသံ” ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ ကဲ့ရဲ့ခြင်းစသော အာသဝတို့၏ (မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ “တေ” ဟူသည် လွန်ကျူးကြောင်းတရားတို့တည်း။ တစ်နည်းကား အာသဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သောတရား မရှိပါက သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရာ၌ အဘယ်အပြစ်ရှိအံ့နည်းဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “ယဒိ ဟိ ပညာပေယျ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ လွန်ကျူးမှုအပြစ်ကို မမြင်ဘဲ အကယ်၍ ပညတ်ငြားအံ့ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ မျက်ကွယ်၌ ဆဲရေးခြင်းသည် “ပရူပဝါဒ” မည်၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ စကား၌ အပြစ်တင်ခြင်းသည် “ပရူပါရမ္ဘ” မည်၏။ မျက်မှောက်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် “ဂရဟဒေါသ” မည်၏။

Kathañhi nāma paliveṭhessatīti sambandho, kathaṃ-saddayoge anāgatappayogo daṭṭhabbo. Anvāyikoti anuvattako. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. ‘‘Amhākamete’’ti ñāyantīti ñātī, pitāmahapituputtādivasena parivaṭṭanaṭṭhena parivaṭṭo, ñātīyeva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. Ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhāti ghāsacchādane paramatāya uttamatāya santuṭṭhā, ghāsacchādanapariyesane sallekhavasena paramatāya ukkaṭṭhabhāve saṇṭhitāti attho. Ghāsacchādanameva vā paramaṃ paramā koṭi etesaṃ na tato paraṃ kiñci asāmisajātaṃ pariyesanti paccāsīsanti cāti ghāsacchādanaparamā, tesaṃ bhāvo ghāsacchādanaparamatā, tassaṃ ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭhā. Tesu nāma koti yathāvuttaguṇavisiṭṭhesu [Pg.450] tesu bhikkhūsu ko nāma. Lokāmisabhūtanti lokapariyāpannaṃ hutvā kilesehi āmasitabbattā lokāmisabhūtaṃ. Pabbajjāsaṅkhepenevāti ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’tiādinā pabbajjāmukheneva. Etanti methunādīnaṃ akaraṇaṃ. Thāmanti sikkhāpadānaṃ paññāpanakiriyāya sāmatthiyaṃ. Balanti yāthāvato sabbadhammānaṃ paṭivedhasamatthaṃ ñāṇabalaṃ. Kuppeyyāti kuppaṃ bhaveyya. Etassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ na yathāṭhāne tiṭṭheyyāti, paññattiṭṭhāne na tiṭṭheyyāti attho. Akusaloti tikicchituṃ yuttakālassa aparijānanato akusalo acheko. Avuddhi anayo, byasanaṃ dukkhaṃ. Paṭikaccevāti gaṇḍuppādanato paṭhamameva. Sañchaviṃ katvāti sobhanacchaviṃ katvā. Bālavejjoti apaṇḍitavejjo. Lohitakkhayañca maṃ pāpetīti vibhattivipariṇāmaṃ katvā yojetabbaṃ.

“ကထံ ဟိ နာမ ပလိဝေဌေဿတိ” ဟူ၍ စပ်စပ်ရမည်။ “ကထံ” သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်ရာ၌ အနာဂတ်ကာလ သုံးနှုန်းမှုကို သိအပ်၏။ “အနွါယိက” ဟူသည် အလိုသို့ လိုက်သောသူ။ “ဘောဂက္ခန္ဓ” ဟူသည် စည်းစိမ်ချမ်းသာအစုကို။ “ဤသူတို့သည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတည်း” ဟု သိအပ်သောကြောင့် “ဉာတိ” (ဆွေမျိုး) မည်၏။ အဖိုး၊ အဖ၊ သား အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်ပတ်တတ်သော အနက်ကြောင့် “ပရိဝဋ္ဋ” မည်၏။ ဆွေမျိုးသည်ပင်လျှင် ပတ်ဝန်းကျင် လည်ပတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ဉာတိပရိဝဋ္ဋ” မည်၏။ “ဃာသစ္ဆာဒနပရမတာယ သန္တုဋ္ဌာ” ဟူသည် အစားအစာနှင့် အဝတ်အထည်၌ မြတ်သောအတိုင်းအရှည်ဖြင့် ရောင့်ရဲလွယ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် အစားအစာနှင့် အဝတ်အထည်ကို ရှာမှီးခြင်း၌ ခေါင်းပါးသောအားဖြင့် အမြတ်ဆုံးအဖြစ်၌ တည်ကုန်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ သို့မဟုတ် အစားအစာနှင့် အဝတ်အထည်သည်သာလျှင် ထိုသူတို့အတွက် အမြတ်ဆုံးအတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏။ ထိုထက်လွန်သော အခြားအာမိသတရားကို မရှာမှီး၊ မတောင့်တကုန်သောကြောင့် “ဃာသစ္ဆာဒနပရမ” မည်၏။ ထိုသူတို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် “ဃာသစ္ဆာဒနပရမတာ” မည်၏။ ထို စားဝတ်ရုံ၌ အမြတ်ဆုံးအဖြစ်ဖြင့် ရောင့်ရဲကုန်၏။ “တေသု နာမ ကော” ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော ထိုရဟန်းတို့တွင် အဘယ်သူနည်း။ “လောကာမိသဘူတံ” ဟူသည် လောက၌ အကျုံးဝင်သည်ဖြစ်၍ ကိလေသာတို့ဖြင့် သုံးသပ်အပ်သောကြောင့် လောကာမိသဘူတ မည်၏။ “ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခေပေနေဝ” ဟူသည် “ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏီ” အစရှိသည်ဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင်။ “ဧတံ” ဟူသည် မေထုန်အစရှိသည်တို့ကို မပြုခြင်း။ “ထာမံ” ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်ခြင်းအမှု၌ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်း။ “ဗလံ” ဟူသည် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ခပ်သိမ်းသောတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော ဉာဏ်တော်၏ အစွမ်းကို ဆိုသည်။ “ကုပ္ပေယျ” ဟူသည် ပျက်စီးရာ၏။ ဤအနက်ကိုပင် ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းသည် “န ယထာဋ္ဌာနေ တိဋ္ဌေယျ” (ပညတ်တော်မူအပ်သော အရာ၌ မတည်ရာ) ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “အကုသလ” ဟူသည် ဆေးကုသရန် သင့်လျော်သော အခါကို မသိသောကြောင့် ဆေးကုသရာ၌ မလိမ္မာသော သမားတော်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဝုဒ္ဓိ” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း (အနယ)၊ “ဗျသန” ဟူသည် ဆင်းရဲဒုက္ခ။ “ပဋိကစ္စေဝ” ဟူသည် အနာစိမ်း မပေါက်မီကပင် (ပထမကတည်းကပင်)။ “သဉ္ဆဝိံ ကတွာ” ဟူသည် ကောင်းသောအရေရှိအောင် ပြု၍။ “ဗာလဝေဇ္ဇော” ဟူသည် မလိမ္မာသော သမားတော်။ “လောဟိတက္ခယဉ္စ မံ ပါပေတိ” ဟူသောအရာ၌ ဝိဘတ်လွှဲပြောင်းခြင်းကို ပြု၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Akālaṃ dassetvāti sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ dassetvā. Rogaṃ vūpasametvāti phāsuṃ katvā. Sake ācariyaketi ācariyassa bhāvo, kammaṃ vā ācariyakaṃ, tasmiṃ attano ācariyabhāve, ācariyakamme vā. Nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Viditānubhāvoti pākaṭānubhāvo.

“အကာလံ ဒဿေတွာ” ဟူသည် သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရန် အခါမဟုတ်သည်ကို ပြ၍။ “ရောဂံ ဝူပသမေတွာ” ဟူသည် ချမ်းသာခြင်းကို ပြု၍ (ရောဂါ ငြိမ်းအေးစေ၍)။ “သကေ အာစရိယကေ” ဟူသည် ဆရာ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် ဆရာ၏အမှုသည် “အာစရိယက” မည်၏။ မိမိ၏ ထိုဆရာအဖြစ်၌ သို့မဟုတ် ဆရာ၏အမှု၌။ ဤ၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် အကြောင်း (နိမိတ္တ) အနက်၌ ရှိ၏။ “ဝိဒိတာနုဘာဝေါ” ဟူသည် ထင်ရှားကျော်စောသော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိ၏။

Vipulabhāvenāti pabbajitānaṃ bahubhāvena. Sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjantīti yasmā senāsanāni pahonti, tasmā āvāsamacchariyādihetukā sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjanti. Iminā nayenāti etena padasodhammasikkhāpadādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo.

“ဝိပုလဘာဝေန” ဟူသည် ရဟန်းပြုသူတို့ များပြားလာခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “သာသနာတော်၌ အချို့သော အာသဝဋ္ဌာနီယတရားတို့ မဖြစ်ပေါ်ကုန်သေး” ဟု ဆိုရာ၌ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့သည် လုံလောက်ကုန်သောကြောင့် ကျောင်း၌ ဝန်တိုခြင်းစသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်သော အချို့သော အာသဝဋ္ဌာနီယတရားတို့သည် သာသနာတော်၌ မဖြစ်ပေါ်ကုန်သေး။ “ဤနည်းလမ်းဖြင့်” (ဣမိနာ နယေန) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပုဒ်အလိုက် တရားနှင့် သိက္ခာပုဒ်စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူခြင်းကို သိအပ်၏။

Lābhaggamahattanti cīvarādilabhitabbapaccayo lābho, tassa aggaṃ mahattaṃ paṇītatā bahubhāvo vā. Bahussutassa bhāvo bāhusaccaṃ. Ayoniso ummujjamānāti anupāyena abhinivisamānā, viparītato jānamānāti attho. Rasena rasaṃ saṃsanditvāti sabhāvena sabhāvaṃ saṃsanditvā, anuññātapaccattharaṇādīsu sukhasamphassasāmaññato upādinnaphassarasepi anavajjasaññitāya anupādinnaphassarasena upādinnaphassarasaṃ saṃsanditvā, samānabhāvaṃ upanetvāti attho. Uddhammaṃ ubbinayaṃ [Pg.451] satthusāsanaṃ dīpentīti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādinā (pāci. 418) satthusāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā dīpenti.

“လာဘဂ္ဂမဟတ္တံ” ဟူသည် သင်္ကန်းစသော ရအပ်သော ပစ္စည်းကို ရခြင်းတည်း။ ထိုရခြင်း၏ အမြတ်ဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် မွန်မြတ်ခြင်းနှင့် များပြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဗဟုသုတရှိသူ၏ အဖြစ်သည် “ဗာဟုသစ္စံ” မည်၏။ “အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇမာနာ” ဟူသည် လမ်းမှားအားဖြင့် နှလုံးသွင်းကုန်လျက် ဖောက်ပြန်သောအားဖြင့် သိကုန်သော ဟူသောအနက်တည်း။ “ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာ” ဟူသည် သဘောအားဖြင့် သဘောကို နှိုင်းယှဉ်၍၊ ခွင့်ပြုအပ်သော နေရာခင်းစသည်တို့၌ ကောင်းသော အတွေ့အထိမျှဖြင့် မာတုဂါမတို့၏ ကိုယ်အတွေ့ (ဥပါဒိန္နဖောဋ္ဌဗ္ဗ) ၌လည်း အပြစ်မရှိဟု မှတ်ထင်ကာ၊ အသက်မရှိသော အရာဝတ္ထု၏ အတွေ့နှင့် အသက်ရှိသော မာတုဂါမတို့၏ အတွေ့ကို တူညီသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေ၍ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။ “ဥဒ္ဓမ္မံ ဥဗ္ဗိနယံ သတ္ထုသာသနံ ဒီပေန္တိ” ဟူသည် “တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမိ” အစရှိသည်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို တရားမဟုတ်သည်ကို တရား၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ဝိနည်းပြု၍ ပြကုန်၏။

Imasmiṃ attheti ‘‘nirabbudo hi, sāriputta, bhikkhusaṅgho’’ti (pārā. 21) evaṃ vuttabhikkhusaṅghasaññite atthe. Kathaṃ pana dussīlānaṃ corabhāvoti āha ‘‘te hi assamaṇāva hutvā’’tiādi. Kāḷakadhammayogāti dussīlatāsaṅkhātapāpadhammayogato. Pabhassaroti pabhassarasīlo. Sāroti vuccantīti sāsanabrahmacariyassa sārabhūtattā sīlādayo guṇā ‘‘sāro’’ti vuccanti.

“ဤအနက်၌” ဟူသည် “သာရိပုတ္တရာ၊ ရဟန်းသံဃာသည် ဘေးရန်ကင်း၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော ရဟန်းသံဃာနှင့် စပ်လျဉ်းသော အနက်၌တည်း။ သီလမရှိသော သူတို့၏ ခိုးသူအဖြစ်သည် အဘယ်သို့နည်းဟူမူ “ထိုသူတို့သည် ရဟန်းမဟုတ်ဘဲလျက်” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ကာဠကဓမ္မယောဂါ” ဟူသည် သီလမရှိခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အကုသိုလ်တရားနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ “ပဘဿရော” ဟူသည် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော သီလရှိသူ ဖြစ်၏။ “သာရော” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏ဟူသည် သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်၏ အနှစ်သာရဖြစ်သောကြောင့် သီလစသော ဂုဏ်တို့ကို “အနှစ်သာရ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။

Sabbaparittaguṇoti sabbehi nihīnaguṇo, appaguṇo vā. So sotāpannoti ānandattheraṃ sandhāya vadati. Sotaṃ āpannoti maggasotaṃ āpanno. Paṭipakkhadhammānaṃ anavasesato savanato pellanato soto ariyamaggoti āha ‘‘sototi ca maggassetaṃ adhivacana’’nti. Sotāpannoti tena samannāgatassa puggalassāti iminā maggasamaṅgī sotāpannoti vatvā tamevatthaṃ udāharaṇena sādhetvā idāni idhādhippetapuggalaṃ niddhāretvā dassento āha ‘‘idha panā’’tiādi. Idha āpannasaddo ‘‘phalasacchikiriyāya paṭipanno’’tiādīsu (saṃ. ni. 5.488) viya vattamānakālikoti āha ‘‘maggena phalassa nāmaṃ dinna’’nti. Maggena hi attanā sadisassa aṭṭhaṅgikassa vā sattaṅgikassa vā phalassa sototi nāmaṃ dinnaṃ, atītakālikatte pana sarasatova nāmalābho siyā. Maggakkhaṇe hi maggasotaṃ āpajjati nāma, phalakkhaṇe āpanno.

“သဗ္ဗပရိတ္တဂုဏော” ဟူသည် ခပ်သိမ်းသောသူတို့အောက် ယုတ်သော ဂုဏ်ရှိသောသူ သို့မဟုတ် နည်းပါးသော ဂုဏ်ရှိသောသူ။ “ထိုသောတာပန်” ဟူသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ “သောတံ အာပန္နော” ဟူသည် မဂ်တည်းဟူသော ရေယဉ်သို့ ရောက်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို အကြွင်းမရှိ တိုက်ဖျက်စီးဆင်းတတ်သောကြောင့် “သောတ” မည်၏။ ထို “သောတ” သည် အရိယမဂ်၏ အမည်ဖြစ်သောကြောင့် “သောတောတိ စ မဂ္ဂေဿတံ အဓိဝစနံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ထိုမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဂ်နှင့်ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို “သောတာပန်” ဟု မိန့်တော်မူ၍၊ ထိုအနက်ကိုပင် ဥပမာဖြင့် သက်သေထူကာ၊ ယခုအခါ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားပြလိုသဖြင့် “ဣဓ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ “အာပန္န” သဒ္ဒါသည် “ဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ပစ္စုပ္ပန်ကာလနှင့် ယှဉ်၏။ ထို့ကြောင့် “မဂ်ဖြင့် ဖိုလ်အား အမည်ကို ပေးအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် မဂ်ဖြင့် မိမိနှင့် တူညီသော (အင်္ဂါရှစ်ပါး သို့မဟုတ် အင်္ဂါခုနစ်ပါးရှိသော) ဖိုလ်အား “သောတ” ဟူသောအမည်ကို ပေးထား၏။ အတိတ်ကာလနှင့် ယှဉ်သောအဖြစ်၌မူ မိမိ၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် အမည်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် မဂ်ခဏ၌ မဂ်ရေယဉ်သို့ “ရောက်ဆဲ” (အာပဇ္ဇတိ) မည်၏၊ ဖိုလ်ခဏ၌မူ “ရောက်ပြီးသူ” (အာပန္နော) ဖြစ်၏။

Virūpaṃ sadukkhaṃ saupāyāsaṃ nipātetīti vinipāto, apāyadukkhe khipanako. Dhammoti sabhāvo. Tenāha ‘‘na attānaṃ apāyesu vinipātanasabhāvo’’ti. Atha vā dhammoti apāyesu khipanako sakkāyadiṭṭhiādiko akusaladhammo. Yassa pana so akusaladhammo natthi sabbaso pahīnattā, so yasmā apāyesu attānaṃ vinipātanasabhāvo na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘na attānaṃ apāyesu vinipātanasabhāvoti vuttaṃ hotī’’ti. Kasmāti avinipātanadhammatāya kāraṇaṃ pucchati. Apāyaṃ gamentīti apāyagamanīyā. Vinipātanasabhāvoti uppajjanasabhāvo. Sammattaniyāmena maggenāti sammā [Pg.452] bhavaniyāmakena paṭiladdhamaggena. Niyatoti vā heṭṭhimantato sattamabhavato upari anuppajjanadhammatāya niyato. Sambodhīti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi. Sambujjhatīti hi sambodhi, ariyamaggo. So ca idha paṭhamamaggassa adhigatattā avasiṭṭho eva adhigantabbabhāvena icchitabboti. Tenāha ‘‘uparimaggattayaṃ avassaṃ sampāpako’’ti. Uparimaggattayaṃ avassaṃ sampāpuṇātīti sampāpako, sotāpanno.

ဖောက်ပြန်စွာ ဆင်းရဲခြင်း ဥပါယာသနှင့်တကွ ကျစေတတ်သောကြောင့် ဝိနိပါတ (အပါယ်ဆင်းရဲ၌ ကျစေခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏၊ အပါယ်ဆင်းရဲသို့ ကျစေတတ်သော သဘောတည်း။ ဓမ္မဟူသည် သဘောတည်း။ ထို့ကြောင့် "မိမိကိုယ်ကို အပါယ်တို့၌ ကျစေတတ်သော သဘောမရှိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် ဓမ္မဟူသည် အပါယ်တို့၌ ကျစေတတ်သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိအစရှိသော အကုသိုလ်တရားတည်း။ အကြင် သောတာပန်အား ထိုကဲ့သို့သော အကုသိုလ်တရားသည် အလုံးစုံ ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ မရှိတော့သဖြင့်၊ ထိုသောတာပန်သည် အပါယ်တို့၌ မိမိကိုယ်ကို ကျစေတတ်သော သဘောမရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် "မိမိကိုယ်ကို အပါယ်တို့၌ ကျစေတတ်သော သဘောမရှိဟု ဆိုလိုသည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အဘယ်ကြောင့်နည်း" ဟူသည် အပါယ်သို့ မကျရောက်နိုင်သော သဘောရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်။ အပါယ်သို့ သွားစေတတ်သောကြောင့် အပါယဂမနီယ မည်ကုန်၏။ ဝိနိပါတသဘော ဟူသည် (အပါယ်ဘဝ၌) ဖြစ်စေတတ်သော သဘောတည်း။ "သမ္မတ္တနိယာမမဂ်ဖြင့်" ဟူသည် ကောင်းသောအဖြစ်ကို မြဲစေတတ်သော၊ ရရှိအပ်သောမဂ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် "နိယတ" ဟူသည် အောက်အနိမ့်ဆုံးအားဖြင့် ခုနစ်ဘဝမြောက်မှ အထက်ဘဝ၌ ထပ်မံမဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် မြဲ၏။ သမ္ဗောဓိဟူသည် အထက်မဂ်သုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သမ္ဗောဓိတည်း။ အမှန်စင်စစ် သိတတ်သောကြောင့် အရိယာမဂ်ကို သမ္ဗောဓိဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအရိယာမဂ်သည်လည်း ဤသာသနာတော်၌ ပထမမဂ်ကို ရရှိပြီးဖြစ်၍ ကျန်ရှိသောမဂ်တို့ကိုလည်း ရရှိနိုင်သောအဖြစ်ဖြင့် အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "အထက်မဂ်သုံးပါးသို့ မချွတ်မသွေ ရောက်စေတတ်သော သောတာပန်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အထက်မဂ်သုံးပါးသို့ မချွတ်မလွဲ ရောက်ရှိတတ်သောကြောင့် သမ္ပါပက (သောတာပန်) ဟု ဆိုအပ်၏။

Vinayapaññattiyācanakathā niṭṭhitā.

ဝိနည်းပညတ်တော်မူရန် တောင်းပန်ခြင်းစကား ပြီးဆုံးပြီ။

Buddhāciṇṇakathā

မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အလေ့အကျင့်တော်စကား။

22. Anudhammatāti lokuttaradhammānugato dhammo. Anapaloketvāti padassa vivaraṇaṃ ‘‘anāpucchitvā’’ti. Janapadacārikaṃ pakkamantīti ettha iti-saddo gamyamānatāya na vutto, evaṃ aññatthāpi īdisesu ṭhānesu. Tattha janapadacārikanti janapadesu caraṇaṃ, caraṇaṃ vā cāro, so eva cārikā, janapadesu cārikā janapadacārikā. Taṃ pakkamanti, janapadagamanaṃ gacchantīti attho. Pakkamantiyevāti avadhāraṇena no na pakkamantīti dasseti. ‘‘Janapadacārikaṃ pakkamantī’’ti ettha ṭhatvā bhagavato cārikāpakkamanavidhiṃ dassento āha ‘‘janapadacārikaṃ carantā cā’’tiādi. Cārikā ca nāmesā (dī. ni. aṭṭha. 1.254; ma. ni. aṭṭha. 1.254) duvidhā turitacārikā ceva aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapattherapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutamagamāsi, āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa, pukkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ, mahākappinassa vīsayojanasataṃ, dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi, dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ agamāsi, ayaṃ turitacārikā. Yaṃ pana gāmanigamanagarapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaaḍḍhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma. Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍalaṃ antimamaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ [Pg.453] aññatarasmiṃ carati. Tattha ‘‘janapadacārika’’nti vuttattā aturitacārikāva idhādhippetā. Tameva vibhajitvā dassento āha ‘‘mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍala’’ntiādi.

၂၂. "အနုဓမ္မတာ" ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားအား လျောက်ပတ်သော သဘောတရားတည်း။ "အနပလောကေတွာ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကား "မပန်ကြားဘဲ" ဟူသတည်း။ "ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမန္တိ" ဟု ဆိုရာ၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါကို နားလည်နိုင်သောကြောင့် ထည့်သွင်းမဟောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဤကဲ့သို့သော နေရာများ၌လည်း ဤနည်းအတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဇနပဒစာရိက" ဟူသည် ဇနပုဒ်တို့၌ သွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် သွားခြင်းသည် "စာရ" မည်၏၊ ထိုသွားခြင်းကိုယ်တိုင်ပင် "စာရိကာ" မည်၏။ ဇနပုဒ်တို့၌ လှည့်လည်သွားလာခြင်းကို "ဇနပဒစာရိကာ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုလှည့်လည်ခြင်းသို့ ကြွလှမ်းတော်မူကြကုန်၏၊ ဇနပုဒ်သို့ ခရီးဒေသစာရီ ကြွတော်မူကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပက္ကမန္တိယေဝ" (ကြွတော်မူကြကုန်သည်သာလျှင်) ဟူသော စကားဖြင့် မကြွဘဲ မနေကုန်ဟု ပြသတော်မူသည်။ "ဇနပဒစာရိကံ ပက္ကမန္တိ" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ တည်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသစာရီကြွချီတော်မူခြင်း အစီအရင်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဇနပဒစာရိကံ စရန္တာ စ" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်းသည် တုရိတစာရိက (အဆောတလျင်ကြွခြင်း) နှင့် အတုရိတစာရိက (အဆောမလျင် ဖြည်းညှင်းစွာကြွခြင်း) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဝေးလံသော အရပ်၌ပင်ဖြစ်စေ တရားသိလွယ်မည့် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်တော်မူ၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား တရားသိစေရန် အလို့ငှာ အလျင်အမြန် အဆောတလျင် ကြွတော်မူခြင်းသည် တုရိတစာရိက မည်၏။ ထိုတုရိတစာရိကကို အရှင်မဟာကဿပထေရ်အား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း အစရှိသည်တို့၌ ရှုမြင်အပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်မဟာကဿပထေရ်ကို ခရီးဦးကြိုဆိုရန် တစ်ခဏချင်းဖြင့် သုံးဂါဝုတ်ခရီးကို ကြွတော်မူခဲ့၏။ အာဠာဝကဘီလူး၏ အကျိုးငှာ ယူဇနာသုံးဆယ်၊ ထို့အတူ အင်္ဂုလိမာလ၏ အကျိုးငှာ (ယူဇနာသုံးဆယ်)၊ ပုက္ကုသာတိမင်း၏ အကျိုးငှာမူကား ယူဇနာလေးဆယ့်ငါး၊ မဟာကပ္ပိနမင်း၏ အကျိုးငှာ ယူဇနာတစ်ရာနှစ်ဆယ်၊ ဓနိယ၏ အကျိုးငှာ ယူဇနာခုနစ်ရာခရီးသို့ ကြွတော်မူခဲ့၏။ ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတြာ၏ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဖြစ်သော တောရကျောင်းနေ အရှင်တိဿသာမဏေ၏ အကျိုးငှာ သုံးဂါဝုတ်အလွန်ရှိသော ယူဇနာတစ်ရာခရီးသို့ ကြွတော်မူခဲ့၏၊ ဤသည်ကား တုရိတစာရိက ဖြစ်သည်။ ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့စဉ်အတိုင်း နေ့စဉ် တစ်ယူဇနာ သို့မဟုတ် ယူဇနာဝက် ခရီးအားဖြင့် ဆွမ်းခံကြွခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ချီးမြှင့်တော်မူလျက် ကြွတော်မူခြင်းသည် အတုရိတစာရိက မည်၏။ ဤအတုရိတစာရိကကို လှည့်လည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာမဏ္ဍလ၊ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၊ အန္တိမမဏ္ဍလ ဟူသော ဤသုံးပါးသော မဏ္ဍလ (အဝန်း) တို့တွင် တစ်ခုခုသော မဏ္ဍလ၌ လှည့်လည်တော်မူ၏။ ထို၌ "ဇနပဒစာရိက" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အတုရိတစာရိကကိုသာ ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအတုရိတစာရိကကိုပင် ခွဲခြား၍ ပြသလိုသဖြင့် "မဟာမဏ္ဍလ၊ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။

Tattha antimamaṇḍalanti khuddakamaṇḍalaṃ, itaresaṃ vā maṇḍalānaṃ antogadhattā antimamaṇḍalaṃ, abbhantarimamaṇḍalanti vuttaṃ hoti. Imesaṃ pana maṇḍalānaṃ kiṃ pamāṇanti āha ‘‘tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatika’’ntiādi. Navayojanasatikampi ṭhānaṃ majjhimadesapariyāpannameva, tato paraṃ nādhippetaṃ turitacārikāvasena agamanato. Yasmā nikkhantakālato paṭṭhāya gatagataṭṭhānassa catūsu passesu samantato yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti, purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti, itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍalaṃ osarati, tattha buddhā bhagavanto tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasantā mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhanti, dhammadānena ca vivaṭṭūpanissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhenti, tasmā vuttaṃ ‘‘gāmanigamādīsu mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhantā’’tiādi. Samathavipassanā taruṇā hontīti ettha taruṇā vipassanāti saṅkhāraparicchedane ñāṇaṃ kaṅkhāvitaraṇe ñāṇaṃ sammasane ñāṇaṃ maggāmagge ñāṇanti catunnaṃ ñāṇānaṃ adhivacanaṃ. Samathassa taruṇabhāvo pana upacārasamādhivasena veditabbo. ‘‘Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā hontī’’ti idaṃ nidassanamattanti daṭṭhabbaṃ. Aññenapi majjhimamaṇḍale veneyyānaṃ ñāṇaparipākādikāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmā cātumāsaṃ vasitvāva nikkhamanti.

ထိုမဏ္ဍလတို့တွင် အန္တိမမဏ္ဍလဟူသည် ကျဉ်းမြောင်းသောအဝန်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အခြားမဟာမဏ္ဍလနှင့် မဇ္ဈိမမဏ္ဍလတို့၏ အတွင်း၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် အန္တိမမဏ္ဍလ (အတွင်းပိုင်းမဏ္ဍလ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမဏ္ဍလတို့၏ အတိုင်းအတာ ပမာဏသည် အဘယ်မျှနည်းဟူမူ "ထို၌ မဟာမဏ္ဍလသည် ယူဇနာကိုးရာရှိ၏" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ ယူဇနာကိုးရာ အဝန်းရှိသောအရပ်သည်လည်း မဇ္ဈိမဒေသ၌ အကျုံးဝင်သည်သာဖြစ်၏။ ထိုထက် အလွန်ဖြစ်သောအရပ်ကို တုရိတစာရိက (အဆောတလျင်ကြွခြင်း) အားဖြင့် မကြွရောက်အပ်သောကြောင့် အလိုမရှိအပ်ပေ။ ကြွချီတော်မူသော အချိန်မှစ၍ ကြွရောက်ရာအရပ်၏ အရပ်လေးမျက်နှာ ပတ်ဝန်းကျင် ယူဇနာတစ်ရာပတ်လည်၌ တစ်ခဲနက်သော ဟုန်းဟုန်းသဲသဲ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ရှေးဦးစွာ လာရောက်ကြကုန်သော သူတို့သည် ပင့်ဖိတ်ခွင့် ရကြကုန်၏။ ကျန်ရှိသော နှစ်ပါးသော မဏ္ဍလတို့၌ ရရှိသော ပူဇော်သက္ကာရသည် မဟာမဏ္ဍလသို့ စီးဆင်းသက်ရောက်လာ၏။ ထိုမဏ္ဍလ၌ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ထိုထိုရွာ နိဂုံးတို့၌ တစ်ရက် နှစ်ရက် သီတင်းသုံးတော်မူလျက် လူအများကို အာမိသပစ္စည်းကို ခံယူတော်မူသဖြင့် ချီးမြှင့်တော်မူကြကုန်၏။ တရားအလှူတော် (ဓမ္မဒါန) ဖြင့်လည်း ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းကို မှီသော ကုသိုလ်တရားကို ပွားများစေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ရွာ၊ နိဂုံးအစရှိသည်တို့၌ လူအများကို အာမိသကို ခံယူတော်မူသဖြင့် ချီးမြှင့်တော်မူကြကုန်လျက်" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ "သမထဝိပဿနာတို့သည် နုနယ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ "နုနယ်သော ဝိပဿနာ" ဟူသည် သင်္ခါရပရိစ္ဆေဒဉာဏ်၊ ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်၊ သမ္မသနဉာဏ်၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏ် ဟူသော ဉာဏ်လေးပါးတို့၏ အမည်တည်း။ သမထ၏ နုနယ်သော အဖြစ်ကိုမူကား ဥပစာရသမာဓိအားဖြင့် သိအပ်၏။ "အကယ်၍ ဝါတွင်း၌ ရဟန်းတို့အား သမထ ဝိပဿနာတို့သည် နုနယ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်သည် ဥပမာပုံစံပြမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ အခြားသော အကြောင်းအားဖြင့်လည်း မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၌ ဆုံးမအပ်သော ဝေနေယျတို့၏ ဉာဏ်ရင့်ကျက်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်လိုကုန်သည်ဖြစ်၍ လေးလပတ်လုံး နေထိုင်တော်မူပြီးမှသာလျှင် ကြွတော်မူကြကုန်၏။

Pavāraṇāsaṅgahaṃ datvāti anumatidānavasena datvā. Māgasirassa paṭhamadivaseti māgasiramāsassa paṭhamadivase. Idañcetarahi pavattavohāravasena kattikamāsassa aparapakkhapāṭipadadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Tesanti tesaṃ buddhānaṃ. Tehi vinetabbattā ‘‘tesaṃ vineyyasattā’’ti vuttaṃ. Vineyyasattāti ca cārikāya vinetabbasattā. Māgasiramāsampi tattheva vasitvā phussamāsassa paṭhamadivaseti idampi nidassanamattanti daṭṭhabbaṃ. Catumāsavutthānampi buddhānaṃ vineyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamānā aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tatthevavasitvā mahābhikkhusaṅghaparivārā nikkhamitvā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhantā [Pg.454] sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpenti. Veneyyavasenevāti avadhāraṇena na cīvarādihetu carantīti dasseti. Tathā hi imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ carantā na cīvarādihetu caranti, atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhikā, te ‘‘kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti, mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatadassanaṃ labhissati, tattha keci cittāni pasādessanti, keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti, taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti evaṃ lokānukampāya cārikaṃ caranti.

‘ဖိတ်မန်ခြင်းကို ပေးခြင်း’ ဟူသည်မှာ အလိုတူညီမှုကို ပေးသောအားဖြင့် ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘နတော်လ၏ ပထမနေ့၌’ ဟူသည်မှာ နတော်လ၏ ပထမဦးဆုံးနေ့၌ ဖြစ်၏။ ဤနေ့ကိုလည်း ယခုခေတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တန်ဆောင်မုန်းလဆုတ် တစ်ရက်နေ့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘ထိုသူတို့၏’ ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဆုံးမအပ်သောကြောင့် ‘ထိုဘုရားတို့၏ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဝေနေယျသတ္တဝါတို့’ ဟူသည်လည်း ဒေသစာရီကြွချီခြင်းဖြင့် ဆုံးမအပ်သော သတ္တဝါတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘နတော်လ၌လည်း ထိုအရပ်၌သာ သီတင်းသုံး၍ ပြာသိုလ၏ ပထမနေ့၌’ ဟူသော ဤပုဒ်ကိုလည်း ပုံစံပြချက်မျှသာဟု မှတ်အပ်၏။ ဝါတွင်းလေးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့သည် ဣန္ဒြေမရင့်ကျက်သေးသည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်ခြင်းကို ဆိုင်းငံ့ငံ့မျှော်တော်မူလျက် နောက်ထပ် တစ်လသော်လည်းကောင်း၊ နှစ်လသုံးလသော်လည်းကောင်း ထိုအရပ်၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင် ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် ထွက်ခွာတော်မူ၍ ရှေးနည်းအတိုင်းပင် လောကသားတို့ကို ချီးမြှောက်တော်မူလျက် ခုနစ်လ သို့မဟုတ် ခြောက်လ သို့မဟုတ် ငါးလ သို့မဟုတ် လေးလတို့ဖြင့် ဒေသစာရီကြွချီခြင်းကို အပြီးသတ်တော်မူကြကုန်၏။ ‘ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အလိုအားဖြင့်သာလျှင်’ ဟူသော ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် သင်္ကန်းစသည်တို့ကြောင့် ကြွချီတော်မူကြသည်မဟုတ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ မှန်ပေ၏၊ ဤမဏ္ဍလသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အရပ်၌ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြသောအခါ သင်္ကန်းစသည်တို့ကြောင့် ကြွချီတော်မူကြသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူများ၊ မလိမ္မာသူများ၊ အိုမင်းသူများနှင့် ဖျားနာနေသူတို့သည် ‘ငါတို့သည် ဘယ်သောအခါမှ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ လာရောက်၍ ဖူးမြော်ရပါအံ့နည်း၊ ငါသည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူသောအခါ၌ကား လူအများတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့် ရရှိကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုသို့ ဖူးမြော်ရာ၌ အချို့သောသူတို့သည် စိတ်ကို ကြည်လင်စေကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် ပန်းစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် ယောက်မဖြင့် ခပ်အပ်သော ဆွမ်းအလှူကို လှူဒါန်းကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် မိစ္ဆာအယူကို စွန့်ပယ်၍ သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုသို့ ဖူးမြော်ရခြင်းသည် ထိုသူတို့အတွက် ရေရှည်စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့’ ဟု ဤသို့လျှင် လောကအပေါ် သနားစောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏။

Apica catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, aṭṭhuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmāti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti.

တစ်နည်းကား အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏၊ (အကြောင်းလေးပါးတို့ကား-) ခြေကျင်ကြွချီတော်မူခြင်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ ချမ်းသာမှုရှိစေရန်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုပတ်သက်သော ဖြစ်ပေါ်လာမည့်ကာလကို မြော်လင့်ဆင်ခြင်ရန် လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူရန် လည်းကောင်း၊ ထိုထိုသော အရပ်တို့၌ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်ပြီးသော သစ္စာသိထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို တရားသိမြင်စေရန် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့်လည်း ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏၊ (အကြောင်းလေးပါးတို့ကား-) ‘ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘တရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သံဃာကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘မြတ်စွာသော တရားမိုးရွာသွန်းခြင်းဖြင့် ပရိသတ်လေးပါးတို့ကို ရောင့်ရဲတင်းတိမ်စေအံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့်လည်း ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏၊ (အကြောင်းငါးပါးတို့ကား-) ‘သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သူ့ဥစ္စာခိုးယူခြင်း၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း၊ မုသာဝါဒစကား ပြောဆိုခြင်း၊ သေရည်သေရက် မူးယစ်ဆေးဝါး သောက်စားခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ဖြင့်လည်း ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏၊ (အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကား-) ‘ပထမဈာန်ကို ရရှိကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဒုတိယဈာန် ...ပ... နေဝသညာနာသညာယတန သမာပတ်ကို ရရှိကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ဖြင့်လည်း ဘုန်းတော်ကြီးမြတ်တော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏၊ (အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကား-) ‘သောတာပတ္တိမဂ်သို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သောတာပတ္တိဖိုလ် ...ပ... အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုကြကုန်လတ္တံ့’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Pupphāni ocinantā viya carantīti iminā yathā mālākāro bahuṃ pupphagacchaṃ disvā tattha cirampi ṭhatvā pupphāni ocinitvā pupphasuññaṃ gacchaṃ disvā tattha papañcaṃ akatvā taṃ pahāya aññattha gantvā pupphāni ocinanto vicarati, evameva buddhāpi yattha gāmanigamādīsu vineyyasattā bahū honti, tattha cirampi vasantā te vinetvā vineyyasuññagāmādīsu papañcaṃ akatvā taṃ pahāya aññattha bahuvineyyakesu gāmādīsu vasantā vicarantīti dasseti. Tatoyeva ca atikhuddakepi antimamaṇḍale upanissayavantānaṃ bahubhāvato tāva bahumpi kālaṃ sattamāsapariyantaṃ cārikaṃ caranti.

‘ပန်းတို့ကို ဆွတ်ယူသောသူကဲ့သို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြွချီတော်မူကြကုန်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပန်းစိုက်သမားသည် များစွာသော ပန်းရုံကို မြင်၍ ထိုပန်းရုံ၌ ကြာမြင့်စွာ ရပ်လျက် ပန်းတို့ကို ဆွတ်ယူပြီးနောက် ပန်းမရှိတော့သော ပန်းရုံကို မြင်သော် ထိုအရပ်၌ အချိန်မဆိုင်းဘဲ ထိုပန်းရုံကို စွန့်ပယ်ကာ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်သို့ သွား၍ ပန်းတို့ကို ဆွတ်ယူလျက် လှည့်လည်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်း အကြင်ရွာ၊ နိဂုံးစသည်တို့၌ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ များစွာရှိကုန်၏၊ ထိုအရပ်တို့၌ ကြာမြင့်စွာ သီတင်းသုံးတော်မူလျက် ထိုသူတို့ကို ဆုံးမပြီး၍ ဝေနေယျသတ္တဝါ ကုန်စင်သွားသော ရွာစသည်တို့၌ ဖင့်နွှဲဆိုင်းလင့်ခြင်း မပြုဘဲ ထိုရွာကို စွန့်ခွာကာ အခြား ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါ များပြားရာ ရွာ၊ နိဂုံးစသည်တို့၌ သီတင်းသုံးတော်မူလျက် ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူကြကုန်၏ ဟု ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ပင် အလွန်ကျဉ်းမြောင်းသော နောက်ဆုံးမဏ္ဍလ (အန္တိမမဏ္ဍလ) ၌ပင်သော်လည်း အမှီရထိုက်သော (ဥပနိဿယရှိသော) သူတို့ များပြားခြင်းကြောင့် ထိုမျှလောက် များစွာသော ကာလပတ်လုံး ခုနစ်လအပိုင်းအခြားရှိသော ဒေသစာရီကြွချီခြင်းကို ကြွချီတော်မူကြကုန်၏။

Santasabhāvattā [Pg.455] kilesasamaṇahetutāya vā santaṃ nibbānaṃ, sukhakāraṇatāya ca sukhanti āha ‘‘santaṃ sukhaṃ nibbānamārammaṇaṃ katvā’’ti. Dasasahassacakkavāḷeti jātikkhettabhūtāya dasasahassilokadhātuyā. Idañca devabrahmānaṃ vasena vuttaṃ, manussā pana imasmiṃyeva cakkavāḷe bodhaneyyā honti. Bodhaneyyasattasamavalokananti paṭhamaṃ mahākaruṇāya pharitvā pacchā sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā tassa anto paviṭṭhānaṃ bodhaneyyasattānaṃ samolokanaṃ. Buddhā kira mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya ‘‘ye sattā bhabbā paripākañāṇā ajjayeva mayā vinetabbā, te mayhaṃ ñāṇassa upaṭṭhahantū’’ti cittaṃ adhiṭṭhāya samannāharanti. Tesaṃ saha samannāhārā eko vā dve vā bahū vā tadā vinayūpagā veneyyā sabbaññutaññāṇassa āpāthamāgacchanti, ayamettha buddhānubhāvo. Evaṃ āpāthamāgatānaṃ pana nesaṃ upanissayaṃ pubbacariyaṃ pubbahetuṃ sampativattamānañca paṭipattiṃ olokenti. Veneyyasattapariggaṇhanatthañhi samannāhāre kate paṭhamaṃ nesaṃ veneyyabhāveneva upaṭṭhānaṃ hoti. Atha ‘‘kiṃ nu kho bhavissatī’’ti saraṇagamanādivasena kañci nipphattiṃ vīmaṃsamānā pubbupanissayāni olokenti.

ငြိမ်သက်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိလေသာငြိမ်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်သည် ငြိမ်သက်ခြင်း (သန္တ) မည်၏၊ ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ချမ်းသာခြင်း (သုခ) မည်၏ဟု ရည်သန်၍ ‘ငြိမ်သက်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်းရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ‘စကြဝဠာ တစ်သောင်း၌’ ဟူသည်မှာ ဇာတိခေတ်ဖြစ်သော စကြဝဠာတစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၌ ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ လူတို့သည်ကား ဤစကြဝဠာ၌သာလျှင် တရားသိမြင်ထိုက်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ‘တရားသိမြင်ထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူခြင်း’ ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် ပျံ့နှံ့စေပြီးလျှင် နောက်မှ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကွန်ရက်ကို ဖြန့်ကျက်တော်မူ၍ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကွန်ရက်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြသော တရားသိမြင်ထိုက်သည့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို အထူးကြည့်ရှုတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့သည် မဟာကရုဏာသမာပတ်ကို ဝင်စားတော်မူပြီးလျှင် ထိုသမာပတ်မှ ထတော်မူ၍ ‘အကြင် သတ္တဝါတို့သည် တရားရထိုက်ကုန်၏၊ ရင့်ကျက်သော ဉာဏ်ရှိကုန်၏၊ ယနေ့ပင် ငါ ဆုံးမအပ်ကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ငါ၏ ဉာဏ်တော်အာရုံ၌ ထင်ရှားပေါ်ပေါက်လာကြပါစေသတည်း’ ဟု စိတ်ကို ဆောက်တည်၍ နှလုံးသွင်းတော်မူကြကုန်၏။ ထိုသို့ နှလုံးသွင်းတော်မူသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ယောက်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ယောက်သော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော်လည်းကောင်း ဆုံးမခြင်းငှာ ထိုက်ကုန်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့သည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အာရုံသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဘုရားရှင်တို့၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဉာဏ်တော်အာရုံသို့ ရောက်ရှိလာကြကုန်သော ထိုသတ္တဝါတို့၏ အမှီကံ (ဥပနိဿယ) ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ပြုခဲ့ဖူးသော အကျင့် (ပုဗ္ဗစရိယ) ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးအကြောင်းပြည့်စုံမှု (ပုဗ္ဗဟေတု) ကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော အကျင့် (သမ္ပတိဝတ္တမာန ပဋိပတ်) ကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုတော်မူကြကုန်၏။ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့ကို ချီးမြှောက်သိမ်းဆည်းခြင်းအလို့ငှာ နှလုံးသွင်းတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ရှေးဦးစွာ ထိုသူတို့၏ ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျသဘောဖြင့်သာလျှင် ဉာဏ်တော်၌ ထင်ရှားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားပြီးနောက် ‘အဘယ်သို့ ဖြစ်လတ္တံ့နည်း’ ဟု သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်းကို စုံစမ်းတော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ ရှေးဥပနိဿယတို့ကို ဆင်ခြင်ကြည့်ရှုတော်မူကြကုန်၏။

Otiṇṇeti ārocite, parisamajjhaṃ vā otiṇṇe. Dvikkhattunti ekasmiṃ saṃvacchare dvikkhattuṃ. Buddhakāle kira ekekasmiṃ saṃvacchare dve vāre bhikkhū sannipatanti upakaṭṭhavassūpanāyikakāle ca pavāraṇākāle ca. Upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi bhikkhū vaggavaggā hutvā kammaṭṭhānatthāya āgacchanti. Bhagavā tehi saddhiṃ sammoditvā ‘‘kasmā, bhikkhave, upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya vicarathā’’ti pucchati. Atha te ‘‘bhagavā kammaṭṭhānatthaṃ āgatamha, kammaṭṭhānaṃ no dethā’’ti yācanti. Satthā tesaṃ cariyavasena rāgacaritassa asubhakammaṭṭhānaṃ deti, dosacaritassa mettākammaṭṭhānaṃ, mohacaritassa ‘‘uddeso paripucchā kālena dhammassavanaṃ kālena dhammasākacchā idaṃ tuyhaṃ sappāya’’nti ācikkhati. Kiñcāpi hi mohacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ, kammaṭṭhānabhāvanāya pana bhājanabhūtaṃ kātuṃ sammohavigamāya [Pg.456] paṭhamaṃ uddesaparipucchādhammassavanadhammasākacchāsu niyojeti. Vitakkacaritassa ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ deti. Saddhācaritassa visesato purimā cha anussatiyo sappāyā, tāsaṃ pana anuyuñjane ayaṃ pubbabhāgapaṭipattīti dassetuṃ pasādanīyasuttantena buddhasubodhitaṃ dhammasudhammataṃ saṅghasuppaṭipattiñca pakāseti. Ñāṇacaritassa pana maraṇassati upasamānussati catudhātuvavatthānaṃ āhārepaṭikūlasaññā visesato sappāyā, tesaṃ upakāradhammadassanatthaṃ aniccatādipaṭisaṃyutte gambhīre suttante katheti. Te kammaṭṭhānaṃ gahetvā sace sappāyaṃ hoti, satthu santike eva vasanti. No ce hoti, sappāyaṃ senāsanaṃ pucchantā gacchanti. Tepi tattha vasantā temāsikaṃ paṭipadaṃ gahetvā ghaṭentā vāyamantā sotāpannāpi honti sakadāgāminopi anāgāminopi arahantopi. Tato vutthavassā pavāretvā satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhagavā ahaṃ tumhākaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sotāpattiphalaṃ patto…pe… ahaṃ aggaphalaṃ arahatta’’nti paṭiladdhaguṇaṃ ārocenti, upari anadhigatassa adhigamāya kammaṭṭhānañca yācanti. Tena vuttaṃ ‘‘pure vassūpanāyikāya ca kammaṭṭhānaggahaṇatthaṃ…pe… upari kammaṭṭhānaggahaṇatthañcā’’ti.

otiṇṇe ဟူသည် လျှောက်ထားအပ်သည်ရှိသော် သို့မဟုတ် ပရိသတ်အလယ်သို့ သက်ဆင်းသည်ရှိသော် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ dvikkhattuṃ ဟူသည် တစ်နှစ်လျှင် နှစ်ကြိမ် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်၌ တစ်နှစ်လျှင် နှစ်ကြိမ် သံဃာတော်များ စည်းဝေးတော်မူကြသတတ်။ ဝါကပ်ခါနီးအချိန်၌လည်းကောင်း၊ ပဝါရဏာပြုချိန်၌လည်းကောင်း စည်းဝေးကြကုန်၏။ ဝါကပ်ရန် နီးကပ်လာသောအခါ ရဟန်း ၁၀ ပါးလည်းကောင်း၊ အပါး ၂၀လည်းကောင်း၊ ၃၀ လည်းကောင်း၊ ၄၀လည်းကောင်း၊ ၅၀ လည်းကောင်း အစုအဖွဲ့များဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းတောင်းရန် ကြွလာကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့နှင့်တကွ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်တော်မူပြီးလျှင် “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဝါကပ်ခါနီးကာလ၌ အဘယ်ကြောင့် လှည့်လည်သွားလာနေကြသနည်း” ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းတို့က “မြတ်စွာဘုရား၊ တပည့်တော်တို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို တောင်းခံရန် လာကြပါသည်၊ တပည့်တော်တို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ပေးသနားတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားတောင်းပန်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့၏ စရိုက်အားလျော်စွာ ရာဂစရိုက်ရှိသူအား အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်းကောင်း ပေးတော်မူ၏။ မောဟစရိုက်ရှိသူအား “သင့်တော်သောအခါ၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ တရားဆွေးနွေးခြင်းသည် သင့်အတွက် သင့်လျော်သော တရားဖြစ်၏” ဟု ညွှန်ပြတော်မူ၏။ မောဟစရိုက်ရှိသူအား အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းသည် သင့်လျော်သော်လည်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာကို ပွားများနိုင်သော ခွက်နှင့်တူသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေရန်နှင့် တွေဝေခြင်း ကင်းရှင်းစေရန်အတွက် ရှေးဦးစွာ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ တရားဆွေးနွေးခြင်းတို့၌ တိုက်တွန်းစေခိုင်းတော်မူ၏။ ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပေးတော်မူ၏။ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား အထူးသဖြင့် ရှေးဦးဖြစ်သော အနုဿတိ ၆ ပါးတို့သည် သင့်လျော်ကုန်၏။ ထိုအနုဿတိတို့ကို ဆည်းပူးအားထုတ်ခြင်းသည် ဤကမ္မဋ္ဌာန်း၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ပြုအပ်သော အကျင့်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ပသာဒနီယသုတ္တန်ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ကောင်းစွာ သိမြင်တော်မူခြင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းစွာ ဖြစ်ခြင်းနှင့် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာ ကျင့်ခြင်းတို့ကို ပြသတော်မူ၏။ ပညာစရိုက်ရှိသူအားမူကား မရဏဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာတို့သည် အထူးသဖြင့် သင့်လျော်ကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့အား အထောက်အပံ့ဖြစ်သော တရားကို ပြသခြင်းငှာ အနိစ္စအစရှိသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်းသော နက်နဲသော သုတ္တန်တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ မိမိတို့နှင့် သင့်လျော်ပါက မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ပင် သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ အကယ်၍ မသင့်လျော်ပါက သင့်လျော်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို မေးမြန်း၍ ကြွသွားကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးလျက် သုံးလပတ်လုံး ကျင့်ဝတ်ကို ဆောက်တည်ကာ အားထုတ်ကြိုးပမ်းကြသဖြင့် သောတာပန်လည်း ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာလည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ဝါကျွတ်ပြီး၍ ပဝါရဏာပြုပြီးသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ ကြွရောက်၍ “မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်ဘုရားတို့ထံ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ သောတာပတ္တိဖိုလ်သို့ ရောက်ပါပြီ...ပ... အကျွန်ုပ်သည် အထွက်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပါပြီ” ဟု မိမိတို့ ရရှိအပ်သော တရားထူးကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထို့ထက် အထက်ဖြစ်သော မရသေးသောတရားကို ရရှိခြင်းငှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုလည်း တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝါမကပ်မီ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူခြင်းငှာလည်းကောင်း...ပ... အထက်တရားရရန် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူခြင်းငှာလည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သတည်း။

Āyāmāti ettha ā-saddo ‘‘āgacchā’’ti iminā samānatthoti āha ‘‘āyāmāti āgaccha yāmā’’ti, ehi gacchāmāti attho. Ānandāti bhagavā santikāvacarattā theraṃ ālapati, na pana tadā satthu santike vasantānaṃ bhikkhūnaṃ abhāvato. Pañcasataparimāṇo hi tadā bhagavato santike bhikkhusaṅgho. Thero pana ‘‘gaṇhathāvuso pattacīvarāni, bhagavā asukaṭṭhānaṃ gantukāmo’’ti bhikkhūnaṃ āroceti. ‘‘Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesī’’ti vuttattā ‘‘bhagavato paccassosī’’ti idha bhagavatoti sāmivacanaṃ āmantanavacanameva sambandhīantaraṃ apekkhatīti iminā adhippāyena ‘‘bhagavato vacanaṃ paṭiassosī’’ti vuttaṃ. Bhagavatoti pana idaṃ patissavasambandhena sampadānavacanaṃ yathā ‘‘devadattassa paṭissuṇotī’’ti. Paccassosīti ettha paṭi-saddo abhimukhavacanoti āha ‘‘abhimukho hutvā suṇī’’ti. Bhagavato mukhābhimukho hutvā adhivāsetvā suṇi, na udāsino hutvāti adhippāyo.

āyāmā ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အာ’သံသည် “လာလော့” (āgaccha) ဟူသော ပုဒ်နှင့် အနက်တူ၏။ ထို့ကြောင့် “အာယာမ ဟူသည် လာလော့၊ သွားကြစို့” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ “လာပါ၊ သွားကြစို့” ဟု အနက်ရသည်။ အာနန္ဒ ဟု ခေါ်တော်မူခြင်းမှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အပါးတော်၌ အမြဲနေလေ့ရှိသောကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ သီတင်းသုံးနေသော ရဟန်းတော်များ မရှိသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုစဉ်က မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်၌ ငါးရာခန့်မျှသော ရဟန်းသံဃာတော်များ ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ မထေရ်မြတ်ကမူ “ငါ့ရှင်တို့၊ သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို ယူကြကုန်လော့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုအရပ်ဒေသသို့ ကြွလိုတော်မူသည်” ဟု ရဟန်းတို့အား ပြောကြား၏။ “ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်အာနန္ဒာကို မိန့်တော်မူ၏” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားအား ပြန်လည်ဝန်ခံ၏” ဟု ဆိုရာ၌ “မြတ်စွာဘုရား၏” (ဘဂဝတော) ဟူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ခေါ်တော်မူသော စကားဟူသော အခြားအဆက်အစပ်ကို ငံ့မျှော်ပေ၏။ ဤရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ဝန်ခံ၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ဘဂဝတော” ဟူသော ပုဒ်သည် ဝန်ခံခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသဖြင့် သမ္ပဒါန်အနက် ဖြစ်၏။ သာဓကအားဖြင့် “ဒေဝဒတ်အား ဝန်ခံ၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ paccassosī ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပဋိ’ သဒ္ဒါသည် မျက်နှာမူခြင်းကို ဟော၏၊ ထို့ကြောင့် “မျက်နှာမူလျက် နာခံ၏” ဟု ဆိုတော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက် ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက် လက်ခံနာယူ၏၊ လျစ်လျူရှုလျက် မဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Tassa [Pg.457] pāṭihāriyassa āgantukavasena katattā vuttaṃ ‘‘nagaradvārato paṭṭhāyā’’ti. Suvaṇṇarasapiñjarāhi rasmīhīti ettha rasa-saddo udakapariyāyo, piñjara-saddo hemavaṇṇapariyāyo, tasmā suvaṇṇajaladhārā viya suvaṇṇavaṇṇāhi rasmīhīti attho. Samujjotayamānoti obhāsayamāno. Assāti verañjassa brāhmaṇassa. Bhagavantaṃ upanisīditukāmoti bhagavantaṃ upagantvā nisīditukāmo, bhagavato samīpe nisīditukāmoti vuttaṃ hoti.

ထိုတန်ခိုးပြာဋိဟာရကို ဧည့်သည်အဖြစ် ပြုအပ်သောကြောင့် “မြို့တံခါးမှ စတင်၍” ဟု ဆိုအပ်သည်။ suvaṇṇarasapiñjarāhi rasmīhi ဟူသော ပုဒ်၌ rasa သဒ္ဒါသည် ရေ၏ ပရိယာယ် ဖြစ်၏၊ piñjara သဒ္ဒါသည် ရွှေအဆင်း၏ ပရိယာယ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရွှေရည်စီးဆင်းသကဲ့သို့ ရွှေအဆင်းနှင့် တူကုန်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် ဟု အနက်ရသည်။ samujjotayamāno ဟူသည် ထွန်းလင်းတောက်ပစေလျက် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ assa ဟူသည် ဝေရဉ္ဇပုဏ္ဏားအား ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ bhagavantaṃ upanisīditukāmo ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ သီတင်းသုံးလိုသဖြင့်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အပါး၌ ထိုင်လိုသောကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

Brāhmaṇa tayā nimantitā vassaṃvutthā amhāti pāḷiyaṃ sambandho veditabbo. Dātabbo assāti dātabbo bhaveyya. No asantoti neva avijjamāno, kintu vijjamānoyevāti dīpeti. Vinā vā liṅgavipallāsenettha attho daṭṭhabboti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Iminā sāmaññavacanato ettha napuṃsakaliṅganiddesoti dasseti. No natthīti no amhākaṃ natthi. Noti vā etassa vivaraṇaṃ natthīti. Kesaṃ adātukāmatā viyāti āha ‘‘yathā’’tiādi. Pahūtavittūpakaraṇānanti ettha vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ, tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ dhanadhaññajātarūparajatanānāvidhālaṅkārasuvaṇṇabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇametesanti pahūtavittūpakaraṇā, tesaṃ pahūtavittūpakaraṇānaṃ maccharīnaṃ yathā adātukāmatā, evaṃ no adātukāmatāpi natthīti sambandho. Taṃ kutettha labbhāti ettha tanti taṃ kāraṇaṃ, taṃ kiccaṃ vā. Etthāti gharāvāse. Dutiye pana atthavikappe tanti deyyadhammassa parāmasanaṃ. Etthāti imasmiṃ temāsabbhantareti attho. Yanti yena kāraṇena, kiriyāparāmasanaṃ vā. Dutiye pana atthavikappe yanti yaṃ deyyadhammanti attho.

“ပုဏ္ဏား... သင်ပင့်ဖိတ်အပ်သဖြင့် ငါတို့ ဝါကပ်၍ နေကြကုန်ပြီ” ဟု ပါဠိတော်၌ အဆက်အစပ်ကို သိအပ်၏။ dātabbo assa ဟူသည် ပေးလှူအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ no asanto ဟူသည် လုံးဝမရှိသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ လိင်ဖလှယ်ခြင်းမရှိဘဲ အနက်ကို ရှုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် “သို့မဟုတ်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားဖြင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဤနေရာ၌ နပုံသကလိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ no natthi ဟူသည် ငါတို့အား မရှိသည်မဟုတ်။ သို့မဟုတ် no ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်သည် “မရှိ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “အဘယ်သူတို့၏ မလှူဒါန်းလိုခြင်း ကဲ့သို့နည်း” ဟူသော အမေးအတွက် “အဘယ်သို့နည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ pahūtavittūpakaraṇānaṃ ဟူသော ပုဒ်၌ vitti ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ နှစ်သက်ခြင်း၏ အထောက်အပံ့သည် vittūpakaraṇa မည်၏၊ နှစ်သက်စေတတ်သောအရာ ဟု အနက်ရသည်။ များပြားလှစွာသော စပါး၊ ရွှေ၊ ငွေ၊ အထူးထူးသော ရတနာ၊ ရွှေခွက် စသော နှစ်သက်ဖွယ် အဆောက်အအုံ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရှိကုန်သော ဝန်တိုတတ်သူတို့၏ မလှူဒါန်းလိုခြင်း ကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ငါတို့အား မလှူဒါန်းလိုခြင်းလည်း မရှိဟု ဆက်စပ်ရမည်။ taṃ kutettha labbhā ဟူသော ပုဒ်၌ taṃ ဟူသည် ထိုအကြောင်း သို့မဟုတ် ထိုအမှုကိစ္စကို ဆိုလိုသည်။ ettha ဟူသည် လူ့ဘောင်အိမ်ရာ တည်ထောင်ခြင်း၌ ဟု အနက်ရသည်။ ဒုတိယ အနက်ဖွင့်ချက်၌မူ taṃ ဟူသည် လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ရည်ညွှန်းသည်။ ettha ဟူသည် ဤသုံးလပတ်လုံး ကာလအတွင်း၌ ဟု အနက်ရသည်။ yan ဟူသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် သို့မဟုတ် ကိရိယာကို သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယ အနက်ဖွင့်ချက်၌မူ yan ဟူသည် အကြင်လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဟု အနက်ရသည်။

Alaṃ gharāvāsapalibodhacintāyāti saññāpetvāti brāhmaṇa netaṃ gharāvāsapalibodhena kataṃ, atha kho mārāvaṭṭanenāti brāhmaṇaṃ saññāpetvā. Taṅkhaṇānurūpāyāti yādisī tadā tassa ajjhāsayappavatti, tadanurūpāyāti attho. Tassa tadā tādisassa vivaṭṭasannissitassa ñāṇaparipākassa abhāvato kevalaṃ abbhantarasannissito eva attho dassitoti āha ‘‘diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā’’ti, paccakkhato vibhāvetvāti attho. Kusale dhammeti tebhūmake kusale [Pg.458] dhamme. Tatthāti kusaladhamme yathāsamādapite. Nanti brāhmaṇaṃ. Samuttejetvāti sammadeva uparūpari nivesetvā puññakiriyāya tikkhavisadabhāvaṃ āpādetvā. Taṃ pana atthato tassa ussāhajananaṃ hotīti āha ‘‘saussāhaṃ katvā’’ti. Evaṃ puññakiriyāya saussāhato evarūpaguṇasamaṅgitā ca niyamato diṭṭhadhammikādiatthasampādananti evaṃ saussāhatāya aññehi ca tasmiṃ vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā sammadeva haṭṭhatuṭṭhabhāvaṃ āpādetvā.

"လူတို့၏အိမ်ရာထောင်ခြင်းဆိုင်ရာ ကြောင့်ကြမှုများကို တွေးတောပူပန်နေရန် မလိုအပ်တော့ပြီ" ဟု ညွှန်ပြနားလည်စေခြင်းဟူသည်မှာ "ပုဏ္ဏား၊ ဤသို့သော လှူဒါန်းခြင်းကို အိမ်ရာတည်ထောင်ခြင်းဆိုင်ရာ ကြောင့်ကြမှုဖြင့် ပြုလုပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား မာန် (ဝဋ်ဆင်းရဲ) ကို နှိမ်နင်းခြင်းအားဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ပုဏ္ဏားအား နားလည်သဘောပေါက်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုခဏနှင့် လျောက်ပတ်သော" ဟူသည်မှာ ထိုအချိန်၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော ထိုပုဏ္ဏား၏ စိတ်အလိုအဇ္ဈာသယဖြစ်ခြင်းနှင့် လျောက်ပတ်သောဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအချိန်၌ ထိုကဲ့သို့သော ဝဋ်ကင်းလွတ်ရာ (နိဗ္ဗာန်) ကို မှီသော ဉာဏ်ရင့်ကျက်မှု မရှိသေးသောကြောင့် စင်စစ် မျက်မှောက်ဘဝနှင့် ပတ်သက်သောအကျိုးကိုသာ ပြသလို၍ "မျက်မှောက်နှင့် တမလွန်အကျိုးကို ညွှန်ပြလျက်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မျက်မှောက်ထင်ရှားပြသခြင်းဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ကုသိုလ်တရားတို့၌" ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုကုသိုလ်တရားတို့၌" ဟူသည်မှာ ဆောက်တည်စေအပ်သည့်အတိုင်းသော ကုသိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ "ထိုသူကို" ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားကို ဆိုလိုသည်။ "ထက်သန်စေလျက်" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ အထက်ထက်သော ကုသိုလ်တရားတို့၌ နှလုံးသွင်းစေ၍ ကောင်းမှုပြုခြင်း၏ ထက်သန်သန့်ရှင်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အနက်သဘောအရ ထိုကောင်းမှုဖြင့် အားထုတ်ခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "အားထုတ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်စေလျက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လျှင် ကောင်းမှုပြုခြင်း၌ အားထုတ်မှုရှိခြင်း၊ ဤကဲ့သို့သော ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် မုချဧကန် မျက်မှောက်ဘဝစသော အကျိုးတရားများကို ပြီးပြည့်စုံစေနိုင်ကြောင်း ဤသို့သော အားထုတ်မှုရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးများဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်သက်ရွှင်လန်းစေပြီး ကောင်းစွာ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Yadi bhagavā dhammaratanavassaṃ vassi, atha kasmā so visesaṃ nādhigacchi? Upanissayasampattiyā abhāvato. Yadi evaṃ kasmā bhagavā tassa tathā dhammaratanavassaṃ vassīti? Vuccate – yadipi tassa visesādhigamo natthi, āyatiṃ pana nibbānādhigamatthāya vāsanābhāgiyā ca sabbā purimapacchimadhammakathā ahosīti daṭṭhabbā. Na hi bhagavato niratthakā dhammadesanā atthi. Temāsikopi deyyadhammoti temāsaṃ dātabbopi deyyadhammo. Yaṃ divasanti yasmiṃ divase.

အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားရတနာတည်းဟူသော မိုးကို ရွာသွန်းစေတော်မူခဲ့ပါလျှင်၊ ထိုအခါ၌ ထိုဝေရဉ္စပုဏ္ဏားသည် အဘယ်ကြောင့် တရားထူး (ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်) ကို မရရှိခဲ့သနည်း။ အကြောင်းမူကား ဥပနိဿယအဆောက်အဦ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏားအား အဘယ်ကြောင့် ထိုကဲ့သို့ တရားရတနာမိုးကို ရွာသွန်းစေတော်မူသနည်းဟူမူ - ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ - ထိုပုဏ္ဏားအား တရားထူးရရှိခြင်း မရှိသေးသော်လည်း နောင်နောင်သောကာလ၌ နိဗ္ဗာန်ရရှိခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဝါသနာဘာဂီယ ဖြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ရှေးဦးနောက်ဦး ဖြစ်သော တရားဒေသနာအားလုံးသည် အကျိုးရှိစေသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ အကျိုးမဲ့သော တရားဟောကြားတော်မူခြင်းဟူသည် မရှိပေ။ "သုံးလပတ်လုံး လှူဒါန်းအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထု" ဟူသည်မှာ သုံးလပတ်လုံး လှူဒါန်းထိုက်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ဆိုလိုသည်။ "အကြင်နေ့၌" ဟူသည်မှာ အကြင်နေ့ရက်၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

23. Buddhapariṇāyakanti buddho pariṇāyako etassāti buddhapariṇāyako, bhikkhusaṅgho. Taṃ buddhapariṇāyakaṃ, buddhajeṭṭhakanti attho. Yāvadatthaṃ katvāti yāva attho, tāva bhojanena tadā katanti adhippāyo. Dātuṃ upanītabhikkhāya paṭikkhepo nāma hatthasaññāya mukhavikārena vacībhedena vā hotīti āha ‘‘hatthasaññāyā’’tiādi. Onītapattapāṇinti ettha onīto pattato pāṇi etassāti onītapattapāṇīti bhinnādhikaraṇavisayoyaṃ saddo bāhiratthasamāsoti āha ‘‘pattato onītapāṇi’’ntiādi. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ āmisāpanayanena vā sucikataṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Pattuṇṇapaṭṭapaṭe cāti pattuṇṇapaṭe ca paṭṭapaṭe ca. Tattha pattuṇṇapadese bhavā pattuṇṇā, kosiyavisesātipi vadanti. Paṭṭāni pana cīnapaṭāni. Āyogādīsu āyogoti paṭiāyogo, aṃsabaddhakaṃ pattatthavikādīsu. Bhesajjatelānanti bhesajjasampākena sādhitatelānaṃ. Tumbānīti [Pg.459] cammamayatelabhājanāni. Ekamekassa bhikkhuno sahassagghanakaṃ telamadāsīti sambandho.

၂၃. "မြတ်စွာဘုရားလျှင် အကြီးအမှူးရှိသော" (ဗုဒ္ဓပရိဏာယက) ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အမှူးအကြီးအကဲ ရှိတော်မူသော ရဟန်းသံဃာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရားကို အမှူးထားသော၊ မြတ်စွာဘုရားလျှင် အကြီးဆုံးရှိသော သံဃာတော်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အလိုရှိသရွေ့ ပြုလျက်" ဟူသည်မှာ အလိုရှိသမျှ အတိုင်းအတာပမာဏအထိ ဆွမ်းဘောဇဉ်ကို ဘုဉ်းပေးသုံးဆောင်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လှူဒါန်းရန် ဆောင်ခဲ့အပ်သော ဆွမ်းကို ငြင်းပယ်ခြင်း (ဆွမ်းပယ်ခြင်း) မည်သည်မှာ လက်အမူအရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်လှုပ်ပြခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှုတ်မြွက်၍ ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "လက်အမှတ်ဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "သပိတ်မှ လက်ကို ဖယ်ပြီးသော" (ဩနီတပတ္တပါဏိ) ဟူသော ပုဒ်၌ မြတ်စွာဘုရားအား သပိတ်မှ ဖယ်ချအပ်သော လက်ရှိတော်မူသောကြောင့် "ဩနီတပတ္တပါဏိ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤသည်မှာ ဘိန္နာဓိကရဏ အရာရှိသော ဗာဟိရအနက်ရှိသော သုံးပုဒ်တွဲ သမာသ်ဖြစ်သောကြောင့် "သပိတ်မှ ဖယ်ချအပ်သော လက်ရှိတော်မူသော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ဩနိတ္တပတ္တပါဏိ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ၎င်း၏ အဓိပ္ပာယ်မှာ အာမိသကို ဖယ်ရှားသဖြင့် စင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်အပ်သော သပိတ်သည် လက်မှ ကင်းပြတ်လျက် ရှိသောကြောင့် "ဩနိတ္တပတ္တပါဏိ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ လက်နှင့် သပိတ်ကို ဆေးကြောသန့်စင်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ခုသောနေရာ၌ သပိတ်ကို ထားရှိကာ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ပတ္တုဏ္ဏပိုးဆိုးနှင့် ပဋ္ဋပုဆိုးတို့ကိုလည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ ပတ္တုဏ္ဏပြည်ဖြစ် ပုဆိုးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပဋ္ဋပုဆိုးတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဆိုးတို့တွင် ပတ္တုဏ္ဏအရပ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ပတ္တုဏ္ဏာဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းကို ပိုးချည်ထူးဖြင့် ပြုလုပ်သော ပိုးပုဆိုးဟူ၍လည်း ဆိုကြသည်။ "ပဋ္ဋ" ပုဆိုးတို့သည်ကား တရုတ်ပြည်ဖြစ် ပိုးပုဆိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ "အာယောဂပတ်စသည်တို့၌" ဟူသည်မှာ အာယောဂပတ်၊ အံသကိုက်၊ သပိတ်စွပ် စသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ "ဆေးဆီတို့အား" ဟူသည်မှာ ဆေးဝါးများဖြင့် ကောင်းစွာ ချက်ပြုတ်စပ်သပ်အပ်သော ဆီတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဆီခွက်တို့" (တုမ္ဗာနိ) ဟူသည်မှာ သားရေဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဆီထည့်စရာ ခွက်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ရဟန်းတစ်ပါးလျှင် တစ်ထောင်တန်သော ဆီကို လှူဒါန်းခဲ့၏" ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်သည်။

Mahāyāgaṃ yajitvāti mahādānaṃ datvā. Saputtadāraṃ vanditvā nisinnanti puttadārehi saddhiṃ vanditvā nisinnaṃ. Temāsanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. ‘‘Temāsaṃ sotabbadhammaṃ ajjeva suṇissāmī’’ti nisinnassa taṃ ajjhāsayaṃ pūretvā desitattā vuttaṃ ‘‘paripuṇṇasaṅkappaṃ kurumāno’’ti. Anubandhitvāti anugantvā.

"မဟာယာဇ်ပူဇော်မှုကို ပြုပြီး၍" ဟူသည်မှာ မဟာဒါန (အလှူကြီး) ကို ပေးလှူပြီး၍ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "သားမယားနှင့်တကွ ရှိခိုး၍ နေသော" ဟူသည်မှာ သားမယားတို့နှင့်အတူ ရှိခိုး၍ ထိုင်နေသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "သုံးလပတ်လုံး" ဟူသည်မှာ အစ္စန္တသံယောဂအနက်၌ သုံးသော ဥပယောဂဝိဘတ်ဖြစ်သည်။ "သုံးလပတ်လုံး နာယူအပ်သော တရားတော်ကို ယနေ့တည်း၌ပင် နာယူအံ့" ဟု ထိုင်နေသော ထိုပုဏ္ဏား၏ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စုံစေတော်မူလျက် ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် "အလိုဆန္ဒအကြံအစည် ပြည့်စုံအောင် ပြုတော်မူလျက်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "နောက်မှ လိုက်၍" ဟူသည်မှာ လိုက်လံပို့ဆောင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Buddhānaṃ anabhiratiparitassitā nāma natthīti āha ‘‘yathājjhāsayaṃ yathārucitaṃ vāsaṃ vasitvā’’ti. Abhirantaṃ abhiratīti hi atthato ekaṃ. Abhirantasaddo cāyaṃ abhirucipariyāyo, na assādapariyāyo. Assādavasena ca katthaci vasantassa assādavatthuvigamanena siyā tassa tattha anabhirati, tayidaṃ khīṇāsavānaṃ natthi, pageva buddhānaṃ, tasmā abhirativasena katthaci vasitvā tadabhāvato aññattha gamanaṃ nāma buddhānaṃ natthi, vineyyavinayanatthaṃ pana katthaci vasitvā tasmiṃ siddhe vineyyavinayatthameva tato aññattha gacchanti, ayamettha yathāruci. Soreyyādīni anupagammāti mahāmaṇḍalacārikāya vīthibhūtāni soreyyanagarādīni anupagantvā. Payāgapatiṭṭhānanti gāmassapi adhivacanaṃ titthassapi. Gaṅgaṃ nadinti gaṅgaṃ nāma nadiṃ. Tadavasarīti ettha tanti karaṇatthe upayogavacananti āha ‘‘tena avasari tadavasarī’’ti.

မြတ်စွာဘုရားတို့အား မမွေ့လျော်ခြင်း (ပူပန်ခြင်း) မည်သည် မရှိသောကြောင့် "အလိုရှိတိုင်း၊ နှစ်သက်တော်မူသည့်အတိုင်း သီတင်းသုံးတော်မူပြီး၍" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မှန်ပေအံ့၊ "မွေ့လျော်ခြင်း" နှင့် "နှစ်သက်ခြင်း" ဟူသည် အနက်သဘောအားဖြင့် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ ဤ "အဘိရန္တ" သဒ္ဒါသည်ကား နှစ်သက်ခြင်း၏ ဝေဝုစ် (တူညီသောအနက်) ဖြစ်ပြီး၊ ကာမဂုဏ်ခံစားမှု အဿာဒ၏ ဝေဝုစ်မဟုတ်ပေ။ ကာမဂုဏ်သာယာမှု (အဿာဒ) ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသောအရပ်၌ နေထိုင်သောသူအား ထိုသာယာဖွယ်အာရုံ ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ ထိုအရပ်၌ မမွေ့လျော်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့သော မမွေ့လျော်ခြင်းမျိုးသည် ကိလေသာကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ပင် မရှိပါက မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၌မူ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ သာယာမှုဖြင့် နေတော်မူခြင်း၊ သို့မဟုတ် သာယာမှု မရှိသဖြင့် အခြားအရပ်သို့ ကြွတော်မူခြင်းဟူသည် မရှိပေ။ သို့ရာတွင် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဆုံးမတော်မူရန်အလို့ငှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၍ ထိုအမှုပြီးစီးသောအခါ ထိုဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမရန်အလို့ငှာသာ အခြားသော အရပ်သို့ ကြွတော်မူကြသည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော် (ယထာရုစိ) ဖြစ်သည်။ "သောရေယျမြို့စသည်တို့သို့ မချဉ်းကပ်ဘဲ" ဟူသည်မှာ မဟာမဏ္ဍလစာရိကာဒေသစာရီကြွချီခြင်း၌ လမ်းခရီးအကြား၌ ရှိကုန်သော သောရေယျမြို့ စသည်တို့သို့ မကြွရောက်ဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ "ပယာဂပတိဋ္ဌာန" ဟူသည်မှာ ရွာ၏အမည်လည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ဆိပ်ကမ်း၏အမည်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ "ဂင်္ဂါမြစ်ကို" ဟူသည်မှာ ဂင်္ဂါအမည်ရှိသော မြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုမြစ်သို့ သက်ဆင်းတော်မူ၏" (တဒဝသရီ) ဟူသော ဤပုဒ်၌ "တံ" သဒ္ဒါသည် ကရဏအနက်၌ သုံးသော ဥပယောဂဝိဘတ်ဖြစ်သောကြောင့် "ထိုဂင်္ဂါမြစ်ဖြင့် သက်ဆင်းတော်မူ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Buddhāciṇṇakathā niṭṭhitā.

မြတ်စွာဘုရားတို့ အစဉ်အလာအတိုင်း ကျင့်သုံးတော်မူပုံ စကားရပ် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Samantapāsādikāyāti samantato sabbaso pasādaṃ janetīti samantapāsādikā, tassā samantapāsādikāya. Tatridaṃ samantapāsādikāya samantapāsādikattasminti ettha tatrāti purimavacanāpekkhaṃ, idanti vakkhamānakāraṇavacanāpekkhaṃ. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāyā’’ti, tatra yā sā samantapāsādikāti saṃvaṇṇanā vuttā, tassā samantapāsādikāya saṃvaṇṇanāya samantapāsādikattasmiṃ samantapāsādikabhāve sabbaso pasādajanakatte idaṃ hoti. Kiṃ hotīti āha ‘‘ācariyaparamparato’’tiādi.

"သမန္တပါသာဒိကာ" ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ အလုံးစုံသော ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် သမန္တပါသာဒိကာ ဟု ခေါ်သည်။ ထို သမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ၏။ "ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဤသမန္တပါသာဒိကာ၏ သမန္တပါသာဒိကာ ဖြစ်ကြောင်း" ဟူသော ပုဒ်၌ "တတြ" သဒ္ဒါသည် ရှေးစကားကို ငဲ့သောသဒ္ဒါဖြစ်ပြီး၊ "ဣဒံ" သဒ္ဒါသည် နောင်ဆိုလတ္တံ့သော အကြောင်းပြချက်ကို ငဲ့သောသဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ စပ်ယှဉ်ပုံမှာ - "သမန္တပါသာဒိကာ ဖြစ်သော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌" ဟု အကြင်စကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ အကြင်အဋ္ဌကထာကို "သမန္တပါသာဒိကာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုသမန္တပါသာဒိကာ အဋ္ဌကထာ၏ သမန္တပါသာဒိကာအဖြစ် (ထက်ဝန်းကျင် အလုံးစုံ ကြည်ညိုမှုကို ဖြစ်စေတတ်သောအဖြစ်) ၌ ဤဆိုလတ္တံ့သောအကြောင်းသည် ရှိ၏။ အဘယ်အကြောင်းနည်းဟူမူ "ဆရာအစဉ်အဆက်မှ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ācariyaparamparatoti [Pg.460] ‘‘upāli dāsako’’tiādinā (pari. 3). Vuttaācariyaparamparato. Nidānavatthuppabhedadīpanatoti nidānappabhedadīpanato vatthuppabhedadīpanato ca. Tattha bāhiranidānaabbhantaranidānasikkhāpadanidānadassanavasena nidānappabhedadīpanaṃ veditabbaṃ, theravādappakāsanaṃ pana vatthuppabhedadīpanaṃ. Parasamayavivajjanatoti ‘‘sakāya paṭiññāya mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethā’’tiādīsu (pārā. 384) micchāpaṭipannānaṃ paresaṃ laddhinirākaraṇato, tatoyeva ca attano samayapatiṭṭhāpanena sakasamayavisuddhito.

"ဆရာအစဉ်အဆက်အားဖြင့်" ဟူသည်မှာ "ဥပါလိ၊ ဒါသက" စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဆရာအစဉ်အဆက်မှ (သိအပ်၏)။ "နိဒါန်းနှင့် ဝတ္ထုအပြားကို ပြခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ နိဒါန်းအပြားကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုအပြားကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ပြင်ပနိဒါန်း၊ အတွင်းနိဒါန်း၊ သိက္ခာပုဒ်နိဒါန်းတို့ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် နိဒါန်းအပြားကို ပြခြင်းကို သိအပ်၏။ ထေရဝါဒကို ပြသခြင်းသည်ကား ဝတ္ထုအပြားကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ "သူတစ်ပါး၏ ဝါဒကို ဖယ်ကြဉ်ခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ "မိမိ၏ ဝန်ခံချက်ဖြင့် မေတ္တိယဘိက္ခုနီကို နှင်ထုတ်ကြကုန်လော့" စသည်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ကြကုန်သော သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို ပယ်ဖျက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ပယ်ဖျက်ခြင်းကြောင့်ပင် မိမိ၏ ဝါဒကို တည်ထောင်စိမ့်သောငှာ မိမိဝါဒ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Byañjanaparisodhanatoti pāṭhasodhanena byañjanaparisodhanaṃ veditabbaṃ, saddasatthānusārena vā nibbacanaṃ dassetvā padanipphattidassanaṃ byañjanaparisodhanaṃ. Vibhaṅganayabhedadassanatoti ‘‘tisso itthiyo’’tiādipadabhājanassa anurūpavasena nayabhedadassanato. Sampassatanti ñāṇacakkhunā sammā passantānaṃ, upaparikkhantānanti attho. Apāsādikanti appasādāvahaṃ. Etthāti samantapāsādikāya. Sampassataṃ viññūnanti sambandho. Tasmā ayaṃ saṃvaṇṇanā samantapāsādikātveva pavattāti yojetabbaṃ. Kassa kena desitassa saṃvaṇṇanāti āha ‘‘vinayassā’’tiādi.

"ဗျည်းအက္ခရာကို သုတ်သင်ခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပါဌ်ကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် ဗျည်းကို သုတ်သင်ခြင်းကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် သဒ္ဒါကျမ်းနှင့်အညီ ဝိဂြိုဟ်ကို ပြသ၍ ပုဒ်ပြီးပုံကို ပြသခြင်းသည် ဗျည်းကို သုတ်သင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိဘင်း၏ နည်းအပြားကို ပြခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ "မိန်းမသုံးယောက်" စသည်ဖြင့် ပုဒ်ဝေဖန်ခြင်း၏ လျောက်ပတ်သောအားဖြင့် နည်းအပြားကို ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ရှုမြင်ကုန်သောသူတို့အား" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်မျက်စိဖြင့် ကောင်းစွာ ရှုမြင်ကုန်သော၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ကုန်သောသူတို့အား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ကြည်ညိုဖွယ်မရှိသော" ဟူသည်မှာ မကြည်ညိုခြင်းကို ဆောင်တတ်သော အရာတည်း။ "ဤအရာ၌" ဟူသည်မှာ သမန္တပါသာဒိကာကျမ်း၌ ဖြစ်သည်။ "ပညာရှိတို့ ရှုမြင်သည်ရှိသော်" ဟု စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် သမန္တပါသာဒိကာဟူ၍သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ မည်သူသည် မည်သူ့အား ဟောကြားအပ်သော တရား၏ ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်သနည်း ဟူမူ "ဝိနည်း၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီ၌—

Verañjakaṇḍavaṇṇanā samattā.

ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Paṭhamo bhāgo niṭṭhito.

ပထမပိုင်း ပြီးဆုံးပြီ။