Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ တရားအပေါင်းကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Vinayapiṭake

ဝိနည်းပိဋကတ်၌

Sāratthadīpanī-ṭīkā (dutiyo bhāgo)

သာရတ္ထဒီပနီဋီကာ (ဒုတိယတွဲ)

1. Pārājikakaṇḍaṃ

၁. ပါရာဇိကကဏ္ဍ

1. Paṭhamapārājikaṃ

၁. ပထမပါရာဇိက

Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā

သုဒိန်ဘာဏဝါရအဖွင့်

24. Anupadavaṇṇananti [Pg.1] padaṃ padaṃ paṭivaṇṇanaṃ, padānukkamena vaṇṇanaṃ vā. Bhaṇḍappayojanauddhārasāraṇādinā kiccenāti ettha vikkāyikabhaṇḍassa vikkiṇanaṃ bhaṇḍappayojanaṃ, dātuṃ saṅketite divase gantvā gahaṇaṃ uddhāro, ‘‘asukasmiṃ divase dātabba’’nti satuppādanaṃ sāraṇaṃ. Catubbidhāyāti khattiyabrāhmaṇagahapatisamaṇānaṃ vasena catubbidhāya, bhikkhubhikkhunīupāsakaupāsikānaṃ vasena vā. Disvānassa etadahosīti hetuattho ayaṃ disvāna-saddo asamānakattuko yathā ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ hoti, sīhaṃ disvā bhayaṃ hotī’’ti. Dassanakāraṇā hi evaṃ parivitakkanaṃ ahosi. Kiñcāpi ettha ‘‘bhabbakulaputtassā’’ti vuttaṃ, tathāpi upanissayasampannassapi ajātasattuno viya antarāyo bhavissatīti imassa therassapi katapāpakammamūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo ahosīti vadanti.

၂၄. Anupadavaṇṇanā ဟူသည်မှာ ပုဒ်တိုင်းပုဒ်တိုင်းကို အဖန်ဖန် ဖွင့်ဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ပုဒ်များ၏ အစဉ်အတိုင်း ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'bhaṇḍappayojana-uddhāra-sāraṇādīna kiccena' ဟူသော ပုဒ်၌— ရောင်းချအပ်သော ပစ္စည်းဥစ္စာကို ရောင်းချခြင်းသည် 'bhaṇḍappayojana (ဘဏ္ဍပယောဇန)' မည်၏။ ပေးရန် သတ်မှတ်ထားသောနေ့၌ သွားရောက်၍ ယူခြင်းသည် 'uddhāra (ဥဒ္ဓါရ)' မည်၏။ 'ဤမည်သောနေ့၌ ပေးအပ်၏' ဟု သတိရစေခြင်းသည် 'sāraṇa (သာရဏ)' မည်၏။ 'Catubbidhāya' ဟူသည်မှာ မင်း၊ ပုဏ္ဏား၊ သူဌေး၊ သမဏတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြားရှိသော သို့မဟုတ် ရဟန်း၊ ရဟန်းမ၊ ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာမတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြားရှိသော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Disvānassa etadahosi' ဟူသော နေရာ၌ ဤ 'disvāna' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်ရှိပြီး ကတ္တားမတူသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ ပမာအားဖြင့် 'ဃောတ (ထောပတ်) ကို သောက်သဖြင့် ခွန်အားဗလ ဖြစ်၏၊ ခြင်္သေ့ကို မြင်သဖြင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မြင်ရခြင်း အကြောင်းရင်းကြောင့်သာလျှင် ဤသို့ ကြံစည်မှု ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ 'ထိုက်တန်သော အမျိုးကောင်းသားအား' ဟု ဆိုထားသော်လည်း ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း အဇာတသတ်မင်းကဲ့သို့ မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အန္တရာယ် ဖြစ်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် ဤမထေရ်အားလည်း ပြုအပ်ပြီးသော အကုသိုလ်ကံ၏ မူလဖြစ်သော နှလုံးမသာယာမှု (ဝိပ္ပဋိသာရ) အရှိန်ကြောင့် မဂ်ဖိုလ်ထူးကို ရရှိခြင်း၏ အန္တရာယ် ဖြစ်ရသည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāvepi tesaṃ antarāyo hotīti? Āma hoti, na pana buddhe paṭicca. Buddhā hi paresaṃ [Pg.2] maggaphalādhigamāya ussāhajātā tattha nirantaraṃ yuttapayuttā eva honti, tasmā te paṭicca tesaṃ antarāyo na hoti, atha kho kiriyāparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti, kiriyāparihāni ca desakassa tasseva vā puggalassa tajjapayogābhāvato veditabbā, desakavasena panettha parihāni sāvakānaṃ vaseneva veditabbā, na buddhānaṃ vasena. Tathā hi sace dhammasenāpati dhanañjāniyassa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ desayissa, brāhmaṇo sotāpanno abhavissa. Evaṃ tāva desakassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti. Sace pesso hatthārohaputto bhagavato sammukhā dhammaṃ suṇanto muhuttaṃ nisīdeyya, yāva tassa bhagavā attantapādike cattāro puggale vitthārena vibhajitvā deseti, sotāpattiphalena saṃyutto abhavissa. Evaṃ puggalassa vasena kiriyāparihāniyā antarāyo hoti nāma. Imassa hi upāsakassa kiriyāparihāni jātā apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkantattā. Sace ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissa, sāmaññaphalasuttakathitadivase sotāpanno abhavissa, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana nāhosi. Evaṃ pāpamittatāya antarāyo hoti. Sudinnassapi pāpamittavasena antarāyo ahosīti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi tena mātāpitūnaṃ vacanaṃ gahetvā purāṇadutiyikāya methunadhammo paṭisevito nābhavissa, na taṃmūlavippaṭisāravasena adhigamantarāyo abhavissa.

မေးစရာရှိသည်မှာ— မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ ဥပနိဿယရှိသော သူတို့အား မြတ်စွာဘုရားများ၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် ထိုမဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အန္တရာယ် ဖြစ်နိုင်ပါသလော? ဟုတ်ကဲ့၊ ဖြစ်နိုင်ပါသည်၊ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ခြင်းမဟုတ်ပါ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားတို့သည် သူတစ်ပါးတို့ မဂ်ဖိုလ်ရရှိစေရန်အတွက် အထူးအားထုတ်တော်မူကြပြီး ထိုမဂ်ဖိုလ်တရား၌ အစဉ်မပြတ် လုံ့လပြုစေတော်မူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားတို့ကို အမှီပြု၍ ထိုမဂ်ဖိုလ်ရရှိခြင်း၏ အန္တရာယ်သည် မဖြစ်နိုင်ပါ။ စင်စစ်အားဖြင့်မူ ကိရိယာ (ကျင့်ကြံအားထုတ်မှု) ယုတ်လျော့ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း အန္တရာယ်ဖြစ်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုကိရိယာယုတ်လျော့ခြင်း (kiriyāparihāni) ဟူသည်မှာ ဟောပြောသော ပုဂ္ဂိုလ် (ဒေသက) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသူကိုယ်တိုင် (ပုဂ္ဂလ) ကြောင့်လည်းကောင်း လျောက်ပတ်သော လုံ့လပယောဂ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟောပြောသော ပုဂ္ဂိုလ်ကြောင့် ယုတ်လျော့ခြင်းကို သာဝကများ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားများ၏ အစွမ်းဖြင့် မသိအပ်ပေ။ စင်စစ်မူကား တရားဘုရင် (ဓမ္မသေနာပတိ) အရှင်သာရိပုတြာသည် ဓနဉ္ဇာနိပုဏ္ဏား၏ အလိုအဇ္ဈာသယကို သိ၍ တရားဟောတော်မူခဲ့ပါက ထိုပုဏ္ဏားသည် သောတာပန် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဟောပြောသူ၏ အစွမ်းဖြင့် ကိရိယာယုတ်လျော့သဖြင့် အန္တရာယ် ဖြစ်ရ၏။ အကယ်၍ ဆင်ဆရာ၏သား ပေဿသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ တရားတော်ကို နာယူရင်း ခေတ္တမျှ ထိုင်နေခဲ့ပါက၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသူအား အတ္ထန္တပါဒိက စသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့ကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ဟောတော်မူသည်အထိ စောင့်ဆိုင်းခဲ့ပါက၊ ထိုသူသည် သောတာပတ်တိဖိုလ်၌ တည်လိမ့်မည်။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုယ်တိုင်၏ အစွမ်းဖြင့် ကိရိယာယုတ်လျော့သဖြင့် အန္တရာယ် ဖြစ်ရသည် မည်၏။ ဤဥပါသကာအားလည်း တရားမပြီးဆုံးမီ ထ၍ ဖဲသွားသောကြောင့် ကိရိယာယုတ်လျော့ခြင်း ဖြစ်ရလေသည်။ အကယ်၍ အဇာတသတ်မင်းသည် ဒေဝဒတ်၏ စကားကို ယူ၍ ဖခင်သတ်သောကံကို မပြုခဲ့ပါက၊ သာမညဖလသုတ် ဟောတော်မူသောနေ့၌ သောတာပန် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်၊ သို့သော် ဒေဝဒတ်၏စကားကို ယူ၍ ဖခင်သတ်သောကံကို ပြုခဲ့မိသောကြောင့် သောတာပန် မဖြစ်ခဲ့ရပေ။ ဤသို့လျှင် မကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းရှိခြင်းကြောင့် အန္တရာယ်ဖြစ်ရ၏။ သုဒိန်အားလည်း မကောင်းသော အဆွေခင်ပွန်းကြောင့် အန္တရာယ် ဖြစ်ရသည်ဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသုဒိန်သည် မိဘတို့၏စကားကို ယူ၍ ဇနီးဟောင်းနှင့် မေထုန်အကျင့်ကို မမှီဝဲခဲ့ပါက၊ ထိုအကုသိုလ်ကို အခြေခံသော နှလုံးမသာယာမှု (ဝိပ္ပဋိသာရ) အရှိန်ကြောင့် ဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အန္တရာယ်သည် ဖြစ်လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။

Yannūnāti parivitakkanatthe nipātoti āha ‘‘parivitakkadassanameta’’nti. ‘‘Dhammaṃ suṇeyya’’nti kiriyāpadena vuccamāno eva hi attho ‘‘yannūnā’’ti nipātapadena jotīyati. Ahaṃ yannūna dhammaṃ suṇeyyanti yojanā. Yannūnāti ca yadi panāti attho. Yadi panāti idampi hi tena samānatthameva. Yaṃ dhammaṃ suṇātīti sambandho. Uḷāruḷārajanāti khattiyamahāsālādiuḷāruḷārajanākiṇṇā. Sace ayampi paṭhamaṃ āgaccheyya, bhagavantaṃ upasaṅkamitvā nisīdituṃ araharūpoti āha ‘‘pacchā āgatenā’’ti. Sikkhattayūpasaṃhitanti adhisīlaadhicittaadhipaññāsaṅkhātasikkhattayayuttaṃ. Thokaṃ dhammakathaṃ sutvā ahosīti sambandho. Idhāpi sutvā-saddo hetuatthoti daṭṭhabbo, savanakāraṇā etadahosīti vuttaṃ [Pg.3] hoti. Yadi evaṃ atha kasmā ‘‘ekamantaṃ nisinnassa…pe… etadahosī’’ti vuttanti āha ‘‘taṃ panassa yasmā’’tiādi. Tattha tanti parivitakkanaṃ.

‘Yannūna’ ဟူသည် ကြံစည်ခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘parivitakkadassanametaṃ (ဤသည်ကား ကြံစည်ခြင်းကို ပြခြင်းဖြစ်၏)’ ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ‘Dhammaṃ suṇeyya (တရားတော်ကို နာယူရပါမူကား)’ ဟူသော ကြိယာပုဒ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကိုသာလျှင် ‘yannūna’ ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြင့် ထင်ရှားစေ၏။ ‘ငါသည် တရားတော်ကို နာယူရပါမူကား ကောင်းလေစွ’ ဟု ဤသို့ တွဲစပ်ရမည်။ ‘Yannūna’ ဟူသည်မှာ ‘Yadi pana (အကယ်၍မူကား)’ ဟူသော အနက်ရှိ၏။ ‘Yadi pana’ ဟူသော ဤပုဒ်သည်လည်း ထို ‘yannūna’ ပုဒ်နှင့် အနက်တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘yaṃ dhammaṃ suṇāti (အကြင်တရားကို နာယူ၏)’ ဟု ဤသို့ စပ်ရမည်။ ‘Uḷāruḷārajana’ ဟူသည် မင်းမဟာသာလ အစရှိသော ထူးမြတ်ပြန့်ပြောသော လူတို့နှင့် ပြွန်းတီးခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဤသုဒိန်သည်လည်း ရှေးဦးစွာ ရောက်လာခဲ့ပါက၊ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုင်နေခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော သဘောရှိ၏ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ‘pacchā āgatena (နောက်မှ ရောက်လာသောသူဖြင့်)’ ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ‘Sikkhattayūpasaṃhita’ ဟူသည် အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာ ဟုဆိုအပ်သော သိက္ခာသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘တရားစကား အနည်းငယ်ကို နာကြားရပြီး ဖြစ်ပေါ်လာ၏’ ဟု ဤသို့ စပ်ရမည်။ ဤနေရာ၌လည်း ‘sutvā’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြ (ဟိတ်) အနက်ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ တရားနာရခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဤသို့ ကြံစည်မှု ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်လျှင်— အဘယ်ကြောင့် ‘တစ်ဦးတည်းသော အရပ်၌ ထိုင်နေသောသူအား…ပေ… ဤသို့သော ကြံစည်မှု ဖြစ်ပေါ်လာ၏’ ဟု ဆိုပါသနည်းဟူမူ— ‘taṃ panassa yasmā (ထိုကြံစည်မှုသည် အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏)’ စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ ‘taṃ’ ဟူသည် ထိုကြံစည်မှုကို ဆိုလိုသည်။

Saṅkhepakathāti visuṃ visuṃ paduddhāraṃ akatvā samāsato atthavaṇṇanā. Yena yena ākārenāti yena yena pakārena. Tena tena me upaparikkhatoti ‘‘kāmā nāmete aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā aṭṭhikaṅkalūpamā’’ti (ma. ni. 1.234; 2.42; pāci. 417; mahāni. 3; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 147) ca ādinā yena yena ākārena kāmesu ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ, tabbipariyāyato nekkhamme ānisaṃsaṃ guṇaṃ pakāsentaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi avabujjhāmi, tena tena pakārena upaparikkhato vīmaṃsantassa mayhaṃ evaṃ hoti evaṃ upaṭṭhāti. Sikkhattayabrahmacariyanti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahaṃ seṭṭhacariyaṃ. Ekampi divasanti ekadivasamattampi. Akhaṇḍaṃ katvāti dukkaṭamattassapi anāpajjanena akhaṇḍitaṃ katvā, akhaṇḍaacchiddādibhāvāpādanena vā. Akhaṇḍalakkhaṇavacanañhetaṃ. Carimakacittanti cuticittaṃ. Kiñcipi ekadesaṃ asesetvā ekanteneva paripūretabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Kilesamalena amalīnaṃ katvāti taṇhāsaṃkilesādinā asaṃkiliṭṭhaṃ katvā, cittuppādamattampi saṃkilesamalaṃ anuppādetvā. Accantameva visuddhaṃ katvā pariharitabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Tato eva saṅkhaṃ viya likhitanti saṅkhalikhitaṃ. Tenāha ‘‘likhitasaṅkhasadisa’’nti. Pariyodātaṭṭhena nimmalabhāvena saṅkhaṃ viya likhitaṃ dhotanti saṅkhalikhitanti āha ‘‘dhotasaṅkhasappaṭibhāga’’nti. ‘‘Ajjhāvasatā’’ti padappayogena agāranti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘agāramajjhe’’ti. Dāṭhikāpi massuggahaṇeneva gahetvā ‘‘massu’’tveva vuttaṃ, uttarādharamassunti attho. Kasāyena rattānīti kāsāyānīti āha ‘‘kasāyarasapītatāyā’’ti. Paridahitvāti nivāsetvā ceva pārupitvā ca. Agārassa hitanti agāravāso agāraṃ uttarapadalopena, tassa vaḍḍhiāvahaṃ agārassa hitaṃ.

အကျဉ်းစကား (သံခေပကထာ) ဟူသည်မှာ အသီးသီးသော ပုဒ်တို့ကို ထုတ်၍ ဖွင့်ဆိုခြင်းကို မပြုဘဲ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် အနက်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယေန ယေန အာကာရေန' (အကြင်အကြင်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်) ဟူသည်မှာ ထိုထိုအကြောင်းအပြားအားဖြင့် ဟူလို။ 'တေန တေန မေ ဥပပရိက္ခတော' (ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်သော ငါ့အား) ဟူသည်မှာ 'ဤကာမဂုဏ်တို့မည်သည်ကား အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိကုန်၏၊ အရိုးစုနှင့် တူကုန်၏' စသည်ဖြင့် ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်၊ ယုတ်ညံ့မှု၊ ညစ်နွမ်းမှုတို့ကို ပြ၍၊ ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တောထွက်ခြင်း (နေက္ခမ္မ) ၌ အကျိုးအာနိသင် ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားပြလျက် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ငါသိ၏၊ ထိုထိုအကြောင်းဖြင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ နှိုင်းယှဉ်ဆန်းစစ်နေသော ငါ့အား ဤသို့ စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသို့ စိတ်၌ ထင်ရှားပေါ်လာ၏ ဟူလို။ 'သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယ' ဟူသည်မှာ အဓိသီလသိက္ခာ စသော သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော မြတ်သောအကျင့်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ' ဟူသည်မှာ တစ်ရက်မျှသော်လည်း ဟူလို။ 'အခဏ္ဍံ ကတွာ' ဟူသည်မှာ ဒုက္ကဋ်အာပတ်မျှလောက်သော်လည်း မကျူးလွန်မိစေသဖြင့် မကျိုးမပေါက်စေဘဲ၊ သို့မဟုတ် မကျိုးမပေါက်စသော အဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် သီလကို လုံခြုံစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် မကျိုးမပေါက်ခြင်း၏ လက္ခဏာကို ဖော်ပြသော စကားဖြစ်သည်။ 'စရိမကစိတ္တ' ဟူသည်မှာ စုတိစိတ်တိုင်အောင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကို မကြွင်းစေဘဲ စင်စစ်ပြည့်စုံစေအပ်သောကြောင့် 'ဧကန္တပရိပုဏ္ဏ' (အလွန်ပြည့်စုံခြင်း) မည်၏။ 'ကိလေသမလေန အမလီနံ ကတွာ' ဟူသည်မှာ တဏှာကိလေသာ အညစ်အကြေးဖြင့် မညစ်နွမ်းစေဘဲ၊ စိတ်ဥပါဒ်ဖြစ်ကာမျှကိုပင် ကိလေသာအညစ်အကြေး မဖြစ်စေဘဲ၊ စင်စစ် စင်ကြယ်စေလျက် ဆောင်ရွက်အပ်သောကြောင့် 'ဧကန္တပရိသုဒ္ဓ' (အလွန်စင်ကြယ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် သွေးပြီးသော ခရုသင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'သခၤလိခိတ' မည်၏။ ထိုကြောင့် 'သွေးပြီးသော ခရုသင်းနှင့် တူ၏' ဟု ဆိုသည်။ ဖြူစင်သောအနက်ကြောင့် ပွတ်တိုက်အပ်သော (ဆေးကြောအပ်သော) ခရုသင်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'သခၤလိခိတ' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သဖြင့် 'ဆေးကြောပြီးသော ခရုသင်းနှင့် တူသည်' ဟု ဆိုသည်။ 'အဇ္ဈာဝသတာ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်သဖြင့် 'အဂါရ' ဟူသော ဥပယောဂဝိဘတ်သည် ဘုမ္မတ္ထ (တည်ရာအနက်) ၌ သက်သောကြောင့် 'အိမ်ရာအလယ်၌' ဟု ဆို၏။ အထက်နှုတ်ခမ်းမွေး၊ နှုတ်ခမ်းမွေး၊ မုတ်ဆိတ်တို့ကိုလည်း 'မဿု' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာ ယူ၍ 'မဿု' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ အထက်အောက် နှုတ်ခမ်းမွေး ဟူသောအနက်တည်း။ ဖန်ရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အဝတ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ကာသာယာနိ' မည်၏၊ ဖန်ရည်စိမ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပရိဒဟိတွာ' ဟူသည်မှာ ဝတ်ရုံ၍ ဟူလို။ 'အဂါရဿ ဟိတံ' ဟူသည်မှာ အိမ်ရာထောင်၍ နေခြင်းကို အဂါရ ဟု ခေါ်၏ (နောက်ပုဒ်ချေခြင်းဖြင့်)၊ ထိုအိမ်ရာထောင်သော လူ၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'အိမ်ရာ၏ အစီးအပွား' ဟု ဆိုသည်။

25. Ñātisālohitātiādīsu ‘‘ayaṃ ajjhattiko’’ti jānanti, ñāyanti vāti ñātī, lohitena sambandhāti sālohitā. Pitupakkhikā ñātī, mātupakkhikā sālohitā. Mātupakkhikā pitupakkhikā vā ñātī[Pg.4], sassusasurapakkhikā sālohitā. Mittāyantīti mittā, minanti vā sabbaguyhesu anto pakkhipantīti mittā. Kiccakaraṇīyesu sahabhāvaṭṭhena amā hontīti amaccā. Mamāyatīti mātā, piyāyatīti pitā. Sarīrakiccalesenāti uccārapassāvādisarīrakiccalesena. Ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājetīti ‘‘mātāpitūnaṃ lokiyamahājanassa ca cittaññathattaṃ mā hotū’’ti na pabbājeti. Tatoyeva ca suddhodanamahārājassa tathā varo dinno.

၂၅. 'ဉာတိသာလောဟိတာ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ 'ဤသူသည် အတွင်းလူ (ဆွေမျိုး) ဖြစ်၏' ဟု သိကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် သိအပ်ကုန်၏ ဟူသောအနက်ကြောင့် 'ဉာတိ' မည်၏။ သွေးချင်းစပ်ယှက်သဖြင့် 'သာလောဟိတ' မည်၏။ အဖဘက်မှ ဆွေမျိုးကို ဉာတိ ဟုလည်းကောင်း၊ အမိဘက်မှ ဆွေမျိုးကို သာလောဟိတ ဟုလည်းကောင်း ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် အမိဘက် အဖဘက်မှ ဆွေမျိုးကို ဉာတိ၊ ယောက္ခမ ယောက်ျား မိန်းမဘက်မှ အမျိုးကို သာလောဟိတ ဟု ခေါ်၏။ ချစ်တတ်သောကြောင့် 'မိတ္တ' မည်၏။ သို့မဟုတ် နှိုင်းယှဉ်တတ်ကုန်၏၊ ခပ်သိမ်းသော လျှို့ဝှက်ချက်တို့ကို အတွင်း၌ သွင်းတတ်ကုန်၏ (လျှို့ဝှက်ချက်ကို မျှဝေခံစားတတ်၏) ဟူသောအနက်ကြောင့် 'မိတ္တ' ဟု ခေါ်၏။ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ အတူတကွ ဖြစ်တတ်သော (တစ်အိမ်တည်းနေ) အနက်ကြောင့် 'အမစ္စ' မည်၏။ မြတ်နိုးတတ်သောကြောင့် 'မာတာ' (မိခင်) မည်၏၊ ချစ်ခင်တတ်သောကြောင့် 'ပိတာ' (ဖခင်) မည်၏။ 'သရီရကိစ္စလေသေန' ဟူသည်မှာ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်းစသော ကိုယ်ခန္ဓာသုတ်သင်ခြင်း အမှုအပြားဖြင့် ဟူလို။ ခွင့်မပြုသော သားကို ရှင်မပြုစေရ ဟူသည်မှာ 'မိဘတို့နှင့် လောကီလူသားတို့၏ စိတ်နှလုံး ညိုညင်ပျက်စီးခြင်း (စိတ်ပြောင်းလဲခြင်း) မဖြစ်ပါစေလင့်' ဟု ရည်ရွယ်၍ မပြုပေးခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာအား ထိုကဲ့သို့သော ဆုကို ပေးတော်မူခဲ့သည်။

26. Dhuranikkhepenāti bhaṇḍappayojanādīsu dhuranikkhepena. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Piyāyitabboti piyoti āha ‘‘pītijananako’’ti. Manassa appāyanato manāpoti āha ‘‘manavaḍḍhanako’’ti. Sukhedhito taruṇadārakakāle, tato parañca sappikhīrādisādurasamanuññabhojanādiāhārasampattiyā sukhaparihato. Atha vā daḷhabhattikadhātijanādiparijanasampattiyā ceva paricchedasampattiyā ca uḷārapaṇītasukhapaccayūpahārehi ca sukhedhito, akiccheneva dukkhapaccayavinodanena sukhaparihato. Ajjhattikaṅgasampattiyā vā sukhedhito, bāhiraṅgasampattiyā sukhaparihato.

၂၆. 'ဓုရနိက္ခေပ' ဟူသည်မှာ ဘဏ္ဍာရေး အကျိုးကိစ္စ စသည်တို့၌ တာဝန်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (ဝန်ချခြင်း) ဖြင့် ဟူလို။ ထို့ကြောင့် 'န ဟိ' စသည်ကို ဆို၏။ ချစ်ခင်အပ်သောကြောင့် 'ပိယ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ' ဟု ဆိုသည်။ စိတ်ကို ပွားစေတတ်သော (နှစ်သက်စေတတ်သော) ကြောင့် 'မနာပ' မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်သောသူ' ဟု ဆိုသည်။ 'သုခေဓိတ' ဟူသည်မှာ ငယ်ရွယ်သော သူငယ်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကာလ၌လည်းကောင်း ထောပတ်၊ နို့ရည် စသော အရသာကောင်းမွန်၍ စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်စေတတ်သော အာဟာရ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ချမ်းသာစွာ မွေးမြူအပ်သောသူ ဟူလို။ သို့မဟုတ် သစ္စာရှိသော အခြံအရံ ပြည့်စုံခြင်း၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် မွန်မြတ်သော ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းဥပစာတို့ကို ရရှိသဖြင့် ချမ်းသာစွာ တည်သောသူ၊ မပင်ပန်းဘဲနှင့် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းကို ပယ်ဖျောက်သဖြင့် ချမ်းသာကို ရရှိသောသူ ဟူလို။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တွင်း အသုံးအဆောင် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ချမ်းသာစွာ တည်သောသူ၊ ပြင်ပအသုံးအဆောင် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ချမ်းသာစွာ မွေးမြူအပ်သောသူ ဖြစ်သည်။

Kiñcīti etassa vivaraṇaṃ ‘‘appamattakampi kalabhāga’’nti. Yadā jānāti-saddo bodhanattho na hoti, tadā tassa payoge ‘‘sappino jānāti, madhuno jānātī’’tiādīsu viya karaṇatthe sāmivacanaṃ saddatthavidū icchantīti āha ‘‘kiñci dukkhena nānubhosī’’ti. Tenāha ‘‘karaṇatthe sāmivacanaṃ, anubhavanatthe ca jānanā’’ti. Ettha ca kiñci dukkhena nānubhosīti kenaci dukkhena karaṇabhūtena visayaṃ nānubhosīti evamattho veditabbo. ‘‘Kiñcī’’ti etthāpi hi karaṇatthe sāmivacanassa lopo kato. Teneva ca vakkhati ‘‘vikappadvayepi purimapadassa uttarapadena samānavibhattilopo daṭṭhabbo’’ti. Yadā pana jānāti-saddo saraṇattho hoti, tadā saraṇatthānaṃ dhātusaddānaṃ payoge ‘‘mātu sarati, pitu sarati, bhātu jānātī’’tiādīsu viya upayogatthe sāmivacanaṃ saddasatthavidū vadantīti āha ‘‘atha vā kiñci dukkhaṃ nassarasīti attho’’ti, kassaci dukkhassa ananubhūtattā attanā anubhūtaṃ appamattakampi dukkhaṃ pariyesamānopi abhāvatoyeva nassarasīti attho[Pg.5]. Vikappadvayepīti anubhavanasaraṇatthavasena vutte dutiyatatiyavikappadvaye. Purimapadassāti ‘‘kiñcī’’ti padassa. Uttarapadenāti ‘‘dukkhassā’’ti padena. Samānavibhattilopoti uttarapadena samānassa sāmivacanassa lopo. ‘‘Kassaci dukkhassā’’ti vattabbe vikappadvayepi purimapade sāmivacanassa lopaṃ katvā ‘‘kiñci dukkhassā’’ti niddeso kato. Anicchakāti anicchantā. Evaṃ santeti nanu mayaṃ sudinna sāmādīsu kenacipi upāyena appaṭisādhanena appaṭikārena maraṇenapi tayā akāmakāpi vinā bhavissāma, evaṃ sati. Yenāti yena kāraṇena. Kiṃ panāti ettha kinti karaṇatthe paccattavacananti dassento āha ‘‘kena pana kāraṇenā’’ti.

'ကိဉ္စိ' ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်ကား 'အနည်းငယ်မျှသော တစ်ဆယ့်ခြောက်စိတ်တွင် တစ်စိတ်မျှသော အဖို့အစု' ဟူ၏။ အကြင်အခါ၌ 'ဇာနာတိ' သဒ္ဒါသည် သိခြင်းအနက်မဟုတ်ဘဲ ခံစားခြင်းအနက်ရှိအံ့၊ ထိုအခါ ထိုဇာနာတိပုဒ်ကို သုံးစွဲရာ၌ 'ထောပတ်ကို ခံစား၏၊ ပျားရည်ကို ခံစား၏' ဟူသော စကားတို့၌ ကဲ့သို့ ကရဏအနက် (အကြောင်းပြအနက်) ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် ရှိစေခြင်းကို သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အလိုရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'တစုံတခုသော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် မခံစားဖူး' ဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် 'ကရဏအနက်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏၊ ခံစားခြင်းအနက်၌ ဇာနာတိသဒ္ဒါ သက်၏' ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ဤစကားရပ်၌လည်း 'တစုံတခုသော ဆင်းရဲဖြင့် မခံစားဖူး' ဟူသည်မှာ ကရဏဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်းရဲဖြင့် အာရုံကို မခံစားဖူး ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ 'ကိဉ္စိ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ကရဏအနက်ရှိသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ချေအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဝိကပ်နှစ်ပါးလုံး၌ ရှေ့ပုဒ်၏ နောက်ပုဒ်နှင့်တူသော ဝိဘတ်ချေခြင်းကို မှတ်အပ်၏' ဟု နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့။ အကြင်အခါ၌မူကား 'ဇာနာတိ' သဒ္ဒါသည် အောက်မေ့ခြင်း (သရဏ) အနက်ရှိ၏။ ထိုအခါ အောက်မေ့ခြင်းအနက်ရှိသော ဓာတ်သဒ္ဒါတို့ကို သုံးရာ၌ 'အမိကို အောက်မေ့၏၊ အဖကို အောက်မေ့၏၊ ညီနောင်ကို အောက်မေ့၏' ဟူသော စကားတို့၌ ကဲ့သို့ ကံအနက် (ဥပယောဂအနက်) ၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ် သက်၏ဟု သဒ္ဒါပညာရှင်တို့ ဆိုကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သို့မဟုတ် တစုံတခုသော ဆင်းရဲကို မအောက်မေ့ (မမှတ်မိ)' ဟူသည် အနက်တည်းဟု ဆို၏။ မိမိသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်းရဲကို မခံစားဖူးသောကြောင့်၊ မိမိမခံစားဖူးသည့်အတွက် အနည်းငယ်မျှသော ဆင်းရဲကို ရှာသော်လည်း မရှိသည့်အတွက်ကြောင့်ပင် မအောက်မေ့နိုင်တော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိကပ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း' ဟူသည် ခံစားခြင်းအနက်နှင့် အောက်မေ့ခြင်းအနက်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော ဒုတိယနှင့် တတိယ ဝိကပ်နှစ်ခုလုံး၌ 'ရှေ့ပုဒ်၏' ဟူသည် 'ကိဉ္စိ' ပုဒ်၏၊ 'နောက်ပုဒ်နှင့်' ဟူသည် 'ဒုက္ခဿ' ပုဒ်နှင့်၊ 'တူသော ဝိဘတ်ချေခြင်း' ဟူသည် နောက်ပုဒ်နှင့်တူသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ချေခြင်းတည်း။ 'တစ်စုံတစ်ခုသော ဆင်းရဲ၏' ဟု ဆိုအပ်လျက် ဝိကပ်နှစ်ပါးလုံး၌ ရှေ့ပုဒ်၌ ဝိဘတ်ကို ချေ၍ 'ကိဉ္စိ ဒုက္ခဿ' ဟု ညွှန်းဆိုပြထားသည်။ 'အနိစ္ဆကာ' ဟူသည် အလိုမရှိကုန်ဘဲလျက်။ 'ဧဝံ သန္တေ' ဟူသော် 'သုဒိန်... ငါတို့သည် သေခြင်းစသော တစုံတခုသော အကြောင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစုံတခုသော မတားဆီးနိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစုံတခုသော သေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သင်နှင့် ကင်းရပါကုန်အံ့၊ ထိုသို့ ကင်းရမည် ဖြစ်ပါလျက်' ဟု အနက်ရ၏။ 'ယေန' ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ 'ကိံ ပန' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ကိံ' သည် ကရဏအနက်၌ သက်သော ပစ္စတ္တဝုဒ္ဓိ (ဝိဘတ်) ဖြစ်သည်ကို ပြလို၍ 'အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း' ဟု ဆို၏။

28. Gandhabbanaṭanāṭakādīnīti ettha gandhabbā nāma gāyanakā, naṭā nāma raṅganaṭā, nāṭakā laṅghanakādayo. Paricārehīti ettha parito tattha tattha yathāsakaṃ visayesu cārehīti atthoti āha ‘‘indriyāni cārehī’’tiādi. Paricārehīti vā sukhūpakaraṇehi attānaṃ paricārehi attano paricaraṇaṃ kārehi. Tathābhūto ca yasmā laḷanto kīḷanto nāma hoti, tasmā ‘‘laḷā’’tiādi vuttaṃ. Bhuñjitabbato paribhuñjitabbato visesato pañca kāmaguṇā bhogā nāmāti āha ‘‘bhoge bhuñjanto’’ti. Dānappadānānīti ettha niccadānaṃ dānaṃ nāma, uposathadivasādīsu dātabbaṃ atirekadānaṃ padānaṃ nāma. Paveṇīrakkhaṇavasena vā dīyamānaṃ dānaṃ nāma, attanāva paṭṭhapetvā dīyamānaṃ padānaṃ nāma. Pacurajanasādhāraṇaṃ vā nātiuḷāraṃ dānaṃ nāma, anaññasādhāraṇaṃ atiuḷāraṃ padānaṃ nāma. Ādi-saddena sīlādīni saṅgaṇhāti. Natthi etassa vacanappaṭivacanasaṅkhāto ālāpasallāpoti nirālāpasallāpo.

၂၈. "Gandhabbanaṭanāṭakādīnī" ဟူသောပုဒ်၌ "ဂန္ဓဗ္ဗ" မည်သည် သီချင်းဆိုသူတို့တည်း၊ "နဋ" မည်သည် ကပြသူ (ကခြေသည်) တို့တည်း၊ "နာဋက" မည်သည် ဂျွမ်းသမားစသည်တို့တည်း။ "ပရိစာရေဟိ" ဟူသောပုဒ်၌ "ထက်ဝန်းကျင် ထိုထိုမိမိတို့၏ အာရုံ (အရာ) အသီးသီးတို့၌ ကျင်လည်စေလော့" ဟု အနက်ရသောကြောင့် "ဣန္ဒြေတို့ကို ကျင်လည်စေလော့" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် "သိမ်မွေ့သော အသုံးအဆောင်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မြူးထူးစေလော့၊ မိမိအား မြူးထူးခြင်းကို ပြုစေလော့" ဟု အနက်ရသည်။ အဟုတ်အဟတ်အားဖြင့် မြူးထူးကစားသူသည် "လဠ" မည်သောကြောင့် "လဠာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သုံးဆောင်အပ် ခံစားအပ်သောကြောင့် အထူးသဖြင့် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို "ဘောဂ" ဟု ခေါ်သောကြောင့် "စည်းစိမ် (ဘောဂ) တို့ကို သုံးဆောင်လျက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဒါနပ္ပဒါနာနိ" ဟူသောပုဒ်၌ အမြဲလှူအပ်သော အလှူကို "ဒါန" မည်၏၊ ဥပုသ်နေ့စသည်တို့၌ လှူအပ်သော အလွန်အကဲဖြစ်သော အလှူကို "ပဒါန" မည်၏။ သို့မဟုတ် အမျိုးအစဉ်ကို စောင့်ရှောက်သောအားဖြင့် ပေးလှူသော အလှူကို "ဒါန" မည်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် စတင်တည်ထောင်၍ ပေးလှူသော အလှူကို "ပဒါန" မည်၏။ သို့မဟုတ် လူအများနှင့် သက်ဆိုင်သော၊ အလွန်မမွန်မြတ်လှသော အလှူကို "ဒါန" မည်၏၊ သူတပါးနှင့် မသက်ဆိုင်သော အလွန်မွန်မြတ်သော အလှူကို "ပဒါန" မည်၏။ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သီလစသည်တို့ကို သိမ်းယူသည်။ ဤသုဒိန်အား စကားဆိုခြင်း၊ စကားပြန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အပြန်အလှန်ပြောဆိုဆွေးနွေးခြင်း မရှိသောကြောင့် "အပြန်အလှန်ပြောဆိုမှုမရှိသောသူ" (နိရာလာပသလ္လာပ) မည်၏။

30. Balaṃ gāhetvāti ettha balaggahaṇaṃ nāma kāyabalassa uppādanamevāti āha ‘‘kāyabalaṃ janetvā’’ti. Assumukhanti assūni mukhe etassāti assumukho, taṃ assumukhaṃ, assukilinnamukhanti attho. Gāmoyeva gāmantasenāsanaṃ gāmapariyāpannattā gāmantasenāsanassa. Atirekalābhapaṭikkhepenāti ‘‘piṇḍiyālopabhojanaṃ nissāyā’’ti (mahāva. 128) evaṃ vuttabhikkhāhāralābhato adhikalābho saṅghabhattādiatirekalābho, tassa paṭikkhepenāti attho. Tenāha ‘‘cuddasa [Pg.6] bhattāni paṭikkhipitvā’’ti. Saṅghabhattaṃ uddesabhattaṃ nimantanabhattaṃ salākabhattaṃ pakkhikaṃ uposathikaṃ pāṭipadikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ vihārabhattaṃ dhurabhattaṃ vārabhattanti imāni cuddasa bhattāni. Tattha sakalassa saṅghassa dātabbaṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ. Katipaye bhikkhū uddisitvā dātabbaṃ bhattaṃ uddesabhattaṃ. Ekasmiṃ pakkhe ekadivasaṃ dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikaṃ. Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ uposathikaṃ. Pāṭipadadivase dātabbaṃ bhattaṃ pāṭipadikaṃ. Vihāraṃ uddissa dātabbaṃ bhattaṃ vihārabhattaṃ. Dhurageheyeva ṭhapetvā dātabbaṃ bhattaṃ dhurabhattaṃ. Gāmavāsīādīhi vārena dātabbaṃ bhattaṃ vārabhattaṃ.

၃၀. "ဗလံ ဂါဟေတွာ" ဟူသောပုဒ်၌ အားကိုယူခြင်းမည်သည် ကိုယ်၏ခွန်အားကို ဖြစ်စေခြင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ကိုယ်ခွန်အားကို ဖြစ်စေ၍" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အဿုမုခံ" ဟူသည် မျက်နှာ၌ ယိုစီးသော မျက်ရည်ရှိသောသူသည် "အဿုမုခ" မည်၏၊ ထိုသူကို "မျက်ရည်ဖြင့် စိုစွတ်ညစ်နွမ်းသော မျက်နှာရှိသူ" ဟု အနက်ရသည်။ ရွာသည်ပင်လျှင် ရွာနီးစပ်သောကျောင်း ဖြစ်၏။ ရွာနှင့်စပ်ဆိုင်သောကြောင့် "ရွာနီးစပ်သောကျောင်း" (ဂါမန္တသေနာသန) မည်၏။ "အတိရေကလာဘပဋိက္ခေပေန" ဟူသည် "ဆွမ်းဆွမ်းဖတ်ကို အမှီပြု၍" ဟု ဤသို့ဆိုအပ်သော ဆွမ်းအလှူလာဘ်ထက် သာလွန်ထူးကဲသောလာဘ်ဖြစ်သော သံဃဘတ်အစရှိသော အလွန်အကဲဖြစ်သောလာဘ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းအားဖြင့် ဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "ဆွမ်းတစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ကို ငြင်းပယ်၍" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သံဃဘတ်၊ ဥဒ္ဒေသဘတ်၊ နိမန္တနဘတ်၊ သလာကဘတ်၊ ပက္ခိကဘတ်၊ ဥပေါသထိကဘတ်၊ ပါဋိပဒိကဘတ်၊ အာဂန္တုကဘတ်၊ ဂမိကဘတ်၊ ဂိလာနဘတ်၊ ဂိလာနုပဋ္ဌာကဘတ်၊ ဝိဟာရဘတ်၊ ဓုရဘတ်၊ ဝါရဘတ် ဟူ၍ ဤဆွမ်း (ဘတ်) တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဆွမ်းတို့တွင် အလုံးစုံသော သံဃာအား လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "သံဃဘတ်" မည်၏။ အချို့သော ရဟန်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ဥဒ္ဒေသဘတ်" မည်၏။ လခွဲတစ်ခု၌ တစ်ရက်လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ပက္ခိကဘတ်" မည်၏။ ဥပုသ်နေ့၌ လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ဥပေါသထိကဘတ်" မည်၏။ လဆန်းတစ်ရက်နေ့၌ လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ပါဋိပဒိကဘတ်" မည်၏။ ကျောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ဝိဟာရဘတ်" မည်၏။ အမြဲတမ်း မိမိအိမ်၌သာ သတ်မှတ်၍ လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ဓုရဘတ်" မည်၏။ ရွာသူရွာသားစသည်တို့က အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် လှူအပ်သောဆွမ်းသည် "ဝါရဘတ်" မည်၏။

Atha ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’ti kasmā vuttaṃ. Gahaṇe hi sati paṭikkhepo yujjeyya, na ca paṭhamabodhiyaṃ gahapaticīvarassa paṭiggahaṇaṃ anuññātaṃ parato jīvakavatthusmiṃ anuññātattā. Teneva vakkhati jīvakavatthusmiṃ (mahāva. aṭṭha. 337) ‘‘bhagavato hi buddhabhāvappattito paṭṭhāya yāva idaṃ vatthaṃ, etthantare vīsati vassāni na koci gahapaticīvaraṃ sādiyi, sabbe paṃsukūlikāva ahesu’’nti. Sudinno ca paṭhamabodhiyaṃyeva pabbajito. Teneva vakkhati ‘‘sudinno hi bhagavato dvādasame vasse pabbajito, vīsatime vasse ñātikulaṃ piṇḍāya paviṭṭho, sayaṃ pabbajjāya aṭṭhavassiko hutvā’’ti. Tasmā ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’ti kasmā vuttanti? Vuccate – ananuññātepi gahapaticīvare paṃsukūlikaṅgasamādānavasena gahapaticīvaraṃ paṭikkhittaṃ nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipitvā’’ti.

သို့ဆိုလျှင် "ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ငြင်းပယ်၍" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ လက်ခံခွင့်ရှိမှသာ ငြင်းပယ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေမည်။ ပထမဗောဓိခေတ်၌ ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ခံယူခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မမူခဲ့ပေ။ နောင်အခါ ဇီဝကဝတ္ထု၌သာ ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ဇီဝကဝတ္ထု၌ "မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသည်မှစ၍ ဤဝတ္ထုတိုင်အောင် ဤကြားကာလ အနှစ်နှစ်ဆယ်ပတ်လုံး မည်သည့်ရဟန်းမျှ ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ခံယူခြင်းမရှိခဲ့ကြကုန်၊ အားလုံးသော ရဟန်းတို့သည် ပံ့သုကူဓုတင်ဆောင်များသာ ဖြစ်ခဲ့ကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ သုဒိန်သည်လည်း ပထမဗောဓိခေတ်၌သာ သာသနာ့ဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "သုဒိန်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ဆယ့်နှစ်ဝါမြောက်၌ ရဟန်းပြုခဲ့ပြီး၊ နှစ်ဆယ်ဝါမြောက်တွင် ဆွေမျိုးများအိမ်သို့ ဆွမ်းခံဝင်ခဲ့သည်၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရဟန်းအဖြစ် ရှစ်ဝါရသောအခါ၌ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် "ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ငြင်းပယ်၍" ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူသော အမေးရှိသော် ဖြေဆိုအပ်သည်မှာ- ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ခွင့်မပြုရသေးသော်လည်း ပံ့သုကူဓုတင်ကို ဆောက်တည်သောအားဖြင့် ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ငြင်းပယ်ပြီးသား မည်သည်ဖြစ်သောကြောင့် "ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ငြင်းပယ်၍" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Loluppacāraṃ paṭikkhipitvāti kusalabhaṇḍassa bhusaṃ vilumpanaṭṭhena loluppaṃ vuccati taṇhā, loluppena caraṇaṃ loluppacāro, taṇhāvasena gharapaṭipāṭiṃ atikkamitvā bhikkhāya caraṇaṃ, taṃ paṭikkhipitvāti attho. Tenāha ‘‘gharapaṭipāṭiyā bhikkhāya pavisatī’’ti. Ettha ca āraññikaṅgādipadhānaṅgavasena sesadhutaṅgānipi gahitāneva hontīti veditabbaṃ. Vajjīnanti rājāno apekkhitvā sāmivacanaṃ kataṃ, vajjīrājūnanti attho. Janapada-saddassa taṃnivāsīsupi pavattanato ‘‘vajjīsū’’ti janapadāpekkhaṃ bhummavacanaṃ, vajjināmake janapadeti attho.

"လောလုပ္ပစာရံ ပဋိက္ခိပိတွာ" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ပြင်းစွာ ဖျက်ဆီးတတ်သောအနက်ကြောင့် တဏှာကို "လောလုပ္ပ" (လျှပ်ပေါ်လော်လည်ခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုလောလုပ္ပဖြင့် သွားလာလှည့်လည်ခြင်းကို "လောလုပ္ပစာရ" ဟု ခေါ်သည်။ တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် အိမ်စဉ်ကို ကျော်လွန်၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံဝင်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌လည်း အရညကင်ဓုတင် အစရှိသော အဓိကဓုတင်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော ဓုတင်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူ (ဆောက်တည်) ပြီးသားဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ဝဇ္ဇီနံ" ဟူသည် မင်းတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို ပြုထားခြင်းဖြစ်ပြီး "ဝဇ္ဇိမင်းတို့၏" ဟု အနက်ရသည်။ "ဇနပဒ" သဒ္ဒါသည် ထိုတိုင်း၌ နေထိုင်သူတို့အပေါ်၌လည်း သက်ရောက်သောကြောင့် "ဝဇ္ဇီသု" ဟု ဇနပုဒ်ကို ငဲ့၍ သတ္တမီဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်းဖြစ်ပြီး "ဝဇ္ဇိအမည်ရှိသော ဇနပုဒ်၌" ဟု အနက်ရသည်။

Upabhogaparibhogūpakaraṇamahantatāyāti [Pg.7] pañcakāmaguṇasaṅkhātānaṃ upabhogānañceva hatthiassarathaitthiyādiupabhogūpakaraṇānañca mahantatāya. Upabhogūpakaraṇāneva hi idha paribhogūpakaraṇasaddena vuttāni. Tenevāha ‘‘ye hi tesaṃ upabhogā, yāni ca upabhogūpakaraṇāni, tāni mahantānī’’ti. ‘‘Upabhogā hatthiassarathaitthīādayo, upabhogūpakaraṇāni tesameva suvaṇṇādiupakaraṇānī’’tipi vadanti. Sārakānīti sārabhūtāni. Nidhetvāti nidahitvā, nidhānaṃ katvāti attho. Divasaparibbayasaṅkhātabhogamahantatāyāti divase divase paribhuñjitabbasaṅkhātabhogānaṃ mahantatāya. Jātarūparajatasseva pahūtatāyāti piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatasseva pahūtatāya. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ, pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārabhūtaṃ vittūpakaraṇametesanti pahūtavittūpakaraṇā. Tenāha ‘‘alaṅkārabhūtassā’’tiādi. Vohāravasenāti vaṇijjāvasena vaḍḍhikatādivasena. Dhanadhaññassa pahūtatāyāti sattaratanasaṅkhātassa dhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāyāti attho. Tattha ‘‘suvaṇṇarajatamaṇimuttāveḷuriyavajirapavāḷāni satta ratanānī’’ti vadanti. Sālivīhiādi pubbaṇṇaṃ purakkhataṃ sassaphalanti katvā, tabbipariyāyato muggamāsādi aparaṇṇanti veditabbaṃ. Ukkaṭṭhapiṇḍapātikattāti sesadhutaṅgaparivāritena ukkaṭṭhapiṇḍapātadhutaṅgena samannāgatattā. Tenāha ‘‘sapadānacāraṃ caritukāmo’’ti.

“သုံးဆောင်ခံစားရသော အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများ များပြားခြင်းကြောင့်” ဆိုသည်မှာ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ခံစားဖွယ်စည်းစိမ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ မိန်းမ အစရှိသော သုံးဆောင်ခံစားအပ်သော အဆောက်အအုံ အသုံးအဆောင်တို့သည်လည်းကောင်း များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သုံးဆောင်ခံစားအပ်သော အသုံးအဆောင်များကိုသာလျှင် “ပရိဘောဂူပကရဏ” သဒ္ဒါဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “ထိုသူတို့အား ခံစားအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာများလည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်အပ်သော အသုံးအဆောင်များလည်းကောင်း များပြားကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ မိန်းမ အစရှိသည်တို့သည် ခံစားအပ်သော စည်းစိမ် (ဥပဘောဂ) မည်ကုန်၏။ ထိုဆင်မြင်းစသည်တို့၏ ရွှေအစရှိသော အဆောက်အအုံများကို သုံးဆောင်အပ်သော အသုံးအဆောင် (ဥပဘောဂူပကရဏ) မည်ကုန်၏” ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ “သာရကာနိ” ဆိုသည်မှာ အနှစ်သာရဖြစ်ကုန်သော။ “နိဓေတွာ” ဆိုသည်မှာ မြှုပ်နှံ၍ သို့မဟုတ် သိုမှီးသိမ်းဆည်း၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “နေ့စဉ်သုံးဆောင်အပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာများ များပြားခြင်းကြောင့်” ဆိုသည်မှာ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သုံးဆောင်အပ်သော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့၏ များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ရွှေငွေများစွာ ရှိခြင်းကြောင့်” ဆိုသည်မှာ အစိုင်အခဲအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေဒင်္ဂါး (သုဝဏ္ဏမသက)၊ ငွေဒင်္ဂါး (ရဇတမသက) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရွှေနှင့် ငွေတို့ များပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဝိတ္တိ” ဆိုသည်မှာ နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို “ဝိတ္တူပကရဏ” (နှစ်သက်ဖွယ် အသုံးအဆောင်) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသူတို့အား များပြားလှစွာသော အထူးထူးအပြားပြား တန်ဆာဆင်အပ်သော နှစ်သက်ဖွယ် အသုံးအဆောင်များ ရှိကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “တန်ဆာဆင်အပ်သော ဖြစ်ခြင်းကြောင့်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ဝေါဟာရအားဖြင့်” ဆိုသည်မှာ ကုန်သွယ်မှုပြုခြင်း၊ အတိုးပွားစေခြင်း စသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ရွှေငွေစပါးများ များပြားခြင်းကြောင့်” ဆိုသည်မှာ ရတနာခုနစ်ပါးဟု ဆိုအပ်သော ဥစ္စာစည်းစိမ်များပြားခြင်းနှင့် ခပ်သိမ်းသော စပါး၊ ပဲ အမျိုးမျိုးတို့နှင့် စုပေါင်းအပ်သော ကောက်ပဲသီးနှံများ များပြားခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုရတနာခုနစ်ပါးတို့တွင် “ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ မျက်ရွဲ၊ စိန်၊ သန္တာ တို့ကို ရတနာခုနစ်ပါး” ဟု ခေါ်ကြသည်။ သလေးစပါး၊ စပါးအစရှိသော ရှေ့သွားပြုသော ကောက်သီးကောက်နှံများကို “ပုဗ္ဗဏ္ဏ” ဟု ခေါ်၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ပဲနောက်၊ ပဲတီ အစရှိသည်တို့ကို “အပရဏ္ဏ” ဟု သိအပ်၏။ “အမြတ်စား ဆွမ်းခံဓူတင် ဆောင်သည်ဖြစ်၍” ဆိုသည်မှာ ကျန်ရှိသော ဓူတင်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သော အမြတ်စား ဆွမ်းခံဓူတင်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အစဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်လိုသဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

31. Antojātatāya vā ñātisadisī dāsīti ñātidāsī. Pūtibhāveneva lakkhitabbadoso vā ābhidosiko, abhidosaṃ vā paccūsakālaṃ gato patto atikkantoti ābhidosiko. Tenāha ‘‘ekarattātikkantassa vā’’tiādi. Pūtibhūtabhāvena paribhogaṃ nārahatīti aparibhogāraho. Chaḍḍanīyasabhāve nicchitepi pucchākāle sandehavohāravaseneva pucchituṃ yuttanti āha ‘‘sace’’ti. Ariyavohārenāti ariyasamudācārena. Ariyā hi mātugāmaṃ bhaginivādena samudācaranti. Nissaṭṭhapariggahanti pariccattālayaṃ.

၃၁. “ဉာတိဒါသီ” ဆိုသည်မှာ အိမ်တွင်း၌ မွေးဖွားခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဆွေမျိုးနှင့် တူသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ကျွန်မကို ဆိုသည်။ “အာဘိဒေါသိက” ဆိုသည်မှာ သိုးပုပ်သော အဖြစ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော အပြစ်ရှိသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သိုးပုပ်ခြင်း အခြင်းအရာသည် မိုးသောက်သောအချိန်သို့ ရောက်ရှိလွန်မြောက်သွားသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “တစ်ညဉ့်လွန်မြောက်ပြီးသော” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သိုးပုပ်သောအဖြစ်ကြောင့် သုံးဆောင်ရန် မထိုက်တန်သည်ကို “အပရိဘောဂါရဟ” (သုံးဆောင်ရန် မထိုက်တန်သော အရာ) ဟု ခေါ်သည်။ စွန့်ပစ်ရမည့် သဘောရှိကြောင်း ဆုံးဖြတ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း မေးမြန်းသည့်အခါ၌ သံသယဖြစ်ဖွယ် ဝေါဟာရအားဖြင့် မေးမြန်းခြင်းသည်သာ သင့်လျော်သောကြောင့် “အကယ်၍” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အရိယာတို့၏ အသုံးအနှုန်းဖြင့်” ဆိုသည်မှာ အရိယာတို့၏ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား အရိယာတို့သည် အမျိုးသမီးများကို နှမ (သို့မဟုတ် အစ်မ) ဟု ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “သိမ်းပိုက်မှု ကင်းလွတ်သော” ဆိုသည်မှာ စွန့်ပစ်အပ်သော တွယ်တာခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုသည်။

‘‘Ākirā’’ti vuttattā ‘‘viññatti vā’’ti vuttaṃ, ‘‘sace taṃ chaḍḍanīyadhamma’’nti pariyāyaṃ amuñcitvā vuttattā ‘‘payuttavācā vā’’ti vuttaṃ, paccayapaṭisaṃyuttā vācā payuttavācā. Vattuṃ vaṭṭatīti nirapekkhabhāvato vuttaṃ[Pg.8], idha pana visesato aparibhogārahattāva vatthuno. Aggaariyavaṃsikoti ariyavaṃsapaṭipattipūrakānaṃ aggo uttamo. Nimīyati saññāyatīti nimittaṃ, yathāsallakkhito ākāroti āha ‘‘gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāra’’nti. Hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā ‘‘sāmiputtassa me sudinnassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro’’ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Kasmā pana sā ñātidāsī disvāva na sañjānīti āha ‘‘sudinno hī’’tiādi. Pabbajjupagatenāti pabbajjaṃ upagatena, pabbajitenāti attho. Gharaṃ pavisitvāti gehasāminiyā nisīditabbaṭṭhānabhūtaṃ antogehaṃ pavisitvā. Yaggheti imassa ārocayāmīti ayamatthoti āha ‘‘ārocanatthe nipāto’’ti. ‘‘Yagghe jāneyyāsīti suṭṭhu jāneyyāsī’’tipi atthaṃ vadanti. Ālapaneti dāsijanassa ālapane. Tenāha ‘‘evañhī’’tiādi.

“သွန်ပစ်လော့” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် “တောင်းခြင်း (ဝိညတ်) သော်လည်းကောင်း” ဟု ဆိုသည်။ “အကယ်၍ ထိုအရာသည် စွန့်ပစ်အပ်သော အရာဖြစ်ပါက” ဟု သွယ်ဝိုက်သောစကားကို မလွှတ်ဘဲ တိုက်ရိုက်မိန့်တော်မူသောကြောင့် “သွယ်ဝိုက်သော စကား (ပယုတ္တဝါစာ) သော်လည်းကောင်း” ဟု ဆိုသည်။ ပစ္စည်းလေးပါးနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားကို ပယုတ္တဝါစာ ဟု ခေါ်သည်။ “ပြောဆိုရန် သင့်လျော်၏” ဟု ငဲ့ကွက်ခြင်းကင်းသော သဘောဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌ကား အထူးသဖြင့် ထိုအရာသည် သုံးဆောင်ရန် မထိုက်တန်သောကြောင့်သာ ဖြစ်သည်။ “အရိယာဝံသကျင့်စဉ်ကို ဖြည့်ကျင့်သူတို့တွင် အမြတ်ဆုံး” ဟု ဆိုအပ်သော အဂ္ဂအရိယဝံသိက။ သိမှတ်အပ်သော အရာကို နိမိတ် (အမှတ်အသား) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကဲ့သို့ မှတ်သားအပ်သော အချင်းအရာကို ဆိုလိုသောကြောင့် “လူဖြစ်စဉ်ကာလက မှတ်မိခဲ့ဖူးသော အချင်းအရာ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လက်မိုးခြေမိုး စသည်တို့ကို ကြည့်ရှုလတ်သော် “ငါ၏ အရှင်သခင်၏ သားဖြစ်သော သုဒိန်၏ လက်မိုးခြေမိုးတို့သည် ရွှေလိပ်၏ ကျောကုန်းနှင့် တူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်းတို့သည် ရွှေဝါရောင် ဆေးလုံးကလေးများကဲ့သို့ ကောင်းစွာ လုံးဝန်းကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သာယာသော အသံရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း” ဟု လူဖြစ်စဉ်ကာလက မှတ်မိခဲ့ဖူးသော အချင်းအရာကို သတိပြုမိ၍ သိရှိမှတ်သားမိလေသည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုဆွေမျိုးကျွန်မသည် မြင်ရုံမျှဖြင့် ချက်ချင်းမသိသနည်း ဟူမူ “သုဒိန်သည်ကား” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့်” ဆိုသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသော၊ ရဟန်းပြုပြီးသော သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အိမ်သို့ဝင်၍” ဆိုသည်မှာ အိမ်ရှင်မ အမြဲတစေ ထိုင်နေလေ့ရှိသော အိမ်တွင်းသို့ ဝင်ရောက်၍ ဖြစ်သည်။ “အရှင်၊ ဤသူအား ပြောကြားအံ့” ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ယဂ္ဂေ (အရှင်)” သဒ္ဒါသည် ပြောကြားခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ယဂ္ဂေ ဇာနေယျာသိ” ဟု ဆိုလျှင် “ကောင်းစွာ သိတော်မူပါ” ဟုလည်း အဓိပ္ပာယ်ဆိုကြသည်။ ကျွန်အမျိုးသမီးကို ခေါ်ဝေါ်ရာ၌ သုံးသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့လျှင်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

32. Gharesu sālā hontīti gharesu ekamante bhojanasālā honti pākāraparikkhittā susaṃvihitadvārabandhā susammaṭṭhavālikaṅgaṇā. Udakakañjiyanti udakañca kañjiyañca. Kasmā pana īdisāyameva sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti ayamattho vuttoti āha ‘‘na hi pabbajitā’’tiādi. Asāruppe ṭhāneti bhikkhūnaṃ ananucchavike padese. Atthi nu khoti nu-saddo pucchanatthe, kho-saddo vacanasiliṭṭhatāya vutto. Nukhoti vā nipātasamudāyo pucchanattho. Tena nāma-saddassa pucchanatthataṃ dasseti. Yesaṃ no tvanti yesaṃ no putto tvaṃ. Īdise ṭhāneti kiñcāpi taṃ ṭhānaṃ bhikkhūnaṃ ananurūpaṃ na hoti, tathāpi mādisānaṃ mahābhogakulānaṃ puttassa parakule āsanasālāyaṃ nisīditvā bhojanaṃ nāma ayuttarūpanti maññamāno āha. Tenevāha ‘‘nanu nāma, tāta sudinna, sakaṃ gehaṃ gantabba’’nti. Aññenapi pakārena nāmasaddassa pucchanatthatameva dassento āha ‘‘tathā atthi nu kho tātā’’tiādi. Tathāti samuccayattho. Idāni nāmasaddassa maññanatthataṃ dassento āha ‘‘tathā atthi maññe’’tiādi.

၃၂. “အိမ်တို့၌ ဇရပ်ဆောင်များ ရှိကုန်၏” ဆိုသည်မှာ အိမ်တို့၏ ဘေးတစ်နေရာ၌ တံတိုင်းကာရံထားပြီး၊ တံခါးများကို ကောင်းစွာ စီစဉ်ထားရှိကာ၊ သဲပြင်ကိုလည်း သန့်ရှင်းစွာ လှည်းကျင်းထားသော စားသောက်ရာ ဇရပ်ဆောင်များ ရှိကြသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဥဒကကဉ္ဇိယ” ဆိုသည်မှာ ရေနှင့် ပုန်းရည် (ပအုံးရည်) ကို ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့သော ဇရပ်ဆောင်မျိုး၌ “နံရံအနီး တစ်နေရာ၌” ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်ဆိုရသနည်း ဟူမူ “ရဟန်းတို့သည် မဟုတ်ပါလော” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “မလျောက်ပတ်သော နေရာ၌” ဆိုသည်မှာ ရဟန်းတို့အား မသင့်လျော်သော အရပ်ဒေသ၌ ဖြစ်သည်။ “အတ္ထိ နု ခေါ” ဟူသော ပုဒ်၌ “နု” သဒ္ဒါသည် အမေးအနက်၌ ရှိပြီး၊ “ခေါ” သဒ္ဒါသည် စကားပြေပြစ်စေရန် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် “နုခေါ” ဟူသော နိပါတ်အစုအပေါင်းသည် မေးမြန်းခြင်း အနက်ရှိသည်။ ထို “နုခေါ” ပုဒ်ဖြင့် “နာမ” သဒ္ဒါ၏ အမေးအနက် ရှိသည်ကို ပြသသည်။ “ယေသံ နော တွံ” ဆိုသည်မှာ “ငါတို့၏ သားဖြစ်သော သင်သည်” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤသို့သော နေရာ၌” ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုနေရာသည် ရဟန်းတို့အား စင်စစ် မလျောက်ပတ်သည် မဟုတ်သော်လည်း၊ ငါတို့ကဲ့သို့သော စည်းစိမ်ဥစ္စာကြီးမားသော အမျိုးတို့၏ သားဖြစ်သူသည် သူတစ်ပါးအိမ်၏ ဇရပ်ဆောင်၌ ထိုင်၍ စားသောက်ခြင်း မည်သည်ကား လုံးဝ မသင့်လျော်ဟု ထင်မှတ်ယူဆသဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ချစ်သား သုဒိန်၊ မိမိအိမ်သို့ သွားရမည် မဟုတ်ပါလော” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အခြားသော အပြားအားဖြင့်လည်း “နာမ” သဒ္ဒါ၏ မေးမြန်းခြင်း အနက်ကိုသာ ပြလိုသဖြင့် “ထိုသို့ ရှိပါသလော ချစ်သားတို့” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တထာ” ဟူသော ပုဒ်သည် သမုစ္စယ (စုပေါင်းခြင်း) အနက်ရှိသည်။ ယခုအခါ၌ “နာမ” သဒ္ဒါ၏ ထင်မှတ်ခြင်း (မညန) အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “ထိုသို့ ဖြစ်လိမ့်မည် ထင်၏” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Dukkhābhitunnatāyāti mānasikena dukkhena abhipīḷitattā. Etamatthanti ‘‘atthi nu kho, tāta sudinna, amhākaṃ dhana’’ntiādinā yathāvuttamatthaṃ. Anokappanāmarisanatthavasenāti [Pg.9] ettha anokappanaṃ asaddahanaṃ. Amarisanaṃ asahanaṃ. Anāgatavacanaṃ anāgatasaddappayogo, attho pana vattamānakālikova. Tenāha ‘‘paccakkhampī’’ti. Na marisayāmīti na visahāmi. Taṃ na sundaranti ‘‘tadāya’’nti pāṭhaṃ sandhāyāha. Alaṃ, gahapati, kataṃ me ajja bhattakiccanti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha. Ukkaṭṭhaekāsanikatāyāti ca idaṃ bhūtakathanavasena vuttaṃ therassa tathābhāvadīpanatthaṃ. Mudukassapi hi ekāsanikassa yāya nisajjāya kiñcimattampi bhojanaṃ bhuttaṃ, vattasīsenapi tato vuṭṭhitassa puna bhuñjituṃ na vaṭṭati. Tenāha tipiṭakacūḷābhayatthero ‘‘āsanaṃ vā rakkheyya bhojanaṃ vā’’ti. Ukkaṭṭhapiṇḍapātikopi samānoti nidassanamattamidaṃ, thero sapadānacārikesupi ukkaṭṭhoyeva. Ukkaṭṭhasapadānacārikopi hi purato ca pacchato ca āhaṭabhikkhampi aggahetvāva gharadvāre ṭhatvā pattavissajjanameva karoti, tasmā thero ukkaṭṭhasapadānacārikattāpi svātanāya bhikkhaṃ nādhivāseti. Atha kasmā ‘‘adhivāsesī’’ti āha ‘‘sace ekabhattampi na gahessāmī’’tiādi. Paṇḍitā hi mātāpitūnaṃ ācariyupajjhāyānaṃ vā kātabbaṃ anuggahaṃ ajjhupekkhitvā dhutaṅgavisuddhikā na bhavanti.

"Dukkhābhitunnatāya" ဟူသည် စိတ်နှင့်ယှဉ်သော ဆင်းရဲခြင်း (စိတ်ဆင်းရဲခြင်း) ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "Etam-atthaṃ" ဟူသည် "ချစ်သား သုဒိန်၊ ငါတို့အား ဥစ္စာရှိပါသေးသလော" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "Anokappanā-marisanattha-vasena" ဟူသော ပုဒ်၌ "anokappanaṃ" ဟူသည် မယုံကြည်ခြင်းတည်း။ "Amarisanaṃ" ဟူသည် သည်းမခံနိုင်ခြင်းတည်း။ "Anāgatavacanaṃ" ဟူသည် အနာဂတ်သဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းဖြစ်သော်လည်း အနက်ကား ပစ္စုပ္ပန်ကာလနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "မျက်မှောက်၌ပင်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Na marisayāmi" ဟူသည် ငါမစွမ်းနိုင် (မဝံ့ရဲ) ဟူလို။ "Taṃ na sundaraṃ" ဟူသည် "Tadāyaṃ" ဟူသော ပါဌ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "သဌေးကြီး တော်ပါပြီ၊ ငါသည် ယနေ့ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးခြင်းကိစ္စ ပြီးပါပြီ" ဟု မထေရ်သည် အမြတ်ဆုံးသော ဧကသနိက်ဓုတင် (တစ်ထိုင်တည်း ဘုဉ်းပေးခြင်း) ကို ဆောင်သောကြောင့် ငြင်းပယ်တော်မူလျက် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Ukkaṭṭha-ekāsanikatāya" ဟူသော ဤစကားကိုလည်း မထေရ်၏ ထိုသို့သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဟုတ်မှန်သော အဖြစ်အားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ နူးညံ့သော ဧကသနိက်ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အကြင်ထိုင်ခြင်းဖြင့် စိုးစဉ်းမျှသော အာဟာရကို ဘုဉ်းပေးပြီး၍ ဝတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ထိုနေရာမှ ထသွားသောသူအား တစ်ဖန် ထပ်မံဘုဉ်းပေးခြင်းငှာ မအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် တိပိဋကစူဠာဘယမထေရ်က "နေရာကိုသော်လည်း စောင့်ရှောက်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် အာဟာရကိုသော်လည်း စောင့်ရှောက်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Ukkaṭṭha-piṇḍapātiko'pi samāno" ဟူသော ပုဒ်သည် ဥပမာအဖြစ် ပြသခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ မထေရ်သည် သပဒါနစာရိကဓုတင် (အိမ်စဉ်မပြတ် ဆွမ်းခံခြင်း) ၌လည်း အမြတ်ဆုံး (ဥက္ကဋ္ဌ) သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား အမြတ်ဆုံးသော သပဒါနစာရိကဓုတင်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ ရှေ့မှလည်းကောင်း၊ နောက်မှလည်းကောင်း ဆောင်ခဲ့သော ဆွမ်းကိုပင် မခံယူဘဲ အိမ်တံခါး၌ ရပ်၍ သပိတ်လွတ်ခြင်းကိုသာ ပြုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မထေရ်သည် အမြတ်ဆုံးသော သပဒါနစာရိကဓုတင်ဆောင်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း နက်ဖြန်အလို့ငှာ ဆွမ်းခံခြင်းကို လက်မခံချေ။ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် "လက်ခံတော်မူသနည်း" ဟု မေးမူကား "အကယ်၍ တစ်နပ်စာမျှပင် မခံယူပါက..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပညာရှိတို့သည် မိဘတို့အားလည်းကောင်း၊ ဆရာသမား ဥပဇ္ဈာယ်တို့အားလည်းကောင်း ပြုအပ်သော ချီးမြှောက်ခြင်းကို လျစ်လျူရှု၍ ဓုတင်စင်ကြယ်သောသူ မဖြစ်ကြကုန်။

33. Majjhimappamāṇoti catuhattho puriso majjhimappamāṇo. ‘‘Chahattho’’tipi keci. Tiro karonti etāyāti tirokaraṇīti sāṇipākāravacano ayaṃ tirokaraṇī-saddoti āha ‘‘tirokaraṇiyanti karaṇatthe bhumma’’nti. ‘‘Tirokaraṇiyā’’ti vattabbe ‘‘tirokaraṇiya’’nti karaṇatthe bhummaṃ vuttaṃ. Tirokaraṇīya-saddo vā ayaṃ sāṇipākārapariyāyoti dassento āha ‘‘atha vā’’tiādi. Taṃ parikkhipitvāti taṃ samantato khipitvā, parito bandhitvāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘samantato katvā’’ti. Vibhattipatirūpakopi nipāto hotīti āha ‘‘tenāti ayampi vā’’tiādi.

၃၃. "Majjhimappamāṇo" ဟူသည် လေးတောင်ရှိသော ယောက်ျားသည် အလတ်စား အတိုင်းအတာ (မဇ္ဈိမပမာဏ) မည်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် "ခြောက်တောင်ရှိသောသူ" ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "Tiro karonti etāyāti tirokaraṇī" (ဤအရာဖြင့် ကွယ်ကာတတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တင်းတိမ်တည်း) ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် ဤ "Tirokaraṇī" သဒ္ဒါသည် တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာကို ဟောသော စကားဖြစ်သောကြောင့် "tirokaraṇiyaṃ" ဟူ၍ ကရိုဏ်းအနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် သုံးထားသည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "Tirokaraṇiyā" ဟု ဆိုအပ်လျက် "tirokaraṇiyaṃ" ဟု ကရိုဏ်းအနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤ "Tirokaraṇīya" သဒ္ဒါသည် တင်းတိမ်ကန့်လန့်ကာ၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါ ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "atha vā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Taṃ parikkhipitvā" ဟူသည် ထိုတင်းတိမ်ကို ထက်ဝန်းကျင်မှ ရံပတ်၍၊ ပတ်ပတ်လည်၌ ချည်နှောင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ထက်ဝန်းကျင်၌ ပြု၍" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဝိဘတ်နှင့် တူသော နိပါတ်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "tenāti ayaṃ pi vā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

34. ‘‘Atha kho āyasmato sudinnassa pitā sake nivesane paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādāpetvā āyasmato sudinnassa kālaṃ ārocesi – ‘kālo, tāta sudinna, niṭṭhitaṃ bhatta’nti’’ evaṃ kālārocanassa pāḷiyaṃ anāruḷhattā āha – ‘‘kiñcāpi pāḷiyaṃ kālārocanaṃ [Pg.10] na vutta’’nti. Ārociteyeva kāleti ‘‘kālo, tāta sudinna, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti kāle ārociteyeva. Dve puñjeti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca.

၃၄. "ထိုအခါ အရှင်သုဒိန်၏ ဖခင်သည် မိမိအိမ်၌ မွန်မြတ်သော ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်ကို ပြင်ဆင်စေပြီးလျှင် အရှင်သုဒိန်အား ‘ချစ်သား သုဒိန်၊ ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးပါပြီ၊ အချိန်တန်ပါပြီ’ ဟု အချိန်အခါကို ကြားပြော၏" ဟူ၍ ဤသို့ အချိန်အခါ ကြားပြောခြင်းသည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မပါဝင်သောကြောင့် "ပါဠိတော်၌ အချိန်အခါ ကြားပြောခြင်းကို မဆိုအပ်သော်လည်း..." ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Ārocite yeva kāle" ဟူသည် "ချစ်သား သုဒိန်၊ ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးပါပြီ၊ အချိန်တန်ပါပြီ" ဟု အချိန်အခါကို ကြားပြောအပ်ပြီးသော အခါ၌သာလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။ "Dve puñje" ဟူသည် ကဟာပဏအစုနှင့် ရွှေအစု နှစ်ခုကို ဆိုလိုသည်။

Pettikanti pitito āgataṃ pettikaṃ. Nihitanti bhūmigataṃ. Payuttanti vaḍḍhivasena payojitaṃ. Taddhitalopaṃ katvā veditabbanti yathā aññatthāpi ‘‘pitāmahaṃ dhanaṃ laddhā, sukhaṃ jīvati sañjayo’’ti vuttaṃ, evaṃ taddhitalopaṃ katvā vuttanti daṭṭhabbaṃ. Pitāmahato āgataṃ, pitāmahassa vā idaṃ petāmahaṃ. Pabbajitaliṅganti samaṇavesaṃ. Na rājabhītoti aparādhakāraṇā na rājakulā bhīto. Yesaṃ santakaṃ dhanaṃ gahitaṃ, te iṇāyikā. Palibuddho pīḷito.

"Pettikaṃ" ဟူသည် အဖမှ ဆင်းသက်လာသော ဥစ္စာတည်း။ "Nihitaṃ" ဟူသည် မြေ၌ မြှုပ်နှံထားအပ်သော ဥစ္စာတည်း။ "Payuttaṃ" ဟူသည် အတိုးအပွားအားဖြင့် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံထားအပ်သော ဥစ္စာတည်း။ တဒ္ဓိတ်ချေခြင်းကို ပြု၍ သိအပ်၏။ အခြားနေရာ၌လည်း "သဉ္ဇယသည် အဘိုး၏ အမွေဥစ္စာကို ရသဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရ၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း တဒ္ဓိတ်ချေခြင်းကို ပြု၍ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘိုးမှ ဆင်းသက်လာသော သို့မဟုတ် အဘိုးပိုင်ဖြစ်သော ဤအရာသည် "Paitāmaha" မည်၏။ "Pabbajitaliṅga" ဟူသည် ရဟန်းအသွင် (သာမဏေဝတ်) ကို ဆိုလိုသည်။ "Na rājabhīto" ဟူသည် ပြစ်မှုကျူးလွန်ခြင်းကြောင့် မင်းဘေးမင်းရန်ကို ကြောက်ရွံ့ခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်သူတို့၏ ဥစ္စာကို ယူအပ်၏၊ ထိုသူတို့သည် ကြွေးရှင်တို့တည်း။ "Palibuddho" ဟူသည် နှောင့်ယှက်ပိတ်ပင်အပ်သော (နှိပ်စက်အပ်သော) ဟူလို။

Vibhattipatirūpakoti ‘‘tenā’’ti padaṃ sandhāyāha. Taṃnidānanti taṃ dhanaṃ nidānaṃ kāraṇamassāti taṃnidānaṃ. Assāti paccattavacanassa, padassa vā. Bhayanti cittassa utrastākārena pavattabhayaṃ adhippetaṃ, na ñāṇabhayaṃ, nāpi ‘‘bhāyati etasmā’’ti evaṃ vuttaṃ ārammaṇabhayanti āha ‘‘cittutrāsoti attho’’ti. Chambhitattanti teneva cittutrāsabhayena sakalasarīrassa chambhitabhāvo. Visesato pana hadayamaṃsacalananti āha ‘‘kāyakampo hadayamaṃsacalana’’nti. Lomahaṃsoti tena bhayena tena chambhitattena sakalasarīralomānaṃ haṭṭhabhāvo, so pana nesaṃ bhittiyaṃ nāgadantānaṃ viya uddhaṃmukhatāti āha ‘‘lomānaṃ haṃsanaṃ uddhaggabhāvo’’ti.

"Vibhattipaṭirūpako" ဟူသည် "tena" ဟူသော ပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Taṃnidānaṃ" ဟူသည် ထိုဥစ္စာသည် ထိုသူအား အကြောင်း (နိဒါန်း) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "taṃnidāna" မည်၏။ "Assa" ဟူသည် ပထမာဝိဘတ်၏ သို့မဟုတ် ပုဒ်၏ အနက်တည်း။ "Bhaya" ဟူသည် စိတ်၏ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဘေးကို ဆိုလိုသည်။ ဝိပဿနာဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော ဘေးကို မဆိုလိုသလို၊ "ဤအာရုံကြောင့် ကြောက်၏" ဟု ဆိုအပ်သော အာရမ္မဏဘေးကိုလည်း မဆိုလိုပေ။ ထို့ကြောင့် "စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်းဟု အနက်ရ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Chambhitattaṃ" ဟူသည် ထိုစိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း ဘေးကြောင့်ပင် ကိုယ်အလုံးစုံ တုန်လှုပ်တောင့်တင်းသွားခြင်း အဖြစ်တည်း။ အထူးအားဖြင့်ကား နှလုံးသားသားတုန်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် "ကိုယ်တုန်လှုပ်ခြင်း၊ နှလုံးသားသားတုန်ခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Lomahaṃsa" ဟူသည် ထိုဘေးကြောင့်၊ ထိုတုန်လှုပ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်အလုံးစုံရှိ မွေးညင်းတို့ ထောင်မတ်ခြင်း (ကြက်သီးထခြင်း) အဖြစ်တည်း။ ထိုထောင်မတ်ခြင်းသည် နံရံ၌ တပ်ထားသော ဆင်စွယ်တံကဲ့သို့ အထက်သို့ ဦးတည်လျက် ရှိတတ်သောကြောင့် "မွေးညင်းတို့၏ ဆူဝေခြင်း၊ အထက်သို့ မျက်နှာမူခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

35. Attanāti paccatte karaṇavacanaṃ, sayanti attho. Devaccharānanti anaccantiyo sandhāyāha. Devanāṭakānanti naccantiyo, pariyāyavacanaṃ vā etaṃ devakaññānaṃ. Samuppannabalavasokā hutvāti ayaṃ loko nāma attānaṃva cinteti, tasmā sāpi ‘‘idāni ahaṃ anāthā jātā’’ti attānaṃva cintayamānā ‘‘ayaṃ ajja āgamissati, ajja āgamissatī’’ti aṭṭha vassāni bahi na nikkhantā etaṃ nissāya mayā dārakopi na laddho, yassa ānubhāvena jīveyyāmi, ito cāmhi parihīnā aññato cāti samuppannabalavasokā hutvā. Kularukkhapatiṭṭhāpane bījasadisattā kulavaṃsappatiṭṭhāpako putto idha bījakoti adhippetoti āha ‘‘kulavaṃsabījakaṃ [Pg.11] ekaṃ putta’’nti. Saṃ nāma dhanaṃ, tassa patīti saṃpati, dhanavā vibhavasampanno. Diṭṭhadhammikasamparāyikahitāvahattā tassa hitanti sāpateyyaṃ, tadeva dhanaṃ vibhavoti āha – ‘‘imaṃ sāpateyyaṃ evaṃ mahantaṃ amhākaṃ vibhava’’nti.

၃၅. "Attanā" ဟူသည် ပထမာဝိဘတ်၏ အနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် သုံးထားခြင်းဖြစ်၍ "မိမိကိုယ်တိုင်" ဟု အနက်ရသည်။ "Devaccharānaṃ" ဟူသည် မကသော နတ်သမီးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Devanāṭaka" ဟူသည် ကတတ်ကုန်သော နတ်သမီးတို့တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုစကားသည် နတ်သမီးတို့၏ ပရိယာယ်စကားတည်း။ "Samuppannabalavasokā hutvā" ဟူသည် ဤလောကမည်သည် မိမိအကြောင်းကိုသာ စဉ်းစားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအမျိုးသမီးသည်လည်း "ယခုအခါ ငါသည် ကိုးကွယ်ရာမဲ့ ဖြစ်ရလေပြီ" ဟု မိမိကိုယ်တိုင် စဉ်းစားကာ "ဤအရှင်သည် ယနေ့ လာလိမ့်မည်၊ ယနေ့ လာလိမ့်မည်" ဟု မျှော်လင့်လျက် ရှစ်နှစ်တိုင်တိုင် အပြင်သို့ မထွက်ဘဲ နေခဲ့သည်။ "ဤအရှင်ကို အမှီပြု၍ ငါသည် သားသမီးကိုမျှ မရရှိခဲ့ပေ၊ အကြင်သားသမီး၏ အစွမ်းဖြင့် ငါ အသက်မွေးရပါအံ့နည်း၊ ယခုမူ ဤဘက်မှလည်း ဆုံးရှုံးရပြီ၊ ဟိုဘက်မှလည်း ဆုံးရှုံးရပြီ" ဟု ပြင်းစွာသော စိုးရိမ်ပူပန်ခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ အမျိုးအနွယ်တည်းဟူသော သစ်ပင် တည်တံ့စေရန် မျိုးစေ့နှင့် တူသောကြောင့် အမျိုးအနွယ်ကို တည်စေတတ်သော သားကို ဤနေရာ၌ "Bījaka" ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အမျိုးအနွယ်၏ မျိုးစေ့သဖွယ်ဖြစ်သော သားတစ်ဦးကို" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Saṃ" ဟူသည် ဥစ္စာတည်း၊ ထိုဥစ္စာ၏ အရှင်ဖြစ်သောကြောင့် "saṃpati" (ဥစ္စာရှင်) မည်၏။ သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်သည်။ ပစ္စုပ္ပန်၊ သံသရာ နှစ်ဖြာသော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ထိုဥစ္စာရှင်၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်သော ဥစ္စာကို "sāpateyyaṃ" (အမွေအနှစ်) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဥစ္စာကိုပင် "vibhava" (စည်းစိမ်ချမ်းသာ) ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ဤမျှ ကြီးကျယ်လှသော ငါတို့၏ အမွေအနှစ်တည်းဟူသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

36. Itthīnaṃ kumārībhāvappattito paṭṭhāya pacchimavayato oraṃ asati vibandhe aṭṭhame aṭṭhame sattāhe gabbhāsayasaññite tatiye āvatte katipayā lohitapīḷakā saṇṭhahitvā aggahitapubbā eva bhijjanti, tato lohitaṃ paggharati, tattha utusamaññā pupphasamaññā cāti āha – ‘‘pupphanti utukāle uppannalohitassa nāma’’nti. Gabbhapatiṭṭhānaṭṭhāneti yasmiṃ okāse dārako nibbattati, tasmiṃ padese. Saṇṭhahitvāti nibbattitvā. Bhijjantīti aggahitapubbā eva bhijjanti. Ayañhi tāsaṃ sabhāvo. Dosenāti lohitamalena. Suddhe vatthumhīti paggharitalohitattā anāmayattā ca nahānato paraṃ catutthadivasato paṭṭhāya suddhe gabbhāsaye. Suddhe pana vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti gabbhasaṇṭhahanassa parittassa lohitalepassa vijjamānattā. Keci pana ‘‘aḍḍhamāsamattampi khettamevā’’ti vadanti. Bāhāyanti adhikaraṇe bhummanti āha ‘‘purāṇadutiyikāya yā bāhā, tatra naṃ gahetvā’’ti. Upayogatthe bhummavacanampi yujjatiyeva yathā ‘‘sudinnassa pādesu gahetvā’’ti.

၃၆. အမျိုးသမီးတို့သည် အပျိုဖော်ဝင်ချိန်မှစ၍ နောက်ဆုံးအရွယ် (မီးယပ်ကုန်ချိန်) မတိုင်မီအတွင်း၊ ဆီးတားခြင်း မရှိပါက ရှစ်ပတ်မြောက် ရှစ်ပတ်မြောက်တိုင်း၌ သားအိမ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တတိယမြောက် အဝိုင်း (အကွေ့) တွင် အနည်းငယ်သော သွေးဖုကလေးများ ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် တစ်ခါမျှ မပေါက်ဖူးသေးဘဲ ပေါက်ကွဲကုန်၏။ ထိုသို့ ပေါက်ကွဲခြင်းကြောင့် သွေးများ ယိုစီးလာ၏။ ထိုသွေးယိုစီးခြင်း၌ "ဥတု" ဟူသော အမည်၊ "ပန်း" ဟူသော အမည်ရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ပုပ္ဖ (ပန်း) ဟူသည် ဥတုကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သွေး၏ အမည်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဂဗ္ဘပတိဋ္ဌာနဋ္ဌာနေ" ဟူသည် သူငယ်ပဋိသန္ဓေနေရာ အရပ်ဒေသ ဖြစ်သည်။ "သဏ္ဌဟိတွာ" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်၍ ဟူလို။ "ဘိဇ္ဇန္တိ" ဟူသည် တစ်ခါမျှ မပေါက်ဖူးသေးဘဲ ပေါက်ကွဲကုန်၏ ဟူလို။ ဤသည်ကား ထိုအမျိုးသမီးတို့၏ သဘာဝပင် ဖြစ်သည်။ "ဒေါသေန" ဟူသည် သွေးအညစ်အကြေးဖြင့်။ "သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ" ဟူသည် သွေးယိုစီးခြင်းရှိသည် ဖြစ်၍ ရောဂါကင်းရှင်းသောကြောင့် ရေချိုးပြီးနောက် လေးရက်မြောက်နေ့မှစ၍ သန့်ရှင်းသော သားအိမ်၌ ဟူလို။ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သားအိမ်တည်ရာအရပ်၌ မိဘနှစ်ပါးတို့ တစ်ကြိမ်မျှ ပေါင်းဖော်မိကြလျှင် သွေးလိမ်းကျံမှု အနည်းငယ် ရှိနေသောကြောင့် ခုနစ်ရက်တိုင်အောင် ကိုယ်ဝန်တည်ရန် အခွင့်ကောင်း (လယ်မြေကဲ့သို့) ဖြစ်သည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "လခွဲခန့်မျှသော်လည်း ကိုယ်ဝန်တည်ရန် အခွင့်ကောင်း (လယ်မြေ) သာလျှင် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ "ဗာဟာယံ" ၌ သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မ) ကို အာဓာရ (အရာ) အနက်၌ သုံးထားသောကြောင့် "ရှေးဦးမယားဟောင်း၏ လက်မောင်း၌ ကိုင်၍" ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ကမ္မ (ဒုတိယတ္ထ) အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။ သာဓကအားဖြင့် "သုဒိန်၏ ခြေတို့ကို ကိုင်၍" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

Pubbepi paññattasikkhāpadānaṃ sabbhāvato apaññatte sikkhāpadeti pārājikaṃ sandhāya vuttanti āha – ‘‘paṭhamapārājikasikkhāpade aṭṭhapite’’ti. Vuttamevatthaṃ vibhāvento āha – ‘‘bhagavato kira paṭhamabodhiya’’ntiādi. Evarūpanti pārājikapaññattiyā anurūpaṃ. Nidassanamattañcetaṃ, saṅghādisesapaññattiyā anurūpampi ajjhācāraṃ nākaṃsuyeva. Tenevāha – ‘‘avasese pañca khuddakāpattikkhandhe eva paññapesī’’ti. Idañca thullaccayādīnaṃ pañcannaṃ lahukāpattikkhandhānaṃ sabbhāvamattaṃ sandhāya vuttaṃ, na pañcāpattikkhandhānaṃ anavasesato paññattattāva. Paṭhamabodhiyaṃ pañcannaṃ lahukāpattīnaṃ sabbhāvavacaneneva dhammasenāpatissa sikkhāpadapaññattiyācanā visesato garukāpattipaññattiyā pātimokkhuddesassa ca hetubhūtāti daṭṭhabbā. Keci [Pg.12] pana ‘‘tasmiṃ tasmiṃ pana vatthusmiṃ avasesapañcakhuddakāpattikkhandhe eva paññapesīti idaṃ dvādasame vasse verañjāyaṃ vutthavassena bhagavatā tato paṭṭhāya aṭṭhavassabbhantare paññattasikkhāpadaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na sundaraṃ tato pubbepi sikkhāpadapaññattiyā sabbhāvato. Teneva verañjakaṇḍe ‘‘ekabhikkhunāpi ratticchedo vā pacchimikāya tattha vassaṃ upagacchāmāti vassacchedo vā na kato’’ti ca ‘‘sāmampi pacanaṃ samaṇasāruppaṃ na hoti, na ca vaṭṭatī’’ti ca vuttaṃ. Ārādhayiṃsūti cittaṃ gaṇhiṃsu, ajjhāsayaṃ pūrayiṃsu, hadayagāhiniṃ paṭipattiṃ paṭipajjiṃsūti attho. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samaye, paṭhamabodhiyanti attho.

သာသနာဦးကာလ၌လည်း ပညတ်တော်မူပြီးသော သိက္ခာပုဒ်များ ရှိခဲ့ဖူးသောကြောင့် "မပညတ်ရသေးသော သိက္ခာပုဒ်၌" ဟူသော စကားကို ပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် "ပထမပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်ရသေးမီ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် ပထမဗောဓိ၌..." အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဧဝရူပံ" ဟူသည် ပါရာဇိက ပညတ်တော်နှင့် လျော်ညီသော ဟူလို။ ဤသည်ကား သာဓကမျှသာ ဖြစ်သည်၊ သံဃာဒိသိသ် ပညတ်တော်နှင့် လျော်ညီသော လွန်ကျူးမှုကိုသော်လည်း မပြုကြကုန်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "ကြွင်းသော ခုဒ္ဒကအာပတ်ငါးပုံတို့ကိုသာ ပညတ်တော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားသည်လည်း ထုလ္လစ္စဉ်း အစရှိသော လဟုကာပတ်ငါးပုံတို့၏ တည်ရှိရုံမျှကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ အာပတ်ငါးပုံလုံးကို အကြွင်းမရှိ ပညတ်ပြီးသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။ ပထမဗောဓိ၌ လဟုကာပတ်ငါးမျိုး တည်ရှိသည်ဟူသော စကားဖြင့်သာလျှင် ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူရန် တောင်းပန်ခြင်းသည် အထူးသဖြင့် ဂရုကာပတ် ပညတ်တော်မူခြင်းနှင့် ပါတိမောက်ပြသခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ထိုထို အကြောင်းအရာတို့၌ ကြွင်းသော ခုဒ္ဒကအာပတ်ငါးပုံတို့ကိုသာ ပညတ်တော်မူ၏ ဟူသော ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား ဝေရဉ္ဇာပြည်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ဝါမြောက် ဝါဆိုတော်မူစဉ်မှစ၍ ထိုမှနောက်ပိုင်း ရှစ်နှစ်အတွင်း ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားသည် မကောင်းပေ၊ ထိုထက်စောသော ကာလ၌လည်း သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ချက်များ ရှိခဲ့ဖူးသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝေရဉ္ဇာကဏ္ဍ၌ "တစ်ပါးတည်းသော ရဟန်းသည်လည်း ညဉ့်လွန်ခြင်း သို့မဟုတ် နောက်ဆုံးဝါ၌ ဤအရပ်၌ ဝါကပ်ပါအံ့ဟု ဝါပြတ်ခြင်းကို မပြုအပ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မိမိတိုင် ချက်ပြုတ်ခြင်းသည် ရဟန်းတို့နှင့် မလျော်ကန်၊ မအပ်စပ်" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အာရာဓယိံသု" ဟူသည် စိတ်ကို ယူကုန်၏၊ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စေကုန်၏၊ နှလုံးကို ဆွဲဆောင်တတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ကုန်၏ ဟူလို။ "ဧကံ သမယံ" ဟူသည် တစ်ခုသော အခါ၌၊ ပထမဗောဓိကာလ၌ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Yaṃ ādīnavanti sambandho. Sikkhāpadaṃ paññapentoti paṭhamapārājikasikkhāpadaṃ paññapento. Ādīnavaṃ dassessatīti ‘‘varaṃ te, moghapurisa, āsīvisassa ghoravisassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ, na tveva mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātaṃ pakkhitta’’ntiādinā yaṃ ādīnavaṃ dassessati. Abhiviññāpesīti imassa ‘‘pavattesī’’ti ayamattho kathaṃ laddhoti āha ‘‘pavattanāpi hī’’tiādi. Kāyaviññatticopanatoti kāyaviññattivasena pavattacalanato. Kasmā panesa methunadhammena anatthikopi samāno tikkhattuṃ abhiviññāpesīti āha – ‘‘tikkhattuṃ abhiviññāpanañcesā’’tiādi. Tattha tikkhattuṃ abhiviññāpananti muttipāpanavasena tīsu vāresu methunadhammassa pavattanaṃ.

"ယံ အာဒီနဝံ" အစရှိသည်ဖြင့် ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်သည်။ "သိက္ခာပဒံ ပညပေန္တော" ဟူသည် ပထမပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူလိုသည်ရှိသော်။ "အာဒီနဝံ ဒဿေဿတိ" ဟူသည် "အချင်းမောဃပုရိသ၊ သင်၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဟောက်၏ ခံတွင်းသို့ သွင်းခြင်းက မြတ်သေး၏၊ မာတုဂါမ၏ အင်္ဂါဇာတ်သို့ သင်၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို သွင်းခြင်းကား မမြတ်လှပေ" အစရှိသဖြင့် ပြလတ္တံ့သော အပြစ်ကို ပြတော်မူလတ္တံ့ ဟူလို။ "အဘိဝိညာပေသိ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ "ဖြစ်စေ၏" ဟူသော ဤအနက်ကို အဘယ်သို့ ရအပ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ ထို့ကြောင့် "ပဝတ္တနာပိ ဟိ" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ကာယဝိညာတ္တိစောပနတော" ဟူသည် ကာယဝိညာတ်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤရှင်သုဒိန်သည် မေထုန်ဓမ္မ၌ အလိုမရှိပါဘဲလျက် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကိုယ်ဝန်ကို သန္ဓေတည်စေသနည်းဟု မေးအံ့၊ ထို့ကြောင့် "တိက္ခတ္တုံ အဘိဝိညာပနဉ္စေသာ" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် သန္ဓေတည်စေခြင်း" ဟူသည် သုက်လွှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သုံးကြိမ်တို့၌ မေထုန်ဓမ္မကို ဖြစ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။

Sabbesampi padānaṃ avadhāraṇaphalattā vināpi evakāraṃ avadhāraṇattho viññāyatīti āha ‘‘teneva ajjhācārenā’’ti. Aṭṭha hi gabbhakāraṇāni. Vuttañhetaṃ –

ပုဒ်အားလုံးတို့သည်ပင် ကန့်သတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) ဟူသော အကျိုးရှိသောကြောင့် "ဧဝ" သဒ္ဒါ မပါသော်လည်း ကန့်သတ်သည့်အနက်ကို သိနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "ထိုလွန်ကျူးမှုဖြင့်သာလျှင်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကိုယ်ဝန်သန္ဓေတည်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့သည် ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်ကား-

‘‘Methunacoḷaggahaṇaṃ, tanusaṃsaggo ca nābhiāmasanaṃ;

Pānaṃ dassanasavanaṃ, ghāyanamiti gabbhahetavo aṭṭhā’’ti.

"မေထုန်မှီဝဲခြင်း၊ ညစ်ပေသော အဝတ်ကို ကိုင်ဆုပ်ခြင်း၊ ကာယသံသဂ္ဂဖြစ်ခြင်း၊ ချက်ကို သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်း၊ သုက်သွေးကို သောက်ခြင်း၊ အဆင်းကို မြင်ခြင်း၊ အသံကို ကြားခြင်း၊ အနံ့ကို နမ်းရှူခြင်းတို့သည် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၏ အကြောင်းတရား ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Idāni avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassetukāmo āha – ‘‘kiṃ pana aññathāpi gabbhaggahaṇaṃ hotī’’tiādi. Nanu ca nābhiparāmasanampi kāyasaṃsaggoyeva, kasmā naṃ visuṃ vuttanti? Ubhayesaṃ chandarāgavasena kāyasaṃsaggo vutto, itthiyā chandarāgavasena nābhiparāmasanaṃ, vatthuvasena vā taṃ visuṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ pana kāyasaṃsaggena gabbhaggahaṇaṃ hoti, kathañca tattha sukkasoṇitassa sambhavoti āha ‘‘itthiyo hī’’tiādi[Pg.13]. Chandarāguppattivasena itthiyā sukkakoṭṭhāso calito hoti, sopi gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotīti adhippāyo. Itthisantānepi hi rasādisattadhātuyo labbhantiyeva. Tenāha – ‘‘aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyantiyopi gabbhaṃ gaṇhantī’’ti. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘kāyasaṃsaggādinā sattappakārena gabbhaggahaṇe pitu sukkakoṭṭhāsaṃ vinā chandarāgavasena mātu vikārappattaṃ lohitameva gabbhasaṇṭhānassa paccayo hotī’’ti vuttaṃ. ‘‘Yassa aṅgapaccaṅgaparāmasanaṃ sādiyitvā mātā puttaṃ paṭilabhati, sace so aparena samayena paripuṇṇindriyo hutvā tādisaṃ pitaraṃ manussajātikaṃ jīvitā voropeti, pitughātakova hotī’’ti vadanti.

ယခုအခါ၌ ကန့်သတ်ခြင်းဖြင့် တားမြစ်အပ်သော အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ အခြားသော အကြောင်းတို့ဖြင့်လည်း ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း ဖြစ်သလော" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ချက်ကို ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်း ကာယသံသဂ္ဂ (ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်း) ပင် မဟုတ်ပါလော၊ အဘယ်ကြောင့် ၎င်းကို အသီးအခြား မိန့်ဆိုရသနည်းဟု မေးစရာရှိသည်။ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၏ ဆန္ဒရာဂအစွမ်းဖြင့် ထိတွေ့ခြင်းကို "ကာယသံသဂ္ဂ" ဟု ဆိုသော်လည်း အမျိုးသမီး၏ ဆန္ဒရာဂအစွမ်းသက်သက်ဖြင့် ချက်ကို ကိုင်တွယ်ခြင်း သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာအားဖြင့် ကွဲပြားသောကြောင့် ၎င်းကို အသီးအခြား မိန့်ဆိုထားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ကာယသံသဂ္ဂကြောင့် ကိုယ်ဝန်တည်သနည်း၊ ထိုထိတွေ့မှု၌ သုက်နှင့် သွေးသည် အဘယ်သို့ ဖြစ်ပေါ်သနည်းဟု မေးအံ့၊ ထို့ကြောင့် "ဣတ္ထိယော ဟိ" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဆန္ဒရာဂ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အစွမ်းကြောင့် အမျိုးသမီး၏ သုက်အစုသည် လှုပ်ရှားလာ၏၊ ထိုလှုပ်ရှားမှုသည်ပင် ကိုယ်ဝန်သန္ဓေတည်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အမျိုးသမီးတို့၏ သန္တာန်၌လည်း ရသအစရှိသော သုက်ဓာတ်တို့ကို ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အင်္ဂါကြီးငယ်ကို သုံးသပ်ခြင်းကို သာယာသော အမျိုးသမီးတို့သည်လည်း ကိုယ်ဝန်ကို ရယူနိုင်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဂဏ္ဌိကျမ်းတို့၌ကား "ကာယသံသဂ္ဂအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၌ ဖခင်၏ သုက်အစုမပါဘဲ ဆန္ဒရာဂအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သော မိခင်၏ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲသွားသော သွေးသည်သာလျှင် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသည်။ "အင်္ဂါကြီးငယ်ကို ကိုင်တွယ်သုံးသပ်သည်ကို သာယာပြီးလျှင် မိခင်သည် သားကို ရရှိအံ့၊ ထိုသားသည် နောင်အခါ၌ ရင့်ကျက်သော ဣန္ဒြေရှိသူ ဖြစ်၍ ထိုသို့သော လူဇာတ်ဖြစ်သော ဖခင်အား အသက်မှ ချွေချအံ့ (သတ်အံ့)၊ ဖခင်ကို သတ်သော ပိတုဃာတကကံထိုက်သူသာလျှင် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသည်။

Taṃ asuciṃ ekadesaṃ mukhena aggahesīti purāṇacīvaraṃ dhovantī tattha yaṃ asuciṃ addasa, taṃ asuciṃ ekadesaṃ pivi. ‘‘Vaṭṭati tumhākaṃ methunadhammo’’ti puṭṭho ‘‘kappatu vā mā vā kappatu, mayaṃ tena anatthikā’’ti dassento āha ‘‘anatthikā mayaṃ etenā’’ti. Kiñcāpi nābhiparāmasane methunarāgo natthi, tathāpi nābhiparāmasanakāle phassasādiyanavasena assādamattaṃ tassā ahosīti gahetabbaṃ, aññathā gabbhasaṇṭhahanaṃ na siyā. Diṭṭhamaṅgalikāya nābhiparāmasanena maṇḍabyassa nibbatti ahosi, caṇḍapajjotamātu nābhiyaṃ vicchikā pharitvā gatā, tena caṇḍapajjotassa nibbatti ahosīti āha ‘‘eteneva nayenā’’tiādi. Purisaṃ upanijjhāyatīti vātapānādinā disvā vā diṭṭhapubbaṃ vā purisaṃ upanijjhāyati. Rājorodhā viyāti sīhaḷadīpe kira ekissā itthiyā tathā ahosi, tasmā evaṃ vuttaṃ.

"ထိုအညစ်အကြေး တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ခံတွင်းဖြင့် ယူ၏" ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းဟောင်းကို ဖွတ်လျှော်သည်ရှိသော် ထိုသင်္ကန်း၌ အကြင်အညစ်အကြေးကို မြင်၏၊ ထိုအညစ်အကြေး တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို သောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သင်တို့အား မေထုန်ဓမ္မသည် အပ်သလော" ဟု အမေးခံရသည်ရှိသော် "အပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မအပ်သည်ဖြစ်စေ ငါတို့သည် ထိုမေထုန်ဖြင့် အလိုမရှိကုန်" ဟု ပြလိုသဖြင့် "ငါတို့သည် ထိုမေထုန်ဖြင့် အလိုမရှိကုန်" ဟု ဆို၏။ ချက်ကို သုံးသပ်ခြင်း၌ မေထုန်ရာဂသည် အကယ်၍ မရှိသော်လည်း ချက်ကို သုံးသပ်သောအခါ အတွေ့ကို သာယာသောအားဖြင့် သာယာရုံမျှသာ ထိုမိန်းမအား ဖြစ်၏ဟု ယူအပ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် ကိုယ်ဝန်တည်ခြင်းသည် မဖြစ်ရာ။ ဒိဋ္ဌမင်္ဂလိကာအား ချက်ကို သုံးသပ်ခြင်းကြောင့် မဏ္ဍဗျ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်ဖူး၏၊ စဏ္ဍပဇ္ဇောတမင်း၏ မိခင်အား ချက်၌ ကင်းမြီးကောက်သည် ဖြတ်သန်းသွား၏၊ ထိုကြောင့် စဏ္ဍပဇ္ဇောတမင်း၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုကြောင့် "ဤနည်းဖြင့်သာလျှင်" စသည်ဖြင့် ဆို၏။ "ယောက်ျားကို စိုက်စွဲကြည့်ရှု၏" ဟူသည်မှာ လေသာပြတင်းတံခါးစသည်ဖြင့် မြင်၍လည်းကောင်း၊ မြင်ဖူးသော ယောက်ျားကိုလည်းကောင်း စိုက်စွဲကြည့်ရှု၏။ "မင်း၏ အန္တေပုရ မိန်းမတို့ကဲ့သို့" ဟူသည်မှာ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ တစ်ဦးသော မိန်းမအား ထိုသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်၊ ထိုကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။

Idhāti imasmiṃ vatthusmiṃ. Ayanti sudinnassa purāṇadutiyikā. Yaṃ sandhāyāti yaṃ ajjhācāraṃ sandhāya. Sukkaṃ sandhāya ‘‘mātāpitaro ca sannipatitā hontī’’ti vuttaṃ, mātā ca utunī hotīti lohitaṃ sandhāya. Tattha sannipatitā hontīti asaddhammavasena ekasmiṃ ṭhāne samāgatā saṅgatā honti. Mātā ca utunī hotīti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ, na lokasamaññākarajassa lagganadivasamattaṃ. Gandhabboti tatrūpagasatto, gantabboti vuttaṃ hoti. Ta-kārassa dha-kāro katoti daṭṭhabbaṃ. Atha vā gandhanato uppajjanagatiyā nimittupaṭṭhānena sūcanato [Pg.14] dīpanato gandhoti laddhanāmena bhavagāmikammunā abbati pavattatīti gandhabbo, tattha uppajjanakasatto. Paccupaṭṭhito hotīti upagato hoti. Ettha ca na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito nāma hoti, kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako purimajātiyaṃ ṭhitoyeva gatinimittādiārammaṇakaraṇavasena upapattābhimukho hotīti adhippāyo.

"ဤ၌" ဟူသည်မှာ ဤဝတ္ထု၌။ "ဤသူမ" ဟူသည်မှာ သုဒိန်၏ ဇနီးဟောင်း။ "အကြင်အရာကို ရည်၍" ဟူသည်မှာ အကြင်လွန်ကျူးခြင်း (မေထုန်မှီဝဲခြင်း) ကို ရည်၍ ဆိုအပ်၏။ သုက်ကို ရည်၍ "မိဘတို့သည် စည်းဝေးကုန်သည် ဖြစ်အံ့" ဟု ဆိုအပ်၏၊ "မိခင်သည်လည်း ဥတုလာသည် ဖြစ်အံ့" ဟူသည်မှာ (ဥတု) သွေးကို ရည်၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "စည်းဝေးကုန်သည် ဖြစ်အံ့" ဟူသည်မှာ အသဒ္ဓမ္မ (မေထုန်) အားဖြင့် တစ်နေရာတည်း၌ လာရောက်ပေါင်းဆုံကြကုန်၏။ "မိခင်သည် ဥတုလာသည် ဖြစ်အံ့" ဟူသော ဤစကားကို ဥတုသမယကို ရည်၍ ဆိုအပ်၏၊ လောကသမုတိ ကရဇရုပ်၏ စွဲကပ်ရာ နေ့ရက်မျှကို ရည်၍ ဆိုသည်မဟုတ်။ "ဂန္ဓဗ္ဗ" ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ ကပ်ရောက်သော သတ္တဝါကို "ဂန္ဓဗ္ဗ" ဟု ဆိုအပ်သည် ဖြစ်၏။ (ဂန္တဗ္ဗဟူသော ပုဒ်၌) တကာရကို ဓကာရ ပြုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဖြစ်လတ္တံ့သော ဂတိ၌ နိမိတ်ထင်ခြင်းဖြင့် စုံစမ်းခြင်း၊ သီတင်းကြားစေခြင်း၊ ပြသခြင်းတို့ကြောင့် "ဂန္ဓ" ဟူသော အမည်ကို ရအပ်သော၊ ဘဝသို့ သွားစေတတ်သော ကံဖြင့် ရှေးရှု ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုကြောင့် "ဂန္ဓဗ္ဗ" မည်၏၊ ထို၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော သတ္တဝါတည်း။ "ရောက်ရှိလာသည် ဖြစ်အံ့" ဟူသည်မှာ ကပ်ရောက်သည် ဖြစ်၏။ ဤ၌လည်း မိဘတို့၏ စည်းဝေးခြင်းကို ကြည့်ရှုလျက် အနီး၌ တည်ရှိနေသည် မဟုတ်၊ စင်စစ်မူကား ကံစက်ယန္တရား၏ အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကံရှိသော တစ်ဦးသော သတ္တဝါသည် ရှေးဘဝ၌ တည်ရှိနေစဉ်ပင်လျှင် ဂတိနိမိတ် စသည်တို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းသို့ ရှေးရှု ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ အလိုအာဘော် ဖြစ်၏။

Sannipātāti samodhānena samāgamena. Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa. Gabbhe nibbattanakasattopi hi gabbhoti vuccati. Yathāha – ‘‘yathā kho panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī’’ti (ma. ni. 3.205). Katthaci pana gabbhoti mātukucchi vutto. Yathāha –

"စည်းဝေးခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ကိုယ်ဝန်၏" ဟူသည်မှာ ဝမ်းတိုက်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါ၏ ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဝမ်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါကိုလည်း "ကိုယ်ဝန် (ဂဗ္ဘ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "အာနန္ဒာ၊ တစ်ပါးသော မိန်းမတို့သည် ကိုးလ သို့မဟုတ် ဆယ်လပတ်လုံး ကိုယ်ဝန်ကို ဝမ်းဖြင့် ဆောင်၍ ဖွားမြင်ကြကုန်သကဲ့သို့" ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းတည်း။ အချို့သော နေရာ၌မူ အမိဝမ်းတိုက်ကို "ကိုယ်ဝန် (ဂဗ္ဘ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းတည်း -

‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;

Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);

–

"လုလင်သည် အကြင် ပထမဦးဆုံးသော တစ်ညဉ့်၌ အမိဝမ်းတိုက်၌ ကိန်းအောင်းနေ၏၊ ထိုသူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှစ၍ မပြတ်သွား၏၊ ထိုသို့ သွားသောသူသည် ဘယ်သောအခါမျှ ပြန်မလှည့်တော့ချေ" ဟု ဟောတော်မူ၏။

Ettha ca gabbhati attabhāvabhāvena pavattatīti gabbho, kalalādiavattho dhammappabandho, taṃnissitattā pana sattasantāno ‘‘gabbho’’ti vutto yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti. Taṃnissayabhāvato mātukucchi ‘‘gabbho’’ti veditabbo. Gabbho viyāti vā. Yathā hi nivāsaṭṭhānatāya sattānaṃ ovarako ‘‘gabbho’’ti vuccati, evaṃ gabbhaseyyakānaṃ sattānaṃ yāva abhijāti nivāsaṭṭhānatāya mātukucchi ‘‘gabbho’’ti vuttoti veditabbo. Avakkanti hotīti nibbatti hoti.

ဤ၌လည်း အတ္တဘောအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် "ဂဗ္ဘ" မည်၏၊ ကလလရေကြည်စသော အဆင့်ရှိသော ရုပ်နာမ်တရားအစဉ်တည်း။ ထိုကလလစသည်ကို မှီသောကြောင့် သတ္တဝါ၏ သန္တာန်ကို "ကိုယ်ဝန် (ဂဗ္ဘ)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဥပမာ - "ညောင်စောင်းတို့သည် ကုန်းအော်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ ထိုသတ္တဝါ၏ မှီရာအဖြစ်ကြောင့် အမိဝမ်းတိုက်ကိုလည်း "ဂဗ္ဘ" ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက တိုက်ခန်းကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်စင်စစ် သတ္တဝါတို့၏ နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ အခန်းငယ်ကို "ဂဗ္ဘ (တိုက်ခန်း)" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ ကိုယ်ဝန်၌ ကိန်းအောင်းသော သတ္တဝါတို့၏ မွေးဖွားသည်အထိ နေထိုင်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် အမိဝမ်းတိုက်ကို "ဂဗ္ဘ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း (ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း) ဖြစ်၏။

Ārakkhadevatāti tassa ārakkhatthāya ṭhitā devatā. Assa taṃ ajjhācāranti sambandho. Tathā nicchāresunti tathā mahantaṃ saddaṃ katvā nicchāresuṃ. Kiñcāpi idha pāḷiyaṃ ākāsaṭṭhadevatā visuṃ na āgatā, tathāpi saddassa anussāvane ayamanukkamoti dassetuṃ cātumahārājikadevatāyo dvidhā katvā ākāsaṭṭhadevatā visuṃ vuttā. Tenettha ākāsaṭṭhakānaṃ visuṃ gahitattā cātumahārājikāti paribhaṇḍapabbataṭṭhakā veditabbā. Itihāti nipātasamudāyo evaṃsaddassa atthe daṭṭhabboti āha ‘‘eva’’nti. Khaṇena muhuttenāti padadvayaṃ vevacanabhāvato samānatthamevāti daṭṭhabbaṃ. Ekakolāhalamahosīti devabrahmalokesu [Pg.15] ekakolāhalamahosi. Kiñcāpi hi so saddo yāva brahmalokā abbhuggacchi, tathāpi na so manussānaṃ visayo tesaṃ rūpaṃ viya, teneva bhikkhū pucchiṃsu – ‘‘kacci no tvaṃ, āvuso sudinna, anabhirato’’ti.

"အစောင့်နတ်တို့" ဟူသည်မှာ ထိုသုဒိန်အား စောင့်ရှောက်ရန် တည်ရှိကုန်သော နတ်တို့တည်း။ "သူ၏ ထိုလွန်ကျူးခြင်းကို" ဟု စပ်၍ ဖတ်အပ်၏။ "ထိုသို့ ကြွေးကြော်ကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ ကျယ်လောင်သော အသံကို ပြု၍ ကြွေးကြော်ကြကုန်၏။ ဤပါဠိ၌ အာကာသစိုးနတ်တို့ကို သီးခြားအကယ်၍ မဟောသော်လည်း အသံကို ဆင့်ပွားကြားစေခြင်း၌ ဤသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့ကို နှစ်စုခွဲ၍ အာကာသစိုးနတ်တို့ကို သီးခြား ဟောတော်မူ၏။ ထိုသို့ အာကာသစိုးနတ်တို့ကို သီးခြားယူသောကြောင့် ဤ၌ "စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့" ဟူသည်မှာ စကြာဝဠာရံတောင်၌ နေကုန်သော နတ်တို့ကို သိအပ်၏။ "ဣတိဟ" ဟူသည်မှာ နိပါတ်အစုအပေါင်းဖြစ်၍ "ဧဝံ" ဟူသော စကား၏ အနက်ဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုကြောင့် "ဤသို့" ဟု ဆို၏။ "ခဏေန မုဟုတ္တေန" ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးသည် ဝေဝုစ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနက်အတူတူပင် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ "တစ်ပြိုင်နက်တည်း အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ နတ်ပြည် ဗြဟ္မာ့ပြည်တို့၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း တစ်ခုတည်းသော အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် အုန်းအုန်းသဲသဲ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်မူကား ထိုအသံသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် အကယ်၍ ပျံ့လွင့်တက်သွားသော်လည်း နတ်တို့၏ ရူပကာယကဲ့သို့ပင် လူတို့၏ အရာမဟုတ် (လူတို့ မကြားနိုင်ပါ)။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ရဟန်းတို့သည် "ငါ့ရှင် သုဒိန်၊ သင်သည် မပျော်မွေ့သည် မဟုတ်ပါလော" ဟု မေးကြကုန်၏။

37. ‘‘Evaṃ mātāputtānaṃ pabbajjā saphalā ahosi, pitā pana vippaṭisārābhibhūto vihāsī’’ti vacanato sudinnassa tasmiṃ attabhāve arahattādhigamo nāhosīti viññāyati. Keci pana ‘‘pubbekatapuññatāya codiyamānassa bhabbakulaputtassāti vuttattā sudinno taṃ kukkuccaṃ vinodetvā arahattaṃ sacchākāsi, teneva pabbajjā anuññātā’’ti vadanti. Taṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca na sameti. Pubbekatapuññatā ca appamāṇaṃ tādisassapi antarākatapāpakammassa vasena ajātasattuno viya adhigamantarāyadassanato. Katākatānusocanalakkhaṇaṃ kukkuccaṃ idhādhippetanti āha ‘‘ajjhācārahetuko pacchānutāpo’’ti. Kataṃ ajjhācāraṃ paṭicca anusocanavasena virūpaṃ saraṇaṃ cintanaṃ vippaṭisāroti āha ‘‘vippaṭisārotipi tasseva nāma’’nti. Kucchitaṃ kataṃ kiriyāti kukataṃ, kukatameva kukkuccanti āha ‘‘kucchitakiriyābhāvato kukkucca’’nti. Pariyādinnamaṃsalohitattāti parikkhīṇamaṃsalohitattā. Avipphārikoti uddesādīsu byāpārarahito, abyāvaṭoti attho. Vahacchinnoti chinnavaho, bhāravahanena chinnakkhandhoti vuttaṃ hoti. Taṃ taṃ cintayīti ‘‘yadi ahaṃ taṃ pāpaṃ na karissaṃ, ime bhikkhū viya paripuṇṇasīlo assa’’ntiādinā taṃ taṃ cintayi.

၃၇. "ဤသို့ မိခင်နှင့် သားတို့၏ ရဟန်းပြုခြင်းသည် အကျိုးရှိ၏၊ ဖခင်ဖြစ်သူမူကား နှလုံးမသာယာခြင်း (နောင်တ) ဖြင့် နှိပ်စက်ခံရလျက် နေရ၏" ဟူသော စကားကြောင့် သုဒိန်အား ထိုဘဝ၌ အရဟတ္တဖိုလ် ရရှိခြင်း မဖြစ်နိုင်ဟု သိအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကား "ရှေးက ပြုဖူးသော ကောင်းမှုက နှိုးဆော်အပ်သော၊ ဘဗ္ဗကုလပုတ္တ ဖြစ်သော သုဒိန်အား" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် သုဒိန်သည် ထိုနှလုံးမသာယာခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ကို ပယ်ဖျောက်၍ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြု၏၊ ထိုကြောင့်ပင် ရဟန်းပြုခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ပါဠိတော်နှင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာနှင့်လည်းကောင်း မညီညွတ်ပေ။ ရှေးက ပြုဖူးသော ကောင်းမှုရှိခြင်းသည်လည်း အထောက်အထားမဟုတ်ပေ၊ ထိုသို့သော သူအားလည်း မဂ်ဖိုလ်အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော မကောင်းမှုကံ၏ အစွမ်းကြောင့် အဇာတသတ်မင်းကဲ့သို့ မဂ်ဖိုလ်ရခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ပြုမိသည် မပြုမိသည်ကို စိုးရိမ်ပူပန်တတ်သော လက္ခဏာရှိသော ကုက္ကုစ္စကို ဤနေရာ၌ ရည်ရွယ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "လွန်ကျူးမှုကြောင့် ဖြစ်သော နောင်တပူပန်ခြင်း" ဟု ဆို၏။ ပြုမိသော လွန်ကျူးမှုကို အမှီပြု၍ စိုးရိမ်ပူပန်သောအားဖြင့် ဖောက်ပြန်စွာ ကြံစည်ခြင်းသည် ဝိပဋိသာရ မည်၏၊ ထိုကြောင့် "ဝိပဋိသာရဟူသည်လည်း ထိုနောင်တ၏ အမည်ပင် ဖြစ်၏" ဟု ဆို၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ပြုခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ကုကတ မည်၏၊ ကုကတသည်သာ ကုက္ကုစ္စ မည်၏၊ ထိုကြောင့် "စက်ဆုပ်ဖွယ် ပြုသော အဖြစ်ကြောင့် ကုက္ကုစ္စ" ဟု ဆို၏။ "အသွေးအသား ကုန်ခန်းသူ" ဟူသည်မှာ အသားနှင့် အသွေး ခန်းခြောက်သွားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ "လှုပ်ရှားမှုကင်းသော (အဝိပ္ဖါရိက)" ဟူသည်မှာ ပါဠိသင်ခြင်း စသည်တို့၌ ကြောင့်ကြကင်းသော၊ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု မရှိသော အနက်တည်း။ "ဝန်ပြတ်သူ (ဝဟစ္ဆိန္န)" ဟူသည်မှာ ဝန်ဆောင်ခြင်း ပြတ်စဲသူ၊ ဝန်ကို ဆောင်ရသဖြင့် ပခုံးနာကျင်ပြတ်တောက်သူ (ပခုံးကျိုးသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထိုထိုအရာကို ကြံစည်၏" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ထိုမကောင်းမှုကို အကယ်၍ မပြုခဲ့ပါက ဤရဟန်းတို့ကဲ့သို့ ပြည့်စုံသော သီလရှိသူ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် ထိုထိုမကောင်းမှုကို ကြံစည်စိုးရိမ်၏။

38. Evaṃbhūtanti kisalūkhādibhāvappattaṃ. Gaṇasaṅgaṇikāpapañcenāti gaṇe janasamāgame sannipatanaṃ gaṇasaṅgaṇikā, gaṇasaṅgaṇikāyeva papañco gaṇasaṅgaṇikāpapañco, tena. Yassāti ye assa. Kathāphāsukāti vissāsikabhāveneva kathākaraṇe phāsukā, sukhena vattuṃ sakkuṇeyyā, sukhasambhāsāti attho. Pasādassa pamāṇato ūnādhikattaṃ sabbadā sabbesaṃ natthīti āha ‘‘pasādapatiṭṭhānokāsassa sampuṇṇattā’’ti. Dānīti imasmiṃ atthe etarahi-saddo atthīti āha ‘‘dānīti nipāto’’ti. No-saddopi nu-saddo viya pucchanatthoti āha ‘‘kacci [Pg.16] nu tva’’nti. Tameva anabhiratinti tehi bhikkhūhi pucchitaṃ tameva gihibhāvapatthanākāraṃ anabhiratiṃ. ‘‘Tamevā’’ti avadhāraṇena nivattitamatthaṃ dassento āha ‘‘adhikusalāna’’ntiādi. Adhikusalā dhammā samathavipassanādayo. Atthīti visayabhāvena citte parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ, na pāpassa vattamānataṃ sandhāya, atthi visayabhāvena citte parivattatīti vuttaṃ hoti. Tenāha – ‘‘niccakālaṃ abhimukhaṃ viya me tiṭṭhatī’’ti.

၃၈. «ဧဝံဘူတံ» ဟူသည်မှာ ကိစ္စထူလ စသည်သို့ ရောက်သော (သို့မဟုတ် ကြမ်းတမ်းခက်ခဲသော အခြေအနေသို့ ရောက်သော) အခြေအနေကို ဆိုသည်။ «ဂဏသင်္ဂဏိကာပပဉ္စေန» ဟူသည်မှာ လူစုလူဝေး အပေါင်းအဖော်၌ စည်းဝေးနေခြင်းသည် ‘ဂဏသင်္ဂဏိကာ’ မည်၏၊ ထိုအပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောနေခြင်း၌ သံသရာနယ်ချဲ့ခြင်း (ပပဉ္စ) ဖြစ်သဖြင့် ‘ဂဏသင်္ဂဏိကာပပဉ္စ’ မည်၏၊ ထိုအပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောကာ နယ်ချဲ့ခြင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ «ယဿ» ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန်းအား ဖြစ်သည်။ «ကထာဖာသုကာ» ဟူသည်မှာ အကျွမ်းတဝင်ရှိသော အဖြစ်ဖြင့် စကားပြောဆိုရာ၌ ချမ်းသာခြင်း၊ လွယ်ကူစွာ ပြောဆိုနိုင်ခြင်း၊ ချမ်းသာသော စကားရှိခြင်းဟု အနက်ရသည်။ ကြည်ညိုခြင်း၏ အတိုင်းအဆ အယုတ်အလွန်ဖြစ်ခြင်းသည် အခါခပ်သိမ်း အားလုံးသောသူတို့၌ မရှိနိုင်သောကြောင့် «ကြည်ညိုရာတည်ရာအခွင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «ဒါနိ» ဟူသည်မှာ ယခုအခါဟူသော ဤအနက်၌ ‘ဧတရဟိ’ သဒ္ဒါရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် «ဒါနိဟူသော နိပါတ်» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «နော» သဒ္ဒါသည်လည်း ‘နု’ သဒ္ဒါကဲ့သို့ မေးမြန်းခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့် «အချင်း... အံ့နည်း» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «တမေဝ အနဘိရတိံ» ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့ မေးမြန်းအပ်သော၊ လူဝတ်လဲလိုသော အခြင်းအရာဟူသော ထိုမမွေ့လျော်ခြင်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ «တမေဝ» ဟူသော သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် တားမြစ်အပ်သောအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် «မြတ်သော ကုသိုလ်တရားတို့အား...» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ မြတ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ဟူသည် သမထ၊ ဝိပဿနာ အစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ «အတ္ထိ» ဟူသည်မှာ အာရုံ၏အဖြစ်ဖြင့် စိတ်၌ လည်ပတ်လှည့်ပတ်နေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အကုသိုလ်တရား၏ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်ဆဲကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ စိတ်၌ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် လည်ပတ်နေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် «ငါ့ရှေ့၌ အစဉ်အမြဲ တည်ရှိနေသကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏» ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Yaṃ tvanti ettha yanti hetuatthe nipāto, karaṇatthe vā paccattavacananti āha ‘‘yena pāpenā’’ti. Anekapariyāyenāti ettha pariyāya-saddo kāraṇavacanoti āha ‘‘anekakāraṇenā’’ti. Virāgatthāyāti bhavabhogesu virajjanatthāya. No rāgena rajjanatthāyāti bhavabhogesuyeva rāgena arañjanatthāya. Tenāha ‘‘bhagavatā hī’’tiādi. Esa nayo sabbapadesūti adhippāyikamattaṃ sabbapadesu atidissati. Idaṃ panettha pariyāyavacanamattanti ‘‘visaṃyogāyā’’tiādīsu sabbapadesu ‘‘kilesehi visaṃyujjanatthāyā’’tiādinā padatthavibhāvanavasena vuttapariyāyavacanaṃ sandhāya vadati. Na saṃyujjanatthāyāti kilesehi na saṃyujjanatthāya. Aggahaṇatthāyāti kilese aggahaṇatthāya, bhavabhoge vā taṇhādiṭṭhivasena aggahaṇatthāya. Na saṅgahaṇatthāyāti etthāpi imināva nayena attho veditabbo.

«ယံ တွံ» ဟူသောပုဒ်၌ ‘ယံ’ ဟူသည် အကြောင်းပြအနက်ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် ကရိုဏ်းအနက်၌ ကမ္မကာရက ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် «အကြင်အကုသိုလ်ဖြင့်» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «အနေကပရိယာယေန» ဟူသောပုဒ်၌ ‘ပရိယာယ’ သဒ္ဒါသည် အကြောင်းဟော ဖြစ်သောကြောင့် «အကြောင်းအမျိုးမျိုးဖြင့်» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «ဝိရာဂတ္ထာယ» ဟူသည်မှာ ဘဝဘောဂတို့၌ တပ်မက်မှု ကင်းစိမ့်သောငှာ ဖြစ်သည်။ «နော ရာဂေန ရဇ္ဇနတ္ထာယ» ဟူသည်မှာ ဘဝဘောဂတို့၌သာလျှင် ရာဂဖြင့် မတပ်မက်စိမ့်သောငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် «မြတ်စွာဘုရားသည်...» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ «ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု» ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ လွှဲပြောင်းသိစေအပ်သည်။ ဤအရာသည် ဤ၌ ပရိယာယ်စကားမျှသာ ဖြစ်သဖြင့် ‘ဝိသံယောဂါယ’ စသော ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ «ကိလေသာတို့နှင့် မယှဉ်စိမ့်သောငှာ» စသည်ဖြင့် ပုဒ်အနက်ကို ခွဲခြားဝေဖန်သောအားဖြင့် ဆိုအပ်သော ပရိယာယ်စကားကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသည်။ «န သံယုဇ္ဇနတ္ထာယ» ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့နှင့် မယှဉ်စိမ့်သောငှာ ဖြစ်သည်။ «အဂ္ဂဟဏတ္ထာယ» ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့ကို မယူစိမ့်သောငှာ၊ သို့မဟုတ် ဘဝစည်းစိမ်တို့၌ တဏှာ ဒိဋ္ဌိ အစွမ်းဖြင့် မယူစိမ့်သောငှာ ဖြစ်သည်။ «န သင်္ဂဟဏတ္ထာယ» ဟူသောပုဒ်၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အနက်ကို သိအပ်သည်။

Nibbattitalokuttaranibbānamevāti saṅkhārehi nikkhantaṃ vivittaṃ, tatoyeva lokato uttiṇṇattā lokuttaraṃ nibbānaṃ. Madanimmadanāyāti vāti ettha avuttasamuccayatthena vā-saddena ādiatthena iti-saddena vā ‘‘pipāsavinayāyā’’tiādi sabbaṃ saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānena ariyamaggena pahīyamānā rāgamānamadādayo taṃ patvā pahīyanti nāmāti āha ‘‘yasmā pana taṃ āgammā’’tiādi. Tattha taṃ āgammāti nibbānaṃ āgamma paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayabhāvahetu. Mānamadapurisamadādayoti ettha jātiādiṃ nissāya seyyassa ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā uppajjanakamānoyeva madajananaṭṭhena madoti mānamado. Purisamado vuccati purisamāno, ‘‘ahaṃ puriso’’ti uppajjanakamāno. ‘‘Asaddhammasevanasamatthataṃ nissāya pavatto māno, rāgo eva vā purisamado’’ti keci. Ādi-saddena balamadayobbanamadādiṃ saṅgaṇhāti[Pg.17]. Mahāgaṇṭhipade pana majjhimagaṇṭhipade ca ‘‘purisamado nāma sambhavo’’ti vuttaṃ, taṃ idha yuttaṃ viya na dissati. Na hi ‘‘bhagavatā sambhavassa vināsāya dhammo desito’’ti vattuṃ vaṭṭati. Nimmadāti vigatamadabhāvā. Imameva hi atthaṃ dassetuṃ ‘‘amadā’’ti vuttaṃ. Madā nimmadīyanti ettha amadabhāvaṃ vināsaṃ gacchantīti madanimmadano. Esa nayo sesapadesupi.

«နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရနိဗ္ဗာနမေဝ» ဟူသည်မှာ သင်္ခါရတရားတို့မှ ထွက်မြောက်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်သော၊ ထိုသို့ထွက်မြောက်သောကြောင့် လောကမှ ကူးမြောက်အပ်သော လောကုတ္တရာနိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ «မဒနိမ္မဒနာယ» ဟူသောပုဒ်၌ ‘ဝါ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် ‘ဣတိ’ သဒ္ဒါသည်လည်းကောင်း မဆိုအပ်သေးသောတရားတို့ကို ပေါင်းရုံးယူခြင်းနှင့် အစရှိသောအနက်ကို ဟောသဖြင့် «ပိပါသဝိနယာယ» အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပွားသော အရိယမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ရာဂ၊ မာန၊ မဒ အစရှိသည်တို့သည် ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၍ ပယ်အပ်ကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ «အကြင်ကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍...» အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ «တံ အာဂမ္မ» ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို အမှီပြု၍၊ အကြောင်းပြု၍ အရိယမဂ်၏ အာရမ္မဏပစ္စည်း အဖြစ်ကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ «မာနမဒပုရိသမဒါဒယော» ဟူသောပုဒ်၌ ဇာတ်စသည်ကို အမှီပြု၍ မြတ်သောသူအား ‘ငါသည် မြတ်၏’ စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော မာနသည်သာလျှင် ယစ်စေတတ်သောအနက်ကြောင့် ‘မဒ’ မည်သဖြင့် «မာနမဒ» ဟု ဆိုသည်။ «ပုရိသမဒ» ဟူသည်မှာ ‘ငါသည် ယောက်ျားဖြစ်၏’ ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော မာန်တည်းဟူသော «ပုရိသမာန» ကို ဆိုလိုသည်။ အချို့ဆရာတို့ကမူ «သူမတော်တရားကို မှီဝဲနိုင်စွမ်းသော အခြေအနေကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပွားသော ရာဂကိုသာ ပုရိသမဒ» ဟု ဆိုကြသည်။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ခွန်အားကြောင့် ယစ်ခြင်း (ဗလမဒ)၊ ပျိုရွယ်မှုကြောင့် ယစ်ခြင်း (ယောဗ္ဗနမဒ) စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းသည်။ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌မူ «ပုရိသမဒ မည်သည် စည်းစိမ်ဥစ္စာတည်း» ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုစကားသည် ဤနေရာ၌ သင့်လျော်ပုံမပေါ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် စည်းစိမ်ကို ဖျက်ဆီးရန် တရားဟောတော်မူသည်ဟု မဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «နိမ္မဒါ» ဟူသည်မှာ ယစ်ခြင်းကင်းကုန်သော ဖြစ်သည်။ ဤအနက်ကိုပင် ပြလိုသဖြင့် «အမဒါ» ဟု မိန့်တော်မူသည်။ «မဒနိမ္မဒနော» ဟူသည်မှာ ယစ်ခြင်းတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရာဖြစ်သောကြောင့် ‘မဒနိမ္မဒန’ ဟု ခေါ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်သည်။

Kāmapipāsāti kāmānaṃ pātukamyatā, kāmataṇhāti attho. Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhena sevīyantīti ālayā, pañca kāmaguṇāti āha ‘‘pañca kāmaguṇālayā’’ti. Pañcasu hi kāmaguṇesu chandarāgappahāneneva pañca kāmaguṇāpi pahīnā nāma honti, teneva ‘‘yo, bhikkhave, rūpesu chandarāgo’’tiādi (saṃ. ni. 3.323) vuttaṃ. Pañcakāmaguṇesu vā ālayā pañcakāmaguṇālayā. Ālīyanti allīyanti abhiramanavasena sevantīti ālayāti hi taṇhāvicaritānaṃ adhivacanaṃ. Tebhūmakavaṭṭanti tīsu bhūmīsu kammakilesavipākā vaṭṭanaṭṭhena vaṭṭaṃ. Virajjatīti palujjati. ‘‘Virajjatīti kāmavināso vutto, nirujjhatīti ekappahārena vināso’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Virāgo nirodhoti sāmaññacodanāyapi ‘‘taṇhākkhayo’’ti adhikatattā taṇhāya eva virajjanaṃ nirujjhanañca vuttaṃ.

«ကာမပိပါသာ» ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့ကို ထင်ရှားဖြစ်စေလိုသော အလိုဆန္ဒ ဖြစ်၍ ‘ကာမတဏှာ’ ဟု အနက်ရသည်။ «ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တည်းဟူသော အာလယ» ဟူသည်မှာ အလွန်တရာ မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သော အနက်ကြောင့် မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ‘အာလယ’ ဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ဆိုသည်။ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကိုလည်း ပယ်အပ်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် «ရဟန်းတို့၊ ရုပ်တရားတို့၌ ဆန္ဒရာဂသည်...» စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ တွယ်တာခြင်းတို့သည် ‘ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်အာလယ’ မည်၏။ အလွန်မွေ့လျော်သောအားဖြင့် ကပ်ငြိမှီဝဲတတ်ကြသောကြောင့် ‘အာလယ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တဏှာစရိုက်တို့၏ အမည်ထူး ဖြစ်သည်။ «တေဘူမကဝဋ္ဋံ» ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော ဘုံတို့၌ ကံ၊ ကိလေသာ၊ ဝိပါတ်တို့သည် လည်ပတ်ဖြစ်ထွန်းတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဝဋ်’ မည်သည်။ «ဝိရဇ္ဇတိ» ဟူသည်မှာ ပျက်စီးတတ်၏ဟု အနက်ရသည်။ ဂဏ္ဌိကျမ်းတို့၌ «ဝိရဇ္ဇတိ ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ဆိုသည်၊ နိရုဇ္ဈတိ ဟူသည်မှာ တပြိုင်နက်တည်း ချုပ်ငြိမ်းပျက်စီးခြင်းကို ဆိုသည်» ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ဝိရာဂ၊ နိရောဓ ဟူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် ညွှန်ပြသော်လည်း ‘တဏှာကုန်ခြင်း’ ဟူသော သဘောကို ရရှိသဖြင့် တဏှာ၏သာလျှင် ကင်းပျောက်ခြင်းနှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Catasso yoniyoti ettha yonīti khandhakoṭṭhāsassapi kāraṇassapi passāvamaggassapi nāmaṃ. ‘‘Catasso nāgayoniyo (saṃ. ni. 3.342-343) catasso supaṇṇayoniyo’’ti ettha hi khandhakoṭṭhāso yoni nāma. ‘‘Yoni hesā bhūmija phalassa adhigamāyā’’ti (ma. ni. 3.226) ettha kāraṇaṃ. ‘‘Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ brūmi, yonijaṃ mattisambhava’’nti (ma. ni. 2.457; dha. pa. 396) ettha passāvamaggo. Idha pana khandhakoṭṭhāso ‘‘yonī’’ti adhippeto. Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā hontīti yoni. Sā pana atthato aṇḍādiuppattiṭṭhānavisiṭṭho khandhānaṃ bhāgaso pavattiviseso, sā ca aṇḍajajalābujasaṃsedajaopapātikavasena catubbidhā. Vuttañhetaṃ ‘‘catasso kho imā, sāriputta, yoniyo. Katamā catasso? Aṇḍajā yoni jalābujā yoni saṃsedajā yoni opapātikā yonī’’ti (ma. ni. 1.152).

«စတဿော ယောနိယော» ဟူသောပုဒ်၌ ‘ယောနိ’ ဟူသည်မှာ ခန္ဓာအဖို့အစု (ခန္ဓကောဋ္ဌာသ) ၏လည်းကောင်း၊ အကြောင်း (ကာရဏ) ၏လည်းကောင်း၊ မွေးလမ်းကြောင်း (ပဿာဝမဂ္ဂ) ၏လည်းကောင်း အမည် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် «စတဿော နာဂယောနိယော၊ စတဿော သုပဏ္ဏယောနိယော» ဟူသော နေရာ၌ ခန္ဓာအစုသည် ‘ယောနိ’ မည်၏။ «ယောနိ ဟေသာ ဘူမိဇ ဖလဿ အဓိဂမာယ» ဟူသော နေရာ၌ အကြောင်းသည် ‘ယောနိ’ မည်၏။ «န စာဟံ ဗြာဟ္မဏံ ဗြူမိ ယောနိဇံ မတ္တိသမ္ဘဝံ» ဟူသော နေရာ၌ မွေးလမ်းကြောင်းသည် ‘ယောနိ’ မည်၏။ ဤနေရာ၌မူ ခန္ဓာအစုကို «ယောနိ» ဟု ရည်ရွယ်သည်။ သတ္တဝါတို့သည် ထိုမျှသော တူညီသောဇာတ်အားဖြင့် မရောနှောသော်လည်း ရောနှောခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ‘ယောနိ’ မည်၏။ ထိုယောနိသည် အနက်အားဖြင့် အဥစသော ဖြစ်ရာဌာနအထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာတို့၏ အဖို့အစုအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းအထူးအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုယောနိသည်လည်း အဏ္ဍဇ၊ ဇလာဗုဇ၊ သံသေဒဇ၊ ဩပပါတိက အားဖြင့် လေးပါးရှိသည်။ ဤစကားကိုပင် «သာရိပုတြာ၊ ဤယောနိတို့သည် လေးပါးတို့တည်း။ လေးပါးတို့ဟူသော်ကား အဏ္ဍဇယောနိ၊ ဇလာဗုဇယောနိ၊ သံသေဒဇယောနိ၊ ဩပပါတိကယောနိတို့ ဖြစ်သည်» ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီးဖြစ်သည်။

Tattha [Pg.18] aṇḍe jātā aṇḍajā. Jalābumhi jātā jalābujā. Saṃsede jātā saṃsedajā. Vinā etehi kāraṇehi uppatitvā viya nibbattāti opapātikā. Ettha ca petaloke tiracchāne manussesu ca aṇḍajādayo catassopi yoniyo sambhavanti, manussesu panettha kecideva opapātikā honti mahāpadumakumārādayo viya. Aṇḍajāpi kontaputtā dvebhātiyatherā viya, saṃsedajāpi padumagabbhe nibbattapokkharasātibrāhmaṇapadumavatīdevīādayo viya kecideva honti, yebhuyyena pana manussā jalābujāva. Petesupi nijjhāmataṇhikapetānaṃ niccadukkhāturatāya kāmasevanā natthi, tasmā te gabbhaseyyakā na honti. Jālāvantatāya na tāsaṃ kucchiyaṃ gabbho saṇṭhāti, tasmā te opapātikāyeva saṃsedajatāyapi asambhavato, avasesapetā pana catuyonikāpi honti. Yathā ca te, evaṃ yakkhāpi sabbacatuppadapakkhijātidīghajātiādayopi sabbe catuyonikāyeva. Sabbe nerayikā ca catumahārājikato paṭṭhāya uparidevā ca opapātikāyeva, bhummadevā pana catuyonikāva honti. Tattha devamanussesu saṃsedajaopapātikānaṃ ayaṃ viseso – saṃsedajā mandā daharā hutvā nibbattanti, opapātikā soḷasavassuddesikā hutvā.

ထိုယောနိ လေးပါးတို့တွင် ဥမှ ပေါက်ဖွားသော သတ္တဝါများကို အဏ္ဍဇ မည်၏။ သားအိမ်မှ မွေးဖွားသော သတ္တဝါများကို ဇလာဗုဇ မည်၏။ အညှိအဖတ်၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါများကို သံသေဒဇ မည်၏။ ဤအကြောင်းသုံးပါးမရှိဘဲ (ကိုယ်ထင်ရှား) ပေါ်ပေါက်လာသော သတ္တဝါများကို ဥပပါတိက မည်၏။ ဤယောနိတို့တွင်လည်း ပြိတ္တာဘုံ၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံနှင့် လူ့ဘုံတို့၌ အဏ္ဍဇ စသော ယောနိ လေးပါးလုံး ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ သို့ရာတွင် လူတို့၌ကား မဟာပဒုမမင်းသား စသည်တို့ကဲ့သို့ အချို့သောသူတို့သာလျှင် ဥပပါတိက ဖြစ်ကုန်၏။ အဏ္ဍဇ ဖြစ်သူတို့သည်လည်း ကောန္တပုတ္တမထေရ် ညီနောင်နှစ်ပါးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သံသေဒဇ ဖြစ်သူတို့သည်လည်း ကြာတိုက်၌ မွေးဖွားသော ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏား၊ ပဒုမဝတီဒေဝီ စသည်တို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း အချို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အများအားဖြင့်မူကား လူတို့သည် ဇလာဗုဇသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ပြိတ္တာတို့တွင်လည်း နိဇ္ဈာမတဏှိကပြိတ္တာတို့သည် အမြဲတစေ ဆင်းရဲဒုက္ခ နှိပ်စက်ခံနေရသဖြင့် ကာမမှီဝဲခြင်း မရှိကြပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုပြိတ္တာတို့သည် သားအိမ်၌ သန္ဓေတည်ရသူများ မဟုတ်ကြကုန်။ မီးလျှံများကို ထွေးအန်နေရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသေဒဇအဖြစ်လည်း မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုပြိတ္တာမတို့၏ ဝမ်းတိုက်၌ သန္ဓေသည် မတည်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုပြိတ္တာတို့သည် ဥပပါတိက သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကြွင်းသော ပြိတ္တာတို့သည်ကား ယောနိလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ ထိုပြိတ္တာတို့ကဲ့သို့ပင် ဘီလူးတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ငှက်အမျိုးမျိုး၊ မြွေစသော ကိုယ်ရှည်သတ္တဝါ အားလုံးတို့သည်လည်းကောင်း ယောနိလေးပါးလုံးရှိသူများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ငရဲသူငရဲသားအားလုံးနှင့် စာတုမဟာရာဇ်နတ်ဘုံမှစ၍ အထက်နတ်ဘုံရှိ နတ်များအားလုံးသည် ဥပပါတိက သာလျှင် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည်ကား ယောနိလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ ထိုနတ်၊ လူတို့တွင် သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိကတို့၏ ထူးခြားချက်မှာ— သံသေဒဇတို့သည် နုနယ်ငယ်ရွယ်သော အဆင့်မှစ၍ တဖြည်းဖြည်း ကြီးထွားဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ဥပပါတိကတို့သည်ကား (ချက်ချင်း) တစ်ခါတည်း ဆယ့်ခြောက်နှစ်အရွယ် လူပျိုအပျိုကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။

Pañca gatiyoti ettha sukatadukkaṭakammavasena gantabbā upapajjitabbāti gatiyo. Yathā hi kammabhavo paramatthato asatipi kārake paccayasāmaggiyā siddho, taṃsamaṅginā santānalakkhaṇena sattena katoti voharīyati, evaṃ upapattibhavalakkhaṇagatiyo paramatthato asatipi gamake taṃtaṃkammavasena yesaṃ tāni kammāni tehi gantabbāti voharīyanti. Apica gatigati nibbattigati ajjhāsayagati vibhavagati nipphattigatīti bahuvidhā gati nāma. Tattha ‘‘taṃ gatiṃ pecca gacchāmī’’ti (a. ni. 4.184) ca ‘‘yassa gatiṃ na jānanti, devā gandhabbamānusā’’ti (dha. pa. 420; su. ni. 649) ca ayaṃ gatigati nāma. ‘‘Imesaṃ kho panāhaṃ bhikkhūnaṃ sīlavantānaṃ neva jānāmi āgatiṃ vā gatiṃ vā’’ti (ma. ni. 1.508) ayaṃ nibbattigati nāma. ‘‘Evampi kho te ahaṃ brahme gatiñca pajānāmi cutiñca pajānāmī’’ti (ma. ni. 1.503) ayaṃ ajjhāsayagati nāma. ‘‘Vibhavo gati dhammānaṃ, nibbānaṃ arahato [Pg.19] gatī’’ti (pari. 339) ayaṃ vibhavagati nāma. ‘‘Dveyeva gatiyo sambhavanti anaññā’’ti (dī. ni. 1.258; 2.34; 3.200) ayaṃ nipphattigati nāma. Tāsu idha gatigati adhippetā, sā pana nirayatiracchānayonipettivisayamanaussadevānaṃ vasena pañcavidhā hoti. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo. Katamā pañca? Nirayo tiracchānayoni pettivisayo manussā devā’’ti (ma. ni. 1.153).

‘ဂတိငါးပါး’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကောင်းမှု မကောင်းမှုကံအားဖြင့် ရောက်အပ် ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် ‘ဂတိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ပရမတ်အားဖြင့် ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) မရှိသော်လည်း အကြောင်းတရားတို့ စုံညီမှုကြောင့် ကမ္မဘဝသည် ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထိုကံနှင့် ပြည့်စုံသော သန္တာန်ရှိသော သတ္တဝါက ပြုလုပ်အပ်၏ဟု လောက၌ သုံးနှုန်းပြောဆိုကြ၏။ ထိုအတူပင် ဥပပတ္တိဘဝတည်းဟူသော ဂတိတို့သည် ပရမတ်အားဖြင့် သွားလာသူ (ဂါမိက) မရှိသော်လည်း ထိုထိုကံအားဖြင့် ထိုကံတို့ကို ပြုလုပ်ခဲ့သော သူတို့သည် ရောက်အပ်ကုန်၏ဟု လောက၌ သုံးနှုန်းပြောဆိုကြကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဂတိသည် ဂတိဂတိ၊ နိဗ္ဗတ္တိဂတိ၊ အဇ္ဈာသယဂတိ၊ ဝိဘဝဂတိ၊ နိပ္ဖတ္တိဂတိ ဟူ၍ များစွာသော အပြားရှိ၏။ ထိုဂတိတို့တွင် “ထိုလားရာဂတိသို့ သေလွန်ပြီးနောက် သွားရအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နတ်တို့၊ ဂန္ဓဗ္ဗတို့နှင့် လူတို့သည် ထိုရဟန္တာ၏ လားရာဂတိကို မသိကြကုန်” ဟူ၍လည်းကောင်း လာသော ဤဂတိသည် ‘ဂတိဂတိ’ မည်၏။ “ငါသည် သီလရှိသော ဤရဟန်းတို့၏ လာရာကိုသော်လည်းကောင်း၊ လားရာကိုသော်လည်းကောင်း မသိပါ” ဟူသော ဤဂတိသည် ‘နိဗ္ဗတ္တိဂတိ’ မည်၏။ “ဗြဟ္မာကြီး... ငါသည် သင်၏ လားရာ (အဇ္ဈာသယ) ကိုလည်းကောင်း၊ စုတေခြင်းကိုလည်းကောင်း ဤသို့ သိ၏” ဟူသော ဤဂတိသည် ‘အဇ္ဈာသယဂတိ’ မည်၏။ “တရားတို့၏ ချုံးငြိမ်းရာသည် ဂတိဖြစ်၏။ ရဟန္တာ၏ လားရာသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏” ဟူသော ဤဂတိသည် ‘ဝိဘဝဂတိ’ မည်၏။ “အခြားမဟုတ်ဘဲ လားရာဂတိ နှစ်ပါးသာ ဖြစ်နိုင်၏” ဟူသော ဤဂတိသည် ‘နိပ္ဖတ္တိဂတိ’ မည်၏။ ထိုဂတိတို့တွင် ဤနေရာ၌ ‘ဂတိဂတိ’ ကို လိုလားအပ်၏။ ထိုဂတိဂတိသည်လည်း ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ လူ၊ နတ်ဟူသော အပြားအားဖြင့် ငါးပါးရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် “သာရိပုတ္တရာ... ဂတိတို့သည် ဤငါးပါးတို့တည်း။ ငါးပါးတို့ဟူသည် အဘယ်တို့နည်း။ ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်ဘုံ၊ ပြိတ္တာဘုံ၊ လူ့ဘုံ၊ နတ်ဘုံတို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tattha yassa uppajjati, taṃ brūhentoyeva uppajjatīti ayo, sukhaṃ. Natthi ettha ayoti nirayo, tato eva ramitabbaṃ assādetabbaṃ tattha natthīti niratiatthena nirassādaṭṭhena ca nirayoti vuccati. Tiriyaṃ añcitāti tiracchānā, devamanussādayo viya uddhaṃ dīghā ahutvā tiriyaṃ dīghāti attho. Pakaṭṭhato sukhato ayanaṃ apagamo peccabhāvo, taṃ peccabhāvaṃ pattānaṃ visayoti pettivisayo, petayoni. Manassa ussannatāya manussā, satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasatāya ukkaṭṭhaguṇacittatāya manussāti vuttaṃ hoti, ayaṃ panattho nippariyāyato jambudīpavāsīvasena veditabbo. Yathāha – ‘‘tīhi, bhikkhave, ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke ca manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse. Katamehi tīhi? Sūrā satimanto idha brahmacariyavāso’’ti (a. ni. 9.21). Tathā hi buddhā ca bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakā mahāsāvakā cakkavattino aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti, tehi samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsu.

ထိုဂတိငါးပါးတို့တွင်— အကြင်သူအား ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုဖြစ်ပေါ်လာသောအရာကို ပွားများစေသည်သာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ‘အယ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို ‘အယ’ ဟူသော ချမ်းသာသည် ဤဘုံ၌ မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ‘နိရယ’ (ငရဲ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် ထိုငရဲဘုံ၌ မွေ့လျော်ဖွယ် (နိရတိ)၊ ခံစားဖွယ် (နိရဿာဒ) မရှိသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘နိရယ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဖီလာ ကန့်လန့် သွားတတ်သောကြောင့် ‘တိရစ္ဆာန်’ မည်၏။ နတ် လူတို့ကဲ့သို့ အထက်သို့ ရှည်သောကိုယ် မရှိဘဲ ဘေးတိုက်ဖီလာ ရှည်သောကိုယ် ရှိသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ချမ်းသာမှ အလွန်အမင်း ကင်းကွာခြင်းဟူသော တမလွန်ဘဝရှိ၏။ ထိုတမလွန်ဘဝသို့ ရောက်သောသူတို့၏ နေရာဖြစ်သောကြောင့် ‘ပေတ္တိဝိသယ’ (ပြိတ္တာဘုံ) သို့မဟုတ် ပြိတ္တာယောနိ မည်၏။ စိတ်နှလုံး (မန) ထက်မြက် ကြီးမြတ်သူများဖြစ်သောကြောင့် ‘မနုဿ’ (လူ) မည်၏။ သတိရှိခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း၊ မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သုံးထိုက်ခြင်း စသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ထက်မြက်သော စိတ်နှလုံး ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်ရှိသော စိတ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မနုဿ’ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကိုကား သွယ်ဝိုက်ခြင်းမရှိ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသူကျွန်းသားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း— “ရဟန်းတို့... အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသူကျွန်းသား လူတို့သည် ဥတ္တရကုရုကျွန်းသား လူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ တာဝတိံသာနတ်တို့ကိုလည်းကောင်း သာလွန်ကုန်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ— ရဲရင့်ခြင်း၊ သတိရှိခြင်း၊ ဤဇမ္ဗူဒီပါ၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်နိုင်ခြင်းတို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ စင်စစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့သည်လည်းကောင်း၊ စကြဝတ္တေးမင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားသော တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီးမားသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း ထိုဇမ္ဗူဒီပါ၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းသားတို့နှင့် ရုပ်အဆင်းစသည် တူညီသောကြောင့် ကျွန်းငယ်နေသူတို့နှင့်တကွ ကြွင်းသောကျွန်းကြီးသုံးကျွန်း၌ နေထိုင်သူတို့ကိုလည်း ‘မနုဿ’ (လူ) ဟုပင် သတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။

Apare pana bhaṇanti ‘‘lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya manussā. Ye hi sattā manussajātikā, tesu visesato lobhādayo alobhādayo ca ussannā. Te lobhādiussannatāya apāyamaggaṃ, alobhādiussannatāya sugatimaggaṃ nibbānagāmimaggañca paripūrenti, tasmā lobhādīhi alobhādīhi ca sahitassa manassa ussannatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī’’ti. Lokiyā pana ‘‘manuno [Pg.20] apaccabhāvena manussā’’ti vadanti. Manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto sattānaṃ hitāhitavidhāyako kattabbākattabbatāvasena pituṭṭhāniyo, yo sāsane mahāsammatoti vuccati amhākaṃ bodhisatto, paccakkhato paramparāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā sattā puttasadisatāya ‘‘manussā, mānusā’’ti ca vuccanti. Tato eva hi te ‘‘mānavā manujā’’ti ca voharīyanti.

အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား “လောဘစသည်၊ အလောဘစသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော စိတ်နှလုံး ထက်မြက်ပြင်းထန်သောကြောင့် ‘မနုဿ’ (လူ) မည်၏။ လူမျိုးနွယ်ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့တွင် ထူးခြားစွာ လောဘစသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အလောဘစသည်တို့သည်လည်းကောင်း ထက်မြက်ပြင်းထန်ကြကုန်၏။ ထိုလူတို့သည် လောဘစသည် ထက်မြက်ခြင်းကြောင့် အပါယ်လမ်းကိုလည်းကောင်း၊ အလောဘစသည် ထက်မြက်ခြင်းကြောင့် သုဂတိလမ်းနှင့် နိဗ္ဗာန်ရောက်ကြောင်းလမ်းကိုလည်းကောင်း ဖြည့်စွက်စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် လောဘစသည်၊ အလောဘစသည်နှင့် ယှဉ်သော စိတ်နှလုံး ထက်မြက်သည်ဖြစ်၍ ကျွန်းငယ်နေသူတို့နှင့်တကွ ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းနေ ထူးမြတ်သော သတ္တဝါတို့ကို ‘မနုဿ’ (လူ) ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ လောကီလူတို့မူကား “မနုမင်း၏ သားမြေးအဖြစ်ကြောင့် ‘မနုဿ’ (လူ) မည်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မနုမင်းဟူသည် ကမ္ဘာဦးသူ ဖြစ်၍၊ လောကစည်းကမ်းကို အစပြုပေးသူ၊ သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားရှိမရှိကို စီရင်ပေးသူ၊ ပြုအပ် မပြုအပ်သောအရာအားဖြင့် အဖအရာ၌ တည်သောသူ ဖြစ်၏။ သာသနာတော်၌ မဟာသမ္မတမင်း ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသည်သာလျှင် မနုမင်း ဖြစ်၏။ ကိုယ်တိုင်လည်းကောင်း၊ အဆက်ဆက်အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုဘုရားလောင်း၏ အဆုံးအမ၌ တည်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို သားသမီးနှင့် တူသောကြောင့် ‘မနုဿ’၊ ‘မာနုသ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုလူတို့ကို ‘မာဏဝ’၊ ‘မနုဇ’ ဟူ၍လည်းကောင်း လောက၌ သုံးနှုန်းပြောဆိုကြကုန်၏။

Pañcahi kāmaguṇehi attano attano devānubhāvasaṅkhātehi iddhivisesehi ca dibbanti kīḷanti laḷanti jotantīti devā. Tattha kāmadevā kāmaguṇehi ceva iddhivisesehi ca, itare iddhiviseseheva dibbantīti veditabbā. Saraṇanti vā gamiyanti abhitthavīyantīti vā devā. Ettha ca nirayagatidevagatimanussagatīhi saddhiṃ okāsena khandhā vuttā. Tiracchānayonipettivisayaggahaṇena khandhānaṃ eva gahaṇaṃ veditabbaṃ tesaṃ tādisassa paricchinnassa okāsassa abhāvato. Yattha yattha vā te araññasamuddapabbatapādādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa vasena okāsopi gahetabbo. Satta viññāṇaṭṭhitiyo nava sattāvāsā ca heṭṭhā saṃvaṇṇitanayā eva. Aparāparabhāvāyāti aparāparaṃ yoniādito yoniādibhāvāya. Ābandhanaṃ gaṇṭhikaraṇaṃ, saṃsibbanaṃ tunnakaraṇaṃ. Taṇhāya nikkhantaṃ tattha tassā sabbaso abhāvato, nikkhamanañcassa taṇhāya visaṃyogo evāti āha ‘‘visaṃyutta’’nti.

မိမိတို့၏ နတ်အာနုဘော်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တန်ခိုးအထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထွန်းပ၊ ကစား၊ ပျော်ပါး၊ တောက်ပတတ်ကြသောကြောင့် 'ဒေဝ' (နတ်) မည်ကုန်၏။ ထိုနတ်တို့တွင် ကာမနတ်တို့သည် ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးအထူးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ထွန်းပမွေ့လျော်ကြကုန်၏။ ကြွင်းသောနတ်တို့သည် တန်ခိုးအထူးတို့ဖြင့်သာလျှင် ထွန်းပမွေ့လျော်ကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကိုးကွယ်ရာအဖြစ်သို့ ရောက်အပ်ကုန်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အလွန်အကဲ ချီးမွမ်းအပ်ကုန်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ဒေဝ' (နတ်) မည်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ငရဲဂတိ၊ ဒေဝဂတိ၊ မနုဿဂတိတို့နှင့်အတူ ဩကာသ (နေရာအရပ်) နှင့်တကွ ခန္ဓာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ တိရစ္ဆာန်ယောနိနှင့် ပြိတ္တာဘုံကို သိမ်းယူခြင်းဖြင့် ခန္ဓာတို့ကိုသာလျှင် သိမ်းယူခြင်းဟု သိအပ်၏၊ ထိုတိရစ္ဆာန်နှင့် ပြိတ္တာတို့အား ထိုကဲ့သို့ သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်သော ဩကာသ မရှိသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုတိရစ္ဆာန်နှင့် ပြိတ္တာတို့သည် တော၊ သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်ခြေရင်း အစရှိသော အကြင်အကြင်အရပ်တို့၌ အမြဲမပြတ် နေထိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော နေရာဌာန၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဩကာသကို ယူအပ်၏။ ဝိညာဉ်သီတိ ၇ ပါးနှင့် သတ္တာဝါသ ၉ ပါးတို့သည်ကား အောက်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ 'အပရာပရဘာဝါယ' ဟူသည် အဆက်ဆက်သော ယောနိအစရှိသည်မှ ယောနိအစရှိသည်ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ 'အာဗန္ဓန' ဟူသည် အထုံးပြုခြင်း (ချည်နှောင်ခြင်း) ဖြစ်၏။ 'သံသိဗ္ဗန' ဟူသည် ချုပ်လုပ်ခြင်းဖြစ်၏။ တဏှာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ ထိုတဏှာသည် အလုံးစုံမရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုတဏှာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည်လည်း တဏှာနှင့် ကင်းကွာခြင်းသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိသံယုတ္တ' (ကင်းကွာအပ်သည်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Kāmānaṃ pahānanti ettha kāmaggahaṇena kāmīyatīti kāmo, kāmetīti kāmoti duvidhassapi kāmassa saṅgaho katoti āha ‘‘vatthukāmānaṃ kilesakāmānañca pahāna’’nti. Vatthukāmappahānañcettha tesu chandarāgappahānenāti veditabbaṃ. Kāmasaññānanti kāmesu, kāmasahagatānaṃ vā saññānaṃ. Pariññāti tividhāpi pariññā idhādhippetāti āha ‘‘ñātatīraṇapahānavasena tividhā pariññā’’ti. Tattha katamā ñātapariññā? Sabbaṃ tebhūmakaṃ nāmarūpaṃ ‘‘idaṃ rūpaṃ, ettakaṃ rūpaṃ, na ito bhiyyo, idaṃ nāmaṃ, ettakaṃ nāmaṃ, na ito bhiyyo’’ti bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ phassādibhedaṃ nāmañca lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānato vavatthapeti, kammāvijjādikañcassa paccayaṃ pariggaṇhāti, ayaṃ ñātapariññā.

'ကာမာနံ ပဟာနံ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကာမသဒ္ဒါဖြင့် သာယာအပ်သောကြောင့် 'ကာမ' (ဝတ္ထုကာမ) မည်၏၊ သာယာတတ်သောကြောင့် 'ကာမ' (ကိလေသာကာမ) မည်၏ဟု နှစ်မျိုးလုံးသော ကာမကို သိမ်းယူအပ်သောကြောင့် 'ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမတို့ကို ပယ်ခြင်း' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ ဝတ္ထုကာမကို ပယ်ခြင်းဟူသည် ထိုဝတ္ထုကာမတို့၌ တပ်မက်ခြင်း 'ဆန္ဒရာဂ' ကို ပယ်ခြင်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ကာမသညာနံ' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကာမနှင့်တကွဖြစ်သော သညာတို့ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလို၏။ 'ပရိညာ' ဟူသည် သုံးပါးသော ပရိညာတို့ကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ပရိညာတို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ဉာတပရိညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော အလုံးစုံသော နာမ်ရုပ်ကို 'ဤသည်ကား ရုပ်တည်း၊ ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိ၏၊ ဤထက် အလွန်မရှိ။ ဤသည်ကား နာမ်တည်း၊ ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိ၏၊ ဤထက် အလွန်မရှိ' ဟု မဟာဘုတ်ရုပ်၊ ဥပါဒါရုပ်ဖြင့် ပြားသော ရုပ်တရားကိုလည်းကောင်း၊ ဖဿစသည်ဖြင့် ပြားသော နာမ်တရားကိုလည်းကောင်း လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့အားဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မှတ်၏။ ထိုနာမ်ရုပ်၏ ကံ၊ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော အကြောင်းတရားကိုလည်း စူးစမ်းဆင်ခြင်၏။ ဤသည်ကား ဉာတပရိညာ မည်၏။

Katamā [Pg.21] tīraṇapariññā? Evaṃ ñātaṃ katvā taṃ sabbaṃ tīreti aniccato dukkhato rogatoti dvācattālīsāya ākārehi, ayaṃ tīraṇapariññā nāma. Katamā pahānapariññā? Evaṃ tīrayitvā aggamaggena sabbasmiṃ chandarāgaṃ pajahati, ayaṃ pahānapariññā. Diṭṭhivisuddhikaṅkhāvitaraṇavisuddhiyo vā ñātapariññā, maggāmaggapaṭipadāñāṇadassanavisuddhiādayo, kalāpasammasanādianulomapariyosānā vā paññā tīraṇapariññā, ariyamagge ñāṇaṃ nippariyāyena pahānapariññā. Idha pana kāmasaññānaṃ sabhāvalakkhaṇapaṭivedhavasena aniccādisāmaññalakkhaṇavasena ca pavattamānānaṃ ñātatīraṇapariññānampi kiccanipphattiyā maggeneva ijjhanato maggakkhaṇaṃyeva sandhāya tividhāpi pariññā vuttā. Teneva ‘‘imesu pañcasu ṭhānesu kilesakkhayakaro lokuttaramaggova kathito’’ti vuttaṃ.

တီရဏပရိညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤသို့ (ဉာတပရိညာဖြင့်) သိအပ်သည်ကို ပြုပြီး၍ ထိုနာမ်ရုပ်အားလုံးကို အနိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရောဂါအားဖြင့်လည်းကောင်း (၄၂) ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ပြီးစေ၏။ ဤသည်ကား တီရဏပရိညာ မည်၏။ ပဟာနပရိညာဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဤသို့ သုံးသပ်ပြီး၍ အရဟတ္တမဂ် (အထက်မဂ်) ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ ဆန္ဒရာဂကို ပယ်၏။ ဤသည်ကား ပဟာနပရိညာ မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိနှင့် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိတို့သည် ဉာတပရိညာ မည်ကုန်၏။ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ အစရှိသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ကလာပသမ္မသနဉာဏ်မှစ၍ အနုလောမဉာဏ်အဆုံးရှိသော ပညာသည်လည်းကောင်း တီရဏပရိညာ မည်၏။ အရိယာမဂ်၌ရှိသော ဉာဏ်သည် အစစ်အမှန်အားဖြင့် ပဟာနပရိညာ မည်၏။ ဤနေရာ၌ကား ကာမသညာတို့၏ သဘောလက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စအစရှိသော သာမညလက္ခဏာကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာတို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းသည်လည်း မဂ်ဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မဂ်ခဏကိုသာ ရည်ရွယ်၍ သုံးပါးသော ပရိညာကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လျှင် 'ဤငါးပါးသော ဌာနတို့၌ ကိလေသာတို့ကို ကုန်ခမ်းစေတတ်သော လောကုတ္တရာမဂ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Kāmesu, kāme vā pātumicchā kāmapipāsāti āha – ‘‘kāmesu pātabyatānaṃ, kāme vā pātumicchāna’’nti. Imesu pañcasu ṭhānesūti ‘‘kāmānaṃ pahānaṃ akkhāta’’ntiādinā vuttesu pañcasu ṭhānesu. Tīsu ṭhānesūti ‘‘virāgāya dhammo desito, no sarāgāya, visaṃyogāya dhammo desito, no saṃyogāya, anupādānāya dhammo desito, no saupādānāyā’’ti evaṃ vuttesu ṭhānesu. Vippaṭisāraṃ karotīti evaṃ taṃ pāpaṃ vippaṭisāraṃ uppādeti. Kīdisaṃ vippaṭisāraṃ karotīti āha ‘‘īdisepi nāmā’’tiādi.

ကာမဂုဏ်တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကာမတို့ကို သောက်လိုခြင်း (ခံစားလိုခြင်း) အလိုသည် 'ကာမပိပါသာ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကာမဂုဏ်တို့၌ သောက်သုံးလိုခြင်း၊ သို့မဟုတ် ကာမတို့ကို သောက်သုံးလိုခြင်းအလိုရှိသူတို့အား' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤငါးပါးသော ဌာနတို့၌' ဟူသည် 'ကာမတို့ကို ပယ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ငါးပါးသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်၏။ 'သုံးပါးသော ဌာနတို့၌' ဟူသည် 'တရားတော်ကို စွဲမက်ခြင်းကင်းရန် ဟောတော်မူအပ်၏၊ စွဲမက်ခြင်းအလို့ငှာ မဟုတ်။ ကိလေသာနှင့် မယှဉ်စပ်ရန် ဟောတော်မူအပ်၏၊ ယှဉ်စပ်ခြင်းအလို့ငှာ မဟုတ်။ ဥပါဒါန်ကင်းရန် ဟောတော်မူအပ်၏၊ ဥပါဒါန်နှင့်တကွဖြစ်ခြင်းငှာ မဟုတ်' ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော သုံးပါးသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်၏။ 'နှလုံးမသာယာခြင်းကို ပြုတတ်၏' ဟူသည် ဤသို့ ထိုမကောင်းမှုသည် နှလုံးမသာယာခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) ကို ဖြစ်စေ၏။ အဘယ်ကဲ့သို့သော နှလုံးမသာယာခြင်းကို ပြုသနည်းဟူမူ 'ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိသည်လည်း ဖြစ်အံ့' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

39. Neva piyakamyatāyāti attani satthu neva piyabhāvakāmatāya. Na bhedapurekkhāratāyāti na satthu tena bhikkhunā bhedanādhippāyapurekkhāratāya. Na kalisāsanāropanatthāyāti na dosāropanatthāya. Kalīti kodhassetaṃ adhivacanaṃ, tassa sāsanaṃ kalisāsanaṃ, kodhavasena vuccamāno garahadoso. Velanti sikkhāpadavelaṃ. Mariyādanti tasseva vevacanaṃ. Sikkhāpadañhi anatikkamanīyaṭṭhena ‘‘velā, mariyādā’’ti ca vuccati.

၃၉. 'နေဝ ပိယကမျတာယ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား မိမိ၌ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း အလိုရှိသောကြောင့် မဟုတ်။ 'န ဘေဒပုရေက္ခာရတာယ' ဟူသည် ထိုရဟန်းနှင့် မြတ်စွာဘုရားအား သင်းခွဲခြင်းကို ရှေးရှုလိုသော အလိုရှိသဖြင့် မဟုတ်။ 'န ကလိသာသနာရောပနတ္ထာယ' ဟူသည် အပြစ်တင်စွပ်စွဲလိုသော အကျိုးငှာ မဟုတ်။ 'ကလိ' ဟူသည် အမျက်ဒေါသ၏ အမည်ဖြစ်၏၊ ထိုဒေါသကို ညွှန်ပြခြင်းသည် 'ကလိသာသန' မည်၏၊ ဒေါသအစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်း အပြစ်တည်း။ 'ဝေလံ' ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်၏ အပိုင်းအခြား ဖြစ်၏။ 'မရိယာဒံ' ဟူသည် ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ အပိုင်းအခြား၏ လဲလှယ်သုံးစွဲသော ပရိယာယ်သဒ္ဒါပင် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သိက္ခာပုဒ်ကို မလွန်ကျူးအပ်သောအနက်ကြောင့် 'ဝေလာ' (စည်းကမ်း)၊ 'မရိယာဒါ' (စည်းတား) ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Ajjhācāravītikkamoti methunavasena pavattaajjhācārasaṅkhāto vītikkamo. Pakaraṇeti ettha pa-saddo ārambhavacanoti āha ‘‘kattuṃ ārabhatī’’ti. Katthaci upasaggo dhātuatthameva vadati, na visesatthajotakoti āha ‘‘karotiyeva vā’’ti. Jātiyāti [Pg.22] khattiyādijātiyā. Gottenāti gotamakassapādigottena. Kolaputtiyenāti khattiyādijātīsuyeva sakkakulasotthiyakulādivisiṭṭhakulānaṃ puttabhāvena. Yasassīti mahāparivāro. Pesalanti piyasīlaṃ. Avikampamānenāti paṭighānunayehi akampamānena. Yassa tasmiṃ attabhāve uppajjanārahānaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthi, taṃ buddhā ‘‘moghapurisā’’ti vadanti ariṭṭhalāḷudāyīādike viya. Upanissaye satipi tasmiṃ khaṇe magge vā phale vā asati ‘‘moghapurisā’’ti vadantiyeva dhaniyaupasenattherādike viya. Sudinnassa pana tasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ upanissayo samucchinnoyeva, tena naṃ ‘‘moghapurisā’’ti āha.

'အဇ္ဈာစာရဝီတိက္ကမ' ဟူသည် မေထုန်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော လွန်ကျူးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လွန်ကျူးမှုတည်း။ 'ပကရဏေ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ပ' သဒ္ဒါသည် အာရမ္ဘသဒ္ဒါဖြစ်သောကြောင့် 'ပြုအံ့သောငှာ စတင်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အချို့သောနေရာ၌ ဥပသဂ်သည် ဓာတ်၏အနက်ကိုသာလျှင် ပြဆိုတတ်၏၊ ထူးခြားသောအနက်ကို ထင်ရှားစေတတ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် 'ပြုသည်သာလျှင်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဇာတိယာ' ဟူသည် မင်းမျိုးအစရှိသော ဇာတ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဂေါတ္တေန' ဟူသည် ဂေါတမ၊ ကဿပ အစရှိသော နွယ်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ကောလပုတ္တိယေန' ဟူသည် မင်းမျိုးတို့၌သာလျှင်ဖြစ်သော သာကီဝင်မင်းမျိုး၊ သောတ္ထိယပုဏ္ဏားမျိုး အစရှိသော ထူးခြားမြင့်မြတ်သော အမျိုးတို့၏ သားအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ယသဿီ' ဟူသည် အခြံအရံများသောသူ ဖြစ်၏။ 'ပေသလံ' ဟူသည် သီလကို ချစ်မြတ်နိုးသောသူ ဖြစ်၏။ 'အဝိကမ္ပမာနေန' ဟူသည် အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ချစ်ခင်ခြင်းတို့ဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသောသူအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်သူအား ထိုဘဝ၌ ဖြစ်ထိုက်ကုန်သော မဂ်ဖိုလ်တို့၏ ဥပနိဿယမရှိပါမူ ထိုသူကို မြတ်စွာဘုရားတို့သည် အရိဋ္ဌ၊ လာဠုဒါယီ အစရှိသောသူတို့ကဲ့သို့ 'မောဃပုရိသ' (အချည်းနှီးသောသူ) ဟု မိန့်တော်မူကုန်၏။ ဥပနိဿယ ရှိသော်လည်း ထိုခဏ၌ မဂ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၌သော်လည်းကောင်း မရှိခဲ့သော် ဓနိယ၊ ဥပသေနမထေရ် အစရှိသောသူတို့ကဲ့သို့ 'မောဃပုရိသ' ဟု မိန့်တော်မူသည်သာလျှင်တည်း။ သုဒိန်အားမူကား ထိုဘဝ၌ မဂ်ဖိုလ်တို့၏ ဥပနိဿယသည် အပြီးတိုင် ပြတ်တောက်သွားခဲ့ပြီဖြစ်သောကြောင့် ထိုသုဒိန်ကို 'မောဃပုရိသ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Samaṇakaraṇānaṃ dhammānanti hirottappādīnaṃ. Maggaphalanibbānaggahaṇena paṭivedhasāsanassa gahitattā sāsanānanti paṭipattipariyattisāsanānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Chavinti tesaṃ pabhassarakaraṇaṃ chaviṃ. Kiṃ tanti āha ‘‘chāya’’nti, tesaṃ pakāsakaṃ obhāsanti attho. Kiṃ tanti āha ‘‘sundarabhāva’’nti. Chavimanugataṃ anucchavikaṃ. Patirūpantiādīsupi ‘‘tesa’’nti ānetvā sambandhitabbaṃ. Samaṇānaṃ kammaṃ sāmaṇakaṃ, na sāmaṇakaṃ assāmaṇakaṃ. Kathaṃ-saddayogena ‘‘na sakkhissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. ‘‘Nāma-saddayogenā’’ti ca vadanti.

'သမဏကရဏာနံ ဓမ္မာနံ' ဟူသည် ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ အစရှိသော တရားတို့အား ဖြစ်၏။ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော ပဋိဝေဓသာသနာကို ယူအပ်သောကြောင့် 'သာသနာနံ' ဟူသည် ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပရိယတ္တိသာသနာတို့ကို သိမ်းယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ 'ဆဝိံ' ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ အရောင်အဝါကို ပြုတတ်သော အရေ (အရောင်) တည်း။ ထိုအရောင်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ 'အရိပ်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ ထိုတရားတို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သော အရောင်အဝါဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအရိပ်သည် အဘယ်နည်းဟူမူ 'တင့်တယ်ကောင်းမြတ်ခြင်းသဘော' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရောင်အဝါသို့ အစဉ်လိုက်သည်ဖြစ်သောကြောင့် 'အနုစ္ဆဝိက' (လျောက်ပတ်သည်) မည်၏။ 'ပတိရူပံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း 'ထိုတရားတို့၏' ဟု အနက်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။ ရဟန်းတို့၏ အမှုသည် 'သာမဏက' မည်၏၊ ရဟန်းတို့၏ အမှုမဟုတ်သည်ကို 'အသာမဏက' မည်၏။ 'ကထံ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် 'မတတ်နိုင်လတ္တံ့' ဟု အနာဂတ်ဝုစ်ကို ပြုအပ်၏။ 'နာမသဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏' ဟုလည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။

Dayālukenāti anukampāya sahitena. Paribhāsantoti garahanto. Niruttinayena āsīvisa-saddassa atthaṃ dassento āha ‘‘āsu sīgha’’ntiādi. Etassāti āsīvisassa. Āgacchatīti yo tena daṭṭho, taṃ patiāgacchati. Āsittavisotipi āsīviso, sakalakāye āsiñcitvā viya ṭhapitaviso parassa ca sarīre āsiñcanavisoti attho. Asitavisotipi āsīviso. Yaṃ yañhi etena asitaṃ hoti paribhuttaṃ, taṃ visameva sampajjati, tasmā asitaṃ visaṃ etassāti asitavisoti vattabbe ‘‘āsīviso’’ti niruttinayena vuttaṃ. Asisadisavisotipi āsīviso, asi viya tikhiṇaṃ parassa mammacchedanasamatthaṃ visaṃ etassāti āsīvisoti vuttaṃ hoti. Āsīti vā dāṭhā vuccati, tattha sannihitavisoti āsīviso. Sesasappehi kaṇhasappassa mahāvisattā āsīvisassānantaraṃ kaṇhasappo vutto. Sappamukhampi [Pg.23] aṅgārakāsu viya bhayāvahattā akusaluppattiyā ṭhānaṃ na hotīti akusalakammato nivāraṇādhippāyena sīlabhedatopi suddhasīle ṭhitassa maraṇameva varataranti dassetuṃ ‘‘āsīvisassa kaṇhasappassa mukhe aṅgajātaṃ pakkhittaṃ vara’’nti vuttaṃ. Pabbajitena hi katapāpakammaṃ bhagavato āṇātikkamanato vatthumahantatāya mahāsāvajjaṃ. Kāsunti āvāṭopi vuccati rāsipi.

"Dayālukena" ဟူသည် သနားခြင်း (ကရုဏာ) နှင့် ယှဉ်သောသူဟူလို။ "Paribhāsanto" ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသည်ဖြစ်၍။ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် "အာသီဝိသ" သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြလို၍ "အာသု သီဃံ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "Etassa" ဟူသည် အာသီဝိသ (မြွေဆိုး) ၏။ "Āgacchati" ဟူသည် ထိုမြွေကိုက်ခဲအပ်သော အကြင်သူသည် ထိုသို့သော ပြင်းစွာ ပူပန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် "လျှင်မြန်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့်လည်း အာသီဝိသ" ဟု ခေါ်၏။ ကိုယ်အလုံး၌ သွင်းနှံ၍ ထားအပ်သော အဆိပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ ကိုယ်၌ သွန်းလောင်းအပ်သော အဆိပ်ရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ရ၏။ "အသီတဝိသ" (စားအပ်သော အစာကို အဆိပ်ဖြစ်စေတတ်သော မြွေ) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း အာသီဝိသ မည်၏။ ထိုမြွေသည် အကြင်အစာကို စားအပ်၏၊ ထိုအစာသည် အဆိပ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "အသိတံ ဝိသံ ဧတဿ" ဟူ၍ ဆိုအပ်ရာ၌ "အာသီဝိသ" ဟု နိရုတ္တိနည်းဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သံလျက်နှင့်တူသော အဆိပ်ရှိသောကြောင့်လည်း အာသီဝိသ မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ နှလုံးသား အစရှိသော အင်္ဂါရပ်တို့ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သော၊ သံလျက်ကဲ့သို့ ထက်မြက်သော အဆိပ်သည် ထိုမြွေအား ရှိ၏ ဟူလို။ သို့မဟုတ် "အာသီ" ဟူသည် အစွယ်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအစွယ်၌ တည်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့် အာသီဝိသ မည်၏။ ကြွင်းသော မြွေတို့ထက် မြွေဟောက်သည် ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသောကြောင့် အာသီဝိသ (မြွေဆိုး) ၏ အခြားမဲ့၌ မြွေဟောက်ကို မိန့်တော်မူ၏။ မြွေ၏ ခံတွင်းသည်လည်း မီးကျီးတွင်းကဲ့သို့ ဘေးကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် အကုသိုလ်ဖြစ်ရာ ဌာန မဟုတ်တုံ။ ဤသို့ အကုသိုလ်ကံမှ တားမြစ်လိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်၊ သီလပျက်ခြင်းထက် စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်သောသူအား သေခြင်းသည်သာလျှင် မြတ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "အာသီဝိသ မြွေဟောက်၏ ခံတွင်းသို့ အင်္ဂါဇာတ်ကို သွင်းခြင်းသည် မြတ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရဟန်းပြုသောသူသည် ပြုအပ်သော မကောင်းမှုကံသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာတော်ကို လွန်ဆန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာတော် ဝတ္ထုမြတ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိ၏။ "ကာသု" ဟူသည် မြေတွင်းကိုလည်း ဆိုအပ်၏၊ အစုကိုလည်း ဆိုအပ်၏။

‘‘Kinnu santaramānova, kāsuṃ khaṇasi sārathi;

Puṭṭho me samma akkhāhi, kiṃ kāsuyā karissasī’’ti. (jā. 2.22.3) –

"အဆွေရထားထိန်း... သင်သည် အဘယ်ကြောင့် အလွန်တရာ အဆောတလျင် တွင်းကို တူးသနည်း။ ငါမေးအပ်သည်ရှိသော် ပြောပြပါလော့၊ ထိုတွင်းဖြင့် အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း" ဟူသော နေရာ၌ -

Ettha hi āvāṭo kāsu nāma.

ဤပါဠိ၌ တွင်းကို "ကာသု" ဟု ခေါ်၏။

‘‘Aṅgārakāsuṃ apare phuṇanti, narā rudantā paridaḍḍhagattā’’ti (jā. 2.22.462) –

"ကိုယ်လက်တို့ လောင်ကျွမ်းသဖြင့် ငိုကြွေးကုန်သော အချို့သော သူတို့သည် မီးကျီးစု (သို့မဟုတ် မီးကျီးတွင်း) ကို ဖြန့်ကြဲကြကုန်၏" ဟူသော နေရာ၌ -

Ettha rāsi. Idha pana ubhayampi adhippetanti āha ‘‘aṅgārapuṇṇakūpe aṅgārarāsimhi vā’’ti. Kassati khaṇīyatīti kāsu, āvāṭo. Kasīyati cīyatīti kāsu, rāsi. Padittāyāti dippamānāya. Saṃ-saddo ettha samantapariyāyoti āha ‘‘samantato pajjalitāyā’’ti.

ဤနေရာ၌ "ကာသု" သည် အစု ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌မူကား တွင်းနှင့် အစု နှစ်မျိုးလုံးကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် "မီးကျီးနှင့် ပြည့်သော တွင်း၌ သော်လည်းကောင်း၊ မီးကျီးစု၌ သော်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တူးဆွအပ်သောကြောင့် "ကာသု" မည်၏၊ တွင်းတည်း။ စုပုံအပ်သောကြောင့် "ကာသု" မည်၏၊ အစုတည်း။ "ပဒိတ္တာယ" ဟူသည် ပြောင်ပြောင်တောက်သော၊ ရဲရဲညီးသော ဟူလို။ ဤ၌ "သံ" သဒ္ဒါသည် ပတ်ဝန်းကျင် အလုံးစုံ၏ အနက်ရှိသောကြောင့် "ထက်ဝန်းကျင်မှ တောက်လောင်အပ်သော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Idaṃ mātugāmassa aṅgajāte aṅgajātapakkhipanaṃ nidānaṃ kāraṇamassa nirayupapajjanassāti itonidānaṃ, bhāvanapuṃsakañcetaṃ. Paccattavacanassa to-ādeso kato, tassa ca samāsepi alopo. Tattha nāma tvanti ettha tvaṃ-saddo ‘‘samāpajjissasī’’ti iminā sambandhamupagacchamāno atthīti āha ‘‘tvanti taṃsaddassa vevacana’’nti. ‘‘Yaṃ tanti pana pāṭho yuttarūpo’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Yaṃ tanti nāyaṃ uddesaniddeso, yathā loke yaṃ vā taṃ vāti avaññātavacanaṃ, evaṃ daṭṭhabbanti āha – ‘‘yaṃ vā taṃ vā hīḷitaṃ avaññātanti vuttaṃ hotī’’ti. Nīcajanānanti nihīnaguṇānaṃ sattānaṃ. Gāmadhammanti ettha gāma-saddena gāmavāsino vuttā abhedūpacārenāti āha ‘‘gāmavāsikamanussāna’’nti. Kilesapaggharaṇakaṃ dhammanti rāgādikilesavissandanakadhammaṃ. Methunadhammo hi rāgaṃ paggharati. Methunadhammassa mahāsāvajjatāya oḷārikattā vuttaṃ ‘‘asukhuma’’nti. Anipuṇanti tasseva vevacanaṃ. Udake bhavaṃ odakaṃ. Kiṃ taṃ? Udakakiccanti āha – ‘‘udakakiccaṃ antikaṃ avasānaṃ assā’’ti. Samāpajjissatīti anāgatavacanaṃ nāma-saddayogena katanti āha – ‘‘samāpajjissatīti…pe… nāma-saddena [Pg.24] yojetabba’’nti. Loke methunadhammassa ādikattā koci paṭhamakappiko, na panāyanti āha – ‘‘sāsanaṃ sandhāya vadatī’’ti. Bahūnanti puggalāpekkhaṃ, na pana akusalāpekkhanti āha ‘‘bahūnaṃ puggalāna’’nti.

ဤ မာတုဂါမ၏ အင်္ဂါဇာတ်၌ အင်္ဂါဇာတ်ကို သွင်းခြင်းသည် ငရဲသို့ လားခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဣတောနိဒါနံ" (ဤအရာလျှင် အကြောင်းရှိသည်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပုဒ်သည် ဘာဝနပုံတည်း။ ပစ္စတ္တဝိဘတ်ကို တော-အာဒေသ ပြုအပ်၏၊ ထိုတော-အာဒေသသည် သမတ်၌လည်း မချေအပ်။ ထိုပါဠိ၌ "နာမ တွံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "တွံ" သဒ္ဒါသည် "သမာပဇ္ဇိဿတိ" ဟူသော ပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ရှိသော် "တွံ" ဟူသည် ထို "တံ" သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ် (ဟူလို) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ယံ တံ" ဟု ရှိသော ပုဒ်သည်သာ လျောက်ပတ်သော ရူပသိဒ္ဓိ ရှိ၏ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ "ယံ တံ" ဟူသည် ဤညွှန်ပြခြင်း သက်သက်မဟုတ်၊ လောက၌ "အကြင်သို့မဟုတ် အကြင်သို့သော်လည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသဖြင့် သိအပ်သော စကားကဲ့သို့ ရှုအပ်၏ ဟု ပြလို၍ "အကြင်သို့သော်လည်း ကဲ့ရဲ့အပ်သော၊ မသိအပ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "နီစဇနာနံ" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော ဂုဏ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏။ "ဂါမဓမ္မံ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဂါမ" သဒ္ဒါဖြင့် ရွာ၌ နေသောသူတို့ကို အဘေဒူပစာရ အားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် "ရွာနေ လူတို့၏ အကျင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ကိလေသပဂ္ဃရဏကံ ဓမ္မံ" ဟူသည် ရာဂစသော ကိလေသာတို့ကို ယိုစီးစေတတ်သော တရား (အကျင့်)။ စင်စစ် မေထုန်အကျင့်သည် ရာဂကို ယိုစီးစေတတ်၏။ မေထုန်အကျင့်သည် ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်း ရုံးရင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း "အသုခုမ" (မသိမ်မွေ့သောတရား) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အနိပုဏ" ဟူသည် ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ်တည်း။ ရေ၌ ဖြစ်သောကြောင့် "ဩဒကံ" မည်၏။ ထိုရေ၌ ဖြစ်သည်ကား အဘယ်နည်း။ ရေဆေးခြင်း ကိစ္စတည်း၊ ထို့ကြောင့် "ရေဆေးခြင်း ကိစ္စလျှင် အဆုံး ရှိသည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သမာပဇ္ဇိဿတိ" ဟူသော အနာဂတ်ဝိဘတ်ကို "နာမ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သဖြင့် ပြုအပ်၏ ဟု ပြလို၍ "သမာပဇ္ဇိဿတိ...ပေ... နာမ သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လောက၌ မေထုန်အကျင့်ကို ဦးဦးဖျားဖျား ပြုသောသူသည် ကမ္ဘာဦးသူ တစုံတယောက် မဟုတ်တုံ၊ သာသနာတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏ ဟု ပြလို၍ "သာသနာတော်ကို ရည်မှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဗဟူနံ" ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငဲ့သောသဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ အကုသိုလ်ကို ငဲ့သောသဒ္ဒါ မဟုတ်တုံ ဟု ပြလို၍ "များစွာသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Yaṃ asaṃvaraṃ paṭicca dubbharatādupposatādi hoti, so asaṃvaro dubbharatādi-saddena vutto kāraṇe phalūpacārenāti āha – ‘‘dubbharatādīnaṃ vatthubhūtassa asaṃvarassā’’ti. Vatthubhūtassāti kāraṇabhūtassa. Vasati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti hi kāraṇaṃ vatthu. Attāti cittaṃ sarīrañca, cittameva vā. Dubbharatañceva dupposatañca āpajjatīti attanā paccayadāyakehi ca dukkhena bharitabbataṃ posetabbatañca āpajjati. Asaṃvare ṭhito hi ekacco attanopi dubbharo hoti dupposo, ekacco upaṭṭhākānampi. Kathaṃ? Yo hi ambilādīni laddhā anambilādīni pariyesati, aññassa ghare laddhaṃ aññassa ghare chaḍḍento sabbaṃ gāmaṃ caritvā rittapattova vihāraṃ pavisitvā nipajjati, ayaṃ attano dubbharo. Yo pana sālimaṃsodanādīnaṃ patte pūretvā dinnepi dummukhabhāvaṃ anattamanabhāvameva dasseti, tesaṃ vā sammukhāva taṃ piṇḍapātaṃ ‘‘kiṃ tumhehi dinna’’nti apasādento sāmaṇeragahaṭṭhādīnaṃ deti, ayaṃ upaṭṭhākānaṃ dubbharo. Etaṃ disvā manussā dūratova parivajjenti ‘‘dubbharo bhikkhu na sakkā posetu’’nti.

အကြင် ကိုယ်နှုတ်နှလုံးကို မစောင့်စည်းခြင်း (အသံဝရ) ကြောင့် မွေးမြူရ ခက်ခဲခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ရ ခက်ခဲခြင်း အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို အသံဝရတရားကို မွေးမြူရ ခက်ခဲခြင်း စသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အကြောင်းတရား၌ အကျိုးတရားကို တင်စားသောအားဖြင့် (ဖလူပစာ) ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "မွေးမြူရခက်ခဲခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အခြေခံဝတ္ထု (အကြောင်းရင်း) ဖြစ်သော အသံဝရတရား၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝတ္ထုဘူတဿ" ဟူသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောဟူလို။ စင်စစ် ဤ၌ အကျိုးတရားသည် ထိုအကြောင်းတရားနှင့် ဆက်စပ်၍ တည်ရှိသောကြောင့် အကြောင်းတရားကို "ဝတ္ထု" ဟု ခေါ်၏။ "အတ္တ" ဟူသည် စိတ်နှင့်ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်ကိုသာသော်လည်းကောင်း ဆိုလို၏။ "ဒုဗ္ဘရတဉ္စေဝ ဒုပ္ပေါသတဉ္စ အာပဇ္ဇတိ" ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါး ဒါယကာတို့သည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာ မွေးမြူရခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ရခြင်း အဖြစ်သို့ ရောက်၏ ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား အသံဝရ၌ တည်သော အချို့သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင်အတွက်လည်း မွေးမြူရ ခက်ခဲ၏၊ အချို့သောသူသည် အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့အတွက် မွေးမြူရ ခက်ခဲ၏။ အသို့နည်းဟူမူကား - အကြင်ရဟန်းသည် ချဉ်သော အရာဝတ္ထု စသည်တို့ကို ရပါလျက် မချဉ်သော အရာဝတ္ထု စသည်တို့ကို ရှာမှီး၏၊ သူတစ်ပါး၏ အိမ်၌ ရအပ်သော ဆွမ်းကို သူတစ်ပါး၏ အိမ်၌ စွန့်ပစ်လျက် ရွာလုံးပတ်ပတ် လှည့်လည်၍ အချည်းနှီးသော သပိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကျောင်းသို့ ဝင်ကာ အိပ်၏၊ ဤရဟန်းသည် မိမိကိုယ်တိုင်အတွက် မွေးမြူရ ခက်ခဲသောသူ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား သလေးဆွမ်း၊ အသားဟင်း စသည်တို့ဖြင့် သပိတ်ကို ပြည့်စေ၍ လှူအပ်သော်လည်း မျက်နှာမသာယာသော အဖြစ်၊ မနှစ်သက်သော အဖြစ်ကိုသာ ပြတတ်၏၊ ထိုဒါယကာတို့၏ မျက်မှောက်၌ပင် ထိုဆွမ်းကို "သင်တို့သည် အဘယ်သို့သော ဆွမ်းကို ပေးလှူကြသနည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလျက် ကိုရင် သာမဏေ၊ လူဝတ်ကြောင်တို့အား ပေးပစ်တတ်၏၊ ဤရဟန်းသည် အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့အတွက် မွေးမြူရ ခက်ခဲသောသူ မည်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ရဟန်းကို မြင်၍ လူတို့သည် "ဤရဟန်းသည် မွေးမြူရ ခက်ခဲလှ၏၊ မွေးမြူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်" ဟု အဝေးမှသာလျှင် ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏။

Mahicchatanti ettha mahantāni vatthūni icchati, mahatī vā panassa icchāti mahiccho, tassa bhāvo mahicchatā, santaguṇavibhāvanatā paṭiggahaṇe amattaññutā ca. Mahiccho hi icchācāre ṭhatvā attani vijjamānasīladhutadhammādiguṇe vibhāveti, tādisassa paṭiggahaṇe amattaññutāpi hoti. Yaṃ sandhāya vadanti ‘‘santaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā, etaṃ mahicchatālakkhaṇa’’nti. Sā panesā mahicchatā ‘‘idhekacco saddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, sīlavā samāno ‘sīlavāti maṃ jano jānātū’ti’’ iminā nayena āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo dussantappiyo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

"မဟိစ္ဆတာ" ဟူသော ပုဒ်၌ ကြီးကျယ်လှသော ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို အလိုရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်းအား ကြီးမားသော အလိုဆန္ဒ (ရမ္မက်) ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "မဟိစ္ဆာ" မည်၏၊ ထိုအလိုကြီးသည်၏ အဖြစ်သည် "မဟိစ္ဆတာ" (အလိုကြီးခြင်း) မည်၏။ ထင်ရှားရှိသော မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဖော်ထုတ်လိုခြင်းလည်းကောင်း၊ အလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ် အလိုကြီးသောသူသည် အလိုရမ္မက်၌ တည်လျက် မိမိ၌ ရှိသော သီလ၊ ဓုတင် အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ထင်ရှားအောင် ဖော်ထုတ်တတ်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော သူအား အလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို ရည်ရွယ်၍ "ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်ကို ဖော်ထုတ်လိုခြင်းနှင့် အလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းသည် အလိုကြီးသောသူ၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုအလိုကြီးခြင်းကို "ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည် သဒ္ဓါတရားရှိသည်ဖြစ်၍ 'ငါ့ကို သဒ္ဓါတရားရှိသောသူဟူ၍ လူအများ သိပါစေ' ဟု အလိုရှိ၏၊ သီလရှိသည်ဖြစ်၍ 'ငါ့ကို သီလရှိသောသူဟူ၍ လူအများ သိပါစေ' ဟု အလိုရှိ၏" စသည်ဖြင့် လာသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ထိုအလိုကြီးခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ကျေနပ်စေရန် ခက်ခဲသောသူ (မွေးမြူရခက်ခဲသောသူ) ဖြစ်၏၊ မွေးဖွားသောအမိ ဖြစ်သော်လည်း ထိုရဟန်း၏ စိတ်ကို ရယူခြင်းငှာ (စိတ်ကျေနပ်အောင် ပြုခြင်းငှာ) မတတ်နိုင်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccayaṃ dentu, tayopete atappiyā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.252;

a. ni. aṭṭha. 1.1.63;

vibha. aṭṭha. 850;

udā. aṭṭha. 31;

mahāni. aṭṭha. 85);

“မီးပုံကြီး၊ သမုဒ္ဒရာနှင့် အလိုရမ္မက်ကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော ဤသုံးဦးတို့သည် လှည်းဖြင့် တိုက်၍ ပစ္စည်းများကို ပေးလှူစေကာမူ မတင်းတိမ်နိုင်၊ မရောင့်ရဲနိုင်ကြကုန်” ဟု ဆိုအပ်၏။

Sattehi [Pg.25] kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikāti āha – ‘‘gaṇasaṅgaṇikāya ceva kilesasaṅgaṇikāya cā’’ti. Kosajjānugato ca hotīti kusītabhāvena anugato hoti, kusītassa bhāvo kosajjaṃ. Aṭṭhakusītavatthupāripūriyāti ettha kucchitaṃ sīdatīti kusīto da-kārassa ta-kāraṃ katvā. Yassa dhammassa vasena puggalo ‘‘kusīto’’ti vuccati, so kusītabhāvo idha kusīta-saddena vutto. Vināpi hi bhāvajotanasaddaṃ bhāvattho viññāyati yathā ‘‘paṭassa sukka’’nti, tasmā kusītabhāvavatthūnīti attho, kosajjakāraṇānīti vuttaṃ hoti. Tathā hi –

သတ္တဝါတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့နှင့်လည်းကောင်း ပေါင်းစည်းခြင်း၊ ရောနှောခြင်းကို ‘သံဂဏိကာ’ ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဂဏသံဂဏိကာ (အပေါင်းအဖော်နှင့် ရောနှောခြင်း) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာသံဂဏိကာ (ကိလေသာနှင့် ရောနှောခြင်း) ကြောင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ပျင်းရိခြင်းသို့ လိုက်ပါသူ ဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ ပျင်းရိသော အဖြစ် (ကုသိတအဖြစ်) သို့ ရောက်သည် ဖြစ်၏။ ပျင်းရိသူ၏ အဖြစ်သည် ‘ကောသဇ္ဇ’ (ပျင်းရိခြင်း) မည်၏။ ‘အဋ္ဌကုသီတဝတ္ထုပါရိပူရိယာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌— စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အမှု၌ နစ်မွန်းတတ်သောကြောင့် ‘ကုသီတ’ (ပျင်းရိသူ) ဟု ခေါ်၏ (ဒ-ကာရကို တ-ကာရ ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်)။ အကြင်တရား၏ စွမ်းအားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘ကုသီတ’ (ပျင်းရိသူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုပျင်းရိသော အဖြစ် (ကုသီတဘာဝ) ကို ဤနေရာ၌ ‘ကုသီတ’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အဖြစ်ကို ပြတတ်သော သဒ္ဒါ မပါသော်လည်း ‘ပဋဿ သုက္ကံ’ (ပုဆိုး၏ အဖြူ) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဘာဝအနက်ကို သိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကုသီတဘာဝဝတ္ထုများ’ ဟု အဓိပ္ပာယ် ယူအပ်၏၊ ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းများဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် -

‘‘Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya, idaṃ paṭhamaṃ kusītavatthu. Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho pana me karontassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmi…pe… maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo kilanto akammañño, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo garuko akammañño māsācitaṃ maññe, handāhaṃ nipajjāmi…pe… uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho, atthi kappo nipajjituṃ, handāhaṃ nipajjāmi…pe… ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, tassa me kāyo dubbalo akammañño, handāhaṃ nipajjāmīti so nipajjati, na vīriyaṃ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Idaṃ aṭṭhamaṃ kusītavatthu’’nti (dī. ni. 3.334; a. ni. 8.80) –

“ငါသည် အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်ရပေအံ့၊ အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်သော ငါ့အား ကိုယ်သည် ပင်ပန်းလတ္တံ့၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ဟု ထိုသူသည် အိပ်စက်၏။ မရောက်သေးသောတရားသို့ ရောက်ခြင်းငှာ၊ မရရှိသေးသောတရားကို ရရှိခြင်းငှာ၊ မျက်မှောက်မပြုရသေးသောတရားကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဝီရိယကို အားမထုတ်။ ဤသည်ကား ပထမ ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်း (ကုသီတဝတ္ထု) တည်း။ “ငါသည် အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီ၊ အမှုကိစ္စကို ပြုလုပ်ခဲ့သော ငါ့အား ကိုယ်သည် ပင်ပန်းလှပြီ၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါသည် ခရီးသွားရပေအံ့၊ ခရီးသွားသော ငါ့အား ကိုယ်သည် ပင်ပန်းလတ္တံ့၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါသည် ခရီးသွားခဲ့ပြီ၊ ခရီးသွားခဲ့သော ငါ့အား ကိုယ်သည် ပင်ပန်းလှပြီ၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါသည် ရွာသို့သော်လည်းကောင်း၊ နိဂုံးသို့သော်လည်းကောင်း ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သော်လည်း ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ဆွမ်းကို ဝလင်အောင် မရခဲ့၊ ထိုသို့မရသော ငါ့အား ကိုယ်သည် ပင်ပန်းလှ၍ အမှုကိစ္စ၌ မခန့်ညောင်း၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါသည် ရွာသို့သော်လည်းကောင်း၊ နိဂုံးသို့သော်လည်းကောင်း ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သော် ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ဆွမ်းကို ဝလင်အောင် ရခဲ့၏၊ ထိုသို့ရသော ငါ့အား ကိုယ်သည် လေးလံ၍ မတ်ပဲအိတ်ကြီးကဲ့သို့ အမှုကိစ္စ၌ မခန့်ညောင်း၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါ့အား အနည်းငယ်မျှသော အနာရောဂါသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ အိပ်စက်ရန် အခွင့်ရှိ၏၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ...။ “ငါသည် ဖျားနာရာမှ သက်သာရာရ၍ ထခဲ့သည်မှာ မကြာသေး၊ ဖျားနာရာမှ ထစဖြစ်သော ငါ့အား ကိုယ်သည် အားနည်း၍ အမှုကိစ္စ၌ မခန့်ညောင်း၊ ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့” ဟု ထိုသူသည် အိပ်စက်၏။ မရောက်သေးသောတရားသို့ ရောက်ခြင်းငှာ၊ မရရှိသေးသောတရားကို ရရှိခြင်းငှာ၊ မျက်မှောက်မပြုရသေးသောတရားကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ ဝီရိယကို အားမထုတ်။ ဤသည်ကား အဋ္ဌမ ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်း (ကုသီတဝတ္ထု) တည်း။

Evamāgatāni [Pg.26] ‘‘handāhaṃ nipajjāmī’’ti evaṃ pavattaosīdanāni uparūpari kosajjakāraṇattā aṭṭha kusītavatthūni nāma, tesaṃ pāripūriyā saṃvattatīti attho.

ဤသို့ ဒေသနာတော်၌ လာရှိကုန်သော ‘ယခု ငါသည် အိပ်စက်အံ့’ ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စိတ်အားလျော့ နစ်မြုပ်မှုတို့သည် အဆင့်ဆင့်သော ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘အဋ္ဌကုသီတဝတ္ထု’ (ပျင်းရိခြင်း၏ အကြောင်းတရား ရှစ်ပါး) မည်ကုန်၏။ ထိုပျင်းရိခြင်းတို့ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Subharo hoti suposoti attano upaṭṭhākehi ca sukhena bharitabbo posetabboti attho. Saṃvare ṭhito hi ekacco attanopi subharo hoti suposo, ekacco upaṭṭhākānampi. Kathaṃ? Yo hi yaṃ kiñci lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā laddhā tuṭṭhacittova bhuñjitvā vihāraṃ gantvā attano kammaṃ karoti, ayaṃ attano subharo. Yo pana paresampi appaṃ vā bahuṃ vā lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā dānaṃ ahīḷetvā attamano vippasannamukho hutvā etesaṃ sammukhāva paribhuñjitvā yāti, ayaṃ upaṭṭhākānaṃ subharo. Etaṃ disvā manussā ativiya vissatthā honti, ‘‘amhākaṃ bhadanto subharo, thokathokenapi tussati, mayameva naṃ posessāmā’’ti paṭiññaṃ katvā posenti. Appicchatanti icchāvirahitattaṃ. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Appa-saddo hettha abhāvatthoti sakkā viññātuṃ ‘‘appābādhatañca sañjānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.225) viya. Tenevāha ‘‘nittaṇhabhāva’’nti.

‘မွေးမြူလွယ်၏၊ ကျွေးမွေးလွယ်၏’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အလုပ်အကျွေးတို့သည် လွယ်ကူစွာ မွေးမြူအပ် ကျွေးမွေးအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) ၌ တည်သော အချို့သောသူသည် မိမိကိုယ်တိုင်အတွက်လည်း မွေးမြူလွယ်သူ ဖြစ်၏၊ အချို့သူသည် အလုပ်အကျွေးတို့အတွက်လည်း မွေးမြူလွယ်သူ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— အကြင်ရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ရရှိသမျှသော ပစ္စည်းတစ်ခုခုကို ရရှိ၍ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ သုံးဆောင်ကာ ကျောင်းသို့သွားပြီး မိမိ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအမှုကို ပြုလုပ်၏၊ ဤရဟန်းသည် မိမိကိုယ်တိုင်အတွက် မွေးမြူလွယ်သူ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် သူတစ်ပါးတို့၏ နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ များသည်ဖြစ်စေ၊ ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ပေးလှူအပ်သော အလှူကို မထီမဲ့မြင်မပြုဘဲ (မစက်ဆုပ်ဘဲ) ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ကြည်လင်သော မျက်နှာရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုဒါယကာတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ပင် သုံးဆောင်ပြီး သွား၏၊ ဤရဟန်းသည် အလုပ်အကျွေးတို့အတွက် မွေးမြူလွယ်သူ မည်၏။ ထိုရဟန်းကို မြင်၍ လူတို့သည် အလွန်တရာ သက်ဝင်ယုံကြည်ကြကုန်လျက် “ငါတို့၏ အရှင်မြတ်သည် မွေးမြူလွယ်လှ၏၊ နည်းနည်းပါးပါးဖြင့်လည်း တင်းတိမ်နှစ်သက်၏၊ ငါတို့ကိုယ်တိုင်ပင် ထိုအရှင်မြတ်ကို မွေးမြူပါအံ့” ဟု ကတိဝန်ခံချက်ပြု၍ ကျွေးမွေးကြကုန်၏။ ‘အပ္ပိစ္ဆတာ’ (အလိုနည်းခြင်း) ဟူသည်မှာ အလိုကင်းသော အဖြစ်တည်း။ ဤ၌ သဒ္ဒါ (ဗျဉ္ဇန) သည် အကြွင်းရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်သော်လည်း အနက်သည်ကား အကြွင်းမရှိ (အလို လုံးဝမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ ဤ၌ ‘အပ္ပ’ သဒ္ဒါသည် ‘အပ္ပါဗာဓတဉ္စ သဉ္ဇာနာမိ’ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ မရှိခြင်း (အဘာဝ) အနက်ကို ဟော၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘တဏှာကင်းသော အဖြစ်’ (နိတ္တဏှဘာဝ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tippabhedāya santuṭṭhiyāti yathālābhādisantosasāmaññena vuttaṃ, catūsu pana paccayesu tayo tayo santosāti dvādasavidho hoti santoso. Kathaṃ? Cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathāsāruppasantosoti tividho hoti santoso. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā (ma. ni. aṭṭha. 1.252; saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.144; a. ni. aṭṭha. 1.1.65) – idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā, so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhoyeva hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Pakatidubbalādīnañhi garucīvarāni na phāsubhāvāvahāni sarīrakhedāvahāni ca hontīti payojanavasena anatricchatādivasena tāni parivattetvā lahukacīvaraparibhogo na santosavirodhīti. Aparo [Pg.27] paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā ‘‘idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhānaṃ hotū’’ti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso. Mahagghañhi cīvaraṃ bahūni vā cīvarāni labhitvāpi tāni vissajjetvā tadaññassa gahaṇaṃ yathāsāruppanaye ṭhitattā na santosavirodhīti.

‘သုံးပါးသောအပြားရှိသော ရောင့်ရဲခြင်းဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ယထာလာဘသန္တောသ စသော ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌မူကား သုံးပါးစီသော သန္တောသတရားတို့ ရှိကြသဖြင့် သန္တောသ (ရောင့်ရဲခြင်း) သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး အပြားရှိ၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— သင်္ကန်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ (ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာဗလသန္တောသ (အင်အားနှင့်လျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ (လျောက်ပတ်သည်အားဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) ဟု သန္တောသသည် သုံးပါးရှိ၏။ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ ဆေး စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ ထိုသန္တောသ၏ အပြားကို ဖွင့်ဆိုချက် (ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ) ကား ဤသို့တည်း— ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကောင်းသည်ဖြစ်စေ၊ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ သင်္ကန်းကို ရ၏၊ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသောသင်္ကန်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားသင်္ကန်းကို မတောင့်တ၊ ရသော်လည်း ထပ်မယူ။ ဤသည်ကား ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာလာဘသန္တောသ’ မည်၏။ တစ်ဖန် ကိုယ်ခန္ဓာ သဘာဝအားဖြင့် အားနည်းသူဖြစ်စေ၊ အနာရောဂါ ဇရာနှိပ်စက်သူဖြစ်စေ ဖြစ်အံ့၊ လေးသောသင်္ကန်းကို ရုံရလျှင် ပင်ပန်း၏၊ ထိုရဟန်းသည် သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်သော ရဟန်းနှင့်အတူ ထိုသင်္ကန်းကို လဲလှယ်၍ ပေါ့ပါးသောသင်္ကန်းဖြင့် မျှတသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာဗလသန္တောသ’ မည်၏။ စင်စစ် ကိုယ်အင်္ဂါအားနည်းသူတို့အား လေးသောသင်္ကန်းတို့သည် ချမ်းသာကို မဆောင်နိုင်ကုန်၊ ကိုယ်၏ ပင်ပန်းခြင်းကိုသာ ဆောင်နိုင်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အသုံးဝင်မှု (အကျိုးရှိမှု) စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလိုမကြီးခြင်း စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသင်္ကန်းတို့ကို လဲလှယ်၍ ပေါ့ပါးသောသင်္ကန်းကို သုံးဆောင်ခြင်းသည် သန္တောသတရားနှင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် မွန်မြတ်သောပစ္စည်းကို ရသူဖြစ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် ပိုးသင်္ကန်းစသည်တို့တွင် အဖိုးတန်သော သင်္ကန်းတစ်ခုခုကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းအများကိုသော်လည်းကောင်း ရရှိ၍ “ဤသင်္ကန်းသည် ရဟန်းဝါရင့် မထေရ်ကြီးများအား လျောက်ပတ်၏၊ ဤသင်္ကန်းသည် ဗဟုဿုတရှိသူများအား လျောက်ပတ်၏၊ ဤသင်္ကန်းသည် ဂိလာနရဟန်းများအား လျောက်ပတ်၏၊ ဤသင်္ကန်းသည် လာဘ်နည်းသော ရဟန်းများအား ဖြစ်ပါစေ” ဟု ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်းတို့၏ သင်္ကန်းဟောင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အမှိုက်ပုံစသည်တို့မှ အဝတ်စုတ် (နန္တက) တို့ကို ကောက်ယူ၍သော်လည်းကောင်း ထိုအဝတ်စတို့ဖြင့် သင်းပိုင် စသည်ကို ပြုလုပ်၍ ဝတ်ရုံသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ မည်၏။ အဖိုးတန်သော သင်္ကန်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းအများကိုသော်လည်းကောင်း ရရှိပါသော်လည်း ၎င်းတို့ကို စွန့်လှူ၍ ထိုမှတစ်ပါးသော သင်္ကန်းဟောင်းကို ယူခြင်းသည် သင့်လျော်သောနည်းလမ်း၌ တည်သောကြောင့် သန္တောသတရားနှင့် မဆန့်ကျင်ပေ။

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ခေါင်းပါးသောဆွမ်းကိုဖြစ်စေ၊ မွန်မြတ်သောဆွမ်းကိုဖြစ်စေ ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆွမ်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားဆွမ်းကို မတောင့်တ၊ ရသော်လည်း မယူ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ 'ယထာလာဘသန္တောသ' (ရသလောက်ဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိ၏ ဓမ္မတာနှင့် ဆန့်ကျင်သော သို့မဟုတ် ရောဂါနှင့် ဆန့်ကျင်သော ဆွမ်းကို ရ၏၊ ထိုဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပါက မချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆွမ်းကို သင့်လျော်သော သီတင်းသုံးဖော်ရဟန်းအား ပေး၍ ထိုရဟန်း၏ထံမှ သင့်လျော်သောဆွမ်းကို ရယူသုံးဆောင်ကာ သမဏဓမ္မကို အားထုတ်သော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ 'ယထာဗလသန္တောသ' (အင်အားနှင့် သင့်လျော်ရုံဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ အခြားတစ်ပါးသော ရဟန်းသည်ကား များစွာသော မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆွမ်းကို သင်္ကန်းကဲ့သို့ပင် ဝါတော်ကြီးသူ၊ ဗဟုသုတရှိသူ၊ လာဘ်နည်းသူ၊ ဂိလာနဖြစ်သူတို့အား ပေးလှူ၍ ၎င်းတို့၏ ဆွမ်းကြွင်းကိုဖြစ်စေ၊ တစ်ဖန် ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ရောနှောသော အာဟာရကို သုံးဆောင်ရသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ 'ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ' (မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သည်အားဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasantharakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ [Pg.28] pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် နှစ်သက်ဖွယ် သို့မဟုတ် မနှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာကြောင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်ဆိုးခြင်းကိုလည်းကောင်း မဖြစ်စေဘဲ အနည်းဆုံး မျက်အခင်းမျှဖြင့်ပင် ရသလောက်ဖြင့် နှစ်သက်ရောင့်ရဲ၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ 'ယထာလာဘသန္တောသ' မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိ၏ ဓမ္မတာနှင့် ဆန့်ကျင်သော သို့မဟုတ် ရောဂါနှင့် ဆန့်ကျင်သော ကျောင်းကို ရ၏၊ ထိုကျောင်း၌ နေရသဖြင့် မမျှမတဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းကို သီတင်းသုံးဖော်ရဟန်းအား ပေးလှူ၍ ၎င်း၏ထံရှိ သင့်တော်သော ကျောင်း၌ နေရသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ 'ယထာဗလသန္တောသ' မည်၏။ အခြား ဘုန်းကြီးသော ရဟန်းသည်ကား ဥမင်၊ မဏ္ဍပ်၊ ပြာသာဒ်အစရှိသော များစွာသော မွန်မြတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းတို့ကို သင်္ကန်းစသည်တို့ကဲ့သို့ပင် ဝါတော်ကြီးသူ၊ ဗဟုသုတရှိသူ၊ လာဘ်နည်းသူ၊ ဂိလာနဖြစ်သူတို့အား ပေးလှူ၍ မိမိမူကား တစ်နေရာရာ၌ နေရသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ 'ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ' မည်၏။ ထို့ပြင် အကြင်ရဟန်းသည် "မွန်မြတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာဟူသည် မေ့လျော့ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း၊ ထိုကျောင်း၌ နေသောရဟန်းအား ငိုက်မြည်းခြင်း သက်ရောက်တတ်၏၊ အိပ်ပျော်ရာမှ နိုးသောအခါ ယုတ်ညံ့သော အကုသိုလ်ဝိတက်တို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏" ဟု ဆင်ခြင်၍ ထိုကဲ့သို့သော ကျောင်းမျိုးကို ရရှိသော်လည်း လက်မခံဘဲ ငြင်းပယ်၍ လွင်ပြင် သစ်ပင်ရင်းစသည်တို့၌ နေရသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်လည်း ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ 'ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ' ပင် မည်၏။

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhagilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha ‘‘muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇita’’nti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso. Evaṃ yathālābhādivasena tippabhedo santoso catunnaṃ paccayānaṃ vasena dvādasavidho hotīti veditabbo.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ခေါင်းပါးသော သို့မဟုတ် မွန်မြတ်သော ဆေးကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် မိမိရသောဆေးဖြင့်သာ နှစ်သက်ရောင့်ရဲ၏၊ အခြားဆေးကို မတောင့်တ၊ ရသော်လည်း မယူ။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စယ၌ 'ယထာလာဘသန္တောသ' မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဆီကို အလိုရှိလျက် တင်လဲကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုတင်လဲကို သီတင်းသုံးဖော်ရဟန်းအား ပေး၍ ၎င်းထံမှ ဆီကိုယူ၍ဖြစ်စေ၊ အခြားတစ်ပါးသော ဆီကို ရှာဖွေ၍ဖြစ်စေ ဆေးပြုသုံးဆောင်သော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စယ၌ 'ယထာဗလသန္တောသ' မည်၏။ အခြား ဘုန်းကြီးသော ရဟန်းသည်ကား ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲစသော များစွာသော မွန်မြတ်သော ဆေးဝါးကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆေးဝါးကို သင်္ကန်းကဲ့သို့ပင် ဝါတော်ကြီးသူ၊ ဗဟုသုတရှိသူ၊ လာဘ်နည်းသူတို့အား ပေးလှူ၍ ၎င်းတို့ဆောင်ယူလာသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဆေးဖြင့်ပင် မျှတသော်လည်း ရောင့်ရဲသည်သာ ဖြစ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ခွက်တစ်ခု၌ ကျင်ငယ်ရေစိမ်သော ဖန်ခါးသီးကို ထည့်၍၊ အခြားခွက်တစ်ခု၌ စတုမဓူရကို ထည့်ကာ "အရှင်ဘုရား၊ နှစ်သက်ရာဆေးကို ယူတော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားအပ်သည်ရှိသော် ထိုဆေးနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့်ပင် ရောဂါငြိမ်းအေးနိုင်ပါလျက် "ကျင်ငယ်ရေစိမ်သော ဖန်ခါးသီးဟူသည် မြတ်စွာဘုရားစသော အရိယာတို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော ဆေးဖြစ်၏" ဟု ဆင်ခြင်လျက် စတုမဓူရကို ပယ်၍ ကျင်ငယ်ရေစိမ်သော ဖန်ခါးသီးဖြင့်သာ ဆေးကုသမှုကို ပြုလုပ်ပါက အလွန်ရောင့်ရဲသူ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စယ၌ 'ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ယထာလာဘစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အပြားရှိသော သန္တောသသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

Kāmavitakkabyāpādavitakkavihiṃsāvitakkānaṃ vasena akusalavitakkattayaṃ. Nekkhammavitakkaabyāpādavitakkaavihiṃ sāvitakkānaṃ vasena kusalavitakkattayaṃ. Sabbakilesāpacayabhūtāya vivaṭṭāyāti rāgādisabbakilesānaṃ apacayahetubhūtāya nibbānadhātuyā. Aṭṭhavīriyārambhavatthupāripūriyāti aṭṭhannaṃ vīriyārambhakāraṇānaṃ pāripūriyā. Yathā tathā paṭhamaṃ pavattaabbhussahanañhi upari vīriyārambhassa kāraṇaṃ hoti. Anurūpapaccavekkhaṇāsahitāni hi abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūnīti veditabbāni. Tathā hi –

ကာမဝိတက်၊ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကုသိုလ်ဝိတက်သုံးပါး ဖြစ်၏။ နေက္ခမ္မဝိတက်၊ အဗျာပါဒဝိတက်၊ အဝိဟိံသာဝိတက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကုသိုလ်ဝိတက်သုံးပါး ဖြစ်၏။ "ကိလေသာအပေါင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ဝိဝဋ် (ဝိဝဋ္ဋ)" ဟူသည် ရာဂစသော ကိလေသာအပေါင်းကို ဖျက်ဆီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရှစ်ပါးကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ" ဟူသည် ရှစ်ပါးသော ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ထိုထိုသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော အားထုတ်မှုသည်သာ အထက်တန်းကျသော ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ လျောက်ပတ်သော ဆင်ခြင်မှုနှင့်တကွဖြစ်သော အားထုတ်မှုများ သို့မဟုတ် ထိုအားထုတ်မှုကို အရင်းခံသော ဆင်ခြင်မှုတို့ကို ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု) ရှစ်ပါးတို့ဟူ၍ သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား -

‘‘Kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya. Ahaṃ kho kammaṃ akāsiṃ, kammaṃ kho panāhaṃ karonto [Pg.29] nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṃ kho pana me gacchantena na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho maggaṃ agamāsiṃ, maggaṃ kho panāhaṃ gacchanto nāsakkhiṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto nālatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo lahuko kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya caranto alatthaṃ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṃ pāripūriṃ, tassa me kāyo balavā kammañño, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… uppanno kho me ayaṃ appamattako ābādho, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho pavaḍḍheyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi…pe… ahaṃ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ me ābādho paccudāvatteyya, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’ti (dī. ni. 3.335; a. ni. 8.80) –

"ငါသည် အလုပ် (ဝေယျာဝစ္စစသည်) ကို လုပ်ရတော့မည်၊ အလုပ်လုပ်နေသူအား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်ကို နှလုံးသွင်းရန် မလွယ်ကူချေ။ ယခုပင် ငါသည် မရသေးသော တရားထူးကို ရရန်၊ မရောက်သေးသောတရားသို့ ရောက်ရန်၊ မျက်မှောက်မပြုရသေးသော တရားကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့။" "ငါသည် အလုပ်ကို လုပ်ခဲ့ပြီးပြီ၊ အလုပ်လုပ်နေစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်ကို မနှလုံးသွင်းနိုင်ခဲ့ချေ။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါသည် ခရီးသွားရတော့မည်၊ ခရီးသွားနေသူအား မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်ကို နှလုံးသွင်းရန် မလွယ်ကူချေ။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါသည် ခရီးသွားခဲ့ပြီးပြီ၊ ခရီးသွားနေစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားတို့၏ သာသနာတော်ကို မနှလုံးသွင်းနိုင်ခဲ့ချေ။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါသည် ရွာတွင်း သို့မဟုတ် နိဂုံးတွင်းသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော်လည်း ခေါင်းပါးသော သို့မဟုတ် မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို လုံလောက်အောင် မရခဲ့ချေ။ သို့သော် ငါ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ပေါ့ပါးလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်အားထုတ်ရန် လျောက်ပတ်၏။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါသည် ရွာတွင်း သို့မဟုတ် နိဂုံးတွင်းသို့ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သဖြင့် ခေါင်းပါးသော သို့မဟုတ် မွန်မြတ်သော ဆွမ်းကို လုံလောက်အောင် ရခဲ့ပြီ။ ငါ၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် အင်အားရှိလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်အားထုတ်ရန် လျောက်ပတ်၏။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါ့အား အနည်းငယ်မျှသော ရောဂါဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ ငါ၏ ရောဂါဝေဒနာ တိုးပွားလာနိုင်သော အကြောင်းရှိ၏။ ယခုပင် ငါသည် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့ ...။" "ငါသည် နာဖျားရာမှ ထမြောက်ခဲ့ပြီ၊ နာဖျားရာမှ ထမြောက်သည်မှာ မကြာသေးချေ။ ငါ၏ ရောဂါဝေဒနာ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော အကြောင်းရှိ၏။ ယခုပင် ငါသည် မရသေးသောတရားကို ရရန်၊ မရောက်သေးသောတရားသို့ ရောက်ရန်၊ မျက်မှောက်မပြုရသေးသောတရားကို မျက်မှောက်ပြုရန် ဝီရိယကို အားထုတ်အံ့" ဟု ဆင်ခြင်၍ ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်၏။

Evaṃ pavattaanurūpapaccavekkhaṇāsahitāni abbhussahanāni tammūlakāni vā paccavekkhaṇāni aṭṭha vīriyārambhavatthūni nāma.

ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် လျော်ညီစွာ ဆင်ခြင်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော လွန်စွာအားထုတ်မှုတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုလွန်စွာအားထုတ်မှုလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ဆင်ခြင်မှုတို့သည်လည်းကောင်း ဝီရိယကို စတင်အားထုတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု) ရှစ်ပါးတို့မည်၏။

Tadanucchavikaṃ tadanulomikanti ettha ta-saddo vakkhamānāpekkho ca atītāpekkho ca hotīti āha ‘‘yaṃ idāni sikkhāpadaṃ paññapessatī’’tiādi. Sabbanāmāni hi vakkhamānavacanānipi honti pakkantavacanānipi. Saṃvarappahānapaṭisaṃyuttanti pañcasaṃvarehi ceva pañcapahānehi ca paṭisaṃyuttaṃ. Pañcavidho hi saṃvaro sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti. Pahānampi pañcavidhaṃ tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti.

"တဒနုစ္ဆဝိကံ တဒနုလောမိကံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "တ" သဒ္ဒါသည် နောင်ဆိုလတ္တံ့သောအရာကို ငဲ့ခြင်းအနက်ရှိသည်လည်းဖြစ်၏၊ လွန်ခဲ့ပြီးသောအရာကို ငဲ့ခြင်းအနက်ရှိသည်လည်းဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ယခုအခါ အဘယ်သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအံ့နည်း" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား သဗ္ဗနာမ်တို့သည် နောင်ဆိုလတ္တံ့သောအရာကို ပြတတ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကြ၏၊ လွန်ခဲ့ပြီးသောအရာကို ပြတတ်ကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကြ၏။ "သံဝရပဟာနပဋိသံယုတ္တံ" ဟူသည်မှာ သံဝရငါးပါးတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ပဟာနငါးပါးတို့နှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်သောတရားကို ဆိုလို၏။ အမှန်အားဖြင့် သံဝရသည် သီလသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ ခန္တီသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။ ပဟာနသည်လည်း တဒင်္ဂပဟာန၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန၊ นိဿရဏပဟာနဟူ၍ ငါးပါးရှိ၏။

Tattha ‘‘iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hoti samupeto’’ti (vibha. 511) evamāgato pātimokkhasaṃvaro sīlasaṃvaro nāma, so ca atthato [Pg.30] kāyikavācasiko avītikkamo. ‘‘Rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjatī’’ti (dī. ni. 1.213; ma. ni. 1.295; saṃ. ni. 4.239; a. ni. 3.16) evamāgatā indriyārakkhā satisaṃvaro, sā ca atthato tathāpavattā sati eva. ‘‘Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi, paññāyete pidhīyare’’ti (su. ni. 1041; netti. 11) evamāgato ñāṇasaṃvaro. Ettha hi ‘‘sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī’’ti vatvā ‘‘paññāyete pidhīyare’’ti vacanato sotasaṅkhātānaṃ taṇhādiṭṭhiduccaritaavijjādikilesānaṃ samucchedakañāṇaṃ pidahanaṭṭhena saṃvaroti vuttaṃ. ‘‘Khamo hoti sītassa uṇhassā’’tievamāgatā (ma. ni. 1.24; ma. ni. 3.159; a. ni. 4.114) adhivāsanā khantisaṃvaro, sā ca atthato tathāpavattā khandhā adoso vā. Paññāti eke, taṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāsetī’’ti (ma. ni. 1.26) evamāgataṃ kāmavitakkādīnaṃ vinodanavasena pavattaṃ vīriyameva vīriyasaṃvaro. Sabbo cāyaṃ saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ dussīlyasaṅkhātānaṃ kāyavacīduccaritānaṃ muṭṭhassaccasaṅkhātassa pamādassa abhijjhādīnaṃ vā akkhanti aññāṇakosajjānañca saṃvaraṇato pidahanato chādanato ‘‘saṃvaro’’ti vuccati. Saṃvaratīti saṃvaro, pidahati nivāreti pavattituṃ na detīti attho. Paccayasamavāye uppajjanārahānaṃ kāyaduccaritādīnaṃ tathā tathā anuppādanameva hi idha saṃvaraṇaṃ nāma. Evaṃ tāva pañcavidho saṃvaro veditabbo.

ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် "ဤပါတိမောက်သံဝရနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ကောင်းစွာပြည့်စုံ၏" ဟူ၍ ဤသို့လာသော ပါတိမောက္ခသံဝရသည် သီလသံဝရမည်၏။ ထိုသီလသံဝရသည် အနက်သဘောအားဖြင့် ကိုယ်နှုတ်တို့ကို စောင့်စည်းခြင်း၊ လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်းပင် ဖြစ်၏။ "မျက်စိတည်းဟူသော ဣန္ဒြေကို စောင့်ရှောက်၏၊ မျက်စိတည်းဟူသော ဣန္ဒြေ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူ၍ ဤသို့လာသော ဣန္ဒြေစောင့်ရှောက်ခြင်းသည် သတိသံဝရမည်၏။ ထိုသတိသံဝရသည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ထိုသို့ဖြစ်ပွားသော သတိတရားပင် ဖြစ်၏။ "ကိလေသာအလျဉ်တို့ကို ပိတ်ပင်ကြောင်းကို ငါဟောအံ့၊ ထိုကိလေသာအလျဉ်တို့ကို ပညာဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်ကုန်၏" ဟူ၍ ဤသို့လာသော သံဝရသည် ဉာဏသံဝရမည်၏။ ဤဉာဏသံဝရ၌ "ကိလေသာအလျဉ်တို့ကို ပိတ်ပင်ကြောင်းကို ငါဟောအံ့" ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် "ထိုကိလေသာအလျဉ်တို့ကို ပညာဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခြင်းကြောင့် (အလျဉ်ဟုဆိုအပ်ကုန်သော) တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်၊ အဝိဇ္ဇာစသော ကိလေသာတို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောဉာဏ်ကို ပိတ်ဆို့တတ်သောအနက်ကြောင့် "သံဝရ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အေးခြင်း၊ ပူခြင်းကို သည်းခံနိုင်သူဖြစ်၏" ဟူ၍ ဤသို့လာသော သည်းခံခြင်းသည် ခန္တီသံဝရမည်၏။ ထိုခန္တီသံဝရသည်လည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ခန္တီတရား သို့မဟုတ် ဒေါသကင်းခြင်း (အဒေါသ) ပင် ဖြစ်၏။ အချို့သောဆရာတို့က "ပညာဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသော်လည်း ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ "ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာမဝိတက်ကို သည်းမခံ (လက်မခံဘဲ ပယ်ဖျောက်၏)" ဟူ၍ ဤသို့လာသော ကာမဝိတက်စသည်တို့ကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယသည်သာလျှင် ဝီရိယသံဝရမည်၏။ ဤသံဝရအားလုံးသည်လည်း မိမိတို့စောင့်စည်းအပ်သော ဒုသီလျ (သီလမရှိခြင်း) ဟုဆိုအပ်သော ကိုယ်နှုတ်ဒုစရိုက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သတိကင်းလွတ်ခြင်းဟုဆိုအပ်သော မေ့လျော့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အဘိဇ္ဈာစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ သည်းမခံခြင်း၊ မသိခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်းတို့ကိုလည်းကောင်း စောင့်စည်းပိတ်ပင်ဖုံးလွှမ်းတတ်သောကြောင့် "သံဝရ" ဟု ဆိုအပ်၏။ စောင့်စည်းတတ်သောကြောင့် သံဝရမည်၏။ ပိတ်တတ်၏၊ တားမြစ်တတ်၏၊ ဖြစ်ပွားရန် ခွင့်မပြုတတ်သောကြောင့် သံဝရမည်၏ဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းတရားတို့ စုံညီသောအခါ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော ကိုယ်ဒုစရိုက်စသော တရားတို့ကို ထိုထိုနည်းဖြင့် မဖြစ်စေခြင်းသည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ငါးပါးသောသံဝရကို သိအပ်၏။

Tena tena guṇaṅgena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānaṃ. Nāmarūpaparicchedādīsu hi vipassanāñāṇesu paṭipakkhabhāvato dīpālokeneva tamassa nāmarūpavavatthānena sakkāyadiṭṭhiyā, paccayapariggahena ahetuvisamahetudiṭṭhīnaṃ, tasseva aparabhāge uppannena kaṅkhāvitaraṇena kathaṃkathībhāvassa, kalāpasammasanena ‘‘ahaṃ mamā’’ti gāhassa, maggāmaggavavatthānena amagge maggasaññāya, udayadassanena ucchedadiṭṭhiyā, vayadassanena sassatadiṭṭhiyā, bhayadassanena sabhaye abhayasaññāyātiādinā nayena tena tena vipassanāñāṇena tassa tassa aguṇaṅgassa pahānaṃ tadaṅgappahānanti veditabbaṃ. Yaṃ pana upacārappanābhedena samādhinā pavattinivāraṇato ghaṭappahāreneva udakapiṭṭhe sevālassa tesaṃ tesaṃ nīvaraṇādidhammānaṃ pahānaṃ, etaṃ vikkhambhanappahānaṃ nāma. Vikkhambhanameva pahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ. Yaṃ catunnaṃ ariyamaggānaṃ bhāvitattā taṃtaṃmaggavato [Pg.31] attano santāne ‘‘diṭṭhigatānaṃ pahānāyā’’tiādinā (dha. sa. 277) nayena vuttassa samudayapakkhiyassa kilesagaṇassa accantaṃ appavattibhāvena pahānaṃ, idaṃ samucchedappahānaṃ nāma. Yaṃ pana phalakkhaṇe paṭippassaddhattaṃ vūpasantatā kilesānaṃ, etaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nāma. Yaṃ sabbasaṅkhatanissaṭattā pahīnasabbasaṅkhataṃ nibbānaṃ, etaṃ nissaraṇappahānaṃ nāma. Sabbampi cetaṃ cāgaṭṭhena pahānanti vuccati. Evamimehi yathāvuttasaṃvarehi ceva pahānehi ca paṭisaṃyuttā dhammadesanā ‘‘saṃvarappahānapaṭisaṃyuttā’’ti veditabbā.

ထိုထိုသော ကျေးဇူးအင်္ဂါဖြင့် ထိုထိုသော အပြစ်အင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းသည် "တဒင်္ဂပဟာန" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား နာမရူပပရိစ္ဆေဒအစရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆီမီးအရောင်ဖြင့် မှောင်မိုက်ကို ပယ်သကဲ့သို့ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ အကြောင်းတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းခြင်းဖြင့် အဟေတုဒိဋ္ဌိ၊ ဝိသမဟေတုဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ ထိုအသိမ်းဆည်းဉာဏ်၏ နောက်ပိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကင်္ခါဝိတရဏဉာဏ်ဖြင့် ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းကို ပယ်ခြင်း၊ ကလာပသမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် "ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ" ဟူ၍ စွဲလမ်းမှုကို ပယ်ခြင်း၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဝဝတ္ထာနဉာဏ်ဖြင့် မဂ်မဟုတ်သည်၌ မဂ်ဟု မှတ်ထင်မှုကို ပယ်ခြင်း၊ ဖြစ်ခြင်းကို မြင်သဖြင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်းကို မြင်သဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ပယ်ခြင်း၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကို မြင်သဖြင့် ဘေးမကင်းရာ၌ ဘေးကင်းသည်ဟု မှတ်ထင်မှုကို ပယ်ခြင်း အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုထိုသော ဝိပဿနာဉာဏ်ကြောင့် ထိုထိုသော အပြစ်အင်္ဂါကို ပယ်ခြင်းကို "တဒင်္ဂပဟာန" ဟု သိအပ်၏။ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိဟူသော အပြားရှိသော သမာဓိဖြင့် ကိလေသာဖြစ်ပွားခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ရေပြင်၌ မှော်ကို အိုးဖြင့် ခွဲဖယ်သကဲ့သို့ ထိုထိုသော နီဝရဏစသော တရားတို့ကို ပယ်ခြင်းသည် "ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန" မည်၏။ (ကိလေသာတို့ကို) နှိပ်ကွပ်ခြင်းအားဖြင့် ပယ်ခြင်းသည်သာလျှင် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာနတည်း။ အရိယာမဂ်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်သောကြောင့် ထိုထိုမဂ်နှင့် ပြည့်စုံသော မိမိသန္တာန်၌ "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကို ပယ်ခြင်းငှာ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော သမုဒယအစု၌ ပါဝင်သော ကိလေသာအပေါင်းကို လုံးဝမဖြစ်ပေါ်နိုင်သော အဖြစ်အားဖြင့် ပယ်ခြင်းသည် "သမုစ္ဆေဒပဟာန" မည်၏။ ဖိုလ်ခဏ၌ ကိလေသာတို့ ငြိမ်းအေးသွားသည့်အဖြစ်ကြောင့် ပယ်ခြင်းသည် "ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန" မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့ကို စွန့်ပယ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သည် "နိဿရဏပဟာန" မည်၏။ ဤပဟာနအားလုံးကိုပင် စွန့်လွှတ်တတ်သောအနက်ကြောင့် "ပဟာန" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သံဝရတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ပဟာနတို့နှင့်လည်းကောင်း စပ်လျဉ်းသော တရားဒေသနာကို "သံဝရပဟာနပဋိသံယုတ္တဒေသနာ" ဟု သိအပ်၏။

Asuttantavinibaddhanti suttantesu anibaddhaṃ, pāḷianāruḷhanti attho. Pakiṇṇakadhammadesanā hi saṅgahaṃ na ārohati. Vuttamevatthaṃ pakāsento āha ‘‘pāḷivinimutta’’nti. Atha vā asuttantavinibaddhanti suttābhidhammapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, pāḷivinimuttanti vinayapāḷiṃ anāruḷhabhāvaṃ sandhāya. Okkantikadhammadesanā nāma ñāṇena anupavisitvā antarā kathiyamānā dhammadesanā, paṭikkhipanādhippāyā bhaddālittherasadisā. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paraloko. Tattha bhavaṃ samparāyikaṃ. Vaṭṭabhayena tajjentoti ‘‘evaṃ dussīlā nirayādīsu dukkhaṃ pāpuṇantī’’ti tajjento. Dīghanikāyappamāṇampi majjhimanikāyappamāṇampi dhammadesanaṃ karotīti ‘‘tena khaṇena tena muhuttena kathaṃ bhagavā tāvamahantaṃ dhammadesanaṃ karotī’’ti na vattabbaṃ. Yāvatā hi lokiyamahājanā ekaṃ padaṃ kathenti, tāva ānandatthero aṭṭha padāni katheti. Ānandatthere pana ekaṃ padaṃ kathenteyeva bhagavā soḷasa padāni katheti. Iminā nayena lokiyajanassa ekapaduccāraṇakkhaṇe bhagavā aṭṭhavīsasataṃ padāni katheti. Kasmā? Bhagavato hi jivhā mudu, dantāvaraṇaṃ suphusitaṃ, vacanaṃ agaḷitaṃ, bhavaṅgaparivāso lahuko, tasmā sace eko bhikkhu kāyānupassanaṃ pucchati, añño vedanānupassanaṃ, añño cittānupassanaṃ, añño dhammānupassanaṃ, ‘‘iminā puṭṭhe ahaṃ pucchissāmī’’ti eko ekaṃ na oloketi, evaṃ santepi tesaṃ bhikkhūnaṃ ‘‘ayaṃ paṭhamaṃ pucchi, ayaṃ dutiya’’ntiādinā pucchanavāro tādisassa paññavato paññāyati sukhumassa antarassa labbhanato. Buddhānaṃ pana desanāvāro aññesaṃ na paññāyateva [Pg.32] accharāsaṅghātamatte khaṇe anekakoṭisahassacittappavattisambhavato. Daḷhadhammena dhanuggahena khittasarassa vidatthicaturaṅgulaṃ tālacchāyaṃ atikkamanato puretaraṃyeva bhagavā cuddasavidhena kāyānupassanaṃ, navavidhena vedanānupassanaṃ, soḷasavidhena cittānupassanaṃ, pañcavidhena dhammānupassanaṃ katheti. Tiṭṭhantu vā ete cattāro, sace hi aññe cattāro sammappadhānesu, aññe iddhipādesu, aññe pañcindriyesu, aññe pañcabalesu, aññe sattabojjhaṅgesu, aññe aṭṭhamaggaṅgesu pañhe puccheyyuṃ, tampi bhagavā katheyya. Tiṭṭhantu vā ete aṭṭha, sace aññe sattatiṃsa janā bodhipakkhiyesu pañhe puccheyyuṃ, tampi bhagavā tāvadeva katheyya.

Asuttantavinibaddha ဟူသည် သုတ္တန်တို့၌ မဖွဲ့အပ်သော၊ ပါဠိတော်သို့ မတင်သောတရားဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြောင်းမူကား ပြိုးပြွမ်းသော ဓမ္မဒေသနာတို့ဖြင့် သင်္ဂါယနာတင်ခြင်းသို့ မတက်။ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေလို၍ ‘ပါဠိဝိနိမုတ္တ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တစ်နည်းကား၊ Asuttantavinibaddha ဟူသည် သုတ္တန်အဘိဓမ္မာပါဠိတော်သို့ မတင်သော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်ပြီး၊ Pāḷivinimutta ဟူသည် ဝိနည်းပါဠိတော်သို့ မတင်သော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဥက္ကန္တိကဓမ္မဒေသနာ မည်သည်ကား ဉာဏ်ဖြင့် အစဉ်ဝင်၍ အကြား၌ ဟောကြားအပ်သော တရားဒေသနာဖြစ်ပြီး၊ ပယ်ခြင်းငှာ အလိုရှိကုန်သောသူတို့သည် ဘဒ္ဒါလိမထေရ်နှင့် တူကုန်၏။ တမလွန်၌ ရောက်အပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် သေလွန်ပြီးနောက် သွားအပ်သောကြောင့် သမ္ပရာယ မည်၏၊ တမလွန်လောကတည်း။ ထိုတမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်သောတရားသည် သမ္ရာယိက မည်၏။ ဝဋ်ဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်လျက်ဟူသည်မှာ ‘ဤသို့ သီလမရှိသူတို့သည် ငရဲစသည်တို့၌ ဆင်းရဲခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်အံ့’ ဟု ခြိမ်းခြောက်လျက် ဟောတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒီဃနိကာယ်ပမာဏရှိသော၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်ပမာဏရှိသော တရားဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူသည်ဟူ၍၊ ‘ထိုခဏ ထိုမုဟုတ်အတွင်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမျှလောက်ကြီးမားသော တရားဒေသနာတော်ကို အသို့လျှင် ဟောတော်မူအံ့နည်း’ ဟု မပြောဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား လောကီဖြစ်သော လူတို့သည် စကားတစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုနေစဉ်အတွင်း အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် စကားရှစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က စကားတစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုနေစဉ်အတွင်းမှာပင် မြတ်စွာဘုရားသည် စကားတစ်ဆယ့်ခြောက်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနည်းဖြင့် လောကီလူသားတို့ စကားတစ်ပုဒ်ကို ရွတ်ဆိုသော ခဏအတွင်း၌ မြတ်စွာဘုရားသည် စကားတော်ပေါင်း တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပုဒ်ကို ဟောတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? မြတ်စွာဘုရား၏ လျှာတော်သည် နူးညံ့၏၊ သွားဖုံးတော်သည် ကောင်းစွာစေ့စပ်၏၊ စကားတော်သည် ချောမွေ့၏၊ ဘဝင်စိတ်အပြန်သည် မြန်ဆန်လှ၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ရဟန်းတစ်ပါးက ကာယာနုပဿနာကို မေးမြန်း၍၊ အခြားတစ်ပါးက ဝေဒနာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးက စိတ္တာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးက ဓမ္မာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းရာ၌၊ ‘ဤရဟန်းမေးမြန်းပြီးမှ ငါမေးမည်’ ဟု တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး အချင်းချင်း မငံ့လင့်ဘဲ မေးကြသော်လည်း ထိုရဟန်းတို့အား ‘ဤရဟန်းက ရှေးဦးစွာ မေး၏၊ ဤရဟန်းက ဒုတိယအကြိမ် မေး၏’ စသည်ဖြင့် မေးမြန်းသည့် အစဉ်အတန်းသည် ထိုသို့သဘောရှိသော သိမ်မွေ့သော ပညာရှိအား အကြားအခွင့်ကို ရသောကြောင့် ထင်ရှားပေ၏။ ဘုရားရှင်တို့၏ တရားဒေသနာတော် ဟောကြားမှုအစဉ်မူကား အခြားသူတို့အား လုံးဝမထင်ရှားနိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက်ဖျစ်တစ်တွက်မျှသော ခဏအတွင်း၌ ကုဋေပေါင်းများစွာသော စိတ်အစဉ်များ ဖြစ်ပျက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ခိုင်ခံ့သောလေးရှိသော လေးသမား ပစ်လွှတ်လိုက်သော မြားသည် တစ်ထွာနှင့် လက်လေးသစ်ရှိသော ထန်းရိပ်အပေါက်အတွင်းသို့ မလွန်မီ ရှေးဦးစွာကပင် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ကာယာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ ကိုးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် စိတ္တာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဓမ္မာနုပဿနာကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ထိုသတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည် တည်ပါစေဦး။ အကယ်၍ အခြားသူတို့က သမ္မပ္ပဓာန်တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့က ဣဒ္ဓိပါဒ်တရားတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့က ဣန္ဒြေငါးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့က ဗိုလ်ငါးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့က ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့က မဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း မေးခွန်းများကို မေးမြန်းကြကုန်အံ့၊ ထိုမေးခွန်းကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဖြေကြားတော်မူရာ၏။ ထိုတရားရှစ်ပါးတို့သည် တည်ပါစေဦး။ အကယ်၍ အခြားသော သုံးဆယ့်ခုနစ်ဦးသော သူတို့သည် ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၌ မေးခွန်းများကို မေးမြန်းကြကုန်အံ့၊ ထိုမေးခွန်းကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခဏ၌ပင် ဖြေကြားတော်မူရာ၏။

Mūlaṃ nissayo patiṭṭhāti pacchimaṃ pacchimaṃ paṭhamassa paṭhamassa vevacananti daṭṭhabbaṃ. Tattha patiṭṭhāti sampayogavasena upanissayavasena ca okāsabhāvo. Sikkhāsaṅkhātānañhi avasesakusaladhammānaṃ methunaviratisampayogavasena vā patiṭṭhā siyā upanissayabhāvena vā. Tenevāha ‘‘methunasaṃvaro hī’’tiādi. Vuttatthavasenāti patiṭṭhāadhigamūpāyavasena. Sikkhāpadavibhaṅge niddiṭṭhaviraticetanā taṃsampayuttadhammā ca sikkhāpadanti dassetukāmo āha – ‘‘ayañca attho sikkhāpadavibhaṅge vuttanayena veditabbo’’ti. Sikkhāpadavibhaṅge hi viratiādayo dhammā nippariyāyato pariyāyato ca ‘‘sikkhāpada’’nti vuttā. Vuttañhetaṃ –

‘မူလ’၊ ‘နိဿယ’၊ ‘ပတိဋ္ဌာ’ ဟူသော နောက်နောက်သော ပုဒ်တို့သည် ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်တို့၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုစကား၌ ‘ပတိဋ္ဌာ’ (တည်ရာ) ဟူသည်မှာ သမ္ပယုတ္တအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တည်ရာအခွင့်အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ သိက္ခာဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ကြွင်းသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတိ) နှင့် သမ္ပယုတ္တအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဥပနိဿယအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း တည်ရာ ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘မေထုနသံဝရော ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဝုတ္တတ္ထဝသေန’ ဟူသည်မှာ သတိပဋ္ဌာန်တည်ရာကို ရကြောင်းဖြစ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ သိက္ခာပဒဝိဘင်း၌ ပြဆိုအပ်သော ဝိရတိ၊ စေတနာနှင့် ထိုစေတနာနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့ကို သိက္ခာပုဒ်ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် ‘ဤအနက်သည်လည်း သိက္ခာပဒဝိဘင်း၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြောင်းမူကား သိက္ခာပဒဝိဘင်း၌ ဝိရတိအစရှိသော တရားတို့ကို နိပ္ပရိယာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ‘သိက္ခာပုဒ်’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yā tasmiṃ samaye kāmesumicchācārā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velānatikkamo setughāto, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ. Avasesā dhammā veramaṇiyā sampayuttā.

“ထိုတရားတို့တွင် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သော အခါသမယ၌ ထိုအခါသမယ၌ဖြစ်သော ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (အာရတိ)၊ အထူးရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတိ)၊ လွန်စွာရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ပဋိဝိရတိ)၊ ဘေးဖယ်ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝေရမဏိ)၊ မပြုလုပ်ခြင်း (အကိရိယ)၊ မပြုခြင်း (အကရဏ)၊ မကျူးလွန်ခြင်း (အနဇ္ဈာပတ္တိ)၊ စည်းမကျော်ခြင်း (ဝေလာနတိက္ကမ)၊ တံတားကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ တားဆီးခြင်း (သေတုဃာတ) သည် ရှိ၏၊ ဤသည်ကို ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ထိုရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝေရမဏိ) နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့တည်း။”

‘‘Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yā tasmiṃ [Pg.33] samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṃ, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ. Avasesā dhammā cetanāya sampayuttā.

“ထိုတရားတို့တွင် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သော အခါသမယ၌ ထိုအခါသမယ၌ဖြစ်သော စေတနာ၊ စေ့ဆော်မှု (သံစေတနာ)၊ စေ့ဆော်တတ်သည်၏ အဖြစ် (စေတယိတတ္တ) သည် ရှိ၏၊ ဤသည်ကို ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့သည် ထိုစေတနာနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့တည်း။”

‘‘Tattha katamaṃ kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpadaṃ? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ kāmesumicchācārā viramantassa, yo tasmiṃ samaye phasso…pe… paggāho avikkhepo, idaṃ vuccati kāmesumicchācārā veramaṇī sikkhāpada’’nti (vibha. 706).

“ထိုတရားတို့တွင် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်သောသူအား သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် ဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သော အခါသမယ၌ ထိုအခါသမယ၌ဖြစ်သော ဖဿ...ပ... ပဂ္ဂဟ၊ အဝိက္ခေပသည် ရှိ၏၊ ဤသည်ကို ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ettha hi yasmā na kevalaṃ viratiyeva sikkhāpadaṃ, cetanāpi sikkhāpadameva, tasmā taṃ dassetuṃ dutiyanayo vutto. Yasmā ca na kevalaṃ eteyeva dve dhammā sikkhāpadaṃ, cetanāsampayuttā pana paropaṇṇāsa dhammāpi sikkhitabbakoṭṭhāsato sikkhāpadameva, tasmā tatiyanayo dassito. Duvidhañhi sikkhāpadaṃ nippariyāyasikkhāpadaṃ pariyāyasikkhāpadanti. Tattha virati nippariyāyasikkhāpadaṃ. Sā hi ‘‘pāṇātipātā veramaṇī’’ti pāḷiyaṃ āgatā, no cetanā. Viramanto ca tāya eva tato tato viramati, na cetanāya, cetanampi pana āharitvā dasseti, tathā sesacetanāsampayuttadhamme. Tasmā cetanā ceva avasesasampayuttadhammā ca pariyāyasikkhāpadanti veditabbaṃ.

ဤသိက္ခာပဒဝိဘင်း၌ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိရတိတစ်ခုတည်းသာ သိက္ခာပုဒ် မဟုတ်ဘဲ စေတနာသည်လည်း သိက္ခာပုဒ်ပင် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုစေတနာကို ပြခြင်းငှာ ဒုတိယနည်းကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ပြင် ထိုတရားနှစ်ပါးတည်းသာ သိက္ခာပုဒ် မဟုတ်ဘဲ စေတနာနှင့် ယှဉ်သော ငါးဆယ်ကျော်သော တရားတို့သည်လည်း သင်ယူအပ်သော အဖို့အစုဖြစ်ခြင်းကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ပင် ဖြစ်သောကြောင့် တတိယနည်းကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား သိက္ခာပုဒ်သည် နိပ္ပရိယာယသိက္ခာပုဒ်၊ ပရိယာယသိက္ခာပုဒ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ဝိရတိသည် နိပ္ပရိယာယသိက္ခာပုဒ် မည်၏။ ထိုဝိရတိသည်သာ ‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ’ ဟု ပါဠိတော်၌ လာရှိသည်၊ စေတနာသည်ကား မလာရှိပေ။ ရှောင်ကြဉ်သောသူသည်လည်း ထိုဝိရတိဖြင့်သာလျှင် ထိုထိုအကုသိုလ်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ စေတနာဖြင့် မရှောင်ကြဉ်ပေ။ သို့ရာတွင် စေတနာကိုလည်း ဆောင်ယူ၍ ပြတော်မူ၏၊ ထိုအတူ ကြွင်းသော စေတနာနှင့် ယှဉ်သော တရားတို့ကိုလည်း ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် စေတနာနှင့်တကွ ကြွင်းသော သမ္ပယုတ္တတရားတို့ကို ပရိယာယသိက္ခာပုဒ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Idāni na kevalaṃ idha viratiādayo dhammāva sikkhāpadaṃ, atha kho tadatthajotikā paññattipīti dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. ‘‘Yo tattha nāmakāyo padakāyoti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti vadanti. Nāmakāyoti nāmasamūho nāmapaṇṇattiyeva. Padaniruttibyañjanāni nāmavevacanāneva ‘‘nāmaṃ nāmakammaṃ nāmaniruttī’’tiādīsu (dha. sa. 1313-1315) viya. Sikkhākoṭṭhāsoti viratiādayova vuttā, tadatthajotakaṃ vacanampi sikkhāpadanti idampi ettha labbhateva.

ယခုအခါ၌ ဝိရတီစသော တရားတို့သည်သာလျှင် သိက္ခာပုဒ်မည်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝိရတီစသော တရားတို့၏ အနက်ကို ထွန်းပြတတ်သော ပညတ်သဒ္ဒါသည်လည်း သိက္ခာပုဒ်မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အပိ စ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'ထိုစကားရပ်၌ နာမကာယ၊ ပဒကာယဟူသော ဤစကားကို မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ နာမကာယဟူသည် နာမအပေါင်းဖြစ်သော နာမပညတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ 'နာမ၊ နာမကမ္မ၊ နာမနိရုတ္တိ' အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ပဒ၊ နိရုတ္တိ၊ ဗျဉ္ဇနတို့သည် နာမ၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) တို့သာတည်း။ သိက္ခာကောဋ္ဌာသဟူ၍ ဝိရတီစသော တရားတို့ကိုသာ ဆိုအပ်၏။ ထိုဝိရတီစသော တရားတို့၏ အနက်ကို ထွန်းပြတတ်သော စကားကိုလည်း သိက္ခာပုဒ်ဟူ၍ ဤနေရာ၌ ရနိုင်အပ်သည်သာတည်း။

Atthavaseti vuddhivisese ānisaṃsavisese. Tesaṃ pana sikkhāpadapaññattikāraṇattā āha ‘‘dasa kāraṇavase’’ti, dasa kāraṇaviseseti attho. Tenāha ‘‘hitavisese’’ti. Atthoyeva vā atthavaso, dasa atthe dasa kāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atha vā attho [Pg.34] phalaṃ tadadhīnavuttitāya vaso etassāti atthavaso, hetūti evampettha attho daṭṭhabbo. Suṭṭhu devāti idaṃ rājantepurappavesanasikkhāpade (pāci. 494 ādayo) vuttaṃ. ‘‘Ye mama sotabbaṃ saddahātabbaṃ maññissanti, tesaṃ taṃ assa dīgharattaṃ hitāya sukhāyā’’ti vuttattā ‘‘yo ca tathāgatassa vacanaṃ sampaṭicchati, tassa taṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya hotī’’ti vuttaṃ. Asampaṭicchane ādīnavanti bhaddālisutte (ma. ni. 2.134 ādayo) viya asampaṭicchane ādīnavaṃ dassetvā. Sukhavihārābhāve sahajīvamānassa abhāvato sahajīvitāpi sukhavihārova vutto. Sukhavihāro nāma catunnaṃ iriyāpathavihārānaṃ phāsutā.

'အတ္ထဝသေ' ဟူသည် တိုးပွားခြင်းအထူး၊ အကျိုးအထူးတို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုအကျိုးအထူးတို့သည် သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဒသ ကာရဏဝသေ' (အကြောင်းဆယ်ပါး၏အစွမ်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းအထူးတို့၌ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဟိတဝိသေသေ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အကျိုးသည်ပင်လျှင် 'အတ္ထဝသ' မည်၏။ အကျိုးဆယ်ပါးကို အကြောင်းဆယ်ပါးဟူ၍ ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုသိက္ခာပုဒ်အား အကျိုးဖြစ်သော ဖိုလ်သည် ထိုသိက္ခာပုဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်သောကြောင့် 'အတ္ထဝသ' မည်၏။ ဤ၌ အကြောင်း 'ဟေတု' ဟူ၍ အနက်ကို ရှုအပ်၏။ 'သုဋ္ဌု ဒေဝ' ဟူသော ဤစကားကို မင်း၏ နန်းတော်သို့ ဝင်ခြင်းနှင့်စပ်သော သိက္ခာပုဒ် (ရာဇန္တေပုရပ္ပဝေသနသိက္ခာပုဒ်) ၌ မိန့်တော်မူသည်။ 'ငါ၏ စကားကို နားထောင်ထိုက်သည်၊ ယုံကြည်ထိုက်သည်ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်လတ္တံ့၊ ထိုသူတို့အား ထိုစကားသည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'အကြင်သူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ခံယူ၏၊ ထိုသူအား ထိုစကားသည် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အသမ္ပဋိစ္ဆနေ အာဒီနဝံ' ဟူသည် ဘဒ္ဒါလိသုတ်၌ကဲ့သို့ ဝန်မခံခြင်း (နာခံမှုမရှိခြင်း) ၌ အပြစ်ကို ပြ၍ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းမရှိသဖြင့် အတူတကွ အသက်မွေးခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် အတူတကွ အသက်မွေးခြင်းကိုလည်း ချမ်းသာစွာ နေခြင်း 'သုခဝိဟာရ' ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ သုခဝိဟာရမည်သည်ကား လေးပါးသော ဣရိယာပုဒ်တို့ဖြင့် မျှတချမ်းသာစွာ နေနိုင်ခြင်းတည်း။

Maṅkutanti nittejabhāvaṃ. Dhammenātiādīsu dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca. Piyasīlānanti sikkhākāmānaṃ. Tesañhi sīlaṃ piyaṃ hoti. Tenevāha ‘‘sikkhattayapāripūriyā ghaṭamānā’’ti. Sandiṭṭhamānāti saṃsayaṃ āpajjamānā. Ubbāḷhā hontīti pīḷitā honti. Saṅghakammānīti satipi uposathapavāraṇānaṃ saṅghakammabhāve gobalibaddañāyena uposathaṃ pavāraṇañca ṭhapetvā upasampadādisesasaṅghakammānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Samaggānaṃ bhāvo sāmaggī.

'မင်္ကုတံ' ဟူသည် အရှိန်အစော်မရှိသော (မျက်နှာပျက်သော) အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ 'ဓမ္မေန' စသည်တို့၌ 'ဓမ္မ' ဟူသည် ဟုတ်မှန်သောအကြောင်း (ဝတ္ထု) တည်း။ 'ဝိနယ' ဟူသည် တရားစွဲဆိုခြင်း (စောဒနာ) နှင့် သတိပေးခြင်း (သာရဏာ) လည်း ဖြစ်၏။ 'သတ္ထုသာသနံ' ဟူသည် ဉတ်၏ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ကမ္မဝါစာ၏ ပြည့်စုံခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ 'ပိယသီလာနံ' ဟူသည် သိက္ခာကို အလိုရှိသော သီတင်းသုံးဖော်တို့အား ဖြစ်၏။ ထိုသိက္ခာကို အလိုရှိသောသူတို့အား သီလသည် ချစ်မြတ်နိုးအပ်သည်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သိက္ခာသုံးပါး ပြည့်စုံခြင်းငှာ အားထုတ်ကုန်သော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သံဒိဋ္ဌမာနာ' ဟူသည် ယုံမှားခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သောသူတို့တည်း။ 'ဥဗ္ဗာဠှာ ဟောန္တိ' ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ 'သံဃကမ္မာနိ' ဟူရာ၌ ဥပုသ်ပြုခြင်း၊ ဖိတ်ကြားခြင်း (ပဝါရဏာ) တို့သည် သံဃကံ၏အဖြစ် ရှိစေကာမူ ဂေါဗလိဗဒ္ဓနည်းအားဖြင့် ဥပုသ်နှင့် ပဝါရဏာကို ချန်လှပ်၍ ဥပသမ္ပဒစသော ကြွင်းသောသံဃကံတို့ကို ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ညီညွတ်သောသူတို့၏အဖြစ်သည် 'သာမဂ္ဂီ' မည်၏။

‘‘Na vo ahaṃ, cunda, diṭṭhadhammikānaṃyeva āsavānaṃ saṃvarāya dhammaṃ desemī’’ti (dī. ni. 3.182) ettha vivādamūlabhūtā kilesā āsavāti āgatā.

'စုန်းဒ၊ ငါသည် ယခုဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို စောင့်စည်းရန် သက်သက်သာ တရားဟောသည်မဟုတ်' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ငြင်းခုံခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို 'အာသဝ' ဟူ၍ ပြဆိုအပ်၏။

‘‘Yena devūpapatyassa, gandhabbo vā vihaṅgamo;

Yakkhattaṃ yena gaccheyyaṃ, manussattañca abbaje;

Te mayhaṃ āsavā khīṇā, viddhastā vinaḷīkatā’’ti. (a. ni. 4.36) –

'အကြင်အာသဝေါတရားကြောင့် နတ်ပြည်သို့ ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ဂန္ဓဗ္ဗနတ် ဖြစ်ရာ၏၊ သို့မဟုတ် ကောင်းကင်ပျံ ငှက်ဖြစ်ရာ၏၊ အကြင်အာသဝေါတရားကြောင့် ဘီလူးအဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏၊ လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏၊ ငါ၏ ထိုအာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ခန်းလေပြီ၊ ပျက်စီးလေပြီ၊ အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖျက်အပ်လေပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ettha tebhūmakaṃ kammaṃ avasesā ca akusalā dhammā. Idha pana parūpavādavippaṭisāravadhabandhādayo ceva apāyadukkhabhūtā ca nānappakārā upaddavā āsavāti āha – ‘‘asaṃvare ṭhitena tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’tiādi. Yadi hi bhagavā sikkhāpadaṃ na paññapeyya, tato asaddhammapaṭisevanaadinnādānapāṇātipātādihetu ye uppajjeyyuṃ parūpavādādayo diṭṭhadhammikā nānappakārā anatthā, ye ca taṃnimittameva nirayādīsu [Pg.35] nibbattassa pañcavidhabandhanakammakāraṇādivasena mahādukkhānubhavananānappakārā anatthā, te sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāyā’’ti. Diṭṭhadhammo vuccati paccakkho attabhāvo, tattha bhavā diṭṭhadhammikā. Tena vuttaṃ ‘‘tasmiṃyeva attabhāve pattabbā’’ti. Sammukhā garahaṇaṃ akitti, parammukhā garahaṇaṃ ayaso. Atha vā sammukhā parammukhā ca garahaṇaṃ akitti, parivārahāni ayasoti veditabbaṃ. Āgamanamaggathakanāyāti āgamanadvārapidahanatthāya. Samparetabbato pecca gantabbato samparāyo, paralokoti āha ‘‘samparāye narakādīsū’’ti. Methunādīni rajjanaṭṭhānāni, pāṇātipātādīni dussanaṭṭhānāni.

ဤပါဌ်၌ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ကံသည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော အကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း 'အာသဝ' ဟူ၍ လာ၏။ ဤသာသနာတော်၌မူကား သူတပါးတို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်ခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့သတ်ဖြတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပါယ်ဆင်းရဲ၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားသော ဘေးဥပဒ်တို့သည်လည်းကောင်း 'အာသဝ' မည်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'မစောင့်စည်းဘဲ နေသောသူသည် ထိုမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ရောက်အပ်သော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် သိက္ခာပုဒ်ကို အကယ်၍ ပညတ်တော်မမူအံ့၊ ထိုသို့ မပညတ်ခြင်းကြောင့် သူမတော်တရား (မေထုန်) ကို မှီဝဲခြင်း၊ အဒိန္နဒါန် ပါဏာတိပါတ် အစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော သူတပါးတို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်းစသော မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အထူးထူးသော အကျိုးမဲ့တို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ရာ၏။ ထိုသူမတော်တရား စသည်တို့ကြောင့်သာလျှင် ငရဲစသည်တို့၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါအား ငါးပါးသောအပြားရှိသော နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ ကမ္မကရဏညှဉ်းဆဲခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကြီးစွာသော ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရခြင်း အထူးထူးသော ဘေးဥပဒ်အကျိုးမဲ့တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ရာ၏။ ထိုအကျိုးမဲ့တို့ကို ရည်မှတ်၍ 'မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို စောင့်စည်းရန်၊ တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်' ဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ မျက်မှောက်ဖြစ်သော ကိုယ်အဖြစ်ကို 'ဒိဋ္ဌဓမ္မ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုမျက်မှောက်ကိုယ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မိက' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုမျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် ရောက်အပ်သော' ဟု ဆိုအပ်၏။ မျက်မှောက်၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် 'အကိတ္တိ' မည်၏၊ ကွယ်ရာ၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် 'အယသ' မည်၏။ သို့မဟုတ် မျက်မှောက်မျက်ကွယ် နှစ်ရပ်လုံး၌ ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် 'အကိတ္တိ' မည်၍၊ အခြံအရံ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် 'အယသ' ဟု သိအပ်၏။ 'အာဂမနမဂ္ဂထကနာယ' ဟူသည် နောင်လာလတ္တန့်သော တံခါးလမ်းကို ပိတ်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ သေလွန်ပြီးနောက် သွားအပ်သောကြောင့် 'သမ္ပရာယ' မည်၏၊ တမလွန်လောကဟူ၍ ဆိုလိုသောကြောင့် 'တမလွန် ငရဲစသည်တို့၌' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မေထုန်မှီဝဲခြင်း စသည်တို့သည် တပ်မက်ခြင်း၏ အကြောင်း (ရဇ္ဇနဋ္ဌာန) တို့ဖြစ်ကုန်၏။ ပါဏာတိပါတ် စသည်တို့သည် ပြစ်မှားခြင်း၏ အကြောင်း (ဒုဿနဋ္ဌာန) တို့ဖြစ်ကုန်၏။

Cuddasa khandhakavattāni nāma vattakkhandhake vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti imāni cuddasa vattāni. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni dveasīti mahāvattāni, na sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā cuddasakhandhakavattesu agaṇitāni, tāni pana ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti (cūḷava. 75 ādayo) ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttāvasānāni chasaṭṭhi, tato paraṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ, mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādinā (cūḷava. 82) vuttavattāni pakatattacaritabbehi anaññattā visuṃ agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 75) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) dasāti evametāni dvāsīti vattāni. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāāni, kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti eva, aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ [Pg.36] ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘asīti khandhakavattānī’’ti vuttaṃ.

ဝတ္တခန္ဓက၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဧည့်သည်ဝတ် (အာဂန္တုကဝတ်)၊ အာဝါသိကဝတ်၊ ဂမိကဝတ်၊ အနုမောဒနာဝတ်၊ ဘတ္တဂ္ဂဝတ်၊ ပိဏ္ဍစာရိကဝတ်၊ အာရညိကဝတ်၊ သေနာသနဝတ်၊ ဇန္တာဃရဝတ်၊ ဝစ္စကုဋိဝတ်၊ ဥပဇ္ဈာယဝတ်၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ်၊ အာစရိယဝတ်၊ အန္တေဝါသိကဝတ် ဟူ၍ ဤတဆယ့်လေးပါးသော ဝတ်တို့ကို ‘စုဒ္ဒသခန္ဓကဝတ်’ မည်၏။ ထို စုဒ္ဒသခန္ဓကဝတ်မှ တစ်ပါးသော၊ တဇ္ဇနိယကံပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်စသည်တို့၏ ကာလ၌သာလျှင် တစ်ရံတစ်ခါ ကျင့်အပ်ကုန်သော ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မဟာဝတ်တို့ကို အခါခပ်သိမ်း မကျင့်အပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့ကို စုဒ္ဒသခန္ဓကဝတ်တို့၌ ထည့်သွင်း၍ မရေတွက်အပ်ကုန်။ ထိုဝတ်တို့ကိုမူကား ‘ပါရိဝါသိကရဟန်းတို့၏ ဝတ်ကို ပညတ်အံ့’ ဟု အစပျိုး၍ ‘ဥပသမ္ပဒါ မပြုအပ်... မြေ၌ စင်္ကြံသွားသော ရဟန်း၏ စင်္ကြံ၌ စင်္ကြံမသွားအပ်’ ဟူ၍ ဟောကြားအပ်ကုန်သော ပကတတ္တရဟန်းတို့ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့မှ ကြွင်းကျန်သော ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ‘ရဟန်းတို့... ပါရိဝါသိကရဟန်းသည် သာလွန်ကြီးသော ပါရိဝါသိကရဟန်းနှင့်အတူ၊ မူလာယပဋိကဿနထိုက်သော၊ မာနတ်ထိုက်သော၊ မာနတ်ကျင့်ဆဲဖြစ်သော၊ အဗ္ဘာနထိုက်သော ရဟန်းနှင့်အတူ တစ်မိုးတည်းအောက် အာဝါသ၌ မနေအပ်’ စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဝတ်တို့ကို ပကတတ္တရဟန်းတို့ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့မှ ထူးခြားမှုမရှိသောကြောင့် သီးခြားမရေတွက်ဘဲ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရအစရှိသော အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ကျင့်အပ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ တစ်ခုစီပြု၍ ရေတွက်အပ်သော ငါးပါးသော ဝတ်တို့လည်းကောင်း ပေါင်းလျှင် ခုနစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဝတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥက္ခေပနိယကံပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဝတ်တို့၌ ‘ပကတတ္တရဟန်း၏ ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း... ရေချိုးရာ၌ ကျောပွတ်ပေးခြင်းကို မသာယာအပ်’ ဟု ဟောကြားအပ်သော ဤအဘိဝါဒနစသည်တို့ကို မသာယာခြင်း ဟူသော တစ်ခုသော ဝတ်လည်းကောင်း၊ ‘ပကတတ္တရဟန်းကို သီလဝိပတ္တိဖြင့် မစွပ်စွဲအပ်’ စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဆယ်ပါးသော ဝတ်တို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဤရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဝတ်တို့တွင်လည်း အချို့သော ဝတ်တို့သည် တဇ္ဇနိယကံစသည်တို့၌ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့သော ဝတ်တို့သည် ပါရိဝါသိကစသည်တို့၌ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့ဖြစ်ကုန်၏ဟု ထပ်ခါတလဲလဲ မရေတွက်ဘဲ ယူခြင်းဖြင့် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော အဋ္ဌကထာအရပ်၌မူကား အနည်းငယ်သော အယုတ်အလွန်သည် ရေတွက်လောက်သော ပမာဏသို့ မရောက်သောကြောင့် ‘အသီတိခန္ဓကဝတ် (ဝတ်ရှစ်ဆယ်)’ ဟု ဟောကြားအပ်၏။

Saṃvaravinayoti sīlasaṃvaro satisaṃvaro ñāṇasaṃvaro khantisaṃvaro vīriyasaṃvaroti pañcavidhopi saṃvaro yathāsakaṃ saṃvaritabbānaṃ vinetabbānañca kāyaduccaritādīnaṃ saṃvaraṇato saṃvaro, vinayanato vinayoti vuccati. Pahānavinayoti tadaṅgappahānaṃ vikkhambhanappahānaṃ samucchedappahānaṃ paṭippassaddhippahānaṃ nissaraṇappahānanti pañcavidhampi pahānaṃ yasmā cāgaṭṭhena pahānaṃ, vinayanaṭṭhena vinayo, tasmā pahānavinayoti vuccati. Samathavinayoti satta adhikaraṇasamathā. Paññattivinayoti sikkhāpadameva. Sikkhāpadapaññattiyā hi vijjamānāya eva sikkhāpadasambhavato paññattivinayopi sikkhāpadapaññattiyā anuggahito hoti.

သံဝရဝိနည်းဟူသည် သီလသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ ခန္တီသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရ ဟု ငါးပါးအပြားရှိသော သံဝရတည်း။ မိမိတို့နှင့် ထိုက်လျော်သလို စောင့်ရှောက်အပ်ကုန်သော၊ ဆုံးမအပ်ကုန်သော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘သံဝရ’ မည်၏၊ ဆုံးမတတ်သောကြောင့် ‘ဝိနည်း’ မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဟာနဝိနည်းဟူသည်ကား တဒင်္ဂပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပဟာန်၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန်၊ နိဿရဏပဟာန် ဟု ငါးပါးအပြားရှိသော ပဟာနတည်း။ အကြင်ကြောင့် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်ကြောင့် ‘ပဟာန’ မည်၏၊ ဆုံးမခြင်းအနက်ကြောင့် ‘ဝိနည်း’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ပဟာနဝိနည်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သမထဝိနည်းဟူသည်ကား ခုနစ်ပါးသော အဓိကရဏသမထတို့တည်း။ ပညတ္တိဝိနည်းဟူသည်ကား သိက္ခာပုဒ်ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်းရှိမှသာလျှင် သိက္ခာပုဒ်ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သောကြောင့် ပညတ္တိဝိနည်းသည်လည်း သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သည် ဖြစ်၏။

Idāni –

ယခုအခါ၌ -

‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ appasannānaṃ pasādāya, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saddhammaṭṭhitiyā, taṃ vinayānuggahāya.

“အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း (သုဋ္ဌု) အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း (ဖာသု) အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။”

‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ vinayānuggahāya.

“အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။”

‘‘Yaṃ [Pg.37] saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ saddhammaṭṭhitiyā, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ vinayānuggahāya, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ saṅghasuṭṭhutāya.

“အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏။”

‘‘Yaṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya…pe… yaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya…pe… yaṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya…pe… yaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya…pe… yaṃ appasannānaṃ pasādāya…pe… yaṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya…pe… yaṃ saddhammaṭṭhitiyā…pe… yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhutāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghaphāsutāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ phāsuvihārāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ diṭṭhadhammikānaṃ āsavānaṃ saṃvarāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ appasannānaṃ pasādāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ pasannānaṃ bhiyyobhāvāya, yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saddhammaṭṭhitiyā (pari. 334).

“အကြင်အချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ပ။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သံဃာတော်၏ ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သံဃာတော်၏ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မရှက်မကြောက်သော ဒုသီလပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သီလချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ ချမ်းသာစွာ နေရရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မျက်မှောက်ဘဝ၌ ဖြစ်ကုန်သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပိတ်ပင်တားဆီးရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် နောင်တမလွန်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် မကြည်ညိုသေးသောသူတို့ ကြည်ညိုစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် ကြည်ညိုပြီးသောသူတို့ ပိုမို ကြည်ညိုလာစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အကြင်အချက်သည် ဝိနည်းတော်ကို ချီးမြှောက် ထောက်ပံ့ရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏၊ ထိုအချက်သည် သဒ္ဓမ္မတရားတော် တည်တံ့စေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်၏။”

‘‘Atthasataṃ dhammasataṃ, dve ca niruttisatāni;

Cattāri ñāṇasatāni, atthavase pakaraṇe’’ti (pari. 334) –

“အတ္ထဝသ (အကျိုးထူး) ဆယ်ပါး၌ အနက်အဓိပ္ပပ္ပါယ် အရေအတွက် တရာ့ရှစ်ပါး၊ တရားသဘော အရေအတွက် တရာ့ရှစ်ပါး၊ နိရုတ္တိ နှစ်ရာ၊ ဉာဏ်တော် လေးရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူ၍ -

Yaṃ vuttaṃ parivāre, taṃ dassento ‘‘apicetthā’’tiādimāha.

ပရိဝါရကျမ်း၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ထိုစကားရပ်ကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် ကျမ်းပြုဆရာသည် “အပိ စေတ္ထ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Tattha ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti iminā anukkamena yaṃ vuttaṃ, taṃ sandhāya āsannāsannapadānaṃ uparūparipadehi saddhiṃ yojitattā saṅkhalikabandhanasadisattā ‘‘saṅkhalikanaya’’nti vuttaṃ. Saṅkhalikanayaṃ katvāti sambandho. ‘‘Yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti evamādinā dasasu padesu ekamekaṃ padaṃ tadavasesehi navanavapadehi yojetvā yaṃ vuttaṃ, taṃ sandhāya ‘‘ekekapadamūlikaṃ dasakkhattuṃ yojanaṃ katvā’’ti vuttaṃ.

ထိုစကားရပ်၌ “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏၊ အကြင်အရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် အရှက်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန်ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ဤအစဉ်အတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ နီးစပ်ရာ နီးစပ်ရာ ပုဒ်တို့ကို အထက်ထက်သော ပုဒ်တို့နှင့် တွဲစပ်ထားသဖြင့် သံခြေချင်း (သံကွင်းဆက်) ချည်နှောင်ထားသည်နှင့် တူသောကြောင့် “သင်္ခလိကနည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သံကွင်းဆက်နည်းကို ပြု၍” ဟူသည်မှာ စကားစပ် ဖြစ်၏။ “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏၊ အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် အရှက်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန်ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ဆယ်ပုဒ်တို့တွင် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီသော ပုဒ်ကို ထိုဆယ်ပုဒ်မှ ကြွင်းကျန်သော ကိုးပုဒ် ကိုးပုဒ်စီတို့နှင့် ယှဉ်စပ်၍ ဟောတော်မူသော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ “တစ်ပုဒ်စီ တစ်ပုဒ်စီကို မူလပြု၍ ဆယ်ကြိမ် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြု၍” ဟု ဆိုအပ်၏။

Atthasatantiādīsu [Pg.38] saṅkhalikanaye tāva purimapurimapadānaṃ vasena dhammasataṃ veditabbaṃ, pacchimapacchimānaṃ vasena atthasataṃ daṭṭhabbaṃ. Kathaṃ? Kiñcāpi parivāre ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’tiādinā saṅkhalikanaye khaṇḍacakkameva vuttaṃ, tathāpi teneva nayena baddhacakkassapi nayo dinno, tasmā ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’tiādiṃ vatvā ‘‘yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhū’’ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ. Evaṃ ‘‘yaṃ saṅghaphāsu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādiṃ vatvāpi ‘‘yaṃ vinayānuggahāya, taṃ saṅghasuṭṭhu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsū’’ti yojetvā baddhacakkaṃ kātabbaṃ. Iminā anukkamena sesapadesupi yojitesu saṅkhalikanayena dasa baddhacakkāni honti. Tesu ekekasmiṃ cakke purimapurimapadānaṃ vasena dasa dasa dhammā, pacchimapacchimapadānaṃ vasena dasa dasa atthāti saṅkhalikanaye atthasataṃ dhammasatañca sampajjati. Ekamūlakanaye pana ‘‘yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ saṅghaphāsu, yaṃ saṅghasuṭṭhu, taṃ dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’ti evamādinā ekameva padaṃ sesehi navahi padehi yojitanti purimapadassa ekattā ekameva dhammapadaṃ naveva atthapadāni honti, tasmā ekamūlakanaye dasasu padesu ekamekaṃ mūlaṃ katvā dasakkhattuṃ yojanāya katāya dhammapadānaṃ vasena dhammapadāni dasa, atthapadāni navutīti atthasataṃ dhammasatañca na sampajjati, tasmā ekamūlakanaye saṅkhalikanaye vuttanayena atthasataṃ dhammasatañca aggahetvā yaṃ tattha dasadhammapadānaṃ navutiatthapadānañca vasena padasataṃ vuttaṃ, taṃ sabbaṃ dhammasatanti gahetvā tadatthajotanavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttāni saṅghasuṭṭhubhāvādīni atthapadāni atthasatanti evaṃ gahite atthasataṃ dhammasatañca sampajjati. Evaṃ tāva atthasataṃ dhammasatañca veditabbaṃ. Dve ca niruttisatānīti ettha pana atthajotikānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisataṃ, dhammabhūtānaṃ niruttīnaṃ vasena niruttisatanti dve niruttisatāni ca veditabbāni. Cattāri ñāṇasatānīti atthasate ñāṇasataṃ, dhammasate ñāṇasataṃ, dvīsu niruttisatesu dve ñāṇasatānīti cattāri ñāṇasatāni.

“အကျိုးတစ်ရာ” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ရှေးဦးစွာ သံကွင်းဆက်နည်း (သင်္ခလိကနည်း) ၌ ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းတရားတစ်ရာ (ဓမ္မသတ) ကို သိအပ်၏။ နောက်နောက်သော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကျိုးတရားတစ်ရာ (အတ္ထသတ) ကို သိအပ်၏။ မည်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ- ပရိဝါရကျမ်း၌ “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် သံကွင်းဆက်နည်း၌ အပိုင်းအခြားရှိသော စက် (ခဏ္ဍစက်) ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူသော်လည်း၊ ထိုနည်းဖြင့်ပင် ဗန္ဓစက် (အဆုံးမရှိသော စက်ဝိုင်းနည်း) အားလည်း နည်းလမ်းကို ပေးတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏” စသည်ကို ဆိုပြီးလျှင် “အကြင်အရာသည် ဝိနည်းအား ချီးမြှောက်ရန်ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏” ဟု ယှဉ်စပ်၍ ဗန္ဓစက်ကို ပြုအပ်၏။ ထို့အတူ “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် အရှက်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန်ဖြစ်၏” စသည်ကို ဆိုပြီးသော်လည်း “အကြင်အရာသည် ဝိနည်းအား ချီးမြှောက်ရန်ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏” ဟု ယှဉ်စပ်၍ ဗန္ဓစက်ကို ပြုအပ်၏။ ဤအစဉ်ဖြင့် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သည်ရှိသော် သံကွင်းဆက်နည်း၌ ဆယ်ပါးသော ဗန္ဓစက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဆယ်ပါးသော ဗန္ဓစက်တို့တွင် တစ်ခုချင်းစီသော စက်၌ ရှေ့ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါး ဆယ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နောက်ပုဒ် နောက်ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါး ဆယ်ပါးသော အကျိုးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သံကွင်းဆက်နည်း၌ အကျိုးတရားတစ်ရာနှင့် အကြောင်းတရားတစ်ရာသည် ပြည့်စုံ၏။ ဧကမူလကနည်း၌မူကား “အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် သံဃာ့ချမ်းသာဖို့ဖြစ်၏၊ အကြင်အရာသည် သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် အရှက်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိပ်ကွပ်ရန်ဖြစ်၏” ဤသို့စသည်ဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ပုဒ်ကို ကြွင်းသော ကိုးပုဒ်တို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသို့ ရှေ့ပုဒ်တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းပုဒ်နှင့် ကိုးပါးသော အကျိုးပုဒ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဧကမူလကနည်း၌ ဆယ်ခုသော ပုဒ်တို့တွင် တစ်ပုဒ် တစ်ပုဒ်ကို မူလပြု၍ ဆယ်ကြိမ် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို ပြုသဖြင့် အကြောင်းပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ခု၊ အကျိုးပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးဆယ် ဖြစ်ရာ၏။ သို့ဖြစ်၍ အကျိုးတရားတစ်ရာနှင့် အကြောင်းတရားတစ်ရာသည် မပြည့်စုံနိုင်။ ထို့ကြောင့် ဧကမူလကနည်း၌ သံကွင်းဆက်နည်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် အကျိုးတစ်ရာနှင့် အကြောင်းတစ်ရာကို မယူဘဲ၊ ထိုဧကမူလကနည်း၌ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းပုဒ်တို့နှင့် ကိုးဆယ်သော အကျိုးပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပြဆိုအပ်သော ပုဒ်တစ်ရာကို အလုံးစုံ ဓမ္မသတ (အကြောင်းတစ်ရာ) ဟု ယူ၍၊ ထိုအနက်ကို ထွန်းပြသောအားဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော သံဃသုဋ္ဌုဘာဝ (သံဃာ့ကောင်းဖို့ဖြစ်ခြင်း) စသော အကျိုးပုဒ်တို့ကို အတ္ထသတ (အကျိုးတစ်ရာ) ဟု ဤသို့ ယူအပ်သည်ရှိသော် အကျိုးတစ်ရာနှင့် အကြောင်းတစ်ရာသည် ပြည့်စုံ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ အကျိုးတစ်ရာနှင့် အကြောင်းတစ်ရာကို သိအပ်၏။ “နိရုတ္တိနှစ်ရာတို့လည်းကောင်း” ဟူသော စကားရပ်၌မူကား အနက်ကို ထွန်းပြတတ်သော သဒ္ဒါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိရုတ္တိတစ်ရာ၊ အကြောင်းတရားဖြစ်သော သဒ္ဒါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိရုတ္တိတစ်ရာဟု နိရုတ္တိနှစ်ရာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ “ဉာဏ်လေးရာတို့” ဟူသည်ကား အကျိုးတရားတစ်ရာ၌ ဉာဏ်တစ်ရာ၊ အကြောင်းတရားတစ်ရာ၌ ဉာဏ်တစ်ရာ၊ နိရုတ္တိနှစ်ရာတို့၌ ဉာဏ်နှစ်ရာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဉာဏ်လေးရာတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Evañca pana, bhikkhaveti ettha ca-saddo bhinnakkamena yojetabboti āha ‘‘uddiseyyātha cā’’ti. Kathaṃ panettha ‘‘uddiseyyāthā’’ti vutte pariyāpuṇeyyāthātiādi atthasambhavoti āha ‘‘atirekānayanattho hi ettha ca-saddo’’ti. Vuttatthato atirekassa atthassa ānayanaṃ atirekānayanaṃ, so attho etassāti atirekānayanattho, avuttasamuccayatthoti [Pg.39] vuttaṃ hoti. ‘‘Asaṃvāso’’ti vuttattā ‘‘daḷhaṃ katvā’’ti vuttaṃ.

“ဧဝဉ္စ ပန ဘိက္ခဝေ” ဟူသော ပုဒ်၌ “စ” သဒ္ဒါကို ကွဲပြားသော အစဉ်ဖြင့် တွဲစပ်အပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ဥဒ္ဒိသေယျာထ စ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤစကားရပ်၌ “ဥဒ္ဒိသေယျာထ” ဟု ဆိုပြီးပါလျက် အဘယ်ကြောင့် “ပရိယာပုဏေယျာထ” စသည်ဖြင့် အနက် ဖြစ်နိုင်သနည်းဟူမူ- “ဤနေရာ၌ စ-သဒ္ဒါသည် အတိရေကာနယနအနက် ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော အနက်ထက် ပိုလွန်သော အနက်ကို ဆောင်ယူခြင်းသည် အတိရေကာနယန မည်၏။ ထိုအနက်သည် ဤသဒ္ဒါအား ရှိသောကြောင့် အတိရေကာနယနတ္ထ မည်၏။ မဟောအပ်သေးသော အနက်ကို စုပေါင်းယူခြင်း (အဝုတ္တသမုစ္စယအနက်) ရှိသည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ “အသံဝါသ” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် “မြဲမြံစွာ ပြု၍” ဟု ဆိုအပ်၏။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီ၌

Paṭhamapaññattikathā niṭṭhitā.

ပထမပညတ်တော်နှင့်စပ်သော စကားသည် ပြီးဆုံးပြီ။

Sudinnabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

သုဒိန်ဘဏဝါရအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā

မြောက်မဝတ္ထုစကား၏ အဖွင့်

40. Anuttānapadavaṇṇanāti uttānaṃ vuccati pākaṭaṃ, tappaṭipakkhena anuttānaṃ apākaṭaṃ appacuraṃ duviññeyyañca, anuttānānaṃ padānaṃ vaṇṇanā anuttānapadavaṇṇanā. Uttānapadavaṇṇanāya payojanābhāvato anuttānaggahaṇaṃ. Pacurapaṭisevano hotīti bahulapaṭisevano hoti, divase divase nirantaraṃ paṭisevatīti attho. Pacuratthe hi vattamānavacananti sabbadā paṭisevanābhāvepi ‘‘iha mallā yujjhantī’’tiādīsu viya bāhullavuttiṃ upādāya vattamānavacanaṃ. Āhiṇḍantāti vicarantā. Aññesupīti aññesupi bhikkhūsu.

၄၀. “အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ” ဟူသည်ကား ထင်ရှားသော အရာကို “ဥတ္တာန” ဟု ခေါ်၏။ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မထင်ရှားခြင်း၊ မထင်ရှားသော စကားလုံးနှင့် သိနိုင်ခဲခြင်းကို “အနုတ္တာန” ဟု ခေါ်၏။ မထင်ရှားသော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်သည် “အနုတ္တာနပဒဝဏ္ဏနာ” မည်၏။ ထင်ရှားသော ပုဒ်တို့ကို ဖွင့်ဆိုရန် အကျိုးမရှိသောကြောင့် “အနုတ္တာန” ဟူသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ “ပစုရပဋိသေဝနော ဟောတိ” ဟူသည်ကား များစွာ မှီဝဲသူ ဖြစ်၏။ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း အစဉ်မပြတ် မှီဝဲ၏ဟု အနက်ရ၏။ များစွာ ဖြစ်ခြင်းအနက်၌ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အခါခပ်သိမ်း မှီဝဲခြင်း မရှိစေကာမူ “ဤအရပ်၌ နပန်းသမားတို့ လုံးထွေးသတ်ပုတ်ကြကုန်၏” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ များစွာဖြစ်ခြင်းကို အစွဲပြု၍ ဝတ္တမာန်ဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်၏။ “အာဟိဏ္ဍန္တာ” ဟူသည်ကား လှည့်လည် သွားလာကြကုန်သော။ “အညေသုပိ” ဟူသည်ကား အခြားသော ရဟန်းတို့၌လည်း။

41. Sahoḍḍhaggahitoti saha bhaṇḍena gahito. Attano micchāgāhena lesaoḍḍanena vā paripuṇṇatthampi paṭhamapaññattiṃ aññathā karonto ‘‘tañca kho manussitthiyā, no tiracchānagatāyā’’ti āha. Dassananti sānurāgadassanaṃ. Gahaṇanti anurāgavaseneva hatthena gahaṇaṃ. Āmasanaṃ attano sarīrena tassā sarīrassa upari āmasanamattaṃ, phusanaṃ tato daḷhataraṃ katvā saṃphusanaṃ, ghaṭṭanaṃ tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ. Taṃ sabbampīti dassanādi sabbampi.

၄၁. “သဟောဍ္ဎဂဟိတော” ဟူသည်ကား ပစ္စည်းဥစ္စာနှင့်တကွ ဖမ်းမိသူ ဖြစ်၏။ မိမိ၏ မှားသောအယူအဆဖြင့် ဖြစ်စေ၊ လှည့်ပတ်၍ အကြောင်းရှာခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ ပြည့်စုံသော အနက်ရှိသော ပထမပညတ်ကို အခြားတစ်နည်း ပြုလိုသဖြင့် “ထိုအင်္ဂါစပ်သည်လည်း လူမိန်းမ၏ အင်္ဂါစပ်ဖြစ်၏၊ တိရစ္ဆာန်မ၏ အင်္ဂါစပ်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဒဿနံ” ဟူသည်ကား ရာဂနှင့်တကွ ကြည့်ရှုခြင်း။ “ဂဟဏံ” ဟူသည်ကား ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် လက်ဖြင့် ကိုင်ဆုပ်ခြင်း။ “အာမသနံ” ဟူသည်ကား မိမိ၏ ကိုယ်ဖြင့် ထိုမြောက်မ၏ ကိုယ်အထက်၌ သုံးသပ်ကာမျှသာ ပြုခြင်း။ “ဖုသနံ” ဟူသည်ကား ထိုထက်မက မြဲမြံစွာ ထိတွေ့ခြင်း။ “ဃဋ္ဋနံ” ဟူသည်ကား ထိုထက်လည်း ပိုမိုမြဲမြံစွာ ကိုယ်ချင်း တိုက်ခိုက်ထိခတ်ခြင်း။ “ထိုအလုံးစုံကိုလည်း” ဟူသည်ကား ကြည့်ရှုခြင်း စသော အလုံးစုံကိုလည်း ဆိုလိုသည်။

42. Daḷhataraṃ sikkhāpadamakāsīti imasmiṃ adhikāre anupaññattiyā sikkhāpadassa daḷhīkaraṇaṃ sithilakaraṇañca pasaṅgato āpannaṃ vibhajitvā dassetukāmo ‘‘duvidhañhi sikkhāpada’’ntiādimāha. Tattha yassa sacittakassa sikkhāpadassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ. Yassa sacittakācittakapakkhasahitassa acittakassa ca sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva [Pg.40] hoti, tampi surāpānādi lokavajjanti imamatthaṃ sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajjaṃ nāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sacittakapakkhe’’ti hi idaṃ vacanaṃ acittakaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi ekaṃsato sacittakassa ‘‘sacittakapakkhe’’ti visesane payojanaṃ atthi. Sacittakapakkheti ca vatthuvītikkamavijānanacittena ‘‘sacittakapakkhe’’ti gahetabbaṃ, na paṇṇattivijānanacittena. Yadi hi ‘‘na vaṭṭatī’’ti paṇṇattivijānanacittenapi yassa sikkhāpadassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva, tampi lokavajjanti vadeyya, sabbesaṃ paṇṇattivajjasikkhāpadānampi lokavajjatā āpajjeyya paṇṇattivajjānampi ‘‘na vaṭṭatī’’ti jānitvā vītikkame akusalacittasseva sambhavato. Na hi bhagavato āṇaṃ jānitvā maddantassa kusalacittaṃ uppajjati anādariyavasena paṭighacittasseva uppajjanato.

၄၂. “သိက္ခာပုဒ်ကို သာလွန်မြဲမြံစွာ ပြုတော်မူ၏” ဟူသော ဤစကား၌ အနုပညာတ်ကြောင့် သိက္ခာပုဒ်ကို မြဲမြံစွာ ပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ လျော့ရဲစွာ ပြုခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆက်စပ်သဖြင့် ရောက်လာသောကြောင့် ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် “သိက္ခာပုဒ်သည် နှစ်ပါးရှိ၏” ဟူ၍ အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသိက္ခာပုဒ်တို့တွင် အကြင်စိတ်ရှိသော (သစိတ္တက) သိက္ခာပုဒ်၏ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်သည် လောကဝဇ္ဇ ဖြစ်၏။ အကြင်သစိတ္တကပက္ခနှင့် တကွဖြစ်သော အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်၏လည်းကောင်း၊ (စင်စစ်) အစိတ္တကဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်၏လည်းကောင်း သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသေရည်သောက်ခြင်း စသော သိက္ခာပုဒ်ကိုလည်း လောကဝဇ္ဇဟူ၍ ဤအနက်ကို ပေါင်းရုံး၍ ပြခြင်းငှာ “အကြင် (သိက္ခာပုဒ်၏) သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်ကို လောကဝဇ္ဇ မည်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟူသော ဤစကားသည် အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ် သစိတ္တကဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်အား “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟု အထူးပြုခြင်း၌ အကျိုးမရှိပေ။ “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟူသည်ကိုလည်း ဝတ္ထုကို ကျူးလွန်ခြင်းကို သိသောစိတ်ဖြင့်သာ “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟု ယူအပ်၏၊ ပညတ်ကို သိသောစိတ်ဖြင့် မယူအပ်။ အကယ်၍ “မအပ်” ဟု ပညတ်ကို သိသောစိတ်ဖြင့်လည်း အကြင်သိက္ခာပုဒ်၏ သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက် ဖြစ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်ကိုလည်း လောကဝဇ္ဇဟု ဆိုပါမူ၊ ခပ်သိမ်းကုန်သော ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်တို့အားလည်း “မအပ်” ဟု သိလျက် ကျူးလွန်ရာ၌ အကုသိုလ်စိတ်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် လောကဝဇ္ဇအဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာတော်ကို သိလျက် ကျူးလွန်သောသူအား ကုသိုလ်စိတ်သည် မဖြစ်ပေါ်ပေ၊ မရိုသေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဒေါသစိတ် (အကုသိုလ်စိတ်) သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။

Apicettha ‘‘sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevā’’ti vacanato acittakassa vatthuajānanavasena acittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti viññāyati. Yadi hi acittakassa acittakapakkhepi cittaṃ akusalameva siyā, ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ niratthakaṃ siyā. ‘‘Yassa cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti ettake vutte surāti ajānitvā pivantassa gandhavaṇṇakādibhāvaṃ ajānitvā tāni limpantīnaṃ bhikkhunīnañca vināpi akusalacittena āpattisambhavato ekantākusalaṃ sacittakasikkhāpadaṃ ṭhapetvā surāpānādiacittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatā na siyāti tesampi saṅgaṇhatthaṃ ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti vuttaṃ. Teneva cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ ‘‘etaṃ sattaṃ māressāmīti tasmiṃyeva padese nipannaṃ aññaṃ mārentassa pāṇasāmaññassa atthitāya yathā pāṇātipāto hoti, evaṃ etaṃ majjaṃ pivissāmīti aññaṃ majjaṃ pivantassa majjasāmaññassa atthitāya akusalameva hoti. Yathā pana kaṭṭhasaññāya sappaṃ ghātentassa pāṇātipāto na hoti, evaṃ nāḷikerapānasaññāya majjaṃ pivantassa akusalaṃ na hotī’’ti.

ထို့ပြင် ဤအရာ၌ “သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏” ဟူသော စကားကြောင့် အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်၌ ဝတ္ထုကို မသိခြင်းအားဖြင့် အစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏ဟူသော ဤစည်းကမ်းချက်သည် မရှိဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်အား အစိတ္တကပက္ခ၌လည်း စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်ပါက “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟူသော ဤအထူးပြုချက်သည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။ “အကြင်သူအား စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်သည် လောကဝဇ္ဇဖြစ်၏” ဟူ၍ ဤမျှသာ ဆိုပါက သေရည်ဟု မသိဘဲ သောက်သောရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ နံ့သာအဆင်းစသည် ဖြစ်ကြောင်း မသိဘဲ ထိုအရာတို့ကို လိမ်းကျံသော ဘိက္ခုနီတို့အားလည်းကောင်း အကုသိုလ်စိတ် မရှိဘဲလျက်လည်း အာပတ်သင့်နိုင်သောကြောင့်၊ စင်စစ် အကုသိုလ်စိတ်ရှိသော သစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်ကို ဖယ်ထား၍ သေရည်သောက်ခြင်း စသော အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်တို့အား လောကဝဇ္ဇအဖြစ်သည် မဖြစ်ရာ။ ထို့ကြောင့် ထိုအစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်တို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူငှာ “အကြင်သိက္ခာပုဒ်၏ သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်သည် လောကဝဇ္ဇမည်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌လည်း “ဤသတ္တဝါကို သတ်အံ့ ဟု ထိုအရပ်၌ပင် လျောင်းစက်နေသော အခြားသတ္တဝါကို သတ်သောသူအား သတ္တဝါဟူသော ယေဘုယျသဘော ရှိခြင်းကြောင့် ပါဏာတိပါတကံ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤသေရည်ကို သောက်အံ့ ဟု အခြားသော သေရည်ကို သောက်သောသူအား သေရည်ဟူသော ယေဘုယျသဘော ရှိခြင်းကြောင့် အကုသိုလ်ပင် ဖြစ်၏။ သစ်တုံးဟု ထင်မှတ်၍ မြွေကို သတ်သောသူအား ပါဏာတိပါတကံ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အုန်းရည်ဟု ထင်မှတ်၍ သေရည်ကို သောက်သောသူအား အကုသိုလ်မဖြစ်ပေ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Keci pana vadanti ‘‘sāmaṇerassa surāti ajānitvā pivantassa pārājiko natthi, akusalaṃ pana hotī’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. ‘‘Bhikkhuno ajānitvāpi bījato paṭṭhāya majjaṃ pivantassa pācittiyaṃ, sāmaṇero jānitvā [Pg.41] pivanto sīlabhedaṃ āpajjati, na ajānitvā’’ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, ‘‘akusalaṃ pana hotī’’ti na vuttanti. Aparampi vadanti ‘‘ajānitvā pivantassapi sotāpannassa mukhaṃ surā na pavisati kammapathappattaakusalacitteneva pātabbato’’ti, tampi na sundaraṃ. Bodhisatte kucchigate bodhisattamātu sīlaṃ viya hi idampi ariyasāvakānaṃ dhammatāsiddhanti veditabbaṃ. Teneva dīghanikāye kūṭadantasuttaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.352) vuttaṃ –

အချို့သော ဆရာတို့မူကား “သေရည်ဟု မသိဘဲ သောက်သော သာမဏေအား သာမဏေအဖြစ်မှ လျှောကျခြင်း (သီလပျက်ခြင်း) မရှိ၊ အကုသိုလ်မူကား ဖြစ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူမျှသာ ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌ “ရဟန်းအား မသိဘဲလျက် အစမှစ၍ သေရည်ကို သောက်လျှင်ပင် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏၊ သာမဏေသည် သိလျက် သောက်မှသာ သီလပျက်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ မသိဘဲ သောက်လျှင် မရောက်” ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ “အကုသိုလ်မူကား ဖြစ်၏” ဟု မဆိုပေ။ အခြားသော ဆရာတို့သည်လည်း “မသိဘဲ သောက်သော်လည်း သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ခံတွင်းထဲသို့ သေရည်သည် မဝင်ပေ၊ ကမ္မပထမြောက်သော အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သာ သောက်အပ်သောကြောင့်တည်း” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည်လည်း မကောင်း (မမှန်ကန်) ပေ။ အလောင်းတော် ဝမ်း၌ ကိန်းအောင်းစဉ် ဘုရားလောင်း၏ မိခင် သီလစောင့်ထိန်းခြင်း ကဲ့သို့ပင်၊ ဤအရာသည်လည်း အရိယာသာဝကတို့၏ ဓမ္မတာအားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒီဃနိကာယ် ကူဋဒန္တသုတ်အဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati, na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Yathā koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati, na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce? Idampi dhammatāsiddhanti veditabba’’nti.

“ဘဝခြားသော်လည်း အရိယာသာဝကသည် အသက်ဘေးကြောင့်ပင် သတ္တဝါကို မသတ်၊ သေရည်ကို မသောက်ပေ။ အကယ်၍ ထိုသူအား သေရည်နှင့် နို့ရည်ကို ရောစပ်၍ ခံတွင်း၌ ထည့်ကြသော်လည်း နို့ရည်သာလျှင် ခံတွင်းသို့ ဝင်၏၊ သေရည်သည် မဝင်ပေ။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ— ဥပမာအားဖြင့် ကြိုးကြာငှက်တို့အား နို့ရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော ရေ၌ နို့ရည်သာလျှင် ခံတွင်းသို့ ဝင်၍ ရေသည် မဝင်သကဲ့သို့တည်း။ ဤအရာသည် ဇာတိအင်္ဂါရပ်ကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုပါမူ၊ ဤအရိယာသာဝကတို့၏ အဖြစ်သည်လည်း ဓမ္မတာအားဖြင့် ပြီးစီးခြင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Yadi evaṃ surāpānasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 329) ‘‘vatthuajānanatāya cettha acittakatā veditabbā, akusaleneva pātabbatāya lokavajjatā’’ti kasmā vuttaṃ? Nāyaṃ doso. Ayañhettha adhippāyo – sacittakapakkhe akusalacitteneva pātabbatāya lokavajjatāti. Imināyeva hi adhippāyena aññesupi lokavajjesu acittakasikkhāpadesu akusalacittatāyeva vuttā, na pana sacittakatā. Teneva bhikkhunīvibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 1227) vuttaṃ –

အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သေရည်သောက်ခြင်း သိက္ခာပုဒ်အဋ္ဌကထာ၌ “ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဝတ္ထုကို မသိသောကြောင့် အစိတ္တကအဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သာ သောက်အပ်သောကြောင့် လောကဝဇ္ဇအဖြစ် ဖြစ်၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဤသည်မှာ အပြစ်မရှိပေ။ ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အလိုအလား ဖြစ်၏— သစိတ္တကပက္ခ၌ အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သာ သောက်အပ်သောကြောင့် လောကဝဇ္ဇအဖြစ် ဖြစ်၏ ဟူ၍တည်း။ ဤရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်ပင် အခြားသော လောကဝဇ္ဇ ဖြစ်ကုန်သော အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း အကုသိုလ်စိတ်ရှိသည်ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ သစိတ္တကဖြစ်သည်ဟူ၍မူ မဆိုပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ဘိက္ခုနီဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Giraggasamajjaṃ cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇi itthālaṅkāro gandhakavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhunīādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittānī’’ti,

“ဂီရგ္ဂသမဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်၊ စိတ္တာဂါရသိက္ခာပုဒ်၊ ဆံစုတင်ခြင်း (သံဃာဏိ)၊ မိန်းမတန်ဆာ ဆင်ခြင်း (ဣတ္ထာလင်္ကာရ)၊ နံ့သာလိမ်းခြင်း (ဂန္ဓက)၊ ဆိုးရည်ဆိုးခြင်း (ဝဏ္ဏက)၊ ပန်းနံ့သာပျံ့အောင်ပြုခြင်း (ဝါသိတက)၊ နှမ်းဖတ်ဖြင့် ပွတ်တိုက်ခြင်း (ပိညာက)၊ ဘိက္ခုနီ စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်နယ်စေခြင်း (ဥမ္မဒ္ဒန)၊ ဆုပ်နယ်စေခြင်း (ပရိမဒ္ဒန) ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ် ဆယ်ပါးတို့သည် အစိတ္တကဖြစ်ကုန်၏၊ လောကဝဇ္ဇဖြစ်ကုန်၏၊ အကုသိုလ်စိတ် ရှိကုန်၏” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ayaṃ panettha adhippāyo – vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Tasmā bhikkhuvibhaṅge āgatāni surāpānauyyuttauyyodhikasikkhāpadāni tīṇi, bhikkhunīvibhaṅge āgatāni giraggasamajjādīni dasāti imesaṃ terasannaṃ acittakasikkhāpadānaṃ lokavajjatādassanatthaṃ ‘‘sacittakapakkhe’’ti idaṃ visesanaṃ katanti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Yasmā [Pg.42] pana paṇṇattivajjassa vatthuvītikkamavijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākataṃ, tasmā tassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti sesaṃ paṇṇattivajjanti vuttaṃ.

ဤအရာ၌ ဤသည်ကား အလိုအလား ဖြစ်၏— စိတ်မရှိဘဲလျက်လည်း ကျူးလွန်နိုင်သောကြောင့် အစိတ္တက ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်ရှိသောအခါ၌မူကား အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သာ ကျူးလွန်အပ်သောကြောင့် လောကဝဇ္ဇလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ အကုသိုလ်စိတ်လည်း ရှိကုန်၏ ဟူ၍တည်း။ ထို့ကြောင့် ဘိက္ခုဝိဘင်း၌ လာရှိသော သုရာပါနသိက္ခာပုဒ်၊ ဥယျုတ္တသိက္ခာပုဒ်၊ ဥယျောဓိကသိက္ခာပုဒ် ဟူသော သိက္ခာပုဒ် သုံးပါးတို့နှင့် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၌ လာရှိသော ဂီရဂ္ဂသမဇ္ဇစသော သိက္ခာပုဒ် ဆယ်ပါးတို့အား ဤတစ်ဆယ့်သုံးပါးသော အစိတ္တကသိက္ခာပုဒ်တို့၏ လောကဝဇ္ဇအပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ “သစိတ္တကပက္ခ၌” ဟူသော ဤအထူးပြုချက်ကို ပြုအပ်၏ဟု ဤ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်အပ်၏။ အကြင်ကြောင့်မူကား ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်အား ဝတ္ထုကို ကျူးလွန်ခြင်းကို သိသောစိတ်ဖြင့် သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် ကုသိုလ်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ အဗျာကတလည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်အား သစိတ္တကပက္ခ၌ စိတ်သည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏ဟူသော ဤစည်းကမ်းချက်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ကြွင်းသော သိက္ခာပုဒ်ကို ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Rundhantīti vītikkamaṃ rundhantī. Dvāraṃ pidahantīti vītikkamalesassa dvāraṃ pidahantī. Sotaṃ pacchindamānāti uparūpari vītikkamasotaṃ pacchindamānā. Atha vā rundhantīti anāpattilesaṃ rundhantī. Dvāraṃ pidahantīti anāpattilesassa dvāraṃ pidahantī. Sotaṃ pacchindamānāti anāpattisotaṃ pacchindamānā, āpattimeva kurumānāti vuttaṃ hoti. Nanu ca lokavajje kāci anupaññatti uppajjamānā sithilaṃ karontī uppajjati, tasmā ‘‘lokavajje anupaññatti uppajjamānā…pe… gāḷhataraṃ karontī uppajjatī’’ti idaṃ kasmā vuttanti āha ‘‘aññatra adhimānā aññatra supinantā’’tiādi. ‘‘Aññatra adhimānā’’ti imissā anupaññattiyā ‘‘vītikkamābhāvā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti imissā ‘‘abbohārikattā’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Tattha vītikkamābhāvāti pāpiccho icchāpakatotiādivītikkamābhāvā. Uttarimanussadhamme hi ‘‘pāpiccho icchāpakato uttarimanussadhammaṃ ullapatī’’ti (mahāva. 129) vacanato visaṃvādanādhippāyena musā bhaṇanto pārājiko hoti. Ayaṃ pana adhimānena adhigatasaññī hutvā ullapati, na sikkhāpadaṃ vītikkamitukāmo, tasmā ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayaṃ anupaññatti uppajjamānā vītikkamābhāvā anāpattikarā jātā. Abbohārikattāti supinante vijjamānāyapi cetanāya vītikkamicchāya ca abbohārikattā. Kiñcāpi hi supinante mocanassādacetanā saṃvijjati, kadāci upakkamanampi hoti, tathāpi thinamiddhena abhibhūtattā taṃ cittaṃ abbohārikaṃ, cittassa abbohārikattā upakkamakiriyāsaṃvattanikāpi cetanā abbohārikā. Teneva ‘‘atthesā bhikkhave cetanā, sā ca kho abbohārikā’’ti (pārā. 235) bhagavatā vuttā, tasmā ‘‘aññatra supinantā’’ti ayaṃ anupaññatti abbohārikattā anāpattikarā jātā.

"rundhantī" ဟူသည်မှာ လွန်ကျူးမှုကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "dvāraṃ pidahantī" ဟူသည်မှာ လွန်ကျူးမှု အမြွက်အဆာ၏ တံခါးကို ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "sotaṃ pacchindamānā" ဟူသည်မှာ အဆင့်ဆင့်သော လွန်ကျူးမှုအစဉ်ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် "rundhantī" ဟူသည်မှာ အာပတ်မသင့်ခြင်း (အနာပတ္တိ) ၏ အမြွက်အဆာကို တားဆီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "dvāraṃ pidahantī" ဟူသည်မှာ အာပတ်မသင့်ခြင်း၏ အကြောင်းတံခါးကို ပိတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "sotaṃ pacchindamānā" ဟူသည်မှာ အာပတ်မသင့်ခြင်း၏ အစဉ်ကို ဖြတ်တောက်၍ အာပတ်သင့်အောင်သာ ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လောကဝဇ္ဇ၌ အချို့သော အနုပညတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် သိက္ခာပုဒ်ကို လျော့ပါးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ သို့ဖြစ်၍ 'လောကဝဇ္ဇ၌ အနုပညတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော်...ပ... သာ၍ မြဲမြံခိုင်ခံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း ဟု မေးအပ်သော်၊ "aññatra adhimānā aññatra supinantā" စသည်ဖြင့် ဖြေဆိုအပ်သည်။ "aññatra adhimānā" ဟူသော အနုပညတ်၌ "လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်းကြောင့်" ဟူသော အကြောင်းကို ဆိုအပ်၏။ "aññatra supinantā" ဟူသော အနုပညတ်၌ "ပညတ်တော်မဝင်ခြင်း (အဗ္ဗောဟာရိက ဖြစ်ခြင်း) ကြောင့်" ဟူသော အကြောင်းကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ "လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသောအလိုရှိသူ၊ မကောင်းသောအလိုဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သူ စသည်တို့ကဲ့သို့ လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မသိက္ခာပုဒ်၌ "မကောင်းသောအလိုရှိ၍ မကောင်းသောအလိုဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ပြောဆို၏" ဟူသော ဝစနအရ လှည့်ပတ်လိုသော အလိုဖြင့် မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုသောသူသည် ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ ဤရဟန်းမူကား အထင်ကြီးသဖြင့် မိမိကိုယ်ကို တရားထူးရပြီဟု အမှတ်ရှိ၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏၊ သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးလိုသော အလိုမရှိ၊ သို့ဖြစ်၍ "aññatra adhimānā" ဟူသော ဤအနုပညတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် လွန်ကျူးမှုမရှိခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်စေတတ်သည် ဖြစ်၏။ "အဗ္ဗောဟာရိက ဖြစ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ အိပ်မက်မက်စဉ် ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာနှင့် လွန်ကျူးလိုသော အလိုဆန္ဒသည် ပညတ်တော်မဝင် (အဗ္ဗောဟာရိက) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အိပ်မက်မက်စဉ် သုက်လွှတ်ခြင်းကို သာယာသော စေတနာသည် ရှိစေကာမူ၊ တစ်ခါတစ်ရံ လုံ့လပြုခြင်းရှိစေကာမူ၊ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ထိနမိဒ္ဓဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သူအား ထိုစိတ်သည် ပညတ်တော်မဝင် (အဗ္ဗောဟာရိက) ဖြစ်၏။ စိတ်သည် အဗ္ဗောဟာရိက ဖြစ်ခြင်းကြောင့် လုံ့လပြုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာသည်လည်း အဗ္ဗောဟာရိက ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားက "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ စေတနာကား ရှိ၏။ သို့သော်လည်း ထိုစေတနာသည် အဗ္ဗောဟာရိက ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်၍ "aññatra supinantā" ဟူသော ဤအနုပညတ်သည် အဗ္ဗောဟာရိကဖြစ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်စေတတ်သည် ဖြစ်၏။

Akate vītikkameti ‘‘kukkuccāyantā na bhuñjiṃsū’’tiādīsu viya vītikkame akate. Sithilaṃ karontīti paṭhamaṃ sāmaññato baddhasikkhāpadaṃ mocetvā [Pg.43] attano attano visaye anāpattikaraṇavasena sithilaṃ karontī. Dvāraṃ dadamānāti anāpattiyā dvāraṃ dadamānā. Tenevāha ‘‘aparāparampi anāpattiṃ kurumānā’’ti. Nanu ca sañcarittasikkhāpade ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti anupaññatti uppajjamānā āpattimeva karontī uppannā, atha kasmā ‘‘anāpattiṃ kurumānā uppajjatī’’ti vuttanti āha ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’tiādi. Udāyinā bhikkhunā taṅkhaṇikāya sañcarittaṃ āpannavatthusmiṃ paññattattā ‘‘kate vītikkame’’ti vuttaṃ. Paññattigatikāva hotīti mūlapaññattiyaṃyeva antogadhā hoti.

"akate vītikkame" ဟူသည်မှာ "သံသယဖြစ်၍ မစားကြကုန်" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ လွန်ကျူးမှု မပြုအပ်သေးသော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ "sithilaṃ karontī" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးစွာ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖွဲ့ချည်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လျော့ပါးစေ၍ မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ အရပ်၌ အာပတ်မသင့်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် လျော့ပါးစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "dvāraṃ dadamānā" ဟူသည်မှာ အာပတ်မသင့်ခြင်း၏ တံခါးကို ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အဖန်ဖန် အာပတ်မသင့်အောင် ပြုလုပ်ကုန်လျက်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပုဒ်၌ 'အနည်းဆုံး ခဏမျှ သော်လည်းကောင်း' ဟူသော အနုပညတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် အာပတ်သင့်စေသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် 'အာပတ်မသင့်အောင် ပြုလုပ်လျက် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဆိုအပ်သနည်း ဟု မေးအံ့၊ ထို့ကြောင့် "antamaso taṅkhaṇikāyapi" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ရှင်ဥဒါယီရဟန်းသည် ခဏမျှသော အမျိုးသမီး၌ သဉ္စရိတ္တအမှုကို လွန်ကျူးသော ဝတ္ထု၌ ပညတ်အပ်သောကြောင့် "လွန်ကျူးမှု ပြုအပ်ပြီးသော်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "paññattigatikāva hotī" ဟူသည်မှာ မူလပညတ်တော်၌သာလျှင် အကျုံးဝင်သည် ဖြစ်၏။

Makkaṭivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မျောက်မဝတ္ထုကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Santhatabhāṇavāro

သန္ထတဘာဏဝါရ။

Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā

ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝတ္ထုအဖွင့်။

43. Vesālī nivāso etesanti vesālikāti āha ‘‘vesālivāsino’’ti. Vajjīsu janapade vasantā vajjino, vajjīnaṃ puttakā vajjiputtakāti āha ‘‘vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā’’ti. Ñātīnaṃ byasananti ñātīnaṃ vināso. So pana ñātīnaṃ vināso rājadaṇḍādikāraṇena hotīti āha ‘‘rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittenā’’ti. Bhogānaṃ byasanaṃ vināso bhogabyasanaṃ. Tañca hiraññasuvaṇṇadāsidāsādīnaṃ upabhogaparibhogavatthūnaṃ rājadaṇḍādinā vināsoti āha ‘‘esa nayo dutiyapadepī’’ti. Na buddhaṃ garahāmāti ‘‘asabbaññu buddho’’tiādinā buddhaṃ na garahāma. Na dhammagarahinoti ‘‘aniyyāniko dhammo’’tiādinā dhammaṃ na garahāma. Na saṅghagarahinoti ‘‘duppaṭipanno saṅgho’’tiādinā saṅghaṃ na garahāma. Aṭṭhatiṃsārammaṇesūti dasa kasiṇā dasa asubhā dasānussatiyo cattāro brahmavihārā cattāro āruppā catudhātuvavatthānaṃ āhāre paṭikūlasaññāti imesu cattālīsakammaṭṭhānesu pāḷiyaṃ anāgatattā ālokākāsakasiṇadvayaṃ ṭhapetvā avasesāni gahetvā vuttaṃ. Vibhattā kusalā dhammāti ‘‘imasmiṃ ārammaṇe idaṃ hotī’’ti evaṃ vibhattā upacārajjhānena saddhiṃ paṭhamajjhānādayo mahaggatakusalā dhammā[Pg.44]. Teva dhammeti te eva kusale dhamme. Majjhimayāmo bhikkhūnaṃ niddākilamathavinodanokāsattā na gahitoti āha ‘‘paṭhamayāmañca pacchimayāmañcā’’ti. Saccāni bujjhati paṭivijjhatīti bodhi, arahattamaggañāṇaṃ. Upakārakattena tassa pakkhe bhavā bodhipakkhiyāti āha ‘‘bodhissa pakkhe bhavānaṃ, arahattamaggañāṇassa upakārakāna’’nti. Cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ime sattatiṃsa bodhipakkhiyadhammā. ‘‘Gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāyā’’ti imesaṃyeva dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchedassa sudukkarabhāvato vuttaṃ. Yuttapayuttāti sammadeva yuttā.

၄၃. ဝေသာလီပြည်၌ နေစရာနေရာ ရှိကုန်သောကြောင့် "vesālikā" (ဝေသာလီပြည်သား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် "vesālīvāsino" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဝဇ္ဇီတိုင်း၌ နေထိုင်သောသူတို့ကို ဝဇ္ဇီဟု ခေါ်၏၊ ထိုဝဇ္ဇီတို့၏ သားသမီးများကို "vajjiputtakā" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် "vajjiraṭṭhe vesāliyaṃ kulānaṃ puttā" (ဝဇ္ဇီတိုင်း ဝေသာလီပြည်ရှိ အမျိုးကောင်းသားများ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ñātīnaṃ byasanaṃ" ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးတို့ ပျက်စီးခြင်းတည်း။ ထိုဆွေမျိုးတို့ ပျက်စီးခြင်းသည် မင်းဒဏ်၊ အနာနှိပ်စက်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ ကွေကွင်းခြင်းဟူသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် "rājadaṇḍabyādhimaraṇavippavāsanimittenā" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ ပျက်စီးခြင်းသည် "bhogabyasana" (စည်းစိမ်ပျက်စီးခြင်း) မည်၏။ ထိုပျက်စီးခြင်းသည် ရွှေ၊ ငွေ၊ ကျွန်ယောကျ်ား၊ ကျွန်မိန်းမ စသော စည်းစိမ်ဥစ္စာ အသုံးအဆောင်ဝတ္ထုတို့၏ မင်းဒဏ်စသည်တို့ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် "esa nayo dutiyapadepi" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "na buddhaṃ garahāma" ဟူသည်မှာ "ဘုရားသည် သဗ္ဗညုမဟုတ်" စသည်ဖြင့် ဘုရားကို မကဲ့ရဲ့ကြကုန်။ "na dhammagarahino" ဟူသည်မှာ "တရားသည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်" စသည်ဖြင့် တရားကို မကဲ့ရဲ့ကြကုန်။ "na saṅghagarahino" ဟူသည်မှာ "သံဃာသည် ကောင်းစွာ ကျင့်သည်မဟုတ်" စသည်ဖြင့် သံဃာကို မကဲ့ရဲ့ကြကုန်။ "aṭṭhatiṃsārammaṇesu" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၊ အသုဘဆယ်ပါး၊ အနုဿတိဆယ်ပါး၊ ဗြဟ္မဝိဟာရလေးပါး၊ အရူပလေးပါး၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာ ဟူသော ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်တို့တွင် ပါဠိတော်၌ မလာသောကြောင့် အာလောကကသိုဏ်းနှင့် အာကာသကသိုဏ်း နှစ်ပါးကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးတို့ကို ယူ၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ "vibhattā kusalā dhammā" ဟူသည်မှာ "ဤအာရုံ၌ ဤဈာန်သည် ဖြစ်၏" ဟူ၍ ခွဲခြားစိတ်ဖြာအပ်ကုန်သော ဥပစာရဈာန်နှင့်တကွ ပထမဈာန်စသော မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်ကြသည်။ "teva dhamme" ဟူသည်မှာ ထိုကုသိုလ်တရားတို့ကိုသာလျှင် ဆိုလိုသည်။ မဇ္ဈိမယာမ်ကို ရဟန်းတို့အား အိပ်စက်ခြင်းနှင့် ပင်ပန်းမှုကို ဖျောက်ရန် အခွင့်ပေးထားသောကြောင့် မယူအပ်သဖြင့် "paṭhamayāmañca pacchimayāmañca" (ပထမယာမ်နှင့် ပစ္ဆိမယာမ်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သစ္စာတရားတို့ကို သိမြင်တတ်၊ ထိုးထွင်းသိတတ်သောကြောင့် "bodhi" (ဗောဓိ) မည်၏၊ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်အား ကျေးဇူးပြုတတ်သော အနက်ကြောင့် ၎င်း၏ အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် "bodhipakkhiya" (ဗောဓိပက္ခိယ) မည်ကုန်သောကြောင့် "bodhassa pakkhe bhavānaṃ, arahattamaggañāṇassa upakārakānaṃ" (ဗောဓိ၏ အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော၊ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်အား ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ အရိယမဂ္ဂင်ရှစ်ပါး ဟူ၍ ဤသုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော တရားတို့သည် ဗောဓိပက္ခိယတရားများ ဖြစ်ကြသည်။ "gihipalibodhaṃ āvāsapalibodhañca pahāya" ဟူသည်မှာ ဤလူမှုနှောင်ဖွဲ့ခြင်းနှင့် ကျောင်းအာဝါသ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း နှစ်မျိုးကို ဖြတ်တောက်ရန် အလွန်ခဲယဉ်းသောကြောင့် မိန့်တော်မူသည်။ "yuttapayuttā" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

Āsayanti ajjhāsayaṃ. Sikkhaṃ appaccakkhāya bhikkhubhāve ṭhatvā paṭisevitamethunānaṃ tesaṃ vajjiputtakānaṃ upasampadaṃ anujānanto bhagavā ‘‘pārājiko hoti asaṃvāso’’ti evaṃ paññattasikkhāpadaṃ samūhanati nāmāti āha – ‘‘yadi hi bhagavā…pe… paññattaṃ samūhaneyyā’’ti. ‘‘Yo pana bhikkhū’’ti vuttattā pana sikkhaṃ paccakkhāya paṭisevitamethunassa upasampadaṃ anujānanto na samūhanati nāma. Na hi so bhikkhu hutvā paṭisevati. ‘‘So āgato na upasampādetabbo’’ti vacanato sāmaṇerabhūmi anuññātāti āha ‘‘sāmaṇerabhūmiyaṃ pana ṭhito’’tiādi. Uttamatthanti arahattaṃ nibbānameva vā.

အာသယန္တိဟူသည် အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ကို ဆိုလို၏။ သိက္ခာကို မစွန့်ဘဲ ရဟန်းအဖြစ်၌ တည်၍ မေထုန်မှီဝဲကြကုန်သော ထိုဝဇ္ဇီပုတ္တတို့အား ဥပသမ္ပဒါကို ခွင့်ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'ပါရာဇိကော ဟောတိ အသံဝါသော' ဟု ဤသို့ ပညတ်အပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို နှုတ်ပယ်သည် မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည်...ပ... ပညတ်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို နှုတ်ပယ်တော်မူပါမူ...' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့ရာတွင် 'ယော ပန ဘိက္ခု' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် သိက္ခာကို စွန့်၍ မေထုန်မှီဝဲသောသူအား ဥပသမ္ပဒါကို ခွင့်ပြုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် (ပညတ်ကို) နှုတ်ပယ်သည် မည်သည်မဟုတ်။ အကြောင်းမူကား ထိုသူသည် ရဟန်းဖြစ်လျက် မှီဝဲသည်မဟုတ်ပေ။ 'ထိုသူသည် ပြန်လာသော် ဥပသမ္ပဒါ မပြုအပ်' ဟူသော စကားကြောင့် သာမဏေအဆင့်ကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'သာမဏေအဖြစ်၌ တည်၍မူကား' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဥတ္တမတ္ထ-ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။

Vajjiputtakavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝတ္ထုအဖွင့် ပြီး၏။

Catubbidhavinayakathāvaṇṇanā

စတုဗ္ဗိဓဝိနယကထာအဖွင့်

45. Nīharitvāti sāsanato nīharitvā. Tathā hi ‘‘pañcahupāli aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’ti (pari. 442) evamādipariyattisāsanato suttaṃ suttānulomañca nīharitvā pakāsesuṃ, ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti gaṇhātī’’ti evamādipariyattisāsanato ācariyavādaṃ nīharitvā pakāsesuṃ, bhārukacchakavatthusmiṃ (pārā. 78) ‘‘āyasmā [Pg.45] upāli evamāha anāpatti āvuso supinantenā’’ti evamādipariyattisāsanato eva attanomatiṃ nīharitvā pakāsesuṃ. Tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhānaṃ labhi.

၄၅. နီဟရိတွာဟူသည် သာသနာတော်မှ ထုတ်ဆောင်၍ ဟု ဆိုလို၏။ ထိုစကား မှန်၏၊ 'ဥပါလိ... အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းသည် မစစ်ဆေးအပ်။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ- သုတ်ကို မသိ၊ သုတ္တနုလောမကို မသိ' စသည်ဖြင့် ပရိယတ္တိသာသနာတော်မှ သုတ်နှင့် သုတ္တနုလောမကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြသကြကုန်၏။ 'ဤသို့ ပြုခြင်းသည် အာပတ်မသင့်၊ ဤသို့ ငါတို့၏ ဆရာတို့ သင်ယူဖူး၏၊ မေးမြန်းဖူး၏ဟု ယူ၏' စသည်ဖြင့် ပရိယတ္တိသာသနာတော်မှ ဆရာဝါဒ (အာစရိယဝါဒ) ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြသကြကုန်၏။ ဘာရုကစ္ဆကဝတ္ထု၌ 'အရှင်ဥပါလိသည်- ငါ့ရှင်တို့... အိမ်မက်မက်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့် ဟု မိန့်တော်မူ၏' စသည်ဖြင့် ပရိယတ္တိသာသနာတော်မှပင် မိမိ၏ အလိုအမြင် (အတ္တနောမတိ) ကို ထုတ်ဆောင်၍ ပြသကြကုန်၏။ စင်စစ် ထိုမိမိ၏ အလိုအမြင်ကြောင့်ပင် မထေရ်သည် ဧတဒဂ်ရာထူးကို ရတော်မူ၏။

Vuttanti nāgasenattherena vuttaṃ. Pajjate anena atthoti padaṃ, bhagavatā kaṇṭhādivaṇṇappavattiṭṭhānaṃ āhacca visesetvā bhāsitaṃ padaṃ āhaccapadaṃ, bhagavatoyeva vacanaṃ. Tenāha ‘‘āhaccapadanti suttaṃ adhippeta’’nti. ‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti evaṃ avisesetvā ‘‘yaṃ, bhikkhave, mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, tañce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) vuttaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ idha ‘‘raso’’ti adhippetanti āha ‘‘rasoti suttānuloma’’nti. Dhammasaṅgāhakappabhutiācariyaparamparato ānītā aṭṭhakathātanti idha ‘‘ācariyavaṃso’’ti adhippetāti āha ‘‘ācariyavaṃsoti ācariyavādo’’ti.

ဝုတ္တံ-ဟူသည် အရှင်နာဂသေနမထေရ် ဟောတော်မူအပ်သော စကားတည်း။ ဤပုဒ်ဖြင့် အနက်ကို သိအပ်သောကြောင့် ပုဒ် (ပဒ) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် လည်ချောင်း စသော အက္ခရာတို့၏ ဖြစ်ရာဌာနကို တိုက်ရိုက်ထိ၍ အထူးပြုလျက် ဟောတော်မူအပ်သော ပုဒ်သည် အာဟစ္စပုဒ် (တိုက်ရိုက်ဟောသောပုဒ်) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'အာဟစ္စပဒ-ဟူသည် သုတ်တော်ကို ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဤအရာသည် အပ်စပ်၏၊ ဤအရာသည် မအပ်စပ်' ဟု ဤသို့ အထူးမခွဲခြားဘဲ 'ရဟန်းတို့... ငါဘုရားသည် 'ဤအရာသည် မအပ်စပ်' ဟု တားမြစ်တော်မမူအပ်သော အရာသည် အကယ်၍ မအပ်စပ်သောအရာအား လျော်ညီအံ့၊ အပ်စပ်သောအရာကို တားမြစ်အံ့၊ ထိုအရာသည် သင်တို့အား မအပ်စပ်' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ယေဘုယျသဘော (သာမညလက္ခဏာ) ကို ဤနေရာ၌ 'ရသ' ဟု ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် 'ရသ-ဟူသည် သုတ္တနုလောမတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဓမ္မသံဂါဟကမထေရ်တို့မှစ၍ ဆရာစဉ်ဆက်ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော အဋ္ဌကထာအစဉ်ကို ဤနေရာ၌ 'အာစရိယဝံသ' ဟု ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့် 'အာစရိယဝံသ-ဟူသည် အာစရိယဝါဒတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Idha vinayavinicchayassa adhikatattā tadanucchavikameva suttaṃ dassento āha – ‘‘suttaṃ nāma sakale vinayapiṭake pāḷī’’ti. Mahāpadesāti mahāokāsā, mahantāni vinayassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni yesu patiṭṭhāpito vinayo vinicchayati asandehato. Mahantāni vā kāraṇāni mahāpadesā, mahantāni vinayavinicchayakāraṇānīti vuttaṃ hoti. ‘‘Atthato pana ‘yaṃ, bhikkhave’tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva mahāpadesā’’ti vadanti. Tenevāha ‘‘ye bhagavatā evaṃ vuttā’’tiādi. Ime ca mahāpadesā khandhake āgatā, tasmā tesaṃ vinicchayakathā tattheva āvi bhavissatīti idha na vuccati. Yadipi tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenāti katvā. Tenāha – ‘‘ācariyavādo nāma…pe… aṭṭhakathātantī’’ti. Tisso saṅgītiyo āruḷhoyeva ca buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Kiñcāpi attanomati suttādīhi saṃsanditvāva parikappīyati, tathāpi sā na suttādīsu visesato [Pg.46] niddiṭṭhāti āha ‘‘suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā’’ti. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Nayaggāhenāti suttādito labbhamānanayaggahaṇena.

ဤအရာ၌ ဝိနည်းဆုံးဖြတ်ခြင်းကို အဓိကပြုထားသောကြောင့် ထိုဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် လျော်ကန်သော သုတ်ကို ပြလို၍ 'သုတ် (သုတ္တ) ဟူသည် တစ်ပြင်လုံးသော ဝိနည်းပိဋကတ်ရှိ ပါဠိတော်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဟာပဒေသ-ဟူသည် ကြီးစွာသော အခွင့်အရေးတို့တည်း။ သို့မဟုတ် ယုံမှားခြင်းကင်းစွာ ဝိနည်းကို ဆုံးဖြတ်ရန် အမှီပြုရာဖြစ်သော ကြီးမြတ်သော ဝိနည်းတည်ရာဌာနတို့တည်း။ သို့မဟုတ် ကြီးမြတ်သော အကြောင်းတို့သည် မဟာပဒေသတို့ မည်ကုန်၏။ ဝိနည်းကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ ကြီးမြတ်သော အကြောင်းတို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အနက်အားဖြင့်မူ 'ရဟန်းတို့... အကြင်အရာသည်' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်နှင့်တကွဖြစ်သော ပါဠိတော်ကိုသာလျှင် 'မဟာပဒေသ' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤမဟာပဒေသတို့သည်လည်း ခန္ဓက၌ လာကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမဟာပဒေသတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်စကားသည် ထိုခန္ဓက၌ပင် ထင်ရှားလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ မဟောပေ။ ထိုထိုအရပ်၌ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပြန့်ကျဲနေသော ဒေသနာတော်သည်သာလျှင် အဋ္ဌကထာ မည်သော်လည်း၊ ထိုအဋ္ဌကထာကို သံဂါယနာတင် မထေရ်တို့သည် ရှေးဦးစွာ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သံဂါယနာတင်၍ ထိုပိဋကတ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်းနှင့် လျော်ညီစွာ သဒ္ဒါအစဉ်သို့ တင်ထားတော်မူအပ်သောကြောင့် 'အာစရိယဝါဒ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားစဉ်ဖြင့် ဆရာတို့သည် ပါဠိတော်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'အာစရိယဝါဒ မည်သည်ကား...ပ... အဋ္ဌကထာအစဉ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သံဂါယနာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တင်အပ်ပြီး၍ မြတ်စွာဘုရား စကားတော်၏ အနက်အဖွင့်ဖြစ်သော ထိုစကားစဉ်ကို အရှင်မဟာမဟိန္ဒမထေရ်သည် သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့ပြီးလျှင်၊ နောင်အခါ၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသား မထေရ်မြတ်တို့သည် အခြားသော နိကာယ်ဝင် ဂိုဏ်းကွဲတို့၏ အယူဝါဒများနှင့် ရောနှောခြင်းကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ထားတော်မူအပ်၏။ စင်စစ် မိမိ၏ အလိုအမြင် (အတ္တနောမတိ) ကို သုတ် စသည်တို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်၍ ကြံဆအပ်သော်လည်း ထိုအလိုအမြင်သည် သုတ် စသည်တို့၌ အထူးတလည် ညွှန်ပြမထားသောကြောင့် 'သုတ်၊ သုတ္တနုလောမ၊ အာစရိယဝါဒတို့ကို ဖယ်ချန်၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အနုဗုဒ္ဓိယာ-ဟူသည် သုတ်စသည်တို့ကို လျော်သောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းတည်း။ နယဂ္ဂါဟေန-ဟူသည် သုတ်စသည်တို့မှ ရရှိနိုင်သော နည်းနာယူခြင်းဖြင့် ဟု ဆိုလို၏။

Attanomatiṃ sāmaññato paṭhamaṃ dassetvā idāni tameva visesetvā dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Idāni tattha paṭipajjitabbākāraṃ dassento āha – ‘‘taṃ pana attanomatiṃ gahetvā kathentenā’’tiādi. Atthenāti attanā sallakkhitena atthena. Ācariyavāde otāretabbāti ācariyavāde ñāṇena anuppavesetabbā. Sabbadubbalāti puggalassa sayaṃ paṭibhānabhāvato. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci suttānulomena asaṃsandanāpi siyā, so na gahetabboti dassento āha – ‘‘ācariyavādopi…pe… samento eva gahetabbo’’ti. Samentameva gahetabbanti yathā suttena saṃsandati, evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti. Suttānulomassa suttekadesattepi sutte viya ‘‘idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti paricchinditvā āhaccabhāsitaṃ kiñci natthīti āha – ‘‘suttānulomato hi suttameva balavatara’’nti. Appaṭivattiyanti appaṭibāhiyaṃ. Kārakasaṅghasadisanti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. Buddhānaṃ ṭhitakālasadisanti iminā buddheheva kathitattā dharamānabuddhasadisanti vuttaṃ hoti. Sutte hi paṭibāhite buddhova paṭibāhito hoti. Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetīti sakavādī attano suttaṃ gahetvā voharati. Paravādī suttānulomanti aññanikāyavādī attano nikāye suttānulomaṃ gahetvā katheti. Khepaṃ vā garahaṃ vā akatvāti ‘‘kiṃ iminā’’ti khepaṃ vā ‘‘kimesa bālo vadatī’’ti garahaṃ vā akatvā. Suttānulomanti paravādinā vuttaṃ aññanikāye suttānulomaṃ. Sutte otāretabbanti sakavādinā attano sutte otāretabbaṃ. Suttasmiṃyeva ṭhātabbanti attano sutteyeva ṭhātabbaṃ. Evaṃ sesavāresupi atthayojanā kātabbā. Ayanti sakavādī. Paroti aññanikāyavādī. Evaṃ sesesupi.

အတ္တနောမတိ (မိမိအလို) ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ရှေးဦးစွာပြ၍ ယခုအခါ ထိုအတ္တနောမတိကိုပင် ထူးခြားအောင် ခွဲခြားပြသသဖြင့် "အပိစ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ထိုအတ္တနောမတိ၌ ကျင့်သုံးအပ်သော အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် "တံ ပန အတ္တနောမတိံ ဂဟေတွာ ကထေန္တေန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "အတ္ထေန" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ကောင်းစွာမှတ်သားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဟူလို။ "အာစရိယဝါဒေ ဩတာရေတဗ္ဗာ" ဟူသည်မှာ အာစရိယဝါဒ၌ မိမိဉာဏ်ဖြင့် လျော်စွာ သွင်းယူအပ်၏။ "သဗ္ဗဒုဗ္ဗလာ" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်၏ မိမိဉာဏ်အမြင်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မေ့လျော့သော ပါဌ်အကြွင်းအကျန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အာစရိယဝါဒသည် တစ်ခါတစ်ရံ သုတ္တန်နှင့် လျော်ညီစွာ မနှီးနှောသည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထိုအတ္တနောမတိကို မယူအပ်ဟူ၍ ပြလိုသဖြင့် "အာစရိယဝါဒေါပိ... သမေန္တောဝ ဂဟေတဗ္ဗော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗံ" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သုတ္တန်နှင့် နှီးနှောသကဲ့သို့ ထို့အတူ မဟာပဒေသအားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ သုတ္တာနုလောမသည် သုတ္တန်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ဖြစ်သော်လည်း သုတ္တန်၌ကဲ့သို့ "ဤအရာသည် အပ်စပ်၏၊ ဤအရာသည် မအပ်စပ်" ဟု ပိုင်းခြား၍ တိုက်ရိုက်မြွက်ဆိုချက် တစ်စုံတစ်ရာမျှ မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် "သုတ္တာနုလောမတော ဟိ သုတ္တမေဝ ဗလဝတရံ" (သုတ္တာနုလောမထက် သုတ္တန်သည်သာ အားကောင်းလှ၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အပ္ဋိဝတ္တိယံ" ဟူသည် မတားမြစ်နိုင်ခြင်း၊ မဆန့်ကျင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကာရကသံဃသဒိသံ" ဟူသည်မှာ အလေးဂရုပြုထိုက်သောကြောင့် သံဂါယနာတင်သော ကာရကသံဃာနှင့် တူ၏။ "ဗုဒ္ဓါနံ ဌိတကာလသဒိသံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် သက်တော်ထင်ရှား မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သုတ္တန်တို့ကို ပယ်မြစ်အပ်သည်ရှိသော် မြတ်စွာဘုရားကိုသာ ပယ်မြစ်ရာရောက်၏။ "သကဝါဒီ သုတ္တံ ဂဟေတွာ ကထေတိ" ဟူသည်မှာ သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ သုတ္တန်ကို ယူ၍ ပြောဆို၏။ "ပရဝါဒီ သုတ္တာနုလောမံ" ဟူသည် အခြားနိကာယ်အယူရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိနိကာယ်၌ သုတ္တန်နှင့် လျော်သည်ကို ယူ၍ ပြောဆို၏။ "ခေပံ ဝါ ဂရဟံ ဝါ အကတွာ" ဟူသည်မှာ "ဤစကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ရှုတ်ချခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ "ဤလူမိုက်သည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုနေသနည်း" ဟု ကဲ့ရဲ့ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း မပြုဘဲ။ "သုတ္တာနုလောမံ" ဟူသည်မှာ ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ပြောသော အခြားနိကာယ်လာ သုတ္တန်နှင့် လျော်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ "သုတ္တေ ဩတာရေတဗ္ဗံ" ဟူသည် သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ သုတ္တန်၌ သက်ဝင်နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ "သုတ္တသ္မိံယေဝ ဌာတဗ္ဗံ" ဟူသည် မိမိ၏ သုတ္တန်၌သာ တည်အပ်၏။ ဤနည်းတူ ကြွင်းသောဝါရတို့၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို တွဲဖက်စပ်ဟပ်အပ်၏။ "အယံ" ဟူသည် သကဝါဒီ ဖြစ်၏။ "ပရော" ဟူသည် အခြားနိကာယ်အယူရှိသူ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောဝါရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Nanu ca ‘‘suttānulomato suttameva balavatara’’nti heṭṭhā vuttaṃ, idha pana ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi kasmā vuttanti? Nāyaṃ virodho. ‘‘Suttānulomato suttameva balavatara’’nti hi idaṃ [Pg.47] sakamateyeva suttaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi sakamatipariyāpannameva suttādiṃ sandhāya ‘‘attanomati sabbadubbalā, attanomatito ācariyavādo balavataro, ācariyavādato suttānulomaṃ balavataraṃ, suttānulomato suttameva balavatara’’nti ca vuttaṃ. Idha pana paravādinā ānītaṃ aññanikāye suttaṃ sandhāya ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi vuttaṃ. Tasmā paravādinā ānītaṃ suttādiṃ attano suttānulomaācariyavādaattanomatīsu otāretvā samentaṃyeva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbanti ayaṃ nayo idha vuccatīti na koci pubbāparavirodho.

"သုတ္တန်နှင့် လျော်သောတရားထက် သုတ္တန်သည်သာ အားကောင်း၏" ဟု အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီ၊ ယခုမူကား "သုတ္တာနုလောမ၌ သုတ္တန်ကို သက်ဝင်နှိုင်းယှဉ်အပ်၏" စသည်ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုရသနည်းဟု မေးခွန်းထုတ်စရာ ရှိ၏။ ဤသို့ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိပါ။ အမှန်စင်စစ် "သုတ္တန်နှင့် လျော်သောတရားထက် သုတ္တန်သည်သာ အားကောင်း၏" ဟူသော ဤစကားသည် မိမိအယူဝါဒ၌သာ သုတ္တန်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ဆိုရာ၌ မိမိအယူဝါဒ၌ အကျုံးဝင်သော သုတ္တန်စသည်တို့ကိုသာ ရည်ညွှန်းလျက် "အတ္တနောမတိသည် အလွန်အားနည်း၏၊ အတ္တနောမတိထက် အာစရိယဝါဒသည် အားကောင်း၏၊ အာစရိယဝါဒထက် သုတ္တာနုလောမသည် အားကောင်း၏၊ သုတ္တာနုလောမထက် သုတ္တန်သည် အားကောင်း၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုမူကား ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ် ဆောင်ယူအပ်သော အခြားနိကာယ်လာ သုတ္တန်ကို ရည်ရွယ်၍ "သုတ္တာနုလောမ၌ သုတ္တန်ကို သက်ဝင်စေအပ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ် ဆောင်ယူလာသော သုတ္တန်စသည်ကို မိမိ၏ သုတ္တာနုလောမ၊ အာစရိယဝါဒ၊ အတ္တနောမတိတို့၌ သက်ဝင်စမ်းသပ်၍ ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ မညီညွတ်သည်ကို မယူအပ်ဟူသော ဤနည်းကို ဤနေရာ၌ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ရှေ့နောက်ကွဲလွဲခြင်း (ပုဗ္ဗာပရဝိရောဓ) တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပါ။

Bāhirakasuttanti tisso saṅgītiyo anāruḷhaguḷhavessantarādīni mahāsaṅghikanikāyavāsīnaṃ suttāni. Vedallādīnanti ādi-saddena guḷhaummaggādiggahaṇaṃ veditabbaṃ, itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. Attanomatiyameva ṭhātabbanti iminā aññanikāyato ānītasuttatopi sakanikāye attanomatiyeva balavatarāti dasseti. Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādīpi suttamevātievamādinā samānajātikānaṃ vasena vāro na vutto, suttassa sutteyeva otāraṇaṃ bhinnaṃ viya hutvā na paññāyati, vuttanayeneva ca sakkā yojetunti.

"ဗာဟိရကသုတ္တံ" ဟူသည်မှာ သံဂါယနာသုံးတန်လုံးသို့ မတင်သွင်းအပ်သော မဟာသံဃိကနိကာယ်နေ ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဂူဠှဝေဿန္တရသုတ် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "ဝေဒလ္လာဒီနံ" ဟူသောပုဒ်ရှိ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဂူဠှဥမင်္ဂ စသည်တို့ကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ကဲ့ရဲ့အပ်သော သုတ္တန်ကို မယူအပ်။ "အတ္တနောမတိယံယေဝ ဌာတဗ္ဗံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အခြားနိကာယ်မှ ဆောင်ယူလာသော သုတ္တန်ထက် မိမိနိကာယ်၌ မိမိ၏ အတ္တနောမတိသည်ပင် အားကောင်း၏ဟု ပြတော်မူ၏။ "သကဝါဒီသည် သုတ္တန်ကိုယူ၍ ပြောဆို၏၊ ပရဝါဒီသည်လည်း သုတ္တန်ကိုသာ ယူ၍ ပြောဆို၏" စသည်ဖြင့် အမျိုးအစားတူခြင်းအားဖြင့် ဝါရကို မဟောကြားခဲ့ပေ။ သုတ္တန်ကို သုတ္တန်၌သာ သက်ဝင်နှိုင်းယှဉ်ခြင်းသည် ကွဲပြားခြားနားသကဲ့သို့ မထင်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင် စပ်ဟပ်ရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Idāni sakavādīparavādīnaṃ kappiyākappiyādibhāvaṃ sandhāya vivāde uppanne tattha paṭipajjitabbavidhiṃ dassento āha – ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādi. Tattha sutte ca suttānulome ca otāretabbanti sakavādinā attanoyeva sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. Paro kāraṇaṃ na vindatīti paravādī kāraṇaṃ na labhati. Suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dassetīti paravādī attano suttato bahuṃ kāraṇaṃ vinicchayañca āharitvā dasseti. Sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeva ṭhātabbanti iminā attano nikāye suttādīni alabhantena sakavādinā paravādīvacaneyeva ṭhātabbanti vadati. Dvinnampi kāraṇacchāyā dissatīti sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi kappiyākappiyabhāvasādhakaṃ kāraṇapatirūpakaṃ dissati. Yadi dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, kasmā ‘‘akappiyeva ṭhātabba’’nti āha ‘‘vinayañhi patvā’’tiādi. ‘‘Vinayaṃ patvā’’ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento āha ‘‘kappiyākappiyavicāraṇamāgammā’’ti. Rundhitabbantiādīsu [Pg.48] dubbiññeyyavinicchaye kappiyākappiyabhāve sati kappiyanti gahaṇaṃ rundhitabbaṃ, akappiyanti gahaṇaṃ gāḷhaṃ kātabbaṃ. Aparāparaṃ pavattakappiyagahaṇasotaṃ pacchinditabbaṃ, garukabhāvasaṅkhāte akappiyabhāveyeva ṭhātabbanti attho.

ယခုအခါ သကဝါဒီနှင့် ပရဝါဒီတို့၏ အပ်စပ်ခြင်း၊ မအပ်စပ်ခြင်း စသောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ငြင်းခုံမှုဖြစ်ပွားသော် ထိုငြင်းခုံမှု၌ ကျင့်သုံးအပ်သော နည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် "အထ ပနာယံ ကပ္ပိယန္တိ ဂဟေတွာ ကထေတိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "သုတ္တေ စ သုတ္တာနုလောမေ စ ဩတာရေတဗ္ဗံ" ဟူသည် သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ သုတ္တန်၌လည်းကောင်း၊ သုတ္တန်နှင့် လျော်သောတရား၌လည်းကောင်း သက်ဝင်နှိုင်းယှဉ်အပ်၏။ "ပရော ကာရဏံ န ဝိန္ဒတိ" ဟူသည် ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြောင်းပြချက်ကို မရခြင်းတည်း။ "သုတ္တတော ဗဟုံ ကာရဏဉ္စ ဝိနိစ္ဆယဉ္စ ဒဿေတိ" ဟူသည် ပရဝါဒီသည် မိမိသုတ္တန်မှ များစွာသော အကြောင်းနှင့် ဆုံးဖြတ်ချက်တို့ကို ဆောင်ယူ၍ ပြသ၏။ "သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အကပ္ပိယေယေဝ ဌာတဗ္ဗံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် မိမိနိကာယ်၌ သုတ္တန်စသည်တို့ကို မရသော သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်၏ စကား၌သာ တည်အပ်၏ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဒွိန္နမ္ပိ ကာရဏစ္ဆာယာ ဒိဿတိ" ဟူသည် သကဝါဒီ၊ ပရဝါဒီ နှစ်ဦးလုံးတို့၏ အပ်စပ်ခြင်း၊ မအပ်စပ်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော လျောက်ပတ်သောအကြောင်းအင်္ဂါ (အကြောင်းရိပ်) သည် ထင်ရှား၏။ အကယ်၍ နှစ်ဦးလုံး၏ အကြောင်းရိပ်သည် ထင်ရှားအံ့၊ အဘယ်ကြောင့် "မအပ်စပ်ရာ၌သာ တည်အပ်၏" ဟု ဆိုသနည်း။ အမှန်စင်စစ် ဝိနည်းတရားတော်သို့ ရောက်သော် "ဝိနယဉ္ဟိ ပတွာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဝိနယံ ပတွာ" ဟု ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကိုပင် ပိုမိုထင်ရှားစေလျက် ပြလိုသဖြင့် "ကပ္ပိယာကပ္ပိယဝိစာရဏမာဂမ္မ" (အပ်စပ်၊ မအပ်စပ်ကို စိစစ်ခြင်းသို့ ရောက်၍) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ရုန္ဓိတဗ္ဗံ" စသော စကားတို့၌ ဆုံးဖြတ်ရန် ခဲယဉ်းသော အပ်စပ်၊ မအပ်စပ်မှု ရှိလတ်သော် "အပ်စပ်၏" ဟု ယူခြင်းကို တားမြစ်အပ်၏၊ "မအပ်စပ်" ဟူသော အယူကိုသာ အခိုင်အမာ ယူအပ်၏။ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွားတတ်သော "အပ်စပ်သည်" ဟု ယူသော အလျဉ်ကို ဖြတ်တောက်အပ်၏။ ကြီးလေးသောအပြစ်ရှိသောအဖြစ်ဟူသော မအပ်စပ်သော အဖို့၌သာ တည်အပ်၏ဟူသော အနက်တည်း။

Bahūhi suttavinicchayakāraṇehīti bahūhi suttehi ceva tato ānītavinicchayakāraṇehi ca. Attano gahaṇaṃ na vissajjetabbanti sakavādinā attano akappiyanti gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ. Idāni vuttamevatthaṃ nigamento ‘‘eva’’ntiādimāha. Tattha yoti sakavādīparavādīsu yo koci. Keci pana ‘‘sakavādīsuyeva yo koci idhādhippeto’’ti vadanti, evaṃ sante ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādīsu sabbattha ubhopi sakavādinoyeva siyuṃ heṭṭhā vuttasseva nigamanavasena ‘‘eva’’ntiādīnaṃ vuttattā, tasmā taṃ na gahetabbaṃ. Atirekakāraṇaṃ labhatīti ettha suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma, yo vā suttādīsu catūsu bahutaraṃ kāraṇaṃ labhati, so atirekakāraṇaṃ labhati nāma.

"Bahūhi suttavinicchayakāraṇehīti" ဟူသည်မှာ များစွာသော သုတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသုတ်မှ ဆောင်ယူအပ်သော အဆုံးအဖြတ်အကြောင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "Attano gahaṇaṃ na vissajjetabbaṃ" ဟူသည်မှာ သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ (မအပ်စပ်သော အယူဝါဒကို) မစွန့်လွှတ်အပ်။ ယခုအခါ ဖော်ပြပြီးသော အနက်ကိုပင် နိဂုံးချုပ်လျက် "ဧဝံ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယော" ဟူသည်မှာ သကဝါဒီနှင့် ပရဝါဒီ နှစ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦးဦးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "သကဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် "အထ ပနာယံ ကပ္ပိယန္တိ ဂဟေတွာ ကထေတိ" စသည်ဖြင့် ဖော်ပြရာ အရပ်အားလုံး၌ နှစ်ဦးလုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သကဝါဒီတို့သာ ဖြစ်ကုန်ရာသည်။ အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် "ဧဝံ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ "Atirekakāraṇaṃ labhati" ဟူသော နေရာ၌ သုတ်စသည်တို့တွင် ရှေးဦး ရှေးဦးသော အကြောင်းသည်သာ 'အတိရေကကာရဏ' (သာလွန်သောအကြောင်း) မည်၏။ သို့မဟုတ် သုတ်စသော အကြောင်းလေးပါးတို့တွင် သာလွန်များပြားသော အကြောင်းကို ရရှိသောသူသည် 'အတိရေကကာရဏ' ကို ရရှိသည်မည်၏။

Suṭṭhu pavatti etassāti suppavatti, suṭṭhu pavattati sīlenāti vā suppavatti. Tenāha ‘‘suppavattīti suṭṭhu pavatta’’nti. Vācāya uggataṃ vācuggataṃ, vacasā suggahitanti vuttaṃ hoti. Suttatoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘pāḷito’’ti. Ettha ca ‘‘suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭaka’’nti vuttattā pāḷitoti tadatthadīpikā aññāyeva pāḷi veditabbā. Anubyañjanasoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘paripucchato ca aṭṭhakathāto cā’’ti. Pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato pakāsanato anubyañjananti hi paripucchā aṭṭhakathā ca vuccati. Ettha ca aṭṭhakathāya visuṃ gahitattā paripucchāti theravādo vutto. Saṅghabhedassa pubbabhāge pavattakalahassetaṃ adhivacanaṃ saṅgharājīti. Kukkuccakoti aṇumattesupi vajjesu bhayadassanavasena kukkuccaṃ uppādento. Tantiṃ avisaṃvādetvāti pāḷiṃ aññathā akatvā. Avokkamantoti anatikkamanto.

ကောင်းစွာဖြစ်ခြင်းသည် ဤသူအား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "သုပ္ပဝတ္တိ" မည်၏။ သို့မဟုတ် သီလဖြင့် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "သုပ္ပဝတ္တိ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "သုပ္ပဝတ္တိဟူသည် ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ဝါစုဂ္ဂတံ" ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် တက်မြောက်ခြင်းသည် ဝါစုဂ္ဂတမည်၏၊ နှုတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ဆောက်တည်အပ်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ "သုတ္တတော" ဟူသော စကားရပ်၏ ဖွင့်ဆိုချက်မှာ "ပါဠိတော" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ သုတ္တမည်သည် တစ်ခုလုံးသော ဝိနည်းပိဋကတ်တော်ကို ဆိုလိုသောကြောင့် ပါဠိတောဟူသည် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ပြခြင်းမှတပါး အခြားသော ပါဠိတော်ကို သိအပ်၏။ "အနုဗျဉ္ဇနသော" ဟူသော စကားရပ်၏ ဖွင့်ဆိုချက်မှာ "ပရိပုစ္ဆာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာအားဖြင့်လည်းကောင်း" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်သို့ အစဉ်လိုက်၍ အနက်၏ ဗျဉ္ဇနကို ပြသခြင်း (ထင်ရှားစေခြင်း) ကြောင့် ပရိပုစ္ဆာနှင့် အဋ္ဌကထာကို အနုဗျဉ္ဇနဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ အဋ္ဌကထာကို သီးခြားယူထားသောကြောင့် ပရိပုစ္ဆာကို ထေရဝါဒ (မထေရ်တို့၏ အယူဝါဒ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သံဃာပြိုကွဲခြင်း၏ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ငြင်းခုံခြင်း၏ အမည်သည် "သံဃရာဇိ" မည်၏။ "ကုက္ကုစ္စကော" ဟူသည် အနည်းငယ်မျှသော အပြစ်တို့၌ပင် ဘေးအဖြစ် ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် သံသယကုက္ကုစ္စကို ဖြစ်စေသောသူ။ "တန္တိံ အဝိသံဝါဒေတွာ" ဟူသည် ပါဠိတော်ကို တခြားတစ်ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် မပြုဘဲ။ "အဝေါက္ကမန္တော" ဟူသည် မလွန်ဆန် မဖောက်ဖျက်ဘဲ ဟု ဆိုလိုသည်။

Vitthunatīti atthaṃ adisvā nitthunati. Vipphandatīti kampati. Santiṭṭhituṃ na sakkotīti ekasmiṃyeva atthe patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘yaṃ [Pg.49] yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānātī’’ti. Paravādaṃ gaṇhātīti ‘‘ucchumhi kasaṭaṃ yāvajīvikaṃ, raso sattāhakāliko, tadubhayavinimutto ca ucchu nāma visuṃ natthi, tasmā ucchupi vikāle vaṭṭatī’’ti paravādinā vutte tampi gaṇhāti. Ekekalomanti palitaṃ sandhāya vuttaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Parikkhayaṃ pariyādānanti atthato ekaṃ.

"ဝိတ္ထုနတိ" ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မမြင်ဘဲ ညည်းတွား ငြီးငြူ၏။ "ဝိပ္ဖန္ဒတိ" ဟူသည် တုန်လှုပ်၏။ "သန္တိဋ္ဌိတုံ န သက္ကောတိ" ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် တစ်ခုတည်း၌ တည်တံ့ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ထို့ကြောင့် "သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုသမျှသော စကားကို ဝန်ခံအောငျ့မေ့၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ပရဝါဒံ ဂဏှာတိ" ဟူသည် "ကြံ၌ အဖတ် (ကြံဖတ်) သည် အသက်ထက်ဆုံး အပ်စပ်၏၊ အရည်သည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အပ်စပ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးမှ လွတ်သော ကြံဟူသည် သီးခြားမရှိ၊ ထို့ကြောင့် ကြံသည်လည်း ဝိကာလ (ညစာ) ၌ အပ်စပ်၏" ဟု ပရဝါဒီပုဂ္ဂိုလ်က ပြောဆိုသောအခါ ထိုစကားကိုလည်း လက်ခံ၏။ "ဧကေကလောမံ" ဟူသည် ဆံဖြူကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ယမှိ" ဟူသည် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၌။ "ပရိက္ခယံ ပရိယာဒါနံ" ဟူသည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။

Ācariyaparamparā kho panassa suggahitā hotīti ettha ācariyaparamparāti ācariyānaṃ vinicchayaparamparā. Teneva vakkhati ‘‘yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Pubbāparānusandhitoti ‘‘idaṃ pubbavacanaṃ, idaṃ paravacanaṃ, ayamanusandhī’’ti evaṃ pubbāparānusandhito. Ācariyaparamparanti imasseva vevacanaṃ theravādaṅganti, therapaṭipāṭinti attho. Dve tayo parivaṭṭāti dve tisso paramparā.

"အာစရိယပရမ္ပရာ" ဟူသော နေရာ၌ "အာစရိယပရမ္ပရာ" ဟူသည် ဆရာတို့၏ အဆုံးအဖြတ် အဆက်ဆက်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဆရာသည်လည်းကောင်း၊ ဆရာ့ဆရာသည်လည်းကောင်း ပါဠိတော်နှင့် ပရိပုစ္ဆာကို ပြောဆိုသည့်အတိုင်း သိခြင်းငှာ အပ်၏" ဟု နောင်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ "ပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိတော" ဟူသည် "ဤကား ရှေးဦးစကား၊ ဤကား နောက်စကား၊ ဤကား စပ်လျဉ်းစကား" ဟု ဤသို့ ရှေ့နောက်ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် သိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ "အာစရိယပရမ္ပရံ" ဟူသော စကား၏ ဝေဝုစ်ဖြစ်သော "ထေရဝါဒင်္ဂံ" ဟူသည် မထေရ်တို့၏ အစဉ်အဆက် (ထေရပဋိပါဋိ) ဟု အနက်ရသည်။ "ဒွေ တယော ပရိဝဋ္ဋာ" ဟူသည် နှစ်ဆက် သုံးဆက်သော အဆက်ဆက်တို့တည်း။

Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehīti ‘‘suttamassa svāgataṃ hotī’’tiādinā heṭṭhā vuttehi tīhi lakkhaṇehi. Ettha ca paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto, dutiyena uggahitena acalatā suppatiṭṭhitatā vuttā, tatiyena yaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca natthi, tampi ācariyavacanena vinicchinituṃ samatthatā vuttā. Otiṇṇe vatthusminti codanāsaṅkhāte vītikkamasaṅkhāte vā vatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe, osaṭeti attho. Vuttameva vibhāvento ‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’ti āha. Keci pana ‘‘codakena otiṇṇe vatthusmiṃ cuditakena ca vutte vattabbe’’ti evaṃ yojenti. Apare pana ‘‘codakena ca cuditakena ca vutte vinayadharena ca vattabbe’’ti evampi yojenti. ‘‘Codakena ca cuditakena ca vutte vattabbe’’ti ayameva pana yojanā sundaratarāti veditabbā. Vatthu oloketabbanti tassa tassa sikkhāpadassa vatthu oloketabbaṃ. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā…pe… yo āgaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (pārā. 517) hi idaṃ nissaggiye aññātakaviññattisikkhāpadassa vatthusmiṃ paññattaṃ, thullaccayadubbhāsitāpattīnaṃ mātikāya anāgatattā ‘‘pañcannaṃ āpattīnaṃ aññatara’’nti vuttaṃ. Aññataraṃ vā āpattinti ‘‘kāle vikālasaññī āpatti dukkaṭassa, kāle vematiko āpatti dukkaṭassā’’ti [Pg.50] evamādinā (pāci. 250) āgataṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Sikkhāpadantaresūti vinītavatthuṃ antokatvā ekekasmiṃ sikkhāpadantare.

"အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော သုတ္တမဿ သွာဂတံ ဟောတိ စသော ဤအင်္ဂါလက္ခဏာ သုံးပါးတို့ဖြင့်" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ပထမအင်္ဂါလက္ခဏာဖြင့် ဝိနည်းတရားတော်ကို ကောင်းစွာ သင်ယူထားခြင်းကို မိန့်ဆိုသည်။ ဒုတိယအင်္ဂါလက္ခဏာဖြင့် သင်ယူပြီးသော ဝိနည်းတရား၌ မတုန်လှုပ်ခြင်း (ခိုင်မြဲခြင်း) နှင့် ကောင်းစွာ တည်တံ့ခြင်းကို မိန့်ဆိုသည်။ တတိယအင်္ဂါလက္ခဏာဖြင့် ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း မရှိသော အဆုံးအဖြတ်ကို ဆရာတို့၏ စကားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်သည်ကို မိန့်ဆိုသည်။ "အောတိဏ္ဏေ ဝတ္ထုသ္မိံ" ဟူသည် စောဒနာဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုသော်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းလွန်ကျူးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုသော်လည်းကောင်း သံဃာ့အလယ်သို့ သက်ရောက်ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေလျက် "စောဒကပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်တို့က ပြောဆိုအပ်သောအခါ ပြောဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "စောဒကပုဂ္ဂိုလ်က သံဃာ့အလယ်သို့ သက်ရောက်အပ်သော ဝတ္ထု၌ စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်က ပြောဆိုအပ်သောအခါ ပြောဆိုအပ်၏" ဟု ဤသို့ စပ်ယှဉ်ကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ "စောဒကပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်တို့က ပြောဆိုအပ်သောအခါ ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်က ပြောဆိုအပ်၏" ဟု ဤသို့လည်း စပ်ယှဉ်ကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် "စောဒကပုဂ္ဂိုလ်နှင့် စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်တို့က ပြောဆိုအပ်သောအခါ ပြောဆိုအပ်၏" ဟူသော ဤစပ်ယှဉ်ချက်သည်သာလျှင် သင့်မြတ်လှ၏ ဟု သိအပ်၏။ "ဝတ္ထု ဩလောကေတဗ္ဗံ" ဟူသည် ထိုထိုသော သိက္ခာပုဒ်၏ ဝတ္ထုကို ကြည့်ရှုအပ်၏။ "မြက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ရွက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း... အကြင်သူသည် လာအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်ကို နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်၌ အညာတကဝိညတ္တိသိက္ခာပုဒ်၏ ဝတ္ထု၌ ပညတ်တော်မူသည်။ ထုလ္လစ္စဉ်၊ ဒုဗ္ဘာသိသ် အာပတ်တို့၏ မာတိကာ၌ မလာသောကြောင့် 'အာပတ်ငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါး' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "အညတရံ ဝါ အာပတ္တိံ" ဟူသည် "အပ်စပ်သောအခါ၌ မအပ်စပ်သော ဝိကာလဟု အမှတ်ရှိသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ အပ်စပ်သောအခါ၌ ယုံမှားသံသယရှိသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" စသည်ဖြင့် လာသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ "သိက္ခာပဒန္တရေသု" ဟူသည် ဝိနီတဝတ္ထုကို အတွင်းသွင်း၍ ထိုထို တစ်ပါးစီသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ မိန့်ဆိုသည်။

Sukhumāti attanopi duviññeyyasabhāvassa lahuparivattino cittassa sīghaparivattitāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘cittalahukā’’ti. Cittaṃ lahu sīghaparivatti etesanti cittalahukā. Teti te vītikkame. Taṃvatthukanti te adinnādānamanussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthukaṃ. Sīlāni sodhetvāti yaṃvatthukaṃ kukkuccaṃ uppannaṃ, taṃ amanasikaritvā avasesasīlāni sodhetvā. Pākaṭabhāvato sukhavaḷañjanatāya ca ‘‘dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī’’ti vuttaṃ. Aññasmiṃ pana kammaṭṭhāne kataparicayena tadeva manasi kātabbaṃ. Kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ālambanabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati. Saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti vipassanākammaṭṭhāniko ce, tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti. Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya, tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindati. Tena vuttaṃ ‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’’tiādi. Attanā jānātīti sayameva jānāti. Paccatte cetaṃ karaṇavacanaṃ, attā jānātīti vuttaṃ hoti. Aññā ca devatā jānantīti ārakkhadevatāhi aññā paracittaviduniyo devatā ca jānanti.

"နူးညံ့သိမ်မွေ့သော" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်း သိနိုင်ခဲသော သဘောရှိ၍ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲတတ်သော စိတ်၏ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ပြောဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် "စိတ္တလဟုက" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲတတ်သော စိတ်ရှိသောသူတို့ကို "စိတ္တလဟုက" ဟု ခေါ်သည်။ "ထိုသူတို့" ဟူသည် ထိုလွန်ကျူးခြင်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုအမှုလျှင် တည်ရာရှိသော" ဟူသည် ထိုအဒိန္နာဒါနနှင့် မနုဿဝိဂ္ဂဟကို လွန်ကျူးခြင်းတို့သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝတ္ထု၏ တည်ရာအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "တံဝတ္ထုက" မည်၏။ "သီလတို့ကို စင်ကြယ်စေ၍" ဟူသည်မှာ အကြင်အမှုကြောင့် နောင်တပူပန်မှု (ကုက္ကုစ္စ) ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုအမှုကို နှလုံးမသွင်းဘဲ ကြွင်းသော သီလတို့ကို စင်ကြယ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထင်ရှားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သုံးသပ်နှလုံးသွင်းရ လွယ်ကူသောကြောင့်လည်းကောင်း "ရှေးဦးစွာ ဒွတ္တိံသာကာရ (၃၂ ကောဋ္ဌာသ) ကို နှလုံးသွင်းလော့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ လေ့လာဆည်းပူးခြင်း ပြုထားသူဖြစ်ပါက ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်းအပ်သည်။ "ကမ္မဋ္ဌာန်း စပ်စပ်မိမိ ရှိ၏" ဟူသည် အကြားအကြား၌ ပြတ်တောက်ခြင်းကို မပြဘဲ စိတ်နှင့်အတူ အာရုံ၏အဖြစ်ဖြင့် ကာလရှည်ကြာစွာ စပ်စပ်မိမိ တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သင်္ခါရတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းသောသူ ဖြစ်ပါက ထိုသူအား သင်္ခါရတရားတို့သည် ထင်ရှားစွာ ထင်လာကုန်၏။ အကယ်၍ ပြုအပ်သော ပါရာဇိကလွန်ကျူးမှု ရှိခဲ့ပါမူ၊ ထိုသူသည် အောက်မေ့သတိရလိုခြင်း မရှိသော်လည်း နောင်တပူပန်မှု၏အစွမ်းဖြင့် ထိုအမှုသည် ထပ်ဖန်တလဲလဲ ထင်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) ကို မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ကမ္မဋ္ဌာန်း မစပ်မိ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "မိမိကိုယ်တိုင် သိ၏" ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သိ၏။ "ပစ္စတ္တ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ကရဏဝိဘတ်အနက်ဖြစ်၍ "မိမိကိုယ်တိုင် သိ၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ "အခြားသော နတ်တို့သည်လည်း သိကုန်၏" ဟူသည်မှာ အစောင့်နတ်တို့မှတစ်ပါး ဖြစ်ကုန်သော သူတစ်ပါးစိတ်ကို ပိုင်းခြားသိနိုင်သော နတ်တို့သည်လည်း သိရှိကြကုန်၏။

Niṭṭhitā catubbidhavinayakathāvaṇṇanā

လေးပါးသော ဝိနည်းစကား၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပြီ။

Vinayadharassa ca lakkhaṇādikathāvaṇṇanā.

ဝိနည်းဆောင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ လက္ခဏာစသည်ကို ပြဆိုသော စကားအဖွင့်လည်း ပြီးဆုံးပြီ။

Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā

ဘိက္ခုပုဒ်၏ ဝိဘင်းအဖွင့်။

Tasmāti yasmā pana-saddaṃ apanetvā aniyamena puggaladīpakaṃ yo-saddameva āha, tasmā. Etthāti imasmiṃ yo-sadde. Pana-saddassa nipātamattattā yo-saddasseva atthaṃ pakāsento ‘‘yo kocīti vuttaṃ hotī’’ti āha. Yo koci nāmāti yo vā so vā yo kocīti vutto. Vāsadhurayutto vāti vipassanādhurayutto vā. Sīlesūti pakatīsu.

"ထို့ကြောင့်" ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် "ပန"သဒ္ဒါကို ဖယ်ရှား၍ အတည်မပြုဘဲ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြတတ်သော "ယော"သဒ္ဒါကိုသာလျှင် မိန့်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ "ဤ၌" ဟူသည်ကား ဤ "ယော" သဒ္ဒါ၌ ဖြစ်သည်။ "ပန"သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ယော" သဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုသာ ထင်ရှားစေလျက် "အကြင်မည်သူမဆို" ဟု ဆိုလိုကြောင်း မိန့်တော်မူသည်။ "ယောကောစိမည်သည်" ဟူသည်မှာ အကြင်သူ သို့မဟုတ် ထိုသူ ဟူ၍ အကြင်မည်သူမဆိုကို ဆိုလိုသည်။ "ဝါ သို့မဟုတ် ဓုရနှင့် ယှဉ်သောသူ" ဟူသည် ဝိပဿနာဓုရနှင့် ယှဉ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "သီလတို့၌" ဟူသည်မှာ သဘောတရားတို့၌ ဖြစ်သည်။

Bhikkhatīti [Pg.51] yācati. Labhanto vā alabhanto vāti yo koci bhikkhati bhikkhaṃ esati gavesati, so taṃ labhatu vā mā vā, tathāpi bhikkhatīti bhikkhūti ayamettha adhippāyo. Ariyāya yācanāyāti ‘‘uddissa ariyā tiṭṭhanti, esā ariyāna yācanā’’ti evaṃ vuttāya ariyayācanāya, na kapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ viya ‘‘dehi dehī’’ti evaṃ pavattayācanāya. Bhikkhācariyanti uñchācariyaṃ. Ajjhupagatattāti anuṭṭhitattā. Kājabhattanti kājehi ānītaṃ bhattaṃ. Agghaphassavaṇṇabhedenāti agghādīnaṃ purimapakativijahena. Purimapakativijahanañhettha bhedoti adhippetaṃ. Dhovitvā apanetuṃ asakkuṇeyyasabhāvaṃ malaṃ, tathā apanetuṃ sakkuṇeyyasabhāvā jallikā. Bhinnapaṭadharoti nibbacanaṃ bhinnapaṭadhare bhikkhu-saddassa niruḷhattā kataṃ.

"တောင်းခံတတ်၏" ဟူသည် တောင်းခံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရသည်ဖြစ်စေ မရသည်ဖြစ်စေ" ဟူသည်မှာ အကြင်မည်သူမဆို ဆွမ်းတောင်းခံတတ်၏၊ ဆွမ်းကို ရှာဖွေတတ်၏၊ ထိုသူသည် ထိုဆွမ်းကို ရသည်ဖြစ်စေ မရသည်ဖြစ်စေ ထိုကဲ့သို့ တောင်းခံတတ်သောကြောင့် "ဘိက္ခု" (ရဟန်း) မည်၏ ဟူ၍ ဤ၌ ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ "မြတ်သောတောင်းခြင်းဖြင့်" ဟူသည် "အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရည်မှန်း၍ ရပ်တည်ကြကုန်၏၊ ဤသည်ကား အရိယာတို့၏ တောင်းခြင်းဖြစ်၏" ဟု ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သော မြတ်သောတောင်းခြင်းဖြင့် တောင်းခံခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အထီးကျန် ဆင်းရဲသား ခရီးသည် ဖုန်းတောင်းယာစကတို့၏ "ပေးပါ ပေးပါ" ဟု ဤသို့ တောင်းဆိုသော တောင်းခြင်းမျိုးဖြင့် တောင်းခြင်းမဟုတ်ပေ။ "ဘိက္ခာစရိယ" ဟူသည် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဆည်းကပ်တည်ရှိခြင်းကြောင့်" ဟူသည် ကပ်၍ တည်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ကာဇဘတ်" ဟူသည် ထမ်းပိုးတို့ဖြင့် ဆောင်ယူလာသော ဆွမ်းဖြစ်သည်။ "အဖိုးစသည် ပျက်စီးခြင်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးမူလပကတိ အဖိုးစသည်တို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ "ဘေဒ" ဟူသည် ရှေးကပကတိ အဖိုးကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မလ" ဟူသည် ဆေးကြော၍ မဖယ်ရှားနိုင်သော သဘောရှိသော အညစ်အကြေးဖြစ်ပြီး၊ ထိုနည်းတူ ဖယ်ရှားရန် ခဲယဉ်းသော သဘောရှိသော စွဲကပ်နေသော ညှော်နံ့ကို "ဇလ္လိကာ" ဟု ခေါ်သည်။ "ချုပ်စပ်ထားသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံသူ" ဟူသော ဝိဂြိုဟ်ပြုခြင်းကို "ချုပ်စပ်ထားသော သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံသူ" ဟူသော အနက်၌ ဘိက္ခုသဒ္ဒါ၏ ထင်ရှားကျော်စောမှု (နိရုဠှအနက်) ကြောင့် ပြုအပ်သည်။

Upanissayasampannanti pubbe aṭṭhaparikkhāradānūpanissayasampannaṃ. Yo hi cīvarādike aṭṭha parikkhāre pattacīvarameva vā sotāpannādiariyassa puthujjanasseva vā sīlasampannassa datvā ‘‘idaṃ parikkhāradānaṃ anāgate ehibhikkhubhāvāya paccayo hotū’’ti patthanaṃ paṭṭhapesi, tassa taṃ sati adhikārasampattiyaṃ buddhānaṃ sammukhībhāve iddhimayaparikkhāralābhāya saṃvattatīti veditabbaṃ. Brahmaghosanti uttamaghosaṃ, brahmuno ghosasadisaṃ vā ghosaṃ. Brahmacariyanti sāsanabrahmacariyaṃ maggabrahmacariyañca. Dukkhassa sammā antakiriyāyāti yojetabbaṃ. Bhaṇḍūti muṇḍo. Vāsīti dantakaṭṭhacchedanavāsi. Bandhananti kāyabandhanaṃ. Yutto bhāvanānuyogo assāti yuttayogo, tassa yuttayogassa, bhāvanānuyogamanuyuttassāti vuttaṃ hoti. Iriyāpathasampannatāvibhāvanatthaṃ ‘‘saṭṭhivassikatthero viyā’’ti vuttaṃ. Buddhova pabbajjācariyo upasampadācariyo ca assāti buddhācariyako. Paṭhamabodhiyampi paṭhamakāleyeva sesaupasampadānaṃ abhāvoti āha ‘‘paṭhamabodhiyaṃ ekasmiṃ kāle’’ti. Pañca pañcavaggiyattherāti pañcavaggiyattherā pañca. Tīṇi satanti tīṇi satāni, gāthābandhasukhatthaṃ vacanavipallāso kato. Eko ca theroti aṅgulimālattheraṃ sandhāya vuttaṃ. Na vuttāti aṭṭhakathāyaṃ na vuttā. Tatthāti vinayapāḷiyaṃ.

"ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသော" ဟူသည်မှာ ရှေး၌ ပရိက္ခရာရှစ်ပါး လှူဒါန်းမှုတည်းဟူသော အကြောင်းထောက်ပံ့ (ဥပနိဿယ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်သူသည် သင်္ကန်းအစရှိသော ပရိက္ခရာရှစ်ပါး သို့မဟုတ် သပိတ်နှင့် သင်္ကန်းကိုသာလျှင် သောတာပန်အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ပုထုဇဉ်အားလည်းကောင်း လှူဒန်း၍ "ဤပရိက္ခရာအလှူသည် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌ ဧဟိဘိက္ခုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ အထောက်အပံ့ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု ဆုတောင်းပတ္ထနာကို တည်ထားခဲ့၏။ ထိုသူအား ထိုဆုတောင်းခြင်း အကျိုးပြည့်စုံခြင်း (အဓိကာရသမ္ပတ္တိ) ရှိလတ်သော် မြတ်စွာဘုရားတို့၏ မျက်မှောက်တော်၌ တန်ခိုးဖြင့်ပြီးသော ပရိက္ခရာကို ရရှိခြင်းငှာ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ဗြဟ္မဃောသ" ဟူသည် မြတ်သော အသံ၊ သို့မဟုတ် ဗြဟ္မာမင်း၏ အသံနှင့်တူသော အသံကို ဆိုလိုသည်။ "ဗြဟ္မစရိယ" ဟူသည် သာသနာတော်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်နှင့် မဂ်တည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို ကောင်းစွာ ပြုခြင်းငှာ" ဟု စပ်ယှဉ်အပ်သည်။ "ဘဏ္ဍု" ဟူသည် ဦးပြည်းကတုံး ဖြစ်သည်။ "ဝါသီ" ဟူသည် သွားတိုက်တံ (တံပူ) ဖြတ်သော ပဲကွပ်တည်း။ "ဗန္ဓန" ဟူသည် ခါးပန်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယုတ္တယောဂ" ဟူသည်မှာ အားထုတ်အပ်သော ဘာဝနာစီးဖြန်းခြင်းရှိသောသူ ဖြစ်ပြီး၊ "ထိုယုတ္တယောဂပုဂ္ဂိုလ်အား" ဟူသည် ဘာဝနာလုပ်ငန်း၌ အမြဲမပြတ် အားထုတ်ကျင့်ကြံသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ ဣရိယာပုတ် ပြည့်စုံမှုကို ထင်ရှားစေရန် "အသက်ခြောက်ဆယ်ရှိသော မထေရ်ကြီးကဲ့သို့" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် ရှင်ပြုဆရာ (ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ) နှင့် ရဟန်းခံဆရာ (ဥပသမ္ပဒါစရိယ) ဖြစ်သောကြောင့် "ဗုဒ္ဓါစရိယက" ဟု ခေါ်သည်။ ပထမဗောဓိကာလ၌လည်း ဦးစွာပထမ အစဦးဆုံးကာလ၌သာလျှင် ကြွင်းသော ရဟန်းခံခြင်း (ဥပသမ္ပဒ) တို့ မရှိခြင်းကြောင့် "ပထမဗောဓိကာလ တစ်ခုသော အချိန်၌" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ငါးပါးသော ပဉ္စဝဂ္ဂီမထေရ်တို့" ဟူသည်မှာ ပဉ္စဝဂ္ဂီမထေရ် ငါးပါးကို ဆိုလိုသည်။ "သုံးရာ" ဟူသည် သုံးရာဖြစ်ပြီး၊ ဂါထာစပ်ဆိုရန် လွယ်ကူစေရန်အတွက် ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်း (ဝစနဝိပလ္လာသ) ကို ပြုလုပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "တစ်ပါးတည်းသော မထေရ်" ဟူသည် အင်္ဂုလိမာလမထေရ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "မဆိုအပ်" ဟူသည် အဋ္ဌကထာ၌ မဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထို၌" ဟူသည် ဝိနည်းပါဠိတော်၌ ဖြစ်သည်။

Veḷuvanamahāvihāre [Pg.52] gandhakuṭiyaṃ nisinnoyeva bhagavā mahākassapattherassa attānaṃ uddissa pabbajitabhāvaṃ viditvā tassa paccuggamanaṃ karonto tigāvutaṃ maggaṃ ekakova gantvā bahuputtanigrodhamūle pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno attano santikaṃ āgantvā paramanipaccakāraṃ dassetvā ‘‘satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmi, satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmī’’ti tikkhattuṃ attano sāvakattaṃ sāvetvā ṭhitassa mahākassapattherassa nipaccakāramahattataṃ attano ca mahānubhāvataṃ dīpetuṃ yassa aññassa ajānaṃyeva ‘‘jānāmī’’ti paṭiññassa bāhirakassa satthuno evaṃ sabbacetasā samannāgato pasannacitto sāvako evarūpaṃ paramanipaccakāraṃ kareyya, tassa vaṇṭacchinnatālapakkaṃ viya gīvato muddhāpi vipateyya, sattadhā vā phaleyyāti dassento ‘‘yo kho, kassapa, evaṃ sabbacetasā samannāgataṃ sāvakaṃ ajānaṃyeva vadeyya ‘jānāmī’ti, apassaṃyeva vadeyya ‘passāmī’ti, muddhāpi tassa vipateyya, sattadhā vā phaleyya, ahaṃ kho, kassapa, jānaṃyeva vadāmi ‘jānāmī’ti, passaṃyeva vadāmi ‘passāmī’’’ (saṃ. ni. 2.154) ti vatvā jātimadamānamadarūpamadappahānatthaṃ tīhi ovādehi mahākassapattheraṃ ovadanto ‘‘tasmātiha te kassapā’’tiādimāha.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေဠုဝန်မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက် ဂန္ဓကုဋိတိုက်ခန်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်လျှင်၊ အရှင်မဟာကဿပထေရ် မိမိကို ရည်မှန်း၍ ရဟန်းပြုလာသည်ကို သိတော်မူသဖြင့် ထိုအရှင်မဟာကဿပအား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်းကို ပြုလိုရကား သုံးဂါဝုတ်ရှိသော လမ်းခရီးကို တစ်ပါးတည်းသာ ကြွတော်မူပြီးလျှင်၊ ဗဟုပုတ္တကညောင်ပင်ရင်း၌ ထက်ဝယ်ပလ္လင်ဖွဲ့ခွေကာ သီတင်းသုံးတော်မူလျက်၊ မိမိထံသို့ လာရောက်၍ အလွန်ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းအမူအရာကို ပြသပြီးလျှင် 'မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ဆရာဖြစ်တော်မူပါ၏၊ အကျွန်ုပ်သည် တပည့်ဖြစ်ပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ဆရာဖြစ်တော်မူပါ၏၊ အကျွန်ုပ်သည် တပည့်ဖြစ်ပါ၏' ဟု သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မိမိ၏ တပည့်ဖြစ်ကြောင်းကို လျှောက်ထား၍ ရပ်နေသော အရှင်မဟာကဿပထေရ်၏ ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု အလွန်ကြီးမြတ်ပုံနှင့် မိမိ၏ ကြီးမားသော တန်ခိုးအာနုဘော်တော်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ - 'ကဿပ၊ အလုံးစုံသော စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်လျက် ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသော တပည့်သည် မသိဘဲလျက် သိ၏ဟု ဝန်ခံသော၊ မမြင်ဘဲလျက် မြင်၏ဟု ဝန်ခံသော သာသနာပပြင်ပ ဆရာအား ဤသို့သဘောရှိသော မြတ်သောအရိုအသေပြုခြင်းကို ပြုငြားအံ့၊ ထိုဆရာ၏ ဦးခေါင်းသည် အညှာမှ ပြတ်ကျသော ထန်းသီးမှည့်ကဲ့သို့ လည်ပင်းမှ ပြတ်၍ ကျရာ၏၊ သို့မဟုတ် ခုနစ်စိတ် ကွဲရာ၏' ဟု ပြသတော်မူလိုသဖြင့် 'ကဿပ၊ အကြင်သူသည် ဤသို့ အလုံးစုံသော စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ဆည်းကပ်သော တပည့်အား မသိဘဲလျက် 'သိ၏' ဟု ပြောဆိုငြားအံ့၊ မမြင်ဘဲလျက် 'မြင်၏' ဟု ပြောဆိုငြားအံ့၊ ထိုသူ၏ ဦးခေါင်းသည်လည်း ပြတ်၍ကျရာ၏၊ သို့မဟုတ် ခုနစ်စိတ် ကွဲရာ၏။ ကဿပ၊ ငါမူကား သိလျက်သာလျှင် 'သိ၏' ဟု ပြောဆို၏၊ မြင်လျက်သာလျှင် 'မြင်၏' ဟု ပြောဆို၏' (သံ. နိ. ၂.၁၅၄) ဟု မိန့်တော်မူကာ ဇာတိမဒ (အမျိုးဇာတ်ကို စွဲ၍ မာန်ယစ်ခြင်း)၊ မာနမဒ (မာနဖြင့် မာန်ယစ်ခြင်း)၊ ရူပမဒ (ရုပ်အဆင်းကို စွဲ၍ မာန်ယစ်ခြင်း) တို့ကို ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ အဆုံးအမ သုံးရပ်တို့ဖြင့် အရှင်မဟာကဿပအား အဆုံးအမပေးတော်မူလိုသဖြင့် 'တသ္မာတိဟ တေ ကဿပ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.154) tasmātihāti tasmā icceva vuttaṃ hoti, yasmā ahaṃ jānantova ‘‘jānāmī’’ti passanto eva ca ‘‘passāmī’’ti vadāmi, tasmāti attho. Ti-kāra ha-kārā nipātā. Ihāti vā imasmiṃ sāsane, ta-kāro padasandhivasena āgato. Evaṃ sikkhitabbanti idāni vuccamānākārena sikkhitabbaṃ. Tibbanti bahalaṃ mahantaṃ. Hirottappañcāti hirī ca ottappañca. Paccupaṭṭhitaṃ bhavissatīti upasaṅkamanato paṭhamatarameva upaṭṭhitaṃ bhavissati. Tathā hi sati tesaṃ purato assa sagāravasappatissavatā saṇṭhāti. Yo ca therādīsu hirottappaṃ upaṭṭhapetvā upasaṅkamati, therādayopi taṃ sahirikā saottappā ca hutvā upasaṅkamantīti ayamettha ānisaṃso. Kusalūpasaṃhitanti kusalanissitaṃ, anavajjadhammanissitanti attho. Aṭṭhiṃ katvāti attānaṃ tena dhammena aṭṭhikaṃ katvā, taṃ vā dhammaṃ ‘‘esa mayhaṃ dhammo’’ti aṭṭhiṃ katvā. Manasi katvāti citte ṭhapetvā. Sabbacetasā samannāharitvāti cittassa thokampi bahi gantuṃ adento [Pg.53] sabbena samannāhāracittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto, dhamme nihitasototi attho. Evañhi te sikkhitabbanti ñāṇasotañca pasādasotañca odahitvā ‘‘mayā desitaṃ dhammaṃ sakkaccameva suṇissāmī’’ti evañhi te sikkhitabbaṃ. Sātasahagatā ca me kāyagatāsatīti asubhesu ceva ānāpāne ca paṭhamajjhānavasena sukhasampayuttā kāyagatāsati. Yo ca panāyaṃ tividho ovādo, therassa ayameva pabbajjā ca upasampadā ca ahosi.

ထိုပါဠိ၌ 'တသ္မာတိဟ' ဟူသည် 'ထို့ကြောင့်သာလျှင်' ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် ငါသည် သိလျက်သာလျှင် 'သိ၏' ဟု၊ မြင်လျက်သာလျှင် 'မြင်၏' ဟု ပြောဆို၏၊ ထို့ကြောင့်ဟူသော အနက်တည်း။ တ-ကာရနှင့် ဟ-ကာရတို့သည် နိပါတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ သို့မဟုတ် 'ဣဟ' ဟူသည် 'ဤသာသနာတော်၌' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၍ တ-ကာရသည် ပုဒ်စပ်ခြင်း (ပဒသန္ဓိ) အားဖြင့် ရောက်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ' ဟူသည် ယခုဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တိဗ္ဗံ' ဟူသည် ထူပြောသော၊ ကြီးမြတ်သော။ 'ဟိရောတ္တပ္ပဉ္စ' ဟူသည် ဟိရီ (အရှက်) နှင့် ဩတ္တပ္ပ (အကြောက်) တရား နှစ်ပါးစုံ။ 'ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ' ဟူသည် ချဉ်းကပ်ခြင်းထက် အရင်ဦးစွာ ထင်ရှားရှိနေလတ္တံ့။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသို့ ထင်ရှားရှိလျှင် ထိုမထေရ်တို့၏ ရှေ့မှောက်၌ ထိုသူအား ရိုသေခြင်း ကျိုးနွံခြင်းအဖြစ်သည် တည်တံ့နိုင်၏။ အကြင်သူသည် မထေရ်ကြီးစသည်တို့၌ ဟိရီဩတ္တပ္ပတရားကို ထင်ရှားစေ၍ ချဉ်းကပ်၏၊ မထေရ်ကြီးစသည်တို့သည်လည်း ထိုသူ့ထံသို့ ဟိရီဩတ္တပ္ပတရား ရှိကြကုန်လျက် ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏၊ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ရရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်သည်။ 'ကုသလူပသံဟိတံ' ဟူသည် ကုသိုလ်ကို မှီသော၊ အပြစ်မရှိသော တရားကို မှီသော ဟူသော အနက်တည်း။ 'အဋ္ဌိံ ကတွာ' ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို ထိုတရားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အရာဖြစ်အောင် ပြု၍၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားကို 'ဤတရားသည် ငါ၏ တရားတည်း' ဟု တန်ဖိုးထား အရိုအသေပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မနသိ ကတွာ' ဟူသည် စိတ်၌ သွင်းထား၍ (နှလုံးသွင်း၍)။ 'သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာ' ဟူသည် စိတ်၏ အနည်းငယ်မျှကိုမျှ အပြင်သို့ မထွက်စေဘဲ အလုံးစုံသော အာရုံပြုတတ်သော စိတ်ဖြင့် စုစည်းဆောင်ယူလျက်။ 'အောဟိတသောတော' ဟူသည် နားကို စောင်းထားသူ၊ တရားတော်၌ စူးစိုက်နားထောင်သူ ဟူသော အနက်တည်း။ 'ဧဝဉှိ တေ သိက္ခိတဗ္ဗံ' ဟူသည် ဉာဏ်တည်းဟူသော နားနှင့် ကြည်ညိုခြင်းတည်းဟူသော နားကို ညွတ်စောင်း၍ 'ငါဟောကြားအပ်သော တရားတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူအံ့' ဟု ဤသို့လျှင် သင် ကျင့်ကြံအားထုတ်အပ်၏။ 'သာတသဟဂတာ စ မေ ကာယဂတာသတိ' ဟူသည် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း၌လည်းကောင်း၊ အာနာပါန၌လည်းကောင်း ပထမဈာန်အားဖြင့် ချမ်းသာနှင့် ယှဉ်သော ကာယဂတာသတိ ဖြစ်သည်။ ဤသုံးပါးသော အဆုံးအမသည် ထိုမထေရ်အား ရဟန်းပြုခြင်းလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) သို့ ရောက်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်ခဲ့လေသည်။

Kasiṇārammaṇaṃ rūpāvacarajjhānaṃ rūpasaññā. Saññāsīsena hettha jhānaṃ vuttaṃ, tadeva ca uddhumātakapaṭibhāgārammaṇattā ‘‘uddhumātakasaññā’’ti vuttaṃ. Sopākasāmaṇero bhagavatā puṭṭho ‘‘ete dve rūpāvacarabhāvena ekatthā, byañjanameva nāna’’nti āha. Āraddhacittoti ārādhitacitto. Garudhammapaṭiggahaṇādiupasampadā upari vitthārato sayameva āvi bhavissati.

ကသိဏအာရုံရှိသော ရူပဝါစရဈာန်သည် ရူပသညာ မည်၏။ ဤနေရာ၌ သညာကို အဓိကဦးစီးစေ၍ ဈာန်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုဈာန်သည်ပင်လျှင် ဖူးဖူးရောင် အသုဘ၏ ပဋိဘာဂနိမိတ် အာရုံရှိသောကြောင့် 'ဥဒ္ဓုမာတကသညာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားက မေးမြန်းအပ်သော သောပါကသာမဏေသည် 'ဤတရားနှစ်ပါးတို့သည် ရူပဝါစရဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သဒ္ဒါမျှသာ ကွဲပြားကြကုန်၏' ဟု လျှောက်ထားခဲ့သည်။ 'အာရဒ္ဓစိတ္တော' ဟူသည် အားထုတ်အပ်သော စိတ်ရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဂရုဓမ္မတရားကို ခံယူခြင်းစသော ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) သည် နောင်၌ အကျယ်အားဖြင့် အလိုအလျောက် ထင်ရှားလတ္တံ့။

Kalyāṇaputhujjanādayoti ettha bahūnaṃ nānappakārānaṃ sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ avihatattā janeti, tāhi vā janitoti puthujjano, kalyāṇo ca so puthujjano cāti kalyāṇaputhujjano, so ādi yesaṃ sotāpannādīnaṃ te kalyāṇaputhujjanādayo. Kalyāṇaggahaṇena cettha andhaputhujjanaṃ nivatteti. Dvidhā hi puthujjanā andhaputhujjano kalyāṇaputhujjanoti. Vuttañhetaṃ –

ဤ၌ 'ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာဒယော' ဟူသော စကားရပ်တွင် အမျိုးမျိုးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ စသည်တို့ကို မပယ်သတ်ရသေးသည့်အတွက် ထိုကိလေသာများကို ဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုကိလေသာတို့က ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ထိုပုထုဇဉ်သည် ကောင်းမြတ်သောသူလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ကလျာဏပုထုဇဉ်' မည်၏။ ထိုကလျာဏပုထုဇဉ်သည် အစရှိသော သောတာပန် စသည်တို့သည် 'ကလျာဏပုထုဇ္ဇနာဒယော' (ကလျာဏပုထုဇဉ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်များ) မည်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ 'ကလျာဏ' ဟူသော သုံးနှုန်းချက်ဖြင့် အကန်းပုထုဇဉ် (အန္ဓပုထုဇဉ်) ကို ဖယ်ထုတ်ထားသည်။ စင်စစ်သော်ကား ပုထုဇဉ်သည် အန္ဓပုထုဇဉ် (အကန်းပုထုဇဉ်) နှင့် ကလျာဏပုထုဇဉ် (အကောင်းပုထုဇဉ်) ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုစကားကို ဟောတော်မူခဲ့ပေသည်။

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.7;

ma. ni. aṭṭha. 1.2;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.61;

a. ni. aṭṭha. 1.1.51);

နေမင်း၏ အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပုထုဇဉ် နှစ်မျိုးကို ဟောတော်မူခဲ့၏။ တစ်ဦးမှာ အန္ဓပုထုဇဉ် (အကန်းပုထုဇဉ်) ဖြစ်၍၊ ကျန်တစ်ဦးမှာ ကလျာဏပုထုဇဉ် (အကောင်းပုထုဇဉ်) ဖြစ်၏ ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Bhadrāya paññāya bhadrāya vimuttiyāti yojetabbaṃ. Sīlenātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṃ. Vimuttīti ariyaphalavimutti. Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Yathāsambhavena cettha yojanā veditabbā. Kalyāṇaputhujjanassa hi sīlādayo tayo eva sambhavanti, ariyānaṃ pana sabbepi sīlādayo. Sāro bhikkhūtipi kalyāṇaputhujjanādayova vuttāti āha ‘‘tehiyeva sīlasārādīhī’’tiādi. Atha vā nippariyāyato khīṇāsavova sāro [Pg.54] bhikkhu nāmāti āha ‘‘vigatakilesapheggubhāvato vā’’tiādi.

'ဘဒြာယ ပညာယ ဘဒြာယ ဝိမုတ္တိယာ' ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ 'သီလေန' စသည်တို့တွင် သီလဟူသည် စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ ဖြစ်သည်။ သမာဓိဟူသည် ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ပညာဟူသည် လောကီ လောကုတ္တရာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ဝိမုတ္တိဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ် ဝိမုတ္တိ ဖြစ်သည်။ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနဟူသည် တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော နည်းလမ်းအားဖြင့် စပ်ယှဉ်စပ်ထုံးကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကလျာဏပုထုဇဉ်အား သီလစသော သုံးပါးတို့သာ ဖြစ်နိုင်ကုန်၏၊ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားမူကား သီလစသော အလုံးစုံတို့သည် ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ 'သာရော ဘိက္ခု' (အနှစ်ရှိသော ရဟန်း) ဟုလည်း ကလျာဏပုထုဇဉ် အစရှိသူတို့ကိုသာ ဆိုလိုသောကြောင့် 'တေဟိယေဝ သီလသာရာဒီဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် မုချအားဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည်သာ 'သာရော ဘိက္ခု' (အနှစ်သာရရှိသော ရဟန်း) မည်သောကြောင့် 'ဝိဂတကိလေသဖေဂ္ဂုဘာဝတော ဝါ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’’ti, sopi vuccati sikkhatīti sekhoti āha ‘‘puthujjanakalyāṇakena saddhi’’nti. Satta ariyāti cattāro maggaṭṭhā, heṭṭhimā ca tayo phalaṭṭhāti ime satta ariyā. Tisso sikkhāti adhisīlādikā tisso sikkhā. Sikkhāsu jātoti vā sekho. Ariyapuggalo hi ariyāya jātiyā jāyamāno sikkhāsu jāyati, na yoniyaṃ. Sikkhanasīloti vā sekho, puggalādhiṭṭhānāya vā kathāya sekhassa ayanti anaññasādhāraṇā maggaphalattayadhammā sekhapariyāyena vuttā. Asekhoti ca yattha sekhabhāvāsaṅkā atthi, tatthāyaṃ paṭisedhoti lokiyanibbānesu asekhabhāvānāpatti daṭṭhabbā. Sīlasamādhipaññāsaṅkhātā hi sikkhā attano paṭipakkhakilesehi vimuttattā parisuddhā, upakkilesānaṃ ārammaṇabhāvampi anupagamanato etā sikkhāti vattuṃ yuttā, aṭṭhasupi maggaphalesu vijjanti, tasmā catumaggaheṭṭhimaphalattayasamaṅgino viya arahattaphalasamaṅgīpi tāsu sikkhāsu jātoti taṃsamaṅgino arahato itaresaṃ viya sekhatte sati sekhassa ayanti, sikkhā sīlaṃ etassāti ca sekhoti vattabbo siyāti taṃ nivattanatthaṃ ‘‘asekho’’ti yathāvuttasekhabhāvapaṭisedho kato. Arahattaphalehi pavattamānā sikkhā pariniṭṭhitasikkhākiccattā na sikkhākiccaṃ karonti, kevalaṃ sikkhāphalabhāveneva pavattanti, tasmā tā na sikkhāvacanaṃ arahanti, nāpi taṃsamaṅgī sekhavacanaṃ, na ca sikkhanasīlo, sikkhāsu jātoti ca vattabbataṃ arahati, heṭṭhimaphalesu pana sikkhā sakadāgāmimaggavipassanādīnaṃ upanissayabhāvato sikkhākiccaṃ karontīti sikkhāvacanaṃ arahanti, taṃsamaṅgino ca sekhavacanaṃ sikkhanasīlā, sikkhāsu jātāti ca vattabbataṃ arahanti ‘‘sikkhantīti sekhā’’ti apariyositasikkhānaṃ dassitattā, ‘‘na sikkhatīti asekho’’ti iminā pariyositasikkho dassito, na sikkhāya rahitoti āha – ‘‘sekkhadhamme atikkamma [Pg.55] …pe… khīṇāsavo asekhoti vuccatī’’ti. Vuddhippattasikkho vā asekhoti etasmiṃ atthe sekhadhammesu eva ṭhitassa kassaci ariyassa asekhabhāvāpattīti arahattamaggadhammā vuddhippattā ca yathāvuttehi atthehi sekhāti katvā taṃsamaṅgino aggamaggaṭṭhassa asekhabhāvo āpannoti? Na, taṃsadisesu tabbohārato. Arahattamaggato hi ninnānākaraṇaṃ arahattaphalaṃ ṭhapetvā pariññākiccakaraṇaṃ vipākabhāvañca, tasmā te eva sekhā aggaphaladhammabhāvaṃ āpannāti sakkā vattuṃ. Kusalasukhato ca vipākasukhaṃ santataratāya paṇītataranti vuddhippattā ca te dhammā hontīti taṃsamaṅgī asekhoti vuccatīti.

အကျင့်အားလျော်စွာ ဖြည့်ကျင့်လေ့ရှိ၍ သီလနှင့် ပြည့်စုံလျက်၊ ဣန္ဒြေတို့၌ ပိတ်အပ်သော တံခါးရှိကာ၊ စားဖွယ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိလျက်၊ နိုးကြားခြင်း၌ အဖန်တလဲလဲ ယှဉ်စိမ့်သောငှာ၊ ညဉ့်ဦးယံနှင့် မိုးသောက်ယံပတ်လုံး ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို ပွားများခြင်း၌ အားထုတ်လျက် 'ယနေ့သော်လည်းကောင်း၊ နက်ဖြန်သော်လည်းကောင်း တစ်ခုခုသော သာမညဖိုလ်ကို ရလိမ့်အံ့' ဟု နှလုံးသွင်း၍ နေသော ကလျာဏပုထုဇဉ်သည်လည်း ကျင့်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် 'သေက္ခ' မည်၏ဟု 'ပုထုဇဉ်ကလျာဏကနှင့် အတူ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (အရိယာ) ခုနစ်ပါးဟူသည်မှာ မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် လေးပါးနှင့် အောက်ဖိုလ်ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ သိက္ခာသုံးပါးဟူသည်မှာ အဓိသီလစသော သိက္ခာသုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် သိက္ခာတို့၌ ဖြစ်သောကြောင့် 'သေက္ခ' မည်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် အရိယာဇာတ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် သိက္ခာတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ သန္ဓေအမျိုး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်။ သို့မဟုတ် ကျင့်တတ် သင်ကြားတတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် 'သေက္ခ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာဖြင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျင့်ဖြစ်သောကြောင့် အခြားသူများနှင့် မဆက်ဆံသော မဂ်ဖိုလ်သုံးပါးတရားတို့ကို ပရိယာယ်အားဖြင့် 'သေက္ခ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'အသေက္ခ' ဟူသော ပုဒ်၌ သေက္ခအဖြစ်ကို သံသယရှိရာ၌ ဤတားမြစ်ချက် ရှိသောကြောင့် လောကီတရားနှင့် နိဗ္ဗာန်တို့၌ အသေက္ခအဖြစ်သို့ မရောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာတို့သည် မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာတို့မှ လွတ်ကင်းသောကြောင့် စင်ကြယ်ကုန်၏၊ ဥပက္ကိလေသတို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့လည်း မကပ်ရောက်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို 'သိက္ခာ' ဟု ဆိုထိုက်ကုန်၏။ ထိုသိက္ခာတို့သည် မဂ်ဖိုလ် ရှစ်ပါးတို့၌လည်း ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်လေးပါး၊ အောက်ဖိုလ်သုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသောသူတို့ကဲ့သို့ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသောပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုသိက္ခာတို့၌ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန္တာအား ကျန်သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ပါးကဲ့သို့ သေက္ခအဖြစ်ရှိသည်ရှိသော် 'သေက္ခ၏ အကျင့်တည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤသူအား သိက္ခာသီလရှိ၏' ဟုလည်းကောင်း ဖြစ်၍ 'သေက္ခ' ဟု ဆိုအပ်ရာ၏။ ထိုသို့ ဆိုခြင်းကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ 'အသေက္ခ' ဟု ဆိုအပ်သော သေက္ခအဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော သိက္ခာတို့သည် ပြီးဆုံးပြီးသော သိက္ခာကိစ္စရှိသောကြောင့် သိက္ခာကိစ္စကို ထပ်မံမပြုကြတော့ပေ။ သိက္ခာ၏ အကျိုးအဖြစ်မျှဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့သည် 'သိက္ခာ' ဟူသော အမည်ကို မရထိုက်ကုန်၊ အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသူသည်လည်း 'သေက္ခ' ဟူသော အမည်ကို မရထိုက်၊ ကျင့်ဆဲရှိသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ သိက္ခာ၌ ဖြစ်သူဟူ၍လည်းကောင်း မခေါ်ဆိုထိုက်ပေ။ အောက်ဖိုလ်တို့၌မူ သိက္ခာတို့သည် သကဒါဂါမိမဂ် ဝိပဿနာစသည်တို့၏ ဥပနိဿယအဖြစ်ဖြင့် သိက္ခာကိစ္စကို ပြုလုပ်ကြသောကြောင့် 'သိက္ခာ' ဟူသောအမည်ကို ရထိုက်ကြကုန်၏၊ ထိုဖိုလ်နှင့် ပြည့်စုံသူတို့သည်လည်း 'သေက္ခ' ဟူသောအမည်၊ ကျင့်ဆဲဖြစ်သူ၊ သိက္ခာ၌ ဖြစ်သူဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ရထိုက်ကြကုန်၏။ 'ကျင့်သောကြောင့် သေက္ခမည်၏' ဟု မပြီးဆုံးသေးသော သိက္ခာရှိသူတို့ကို ပြတော်မူသောကြောင့် 'မကျင့်သောကြောင့် အသေက္ခမည်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြီးဆုံးပြီးသော သိက္ခာရှိသူကို ပြတော်မူအပ်၏။ သိက္ခာမှ ကင်းသည်မဟုတ်ကြောင်းကို 'သေက္ခတရားတို့ကို လွန်မြောက်၍ ...ပ... ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာကို အသေက္ခဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် ပွားများခြင်းသို့ ရောက်သော သိက္ခာရှိသောကြောင့် 'အသေက္ခ' မည်၏။ ဤအနက်၌ သေက္ခတရားတို့၌သာ တည်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးဦးအား အသေက္ခအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်သဖြင့်၊ အရဟတ္တမဂ်တရားတို့သည် ပွားများခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၍ အထက်ပါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်တို့ဖြင့် ကျင့်ခြင်းကို ပြု၍ ထိုအရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အား အသေက္ခအဖြစ်သို့ ရောက်သလောဟူမူ? မရောက်ပေ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်နှင့် တူသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းရှိသောကြောင့် အသေက္ခအဖြစ်သို့ မရောက်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အရဟတ္တမဂ်မှ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဖယ်ထား၍ ပရိညာကိစ္စပြီးခြင်းနှင့် ဝိပါက် (အကျိုး) ဖြစ်ခြင်းသည် မတူထူးခြားသောကြောင့် ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာလျှင် သေက္ခတို့သည် အမြတ်ဆုံးဖိုလ်တရားအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ကုသိုလ်သုခထက် ဝိပါကသုခသည် သာလွန်ငြိမ်းချမ်း၍ မြတ်သောကြောင့် ထိုတရားတို့သည် ပွားများခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'အသေက္ခ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Sabbantimena pariyāyenāti sabbantimena paricchedena. Upasampadākammassa adhikārattā ‘‘pañcavaggakaraṇīye’’ti vuttaṃ. Pañcannaṃ vaggo samūhoti pañcavaggo, pañcaparimāṇayutto vā vaggo pañcavaggo, tena kattabbaṃ kammaṃ pañcavaggakaraṇīyaṃ. Yāvatikā bhikkhūti yattakā bhikkhū. Kammappattāti kammārahā pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. Upasampadākammassa pañcavaggakaraṇīyattā pañceva bhikkhū kammappattā ettakehipi kammasiddhito, itare chandārahā. Ñatticatutthenāti ettha kiñcāpi ñatti sabbapaṭhamaṃ vuccati, tissannaṃ pana anussāvanānaṃ atthabyañjanabhedābhāvato atthabyañjanabhinnā ñatti tāsaṃ catutthāti katvā ‘‘ñatticatuttha’’nti vuccati. Byañjanānurūpameva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tīhi anussāvanāhi ekāya ca ñattiyā’’ti vuttaṃ, atthappavattikkamena pana ‘‘ekāya ñattiyā tīhi anussāvanāhī’’ti vattabbaṃ. Vatthuñattianaussāvanasīmāparisasampattisampannattāti ettha vatthūti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuṃ ajjhāpannapubbaṃ paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Ūnavīsativassādayo hi terasa puggalā upasampadāya avatthu, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattisampannaṃ nāma hoti.

‘အဆုံးစွန်သော အပြားအားဖြင့်’ ဟူသည်မှာ အဆုံးစွန်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပသမ္ပဒကံကို အာဏာလွှမ်းမိုးအပ်သောကြောင့် ‘ငါးပါးသောအစုဖြင့် ပြုအပ်သော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ငါးယောက်သောရဟန်းတို့၏ အစုအပေါင်းသည် ‘ပဉ္စဝဂ်’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ငါးပါးသော အတိုင်းအရှည်နှင့် ပြည့်စုံသော အစုသည် ‘ပဉ္စဝဂ်’ မည်၏။ ထိုပဉ္စဝဂ်အစုဖြင့် ပြုအပ်သော ကံကို ‘ပဉ္စဝဂ္ဂကရဏီယ’ (ငါးပါးသောအစုဖြင့် ပြုအပ်သောကံ) ဟု ခေါ်သည်။ ‘အကြင်မျှလောက်ကုန်သော ရဟန်းတို့’ ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန်းတို့ ဖြစ်သည်။ ‘ကံအားထိုက်သူတို့’ ဟူသည်မှာ ကံပြုထိုက်သော၊ ပါရာဇိကကျခြင်းသို့ မရောက်သူများနှင့် သံဃာ့ဘောင်မှ မနှင်ထုတ်အပ်သူများ ဖြစ်သည်။ ဥပသမ္ပဒကံသည် ငါးပါးသောအစုဖြင့် ပြုအပ်သောကြောင့် ရဟန်းငါးပါးတို့သည်သာ ကံအားထိုက်ကုန်၏၊ ဤမျှလောက်သော ရဟန်းတို့ဖြင့်လည်း ကံပြီးမြောက်သောကြောင့် ကြွင်းသောရဟန်းတို့သည် ဆန္ဒပေးရန်သာ ထိုက်ကုန်၏။ ‘ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဝါစာဖြင့်’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဉတ္တိ (ကမ္မဝါစာဖတ်ခြင်း) ကို ရှေးဦးစွာ မိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း သုံးကြိမ်မြောက်သော အနုဿာဝနာ (ကြေညာခြင်း) တို့၏ အနက်နှင့် သဒ္ဒါအပြား မရှိသောကြောင့် အနက်သဒ္ဒါ ကွဲပြားသော ဉတ္တိသည် ထိုအနုဿာဝနာတို့နှင့် ပေါင်းသော် လေးကြိမ်မြောက် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဉတ္တိစတုတ္ထ’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ သဒ္ဒါအားလျော်စွာသာလျှင် အဋ္ဌကထာ၌ ‘သုံးကြိမ်သော အနုဿာဝနာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်သော ဉတ္တိဖြင့်လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အနက်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အစဉ်အရမူ ‘တစ်ကြိမ်သော ဉတ္တိဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးကြိမ်သော အနုဿာဝနာတို့ဖြင့်လည်းကောင်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ဝတ္ထု၊ ဉတ္တိ၊ အနုဿာဝနာ၊ သီမာ၊ ပရိသာ သမ္ပတ္တိတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဝတ္ထု’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆယ့်ကိုးနှစ်အရွယ်ရှိသူ၊ အန္တိမဝတ္ထု (ပါရာဇိက) သို့ ရောက်ဖူးသူ၊ ပဏ္ဍုက်စသည်တို့နှင့်တကွ အရဟတ်မထိုက်သော (အဘဗ္ဗ) ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့ကို ဖယ်ထား၍ သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဆယ့်ကိုးနှစ်ရှိသူ စသော တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဥပသမ္ပဒကံအတွက် ဝတ္ထုမမြောက်သူများ (အဝတ္ထု) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို ဖယ်ထား၍ အခြားသော ရဟန်းပြုလိုသူရှိလျှင် ဥပသမ္ပဒကံသည် ‘ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသောကံ’ မည်၏။

Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’ti ettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ [Pg.56] nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattisampannaṃ nāma.

‘ဝတ္ထု၊ သံဃာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဉတ္တိတို့ကို မဆိုအပ်ခြင်း (မသုံးသပ်ခြင်း) တို့နှင့် နောက်မှ ဉတ္တိကို ထားခြင်း’ ဟူသည်မှာ ဤငါးပါးတို့သည် ရှေးဦးစွာ ဉတ္တိဒေါသ (ဉတ္တိ၏ အပြစ်များ) ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုအပြစ်ငါးပါးတို့တွင် ‘ဤမည်သောသူသည်’ ဟု ရဟန်းပြုလိုသူ၏ အမည်ကို မမြွက်ဆိုခြင်းကို ‘ဝတ္ထုကို မသုံးသပ်ခြင်း’ (ဝတ္ထုအပရာမသန) မည်၏။ ‘အရှင်ဘုရားတို့ သံဃာတော်သည် နာတော်မူပါ’ ဟု ဆိုရာ၌ ‘အရှင်ဘုရားတို့ နာတော်မူပါ’ ဟု ဆို၍ ‘သံဃာ’ ဟူသော သဒ္ဒါကို မမြွက်ဆိုခြင်းကို ‘သံဃာကို မသုံးသပ်ခြင်း’ (သံဃာအပရာမသန) မည်၏။ ‘ဤမည်သောသူ၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ ဖြစ်သော’ ဟု ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၏ အမည်ကို မမြွက်ဆိုခြင်းကို ‘ပုဂ္ဂိုလ်ကို မသုံးသပ်ခြင်း’ (ပုဂ္ဂလအပရာမသန) မည်၏။ လုံးဝဥဿုံ ဉတ္တိကို မရွတ်ဆိုခြင်းကို ‘ဉတ္တိကို မသုံးသပ်ခြင်း’ (ဉတ္တိအပရာမသန) မည်၏။ ရှေးဦးစွာ ကမ္မဝါစာကို ပြီးစေ၍ ‘ဤသည်ကား ဉတ္တိတည်း’ ဟု ဆိုပြီးနောက် ‘သံဃာတော်အား နှစ်သက်ပါ၏’ ဟု ဤသို့ ဉတ္တိကို မြွက်ဆိုခြင်းကို ‘နောက်မှ ဉတ္တိကို ထားခြင်း’ (ပစ္ဆာဉတ္တိဌာပန) မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအပြစ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဉတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ‘ဉတ္တိသမ္ပတ္တိနှင့် ပြည့်စုံခြင်း’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni sāvanāya hāpanaṃ akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva, sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva. Atha vā pana kammavācabbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattisampannaṃ nāma.

ဝတ္ထု၊ သံဃာ၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မမြွက်ဆိုခြင်း (မသုံးသပ်ခြင်း) ၃ ပါး၊ မြွက်ဆိုခြင်းမှ ယုတ်လျော့ခြင်း (ပျက်ကွက်ခြင်း) ၁ ပါး၊ အခါမဟုတ်သည်၌ ရွတ်ဆိုခြင်း ၁ ပါး ဟူ၍ ဤငါးပါးတို့သည် အနုဿာဝနာ၏ အပြစ် (အနုဿာဝနာဒေါသ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအပြစ်တို့တွင် ဝတ္ထုစသည်တို့ကို မမြွက်ဆိုခြင်းတို့သည် ဉတ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့သည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အနုဿာဝနာသုံးပါးတို့၌မူကား တစုံတခုသောအရပ်၌ ထိုဝတ္ထုစသည်တို့ကို မမြွက်ဆိုခြင်းသည် မမြွက်ဆိုခြင်း (အပရာမသန) မည်သည်သာ ဖြစ်၏၊ အလုံးစုံအားဖြင့် ကမ္မဝါစာကို မရွတ်ဘဲ ဉတ်ကိုသာလျှင် လေးကြိမ် ရွတ်ဆိုခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ်မူကား ကမ္မဝါစာ၏အတွင်း၌ အက္ခရာကိုသော်လည်းကောင်း၊ ပုဒ်ကိုသော်လည်းကောင်း မရွတ်ဆိုခြင်း သို့မဟုတ် မှားယွင်းစွာ ရွတ်ဆိုခြင်းသည် မြွက်ဆိုခြင်းမှ ယုတ်လျော့ခြင်း မည်၏။ မြွက်ဆိုရန် အခွင့်မဟုတ်သည်၌ ရှေးဦးစွာ ဉတ်ကို မရွတ်ဘဲ အနုဿာဝနာကို ရွတ်ဆိုခြင်းသည် အခါမဟုတ်သည်၌ ရွတ်ဆိုခြင်း မည်၏။ ဤသို့ ဤအပြစ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော အနုဿာဝနာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို အနုဿာဝနသမ္ပတ္တိသမ္ပန္န မည်၏။

Vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattisampannaṃ nāma. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisadosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisasampattisampannaṃ nāma.

ပျက်စီးသော သိမ်၏ လက္ခဏာကို ကောင်းစွာလွန်သော သိမ်၌ ပြုအပ်သောကံကို သီမာသမ္ပတ္တိသမ္ပန္န မည်၏။ ကံသို့ ရောက်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည် မည်မျှပင် ရှိစေကာမူ ထိုရဟန်းတို့ မလာခြင်း၊ ဆန္ဒပေးထိုက်သောသူတို့၏ ဆန္ဒကို မဆောင်ယူခြင်း၊ မျက်မှောက်၌ ရှိနေသော ရဟန်းတို့က ကန့်ကွက်ခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ပရိသတ်၏ အပြစ် (ပရိသဒေါသ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုအပြစ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ပရိသတ်ဖြင့် ပြုအပ်သောကံကို ပရိသသမ္ပတ္တိသမ္ပန္န မည်၏။

Upasampadākammavācāsaṅkhātaṃ bhagavato vacanaṃ upasampadākammakaraṇassa kāraṇattā ṭhānaṃ, yathā ca taṃ kattabbanti bhagavatā anusiṭṭhaṃ, tathā katattā tadanucchavikaṃ yathāvuttaṃ anūnaṃ ñattianussāvanaṃ uppaṭipāṭiyā ca avuttaṃ ṭhānārahaṃ. Yathā kattabbanti hi bhagavatā vuttaṃ, tathā akate upasampadākammassa kāraṇaṃ na hotīti na taṃ ṭhānārahaṃ. Tenāha ‘‘kāraṇārahena satthusāsanārahenā’’ti. Iminā ñattianussāvanasampatti kathitāti veditabbā. ‘‘Samaggena saṅghenā’’ti iminā pana parisasampatti kathitāva. ‘‘Akuppenā’’ti iminā pārisesato vatthusīmāsampattiyo kathitāti veditabbā. Aṭṭhakathāyaṃ pana akuppalakkhaṇaṃ ekattha sampiṇḍetvā dassetuṃ akuppenāti imassa ‘‘vatthuñattianussāvanasīmāparisasampattisampannattā akopetabbataṃ appaṭikkositabbataṃ upagatenā’’ti attho vutto. Keci pana ‘‘ṭhānārahenātiettha ‘na hatthacchinno pabbājetabbo’tiādi (mahāva. 119) satthusāsanaṃ ṭhāna’’nti vadanti.

ဥပသမ္ပဒါကမ္မဝါစာဟု ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် ဥပသမ္ပဒါကံကို ပြုခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဌာန' (အကြောင်း) မည်၏။ ထိုကံကို မည်သို့ ပြုရမည်ဟု မြတ်စွာဘုရား ဆုံးမညွှန်ကြားတော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်သောကြောင့် ထိုကံနှင့် လျောက်ပတ်သော၊ ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း မယုတ်မလျော့သော ဉတ်နှင့် အနုဿာဝနာကိုလည်းကောင်း၊ အစဉ်ကို မချွတ်ယွင်းစေဘဲ (ပြောင်းပြန်မဖြစ်စေဘဲ) ရွတ်ဆိုခြင်းကိုလည်းကောင်း 'ဌာနာရဟ' (သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အကြောင်းအား ထိုက်သည်) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် 'ဤသို့ ပြုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသော်လည်း ထိုအတိုင်း မပြုလုပ်ပါမူ ဥပသမ္ပဒါကံ၏ အကြောင်းမဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့မပြုခြင်းသည် ဌာနာရဟ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'အကြောင်းအား ထိုက်သော၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်အား ထိုက်သော' (ကုပ္ပေန ဌာနာရဟေန) ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် ဉတ်နှင့် အနုဿာဝနာ သမ္ပတ္တိကို ပြတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ 'သမဂ္ဂေန သံဃေန' ဟူသော စကားဖြင့် ပရိသသမ္ပတ္တိကို ပြတော်မူ၏။ 'အကုပ္ပေန' ဟူသော စကားဖြင့် အကြွင်းကျန်သော ဝတ္ထုသမ္ပတ္တိနှင့် သီမာသမ္ပတ္တိတို့ကို ပြတော်မူ၏ဟု သိအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အကုပ္ပလက္ခဏာကို တစ်ခုတည်း၌ ပေါင်းရုံး၍ ပြခြင်းငှာ 'အကုပ္ပေန' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'ဝတ္ထု၊ ဉတ်၊ အနုဿာဝနာ၊ သီမာ၊ ပရိသတ်သမ္ပတ္တိတို့နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် မပျက်စီးထိုက်သည်၏အဖြစ်၊ မကန့်ကွက်အပ်သည်၏အဖြစ်သို့ ရောက်သောကံဖြင့်' ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'ဌာနာရဟေန' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'လက်ပြတ်သောသူကို မရှင်ပြုအပ်' စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားရှင် ပညတ်တော်မူသော သာသနာတော်ကို 'ဌာန' မည်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘Ñatticatutthena [Pg.57] kammenā’’ti imasmiṃ adhikāre pasaṅgato āharitvā yaṃ kammalakkhaṇaṃ sabbaaṭṭhakathāsu papañcitaṃ, taṃ yathāāgataṭṭhāneyeva dassetukāmo idha tassa avacane tattha vacane ca payojanaṃ dassetuṃ ‘‘imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā’’tiādimāha.

'ဉတ္တိစတုတ္ထေန ကမ္မေန' ဟူသော ဤအရာ၌ ဆက်စပ်မှုအားဖြင့် ဆောင်ယူ၍ အကြင်ကံ၏ လက္ခဏာကို ခပ်သိမ်းသော အဋ္ဌကထာတို့၌ အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ထိုကမ္မလက္ခဏာကို ရောက်ဆဲအရပ်၌သာ ပြလိုသဖြင့် ဤ၌ ထိုကမ္မလက္ခဏာကို မဆိုခြင်း၊ ထိုအရပ်၌ ဆိုခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြခြင်းငှာ 'ဤအရပ်၌ တည်၍' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Aṭṭhasu upasampadāsu ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādapaṭiggahaṇūpasampadā pañhabyākaraṇūpasampadāti imāhi upasampadāhi upasampannānaṃ lokavajjasikkhāpadavītikkame abhabbattā garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imāsañca tissannaṃ upasampadānaṃ bhikkhunīnaṃyeva anuññātattā ñatticatuttheneva kammena upasampanno gahitoti veditabbo. Tathā hi ehibhikkhūpasampadā antimabhavikānaṃyeva, saraṇagamanūpasampadā parisuddhānaṃ, ovādapaṭiggahaṇapañhabyākaraṇūpasampadā mahākassapasopākānaṃ, na ca te bhabbā pārājikādilokavajjaṃ āpajjituṃ, garudhammapaṭiggahaṇādayo ca bhikkhunīnaṃyeva anuññātā, ayañca bhikkhu, tasmā ettha ñatticatutthena upasampannova gahitoti veditabbo.

ဥပသမ္ပဒါ ရှစ်ပါးတို့တွင် ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါ၊ သရဏဂမနဥပသမ္ပဒါ၊ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏဥပသမ္ပဒါ၊ ပဉှဗျာကရဏဥပသမ္ပဒါ ဟူသော ဤဥပသမ္ပဒါတို့ဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သော သူတို့သည် လောကဝဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးရန် မထိုက်သည် (မဖြစ်နိုင်သည်) ၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏဥပသမ္ပဒါ၊ ဒူတေနဥပသမ္ပဒါ၊ အဋ္ဌဝါစိကဥပသမ္ပဒါ ဟူသော ဤသုံးပါးသော ဥပသမ္ပဒါတို့ကို ဘိက္ခုနီတို့အားသာလျှင် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤနေရာ၌ 'ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့်သာ ရဟန်းဖြစ်သောသူ' ဟု ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့စင်စစ် ဖြစ်၏။ ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါသည် နောက်ဆုံးဘဝရှိသော သူတို့အားသာ ဖြစ်၏၊ သရဏဂမနဥပသမ္ပဒါသည် စင်ကြယ်သူတို့အားသာ ဖြစ်၏၊ ဩဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏဥပသမ္ပဒါနှင့် ပဉှဗျာကရဏဥပသမ္ပဒါတို့သည် မဟာကဿပနှင့် သောပါကတို့အားသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ပါရာဇိကစသော လောကဝဇ္ဇအာပတ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ မထိုက်ကုန် (မဖြစ်နိုင်ကုန်)။ ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏစသော ဥပသမ္ပဒါတို့သည်လည်း ဘိက္ခုနီတို့အားသာ ခွင့်ပြုအပ်ကုန်၏၊ ဤသူကား ရဟန်း (ဘိက္ခု) သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူကိုသာ ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Paṇṇattivajjesu pana sikkhāpadesu aññepi ehibhikkhūpasampadāya upasampannādayo saṅgahaṃ gacchanti. Tepi hi sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjantiyeva. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesupi sikkhāpadesu ‘‘ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti ñatticatuttheneva kammena upasampanno kasmā vuttoti? Sabbasikkhāpadavītikkamārahattā sabbakālikattā ca. Ehibhikkhūpasampadādayo hi na sabbasikkhāpadavītikkamārahā asabbakālikā ca. Tathā hi aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthakammūpasampadā dūtenūpasampadā aṭṭhavācikūpasampadāti imā tissoyeva thāvarā, sesā buddhe dharamāneyeva ahesuṃ. Teneva ca bhikkhunīvibhaṅgepi (pāci. 658) ‘‘tatra yāyaṃ bhikkhunī samaggena ubhatosaṅghena ñatticatutthena kammena akuppena ṭhānārahena upasampannā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā bhikkhunī’’ti dūtenūpasampadāya aṭṭhavācikūpasampadāya ca upasampannaṃ antokatvā ubhatosaṅghena ñatticatuttheneva kammena upasampannā bhikkhunī vuttā, na garudhammapaṭiggahaṇūpasampadāya upasampannā tassā upasampadāya pāṭipuggalikabhāvato asabbakālikattā. Garudhammapaṭiggahaṇūpasampadā hi mahāpajāpatiyā eva anuññātattā pāṭipuggalikāti, tasmā sabbasikkhāpadavītikkamārahaṃ [Pg.58] sabbakālikāya ñatticatutthakammūpasampadāya upasampannameva gahetvā sabbasikkhāpadāni paññattānīti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ paṇṇattivajjesu sikkhāpadesu ca ehibhikkhūpasampannādīnampi saṅgaho kathaṃ viññāyatīti? Atthato āpannattā. Tathā hi ‘‘dve puggalā abhabbā āpattiṃ āpajjituṃ buddhā ca paccekabuddhā ca, dve puggalā bhabbā āpattiṃ āpajjituṃ bhikkhū ca bhikkhuniyo cā’’ti (pari. 322) sāmaññato vuttattā ehibhikkhūpasampannādayopi asañcicca assatiyā acittakaṃ paṇṇattivajjaṃ sahaseyyādiāpattiṃ āpajjantīti atthato āpannanti ayamettha sāro. Yaṃ panettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.

ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၌မူကား အခြားသော ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူ စသည်တို့သည်လည်း အကျုံးဝင်ကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်လည်း သဟသေယျာစသော ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇအာပတ်သို့ အမှန်ပင် ရောက်ကုန်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၌လည်း 'ဤအရာ၌ အလိုရှိအပ်သော ရဟန်းဟူသည် ဤသူတည်း' ဟု ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း ဟူမူ - ခပ်သိမ်းသော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးရန် ထိုက်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ တည်တံ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း (ဆိုအပ်၏)။ ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါစသည်တို့သည်ကား ခပ်သိမ်းသော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးရန် မထိုက်ကုန်၊ ခပ်သိမ်းသောကာလပတ်လုံးလည်း မတည်တံ့ကုန်။ ထိုသို့စင်စစ် ဖြစ်၏၊ ဥပသမ္ပဒါ ရှစ်ပါးတို့တွင် ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဥပသမ္ပဒါ၊ ဒူတေနဥပသမ္ပဒါ၊ အဋ္ဌဝါစိကဥပသမ္ပဒါ ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သာလျှင် မြဲမြံခိုင်ခံ့ (အစဉ်တည်တံ့) ကုန်၏။ ကြွင်းသော ဥပသမ္ပဒါတို့သည် မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်အခါ၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၌လည်း 'ထိုရဟန်းမတို့တွင် အကြင်ရဟန်းမသည် ညီညွတ်သော နှစ်ဖက်သော သံဃာတော်သည် အကုပ္ပဖြစ်သော၊ ဌာနာရဟဖြစ်သော ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်အပ်၏၊ ဤရဟန်းမကို ဤအရာ၌ အလိုရှိအပ်သော ဘိက္ခုနီဟူ၍ ဆိုအပ်၏' ဟု ဒူတေနဥပသမ္ပဒါဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌဝါစိကဥပသမ္ပဒါဖြင့်လည်းကောင်း ရဟန်းဖြစ်သောသူကို အတွင်းသွင်း၍ နှစ်ဖက်သောသံဃာဖြင့် ဉတ္တိစတုတ္ထကံဖြင့်သာလျှင် ရဟန်းဖြစ်သော ဘိက္ခုနီကို ဆိုတော်မူ၏၊ ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏဥပသမ္ပဒါဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူကို မဆိုအပ်။ ထိုဥပသမ္ပဒါသည် သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ မတည်တံ့သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဂရုဓမ္မပဋိဂ္ဂဟဏဥပသမ္ပဒါသည် မဟာပဇာပတိဂေါတမီအားသာလျှင် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် သီးခြားပုဂ္ဂိုလ်ဆိုင်ရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးရန် ထိုက်သော၊ ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌ တည်တံ့သော ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မဥပသမ္ပဒါဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူကိုသာ ယူ၍ ခပ်သိမ်းသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်အပ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူ စသည်တို့၏ အကျုံးဝင်ခြင်းကို အဘယ်သို့ သိအပ်နည်း ဟူမူ - အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သက်ရောက် (အကျုံးဝင်) သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့စင်စစ် ဖြစ်၏၊ 'အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ မထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့သည် ဘုရားရှင်တို့နှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ အာပတ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကား ရဟန်းယောက်ျားများနှင့် ရဟန်းမိန်းမများ ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဧဟိဘိက္ခုဥပသမ္ပဒါဖြင့် ရဟန်းဖြစ်သောသူ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း မရည်ရွယ်ဘဲ သတိလွတ်သဖြင့် စိတ်မပါဘဲ ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇဖြစ်သော သဟသေယျာစသော အာပတ်သို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် သက်ရောက်ကုန်၏။ ဤသည်မှာ ဤအရာ၌ အနှစ်သာရတည်း။ ဤမှတပါး အခြားသောနည်းဖြင့် တစုံတဦးသော ဆရာသည် အကျယ်ချဲ့အပ်သော အဆုံးအဖြတ်ကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ် (မယူအပ်)။

Niruttivasenāti nibbacanavasena. Abhilāpavasenāti vohāravasena. Anuppannāya kammavācāyāti anuppannāya ñatticatutthakammavācāya. Guṇavasenāti sīlāditaṃtaṃguṇayogato. Ettha ca bhindati pāpake akusale dhammeti bhikkhūti nibbacanaṃ veditabbaṃ.

"နိရုတ္တိဝသေနာတိ" ဟူသည် ဝိဂြိုဟ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "အဘိလာပဝသေနာတိ" ဟူသည် အခေါ်အဝေါ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "အနုပ္ပန္နာယ ကမ္မဝါစာယာတိ" ဟူသည် မဖြစ်ပေါ်သေးသော ဉတ်ကမ္မဝါစာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဂုဏဝသေနာတိ" ဟူသည် သီလစသော ထိုထိုဂုဏ်နှင့် ယှဉ်သောအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤပါဠိ၌လည်း "ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်၏" ဟူ၍ "ဘိက္ခု" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝိဂြိုဟ်ကို သိအပ်၏။

Bhikkhupadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘိက္ခုပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā

သိက္ခာသာဇီဝပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ။

Sikkhitabbāti āsevitabbā. Uttamanti visiṭṭhaṃ. Adhisīlādīsu vijjamānesu sīlādīhipi bhavitabbaṃ. Yathā hi omakatarappamāṇaṃ chattaṃ vā dhajaṃ vā upādāya atirekappamāṇaṃ ‘‘atichattaṃ atidhajo’’ti vuccati, evamihāpi ‘‘anukkaṭṭhasīlaṃ upādāya adhisīlena bhavitabbaṃ, tathā anukkaṭṭhaṃ cittaṃ paññañca upādāya adhicittena adhipaññāya ca bhavitabba’’nti manasi katvā sīlādiṃ sarūpato vibhāvetukāmo ‘‘katamaṃ panettha sīla’’ntiādimāha. Aṭṭhaṅgasīlaṃ dasaṅgasīlesveva antogadhattā visuṃ aggahetvā ‘‘pañcaṅgadasaṅgasīla’’nti ettakameva vuttaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlanti cārittavārittavasena duvidhaṃ vinayapiṭakapariyāpannaṃ sikkhāpadasīlaṃ. Tañhi yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti moceti āpāyikādīhi dukkhehīti pātimokkhanti vuccati. Saṃvaraṇaṃ saṃvaro[Pg.59], kāyavācāhi avītikkamo. Pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlanaṭṭhena sīlanti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ.

"သိက္ခိတဗ္ဗာတိ" ဟူသည် မှီဝဲအပ်၏။ "ဥတ္တမံ" ဟူသည် ထူးမြတ်သော သီလ ဖြစ်၏။ အဓိသီလစသည်တို့ ရှိသည်ဖြစ်ရာ၌ သီလစသည်တို့သည်လည်း ရှိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အယုတ်ဆုံးအတိုင်းအရှည်ရှိသော ထီး သို့မဟုတ် တံခွန်ကို အစွဲပြု၍ ထူးကဲသောအတိုင်းအရှည်ရှိသော ထီး၊ တံခွန်ကို "အထူးထီး၊ အထူးတံခွန်" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤသာသနာတော်၌လည်း မမြတ်သောသီလကို အစွဲပြု၍ အဓိသီလ ဖြစ်ထိုက်၏။ ထို့အတူ မမြတ်သော စိတ်နှင့် ပညာကို အစွဲပြု၍ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာ ဖြစ်ထိုက်၏ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူ၍ သီလစသည်တို့ကို ကိုယ်တိုင် ပြဆိုလိုသဖြင့် "ကတမံ ပနေတ္ထ သီလံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ရှစ်ပါးသီလသည် ဆယ်ပါးသီလ၌သာ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သီးခြားမယူဘဲ "ငါးပါးသီလ၊ ဆယ်ပါးသီလ" ဟူ၍ ဤမျှသာ မိန့်တော်မူသည်။ "ပါတိမောက္ခသံဝရသီလံ" ဟူသည်မှာ စာရိတ္တ၊ ဝါရိတ္တ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးရှိသော ဝိနည်းပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်သော သိက္ခာပုဒ်သီလ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ ထိုပါတိမောက္ခစကားကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ထိုသီလသည် အပါယ်စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်။ စောင့်စည်းခြင်းသည် သံဝရ မည်၏၊ ကာယကံ ဝစီကံတို့ဖြင့် မလွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်သည်။ ပါတိမောက္ခသည်ပင်လျှင် သံဝရဖြစ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခသံဝရ" မည်၏။ ထိုသံဝရသည်ပင် သီလနက်သဘောဖြင့် "သီလ" ဖြစ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ" ဟု ခေါ်သည်။

Aparo nayo (udā. aṭṭha. 31; itivu. aṭṭha. 97) – kilesānaṃ balavabhāvato pāpakiriyāya sukarabhāvato puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī, puthujjano. Aniccatāya vā bhavābhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī, maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa patanasīloti pātī, sattasantāno, cittameva vā. Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ. Cittassa hi vimokkhena satto vimuttoti vuccati. Vuttañhi ‘‘cittavodānā visujjhantī’’ti (saṃ. ni. 3.100), ‘‘anupādāya āsavehi cittaṃ vimutta’’nti (mahāva. 28) ca.

နည်းတစ်နည်းကား— ကိလေသာတို့ အားကြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုပြုရန် လွယ်ကူပြီး ကောင်းမှုပြုရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အပါယ်ဘဝတို့၌ အကြိမ်များစွာ ကျရောက်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ ပုထုဇဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် အနိစ္စသဘောကြောင့် ဘဝကြီးဘဝငယ်တို့၌ ကံဟုန်ဖြင့် ပစ်လွှတ်အပ်သည်ဖြစ်၍ ရေခပ်အိုးစက်ကဲ့သို့ အတည်တကျမရှိ လည်ပတ်သွားလာတတ်သောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ သို့မဟုတ် သေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုသတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ ခန္ဓာကိုယ် (အတ္တဘော) ကျတတ်သောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ သတ္တဝါအစဉ် (သို့မဟုတ်) စိတ်ကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထိုစောင့်ရှောက်တတ်သော စိတ်ကို သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်။ စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းဖြင့်သာ သတ္တဝါသည် လွတ်မြောက်သည်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "စိတ်၏ ဖြူစင်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့ စင်ကြယ်ကြကုန်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ အာသဝေါတရားတို့မှ စိတ်သည် လွတ်မြောက်ပြီ" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pāti. ‘‘Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsarata’’nti (saṃ. ni. 2.124) hi vuttaṃ. Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkho. ‘‘Kaṇṭhekāḷo’’tiādīnaṃ viyassa samāsasiddhi veditabbā.

သို့မဟုတ် အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် သံသရာ၌ လည်ပတ်သွားလာတတ်သောကြောင့် "ပါတီ" မည်၏။ "အဝိဇ္ဇာအပိတ်အပင်ရှိ၍ တဏှာအနှောင်အဖွဲ့ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ရှေးရှုပြေးသွား လည်ပတ်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်မဟုတ်လော။ ထိုသို့ လည်ပတ်တတ်သော သတ္တဝါအား တဏှာစသော ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း သုံးပါးမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဤသီလကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်။ "ကဏ္ဌေကာဠော" ဟူသော ပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ဤပုဒ်၏ သမာသ်ပြီးပုံကို သိအပ်၏။

Atha vā pāteti vinipāteti dukkhehīti pāti, cittaṃ. Vuttañhi ‘‘cittena nīyati loko, cittena parikassatī’’ti (saṃ. ni. 1.62). Tassa pātino mokkho etenāti pātimokkho. Patati vā etena apāyadukkhe saṃsāradukkhe cāti pāti, taṇhāsaṃkileso. Vuttañhi ‘‘taṇhā janeti purisaṃ (saṃ. ni. 1.55-57), taṇhādutiyo puriso’’ti (a. ni. 4.9; itivu. 15, 105) ca ādi. Tato pātito mokkhoti pātimokkho.

သို့မဟုတ် ဆင်းရဲဒုက္ခတို့၌ ကျရောက်စေတတ်သောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "လောကကို စိတ်က ဆောင်အပ်၏၊ စိတ်က ဆွဲငင်အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ ထိုကျရောက်တတ်သော စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဤသီလကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရားကြောင့် အပါယ်ဆင်းရဲ သံသရာဆင်းရဲတို့၌ ကျရောက်တတ်သောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ တဏှာကိလေသာကို ဆိုလိုသည်။ "တဏှာသည် ယောက်ျားကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ တဏှာလျှင် နှစ်ဦးမြောက်သော အဖော်ရှိသော ယောက်ျား" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ ထိုကျရောက်စေတတ်သော တဏှာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။

Atha vā patati etthāti pāti, cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni. Vuttañhi ‘‘chasu loko samuppanno, chasu kubbati santhava’’nti (saṃ. ni. 1.70; su. ni. 171). Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkho.

သို့မဟုတ် ဤတရားတို့၌ ကျရောက်တတ်သောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ အတွင်းအပြင် အာယတန ခြောက်ပါးကို ဆိုလိုသည်။ "လောကသည် အာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်၏၊ အာယတန ခြောက်ပါးတို့၌ လောကသည် တည်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ ထိုအတွင်းအပြင် အာယတန ခြောက်ပါးဟု ဆိုအပ်သော ကျရောက်ရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။

Atha [Pg.60] vā pāto vinipāto assa atthīti pātī, saṃsāro. Tato mokkhoti pātimokkho.

သို့မဟုတ် ကျရောက်ခြင်း (ဝိနိပါတ) ရှိသောကြောင့် "ပါတီ" ဟု ခေါ်သည်၊ သံသရာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသံသရာမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။

Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā patīti vuccati, muccati etenāti mokkho, patino mokkho tena paññattattāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttena atthena mokkho cāti patimokkho, patimokkho eva pātimokkho. Tathā hi vuttaṃ ‘‘pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhameta’’nti (mahāva. 135) vitthāro.

သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော လောက၏ အကြီးအကဲအဖြစ်ကြောင့် တရားကို အစိုးရတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို "ပတိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ဤတရားဖြင့် လွတ်မြောက်အပ်သောကြောင့် "မောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုအရှင်မြတ် (ပတိ) ပညတ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လွတ်မြောက်ခြင်း (မောက္ခ) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ပတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်၊ ပတိမောက္ခသည်ပင် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ သို့မဟုတ် ဂုဏ်အားလုံး၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် မြတ်သောအနက်ဖြင့် "ပတိ" လည်း မည်၏၊ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း "မောက္ခ" လည်း ဖြစ်သောကြောင့် "ပတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်၊ ပတိမောက္ခသည်ပင် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ပါတိမောက္ခဟူသည် ဤသာသနာတော်၏ အစဦး (အကြောင်း) ဖြစ်၏၊ အကြီးအမှူးဖြစ်၏" အစရှိသဖြင့် အကျယ်မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Atha vā pa-iti pakāre, atīti accantatthe nipāto, tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkho. Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkho.

သို့မဟုတ် "ပ" ဟူသည် အပြားအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ "အတိ" ဟူသည် အလွန်အမင်း (အစ္စန္တ) အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အမျိုးမျိုးသော အပြားတို့ဖြင့် အပြီးတိုင် (စင်စစ်) လွတ်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ ဤသီလသည် ကိုယ်တိုင် တဒင်္ဂအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိ၊ ပညာနှင့်တကွ ဝိက္ခမ္ဘနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း စင်စစ် လွတ်မြောက်စေတတ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။

Pati pati mokkhoti vā patimokkho, tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhetīti attho, patimokkho eva pātimokkho. Mokkho vā nibbānaṃ, tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkho. Sīlasaṃvaro hi sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo ca yathārahaṃ kilesanibbāpanato, patimokkhoyeva pātimokkho. Pativattati mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ, patimokkhameva pātimokkhanti evaṃ tāvettha pātimokkhasaddassa attho veditabbo.

သို့မဟုတ် အသီးသီးသော အပြစ်တို့မှ လွတ်စေတတ်သောကြောင့် "ပတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုထိုသော လွန်ကျူးမှုအပြစ်တို့မှ အသီးသီး လွတ်မြောက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်၊ ပတိမောက္ခသည်ပင် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ သို့မဟုတ် နိဗ္ဗာန်ကို "မောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုနိဗ္ဗာန်၏ အစပျိုးရာ (ပုံရိပ်) ဖြစ်သောကြောင့် "ပတိမောက္ခ" ဟု ခေါ်သည်။ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း (သီလသံဝရ) သည် နေမင်း၏ အရုဏ်တက်ခြင်းကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ပေါ်ထွန်းခြင်း၏ အစပျိုးရာ ဖြစ်ပြီး၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် ၎င်းနှင့် သဏ္ဌာန်တူ၏၊ ထို့ကြောင့် ပတိမောက္ခသည်ပင် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏။ သို့မဟုတ် လွတ်မြောက်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှု ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ပတိမောက္ခ" မည်၏၊ ပတိမောက္ခသည်ပင် "ပါတိမောက္ခ" မည်၏ ဟူ၍ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိ၌ ပါတိမောက္ခပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Saṃvarati pidahati etenāti saṃvaro, pātimokkhameva saṃvaro pātimokkhasaṃvaro. So eva sīlaṃ pātimokkhasaṃvarasīlaṃ, atthato pana tato tato vītikkamitabbato viratiyo ceva cetanā ca.

ဤသီလဖြင့် ပိတ်ဆို့တတ်သောကြောင့် "သံဝရ" မည်၏၊ ပါတိမောက္ခသည်ပင် သံဝရဖြစ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခသံဝရ" မည်၏။ ထိုပါတိမောက္ခသံဝရသည်ပင် သီလဖြစ်သောကြောင့် "ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ" ဟု ခေါ်သည်။ အနက်သဘောအားဖြင့်မူကား ထိုထို လွန်ကျူးအပ်သော အပြစ်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတီ) တို့သည်လည်းကောင်း၊ စေတနာသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Adhisīlanti vuccatīti anavasesato kāyikavācasikasaṃvarabhāvato ca maggasīlassa padaṭṭhānabhāvato ca pātimokkhasaṃvarasīlaṃ adhikaṃ visiṭṭhaṃ sīlaṃ adhisīlanti vuccati. Pajjotānanti ālokānaṃ. Nanu ca paccekabuddhāpi dhammatāvasena pātimokkhasaṃvarasīlena samannāgatāva honti, evaṃ sati kasmā ‘‘buddhuppādeyeva pavattati, na vinā buddhuppādā’’ti [Pg.61] niyametvā vuttanti āha – ‘‘na hi taṃ paññattiṃ uddharitvā’’tiādi. Kiñcāpi paccekabuddhā pātimokkhasaṃvarasampannāgatā honti, na pana tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. ‘‘Imasmiṃ vatthusmiṃ imasmiṃ vītikkame idaṃ nāma hotī’’ti paññapanaṃ aññesaṃ avisayo, buddhānaṃyeva esa visayo, buddhānaṃ balanti āha – ‘‘buddhāyeva panā’’tiādi. Lokiyasīlassa adhisīlabhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘pātimokkhasaṃvaratopi ca maggaphalasampayuttameva sīlaṃ adhisīla’’nti vuttaṃ. Na hi taṃ samāpanno bhikkhūti gahaṭṭhesu sotāpannānaṃ sadāravītikkamasambhavato vuttaṃ. Tathā hi te saputtadārā agāraṃ ajjhāvasanti.

“အဓိသီလံ” ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ ကာယသံဝရ၊ ဝစီသံဝရ အကြွင်းမဲ့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်သီလ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပါတိမောက်သံဝရသီလကို သာလွန်ထူးကဲမွန်မြတ်သော သီလဖြစ်သောကြောင့် “အဓိသီလ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပဇ္ဇောတာနံ” ဟူသည် အလင်းရောင်တို့၏။ စင်စစ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း ဓမ္မတာအားဖြင့် ပါတိမောက်သံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံကြသည် မဟုတ်လော၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် “ဘုရားပွင့်တော်မူရာ၌သာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းမှတစ်ပါး မဖြစ်ပေါ်နိုင်” ဟု ကန့်သတ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသနည်းဟူမူ - “န ဟိ တံ ပညတ္တိံ ဥဒ္ဓရိတွာ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ပါတိမောက်သံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံကြသော်လည်း ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကျယ်ပြန့်စွာ မပြန့်ပွားနိုင် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “ဤဝတ္ထုကြောင့် ဤလွန်ကျူးမှုကြောင့် ဤမည်သောအာပတ် ဖြစ်၏” ဟု ပညတ်ခြင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရားတို့၏သာ အရာဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ အစွမ်း (ဗလ) သာ ဖြစ်၏ ဟူသော အကြောင်းကြောင့် “ဗုဒ္ဓါယေဝ ပနာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ လောကီသီလ၏ အဓိသီလအဖြစ်ကို သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက်နည်း (နိပ္ပရိယာယ်) အားဖြင့် ယင်းကို ပြသခြင်းငှာ “ပါတိမောက်သံဝရသီလထက်လည်း မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလသည်သာ အဓိသီလမည်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “န ဟိ တံ သမာပန္နော ဘိက္ခု” ဟူသော စကားကို လူဝတ်ကြောင်တို့တွင် သောတာပန်ဖြစ်သော သူတို့အား မိမိမယား၌ လွန်ကျူးမှု ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ ထိုသူတို့သည် သားမယားနှင့်တကွ လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

Samādāpanaṃ samādānañcāti aññesaṃ samādāpanaṃ sayaṃ samādānañca. Adhicittanti vuccatīti maggasamādhissa adhiṭṭhānabhāvato adhicittanti vuccati. Na vinā buddhuppādāti kiñcāpi paccekabuddhānaṃ vipassanāpādakaṃ aṭṭhasamāpatticittaṃ hotiyeva, na pana te tattha aññe samādāpetuṃ sakkontīti na tesaṃ vasena vitthāritaṃ hutvā pavattatīti adhippāyo. Vipassanāpaññāyapi adhipaññatāsādhane ‘‘na vinā buddhuppādā’’ti vacanaṃ imināva adhippāyena vuttanti veditabbaṃ. Lokiyacittassa adhicittatā pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘tatopi ca maggaphalacittameva adhicitta’’nti āha. Taṃ pana idha anadhippetanti iminā aṭṭhakathāvacanena lokiyacittassa vasena adhicittasikkhāpi idha adhippetāti viññāyati. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti ca iminā lokiyaadhicittaṃ samāpanno methunaṃ dhammaṃ paṭisevatīti āpannaṃ. Adhipaññāniddese ca ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’ti vatvā ‘‘sā pana idha anadhippetā. Na hi taṃ samāpanno bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭisevatī’’ti vuttattā lokiyapaññāvasena adhipaññāsikkhāyapi idhādhippetabhāvo taṃ samāpannassa methunadhammapaṭisevanañca aṭṭhakathāyaṃ anuññātanti viññāyati. Idañca sabbaṃ ‘‘tatra yāyaṃ adhisīlasikkhā, ayaṃ imasmiṃ atthe adhippetā sikkhā’’ti imāya pāḷiyā na sameti. Ayañhi pāḷi adhisīlasikkhāva idha adhippetā, na itarāti dīpeti, tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca evamadhippāyo veditabbo – lokiyaadhicittaadhipaññāsamāpannassa tathārūpapaccayaṃ paṭicca ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmī’’ti citte uppanne tato adhicittato [Pg.62] adhipaññato ca parihāni sambhavatīti taṃ dvayaṃ samāpannena na sakkā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitunti pāḷiyaṃ adhisīlasikkhāva vuttā. Adhisīlasikkhañhi yāva vītikkamaṃ na karoti, tāva samāpannova hoti. Na hi cittuppādamattena pātimokkhasaṃvarasīlaṃ bhinnaṃ nāma hotīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana lokiyaadhicittato adhipaññato ca parihāyitvāpi bhikkhuno methunadhammapaṭisevanaṃ kadāci bhaveyyāti taṃ dvayaṃ appaṭikkhipitvā maggaphaladhammānaṃ akuppasabhāvattā taṃ samāpannassa bhikkhuno tato parihāyitvā methunadhammapaṭisevanaṃ nāma na kadāci sambhavatīti lokuttarādhicittaadhipaññānaṃyeva paṭikkhepo katoti veditabbo.

“သမာဒါပနံ သမာဒါနဉ္စ” ဟူသည် အခြားသူတို့ကို ဆောက်တည်စေခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ဆောက်တည်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ “အဓိစိတ္တန္တိ ဝုစ္စတိ” ဟူသည် မဂ်သမာဓိ၏ တည်ရာအခြေ (အဓိဋ္ဌာန်) ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “အဓိစိတ္တ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “န ဝိနာ ဗုဒ္ဓုပ္ပါဒါ” ဟူသည် စင်စစ် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အား ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော အဋ္ဌသမာပတ္တိစိတ်သည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ထိုသမာပတ်၌ အခြားသူတို့ကို ဆောက်တည်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြသောကြောင့် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကျယ်ပြန့်စွာ မပြန့်ပွားနိုင် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဝိပဿနာပညာ၌လည်း အဓိပညာဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေသဖြင့် “ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းမှတစ်ပါး မဖြစ်ပေါ်နိုင်” ဟူသော စကားကို ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့်ပင် မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ လောကီစိတ်၏ အဓိစိတ္တဖြစ်ခြင်းကို သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက်နည်း (နိပ္ပရိယာယ်) အားဖြင့် ယင်းကို ပြသခြင်းငှာ “ထိုထက်လည်း မဂ်ဖိုလ်စိတ်သည်သာ အဓိစိတ္တမည်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုအဓိစိတ္တကိုမူ “ဤသာသနာတော်၌ မလိုလားအပ်” ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာစကားဖြင့် လောကီစိတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် အဓိစိတ္တသိက္ခာကိုလည်း ဤသာသနာတော်၌ လိုလားအပ်၏ဟု သိသာ၏။ “န ဟိ တံ သမာပန္နော ဘိက္ခု မေထုနံ ဓမ္မံ ပဋိသေဝတိ” ဟူသော စကားဖြင့်လည်း လောကီအဓိစိတ္တသို့ ရောက်သောသူသည် မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲ၏ဟူသော အချက်သို့ ရောက်၏။ အဓိပညာနိဒ္ဒေသ၌လည်း “ထိုထက်လည်း မဂ်ဖိုလ်ပညာသည်သာ အဓိပညာမည်၏” ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် “ထိုအဓိပညာကိုမူ ဤသာသနာတော်၌ မလိုလားအပ်၊ ထိုမဂ်ဖိုလ်ပညာသို့ ရောက်သော ရဟန်းသည် မေထုန်ဓမ္မကို မမှီဝဲ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် လောကီပညာအစွမ်းအားဖြင့် အဓိပညာသိက္ခာကိုလည်း ဤသာသနာတော်၌ လိုလားအပ်သော အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုလောကီပညာသို့ ရောက်သောသူ၏ မေထုန်ဓမ္မမှီဝဲခြင်းကိုလည်းကောင်း အဋ္ဌကထာ၌ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏ဟု သိသာ၏။ ဤအားလုံးသည်လည်း “ထိုသိက္ခာသုံးပါးတို့တွင် ဤအဓိသီလသိက္ခာကို ဤအနက်၌ လိုလားအပ်၏” ဟူသော ဤပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်ပေ။ ဤပါဠိတော်သည် အဓိသီလသိက္ခာကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ လိုလားအပ်၏၊ အခြားသိက္ခာနှစ်ပါးကို မလိုလားအပ်ဟု ပြသ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာ၏ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏ - လောကီအဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား လျောက်ပတ်သော အကြောင်းကိုစွဲ၍ “မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲအံ့” ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထိုအဓိစိတ္တမှလည်းကောင်း၊ ထိုအဓိပညာမှလည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာနှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံလျက်ဖြင့် မေထုန်ဓမ္မကို မမှီဝဲနိုင်ဟု ပါဠိတော်၌ အဓိသီလသိက္ခာကိုသာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် အဓိသီလသိက္ခာကို လွန်ကျူးမှုကို မပြုသမျှ ကာလပတ်လုံး သီလနှင့် ပြည့်စုံသူသာ ဖြစ်၏။ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှဖြင့် ပါတိမောက်သံဝရသီလ ပျက်စီးခြင်း မည်သည် မဖြစ်ပေ။ အဋ္ဌကထာ၌မူ လောကီအဓိစိတ္တမှလည်းကောင်း၊ အဓိပညာမှလည်းကောင်း ဆုတ်ယုတ်၍လည်း ရဟန်းအား မေထုန်ဓမ္မမှီဝဲခြင်းသည် တစ်ရံတစ်ခါ ဖြစ်ရာ၏ ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကို မပယ်မြစ်ဘဲ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့၏ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့် ထိုမဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သောရဟန်းအား ထိုအဓိစိတ္တ အဓိပညာမှ ဆုတ်ယုတ်၍ မေထုန်ဓမ္မမှီဝဲခြင်း မည်သည် ဘယ်သောအခါမျှ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် လောကုတ္တရာ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာတို့ကိုသာ ပယ်မြစ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Atthi dinnaṃ atthi yiṭṭhantiādinayappavattanti iminā –

“အတ္ထိ ဒိန္နံ အတ္ထိ ယိဋ္ဌံ” စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟူသော ဤစကားဖြင့် -

‘‘Tattha katamaṃ kammassakataññāṇaṃ? ‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammā paṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi, idaṃ vuccati kammassakataññāṇaṃ. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇaṃ sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇa’’nti (vibha. 793) –

“ထိုတရားတို့တွင် ကမ္မဿကတာဉာဏ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ‘ပေးလှူအပ်သောအလှူ၏ အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ပူဇော်အပ်သော ပူဇော်ခြင်းကြီး၏ အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ဟူတပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးသည် ရှိ၏၊ ကောင်းစွာပြုအပ် မကောင်းစွာပြုအပ်သော ကံတို့၏ အကျိုးဝိပါတ်သည် ရှိ၏၊ ဤလောကသည် ရှိ၏၊ တစ်ပါးသောလောကသည် ရှိ၏၊ မိခင်သည် ရှိ၏၊ ဖခင်သည် ရှိ၏၊ ဥပပါတိက သတ္တဝါတို့သည် ရှိကြကုန်၏၊ လောက၌ ကောင်းစွာ လျှောက်လှမ်းသော၊ ကောင်းစွာ ကျင့်ကြံသော၊ ဤလောကနှင့် တစ်ပါးသောလောကကို ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ မျက်မှောက်ပြုကာ ဟောကြားတော်မူကြကုန်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏’ ဟု ဤသို့သော သဘောရှိသည့် အပြားအားဖြင့် သိခြင်း၊ ...ပေ... မတွေဝေခြင်း၊ ဓမ္မဝိစယ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သော ပညာသည် ရှိ၏၊ ဤပညာကို ကမ္မဿကတာဉာဏ် ဟု ဆိုအပ်၏။ သစ္စာနှင့်လျော်သော ဉာဏ်ကို ဖယ်ထား၍ အာသဝေါတရားတို့၏ အာရုံဖြစ်သော လောကီကုသိုလ်ပညာ အားလုံးသည်လည်း ကမ္မဿကတာဉာဏ် မည်၏” ဟု (ဝိဘင်းပါဠိတော်) -

Imaṃ vibhaṅgapāḷiṃ saṅgaṇhāti.

ဤဝိဘင်းပါဠိတော်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။

Tattha (vibha. aṭṭha. 793) atthi dinnantiādīsu dinnapaccayā phalaṃ atthīti iminā upāyena attho veditabbo. Dinnanti ca deyyadhammasīsena dānaṃ vuttaṃ. Yiṭṭhanti mahāyāgo, sabbasādhāraṇaṃ mahādānanti attho. Hutanti pahonakasakkāro adhippeto. Atthi mātā, atthi pitāti mātāpitūsu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattiādīnaṃ phalasambhavo vutto. Idaṃ vuccatīti yaṃ ñāṇaṃ ‘‘idaṃ kammaṃ sakaṃ, idaṃ no saka’’nti jānāti, idaṃ kammassakataññāṇaṃ nāma vuccatīti attho. Tattha tividhaṃ kāyaduccaritaṃ catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ tividhaṃ manoduccaritanti idaṃ na sakakammaṃ nāma, tīsu dvāresu dasavidhampi sucaritaṃ sakakammaṃ nāma. Attano vāpi hotu parassa vā, sabbampi akusalaṃ na sakakammaṃ [Pg.63] nāma. Kasmā? Atthabhañjanato anatthajananato ca. Attano vā hotu parassa vā, sabbampi kusalaṃ sakakammaṃ nāma. Kasmā? Anatthabhañjanato atthajananato ca. Evaṃ jānanasamatthe imasmiṃ kammassakataññāṇe ṭhatvā bahuṃ dānaṃ datvā sīlaṃ pūretvā uposathaṃ samādiyitvā sukhena sukhaṃ sampattiyā sampattiṃ anubhavitvā nibbānaṃ pattānaṃ sattānaṃ gaṇanaparicchedo natthi. Ṭhapetvā saccānulomikaṃ ñāṇanti maggasaccassa paramatthasaccassa ca anulomanato saccānulomikanti laddhanāmaṃ vipassanāñāṇaṃ ṭhapetvā avasesā sabbāpi sāsavā kusalā paññā kammassakataññāṇamevāti attho.

ထိုပါဠိတော် စကားတို့တွင် "အတ္ထိ ဒိန္နံ" စသည်၌ ပေးလှူခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အကျိုးသည် ရှိ၏ဟူသော ဤနည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ "ဒိန္နံ" ဟူသည်မှာ ပေးလှူအပ်သော ဝတ္ထုကို အဦးမူ၍ ပေးလှူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယိဋ္ဌံ" ဟူသည် ကြီးစွာသော ပူဇော်ခြင်း၊ အလုံးစုံသောသူတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော မဟာဒါန (အလှူကြီး) ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ "ဟုတံ" ဟူသည် ရောက်လာသော ဧည့်သည်တို့အား ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရကို ရည်ရွယ်သည်။ "အတ္ထိ မာတာ၊ အတ္ထိ ပိတာ" ဟူသည် မိဘတို့၌ ကောင်းစွာပြုကျင့်ခြင်း (သမ္မာပဋိပတ္တိ)၊ မှားယွင်းစွာပြုကျင့်ခြင်း (မိစ္ဆာပဋိပတ္တိ) တို့၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်ပေါ်နိုင်မှုကို ဆိုလိုသည်။ "ဣဒံ ဝုစ္စတိ" ဟူသည် "ဤကံသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏၊ ဤကံသည် ငါ့ဥစ္စာ မဟုတ်" ဟု သိသောဉာဏ်ကို "ကမ္မဿကတာဉာဏ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ထိုဉာဏ်၌ သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်၊ လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်၊ သုံးပါးသော မနောဒုစရိုက်ဟူသော ဤအကုသိုလ်ကံသည် မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကံ (သကကံ) မမည်။ ဒွါရသုံးပါး၌ ဖြစ်သော ဆယ်ပါးသော သုစရိုက်တရားသည်သာ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သော ကံ (သကကံ) မည်၏။ မိမိ၏ ကံဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါး၏ ကံဖြစ်စေ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်ကံသည် မိမိဥစ္စာဖြစ်သော ကံမမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ ကံဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါး၏ ကံဖြစ်စေ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်ကံသည် မိမိဥစ္စာဖြစ်သော ကံမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အကျိုးမဲ့ကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်စေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ သိနိုင်စွမ်းရှိသော ဤကမ္မဿကတာဉာဏ်၌ တည်၍ များစွာသော အလှူကို ပေးလှူခြင်း၊ သီလကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၊ ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်ခြင်းတို့ကို ပြုကာ ချမ်းသာခြင်းမှ ချမ်းသာခြင်းသို့၊ စည်းစိမ်ချမ်းသာမှ စည်းစိမ်ချမ်းသာသို့ ခံစား၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသွားကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ အရေအတွက် အပိုင်းအခြားသည် မရှိပေ။ "သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်မှတစ်ပါး" ဟူသည် မဂ္ဂသစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာအား လျော်စွာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "သစ္စာနုလောမိက" ဟူသောအမည်ကို ရရှိသော ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဖယ်ချန်၍ ကြွင်းကျန်သော အာသဝေါနှင့်တကွဖြစ်သော (လောကီ) ကုသိုလ်ပညာအားလုံးသည် ကမ္မဿကတာဉာဏ်သာ ဖြစ်သည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Tilakkhaṇākāraparicchedakanti aniccādilakkhaṇattayassa hutvā abhāvādiākārapaacchindanakaṃ. Adhipaññāti vuccatīti maggapaññāya adhiṭṭhānabhāvato vipassanāñāṇaṃ adhipaññāti vuccati.

"လက္ခဏာရေးသုံးပါး၏ အခြင်းအရာကို ပိုင်းခြားတတ်သော ဉာဏ်" ဟူသည် အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးတို့၏ (ဖြစ်ပြီးလျှင်) ပျက်စီးခြင်းစသော အခြင်းအရာကို ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်တတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အဓိပညာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူသည် မဂ်ပညာ၏ တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပဿနာဉာဏ်ကို "အဓိပညာ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

‘‘Kalyāṇakārī kalyāṇaṃ, pāpakārī ca pāpakaṃ;

Anubhoti dvayametaṃ, anubandhati kāraka’’nti. (saṃ. ni. 1.256);

"ကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် ကောင်းသောကျိုးကို ခံစားရ၏၊ မကောင်းမှုကို ပြုသောသူသည် မကောင်းသောကျိုးကို ခံစားရ၏။ ပြုလုပ်သူသည် ထိုနှစ်ပါးသော အကျိုးတရားကို ခံစားရ၏၊ ထိုကံသည် ပြုလုပ်သူ၏ နောက်သို့ အစဉ်လိုက်လေ၏" ဟူသတည်း။

Evaṃ atīte anāgate ca vaṭṭamūlakadukkhasallakkhaṇavasena saṃvegavatthutāya vimuttiākaṅkhāya paccayabhūtā kammassakatapaññā adhipaññātipi vadanti. Lokiyapaññāya adhipaññābhāvo pariyāyenāti nippariyāyameva taṃ dassetuṃ ‘‘tatopi ca maggaphalapaññāva adhipaññā’’ti vuttaṃ.

ဤသို့ အတိတ် အနာဂတ်ကာလတို့၌ ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အခြေခံဖြစ်သော ဒုက္ခကို မှတ်သားခြင်းဖြင့် သံဝေဂဝတ္ထုအဖြစ်ကြောင့် လွတ်မြောက်ခြင်းကို တောင့်တခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကမ္မဿကတာဉာဏ် (ကမ္မဿကတပညာ) ကိုလည်း "အဓိပညာ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ လောကီပညာအား အဓိပညာအဖြစ်ဖြင့် ဆိုခြင်းမှာ သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ တိုက်ရိုက်နည်း (နိပ္ပရိယာယ်) အားဖြင့် ထိုအဓိပညာကို ပြသခြင်းငှာ "ထိုထက်လည်း မဂ်ဖိုလ်ပညာသည်သာ အဓိပညာ မည်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Saha ājīvanti etthāti sājīvoti sabbasikkhāpadaṃ vuttanti āha – ‘‘sabbampi…pe… tasmā sājīvanti vuccatī’’ti. Tattha sikkhāpadanti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ. Sabhāgavuttinoti samānavuttikā, sadisappavattikāti attho. Tasmiṃ sikkhatīti ettha ādheyyāpekkhattā adhikaraṇassa kimādheyyamapekkhitvā ‘‘tasmi’’nti adhikaraṇaṃ niddiṭṭhanti āha – ‘‘taṃ sikkhāpadaṃ cittassa adhikaraṇaṃ katvā’’ti, taṃ sājīvasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ ‘‘yathāsikkhāpadaṃ nu kho sikkhāmi, na sikkhāmī’’ti evaṃ pavattivasena sikkhāpadavisayattā tadādheyyabhūtassa cittassa adhikaraṇaṃ katvāti attho. Nanu ca ‘‘sikkhāsājīvasamāpanno’’ti imassa padabhājanaṃ karontena ‘‘yaṃ sikkhaṃ sājīvañca samāpanno, tadubhayaṃ dassetvā tesu sikkhati, tena [Pg.64] vuccati sikkhāsājīvasamāpanno’’ti vattabbaṃ siyā, evamavatvā ‘‘tasmiṃ sikkhati, tena vuccati sājīvasamāpanno’’ti ettakameva kasmā vuttanti antolīnacodanaṃ sandhāyāha ‘‘na kevalañcāyametasmi’’ntiādi.

ထိုစကား၌ "အသက်မွေးမှုနှင့်တကွ ဖြစ်တတ်၏" ဟူသော အနက်ကြောင့် "သာဇီဝ" ဟူသည် အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်ကို ဆိုလိုကြောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်မှာ - "အလုံးစုံသော...ပ... ထို့ကြောင့် သာဇီဝဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "သိက္ခာပုဒ်" ဟူသည် နာမကာယ၊ ပဒကာယ၊ နိရုတ္တိကာယ၊ ဗျဉ္ဇနကာယ ဟု ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပါတ်တော်ဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ဆိုလိုသည်။ "သဘာဂဝုတ္တိနော" ဟူသည် တူညီသောအကျင့်ရှိသော၊ တူညီသော ဖြစ်ခြင်းရှိသော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ထိုသိက္ခာပုဒ်၌ ကျင့်၏" ဟူသော နေရာ၌ တည်ရာ (အဓိကရဏ) သည် တည်ရှိရာ (အာဓေယျ) ကို ငဲ့ကွက်ရသဖြင့် အဘယ်အာဓေယျကို ငဲ့၍ "ထိုသိက္ခာပုဒ်၌" ဟု တည်ရာအဖြစ် ညွှန်ပြသနည်းဟူမူ - "ထိုသိက္ခာပုဒ်ကို စိတ်၏ တည်ရာ ပြု၍" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုသာဇီဝဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို "သိက္ခာပုဒ်အတိုင်း ငါကျင့်မည်လော၊ မကျင့်ဘဲ နေမည်လော" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် သိက္ခာပုဒ်၏ အရာဖြစ်သောကြောင့်၊ ထိုသိက္ခာပုဒ်၌ တည်ရာဖြစ်သော စိတ်၏ တည်ရာကို ပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ကို ပြုသောသူသည် "အကြင် သိက္ခာနှင့် သာဇီဝသို့ ဆိုက်ရောက်၏၊ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပြသ၍ ထိုသိက္ခာသာဇီဝတို့၌ ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော။ ဤသို့ မဆိုဘဲ "ထိုသာဇီဝ၌ ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် သာဇီဝသမာပန္နော ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဤမျှလောက်သာ အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူသော အတွင်း၌ ကွယ်ဝှက်သော ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဤသိက္ခာပုဒ်၌သာမက..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tassā ca sikkhāyāti tassā adhisīlasaṅkhātāya sikkhāya. Sikkhaṃ paripūrentoti

"ထိုသိက္ခာ၌လည်းကောင်း" ဟူသည် ထိုအဓိသီလဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာ၌ ဖြစ်သည်။ "သိက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်သောသူ" ဟူသည်မှာ -

Sīlasaṃvaraṃ paripūrento, vārittasīlavasena viratisampayuttaṃ cetanaṃ cārittasīlavasena virativippayuttaṃ cetanañca attani pavattentoti attho. Tasmiñca sikkhāpade avītikkamanto sikkhatīti ‘‘nāmakāyo padakāyo niruttikāyo byañjanakāyo’’ti evaṃ vuttaṃ bhagavato vacanasaṅkhātaṃ sikkhāpadaṃ avītikkamanto hutvā tasmiṃ yathāvuttasikkhāpade sikkhatīti attho. Sīlasaṃvarapūraṇaṃ sājīvānatikkamanañcāti idameva ca dvayaṃ idha sikkhanaṃ nāmāti adhippāyo. Tattha sājīvānatikkamo sikkhāpāripūriyā paccayo. Sājīvānatikkamato hi yāva maggā sikkhāpāripūrī hoti. Apicettha ‘‘sikkhaṃ paripūrento sikkhatī’’ti iminā viraticetanāsaṅkhātassa sīlasaṃvarassa visesato santāne pavattanakālova gahito, ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti iminā pana appavattanakālopi. Sikkhañhi paripūraṇavasena attani pavattentopi niddādivasena appavattentopi vītikkamābhāvā ‘‘avītikkamanto sikkhatī’’ti vuccatīti.

သီလသံဝရကို ပြည့်စုံစေသော၊ ဝါရိတ္တသီလအားဖြင့် ဝိရတီနှင့် ယှဉ်သော စေတနာကိုလည်းကောင်း၊ စာရိတ္တသီလအားဖြင့် ဝိရတီနှင့် မယှဉ်သော စေတနာကိုလည်းကောင်း မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေလျက်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ထိုသိက္ခာပုဒ်၌ မလွန်ကျူးဘဲ ကျင့်၏" ဟူသည် နာမကာယ၊ ပဒကာယ၊ နိရုတ္တိကာယ၊ ဗျဉ္ဇနကာယ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပါတ်တော် သိက္ခာပုဒ်ကို မလွန်ကျူးသောသူ ဖြစ်၍ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်၌ ကျင့်၏ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ သီလသံဝရကို ဖြည့်စုံစေခြင်းနှင့် သာဇီဝ (သိက္ခာပုဒ်) ကို မလွန်ကျူးခြင်းဟူသော ဤနှစ်ပါးသည်သာ ဤနေရာ၌ "သိက္ခာကျင့်ခြင်း" မည်၏ ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထိုနှစ်ပါး၌ သာဇီဝကို မလွန်ကျူးခြင်းသည် သိက္ခာပုဒ် ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာဇီဝကို မလွန်ကျူးခြင်းကြောင့် မဂ်တိုင်အောင် သိက္ခာပုဒ် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ဤစကား၌ "သိက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်လျက် ကျင့်၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိရတီစေတနာဟု ဆိုအပ်သော သီလသံဝရ၏ ထူးခြားစွာ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော ကာလကိုသာ ယူအပ်၏။ "မလွန်ကျူးဘဲ ကျင့်၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူကား (ဝိရတီစေတနာ) မဖြစ်ပေါ်သော ကာလကိုလည်း ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သိက္ခာကို ဖြည့်စုံစေခြင်းအားဖြင့် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်စေလျက် ရှိသော်လည်းကောင်း၊ အိပ်ပျော်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မဖြစ်စေဘဲ ရှိသော်လည်းကောင်း၊ Lွန်ကျူးမှု မရှိခြင်းကြောင့် "မလွန်ကျူးဘဲ ကျင့်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Sikkhāsājīvapadabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

သိက္ခာသာဇီဝပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā

သိက္ခာပစ္စက္ခာနဝိဘင်းအဖွင့်။

‘‘Appaccakkhāya appaccakkhātāyā’’ti ubhayathāpi pāṭho tīsupi gaṇṭhipadesu vutto. Dubbalye āvikatepīti ‘‘yaṃnūnāhaṃ buddhaṃ paccakkheyya’’ntiādinā dubbalabhāve pakāsitepi. Sikkhāya pana paccakkhātāyāti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā sikkhāya paccakkhātāya. Yasmā dirattavacane gahite tena purimapacchimapadāni saṃsiliṭṭhāni honti, na tasmiṃ aggahite, tasmā dirattavacanena byañjanasiliṭṭhatāmattameva payojananti āha ‘‘byañjanasiliṭṭhatāyā’’ti. Mukhāruḷhatāyāti yasmā evarūpaṃ vacanaṃ lokassa mukhamāruḷhaṃ, tasmāti attho.

"အပစ္စက္ခာယ၊ အပစ္စက္ခာတာယ" ဟူသော နှစ်မျိုးစလုံးသော ပါဌ်ကို ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းစလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ "အားနည်းသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသော်လည်း" ဟူသည် "ငါသည် ဘုရားကို စွန့်ပယ်ရမူ ကောင်းလေစွ" စသည်ဖြင့် အားနည်းသောအဖြစ်ကို ပြသော်လည်း၊ "သိက္ခာကို စွန့်ပယ်အပ်သည်ရှိသော်" ဟူသည် "ငါသည် ဘုရားကို စွန့်ပယ်၏" စသည်ဖြင့် သိက္ခာကို စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုသောစကား (ဒိရုတ္တဝစန) ကို ယူသော် ထိုနှစ်ကြိမ်ထပ်ဆိုသော စကားကြောင့် ရှေ့ပုဒ်နောက်ပုဒ်တို့သည် ကောင်းစွာ စပ်စပ်မိမိ (ပြေပြစ်) ကုန်၏၊ ထိုနှစ်ကြိမ်ထပ်ဆိုခြင်းကို မယူသော် ကောင်းစွာ မစပ်စပ်မိမိ (မပြေပြစ်) ကုန်။ ထို့ကြောင့် နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုခြင်းဖြင့် ဗျဉ္ဇန (သဒ္ဒါ) ပြေပြစ်ရုံမျှသာ အကျိုးရှိသောကြောင့် "ဗျဉ္ဇနသလိဋ္ဌတာယ" (သဒ္ဒါပြေပြစ်စေရန်) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "နှုတ်တက်ရလွယ်သောကြောင့်" ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဤသို့သော စကားသည် လူတို့၏ နှုတ်၌ တက်လွယ် (နှုတ်ကျိုး) သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Byañjanaṃ [Pg.65] sampādetīti tassa visuṃ atthābhāvato vuttamevatthaṃ aññapadena dīpento byañjanaṃ sampādeti. Vuttamevatthaṃ kāraṇena vibhāvento āha ‘‘parivārakapadavirahitañhī’’tiādi. Atthadīpakaṃ padaṃ atthapadaṃ.

သရုပ်ဖော်ပြခြင်းကို ပြီးမြောက်စေ၏ဟူသည် ထိုသဒ္ဒါ၏ သီးခြားအနက်မရှိသောကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်ကိုပင် အခြားပုဒ်ဖြင့် ပြသလျက် သရုပ်ဖော်ပြခြင်းကို ပြီးမြောက်စေ၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်ကို အကြောင်းရင်းဖြင့် ရှင်းလင်းပြသလိုသဖြင့် 'parivārakapadavirahitañhi' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အနက်ကိုပြတတ်သောပုဒ်ကို 'အတ္ထပဒ' ဟု ခေါ်သည်။

Sikkhāpaccakkhānassāti ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa. ‘‘Buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādīsu ‘‘evaṃ kho, bhikkhave, dubbalyāvikammañceva hoti sikkhā ca paccakkhātā’’ti vuttattā ubhayampi hotīti āha – ‘‘ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī’’ti. Kiñcāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādisikkhāpaccakkhānavacanassa dubbalyāvikammapadattho na hoti, tathāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vutte sikkhāparipūraṇe dubbalyāvibhāvassapi gamyamānattā ‘‘sikkhāpaccakkhānassa ekaccaṃ dubbalyāvikammaṃ attho hotī’’ti vuttaṃ. Naṃ sandhāyāti naṃ atthabhūtaṃ dubbalyāvikammaṃ sandhāya.

သိက္ခာစွန့်ခြင်းဟူသည် 'ဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏' အစရှိသော သိက္ခာစွန့်ပယ်ကြောင်းစကားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏' အစရှိသော စကားတို့တွင် 'ရဟန်းတို့၊ ဤသို့ပြုခြင်းသည် အားနည်းမှုကို ထင်ရှားပြခြင်းလည်း ဖြစ်၏၊ သိက္ခာကို စွန့်ပယ်ခြင်းလည်း ဖြစ်၏' ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သောကြောင့် နှစ်မျိုးလုံးပင် ဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'အချို့သော အားနည်းမှုကို ထင်ရှားပြခြင်းသည်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'ဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏' အစရှိသော သိက္ခာစွန့်စကား၏ တိုက်ရိုက်အနက်သည် အားနည်းမှုပြခြင်း မဟုတ်သော်လည်း၊ 'ဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏' ဟု ဆိုသောအခါ သိက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်စွမ်းမရှိတော့သော အားနည်းသောသဘောကိုလည်း သိနားလည်နိုင်သောကြောင့် 'သိက္ခာစွန့်ခြင်း၏ အချို့သော အားနည်းမှုကို ထင်ရှားပြခြင်းသည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ထိုအရာကို ရည်ညွှန်း၍' ဟူသည် အနက်ဖြစ်သော အားနည်းမှုပြခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်သည်။

Visesāvisesanti ettha yena dubbalyāvikammameva hoti, na sikkhāpaccakkhānaṃ, tattha sikkhāpaccakkhānadubbalyāvikammānaṃ atthi viseso. Yena pana sikkhāpaccakkhānañceva dubbalyāvikammañca hoti, tattha nevatthi visesoti veditabbaṃ. Kaṭhakicchajīvaneti dhātūsu paṭhitattā vuttaṃ ‘‘kicchajīvikappatto’’ti. Ukkaṇṭhanaṃ ukkaṇṭhā, kicchajīvikā, taṃ ito pattoti ukkaṇṭhito. Itoti ito ṭhānato, ito vihārato vā. Etthāti gantumicchitaṃ padesaṃ vadati. Anabhiratiyā pīḷito vikkhittacitto hutvā sīsaṃ ukkhipitvā uddhaṃmukho ito cito ca olokento āhiṇḍatīti āha ‘‘uddhaṃ kaṇṭhaṃ katvā viharamāno’’ti.

ထူးခြားမှု ရှိခြင်း မရှိခြင်းဟူသည် — အကြင်သဒ္ဒါဖြင့် အားနည်းမှုပြခြင်းသာ ဖြစ်၍ သိက္ခာစွန့်ခြင်းမဖြစ်လျှင် ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားမှု ရှိ၏။ အကြင်သဒ္ဒါဖြင့် သိက္ခာစွန့်ခြင်းလည်းဖြစ်၍ အားနည်းမှုပြခြင်းလည်း ဖြစ်လျှင် ထို၌ ထူးခြားမှု လုံးဝမရှိဟု သိအပ်၏။ 'Kaṭha kicchajīvane' ဟူသော ဓာတ်တို့၌ ဟောထားသောကြောင့် 'ငြိုငြင်ပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်းသို့ ရောက်၏' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ မမွေ့လျော်ခြင်းသည် 'ဥက္ကဏ္ဌာ' မည်၏။ ပင်ပန်းစွာ အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤအရပ်မှ ထိုငြိုငြင်ပင်ပန်းမှုသို့ ရောက်သောကြောင့် 'ဥက္ကဏ္ဌိတ' (မမွေ့လျော်သူ) မည်၏။ 'ဤအရပ်မှ' ဟူသည် ဤနေရာမှ သို့မဟုတ် ဤကျောင်းတိုက်မှ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤနေရာ၌' ဟူသည် သွားလိုသော အခြားအရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ မမွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခံရသဖြင့် စိတ်ပျံ့လွင့်ကာ ခေါင်းကိုမော့၍ အထက်သို့မျက်နှာမူလျက် ဟိုဟိုဒီဒီ ကြည့်ရှုလည်ပတ်နေတတ်သောကြောင့် 'လည်ပင်းကို အထက်သို့မော့လျက် နေ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Aṭṭīyamānoti ettha aṭṭamiva attānamācarati aṭṭīyatīti aṭṭīyasaddassa antogadhaupamānabhūtakammattā upameyyabhūtena attanāva sakammakattaṃ, na bhikkhubhāvenāti āha ‘‘bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvenā’’ti. Na hi so bhikkhubhāvaṃ aṭṭamiva ācarati, kiñcarahi attānaṃ tasmā bhikkhubhāvena karaṇabhūtena attānaṃ aṭṭīyamānoti evamettha attho daṭṭhabboti āha ‘‘karaṇatthe upayogavacana’’nti. Kaṇṭhe āsattena aṭṭīyeyyāti ettha pana karaṇattheyeva karaṇavacananti āha – ‘‘yathālakkhaṇaṃ karaṇavacaneneva vutta’’nti. Kattuatthe vā upayogavacanaṃ daṭṭhabbanti āha – ‘‘tena vā bhikkhubhāvenā’’tiādi, tena kattubhūtena bhikkhubhāvenāti attho. Imasmiṃ panatthe aṭṭaṃ karotīti aṭṭīyatīti [Pg.66] aṭṭīya-saddaṃ nipphādetvā tato kammani māna-sadde kate ‘‘aṭṭīyamāno’’ti padasiddhi veditabbā. Tenevāha – ‘‘aṭṭo kariyamāno pīḷiyamāno’’ti. Jigucchamānoti iminā pana sambandhe kariyamāne bhikkhubhāvanti upayogatthe eva upayogavacananti āha – ‘‘asuciṃ viya taṃ jigucchanto’’ti, taṃ bhikkhubhāvaṃ jigucchantoti attho. Sacāhanti sace ahaṃ.

'နှိပ်စက်အပ်သည်/ငြီးငွေ့အပ်သည်' (အဋ္ဋီယမာနော) ဟူရာ၌ — မိမိကိုယ်ကို ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ ပြုမူကျင့်ကြံသောကြောင့် 'အဋ္ဋီယတိ' ဟု ခေါ်သည်။ 'အဋ္ဋီယ' သဒ္ဒါတွင် ဥပမာအတွင်း၌ အကျုံးဝင်သော ကံပုဒ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ဥပမေယျဖြစ်သော မိမိကိုယ် (အတ္တနာ) ပုဒ်နှင့်သာ သကမ္မက (ကံရှိသော) အဖြစ် ရှိရမည်ဖြစ်ပြီး၊ ရဟန်းအဖြစ် (ဘိက္ခုဘာဝ) နှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့် 'bhikkhubhāvanti bhikkhubhāvenā' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုသူသည် ရဟန်းအဖြစ်ကို ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ ပြုကျင့်သည်မဟုတ်ဘဲ မိမိကိုယ်ကိုသာ ထိုသို့ပြုခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြောင်းပြပုဒ် (ကရဏ) အဖြစ်ရှိသော ရဟန်းအဖြစ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ငြီးငွေ့နှိပ်စက်စေအပ်၏ဟု ဤ၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်သောကြောင့် 'ကရဏအနက်၌ ဥပယောဂဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'လည်ပင်း၌ ဆွဲချိတ်မိ၍ ငြီးငွေ့စေရာ၏' ဟူသော နေရာ၌မူ ကရဏအနက်၌သာ ကရဏဝိဘတ်ကို သုံးသဖြင့် 'သဒ္ဒါ့စည်းမျဉ်းအတိုင်း ကရဏဝိဘတ်ဖြင့်ပင် မိန့်ဆိုသည်' ဟု ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ကတ္တားအနက်၌ ဥပယောဂဝိဘတ်ကို သုံးသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သောကြောင့် 'ထိုရဟန်းအဖြစ်ဖြင့်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုကာ 'ကတ္တားဖြစ်သော ထိုရဟန်းအဖြစ်ဖြင့်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤအနက်၌မူ 'ညှင်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်းကို ပြုတတ်၏' (အဋ္ဋယတိ) ဟု 'အဋ္ဋိယ' သဒ္ဒါကို ပြီးစေပြီး၊ ထိုမှ ကံအနက်၌ 'မာန' သဒ္ဒါ (မနပစ္စည်း) သက်ရောက်သောအခါ 'အဋ္ဋီယမာနော' ဟူသော ပုဒ်၏ ပြီးမြောက်ပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'နှိပ်စက်အပ်သော၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲစေအပ်သော' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ 'စက်ဆုတ်လျက်' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ပြုသောအခါ 'ရဟန်းအဖြစ်ကို' ဟူသော ဥပယောဂအနက်၌သာ ဥပယောဂဝိဘတ် သက်ရောက်သောကြောင့် 'အညစ်အကြေးကဲ့သို့ ထိုရဟန်းအဖြစ်ကို စက်ဆုတ်လျက်' ဟု မိန့်ဆိုရာတွင် ထိုရဟန်းအဖြစ်ကို စက်ဆုတ်ခြင်းဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'စစာဟံ' ဟူသည် 'ငါသည် အကယ်၍' ဟူလို။

Paccakkhānākārena vuttānīti ‘‘paccakkheyyaṃ paccakkheyya’’nti vuttattā paccakkhānākārasambandhena vuttāni. Bhāvavikappākārenāti ‘‘assaṃ assa’’nti āgatattā yaṃ yaṃ bhavitukāmo, tassa tassa bhāvassa vikappākārena, bhikkhubhāvato aññabhāvavikappākārenāti adhippāyo.

'စွန့်ပယ်အပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ကုန်၏' ဟု ဆိုရာ၌ — 'စွန့်ပယ်အပ်သော သိက္ခာကို' ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် သိက္ခာစွန့်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အခြေအနေကို ကြံဆတွေးတောခြင်းအားဖြင့်' ဟူရာ၌ — 'ငါသည် ဖြစ်ရာအံ့၊ ဖြစ်ရာအံ့' ဟု လာသောကြောင့် မိမိဖြစ်လိုသော သာမဏေအဖြစ် စသည့် အသီးသီးသော အဖြစ်မျိုးစုံကို စိတ်ကူးကြံဆမှုဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်မှတစ်ပါး အခြားသောအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲရန် ကြံစည်စိတ်ကူးသောအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ရည်ရွယ်တော်မူသည်။

50. Na ussahāmīti attano tattha tattha ussahābhāvaṃ dasseti. Na visahāmīti ekabhattādīnaṃ asayhabhāvaṃ dasseti. Na ramāmīti ‘‘pabbajjāmūlakaṃ natthi me sukha’’nti dasseti. Nābhiramāmīti pabbajjāya attano santosābhāvaṃ dasseti.

၅၀. 'ငါသည် အားမထုတ်နိုင်တော့ပါ' ဟု ဆိုရာ၌ — ထိုထိုသော ရဟန်းတရား၌ မိမိ၏ လုံ့လဝီရိယမရှိတော့ပုံကို ပြသတော်မူသည်။ 'ငါသည် သည်းမခံနိုင်တော့ပါ' ဟု ဆိုရာ၌ — တစ်နပ်တည်းစားခြင်း စသည်တို့ကို သည်းမခံနိုင်တော့သော အားနည်းမှုကို ပြသတော်မူသည်။ 'ငါသည် မွေ့လျော်မှုမရှိပါ' ဟု ဆိုရာ၌ — 'ရဟန်းဘဝကို အခြေခံသော ချမ်းသာခြင်းသည် ငါ့အားမရှိပါ' ဟု ပြသတော်မူသည်။ 'ငါသည် လွန်စွာမမွေ့လျော်ပါ' ဟု ဆိုရာ၌ — ရဟန်းဘဝ၌ မိမိ၏ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲ နှစ်သက်မှုမရှိခြင်းကို ပြသတော်မူသည်။

Idāni sikkhāpaccakkhānavāre ṭhatvā ayaṃ vinicchayo veditabbo – tattha ‘‘sāmaññā cavitukāmo’’tiādīhi padehi cittaniyamaṃ dasseti. ‘‘Buddhaṃ dhamma’’ntiādīhi padehi khettaniyamaṃ dasseti. Yathā hi loke sassānaṃ ruhanaṭṭhānaṃ ‘‘khetta’’nti vuccati, evamidampi sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānattā ‘‘khetta’’nti vuccati. ‘‘Paccakkhāmi dhārehī’’ti etena kālaniyamaṃ dasseti. ‘‘Vadatī’’ti iminā payoganiyamaṃ dasseti. ‘‘Alaṃ me buddhena, kinnu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādīhi anāmaṭṭhakālavasenapi paccakkhānaṃ hotīti dasseti. ‘‘Viññāpetī’’ti iminā vijānananiyamaṃ dasseti. ‘‘Ummattako sikkhaṃ paccakkhāti, ummattakassa santike sikkhaṃ paccakkhātī’’tiādīhi puggalaniyamaṃ dasseti. ‘‘Ariyakena milakkhassa santike sikkhaṃ paccakkhāti, so ca nappaṭivijānāti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’tiādīhi puggalādiniyame satipi vijānananiyamāsambhavaṃ dasseti. ‘‘Davāya sikkhaṃ paccakkhāti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’tiādīhi khettādiniyame satipi cittaniyamābhāvena na ruhatīti dasseti. ‘‘Sāvetukāmo na sāveti, apaccakkhātā hoti sikkhā’’ti iminā cittaniyamepi sati payoganiyamābhāvena na ruhatīti [Pg.67] dasseti. ‘‘Aviññussa sāveti, viññussa na sāvetī’’ti etehi cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamepi sati yaṃ puggalaṃ uddissa sāveti, tasseva savanena ruhati, na aññassāti dasseti. ‘‘Sabbaso vā pana na sāveti, appaccakkhātā hoti sikkhā’’ti idaṃ pana cittādiniyameneva sikkhā paccakkhātā hoti, na aññathāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Tasmā cittakhettakālapayogapuggalavijānananiyamavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena appaccakkhānaṃ veditabbaṃ.

ယခုအခါ သိက္ခာစွန့်ခြင်းဆိုင်ရာခန်း၌ ရပ်တည်၍ ဤဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိမှတ်အပ်၏ — ထိုသိက္ခာစွန့်ခန်း၌ 'ရဟန်းအဖြစ်မှ ရွေ့လျောလိုသူဖြစ်၍' အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် စိတ်အလိုကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (စိတ္တနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'ဘုရားကို၊ တရားကို' အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် စွန့်ပယ်ရာနယ်ပယ်ကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (ခေတ္တနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ လောက၌ ကောက်ပဲသီးနှံများ စိုက်ပျိုးပေါက်ရောက်ရာအရပ်ကို 'လယ်ယာမြေ (ခေတ္တ)' ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤဗုဒ္ဓ၊ ဓမ္မ စသော အရာများကိုလည်း သိက္ခာစွန့်ရာ ဖြစ်ပေါ်ရာနေရာဖြစ်သောကြောင့် 'ခေတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ 'စွန့်ပယ်ပါ၏၊ မှတ်သားတော်မူပါ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကာလအပိုင်းအခြားကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (ကာလနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'မိန့်ဆို၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် လုံ့လပြုခြင်းကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (ပယောဂနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'ငါ့အား ဘုရားဖြင့် မလိုတော့ပြီ၊ ငါ့အား ဘုရားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါ့အား ဘုရားဖြင့် အလိုမရှိတော့ပြီ၊ ငါသည် ဘုရားထံမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ပြီ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကာလကို အတိအကျ သတ်မှတ်ခြင်းမရှိသော ကာလအစွမ်းဖြင့်လည်း သိက္ခာစွန့်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်ကို ပြသတော်မူသည်။ 'သိစေ၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သိနားလည်နိုင်မှုကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (ဝိဇာနနနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'ရူးသွပ်သူသည် သိက္ခာစွန့်၏၊ ရူးသွပ်သူ၏ ထံပါး၌ သိက္ခာစွန့်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ကန့်သတ်သတ်မှတ်ခြင်း (ပုဂ္ဂလနိယမ) ကို ပြသတော်မူသည်။ 'အရိယကဘာသာဖြင့် လူရိုင်း၏ ထံပါး၌ သိက္ခာစွန့်ရာ၌ ထိုသူက ကောင်းစွာနားမလည်လျှင် သိက္ခာမစွန့်ရာရောက်၏' အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်စသည်ကို သတ်မှတ်ခြင်း ရှိသော်လည်း သိနားလည်နိုင်သော အခြေအနေမရှိပါက မအောင်မြင်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။ 'ကျီစယ်လိုသဖြင့် သိက္ခာစွန့်၏၊ သိက္ခာမစွန့်ရာရောက်၏' အစရှိသည်တို့ဖြင့် နယ်ပယ် (ခေတ္တ) စသည်ကို သတ်မှတ်ထားသော်လည်း စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက် (စိတ္တနိယမ) မရှိသောကြောင့် သိက္ခာစွန့်ခြင်း အထမြောက်မည်မဟုတ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ 'ကြားနာစေလိုသော်လည်း မကြားနာစေရ၊ သိက္ခာမစွန့်ရာရောက်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဆုံးဖြတ်ချက် ရှိသော်လည်း လုံ့လပြုမှု (ပယောဂနိယမ) မရှိသောကြောင့် အထမမြောက်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ 'နားမလည်သူအား ကြားနာစေ၏၊ နားလည်သူအား မကြားနာစေရ' အစရှိသည်တို့ဖြင့် စိတ်၊ နယ်ပယ်၊ ကာလ၊ လုံ့လ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သိနားလည်မှု ကန့်သတ်ချက်များ ရှိသော်လည်း အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ကြားနာစေအပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ကြားနာမှုဖြင့်သာ သိက္ခာစွန့်ခြင်း အထမြောက်ပြီး အခြားသူ ကြားနာရရုံမျှဖြင့် မအောင်မြင်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ 'လုံးဝမကြားနာစေရ၊ သိက္ခာမစွန့်ရာရောက်၏' ဟူသည်ကား စိတ်အစရှိသော ကန့်သတ်ချက်များ ပြည့်စုံမှသာ သိက္ခာစွန့်ခြင်း ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပြသခြင်းအကျိုးငှာ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်၊ နယ်ပယ်၊ ကာလ၊ လုံ့လ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ သိနားလည်မှု ကန့်သတ်ချက်အစွမ်းတို့ဖြင့် သိက္ခာစွန့်ခြင်း၏ အောင်မြင်မှုကို သိရှိ၍ ထိုအချက်များ ချို့ယွင်းပါက သိက္ခာမစွန့်ရာရောက်ကြောင်း သိမှတ်အပ်၏။

Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

အဘယ်သို့နည်း? ရဟန်းအဖြစ်မှ ရွေ့လျောလိုသော စိတ်ကြောင့်သာလျှင် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏။ ပြောင်လှောင်ကစားလို၍ သော်လည်းကောင်း၊ ရူးသွပ်ယောင်ယမ်း၍ သော်လည်းကောင်း ပြောဆိုသူအား သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤသို့လျှင် စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုစိတ် မရှိလျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။

Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ catuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, assamaṇo, asakyaputtiyoti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu ca yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadatopi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā sikkhaṃ paccakkhantassa. Evaṃ khettavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ထို့အတူ “မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏၊ တရားတော်ကို စွန့်ပယ်ပါ၏၊ သံဃာတော်ကို စွန့်ပယ်ပါ၏၊ သိက္ခာကို၊ ဝိနည်းကို၊ ပါတိမောက်ကို၊ ပါဠိအနက်ကို၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကို၊ အာစရိယဆရာကို၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတပည့်ကို၊ အန္တေဝါသိကတပည့်ကို၊ သီတင်းသုံးဖော် ဥပဇ္ဈာယ်တူကို၊ သီတင်းသုံးဖော် အာစရိယတူကို၊ သီတင်းသုံးဖော် သဗြဟ္မစာရီကို စွန့်ပယ်ပါ၏” ဟု ဤသို့ဆိုအပ်ကုန်သော ဘုရားအစရှိသော တစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပုဒ်တို့တွင် လည်းကောင်း၊ “ငါ့ကို လူဟူ၍ မှတ်တော်မူပါ၊ ဥပါသကာ၊ အာရာမိက၊ သာမဏေ၊ တိတ္ထိ၊ တိတ္ထိသာဝက၊ ရဟန်းမဟုတ်သူ၊ သာကီဝင်မင်းသား မဟုတ်သူဟူ၍ ငါ့ကို မှတ်တော်မူပါ” ဟု ဤသို့ဆိုအပ်ကုန်သော လူအစရှိသော ရှစ်ပါးသော ပုဒ်တို့တွင် လည်းကောင်း၊ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခေတ္တပုဒ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ပုဒ်၏ အနက်တူသဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပုဒ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်ကို ဆိုလိုသောသူအား တစ်စုံတစ်ခုသော ပုဒ်ကို ဆိုသော်လည်း သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏။ သစ်ပင်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ခုခု၏ အမည်ကို ယူ၍ သိက္ခာချသောသူအား သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ခေတ္တပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ခေတ္တပုဒ် မဟုတ်လျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။

Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca ‘‘maṃ dhārehī’’ti ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kinnu me buddhena, na mamattho buddhena, sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘dhāressasī’’ti vā ‘‘yanūnāhaṃ paccakkheyya’’nti vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamānakālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ထိုပုဒ်တို့တွင် “စွန့်ပယ်ပါ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ငါ့ကို မှတ်တော်မူပါ” ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော ဤပစ္စုပ္ပန်ကာလပြစကား၊ “ငါ့အား မြတ်စွာဘုရားဖြင့် အကျိုးမရှိပြီ၊ ငါ့အား မြတ်စွာဘုရားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ မြတ်စွာဘုရားဖြင့် ငါ့အား အလိုမရှိပြီ၊ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားထံမှ ကောင်းစွာလွတ်မြောက်လှပြီ” အစရှိသော နည်းဖြင့် အာချာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကာလကို မညွှန်းဘဲ ရှေ့ဖြစ်သော ဆယ့်လေးပါးသော ပုဒ်တို့နှင့် တွဲဖက်၍ ဆိုအပ်ကုန်သော “ငါ့အား အကျိုးမရှိပြီ” အစရှိသော လေးပါးသော ပုဒ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုပုဒ်တို့၏ လည်းကောင်း၊ ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်တူ သဒ္ဒါတို့၏လည်းကောင်း အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏။ “စွန့်ပယ်ခဲ့ပြီ” ဟုသော်လည်းကောင်း၊ “စွန့်ပယ်လတ္တံ့” ဟုသော်လည်းကောင်း၊ “ငါ့ကို မှတ်ခဲ့ပါပြီ” ဟုသော်လည်းကောင်း၊ “မှတ်လတ္တံ့” ဟုသော်လည်းကောင်း၊ “ငါသည် သိက္ခာကို စွန့်ပယ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟုသော်လည်းကောင်း ဤသို့စသော အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ကြံဆခြင်း ပရိကပ်စကားတို့ကို ပြောဆိုသူအား သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤသို့လျှင် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာလကို မညွှန်းသော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။

Payogo [Pg.68] pana duvidho kāyiko vācasiko. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyapayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikapayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

လုံ့လပြုခြင်း (ပယောဂ) သည်ကား ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပယောဂ (ကာယိကပယောဂ)၊ နှုတ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပယောဂ (ဝါစသိကပယောဂ) ဟု နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် “မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏” စသော နည်းဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဘာသာစကားဖြင့် နှုတ်မြွက်ခြင်းကို ပြု၍ နှုတ်မြွက်သော ပယောဂဖြင့်သာလျှင် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏။ စာအက္ခရာ ရေးသားခြင်း သို့မဟုတ် လက်ဟန်ပြခြင်းစသော ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပယောဂကို ပြုသောသူအား သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤသို့လျှင် နှုတ်မြွက်သော ပယောဂဖြင့်သာလျှင် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။

Puggalo pana duvidho yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း သိက္ခာချသောသူနှင့် သိက္ခာချခြင်းကို ခံရသောသူဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သိက္ခာချသောသူသည် အကယ်၍ ရူးသွပ်သောသူ၊ စိတ်ပျံ့လွင့်သောသူ၊ ပြင်းထန်သော ဝေဒနာကြောင့် နှိပ်စက်ခံရသောသူတို့တွင် တစ်ဦးဦး မဟုတ်လျှင် လည်းကောင်း၊ သိက္ခာချခြင်းကို ခံရသောသူသည် လူဖြစ်၍၊ ရူးသွပ်သောသူစသည်တို့တွင် တစ်ဦးဦး မဟုတ်ဘဲ မျက်မှောက်၌ ရှိနေလျှင် လည်းကောင်း သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏။ မျက်မှောက်၌ မရှိသောသူအား တမန်စေလွှတ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ စာရေး၍ သော်လည်းကောင်း ကြားပြောခြင်းသည် မထမြောက်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။

Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātā hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ cittādīnaṃ vaseneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na aññathāti daṭṭhabbaṃ.

သိခြင်းသည်လည်း သတ်မှတ်ခြင်း၊ မသတ်မှတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် ဤသူအား သော်လည်းကောင်း၊ ဤသူတို့အား သော်လည်းကောင်း ကြားပြောအံ့ဟု သတ်မှတ်၍ ပြောဆိုရာ၌ အကယ်၍ ထိုသူတို့သည် လောက၌ ပကတိအတိုင်း လူတို့သည် စကားကို ကြားရလျှင် ဆင်ခြင်သောအခါ၌ သိကြသကဲ့သို့၊ ထိုသူ၏ ပြောဆိုပြီးစ လတ်တလော စကားအဆုံး၌ပင်လျှင် “ဤသူသည် သာသနာတော်၌ ငြီးငွေ့နေပြီ” ဟုသော်လည်းကောင်း၊ “လူဝတ်လဲလိုနေပြီ” ဟုသော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိက္ခာချခြင်း၏ အဖြစ်ကို သိကြကုန်အံ့၊ သိက္ခာသည် စွန့်ပယ်အပ်သည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ နောက်အခါမှ “ဤသူသည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုသနည်း” ဟု ကြံဆဆင်ခြင်၍ သိကြကုန်အံ့၊ သို့မဟုတ် အခြားသူတို့သည် သိကြကုန်အံ့၊ သိက္ခာသည် မစွန့်ပယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ မသတ်မှတ်ဘဲ ကြားပြောသောသူအားမူကား အကယ်၍ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် လူဖြစ်သော တစ်ဦးဦးသောသူသည် စကား၏ အနက်ကို သိလျှင် သိက္ခာသည် စွန့်ပယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ပေ။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော စိတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ အခြားသော အခြင်းအရာဖြင့် မဖြစ်ဟု မှတ်အပ်၏။

51. ‘‘Vadatī’’ti vacībhedappayogaṃ dassetvā tadanantaraṃ ‘‘viññāpetī’’ti vuttattā teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanaṃ idhādhippetaṃ, na yena kenaci upāyenāti āha ‘‘teneva vacībhedenā’’ti. Padapaccābhaṭṭhaṃ katvāti padaviparāvuttiṃ katvā. Idañca padappayogassa aniyamitattā vuttaṃ. Yathā hi loke ‘‘āhara pattaṃ, pattaṃ āharā’’ti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ diṭṭhaṃ, evamidhāpi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, paccakkhāmi buddha’’nti aniyamitena padappayogena tadatthaviññāpanaṃ hotiyevāti adhippāyo. Buddhaṃ paccakkhāmīti atthappadhāno ayaṃ [Pg.69] niddeso, na saddappadhānoti āha ‘‘milakkhabhāsāsu vā aññatarabhāsāya tamatthaṃ vadeyyā’’ti. Māgadhabhāsato avasiṭṭhā sabbāpi andhadamiḷādibhāsā milakkhabhāsāti veditabbā. Khettapadesu ekaṃ vattukāmo sacepi aññaṃ vadeyya, khettapadantogadhattā paccakkhātāva hoti sikkhāti dassento āha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmīti vattukāmo’’tiādi. Yadipi ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vattuṃ anicchanto cittena taṃ paṭikkhipitvā aññaṃ vattukāmo puna virajjhitvā tameva vadeyya, tathāpi sāsanato cavitukāmatācitte sati khettapadasseva vuttattā aṅgapāripūrisambhavato hotveva sikkhāpaccakkhānanti veditabbaṃ. Khettameva otiṇṇanti sikkhāpaccakkhānassa ruhanaṭṭhānabhūtaṃ khettameva otiṇṇaṃ.

၅၁. “ဝဒတိ” (ပြောဆို၏) ဟူသော စကားဖြင့် နှုတ်မြွက်သော ပယောဂကို ပြသပြီး၊ ထို့နောက်မှ “ဝိညာပေတိ” (သိစေ၏) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုနှုတ်မြွက်ခြင်းဖြင့်သာ အလိုကို သိစေခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြားနည်းလမ်းဖြင့် သိစေခြင်းကို အလိုမရှိသောကြောင့် “ထိုနှုတ်မြွက်ခြင်းဖြင့်သာ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ပဒပစ္စာဘဋ္ဌံ ကတွာ” ဟူသည်မှာ ပုဒ်ကို ပြောင်းပြန်ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကိုလည်း ပုဒ်ကိုသုံးစွဲရာ၌ အစီအစဉ် မသတ်မှတ်ထားခြင်းကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လောက၌ “သပိတ်ကို ယူခဲ့လော့၊ ယူခဲ့လော့ သပိတ်ကို” ဟု အစီအစဉ် မသတ်မှတ်သော ပုဒ်အသုံးအနှုန်းဖြင့် ထိုအနက်ကို သိစေနိုင်သည်ကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့၊ ဤသာသနာတော်၌လည်း “မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏၊ စွန့်ပယ်ပါ၏ မြတ်စွာဘုရားကို” ဟု အစီအစဉ် မသတ်မှတ်သော ပုဒ်အသုံးအနှုန်းဖြင့် ထိုအနက်ကို သိစေနိုင်သည်သာဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမိ” ဟူသော ဤညွှန်ပြချက်သည် အနက်ကို ပဓာနပြုသော ညွှန်ပြချက် ဖြစ်၏၊ သဒ္ဒါကို ပဓာနပြုသည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် “မိလိက္ခဘာသာတို့တွင် တစ်ခုခုသော ဘာသာစကားဖြင့် ထိုအနက်ကို ပြောဆိုသော်လည်း သိက္ခာကျ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မာဂဓဘာသာမှ ကြွင်းကျန်သော အန္ဓဘာသာ၊ ဒမိဠဘာသာ အစရှိသော ဘာသာစကားအားလုံးကို မိလိက္ခဘာသာဟု မှတ်အပ်၏။ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခေတ္တပုဒ်တို့တွင် တစ်ခုကို ဆိုလိုပါလျက် အကယ်၍ အခြားတစ်ခုကို ဆိုငြားသော်လည်း ခေတ္တပုဒ်၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် သိက္ခာသည် စွန့်ပယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏ဟု ဆိုလိုသော်လည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ “မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏” ဟု ဆိုရန် မလိုလားဘဲ စိတ်ဖြင့် ထိုပုဒ်ကို ငြင်းပယ်၍ အခြားပုဒ်ကို ဆိုလိုသော်လည်း တစ်ဖန် လွဲချော်လျက် ထို “ဗုဒ္ဓံ ပစ္စက္ခာမိ” ဟူသော ပုဒ်ကိုပင် ဆိုငြားသော်လည်း၊ ထိုသို့ ဆိုသော်လည်း သာသနာတော်မှ ရွေ့လျောလိုသော စိတ်ရှိသည်ရှိသော် ခေတ္တပုဒ်ကိုသာ ဆိုအပ်သောကြောင့် အင်္ဂါစုံညီမှု ဖြစ်နိုင်သဖြင့် သိက္ခာချခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာတည်းဟု မှတ်အပ်၏။ “ခေတ္တမေဝ ဩတိဏ္ဏံ” ဟူသည်မှာ သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ ဌာနဖြစ်သော ခေတ္တပုဒ်၌သာ အကျုံးဝင် သက်ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

‘‘Paccakkhāmi dhārehī’’ti vattamānakālassa padhānabhāvena vattumicchitattā atītānāgataparikappavacanehi nevatthi sikkhāpaccakkhānanti dassento āha ‘‘sace pana buddhaṃ paccakkhinti vā’’tiādi. Vadati viññāpetīti ettha vadatīti iminā payogassa niyamitattā ekassa santike attano vacībhedappayogeneva sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na dūtasāsanādippayogenāti dassento āha ‘‘dūtaṃ vā pahiṇātī’’tiādi. Tattha ‘‘mama sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ kathehī’’ti mukhasāsanavasena ‘‘dūtaṃ vā pahiṇātī’’ti vuttaṃ. Paṇṇe likhitvā pahiṇanavasena ‘‘sāsanaṃ vā pesetī’’ti vuttaṃ. Rukkhādīsu akkharāni likhitvā dassanavasena ‘‘akkharaṃ vā chindatī’’ti vuttaṃ. Hatthamuddāya vā tamatthaṃ ārocetīti hatthena adhippāyaviññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ. Adhippāyaviññāpako hi hatthavikāro hatthamuddā. Hattha-saddo cettha tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘na sabbaṃ hatthaṃ mukhe pakkhipissāmī’’tiādīsu (pāci. 618) viya. Tasmā adhippāyaviññāpakena aṅgulisaṅkocādinā hatthavikārena tamatthaṃ ārocetīti evamettha attho daṭṭhabbo.

“ငါစွန့်၏၊ (လူဝတ်လဲသည်ဟု) ငါ့ကို မှတ်ပါ” ဟူ၍ ပစ္စုပ္ပန်ကာလကို အဓိကအားဖြင့် ပြောဆိုလိုသောကြောင့် အတိတ်ကာလ၊ အနာဂတ်ကာလ သို့မဟုတ် ကြံဆဆင်ခြင်သော စကားတို့ဖြင့် သိက္ခာချခြင်း မရှိကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “အကယ်၍ ဘုရားကို စွန့်၏ဟု” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “ပြောဆို၏၊ သိစေ၏” ဟူသော နေရာ၌ “ပြောဆို၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် လုံ့လပြုမှုကို ကန့်သတ်ထားသောကြောင့် တစ်ဦးတစ်ယောက်၏ ထံမှောက်၌ မိမိ၏ နှုတ်မြွက်သံကို ထုတ်ဖော်ပြောဆိုခြင်းဖြင့်သာ သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်သည်၊ တမန်စေလွှတ်ခြင်း၊ စာပေးပို့ခြင်း စသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် မဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “တမန်ကို ဖြစ်စေ စေလွှတ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၌ “ငါ၏ သိက္ခာချခြင်း အဖြစ်ကို ပြောပါ” ဟူ၍ နှုတ်သဝဏ်း စေလွှတ်ခြင်းအားဖြင့် “တမန်ကို ဖြစ်စေ စေလွှတ်၏” ဟု ဆိုသည်။ ပေရွက်ပေါ်၌ ရေးသား၍ ပေးပို့ခြင်းအားဖြင့် “စာကို ဖြစ်စေ ပေးပို့၏” ဟု ဆိုသည်။ သစ်ပင် စသည်တို့၌ စာလုံးများကို ရေးသား၍ ပြသခြင်းအားဖြင့် “စာလုံးကို ဖြစ်စေ ရေးဆွဲ၏” ဟု ဆိုသည်။ “လက်ဟန်ခြေဟန်ဖြင့် သော်လည်း ထိုအကြောင်းအရာကို ပြောကြား၏” ဟူသည် လက်ဖြင့် မိမိအလိုကို သိစေခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ မိမိအလိုကို သိစေတတ်သော လက်၏ လှုပ်ရှားပြောင်းလဲမှုသည် ‘ဟတ္ထမုဒ္ဓါ’ မည်၏။ “လက်ဟူသမျှကို ခံတွင်းသို့ မသွင်းအံ့” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ‘လက်’ ဟူသော စကားကို ထိုလက်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော လက်ချောင်းတို့၌ မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိအလိုကို သိစေတတ်သော လက်ချောင်းကွေးခြင်း စသော လက်လှုပ်ရှားမှုဖြင့် ထိုအကြောင်းအရာကို ပြောကြား၏ဟု ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။

Cittasampayuttanti paccakkhātukāmatācittasampayuttaṃ. Idāni vijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ niyamitāniyamitavasena dvidhā veditabbanti dassento āha – ‘‘yadi ayameva jānātū’’tiādi. Ayañca vibhāgo ‘‘vadati viññāpetīti ekavisayattā [Pg.70] yassa vadati, tasseva vijānanaṃ adhippetaṃ, na aññassā’’ti iminā nayena laddhoti daṭṭhabbaṃ. Na hi yassa vadati, tato aññaṃ viññāpetīti ayamattho sambhavati. Soyeva jānātīti avadhāraṇena tasmiṃ avijānanteyeva aññassa jānanaṃ paṭikkhipati. Tenevāha – ‘‘atha so na jānāti, añño samīpe ṭhito jānāti, apaccakkhātā hoti sikkhā’’ti. Tasmā ‘‘ayameva jānātū’’ti ekaṃ niyametvā ārocite yadipi sopi jānāti aññopi, niyamitassa pana niyamitavasena vijānanasambhavato sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ ‘‘añño mā jānātū’’ti aniyamitattā. Dvinnampi niyametvāti idaṃ ‘‘dve vā jānantu eko vā, imesaṃyeva dvinnaṃ ārocemī’’ti evaṃ niyametvā ārocanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘ekasmiṃ jānantepi dvīsu jānantesupī’’ti. Tasmā ‘‘dveyeva jānantu, eko mā jānātū’’ti evaṃ dvinnaṃ niyametvā ārocite dvīsuyeva jānantesu sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na ekasmiṃ jānanteti vadanti.

“စိတ်နှင့်ယှဉ်သည်” ဟူသည် သိက္ခာချလိုသော ဆန္ဒစိတ်နှင့် ယှဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ သိရှိနားလည်မှုအားဖြင့် သိက္ခာချခြင်းကို ကန့်သတ်ချက် ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးမှတ်အပ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “အကယ်၍ ဤသူသာလျှင် သိပါစေ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ ခွဲခြားခြင်းသည် “ပြောဆို၏၊ သိစေ၏” ဟူသော စကားတို့၌ အရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်း ရှိသည်ဖြစ်၍ အကြင်သူအား ပြောဆို၏၊ ထိုသူ၏ သိရှိနားလည်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်၏၊ အခြားသူ၏ သိရှိနားလည်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်ဟူသော ဤနည်းဖြင့် ရရှိအပ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား အကြင်သူအား ပြောဆို၏၊ ထိုသူမှတစ်ပါး အခြားသူကို သိစေ၏ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ “ထိုသူသာလျှင် သိစေသတည်း” ဟု ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ထိုသူမသိလျှင် အခြားသူ သိစေကာမူ ပယ်မြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အကယ်၍ ထိုသူသည် မသိ၊ အနီး၌ ရပ်နေသော အခြားသူသည် သိအံ့၊ သိက္ခာမချအပ်သေးသည် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤသူသာလျှင် သိပါစေ” ဟု တစ်ဦးတည်းကို သီးသန့်ကန့်သတ်၍ ပြောကြားအပ်သော်၊ ထိုသူလည်း သိ၍ အခြားသူလည်း သိငြားအံ့၊ ကန့်သတ်ထားသောသူသည် မိမိအား ကန့်သတ်ထားသည့်အတိုင်း သိရှိနားလည်နိုင်သောကြောင့် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်သည်သာဟု မှတ်အပ်၏၊ “အခြားသူ မသိပါစေနှင့်” ဟု မကန့်သတ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ “နှစ်ယောက်လုံးအား ကန့်သတ်၍” ဟူသော ဤစကားသည် “နှစ်ယောက်ဖြစ်စေ၊ တစ်ယောက်ဖြစ်စေ သိကြပါစေ၊ ဤနှစ်ယောက်တို့အားသာ ပြောကြားပါအံ့” ဟု ဤသို့ သတ်မှတ်၍ ပြောကြားခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “တစ်ယောက်သိသော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ယောက်သိသော်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “နှစ်ယောက်သာ သိပါစေ၊ တစ်ယောက်မျှ မသိပါစေနှင့်” ဟု ဤသို့ နှစ်ယောက်အား သတ်မှတ်၍ ပြောကြားအပ်သော်၊ နှစ်ယောက်လုံး သိမှသာလျှင် သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်၏၊ တစ်ယောက်တည်း သိသော် သိက္ခာချခြင်း မဖြစ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Sabhāgeti vissāsike. Parisaṅkamānoti ‘‘sace te jāneyyuṃ, maṃ te vāressantī’’ti āsaṅkamāno. Samayaññūti sāsanācārakusalo, idha pana tadadhippāyajānanamattenapi samayaññū nāma hoti. Teneva āha – ‘‘ukkaṇṭhito ayaṃ…pe… sāsanato cutoti jānātī’’ti. Tasmā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti imassa atthaṃ ñatvāpi sace ‘‘ayaṃ bhikkhubhāvato cavitukāmo, gihī vā hotukāmo’’ti na jānāti, appaccakkhātāva hoti sikkhā. Sace pana ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’ti vacanassa atthaṃ ajānitvāpi ‘‘ukkaṇṭhito gihī hotukāmo’’ti adhippāyaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Aññasmiṃ khaṇe sotaviññāṇavīthiyā saddaggahaṇaṃ, aññasmiṃyeva ca manoviññāṇavīthiyā tadatthavijānananti āha – ‘‘taṅkhaṇaññeva pana apubbaṃ acarimaṃ dujjāna’’nti. Na hi ekasmiṃyeva khaṇe saddasavanaṃ tadatthavijānanañca sambhavati. Tathā hi ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘paṭo’’ti vā kenaci vutte tattha gha-saddaṃ paccuppannaṃ gahetvā ekā sotaviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati, tadanantaraṃ ekā manoviññāṇavīthi tameva atītaṃ gahetvā uppajjati. Evaṃ tena vuttavacane yattakāni akkharāni honti, tesu ekamekaṃ akkharaṃ paccuppannamatītañca gahetvā sotaviññāṇavīthiyā manoviññāṇavīthiyā ca uppajjitvā niruddhāya avasāne [Pg.71] tāni akkharāni sampiṇḍetvā akkharasamūhaṃ gahetvā ekā manoviññāṇavīthi uppajjitvā nirujjhati. Tadanantaraṃ ‘‘ayamakkharasamūho etassa nāma’’nti nāmapaññattiggahaṇavasena aparāya manoviññāṇavīthiyā uppajjitvā niruddhāya tadanantaraṃ uppannāya manoviññāṇavīthiyā ‘‘ayametassa attho’’ti pakatiyā tadatthavijānanaṃ sambhavati.

“သဘာဂ” ဟူသည် အကျွမ်းတဝင်ရှိသူ (အကျုံးဝင်သူ) တို့၌ ဖြစ်သည်။ “တွေးတောဆင်ခြင်ရွံရှာသော” ဟူသည် “အကယ်၍ ထိုသူတို့ သိကြပါက ငါ့ကို တားဆီးကြကုန်လတ္တံ့” ဟု စိုးရိမ်မကင်းဖြစ်ခြင်းတည်း။ “သတင်းသိသူ” ဟူသည် သာသနာ့ကျင့်စဉ်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သူဖြစ်သည်၊ ဤနေရာ၌မူ ထိုသူ၏ အလိုဆန္ဒကို သိရုံမျှဖြင့်လည်း “သတင်းသိသူ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသူသည် စိတ်ပျက်နေ၏ ...ပ... သာသနာမှ လျှောကျလို၏ဟု သိ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “ဘုရားကို စွန့်၏” ဟူသော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိသော်လည်း “ဤသူသည် ရဟန်းအဖြစ်မှ လျှောကျလိုသူ၊ လူဝတ်လဲလိုသူ ဖြစ်၏” ဟု မသိပါက သိက္ခာမချအပ်သေးသည်သာ ဖြစ်၏။ အကယ်၍ “ဘုရားကို စွန့်၏” ဟူသော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို မသိသော်လည်း “စိတ်ပျက်၍ လူဝတ်လဲလိုသူဖြစ်၏” ဟူသော အလိုဆန္ဒကို သိပါက သိက္ခာချအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ အခြားသော ခဏ၌ သောတဝိညာဉ်ဝီထိဖြင့် အသံကို ယူခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ အခြားသော ခဏ၌သာလျှင် မနောဝိညာဉ်ဝီထိဖြင့် ထိုအသံ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ထိုခဏ၌ပင် ရှေးမဆွ နောက်မကျ သိနိုင်ခဲ၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တစ်ခုတည်းသော ခဏ၌ အသံကို ကြားရခြင်းနှင့် ထိုအသံ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ရှင်းဦးအံ့ - “အိုး (ဃဋ)” သို့မဟုတ် “အဝတ် (ပဋ)” ဟု တစ်ဦးတစ်ယောက်က ပြောဆိုအပ်သော်၊ ထိုနေရာ၌ ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သော “ဃဋ” သံကို ယူ၍ သောတဝိညာဉ်ဝီထိတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ပြီး ချုပ်ပျက်၏။ ထိုမှတစ်ပါး လွန်လေပြီးသော အသံကိုပင် ပြန်ယူ၍ မနောဝိညာဉ်ဝီထိတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူပြောဆိုသော စကား၌ ရှိသမျှသော အက္ခရာတို့တွင် တစ်လုံးချင်းစီသော အက္ခရာတို့ကို ပစ္စုပ္ပန်နှင့် အတိတ်အားဖြင့် ယူ၍ သောတဝိညာဉ်ဝီထိနှင့် မနောဝိညာဉ်ဝီထိတို့ ဖြစ်ပေါ်ချုပ်ပျက်ပြီးသည့် အဆုံး၌ ထိုအက္ခရာတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ အက္ခရာအစုအဝေးကို ယူကာ မနောဝိညာဉ်ဝီထိတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ပြီး ချုပ်ပျက်၏။ ထို့နောက် “ဤအက္ခရာအစုအဝေးသည် ဤအရာ၏ အမည်ဖြစ်၏” ဟု နာမပညတ်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် အခြားသော မနောဝိညာဉ်ဝီထိတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ချုပ်ပျက်ပြီးနောက် ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဝိညာဉ်ဝီထိဖြင့် “ဤသည်ကား ဤအရာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း” ဟု ပကတိအားဖြင့် ထိုအနက်ကို သိရှိနားလည်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ပေသည်။

Āvajjanasamayenāti bhummatthe karaṇavacanaṃ, atthābhogasamayeti attho. Idāni tameva āvajjanasamayaṃ vibhāvento āha – ‘‘yathā pakatiyā…pe… jānantī’’ti. Teneva vacībhedena adhippāyaviññāpanassa idhādhippetattā aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti taṃ kaṅkhantassa cirena adhippāyavijānanaṃ aññenapi kenaci upāyantarena sambhavati, na kevalaṃ vacībhedamattenāti āha – ‘‘atha aparabhāge…pe… appaccakkhātā hoti sikkhā’’ti. ‘‘Gihī bhavissāmī’’ti vutte atthabhedo kālabhedo ca hotīti appaccakkhātā hoti sikkhā. ‘‘Dhārehī’’ti hi imassa yo attho kālo ca, na so ‘‘bhavissāmī’’ti etassa. ‘‘Gihī homī’’ti vutte pana atthabhedoyeva, na kālabhedo ‘‘homī’’ti vattamānakālasseva vuttattā. ‘‘Gihī jātomhi, gihīmhī’’ti etthāpi atthassa ceva kālassa ca bhinnattā appaccakkhātā hoti sikkhā. ‘‘Ajja paṭṭhāyā’’ti idaṃ tathā vuttepi dosabhāvato paripuṇṇaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Dhārehī’’ti atthappadhānattā niddesassa pariyāyavacanehipi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti dassento āha ‘‘jānāhī’’tiādi. Dhārehi jānāhi sañjānāhi manasi karohīti hi etāni padāni atthato kālato ca abhinnāni.

‘အာဝဇ္ဇနသမယေန’ ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ တတိယဝိဘတ်ကို သုံးစွဲထားခြင်းဖြစ်၍ ‘နှလုံးသွင်းဆင်ခြင်ရာ အခါ၌’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ယခုအခါ၌ ထိုဆင်ခြင်ရာအခါကိုပင် ရှင်းလင်းပြသလိုသဖြင့် ‘yathā pakatiyā...pe... jānantī’ ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုနှုတ်မြွက်သံဖြင့်ပင် အလိုဆန္ဒကို သိစေအပ်သောကြောင့် ယခုအခါ၌ ‘ဤစကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်း’ ဟု သံသယရှိသူအား အလိုဆန္ဒကို သိစေခြင်းသည် နှုတ်မြွက်စကားသက်သက်ဖြင့်သာ မဖြစ်နိုင်၊ အခြားသော အဝတ်တန်ဆာစသည့် နည်းလမ်းတစ်ခုခုဖြင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် နောင်အခါ၌ ‘ထိုအခါ၌ သိက္ခာကို စွန့်ပယ်သည်မမည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘လူဝတ်လဲတော့မည်’ ဟု ဆိုသော်လည်း အနက်လည်းကွဲပြား၊ ကာလလည်းကွဲပြား၏။ ထို့ကြောင့် သိက္ခာကို မစွန့်ပယ်သည်မည်၏။ ‘မှတ်ထားပါ’ ဟု ဆိုရာ၌ ရှိသော အနက်နှင့် ကာလသည် ‘ဖြစ်လိမ့်မည်’ ဟူသော စကား၏ အနက်နှင့် ကာလ မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ‘ငါ လူဖြစ်သည်’ ဟု ဆိုပါက အနက်ကွဲပြားခြင်းသာ ဖြစ်၍ ကာလကွဲပြားခြင်းမရှိပေ။ ‘ဖြစ်၏’ ဟူသော ပစ္စုပ္ပန်ကာလကိုသာ ဆိုသောကြောင့် ကာလကွဲပြားခြင်း မရှိခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ငါသည် လူဖြစ်ပြီးပြီ၊ ငါသည် လူတည်း’ ဟူသော စကားတို့၌လည်း အနက်ရော ကာလပါ ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် သိက္ခာကို စွန့်ပယ်သည်မမည်ပေ။ ‘ယနေ့မှစ၍...’ ဟု ဆိုရာ၌လည်း အပြစ်မရှိစေရန် ပြည့်စုံအောင် ပြုလုပ်၍ ဆိုအပ်၏။ ‘မှတ်ထားပါ’ ဟူသော အနက်သည် ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် ထိုညွှန်ပြချက်၌ ပရိယာယ်စကားတို့ဖြင့်လည်း သိက္ခာစွန့်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြသလိုသဖြင့် ‘သိပါလော့’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဆောင်ထားပါ (မှတ်ထားပါ)၊ သိပါ၊ ကောင်းစွာသိပါ၊ နှလုံးသွင်းပါ’ ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာလအားဖြင့်လည်းကောင်း ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိကြကုန်။

52. Purimāneva cuddasāti buddhādisabrahmacārīpariyantāni. Hotu bhavatūti idampi paṭikkhepamattamevāti āha ‘‘hotu, pariyattanti attho’’ti.

၅၂. ‘ရှေး၌ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ့်လေးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့’ ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားမှစ၍ သီတင်းသုံးဖော်အဆုံးရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တည်း။ ‘ဖြစ်ပါစေ၊ ရှိပါစေ’ ဟူသော စကားသည်လည်း ပယ်မြစ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဖြစ်စေတော့၊ ပြီးပါစေတော့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

53. Vaṇṇapaṭṭhānanti mahāsaṅghikānaṃ buddhaguṇaparidīpakaṃ ekaṃ suttanti vadanti. Upāligāthāsūti (ma. ni. 2.76) –

၅၃. ‘ဝဏ္ဏပဋ္ဌာန’ ဟူသည် မဟာသင်္ဃိကဂိုဏ်းသားတို့၏ ကျမ်းစာများ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုပြသသော သုတ်တစ်သုတ်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဥပါလိဂါထာတို့၌’ ဟူသည်ကား (မဇ္ဈိမနိကာယ်လာ ဥပါလိသုတ် ဂါထာများ ဖြစ်ကြသည်။)

‘‘Dhīrassa [Pg.72] vigatamohassa,Pabhinnakhīlassa vijitavijayassa;

Anīghassa susamacittassa;

Vuddhasīlassa sādhupaññassa;

Vesamantarassa vimalassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘ပညာရှိသော၊ မောဟကင်းသော၊ ကိလေသာတံသင်းကို ဖျက်ဆီးပြီးသော၊ အောင်အပ်ပြီးသော ရန် (မာရ်ငါးပါး) ကို အောင်ပြီးသော၊ ဆင်းရဲ (ကိလေသာပူပန်ခြင်း) မရှိသော၊ ကောင်းစွာငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသော၊ စင်ကြယ်သော သီလရှိသော၊ ကောင်းမြတ်သော ပညာရှိသော၊ ရာဂစသည်တို့မှ ကင်းဝေးပြီးသော၊ ကင်းသောညစ်ကြေးရှိသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Akathaṃkathissa tusitassa;

Vantalokāmisassa muditassa;

Katasamaṇassa manujassa;

Antimasārīrassa narassa;

Anopamassa virajassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘ယုံမှားခြင်း သို့လောသို့လော ကင်းတော်မူသော၊ ရောင့်ရဲတင်းတိမ်တော်မူသော၊ လောကီအာမိသတရားတို့ကို အန်ထုတ်ပယ်စွန့်ပြီးသော၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းရှိတော်မူသော၊ ပြုပြီးသော ရဟန်းကိစ္စ ရှိတော်မူသော၊ လူသားစင်စစ် ဖြစ်တော်မူသော၊ နောက်ဆုံးသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိတော်မူသော၊ မြတ်သောလူသား ဖြစ်တော်မူသော၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ် ဥပမာမရှိသော၊ ကိလေသာမြူကင်းတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Asaṃsayassa kusalassa;

Venayikassa sārathivarassa;

Anuttarassa ruciradhammassa;

Nikkaṅkhassa pabhāsakassa;

Mānacchidassa vīrassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘သံသယကင်းတော်မူသော၊ လိမ္မာတော်မူသော၊ ဆုံးမတတ်သော၊ ဆုံးမထိုက်သူတို့ကို ဆုံးမရာ၌ အတုမရှိ မြတ်သော ရထားထိန်းနှင့်တူသော၊ အတုမဲ့ မြတ်လှစွာသော၊ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသောတရားရှိတော်မူသော၊ တွန့်တုတ်ယုံမှားခြင်း ကင်းတော်မူသော၊ ရောင်ခြည်တော်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပတော်မူသော၊ မာနကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော၊ ရဲရင့်သော လုံ့လဝီရိယရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Nisabhassa appameyyassa;

Gambhīrassa monappattassa;

Khemaṅkarassa vedassa;

Dhammaṭṭhassa saṃvutattassa;

Saṅgātigassa muttassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘လူတို့ထက် မြတ်လှစွာသော ဥသဘကဲ့သို့သော၊ မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော ဂုဏ်ရှိတော်မူသော၊ နက်နဲသော ဉာဏ်ရှိတော်မူသော၊ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ် (မုနိအဖြစ်) သို့ ရောက်တော်မူသော၊ ဘေးကင်းရာ နိဗ္ဗာန်ကို ပြုတော်မူတတ်သော၊ ဝေဒ (အတတ်ပညာ သို့မဟုတ် တရား) ကို သိတော်မူသော (သို့မဟုတ် ကြီးသောလုံ့လရှိသော)၊ တရား၌ တည်တော်မူသော၊ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာရှိတော်မူသော၊ နှောင်ကြိုးအကပ်အားလုံးကို လွန်မြောက်တော်မူသော၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Nāgassa pantasenassa;

Khīṇasaṃyojanassa muttassa;

Paṭimantakassa dhonassa;

Pannaddhajassa vītarāgassa;

Dantassa nippapañcassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘ရာဂစသည်တို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသော မြတ်သောဆင်ပြောင်နှင့်တူသော၊ ဆိတ်ငြိမ်ရာကျောင်းကို မှီဝဲတော်မူသော၊ သံယောဇဉ် ကင်းပြီးတော်မူသော၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော၊ ချေပပြောဆိုတတ်သောဉာဏ်ရှိတော်မူသော၊ ကိလေသာအညစ်အကြေးကို ဆေးကြောပြီးသော (သို့မဟုတ် ဉာဏ်ပညာရှိသော)၊ ချထားအပ်သော မာနတံခွန်ရှိတော်မူသော၊ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိတော်မူသော၊ ယဉ်ကျေးပြီးသော၊ သံသရာကို ချဲ့ထွင်တတ်သော သပ္ပပဉ္စ (တဏှာ မာန ဒိဋ္ဌိ) ကင်းတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Isisattamassa [Pg.73] akuhassa;

Tevijjassa brahmappattassa;

Nhātakassa padakassa;

Passaddhassa viditavedassa;

Purindadassa sakkassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘ရသေ့တို့တွင် သတ္တမမြောက် ဖြစ်တော်မူသော (သို့မဟုတ် မြတ်သောရသေ့ကြီး ဖြစ်တော်မူသော)၊ စဉ်းလဲခြင်း ကင်းတော်မူသော၊ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ဗြဟ္မတရား (သို့မဟုတ် မြတ်သောအဖြစ်) သို့ ရောက်တော်မူပြီးသော၊ ကိလေသာအညစ်အကြေးကို ဆေးကြောပြီးသော၊ ပုဒ်တို့ကို ခွဲခြားသိမြင်တော်မူသော (သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းသော)၊ ငြိမ်းအေးတော်မူသော၊ သိအပ်သော ဗေဒင် (သို့မဟုတ် သစ္စာတရား) ရှိတော်မူသော၊ အလှူကို ရှေးဦးစွာ ပေးလှူတော်မူတတ်သော၊ စွမ်းရည်ရှိတော်မူသော (သို့မဟုတ် သာကီဝင်မင်း ဖြစ်တော်မူသော) ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Ariyassa bhāvitattassa;

Pattippattassa veyyākaraṇassa;

Satimato vipassissa;

Anabhinatassa no apanatassa;

Anejassa vasippattassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘မြတ်တော်မူသော၊ ပွားများအပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိတော်မူသော၊ ရောက်သင့်ရောက်ထိုက်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ တရားတို့ကို ခွဲခြားရှင်းလင်း ဟောကြားတော်မူတတ်သော၊ သတိရှိတော်မူသော၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ရှိတော်မူသော၊ နှစ်သက်စုံမက်ခြင်းလည်းမရှိ၊ ဆန့်ကျင်စိတ်ဆိုးခြင်းလည်းမရှိသော၊ တဏှာတည်းဟူသော လှုပ်ရှားခြင်းကင်းတော်မူသော၊ စိတ်ကို အစိုးရခြင်း (ဝသိပ္ပတ္တ) သို့ ရောက်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Samuggatassa jhāyissa;

Ananugatantarassa suddhassa;

Asitassa hitassa;

Pavivittassa aggappattassa;

Tiṇṇassa tārayantassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘မြင့်မြတ်သောအဖြစ်သို့ တက်လှမ်းတော်မူသော၊ ကိလေသာကို ဖုတ်ပူတိုက်တော်မူသော (သို့မဟုတ် ဈာန်ဝင်စားတော်မူသော)၊ ကိလေသာအစဉ်သို့ မလိုက်သော၊ စင်ကြယ်တော်မူသော၊ တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မမှီဝဲအပ်သော (သို့မဟုတ် လွတ်လပ်သော)၊ သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်တော်မူသော၊ အလွန်ဆိတ်ငြိမ်တော်မူသော၊ အမြတ်ဆုံးအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော၊ သံသရာဝဲဩဃမှ ကူးမြောက်တော်မူသော၊ သူတစ်ပါးတို့ကိုလည်း ကူးမြောက်စေတော်မူတတ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Santassa bhūripaññassa;

Mahāpaññassa vītalobhassa;

Tathāgatassa sugatassa;

Appaṭipuggalassa asamassa;

Visāradassa nipuṇassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmi.

‘ကိလေသာငြိမ်းအေးတော်မူသော၊ မြေကြီးနှင့်တူစွာ ကျယ်ပြန့်သော ပညာရှိတော်မူသော၊ ကြီးသောပညာရှိတော်မူသော၊ လောဘကင်းတော်မူသော (သို့မဟုတ် သိအပ်သောလောက ရှိတော်မူသော)၊ မှန်ကန်စွာ ဟောကြားတော်မူတတ်သော တထာဂတဖြစ်တော်မူသော၊ ကောင်းသော စကားကို ဆိုတော်မူတတ်သော သုဂတ ဖြစ်တော်မူသော၊ အနှိုင်းမဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော၊ အတုမရှိတော်မူသော၊ ရဲရင့်တော်မူသော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော ဉာဏ်ရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

‘‘Taṇhacchidassa [Pg.74] buddhassa;

Vītadhūmassa anupalittassa;

Āhuneyyassa yakkhassa;

Uttamapuggalassa atulassa;

Mahato yasaggappattassa;

Bhagavato tassa sāvakohamasmī’’ti. –

‘တဏှာကို ဖြတ်တောက်ပြီးသော၊ သစ္စာလေးပါး တရားအပေါင်းကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူသော၊ အမျက်ဒေါသတည်းဟူသော အခိုးကင်းတော်မူသော၊ မလိမ်းကျံအပ်သော (တဏှာ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မကပ်ငြိသော)၊ ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူထိုက်သော အာဟုဏေယျဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ပူဇော်ထိုက်သော ယက္ခ (နတ်မြတ်) ဖြစ်တော်မူသော၊ အမြတ်ဆုံးသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူသော၊ အတုမရှိတော်မူသော၊ ကြီးမြတ်တော်မူသော၊ အခြံအရံ ကျော်စောခြင်း၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်တော်သည် တပည့်ရင်း ဖြစ်ပါ၏။’

Evaṃ upāligahapatinā vuttāsu upālisutte āgatagāthāsu.

ဤသို့လျှင် ဥပါလိသူဌေးသည် ဥပါလိသုတ်၌ လာရှိသော ဂါထာတို့ဖြင့် ရွတ်ဆိုချီးမွမ်းအပ်ကုန်၏။

Yathārutamevāti yathāvuttameva, pāḷiyaṃ āgatamevāti adhippāyo. Yasmā ‘‘sammāsambuddhaṃ anantabuddhiṃ anomabuddhiṃ bodhipaññāṇa’’nti imāni vaṇṇapaṭṭhāne āgatanāmāni, ‘‘dhīra’’ntiādīni pana upāligāthāsu āgatanāmāni. Tattha bodhi vuccati sabbaññutaññāṇaṃ, taṃ sañjānanahetuttā paññāṇaṃ etassāti bodhipaññāṇo, bhagavā. Dhiyā paññāya rāti gaṇhāti, sevatīti vā dhīro. Samucchinnasabbacetokhīlattā pabhinnakhīlo. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijayanti vijinissanti cāti vijayā. Ke te? Maccumārakilesamāradevaputtamārā. Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo, bhagavā. Kilesamāramaccumāravijayeneva panettha abhisaṅkhārakkhandhamārāpi vijitāva hontīti daṭṭhabbaṃ.

‘ယထာရုတမေဝ’ ဟူသည်ကား ပါဠိတော်၌ ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်းသာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ၊ အနန္တဗုဒ္ဓိ၊ အနောမဗုဒ္ဓိ၊ ဗောဓိပညာဏ’ ဟူသော ဤအမည်တို့သည် ဝဏ္ဏပဋ္ဌာန၌ လာရှိသော အမည်များဖြစ်ကြပြီး၊ ‘ဓီရ’ စသည်တို့သည်ကား ဥပါလိဂါထာတို့၌ လာရှိသော အမည်များဖြစ်ကြသောကြောင့်တည်း။ ထိုအမည်တို့တွင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ‘ဗောဓိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ကောင်းစွာသိမြင်တော်မူတတ်သော အကြောင်းကြောင့် ထိုဉာဏ်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ‘ဗောဓိပညာဏ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာကို ဆုပ်ကိုင်ယူတတ်၏၊ သို့မဟုတ် မှီဝဲတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဓီရ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အလုံးစုံသော စိတ်၏ တံသင်း (ကိလေသာတံသင်း) တို့ကို ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီးပြီးသောကြောင့် ‘ပဘိန္နခီလ’ မည်၏။ ပုထုဇဉ်အပေါင်းတို့၌ (ရန်ကို) အောင်တော်မူပြီးပြီ၊ သို့မဟုတ် အောင်ကုန်၏၊ အောင်လတ္တံ့၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိဇယ’ မည်ကုန်၏။ ထိုအောင်အပ်သောရန်တို့ကား အဘယ်နည်း? မစ္စုမာရ်၊ ကိလေသာမာရ်နှင့် ဒေဝပုတ္တမာရ်တို့တည်း။ ထိုဉာဏ်တော်ဖြင့် ထိုအောင်အပ်သော ရန်တို့ကို အောင်တော်မူပြီးသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ဝိဇိတဝိဇယ’ ဟူသော အမည်ကို ရတော်မူ၏။ ဤအရပ်၌ ကိလေသာမာရ်၊ မစ္စုမာရ်တို့ကို အောင်တော်မူခြင်းဖြင့် အဘိသင်္ခါရမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်တို့ကိုလည်း အောင်တော်မူပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Svākkhātantiādīsu (visuddhi. 1.147) sātthasabyañjanakevalaparipuṇṇaparisuddhabrahmacariyassa pakāsanato svākkhāto dhammo, atthavipallāsābhāvato vā suṭṭhu akkhātoti svākkhāto. Yathā hi aññatitthiyānaṃ dhammassa attho vipallāsaṃ āpajjati ‘‘antarāyikā’’ti vuttadhammānaṃ antarāyikattābhāvato, ‘‘niyyānikā’’ti ca vuttadhammānaṃ niyyānikattābhāvato, tena te aññatitthiyā durakkhātadhammāyeva honti, na tathā bhagavato dhammassa attho vipallāsaṃ āpajjati ‘‘ime dhammā antarāyikā niyyānikā’’ti evaṃ vuttadhammānaṃ tathābhāvānatikkamanatoti. Evaṃ tāva pariyattidhammo svākkhāto dhammo.

‘သွာက္ခာတ’ စသည်တို့၌... အနက်သဒ္ဒါနှင့်တကွသော၊ အလုံးစုံပြည့်စုံစင်ကြယ်သော မြတ်သောအကျင့် (သာသနာတော်) ကို ထင်ရှားပြသခြင်းကြောင့် တရားတော်သည် သွာက္ခာတ (ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရားတော်) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အနက်၏ ဖောက်ပြန်မှားယွင်းမှု မရှိခြင်းကြောင့် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘သွာက္ခာတ’ မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား တိတ္ถี่တို့၏ တရား၌မူကား အနက်သည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုတိတ္ထိတို့သည် မကောင်းသဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားရှိသူတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်၌မူကား အနက်သည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ ‘ဤတရားတို့သည် အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သောတရားတို့တည်း၊ ဤတရားတို့သည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း တရားတို့တည်း’ ဟူ၍ ဤသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတို့သည် ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းပင် ဖြစ်၍ မလွဲချော်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ပရိယတ်တရားတော်ကို ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရား (သွာက္ခာတ) ဟု ဆိုအပ်၏။

Lokuttaradhammo pana nibbānānurūpāya paṭipattiyā paṭipadānurūpassa ca nibbānassa akkhātattā svākkhāto. Yathāha –

လောကုတ္တရာတရားတော်သည်ကား နိဗ္ဗာန်နှင့်လျော်ညီသော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း၊ အကျင့်နှင့်လျော်ညီသော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သောကြောင့် ‘သွာက္ခာတ’ မည်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူသကဲ့သို့တည်း...

‘‘Supaññattā [Pg.75] kho pana tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā ca. Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṃ yamunodakena saṃsandati sameti, evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṃ nibbānagāminī paṭipadā saṃsandati nibbānañca paṭipadā cā’’ti (dī. ni. 2.296).

‘‘ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သာဝကတို့အတွက် နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကျင့်စဉ်လမ်းကို ကောင်းစွာ ပညတ်တော်မူအပ်ပြီ၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ကျင့်စဉ်လမ်းသည်လည်း ကိုက်ညီလှပေ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဂင်္ဂါရေသည် ယမုနာရေနှင့် နှိုင်းယှဉ် ညီညွတ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝကတို့အတွက် နိဗ္ဗာန်သို့ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ကျင့်စဉ်လမ်းကို ကောင်းစွာ ပညတ်တော်မူအပ်ပြီ၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ကျင့်စဉ်လမ်းသည်လည်း ကိုက်ညီလှပေ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ariyamaggo cettha antadvayaṃ anupagamma majjhimāpaṭipadābhūtova ‘‘majjhimā paṭipadā’’ti akkhātattā svākkhāto. Sāmaññaphalāni paṭippassaddhakilesāneva ‘‘paṭippassaddhakilesānī’’ti akkhātattā svākkhātāni. Nibbānaṃ sassatāmatatāṇaleṇādisabhāvameva sassatādisabhāvavasena akkhātattā svākkhātanti evaṃ lokuttaradhammopi svākkhāto.

ဤလောကုတ္တရာတရားတော်၌ အရိယာမဂ်သည်လည်း အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ရောက်ဘဲ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်) သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘မဇ္ဈိမပဋိပဒါ’ ဟူ၍ ဟောကြားအပ်သဖြင့် ‘သွာက္ခာတ’ (ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သောတရား) မည်၏။ သာမညဖိုလ်တို့သည်လည်း ကိလေသာများ ငြိမ်းအေးရာဖြစ်သောကြောင့် ‘ကိလေသာ ငြိမ်းအေးရာတရား’ ဟူ၍ ဟောကြားအပ်သဖြင့် ‘သွာက္ခာတ’ မည်ကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်သည်လည်း မြဲမြံခြင်း၊ မသေခြင်း၊ ကိုးကွယ်ရာ အားထားရာစသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုမြဲမြံခြင်းစသော သဘောအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သဖြင့် ‘သွာက္ခာတ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည်လည်း သွာက္ခာတ မည်၏။

Ariyamaggo attano santāne rāgādīnaṃ abhāvaṃ karontena ariyapuggalena sāmaṃ daṭṭhabbo ‘‘ariyamaggena mama rāgādayo pahīnā’’ti sayaṃ attanā anaññaneyyena passitabboti sandiṭṭhi, sandiṭṭhi eva sandiṭṭhiko. Apica navavidho lokuttaradhammo yena yena adhigato hoti, tena tena ariyasāvakena parasaddhāya gantabbataṃ hitvā paccakkhañāṇena sayaṃ daṭṭhabboti sandiṭṭhiko. Atha vā pasatthā diṭṭhi sandiṭṭhi, sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhiko. Tathā hettha ariyamaggo sampayuttāya, ariyaphalaṃ kāraṇabhūtāya, nibbānaṃ visayibhūtāya sandiṭṭhiyā kilese jayati, tasmā yathā rathena jayatīti rathiko, evaṃ navavidhopi lokuttaradhammo sandiṭṭhiyā jayatīti sandiṭṭhiko. Atha vā diṭṭhanti dassanaṃ vuccati, diṭṭhameva sandiṭṭhaṃ, sandassananti attho. Sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko. Lokuttaradhammo hi bhāvanābhisamayavasena sacchikiriyābhisamayavasena ca dissamānoyeva vaṭṭabhayaṃ nivatteti, tasmā yathā vatthamarahatīti vatthiko, evaṃ sandiṭṭhaṃ arahatīti sandiṭṭhiko.

အရိယာမဂ်သည် မိမိသန္တာန်၌ ရာဂစသည်တို့ မရှိခြင်းကို ပြုတတ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုယ်တိုင် မြင်အပ်၏။ “ငါ၏ ရာဂစသည်တို့ကို အရိယာမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီ” ဟု မိမိကိုယ်တိုင် သူတပါးအလိုသို့မလိုက်ဘဲ သိမြင်အပ်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိ’ မည်၏။ ထိုသန္ဒိဋ္ဌိ ကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ တစ်နည်းကား ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို အကြင်အကြင် ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရအပ်၏၊ ထိုထို အရိယာသာဝကသည် သူတပါး၏ ယုံကြည်မှုသို့ သက်ဝင်ခြင်းကို စွန့်၍ ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ မျက်မှောက်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်အပ်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းအပ်သော အမြင်သည် ‘သန္ဒိဋ္ဌိ’ မည်၏၊ သန္ဒိဋ္ဌိဖြင့် အောင်တတ်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤလောက၌ အရိယာမဂ်သည် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော၊ အရိယာဖိုလ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံရှိသော သန္ဒိဋ္ဌိ (ဉာဏ်ပညာ) ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို အောင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ရထားဖြင့် အောင်တတ်သောသူကို ‘ရထိက’ ဟု ခေါ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည်လည်း သန္ဒိဋ္ဌိ (ပညာ) ဖြင့် အောင်တတ်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ‘ဒိဋ္ဌ’ ဟူသည် မြင်ခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ထိုမြင်ခြင်းကိုပင် ‘သန္ဒိဋ္ဌ’ ဟု ခေါ်၏၊ ပြသခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သန္ဒိဋ္ဌ (ပြသခြင်း) နှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။ စင်စစ်သော်လည်း လောကုတ္တရာတရားတို့သည် ဘာဝနာဘိသမယ (ပွားများခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယ (မျက်မှောက်ပြုခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း မြင်စဉ်ပင် ဝဋ်ဆင်းရဲတည်းဟူသော ဘေးကို တားမြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အဝတ်နှင့် ထိုက်တန်သော ဝတ္ထုကို ‘ဝတ္ထိက’ ဟု ခေါ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ သန္ဒိဋ္ဌ (ပြသခြင်း/ကိုယ်တိုင်မြင်ခြင်း) နှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘သန္ဒိဋ္ဌိက’ မည်၏။

Attano phaladānaṃ sandhāya nāssa āgametabbo kālo atthīti akālo. Yathā hi lokiyakusalassa upapajjaaparāpariyāyetiādinā phaladānaṃ pati āgametabbo kālo atthi, na evametassāti attho. Akāloyeva akāliko, na pañcāhasattāhādibhedaṃ kālaṃ khepetvā phalaṃ deti, attano pana pavattisamanantarameva phaladoti [Pg.76] vuttaṃ hoti. Atha vā attano phalappadāne vippakaṭṭho dūro kālo patto upanīto assāti kāliko, kālantaraphaladāyī. Ko so? Lokiyo kusaladhammo. Ayaṃ pana samanantaraphaladāyakattā na kālikoti akāliko. Maggameva hi sandhāya ‘‘akāliko’’ti idaṃ vuttaṃ.

မိမိ၏ အကျိုး (ဖိုလ်) ကို ပေးခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုမဂ်တရားအား စောင့်ဆိုင်းအပ်သော အချိန်အခါ မရှိသောကြောင့် ‘အကာလ’ မည်၏။ လောကီကုသိုလ်အား ဥပပဇ္ဇဝေဒနိယ၊ အပရာပရိယဝေဒနိယ စသည်ဖြင့် အကျိုးပေးရန် စောင့်ဆိုင်းအပ်သော အချိန်အခါ ရှိသကဲ့သို့ ဤလောကုတ္တရာမဂ်အား ထိုသို့သော အချိန်အခါမျိုး မရှိဟူသော အနက်တည်း။ အကာလ အစစ်သာလျှင် ‘အကာလိက’ မည်၏၊ (မဂ်သည်) ငါးရက်၊ ခုနစ်ရက် စသော ကာလအပိုင်းအခြားကို လွန်စေပြီးမှ အကျိုးပေးသည်မဟုတ်ဘဲ မိမိဖြစ်ပေါ်ပြီးသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် (အခြားမဲ့၌) အကျိုးကို ပေးတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ အကျိုးကို ပေးရာ၌ ကွာခြားဝေးကွာသော အချိန်ကာလသို့ ရောက်ရှိ ဆောင်ယူအပ်သော အခါရှိသောတရားကို ‘ကာလိက’ (အကျိုးပေးရန် အချိန်စောင့်ရသောတရား)၊ အခါတစ်ပါး၌ အကျိုးပေးတတ်သောတရားဟု ခေါ်၏။ ထိုတရားကား အဘယ်နည်း? လောကီကုသိုလ်တရား ဖြစ်သည်။ ဤ (လောကုတ္တရာမဂ်) သည်ကား အခြားမဲ့ (ချက်ချင်း) အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် ကာလိက မဟုတ်သဖြင့် ‘အကာလိက’ မည်၏။ မဂ်တရားကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ‘အကာလိက’ ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Ehi passa imaṃ dhamma’’nti evaṃ pavattaṃ ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko. Kasmā panesa taṃ vidhiṃ arahatīti? Paramatthato vijjamānattā parisuddhattā ca. Rittamuṭṭhiyañhi hiraññaṃ vā suvaṇṇaṃ vā atthīti vatvāpi ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ. Kasmā? Avijjamānattā. Vijjamānampi ca gūthaṃ vā muttaṃ vā manuññabhāvappakāsanena cittasampahaṃsanatthaṃ ‘‘ehi passa ima’’nti na sakkā vattuṃ, apica kho naṃ tiṇehi vā paṇṇehi vā paṭicchādetabbameva hoti. Kasmā? Aparisuddhattā. Ayaṃ pana navavidhopi lokuttaradhammo sabhāvato ca vijjamāno vigatavalāhake ca ākāse sampuṇṇacandamaṇḍalaṃ viya paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya ca parisuddho, tasmā vijjamānattā parisuddhattā ca ehipassavidhiṃ arahatīti ehipassiko.

‘‘လာလှည့်၊ ဤတရားကို ရှုလော့’’ ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော ဖိတ်ခေါ်ခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘ဧဟိပဿိက’ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော ဖိတ်ခေါ်ခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သနည်းဟူမူ? ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်တရာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အချည်းနှီးသော လက်ဆုပ်၌ ငွေသော်လည်းကောင်း၊ ရွှေသော်လည်းကောင်း ရှိ၏ဟု ပြောဆိုစေကာမူ ‘‘လာလှည့်၊ ဤရွှေငွေကို ကြည့်လော့’’ ဟု မဖိတ်ခေါ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အမှန်တကယ် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ ထင်ရှားရှိသော်လည်း ကျင်ကြီး ကျင်ငယ်တို့ကို နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ စိတ်နှလုံးရွှင်လန်းစေရန်အတွက် ‘‘လာလှည့်၊ ဤအရာကို ကြည့်လော့’’ ဟု မဖိတ်ခေါ်နိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအရာကို မြက် သို့မဟုတ် သစ်ရွက်တို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်ထားရုံသာ ရှိသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? မစင်ကြယ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားသည်ကား သဘာဝအားဖြင့် ထင်ရှားရှိရုံသာမက တိမ်တိုက်ကင်းစင်သော ကောင်းကင်ပြင်၌ ထွန်းပသော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကမ္ဗလာနီပေါ်တွင် တင်ထားသော မြတ်သော ပတ္တမြားကဲ့သို့လည်းကောင်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်လှပေ၏။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘‘လာလှည့်၊ ရှုလော့’’ ဟု ဖိတ်ခေါ်ခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သဖြင့် ‘ဧဟိပဿိက’ မည်၏။

Upanetabboti opaneyyiko. Ayaṃ panettha vinicchayo – upanayanaṃ upanayo, ādittaṃ celaṃ vā sīsaṃ vā ajjhupekkhitvāpi bhāvanāvasena attano citte upanayanaṃ uppādanaṃ arahatīti opaneyyiko. Idaṃ saṅkhate lokuttaradhamme yujjati, asaṅkhato pana attano citte ārammaṇabhāvena upanayanaṃ arahatīti opaneyyiko, sacchikiriyāvasena allīyanaṃ arahatīti attho. Atha vā nibbānaṃ upaneti ariyapuggalanti ariyamaggo upaneyyo, sacchikātabbataṃ upanetabboti phalanibbānadhammo upaneyyo, upaneyyo eva opaneyyiko.

(မိမိသန္တာန်သို့) ဆောင်ယူထိုက်သောကြောင့် ‘ဩပနေယျိက’ မည်၏။ ဤတရား၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကား— ‘ဥပနယန’ ဟူသည် ဆောင်ခြင်း၊ ဆောင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရဲရဲတောက် လောင်နေသော အဝတ် သို့မဟုတ် ဦးခေါင်းကို လျစ်လျူရှု၍သော်လည်း ဘာဝနာပွားများခြင်းအားဖြင့် မိမိစိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း (ဆောင်ယူခြင်း) နှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘ဩပနေယျိက’ မည်၏။ ဤစကားသည် ပြုပြင်အပ်သော (သင်္ခတ) လောကုတ္တရာတရား (မဂ်၊ ဖိုလ်) ၌ သင့်လျော်၏။ ပြုပြင်မှုကင်းသော (အသင်္ခတ) နိဗ္ဗာန်တရား၌ ကား မိမိစိတ်၌ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းနှင့် ထိုက်တန်သောကြောင့် ‘ဩပနေယျိက’ မည်၏၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် ဆည်းကပ်ငြိမ်းအေးခြင်းနှင့် ထိုက်တန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် အရိယာမဂ်သည် ‘ဥပနေယျ’ မည်၏။ မျက်မှောက်ပြုခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ဖိုလ်တရားနှင့် နိဗ္ဗာန်တရားသည် ‘ဥပနေယျ’ မည်၏။ ဥပနေယျသာလျှင် ‘ဩပနေယျိက’ မည်၏။

Sabbehi ugghaṭitaññūādīhi viññūhi ‘‘bhāvito me maggo, adhigataṃ phalaṃ, sacchikato nirodho’’ti attani attani veditabboti paccattaṃ veditabbo viññūhi. Na hi upajjhāyena bhāvitena maggena saddhivihārikassa kilesā pahīyanti, na so tassa phalasamāpattiyā phāsu viharati, na tena sacchikataṃ nibbānaṃ sacchikaroti, tasmā na esa parassa sīse ābharaṇaṃ viya daṭṭhabbo, attano pana citteyeva daṭṭhabbo, anubhavitabbo viññūhīti vuttaṃ hoti.

ဥဂ္ဃါဋိတညူစသော ပညာရှိတို့သည် “ငါသည် မဂ်ကို ပွားများအပ်ပြီ၊ ဖိုလ်ကို ရအပ်ပြီ၊ နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီ” ဟု မိမိတို့၏ သန္တာန်၌ အသီးသီး သိအပ်သောကြောင့် ‘ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟိ’ (ပညာရှိတို့သည် ကိုယ်စီကိုယ်ငှ သိမြင်အပ်သောတရား) မည်၏။ အကယ်စင်စစ် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာက မဂ်ကို ပွားများစေရုံမျှဖြင့် တပည့်ဖြစ်သူ၏ ကိလေသာတို့သည် မပယ်ပျောက်နိုင်ပေ။ ထိုဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် တပည့်၏ ဖိုလ်သမာပတ်ဖြင့် ချမ်းသာစွာ မနေနိုင်သကဲ့သို့ တပည့်မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကိုလည်း ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်မပြုနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤတရားတော်ကို သူတပါး၏ ဦးခေါင်းပေါ်ရှိ တန်ဆာကဲ့သို့ မရှုမြင်အပ်ဘဲ မိမိ၏ စိတ်၌သာလျှင် ရှုမြင်အပ်၏၊ ပညာရှိတို့သည် ကိုယ်တိုင် ခံစားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Asaṅkhatanti [Pg.77] saṅgamma samāgamma paccayasamodhānalakkhaṇena saṅgamena sannipatitvā anurūpehi paccayehi akataṃ anibbattitanti asaṅkhataṃ. Natthi ettha matanti amataṃ, etasmiṃ vā adhigate natthi puggalassa mataṃ maraṇanti amataṃ. Kiñcāpi ettha ‘‘svākkhātaṃ dhammaṃ paccakkhāmī’’tiādinā sabbattha dhamma-saddappayogo dassito, tathāpi dhamma-saddena ayojetvā vutte vevacane na paccakkhānaṃ nāma na hotīti ‘‘svākkhātaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Svākkhātaṃ dhamma’’ntiādinā pana dhamma-saddappayogo svākkhātā-disaddānaṃ dhamma-visesanabhāvadassanatthaṃ katoti veditabbaṃ. Ekadhammakkhandhassapi nāmanti ettha ‘‘paṭhamadhammakkhandhaṃ dutiyadhammakkhandhaṃ pucchādhammakkhandhaṃ vissajjanādhammakkhandha’’ntiādinā dhammakkhandhanāmāni veditabbāni.

အသင်္ခတဟူသည်မှာ အကြောင်းတရားတို့ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်းဟူသော လက္ခဏာဖြင့် စည်းဝေးပေါင်းစပ်၍ လျော်ကန်သော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် မပြုပြင်အပ် မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် အသင်္ခတမည်၏။ ဤနိဗ္ဗာန်၌ သေခြင်းတရားမရှိသောကြောင့် အမတမည်၏။ သို့မဟုတ် ဤနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသောအခါ ပုဂ္ဂိုလ်အား သေခြင်းတရားမရှိသောကြောင့် အမတမည်၏။ ဤနေရာ၌ 'သွာက္ခာတံ ဓမ္မံ ပစ္စက္ခာမိ' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ 'ဓမ္မ' သဒ္ဒါကို တွဲဖက်သုံးစွဲထားသော်လည်း၊ 'ဓမ္မ' သဒ္ဒါနှင့် မတွဲစပ်ဘဲ ပြောဆိုသော်လည်း သိက္ခာချခြင်း မမည်သည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'သွာက္ခာတံ ပစ္စက္ခာမိ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်း သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်သည်သာတည်းဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'သွာက္ခာတံ ဓမ္မံ' စသည်ဖြင့်မူကား ဓမ္မသဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းသည် သွာက္ခာတစသော သဒ္ဒါတို့၏ ဓမ္မ၏ ဝိသေသနဖြစ်ပုံကို ပြသခြင်းငှာ ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ဧကဓမ္မက္ခန္ဓဿပိ နာမံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ပထမဓမ္မက္ခန္ဓာ၊ ဒုတိယဓမ္မက္ခန္ဓာ၊ ပုစ္ဆာဓမ္မက္ခန္ဓာ၊ ဝိဿဇ္ဇနာဓမ္မက္ခန္ဓာ' စသည်ဖြင့် ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့၏ အမည်များကို သိအပ်ကုန်၏။

Suppaṭipannanti svākkhāte dhammavinaye yathānusiṭṭhaṃ paṭipannattā suppaṭipannaṃ. Majjhimāya paṭipadāya antadvayaṃ anupagamma paṭipannattā kāyavacīmanovaṅkakuṭilajimhadosappahānāya paṭipannattā ca ujuppaṭipannaṃ. Ñāyo vuccati nibbānaṃ ariyamaggādīhi ñāyati paṭivijjhīyati sacchikarīyatīti katvā, tadatthāya paṭipannattā ñāyappaṭipannaṃ. Yathā paṭipannā guṇasambhāvanāya parehi kariyamānaṃ paccuṭṭhānādisāmīcikammaṃ arahanti, tathā paṭipannattā sāmīcippaṭipannaṃ.

သုပ္ပဋိပန္နဟူသည်မှာ ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော ဓမ္မဝိနယ၌ ဆုံးမတော်မူသည့်အတိုင်း ကောင်းစွာ ကျင့်ဆောင်သောကြောင့် သုပ္ပဋိပန္နမည်၏။ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ (အလယ်အလတ်လမ်းစဉ်) ဖြင့် အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ဘဲ ကျင့်ဆောင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံတို့၌ ကောက်ကျစ်ခြင်း၊ စောင်းရွှေခြင်းနှင့် အယုတ်တရားတည်းဟူသော ဒေါသကို ပယ်ဖျက်ရန် ကျင့်ဆောင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဥဇုပ္ပဋိပန္နမည်၏။ နိဗ္ဗာန်ကို 'ဉာယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အရိယမဂ် စသည်တို့ဖြင့် သိအပ်၊ ထိုးထွင်းသိအပ်၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သောကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ ကျင့်ဆောင်သောကြောင့် ဉာယပ္ပဋိပန္နမည်၏။ ကျင့်ဆောင်ပုံကျင့်နည်း ကျေးဇူးတရား တိုးပွားမှုကြောင့် သူတစ်ပါးတို့ပြုအပ်သော ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း စသည့် အရိုအသေပြုထိုက်သော သာမီစိကံကို ခံယူထိုက်သဖြင့် ထိုသို့ကျင့်ဆောင်သောကြောင့် သာမီစိပ္ပဋိပန္နမည်၏။

Yugaḷavasena paṭhamamaggaṭṭho phalaṭṭhoti idamekaṃ yugaḷanti evaṃ cattāri purisayugāni honti. Ettha pana ‘‘catupurisayugaṃ saṅgha’’nti vattabbe ‘‘cattārī’’ti vibhattilopaṃ akatvā niddeso katoti daṭṭhabbaṃ. Cattāri purisayugāni etthāti catupurisayugoti hi saṅgho vuccati. Aṭṭhapurisapuggalanti purisapuggalavasena eko paṭhamamaggaṭṭho, eko phalaṭṭhoti iminā nayena aṭṭheva purisapuggalā honti. Aṭṭha purisapuggalā etthāti aṭṭhapurisapuggalo, saṅgho. Ettha ca purisoti vā puggaloti vā ekatthānetāni padāni, veneyyavasena panetaṃ vuttaṃ.

အစုံအားဖြင့် ပထမမဂ္ဂဋ္ဌာန် (သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာန်) နှင့် ဖလဋ္ဌာန် (သောတာပတ္တိဖလဋ္ဌာန်) ဤနှစ်ပါးသည် တစ်စုံမည်၏။ ဤနည်းဖြင့် ယောက်ျားအစုံ လေးစုံတို့ ရှိကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူ 'စတုပုရိသယုဂံ သံဃံ' ဟု ဆိုအပ်ပါလျက် 'စတ္တာရိ' ဟု ဝိဘတ်ချေခြင်းကို မပြုဘဲ ညွှန်ပြတော်မူသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤသံဃာ၌ ယောက်ျားအစုံ လေးစုံရှိသောကြောင့် သံဃာကို 'စတုပုရိသယုဂ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'အဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလံ' ဟူသည်မှာ ယောက်ျားပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးစီအားဖြင့် ပထမမဂ္ဂဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး၊ ဖလဋ္ဌာန် ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး စသည်ဖြင့် ဤနည်းအတိုင်း ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ယောက်တို့ ရှိကုန်၏။ ဤသံဃာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ယောက်ရှိသောကြောင့် သံဃာကို 'အဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤနေရာ၌ 'ပုရိသ' သို့မဟုတ် 'ပုဂ္ဂလ' ဟူသော ဤပုဒ်တို့သည် အနက်တူသော ပုဒ်များဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့သော် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုအားဖြင့်သာ ဤသို့ ခွဲခြားဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Āhuneyyantiādīsu (visuddhi. 1.156) ānetvā hunitabbanti āhunaṃ, dūratopi ānetvā sīlavantesu dātabbānaṃ catunnaṃ paccayānametaṃ adhivacanaṃ. Taṃ āhunaṃ paṭiggahetuṃ yutto tassa mahapphalabhāvakaraṇatoti āhuneyyo, saṅgho. Atha vā dūratopi āgantvā sabbasāpateyyampi ettha hunitabbanti [Pg.78] āhavanīyo, sakkādīnampi vā āhavanaṃ arahatīti āhavanīyo. Yo cāyaṃ brāhmaṇānaṃ āhavanīyo aggi, yattha hutaṃ mahapphalanti tesaṃ laddhi. Sace hutassa mahapphalatāya āhavanīyo, saṅghova āhavanīyo. Saṅghe hutañhi mahapphalaṃ hoti. Yathāha –

'အာဟုဏေယျ' စသော ပုဒ်တို့၌ အဝေးမှ ဆောင်ယူ၍ ပူဇော်အပ်သောကြောင့် 'အာဟုန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ၎င်းသည် အဝေးမှ ဆောင်ယူလာ၍ သီလရှိသူတို့အား လှူဒါန်းအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုအာဟုနခေါ် ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူခြင်းငှာ ထိုက်တန်တော်မူခြင်း၊ လှူဒါန်းသောအလှူပစ္စည်းကို များမြတ်သောအကျိုးကျေးဇူး ဖြစ်ထွန်းစေနိုင်ခြင်းတို့ကြောင့် သံဃာတော်သည် 'အာဟုဏေယျ' မည်၏။ သို့မဟုတ် အဝေးမှ လာ၍သော်လည်း မိမိပိုင်သမျှသော ဥစ္စာအားလုံးကို ဤသံဃာတော်၌ ပူဇော်ထိုက်သောကြောင့် 'အာဟဝနီယ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပူဇော်သကာ အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် 'အာဟဝနီယ' မည်၏။ ပုဏ္ဏားတို့သည် ပူဇော်အပ်သော မီးကို ကိုးကွယ်ကြပြီး ထိုမီး၌ ပူဇော်ခြင်းသည် များစွာသောအကျိုးရှိ၏ဟု ၎င်းတို့၏ အယူဝါဒရှိ၏။ ပူဇော်ခြင်း၏ များစွာသောအကျိုးကျေးဇူးရှိခြင်းကြောင့် 'အာဟဝနီယ' ဟု ခေါ်ဆိုရမည်ဆိုလျှင် သံဃာတော်သည်သာလျှင် အာဟဝနီယ ဖြစ်ထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သံဃာတော်၌ ပူဇော်ခြင်းသည်သာလျှင် များစွာသောအကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်ထွန်းစေသောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Yo ca vassasataṃ jantu, aggiṃ paricare vane;

Ekañca bhāvitattānaṃ, muhuttamapi pūjaye;

Sāyeva pūjanā seyyo, yañce vassasataṃ huta’’nti. (dha. pa. 107);

'အကြင်သူသည် တော၌ အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး မီးကို လုပ်ကျွေးပူဇော်ရာ၏။ (ထိုပူဇော်ခြင်းထက်) စိတ်ကို ပွားများပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တစ်ဦးတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခဏမျှသော်လည်း ပူဇော်ရခြင်းက သာလွန်မြတ်လှ၏။ ထိုပူဇော်ခြင်းသည်သာလျှင် အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး မီးပူဇော်ခြင်းထက် သာလွန်မြတ်၏' ဟု သိအပ်၏။

Tadetaṃ nikāyantare ‘‘āhavanīyo’’ti padaṃ idha ‘‘āhuneyyo’’ti iminā padena atthato ekaṃ, byañjanato panettha kiñcimattameva nānaṃ.

အခြားသော နိကာယ်ကျမ်းဂန်တို့၌ပါသော 'အာဟဝနီယ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဤကျမ်းဂန်၌ပါသော 'အာဟုဏေယျ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် တူညီသော်လည်း ဗျည်းအက္ခရာအားဖြင့်မူကား အနည်းငယ်မျှသာ ကွဲပြားခြားနားမှု ရှိ၏။

Pāhuneyyanti ettha pana pāhunaṃ vuccati disāvidisato āgatānaṃ piyamanāpānaṃ ñātimittānaṃ atthāya sakkārena paṭiyattaṃ āgantukadānaṃ. Tampi ṭhapetvā te tathārūpe piyamittādike pāhunake saṅghasseva dātuṃ yuttaṃ, saṅghova taṃ paṭiggahetuṃ yutto. Saṅghasadiso hi pāhunako natthi. Tathā hesa ekabuddhantare vītivatteyeva dissati, abbokiṇṇañca piyamanāpattakarehi sīlādidhammehi samannāgatoti evaṃ pāhunamassa dātuṃ yuttaṃ, pāhunañca paṭiggahetuṃ yuttoti pāhuneyyo.

'ပါဟုဏေယျ' ဟူသည်မှာ အရပ်ရပ်မှ ရောက်ရှိလာသော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေတို့အကျိုးငှာ အရိုအသေ ပြင်ဆင်ထားသော ဧည့်ဝတ်ပြုဖွယ်အလှူကို 'ပါဟုဏ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော မိတ်ဆွေစသည်တို့အတွက် ပြင်ဆင်ထားသည့် ဧည့်ဝတ်အလှူကိုပင် သံဃာတော်အားသာလျှင် လှူဒါန်းရန် သင့်လျော်၏။ သံဃာတော်သည်သာလျှင် ထိုအလှူကို ခံယူရန် ထိုက်တန်တော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သံဃာတော်နှင့်တူသော ဧည့်သည်မည်သည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ရသည်မှာ သံဃာတော်သည် ဘုရားတစ်ဆူနှင့် တစ်ဆူအကြား ကာလ ကုန်လွန်မှသာ ထင်ရှားပွင့်လင်းလာတတ်ပြီး၊ ရောပြွမ်းခြင်းမရှိဘဲ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော သီလစသောတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ပါဟုဏအလှူကို လှူဒါန်းရန် သင့်လျော်ခြင်း၊ ပါဟုဏအလှူကို ခံယူရန် ထိုက်တန်ခြင်းတို့ကြောင့် 'ပါဟုဏေယျ' မည်၏။

Dakkhanti etāya sattā yathādhippetāhi sampattīhi vaḍḍhantīti dakkhiṇā, paralokaṃ saddahitvā dātabbadānaṃ. Taṃ dakkhiṇaṃ arahati, dakkhiṇāya vā hito yasmā naṃ mahapphalakaratāya visodhetīti dakkhiṇeyyo. Ubho hatthe sirasi patiṭṭhāpetvā sabbalokena kariyamānaṃ añjalikammaṃ arahatīti añjalikaraṇīyo. Anuttaraṃ puññakkhettanti sabbalokassa asadisaṃ puññaviruhanaṭṭhānaṃ. Yathā hi rañño vā amaccassa vā sālīnaṃ vā yavānaṃ vā viruhanaṭṭhānaṃ rañño sālikkhettaṃ yavakkhettanti vuccati, evaṃ saṅgho sabbalokassa puññānaṃ viruhanaṭṭhānaṃ. Saṅghaṃ nissāya hi lokassa nānappakārahitasukhasaṃvattanikāni puññāni viruhanti, tasmā saṅgho anuttaraṃ puññakkhettaṃ lokassa. Etthāpi ‘‘suppaṭipannaṃ saṅgha’’ntiādinā sabbattha saṅgha-saddappayogo suppaṭipannā-disaddānaṃ saṅghavisesanabhāvadassanatthaṃ kato, tasmā ‘‘suppaṭipannaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ.

ဤအလှူကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့ဖြင့် တိုးပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒက္ခိဏာ' မည်၏။ (၎င်းသည် နောင်တမလွန်လောကကို ယုံကြည်၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူတည်း။) ထိုဒက္ခိဏာအလှူကို ခံယူထိုက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် များစွာသောအကျိုးကျေးဇူးကို ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့် အလှူရှင်အား အစီးအပွားကို ပြုတတ်သောကြောင့် ဒက္ခိဏာအလှူကို စင်ကြယ်စေသဖြင့်လည်းကောင်း 'ဒက္ခိဏေယျ' မည်၏။ လက်နှစ်ဖက်ကို ဦးခေါင်းထက်၌ မိုး၍ သတ္တဝါအပေါင်းတို့ ပြုအပ်သော လက်အုပ်ချီမိုး ရှိခိုးခြင်းကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် 'အဉ္ဇလီკရဏီယ' မည်၏။ 'အနုတ္တရံ ပုညက္ခေတ္တံ' ဟူသည်မှာ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အတုမရှိသော ကောင်းမှုမျိုးစေ့ စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်းဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မင်း၏ သို့မဟုတ် အမတ်၏ သလေးစပါး၊ မုယောစပါးတို့ စိုက်ပျိုးရာအရပ်ကို မင်း၏သလေးခင်း၊ မုယောခင်းဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ထိုအတူ သံဃာတော်သည် သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ ကောင်းမှုတရားတို့ တိုးပွားရာအရပ် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သံဃာတော်ကို အမှီပြု၍သာလျှင် သတ္တဝါတို့၏ အထူးထူးအပြားပြားသော စီးပွားချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ကောင်းမှုမျိုးစေ့တို့သည် တိုးပွားလာကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သံဃာတော်သည် သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ အတုမရှိသော မြတ်သော ကောင်းမှုစိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'သုပ္ပဋိပန္နံ သံဃံ' စသည်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ သံဃသဒ္ဒါကို သုံးစွဲခြင်းသည် သုပ္ပဋိပန္န စသော သဒ္ဒါတို့၏ သံဃာတော်၏ ဝိသေသနဖြစ်ပုံကို ပြသခြင်းငှာ ပြုအပ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သုပ္ပဋိပန္နံ ပစ္စက္ခာမိ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်း သိက္ခာချခြင်း ဖြစ်သည်သာတည်းဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Sikkhāvevacanesu [Pg.79] pana sikkhā-saddaṃ vinā kevalaṃ bhikkhu-saddo bhikkhunī-saddo ca sikkhāya adhivacanaṃ na hotīti ‘‘bhikkhusikkhaṃ bhikkhunīsikkha’’nti vutteyeva sīsaṃ eti, adhisīlādayo pana sikkhā evāti ‘‘adhisīlaṃ paccakkhāmī’’tiādinā vuttepi sīsaṃ eti. Paṭhamaṃ pārājikantiādinā sikkhāpadānaṃyeva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na āpattīnaṃ.

သိက္ခာ၏ ဝေဝုစ်သဒ္ဒါတို့၌မူ သိက္ခာသဒ္ဒါမပါဘဲ သက်သက် ဘိက္ခုသဒ္ဒါ သို့မဟုတ် ဘိက္ခုနီသဒ္ဒါမျှဖြင့် သိက္ခာ၏အမည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဘိက္ခုသိက္ခာ၊ ဘိက္ခုနီသိက္ခာ' ဟု ပြောဆိုမှသာလျှင် သိက္ခာချခြင်း မြောက်၏။ အဓိသီလ စသည်တို့သည်ကား သိက္ခာတရားတို့သာ ဖြစ်သောကြောင့် 'အဓိသီလံ ပစ္စက္ခာမိ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်း သိက္ခာချခြင်း မြောက်၏။ 'ပထမပါရာဇိကံ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုရာ၌ သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုသာ ယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏၊ အာပတ်တို့ကို ယူအပ်သည်ဟု မမှတ်ယူအပ်။

Upajjhāyavevacanesu upajjhāyo hutvā yo pabbājesi ceva upasampādesi ca, taṃ sandhāya ‘‘yo maṃ pabbājesī’’tiādi vuttaṃ. Yassa mūlenāti yassa padhānabhāvena kāraṇabhāvena vā. Yassa mūlaṃ padhānabhāvo kāraṇabhāvo vā etissāti yassamūlikā, pabbajjā upasampadā ca. Mūla-saddassa sāpekkhabhāvepi niccasāpekkhatāya gamakattā taddhitavutti daṭṭhabbā.

ဥပဇ္ဈာယ်၏ ဝေဝုစ်စကားလုံးတို့တွင် ဥပဇ္ဈာယ်ဖြစ်၍ ရှင်ပြုပေးသူ၊ ရဟန်းခံပေးသူကို ရည်ညွှန်း၍ 'ယော မံ ပဗ္ဗာဇေသိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ယဿ မူလေန' ဟူသည်မှာ အကြင်သူ၏ ပဓာနအဖြစ်ဖြင့် သို့မဟုတ် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဟူလို။ အကြင်သူ၏ ပဓာနအဖြစ် သို့မဟုတ် အကြောင်းအဖြစ်သည် ဤရှင်ရဟန်းအဖြစ်၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် ထိုသူလျှင် အခြေခံရှိသော (ယဿမူလိကာ) ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းခံခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'မူလ' သဒ္ဒါသည် အခြားသဒ္ဒါသို့ ငဲ့အပ်သော သဘောရှိသော်လည်း၊ အမြဲတစေ ငဲ့အပ်သည်ဖြစ်၍ အနက်ကို သိစေနိုင်သောကြောင့် တဒ္ဓိတ်အဖြစ်ဖြင့် မှတ်အပ်၏။

Ācariyavevacanesu pana yo upajjhaṃ adatvā ācariyova hutvā pabbājesi, kammavācācariyo hutvā upasampādesi ca, taṃ sandhāya ‘‘yo maṃ pabbājesi, yo maṃ anusāvesī’’ti vuttaṃ. Imehi dvīhi vacanehi pabbajjācariyo ca upasampadācariyo ca dassito. Yāhaṃ nissāya vasāmīti nissayācariyaṃ dasseti. Yāhaṃ uddisāpemītiādinā pana dhammācariyo vutto. Tattha uddisāpemīti pāṭhaṃ uddisāpemi. Paripucchāmīti uggahitapāṭhassa atthaṃ paripucchāmi. Saddhivihārikavevacanādīsu ca vuttānusāreneva attho veditabbo. Tassa mūleti ettha pana tassa santiketi attho daṭṭhabbo.

ဆရာ၏ ဝေဝုစ်စကားလုံးတို့၌မူ ဥပဇ္ဈာယ်မပေးဘဲ ဆရာအဖြစ်ဖြင့်သာ ရှင်ပြုပေးသောသူ၊ ကမ္မဝါစာဆရာအဖြစ်ဖြင့် ရဟန်းခံပေးသောသူကို ရည်ညွှန်း၍ 'ယော မံ ပဗ္ဗာဇေသိ၊ ယော မံ အနုသာဝေသိ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤစကားနှစ်ရပ်ဖြင့် ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ (ရှင်ပြုပေးသောဆရာ) နှင့် ဥပသမ္ပဒါစရိယ (ရဟန်းခံပေးသောဆရာ) ကို ပြသသည်။ 'ယာဟံ နိဿာယ ဝသာမိ' ဟူသော စကားဖြင့် နိဿယဆရာကို ပြသသည်။ 'ယာဟံ ဥဒ္ဒိသာပေမိ' စသည်ဖြင့်မူကား ဓမ္မဆရာကို ဟောကြားသည်။ ထိုစကား၌ 'ဥဒ္ဒိသာပေမိ' ဟူသည်မှာ ပါဌ်ကို သင်ကြားစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိပုစ္ဆာမိ' ဟူသည်မှာ သင်ယူအပ်ပြီးသော ပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြန်လည်မေးမြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဓိဝိဟာရိက ဝေဝုစ်စသည်တို့၌လည်း မိန့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။ 'တဿ မူလေ' ဟူသော ဤစကား၌မူ 'ထိုသူ၏ အထံ၌' ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ် မှတ်အပ်၏။

Okallakoti khuppipāsādidukkhaparetānaṃ khīṇasukhānaṃ nahānādisarīrapaṭijagganarahitānaṃ kapaṇamanussānametaṃ adhivacanaṃ. Moḷibaddhoti sikhābaddho omukkamakuṭo vā. Kiñcāpi dvevāciko upāsako paṭhamabodhiyaṃyeva sambhavati, tathāpi tadā labbhamānanāmaṃ gahetvā vuttepi sikkhāpaccakkhānaṃ hotiyevāti dassanatthaṃ ‘‘dvevāciko upāsako’’ti vuttaṃ. ‘‘Dvevāciko’’ti idameva panettha vevacananti daṭṭhabbaṃ, tasmā ‘‘dvevācikoti maṃ dhārehī’’ti ettakepi vutte sīsaṃ eti. Evaṃ sesesupi.

အိုကလ္လက ဟူသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခံရ၍ ချမ်းသာကင်းမဲ့ကာ ရေချိုးခြင်း စသည့် ကိုယ်ခန္ဓာသန့်စင်မှု ကင်းမဲ့နေသော သနားစရာ လူဆင်းရဲတို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ မောဠိဗဒ္ဓ ဟူသည် ဆံစုကို ဖွဲ့နှောင်ထားသူ သို့မဟုတ် မကိုဋ်သရဖူကို ဆောင်းထားသူ ဖြစ်သည်။ ဒွေဝါစိက ဥပါသကာသည် ဘုရားပွင့်စ ပထမဗောဓိခေတ်၌သာ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ ထိုခေတ်၌ ရရှိသောအမည်ကို ယူ၍ ပြောဆိုခဲ့လျှင်လည်း သိက္ခာချခြင်း ထမြောက်သည်သာဖြစ်ကြောင်း ပြသရန် 'ဒွေဝါစိက ဥပါသကာ' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ 'ဒွေဝါစိက' ဟူသည်မှာ ဝေဝုစ်စကားလုံးမျှသာဖြစ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒွေဝါစိကဟူ၍ ငါ့ကို မှတ်တော်မူပါ' ဟု ဤမျှလောက် ပြောရုံမျှဖြင့်လည်း ကိစ္စပြီးမြောက်သည်။ ကြွင်းသော ဥပါသကာစသည်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ကိစ္စပြီးမြောက်သည်။

Kumārakoti [Pg.80] kumārāvattho ativiya daharasāmaṇero. Cellakoti tato mahantataro khuddakasāmaṇero. Ceṭakoti majjhimo. Moḷigalloti mahāsāmaṇero. Samaṇuddesoti pana avisesato sāmaṇerādhivacanaṃ. Nigaṇṭhupaṭṭhākotiādīnipi titthiyasāvakavevacanānīti daṭṭhabbaṃ.

ကုမာရက ဟူသည် သူငယ်အရွယ်ဖြစ်သော အလွန်နုပျိုသော သာမဏေငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ စေလ္လက ဟူသည် ထိုထက် အနည်းငယ်ကြီးသော သာမဏေငယ်ကို ဆိုလိုသည်။ စေဋက ဟူသည် အလတ်စား အရွယ်ရှိသော သာမဏေကို ဆိုလိုသည်။ မောဠိဂလ္လ ဟူသည် သာမဏေကြီးကို ဆိုလိုသည်။ သမဏုဒ္ဒေသ ဟူသည်ကား အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် သာမဏေ၏ အမည်တည်း။ နိဂဏ္ဌုပဋ္ဌာက စသည်တို့သည်လည်း တိတ္ထိတို့၏ တပည့်သာဝကတို့၏ ဝေဝုစ်အမည်များဖြစ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။

Dussīloti nissīlo sīlavirahito. Pāpadhammoti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvo. Asucisaṅkassarasamācāroti aparisuddhakāyakammāditāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācāro. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyo hoti. Kenacideva karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantoti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammanto. Assamaṇoti na samaṇo. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiñño, aseṭṭhacāritāya abrahmacārī, uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiñño, pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūti, chahi dvārehi rāgādikilesānussavanena tintattā avassuto, sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujāto. Koṇṭhoti dussīlādhivacanametaṃ.

ဒုဿီလ ဟူသည် သီလမရှိသူ၊ သီလမှ ကင်းကွာသူ ဖြစ်သည်။ ပါပဓမ္မ ဟူသည် သီလမရှိခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အာသယရှိသဖြင့် ယုတ်မာသော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ အသုစိသင်္ကဿရသမာစာရ ဟူသည် မစင်ကြယ်သော ကိုယ်မှုနှုတ်မှု စသည်တို့ကြောင့် မသန့်ရှင်းသူဖြစ်၍ ယုံမှားသံသယဖြင့် စိုးရိမ်တကြီး ပြုမူတတ်သော အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ သီလမရှိသူသည် မလျောက်ပတ်သော အပြုအမူတစ်ခုခုကို မြင်လျှင် 'ဤအမှုကို ထိုသူ ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု သူတစ်ပါးတို့၏ သံသယဖြစ်ခြင်းကို ခံရတတ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော ကိစ္စဖြင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးနေကြသော ရဟန်းတို့ကို မြင်လျှင် 'ငါပြုခဲ့သောအမှုကို ဤရဟန်းတို့ သိရှိ၍ တိုင်ပင်နေကြပါသလား' ဟု မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် သံသယဖြင့် ထိတ်လန့်စိုးရိမ်တတ်သော အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တ ဟူသည် ရှက်ဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အမှုရှိသူ ဖြစ်သည်။ အသမဏ ဟူသည် ရဟန်းမဟုတ်သူ ဖြစ်သည်။ စာရေးတံမဲယူခြင်းစသည်တို့၌ 'ငါလည်း ရဟန်းဖြစ်သည်' ဟု မှားယွင်းစွာ ဝန်ခံခြင်းကြောင့် ရဟန်းအဖြစ် ဝန်ခံသူ (သမဏပဋိညာဉ်ရှိသူ) ဖြစ်သည်။ မြတ်သော အကျင့်မဟုတ်သော အကျင့်ရှိခြင်းကြောင့် အဗြဟ္မစာရီ မည်၏။ ဥပုသ်ပြုခြင်းစသည်တို့၌ 'ငါလည်း မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သူဖြစ်သည်' ဟု မှားယွင်းစွာ ဝန်ခံခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မစာရီပဋိညာဉ်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ပုပ်ပွသော အမှုရှိသဖြင့် သီလပျက်စီးခြင်းကြောင့် အတွင်း၌ ပုပ်စပ်နေသူဖြစ်၍ အန္တောပူတိ မည်၏။ ဒွါရခြောက်ပါးတို့မှ ရာဂစသော ကိလေသာတို့ ယိုစီးစိုစွတ်နေသဖြင့် အဝဿုတ ဟု ခေါ်သည်။ ရာဂစသော ကိလေသာအမှိုက်သရိုက်များ ဖြစ်ပေါ်နေသဖြင့် သီလရှိသူတို့ စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် ကသမ္ဗုဇာတ မည်၏။ ကောဏ္ဍ ဟူသည် သီလမရှိသူ (ဒုဿီလ) ၏ အမည်တည်း။

‘‘Yāni vā panaññānipi atthi buddhavevacanāni vā’’tiādinā yaṃ-saddaparāmaṭṭhānaṃ buddhādivevacanānaṃyeva taṃ-saddena parāmasanaṃ hotīti āha – ‘‘tehi ākārehi…pe… buddhādīnaṃ vevacanehī’’ti. Kathaṃ pana tāni ākārādisaddehi voharīyantīti āha ‘‘vevacanāni hī’’tiādi. Saṇṭhānavantānaṃ buddhādīnaṃ saṇṭhānadīpanaṃ tāva hotu, saṇṭhānarahitānaṃ pana dhammasikkhādīnaṃ kathanti āha ‘‘sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānattā eva vā’’ti. Sikkhāpaccakkhānarūpāni hi vevacanāni ‘‘sikkhāpaccakkhānasaṇṭhānānī’’ti vuccanti. Evaṃ khoti ettha khoti avadhāraṇatthe nipātoti āha ‘‘evamevā’’ti.

'ယာနိ ဝါ ပနည္ညာနိပိ အတ္ထိ ဗုဒ္ဓဝေဝစနာနိ ဝါ' စသော စကားဖြင့် 'ယံ' သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းအပ်ကုန်သော ဘုရားစသော ဝေဝုစ်တို့ကိုသာ 'တံ' သဒ္ဒါဖြင့် ပြန်လည်ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ထိုအခြင်းအရာတို့ဖြင့်...ပေ... ဘုရားစသည်တို့၏ ဝေဝုစ်တို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သို့ဖြစ်လျှင် ထိုဝေဝုစ်တို့ကို အခြင်းအရာစသော သဒ္ဒါတို့ဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲသနည်းဟူမူ 'ဝေဝုစ်တို့သည်' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သဏ္ဌာန်ရှိကြကုန်သော ဘုရားစသည်တို့၏ သဏ္ဌာန်ကိုပြခြင်းကား ထားလိုက်ဦးတော့၊ သဏ္ဌာန်မရှိကုန်သော တရား၊ သိက္ခာ စသည်တို့၏ သဏ္ဌာန်ကား အဘယ်သို့နည်းဟူမူ 'သိက္ခာချခြင်း သဏ္ဌာန်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သိက္ခာချခြင်းသဘောရှိသော ဝေဝုစ်တို့ကို 'သိက္ခာချခြင်း သဏ္ဌာန်ရှိသော ဝေဝုစ်များ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဧဝံ ခေါ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ခေါ' သဒ္ဒါသည် ကန့်သတ်ချက် (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဧဝမေဝ' (ဤသို့လျှင်သာ) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

54. Mucchāparetoti [Pg.81] mucchāya abhibhūto. Vacanatthavijānanasamatthaṃ tiracchānagataṃ dassetuṃ ‘‘nāgamāṇavakassā’’tiādi vuttaṃ. Tihetukapaṭisandhikāti yebhuyyavasena vuttaṃ. Na hi sabbāpi devatā tihetukapaṭisandhikāva honti dvihetukānampi sambhavato. Atikhippaṃ jānantīti devatānaṃ bhavaṅgaparivāsassa manussānaṃ viya adandhabhāvato vuttaṃ.

၅၄. မုစ္ဆာပရေတ ဟူသည် မူးမေ့တွေဝေခြင်း (မိန်းမောတွေဝေခြင်း) ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သောသူ ဖြစ်သည်။ စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်စွမ်းသော တိရစ္ဆာန်ကို ပြသရန် 'နာဂလုလင်အား' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသူများ ဟူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နတ်ဗြဟ္မာအားလုံးသည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသူချည်းသာ မဟုတ်ဘဲ၊ ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသော နတ်များလည်း ရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အလွန်လျင်မြန်စွာ သိရှိကြကုန်၏ ဟူသည်မှာ နတ်တို့၏ ဘဝင်စိတ်အစဉ်သည် လူတို့ကဲ့သို့ နှေးကွေးခြင်းမရှိဘဲ လျင်မြန်သောကြောင့် မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Sabhāgassāti purisassa. Visabhāgassāti mātugāmassa. Anariyakoti māgadhavohārato añño. Davāti sahasā. Ravāti virajjhitvā. Aññaṃ bhaṇissāmīti aññaṃ bhaṇanto buddhaṃ paccakkhāmīti bhaṇatīti yojetabbaṃ. Akkharasamayānabhiññatāya vā karaṇasampattiyā abhāvato vā kathetabbaṃ kathetuṃ asakkonto hutvā aññaṃ kathento ravā bhaṇati nāma. Ubhayathāpi aññaṃ bhaṇitukāmassa aññabhaṇanaṃ samānanti āha ‘‘purimena ko viseso’’ti.

သဘာဂဿ ဟူသည် ယောက်ျားအား ဆိုလိုသည်။ ဝိသဘာဂဿ ဟူသည် မိန်းမအား ဆိုလိုသည်။ အနရိယက ဟူသည် မဂဓစကားမှတစ်ပါးသော အခြားစကား ဖြစ်သည်။ ဒဝါ ဟူသည် အလျင်အမြန် ဆိုလိုသည်။ ရဝါ ဟူသည် လွဲချော်တိမ်းပါး၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသော စကားကို ပြောဆိုအံ့ဟု ကြံရွယ်လျက် အခြားစကားကို ပြောဆိုရာတွင် 'မြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ပါ၏' ဟု ပြောဆိုမိခြင်းကို စပ်ဆပ်ရမည်။ သို့မဟုတ် အက္ခရာ၏ သဘောတရားကို နားမလည်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဌာန်ကရိုဏ်း မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ပြောဆိုသင့်သောစကားကို မပြောဆိုနိုင်ဘဲ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ လွဲချော်၍ ပြောဆိုသောသူကို 'ရဝါဗဏတိ' (လွဲချော်တိမ်းပါးစွာ ပြောဆိုသူ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံ၌လည်း အခြားစကားကို ပြောလိုပါလျက်နှင့် အခြားစကားကို ပြောဆိုမိခြင်းသည် တူညီသောကြောင့် 'ရှေး၌ ဆိုခဲ့သည်နှင့် အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း' ဟု မေးခွန်းထုတ်ကာ မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

Vācetīti pāḷiṃ kathento aññaṃ uggaṇhāpento vā vāceti. Paripucchatīti pāḷiyā atthaṃ paripucchanto pāḷiṃ paripucchati. Uggaṇhātīti aññassa santike pāḷiṃ uggaṇhāti. Sajjhāyaṃ karotīti uggahitapāḷiṃ sajjhāyati. Vaṇṇetīti pāḷiyā atthaṃ saṃvaṇṇento pāḷiṃ vaṇṇeti. Mahallakassa kiñci ajānanato aviditindriyatāya vā ‘‘potthakarūpasadisassā’’ti vuttaṃ, mattikāya katarūpasadisassāti attho. Garumedhassāti ārammaṇesu lahuppavattiyā abhāvato dandhagatikatāya garupaññassa, mandapaññassāti vuttaṃ hoti. Sabbaso vāti iminā ‘‘idaṃ padaṃ sāvessāmi ‘sikkhaṃ paccakkhāmī’’’ti evaṃ pavattacittuppādassa abhāvaṃ dasseti. Yasmā pana asati evarūpe cittuppāde kenaci pariyāyena tathāvidhaṃ vacībhedaṃ katvā sāvanaṃ nāma neva sambhavati, tasmā vuttaṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmītiādīsu…pe… vacībhedaṃ katvā na sāvetī’’ti.

'ဝါစေတိ' ဟူသည် ပါဠိကို ရွတ်ဖတ်ပြသည် ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးကို သင်ယူစေသည် ဖြစ်စေ သင်ကြားပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပရိပုစ္ဆတိ' ဟူသည် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို မေးမြန်းလျက် ပါဠိတော်ကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဥဂ္ဂဏှာတိ' ဟူသည် သူတစ်ပါးထံ၌ ပါဠိကို သင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သဇ္ဈာယံ ကရောတိ' ဟူသည် သင်ယူပြီးသော ပါဠိကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝဏ္ဏေတိ' ဟူသည် ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းလျက် ပါဠိကို ဖွင့်ဆိုချီးမွမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်စုံတစ်ရာကို မသိနားမလည်သော၊ သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ထိုင်းမှိုင်းသော ဣန္ဒြေရှိသော လူကြီး (မဟာလက္ခ) အား 'မြေရုပ်နှင့် တူသူအား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ မြေစေးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အရုပ်နှင့် တူသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဂရုမေဓဿ' ဟူသည်မှာ အာရုံတို့၌ လျင်မြန်စွာ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ဘဲ နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ပျက်တတ်သဖြင့် ပညာနှေးသောသူ၊ ပညာနုသူကို ဆိုလိုသည်။ 'သဗ္ဗသော ဝါ' ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် 'ဤစကားကို ကြားစေအံ့၊ သိက္ခာကို စွန့်အံ့' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အကြံမရှိခြင်းကို ပြသသည်။ အကြောင်းမူကား ဤသို့သော စိတ်အကြံ မရှိပါက တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော နှုတ်မြွက်ခြင်းကို ပြု၍ ကြားသိစေခြင်းဟူသည် မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'ဘုရားကို စွန့်ပါ၏ အစရှိသည်ဖြင့်... နှုတ်မြွက်၍ မကြားစေအပ်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Sikkhāpaccakkhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā.

သိက္ခာစွန့်ခြင်း ဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Mūlapaññattivaṇṇanā

မူလပညတ်အဖွင့်

55. Niddisitabbassāti [Pg.82] vivaritabbassa pakāsetabbassa. Kilesehīti ahirikādīhi kilesehi. Ito paṭṭhāyāti duṭṭhulla-padato paṭṭhāya. Tassa kammassāti methunadhammapaṭisevanasaṅkhātassa kammassa. Dassanantiādi vuttanayameva. Assāti methunadhammassa.

၅၅. 'နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ' ဟူသည် ဖွင့်ပြအပ်သော၊ ပြသအပ်သော ဟူလို။ 'ကိလေသေဟိ' ဟူသည် အဟိရိကအစရှိသော ကိလေသာတို့ဖြင့် ဟူလို။ 'ဣတော ပဋ္ဌာယ' ဟူသည် ဒုဋ္ဌုလ္လပုဒ်မှ စတင်၍ ဟူလို။ 'တဿ ကမ္မဿ' ဟူသည် မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုအမှု၏ ဟူလို။ 'ဒဿနံ' အစရှိသည်မှာ ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အဿ' ဟူသည် မေထုန်သဘော၏ ဟူလို။

Dvīhi dvīhi samāpajjitabbā dvayaṃdvayasamāpattīti āha ‘‘dvayena dvayena samāpajjitabbato’’ti. Rāgapariyuṭṭhānena sadisabhāvappattiyā mithunānaṃ idaṃ methunaṃ, methunameva dhammo methunadhammoti āha ‘‘ubhinnaṃ rattāna’’ntiādi. Tattha rattānanti methunarāgena rattānaṃ. Sārattānanti teneva rāgena ativiya rattānaṃ. Avassutānanti lokassādamittasanthavavasena uppannamethunarāgena tintānaṃ. Pariyuṭṭhitānanti methunarāguppattiyā pariyonaddhacittānaṃ. Sadisānanti rattatādīhi sadisānaṃ.

နှစ်ယောက် နှစ်ယောက်စီ ဝင်စားအပ် (ဆည်းကပ်အပ်) သောကြောင့် 'ဒွယန္ဒွယသမာပတ္တိ' ဟု ခေါ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ပေါင်းစပ်ဝင်စားအပ်သောကြောင့်' ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ရာဂထကြွခြင်းဖြင့် တူညီသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကာ တုန်လှုပ်တတ်ကြသူတို့၏ ဤအမှုသည် 'မေထုန်' မည်၏။ ထိုမေထုန်အမှုသည်သာလျှင် သဘောတရားဖြစ်သောကြောင့် 'မေထုန်ဓမ္မ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'တပ်မက်သော သူနှစ်ဦးတို့၏' အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ရတ္တာနံ' ဟူသည် မေထုန်ရာဂဖြင့် တပ်မက်သူတို့၏ ဟူလို။ 'သာရတ္တာနံ' ဟူသည် ထိုရာဂဖြင့်ပင် အလွန်အမင်း တပ်မက်သူတို့၏ ဟူလို။ 'အဝဿုတာနံ' ဟူသည် လောကီသာယာဖွယ် အဆွေခင်ပွန်းဖွဲ့ခြင်း အလေ့အထအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မေထုန်ရာဂဖြင့် စိုစွတ်စိုရွှဲနေသူတို့၏ ဟူလို။ 'ပရိယုဋ္ဌိတာနံ' ဟူသည် မေထုန်ရာဂ ထကြွပိတ်ဖုံးအပ်သော စိတ်ရှိသူတို့၏ ဟူလို။ 'သဒိသာနံ' ဟူသည် တပ်မက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အချင်းချင်း တူညီကြသူတို့၏ ဟူလိုသည်။

Yasmā ‘‘paṭisevati nāmā’’ti padaṃ mātikāya natthi, tasmā ‘‘paṭisevati nāmāti kasmā uddhaṭa’’nti yo maññati, tassa kāraṇaṃ dassento ‘‘paṭiseveyyāti ettha…pe… mātikāpada’’nti āha. Itthiyā nimittenāti idaṃ ‘‘maggena gacchatī’’tiādi viya daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘maggena gacchatī’’ti vutte ‘‘maggaṃ gacchati, magge vā gacchatī’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘itthiyā nimittena pavesetī’’ti vutte ‘‘itthiyā nimittaṃ paveseti, nimitte vā pavesetī’’ti ayamattho labbhati. Idañca yebhuyyena purisapayogadassanatthaṃ vuttaṃ. Nimittaṃ aṅgajātanti atthato ekaṃ. Pavesanaṃ nāma na bahi chupanamattanti āha ‘‘vātena asamphuṭṭhe allokāse’’ti. Abbhantarañhi pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati, na bahi chupanto. Abbhantaranti ca pakatiyā sabbaso pihitassa nimittassa vātena asamphuṭṭhokāso vuccatīti.

အကြင်ကြောင့် 'ပဋိသေဝတိ နာမ' ဟူသော ပုဒ်သည် မာတိကာ၌ မရှိပါဘဲလျက် 'အဘယ်ကြောင့် ပဋိသေဝတိ နာမ ဟူ၍ ထုတ်နုတ်ပြသနည်း' ဟု ကြံဆမေးမြန်းမည့်သူအား ထိုအကြောင်းရင်းကို ပြသခြင်းငှာ 'ပဋိသေဝေယျ ဟူသော ဤပုဒ်၌... မာတိကာပုဒ်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့် (ဣတ္ထိယာ နိမိတ္တေန)' ဟူသော ဤပုဒ်ကို 'လမ်းဖြင့် သွား၏ (မဂ္ဂေန ဂစ္ဆတိ)' စသည်တို့ကဲ့သို့ မှတ်ယူအပ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား 'လမ်းဖြင့် သွား၏' ဟု ဆိုသော် 'လမ်းသို့ သွား၏ သို့မဟုတ် လမ်း၌ သွား၏' ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ 'မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့် သွင်း၏' ဟု ဆိုသော် 'မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို သွင်း၏ သို့မဟုတ် မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်၌ သွင်း၏' ဟူသော အနက်ကို ရရှိသည်။ ဤသို့ မိန့်ဆိုခြင်းသည် များသောအားဖြင့် ယောက်ျား၏ ပယောဂ (အားထုတ်မှု) ကို ပြသခြင်းငှာ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ နိမိတ္တနှင့် အင်္ဂဇာတ်ဟူသည် အနက်အားဖြင့် အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ သွင်းခြင်း (ပဝေသန) ဟူသည် အပြင်ပ၌ ထိရုံမျှကို မဆိုလိုသောကြောင့် 'လေနှင့် မထိတွေ့သော စိုစွတ်သော အရပ်၌' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အတွင်းသို့ သွင်းသူကိုသာ 'သွင်း၏' ဟု ဆိုရပြီး အပြင်၌ ထိရုံမျှရှိသူကို မဆိုနိုင်သောကြောင့်တည်း။ အတွင်းပိုင်းဟူသည်လည်း သဘာဝအားဖြင့် လုံးဝဖုံးကွယ်နေသော အင်္ဂါဇာတ်၏ လေနှင့်မထိတွေ့သော နေရာကို ဆိုလိုသည်။

Idāni sabbathā lesokāsapidahanatthaṃ itthinimitte purisanimitte ca labbhamānaṃ pavesakāle aññamaññaṃ phassārahaṃ padesavisesaṃ vibhajitvā dassento ‘‘itthinimitte cattāri passānī’’tiādimāha. Vātena hi asamphuṭṭhe allokāse yattha katthaci ekenapi padesena chupitvā pavesento ‘‘pavesetī’’ti vuccati. Vemajjhanti yathā cattāri passāni asamphusanto paveseti, evaṃ katavivarassa itthinimittassa heṭṭhimatalaṃ vuccati[Pg.83], purisanimitte pana majjhanti aggakoṭiṃ sandhāya vadati. Uparīti aggakoṭito uparibhāgappadeso. Idañca majjhena samiñjitvā pavesentassa majjhimapabbasamiñjitaṅguliṃ katthaci pavesentassa aṅguliyā majjhimapabbapiṭṭhisadisaṃ aṅgajātassa uparibhāgavemajjhaṃ sandhāya vuttaṃ. Heṭṭhā pavesentoti itthinimittassa heṭṭhimabhāgena chupantaṃ pavesento. Majjhena pavesentoti abbhantaratalaṃ chupitvā majjhena pavesento. Katthaci acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa hi natthi pārājikaṃ, dukkaṭaṃ pana hoti chinnasīsavatthusmiṃ vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ pavesetvā nīharantassa viya. Majjheneva chupantaṃ pavesentoti aggakoṭiyā chupantaṃ pavesento. Majjhimapabbapiṭṭhiyā samiñjitaṅgulinti sambandho. Atha vā samiñjitaṅguliṃ majjhimapabbapiṭṭhiyā pavesento viyāti yojetabbaṃ. Saṅkocetvāti nimittamajjhena bhinditvā. Uparibhāgenāti saṅkocitassa uparibhāgakoṭiyā. Idāni purisanimittassa heṭṭhā vuttesu chasu ṭhānesu uparīti vuttaṭṭhānantarassa vasena visuṃ cattāri passāni gahetvā purisanimitte dasadhā ṭhānabhedaṃ dassento ‘‘tatthā’’tiādimāha. Heṭṭhā pana visuṃ tāni aggahetvā ‘‘cattāri passānī’’ti vacanasāmaññatopi visuṃ visuṃ labbhamānāni ekaccaṃ gahetvā cha ṭhānāni vuttāni. Tulādaṇḍasadisaṃ pavesentassāti ujukaṃ pavesentassa.

ယခုအခါ အချင်းခပ်သိမ်း အကြောင်းပြခွင့် (လှည့်ပတ်ခွင့်) အပေါက်ကို ပိတ်ပင်တားဆီးခြင်းငှာ မိန်းမအင်္ဂါဇာတ်၌လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားအင်္ဂါဇာတ်၌လည်းကောင်း တွေ့ရှိရသော သွင်းယူစဉ်အခါ၌ အချင်းချင်း ထိတွေ့ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော အစိတ်အပိုင်းထူးကို ခွဲခြား၍ ပြသလိုသဖြင့် 'မိန်းမအင်္ဂါ၌ ဘေးလေးဖက်တို့' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ လေနှင့်မထိတွေ့သော စိုစွတ်သော အရပ်၌ တစ်စုံတစ်ခုသော နေရာတွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှ ထိမိလျက် သွင်းယူသူကိုလည်း 'သွင်းယူ၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဝေမဇ္ဈံ (အလယ်)' ဟူသည်မှာ ဘေးလေးဖက်လုံးကို မထိမိစေဘဲ သွင်းသကဲ့သို့၊ ဤသို့ ဟင်းလင်းဖွင့်ဟအပ်သော မိန်းမအင်္ဂါဇာတ်၏ အောက်ခြေမျက်နှာပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ ယောက်ျားအင်္ဂါဇာတ်၌မူ 'မဇ္ဈံ (အလယ်)' ဟူသည်မှာ ထိပ်ဖျားအဆုံး (အဂ္ဂကောဋိ) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ 'ဥပရိ (အထက်)' ဟူသည်မှာ ထိပ်ဖျားအဆုံးမှ အထက်ပိုင်း အစိတ်အပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားသည် (အင်္ဂါဇာတ်ကို) အလယ်မှ ကွေးညွှတ်၍ သွင်းယူသူအားလည်းကောင်း၊ အလယ်အဆစ်ကို ကွေးထားသော လက်ချောင်းကို တစ်စုံတစ်ရာ၌ သွင်းယူသူအား လက်ချောင်း၏ အလယ်အဆစ်ကျောက်ရိုးနှင့် တူသော အင်္ဂါဇာတ်၏ အထက်ပိုင်းအလယ်ဗဟိုကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အောက်သို့ သွင်းယူသူ' ဟူသည်မှာ မိန်းမအင်္ဂါဇာတ်၏ အောက်ပိုင်းမျက်နှာပြင်နှင့် ထိမိလျက် သွင်းယူသူကို ဆိုလိုသည်။ 'အလယ်ဖြင့် သွင်းယူသူ' ဟူသည်မှာ အတွင်းမျက်နှာပြင်ကို ထိမိစေလျက် အလယ်ဗဟိုဖြင့် သွင်းယူသူကို ဆိုလိုသည်။ မည်သည့်နေရာကိုမျှ မထိမိစေဘဲ သွင်းယူ၍ ပြန်ထုတ်သူအား ပါရာဇိက မကျရောက်ပေ၊ သို့သော် ဦးခေါင်းပြတ်နေသော ဘူးအိုးဝိုင်းဝိုင်း၏ ခံတွင်းဝ၌ မထိမိစေဘဲ သွင်းယူ၍ ပြန်ထုတ်သူကဲ့သို့ ဒုက္ကဋ်အာပတ်တော့ သင့်ရောက်သည်။ 'အလယ်ဖြင့်သာ ထိမိလျက် သွင်းယူသူ' ဟူသည်မှာ ထိပ်ဖျားဖြင့် မထိမိစေဘဲ သွင်းယူသူကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းပုဒ်သည် 'အလယ်အဆစ်ကျောကုန်းဖြင့်' ဟူသော ပုဒ်၊ 'ကွေးထားသော လက်ချောင်းကို' ဟူသော ပုဒ်တို့နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် 'ကွေးထားသော လက်ချောင်းကို အလယ်အဆစ်ကျောက်ရိုးဖြင့် သွင်းယူသကဲ့သို့' ဟု ဆက်စပ်၍ ယူအပ်သည်။ 'သံကောစေတွာ (ကျုံ့၍)' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါဇာတ်ကို အလယ်မှ ကျုံ့စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အထက်ပိုင်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ ကျုံ့ထားသော အင်္ဂါဇာတ်၏ အထက်ပိုင်း အစွန်းဖြင့် ဟူလိုသည်။ ယခုအခါ ယောက်ျားအင်္ဂါဇာတ်၏ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နေရာခြောက်ခုတို့တွင် 'အထက်' ဟု ဆိုအပ်သော ခြားနားသော နေရာအားဖြင့် ဘေးလေးဖက်ကို သီးခြားယူ၍ ယောက်ျားအင်္ဂါဇာတ်၌ ဆယ်ပါးသော နေရာကွဲပြားပုံကို ပြသလိုသဖြင့် 'တတ္ထ' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အောက်ပိုင်း၌မူ ထိုဘေးလေးဖက်တို့ကို သီးခြားမယူဘဲ 'ဘေးလေးဖက်တို့' ဟူသော သာမန်စကားဖြင့် သီးခြားစီ ရရှိနိုင်သော်လည်း တစ်ပေါင်းတည်းယူ၍ ခြောက်နေရာ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'ချိန်ခွင်လျှာကဲ့သို့ သွင်းယူသူအား' ဟူသည်မှာ ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း သွင်းယူသူအား ဆိုလိုသည်။

Nimitte jātanti attano nimitte jātaṃ. Cammakhīlanti nimitte uṭṭhitaṃ cammameva. ‘‘Uṇṇigaṇḍo’’tipi vadanti. Nimitte jātampi cammakhīlādi nimittamevāti āha ‘‘āpatti pārājikassā’’ti. ‘‘Upahatakāyappasāda’’nti avatvā ‘‘naṭṭhakāyappasāda’’nti vacanaṃ upādinnabhāvassa natthitādassanatthaṃ. Tenevāha – ‘‘matacammaṃ vā sukkhapīḷakaṃ vā’’ti. Sati hi upādinnabhāve upahatepi kāyappasāde upahatindriyavatthusmiṃ viya pārājikāpattiyeva siyā, matacammaṃ pana sukkhapīḷakañca anupādinnakaṃ upādinnakeyeva ca pārājikāpatti. Tenevāha ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti. Na ca evaṃ karontassa anāpatti sakkā vattunti dukkaṭaṃ vuttaṃ, itthinimittassa pana naṭṭhepi upādinnabhāve pārājikāpattiyeva. Mate akkhāyite yebhuyyena akkhāyite pārājikāpattivacanato methunassādenāti iminā kāyasaṃsaggarāgaṃ nivatteti. Sati hi kāyasaṃsaggarāge saṅghādisesova siyā, bījānipi nimittasaṅkhyaṃ na gacchantīti dukkaṭameva vuttaṃ. ‘‘Nimittena nimittaṃ pavesetī’’ti hi vuttaṃ.

"Nimitte jātaṃ" ဟူသည် မိမိ၏ အင်္ဂါစပ်၌ ဖြစ်သော အရာကို ဆိုသည်။ "Cammakhīla" ဟူသည် အင်္ဂါစပ်၌ ပေါက်သော အရေခွံ (သန်းခေါင်းသီး) မျှသာ ဖြစ်သည်။ "Uṇṇigaṇḍo" (သိုးမွေးစုကဲ့သို့သော အဖု) ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ အင်္ဂါစပ်၌ ဖြစ်သော cammakhīla စသည်တို့သည် အင်္ဂါစပ်အစစ်မျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် "ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Upahatakāyappasāda" (ပျက်စီးအပ်သော ကာယပသာဒရှိသော) ဟု မဆိုဘဲ "naṭṭhakāyappasāda" (ပျက်စီးသွားသော ကာယပသာဒရှိသော) ဟု ဆိုခြင်းသည် ဥပါဒိန္နကအဖြစ် (သက်ရှိအဖြစ်) မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "သေပြီးသော အရေ သော်လည်းကောင်း၊ ဝက်ခြံဖုခြောက် သော်လည်းကောင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဥပါဒိန္နကအဖြစ် (သက်ရှိအဖြစ်) ရှိသည်ရှိသော် ကာယပသာဒ ပျက်စီးသွားသော်လည်း ပျက်စီးသွားသော ဣန္ဒြေရှိသော ဝတ္ထု (မျက်စိကန်းသူ စသည်) ၌ ကဲ့သို့ ပါရာဇိကအာပတ်သာ သင့်ရာ၏။ သေပြီးသော အရေနှင့် ဝက်ခြံဖုခြောက်တို့သည် အနုပါဒိန္နက (သက်မဲ့) ဖြစ်သည်။ ဥပါဒိန္နက (သက်ရှိ) ၌ သာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်သူအား အာပတ်မသင့်ဟု မဆိုနိုင်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဟု ဆိုသည်။ အမျိုးသမီးအင်္ဂါစပ်၏ ဥပါဒိန္နကအဖြစ်သည် ပျက်စီးသွားသော်လည်း ပါရာဇိကအာပတ်သာ သင့်သည်။ သေပြီး၍ မစားရသေးသော သို့မဟုတ် အများအားဖြင့် မစားရသေးသော (အလောင်း) ၌ ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သည်ဟု မိန့်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "Methunassādena" (မေထုန်သာယာမှုဖြင့်) ဟူသော စကားဖြင့် ကာယသံသဂ္ဂရာဂကို ပယ်မြစ်သည်။ ကာယသံသဂ္ဂရာဂ ရှိသော် သံဃာဒိသေသ်အာပတ်သာ သင့်ရာ၏။ ဝတ်ဆံ (ဝါ) သုက်ပိုးတို့သည်လည်း အင်္ဂါစပ်ဟူသော အမည်သို့ မရောက်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်မျှသာဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အင်္ဂါစပ်ဖြင့် အင်္ဂါစပ်ကို သွင်း၏" ဟု ဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော။

Idāni [Pg.84] imissā methunakathāya asabbhirūpattā ‘‘īdisaṃ ṭhānaṃ kathentehi suṇantehi ca evaṃ paṭipajjitabba’’nti anusāsanto ‘‘ayañca methunakathā nāmā’’tiādimāha. Methunakathāya rāgavuddhihetuttā hāsavisayattā ca tadubhayanivattanatthaṃ paṭikūlamanasikārādīsu niyojeti. Paṭikūlamanasikārena hi rāgo nivattati, samaṇasaññādīsu paccupaṭṭhitesu hāso nivattati. Sattānuddayāyāti sattānaṃ apāyadukkhādīhi anurakkhaṇatthaṃ. Lokānukampāyāti sattalokavisayāya anukampāya.

ယခုအခါ ဤမေထုန်ကထာစကားသည် သူတော်ကောင်းတို့အား မလျောက်ပတ်သောကြောင့် "ဤသို့သော အရာမျိုးကို ပြောဆိုသောသူ သို့မဟုတ် နာယူသောသူတို့သည် ဤသို့ ကျင့်ကြံအပ်၏" ဟု ဆုံးမတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် "Ayañca methunakathā nāma" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ မေထုန်ကထာစကားသည် ရာဂပွားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရယ်ရွှင်မြူးထူးဖွယ်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို တားမြစ်ရန်အတွက် ပဋိကူလမနသိကာရ စသည်တို့၌ တိုက်တွန်းတော်မူသည်။ ပဋိကူလမနသိကာရဖြင့် ရာဂသည် ငြိမ်းအေး၏၊ သမဏသညာ (ရဟန်းဟူသော အမှတ်သညာ) စသည်တို့ကို ဆောက်တည်အပ်သည်ရှိသော် ရယ်ရွှင်ခြင်းသည် ငြိမ်းအေး၏။ "Sattānuddayāya" ဟူသည် သတ္တဝါတို့အား အပါယ်ဒုက္ခ စသည်တို့မှ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ဖြစ်သည်။ "Lokānukampāya" ဟူသည် သတ္တလောကတည်းဟူသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

Mukhaṃ apidhāyāti mukhaṃ apidahitvā, yena kenaci pamādena kadāci mandahāso bhaveyya, tadā garuttaṃ kuppeyya, tasmā tādise kāle garubhāvassa avikopanatthaṃ bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā nisīditabbanti adhippāyo. Atha vā mukhaṃ apidhāyāti mukhaṃ pidahitvāti attho. Bījakena mukhaṃ paṭicchādetvā hasamānena na nisīditabbanti ayamettha adhippāyo. Dantavidaṃsakanti dante dassetvā vivaritvā cāti attho. Gabbhitenāti saṅkocaṃ anāpajjantena, ussāhajātenāti attho. Yadi hi ‘‘īdisaṃ nāma asabbhiṃ kathemī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya, atthavibhāvanaṃ na siyā, tasmā ‘‘tādisena sammāsambuddhenapi tāva īdisaṃ kathitaṃ, kimaṅgaṃ panāhaṃ kathemī’’ti evaṃ ussāhajātena kathetabbanti adhippāyo. Satthupaṭibhāgenāti satthukappena, satthusadisenāti attho.

"Mukhaṃ apidhāya" ဟူသည် မျက်နှာကို ဖုံးအုပ်၍ (မေ့လျော့ခြင်း တစ်စုံတစ်ခုကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ ပြုံးရယ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ပါက ထိုအခါ၌ ရိုသေထိုက်သော အမူအရာသည် ပျက်စီးရာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော အချိန်၌ ရိုသေသောအဖြစ် မပျက်စီးစေရန် ယပ်တောင်ဖြင့် မျက်နှာကို ကွယ်ကာ ထိုင်နေအပ်၏) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "Mukhaṃ apidhāya" ဟူသည် မျက်နှာကို ပိတ်ဆို့၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ယပ်တောင်ဖြင့် မျက်နှာကို ကွယ်ကာ ပြုံးရယ်လျက် မထိုင်အပ်ဟူသည် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "Dantavidaṃsakaṃ" ဟူသည် သွားတို့ကို ပြလျက် (ဖြဲလျက်) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "Gabbhitena" ဟူသည် ကျုံ့ဝင်ခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ၊ ရဲရင့်တက်ကြွသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ "ဤသို့သော မလျောက်ပတ်သော စကားကို ငါ ပြောရပါမည်လော" ဟု တွန့်ဆုတ်ကျုံ့ဝင်ခြင်း ဖြစ်ပါက အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားအောင် ပြနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "ဤကဲ့သို့သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည်ပင် ဤစကားကို ဟောတော်မူခဲ့၏၊ ငါမူကား အဘယ်ကြောင့် မပြောဘဲ နေအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ တက်ကြွသော လုံ့လဖြင့် ပြောဆိုအပ်၏ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "Satthupaṭibhāgena" ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် တူသဖြင့် ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Mūlapaññattivaṇṇanā niṭṭhitā.

မူလပညတ် ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Anupaññattivaṇṇanā

အနုပညတ် ဝဏ္ဏနာ

Tiracchānesu gatāyāti tiracchānesu uppannāya. Yasmā tiracchānagatā nāma atikhuddakāpi honti, yesaṃ maggesu tilaphalamattampi pavesanaṃ nappahoti, tasmā na sabbāva tiracchānagatitthiyo pārājikavatthubhūtāti pavesanappahonakavasena labbhamānakatiracchānagatitthiyo paricchinditvā dassento ‘‘pārājikavatthubhūtā eva cetthā’’tiādimāha. Apadānaṃ ahimacchātiādigāthā pārājikavatthūnaṃ heṭṭhimaparicchedadassanatthaṃ porāṇehi ṭhapitā. Tattha ahīti jātiniddesena sabbāpi [Pg.85] sappajāti saṅgahitāti āha – ‘‘ahiggahaṇena…pe… dīghajāti saṅgahitā’’ti. Tattha gonasāti sappavisesā, yesaṃ piṭṭhīsu mahantāni maṇḍalāni sandissanti. Macchaggahaṇaṃ odakajātiyā upalakkhaṇapadanti āha – ‘‘macchaggahaṇena…pe… odakajāti saṅgahitā’’ti. Teneva maṇḍūkakacchapānaṃ sapādakattepi odakajātikattā saṅgaho kato.

"Tiracchānesu gatāya" ဟူသည် တိရိစ္ဆာန်မျိုး၌ ဖြစ်သော တိရိစ္ဆာန်မကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တိရိစ္ဆာန်မတို့မည်သည် အလွန်အမင်း သေးငယ်လှသဖြင့် ၎င်းတို့၏ အင်္ဂါလမ်းကြောင်း၌ နှမ်းစေ့မျှ သွင်းရန်ပင် မလောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် တိရိစ္ဆာန်မ အားလုံးသည် ပါရာဇိက၏ ဝတ္ထု မဖြစ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် သွင်းနိုင်လောက်သော အတိုင်းအတာရှိသော တိရိစ္ဆာန်မတို့ကို သီးခြား ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် "Pārājikavatthubhūtā eva cettha" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "Apadānaṃ ahimaccha" အစရှိသော ဂါထာကို ပါရာဇိကဝတ္ထုတို့၏ အောက်ဆုံး အတိုင်းအတာကို ပြခြင်းငှာ ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် ထားတော်မူခဲ့ကြသည်။ ထိုဂါထာ၌ "Ahi" (မြွေ) ဟူသော စကားသည် ဇာတ်ကို ညွှန်ပြသဖြင့် မြွေအမျိုးအစား အားလုံးကို ယူအပ်သောကြောင့် "မြွေကို ယူခြင်းဖြင့်...ပ... မြွေမျိုး အားလုံးကို သိမ်းသွင်းအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုမြွေတို့တွင် "Goṇasa" (စပါးအုန်းမြွေ) ဟူသည် ကျောကုန်း၌ ကြီးမားသော အဝန်းအဝိုင်းကွက်များ ထင်ရှားစွာရှိသော မြွေထူးများ ဖြစ်သည်။ "Macchaggahaṇa" (ငါးကို ယူခြင်း) သည် ရေနေသတ္တဝါတို့ကို မှတ်သားသော စကားလုံး ဖြစ်သောကြောင့် "ငါးကို ယူခြင်းဖြင့်...ပ... ရေနေသတ္တဝါ အမျိုးအစားကို သိမ်းသွင်းအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဖား၊ လိပ်တို့သည် ခြေလက်ရှိသော်လည်း ရေ၌ဖြစ်သောကြောင့် ရေနေသတ္တဝါအဖြစ် သိမ်းသွင်းအပ်သည်။

Mukhasaṇṭhānanti oṭṭhacammasaṇṭhānaṃ. Vaṇasaṅkhepaṃ gacchatīti vaṇasaṅgahaṃ gacchati navasu vaṇamukhesu saṅgahitattāti adhippāyo. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti imassa vasena veditabbaṃ. Tasmiñhi sutte dvīsu sambhinnavaṇesu ekena vaṇena pavesetvā dutiyena nīharantassa thullaccayaṃ vuttaṃ. Vakkhati ca ‘‘imassa suttassa anulomavasena sabbattha vaṇasaṅkhepe thullaccayaṃ veditabba’’nti (pārā. aṭṭha. 1.66). Kukkuṭiggahaṇampi sabbāya pakkhijātiyā upalakkhaṇapadanti āha – ‘‘kukkuṭiggahaṇena…pe… pakkhijāti saṅgahitā’’ti. Majjāriggahaṇampi catuppadajātiyā upalakkhaṇapadanti daṭṭhabbaṃ. Tenāha – ‘‘majjāriggahaṇena…pe… catuppadajāti saṅgahitā’’ti. Rukkhasunakhā nāma kalandakātipi vadanti. Maṅgusāti naṅgulā.

"Mukhasaṇṭhāna" ဟူသည် နှုတ်ခမ်းသားအရေ၏ သဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ "Vaṇasaṅkhepaṃ gacchati" ဟူသည် အမာရွတ် (ဝဏ်) ဟူသော အရေအတွက်သို့ ရောက်၏၊ ကိုးပါးသော အမာဝတို့၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့် ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အနာဝဏ်၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ပုံကိုလည်း "အင်္ဂါမဟုတ်သည်၌ အင်္ဂါမဟုတ်သည်ကို သွင်း၏၊ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏" ဟူသော ဤသုတ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်သည်။ ထိုသုတ်၌ စပ်နေသော အမာနှစ်ခုတွင် အမာတစ်ခုဖြင့် သွင်း၍ ဒုတိယအမာဖြင့် ထုတ်သောသူအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်သည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဤသုတ်၏ အနုလုံအားဖြင့် အမာဝဏ် အားလုံးတို့၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်ကို သိအပ်၏" ဟုလည်း နောက်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ကြက်ကို ယူခြင်းသည်လည်း အတောင်ပံရှိသော ငှက်အမျိုးအစား အားလုံးကို မှတ်သားသော စကားလုံး ဖြစ်သောကြောင့် "ကြက်ကို ယူခြင်းဖြင့်...ပ... ငှက်မျိုး အားလုံးကို သိမ်းသွင်းအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကြောင်ကို ယူခြင်းသည်လည်း ခြေလေးချောင်းရှိသော တိရိစ္ဆာန်မျိုး၏ မှတ်သားသော စကားလုံးဟု သိအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ကြောင်ကို ယူခြင်းဖြင့်...ပ... ခြေလေးချောင်းရှိသော တိရိစ္ဆာန်မျိုး အားလုံးကို သိမ်းသွင်းအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သစ်တက်ခွေး (ရုက္ခသုနခ) တို့ကို ကလန္ဒက (ရှဉ့်နက်) ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။ "Maṅgusa" ဟူသည် မြွေပါ (နဂုလ) တို့ ဖြစ်သည်။

Parājita-saddo upasaggassa vuddhiṃ katvā ta-kārassa ca ka-kāraṃ katvā pārājikoti niddiṭṭhoti āha ‘‘pārājikoti parājito’’ti. ‘‘Katthaci āpattīti ‘pārājikena dhammena anuddhaṃseyyā’tiādīsu (pārā. 384, 391), katthaci sikkhāpadanti idaṃ pana disvā jānitabba’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Parājayatīti pārājikaṃ, pārājikāti ca kattusādhanena pārājika-saddena sikkhāpadaṃ āpatti ca vuccatīti dassento āha ‘‘yo taṃ atikkamatī’’tiādi. Puggalo pana kammasādhanena pārājika-saddena vuccatīti dassento āha ‘‘puggalo yasmā parājito’’tiādi.

"Parājita" ဟူသော သဒ္ဒါကို ဥပသာရ်ကို ဝုဒ္ဓိပြု၍ တကာရကို ကကာရ ပြုခြင်းဖြင့် "Pārājika" ဟု ညွှန်ပြတော်မူသောကြောင့် "ပါရာဇိကဟူသည် ရှုံးနိမ့်သောသူတည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "အချို့နေရာ၌ 'ပါရာဇိကဓမ္မဖြင့် စွပ်စွဲရာ၏' စသည်တို့၌ အာပတ်ကို လည်းကောင်း၊ အချို့နေရာ၌ သိက္ခာပုဒ်ကို လည်းကောင်း ဤသို့ တွေ့မြင်၍ သိအပ်၏" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်သည်။ "ရှုံးစေတတ်သောကြောင့် ပါရာဇိက" ဟု ကတ္တုသာဓနဖြစ်သော Pārājika သဒ္ဒါဖြင့် သိက္ခာပုဒ်နှင့် အာပတ်ကို ဆိုအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုသိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးသောသူသည်..." အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူ ကမ္မသာဓနဖြစ်သော Pārājika သဒ္ဒါဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှုံးနိမ့်အပ်သောကြောင့်..." အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

Etameva hi atthaṃ sandhāyāti ‘‘taṃ āpattiṃ āpanno puggalo parājito hoti parājayamāpanno’’ti etamatthaṃ sandhāya. Cuto paraddhotiādinā hi taṃ āpattiṃ āpannapuggalo cuto hoti parājito parājayaṃ āpannoti ayamattho viññāyati, na pana puggalo pārājiko nāma hotīti etamatthaṃ sandhāyāti evamattho gahetabbo. Na hi parivārepi gāthā puggalavuttipārājikasaddanibbacanadassanatthaṃ vuttā [Pg.86] āpattivuttīnaṃ pārājikā-disaddānaṃ nibbacanavibhāgappasaṅge vuttattā. Ayañhi parivāragāthāya attho (pari. aṭṭha. 339) – yadidaṃ puggalāpattisikkhāpadapārājikesu āpattipārājikaṃ nāma vuttaṃ, taṃ āpajjanto puggalo yasmā parājito parājayamāpanno saddhamā cuto paraddho bhaṭṭho niraṅkato ca hoti, anīhaṭe tasmiṃ puggale puna uposathapavāraṇādibhedo saṃvāso natthi, tenetaṃ iti vuccati tena kāraṇena etaṃ āpattipārājikaṃ iti vuccatīti. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yasmā parājito hoti etena, tasmā etaṃ pārājikanti vuccatīti. Paribhaṭṭhoti sāsanato bhaṭṭho, parihīnoti attho. Chinnoti antarā khaṇḍito.

"Etameva hi atthaṃ sandhāyāti" ဟူသည်မှာ "ထိုအာပတ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှုံးခြင်းသို့ ရောက်သည် ဖြစ်၏၊ ရှုံးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်သည်" ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "Cuto paraddho" စသည်ဖြင့် ထိုအာပတ်သို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လျှောကျသူ၊ ရှုံးသူ၊ ရှုံးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်သူ ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ သို့ရာတွင် ပုဂ္ဂိုလ်ကို "ပါရာဇိက" မည်သည် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟူ၍ ဤသို့သော အနက်ကိုကား မယူအပ်ပေ။ ပရိဝါရကျမ်း၌လည်း ဂါထာကို ပုဂ္ဂိုလ်၌ဖြစ်သော ပါရာဇိကသဒ္ဒါ၏ ဝိဂြိုဟ်ကို ပြခြင်းငှာ ဟောထားသည် မဟုတ်ပေ၊ အာပတ်၌ ဖြစ်သော ပါရာဇိကသဒ္ဒါတို့၏ ဝိဂြိုဟ်ကို ခွဲဝေပြသရာ၌ ဟောထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပရိဝါရဂါထာ၏ အနက်ကား ဤသို့တည်း - ပုဂ္ဂိုလ်၊ အာပတ်၊ သိက္ခာပုဒ်၊ ပါရာဇိကတို့တွင် "အာပတ္တိပါရာဇိက" မည်သည်ကို ဟောအပ်၏၊ ထိုပါရာဇိကသို့ ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ယင်းသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ရှုံးသူ၊ ရှုံးခြင်းသို့ ဆိုက်ရောက်သူ၊ သဒ္ဓမ္မမှ လျှောကျသူ၊ အားထုတ်ခြင်းကင်းသူ၊ သာသနာမှ ဆုတ်ယုတ်သူ၊ တတ်ခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား မဆောင်အပ်သေးသော်လည်း တဖန် ဥပုသ်ပြုခြင်း၊ ဖိတ်မန်ခြင်း စသောအပြားရှိသော သံဝါသသည် မရှိပေ။ ထိုကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤသို့ ဆိုအပ်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုအာပတ်ကို "ပါရာဇိက" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား - ထိုအာပတ်ကြောင့် ရှုံးခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထိုကြောင့် ထိုအာပတ်ကို "ပါရာဇိက" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "Paribhaṭṭho" ဟူသည် သာသနာတော်မှ လျှောကျသော၊ ဆုတ်ယုတ်သော အနက် ဖြစ်သည်။ "Chinno" ဟူသည် အလယ်၌ ပြတ်တောက်ကျိုးပျက်သော အနက် ဖြစ်သည်။

Saddhiṃ yojanāyāti padayojanāya saddhiṃ. Catubbidhaṃ saṅghakammanti apalokanādivasena catubbidhaṃ kammaṃ. Sīmāparicchinnehīti ekasīmāpariyāpannehi. Pakatattā nāma pārājikaṃ anāpannā anukkhittā ca. Pañcavidhopīti nidānuddesādivasena pañcavidhopi. Nahāpitapubbakānaṃ viya odhisaanuññātaṃ ṭhapetvā avasesaṃ sabbampi sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi anatikkamanīyattā vuttaṃ ‘‘sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato’’ti. Samanti saddhiṃ, ekappahārena vā. Sikkhitabbabhāvatoti anatikkamanavasena uggahaparipucchādinā ca sikkhitabbabhāvato. Sāmaññasikkhāpadesu ‘‘idaṃ tayā na sikkhitabba’’nti evaṃ abahikātabbato ‘‘na ekopi tato bahiddhā sandissatī’’ti vuttaṃ. Yaṃ taṃ vuttanti sambandho.

"Saddhiṃ yojanāyāti" ဟူသည်မှာ ပုဒ်ယောဇနာခြင်းနှင့် အတူတကွ ဟူလိုသည်။ "Catubbidhaṃ saṅghakammanti" ဟူသည်မှာ အပလောကနကံ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော သံဃကံ ဖြစ်သည်။ "Sīmāparicchinnehīti" ဟူသည်မှာ သိမ်တစ်ခုတည်း၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ဟူလိုသည်။ "Pakatattā nāma" ဟူသည်မှာ ပါရာဇိကသို့ မရောက်ကုန်သေးသောသူနှင့် သာသနာမှ နှင်ထုတ်မခံရသေးသောသူတို့သည် ပကတတ်တို့ မည်ကုန်၏။ "Pañcavidhopīti" ဟူသည်မှာ နိဒါနုဒ္ဒေသ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးသောအပြားလည်း ဖြစ်သော။ ဆတ္တာသည်ဖြစ်ဖူးသော သူတို့ကဲ့သို့ ရည်ညွှန်း၍ ခွင့်ပြုအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်ကို အရှက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် မလွန်ဆန်အပ်သောကြောင့် "အရှက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည် အတူတကွ ကျင့်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ "Samanti" ဟူသည်မှာ အတူတကွ သို့မဟုတ် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဟူလိုသည်။ "Sikkhitabbabhāvatoti" ဟူသည်မှာ မလွန်ဆန်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်ယူခြင်း မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ကျင့်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဟူလိုသည်။ သာမညသိက္ခာပုဒ်တို့၌ "ဤသိက္ခာပုဒ်ကို သင် မကျင့်အပ်" ဟု ဤသို့ ဖယ်ထုတ်ခြင်းကို မပြုအပ်သောကြောင့် "တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်မျှ ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ ပြင်ပ၌ မရှိနိုင်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "Yaṃ taṃ vuttanti" ဟူသည်မှာ ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန်) ဖြစ်သည်။

56. Na kevalaṃ itthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthūti iminā kevalaṃ itthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthu na hoti, atha kho ubhatobyañjanakapaṇḍakapurisānampi nimittaṃ pārājikavatthūti dasseti. Na ca manussitthiyā evāti iminā pana manussitthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthu na hoti, amanussitthitiracchānagatitthiamanussubhatobyañjanakādīnampi nimittaṃ pārājikavatthūti dasseti. ‘‘Vatthumeva na hotīti amanussitthipasaṅgena āgataṃ suvaṇṇarajatādimayaṃ paṭikkhipatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ, taṃ yuttaṃ viya na dissati. Na hi ito pubbe amanussitthiggahaṇaṃ kataṃ atthi, yena tappasaṅgo siyā. Idāneva hi ‘‘tisso itthiyo’’tiādinā amanussitthiggahaṇaṃ kataṃ, na ca amanussitthiggahaṇena suvaṇṇarajatādimayānaṃ [Pg.87] pasaṅgo yutto. Manussāmanussatiracchānajātivasena tividhā katvā pārājikavatthubhūtasattānaṃ niddesena suvaṇṇarajatādimayānaṃ pasaṅgassa nivattitattā. Tathā hi itthipurisādīsu manussāmanussādīsu vā kañci anāmasitvā avisesena ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ettakameva mātikāyaṃ vuttaṃ. Tassa padabhājane ca ‘‘paṭisevati nāmā’’ti mātikaṃ padaṃ uddharitvā ‘‘yo nimittena nimittaṃ aṅgajātena aṅgajātaṃ antamaso tilaphalamattampi paveseti, eso paṭisevati nāmā’’ti paṭisevanākārova dassito, na pana pārājikavatthubhūtanimittanissayā manussāmanussatiracchānagatā itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanakā niyametvā dassitā, tasmā ‘‘itthiyā eva nu kho nimittaṃ pārājikavatthu, udāhu aññesampī’’ti evamādi sandeho siyā, nimittavohāro ca suvaṇṇarajatādimayarūpakesu ca labbhatiyeva. Teneva vinītavatthūsu (pārā. 71) ‘‘lepacittassa nimittaṃ aṅgajātena chupi, dārudhītalikāya nimittaṃ aṅgajātena chupī’’ti vuttaṃ, tasmā nimittasāmaññato ‘‘suvaṇṇarajatādimayānampi nimittaṃ pārājikavatthu hoti, na hotī’’ti kassaci āsaṅkā siyā. Teneva ‘‘lepacittādivatthūsu tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tasmā tadāsaṅkānivattanatthaṃ pārājikavatthubhūtasattaniyamanatthañca jātivasena manussāmanussādito tidhā katvā pārājikavatthubhūte satte bhagavā vibhajitvā dasseti, tasmā ‘‘vatthumeva na hotī’’ti nimittasāmaññato pasaṅgāgataṃ suvaṇṇarajatādimayānaṃ nimittaṃ paṭikkhipatīti vattabbaṃ.

၅၆. "Na kevalaṃ itthiyā eva nimittaṃ pārājikavatthūti" စသော ဤစကားဖြင့် မိန်းမ၏ နိမိတ်မျှသာလျှင် ပါရာဇိကဝတ္ထု မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဥဘတောဗျည်း၊ ပဏ္ဍုက်၊ ယောက်ျားတို့၏ နိမိတ်သည်လည်း ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သည်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ "Na ca manussitthiyā evāti" စသော ဤစကားဖြင့်လည်း လူမိန်းမ၏ နိမိတ်မျှသာလျှင် ပါရာဇိကဝတ္ထု မဟုတ်၊ ဘီလူးမ၊ တိရစ္ဆာန်မ၊ ဘီလူးဥဘတောဗျည်း စသည်တို့၏ နိမိတ်သည်လည်း ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သည်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ "ဝတ္ထုမျှသာ မဟုတ်၊ ဘီလူးမကို ဖော်ပြခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရောက်လာသော ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ထုနိမိတ်ကို ပယ်မြစ်၏" ဟူ၍ ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးပါးတို့၌ ဆိုအပ်သော စကားသည် သင့်လျော်သည်ဟု မထင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤပါဠိ၏ ရှေ့၌ ဘီလူးမကို သိမ်းယူဖော်ပြခြင်းသည် မရှိခဲ့သဖြင့် ၎င်းနှင့် စပ်လျဉ်းစရာ မရှိသောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ၌သာလျှင် "tisso itthiyo" စသည်ဖြင့် ဘီလူးမကို သိမ်းယူဖော်ပြခြင်း ပြုအပ်၏၊ ထိုသို့ ဘီလူးမကို ဖော်ပြခြင်းဖြင့် ရွှေ၊ ငွေစသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ထုတို့နှင့် စပ်လျဉ်းခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ လူ၊ ဘီလူး၊ တိရစ္ဆာန် ဟူသော မျိုးနွယ်အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ရွှေ၊ ငွေစသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ထုတို့နှင့် စပ်လျဉ်းခြင်းကို တားမြစ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း မိန်းမ ယောက်ျား စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ လူ၊ ဘီလူး စသည်တို့၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ သီးခြားမညွှန်ပြဘဲ အထူးမရှိသဖြင့် "မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲရာ၏" ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ မာတိကာ၌ ဟောတော်မူသည်။ ထိုမာတိကာ၏ ပဒဘာဇနီ၌လည်း "paṭisevati nāmā" ဟူ၍ မာတိကာပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်ပြီးလျှင် "နိမိတ်ဖြင့် နိမိတ်ကို... အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်ကို အနည်းဆုံး နှမ်းစေ့ခန့်မျှ သွင်းငြားအံ့၊ ဤသည်ကို မှီဝဲသည်မည်၏" ဟူ၍ မှီဝဲပုံအခြင်းအရာကိုသာ ပြတော်မူသည်၊ ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သော နိမိတ်အမှီပြုရာဖြစ်သော လူ၊ ဘီလူး၊ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်သော မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ ပဏ္ဍုက်၊ ဥဘတောဗျည်းတို့ကို သီးသန့် သတ်မှတ်၍ မပြအပ်ပေ။ ထိုကြောင့် "မိန်းမ၏ နိမိတ်သည်သာ ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် အခြားသူတို့၏ နိမိတ်သည်လည်း ဖြစ်သလော" စသော သံသယသည် ဖြစ်ရာ၏၊ နိမိတ်ဟူသော ဝေါဟာရသည် ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ရုပ်ထုတို့၌လည်း ရအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့်ပင် ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ "မြေပန်းချီ ရုပ်ပုံ၏ နိမိတ်ကို အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့် ထိ၏၊ သစ်သားအရုပ်၏ နိမိတ်ကို အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့် ထိ၏" ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ သို့ဖြစ်ရာ နိမိတ်ချင်း တူမျှခြင်းအစွမ်းဖြင့် "ရွှေ၊ ငွေ စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော အရုပ်တို့၏ နိမိတ်သည်လည်း ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သလော၊ မဖြစ်သလော" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်အား သံသယ ဖြစ်ရာ၏။ ထိုကြောင့်ပင် "မြေပန်းချီ စသော ဝတ္ထုတို့၌ ထိုရဟန်းအား တွေးတောဆင်ခြင်ခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုကြောင့် ထိုသံသယကို တားမြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်သော သတ္တဝါကို သတ်မှတ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ မျိုးနွယ်အစွမ်းဖြင့် လူ၊ ဘီလူး စသည်တို့မှ သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ခွဲခြားညွှန်ပြတော်မူသည်။ ထိုကြောင့် "ဝတ္ထုမျှသာ မဟုတ်" ဟူ၍ နိမိတ်ချင်း တူမျှခြင်းကြောင့် စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရွှေ၊ ငွေစသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ရုပ်ထုတို့၏ နိမိတ်ကို ပယ်မြစ်၏ ဟူ၍သာ ဆိုအပ်သည်။

Tayo maggeti bhummatthe upayogavacananti āha ‘‘tīsu maggesūti attho veditabbo’’ti. Evaṃ sabbatthāti iminā ‘‘dve magge’’ti etthāpi dvīsu maggesūti attho veditabboti atidissati.

"Tayo magge" ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တမီအနက်တွင် ဒုတိယဝိဘတ်ကို သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၍ "လမ်းသုံးပါးတို့၌ဟု အနက်ကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Evaṃ sabbatthā" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "dve magge" ဟူသော အရပ်၌လည်း "လမ်းနှစ်ပါးတို့၌ဟု အနက်ကို သိအပ်၏" ဟူ၍ ညွှန်ပြတော်မူသည်။

Anupaññattivaṇṇanā niṭṭhitā.

အနုပညတ် အဖွင့်ကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā

ပထမစတုက္ကကထာအဖွင့်။

57. Assāti ākhyātikapadanti tassa atthaṃ dassento ‘‘hotī’’ti āha. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘assāti puggalaṃ parāmasitvā hotīti [Pg.88] vacanaseso dassito’’tipi atthavikappo dassito, na so sundarataro. Yadi hi vacanaseso adhippeto siyā, ‘‘hotī’’ti vattabbaṃ, teneva aññasmiṃ atthavikappe hotīti vacanaseso kato.

၅၇. "Assā" ဟူသည်မှာ အာချာတ်ပုဒ် ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို ပြတော်မူလို၍ "hotī (ဖြစ်ရာ၏)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌မူ "Assā" ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်း၍ "hotī" ဟူသော စကားကြွင်းကို ပြခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍လည်း အနက်ကွဲလွဲချက်ကို ပြကြသေးသည်။ ထိုအနက်သည်ကား သိပ်မကောင်းလှပေ။ အကယ်၍ စကားကြွင်းကို အလိုရှိပါက "hotī" ဟုသာ ဆိုထိုက်ပေသည်။ ထိုကြောင့်ပင် အခြားသော အနက်ကွဲလွဲချက်၌ "hotī" ဟူ၍ စကားကြွင်းကို ပြုတော်မူသည်။

58. Sādiyantassevāti ettha sādiyanaṃ nāma sevetukāmatācittassa upaṭṭhāpananti āha ‘‘paṭisevanacittasamaṅgissā’’ti. ‘‘Paṭipakkhaṃ atthayantīti sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ paṭipakkhaṃ dussīlabhāvaṃ atthayantī’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Attano veripuggalassa pana paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ atthayanti gavesantīti evamettha attho daṭṭhabbo. Paccatthikā hi attano veriṃ nāsetukāmā tassa paṭipakkhabhūtaṃ kañci amittaṃ attano sahāyabhāvamupagacchantaṃ icchanti. Rājapaccatthikādīnaṃ upari vakkhamānattā tadanurūpavasena atthaṃ dassento ‘‘bhikkhū eva paccatthikā bhikkhupaccatthikā’’ti āha. ‘‘Bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikā’’ti evaṃ pana vuccamāne bhikkhussa paccatthikā rājādayopi ettheva saṅgayhantīti rājapaccatthikādayo visuṃ na vattabbā siyuṃ, aññattha pana bhikkhussa paccatthikā bhikkhupaccatthikāti ayamattho labbhateva ‘‘sāsanapaccatthikā’’ti yathā. Issāpakatāti paresaṃ lābhasakkārādiasahanalakkhaṇāya issāya abhibhūtā. Nipparipphandanti paripphandavirahitaṃ, yathā calituṃ parivattituṃ na sakkoti, tathā gahetvāti attho. Sampayojentīti vaccamaggena saddhiṃ yojenti.

၅၈. "သာဒိယန္တေဿဝ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သာဒိယနမည်သည် ကာမကို မှီဝဲလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် "မှီဝဲသောစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသူအား" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သီလပျက်စီးခြင်း (ဒုဿီလဖြစ်ခြင်း) ကို အလိုရှိကုန်၏" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ မိမိ၏ ရန်သူဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရန်သူတစ်ဦးဦးကို ရှာဖွေလိုလားကုန်၏ ဟူ၍လည်း ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ရန်သူတို့သည် မိမိ၏ ရန်သူကို ဖျက်ဆီးလိုကြသဖြင့် ထိုသူ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ရန်သူတစ်ဦးဦး မိမိတို့ထံ အဆွေခင်ပွန်းအဖြစ်သို့ ချဉ်းကပ်လာသည်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ မင်း၏ ရန်သူစသည်တို့ကို နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ထိုစကားနှင့် လျော်ညီစွာ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ရဟန်းတို့သည်သာလျှင် ရန်သူဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဟန်းရန်သူတို့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့သော် "ရဟန်း၏ ရန်သူသည် ရဟန်းရန်သူမည်၏" ဟု ဤသို့ ဆိုပါက ရဟန်း၏ ရန်သူဖြစ်သော မင်းစသည်တို့ကိုလည်း ဤ၌ပင် သိမ်းကျုံးယူအပ်သောကြောင့် မင်း၏ ရန်သူစသည်တို့ကို သီးခြားစီ ဆိုဖွယ်မရှိတော့ပေ။ အခြားနေရာ၌မူ "သာသနာ့ရန်သူ" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ "ရဟန်း၏ ရန်သူသည် ရဟန်းရန်သူ" ဟူသော ဤအနက်ကို ရအပ်သည်သာဖြစ်သည်။ "ဣဿာပကတာ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ လာဘ်ပူဇော်သက္ကာရကို သည်းမခံနိုင်သော လက္ခဏာရှိသော ငြူစူခြင်း (ဣဿာ) ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော။ "နိပ္ပရိပ္ဖန္ဒံ" ဟူသည် လှုပ်ရှားခြင်းကင်းသော၊ မလှုပ်ရှားနိုင်၊ မတိမ်းစောင်းနိုင်သော အခြေအနေသို့ ရောက်အောင် ဖမ်းယူချုပ်ကိုင်၍ ဟု အနက်ရသည်။ "သမ္ပယောဇေန္တိ" ဟူသည် ကျင်ကြီးလမ်းနှင့် စပ်ယှဉ်စပ်စပ်စေကုန်၏။

Tasmiṃ khaṇeti tasmiṃ pavesanakkhaṇe, aggato yāva mūlā pavesanakālo ‘‘pavesanakkhaṇo’’ti vuccati. Sādiyanaṃ nāma sevanacittassa uppādananti āha ‘‘sevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’ti. Paviṭṭhakāleti aṅgajātassa yattakaṃ ṭhānaṃ pavesanārahaṃ, tattakaṃ anavasesato paviṭṭhakāle. Evaṃ paviṭṭhassa uddharaṇārambhato antarā ṭhitakālo ṭhitaṃ nāma. Aṭṭhakathāyaṃ pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyamato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘sukkavissaṭṭhisamaye’’ti vuttaṃ. Uddharaṇaṃ nāma yāva aggā nīharaṇakāloti āha – ‘‘nīharaṇakāle paṭisevanacittaṃ upaṭṭhāpetī’’ti. Aṅgārakāsunti aṅgārarāsiṃ. Evarūpe kāle asādiyanaṃ nāma na sabbesaṃ visayoti āha ‘‘imañhi evarūpaṃ āraddhavipassaka’’ntiādi[Pg.89]. Ekādasahi aggīhīti rāgadosamohajātijarāmaraṇasokaparidevadukkhadomanassupāyāsasaṅkhātehi ekādasahi aggīhi. Rāgādayo hi anuḍahanaṭṭhena ‘‘aggī’’ti vuccanti. Te hi yassa santi, taṃ niḍahanti, mahāpariḷāhā ca honti dunnibbāpayā ca. Bhagavatā ca dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggaho icchitoyevāti āha – ‘‘paccatthikānañcassa manorathavighātaṃ karonto’’ti. Assāti asādiyantassa yathāvuttaguṇasamaṅgissa.

"ထိုခဏ၌" ဟူသည် ထိုသို့ သွင်းယူရာ ခဏ၌ ဖြစ်၏၊ အဖျားမှသည် အရင်းတိုင်အောင် သွင်းယူသော အခါကို "သွင်းယူရာခဏ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သာဒိယန (သာယာခြင်း) မည်သည် ကာမမှီဝဲလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် "ကာမမှီဝဲလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝင်ပြီးသောအခါ၌" ဟူသည် အင်္ဂါဇာတ်၏ သွင်းထိုက်သမျှသော အစိတ်အပိုင်းအားလုံး မကြွင်းမကျန် ဝင်ပြီးသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဝင်ပြီးနောက် ပြန်လည်ထုတ်ယူခြင်း မပြုမီ အကြားကာလ၌ တည်ရှိနေသော အခါကို "တည်ဆဲ" မည်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ မာတုဂါမအား သုက်လွှတ်ခြင်းသို့ ရောက်၍ အလုံးစုံသော အားထုတ်မှုမှ ရပ်စဲပြီး တည်ရှိနေသော အခါကို ရည်ရွယ်၍ "သုက်လွှတ်သောအခါ၌" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ထုတ်ယူခြင်း" မည်သည် အဖျားတိုင်အောင် ပြန်လည်ထုတ်ယူသော အခါဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထုတ်ယူစဉ်အခါ၌ မှီဝဲလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်စေ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အင်္ဂါရကာသုံ" ဟူသည် မီးကျီးစုကို ဆိုလိုသည်။ ယင်းကဲ့သို့သော အခါမျိုး၌ သာယာမှုမရှိခြင်း (မသာယာခြင်း) မည်သည် အလုံးစုံသောသူတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် "အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသောသူ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့်" ဟူသည် ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပါယာသ ဟု ဆိုအပ်သော ဆယ့်တစ်ပါးသော မီးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ရာဂစသည်တို့သည် အစဉ်အမြဲ ပူလောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် "မီး" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုမီးတို့သည် အကြင်သူအား ရှိကုန်၏၊ ထိုသူကို ပူလောင်စေတတ်ကုန်၏၊ ပြင်းစွာသော ပူပန်ခြင်းကိုလည်း ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏၊ ငြိမ်းအေးစေရန်လည်း ခဲယဉ်းကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဒုမ္မင်္ကူ (ဖောက်ပြန်သောအရှက်မရှိသော) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှိမ်နင်းခြင်းကိုသာ အလိုရှိတော်မူသောကြောင့် "သူ၏ ရန်သူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ဖျက်ဆီးလျက်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အဿ

Paṭhamacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမစတုက္ကကထာအဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā

နှစ်ရာ့ခြောက်ဆယ့်ကိုးခုမြောက် စတုက္ကကထာဝဏ္ဏနာ။

59-60. Akkhāyitanimittā akkhāyita-saddena vuttā uttarapadalopenāti āha ‘‘soṇasiṅgālādīhi akkhāyitanimitta’’nti. Akkhāyitaṃ nimittaṃ yassā sā akkhāyitanimittā. ‘‘Jāgaranti’’ntiādi visesanarahitattā ‘‘suddhikacatukkānī’’ti vuttaṃ.

၅၉-၆၀. မစားသေးသော နိမိတ်ရှိသောဟူသော ပုဒ်ကို "အက္ခာယိတ" သဒ္ဒါဖြင့် နောက်ပုဒ်ကျေခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ခွေး၊ မြေခွေး စသည်တို့ မစားအပ်သေးသော နိမိတ်" ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်မိန်းမအား မစားသေးသော နိမိတ်သည် ရှိ၏၊ ထိုမိန်းမသည် "အက္ခာယိတနိမိတ္တာ" မည်၏။ "ဇာဂရန္တိ" အစရှိသော ဝိသေသန မရှိသောကြောင့် "သုဒ္ဓိကစတုက္ကများ" ဟု ဆိုအပ်၏။

Samānācariyakā therāti ekācariyassa pāṭhakantevāsikā. Mahābhayeti brāhmaṇatissabhaye. Gaṅgāya aparabhāgo aparagaṅgaṃ. Vata reti garahatthe nipāto. Avissajjantena kiṃ kattabbanti āha ‘‘niccakālaṃ sotabba’’ntiādi. Evaṃ vinayagarukānanti iminā upari tehi vuccamānavinicchayassa garukaraṇīyatāya kāraṇaṃ vuttaṃ. Sabbaṃ pariyādiyitvāti sabbaṃ pārājikakkhettaṃ anavasesato gahetvā. Sotaṃ chinditvāti pārājikakkhette vītikkamasotaṃ chinditvā. Apaññattabhāvato yuttiabhāvato ca ‘‘pārājikacchāyā panettha na dissatī’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘upaḍḍhakkhāyitabhāvassa dubbinicchayattā tattha pārājikaṃ na paññapesī’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ, na ca dubbinicchayatā apaññattikāraṇaṃ yebhuyyakkhāyitādīsupi dubbinicchayabhāvassa samānattā. Upaḍḍhakkhāyitato hi kiñcideva adhikaṃ ūnaṃ vā yadi khāyitaṃ siyā, tampi yebhuyyena khāyitaṃ akkhāyitanti saṅkhyaṃ gacchatīti upaḍḍhakkhāyitamiva yebhuyyakkhāyitādīnipi dubbinicchayāneva. Apica upaḍḍhakkhāyitaṃ yadi sabhāvato [Pg.90] pārājikakkhettaṃ siyā, na tattha bhagavā dubbinicchayanti pārājikaṃ na paññapeti.

"သမာနာစရိယက ထေရာ" ဟူသည် တဦးတည်းသောဆရာ၏ စာသင်သား အန္တေဝါသိကတပည့်တို့ ဖြစ်ကြ၏။ "မဟာဘယေ" ဟူသည် ဗြာဟ္မဏတိဿဘေး၌ ဖြစ်သည်။ ဂင်္ဂါမြစ်၏ တစ်ဖက်ကမ်းကို "အပရဂင်္ဂါ" ဟု ဆိုသည်။ "ဝတ ရေ" ဟူသည် ကဲ့ရဲ့သော အနက်ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ မစွန့်လွှတ်သောသူသည် အသို့ပြုအပ်သနည်းဟူသော မေးခွန်းအတွက် "အမြဲမပြတ် နာယူအပ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ "ဝိနယဂရုကာနံ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုရဟန်းတို့သည် အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော အဆုံးအဖြတ်ကို အလေးအမြတ် ပြုထိုက်သောကြောင့် အကြောင်းရင်းကို ဆိုတော်မူသည်။ "သဗ္ဗံ ပရိယာဒိယိတွာ" ဟူသည် ပါရာဇိကအရာ အားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ယူ၍ ဟူလိုသည်။ "သောတံ ဆိန္ဒိတွာ" ဟူသည် ပါရာဇိကအရာ၌ လွန်ကျူးမှု ရေအလျဉ်ကို ဖြတ်တောက်၍ ဟူလိုသည်။ ပညတ်တော်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော အကြောင်းမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ပါရာဇိက၏ အရိပ်သည်လည်း ဤနေရာ၌ မထင်" ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "ထက်ဝက်စားအပ်သော အဖြစ်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲသောကြောင့် ထိုအရာ၌ ပါရာဇိကကို မပညတ်တော်မူပြီ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် အကြောင်းမဟုတ်ပေ၊ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲခြင်းသည် မပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်း မဟုတ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် များစွာသော စားအပ်သောအဖြစ် စသည်တို့၌လည်း ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲသောအဖြစ်သည် တူညီသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထက်ဝက်စားအပ်သည်ထက် အနည်းငယ်မျှ အလွန်သော်လည်းကောင်း၊ အယုတ်သော်လည်းကောင်း စားအပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအရာသည်လည်း "များစွာ စားအပ်သည်" သို့မဟုတ် "မစားအပ်သေး" ဟူ၍သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ထက်ဝက်စားအပ်သော အရာကဲ့သို့ များစွာ စားအပ်သည်တို့သည်လည်း ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ထက်ဝက်စားအပ်သောအရာသည် အကယ်၍ သဘောအားဖြင့် ပါရာဇိကအရာ ဖြစ်ခဲ့အံ့၊ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဆုံးဖြတ်နိုင်ခဲ၏" ဟု ဆိုကာ ထိုအရာ၌ ပါရာဇိကကို ပညတ်တော်မမူဘဲ နေမည်မဟုတ်ပေ။

Idāni therena katavinicchayameva upatthambhetvā aparampi tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Nimitte appamattikāpi maṃsarāji sace avasiṭṭhā hoti, taṃ yebhuyyakkhāyitameva hoti, tato paraṃ pana sabbaso khāyite nimitte dukkaṭamevāti dassento āha ‘‘tato paraṃ thullaccayaṃ natthī’’ti. Atha vā yebhuyyena khāyitaṃ nāma vaccamaggapassāvamaggamukhānaṃ catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāse atikkamma yāva tatiyakoṭṭhāsassa pariyosānā khāditaṃ, tato paraṃ pana tatiyakoṭṭhāsaṃ atikkamma yāva catutthakoṭṭhāsassa pariyosānā khāditaṃ dukkaṭavatthūti veditabbaṃ. Matasarīrasmiṃyeva veditabbanti ‘‘mataṃ yebhuyyena akkhāyita’’ntiādivacanato. ‘‘Yadipi nimittaṃ sabbaso khāyitantiādi sabbaṃ jīvamānakasarīrameva sandhāya vutta’’nti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘taṃ vīmaṃsitvā gahetabba’’nti likhitaṃ. Kimettha vīmaṃsitabbaṃ jīvamānakasarīrasseva adhikatattā matasarīre labbhamānassa vinicchayassa visuṃ vakkhamānattā ca. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) –

ယခုအခါ မထေရ်ပြုအပ်ပြီးသော အဆုံးအဖြတ်ကိုသာ ထောက်ပင်၍ ထိုအရာ၌ အခြားသော အကြောင်းကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် "အပိ စ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ နိမိတ်၌ အနည်းငယ်မျှသော အသားစုသည် အကယ်၍ ကြွင်းကျန်သေးအံ့၊ ထိုနိမိတ်သည် များစွာ စားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုထက်အလွန် အလုံးစုံ စားအပ်သော နိမိတ်၌ ဒုက္ကဋ်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုထက်အလွန် ထုလ္လစ္စဉ် မရှိ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် "များစွာ စားအပ်သည်" မည်သည်ကား ကျင်ကြီးလမ်း၊ ကျင်ငယ်လမ်း၊ ခံတွင်းလမ်းတို့၏ လေးစုတို့တွင် နှစ်စုကို လွန်၍ တတိယအစု၏ အဆုံးတိုင်အောင် စားအပ်သော အရာတည်း။ ထိုထက်အလွန် တတိယအစုကို လွန်၍ စတုတ္ထအစု၏ အဆုံးတိုင်အောင် စားအပ်သောအရာသည် ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထု ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "သေပြီးသော ကိုယ်၌သာ သိအပ်၏" ဟူသည် "သေပြီး၍ များစွာ မစားအပ်သေးသော" အစရှိသော စကားတော်ကြောင့် သေပြီးသော ကိုယ်၌သာ သိအပ်၏။ "အကယ်၍ နိမိတ်ကို အလုံးစုံ စားအပ်သည် အစရှိသော အလုံးစုံကို အသက်ရှင်သော ကိုယ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏" ဟု မဟာဂဏ္ဌိပဒ၌ ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "ထိုစကားကို ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏" ဟု ရေးသားကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ အဘယ်ကို ဆင်ခြင်အပ်သနည်း။ အသက်ရှင်သော ကိုယ်ကိုသာလျှင် အထူးပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သေပြီးသောကိုယ်၌ ရအပ်သော အဆုံးအဖြတ်ကို အသီးအသန့် ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့်လည်းကောင်း ဆင်ခြင်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း -

‘‘Jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati, tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhikaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhīlaṃ vā pavesentassapi sevanacitte sati pārājikaṃ, naṭṭhakāyappasādaṃ sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ. Sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito, tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasena thullaccaya’’nti –

အသက်ရှင်သူ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော လမ်းကြောင်း (မဂ်) ၌ အရေပြားအစရှိသည်တို့ကို အကြွင်းမရှိ အကုန်အစင် ဖြတ်တောက်ပစ်သော်လည်း အင်္ဂါဇာတ် သဏ္ဍာန်မျှ ထင်ရှားရှိနေသေးလျှင်၊ ထိုသဏ္ဍာန်၌ အနည်းဆုံးအားဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်၌ ပေါက်သော မပျက်စီးသေးသော ကာယပသာဒသို့လည်းကောင်း၊ အဖုအပိမ့်သို့လည်းကောင်း၊ အရေစွန်းသို့လည်းကောင်း သွင်းမိပါက မှီဝဲလိုသောစိတ် ရှိလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ ပျက်စီးသွားသော ကာယပသာဒ၊ ခြောက်သွေ့သောအဖု၊ သေပြီးသောအရေပြား သို့မဟုတ် အမွှေးအမျှင်တို့ထဲသို့ သွင်းမိပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ အကယ်၍ အင်္ဂါဇာတ်၏ သဏ္ဍာန်မျှပင် အကြွင်းမရှိစေဘဲ လမ်းကြောင်းတစ်ခုလုံးကို လုံးဝ ခွာထုတ်ပစ်လိုက်လျှင် ထိုနေရာ၌ လုံ့လပြုသောသူအား အမာရွတ်မျှသာ ကျန်ရှိတော့သည့်အတွက် သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏။

Jīvamānakasarīrasmiṃyeva yathāvuttavinicchayo dassito.

ဤသို့လျှင် အသက်ရှင်သူ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌သာလျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဆုံးဖြတ်ချက် (ဝိနိစ္ဆယ) ကို ပြဆိုတော်မူခဲ့ပြီ။

Sabbaso khāyitanti nimittappadese bahiṭṭhitaṃ chavicammaṃ sabbaso chinditvā soṇasiṅgālādīhi khāyitasadisaṃ kataṃ. Tenevāha ‘‘chavicammaṃ natthī’’ti. Nimittamaṃsassa pana abbhantare chavicammassa ca vijjamānattā ‘‘nimittasaṇṭhānaṃ paññāyatī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘pavesanaṃ jāyatī’’ti. Nimittasaṇṭhānaṃ pana [Pg.91] anavasesetvāti nimittākārena ṭhitaṃ chavicammamaṃsādiṃ anavasesetvā. Jīvamānakasarīre labbhamānavisesaṃ dassetvā idāni matasarīre labbhamānavisesaṃ dassento āha ‘‘matasarīre panā’’tiādi.

“အကုန်အစင် ကိုက်ခဲစားသောက်အပ်သော” ဟူသည်မှာ အင်္ဂါဇာတ်၏ အပြင်ဘက်၌ ရှိသော အပေါ်အရေပြားကို အကုန်အစင် ဖြတ်တောက်ဖယ်ရှားပြီး ခွေး သို့မဟုတ် မြေခွေး စသည်တို့ ကိုက်စားထားသကဲ့သို့ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အပေါ်အရေပြား မရှိတော့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အင်္ဂါဇာတ် အသား၏ အတွင်းပိုင်း၌လည်းကောင်း၊ အပေါ်အရေပြား၌လည်းကောင်း ရှိနေဆဲဖြစ်သောကြောင့် “အင်္ဂါဇာတ် သဏ္ဍာန်မျှ ထင်ရှားရှိနေသေးသည်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ထိုးသွင်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သေး၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အင်္ဂါဇာတ် သဏ္ဍာန်ကိုပင် အကြွင်းမရှိစေဘဲ” ဟူသည်မှာ အင်္ဂါဇာတ်၏ သဏ္ဍာန်အဖြစ် တည်ရှိနေသော အပေါ်အရေပြား၊ အသားစသည်တို့ကို အကြွင်းမရှိစေဘဲ ဖယ်ရှားပစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အသက်ရှင်သူ၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ ရရှိအပ်သော ထူးခြားချက်ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်၌ ရရှိအပ်သော ထူးခြားချက်ကို ပြသလို၍ “သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်၌မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Manussānaṃ jīvamānakasarīretiādinā pana akkhiādayopi vaṇasaṅgahaṃ gacchantīti vaṇena ekaparicchedaṃ katvā akkhiādīsupi thullaccayaṃ vuttaṃ. Tesañca vaṇasaṅgaho ‘‘navadvāro mahāvaṇo’’ti (mi. pa. 2.6.1) evamādisuttānusārena veditabbo. Tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ pana aṭṭhakathāppamāṇena gahetabbaṃ. Yathā hi manussāmanussatiracchānagatesu vaccamaggapassāvamaggamukhānaṃ pārājikavatthubhāve nānākaraṇaṃ natthi, evaṃ akkhiādīnampi thullaccayādivatthubhāve ninnānākaraṇena bhavitabbaṃ. Vaṇe thullaccayañca ‘‘amaggena amaggaṃ paveseti, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 66) sāmaññato vuttaṃ, na pana ‘‘manussāna’’nti visesanaṃ atthi. Yadi ca tiracchānagatānaṃ vaṇesu thullaccayena na bhavitabbaṃ, pataṅgamukhamaṇḍūkassa mukhasaṇṭhāne vaṇasaṅkhepato thullaccayaṃ na vattabbaṃ, vuttañca, tasmā aṭṭhakathācariyā evettha pamāṇaṃ. Bhagavato adhippāyaññuno hi aṭṭhakathācariyā. Teneva vuttaṃ ‘‘buddhena dhammo vinayo ca vutto, yo tassa puttehi tatheva ñāto’’tiādi (pārā. aṭṭha. 1.). Manussānanti itthipurisapaṇḍakaubhatobyañjanakānaṃ sāmaññato vuttaṃ. Vatthikosesūti vatthipuṭesu purisānaṃ aṅgajātakosesu. Matasarīraṃ yāva uddhumātakādibhāvena kuthitaṃ na hoti, tāva allasarīranti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘yadā pana sarīraṃ uddhumātakaṃ hotī’’tiādi. Pārājikavatthuñca thullaccayavatthuñca vijahatīti ettha pārājikavatthubhāvaṃ thullaccayavatthubhāvañca vijahatīti attho veditabbo. Matānaṃ tiracchānagatānanti sambandho.

“လူတို့၏ အသက်ရှင်သော ခန္ဓာကိုယ်၌” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူရာတွင် မျက်စိစသည်တို့သည်လည်း အနာရွတ် (ဝဏ) ၏ အစုအဝေးသို့ သက်ရောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အမာရွတ်နှင့် တူညီသော အပိုင်းအခြားကို ပြု၍ မျက်စိစသည်တို့၌လည်း သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ကြောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုမျက်စိစသည်တို့၏ အမာရွတ်အစုအဝေးသို့ သက်ရောက်ပုံကို “တံခါးကိုးပေါက်ရှိသော အနာကြီး” အစရှိသော သုတ္တန်လာ နည်းလမ်းများအရ သိအပ်၏။ တိရစ္ဆာန်တို့၏ မျက်စိ၊ နား အမာရွတ်တို့၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ပုံကိုမူ အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသော အဆုံးအဖြတ်အတိုင်း ယူအပ်၏။ လူ၊ ဘီလူး၊ တိရစ္ဆာန်တို့၌ ကျင်ကြီးလမ်း၊ ကျင်ငယ်လမ်း၊ ခံတွင်းလမ်းတို့သည် ပါရာဇိကအာပတ်၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်း၌ မတူကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မျက်စိစသည်တို့သည်လည်း သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် စသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်း၌ မတူကွဲပြားခြင်း မရှိအပ်ပေ။ အမာရွတ်၌ သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ပုံကို “အင်္ဂါဇာတ်မဟုတ်သော လမ်းကြောင်း၌ အင်္ဂါဇာတ်မဟုတ်သော အရာကို သွင်းမိလျှင် သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏” ဟူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ပြီး၊ “လူတို့၏” ဟူသော ထူးခြားသော သတ်မှတ်ချက်မရှိပေ။ အကယ်၍ တိရစ္ဆာန်တို့၏ အမာရွတ်တို့၌ သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် မဖြစ်ထိုက်ပါက ပတင်္ဂမည်သော ဖား၏ ခံတွင်းသဏ္ဍာန်၌ အနာရွတ်၏ အစွမ်းဖြင့် သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏ဟု မဆိုအပ်ပေ။ သို့သော် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ အဋ္ဌကထာဆရာများ၏ အဆုံးအဖြတ်သည်သာ ပမာဏဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဋ္ဌကထာဆရာများသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ကို သိတော်မူကြကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “မြတ်စွာဘုရားသည် တရားနှင့် ဝိနည်းကို မိန့်တော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုတရားနှင့် ဝိနည်းကို မြတ်စွာဘုရား၏ သားတော်များက ထိုအတိုင်းပင် သိအပ်ပြီ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “လူတို့၏” ဟူသည်မှာ မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ ပဏ္ဍုက်၊ ဥဘတောဗျည်းတို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုလိုခြင်းဖြစ်သည်။ “ဝတ္ထိကောသတို့၌” ဟူသည်မှာ ယောက်ျားတို့၏ အင်္ဂါဇာတ်အိမ်များ၌ ဖြစ်၏။ သေဆုံးပြီးသော ခန္ဓာကိုယ်သည် ပုပ်ပွဖောင်းပွခြင်း စသော အခြေအနေသို့ မရောက်သေးသရွေ့ မပျက်စီးသေးသော ခန္ဓာကိုယ်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ခန္ဓာကိုယ်သည် ပုပ်ပွဖောင်းပွလာသောအခါ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ “ပါရာဇိက၏ တည်ရာအဖြစ်မှလည်းကောင်း၊ သုလ္လစ္စဉ်း၏ တည်ရာအဖြစ်မှလည်းကောင်း ကင်းလွတ်၏” ဟူသော ဤနေရာ၌ ပါရာဇိကအဖြစ်နှင့် သုလ္လစ္စဉ်းအဖြစ်မှ ကင်းလွတ်၏ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ် သိအပ်၏။ “သေဆုံးပြီးသော တိရစ္ဆာန်တို့၏” ဟူသည်နှင့် စပ်၏။

Methunarāgena vatthikosaṃ pavesentassa thullaccayaṃ vuttanti āha ‘‘patthikosaṃ appavesento’’ti. Itthiyā appavesentoti itthiyā nimittaṃ appavesento. Appavesentoti ca pavesanādhippāyassa abhāvaṃ dasseti. Pavesanādhippāyena bahi chupantassa pana methunassa pubbapayogattā dukkaṭeneva bhavitabbaṃ. Nimittena nimittaṃ chupati, thullaccayanti idaṃ ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti [Pg.92] (mahāva. 252) imassa suttassa vasena vuttaṃ. Tattha ca kesañci aññathāpi atthavikappassa vidhiṃ dassento ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha kiñcāpi ‘‘katvā mahāaṭṭhakathaṃ sarīra’’nti (pārā. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā) vuttaṃ, tathāpi sesaaṭṭhakathāsu ‘‘methunarāgena mukhenā’’ti vacanassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’ti vuttaṃ. ‘‘Aṅgajātenā’’ti avuttattā ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ.

မေထုန်ရာဂဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်အရေခွံအိမ် (ဝတ္ထိကောသ) သို့ သွင်းမိသော ယောက်ျားအား သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သောကြောင့် “အင်္ဂါဇာတ်အိမ်သို့ မသွင်းဘဲ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “မိန်းမအား မသွင်းဘဲ” ဟူသည်မှာ မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်ထဲသို့ မသွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မသွင်းဘဲ” ဟူသော စကားရပ်သည် သွင်းလိုသော အလိုဆန္ဒ မရှိခြင်းကို ပြသ၏။ အပြင်ဘက်၌သာ ထိုးသွင်းလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ထိတွေ့သောသူအား မေထုန်၏ ရှေးဦးလုံ့လ (ပုဗ္ဗပယောဂ) ဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်အပ်၏။ “အင်္ဂါဇာတ်ချင်း ထိတွေ့မိလျှင် သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏” ဟူသော ဤစကားရပ်ကို “ရဟန်းတို့၊ ရာဂစိတ်ဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်ကို မကိုင်တွယ်ရ၊ ကိုင်တွယ်လျှင် သုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏” ဟူသော ဤသုတ္တန်တော်၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အချို့သော ဆရာတို့၏ အခြားသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြလို၍ “မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုမဟာအဋ္ဌကထာ၌ ခန္ဓာကိုယ်ကို ပြုလုပ်၍ ဆိုအပ်ခဲ့သော်လည်း ကျန်ရှိသော အဋ္ဌကထာတို့၌ “မေထုန်ရာဂဖြင့် ခံတွင်းဖြင့်” ဟူသော စကားရပ် မရှိခြင်းကို ပြသလို၍ “မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူကား” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “အင်္ဂါဇာတ်ဖြင့်” ဟု အထူးမဆိုထားသောကြောင့် “အထူးမပြုဘဲ (အထွေထွေအားဖြင့်)” ဟု ဆိုအပ်၏။

Idāni mahāaṭṭhakathaṃ pāḷiyā saṃsanditvā dassento ‘‘yaṃ tāva mahāaṭṭhakathāya’’ntiādimāha. Itarathā hi dukkaṭaṃ siyāti pakatimukhena chupantassa visāṇādiggahaṇe viya dukkaṭaṃ siyā. Evaṃ mahāaṭṭhakathaṃ pāḷiyā saṃsanditvā idāni tattha kesañci aññathā atthavikappaṃ dassento ‘‘keci panā’’tiādimāha. Saṅghādisesoti kāyasaṃsaggasikkhāpadena saṅghādiseso. Vuttanayenevāti methunarāgeneva. ‘‘Nimittamukhenā’’ti vuttattā tiracchānagatitthiyā passāvamaggaṃ methunarāgena pakatimukhena chupantassa dukkaṭanti veditabbaṃ. Kāyasaṃsaggarāgena dukkaṭanti nimittamukhena vā pakatimukhena vā kāyasaṃsaggarāgena chupantassa dukkaṭameva.

ယခုအခါ မဟာအဋ္ဌကထာကို ပါဠိတော်နှင့် ညှိနှိုင်းတိုက်ဆိုင်၍ ပြလိုသဖြင့် “မဟာအဋ္ဌကထာ၌ကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “သို့မဟုတ်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟူသည်မှာ သာမန်ခံတွင်း (ပကတိမုခ) ဖြင့် ထိတွေ့သောသူအား တိရစ္ဆာန်၏ ဂျိုစသည်တို့ကို ကိုင်တွယ်သကဲ့သို့ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ထိုက်၏။ ဤသို့ မဟာအဋ္ဌကထာကို ပါဠိတော်နှင့် တိုက်ဆိုင်ညှိနှိုင်းပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုစကားရပ်၌ အချို့သော ဆရာတို့၏ အခြားသော အနက်အဓိပ္ပာယ် ကွဲပြားပုံကို ပြလိုသဖြင့် “အချို့သော ဆရာတို့သည်မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏” ဟူသည်မှာ ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပုဒ်အရ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မေထုန်ရာဂစိတ်ဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ “အင်္ဂါဇာတ်လမ်းကြောင်းဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် တိရစ္ဆာန်မ၏ ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းကို မေထုန်ရာဂစိတ်ဖြင့် သာမန်ခံတွင်း (ပကတိမုခ) ဖြင့် ထိတွေ့ကိုင်တွယ်သော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်ဟု သိအပ်၏။ “ကာယသံသဂ္ဂရာဂကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟူသည်မှာ အင်္ဂါဇာတ်လမ်းကြောင်းဖြင့် ဖြစ်စေ၊ သာမန်ခံတွင်းဖြင့် ဖြစ်စေ ကိုယ်ချင်းထိတွေ့လိုသော ရာဂစိတ်ဖြင့် ထိတွေ့ကိုင်တွယ်သောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်၏။

Ekūnasattatidvisatacatukkakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

နှစ်ရာ့ခြောက်ဆယ့်ကိုးခုမြောက် စတုက္ကကထာ အဖွင့်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Santhatacatukkabhedakathāvaṇṇanā

သန္ထတစတုက္ကအပြားကို ဖွင့်ဆိုချက်။

61-2. Paṭipannakassāti āraddhavipassakassa. Upādinnakanti kāyindriyaṃ sandhāya vuttaṃ. Upādinnakena phusatīti upādinnakena phusīyati ghaṭṭīyatīti evaṃ kammani ya-kāralopena attho veditabbo. Atha vā evaṃ karonto kiñci upādinnakaṃ upādinnakena na phusati na ghaṭṭetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Lesaṃ oḍḍessantīti lesaṃ samuṭṭhāpessanti, parikappessantīti vuttaṃ hoti. Santhatādibhedehi bhinditvāti santhatādivisesanehi visesetvā, santhatādīhi catūhi yojetvāti vuttaṃ hoti.

၆၁-၂. “ကျင့်သောသူအား” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာတရားကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ “ဥပါဒိန္နက” ဟူသည်မှာ ကာယိန္ဒြေကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ “ဥပါဒိန္နကဖြင့် ထိတွေ့၏” ဟူသည်မှာ ဥပါဒိန္နကဖြင့် ထိတွေ့အပ်၏၊ တိုက်ခိုက်မိစေအပ်၏ဟု ဤသို့ ကမ္မဓာတ်၌ “ယ” အက္ခရာ ကျေပျက်ခြင်းအားဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဤသို့ ပြုလုပ်သောသူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပါဒိန္နကကို ဥပါဒိန္နကဖြင့် မထိတွေ့၊ မတိုက်ခိုက်မိစေဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ “အမြွက် (အကြောင်းပြချက်) ကို ရှာကြံကုန်လတ္တံ့” ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြချက်ကို ဖြစ်စေကုန်လတ္တံ့၊ အထူးကြံစည်ကုန်လတ္တံ့ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ “သန္ထတစသော အပြားတို့ဖြင့် ခွဲခြား၍” ဟူသည်မှာ သန္ထတစသော အထူးပြုချက်တို့ဖြင့် အထူးပြု၍၊ သန္ထတစသော (အနှီးအစရှိသော) ဝတ္ထုလေးပါးတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်၍ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Santhatāyāti ekadese samudāyavohāro ‘‘paṭo daḍḍho’’tiādīsu viya. Tathā hi paṭassa ekadesepi daḍḍhe ‘‘paṭo daḍḍho’’ti voharanti[Pg.93], evaṃ itthiyā vaccamaggādīsu kismiñci magge santhate itthī ‘‘santhatā’’ti vuccati. Tenāha ‘‘santhatā nāmā’’tiādi. Vatthādīni anto appavesetvā bahi ṭhapetvā bandhanaṃ sandhāya ‘‘paliveṭhetvā’’ti vuttaṃ. Ekadese samudāyavohāravaseneva bhikkhupi ‘‘santhato’’ti vuccatīti āha ‘‘santhato nāmā’’tiādi. Yattake paviṭṭheti tilaphalamatte paviṭṭhe. Akkhiādimhi santhatepi yathāvatthukamevāti āha ‘‘thullaccayakkhette thullaccayaṃ, dukkaṭakkhette dukkaṭameva hotī’’ti.

"သန္ထတာ" ဟူသည်မှာ (ပိတ်စကို တစ်စိတ်တစ်ဒေသ မီးလောင်သော်လည်း) "ပုဆိုး လောင်ပြီ" ဟု ပြောဆိုကြသကဲ့သို့ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို အလုံးစုံဖြင့် အမည်တပ်၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့အတူပင် အမျိုးသမီး၏ ကျင်ကြီးလမ်း စသော မဂ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော မဂ်၌ ဖုံးလွှမ်း (ပိတ်ဆို့) အပ်ပါက ထိုအမျိုးသမီးကို "ဖုံးလွှမ်း (ပိတ်ဆို့) အပ်သော အမျိုးသမီး" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "သန္ထတာ နာမ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ပလိဝေဌေတွာ" (ပတ်ရစ်၍) ဟူသည်မှာ အဝတ်စသည်တို့ကို အတွင်းသို့ မသွင်းဘဲ အပြင်ဘက်၌ ထားကာ အဖွဲ့အနှောင်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ အလုံးစုံဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းအားဖြင့်ပင် ရဟန်းကိုလည်း "သန္ထတ" (ဖုံးလွှမ်း/ပိတ်ဆို့အပ်သူ) ဟု ခေါ်ဆိုသဖြင့် "သန္ထတော နာမ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "မည်မျှ ဝင်ရောက်သော်နည်း" ဟူသည်မှာ နှမ်းစေ့မျှ ဝင်ရောက်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ မျက်ကွင်းစသည်တို့၌ ဖုံးလွှမ်း/ပိတ်ဆို့သော်လည်း ဝတ္ထုအလျောက်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "ထုလ္လစ္စဉ်းထိုက်သော အရပ်၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်၊ ဒုက္ကဋ်ထိုက်သော အရပ်၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭanti itthinimittassa anto khāṇuṃ pavesetvā samatalaṃ atirittaṃ vā khāṇuṃ ghaṭṭentassa dukkaṭaṃ pavesābhāvato. Sace pana īsakaṃ anto pavisitvā ṭhitaṃ khāṇukameva aṅgajātena chupati, pārājikameva. Tassa talanti veḷunaḷādikassa antotalaṃ. Vinītavatthūsu ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu sīvathikaṃ gantvā chinnasīsaṃ passitvā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesesi. Tassa kukkuccaṃ ahosi…pe… anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā tassa suttassa anulomato ‘‘ākāsagatameva katvā pavesetvā nīharati, dukkaṭa’’nti (pārā. 73) vuttaṃ. Bahiddhā khāṇuketi antopavesitaveṇupabbādikassa bahi nikkhantakhāṇuke. Methunarāgena indriyabaddhaānindriyabaddhasantānesu yattha katthaci upakkamantassa na sakkā anāpattiyā bhavitunti ‘‘dukkaṭamevā’’ti vuttaṃ. Teneva vinītavatthumhi aṭṭhikesu upakkamantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ.

"သစ်ငုတ်ကို တိုက်မိသောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်သည်" ဟူသည်မှာ အမျိုးသမီးအင်္ဂါအတွင်းသို့ သစ်ငုတ်ကို သွင်း၍ အင်္ဂါနှင့်အညီအမျှ တည်ရှိသော သို့မဟုတ် အပြင်သို့ ပိုထွက်နေသော သစ်ငုတ်ကို (ကိုယ်အင်္ဂါဖြင့်) တိုက်မိသောသူအား သွင်းခြင်းကိစ္စ မမြောက်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အတွင်းသို့ အနည်းငယ် ဝင်ရောက်တည်ရှိနေသော သစ်ငုတ်ကိုသာလျှင် ယောက်ျားအင်္ဂါဖြင့် ထိမိပါက ပါရာဇိကအာပတ်ပင် ဖြစ်သည်။ "၎င်း၏ အတွင်းနှုတ်ခမ်း" ဟူသည်မှာ ဝါးလုံး၊ ကျူလုံး စသည်တို့၏ အတွင်းအပြင်ကို ဆိုလိုသည်။ ဝိနီတဝတ္ထု (ဆုံးဖြတ်ပြီးသော ဝတ္ထု) တို့၌ "ထိုစဉ်အခါက ရဟန်းတစ်ပါးသည် သုသာန်သို့ သွား၍ ပြတ်နေသော ဦးခေါင်းကို မြင်သဖြင့် မထိမိဘဲ ဟဟပွင့်နေသော ခံတွင်းဝသို့ မိမိအင်္ဂါကို သွင်းခဲ့၏။ ထိုရဟန်းအား နောင်တပူပန်မှု ဖြစ်၏...ပ... ရဟန်းအား ပါရာဇိကအာပတ် မသင့်၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုသုတ်တော်၏ လျော်ညီစွာ ဟင်းလင်းပြင်သက်သက် ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ သွင်းပြီး ထုတ်ပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်သည် ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အပြင်ဘက်၌ ရှိသော သစ်ငုတ်" ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ သွင်းအပ်သော ဝါးဆစ်စသည်တို့၏ အပြင်ဘက်၌ ထွက်နေသော သစ်ငုတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ မေထုန်မှီဝဲလိုသော ရာဂစိတ်ဖြင့် သက်ရှိ သက်မဲ့နှင့် ဆက်စပ်နေသော အနှောင်အဖွဲ့တို့တွင် တစ်နေရာရာ၌ အားထုတ်သူအား အာပတ်မသင့်ဘဲ မရှိနိုင်သောကြောင့် "ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဝိနီတဝတ္ထု၌ အရိုးတို့အပေါ် အားထုတ်သူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်သည်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Santhatacatukkabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သန္ထတစတုက္ကကဏ္ဍ (ဖုံးလွှမ်းခြင်း လေးမျိုးအုပ်စု) ၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Rājapaccatthikādicatukkabhedakathāvaṇṇanā

ရာဇပစ္စတ္ထိကာဒိစတုက္ကကဏ္ဍ (မင်း၏ရန်သူ စသည်တို့၏ လေးမျိုးအုပ်စု) အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။

65. Sāmaññajotanāya pakaraṇato visesavinicchayoti āha ‘‘dhuttāti methunupasaṃhitakhiḍḍāpasutā’’tiādi. Idāni sāmaññatopi atthasambhavaṃ dassento ‘‘itthidhuttasurādhuttādayo vā’’ti āha. Hadayanti hadayamaṃsaṃ.

၆၅. ယေဘုယျအားဖြင့် ပြသခြင်းဖြင့် ကျမ်းစာအရ ထူးခြားသော အဆုံးအဖြတ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဓုတ္တ ဟူသည်မှာ မေထုန်နှင့်စပ်သော ကစားခြင်း၌ စွဲလမ်းသူများ ဖြစ်သည်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ယခုအခါ ယေဘုယျအားဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "သို့မဟုတ် မိန်းမလိုက်စားသူ၊ သေစာသောက်စားသူ စသည်တို့ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဟဒယ" ဟူသည်မှာ နှလုံးသားကို ဆိုလိုသည်။

Sabbākārena catukkabhedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် လေးမျိုးအုပ်စု အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Āpattānāpattivāravaṇṇanā

အာပတ္တာနာပတ္တိဝါရ (အာပတ်သင့် မသင့်အပိုင်း) ဝဏ္ဏနာ။

66. Paṭiññākaraṇaṃ [Pg.94] natthīti pucchitabbābhāvato. Na hi dūsako ‘‘kena cittena vītikkamaṃ akāsi, jānitvā akāsi, udāhu ajānitvā’’ti evaṃ pucchāya arahati. Tatthevāti vesāliyaṃ mahāvane eva. Sabbaṅgagatanti ṭhapetvā kesalomadantanakhānaṃ maṃsavinimuttaṭṭhānañceva thaddhasukkhacammañca udakamiva telabindu avasesasabbasarīraṃ byāpetvā ṭhitaṃ. Sarīrakampādīnīti ādi-saddena akkhīnaṃ pītavaṇṇādiṃ saṅgaṇhāti. Pittakosake ṭhitanti hadayapapphāsānaṃ antare yakanamaṃsaṃ nissāya patiṭṭhite mahākosātakīkosasadise pittakose ṭhitaṃ. Kupiteti pittakosato calitvā bahi nikkhante.

၆၆. "ဝန်ခံခြင်းကို ပြုရန်မရှိ" ဟူသည်မှာ မေးမြန်းရန် အကြောင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဖျက်ဆီးတတ်သောသူ (မတရားကျင့်သောသူ) အား "အဘယ်သို့သော စိတ်ဖြင့် လွန်ကျူးခဲ့သနည်း၊ သိလျက် လွန်ကျူးခဲ့သလော သို့မဟုတ် မသိဘဲ လွန်ကျူးခဲ့သလော" ဟု ဤကဲ့သို့ မေးမြန်းရန် မထိုက်တန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ထိုအရပ်၌ပင်" ဟူသည်မှာ ဝေသာလီပြည် မဟာဝုန်တော၌သာ ဖြစ်သည်။ "တစ်ကိုယ်လုံး၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိသော" ဟူသည်မှာ ဆံပင်၊ မွေးညင်း၊ သွား၊ ခြေသည်းလက်သည်းတို့နှင့် အသားမှ ကင်းလွတ်သော အရပ်များ၊ ခက်ခဲခြောက်သွေ့သော အရေပြားတို့ကို ချန်လှပ်၍ ရေထဲ၌ ဆီစက်ပျံ့နှံ့သကဲ့သို့ ကြွင်းသော တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ကိုယ်တုန်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့" ဟူသော စကား၌ "စသည်" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် မျက်စိတို့၏ ဝါသော အဆင်းစသည်တို့ကို ယူရမည်။ "သည်းခြေအိမ်၌ တည်ရှိသော" ဟူသည်မှာ နှလုံးနှင့် အဆုတ်တို့၏ အကြား၌ အသည်းအသားကို အမှီပြု၍ တည်ရှိသော၊ ကြီးစွာသော သပွတ်ခါးသီးနှင့်တူသော သည်းခြေအိမ်၌ တည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "လှုပ်ရှားသော/ပျက်စီးသော" ဟူသည်မှာ သည်းခြေအိမ်မှ လျှောကျ၍ အပြင်သို့ ထွက်လာသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။

Vissaṭṭhacittoti vissaṭṭhapakaticitto. Yakkhummattakoti yakkhā kira yassa cittaṃ khipitukāmā honti, tassa setamukhaṃ nīlodaraṃ surattahatthapādaṃ mahāsīsaṃ pajjalitanettaṃ bheravaṃ vā attabhāvaṃ nimminitvā dassenti, bheravaṃ vā saddaṃ sāventi, kathentasseva vā mukhena hatthaṃ pakkhipitvā hadayamaṃsaṃ maddanti, tena so satto ummattako hoti khittacitto. Tenevāha ‘‘bheravāni vā ārammaṇāni dassetvā’’tiādi. Tattha bheravānīti dassanamatteneva sattānaṃ bhayaṃ chambhitattaṃ lomahaṃsaṃ uppādetuṃ samatthāni. Niccameva ummattako hotīti yassa pittakosato pittaṃ calitvā bahi nikkhantaṃ hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana pittaṃ calitvā pittakoseyeva ṭhitaṃ hoti bahi anikkhantaṃ, so antarantarā saññaṃ paṭilabhati, na niccameva ummattako hotīti veditabbaṃ. Ñatvāti saññāpaṭilābhena jānitvā. Adhimattāyāti adhikappamāṇāya.

"ဝိဿဋ္ဌစိတ္တော" ဟူသည်မှာ ပကတိစိတ် လွင့်ပြယ်နေသောသူကို ဆိုလိုသည်။ "ယက္ခဥမ္မတ္တက" (ဘီလူးဖမ်း၍ ရူးသူ) ဟူသည်မှာ ဘီလူးတို့သည် အကြင်သူ၏စိတ်ကို လွင့်ပျံစေလိုကုန်အံ့၊ ထိုသူအား ဖြူသောမျက်နှာရှိသော၊ ကိုယ်မွေးမရှိဘဲ နီသောလက်ဖဝါးခြေဖဝါးရှိသော၊ ကြီးသောဦးခေါင်းရှိသော၊ ပြောင်ပြောင်တောက်သောမျက်စိရှိသော ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ကိုယ်အင်္ဂါအဖြစ်ကို ဖန်ဆင်း၍ ပြကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသောအသံကို ကြားစေကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် စကားပြောဆိုနေစဉ်ပင် ခံတွင်းသို့ လက်ကိုသွင်း၍ နှလုံးသားကို ဆုတ်နယ်ကုန်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ထိုသတ္တဝါသည် ရူးသွပ်သောသူ (ဥမ္မတ္တက)၊ စိတ်လွင့်သောသူ (ခိတ္တစိတ္တ) ဖြစ်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် "ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အာရုံတို့ကို ပြသ၍" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော" ဟူသည်မှာ မြင်ကာမျှဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်သော အာရုံများကို ဆိုလိုသည်။ "အစဉ်မပြတ် ရူးသွပ်သူဖြစ်သည်" ဟူသည်မှာ အကြင်သူအား သည်းခြေအိမ်မှ သည်းခြေသည် လှုပ်ရှား၍ အပြင်သို့ ထွက်နေသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသူကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ အကြင်သူအား သည်းခြေသည် လှုပ်ရှားသော်လည်း သည်းခြေအိမ်၌သာ တည်ရှိ၍ အပြင်သို့ မထွက်ပါက ထိုသူသည် အကြားအကြား၌ သတိသံဝေဂ (သညာ) ပြန်လည်ရရှိတတ်သဖြင့် အစဉ်မပြတ် ရူးသွပ်သူ မဖြစ်ဟု သိအပ်သည်။ "သိ၍" ဟူသည်မှာ သတိသညာ ပြန်လည်ရရှိသဖြင့် သိရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အလွန်အကဲ" ဟူသည်မှာ လွန်ကဲသော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Āpattānāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

အာပတ္တာနာပတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ။

Pakiṇṇakanti vomissakanayaṃ. Samuṭṭhānanti uppattikāraṇaṃ. Kiriyātiādi nidassanamattaṃ, akiriyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo. Vedanāyāti sahayoge karaṇavacanaṃ, vedanāya saha kusalañcāti vuttaṃ hoti. Sabbasaṅgāhakavasenāti [Pg.95] sabbesaṃ sikkhāpadānaṃ saṅgāhakavasena. Cha sikkhāpadasamuṭṭhānānīti kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti evaṃ vuttāni cha āpattisamuṭṭhānāni. Āpattiyeva hi sikkhāpadasīsena vuttā. Samuṭṭhānādayo hi āpattiyā honti, na sikkhāpadassa, imesu pana chasu samuṭṭhānesu purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti, pañcasamuṭṭhānā āpatti nāma natthi. Tattha ekasamuṭṭhānā catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti, na aññena. Dvisamuṭṭhānā paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Tisamuṭṭhānā paṭhamehi ca tīhi, pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Catusamuṭṭhānā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Chasamuṭṭhānā chahipi samuṭṭhāti.

"ပကိဏ္ဏက" ဟူသည်မှာ ရောနှောအပ်သော နည်းလမ်းဖြစ်သည်။ "သမုဋ္ဌာန်" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ "ကိရိယာ" စသော စကားရပ်သည် ဥပမာမျှသာဖြစ်၍ အကိရိယာစသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူရမည်ကို သိအပ်သည်။ "ဝေဒနာယ" ဟူသည်မှာ အတူတကွရှိခြင်း (သဟယောဂ) ၌ ကရုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်၍ ဝေဒနာနှင့်တကွ ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်း စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗသင်္ဂါဟကဝသေန" ဟူသည်မှာ သီက္ခာပုဒ်အားလုံးကို ပေါင်းရုံးသိမ်းပိုက်ခြင်း အားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ "သိက္ခာပုဒ် သမုဋ္ဌာန် ခြောက်ပါး" ဟူသည်မှာ ကာယ၊ ဝါစာ၊ ကာယဝါစာ၊ ကာယစိတ္တ၊ ဝါစာစိတ္တ၊ ကာယဝါစာစိတ္တ ဟု ဆိုအပ်သော ခြောက်ပါးသော အာပတ်သမုဋ္ဌာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အာပတ်ကိုသာလျှင် သိက္ခာပုဒ်ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ် သမုဋ္ဌာန်စသည်တို့သည် အာပတ်၌သာ ဖြစ်၍ သိက္ခာပုဒ်၌ မဖြစ်ကုန်။ ထိုခြောက်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့သည် အစိတ္တက (စိတ်မပါဘဲ ဖြစ်နိုင်သော) သမုဋ္ဌာန်များ ဖြစ်၍၊ နောက်ဖြစ်သော သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့သည် သစိတ္တက (စိတ်ပါမှ ဖြစ်သော) သမုဋ္ဌာန်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသမုဋ္ဌာန်တို့တွင် တစ်ပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လေးပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခြောက်ပါးဖြင့်သော်လည်းကောင်း သမုဋ္ဌာန်တို့ကြောင့် အာပတ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ငါးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သော အာပတ်ဟူသည် မရှိချေ။ ထိုသမုဋ္ဌာန်တို့တွင် ဧကသမုဋ္ဌာန် (တစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သောအာပတ်) သည် စတုတ္ထ၊ ပဉ္စမ၊ ဆဋ္ဌမ သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ အခြားသမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဒွိသမုဋ္ဌာန် (နှစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သောအာပတ်) သည် ပထမနှင့် စတုတ္ထ၊ ဒုတိယနှင့် ပဉ္စမ၊ တတိယနှင့် ဆဋ္ဌမ၊ စတုတ္ထနှင့် ဆဋ္ဌမ၊ ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌမ သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ အခြားသမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ တိသမုဋ္ဌာန် (သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သောအာပတ်) သည် ရှေ့သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၍ အခြားသမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ စတုသမုဋ္ဌာန် (လေးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သောအာပတ်) သည် ပထမ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထ၊ ဆဋ္ဌမ သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယ၊ တတိယ၊ ပဉ္စမ၊ ဆဋ္ဌမ သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၍ အခြားသမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဆဠသမုဋ္ဌာန် (ခြောက်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ဖြင့် ဖြစ်သောအာပတ်) သည် ခြောက်ပါးလုံးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်လည်း ဖြစ်ပေါ်သည်။

Sikkhāpadaṃ nāma atthi chasamuṭṭhānanti etthāpi sikkhāpadasīsena āpatti vuttāti veditabbā. Teneva vakkhati ‘‘sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjati, sikkhāpadasīsena pana sabbaaṭṭhakathāsu desanā āruḷhā’’ti. Kāyādīhi chahi samuṭṭhānaṃ uppatti, cha vā samuṭṭhānāni etassāti chasamuṭṭhānaṃ. Atthi catusamuṭṭhānanti kāyo kāyavācā kāyacittaṃ kāyavācācittanti imāni cattāri, vācā kāyavācā vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā cattāri samuṭṭhānāni etassāti catusamuṭṭhānaṃ. Atthi tisamuṭṭhānanti kāyo vācā kāyavācāti imāni tīṇi, kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni vā tīṇi samuṭṭhānāni etassāti tisamuṭṭhānaṃ. Dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca samuṭṭhānasīsavasena dassento ‘‘atthi kathinasamuṭṭhāna’’ntiādimāha. Terasa hi samuṭṭhānasīsāni paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ sañcarittasamuṭṭhānaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ kathinasamuṭṭhānaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānanti.

"ခြောက်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်လည်း ရှိ၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း သိက္ခာပုဒ်ဟူသော ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အာပတ်ကို ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း "ဤအလုံးစုံသည် အာပတ်၌သာ သင့်လျော်၏၊ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာအားလုံးတို့၌ သိက္ခာပုဒ်ခေါင်းစဉ်ဖြင့်သာ ဒေသနာကို တင်ပြထားတော်မူသည်" ဟု မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ ကိုယ် စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် သမုဋ္ဌာန် (အာပတ်ဖြစ်ကြောင်းတရား) မည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအာပတ်အား ကိုယ် စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော ခြောက်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဆသမုဋ္ဌာန် (သမုဋ္ဌာန်ခြောက်ပါးရှိသောအာပတ်)" ဟု ခေါ်၏။ "လေးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိ၏" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးတို့ သို့မဟုတ် နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ နှုတ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့သည် ထိုအာပတ်အား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "စတုသမုဋ္ဌာန် (သမုဋ္ဌာန်လေးပါးရှိသောအာပတ်)" ဟု ခေါ်၏။ "သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိ၏" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့ သို့မဟုတ် ကိုယ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ နှုတ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်စိတ်တို့ဖြင့်ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့သည် ထိုအာပတ်အား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "တိသမုဋ္ဌာန် (သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးရှိသောအာပတ်)" ဟု ခေါ်၏။ သမုဋ္ဌာန်နှစ်ပါးရှိသောအာပတ်နှင့် သမုဋ္ဌာန်တစ်ပါးရှိသောအာပတ်တို့ကို သမုဋ္ဌာန်ခေါင်းစဉ်ဖြင့် ပြသလိုသဖြင့် "ကထိန်သမုဋ္ဌာန် ရှိ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သမုဋ္ဌာန်ခေါင်းစဉ်တို့သည် (၁) ပဌမပါရာဇိကသမုဋ္ဌာန်၊ (၂) အဒိန္နာဒါနသမုဋ္ဌာန်၊ (၃) သဉ္စရိတ္တသမုဋ္ဌာန်၊ (၄) သမနုဘာသနသမုဋ္ဌာန်၊ (၅) ကထိန်သမုဋ္ဌာန်၊ (၆) ဧဠကလောမသမုဋ္ဌာန်၊ (၇) ပဒသောဓမ္မသမုဋ္ဌာန်၊ (၈) အဒ္ဓါနသမုဋ္ဌာန်၊ (၉) ထေယျသတ္ထသမုဋ္ဌာန်၊ (၁၀) ဓမ္မဒေသနာသမုဋ္ဌာန်၊ (၁၁) ဘူတာရောစနသမုဋ္ဌာန်၊ (၁၂) စောရိဝုဋ္ဌာပနသမုဋ္ဌာန်၊ (၁၃) အနနုညာတသမုဋ္ဌာန် ဟူ၍ တစ်ဆယ့်သုံးပါး ရှိကုန်၏။

Tattha [Pg.96] ‘‘atthi chasamuṭṭhāna’’nti iminā sañcarittasamuṭṭhānaṃ vuttaṃ. ‘‘Atthi catusamuṭṭhāna’’nti iminā pana addhānasamuṭṭhānaṃ ananuññātasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ addhānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ ananuññātasamuṭṭhānaṃ. ‘‘Atthi tisamuṭṭhāna’’nti iminā adinnādānasamuṭṭhānaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānañca saṅgahitaṃ. Yañhi sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, idaṃ adinnādānasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pana acittakehi tīhi samuṭṭhāti, idaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ. ‘‘Atthi kathinasamuṭṭhāna’’ntiādinā pana avasesasamuṭṭhānasīsena dvisamuṭṭhānaṃ ekasamuṭṭhānañca saṅgaṇhāti. Tathā hi yaṃ tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ kathinasamuṭṭhānanti vuccati. Yaṃ paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, idaṃ eḷakalomasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ chaṭṭheneva samuṭṭhāti, idaṃ dhuranikkhepasamuṭṭhānaṃ, samanubhāsanasamuṭṭhānantipi tasseva nāmaṃ. Ādi-saddasaṅgahitesu pana paṭhamapārājikasamuṭṭhānapadasodhammatheyyasatthadhammadesanācorivuṭṭhāpanasamuṭṭhānesu yaṃ kāyacittato samuṭṭhāti, idaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, idaṃ padasodhammasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcameneva samuṭṭhāti, idaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānaṃ. Yaṃ pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, idaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānanti veditabbaṃ.

ထိုသမုဋ္ဌာန်တို့တွင် "ခြောက်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သဉ္စရိတ္တသမုဋ္ဌာန်ကို ဟောတော်မူသည်။ "လေးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူ အဒ္ဓါနသမုဋ္ဌာန်နှင့် အနနုညာတသမုဋ္ဌာန်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် ပထမ၊ တတိယ၊ စတုတ္ထနှင့် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို အဒ္ဓါနသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် ဒုတိယ၊ တတိယ၊ ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို အနနုညာတသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏။ "သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဒိန္နာဒါနသမုဋ္ဌာန်နှင့် ဘူတာရောစနသမုဋ္ဌာန်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် သစိတ္တက (စိတ်ရှိသော) သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို အဒိန္နာဒါနသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် အစိတ္တက (စိတ်မရှိသော) သုံးပါးသော သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို ဘူတာရောစနသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏။ "ကထိန်သမုဋ္ဌာန် ရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော ကြွင်းကျန်သော သမုဋ္ဌာန်ခေါင်းစဉ်ဖြင့်မူ နှစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိသောအာပတ်နှင့် တစ်ပါးသော သမုဋ္ဌာန်ရှိသောအာပတ်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် တတိယနှင့် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို ကထိန်သမုဋ္ဌာန် ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် ပထမနှင့် စတုတ္ထမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို ဧဠကလောမသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏။ အကြင်သမုဋ္ဌာန်သည် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ဤသည်ကို ဓုရနိက္ခေပသမုဋ္ဌာန် ဟု ခေါ်၏၊ သမနုဘာသနသမုဋ္ဌာန်ဟူသည်လည်း ထိုဓုရနိက္ခေပသမုဋ္ဌာန်၏ အမည်ပင် ဖြစ်၏။ "စသည်" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းသွင်းယူအပ်သော ပဌမပါရာဇိကသမုဋ္ဌာန်၊ ပဒသောဓမ္မသမုဋ္ဌာန်၊ ထေယျသတ္ထသမုဋ္ဌာန်၊ ဓမ္မဒေသနာသမုဋ္ဌာန်၊ စောရိဝုဋ္ဌာပနသမုဋ္ဌာန်တို့တွင် ကိုယ်နှင့် စိတ်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သည် ပဌမပါရာဇိကသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ဒုတိယနှင့် ပဉ္စမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သည် ပဒသောဓမ္မသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထနှင့် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သည် ထေယျသတ္ထသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ပဉ္စမမြောက် သမုဋ္ဌာန်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သည် ဓမ္မဒေသနာသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်၏။ ပဉ္စမနှင့် ဆဋ္ဌမမြောက် သမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမုဋ္ဌာန်သည် စောရိဝုဋ္ဌာပနသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Evaṃ samuṭṭhānasīsena sabbasikkhāpadāni terasadhā dassetvā idāni kiriyāvasena pañcadhā dassento ‘‘tatrāpi kiñci kiriyato samuṭṭhātī’’tiādimāha. Tattha kiñcīti sikkhāpadasīsena āpattiṃ vadati. Tasmā yā kāyena vā vācāya vā pathavīkhaṇanādīsu viya vītikkamaṃ karontassa hoti, ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā kāyavācāya kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti viya, ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇāpatti viya, ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca siyā akarontassa ca hoti rūpiyapaṭiggahaṇāpatti viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca siyā karontassa ca akarontassa ca hoti kuṭikārāpatti viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma.

ဤသို့ သမုဋ္ဌာန်ခေါင်းစဉ်ဖြင့် သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့ကို တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော အပြားအားဖြင့် ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ပြုလုပ်မှု (ကိရိယ) အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "ထိုသို့ပြသရာ၌လည်း အချို့သောအာပတ်သည် ကိရိယ (ပြုလုပ်မှု) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အချို့" ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်ခေါင်းစဉ်ဖြင့် အာပတ်ကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြေတူးခြင်း စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကိုယ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ လွန်ကျူးမှုကို ပြုလုပ်သူအား ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်သည် ကိရိယသမုဋ္ဌာန် (ပြုလုပ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်) မည်၏။ ကိုယ် နှုတ်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဝတ်ကို မပြုလုပ်သူအား ပဌမကထိန်အာပတ်၌ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်သည် အကိရိယသမုဋ္ဌာန် (မပြုလုပ်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်) မည်၏။ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သော ဘိက္ခုနီ၏လက်မှ သင်္ကန်းကို ခံယူသောအာပတ်၌ကဲ့သို့ ပြုလုပ်သူအားလည်းကောင်း၊ မပြုလုပ်သူအားလည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်သည် ကိရိယာကိရိယသမုဋ္ဌာန် (ပြုလုပ်မှုနှင့် မပြုလုပ်မှု နှစ်မျိုးလုံးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်) မည်၏။ ရွှေငွေကို ခံယူသောအာပတ်၌ကဲ့သို့ တစ်ခါတစ်ရံ ပြုလုပ်သူအား ဖြစ်ပေါ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ မပြုလုပ်သူအား ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ကိရိယ တစ်ခါတစ်ရံ အကိရိယသမုဋ္ဌာန် (သီယာကိရိယ သီယာအကိရိယသမုဋ္ဌာန်) မည်၏။ ကုဋိ (ကျောင်း) ဆောက်လုပ်သောအာပတ်၌ကဲ့သို့ တစ်ခါတစ်ရံ ပြုလုပ်သူအား ဖြစ်ပေါ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ ပြုလုပ်မှုနှင့် မပြုလုပ်မှု နှစ်မျိုးလုံးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သောအာပတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ ကိရိယ တစ်ခါတစ်ရံ ကိရိယာကိရိယသမုဋ္ဌာန် (သီယာကိရိယ သီယာကိရိယာကိရိယသမုဋ္ဌာန်) မည်၏။

Idāni [Pg.97] sabbasikkhāpadāni saññāvasena dvidhā katvā dassento ‘‘tatrāpi atthi saññāvimokkha’’ntiādimāha. Saññāya abhāvena vimokkho assāti saññāvimokkhanti majjhepadalopasamāso daṭṭhabbo. Yato hi vītikkamasaññāabhāvena muccati, idaṃ saññāvimokkhanti vuccati. Cittaṅgaṃ labhatiyevāti kāyacittādisacittakasamuṭṭhāneheva samuṭṭhahanato. ‘‘Labhatiyevā’’ti avadhāraṇena no na labhatīti dasseti. Tasmā yaṃ cittaṅgaṃ labhati, na labhati ca, taṃ ‘‘itara’’nti vuttaṃ itara-saddassa vuttapaṭiyogavisayattā.

ယခုအခါ၌ သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့ကို သညာအစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် "ထိုသို့ပြသရာ၌လည်း သညာကြောင့် လွတ်မြောက်ခြင်း ရှိ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ သညာမရှိခြင်းကြောင့် လွတ်မြောက်ခြင်းရှိသောကြောင့် "သညာဝိမောက္ခ" ဟု ခေါ်၏၊ ဤသည်ကို အလယ်ပုဒ် ကျေသော မဇ္ဈေပဒလောပသမာသ်ဟု သိအပ်၏။ အကြင်ကြောင့် လွန်ကျူးလိုသော သညာမရှိခြင်းကြောင့် အာပတ်မှ လွတ်မြောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသည်ကို "သညာဝိမောက္ခ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်စိတ် စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သော သစိတ္တကသမုဋ္ဌာန်တို့ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် "စိတ်ဟူသော အင်္ဂါကို ရသည်သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ရသည်သာတည်း" ဟူသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် (စိတ်ဟူသော အင်္ဂါကို) မရသည်မဟုတ်ကြောင်းကို ပြသ၏။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဟူသော အင်္ဂါကို ရလည်းရ၊ မရလည်းမရသော အာပတ်ကို "အခြား (ဣတရ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဣတရ-သဒ္ဒါသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုက်အခံတရား (ပဋိယောဂ) ကို သိစေသောကြောင့်တည်း။

Puna sabbasikkhāpadāni cittavasena dvidhā dassento ‘‘puna atthi sacittaka’’ntiādimāha. Yaṃ saheva cittena āpajjatīti yaṃ sacittakeneva samuṭṭhānena āpajjati, no acittakena. Vināpīti api-saddena sahāpi cittena āpajjatīti dasseti. Yañhi kadāci acittakena, kadāci sacittakena samuṭṭhānena samuṭṭhāti, taṃ acittakanti vuccati. Ettha ca saññādukaṃ anāpattimukhena, sacittakadukaṃ āpattimukhena vuttanti idametesaṃ nānākaraṇanti veditabbaṃ.

တစ်ဖန် သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့ကို စိတ်၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "တစ်ဖန် သစိတ္တကအာပတ်လည်း ရှိ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "စိတ်နှင့်တကွသာ လွန်ကျူးအပ်၏" ဟူသည်မှာ သစိတ္တကသမုဋ္ဌာန်ဖြင့်သာ အာပတ်သို့ ရောက်၏၊ အစိတ္တကသမုဋ္ဌာန်ဖြင့် မဟုတ်။ "ကင်း၍လည်း" ဟူသော စကား၌ "လည်း (အပိ)" သဒ္ဒါဖြင့် စိတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော်လည်း အာပတ်သို့ ရောက်နိုင်ကြောင်းကို ပြ၏။ အကြင်အာပတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ စိတ်မရှိဘဲ (အစိတ္တကသမုဋ္ဌာန်ဖြင့်)၊ တစ်ခါတစ်ရံ စိတ်ရှိလျက် (သစိတ္တကသမုဋ္ဌာန်ဖြင့်) ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအာပတ်ကို အစိတ္တကအာပတ် ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ သညာဒုကကို အနာပတ္တိမုခ (အာပတ်မသင့်ခြင်းလမ်းစဉ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သစိတ္တကဒုကကို အာပတ္တိမုခ (အာပတ်သင့်ခြင်းလမ်းစဉ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်၊ ဤသည်မှာ ထိုအာပတ်တို့၏ ထူးခြားကွဲပြားချက် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Lokavajjadukassa heṭṭhā vuttalakkhaṇattā taṃ avibhajitvā idāni sabbasikkhāpadāni kammavasena duvidhāni, kusalādivasena vedanāvasena ca tividhāni hontīti dassento ‘‘kammakusalavedanāvasenā’’tiādimāha. Ettha pana kiñcāpi aṭṭhakathāsu āgatanayena kāyakammaṃ vacīkammanti kammavasena dukaṃ vuttaṃ, tikameva pana dassetuṃ vaṭṭati. Sabbameva hi sikkhāpadaṃ kāyadvāre āpajjitabbato vacīdvāre āpajjitabbato kāyavacīdvāre āpajjitabbato ca tividhaṃ hoti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘sabbāva kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti. Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati, vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati, ubhayattha āpajjitabbā kāyakammavacīkamma’’nti. Tatoyeva ca adinnādānasikkhāpadādīsu kāyakammavacīkammanti tadubhayavasena dassitaṃ.

လောကဝဇ္ဇဒုက၏ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုလောကဝဇ္ဇဒုကကို မခွဲခြားဘဲ ယခုအခါ၌ သဗ္ဗသိက္ခာပုဒ်တို့သည် ကံ၏အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါး၊ ကုသိုလ်စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သုံးပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ကမ္မကုသလဝေဒနာဝသေန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ အဋ္ဌကထာတို့၌ လာသောနည်းဖြင့် ကာယကံ၊ ဝစီကံဟု ကံ၏အစွမ်းဖြင့် ဒုကကို ဆိုခဲ့သော်လည်း တိကကိုသာလျှင် ပြသအပ်၏။ အမှန်သော်ကား အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်သည် ကာယဒွါရ၌ သင့်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝစီဒွါရ၌ သင့်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဝစီဒွါရနှစ်ပါးလုံး၌ သင့်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သုံးပါးဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ “အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ကာယကံ၊ ဝစီကံ ထိုနှစ်ပါးသော ကံ၏အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတွင် ကာယဒွါရ၌ သင့်အပ်သောအာပတ်ကို ကာယကံဟု ဆိုအပ်၏၊ ဝစီဒွါရ၌ သင့်အပ်သောအာပတ်ကို ဝစီကံဟု ဆိုအပ်၏၊ နှစ်ပါးလုံး၌ သင့်အပ်သောအာပတ်ကို ကာယကံဝစီကံဟု ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အဒိန္နာဒါနသိက္ခာပုဒ်စသည်တို့၌ ကာယကံ ဝစီကံဟူ၍ ထိုနှစ်ပါးသော အစွမ်းဖြင့် ပြအပ်သတည်း။

Atthi pana sikkhāpadaṃ kusalantiādinā āpattiṃ āpajjanto kusalacittasamaṅgī vā āpajjati akusalacittasamaṅgī vā abyākatacittasamaṅgī vāti [Pg.98] dasseti, na pana kusalāpi āpatti atthīti. Na hi kusalā āpatti nāma atthi ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti (pari. 303) vacanato. Dasa kāmāvacarakiriyacittānīti hasituppādavoṭṭhabbanehi saddhiṃ aṭṭha mahākiriyacittāni. Dvinnaṃ abhiññācittānaṃ āpattisamuṭṭhāpakattaṃ paññattiṃ ajānantassa iddhivikubbanādīsu daṭṭhabbaṃ. Yaṃ kusalacittena āpajjatīti yaṃ sikkhāpadasīsena gahitaṃ āpattiṃ kusalacittasamaṅgī āpajjati. Iminā pana vacanena taṃ kusalanti āpattiyā vuccamāno kusalabhāvo pariyāyatova, na paramatthatoti dasseti. Kusalacittena hi āpattiṃ āpajjanto saviññattikaṃ aviññattikaṃ vā sikkhāpadavītikkamākārappavattaṃ rūpakkhandhasaṅkhātaṃ abyākatāpattiṃ āpajjati. Itarehi itaranti itarehi akusalābyākatacittehi yaṃ āpajjati, taṃ itaraṃ, akusalaṃ abyākatañcāti attho. Idañca āpattiṃ āpajjanto akusalacittasamaṅgī vā āpajjati kusalābyākatacittasamaṅgī vāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu kiñci akusalacittameva kiñci kusalābyākatavasena dvicittaṃ, kiñci sabbesaṃ vasena ticittanti ayameva pabhedo labbhati, na aññoti veditabbaṃ.

“အတ္ထိ ပန သိက္ခာပဒံ ကုသလံ” စသော စကားဖြင့် အာပတ်သို့ ရောက်သောရဟန်းသည် ကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း၊ အဗျာကတစိတ်နှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်၍သော်လည်းကောင်း အာပတ်သင့်၏ဟု ပြ၏၊ ကုသိုလ်ဖြစ်သော အာပတ်ရှိ၏ဟု ပြသည်မဟုတ်။ အမှန်သော်ကား “အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် အကုသိုလ်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ အဗျာကတလည်း ဖြစ်ရာ၏၊ ကုသိုလ်ဖြစ်သော အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် မရှိ” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ကုသိုလ်အာပတ် မည်သည် မရှိပေ။ ကာမဝစရကြိယာစိတ် ၁၀-ပါး ဟူသည်မှာ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၊ ဝုဋ္ဌောဘောဇဉ်စိတ်တို့နှင့်တကွ မဟာကြိယာစိတ် ၈-ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အဘိညာဉ်စိတ် နှစ်ပါးတို့၏ အာပတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအဖြစ်ကိုမူကား ပညတ်ကို မသိသောရဟန်း၏ တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းစသည်တို့၌ မှတ်အပ်၏။ “ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် အာပတ်သင့်၏” ဟူသော စကား၌ သိက္ခာပုဒ်၏ အဦးအစဖြင့် ယူအပ်သော အာပတ်ကို ကုသိုလ်စိတ်နှင့် ပြည့်စုံသူသည် သင့်၏။ ဤစကားဖြင့် ထိုအာပတ်ကို ကုသိုလ်ဟူ၍ ဆိုသော်လည်း ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ကုသိုလ်ဖြစ်ကြောင်း ပြ၏၊ ပရမတ်အားဖြင့်ကား မပြပေ။ စင်စစ် ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် အာပတ်သင့်သောသူသည် သဝိညတ္တိကဖြစ်စေ၊ အဝိညတ္တိကဖြစ်စေ သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးခြင်းအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ရူပက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော အဗျာကတအာပတ်သို့သာ ရောက်၏။ “ဣတရေဟိ ဣတရံ” ဟူသည်ကား အခြားသော အကုသိုလ်၊ အဗျာကတစိတ်တို့ဖြင့် အကြင်အာပတ်သို့ ရောက်၏၊ ထိုအာပတ်သည် အခြားသော အကုသိုလ်၊ အဗျာကတ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားကိုလည်း အာပတ်သင့်သောသူသည် အကုသိုလ်စိတ်နှင့် ယှဉ်၍ ဖြစ်စေ၊ ကုသိုလ်အဗျာကတစိတ်နှင့် ယှဉ်၍ ဖြစ်စေ အာပတ်သင့်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်သော်လည်း အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ အချို့သော သိက္ခာပုဒ်သည် အကုသိုလ်စိတ်သက်သက်ဖြင့်သာ သင့်၏၊ အချို့သိက္ခာပုဒ်သည် ကုသိုလ်အဗျာကတအားဖြင့် စိတ်နှစ်ပါးဖြင့် သင့်၏၊ အချို့သိက္ခာပုဒ်သည် အလုံးစုံသော စိတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် စိတ်သုံးပါးဖြင့် သင့်၏ဟု ဤခွဲခြားခြင်းကိုသာ ရအပ်၏၊ အခြားသော ခွဲခြားခြင်းကို မရအပ်ဟု သိအပ်၏။

Tivedanaṃ dvivedanaṃ ekavedananti idañca yathāvuttavedanāvaseneva labbhati, nāññathāti daṭṭhabbaṃ. Nipajjitvā nirodhaṃ samāpannassa sahaseyyavasena tadākārappavattarūpakkhandhasseva āpattibhāvato ‘‘atthi avedana’’ntipi vattabbametaṃ, kadāci karahaci yadicchakaṃ sambhavatīti aggahetvā yebhuyyavasena labbhamānaṃyeva gahetvā vuttanti veditabbaṃ.

“ဝေဒနာသုံးပါးရှိသော သိက္ခာပုဒ်၊ ဝေဒနာနှစ်ပါးရှိသော သိက္ခာပုဒ်၊ ဝေဒနာတစ်ပါးရှိသော သိက္ခာပုဒ်” ဟူသော ဤခွဲခြားမှုကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသော ဝေဒနာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ရအပ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မရအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။ လျောင်းစက်၍ နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသောရဟန်းအား သဟသေယျအစွမ်းဖြင့် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ရူပက္ခန္ဓာသည်သာလျှင် အာပတ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဝေဒနာမရှိသော အာပတ်သည်လည်း ရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် တစ်ရံတစ်ခါ အလိုအလျောက်သာ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ယင်းကို မယူဘဲ များသောအားဖြင့် ရအပ်သော အာပတ်ကိုသာ ယူ၍ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Idāni yathāvuttasamuṭṭhānādīni imasmiṃ saṃvaṇṇiyamānasikkhāpade vibhajitvā dassento ‘‘imaṃ pakiṇṇakaṃ viditvā’’tiādimāha. Tattha viditvāti imassa ‘‘veditabba’’nti iminā aparakālakiriyāvacanena sambandho veditabbo. Kiriyasamuṭṭhānanti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ parūpakkame sati sādiyantassa akiriyasamuṭṭhānabhāvato. ‘‘Manodvāre āpatti nāma natthīti idampi bāhullavaseneva vutta’’nti vadanti. Cittaṃ panettha aṅgamattaṃ hotīti paṭhamapārājikaṃ kāyacittato samuṭṭhātīti cittamettha āpattiyā aṅgameva hoti. Na tassa vasena kammabhāvo labbhatīti viññattijanakavasena [Pg.99] kāyadvāre pavattattā tassa cittassa vasena imassa sikkhāpadassa manokammabhāvo na labbhatīti attho. Sikkhāpadassa heṭṭhā vuttanayena paññattibhāvato ‘‘sabbañcetaṃ āpattiyaṃ yujjatī’’ti vuttaṃ. Na hi yathāvuttasamuṭṭhānādi paññattiyaṃ yujjati.

ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သမုဋ္ဌာန်စသည်တို့ကို ဤဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်၌ ခွဲခြား၍ ပြလိုသဖြင့် “ဣမံ ပကိဏ္ဏကံ ဝိဒိတွာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ “ဝိဒိတွာ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ “ဝေဒိတဗ္ဗံ” ဟူသော နောက်ကာလကြိယာစကားနှင့် စပ်ယှဉ်မှုကို သိအပ်၏။ “ကြိယာသမုဋ္ဌာန်” ဟူသော ဤစကားကို များသောအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အခြားသူ၏ လုံ့လရှိသော် သာယာသောရဟန်းအား အကရိယသမုဋ္ဌာန်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “မနောဒွါရ၌ အာပတ်သင့်ခြင်းမည်သည် မရှိ” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း များသောအားဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏ဟု ဆိုကုန်၏။ ဤအရာ၌ စိတ်သည်ကား အာပတ်၏ အင်္ဂါမျှသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ပထမပါရာဇိကသည် စိတ်ကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ဆိုသော်လည်း စိတ်သည် ဤအာပတ်၌ အင်္ဂါမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုစိတ်၏အစွမ်းဖြင့် မနောကံ၏အဖြစ်ကို မရအပ်ပေ၊ ဝိညာတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုစိတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ မနောကံအဖြစ်ကို မရအပ်ဟု အနက်ရ၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်သည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ပညတ်ဖြစ်သောကြောင့် “ဤအလုံးစုံသော အပြားသည် အာပတ်၌ သင့်လျော်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ စင်စစ် ဆိုအပ်ပြီးသော သမုဋ္ဌာန်စသည်တို့သည် ပညတ်၌ မသင့်လျော်ကုန်။

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Vinītavatthuvaṇṇanā

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

Idaṃ kinti kathetukamyatāya pucchati. Vinītāni vinicchitāni vatthūni vinītavatthūni. Tāni hi ‘‘āpattiṃ tvaṃ bhikkhu āpanno pārājikaṃ. Anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti saṅghādisesassa. Anāpatti bhikkhu asādiyantassā’’tiādinā bhagavatāyeva vinicchitāni. Tenāha ‘‘bhagavatā sayaṃ vinicchitāna’’nti. Uddānagāthāti uddesagāthā, saṅgahagāthāti vuttaṃ hoti. Vatthugāthāti ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhū’’tiādikā nidānavatthudīpikā vinītavatthupāḷiyeva tesaṃ tesaṃ vatthūnaṃ ganthanato ‘‘vatthugāthā’’ti vuttā, na chandovicitilakkhaṇena. Gāthānaṃ vatthu vatthugāthāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Etthāti vinītavatthūsu. Dutiyādīnanti dutiyapārājikādīnaṃ. Dutiyādīni vinicchinitabbānīti yojetabbaṃ. Sippikānanti cittakārādisippikānaṃ. Yaṃ passitvā passitvā cittakārādayo cittakammādīni uggaṇhantā karonti, taṃ ‘‘paṭicchannakarūpa’’nti vuccati.

“ဤသည်ကား အဘယ်နည်း” ဟု ပြောကြားလိုသော အလိုဖြင့် မေး၏။ ကိုယ်တော်တိုင် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်သော ဝတ္ထုတို့သည် ဝိနီတဝတ္ထုတို့ မည်ကုန်၏။ ထိုဝိနီတဝတ္ထုတို့ကို “ရဟန်း သင်သည် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်ပြီ။ ရဟန်းအား ပါရာဇိကအာပတ် မရှိ၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏။ မသာယာသော ရဟန်းအား အာပတ်မရှိ” ဤသို့စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ဆုံးဖြတ်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဥဒ္ဒါနဂါထာ” ဟူသည်ကား အကျဉ်းပြသောဂါထာ၊ သင်္ဂြိုဟ်သော ဂါထာကို ဆိုလိုသည်။ “ဝတ္ထုဂါထာ” ဟူသည်ကား “ထိုအခါ၌ အခြားသောရဟန်းတစ်ပါးသည်” ဤသို့စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့သည် ဝိနီတဝတ္ထုကို ပြတတ်သော ဝိနီတဝတ္ထုပါဠိတော်သည်သာလျှင် ထိုထိုဝတ္ထုတို့ကို စုစည်း၍ပြတတ်သောကြောင့် “ဝတ္ထုဂါထာ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဆန်းဂိုဏ်းလက္ခဏာအားဖြင့် ဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ သို့မဟုတ် ဂါထာတို့၏ ဝတ္ထုသည် ဝတ္ထုဂါထာမည်၏ဟု ဤသို့ ဤအရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ “ဤ၌” ဟူသည်မှာ ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ ဖြစ်သည်။ “ဒုတိယအစရှိသည်တို့၏” ဟူသည်မှာ ဒုတိယပါရာဇိကအစရှိသည်တို့တွင် ဒုတိယအစရှိသည်တို့ကို ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ “သိပ္ပိကာနံ” ဟူသည်မှာ ပန်းချီသမားစသော အတတ်ပညာရှင်တို့၏ အကြင်လက်ရာ ပုံကြမ်းအရေးအသားကို ကြည့်ရှု၍ ပန်းချီသမားစသောသူတို့သည် ပန်းချီအမှုစသည်တို့ကို သင်ယူ၍ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထိုလက်ရာကို “ပဋိစ္ဆန္နကရုပ်” ဟု ဆိုအပ်၏။

67. Purimāni dve vatthūnīti makkaṭivatthuṃ vajjiputtakavatthuñca. Tāni pana kiñcāpi anupaññattiyaṃ āgatāneva, tathāpi bhagavatā sayaṃ vinicchitavatthubhāvato adinnādānādīsu anupaññattiyaṃ āgatāni rajakādivatthūni viya puna vinītavatthūsu pakkhittāni. Yadi evaṃ ‘‘tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti idaṃ virujjheyya, anupaññattiyañhi aññe bhikkhū disvā taṃ bhikkhuṃ codesunti? Saccametaṃ, tehi pana bhikkhūhi anupaññattiyaṃ vuttanayena codetvā ‘‘nanu, āvuso, tatheva taṃ hotī’’ti vutte tassa kukkuccaṃ ahosīti gahetabbaṃ. ‘‘Bhagavato etamatthaṃ ārocesī’’ti idañca tehi bhikkhūhi anupaññattiyaṃ vuttanayena bhagavato ārocite ‘‘saccaṃ kira tvaṃ bhikkhu makkaṭiyā methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti bhagavatā [Pg.100] puṭṭho samāno ‘‘saccaṃ bhagavā’’ti bhagavato etamatthaṃ ārocesīti gahetabbaṃ.

၆၇. “ရှေးဦးဖြစ်သော ဝတ္ထုနှစ်ခု” ဟူသည် မျောက်ဝတ္ထုနှင့် ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝတ္ထုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝတ္ထုတို့သည် အနုပညတ်၌ လာပြီးဖြစ်သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် ဆုံးဖြတ်တော်မူအပ်သော ဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် အဒိန္နာဒါနစသည်တို့၏ အနုပညတ်၌ လာကုန်သော ဆိုးရွားသော ဆေးဆိုးသမားဝတ္ထု စသည်တို့ကဲ့သို့ ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ တစ်ဖန် ပြန်လည်ထည့်သွင်းအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက “ထိုရဟန်းအား သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်ရာ၏၊ အနုပညတ်၌ “အခြားရဟန်းတို့သည် မြင်၍ ထိုရဟန်းကို စောဒနာကြကုန်၏” ဟု လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော် ထိုရဟန်းတို့သည် အနုပညတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် စောဒနာ၍ “ငါ့ရှင်၊ သင့်အား ထိုသို့ပင် ဖြစ်သလော” ဟု မေးအပ်သော် ထိုရဟန်းအား သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်၏ဟု ယူအပ်၏။ “မြတ်စွာဘုရားအား ဤအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထား၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ထိုရဟန်းတို့သည် အနုပညတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားအပ်သော်၊ “ရဟန်း၊ သင်သည် မျောက်မ၌ မေထုန်မှီဝဲသည်ဆိုသည်မှာ မှန်သလော” ဟု မြတ်စွာဘုရား မေးမြန်းတော်မူအပ်သည်ရှိသော် “မှန်ပါသည် မြတ်စွာဘုရား” ဟု မြတ်စွာဘုရားအား ထိုအကြောင်းအရာကို လျှောက်ထား၏ဟူ၍ ယူအပ်၏။

Vajjiputtakavatthumhi pana sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā vibbhamitvā ye ānandattheraṃ upasaṅkamitvā puna pabbajjaṃ upasampadañca yāciṃsu, te sandhāya ‘‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso, yaṃ tathāgato vajjīnaṃ vā vajjiputtakānaṃ vā kāraṇā sāvakānaṃ pārājikaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ samūhaneyyā’’tiādi anupaññattiyaṃ vuttaṃ. Ye pana avibbhamitvā saliṅge ṭhitāyeva uppannakukkuccā bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ, te sandhāya ‘‘āpattiṃ tumhe, bhikkhave, āpannā pārājika’’nti idha vuttaṃ. Keci pana imaṃ adhippāyaṃ ajānantāva ‘‘aññameva makkaṭivatthu vajjiputtakavatthu ca vinītavatthūsu āgata’’nti vadanti.

ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝတ္ထု၌မူ သိက္ခာကို မချဘဲ၊ လူထွက်ကြောင်း အားနည်းခြင်းကို ထင်ရှားမပြဘဲ မေထုန်မှီဝဲ၍ လူထွက်ပြီးမှ အရှင်အာနန္ဒာထံ ချဉ်းကပ်၍ တစ်ဖန် သာမဏေအဖြစ်နှင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို တောင်းကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့ကို ရည်ရွယ်၍ “အာနန္ဒာ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဇ္ဇီတိုင်းသားတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝဇ္ဇီပုတ္တကရဟန်းတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း တပည့်တို့အား ပညတ်တော်မူအပ်ပြီးသော ပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို နှုတ်ပယ်ဖျက်ဆီးရာသည်ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိနိုင်ရာ” စသည်ဖြင့် အနုပညတ်၌ မိန့်တော်မူအပ်၏။ လူမထွက်ဘဲ မိမိ၏ ရဟန်းအသွင်၌ တည်လျက်သာလျှင် သံသယကုက္ကုစ္စဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားအား ဤအကြောင်းကို လျှောက်ထားကြကုန်သော ထိုရဟန်းတို့ကို ရည်ရွယ်၍ “ရဟန်းတို့၊ သင်တို့သည် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်ကုန်ပြီ” ဟု ဤနေရာ (ဝိနီတဝတ္ထု) ၌ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား ဤအဓိပ္ပာယ်ကို မသိကြကုန်ဘဲလျက် “မျောက်ဝတ္ထုနှင့် ဝဇ္ဇီပုတ္တကဝတ္ထုသည် ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ သီးခြားလာခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Kuse ganthetvāti kusatiṇāni ganthetvā. Kesehīti manussakesehi. Taṃ rāganti kāyasaṃsaggarāgaṃ. Ñatvāti sayameva jānitvā. Yadi kāyasaṃsaggarāgena kataṃ, kāyasaṃsaggarāgasikkhāpadassa vinītavatthūsu avatvā idha kasmā vuttanti? Vuccate – kiñcāpi taṃ kāyasaṃsaggarāgena kataṃ, tassa pana bhikkhuno pārājikakkhette katupakkamattā ‘‘pārājikaṃ nu kho ahaṃ āpanno’’ti pārājikavisayaṃ kukkuccaṃ ahosīti idha vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘anāpatti bhikkhu pārājikassa, āpatti saṅghādisesassā’’ti.

“ကုသေ ဂဏ္ဌေတွာ” ဟူသည် သမန်းမြက်တို့ကို သီကုံး၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကေသေဟိ” ဟူသည် လူဦးခေါင်းဆံပင်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “တံ ရာဂံ” ဟူသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂကို ဆိုလိုသည်။ “ဉတွာ” ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် သိရှိနားလည်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် ပြုအပ်သည်ဖြစ်ပါက ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပုဒ်၏ ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ မဆိုဘဲ ဤနေရာ (ပါရာဇိကဝိနီတဝတ္ထု) ၌ အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း။ ဖြေဆိုရသော်— ထိုအမှုကို ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် ပြုလုပ်ခဲ့သော်လည်း ထိုရဟန်းအား ပါရာဇိကဖြစ်ရာနယ်ပယ်၌ အားထုတ်အပ်သော လုံ့လရှိခဲ့သောကြောင့် “ငါသည် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်လေသလော” ဟု ပါရာဇိကနှင့်စပ်လျဉ်း၍ သံသယကုက္ကုစ္စ ဖြစ်ခဲ့သဖြင့် ဤပါရာဇိက၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုကြောင့်ပင် “ရဟန်းအား ပါရာဇိကအာပတ် မသင့်၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

68. Atidassanīyāti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato ativiya dassanayoggā. Vaṇṇapokkharatāyāti ettha pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā, tasmā vaṇṇapokkharatāyāti parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Atha vā vaṇṇasampannaṃ pokkharaṃ vaṇṇapokkharanti uttarapadalopo pubbapadassa daṭṭhabbo, tassa bhāvo vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampannasarīratāyāti attho. Padhaṃsesīti abhibhavīti attho. Kathaṃ pana asādiyantī nisīdīti āha – ‘‘asaddhammādhippāyena…pe… khāṇukā viyā’’ti.

၆၈. “အတိဒဿနီယာ” ဟူသည် တစ်နေ့ပတ်လုံး ကြည့်ရှုနေကြသူတို့အားပင် မရောင့်ရဲနိုင်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် အလွန်တရာ ကြည့်ရှုထိုက်သော အဆင်းရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ပေါက္ခရတာ” ဟူသည် ကောင်းမြတ်သောအဖြစ် (လှပတင့်တယ်ခြင်း) ကို ဆိုသည်။ အဆင်း၏ ကောင်းမြတ်လှပခြင်းသည် “ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ” မည်၏။ ထိုဝဏ္ဏပေါက္ခရတာကြောင့် ဟူသည် အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရှေးဆရာတို့မူကား ကိုယ်ခန္ဓာကို “ပေါက္ခရ” ဟု ခေါ်ဆိုကြပြီး၊ အဆင်းကို အဆင်းဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုရှေးဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် အဆင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာနှစ်ပါးလုံးကို “ဝဏ္ဏပေါက္ခရ” ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်ရာ၊ ထိုဝဏ္ဏပေါက္ခရတို့၏ အဖြစ်သည် “ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ” မည်၏။ ထိုကြောင့် “ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာကြောင့်” ဟူသည် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အဆင်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာအချိုးအစား တင့်တယ်ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ အဆင်းနှင့်ပြည့်စုံသော ကိုယ်ခန္ဓာကို “ဝဏ္ဏပေါက္ခရ” ဟု ခေါ်ဆိုရာ၊ ဤ၌ ရှေ့ပုဒ်၏ နောက်ပုဒ်ကျေခြင်း (ဥတ္တရပဒလောပ) ဟု သိအပ်၏။ ထိုဝဏ္ဏပေါက္ခရ၏ အဖြစ်သည် “ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ” မည်၏။ ထိုဝဏ္ဏပေါက္ခရတာကြောင့် ဟူသည် အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ပဓံသေသိ” ဟူသည် နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အဘယ်ကြောင့် သာယာမှုမရှိဘဲ ထိုင်နေပါသနည်း” ဟူသော အမေးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ “မသူတော်တရား၌ အလိုရှိသဖြင့်...ပ... သစ်ငုတ်တိုကဲ့သို့” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Na [Pg.101] limpatīti na allīyati. Kāmesūti vatthukāmakilesakāmesu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā paduminipaṇṇe udakabindu na saṇṭhāti, yathā ca sūcimukhe sāsapo na santiṭṭhati, evameva yo abbhantare duvidhenapi kāmena na limpati, tasmiṃ kāmo na saṇṭhāti, tamahaṃ brāhmaṇaṃ vadāmīti.

“န လိမ္ပတိ” ဟူသည် မကပ်ငြိ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကာမေသု” ဟူသည် ဝတ္ထုကာမနှင့် ကိလေသာကာမတို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— ရေပေါက်သည် ကြာရွက်ပေါ်၌ မတင်မတည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မုံညင်းစေ့သည် အပ်ဖျား၌ မတင်မတည်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိသန္တာန်၌ နှစ်ပါးသော ကာမတို့ဖြင့် ကပ်ငြိခြင်းမရှိ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ ကာမတရားသည် မတည်တံ့။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါဘုရားသည် ဗြာဟ္မဏ (မကောင်းမှုကို အပပြုပြီးသူ) ဟု ခေါ်ဆိုတော်မူ၏ ဟူ၍ မိန့်တော်မူလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

69. Purisasaṇṭhānaṃ antarahitaṃ, itthisaṇṭhānaṃ uppannanti phalassa vināsuppādadassanena kāraṇassapi vināsuppādā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Purisindriye hi naṭṭhe purisasaṇṭhānaṃ antaradhāyati, itthindriye samuppanne itthisaṇṭhānaṃ pātubhavati. Tathā hi ‘‘yassa itthindriyaṃ uppajjati, tassa purisindriyaṃ uppajjatīti? No. Yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti? No’’ti yamakapakaraṇe (yama. 3. indriyayamaka.188) vuttattā indriyadvayassa ekasmiṃ santāne sahapavattiyā asambhavato yasmiṃ khaṇe itthindriyaṃ pātubhavati, tato pubbe sattarasamacittato paṭṭhāya purisindriyaṃ nuppajjati. Tato pubbe uppannesu ca purisindriyesu sahajarūpehi saddhiṃ kamena niruddhesu tasmiṃ santāne itthindriyaṃ uppajjati. Tato purisasaṇṭhānākārena pavattesu kammajarūpesu sesarūpesu ca kañci kālaṃ pavattitvā niruddhesu itthisaṇṭhānākārena ca catujarūpasantatiyā pavattāya purisasaṇṭhānaṃ antarahitaṃ, itthisaṇṭhānaṃ pātubhūtanti vuccati. Itthiyā purisaliṅgapātubhāvepi ayameva nayo veditabbo.

၆၉. “ယောက်ျားသဏ္ဌာန် ကွယ်ပျောက်၍ မိန်းမသဏ္ဌာန် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟူသည် အကျိုးတရား (သဏ္ဌာန်) ၏ ချုပ်ပျောက်ခြင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြသခြင်းဖြင့် အကြောင်းတရား (ဣန္ဒြေ) ၏လည်း ချုပ်ပျောက်ခြင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ယောက်ျားဣန္ဒြေ (ပုရိသိန္ဒြေ) ချုပ်ပျောက်သော် ယောက်ျားသဏ္ဌာန် ကွယ်ပျောက်၍၊ မိန်းမဣန္ဒြေ (ဣတ္ထိန္ဒြေ) ဖြစ်ပေါ်လာသော် မိန်းမသဏ္ဌာန် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား မိန်းမဣန္ဒြေ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ယောက်ျားဣန္ဒြေ ဖြစ်ပေါ်သလော ဟူမူ—မဖြစ်ပေါ်ပါ။ သို့မဟုတ် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား ယောက်ျားဣန္ဒြေ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား မိန်းမဣန္ဒြေ ဖြစ်ပေါ်သလော ဟူမူ—မဖြစ်ပေါ်ပါ” ဟု ယမိုက်ကျမ်း၌ မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်၊ သန္တာန်တစ်ခုတည်း၌ ဣန္ဒြေနှစ်ပါးတို့ အတူတကွ ဖြစ်ခွင့်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိန်းမဣန္ဒြေ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော ခဏ၌ ထိုခဏမတိုင်မီ စိတ် ၁၇ စိတ် ခဏမှစ၍ ယောက်ျားဣန္ဒြေသည် မဖြစ်တော့ပေ။ ထိုခဏမတိုင်မီ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော ယောက်ျားဣန္ဒြေတို့သည် သဟဇာတ်ရုပ်တို့နှင့်တကွ ကံကြောင့် အစဉ်အတိုင်း ချုပ်ပျောက်သွားကြသော် ထိုသန္တာန်၌ မိန်းမဣန္ဒြေသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအခါ ယောက်ျားသဏ္ဌာန် အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကြသော ကမ္မဇရုပ်တို့နှင့် ကျန်ရှိသော စတုဇရုပ်တို့သည်လည်း အတန်ကြာ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ချုပ်ပျောက်ကုန်သော်၊ မိန်းမသဏ္ဌာန် အခြင်းအရာဖြင့် စတုဇရုပ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် “ယောက်ျားသဏ္ဌာန် ကွယ်ပျောက်၍ မိန်းမသဏ္ဌာန် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ မိန်းမအား ယောက်ျားအင်္ဂါ လက္ခဏာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Purisaliṅgaṃ uttamaṃ, itthiliṅgaṃ hīnanti iminā ca purisindriyassa uttamabhāvo, itthindriyassa ca hīnabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Na hi indriyassa hīnukkaṭṭhabhāvaṃ vinā tannissayassa liṅgassa hīnukkaṭṭhatā sambhavati. Purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyatītiādināpi indriyasseva vināsuppādā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Indriye hi vinaṭṭhe uppanne ca tannissayassa liṅgassapi antaradhānaṃ patiṭṭhānañca sambhavati. Kathaṃ panettha purisaliṅgaṃ balavaakausalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhātīti? Vuccate – paṭisandhiyaṃ tāva purisindriyuppādakaṃ anupahatasāmatthiyaṃ balavakusalakammaṃ yāvatāyukaṃ purisindriyameva uppādeti, antarā pana kenaci laddhapaccayena pāradārikattādinā balavaakusalakammena upahatasāmatthiyaṃ tadeva paṭisandhidāyakaṃ kusalakammaṃ dubbalībhūtaṃ purisindriyaṃ anuppādetvā attano sāmatthiyānurūpaṃ [Pg.102] itthindriyaṃ pavatte uppādeti. Yadā pana paṭisandhidānakāleyeva kenaci laddhapaccayena pāradārikattādinā balavaakusalakammena purisindriyuppādanasāmatthiyaṃ upahataṃ hoti, tadā dubbalībhūtaṃ kusalakammaṃ purisindriyaṃ anuppādetvā paṭisandhiyaṃyeva itthindriyaṃ uppādeti. Tasmā ‘‘purisaliṅgaṃ balavaakusalena antaradhāyati, itthiliṅgaṃ dubbalakusalena patiṭṭhātī’’ti vuccati.

“ယောက်ျားအင်္ဂါသည် မြတ်၏၊ မိန်းမအင်္ဂါသည် ယုတ်ညံ့၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့်လည်းကောင်း ယောက်ျားဣန္ဒြေ (ပုရိသိန္ဒြေ) ၏ မြတ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိန်းမဣန္ဒြေ (ဣတ္ထိန္ဒြေ) ၏ ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဣန္ဒြေ၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း မရှိဘဲ ထိုဣန္ဒြေကို မှီသော အင်္ဂါ (လိင်) ၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ “ယောက်ျားအင်္ဂါသည် အားရှိသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၏” စသည်ဖြင့်လည်း ဣန္ဒြေ၏သာလျှင် ပျက်စီးခြင်းနှင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဟောတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဣန္ဒြေ ပျက်စီးသွားသောအခါ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုဣန္ဒြေကို မှီသော အင်္ဂါ (လိင်) ၏ ကွယ်ပျောက်ခြင်းနှင့် တည်တံ့ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤနေရာ၌ “ယောက်ျားအင်္ဂါသည် အားရှိသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် အဘယ်သို့ ကွယ်ပျောက်သနည်း၊ မိန်းမအင်္ဂါသည် အားနည်းသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် အဘယ်သို့ တည်တံ့သနည်း” ဟူမူ - ဖြေဆိုအပ်သည် - ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ဦးစွာ ပုရိသိန္ဒြေကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ ဖျက်ဆီးခြင်း မခံရသော စွမ်းအားရှိသော အားရှိသော ကုသိုလ်ကံသည် အသက်ထက်ဆုံး ပုရိသိန္ဒြေကိုသာ ဖြစ်စေ၏။ အကြား၌မူကား တစ်စုံတစ်ခုသော ရအပ်သော အကြောင်းရှိသော ပရဒါရိကကံ စသည် တည်းဟူသော အားရှိသော အကုသိုလ်ကံဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော စွမ်းအားရှိသော ထိုပဋိသန္ဓေပေးတတ်သော ကုသိုလ်ကံသည် အားနည်းသည်ဖြစ်၍ ပုရိသိန္ဒြေကို မဖြစ်စေဘဲ မိမိစွမ်းအားနှင့် လျော်ညီစွာ ပဝတ္တိအခါ၌ ဣတ္ထိန္ဒြေကို ဖြစ်စေ၏။ ပဋိသန္ဓေပေးစကတည်းကပင် တစ်စုံတစ်ခုသော ရအပ်သော အကြောင်းရှိသော ပရဒါရိကကံ စသည် တည်းဟူသော အားရှိသော အကုသိုလ်ကံဖြင့် ပုရိသိန္ဒြေ ဖြစ်စေနိုင်သော စွမ်းအားသည် ပျက်စီးရပါမူ၊ ထိုအခါ အားနည်းသွားသော ကုသိုလ်ကံသည် ပုရိသိန္ဒြေကို မဖြစ်စေဘဲ ပဋိသန္ဓေ၌ပင်လျှင် ဣတ္ထိန္ဒြေကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် “ယောက်ျားအင်္ဂါသည် အားရှိသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၍ မိန်းမအင်္ဂါသည် အားနည်းသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် တည်တံ့၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Dubbalaakusalena antaradhāyatīti pāradārikattādibalavaakusalakammassa purisindriyuppādanavibandhakassa dubbalabhāve sati antaradhāyantaṃ itthiliṅgaṃ dubbalaakusalena antaradhāyatīti vuttaṃ. Tathā hi pāradārikattādinā balavaakusalakammena bāhitattā purisindriyuppādane asamatthaṃ paṭisandhiyaṃ itthiyā itthindriyuppādakaṃ dubbalakusalakammaṃ yadā pavattiyaṃ brahmacariyavāsamicchācārapaṭivirativasena purisattapatthanāvasena vā katupacitabalavakusalakammena āhitasāmatthiyaṃ purisindriyuppādane samatthaṃ itthindriyaṃ anuppādetvā attano sāmatthiyānurūpaṃ purisindriyaṃ uppādeti, tadā purisindriyuppādanavibandhakassa balavaakusalakammassa dubbalabhāve sati taṃ itthindriyaṃ antarahitanti ‘‘itthiliṅgaṃ antaradhāyantaṃ dubbalaakusalena antaradhāyatī’’ti vuccati. Yathāvuttanayeneva balavatā kusalakammena purisindriyassa uppāditattā ‘‘purisaliṅgaṃ balavakusalena patiṭṭhātī’’ti vuccati. Pubbe itthibhūtassa paṭisandhiyaṃ purisindriyuppādepi ayaṃ nayo veditabbo. Ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena paṭilabbhatīti idaṃ sugatibhavaṃ sandhāya vuttaṃ, duggatiyaṃ pana ubhinnaṃ uppatti vināso ca akusalakammenevāti daṭṭhabbaṃ.

“အားနည်းသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၏” ဟူသည်ကား ပုရိသိန္ဒြေဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်တတ်သော ပရဒါရိကကံ စသည် တည်းဟူသော အားရှိသော အကုသိုလ်ကံ၏ အားနည်းသောအဖြစ် ရှိလတ်သော်၊ ကွယ်ပျောက်သွားသော မိန်းမအင်္ဂါကို “အားနည်းသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရဒါရိကကံ စသည် တည်းဟူသော အားရှိသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ပုရိသိန္ဒြေ ဖြစ်စေခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သော၊ ပဋိသန္ဓေ၌ မိန်းမအား ဣတ္ထိန္ဒြေကို ဖြစ်စေတတ်သော အားနည်းသော ကုသိုလ်ကံသည်၊ ပဝတ္တိအခါ၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ခြင်း (ဗြဟ္မစရိယဝါသ)၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (မိစ္ဆာစာရပဋိဝိရတိ) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားအဖြစ်ကို တောင်းတခြင်း (ပုရိသတ္တပတ္ထနာ) အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆည်းပူးအပ်သော အားရှိသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် စွမ်းအား သက်ရောက်လာပြီး ပုရိသိန္ဒြေကို ဖြစ်စေခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍ ဣတ္ထိန္ဒြေကို မဖြစ်စေဘဲ မိမိစွမ်းအားနှင့် လျော်ညီစွာ ပုရိသိန္ဒြေကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုအခါ ပုရိသိန္ဒြေကို ဖြစ်စေခြင်းအား တားမြစ်တတ်သော အားရှိသော အကုသိုလ်ကံ၏ အားနည်းသောအဖြစ် ရှိလတ်သော် ထိုဣတ္ထိန္ဒြေသည် ကွယ်ပျောက်သွား၏၊ ထို့ကြောင့် “ကွယ်ပျောက်သွားသော မိန်းမအင်္ဂါသည် အားနည်းသော အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် အားရှိသော ကုသိုလ်ကံဖြင့် ပုရိသိန္ဒြေကို ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် “ယောက်ျားအင်္ဂါသည် အားရှိသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် တည်တံ့၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှေး၌ မိန်းမဖြစ်ဖူးသော သူအား ပဋိသန္ဓေ၌ ပုရိသိန္ဒြေဖြစ်ရာ၌လည်း ဤနည်းကို သိအပ်၏။ “နှစ်ပါးစုံသည်လည်း အကုသိုလ်ကံကြောင့် ကွယ်ပျောက်၏၊ ကုသိုလ်ကံကြောင့် ပြန်လည်ရရှိ၏” ဟူသော ဤစကားသည် သုဂတိဘဝကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဒုဂ္ဂတိဘဝ၌မူကား နှစ်ပါးစုံ၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းသည် အကုသိုလ်ကံကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Ubhinnampi sahaseyyāpatti hotīti ‘‘yo pana bhikkhu mātugāmena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ. Yā pana bhikkhunī purisena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiya’’nti vuttattā ubhinnampi sahaseyyavasena pācittiyāpatti hoti. Dukkhīti cetodukkhasamaṅgitāya dukkhī. Dummanoti dosena duṭṭhamano, virūpamano vā domanassābhibhūtatāya. ‘‘Samassāsetabbo’’ti vatvā samassāsetabbavidhiṃ dassento ‘‘hotu mā cintayitthā’’tiādimāha. Anāvaṭoti avārito. Dhammoti pariyattipaṭipattipaṭivedhasaṅkhāto tividhopi saddhammo. Saggo ca maggo ca saggamaggo, saggassa [Pg.103] vā maggo saggamaggo, saggūpapattisādhikā paṭipatti. Bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya addhānagamane āpatti pariharitabbāti dassento ‘‘saṃvidahanaṃ parimocetvā’’ti āha. ‘‘Mayaṃ asukaṃ nāma ṭhānaṃ gacchāmā’’ti vatvā ‘‘ehi saddhiṃ gamissāmā’’tiādinā asaṃvidahitattā anāpatti.

“နှစ်ဦးလုံး၌ပင် အတူအိပ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်သင့်၏” ဟူသည်ကား “အကြင်ရဟန်းသည် မိန်းမနှင့် အတူအိပ်ခြင်းကို ပြုငြားအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ အကြင်ဘိက္ခုနီသည် ယောက်ျားနှင့် အတူအိပ်ခြင်းကို ပြုငြားအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် နှစ်ဦးလုံး၌ပင် အတူအိပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ဆင်းရဲသောသူ (ဒုက္ခီ)” ဟူသည် စိတ်၏ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် ဆင်းရဲသောသူ ဖြစ်၏။ “မကောင်းသောစိတ်ရှိသူ (ဒုမ္မနော)” ဟူသည် ဒေါသကြောင့် ပျက်စီးသောစိတ် ရှိသူ သို့မဟုတ် နှလုံးမသာခြင်း (ဒေါမနဿ) လွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့် ဖောက်ပြန်သော နှလုံးရှိသူ ဖြစ်၏။ “သက်သာရာရစေအပ်၏” ဟု ဆိုပြီးနောက် သက်သာရာရစေသော နည်းလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် “ရှိစေတော့၊ မစိုးရိမ်ပါနှင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏။ “မပိတ်ပင်အပ်သော (အနာဝဋော)” ဟူသည် မတားမြစ်အပ်သောတည်း။ “တရား (ဓမ္မော)” ဟူသည် ပရိယတ္တိ၊ ပဋိပတ္တိ၊ ပဋိဝေဓ ဟု ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မတရား ဖြစ်၏။ နတ်ပြည်သည်လည်းကောင်း၊ လမ်းခရီးသည်လည်းကောင်း နတ်ပြည်လမ်း (သဂ္ဂမဂ္ဂ) မည်၏၊ သို့မဟုတ် နတ်ပြည်သို့ သွားရာလမ်းသည် နတ်ပြည်လမ်း (သဂ္ဂမဂ္ဂ) မည်၏၊ နတ်ပြည်သို့ ဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သော အကျင့် (ပဋိပတ္တိ) ဖြစ်၏။ “ဘိက္ခုနီနှင့်အတူ တိုင်ပင်၍ ခရီးသွားခြင်း၌ သင့်သော အာပတ်ကို ရှောင်ကြဉ်အပ်၏” ဟု ပြလိုသဖြင့် “ချိန်းဆိုတိုင်ပင်ခြင်းကို ဖယ်ထုတ်၍” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ “ငါတို့သည် ထိုထိုအရပ်သို့ သွားကြကုန်အံ့” ဟု ပြောဆို၍ “လာပါ၊ အတူသွားကြစို့” စသည်ဖြင့် မတိုင်ပင်ဘဲ သွားခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်။

Bahigāmeti attano vasanagāmato bahi. Gāmantaranadīpārarattivippavāsagaṇaohīyanāpattīhi anāpattīti ‘‘dutiyikā bhikkhunī pakkantā vā hotī’’tiādinā (pāci. 693) vuttaanāpattilakkhaṇehi saṃsandanato vuttaṃ. Ārādhikāti cittārādhane samatthā. Tā kopetvāti tā pariccajitvā. Lajjiniyo…pe… labbhatīti ‘‘saṅgahe asati ukkaṇṭhitvā vibbhameyyāpī’’ti saṅgahavaseneva vuttaṃ. Alajjiniyo…pe… labbhatīti alajjibhāvato asantapakkhaṃ bhajantīti vuttaṃ. Aññātikā…pe… vaṭṭatīti idaṃ pana imissā āveṇikaṃ katvā aṭṭhakathāyaṃ anuññātanti vadanti. Bhikkhubhāvepīti bhikkhukālepi. Parisāvacaroti upajjhāyo ca ācariyo ca hutvā parisupaṭṭhāko. Aññassa santike nissayo gahetabboti tassa santike upasampannehi saddhivihārikehi aññassa ācariyassa santike nissayo gahetabbo. Taṃ nissāya vasantehipīti antevāsike sandhāya vadati. Upajjhā gahetabbāti upasampadatthaṃ upajjhā gahetabbā, aññassa santike upasampajjitabbanti vuttaṃ hoti.

“ရွာပြင်ပ၌ (ဗဟိဂါမေ)” ဟူသည် မိမိနေထိုင်သောရွာမှ ပြင်ပ၌ ဖြစ်၏။ “တစ်ရွာနှင့် တစ်ရွာ အကြား၌၊ မြစ်တစ်ဖက်ကမ်း၌၊ ညဉ့်ကင်း၍ နေခြင်း၌၊ အပေါင်းအဖော်မှ ဖဲခွာခြင်း၌ အာပတ်မသင့်ခြင်း” ဟူသည် “အဖော်ဖြစ်သော ဘိက္ခုနီသည် ဖဲခွာသွားသည် ဖြစ်အံ့” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အာပတ်မသင့်သော အင်္ဂါလက္ခဏာများနှင့် ညှိနှိုင်းနှီးနှော၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ “စိတ်ကို နှစ်သက်စေနိုင်သူ (အာရာဓိကာ)” ဟူသည် စိတ်ကို လိုက်လျောအောင် ပြုခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သူ ဖြစ်၏။ “သူတို့ကို စိတ်ပျက်စေ၍ (တာ ကောပေတွာ)” ဟူသည် သူတို့ကို စွန့်ပယ်၍ ဖြစ်၏။ “အရှက်ရှိသော ဘိက္ခုနီတို့... ရအပ်၏” ဟူသည် “ချီးမြှောက်သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း မရှိလတ်သော် ငြီးငွေ့၍ လူထွက်ပါမူလည်း” ဟု ချီးမြှောက်သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့်သာ ဆိုအပ်၏။ “အရှက်မရှိသော ဘိက္ခုနီတို့... ရအပ်၏” ဟူသည် အရှက်မရှိသော အဖြစ်ကြောင့် မတော်မလျော်သော ဖက်ကို ဆည်းကပ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဆွေမျိုးမတော်စပ်သော ဘိက္ခုနီအား အပ်၏” ဟူသော ဤစကားကိုမူကား ဤဘိက္ခုနီအား အသီးအသန့် ပြု၍ အဋ္ဌကထာ၌ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ရဟန်းအဖြစ်၌လည်း (ဘိက္ခုဘာဝေပိ)” ဟူသည် ရဟန်းပြုစဉ် အခါ၌လည်း ဖြစ်၏။ “ပရိသတ်ကို ပြုစုတတ်သူ (ပရိသာဝစရော)” ဟူသည် ဥပဇ္ဈာယ် ဆရာလည်းကောင်း၊ အာစရိယ ဆရာလည်းကောင်း ဖြစ်၍ ပရိသတ်ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးသူ ဖြစ်၏။ “တစ်ပါးသောသူ၏ ထံ၌ နိဿရည်း ယူအပ်၏” ဟူသည် ထိုသူ၏ ထံ၌ ရဟန်းပြုသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့သည် အခြားသော ဆရာ၏ ထံ၌ နိဿရည်း ယူအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုဆရာကို မှီ၍ နေသောသူတို့သည်လည်း” ဟူသည် အန္တေဝါသိက တပည့်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ “ဥပဇ္ဈာယ် ဆရာကို ယူအပ်၏” ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) အကျိုးငှာ ဥပဇ္ဈာယ် ဆရာကို ယူအပ်၏၊ အခြားသူ၏ ထံ၌ ရဟန်းခံအပ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Vinayakammanti vikappanaṃ sandhāya vuttaṃ. Puna kātabbanti puna vikappetabbaṃ. Puna paṭiggahetvā sattāhaṃ vaṭṭatīti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhikkhunīnaṃ sannidhi bhikkhūhi, bhikkhūnaṃ sannidhi bhikkhunīhi paṭiggāhāpetvā paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 421) vacanato puna paṭiggahitaṃ tadahu sāmisampi vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Sattame divaseti idaṃ tañca nissaggiyaṃ anāpajjitvāva punapi sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yasmā pana bhikkhuniyā nissaggiyaṃ bhikkhussa vaṭṭati, bhikkhussa nissaggiyaṃ bhikkhuniyā vaṭṭati, tasmā aṭṭhamepi divase liṅgaparivatte sati anissajjitvāva antosattāhe paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti. Taṃ pakatatto rakkhatīti aparivattaliṅgo taṃ paṭiggahaṇavijahanato rakkhati, avibhattatāya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti adhippāyo. Sāmaṃ gahetvāna nikkhipeyyāti paṭiggahetvā sayaṃ nikkhipeyya. Paribhuñjantassa [Pg.104] āpattīti liṅgaparivatte sati paṭiggahaṇavijahanato puna paṭiggahetvā paribhuñjantassa āpatti.

‘ဝိနယကမ္မံ’ ဟူသည်မှာ ဝိကပ္ပနာ ပြုခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ‘တစ်ဖန် ပြုအပ်၏’ (ပုန ကာတဗ္ဗံ) ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် ဝိကပ္ပနာပြုအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘တစ်ဖန်ပြန်၍ အကပ်ခံကာ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အပ်စပ်၏’ ဟူသည်မှာ ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ရဟန်းမတို့၏ သန္နိဓိကို ရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့၏ သန္နိဓိကို ရဟန်းမတို့အားလည်းကောင်း အကပ်ခံစေ၍ သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏’ ဟူသော ဝစနကြောင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ အကပ်ခံထားသော ဝတ္ထုပစ္စည်းသည် ထိုနေ့၌ပင် အာမိသနှင့် ရောနှော၍ ရောက်သော်လည်း အပ်စပ်သည်ဟူသော အချက်ကို ပြလို၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌’ ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ထိုနိဿဂ္ဂိယအာပတ် မသင့်စေဘဲလျက်သာ နောက်ထပ် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်ရန် အပ်စပ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ရဟန်းမ၏ နိဿဂ္ဂိယပစ္စည်းသည် ရဟန်းအား အပ်စပ်ပြီး ရဟန်း၏ နိဿဂ္ဂိယပစ္စည်းသည်လည်း ရဟန်းမအား အပ်စပ်သောကြောင့် ရှစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ပင် လိင်ပြောင်းလဲသွားပါက (နိဿဂ္ဂိယပစ္စည်းကို) မစွန့်လွှတ်ဘဲ ခုနစ်ရက်အတွင်း သုံးဆောင်ရန် အပ်စပ်သည်ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘ထိုဝတ္ထုကို ပကတတ္တပုဂ္ဂိုလ်သည် စောင့်ရှောက်၏’ ဟူသည်မှာ လိင်မပြောင်းလဲသောသူသည် ထိုဝတ္ထုကို အကပ်ခံခြင်းမှ စွန့်လွှတ်ခြင်း မရှိအောင် စောင့်ရှောက်၏၊ (ဘိက္ခုနှင့် ဘိက္ခုနီအဖြစ်) မခွဲခြားသေးသဖြင့် အကပ်ခံခြင်းကို စွန့်လွှတ်ခြင်း မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ကိုယ်တိုင်ယူ၍ သိမ်းဆည်းထားအံ့’ ဟူသည်မှာ အကပ်ခံပြီးနောက် မိမိကိုယ်တိုင် သိမ်းဆည်းထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘သုံးဆောင်သောသူအား အာပတ်သင့်၏’ ဟူသည်မှာ လိင်ပြောင်းလဲသွားပါက အကပ်ခံခြင်း စွန့်လွှတ်ရာ ရောက်သောကြောင့် တစ်ဖန်ပြန်၍ အကပ်မခံဘဲ သုံးဆောင်ပါက အာပတ်သင့်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

‘‘Hīnāyāvattanenāti pārājikaṃ āpannassa gihibhāvūpagamanenā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ, taṃ suvuttaṃ. Na hi pārājikaṃ anāpannassa sikkhaṃ appaccakkhāya ‘‘vibbhamissāmī’’ti gihiliṅgaggahaṇamattena bhikkhubhāvo vinassati. Pārājikaṃ āpanno ca bhikkhuliṅge ṭhito yāva na paṭijānāti, tāva attheva tassa bhikkhubhāvo, na so anupasampannasaṅkhyaṃ gacchati. Tathā hi so saṃvāsaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti, sahaseyyādiāpattiṃ na janeti, omasavāde pācittiyañca janeti. Teneva ‘‘asuddho hoti puggalo aññataraṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpanno, tañce suddhadiṭṭhi samāno okāsaṃ kārāpetvā akkosādhippāyo vadeti, āpatti omasavādassā’’ti (pārā. 389) omasavāde pācittiyaṃ vuttaṃ. Asati hi bhikkhubhāve dukkaṭaṃ bhaveyya, sati ca bhikkhubhāve paṭiggahitassa paṭiggahaṇavijahanaṃ nāma ayuttaṃ, tasmā sabbaso bhikkhubhāvassa abhāvato pārājikaṃ āpajjitvā gihiliṅgaggahaṇena gihibhāvūpagamanaṃ idha ‘‘hīnāyāvattana’’nti adhippetaṃ, na pana pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattaṃ. Teneva katthaci sikkhāpaccakkhānena samānagatikattā hīnāyāvattanaṃ visuṃ na gaṇhanti. Sikkhāpaccakkhānena paṭiggahaṇavijahane vutte pārājikaṃ āpannassa gihibhāvūpagamanena sabbaso bhikkhubhāvassa abhāvato vattabbameva natthīti. Tathā hi buddhadattācariyena attano vinayavinicchaye –

‘လူထွက်ခြင်းဖြင့်’ (ဟီနာယာဝတ္တနေန) ဟူသည်မှာ ‘ပါရာဇိကကျပြီးသောသူသည် လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်’ ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်း သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားသည် အလွန်မှန်ကန်လှပေသည်။ ပါရာဇိက မကျသေးသောသူသည် သိက္ခာမချဘဲ ‘ငါ လူထွက်တော့မည်’ ဟု လူဝတ်လူစားကို ယူရုံမျှဖြင့် ရဟန်းအဖြစ် မပျက်စီးနိုင်ပေ။ ပါရာဇိကကျထားသောသူသည်လည်း ရဟန်းအသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် တည်နေပြီး မိမိအပြစ်ကို ဝန်မခံသမျှ ကာလပတ်လုံး ရဟန်းအဖြစ် ရှိနေသေးသဖြင့် သူသည် အနုပသမ္ပန္န (ရဟန်းမဟုတ်သူ) ဟူသော အဆင့်သို့ မရောက်သေးပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုသူသည် အတူတကွ နေထိုင်ခြင်းကို သာယာသော်လည်း ထေယျသံဝါသက (ခိုးဝတ်သူ) မဖြစ်၊ အတူအိပ်ခြင်းစသော အာပတ်များကို မဖြစ်စေဘဲ သရော်သောစကားကို ပြောဆိုရာ၌မူ ပါစိတ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပါရာဇိက အာပတ်တစ်ပါးပါးသို့ ရောက်၍ မစင်ကြယ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုမစင်ကြယ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို စင်ကြယ်သော အယူရှိသူဖြစ်လျက် အခွင့်ပြုစေ၍ ဆဲရေးလိုသော အလိုဖြင့် ပြောဆိုခဲ့သော် သရော်သော စကားကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏’ ဟု သရော်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပါစိတ်အာပတ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ရဟန်းအဖြစ် လုံးဝမရှိပါက ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်ပေလိမ့်မည်။ ရဟန်းအဖြစ် ရှိနေပါလျက် အကပ်ခံပြီးသောပစ္စည်းကို စွန့်ပယ်ခြင်း မည်သည်မှာ မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် လုံးဝ ရဟန်းအဖြစ် ကင်းမဲ့သွားသောကြောင့် ပါရာဇိကကျပြီး လူဝတ်လဲကာ လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကိုသာ ဤနေရာ၌ ‘လူထွက်ခြင်း (ဟီနာယာဝတ္တန)’ ဟု အလိုရှိအပ်သည်၊ ပကတတ္တရဟန်းသည် လူ့အဝတ်အစားကို ဝတ်ရုံမျှကိုမူ မရည်ရွယ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် အချို့သော ကျမ်းတို့၌ သိက္ခာချခြင်းနှင့် သဘောချင်း တူညီသောကြောင့် ‘လူထွက်ခြင်း’ ကို သီးခြား မဖော်ပြကြခြင်း ဖြစ်သည်။ သိက္ခာချခြင်းဖြင့် အကပ်ခံခြင်း ပျက်ပြားပုံကို ဆိုခဲ့ပြီးနောက်၊ ပါရာဇိကကျသော ရဟန်းသည် လူ့အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့် လုံးဝရဟန်းအဖြစ် မရှိတော့သဖြင့် သီးခြားပြောဆိုရန်ပင် မလိုတော့ကြောင်း သိအပ်သည်။ သို့သော်လည်း အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တမထေရ်သည် မိမိ၏ ဝိနယဝိနိစ္ဆယကျမ်း၌ —

‘‘Acchedagāhanirapekkhanisaggato ca,Sikkhāppahānamaraṇehi ca liṅgabhedā;

Dānena tassa ca parassa abhikkhukassa,Sabbaṃ paṭiggahaṇameti vināsameva’’nti. –

‘သူတစ်ပါး လုယူခြင်း၊ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာစွန့်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်းနှင့် လိင်ပြန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စည်းကို ရဟန်းမဟုတ်သော အခြားသူအား ပေးလှူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အကပ်ခံခြင်းသည် လုံးဝပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေသည်။’

Ettakameva vuttaṃ. Tathā dhammasirittherenapi –

ဤမျှကိုသာ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူ အရှင်ဓမ္မသိရိမထေရ်ကလည်း —

‘‘Sikkhāmaraṇaliṅgehi, anapekkhavisaggato;

Acchedānupasampanna-dānā gāhopasammatī’’ti. –

‘သိက္ခာစွန့်ခြင်း၊ သေဆုံးခြင်း၊ လိင်ပြန်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ စွန့်ပယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လုယူခြင်း၊ ရဟန်းမဟုတ်သူအား ပေးခြင်းနှင့် အကျွမ်းတဝင် ယူခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း (အကပ်ခံခြင်းသည်) ပျက်စီး ငြိမ်းအေး၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Vuttaṃ[Pg.105]. Yadi ca pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattenapi paṭiggahaṇaṃ vijaheyya, tepi ācariyā visuṃ tampi vadeyyuṃ, na vuttañca, tato viññāyati ‘‘pakatattassa gihiliṅgaggahaṇamattaṃ idha hīnāyāvattananti nādhippeta’’nti. Bhikkhuniyā pana sikkhāpaccakkhānassa abhāvato gihiliṅgaggahaṇamattenapi paṭiggahaṇaṃ vijahati.

အကယ်၍ ပကတတ္တရဟန်း၏ လူ့အဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ရုံမျှဖြင့်လည်း အကပ်ခံခြင်း ပျက်ပြားမည်ဆိုပါက ထိုဆရာကြီးများသည် ထိုအချက်ကိုလည်း သီးခြား မိန့်ဆိုကြပေလိမ့်မည်။ သို့သော် မိန့်ဆိုခြင်းမရှိကြပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ပကတတ္တရဟန်း၏ လူ့အဝတ်တန်ဆာကို ယူရုံမျှကို ဤနေရာ၌ လူထွက်ခြင်း (ဟီနာယာဝတ္တန) ဟု အလိုမရှိအပ်’ ကြောင်း သိရှိနိုင်သည်။ ရဟန်းမ (ဘိက္ခုနီ) အားမူကား သိက္ခာချခြင်း မရှိသောကြောင့် လူ့အဝတ်အစားကို ဝတ်ဆင်ရုံမျှဖြင့်လည်း အကပ်ခံခြင်း ပျက်ပြားလေသည်။

Anapekkhavissajjanenāti aññassa adatvāva anatthikatāya ‘‘natthi iminā kammaṃ, na idāni naṃ paribhuñjissāmī’’ti vatthūsu vā ‘‘puna paṭiggahetvā paribhuñjissāmī’’ti paṭiggahaṇe vā anapekkhavissajjanena. Acchinditvā gāhenāti corādīhi acchinditvā gahaṇena.

‘ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ စွန့်ပယ်ခြင်းဖြင့်’ (အနပေက္ခဝိဿဇ္ဇနေန) ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးအား မပေးဘဲလျက် မိမိအလိုမရှိသဖြင့် ‘ဤပစ္စည်းနှင့် ငါ့မှာ အလုပ်မရှိတော့ပြီ၊ ယခု ထိုပစ္စည်းကို ငါမသုံးဆောင်တော့ပြီ’ ဟု ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့၌ လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ‘တစ်ဖန်ပြန်၍ အကပ်ခံကာ သုံးဆောင်တော့မည်မဟုတ်’ ဟု အကပ်ခံခြင်း၌ လည်းကောင်း တွယ်တာငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘လုယူခြင်းဖြင့်’ (အစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂါဟေန) ဟူသည်မှာ သူခိုးစသည်တို့က လုယက်ယူငင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Etthāti bhikkhuvihāre. Uparopakāti tena ropitā rukkhagacchā. Terasasu sammutīsūti bhattuddesakasenāsanapaññāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhāpakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutisaṅkhātāsu terasasu sammutīsu. Kāmaṃ purimikāya pacchimikāya ca senāsanaggāho paṭippassambhatiyeva, purimikāya pana senāsanaggāhe paṭippassaddhe pacchimikāya aññattha upagantuṃ sakkāti purimikāya senāsanaggāhapaṭippassaddhiṃ visuṃ dassetvā pacchimikāya senāsanaggāhe paṭippassaddhe na sakkā aññattha upagantunti tattha bhikkhūhi kattabbasaṅgahaṃ dassento ‘‘sace pacchimikāya senāsane gahite’’tiādimāha.

‘ဤနေရာ၌’ (ဧတ္ထ) ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့၏ ကျောင်း၌ ဖြစ်သည်။ ‘အထက်၌ စိုက်ပျိုးအပ်သော အပင်တို့’ (ဥပရောပါ) ဟူသည်မှာ ထိုသူ စိုက်ပျိုးထားသော သစ်ပင်၊ ချုံနွယ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သမုတိတစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့၌’ (တေရသသု သမ္မုတီသု) ဟူသည်မှာ ဘတ္တုဒ္ဒေသက (ဆွမ်းညွှန်းပုဂ္ဂိုလ်)၊ သေနာသနပညာပက (ကျောင်းခင်းကျင်းသူ)၊ ဘဏ္ဍာဂါရိက (ဘဏ္ဍာစိုး)၊ စီဝရပဋိဂ္ဂါဟက (သင်္ကန်းလက်ခံသူ)၊ စီဝရဘာဇက (သင်္ကန်းဝေဖန်သူ)၊ ယာဂုဘာဇက (ယာဂုဝေဖန်သူ)၊ ဖလဘာဇက (သစ်သီးဝေဖန်သူ)၊ ခဇ္ဇကဘာဇက (မုန့်ဝေဖန်သူ)၊ အပ္ပမတ္တကဝိဿဇ္ဇက (အနည်းငယ်သော ပစ္စည်းကို စွန့်ပယ်သူ)၊ သာဋိယဂ္ဂါဟာပက (ရေသနုပ် ပေးဝေသူ)၊ ပတ္တဂ္ဂါဟာပက (သပိတ် ပေးဝေသူ)၊ အာရာမိကပေသက (ဥယျာဉ်စောင့် စေခိုင်းသူ)၊ သာမဏေရပေသက (သာမဏေ စေခိုင်းသူ) ဟု ဆိုအပ်သော ဆယ့်သုံးပါးသော သမုတိတို့၌ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ပုရိမိကာ (ရှေးဝါ) ၌လည်းကောင်း၊ ပစ္ဆိမိကာ (နောက်ဝါ) ၌လည်းကောင်း ကျောင်းတိုက်ကို လက်ခံသိမ်းဆည်းခြင်းသည် ကင်းငြိမ်းသည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့သော် ပုရိမိကာဝါ၌ ကျောင်းလက်ခံခြင်း ငြိမ်းအေးသောအခါ အခြားကျောင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားနိုင်သဖြင့် ပုရိမိကာဝါကျောင်း လက်ခံခြင်း ကင်းငြိမ်းပုံကို သီးခြားပြသတော်မူ၍၊ ပစ္ဆိမိကာဝါ၌ ကျောင်းလက်ခံခြင်း ကင်းငြိမ်းသောအခါ အခြားကျောင်းသို့ မပြောင်းရွှေ့နိုင်သောကြောင့် ထိုကျောင်း၌ ရဟန်းတို့ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ဂဟတရားကို ပြလိုသဖြင့် ‘အကယ်၍ ပစ္ဆိမိကာဝါ၌ ကျောင်းကို လက်ခံသိမ်းဆည်းပြီးသော်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Pakkhamānattameva dātabbanti bhikkhunīnaṃ paṭicchannāyapi āpattiyā mānattacārasseva anuññātattā. Puna pakkhamānattameva dātabbanti bhikkhukāle ciṇṇamānattābhāvato. Bhikkhunīhi abbhānakammaṃ kātabbanti bhikkhukāle ciṇṇamānattatāya bhikkhunīkālepi ciṇṇamānattā icceva saṅkhyaṃ gacchatīti katvā vuttaṃ. Sace akusalavipāke…pe… chārattaṃ mānattameva dātabbanti mānattaṃ carantassa liṅgaparivattādhikārattā vuttaṃ. Sace pana bhikkhukāle paṭicchannāya sādhāraṇāpattiyā parivasantassa asamādiṇṇaparivāsassa vā liṅgaṃ parivattati, tassa bhikkhunīkāle pakkhamānattaṃ carantassa akusalavipāke parikkhīṇe puna liṅge parivattite parivāsaṃ datvā parivutthaparivāsassa chārattaṃ mānattaṃ dātabbanti vadanti.

‘လခွဲပတ်လုံး ကျင့်အပ်သော မာနတ် (ပက္ခမာနတ်) ကိုသာ ပေးအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းမတို့အား ဖုံးကွယ်ထားသော အာပတ်၌ပင် မာနတ်ကျင့်ခြင်းကိုသာ ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘တစ်ဖန် လခွဲပတ်လုံး မာနတ်ကိုသာ ပေးအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်ရှိစဉ်က မာနတ်မကျင့်ရသေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ရဟန်းမတို့သည် အဗ္ဘာန်ကံကို ပြုအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ရဟန်းအဖြစ်ရှိစဉ်က မာနတ်ကျင့်ပြီးဖြစ်၍ ရဟန်းမအဖြစ်သို့ ရောက်သောအခါ၌လည်း မာနတ်ကျင့်ပြီးဖြစ်သည်ဟူသော အရေအတွက်သို့ ဝင်သောကြောင့် စိတ်၌ ရည်စူး၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အကယ်၍ အကုသိုလ်အကျိုး… ခြောက်ရက်ပတ်လုံး ကျင့်အပ်သော မာနတ် (ဆာရတ္တမာနတ်) ကိုသာ ပေးအပ်၏’ ဟူသည်မှာ မာနတ်ကျင့်နေစဉ်အတွင်း လိင်ပြောင်းလဲသွားခြင်းနှင့် ဆက်စပ်သဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ရဟန်းအဖြစ်ရှိစဉ်က ဖုံးကွယ်ထားသော သာဓာရဏအာပတ်ဖြင့် ပရိဝါသကျင့်သုံးနေသူ သို့မဟုတ် ပရိဝါသ မဆောက်တည်ရသေးသူ၏ လိင်သည် ပြောင်းလဲသွားခဲ့သော်၊ ထိုသူအား ရဟန်းမအဖြစ်၌ လခွဲပတ်လုံး မာနတ်ကျင့်စေပြီး အကုသိုလ်အကျိုး ကုန်ဆုံးသွား၍ တစ်ဖန် ရဟန်းအဖြစ်သို့ လိင်ပြန်ပြောင်းလာသောအခါ ပရိဝါသကို ပြန်ပေး၍ ပရိဝါသကျင့်ပြီးသူအား ခြောက်ရက်ပတ်လုံး ကျင့်အပ်သော မာနတ်ကို ပေးအပ်ရမည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Sañcarittāpattīti [Pg.106] sādhāraṇāpattidassanatthaṃ vuttaṃ. Parivāsadānaṃ natthīti bhikkhukāle appaṭicchannabhāvato. Bhikkhunīkāle pana ārocitāpi sādhāraṇāpatti sace bhikkhukāle anārocitā, paṭicchannāva hotīti vadanti. Bhikkhūhi mānatte adinneti aciṇṇamānattāya liṅgaparivatte sati. Bhikkhunībhāve ṭhitāyapi tā suppaṭippassaddhā evāti sambandho. Yā āpattiyo pubbe paṭippassaddhāti yā asādhāraṇāpattiyo pubbe bhikkhubhāve paṭippassaddhā. ‘‘Pārājikaṃ āpannassa liṅgaparivatte sati santānassa ekattā na puna so upasampadaṃ labhati, tathā vibbhantāpi bhikkhunī liṅgaparivatte sati puna upasampadaṃ na labhatī’’ti vadanti.

“သဉ္စရိတ္တာပတ္တိ” ဟူသည်မှာ သာဓာရဏအာပတ်ကို ပြသရန် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ “ပရိဝါသဒါနံ နတ္ထိ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းယောက်ျားဘဝက ဖုံးကွယ်မထားခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဘိက္ခုနီဘဝတွင် ဖော်ပြောခဲ့သော်လည်း ရဟန်းယောက်ျားဘဝတွင် မဖော်ပြောခဲ့ပါက ထိုသာဓာရဏအာပတ်သည် ဖုံးကွယ်ထားသည်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ “ဘိက္ခူဟိ မာနတ္တေ အဒိန္နေ” ဟူသည်မှာ မကျင့်ရသေးသော မာနတ်ရှိစဉ် လိင်ပြန်လည်ပြောင်းလဲသွားပါက၊ ဘိက္ခုနီဘဝ၌ တည်ရှိနေသော်လည်း ထိုအာပတ်တို့သည် လုံးဝငြိမ်းအေးသွားကြသည်ဟု စပ်ဟပ်အပ်၏။ “ယာ အာပတ္တိယော ပုဗ္ဗေ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါ” ဟူသည်မှာ အသာဓာရဏအာပတ်တို့သည် ရှေးရဟန်းယောက်ျားဘဝ၌ ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပါရာဇိကကျရောက်သူသည် လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း သန္တာန်တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ဖန် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပဒါ) ကို မရနိုင်သကဲ့သို့၊ လူထွက်သွားသော ဘိက္ခုနီသည်လည်း လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း တစ်ဖန် ဥပသမ္ပဒါကို မရနိုင်ပါ” ဟု ဆိုကြသည်။

71. ‘‘Anupādinnakesūti adhikārattā upādinnakepi eseva nayoti vutta’’nti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ, taṃ duvuttaṃ. Na hi upādinnakesu nimitte upakkamantassa dukkaṭaṃ dissati. Tathā hi upādinnakesu nimitte appavesetvā bahi upakkamantassa thullaccayaṃ vuttaṃ ‘‘na ca, bhikkhave, rattacittena aṅgajātaṃ chupitabbaṃ, yo chupeyya, āpatti thullaccayassā’’ti (mahāva. 252) vuttattā. Ettha ca yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ pubbe vicāritameva. Dukkaṭamevāti mocanarāgassa abhāvato. Tathevāti muccatu vā mā vāti imamatthaṃ atidissati.

၇၁. “အနုပါဒိန္နကေသု ဟူသော အရာဖြစ်သောကြောင့် ဥပါဒိန္နက၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ဝတ္တဗ္ဗ (ဆိုအပ်သည်) ဟု စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကားသည် မကောင်းသဖြင့် ဆိုအပ်သော စကား (မှားယွင်းသောစကား) ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဥပါဒိန္နကတို့တွင် နိမိတ်၌ လုံ့လပြုသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သည် မထင်ရှားပေ။ ထို့ပြင် ဥပါဒိန္နကတို့တွင် နိမိတ်၌ မသွင်းဘဲ ပြင်ပ၌ လုံ့လပြုသူအား ‘ရဟန်းတို့... ရာဂစိတ်ဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်ကို မကိုင်တွယ်အပ်၊ ကိုင်တွယ်ပါက ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းသာ ထင်ရှား၏။ ဤအရာ၌ ဆိုအပ်သမျှကို အဋ္ဌကထာ၌ ရှေးက ဆင်ခြင်ဆန်းစစ်ပြီး ဖြစ်၏။ ‘ဒုက္ကဋ်သာလျှင် ဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ သုက်လွှတ်လိုသော ရာဂ မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ထို့အတူ’ ဟူသည်မှာ သုက်ထွက်သည်ဖြစ်စေ၊ မထွက်သည်ဖြစ်စေ ဤအနက်ကို လွှမ်းမိုးဖော်ပြသည်။”

Avisayoti asādiyanaṃ nāma evarūpe ṭhāne dukkaranti katvā vuttaṃ. Mātugāmassa vacanaṃ gahetvāti ‘‘ahaṃ vāyamissāmi, tvaṃ mā vāyamī’’tiādinā vuttavacanaṃ gahetvā. Ubhayavāyāmeneva āpattīti saññāya ‘‘tvaṃ mā vāyamī’’ti vuttaṃ.

“အဝိသယ” ဟူသည်မှာ ဤသို့သော နေရာ၌ သာယာမှု မရှိခြင်း (မသာယာခြင်း) သည် ခဲယဉ်းလှ၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “မာတုဂါမ၏ စကားကို ယူ၍” ဟူသည်မှာ “ငါ လုံ့လပြုအံ့၊ သင် လုံ့လမပြုနှင့်” စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသော စကားကို ယူ၍ ဖြစ်သည်။ နှစ်ဦးနှစ်ဖက်လုံး၏ လုံ့လကြောင့်သာ အာပတ်သင့်၏ဟု ယူဆချက်ဖြင့် “သင် လုံ့လမပြုနှင့်” ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

73. Vaṭṭakateti imassa atthaṃ dassento ‘‘vivaṭe’’ti āha. ‘‘Pārājikabhayena ākāsagatameva katvā pavesanādīni karontassa sahasā tālukaṃ vā passaṃ vā aṅgajātaṃ phusati ce, dukkaṭameva methunarāgassa abhāvato’’ti vadanti, upaparikkhitvā gahetabbo. Suphusitāti suṭṭhu pihitā. Antomukhe okāso natthīti dantānaṃ supihitabhāvato antomukhe pavesetuṃ okāso natthi. Uppāṭite pana oṭṭhamaṃse dantesuyeva upakkamantassa thullaccayanti pataṅgamukhamaṇḍūkassa mukhasaṇṭhāne [Pg.107] viya vaṇasaṅkhepavasena thullaccayaṃ. ‘‘Methunarāgena itthiyā appavesento nimittena nimittaṃ chupati, thullaccaya’’nti iminā vā lakkhaṇena samānattā idha thullaccayaṃ vuttaṃ. Bahi nikkhantadantajivhāsupi eseva nayo.

၇၃. “ဝဋ္ဋကတေ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလို၍ “ဝိဝဋေ (ဖွင့်အပ်သော)” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ “ပါရာဇိကဘေးကို ကြောက်သဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါကို ဟင်းလင်းပြင်၌သာ ထားရှိစေလျက် သွင်းခြင်း စသည်ကို ပြုလုပ်သူအား ရုတ်တရက် အစောက် (အာခေါင်) ကိုသော်လည်းကောင်း၊ နံဘေးကိုသော်လည်းကောင်း အင်္ဂါဇာတ်သည် ထိမိပါက မေထုန်ရာဂ မရှိခြင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသဘောကို ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။ “သုဖုသိတာ” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပိတ်အပ်ကုန်သော။ “အတွင်းခံတွင်း၌ အခွင့်မရှိ” ဟူသည်မှာ သွားတို့ ကောင်းစွာ ပိတ်ထားခြင်းကြောင့် အတွင်းခံတွင်းသို့ သွင်းရန် အခွင့်အလမ်း မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် နှုတ်ခမ်းသားကို ဖွင့်ဟ၍ သွားတို့၌သာ လုံ့လပြုသူအား ထုလ္လစ္စဉ်းသင့်၏။ ဖားမျက်နှာရှိသော ပဏ္ဍုက်၏ ခံတွင်းသဏ္ဌာန်ကဲ့သို့ အမာရွတ်သဏ္ဌာန် အကျဉ်းချုံးထားသော အနေအထားဖြင့် ထုလ္လစ္စဉ်း ဖြစ်သည်။ “မေထုန်ရာဂဖြင့် မိန်းမ၏ ကိုယ်၌ မသွင်းဘဲ နိမိတ်ချင်း ထိမိရုံမျှဖြင့် ထုလ္လစ္စဉ်း ဖြစ်၏” ဟူသော ဤလက္ခဏာနှင့် တူညီသောကြောင့် ဤနေရာ၌ ထုလ္လစ္စဉ်းဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပြင်ပသို့ ထွက်နေသော သွားနှင့် လျှာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Amuccante thullaccayanti ‘‘ceteti upakkamati na muccati, āpatti thullaccayassā’’ti (pārā. 262) vacanato. Nijjhāmataṇhikādīti ādi-saddena khuppipāsikādipetīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Allīyitumpi na sakkāti nijjhāmataṇhikānaṃ lomakūpehi samuṭṭhitaaggijālāhi niccaṃ pajjalitasarīratāya khuppipāsikādīnaṃ ativiya paṭikūlavirūpabībhacchaaṭṭhicammāvasiṭṭhaniccāturasarīratāya āmasitumpi na sakkā. Devatā viya sampattiṃ anubhontīti ettha yāsanti sāmivacanaṃ yāti paccattavacanena vipariṇāmetvā yojetabbaṃ ‘‘yā devatā viya sampattiṃ anubhontī’’ti. Dassanādīsu dassanaṃ nāma bhikkhunā tāsaṃ dassanaṃ, gahaṇampi bhikkhunāva tāsaṃ aṅgapaccaṅgagahaṇaṃ. Āmasanādīni pana tāsaṃ kiccāni. Tattha āmasanaṃ nāma attano sarīrena bhikkhuno sarīrassa upari āmasanamattaṃ, phusanaṃ tato daḷhataraṃ katvā samphusanaṃ, ghaṭṭanaṃ tatopi daḷhataraṃ katvā sarīrena sarīrassa ghaṭṭanaṃ. Visaññaṃ katvāti yathā so katampi upakkamanaṃ na jānāti, evaṃ katvā. Yadipi āmasanādi tassā kiccaṃ, tathāpi teneva anāpattiṃ avatvā ‘‘taṃ puggalaṃ visaññaṃ katvā’’ti vacanato akatavisañño jānitvā sādiyati ce, pārājikameva. Bhikkhuno pana dassanagahaṇesu sati asādiyanaṃ nāma na hotīti dassanagahaṇesu paññāyamānesu anāpatti na vuttā. Yadi pana paṭhamaṃ dassanagahaṇesu sati pacchā taṃ puggalaṃ visaññaṃ katvā āmasanādīni karontī attano manorathaṃ pūretvā gacchati, natthi pārājikaṃ.

“အမုစ္စန္တေ ထုလ္လစ္စယံ” ဟူသည်မှာ “စေတနာဖြင့် လုံ့လပြုသော်လည်း သုက်မထွက်ပါက ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏” ဟူသော ဝစနကြောင့် ဖြစ်သည်။ “နိဇ္ဈာမတဏှိကာဒီ” ဟူရာ၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ခုပ္ပိပါသိက စသော ပြိတ္တာမတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ “ဖက်စပ်ရန်လည်း မစွမ်းနိုင်” ဟူသည်မှာ နိဇ္ဈာမတဏှိက ပြိတ္တာမတို့၏ မွေးညင်းပေါက်တို့မှ ထွက်သော မီးလျှံတို့ဖြင့် အမြဲ ပြောင်ပြောင်တောက်လောင်နေသော ကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခုပ္ပိပါသိက ပြိတ္တာမ စသည်တို့၏ အလွန်စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းသောအဖြစ်၊ အဆင်းမလှသောအဖြစ်၊ အရိုးနှင့်အရေသာ ကြွင်းကျန်ပြီး အမြဲမပြတ် နာကျင်နေသော ကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကိုင်တွယ်ရန်ပင် မစွမ်းနိုင်ပေ။ “နတ်သမီးကဲ့သို့ စည်းစိမ်ကို ခံစားကြကုန်၏” ဟူသော နေရာ၌ “ယာသံ” ဟူသော သာမိဝိဘတ်ကို “ယာ” ဟူသော ပစ္စတ္တဝိဘတ်သို့ ပြောင်းလဲ၍ “နတ်သမီးကဲ့သို့ စည်းစိမ်ကို ခံစားကြကုန်သော အကြင်ပြိတ္တာမတို့သည်” ဟု တွဲဖက်စပ်ဟပ်အပ်၏။ မြင်ခြင်း စသည်တို့၌ “မြင်ခြင်း” ဟူသည်မှာ ရဟန်းက ထိုပြိတ္တာမတို့ကို မြင်ခြင်းဖြစ်ပြီး “ကိုင်ခြင်း” သည်လည်း ရဟန်းကသာ ထိုပြိတ္တာမတို့၏ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့ကို ကိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ “သုံးသပ်ခြင်း (အာမသန) စသည်တို့” ကား ထိုပြိတ္တာမတို့၏ ပြုလုပ်မှုများ ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးသပ်ခြင်း စသည်တို့၌ “သုံးသပ်ခြင်း” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်ဖြင့် ရဟန်း၏ ကိုယ်ပေါ်သို့ သုံးသပ်ကာမျှ ပြုခြင်းတည်း။ “ထိခြင်း” ကား ထိုထက် မြဲမြံစွာ ထိမိခြင်း ဖြစ်သည်။ “တိုက်ခိုက်ခြင်း (ဃဋ္ဋန)” ကား ထိုထက်လည်း ပို၍ မြဲမြံစွာ ကိုယ်ချင်း တိုက်မိခြင်း ဖြစ်သည်။ “သတိမရအောင် ပြု၍” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် မိမိအပေါ် ပြုလုပ်သော လုံ့လကို မသိရှိနိုင်စေရန် ထိုသို့ ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ သုံးသပ်ခြင်း စသည်တို့သည် ထိုပြိတ္တာမ၏ ပြုလုပ်မှု ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု မမိန့်ဆိုဘဲ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သတိမရအောင် ပြု၍” ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်၊ သတိမရအောင် မပြုလုပ်ရသေးမီ သိလျက်နှင့် သာယာပါက ပါရာဇိကပင် သင့်၏။ သို့သော် ရဟန်းအား မြင်ခြင်း ကိုင်ခြင်းတို့ ရှိနေစဉ်တွင် မသာယာခြင်းဟူသည် မရှိနိုင်သောကြောင့်၊ မြင်ခြင်း ကိုင်ခြင်းတို့ ထင်ရှားရှိနေပါက အာပတ်မသင့်ဟု မမိန့်ဆိုပေ။ အကယ်၍ ဦးစွာ မြင်ခြင်း ကိုင်ခြင်းတို့ ရှိနေပြီးမှ၊ နောက်ပိုင်း၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကို သတိမရအောင် ပြု၍ သုံးသပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်ကာ မိမိ၏ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စေလျက် သွားပါက ပါရာဇိက မသင့်ပေ။

Upahatakāyappasādoti anaṭṭhepi kāyappasāde kāyaviññāṇuppādane asamatthatāpādanavasena vātapittādīhi upahatakāyappasādo. Sevanacittavasena āpattīti yathā santhatanimittavasena upādinnaphassaṃ avindantassapi sevanacittavasena āpatti, evamidhāpi pittavātādinā upahatakāyappasādattā avediyantassapi sevanacittavasena āpatti.

“ဥပဟတကာယပ္ပသာဒေါ” ဟူသည်မှာ ကာယပသာဒ မပျက်စီးသေးသော်လည်း ကာယဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်ရန် မစွမ်းနိုင်အောင် လေ၊ သည်းခြေ စသည်တို့ကြောင့် ပျက်စီးသော ကာယပသာဒ ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “မှီဝဲလိုသော စိတ်ကြောင့် အာပတ်သင့်၏” ဟူသည်မှာ နှီးအပ်သော နိမိတ်ကြောင့် ကမ္မဇရုပ်၏ အတွေ့ကို မရရှိသော ရဟန်းအား မှီဝဲလိုသော စိတ်ရှိမှုကြောင့် အာပတ်သင့်သကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း သည်းခြေ၊ လေ စသည်တို့ကြောင့် ကာယပသာဒ ပျက်စီးနေသဖြင့် အတွေ့ကို မခံစားရသော်လည်း မိတ်ဖက်မှီဝဲလိုသော စိတ်ကြောင့် အာပတ်သင့်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Nanu [Pg.108] ca chupitamattavatthusmiṃ ‘‘methunaṃ dhammaṃ paṭisevissāmīti chupitamatte vippaṭisārī ahosī’’ti vuttattā methunassa pubbapayoge dukkaṭena bhavitabbaṃ, atha kasmā ‘‘āpatti saṅghādisesassā’’ti vuttanti imaṃ antolīnacodanaṃ manasikatvā taṃ pariharituṃ ‘‘yo methuna’’ntiādi āraddhaṃ. Tattha sīsanti maggena maggapaṭipādanaṃ. Tañhi payogānaṃ matthakasadisattā ‘‘sīsa’’nti vuttaṃ tato paraṃ payogābhāvato. Dukkaṭe tiṭṭhantīti dukkaṭaṃ janenti. Dukkaṭañhi janentā hatthaggāhādayo payogā ‘‘dukkaṭe tiṭṭhantī’’ti vuttā aññissā āpattiyā janakavasena appavattanato.

“ထိမိရုံမျှသော ဝတ္ထု၌ ‘မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲအံ့’ ဟု ကြံစည်၍ ထိမိရုံမျှဖြင့် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ မေထုန်မှု၏ ရှေးဦးလုံ့လ (ပုဗ္ဗပယောဂ) ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ ဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော၊ သို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ‘သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏’ ဟု မိန့်ဆိုသနည်းဟူသော ဤအတွင်းအောင်းဆန်းစစ်ချက်ကို နှလုံးသွင်းလျက်၊ ထိုဆန်းစစ်ချက်ကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ‘ယော မေထုနံ’ စသည်ကို အစပြု၍ ဟောတော်မူသည်။ ထိုဟောတော်မူချက်၌ ‘သီသံ (ဦးခေါင်း)’ ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြင့် မဂ်သို့ သွတ်သွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသွတ်သွင်းခြင်းသည် လုံ့လတို့၏ ထိပ်ဦးနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါး လုံ့လပြုဖွယ် မရှိတော့သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဦးခေါင်း (သီသ)’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘ဒုက္ကဋ်၌ တည်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော လက်ဆွဲကိုင်ခြင်း စသော လုံ့လတို့သည် အခြားသော အာပတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော အားဖြင့် မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ‘ဒုက္ကဋ်၌ တည်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။”

74. Jātipupphagumbānanti jātisumanagumbānaṃ. Ussannatāyāti bāhullatāya. Upacāreti āsannappadese. Tena vātupatthambhenāti ‘‘aṅgamaṅgāni vātupatthaddhāni hontī’’ti evaṃ vuttavātupatthambhena. Iminā niddokkamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ. Ekarasanti āvajjanādivīthicittehi abbokiṇṇaṃ.

၇၄. Jātipupphagumbānaံ ဟူသည်မှာ မြတ်လေးပန်းချုံ (ကြက်ရုံးမလေးချုံ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ Ussannatāyā ဟူသည်မှာ များပြားလှသဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ Upacāre ဟူသည်မှာ အနီးအပါးအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ Tena vātupatthambhena ဟူသည်မှာ 'ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် လေဖြင့် ထောက်ကန်ကာ တောင့်တင်းခိုင်ခံ့ကုန်၏' ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော လေဖြင့် ထောက်ကန်ခြင်းအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် အိပ်ပျော်ခြင်း (နိဒ္ဒေါက္ကမန) ၏ အကြောင်းရင်းကို ပြဆိုထားသည်။ Ekarasaံ ဟူသည်မှာ အာဝဇ္ဇန်းစသော ဝီထိစိတ်တို့ဖြင့် မရောပြွန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

76. Saṅgāmasīsayodho bhikkhūti yasmā kilesārīhi anabhibhūto hutvā te parājesi, tasmā saṅgāmamukhe yodhasadiso bhikkhu.

၇၆. Saṅgāmasīsayodho bhikkhu (စစ်မြေပြင်မှ စစ်သူရဲကဲ့သို့သော ရဟန်း) ဟူသည်မှာ အကြင်ကြောင့် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့သည် မနှိပ်စက်အပ်ဘဲ ထိုကိလေသာတို့ကို အောင်နိုင် (နှိမ်နင်း) သောကြောင့် စစ်မြေပြင် (စစ်မျက်နှာ) ၌ ရဲရင့်သော စစ်သူရဲနှင့်တူသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။

77. Uppanne vatthusminti methunavatthusmiṃ uppanne. Parivattakadvāramevāti saṃvaraṇavivaraṇavasena ito cito ca parivattanayoggadvārameva. Rukkhasūcikaṇṭakadvāranti rukkhasūcidvāraṃ kaṇṭakadvārañca. ‘‘Rukkhasūcidvāraṃ kaṇṭakadvāra’’micceva vā pāṭho. Yaṃ ubhosu passesu rukkhathambhe nikhaṇitvā tattha vijjhitvā majjhe dve tisso rukkhasūciyo pavesetvā karonti, taṃ rukkhasūcidvāraṃ. Yaṃ pavesananikkhamanakāle apanetvā thakanayoggaṃ, ekāya bahūhi vā kaṇṭakasākhāhi kataṃ, taṃ kaṇṭakadvāraṃ. Cakkalakayuttadvāranti heṭṭhā etaṃ cakkaṃ yojetvā kataṃ mahādvāraṃ, yaṃ na sakkā ekena saṃvarituṃ vivarituñca. Gopphetvāti rajjūhi ganthetvā. Ekaṃ dussasāṇidvāramevāti ettha kilañjasāṇidvārampi saṅgahaṃ gacchati.

၇၇. Uppanne vatthusmiṃ ဟူသည်မှာ မေထုန်မှုကိစ္စ ဖြစ်ပွားသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ Parivattakadvārameva ဟူသည်မှာ ဖွင့်ခြင်း ပိတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုမှဤမှ လွှဲပြောင်းရန် (လှည့်ရန်) သင့်လျော်သော တံခါးကိုသာ ဆိုလိုသည်။ Rukkhasūcikaṇṭakadvāra ဟူသည်မှာ ကျင်လျှိုသော သစ်သားတံခါးနှင့် ဆူးတံခါးကို ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ‘‘rukkhasūcidvāraṃ kaṇṭakadvāra’’ ဟုသာ ပါဌ်ရှိသည်။ ဘေးနှစ်ဖက်၌ သစ်တိုင်များကို စိုက်ထူ၍ ထိုတိုင်များကို အပေါက်ဖောက်ပြီး အလယ်၌ နှစ်ချောင်း သို့မဟုတ် သုံးချောင်းသော သစ်တံခါးကျင် (ရုက္ခသူစိ) တို့ကို သွင်း၍ ပြုလုပ်သော တံခါးသည် သစ်တံခါးကျင်တံခါး ဖြစ်သည်။ ဝင်ထွက်သွားလာသောအခါ ဖယ်ရှား၍ ပိတ်ဆို့ရန် သင့်တော်သော၊ တစ်ခု သို့မဟုတ် များစွာသော ဆူးခက်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော တံခါးသည် ဆူးတံခါး ဖြစ်သည်။ Cakkalakayuttadvāra ဟူသည်မှာ အောက်ခြေ၌ ဘီးတစ်ခုတပ်ဆင်၍ ပြုလုပ်ထားသော တံခါးကြီးဖြစ်ပြီး တစ်ယောက်တည်းနှင့် ပိတ်ရန် ဖွင့်ရန် မတတ်နိုင်သော တံခါးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ Gopphetvā ဟူသည်မှာ ကြိုးတို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Ekaṃ dussasāṇidvārameva' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဖျာတင်းတိမ်တံခါး (kilañjasāṇidvāra) သည်လည်း အကျုံးဝင်သည်။

Yattha dvāraṃ saṃvaritvā nipajjituṃ na sakkā hoti, tattha kattabbavidhiṃ dassetuṃ ‘‘sace bahūnaṃ vaḷañjanaṭṭhānaṃ hotī’’tiādi vuttaṃ. Bahūnaṃ avaḷañjanaṭṭhānepi ekaṃ āpucchitvā nipajjituṃ vaṭṭatiyeva. Atha bhikkhū…pe… nisinnā hontīti idaṃ tattha bhikkhūnaṃ sannihitabhāvasandassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Nisinno [Pg.109] vā pana hotu nipanno vā, yena kenaci iriyāpathena samannāgato sace tattha sannihito hoti, ābhogaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘nisinnā hontīti vacanato sace nipannā honti, ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Yadi hi ‘‘nisinnā hontī’’ti vacanato nipanne ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭati, ṭhitepi caṅkamantepi ābhogaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Na hi nisinnavacanaṃ nipannaṃyeva nivatteti, tasmā ‘‘nisinnā hontī’’ti idaṃ tattha tesaṃ atthitāmattasandassanatthaṃ, na sesairiyāpathasamaṅgitānivattanatthaṃ. Evaṃ santepi nipajjitvā niddāyanto asantapakkhe ṭhitattā ābhogāraho na hotīti amhākaṃ khanti. Asantapakkhe ṭhitattāyeva hi raho nisajjāya nipajjitvā niddāyanto anāpattiṃ na karotīti vuttaṃ. Dvārasaṃvaraṇaṃ nāma bhikkhunīādīnaṃ pavesananivāraṇatthanti āha – ‘‘bhikkhuniṃ vā mātugāmaṃ vā āpucchituṃ na vaṭṭatī’’ti. ‘‘Itthiubhatobyañjanakaṃ itthipaṇḍakañca āpucchituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Mātugāmassa antogabbhe ṭhitabhāvaṃ jānitvāpi dvāre yathāvuttavidhiṃ katvā nipajjantassa anāpatti. Nisseṇiṃ āropetvāti uparitalaṃ āropetvā visaṅkharitvā bhūmiyaṃ pātetvā chinditvā vā nipajjitumpi vaṭṭati. Dvepi dvārāni jaggitabbānīti ettha sace ekasmiṃ dvāre kavāṭaṃ vā natthi, heṭṭhā vuttanayena saṃvarituṃ vā na sakkā, itaraṃ dvāraṃ asaṃvaritvāpi nipajjituṃ vaṭṭati.

အကြင်အရပ်၌ တံခါးကို ပိတ်၍ အိပ်စက်ရန် မတတ်နိုင်၊ ထိုအရပ်၌ ပြုလုပ်အပ်သော အစီအရင်ကို ပြသရန် 'sace bahūnaṃ vaḷañjanaṭṭhānaṃ hotī' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ များစွာသောသူတို့၏ သုံးဆောင်ရာမဟုတ်သော အရပ်၌လည်း တစ်ဦးတစ်ယောက်ကို ပန်ကြား၍ အိပ်စက်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ 'Atha bhikkhū... nisinnā honti' ဟူသော ဤစကားကို ထိုအရပ်၌ ရဟန်းတို့ ရှိနေခြင်း (စည်းဝေးခြင်း) အဖြစ်ကို ပြသရန် ဆိုအပ်၏။ 'ထိုင်နေသည်ဖြစ်စေ၊ လျောင်းစက်နေသည်ဖြစ်စေ၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ဣရိယာပုထ်နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်စေ ထိုအရပ်၌ ရှိနေပါက နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) ကို ပြုရန် အပ်၏' ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ပြဆိုထားသည်။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'nisinnā honti ဟူသော စကားကြောင့် အကယ်၍ အိပ်စက်နေပါက နှလုံးသွင်းရန် မအပ်' ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားသည် မကောင်း (မမှန်ကန်ပါ)။ အကယ်၍ 'nisinnā honti' ဟူသော စကားကြောင့် အိပ်စက်နေသူအား နှလုံးသွင်းရန် မအပ်ပါက၊ မတ်တပ်ရပ်နေသူ သို့မဟုတ် စင်္ကြံလျှောက်နေသူအားလည်း နှလုံးသွင်းရန် မအပ်ရာ။ အမှန်စင်စစ် 'ထိုင်နေခြင်း' ဟူသော စကားသည် အိပ်စက်ခြင်းကိုသာ ပယ်မြစ်သည်မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'ထိုင်နေကြကုန်၏' ဟူသော ဤစကားသည် ထိုအရပ်၌ ထိုသူတို့ ရှိနေရုံမျှကို ပြလိုရင်းဖြစ်ပြီး ကြွင်းသော ဣရိယာပုထ်ရှိသူတို့ကို ပယ်မြစ်လိုရင်း မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်သော်လည်း လျောင်းစက်၍ အိပ်ပျော်နေသောသူသည် သတိမရှိသောဘက်၌ တည်သောကြောင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) ကို ပြုထိုက်သူ မဟုတ်ပေ ဟူသည်မှာ ငါတို့၏ အလို (သဘောတူညီချက်) တည်း။ သတိမရှိသောဘက်၌ တည်သောကြောင့်သာလျှင် ဆိတ်ငြိမ်ရာ၌ ထိုင်လျက်ဖြစ်စေ၊ လျောင်းလျက်ဖြစ်စေ အိပ်ပျော်နေသူသည် အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုအပ်၏။ တံခါးပိတ်ခြင်း မည်သည် ဘိက္ခုနီ စသည်တို့၏ ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားမြစ်ရန် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဘိက္ခုနီကိုဖြစ်စေ၊ မာတုဂါမကိုဖြစ်စေ ပန်ကြားရန် မအပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အမျိုးသမီး ဥဘတောဗျည်းနှင့် အမျိုးသမီး ပဏ္ဍုက်တို့ကိုလည်း ပန်ကြားရန် မအပ်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အတွင်းခန်း၌ မာတုဂါမ ရှိနေသည်ကို သိသော်လည်း တံခါး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အစီအရင်ကို ပြု၍ အိပ်စက်သူအား အာပတ်မသင့်။ Nisseṇiṃ āropetvā (လှေကားကို တင်၍) ဟူသည်မှာ အပေါ်ထပ်သို့ တင်၍ ဖြစ်စေ၊ ဖြုတ်၍ မြေပြင်၌ ချထား၍ ဖြစ်စေ၊ ဖယ်ရှားစွန့်ပစ်၍ ဖြစ်စေ အိပ်စက်ရန် အပ်၏။ 'Dvepi dvārāni jaggitabbāni' (တံခါးနှစ်ခုလုံးကို စောင့်ရှောက်အပ်၏) ဟူသော ဤနေရာ၌ အကယ်၍ တံခါးတစ်ခု၌ တံခါးရွက် မရှိပါက သို့မဟုတ် အောက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သည့်နည်းလမ်းအတိုင်း ပိတ်ဆို့ရန် မတတ်နိုင်ပါက အခြားတံခါးကို မပိတ်ဘဲလည်း အိပ်စက်ရန် အပ်၏။

Bhikkhācārā paṭikkammāti bhikkhācārato nivattitvā. Dvārapālassāti dvārakoṭṭhake mahādvāre nisseṇimūle vā ṭhatvā dvārarakkhaṇakassa. Pacchimānaṃ bhāroti ekānubandhavasena āgacchante sandhāya vuttaṃ. Asaṃvutadvāre antogabbhe vāti yojetabbaṃ. Bahi vāti gabbhato bahi. Nipajjanakālepi…pe… vaṭṭatiyevāti ettha ‘‘dvārajagganakassa tadadhīnattā tadā tassa tattha sannihitāsannihitabhāvaṃ anupadhāretvāpi ābhogaṃ kātuṃ vaṭṭatiyevā’’ti vadanti.

Bhikkhācārā paṭikkamma ဟူသည်မှာ ဆွမ်းခံရာမှ ပြန်လှည့်လာ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ Dvārapālassa ဟူသည်မှာ တံခါးမုတ် ဖြစ်သော တံခါးကြီး၌ ဖြစ်စေ၊ လှေကားရင်း၌ ဖြစ်စေ တည်၍ တံခါးစောင့်သောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။ Pacchimānaṃ bhāro ဟူသည်မှာ တစ်ဦးနောက်တစ်ဦး ကပ်လျက် လာကြကုန်သော သူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ 'Asaṃvutadvāre antogabbhe vā' (မပိတ်အပ်သော တံခါးရှိသော အတွင်းခန်း၌ ဖြစ်စေ) ဟူ၍ စပ်စပ်ရမည်။ Bahi vā ဟူသည်မှာ တိုက်ခန်းမှ အပြင်ဘက်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ Nipajjanakālepi... vaṭṭatiyeva ဟူသော ဤနေရာ၌ 'တံခါးစောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ထိုသူနှင့် စပ်ဆိုင်သောကြောင့် ထိုအခါ၌ ထိုသူ၏ ထိုအရပ်၌ ရှိသည် မရှိသည်ကို မစုံစမ်းဘဲလည်း နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂ) ကို ပြုရန် အပ်သည်သာတည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Yena kenaci parikkhitteti pākārena vā vatiyā vā yena kenaci parikkhitte. ‘‘Parikkhepassa uccato pamāṇaṃ sahaseyyappahonake vuttanayena veditabba’’nti vadanti. Yadi pana ekasmiṃ padese parikkhepo vuttappamāṇato nīcataro hoti, vaṭṭati. Mahāpariveṇaṃ hotīti mahantaṃ [Pg.110] aṅgaṇaṃ hoti. Mahābodhiyaṅgaṇalohapāsādayaṅgaṇasadisanti bahusañcāradassanatthaṃ vuttaṃ, na mahāparicchedadassanatthaṃ. Aruṇe uggate uṭṭhahati, anāpattīti suddhacittena nipannassa niddāyantasseva aruṇe uggateyeva niddāvaseneva anāpatti. Pabujjhitvā puna supati, āpattīti aruṇe uggate pabujjhitvā aruṇuggamanaṃ ajānitvāpi anuṭṭhahitvāva sayitasantānena sayantassa āpatti, purāruṇe pabujjhitvāpi ajānitvā sayitasantānena sayantassapi aruṇe uggate āpattiyeva. Yathāparicchedameva vuṭṭhātīti aruṇe uggateyeva uṭṭhahati. Tassa āpattīti asuddhacitteneva nipannattā niddāyantassapi aruṇe uggate divāpaṭisallānamūlikā āpatti. ‘‘Evaṃ nipajjanto anādariyadukkaṭāpi na muccatī’’ti vuttattā asuddhacittena nipajjanto aruṇuggamanato puretaraṃ uṭṭhahantopi anuṭṭhahantopi nipajjanakāleyeva anādariyadukkaṭaṃ āpajjati, divāpaṭisallānamūlikaṃ pana dukkaṭaṃ aruṇe uggateyeva āpajjati.

Yenakenaci parikkhitte ဟူသည်မှာ အုတ်တံတိုင်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ခြံစည်းရိုးဖြင့်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော အပိုင်းအခြားဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော အရပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝန်းရံထားသော အပိုင်းအခြား၏ အမြင့်အတိုင်းအတာကို သဟသေယျ၌ ပြဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း သိအပ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ ဝန်းရံထားသော အပိုင်းအခြားသည် ပြဆိုအပ်ခဲ့သော အတိုင်းအတာထက် နိမ့်နေပါက အပ်၏။ 'Mahāpariveṇaṃ hoti' ဟူသည်မှာ ကျယ်ဝန်းသော ရင်ပြင် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ မဟာဗောဓိရင်ပြင်၊ လောဟပြာသာဒ်ရင်ပြင် ကဲ့သို့သော အရပ်ဟု ဆိုခြင်းသည် လူအများ သွားလာ အသုံးပြုသော အရပ်ကို ပြလိုရင်း ဖြစ်ပြီး ကျယ်ဝန်းသော အပိုင်းအခြားကို ပြလိုရင်း မဟုတ်ပေ။ 'Aruṇe uggate uṭṭhahati, anāpatti' ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် (Suddhacittena) လျောင်းစက် အိပ်ပျော်နေသူအား အိပ်ပျော်နေစဉ် အရုဏ်တက်ခဲ့ပါက အိပ်စက်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် အာပတ်မသင့်။ 'Pabujjhitvā puna supati, āpatti' ဟူသည်မှာ အရုဏ်တက်ပြီးမှ နိုး၍ အရုဏ်တက်သည်ကို မသိသော်လည်း မထဘဲ အိပ်မြဲအတိုင်း ဆက်လက်အိပ်စက်နေသူအား အာပတ်သင့်၏။ အရုဏ်မတက်မီ နိုးသော်လည်း မသိဘဲ ဆက်လက်အိပ်စက်နေသူအား အရုဏ်တက်သောအခါ အာပတ်သင့်သည်သာတည်း။ 'Yathāparicchedameva vuṭṭhāti' ဟူသည်မှာ အရုဏ်တက်သောအခါမှသာ ထ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'Tassa āpatti' ဟူသည်မှာ မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် လျောင်းစက်ခဲ့သောကြောင့် အိပ်ပျော်နေသူအားလည်း အရုဏ်တက်သောအခါ နေ့အခါ ကိန်းအောင်းခြင်း (အိပ်ခြင်း) ကို အရင်းခံသော အာပတ်သင့်၏။ 'ဤသို့ လျောင်းစက်သောသူသည် အနာဒရိယ ဒုက္ကဋ်အာပတ်မှ မလွတ်' ဟု ပြဆိုထားသောကြောင့် မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် လျောင်းစက်သူသည် အရုဏ်မတက်မီ ထသည်ဖြစ်စေ၊ မထသည်ဖြစ်စေ လျောင်းစက်သော အခါ၌ပင်လျှင် အနာဒရိယ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ နေ့အခါ ကိန်းအောင်းခြင်းကို အရင်းခံသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်မူကား အရုဏ်တက်သောအခါမှသာ သင့်၏။

Yaṃ panettha tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ ‘‘rattiṃ dvāraṃ saṃvaritvā nipanno sace aruṇuggamanavelāyaṃ dvāre vivaṭepi nipajjati, tassa āpatti akhette saṃvaritvā nipannattā. Aruṇuggamanavelāyaṃ vivaṭepi dvāre ‘‘nipajjissāmī’’ti rattiṃ dvāraṃ saṃvaritvāpi nipannassa akhette pihitattā nipajjanakāle anādariyadukkaṭaṃ, aruṇe uggate nipajjanamūladukkaṭañca hoti. Rattiṃ pihitepi apihitepi dvāre nipannassa aruṇuggamanakkhaṇeyeva apihitadvāre pihite pihitadvāre ca puna vivaritvā pihite khette pihitattā anāpattī’’ti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Rattiṃ dvāraṃ asaṃvaritvā nipannasseva hi aruṇuggamane āpatti aṭṭhakathāyaṃ dassitā, tasmā khette vā pihitaṃ hotu akhette vā, saṃvaraṇamevettha pamāṇanti amhākaṃ khanti.

ထိုကျမ်းဦးအဖွင့်ကျမ်း (ဂဏ္ဌိပဒ) သုံးစောင်လုံး၌ ‘ညအခါ တံခါးကို ပိတ်၍ အိပ်စက်သောသူသည် အကယ်၍ အရုဏ်တက်ချိန်၌ တံခါးပွင့်နေသော်လည်း အိပ်စက်နေပါက ထိုသူအား အာပတ်မသင့်ရာဌာန (အာပတ်အရာမဟုတ်သည်) ၌ တံခါးပိတ်၍ အိပ်စက်ခဲ့သောကြောင့် အာပတ်မသင့်ပေ။ အရုဏ်တက်ချိန်၌ တံခါးပွင့်နေသော်လည်း “ငါအိပ်စက်အံ့” ဟု ညအခါ တံခါးကို ပိတ်၍ အိပ်စက်သောသူအား အာပတ်မသင့်ရာဌာန၌ (တံခါးပိတ်ထားသော်လည်း) အိပ်စက်ချိန်ကို လွန်၍ အိပ်စက်ခြင်းကြောင့် အနာဒရိယဒုက္ကဋ်အာပတ်၊ အရုဏ်တက်သောအခါ အိပ်စက်ခြင်းဟူသော မူလဒုက္ကဋ်အာပတ်လည်း သင့်၏။ ညအခါ တံခါးပိတ်သည်ဖြစ်စေ၊ မပိတ်သည်ဖြစ်စေ အိပ်စက်သောသူအား အရုဏ်တက်ဆဲခဏ၌သာ တံခါးမပိတ်အပ်သော တံခါးကို ပိတ်အပ်သော်လည်းကောင်း၊ ပိတ်အပ်သော တံခါးကိုလည်း တစ်ဖန်ဖွင့်၍ ပိတ်သော်လည်းကောင်း အာပတ်သင့်ရာဌာန၌ တံခါးပိတ်ထားသောကြောင့် အာပတ်မသင့်’ ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် အဋ္ဌကထာနှင့် မညီပေ။ အကြောင်းမူကား ညအခါ တံခါးကို မပိတ်ဘဲ အိပ်စက်သောသူအားသာလျှင် အရုဏ်တက်သောအခါ အာပတ်သင့်ကြောင်းကို အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အာပတ်သင့်ရာဌာန၌ ဖြစ်စေ၊ အာပတ်မသင့်ရာဌာန၌ ဖြစ်စေ တံခါးပိတ်ခြင်း (စောင့်စည်းခြင်း) သာလျှင် ဤနေရာ၌ ပမာဏ (အဓိကအတည်ပြုရာ) ဖြစ်သည်ဟု ငါတို့ သဘောကျနှစ်သက်အပ်၏။

Niddāvasena nipajjatīti niddābhibhūtatāya ekapassena nipajjati, evaṃ pana nipanno nipanno nāma na hotīti anāpatti vuttā. Apassāya supantassāti kaṭiyā piṭṭhivemajjhassa ca antare appamattakampi padesaṃ bhūmiṃ aphusāpetvā thambhādiṃ apassāya supantassa. Sahasāva vuṭṭhātīti pakkhalitvā patito viya sahasā vuṭṭhāti. Tattheva sayati na vuṭṭhātīti niddābhibhūtatāya [Pg.111] supanto na vuṭṭhāti, na mucchāpareto. Teneva ‘‘avisayattā āpatti na dissatī’’ti na vuttaṃ.

“အိပ်ပျော်သော အစွမ်းဖြင့် အိပ်စက်၏” ဆိုသည်မှာ အိပ်စက်ခြင်း၏ နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် တစ်ဖက်စောင်းလျက် အိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ အိပ်စက်သောသူကို အိပ်စက်သူဟူ၍ အမည်မရပေ၊ ထို့ကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “မှီ၍ အိပ်ပျော်သောသူအား” ဆိုသည်မှာ ခါးနှင့် ကျောက်ကုန်းအလယ် စပ်ကြား၌ အနည်းငယ်မျှသော အရပ်ဖြစ်သော မြေကို မထိစေဘဲ တိုင်စသော မှီရာကို မှီ၍ အိပ်စက်သောသူအား ဆိုလို၏။ “အဆောတလျှင် ထ၏” ဆိုသည်မှာ ချော်လဲ၍ ကျလာသောသူကဲ့သို့ ချက်ချင်း အဆောတလျှင် ထလာခြင်းကို ဆိုလို၏။ “ထိုအရပ်၌ပင် အိပ်စက်၏၊ မထပေ” ဆိုသည်မှာ အိပ်စက်ခြင်း နှိပ်စက်သဖြင့် အိပ်ပျော်သောသူသည် မထခြင်းကို ဆိုလို၏၊ မိန်းမောတွေဝေခြင်း နှိပ်စက်သဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ အိပ်ပျော်ခြင်းကြောင့်ပင် “မိမိ၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် အာပတ်မသင့်” ဟု မမိန့်ဆိုအပ်ပေ။

Ekabhaṅgenāti ekassa passassa bhañjanena, heṭṭhā vuttanayena pāde bhūmito amocetvāva ekaṃ passaṃ bhañjitvā nāmetvā nipannoti vuttaṃ hoti. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpadumattherena vuttanti sambandho. Mucchitvā patitattā therena ‘‘avisayattā āpatti na dissatī’’ti vuttaṃ. Ācariyā pana yathā yakkhagahitako bandhitvā nipajjāpito ca paravaso hoti, evaṃ aparavasattā mucchitvā patito kañci kālaṃ jānitvāpi nipajjatīti anāpattiṃ na vadanti. Yo ca yakkhagahitako, yo ca bandhitvā nipajjāpitoti imassa mahāaṭṭhakathāvādassa pacchimattā soyeva pamāṇato gahetabbo. Tathā ca vakkhati ‘‘sabbattha yo yo aṭṭhakathāvādo vā theravādo vā pacchā vuccati, sova pamāṇato daṭṭhabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.92). Yakkhagahitaggahaṇeneva cettha visaññībhūtopi saṅgahitoti veditabbaṃ. Ekabhaṅgena nipanno pana atthato anipannattā muccatiyevāti mahāaṭṭhakathāvādena so appaṭikkhittova hotīti daṭṭhabbaṃ. Divā saṃvaritvā nipannassa kenaci vivaṭepi dvāre anāpatti nipajjanakāle saṃvaritvā nipannattā. Sace divā saṃvaritvā dvārasamīpe nipanno pacchā sayameva dvāraṃ vivarati, evampi vaṭṭati. Acittakā cāyaṃ āpatti kiriyā ca akiriyā ca.

“တစ်ဖက်စောင်းရုံမျှဖြင့်” ဆိုသည်မှာ တစ်ဖက်စောင်း၍ ညွတ်သဖြင့် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ခြေတို့ကို မြေမှမခွာဘဲ တစ်ဖက်ကို ညွတ်စေလျက် အိပ်စက်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ကား “မဟာပဒုမထေရ် မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု စပ်စပ်ရမည်။ မိန်းမော၍ လဲကျသွားသောကြောင့် မဟာပဒုမထေရ်က “မိမိ၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် အာပတ်မထင်ရှား (အာပတ်မသင့်)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆရာတို့ကား ဘီလူးဖမ်းစားခြင်းခံရသောသူ၊ အနှောင်အဖွဲ့ခံရ၍ အိပ်စက်ရသောသူတို့သည် သူတစ်ပါးအလိုသို့ လိုက်ရသကဲ့သို့ (သူတစ်ပါးနှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်သကဲ့သို့) ထိုအတူ သူတစ်ပါးအလိုသို့ လိုက်ရသည်မဟုတ်ဘဲ မိန်းမော၍ လဲကျသောသူသည် အနည်းငယ်မျှသော အချိန်ကာလကို သိလျက်လည်း အိပ်စက်၏။ ထို့ကြောင့် “အာပတ်မသင့်” ဟု မမိန့်ဆိုကုန်။ ဘီလူးဖမ်းစားခြင်းခံရသောသူ သော်လည်းကောင်း၊ အနှောင်အဖွဲ့ခံရ၍ အိပ်စက်ရသောသူ သော်လည်းကောင်း ဤမဟာအဋ္ဌကထာအယူဝါဒ၏ အဆုံးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအယူကိုသာလျှင် ပမာဏ (အဓိကအတည်ပြုရာ) အားဖြင့် ယူအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာလည်း “ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ အကြင်အကြင် အဋ္ဌကထာအယူဝါဒ သော်လည်းကောင်း၊ ထေရဝါဒ သော်လည်းကောင်း နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုအယူဝါဒကိုသာလျှင် ပမာဏအားဖြင့် မှတ်အပ်၏” ဟု ဆိုလတ္တံ့။ ဤနေရာ၌ ဘီလူးဖမ်းစားခြင်းခံရသောသူကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် သတိလွတ်၍ မိန်းမောတွေဝေနေသောသူကိုလည်း သိမ်းသွင်းအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်ဖက်စောင်းရုံမျှဖြင့် အိပ်စက်သောသူသည်ကား အနက်သဘောအရ အိပ်စက်သည်မမည်သောကြောင့် အာပတ်မှ လွတ်သည်သာတည်းဟု မဟာအဋ္ဌကထာ အယူဝါဒဖြင့် ထိုအနက်သဘောကို ပယ်အပ်သည်မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ နေ့အခါ တံခါးကို ပိတ်၍ အိပ်သောသူအား တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် တံခါးကို ဖွင့်သော်လည်း အိပ်စက်စဉ်အခါ၌ တံခါးပိတ်၍ အိပ်စက်ခဲ့သောကြောင့် အာပတ်မသင့်။ အကယ်၍ နေ့အခါ တံခါးကို ပိတ်၍ တံခါးအနီး၌ အိပ်သောသူသည် နောက်မှ မိမိကိုယ်တိုင်ပင် တံခါးကို ဖွင့်ငြားအံ့၊ ဤသို့ ဖွင့်သော်လည်း အပ်၏ (သင့်တင့်၏)။ ဤအာပတ်သည် အစိတ္တကအာပတ်လည်း ဖြစ်၏၊ ကိရိယာအာပတ်လည်း ဖြစ်၏၊ အကိရိယာအာပတ်လည်း ဖြစ်၏။

78. ‘‘Apade padaṃ karonto viyā’’ti vatvā puna tamevatthaṃ āvikaronto ‘‘ākāse padaṃ dassento viyā’’ti āha. Etadagganti eso aggo. Yadidanti yo ayaṃ. Sesamettha uttānatthameva.

၇၈. “ခြေရာမရှိသောအရပ်၌ ခြေရာကို ပြုသကဲ့သို့” ဟု မိန့်ဆိုပြီး၍ တစ်ဖန် ထိုအနက်ကိုပင် ထင်စွာပြလိုသည်ဖြစ်၍ “ကောင်းကင်၌ ခြေရာကို ပြသကဲ့သို့” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဧတဒဂ္ဂံ” ဆိုသည်မှာ ထိုသူသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ “ယဒိဒံ” ဆိုသည်မှာ အကြင်ဤသူ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဤနေရာ၌ ထင်ရှားလှသောအနက် ရှိသည်သာတည်း။

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိနီတဝတ္ထုအဖွင့် ပြီး၏။

Tatridantiādi heṭṭhā vuttatthameva.

“တတြိဒံ” အစရှိသော စကားသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာလျှင် တည်း။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ ထက်ဝန်းကျင်မှ ကြည့်ချင်ဖွယ်ရှိသောကြောင့် “သမန္တပါသာဒိကာ” အမည်ရှိသော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ အဖွင့်ကျမ်းဖြစ်သော “သာရတ္ထဒီပနီ” အမည်ရှိသော ဋီကာကျမ်း၌—

Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမပါရာဇိကအဖွင့်သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ။

2. Dutiyapārājikaṃ

၂. ဒုတိယပါရာဇိက။

Adutiyena [Pg.112] jinena yaṃ dutiyaṃ pārājikaṃ pakāsitaṃ, tassa idāni yasmā saṃvaṇṇanākkamo patto, tasmā yaṃ suviññeyyaṃ, yañca pubbe pakāsitaṃ, taṃ sabbaṃ vajjayitvā assa dutiyassa ayaṃ saṃvaṇṇanā hotīti sambandho.

အတုမရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်ဒုတိယပါရာဇိကကို ပြသတော်မူအပ်ပြီ၊ ယခုအခါ၌ ထိုဒုတိယပါရာဇိက၏ အဖွင့်စဉ်သို့ ရောက်ရှိလာသောကြောင့် သိလွယ်သောအနက်ရှိသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာကပင် ပြဆိုအပ်ပြီးသော ပုဒ်ကိုလည်းကောင်း ထိုအားလုံးတို့ကို ချန်လှပ်၍ ထိုဒုတိယပါရာဇိက၏ ဤအဖွင့်သည် ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်အပ်၏။

Dhaniyavatthuvaṇṇanā

ဓနိယရဟန်းဝတ္ထုအဖွင့်။

84. Rājagaheti ettha duggajanapadaṭṭhānavisesasampadādiyogato padhānabhāvena rājūhi gahitaṃ pariggahitanti rājagahanti āha ‘‘mandhātu…pe… vuccatī’’ti. Tattha mahāgovindena mahāsattena pariggahitaṃ reṇunā pariggahitameva hotīti mahāgovindaggahaṇaṃ. Mahāgovindapaaggahitatākittanañhi tadā reṇunā magadharājena pariggahitabhāvūpalakkhaṇaṃ. Tassa hi so purohito. ‘‘Mahāgovindoti mahānubhāvo purātano eko magadharājā’’ti keci. Pariggahitattāti rājadhānībhāvena pariggahitattā. Gayhatīti gaho, rājūnaṃ gahoti rājagahaṃ, nagarasaddāpekkhāya napuṃsakaniddeso. Aññepettha pakāreti ‘‘nagaramāpanena raññā kāritasabbagahattā rājagahaṃ, gijjhakūṭādīhi parikkhittattā pabbatarājehi parikkhittagehasadisantipi rājagahaṃ, sampannabhavanatāya rājamānaṃ gehantipi rājagahaṃ, suvihitārakkhatāya anatthāvahabhāvena upagatānaṃ paṭirājūnaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ, rājūhi disvā sammā patiṭṭhāpitattā tesaṃ gahaṃ gehabhūtantipi rājagahaṃ. Ārāmarāmaṇeyyakādīhi rājate, nivāsasukhatādinā sattehi mamattavasena gayhati pariggayhatīti vā rājagaha’’nti edise pakāre. So padeso ṭhānavisesabhāvena uḷārasattaparibhogoti āha ‘‘taṃ paneta’’ntiādi. Tattha buddhakāle cakkavattikāle cāti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Tesanti yakkhānaṃ. Vasanavananti āpānabhūmibhūtaṃ upavanaṃ. Gijjhā ettha santīti gijjhaṃ, kūṭaṃ. Taṃ etassāti gijjhakūṭo. Gijjho viyāti vā gijjhaṃ, kūṭaṃ. Taṃ etassāti gijjhakūṭo, pabbato. Gijjhasadisakūṭoti gijjhakūṭoti vā majjhepadalopīsamāso yathā ‘‘sākapatthavo’’ti, tasmiṃ gijjhakūṭe. Tenāha ‘‘gijjhā’’tiādi.

၈၄. “ရာဇဂဟေ” ဟူသော ဤပုဒ်၌— သိနိုင်ခဲသော ဇနပုဒ်၏ တည်ရာ ဝိသေသနှင့် ပြည့်စုံခြင်း စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် အဓိကအားဖြင့် မင်းတို့သည် သိည်းဆည်းအပ် (ယူအပ်) သောကြောင့် “ရာဇဂဟ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “မန္ဓာတု…ပေ…ဝုစ္စတိ” စသည်ဖြင့်။ ထိုစကား၌ မဟာဂေါဝိန္ဒ မည်သော ဘုရားလောင်းသည် သိမ်းဆည်းအပ်သည်၊ ရေဏု မည်သော မဂ္ဂဓမင်းသည် သိမ်းဆည်းအပ်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် မဟာဂေါဝိန္ဒ သိမ်းဆည်းခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မဟာဂေါဝိန္ဒ သိမ်းဆည်းခြင်းကို ချီးမွမ်းပြောဆိုခြင်းသည် ထိုအခါ၌ ရေဏုမင်းသည် သိမ်းဆည်းထားသောအဖြစ်ကို မှတ်သားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမဟာဂေါဝိန္ဒသည် ထိုရေဏုမင်း၏ ပရောဟိတ် ဖြစ်၏။ “မဟာဂေါဝိန္ဒသည် ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိသော ရှေးဖြစ်သော မဂ္ဂဓမင်းတစ်ပါး ဖြစ်၏” ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့်၊ မင်းတို့၏ မြို့တော်အဖြစ်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်ဟု ခေါ်၏။ ယူအပ်သောကြောင့် ‘ဂဟ’၊ မင်းတို့၏ ယူရာ (ဂဟ) ဖြစ်သောကြောင့် “ရာဇဂဟ” ဟု ခေါ်၏။ နဂရ သဒ္ဒါကို ငဲ့၍ နပုလ္လိင် (နပုံးညွှန်း) ဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း ဤနေရာ၌ ပြဆိုအပ်ကုန်၏— “မြို့တော်အတိုင်းအတာရှိသော မင်းသည် ပြုလုပ်အပ်သော ခပ်သိမ်းသောအိမ်တို့၏ အဖြစ်ကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်မည်၏။ ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင် စသည်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သောကြောင့် တောင်မင်းတို့ ခြံရံထားအပ်သော အိမ်နှင့်တူသောကြောင့်လည်း ရာဇဂြိုဟ်မည်၏။ ပြည့်စုံသော ဘုံဗိမာန်ဖြစ်သဖြင့် မင်းတို့မြတ်နိုးအပ်သော အိမ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း ရာဇဂြိုဟ်မည်၏။ ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သဖြင့် အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်ယူတတ်သော ကပ်ရောက်လာသော ရန်သူမင်းတို့၏ အိမ်သဖွယ် (အနှောင်အဖွဲ့) ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မင်းတို့သည် ကောင်းစွာ တည်ဆောက်အပ်သဖြင့် ထိုမင်းတို့၏ အိမ်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရာဇဂြိုဟ်မည်၏။ ဥယျာဉ်၊ မွေ့လျော်ဖွယ် စသည်တို့ဖြင့် မင်းတို့၏ နေရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နေထိုင်သူတို့၏ ချမ်းသာခြင်း စသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် မမေ့မလျော့သောအားဖြင့် (ငါ့ဥစ္စာဟူ၍) စွဲလမ်းအပ် (သိမ်းဆည်းအပ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း ရာဇဂြိုဟ်မည်၏။” ဤသို့သော အပြားအားဖြင့် ထိုအရပ်သည် အရပ်ထူး၏ အဖြစ်ဖြင့် မြတ်သော သတ္တဝါတို့၏ သုံးဆောင်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် “တံ ပနေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းရာကာလ၌လည်းကောင်း၊ စကြာမင်းတို့ ပွင့်ထွန်းရာကာလ၌လည်းကောင်း” ဟူသော ဤစကားသည် အများအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ “တေသံ” ဟူသည် ဘီလူး (ယက္ခ) တို့အား။ “ဝသနဝနံ” ဟူသည် သောက်စားပျော်ပါးရာ အရပ်ဖြစ်သော တောအနီးတည်း။ လင်းတတို့သည် ဤတောင်၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂိဇ္ဈကုဋ် မည်၏။ ထိုလင်းတရှိခြင်းသည် ဤတောင်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင် မည်၏။ သို့မဟုတ် လင်းတကဲ့သို့ ဖြစ်သော အထွတ်သည် ဤတောင်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင် မည်၏။ သို့မဟုတ် လင်းတနှုတ်သီးနှင့် တူသောအထွတ်ရှိသောကြောင့် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင် မည်၏ ဟူ၍ “သာကပတ္ထဝေါ” ကဲ့သို့ အလယ်ပုဒ်ကျေသော ကမ္မဓာရည်းသမာသ် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌။ ထို့ကြောင့် “ဂိဇ္ဈာ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tato [Pg.113] paraṃ saṅghoti tiṇṇaṃ janānaṃ upari saṅgho catuvaggakaraṇīyādikammappattattā. Tasmiṃ pabbate sannipatitvā samāpattiyā vītināmentīti yathāphāsukaṭṭhāne piṇḍāya caritvā katabhattakiccā āgantvā cetiyagabbhe yamakamahādvāraṃ vivarantā viya taṃ pabbataṃ dvidhā katvā anto pavisitvā rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni māpetvā tattha samāpattiyā vītināmenti.

ထိုသုံးယောက်ထက် အလွန်ဖြစ်သော အစုကိုမူကား လေးယောက်အစုဖြင့် ပြုအပ်သော ကံစသည်သို့ ရောက်သောကြောင့် 'သံဃာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုတောင်၌ စုဝေး၍ သမာပတ်ဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေကုန်၏ဟူသည်မှာ- ချမ်းသာသလို အရပ်၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ဆွမ်းကိစ္စပြီးသောအခါ ပြန်လာပြီးလျှင် စေတီတိုက်၌ အမွှာဖြစ်သော တံခါးမကြီးကို ဖွင့်လှစ်သကဲ့သို့ ထိုတောင်ကို နှစ်ခြမ်းကွဲစေ၍ အတွင်းသို့ ဝင်ပြီးလျှင် ညဉ့်သန့်ရာအရပ်၊ နေ့သန့်ရာအရပ်တို့ကို ဖန်ဆင်းကာ ထိုအရပ်၌ သမာပတ်ဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေကုန်၏။

Kadā panete tattha vasiṃsu? Atīte kira anuppanne tathāgate bārāṇasiṃ upanissāya ekasmiṃ gāmake ekā kuladhītā khettaṃ rakkhati, tassā khettakuṭiyā vīhayo bhajjantiyā tattha mahākarañjapupphappamāṇā mahantamahantā manoharā pañcasatamattā lājā jāyiṃsu. Sā te gahetvā mahati paduminipatte ṭhapesi. Tasmiñca samaye eko paccekasambuddho tassā anuggahatthaṃ avidūre khettapāḷiyā gacchati. Sā taṃ disvā pasannamānasā supupphitaṃ mahantaṃ ekaṃ padumaṃ gahetvā tattha lāje pakkhipitvā paccekabuddhaṃ upasaṅkamitvā pañcahi lājasatehi saddhiṃ taṃ padumapupphaṃ datvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā ‘‘imassa, bhante, puññassa ānubhāvena ānubhāvasampanne pañcasataputte labheyya’’nti pañca puttasatāni patthesi. Tasmiṃyeva khaṇe pañcasatā migaluddakā sambhatasambhārā paripakkapaccekabodhiñāṇā tasseva paccekabuddhassa madhuramaṃsaṃ datvā ‘‘etissā puttā bhaveyyāmā’’ti patthayiṃsu. Atītāsu anekāsu jātīsu tassā puttabhāvena āgatattā tathā tesaṃ ahosi. Sā yāvatāyukaṃ ṭhatvā devaloke nibbatti, tato cutā jātassare padumagabbhe nibbatti. Tameko tāpaso disvā paṭijaggi. Tassā padasā vicarantiyā paduddhāre paduddhāre bhūmito padumāni uṭṭhahanti. Eko vanacarako disvā bārāṇasirañño ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṃ akāsi, tassā gabbho saṇṭhāti. Mahāpadumakumāro mātukucchiyaṃ vasi, sesā bahi nikkhantaṃ gabbhamalaṃ nissāya saṃsedajabhāvena nibbattā. ‘‘Opapātikabhāvenā’’ti keci. Te vayappattā uyyāne padumassare kīḷantā ekekasmiṃ padume nisīditvā khayavayaṃ paṭṭhapetvā paccekabodhiñāṇaṃ nibbattayiṃsu. Ayaṃ tesaṃ byākaraṇagāthā ahosi –

ထိုသူတို့သည် အဘယ်အခါ၌ ထိုအရပ်၌ နေထိုင်ခဲ့ကြကုန်သနည်း? အတိတ်ကာလ မြတ်စွာဘုရားများ ပွင့်တော်မမူမီအခါက ဗာရာဏသီပြည်ကို မှီ၍ တစ်ခုသောရွာ၌ အမျိုးသမီးတစ်ယောက်သည် လယ်ကို စောင့်ရှောက်၏။ ထိုအမျိုးသမီးသည် လယ်စောင့်တဲ၌ စပါးတို့ကို လှော်သည်ရှိသော် ထိုအရပ်၌ မဟာလှေကားပွင့် (ကရဉ္ဇပွင့်) အတိုင်းအရှည်ရှိသော၊ ကြီးစွာကုန်သော၊ စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော ငါးရာမျှသော ပေါက်ပေါက်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထိုအမျိုးသမီးသည် ထိုပေါက်ပေါက်တို့ကို ယူ၍ ကြီးစွာသော ကြာရွက်၌ ထား၏။ ထိုအချိန်၌ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ဆူသည် ထိုအမျိုးသမီးအား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ မနီးမဝေးသော လယ်ကန်သင်းဖြင့် ကြွတော်မူ၏။ ထိုအမျိုးသမီးသည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို မြင်၍ ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိသဖြင့် ကောင်းစွာပွင့်သော ကြီးစွာသော ကြာပွင့်တစ်ပွင့်ကို ယူကာ ထိုကြာပွင့်၌ ပေါက်ပေါက်တို့ကို ထည့်ပြီးလျှင် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုကြာပွင့်ကို ငါးရာသော ပေါက်ပေါက်တို့နှင့်တကွ လှူဒါန်းကာ ငါးပါးသော တည်ခြင်း (ရှိခိုးခြင်းအင်္ဂါငါးပါး) ဖြင့် ရှိခိုး၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤကောင်းမှု၏ အာနုဘော်ကြောင့် တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသော သားငါးရာကို ရပါရစေသား' ဟု သားငါးရာကို တောင်းဆုပြုလေ၏။ ထိုခဏ၌ပင် ပုညသမ္ဘာရကို ဆည်းပူးပြီး၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ် ရင့်ကျက်ပြီးသော မုဆိုးငါးရာတို့သည် ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါအား ချိုမြိန်သောအသားကို လှူဒါန်းပြီးလျှင် 'ဤအမျိုးသမီး၏ သားများ ဖြစ်ရပါလို၏' ဟု ဆုတောင်းခဲ့ကြကုန်၏။ လွန်လေပြီးသော ဘဝများစွာ၌ ထိုအမျိုးသမီး၏ သားအဖြစ်ဖြင့် လာခဲ့ကြဖူးသောကြောင့် ထိုဆုတောင်းအတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့လေ၏။ ထိုအမျိုးသမီးသည် အသက်ထက်ဆုံး နေပြီးလျှင် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းကာ ထိုမှစုတေသော် ဇာတဿရအိုင်ရှိ ကြာတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်လေ၏။ ထိုသူငယ်မကို ရသေ့တစ်ပါးက မြင်၍ ပြုစုစောင့်ရှောက်၏။ ထိုသူငယ်မသည် ခြေကျင်လျှောက်သွားသောအခါ ခြေတစ်လှမ်းလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌ မြေကြီးမှ ကြာပွင့်တို့သည် ပေါက်လာကုန်၏။ တောလိုက်မုဆိုးတစ်ဦးက မြင်၍ ဗာရာဏသီမင်းကြီးအား လျှောက်တင်လေ၏။ မင်းကြီးသည် ထိုသူငယ်မကို ဆောင်ယူစေ၍ မိဖုရားခေါင်းကြီးအဖြစ် တင်မြှောက်လေ၏။ ထိုမိဖုရားကြီး၌ သန္ဓေတည်ရာ မဟာပဒုမမင်းသားသည် အမိဝမ်း၌ ကိန်းအောင်း၍ နေ၏။ ကြွင်းသော သားတို့သည် မိခင်၏အပြင်၌ ကျဆင်းသော သားအိမ်ညစ်ကြေး (အချင်း) ကို မှီ၍ သံသေဒဇအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ 'ဥပပါတိကအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏' ဟုလည်း အချို့က ဆိုကြ၏။ ထိုသားတို့သည် အရွယ်ရောက်သော် ဥယျာဉ်တော်ရှိ ကြာအိုင်၌ ကစားကြရာ ကြာပွင့်တစ်ပွင့်စီ၌ ထိုင်ကာ ရုပ်နာမ်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသဖြင့် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ၎င်းတို့၏ ဗျာကရုဏ်းဂါထာ ဖြစ်သတည်း -

‘‘Saroruhaṃ [Pg.114] padumapalāsamatrajaṃ, supupphitaṃ bhamaragaṇānuciṇṇaṃ;

Aniccatāyaṃ vayataṃ viditvā, eko care khaggavisāṇakappo’’ti. –

“ရေ၌ဖြစ်သော၊ မြူဖုန်ကင်းစင်သော၊ ကောင်းစွာပွင့်ထွန်း၍ ပျားပိတုန်းအုပ်စု ခြံရံလျက်ရှိသော ကြာပွင့်၏ မမြဲသောအားဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရပုံကို သိမြင်၍ ကြံ့ဂျိုနှင့်တူစွာ တစ်ဦးတည်းသာ ကျင့်ရာ၏” ဟု (ဆင်ခြင်တော်မူကုန်၏။)

Tasmiṃ kāle te tattha vasiṃsu. Tadā cassa pabbatassa ‘‘isigilī’’ti samaññā udapādi. Ime isayoti ime paccekabuddhaisī. Samā ñāyati etāyāti samaññā, nāmanti attho.

ထိုခေတ်အခါ၌ ထိုပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် ထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်၏။ ထိုစဉ်အခါ၌ ထိုတောင်အား 'ဣသိဂိလိ' ဟူသော အမည်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ 'ဤရသေ့တို့' ဟူသည်မှာ ဤပစ္စေkဗုဒ္ဓါရသေ့တို့ကို ဆိုလို၏။ ဤအမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်သောကြောင့် 'သမညာ' မည်၏၊ အမည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Tiṇacchadanā kuṭiyo majjhepadalopīsamāsaṃ katvā, ekadese vā samudāyavohāravasena ‘‘tiṇakuṭiyo’’ti vuttā. ‘‘Vassaṃ upagacchiṃsū’’ti vacanato vassūpagamanārahā sadvārabandhā eva veditabbāti āha ‘‘tiṇacchadanā sadvārabandhā kuṭiyo’’ti. Vassaṃ upagacchantenāti vassāvāsaṃ upagacchantena. Nālakapaṭipadanti ‘‘moneyyaṃ te upaññissa’’ntiādinā (su. ni. 721) satthārā nālakattherassa desitaṃ puthujjanakālato pabhuti kilesacittaṃ anuppādetvā paṭipajjitabbaṃ moneyyapaṭipadaṃ. Taṃ pana paṭipadaṃ sutvā nālakatthero tīsu ṭhānesu appiccho ahosi dassane savane pucchāyāti. So hi desanāpariyosāne pasannacitto bhagavantaṃ vanditvā vanaṃ paviṭṭho. Puna ‘‘aho vatāhaṃ bhagavantaṃ passeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa dassane appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna dhammadesanaṃ suṇeyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa savane appicchatā. Tathā ‘‘aho vatāhaṃ puna moneyyapaṭipadaṃ puccheyya’’nti lolabhāvaṃ na janesi, ayamassa pucchāya appicchatā.

မျက်အမိုးရှိသော ကျောင်းတို့ကို 'မြက်ကျောင်း' ဟု အလယ်ပုဒ်ကျေသော သမာသ်ကို ပြု၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် အပေါင်းတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့်လည်းကောင်း 'မြက်ကျောင်းများ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဝါကပ်ကြကုန်၏' ဟု ဆိုသော စကားကြောင့် ဝါကပ်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သော တံခါးနှင့်တကွ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ကျောင်းတို့ကိုသာ သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မျက်အမိုးရှိသော၊ တံခါးနှင့်တကွ ဖွဲ့စပ်အပ်သော ကျောင်းတို့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဝါကပ်သောသူသည်' ဟူသည်မှာ ဝါဆိုဝါကပ်ခြင်းသို့ ရောက်သောသူသည် ဟု ဆိုလို၏။ 'နာဠကပဋိပတ်' ဟူသည်မှာ 'သင့်အား မုနိအကျင့်ကို ငါဟောအံ့' စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နာဠကမထေရ်အား ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ပုထုဇဉ်ဘဝမှစ၍ ကိလေသာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ကို မဖြစ်စေဘဲ ကျင့်သုံးအပ်သော မောနေယျပဋိပတ် ဖြစ်၏။ ထိုအကျင့်ကို ကြားနာရသဖြင့် နာဠကမထေရ်သည် မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း၊ မေးခြင်း ဟူသော ဌာနသုံးပါးတို့၌ အလိုနည်းသူ (အပ္ပိစ္ဆ) ဖြစ်တော်မူ၏။ အကယ်စင်စစ် ထိုမထေရ်သည် တရားဟောပြီးဆုံးသောအခါ ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ တောသို့ ဝင်တော်မူ၏။ နောက်တစ်ဖန် 'ငါသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု လျှပ်ပေါ်လောဘဖြစ်ခြင်းကို မဖြစ်စေခဲ့ပေ၊ ဤသည်ကား ထိုမထေရ်၏ မြင်ခြင်း (ဖူးတွေ့ခြင်း) ၌ အလိုနည်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ငါသည် နောက်တစ်ဖန် တရားတော်ကို နာရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု လျှပ်ပေါ်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေခဲ့ပေ၊ ဤသည်ကား ထိုမထေရ်၏ ကြားနာခြင်း၌ အလိုနည်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ငါသည် နောက်တစ်ဖန် မောနေယျပဋိပတ်ကို မေးမြန်းရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု လျှပ်ပေါ်သောစိတ်ကို မဖြစ်စေခဲ့ပေ၊ ဤသည်ကား ထိုမထေရ်၏ မေးမြန်းခြင်း၌ အလိုနည်းခြင်း ဖြစ်သတည်း။

So evaṃ appiccho samāno pabbatapādaṃ pavisitvā ekavanasaṇḍe dve divasāni na vasi, ekarukkhamūle dve divasāni na nisīdi, ekasmiṃ gāme dve divasāni piṇḍāya na pāvisi. Iti vanato vanaṃ, rukkhato rukkhaṃ, gāmato gāmaṃ āhiṇḍanto anurūpapaṭipadaṃ paṭipajjitvā aggaphale patiṭṭhāsi. Ekassa bhagavato kāle ekoyeva naṃ pūreti. Imañhi moneyyapaṭipadaṃ ukkaṭṭhaṃ katvā pūrento bhikkhu satteva māsāni jīvati, majjhimaṃ katvā pūrento satta vassāni, mudukaṃ katvā pūrento soḷasa vassāni. Ayaṃ pana thero ukkaṭṭhaṃ katvā pūresi, tasmā satta māse ṭhatvā attano [Pg.115] āyusaṅkhārassa parikkhayaṃ ñatvā nahāyitvā nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā diguṇaṃ saṅghāṭiṃ pārupitvā dasabalābhimukho pañcapatiṭṭhitena taṃ vanditvā añjaliṃ paggahetvā hiṅgulakapabbataṃ nissāya ṭhitakova anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi. Tassa parinibbutabhāvaṃ ñatvā bhagavā bhikkhusaṅghena saddhiṃ tattha gantvā sarīrakiccaṃ katvā dhātuyo gāhāpetvā cetiyaṃ patiṭṭhāpetvā agamāsi. Evarūpaṃ paṭipadaṃ paṭipannenapi vassaṃ upagacchantena channe sadvārabandheyeva ṭhāne upagantabbaṃ. Appicchataṃ nissāyapi sikkhāpadassa anatikkamanīyattaṃ dassetuṃ ‘‘nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī’’ti vuttaṃ.

ထိုမထေရ်သည် ဤသို့ အလိုနည်းသည်ဖြစ်၍ တောင်ခြေသို့ ဝင်ရောက်ပြီးလျှင် တစ်ခုသောတောအုပ်၌ နှစ်ရက်ပတ်လုံး မနေ၊ တစ်ခုသောသစ်ပင်ရင်း၌ နှစ်ရက်ပတ်လုံး မထိုင်၊ တစ်ခုသောရွာသို့ နှစ်ရက်ပတ်လုံး ဆွမ်းခံမဝင်ပေ။ ဤသို့လျှင် တောမှတောသို့၊ သစ်ပင်မှသစ်ပင်သို့၊ ရွာမှရွာသို့ လှည့်လည်သွားလာလျက် လျော်ကန်သော အကျင့်ပဋိပတ်ကို ကျင့်သုံးတော်မူသဖြင့် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားတစ်ဆူပွင့်ရာ ကာလ၌ တစ်ယောက်တည်းသာလျှင် ထိုအကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်နိုင်၏။ ဤမောနေယျပဋိပတ်ကို အမြတ်စား (ဥက္ကဋ္ဌ်) ပြု၍ ဖြည့်ကျင့်သောရဟန်းသည် ခုနစ်လမျှသာ အသက်ရှင်၏၊ အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ပြု၍ ဖြည့်ကျင့်သောသူသည် ခုနစ်နှစ်၊ အညံ့စား (မုဒုက) ပြု၍ ဖြည့်ကျင့်သောသူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်မျှ အသက်ရှင်၏။ ဤမထေရ်မူကား ဥက္ကဋ္ဌ်အကျင့်ကို ပြု၍ ဖြည့်ကျင့်၏၊ ထို့ကြောင့် ခုနစ်လပတ်လုံး တည်ပြီးလျှင် မိမိ၏ အသက်သင်္ခါရ ကုန်ဆုံးတော့မည်ကို သိ၍ ရေချိုးသန့်စင်ကာ သင်းပိုင်ကို ဝတ်ရုံပြီး ခါးပန်းကို ဖွဲ့စပ်၍ နှစ်ထပ်သော သံဃာဋိကုတ်ကို ခြုံလျက် ဆယ်ပါးသောအားရှင် (မြတ်စွာဘုရား) ရှိရာသို့ ရှေးရှုကာ အင်္ဂါငါးပါးဖြင့် ရှိခိုး၍ လက်အုပ်ချီလျက် ဟိင်္ဂုလကတောင်ကို မှီ၍ ရပ်လျက်ပင် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမထေရ်၏ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူခြင်းကို သိရှိတော်မူ၍ သံဃာတော်များနှင့်တကွ ထိုအရပ်သို့ ကြွရောက်ကာ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကိစ္စကို ပြုလုပ်၍ ဓာတ်တော်တို့ကို ယူဆောင်စေကာ စေတီတော်ကို တည်စေပြီးလျှင် ကြွတော်မူ၏။ ဤသို့သော အကျင့်ကို ကျင့်သောသူသော်လည်း ဝါကပ်သောအခါ မိုးကာရံအပ်သော၊ တံခါးနှင့်တကွ ဖွဲ့စပ်အပ်သော နေရာ၌သာ ဝါကပ်အပ်၏။ အလိုနည်းခြင်းကို အမှီပြု၍လည်း သိက္ခာပုဒ်ကို မလွန်ကျူးအပ်သောအဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ 'နာဠကပဋိပတ်ကို ကျင့်သောသူသော်လည်း' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Pañcannaṃ chadanānanti tiṇapaṇṇaiṭṭhakasilāsudhāsaṅkhātānaṃ pañcannaṃ chadanānaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabbanti (mahāva. 204) vacībhedaṃ katvā vassūpagamanaṃ sandhāyeva paṭikkhepo, na ālayakaraṇavasena upagamanaṃ sandhāyā’’ti vadanti. Pāḷiyaṃ pana avisesattā aṭṭhakathāyañca ‘‘nālakapaṭipadaṃ paṭipannenapī’’tiādinā aviseseneva daḷhaṃ katvā vuttattā asenāsanikassa nāvādiṃ vinā aññattha ālayo na vaṭṭatīti amhākaṃ khanti. Nāvāsatthavajesuyeva hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, nāvāyaṃ vassaṃ upagantu’’ntiādinā (mahāva. 203) sati asati vā senāsane vassūpagamanassa visuṃ anuññātattā ‘‘na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti ayaṃ paṭikkhepo tattha na labbhatīti asati senāsane ālayavasenapi nāvādīsu upagamanaṃ vuttaṃ. Anudhammatāti vattaṃ. Rattiṭṭhānadivāṭṭhānādīnīti ādi-saddena vaccakuṭipassāvaṭṭhānādiṃ saṅgaṇhāti.

‘အမိုးငါးမျိုး’ ဟူသည်မှာ မျက်၊ သစ်ရွက်၊ အုတ်၊ ကျောက်၊ အင်္ဂတေ ဟုဆိုအပ်သော အမိုးငါးမျိုးတို့ဖြစ်သည်။ “ရဟန်းတို့၊ ကျောင်းမရှိသောသူသည် ဝါမကပ်အပ်” ဟူသော နှုတ်မြွက်ချက်ကို ပြု၍ ဝါကပ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍သာလျှင် ဤတားမြစ်ချက်ဖြစ်၏၊ နေရာအဆောက်အအုံ ပြုလုပ်၍ နေထိုင်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ တားမြစ်သည်မဟုတ်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ပါဠိတော်၌မူ အထူးမပြုဘဲ သာမညအားဖြင့် ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်း “နဠကပဋိပဒါကို ကျင့်သောသူအားလည်း” စသည်ဖြင့် သာမညအားဖြင့်သာ ခိုင်မြဲစွာ မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းမရှိသော ရဟန်းအား လှေစသည်မှတစ်ပါး အခြားအရပ်၌ ခိုလှုံရာအဆောက်အအုံ ပြုလုပ်နေထိုင်ခြင်းသည် မအပ်ဟု ငါတို့ သဘောတူညီချက် ရှိသည်။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား လှေ၊ လှည်း၊ နွားခြံတို့၌သာလျှင် “ရဟန်းတို့၊ လှေ၌ ဝါကပ်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏” စသည်ဖြင့် ကျောင်းရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ ဝါကပ်ခြင်းကို သီးခြားခွင့်ပြုတော်မူထားသောကြောင့် “ရဟန်းတို့၊ ကျောင်းမရှိသောသူသည် ဝါမကပ်အပ်” ဟူသော ဤတားမြစ်ချက်သည် ထိုလှေစသည်တို့၌ မသက်ဆိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကျောင်းမရှိသော်လည်း ခိုလှုံနေထိုင်ခြင်းအားဖြင့် လှေစသည်တို့၌ ဝါကပ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုဓမ္မတာ” ဟူသည် လောကုတ္တရာတရားနှင့် လျော်သော အကျင့်ဖြစ်၏။ “ညဉ့်သန့်ရာ နေ့သန့်ရာစသည်တို့” ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် ကျင်ကြီးအိမ်၊ ကျင်ငယ်အိမ် စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။

Katikavattāni ca khandhakavattāni ca adhiṭṭhāyāti pariyattidhammo nāma tividhampi saddhammaṃ patiṭṭhāpeti, tasmā sakkaccaṃ uddisatha uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, padhānaghare vasantānaṃ saṅghaṭṭanaṃ akatvā antovihāre nisīditvā uddisatha uddisāpetha, sajjhāyaṃ karotha, dhammassavanaṃ samiddhaṃ karotha, pabbājentā sodhetvā pabbājetha, sodhetvā upasampādetha, sodhetvā nissayaṃ detha. Ekopi hi kulaputto pabbajjañca upasampadañca labhitvā sakalaṃ sāsanaṃ patiṭṭhāpeti. Attano thāmena yattakāni sakkotha, tattakāni dhutaṅgāni samādiyatha, antovassaṃ nāmetaṃ sakaladivasaṃ rattiyā ca paṭhamapacchimayāmesu appamattehi bhavitabbaṃ, vīriyaṃ ārabhitabbaṃ[Pg.116]. Porāṇakamahaātherāpi sabbapalibodhe chinditvā antovasse ekacariyavattaṃ pūrayiṃsu. Bhasse mattaṃ jānitvā dasavatthukakathaṃ dasaasubhadasānussatiaṭṭhatiṃsārammaṇakathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Āgantukānaṃ vattaṃ kātuṃ, sattāhakaraṇīyena gatānaṃ apaloketvā dātuṃ vaṭṭati. Viggāhikapisuṇapharusavacanāni mā vadatha, divase divase sīlāni āvajjentā caturārakkhaṃ ahāpentā manasikārabahulā viharatha, cetiyaṃ vā bodhiṃ vā vandantena gandhamālaṃ vā pūjentena pattaṃ vā thavikāya pakkhipantena na kathetabbaṃ, antogāme manussehi saddhiṃ paccayasaṃyuttakathā vā visabhāgakathā vā na kathetabbā, rakkhitindriyehi bhavitabbaṃ, khandhakavattañca sekhiyavattañca pūretabbanti evamādinā katikavattāni khandhakavattāni ca adhiṭṭhahitvā.

“ကတိကဝတ်တို့နှင့် ခန္ဓကဝတ်တို့ကို ဆောက်တည်၍” ဟူသည်မှာ ပရိယတ္တိဓမ္မမည်သည် သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မတရားကို တည်တံ့စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် အရိုအသေ သင်ကြားကြကုန်၊ သင်ပြစေကြကုန်၊ သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်း၌ နေသောသူတို့အား နှောင့်ယှက်ထိပါးခြင်းကို မပြုဘဲ ကျောင်းအတွင်း၌ ထိုင်ကာ သင်ကြားကြကုန်၊ သင်ပြစေကြကုန်၊ သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၊ တရားနာခြင်းကို ငြိမ်သက်ပြည့်စုံအောင် ပြုကြကုန်။ ရှင်ပြုပေးကြသော် စိစစ်သုတ်သင်၍ ရှင်ပြုပေးကြကုန်၊ စိစစ်သုတ်သင်၍ ရဟန်းခံပေးကြကုန်၊ စိစစ်သုတ်သင်၍ နိဿယပေးကြကုန်။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား တစ်ယောက်သော အမျိုးကောင်းသားသည်ပင် ရှင်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ရရှိ၍ သာသနာတော်တစ်ရပ်လုံးကို တည်တံ့စေတတ်၏။ မိမိတို့၏ စွမ်းအားရှိသမျှ တတ်နိုင်သမျှသော ဓုတင်တို့ကို ဆောက်တည်ကြကုန်။ ဤဝါတွင်းကာလပတ်လုံး တစ်နေ့လုံးနှင့် ညဉ့်ဦးယံ၊ ပစ္ဆိမယံတို့၌ မမေ့မလျော့ သတိရှိကြကုန်ရာ၏၊ ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်၏။ ရှေးဟောင်းမဟာထေရ်မြတ်တို့သည်လည်း အနှောင့်အယှက် ပလိဗောဓအားလုံးကို ဖြတ်တောက်ကာ ဝါတွင်းကာလ၌ တစ်ပါးတည်းကျင့်သော ကျင့်ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူကြကုန်ပြီ။ စကားပြောဆိုရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကိုသိ၍ ဒသဝတ္ထုကထာ (အလိုနည်းခြင်းစသော စကားဆယ်ပါး) တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အသုဘဆယ်ပါး၊ အနုဿတိဆယ်ပါး၊ သုံးဆယ်ရှစ်ပါးသော အာရုံစကားတို့ကို ပြောဆိုခြင်းငှာ အပ်၏။ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အား ဝတ်ပြုခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သတ္တာဟကရဏီယဖြင့် သွားသောသူတို့အား ပန်ကြား၍ ခွင့်ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း အပ်၏။ ငြင်းခုံခြင်း၊ ကုန်းတိုက်ခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းသောစကားတို့ကို မပြောဆိုကြကုန်လင့်။ နေ့စဉ်နေ့တိုင်း မိမိသီလတို့ကို ဆင်ခြင်လျက်၊ စတုရာရက္ခ (လေးပါးသော အစောင့်အရှောက်တရား) ကို မယုတ်လျော့စေဘဲ၊ နှလုံးသွင်းခြင်းများစွာရှိကြကုန်လျက် နေကြကုန်။ စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ကိုသော်လည်းကောင်း ရှိခိုးပူဇော်နေစဉ်၊ နံ့သာပန်းတို့ကို ပူဇော်နေစဉ်၊ သပိတ်ကို အိတ်ထဲသို့ ထည့်သွင်းနေစဉ် စကားမပြောအပ်။ ရွာတွင်း၌ လူတို့နှင့်အတူ ပစ္စည်းလေးပါးနှင့် စပ်စပ်သော စကားကိုလည်းကောင်း၊ မသင့်လျော်သော စကားကိုလည်းကောင်း မပြောဆိုအပ်။ စောင့်စည်းအပ်သော ဣန္ဒြေရှိကြကုန်ရာ၏။ ခန္ဓကဝတ်နှင့် သေခိယဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်အပ်၏ဟူ၍ ဤသို့စသည်ဖြင့် ကတိကဝတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓကဝတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဆောက်တည်၍။

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ tīhi ṭhānehi pavāretu’’nti (mahāva. 209) vuṭṭhavassānaṃ pavāraṇāya anuññātattā imassa suttassa vasena pavāraṇādivasassa aruṇuggamanato paṭṭhāya appavāritāpi ‘‘vuṭṭhavassā’’ti vuccanti. Kiñcāpi ‘‘imaṃ temāsaṃ vassaṃ upemī’’ti (mahāva. aṭṭha. 184) vacanato pavāraṇādivasassa temāsantogadhattā taṃ divasaṃ yāva na pavārenti, tāva vassaṃ vasantā nāma honti, tathāpi ekadesena avuṭṭhampi taṃ divasaṃ vuṭṭhabhāgāpekkhāya vuṭṭhameva hotīti katvā evaṃ vuttaṃ katākatabhāgāpekkhāya samudāye pavattakatākatavohāro viya. Vippakatañhi yaṃ kiñci ‘‘katākata’’nti vuccati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vassaṃvuṭṭhānaṃ kathinaṃ attharitu’’nti (mahāva. 306) imassa pana suttassa vasena nippariyāyato mahāpavāraṇāya pavāritā pāṭipadadivasato paṭṭhāya ‘‘vuṭṭhavassā’’ti vuccantīti dassetuṃ ‘‘mahāpavāraṇāya pavāritā’’tiādi vuttaṃ. Pāṭipadadivasato paṭṭhāya hi vassānassa pacchime māse kathinatthāro anuññāto parivāre ‘‘kathinassa atthāramāso jānitabboti vassānassa pacchimo māso jānitabbo’’ti (pari. 412) vuttattā. ‘‘Mahāpavāraṇāya pavāritā’’ti idañca purimikāya vassūpagatānaṃ sabhāvadassanamattaṃ, kenaci antarāyena appavāritāpi ‘‘vuṭṭhavassā’’icceva vuccanti.

“ရဟန်းတို့၊ ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့အား အကြောင်းသုံးပါးတို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားခြင်း (ပဝါရဏာပြုခြင်း) ငှာ ခွင့်ပြု၏” ဟု ဝါကျွတ်ပြီးသောသူတို့အား ပဝါရဏာပြုခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် ဤသုတ္တန်ဒေသနာတော်၏အစွမ်းဖြင့် ပဝါရဏာပြုရာနေ့၏ အရုဏ်တက်သည်မှစ၍ ပဝါရဏာမပြုရသေးသော်လည်း “ဝါကျွတ်ပြီးသောသူ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ “ဤသုံးလပတ်လုံး ဝါကပ်ပါ၏” ဟူသော နှုတ်မြွက်ချက်ကြောင့် ပဝါရဏာပြုရာနေ့သည် သုံးလအတွင်း၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ထိုနေ့၌ ပဝါရဏာမပြုသမျှ ကာလပတ်လုံး ဝါတွင်း၌ နေဆဲဖြစ်သော်လည်း၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဝါမကျွတ်သေးသော်လည်း ထိုနေ့ကို ဝါကျွတ်ပြီးသော အဖို့အစုသို့ ငဲ့ခြင်းကြောင့် ဝါကျွတ်ပြီးသည်သာလျှင် မည်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပြီးစီးသောအဖို့နှင့် မပြီးစီးသေးသောအဖို့ကို ငဲ့၍ အပေါင်းအစု၌ ဖြစ်သော “ပြုပြီးမပြီး (ကတာကတ) ဝေါဟာရ” ကဲ့သို့ ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား စတင်ပြုလုပ်၍ မပြီးသေးသော တစ်စုံတစ်ခုသောအမှုကိုလည်း “ပြုပြီးမပြီး” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ ဝါကျွတ်ပြီးသောသူတို့အား ကထိန်ခင်းခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏” ဟူသော ဤသုတ္တန်၏အစွမ်းဖြင့် တိုက်ရိုက်အားဖြင့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာပြုပြီးသော ရဟန်းတို့သည် ပြာဋိပတ်နေ့ (သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့) မှစ၍ “ဝါကျွတ်ပြီးသောသူ” ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ “မဟာပဝါရဏာဖြင့် ပဝါရဏာပြုပြီးသော” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား ပြာဋိပတ်နေ့မှစ၍ ဝဿာနဥတု၏ နောက်ဆုံးလ၌ ကထိန်ခင်းခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏။ ပရိဝါရကျမ်း၌ “ကထိန်ခင်းရာလကို သိအပ်၏ဟူသည် ဝဿာနဥတု၏ နောက်ဆုံးလကို သိအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်တည်း။ “မဟာပဝါရဏာ၌ ပဝါရဏာပြုပြီးသော” ဟူသော ဤစကားသည် ပုရိမဝါကပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့၏ သဘာဝကို ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ်ကြောင့် ပဝါရဏာမပြုသော်လည်း “ဝါကျွတ်ပြီးသောသူ” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ကုန်၏။

‘‘Āpucchitabbā’’ti vatvā idāni āpucchanavidhiṃ dassento ‘‘sace imaṃ kuṭi’’ntiādimāha. Paṭijagganakaṃ vā na labhatīti vihārapaccante kate [Pg.117] paṭijagganakaṃ na labhati. Te pana bhikkhū janapadacārikaṃ pakkamiṃsūti sambandho. Addhānagamane cārikāvohāro sāsane niruḷho. Kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati, buddhe upādāya pana ruḷhīsaddavasena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi katabījanīnampi tālavaṇṭavohāro viya. Saṅgopetvāti ekasmiṃ padese rāsiṃ katvā. Idāni tameva saṅgopanavidhiṃ dassento ‘‘yathā ca ṭhapita’’ntiādimāha. Na ovassīyatīti anovassakaṃ, kammani aka-saddo daṭṭhabbo. Yathā ca ṭhapitaṃ na ovassīyati na temīyatīti attho.

“ပန်ကြားအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ ပန်ကြားပုံစနစ်ကို ပြခြင်းငှာ “အကယ်၍ ဤကျောင်းကို” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အစောင့်အရှောက်ကိုသော်လည်းကောင်း မရမူကား” ဟူသည် ကျောင်းအနီးအပါး၌ ပြုလုပ်သော်လည်း အစောင့်အရှောက်ကို မရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ထိုရဟန်းတို့သည် ဇနပုဒ်စာရိကသို့ ကြွတော်မူကြကုန်၏” ဟူသည်နှင့် ဆက်စပ်၏။ ခရီးသွားခြင်း၌ “စာရိက” ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် သာသနာတော်၌ ရိုးရာအစဉ်အဆက် ထင်ရှားလှ၏။ ဤစာရိကမည်သည် လူအပေါင်းကို ချီးမြှောက်စောင့်ရှောက်ရန် ဘုရားရှင်တို့အားသာလျှင် ရရှိသော်လည်း၊ ဘုရားရှင်ကို အမှီပြု၍ ရုဠှီသဒ္ဒါ (အစဉ်အဆက် သုံးနှုန်းခြင်း) ၏အစွမ်းဖြင့် သာဝကတို့အားလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နှီးဖျာစသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ယပ်တို့ကိုလည်း “ထန်းရွက်ယပ်” ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “သိမ်းဆည်း၍” ဟူသည် တစ်ခုသောအရပ်၌ စုပုံ၍ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုသို့ သိမ်းဆည်းပုံစနစ်ကို ပြခြင်းငှာ “ထားအပ်သကဲ့သို့” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “မစိုစွတ်စေတတ်” ဟူသည် မိုးရေမစိုစွတ်သော အရပ်ဖြစ်ပြီး ကမ္မအနက်၌ “အက” သဒ္ဒါကို မှတ်အပ်၏။ ထားအပ်သည်ရှိသော် မိုးရေမစိုစွတ်၊ မစွတ်စိုလတ္တံ့ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Anavayoti ettha vayoti hāni ‘‘āyavayo’’tiādīsu viya. Natthi etassa attano sippe vayo ūnatāti avayoti āha ‘‘anūno paripuṇṇasippo’’ti. Ācariyassa kammaṃ ācariyakanti āha ‘‘ācariyakamme’’ti. Piṭṭhasaṅghāṭo dvārabāhā, kaṭṭhakammaṃ thambhādi. Telatambamattikāyāti telamissatambamattikāya.

“အနဝယော” ဟူသောပုဒ်၌ “ဝယ” ဟူသည် “အာယုဝယ (အသက်ယုတ်ခြင်း)” စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူအား မိမိ၏ အတတ်ပညာ၌ ဆုတ်ယုတ်မှုမရှိသောကြောင့် “အနဝယ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ယုတ်လျော့ခြင်းမရှိ ပြည့်စုံသော အတတ်ပညာရှိသူဟု မှတ်အပ်၏။ ဆရာ၏အမှုသည် “အာစရိယကံ” မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဆရာ့အမှု၌ (အာစရိယကမ္မေ)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ပိဋ္ဌသံဃာတ” ဟူသည် ထုပ်လျှောက်ဖြစ်၏၊ “ဒွါရဗာဟာ” ဟူသည် တံခါးပေါင်ဖြစ်၏၊ သစ်သားလုပ်ငန်း (ကဋ္ဌကမ္မ) ဟူသည် တိုင်စသည်တို့ဖြစ်၏။ “တေလတမ္ဗမတ္တိကာယ” ဟူသည် ဆီဖြင့်ရောအပ်သော မြေနီဖြင့် ဟူလိုတည်း။

85. Kuṭikāya karaṇabhāvanti kuṭiyā katabhāvaṃ. Saddasatthavidūhi kiṃ-saddayoge anāgatavacanassa icchitattā vuttaṃ ‘‘tassa lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabba’’nti. Mettāpubbabhāganti mettājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sabbasattesu hitapharaṇamattaṃ. Kasmā panetaṃ vuttaṃ, nanu anuddayā-saddo karuṇāya pavattatīti? Saccametaṃ, ayaṃ pana anuddayāsaddo anurakkhaṇamatthaṃ antonītaṃ katvā pavattamāno mettāya karuṇāya ca pavattatīti idha mettāya pavattamāno vutto, tasmā suvuttametaṃ ‘‘etena mettāpubbabhāgaṃ dassetī’’ti. Karuṇāpubbabhāganti karuṇājhānassa pubbabhāgabhūtaṃ sattesu anukampamattaṃ. Cikkhallaṃ mattikā, tassa maddanaṃ udakaṃ āsiñcitvā hatthādīhi parimaddanaṃ. Mettākaruṇānanti appanāppattamettākaruṇānaṃ. Kiñcāpi therena sañcicca khuddānukhuddakā pāṇā maraṇādhippāyena na byābādhitā, tathāpi karuṇāya abhāvena ‘‘evaṃ kate ime pāṇā vinassissantī’’ti anupaparikkhitvā katattā theraṃ vigarahi. Janānaṃ samūho janatāti āha ‘‘pacchimo janasamūho’’ti. Pātabyabhāvanti vināsetabbataṃ. Pāṇātipātaṃ karontānanti therena akatepi pāṇātipāte parehi sallakkhaṇākāraṃ dasseti. Imassa diṭṭhānugatinti imassa diṭṭhiyā anugamanaṃ. Ghaṃsitabbeti ghaṭṭayitabbe, vināsitabbeti attho. Evaṃ maññīti yathā therena kataṃ, evaṃ mā maññi. ‘‘Mā pacchimā [Pg.118] janatā pāṇesu pātabyataṃ āpajjī’’ti vacanato yo bhikkhu iṭṭhakapacanapattapacanakuṭikaraṇavihārakārāpanavihārasammajjanapaṭaggidānakūpapokkharaṇīkhaṇāpanādīsu yattha ‘‘khuddānukhuddakānaṃ pāṇānaṃ vihiṃsā bhavissatī’’ti jānāti, tena tādise padese kappiyavacanaṃ vatvāpi na taṃ kammaṃ kāretabbanti dasseti.

၈၅. "ကုဋိကာယ ကရဏဘာဝံ" ဟူသည် ကုဋီကို ပြုလုပ်ခြင်းအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့သည် "ကိံ" သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်စပ်ရာ၌ အနာဂတ်ဝိဘတ်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် "ယင်း၏လက္ခဏာကို သဒ္ဒါကျမ်းမှ ရှာဖွေအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မေတ္တာပုဗ္ဗဘာဂံ" ဟူသည် မေတ္တာဈာန်၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၌ အစီးအပွားကို ပြန့်ပွားစေကာမျှသာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်သနည်း၊ အနုဒယာသဒ္ဒါသည် ကရုဏာ၌ ဖြစ်သည်မဟုတ်လော? ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ဤအနုဒယာသဒ္ဒါသည် စောင့်ရှောက်ကာမျှအနက်ကို အတွင်း၌ သွင်း၍ ဖြစ်သည်ရှိသော် မေတ္တာ၌လည်းကောင်း၊ ကရုဏာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ယခု ဤနေရာ၌ မေတ္တာ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုအပ်သည်၊ ထို့ကြောင့် "ဤအနုဒယာသဒ္ဒါဖြင့် မေတ္တာ၏ ရှေ့အဖို့ကို ပြ၏" ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် ကောင်းစွာ ဆိုအပ်လှပေ၏။ "ကရုဏာပုဗ္ဗဘာဂံ" ဟူသည် ကရုဏာဈာန်၏ ရှေ့အဖို့ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၌ အစဉ်သနားကာမျှသာ ဖြစ်သည်။ "စိက္ခလ္လံ" ဟူသည် ညွန်မြေတည်း၊ ယင်းကို နယ်ခြင်းဟူသည် ရေလောင်း၍ လက်စသည်တို့ဖြင့် နယ်ခြင်းတည်း။ "မေတ္တာကရုဏာနံ" ဟူသည် အပ္ပနာသို့ရောက်သော မေတ္တာကရုဏာတို့၏။ ဓနိယမထေရ်သည် သေစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် သတ္တဝါငယ်တို့ကို စေ့ဆော်၍ မညှဉ်းဆဲသော်လည်း၊ ကရုဏာမရှိခြင်းကြောင့် "ဤသို့ပြုလျှင် ဤသတ္တဝါတို့သည် ပျက်စီးကုန်လတ္တံ့" ဟု မဆင်ခြင်ဘဲ ပြုလုပ်သောကြောင့် မထေရ်ကို ကဲ့ရဲ့တော်မူ၏။ လူတို့၏ အစုအဝေးသည် ဇနတာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် "နောက်လူအစုအဝေး" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ပါတဗျဘာဝံ" ဟူသည် ပျက်စီးစေအပ်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပါဏာတိပါတံ ကရောန္တာနံ" ဟူသည် မထေရ်သည် ပါဏာတိပါတ်ကို ကိုယ်တိုင်မပြုသော်လည်း သူတစ်ပါးတို့ ထင်မြင်မှတ်သားဖွယ် အခြင်းအရာကို ပြ၏။ "ဣမဿ ဒိဋ္ဌာနုဂတိံ" ဟူသည် ဤမထေရ်၏ အယူအမြင်ကို အစဉ်လိုက်ခြင်းတည်း။ "ဃံသိတဗ္ဗေ" ဟူသည် တိုက်ခတ်အပ်သော၊ ပျက်စီးစေအပ်သော ဟု အနက်ရ၏။ "ဧဝံ မညိ" ဟူသည် မထေရ် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ မအောက်မေ့လင့်။ "နောင်လာနောက်သား အစုအဝေးသည် သတ္တဝါတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသို့ မရောက်ပါစေလင့်" ဟူသော စကားကြောင့် အကြင်ရဟန်းသည် အုတ်ဖုတ်ခြင်း၊ သပိတ်ဖုတ်ခြင်း၊ ကုဋီဆောက်ခြင်း၊ ကျောင်းကို ဆောက်စေခြင်း၊ ကျောင်းတံမြက်လှည်းခြင်း၊ မီးကင်းစောင့်ခြင်း၊ ရေတွင်း ရေကန်တူးစေခြင်း စသည်တို့၌ "သတ္တဝါငယ်တို့အား ညှဉ်းဆဲခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု သိ၏၊ ထိုရဟန်းသည် ထိုသို့သောအရပ်၌ အပ်စပ်သော စကားကို ပြော၍သော်လည်း ထိုအမှုကို မပြုစေအပ်ဟု ပြတော်မူ၏။

Tattha tattha vuttameva āpattinti pathavīkhaṇanabhūtagāmapātabyatādīsu vuttapācittiyādiāpattiṃ. Ādikammikattā anāpattīti kuṭikaraṇapaccayā anāpatti. Sikkhāpadaṃ atikkamitvāti ‘‘na ca, bhikkhave, sabbamattikāmayā kuṭikā kātabbā, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti vuttasikkhāpadaṃ atikkamitvā. Yadi aññena kataṃ labhitvā vasantassa anāpatti siyā, na bhagavā taṃ kuṭikaṃ bhindāpeyyāti āha – ‘‘kataṃ labhitvā tattha vasantānampi dukkaṭamevā’’ti. Yathā vā tathā vā missā hotūti heṭṭhā mattikā upari dabbasambhārātiādinā yena kenaci ākārena missā hotu. Giñjakāvasathasaṅkhepenāti ettha giñjakā vuccanti iṭṭhakā, giñjakāhi eva kato āvasatho giñjakāvasatho. Iṭṭhakāmayassa āvasathassetaṃ adhivacanaṃ. Taṃ kira āvasathaṃ yathā sudhāparikammena payojanaṃ natthi, evaṃ iṭṭhakāhi eva cinitvā chādetvā karonti, tulādaṇḍakavāṭaphalakāni pana dārumayāneva. Vikirantāti cuṇṇavicuṇṇaṃ karontā.

"ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အာပတ်ကို" ဟူသည် မြေတူးခြင်း၊ သစ်ပင်စသည်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့၌ ဆိုအပ်သော ပါစိတ်အစရှိသော အာပတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အာဒိကမ္မိက ဖြစ်သောကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်း" ဟူသည် ကုဋီဆောက်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းတည်း။ "သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူး၍" ဟူသည် "ရဟန်းတို့၊ အလုံးစုံ မြေညွန်ဖြင့်ပြီးသော ကုဋီကို မဆောက်အပ်၊ ဆောက်သောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူး၍ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သူတစ်ပါး ပြုလုပ်အပ်သောကျောင်းကို ရ၍ နေသောရဟန်းအား အာပတ်မသင့်ပါက မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကုဋီကို ဖျက်ဆီးစေတော်မမူရာ၊ ထို့ကြောင့် "သူတစ်ပါး ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းကို ရ၍ ထိုကျောင်း၌ နေသောရဟန်းတို့အားလည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အကြမ်းဖျင်းဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရောနှောသည်ဖြစ်စေ" ဟူသည် အောက်၌ မြေညွန်၊ အထက်၌ သစ်ဝါးစသည်ဖြင့် အကြံပြုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာဖြင့် ရောနှောသည်ဖြစ်စေဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ဂိဉ္ဇကာဝသထအကျဉ်းအားဖြင့်" ဟူရာ၌ "ဂိဉ္ဇကာ" ဟု အုတ်တို့ကို ခေါ်၏၊ အုတ်တို့ဖြင့်သာ ပြုအပ်သော နေရာကျောင်းသည် "ဂိဉ္ဇကာဝသထ" မည်၏။ ၎င်းသည် အုတ်ဖြင့်ပြီးသော ကျောင်း၏ အမည်တည်း။ ထိုကျောင်းကို အင်္ဂတေကိုင်ခြင်းဖြင့် အကျိုးမရှိသကဲ့သို့၊ အုတ်တို့ဖြင့်သာ စီ၍ မိုး၍ ပြုလုပ်ကြကုန်သတတ်။ သစ်သားထုတ်၊ လျှောက်၊ တံခါးရွက်တို့ကား သစ်သားဖြင့်ပြီးသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဝိကိရန္တာ" ဟူသည် အမှုန့်အမှုန့် ဖြစ်စေကုန်လျက်။

Kissāti kena kāraṇena. Vayakammampi atthīti dvārakavāṭādiabhisaṅkharaṇādīsu katavayakammampi atthi. Bhikkhūnaṃ akappiyattā eva titthiyavatānurūpattā titthiyadhajo. Mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttakāraṇesu attano adhippetakāraṇadvayaṃ patiṭṭhāpetvā aparānipi tattha vuttakāraṇāni dassento āha – ‘‘aṭṭhakathāyaṃ pana aññānipi kāraṇāni vuttānī’’tiādi. Tattha sattānuddayāyāti tādisāya kuṭikāya karaṇapaccayā vinassamānasattesu anuddayāya. Yasmā sabbamattikāmayā kuṭi sukarā bhindituṃ, tasmā tattha ṭhapitaṃ pattacīvarādi aguttaṃ hoti, corādīhi avaharituṃ sakkā. Tena vuttaṃ ‘‘pattacīvaraguttatthāyā’’ti. Senāsanabāhullapaṭisedhanatthāyāti senāsanānaṃ bahubhāvanisedhanatthāya, tādisassa vā senāsanassa abhisaṅkharaṇe bhikkhūnaṃ uddesaparipucchādīni sesakammāni pariccajitvā niccabyāvaṭatānisedhanatthaṃ. Anupavajjoti dosaṃ āropetvā na vattabbo.

"ကိဿ" ဟူသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း။ "ဝယကမ္မမ္ပိ အတ္ထိ" ဟူသည် တံခါးရွက်စသည်တို့ကို ပြုပြင်ခြင်းစသည်၌ ပြုအပ်သော အဖိုးအခစရိတ် အမှုလည်း ရှိ၏။ ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်သည်ဖြစ်၍ တိတ္ထိတို့၏ အလေ့အကျင့်နှင့် တူသောကြောင့် တိတ္ထိတို့၏ တံခွန်သဖွယ် ဖြစ်၏။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့တွင် မိမိအလိုရှိအပ်သော အကြောင်းနှစ်ပါးကို တည်စေ၍၊ အခြားသော ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သော အကြောင်းတို့ကိုလည်း ပြလိုသဖြင့် "အဋ္ဌကထာ၌မူကား အခြားသော အကြောင်းတို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ကုန်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားတို့တွင် "သတ္တာနုဒ္ဒယာယ" ဟူသည် ထိုသို့သော ကုဋီကို ဆောက်လုပ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ပျက်စီးရသော သတ္တဝါတို့အား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အလုံးစုံ မြေဖြင့်ပြီးသော ကုဋီသည် ဖျက်ဆီးရန် လွယ်ကူသောကြောင့်၊ ထိုကုဋီ၌ ထားအပ်သော သပိတ်သင်္ကန်းစသည်တို့သည် မလုံခြုံသည် ဖြစ်၏၊ သူခိုးစသည်တို့သည် လုယူနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် "သပိတ်သင်္ကန်း လုံခြုံခြင်းအကျိုးငှာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သေနာသနဗာဟုလ္လပဋိသေဓနတ္ထာယ" ဟူသည် ကျောင်းအသုံးအဆောင် အလွန်များပြားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပြုပြင်ခြင်း၌ ရဟန်းတို့အား သင်အံမေးမြန်းခြင်းစသော ကြွင်းသောအမှုတို့ကို စွန့်လွှတ်၍ အမြဲမပြတ် ကြောင့်ကြစိုက်နေရခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ ဆိုလိုသည်။ "အနုပဝဇ္ဇော" ဟူသည် အပြစ်တင်၍ မပြောဆိုအပ်။

Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယအဖွင့်။

Pāḷimuttakavinicchayesu [Pg.119] tañca kho…pe… na vaṇṇamaṭṭhatthāyāti idaṃ chattadaṇḍaggāhakasalākapañjaravinandhanaṃ sandhāyāti vadanti. Sabbatthāti chattadaṇḍe sabbattha. Āraggenāti nikhādanamukhena. Ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā dhāretabbanti sace tādisaṃ akappiyachattaṃ labhati, ghaṭakampi vāḷarūpampi bhinditvā tacchetvā dhāretabbaṃ. Suttakena vā daṇḍo veṭhetabboti yathā chattadaṇḍe lekhā na paññāyati, tathā veṭhetabbo. Daṇḍabundeti daṇḍamūle, chattadaṇḍassa heṭṭhimataleti attho. Chattamaṇḍalikanti chattassa anto khuddakamaṇḍalaṃ. Ukkiritvāti uṭṭhapetvā. Sā vaṭṭatīti yadipi rajjukehi na bandhanti, bandhituṃ pana yuttaṭṭhānattā vaṭṭati.

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယ၌ "ထိုစကားသည်ကား...ပ...အဆင်းလှပ ချောမွတ်စေရန် မဟုတ်" ဟူသော ဤစကားကို ထီးရိုးကို ကိုင်စရာ ဆူးချွန်ဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုကြကုန်၏။ "သဗ္ဗတ္ထ" ဟူသည် ထီးရိုး၌ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌။ "အာရဂ္ဂေန" ဟူသည် ဆောက်သွားဖြင့်။ "ဃဋကံပိ ဝါဠရူပံပိ ဘိန္ဒိတွာ ဓာရေတဗ္ဗံ" ဟူသည် အကယ်၍ ထိုသို့သော မအပ်စပ်သော ထီးကို ရခဲ့သော်၊ ထီးဖူးကိုလည်းကောင်း၊ သားရဲရုပ်ကိုလည်းကောင်း ဖျက်ဆီး၍ (သို့မဟုတ် ရွှေရည်ခြယ်သခြင်းကို ဖျက်ဆီး၍)၊ ရွှေတ်ဖြတ်ပြီးမှ ဆောင်အပ်၏။ "သုတ္တကေန ဝါ ဒဏ္ဍော ဝေဌေတဗ္ဗော" ဟူသည် ထီးရိုး၌ အရစ်အကြောင်းများ မထင်ရှားစေရန် ထိုသို့ ချည်နှောင်အပ်၏။ "ဒဏ္ဍဗုန္ဒေ" ဟူသည် ထီးရိုး၏ အရင်း၌၊ ထီးရိုး၏ အောက်ခြေ၌ ဟု အနက်ရ၏။ "ဆတ္တမဏ္ဍလိကံ" ဟူသည် ထီး၏ အတွင်း၌ရှိသော အဝန်းငယ် ဖြစ်သည်။ "ဥက္ကိရိတွာ" ဟူသည် ပေါ်အောင် ပြုလုပ်၍ (ထွင်းထု၍)။ "သာ ဝဋ္ဋတီ" ဟူသည် အကယ်၍ ကြိုးတို့ဖြင့် မချည်နှောင်သော်လည်း၊ ချည်နှောင်ရန် သင့်တော်သော နေရာဖြစ်သောကြောင့် အပ်စပ်၏။

Nānāsuttakehīti nānāvaṇṇehi suttehi. Idañca tathā karontānaṃ karaṇappakāradassanatthaṃ vuttaṃ, ekavaṇṇasuttakenapi vuttappakārena sibbituṃ na vaṭṭatiyeva. Paṭṭamukheti paṭṭakoṭiyaṃ. Dvinnaṃ paṭṭānaṃ saṅghaṭṭitaṭṭhānaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Pariyanteti cīvarapariyante. Cīvaraanuvātaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Veṇinti varakasīsākārena sibbanaṃ. Saṅkhalikanti biḷālabandhanākārena sibbanaṃ. ‘‘Veṇiṃ saṅkhalika’’nti cettha upayogavacanaṃ ‘‘karontī’’ti karaṇakiriyāpekkhaṃ. Agghiyagayamuggarādīnīti ettha agghiyaṃ nāma cetiyasaṇṭhānena sibbanaṃ, mūle tanukaṃ agge mahantaṃ katvā gadākārena sibbanaṃ gayā, mūle ca agge ca ekasadisaṃ katvā muggarākārena sibbanaṃ muggaro. Kakkaṭakkhīni ukkirantīti gaṇṭhikapaṭṭapāsakapaṭṭānaṃ ante pāḷibaddhaṃ katvā kakkaṭakānaṃ akkhisaṇṭhānaṃ uṭṭhapenti, karontīti attho. ‘‘Koṇasuttapiḷakāti gaṇṭhikapāsakapaṭṭānaṃ koṇehi nīhaṭasuttānaṃ koṭiyo’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Kathaṃ pana tā piḷakā duviññeyyarūpā kātabbāti? Koṇehi nīhaṭasuttānaṃ antesu ekavāraṃ gaṇṭhikakaraṇena vā puna nivattetvā sibbanena vā duviññeyyasabhāvaṃ katvā suttakoṭiyo rassaṃ katvā chinditabbā. Dhammasirittherena pana –

“အထူးထူးသော ချည်မျှင်တို့ဖြင့်” ဟူသည်မှာ အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ချည်မျှင်တို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ပြုလုပ်သူတို့အား ပြုလုပ်ပုံနည်းလမ်းကို ပြသခြင်းငှာ ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်၊ တစ်မျိုးတည်းသော အရောင်ရှိသော ချည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း ချုပ်ရန် မအပ်သည်သာတည်း။ “အပြား၏ အစွန်း၌ (ပတ္တမုခေ)” ဟူသည်မှာ အပြားနှစ်ခုတို့၏ ထိစပ်ရာအရပ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “အစွန်း၌ (ပရိယန္တေ)” ဟူသည်မှာ သင်္ကန်း၏အစွန်း၌ ဖြစ်သည်။ သင်္ကန်း၏ အနားပတ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဆံကျစ် (ဝေဏိ)” ဟူသည်မှာ ဆံပင်ကျစ်ခြင်း အခြင်းအရာဖြင့် ချုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ “သံခြေကျင်း (သံခလိက)” ဟူသည်မှာ ကြောင်လက်သည်း ဖွဲ့သကဲ့သို့သော အခြင်းအရာဖြင့် ချုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤပါဠိ၌ “ဝေဏိံ သံခလိကံ” ဟူသော ဒုတိယဝိဘတ်စကားသည် “ကရောန္တိ” ဟူသော ပြုလုပ်ခြင်း ကိရိယာကို ငဲ့သောစကား ဖြစ်သည်။ “အဂ္ဃိယ၊ ဂယာ၊ မုဂ္ဂရ စသည်တို့” ဟူသော စကား၌ “အဂ္ဃိယ” မည်သည်မှာ စေတီသဏ္ဌာန်ဖြင့် ချုပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ အရင်း၌ သေးငယ်၍ အဖျား၌ ကြီးစေလျက် တင်းပုတ် အခြင်းအရာဖြင့် ချုပ်ခြင်းမှာ “ဂယာ” မည်၏။ အရင်း၌လည်းကောင်း၊ အဖျား၌လည်းကောင်း တညီတည်း တူညီအောင် ပြုလုပ်၍ ဆောက်ဖုတ် အခြင်းအရာဖြင့် ချုပ်ခြင်းမှာ “မုဂ္ဂရ” မည်၏။ “ပုစွန်မျက်စိတို့ကို ဖော်ဆောင်ကုန်၏ (ကက္ကဋကက္ခီနိ ဥက္ကိရန္တိ)” ဟူသည်မှာ ကမ္ပတ်သီး၊ ကမ္ပတ်ကွင်းတို့၏ အစွန်းတို့၌ တန်းလျက် ချည်နှောင်ခြင်းကို ပြု၍ ပုစွန်တို့၏ မျက်စိသဏ္ဌာန်ကို ပေါ်လွင်အောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ထောင့်ချည်ရွဲလုံး (ကောဏသုတ္တပိဠကာ)” ဟူသည်မှာ ကမ္ပတ်သီး၊ ကမ္ပတ်ကွင်းတို့၏ ထောင့်တို့မှ ထုတ်အပ်သော ချည်တို့၏ အစွန်းများ ဖြစ်သည်ဟု ခလုတ် (ဂဏ္ဌိ) သုံးနေရာလုံး၌ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုရွဲလုံးတို့ကို ခဲယဉ်းစွာ သိနိုင်သော အဆင်းရှိအောင် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်အပ်သနည်း ဟူမူ - ထောင့်တို့မှ ထွက်သော ချည်တို့၏ အစွန်းတို့၌ တစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ခလုတ်ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ဖန် ပြန်လှည့်၍ ချုပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သိနိုင်ခဲသောအဖြစ်ကို ပြုပြီးလျှင် ချည်အစွန်းတို့ကို တိုတိုပြု၍ ဖြတ်တောက်အပ်၏။ ဓမ္မသီရိမထေရ်ကမူ -

‘‘Koṇasuttā ca piḷakā, duviññeyyāva kappare’’ti –

“ထောင့်ချည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရွဲလုံးတို့သည်လည်းကောင်း (သူတပါးတို့) သိနိုင်ခဲမှသာလျှင် အပ်ကုန်၏” ဟု -

Vuttaṃ. Tathā ācariyabuddhadattattherenapi –

မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့အတူ အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တမထေရ်ကလည်း -

‘‘Suttā ca piḷakā tattha, duviññeyyāva dīpitā’’ti –

“ထိုသင်္ကန်း၌ ချည်မျှင်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရွဲလုံးတို့သည်လည်းကောင်း သိနိုင်ခဲမှသာလျှင် အပ်၏ဟု ပြဆိုတော်မူအပ်၏” ဟု -

Vuttaṃ[Pg.120]. Tasmā tesaṃ matena koṇasuttā ca piḷakā ca koṇasuttapiḷakāti evamettha attho daṭṭhabbo.

မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် ထောင့်ချည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရွဲလုံးတို့သည်လည်းကောင်း “ကောဏသုတ္တပိဠက” မည်ကုန်၏ဟု ဤ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

Maṇināti masāragallādipāsāṇena. Na ghaṭṭetabbanti na ghaṃsitabbaṃ, aṃsabaddhakakāyabandhanāni pana saṅkhādīhi ghaṃsituṃ vaṭṭati. Pāsakaṃ katvā bandhitabbanti rajanakāle bandhitabbaṃ, sesakāle mocetvā ṭhapetabbaṃ. Gaṇṭhiketi dantamayādigaṇṭhike. Piḷakāti binduṃ binduṃ katvā uṭṭhāpetabbapiḷakā.

“ကျောက်မျက်ဖြင့်” ဟူသည်မှာ မသာရဂလ္လစသော ကျောက်မျက်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “မပွတ်တိုက်အပ် (န ဃဋ္ဋေတဗ္ဗံ)” ဟူသည်မှာ မပွတ်တိုက်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်၊ အံသကြိုးနှင့် ခါးပန်းတို့ကိုမူ ခရုသင်း စသည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ရန် အပ်၏။ “ကွင်းပြု၍ ချည်နှောင်အပ်၏” ဟူသည်မှာ ဆိုးရည်ဆိုးသည့်အခါ၌ ချည်နှောင်အပ်၏၊ အခြားသောအခါ၌မူ ချွတ်၍ ထားအပ်၏။ “ကမ္ပတ်သီး (ဂဏ္ဌိကေ)” ဟူသည်မှာ ဆင်စွယ်စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ကမ္ပတ်သီး၌ ဖြစ်သည်။ “ရွဲလုံး (ပိဠကာ)” ဟူသည်မှာ အစက်အပြောက် ပြုလုပ်၍ ပေါ်လွင်အောင် ထားအပ်သော ရွဲလုံးတို့ ဖြစ်သည်။

‘‘Telavaṇṇoti samaṇasāruppavaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ, maṇivaṇṇaṃ pana pattaṃ aññena kataṃ labhitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Pattamaṇḍaleti tipusīsādimaye pattamaṇḍale. ‘‘Na, bhikkhave, citrāni pattamaṇḍalāni dhāretabbāni rūpakākiṇṇāni bhittikammakatānī’’ti (cūḷava. 253) vuttattā ‘‘bhittikammaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, makaradantakaṃ chinditu’’nti vacanato ‘‘makaradantakaṃ pana vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

“ဆီအဆင်းရှိသောသပိတ်” ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော အဆင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြအဆင်းရှိသော သပိတ်ကိုမူ သူတပါး ပြုလုပ်အပ်သည်ကို ရရှိ၍ အသုံးပြုရန် အပ်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ “သပိတ်ခွေ၌ (ပတ္တမုဏ်ဍလေ)” ဟူသည်မှာ ခဲ၊ သလွဲ စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော သပိတ်ခွေ၌ ဖြစ်သည်။ “ရဟန်းတို့၊ အရုပ်အမျိုးမျိုး ရောပြွမ်းလျက် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပု လက်ရာရှိသော သပိတ်ခွေတို့ကို မဆောင်အပ်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် “ဆန်းကြယ်သော အဆင်းအဆင် ပြုလုပ်ခြင်း (ဘိတ္တိကမ္မံ) သည် မအပ်” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ရဟန်းတို့၊ မကာရ်းစွယ် အပြားကို ဖြတ်တောက်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟူသော ဝစနကြောင့် “မကာရ်းစွယ် အပြားသည်ကား အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Makaramukhanti makaramukhasaṇṭhānaṃ. Deḍḍhubhasīsanti udakasappasīsasaṇṭhānaṃ. Acchīnīti kuñjaracchisaṇṭhānāni. Rajjukakāyabandhanaṃ ekameva vaṭṭatīti rajjukaṃ bandhantena ekaguṇameva katvā bandhituṃ vaṭṭati, majjhe bhinditvā diguṇaṃ katvā bandhituṃ na vaṭṭati, diguṇaṃ pana akatvā ekarajjukameva satavārampi punappunaṃ āvijjitvā bandhituṃ vaṭṭati. Ekampi na vaṭṭatīti ekaguṇampi katvā bandhituṃ na vaṭṭati. Bahurajjuke…pe... vaṭṭatīti idaṃ kāyabandhanaṃ sandhāya vuttaṃ, na dasā sandhāya. Īdisañhi kāyabandhanaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Teneva ācariyabuddhadattattherena vuttaṃ –

“မကာရ်းမျက်နှာ” ဟူသည်မှာ မကာရ်းမျက်နှာ သဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ “ရေမြွေဦးခေါင်း” ဟူသည်မှာ ရေမြွေဦးခေါင်း သဏ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ “မျက်စိတို့” ဟူသည်မှာ ဆင်မျက်ကွင်း သဏ္ဌာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းရှိသော ခါးပန်းသည်သာလျှင် အပ်၏” ဟူသည်မှာ ခါးပန်းကြိုးကို ချည်နှောင်သောအခါ တစ်ထပ်တည်း ပြုလုပ်၍သာ ချည်နှောင်ရန် အပ်၏၊ အလယ်မှခွဲ၍ နှစ်ထပ်ပြုလုပ်လျက် ချည်နှောင်ရန် မအပ်၊ နှစ်ထပ်မပြုဘဲ ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းကိုသာ အကြိမ်တစ်ရာပင် ဖြစ်စေကာမူ ထပ်ကာတလဲလဲ ရစ်ပတ်၍ ချည်နှောင်ရန် အပ်၏။ “တစ်ခုသော်လည်း မအပ်” ဟူသည်မှာ တစ်ထပ်မျှပင် ပြုလုပ်၍ ချည်နှောင်ရန် မအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကြိုးများစွာရှိသော ခါးပန်း...ပ... အပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် ခါးပန်းကိုယ်ထည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်၊ အမြှပ် (အဆာ) ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကဲ့သို့သော ခါးပန်းကို ချည်နှောင်ရန် အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တမထေရ်က မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏ -

‘‘Ekarajjumayaṃ vuttaṃ, muninā kāyabandhanaṃ;

Pañcapāmaṅgasaṇṭhānaṃ, ekampi ca na vaṭṭati.

“မြတ်စွာဘုရားသည် ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် ပြီးသော ခါးပန်းကို မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ငါးခုသော ဆောက်လုံးသဏ္ဌာန် (ပါမင်္ဂသဏ္ဌာန်) ရှိသော ထိုခါးပန်းသည် တစ်ခုတည်းသော်လည်း မအပ်ပေ။”

‘‘Rajjuke ekato katvā, bahū ekāya rajjuyā;

Nirantarañhi veṭhetvā, kataṃ vaṭṭati bandhitu’’nti.

“ကြိုးများစွာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြုလုပ်၍ ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် အကြားမရှိ ရစ်ပတ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ခါးပန်းကိုသာလျှင် ချည်နှောင်ရန် အပ်၏” ဟု -

Murajaṃ pana kāyabandhanaṃ na vaṭṭati ‘‘na, bhikkhave, uccāvacāni kāyabandhanāni dhāretabbāni kalābukaṃ deḍḍhubhakaṃ murajaṃ maddavīṇaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 278) vuttattā. Kiṃ pana bahurajjuke ekato katvā [Pg.121] ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ murajasaṅkhyaṃ na gacchatīti? Āma na gacchati. Murajañhi nāma nānāvaṇṇehi suttehi murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ. Keci pana ‘‘murajanti bahurajjuke ekato saṅkaḍḍhitvā ekāya rajjuyā paliveṭhetvā katarajjū’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi cetaṃ murajaṃ siyā, ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ bahurajjuka’’nti na vattabbaṃ, ‘‘taṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ virujjheyya. Murajaṃ pana pāmaṅgasaṇṭhānañca dasāsu vaṭṭati ‘‘kāyabandhanassa dasā jīranti. Anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇa’’nti (cūḷava. 278) vuttattā. Teneva vakkhati ‘‘anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇanti idaṃ dasāsuyeva anuññāta’’nti.

မုရိုးစည်သဏ္ဌာန်ခါးပန်းသည် မအပ်ပေ၊ “ရဟန်းတို့၊ ကြီးငယ်မြင့်နိမ့်သော ဆန်းကြယ်သော ခါးပန်းတို့ကို မဆောင်အပ်၊ ကလာဗုကခါးပန်း၊ ရေမြွေခါးပန်း၊ မုရိုးစည်ခါးပန်း၊ စောင်းခါးပန်းတို့ကို မဆောင်အပ်၊ ဆောင်သောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကြိုးများစွာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြုလုပ်၍ ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် အကြားမရှိ ရစ်ပတ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ခါးပန်းသည် မုရိုးစည်ခါးပန်းအနွယ်သို့ အဘယ်ကြောင့် မရောက်သနည်း ဟု မေးသော် - အကယ်စင်စစ် မရောက်ပေ။ မုရိုးစည်ခါးပန်း မည်သည်မှာ အရောင်အသွေး အမျိုးမျိုးရှိသော ချည်တို့ဖြင့် မုရိုးစည်ဝိုင်း သဏ္ဌာန် ရစ်ပတ်၍ ပြုလုပ်အပ်သောအရာ ဖြစ်သည်။ အချို့ဆရာတို့မူကား “မုရိုးစည်ခါးပန်းဟူသည် ကြိုးများစွာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းဆွဲ၍ ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် ရစ်ပတ်ပြုလုပ်အပ်သော ကြိုးဖြစ်သည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ အကယ်၍ ထိုခါးပန်းသည် မုရိုးစည်ခါးပန်း ဖြစ်ပါမူ “ကြိုးများစွာတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြုလုပ်၍ ကြိုးတစ်ချောင်းတည်းဖြင့် အကြားမရှိ ရစ်ပတ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ခါးပန်းသည် ကြိုးများစွာရှိသော ခါးပန်းဖြစ်သည်” ဟု မဆိုအပ်ရာ၊ “ထိုခါးပန်းသည် အပ်၏” ဟူသော စကားနှင့်လည်း ဆန့်ကျင်ပေလိမ့်မည်။ မုရိုးစည်သဏ္ဌာန်နှင့် ပါမင်္ဂသဏ္ဌာန် (ဆောက်လုံးသဏ္ဌာန်) သည်ကား အမြှပ် (အဆာ) တို့၌ အပ်၏၊ “ခါးပန်း၏ အမြှပ်တို့သည် ဆွေးမြေ့ကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ မုရိုးစည်သဏ္ဌာန်၊ စောင်းသဏ္ဌာန် အမြှပ်တို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ရဟန်းတို့၊ မုရိုးစည်သဏ္ဌာန်၊ စောင်းသဏ္ဌာန်ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏ဟူသော ဤစကားသည် အမြှပ် (အဆာ) တို့၌သာလျှင် ခွင့်ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်” ဟု နောက်၌ မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့။

Kāyabandhanavidheti ‘‘kāyabandhanassa pavananto jīrati. Anujānāmi, bhikkhave, vidha’’nti vuttattā kāyabandhanassa pāsante dasāmūle tassa thirabhāvatthaṃ kattabbe dantavisāṇādimaye vidhe. ‘‘Aṭṭha maṅgalāni nāma saṅkho cakkaṃ puṇṇakumbho gayā sirīvaccho aṅkuso dhajaṃ sovatthika’’nti vadanti. Paricchedalekhāmattanti ubhosu koṭīsu kātabbaparicchedarājimattaṃ. ‘‘Ujukamevā’’ti vuttattā caturassādivaṅkagatikaṃ na vaṭṭati. ‘‘Chattadaṇḍadhammakaraṇaañjananāḷikā nānāvaṇṇalekhāpaakammakatā na vaṭṭantī’’ti vadanti.

“ခါးပန်းဘိ (ကာယဗန္ဓနဝိဓေ)” ဟူသည်မှာ “ခါးပန်း၏ အကွင်းစွန်းသည် ဆွေးမြေ့၏။ ရဟန်းတို့၊ ခါးပန်းဘိ (ခလုတ်) ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ခါးပန်း၏ အကွင်းစွန်း အမြှပ်အရင်း၌ ထိုခါးပန်း၏ မြဲမြံခိုင်ခံ့စေရန် ပြုအပ်သော၊ ဆင်စွယ်၊ သားချို စသည်တို့ဖြင့် ပြီးသော ခါးပန်းဘိ (ခလုတ်) ၌ ဖြစ်သည်။ မင်္ဂလာရှစ်ပါး မည်သည်ကား ခရုသင်း၊ စက်ဝန်း၊ ကြာသွတ်အိုး (ပြည့်အိုး)၊ ဆင်မျက်ခွင်း (ဂယာ)၊ စုလစ်မွန်ချွန် (သီရိဝစ္ဆ)၊ ချွန်းတောင်း၊ တံခွန်၊ သောတ္ထိက (လည်ရေး) တို့ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အပိုင်းအခြား ရေးခြစ်ခြင်းမျှ (ပရိစ္ဆေဒလေခါမတ္တံ)” ဟူသည်မှာ အစွန်းနှစ်ဖက်တို့၌ ပြုလုပ်အပ်သော အပိုင်းအခြားမျဉ်းကြောင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ “ဖြောင့်မတ်စွာသာ ဖြစ်ရမည်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် လေးထောင့်စသော အကောက်အကွေ့ လားရာရှိသည်ကို မပြုအပ်။ “ထီးရိုး၊ ဓမ္မကရိုဏ်း၊ ကွင်းကျည်တောက် (မျက်စိကွင်းကျည်) တို့ကို အထူးထူးသော အရောင်အသွေး ဆန်းကြယ်စွာ ရေးခြစ်ပြုပြင်ခြင်းသည် မအပ်ကုန်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Ārakaṇṭaketi potthakādiabhisaṅkharaṇatthaṃ kate dīghamukhasatthake. Vaṭṭamaṇikanti vaṭṭaṃ katvā aggakoṭiyaṃ uṭṭhāpetabbapubbuḷaṃ. Aññaṃ vā vaṇṇamaṭṭhanti iminā piḷakādiṃ saṅgaṇhāti. Maṇikanti ekāvaṭṭamaṇi. Piḷakanti sāsapamattikā muttarājisadisā bahuvaṭṭalekhā. ‘‘Imasmiṃ adhikāre avuttattā lekhaniyaṃ yaṃ kiñci vaṇṇamaṭṭhaṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Valitakanti majjhe valiṃ uṭṭhāpetvā. Maṇḍalaṃ hotīti uttarāraṇiyā pavesanatthaṃ āhaṭamaṇḍalaṃ hoti.

အာရကဏ္ဍက-ဟူသည် စာအုပ်စသည်တို့ကို အလွန်ပြုပြင် တန်ဆာဆင်ရန် ပြုလုပ်အပ်သော နှုတ်သီးရှည်သော ဓားငယ်ကို ဆိုသည်။ ဝဋ္ဋမဏိက-ဟူသည် လုံးဝန်းအောင် ပြုလုပ်၍ အစွန်း၌ ပေါ်လွင်အောင် ပြုအပ်သော အဖု ဖြစ်သည်။ အညံ ဝါ ဝဏ္ဏမဋ္ဌံ-ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပုန်းညက်စေ့စသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ မဏိက-ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော လုံးဝန်းသော ကျောက်မျက်ရွဲ ဖြစ်သည်။ ပိဠက-ဟူသည် မုံညင်းစေ့ခန့်ရှိသော၊ ပုလဲတန်းနှင့်တူသော၊ လုံးဝန်းသော အရေးအကြောင်းများစွာ ရှိသော အရာ ဖြစ်သည်။ “ဤအရာ၌ အတိအလင်း မဆိုအပ်သောကြောင့် ရေးခြစ်ခြင်းဖြင့် ပြုအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အရောင်တင်ဆင်ယင်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဝလိတက-ဟူသည် အလယ်၌ အရေးအကြောင်းကို ပေါ်လွင်စေ၍ ပြုလုပ်အပ်သောအရာ ဖြစ်သည်။ မဏ္ဍလံ ဟောတိ-ဟူသည် ပွတ်ကျည်း (မီးပွတ်ကိရိယာ) သို့ သွင်းခြင်းငှာ ပြုလုပ်အပ်သော အဝိုင်းငယ် (စက်ဝန်း) ဖြစ်သည်။

Kiñcāpi ettha dantakaṭṭhacchedanavāsiyeva vuttā, mahāvāsiyampi pana na vaṭṭatiyeva. Ujukameva bandhitunti sambandho. ‘‘Ubhosu vā passesu ekapassevā’’ti vacanaseso. Kattarayaṭṭhikoṭiyaṃ kataayovalayānipi vaṭṭanti, yesaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena saddo niccharati.

ဤအရာ၌ တံပူဖြတ်သော ပဲကွတ် (ဆောက်) ၌သာ ဆိုသော်လည်း ပဲကွတ်ကြီး၌ကား မအပ်စပ်သည်သာတည်း။ “ဖြောင့်ဖြောင့်သာလျှင် ဖွဲ့ချည်ရန်” ဟု သံဗန္ဓ (စပ်ကြားချက်) ကို ပြုအပ်၏။ “နှစ်ဖက်လုံး၌ ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်တည်း၌ ဖြစ်စေ” ဟု စကားကြွင်းကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ ကတ်တရတောင်ဝှေးစွန်း၌ ပြုလုပ်အပ်သော သံကွင်းတို့သည်လည်း အပ်စပ်ကုန်၏။ ထိုသံကွင်းတို့သည် အချင်းချင်း ထိခတ်မိခြင်းကြောင့် အသံထွက်ပေါ်လာ၏။

Āmaṇḍasāraketi [Pg.122] āmalakehi katabhājane. Bhūmattharaṇeti cittakaṭasārakacittattharaṇādike parikammakatāya bhūmiyā attharitabbaattharaṇe. Pānīyaghaṭeti iminā kuṇḍikasarakepi saṅgaṇhāti. Bījaneti caturassabījane. Sabbaṃ…pe… vaṭṭatīti yathāvuttesu mañcapīṭhādīsu itthirūpaṃ vinā sabbaṃ mālākammalatākammādi vaṇṇamaṭṭhaṃ bhikkhuno vaṭṭati. Senāsane kiñci paṭisedhetabbaṃ natthi aññatra viruddhasenāsanāti etthāyamadhippāyo – senāsanaparikkhāresu paṭisedhetabbaṃ nāma kiñci natthi, viruddhasenāsanaṃ pana sayameva paṭikkhipitabbanti. Aññesanti sīmasāmino vuttā. Rājavallabhā paranikāyikāpi ekanikāyikāpi uposathapavāraṇānaṃ antarāyakarā alajjino rājakulūpagā vuccanti. Tesaṃ lajjiparisāti tesaṃ sīmasāmikānaṃ pakkhā hutvā anubalaṃ dātuṃ samatthā lajjiparisā. Sukatamevāti aññesaṃ santakepi attano sīmāya antovuttavidhinā kataṃ sukatameva.

အာမဏ္ဍသာရကေ-ဟူသည် ဆီးဖြူသီးပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ခွက်၌ ဖြစ်သည်။ ဘူမတ္ထရဏေ-ဟူသည် ဆန်းကျယ်သော သင်ဖြူး၊ ဆန်းကျယ်သော အခင်းစသည်ဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သော မြေပေါ်၌ ခင်းအပ်သော အခင်းကို ဆိုသည်။ ပါနီယဃဋေ-ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရေကရားနှင့် ရေခွက်တို့ကိုလည်း သိမ်းယူ၏။ ဗီဇနေ-ဟူသည် လေးထောင့်ယပ်ကို ဆိုသည်။ သဗ္ဗံ...ပေ... ဝဋ္ဋတီတိ-ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်စသည်တို့၌ မိန်းမရုပ်မှတစ်ပါး အလုံးစုံသော ပန်းကန်တော့၊ နွယ်ကန်တော့စသော အဆင်းတန်ဆာ အလှအပတို့သည် ရဟန်းအား အပ်စပ်၏။ “ကျောင်း၌ တားမြစ်အပ်သောအရာ တစ်စုံတစ်ခုမျှမရှိ၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကျောင်းမှတစ်ပါး” ဟူသော ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား—ကျောင်းအသုံးအဆောင်တို့၌ တားမြစ်အပ်သော အရာဟူ၍ မရှိ၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (မအပ်စပ်သော) ကျောင်းကိုမူကား မိမိဘာသာပင် ပယ်ရှားအပ်၏။ အညေသံ-ဟူသည် သိမ်ရှင်တို့ကို ဆိုသည်။ မင်းနှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်သော၊ အခြားဂိုဏ်းဝင်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ဂိုဏ်းတူဖြစ်သော်လည်း ဥပုသ်ပဝါရဏာကို အန္တရာယ်ပြုတတ်သော၊ အလဇ္ဇီဖြစ်သော၊ မင်းအိမ်သို့ ချဉ်းကပ်တတ်သော သူတို့ကို ဆိုသည်။ တေသံ လဇ္ဇီပရိသာ-ဟူသည် ထိုသိမ်ရှင်တို့၏ အင်အားဘက်တော်သား ဖြစ်၍ အထောက်အပံ့ကို ပေးနိုင်စွမ်းရှိသော လဇ္ဇီပရိသတ် ဖြစ်သည်။ သုကတမေဝါတိ-ဟူသည် သူတစ်ပါးပိုင် ဖြစ်သော်လည်း မိမိ၏ သိမ်နယ်နိမိတ်အတွင်း၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်အပ်သော သိမ်သည် ကောင်းစွာပြုအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Pāḷimuttakavinicchayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပါဠိမုတ္တကဝိနိစ္ဆယအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

86. Devena gahitadārūnīti raññā pariggahitadārūni, rañño santakānīti vuttaṃ hoti. Khaṇḍākhaṇḍaṃ karontoti khuddakaṃ mahantañca khaṇḍaṃ karonto.

၈၆. ဒေဝေန ဂဟိတဒါရူနိ-ဟူသည် မင်းကြီးသည် သိမ်းဆည်းအပ်သော သစ်များ၊ မင်းကြီးပိုင် ပစ္စည်းများကို ဆိုလိုသည်။ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကရောန္တော-ဟူသည် အငယ်အကြီး အပိုင်းပိုင်း ပြတ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုသည်။

87. Kulabhogaissariyādīhi mahatī mattā pamāṇaṃ etassāti mahāmatto. Tenāha – ‘‘mahatiyā issariyamattāya samannāgato’’ti.

၈၇. အမျိုး၊ စည်းစိမ်၊ အစိုးရခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ကြီးမြတ်သော အတိုင်းအရှည် (အဆင့်အတန်း) သို့ ရောက်ခြင်း ရှိသောကြောင့် မဟာမတ်မည်၏။ ထိုကြောင့် “ကြီးမြတ်သော အစိုးရခြင်း အတိုင်းအရှည်နှင့် ပြည့်စုံသောသူ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

88. Avajjhāyantīti heṭṭhā katvā olokenti, cintenti vā. Tenāha ‘‘avajānantā’’tiādi. Lāmakato vā cintentīti nihīnato cintenti. Kathentīti ‘‘kiṃ nāmetaṃ kiṃ nāmeta’’nti aññamaññaṃ kathenti.

၈၈. အဝဇ္ဈာယန္တိ-ဟူသည် (အောက်နှိမ့်၍) အယုတ်ပြု၍ ကြည့်ကုန်၏ သို့မဟုတ် ကြံစည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “အဝဇာနန္တာ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် လာမကတော ဝါ စိန္တေန္တိ-ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောအားဖြင့် ကြံစည်ကြကုန်၏။ ကထေန္တိ-ဟူသည် “ဤအရာသည် ဘာနည်း၊ ဤအရာသည် ဘာနည်း” ဟု အချင်းချင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။

Kathaṃ panettha ‘‘dārūnī’’ti bahuvacanaṃ ‘‘adinna’’nti ekavacanena saddhiṃ sambandhamupagacchatīti āha – ‘‘adinnaṃ ādiyissatīti ayaṃ ujjhāyanattho’’tiādi. Ujjhāyanassa adinnādānavisayattā adinnādānaṃ ujjhāyanatthoti vuttaṃ. Satipi panettha gopakena dinnadārūnaṃ gahaṇe ujukaṃ avatvā lesena gahitattā thero ‘‘adinnaṃ ādiyī’’ti veditabbo. Vacanabhedeti ekavacanabahuvacanānaṃ bhede.

အဘယ်သို့လျှင် ဤနေရာ၌ “ဒါရူနိ” ဟူသော ဗဟုဝုစ်သည် “အဒိန္နံ” ဟူသော ဧကဝုစ်နှင့် အတူတကွ စပ်ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်သနည်းဟူမူ—“အရှင်မပေးသည်ကို ယူလတ္တံ့၊ ဤသည်ကား ကဲ့ရဲ့ငြူစူခြင်း အနက်တည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ကဲ့ရဲ့ငြူစူခြင်းသည် အဒိန္နါဒါန်၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် အဒိန္နါဒါန်ကို ကဲ့ရဲ့ငြူစူခြင်း အနက်ရှိ၏ဟု ဆိုသည်။ ဤအရာ၌မူကား သစ်စောင့်က ပေးအပ်သော သစ်တို့ကို ယူခြင်း ဖြစ်သော်လည်း ဖြောင့်ဖြောင့်မပြောဘဲ ပရိယာယ်ဖြင့် ယူသောကြောင့် မထေရ်သည် “မပေးသည်ကို ယူ၏” ဟု သိအပ်၏။ ဝစနဘေဒေ-ဟူသည် ဧကဝုစ် ဗဟုဝုစ်တို့ ကွဲပြားခြားနားခြင်း၌ ဖြစ်သည်။

Sabbāvantaṃ [Pg.123] parisanti bhikkhubhikkhunīādisabbāvayavavantaṃ parisaṃ. Sabbā catuparisasaṅkhaātā pajā ettha atthīti sabbāvantā, parisā. Senā etassa atthīti seniko, seniko eva seniyo. Bimbisāroti tassa nāmanti ettha bimbīti suvaṇṇaṃ, tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccatīti veditabbo. Catuttho bhāgo pādoti veditabboti imināva sabbajanapadesu kahāpaṇassa vīsatimo bhāgo māsakoti idañca vuttameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Porāṇasatthānurūpaṃ lakkhaṇasampannā uppāditā nīlakahāpaṇāti veditabbā. Rudradāmena uppādito rudradāmako. So kira nīlakahāpaṇassa tibhāgaṃ agghati. Yasmiṃ padese nīlakahāpaṇā na santi, tatthāpi nīlakahāpaṇānaṃ vaḷañjanaṭṭhāne ca avaḷañjanaṭṭhāne ca samānaagghavasena pavattamānaṃ bhaṇḍaṃ gahetvā nīlakahāpaṇavaseneva paricchedo kātabboti vadanti.

သဗ္ဗာဝန္တံ ပရိသံ-ဟူသည် ဘိက္ခု၊ ဘိက္ခုနီ စသော အစိတ်အပိုင်းအားလုံးနှင့် ပြည့်စုံသော ပရိသတ်ကို ဆိုသည်။ လေးပါးသော ပရိသတ်ဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့သည် ဤ၌ ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗာဝန္တာ ပရိသတ် မည်၏။ ထိုသူအား စစ်သည်စစ်မတ် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် သေနိက မည်၏။ သေနိကသည်ပင်လျှင် သေနိယ မည်၏။ ဗိမ္ဗိသာရောတိ တဿ နာမံ-ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဗိမ္ဗိ-ဟူသည် ရွှေအဆင်း ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် မြတ်သောရွှေအဆင်းနှင့် တူသောအဆင်းရှိသောကြောင့် ဗိမ္ဗိသာရဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ လေးပုံတစ်ပုံကို ပါဒ်ဟု သိအပ်၏ဟူသော ဤစကားဖြင့်သာလျှင် ဇနပုဒ်အားလုံးတို့၌ သပြာ (ကဟာပဏ) ၏ နှစ်ဆယ်မြောက်သော အစိတ်အပိုင်းသည် မာသက ဖြစ်၏ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ရှေးဟောင်းပုံစံ ကျမ်းနှင့်လျော်သော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံအောင် ပြုလုပ်ထားသော သပြာတို့ကို နီလကဟာပဏ ဟု သိအပ်၏။ ရုဒြဒါမ မင်းကြီး ပြုလုပ်စေအပ်သော သပြာသည် ရုဒြဒါမက မည်၏။ ထိုရုဒြဒါမက သပြာသည် နီလကဟာပဏ သပြာ၏ သုံးပုံတစ်ပုံ တန်ဖိုးရှိသတတ်。 အကြင်အရပ်၌ နီလကဟာပဏ သပြာတို့ မရှိကုန်၊ ထိုအရပ်၌လည်း နီလကဟာပဏ သပြာတို့ကို သုံးစွဲရာအရပ်၌ ဖြစ်စေ၊ မသုံးစွဲရာအရပ်၌ ဖြစ်စေ မျှမျှတတ တန်ဖိုးရှိသော အဖိုးနှုန်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို ယူ၍ နီလကဟာပဏ သပြာ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Dhaniyavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဓနိယဝတ္ထုအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Tassattho…pe… vuttanayeneva veditabboti iminā ‘‘bhagavatā bhikkhūnaṃ idaṃ sikkhāpadaṃ evaṃ paññattaṃ hoti ca, idañca aññaṃ vatthu udapādī’’ti evaṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.39) vuttanayena tassattho veditabbo. ‘‘Idāni yaṃ taṃ aññaṃ vatthu uppannaṃ, taṃ dassetuṃ ‘tena kho pana samayenā’tiādimāhā’’ti evaṃ anupaññattisambandho ca tattha vuttanayeneva veditabboti dasseti.

တဿတ္ထော...ပေ... ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော-ဟူသော ဤစကားဖြင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ဤသို့ ပညတ်တော်မူအပ်သည်လည်းဖြစ်၏၊ ဤအခြားသော ဝတ္ထုသည်လည်း ပေါ်ပေါက်လာ၏” ဟု ဤသို့ ပထမပါရာဇိကအဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုပုဒ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ “ယခုအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော ထိုအခြားသော ဝတ္ထုကို ပြခြင်းငှာ တေန ခေါ ပန သမယေန စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏” ဟု ဤသို့ အနုပညတ်နှင့် စပ်ကြားချက်ကိုလည်းကောင်း ထိုပထမပါရာဇိကအဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် သိအပ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

90-91. Rajakā attharanti etthāti rajakattharaṇaṃ, rajakattharaṇanti rajakatitthaṃ vuccatīti āha ‘‘rajakatitthaṃ gantvā’’ti. Vuttamevatthaṃ vibhāvento āha ‘‘tañhī’’tiādi.

၉၀-၉၁. ခဝါသည်တို့သည် ဤနေရာ၌ ခင်းကျင်းကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရဇကတ္ထရဏ (ခဝါဆိပ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ရဇကတ္ထရဏ-ဟူသည် ခဝါဆိပ်ကို ခေါ်ဆိုသည်ဖြစ်သောကြောင့် “ခဝါဆိပ်သို့ သွား၍” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြလိုရကား “တဉှိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

Padabhājanīyavaṇṇanā

ပဒဘာဇနီယအဖွင့်

92. ‘‘Abhinavaniviṭṭho ekakuṭikādigāmo yāva manussā pavisitvā vāsaṃ na kappenti, tāva gāmasaṅkhyaṃ na gacchatī’’ti vadanti, tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi. Yakkhapariggahabhūtoti saupaddavavasena vuttaṃ, yakkhanagarādiṃ vā saṅgaṇhāti. Yakkhanagarampi āpaṇādīsu dissamānesu gāmasaṅkhyaṃ [Pg.124] gacchati, adissamānesu na gacchati, tasmā yakkhanagarampi pavisantena āpaṇādīsu dissamānesu sabbaṃ gāmappavesanavattaṃ kātabbaṃ, adissamānesu na kātabbanti vadanti. Punapi āgantukāmāti iminā tesaṃ tattha sāpekkhabhāvaṃ dasseti. Yato pana nirapekkhāva hutvā pakkamanti, so gāmasaṅkhyaṃ na gacchati, tasmā tattha gāmappavesanāpucchādikiccampi natthi.

၉၂. “အသစ်တည်ဆောက်စဖြစ်သော အိမ်တစ်လုံးတည်းရှိသော ရွာစသည်သည် လူတို့ ဝင်ရောက်နေထိုင်ခြင်း မပြုသမျှ ကာလပတ်လုံး ရွာဟူသော အနက်သို့ မရောက်သေး” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရွာ၌ ရွာသို့ဝင်ရန် ခွင့်ပန်ခြင်းစသော ကိစ္စသည်လည်း မရှိပေ။ ယက္ခပရိဂ္ဂဟဘူတော-ဟူသည် ဘေးဥပဒ်ရှိသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဘီလူးမြို့စသည်ကို ယူ၏။ ဘီလူးမြို့သည်လည်း ဆိုင်ကန်းစသည်တို့ ထင်ရှားရှိလျှင် ရွာဟူသော အပြားသို့ ရောက်၏၊ မထင်ရှားလျှင် ရွာဟူသောအပြားသို့ မရောက်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဘီလူးမြို့သို့ ဝင်သောသူသည်လည်း ဆိုင်ကန်းစသည်တို့ ထင်ရှားရှိလျှင် ရွာသို့ဝင်ခြင်းနှင့်ဆိုင်သော ဝတ်လုံးစုံကို ပြုအပ်၏၊ မထင်ရှားလျှင် မပြုအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပုနပိ အာဂန္တုကာမာ-ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူတို့၏ ထိုနေရာ၌ ငဲ့ကွက်မှုရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏။ အကြင်အခါ၌မူကား ငဲ့ကွက်မှု မရှိတော့ဘဲ ဖဲခွာသွားကြကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ ရွာဟူသော အပြားသို့ မရောက်တော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုနေရာ၌ ရွာသို့ဝင်ရန် ခွင့်ပန်ခြင်းစသော ကိစ္စသည်လည်း မရှိတော့ပေ။

Nanu ca ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ettakameva mātikāyaṃ vuttaṃ, tasmā gāmalakkhaṇaṃ dassetvā araññameva dassetabbaṃ siyā, gāmūpacāro nāmātiādi pana kasmā vuttanti āha – ‘‘gāmūpacārotiādi araññaparicchedadassanatthaṃ vutta’’nti. Gāmūpacāre hi dassite ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāmāti araññaparicchedo sakkā dassetuṃ, idañca gāmagāmūpacāre asaṅkarato dassetuṃ vuttaṃ. Mātikāyaṃ pana gāmaggahaṇeneva gāmūpacāropi saṅgahitoti daṭṭhabbaṃ. Gāmūpacāro hi loke gāmasaṅkhyameva gacchati. Evañca katvā mātikāya anavasesaavaharaṇaṭṭhānapariggaho siddho hoti. Indakhīleti ummāre. Araññasaṅkhepaṃ gacchatīti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā sabbametaṃ arañña’’nti (vibha. 529) abhidhamme vuttattā. Vemajjhameva indakhīloti vuccatīti indakhīlaṭṭhāniyattā asatipi indakhīle vemajjhameva tathā vuccati. Yattha pana dvārabāhāpi natthi, tattha ubhosu passesu vatiyā vā pākārassa vā koṭivemajjhameva indakhīlaṭṭhāniyattā ‘‘indakhīlo’’ti gahetabbaṃ. Uḍḍāpentoti palāpento. Luṭhitvāti parivattetvā.

“ရွာမှဖြစ်စေ၊ တောမှဖြစ်စေ” ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ မာတိကာ၌ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရွာ၏ လက္ခဏာကို ပြသပြီးနောက် တော၏ လက္ခဏာကိုသာ ပြသအပ်ရာ၏။ သို့ဖြစ်ပါလျက် “ရွာ၏ဥပစာမည်သည်ကား” စသည်ကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - “ရွာဥပစာ စသည်ကို တော၏ အပိုင်းအခြားကို ပြသရန်အတွက် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်” ဟု (ဋီကာဆရာက) မိန့်တော်မူ၏။ ရွာဥပစာကို ပြသအပ်သည်ရှိသော် ရွာနှင့် ရွာဥပစာကို ဖယ်ချန်၍ ကျန်ရှိသော အရပ်ကို “တော” မည်၏ဟု တော၏ အပိုင်းအခြားကို ပြသနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြသခြင်းသည်လည်း ရွာနှင့် ရွာဥပစာကို မရောထွေးစေဘဲ ပြသရန်အတွက် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ မာတိကာ၌ “ရွာ” ဟု သိမ်းယူခြင်းဖြင့် ရွာဥပစာကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အကြောင်းမူကား လောက၌ ရွာဥပစာသည် ရွာ၏ အရေအတွက်သို့သာ ဝင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် မာတိကာ၌ အကြွင်းမဲ့ ခိုးယူရာအရပ်ကို သတ်မှတ်ခြင်းသည် ပြီးစီးသည် ဖြစ်၏။ “ဣန္ဒခီလေ” ဟူသည်မှာ တံခါးခုံ၌ ဖြစ်၏။ “တော၏ အကျဉ်းသို့ ရောက်၏” ဟူသည်မှာ - “ဣန္ဒခီလ (တံခါးခုံ) မှ အပြင်ဘက်သို့ ထွက်၍ ဤအလုံးစုံသော အရပ်သည် တောမည်၏” ဟု အဘိဓမ္မာကျမ်း၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “အလယ်ကိုသာ ဣန္ဒခီလဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏” ဟူသည်ကား - ဣန္ဒခီလ၏ အရာ၌ တည်သောကြောင့် ဣန္ဒခီလ တံခါးတိုင် မရှိသော်လည်း အလယ်ကိုသာလျှင် ထိုအတူ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တံခါးတိုင်များပင် မရှိသော အရပ်၌မူကား ထိုအရပ်၌ ခြံစည်းရိုး၏ သော်လည်းကောင်း၊ တံတိုင်း၏ သော်လည်းကောင်း နှစ်ဖက်သော အစွန်းတို့၏ အလယ်ကိုသာလျှင် ဣန္ဒခီလ၏ အရပ်အဖြစ် သတ်မှတ်သောကြောင့် “ဣန္ဒခီလ” ဟု ယူအပ်၏။ “ဥဍ္ဍာပေန္တော” ဟူသည် ပြေးစေလျက်။ “လုဌိတွာ” ဟူသည် လူးလှိမ့်၍ (သို့မဟုတ် လည်၍) ဖြစ်၏။

Majjhimassa purisassāti thāmamajjhimassa purisassa. Iminā pana vacanena suppamusalapātopi baladassanavaseneva katoti daṭṭhabbaṃ. Kurundaṭṭhakathāyaṃ mahāpaccariyañca gharūpacāro gāmoti adhippāyena ‘‘gharūpacāre ṭhitassa leḍḍupāto gāmūpacāro’’ti vuttaṃ. Dvāreti nibbakosassa udakapatanaṭṭhānato abbhantaraṃ sandhāya vuttaṃ. Antogeheti ca pamukhassa abbhantarameva sandhāya vuttaṃ. Kataparikkhepoti imināva gharassa samantato tattako paricchedo gharūpacāro nāmāti vuttaṃ hoti. Yassa pana gharassa samantato gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ pākāravatiādīhi parikkhepo kato hoti, tattha sova parikkhepo gharūpacāro, suppapātādiparicchedo pana aparikkhittagharaṃ sandhāya vuttoti daṭṭhabbaṃ[Pg.125]. Idamettha pamāṇanti vikālagāmappavesanādīsu gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkarato vinicchayassa veditabbattā. Kurundīādīsu vuttanayena hi gharūpacārassa gāmoti āpannattā gharagharūpacāragāmagāmūpacārānaṃ saṅkaro siyā. Evaṃ sabbatthāti iminā ito pubbepi pacchimasseva vādassa pamāṇabhāvaṃ dasseti. Keci pana ‘‘ito paṭṭhāya vakkhamānavādaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.

“အလတ်စားယောက်ျား၏” ဟူသည် ကာယဗလအင်အား အလတ်စားရှိသော ယောက်ျား၏ ဖြစ်၏။ ဤစကားတော်ဖြင့် ဆန်ကောကျရာအရပ်၊ ကျည်ပွေ့ကျရာအရပ်တို့ကိုလည်း အားအစွမ်းကို ပြရုံမျှဖြင့်သာ သတ်မှတ်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာနှင့် မဟာပစ္စရီကျမ်းတို့၌ အိမ်ဥပစာသည် ရွာမည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “အိမ်ဥပစာ၌ တည်သောသူ၏ ခဲပစ်ရာအရပ်သည် ရွာဥပစာဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ “တံခါး၌” ဟူသည်မှာ အမိုးစွန်း၏ ရေကျရာအရပ်မှ အတွင်းဘက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူ၏။ “အိမ်တွင်း၌လည်း” ဟူသည်မှာ အိမ်ဦး (ဦးဆောက်) ၏ အတွင်းဘက်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူ၏။ “ပြုအပ်သော အကာအရံ ရှိသည်” ဟူသော ဤစကားတော်ဖြင့် အိမ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ထိုမျှလောက်သော အပိုင်းအခြားသည် အိမ်ဥပစာမည်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ အကြင်အိမ်၏ ပတ်ဝန်းကျင်မှ နွားများ ဝင်ရောက်ခြင်းကို တားဆီးရန် တံတိုင်း ခြံစည်းရိုး စသည်တို့ဖြင့် အကာအရံ ပြုလုပ်ထားအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုအကာအရံသည်သာ အိမ်ဥပစာ ဖြစ်၏။ ဆန်ကောကျခြင်း စသော အပိုင်းအခြားကိုမူကား အကာအရံမရှိသော အိမ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ “ဤ၌ ဤအဆုံးအဖြတ်သည်သာ ပမာဏဖြစ်၏” ဟူသည်ကား - နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ဝင်ခြင်း စသည်တို့၌ ရွာနှင့် ရွာဥပစာတို့ကို မရောထွေးဘဲ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို သိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကုရုန္ဒီကျမ်း စသည်တို့၌ ပြဆိုအပ်သောနည်းဖြင့် အိမ်ဥပစာကို ရွာဟု ယူဆခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် အိမ်၊ အိမ်ဥပစာ၊ ရွာ၊ ရွာဥပစာတို့ ရောနှောခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ “ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤသည်မှ ရှေး၌လည်း နောက်ဆုံးဝါဒ၏ ပမာဏဖြစ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား “ဤမှစ၍ နောင်၌ ဟောလတ္တံ့သော ဝါဒကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်။

Sesampīti gāmūpacāralakkhaṇaṃ sandhāya vadati. Tatrāti tasmiṃ gāmūpacāraggahaṇe. Tassa gāmaparicchedadassanatthanti tassa aparicchedassa gāmassa gāmaparicchedaṃ dassetunti attho. Yadi evaṃ ‘‘gāmo nāmā’’ti padaṃ uddharitvā ‘‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti kasmā na vuttanti? ‘‘Gāmo nāmāti idha avuttampi adhikāravasena labbhatiyevā’’ti vadanti. Apare pana bhaṇanti ‘‘gāmūpacāro nāmāti imināva gāmassa ca gāmūpacārassa ca saṅgaho daṭṭhabbo. Kathaṃ? ‘Gāmassa upacāro gāmūpacāro’ti evaṃ viggahe kariyamāne ‘parikkhittassa gāmassa indakhīle ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’ti iminā parikkhittassa gāmassa gāmūpacāralakkhaṇaṃ dassitaṃ hoti, ‘gāmasaṅkhāto upacāro gāmūpacāro’ti evaṃ pana gayhamāne ‘aparikkhittassa gāmassa gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’ti iminā aparikkhittassa gāmassa gāmaparicchedo dassitoti sakkā viññātu’’nti. ‘‘Gharūpacāre ṭhitassa majjhimassa purisassa leḍḍupāto’’ti iminā parikkhittassapi gāmassa sace leḍḍupātato dūre parikkhepo hoti, leḍḍupātoyeva gāmaparicchedoti gahetabbanti vadanti. Pubbe vuttanayenevāti parikkhittagāme vuttanayeneva.

“ကြွင်းသောစကားသည်လည်း” ဟူသည် ရွာဥပစာ၏ လက္ခဏာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆို၏။ “ထို၌” ဟူသည် ထိုရွာဥပစာကို ယူခြင်း၌ ဖြစ်၏။ “ထိုရွာ၏ အပိုင်းအခြားကို ပြသရန်အတွက်” ဟူသည် အရံအတားမရှိသော ထိုရွာ၏ ရွာအပိုင်းအခြားကို ပြသရန်ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့၊ “ရွာမည်သည်ကား” ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်၍ “အရံမရှိသော ရွာ၏ အိမ်ဥပစာ၌ တည်သော အလတ်စားယောက်ျား၏ ခဲပစ်ရာအရပ်တည်း” ဟု အဘယ်ကြောင့် မဟောသနည်း။ “ရွာမည်သည်ကား ဟူသော ပုဒ်ကို ဤ၌ မဟောသော်လည်း အခွင့် (အဓိကာရ) အားဖြင့် ရရှိနိုင်သည်သာတည်း” ဟု ဆိုကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့မူကား “ရွာ၏ဥပစာမည်သည်ကား ဟူသော ဤစကားဖြင့်ပင် ရွာကိုလည်းကောင်း၊ ရွာဥပစာကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ‘ရွာ၏ ဥပစာသည် ရွာဥပစာမည်၏’ ဟု ဤသို့ ဝိဂြိုဟ်ပြုအပ်သည်ရှိသော် ‘အရံရှိသော ရွာ၏ ဣန္ဒခီလ၌ တည်သော အလတ်စားယောက်ျား၏ ခဲပစ်ရာအရပ်သည် ရွာဥပစာဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အရံရှိသော ရွာ၏ ရွာဥပစာလက္ခဏာကို ပြသရာရောက်၏။ ‘ရွာဟု ဆိုအပ်သော ဥပစာသည် ရွာဥပစာမည်၏’ ဟု ဤသို့ ယူအပ်သည်ရှိသော် ‘အရံမရှိသော ရွာ၏ အိမ်ဥပစာ၌ တည်သော အလတ်စားယောက်ျား၏ ခဲပစ်ရာအရပ်တည်း’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အရံမရှိသော ရွာ၏ ရွာအပိုင်းအခြားကို ပြသရာရောက်သည်ဟု သိနိုင်အပ်၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ “အိမ်ဥပစာ၌ တည်သော အလတ်စားယောက်ျား၏ ခဲပစ်ရာအရပ်တည်း” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အရံရှိသော ရွာဖြစ်သော်လည်း အကယ်၍ ခဲပစ်ရာအရပ်ထက် ဝေးကွာသော အရပ်၌ အကာအရံ ရှိခဲ့အံ့၊ ခဲပစ်ရာအရပ်ကိုသာလျှင် ရွာ၏ အပိုင်းအခြားဟူ၍ ယူအပ်၏ဟု ဆိုကုန်၏။ “ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် အရံရှိသော ရွာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Saṅkarīyatīti missīyati. Etthāti gharagharūpacāragāmagāmūpacāresu. ‘‘Vikāle gāmappavesane parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vuttattā gāmagāmūpacārānaṃ asaṅkaratā icchitabbāti āha – ‘‘asaṅkarato cettha vinicchayo veditabbo vikāle gāmappavesanādīsū’’ti. Ettha ca ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa [Pg.126] parikkhepārahaṭṭhānaṃ atikkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotī’’ti keci vadanti, taṃ na gahetabbaṃ padabhājaniyaṃ pana ‘‘parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa āpatti pācittiyassa, aparikkhittassa gāmassa upacāraṃ okkamantassa āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 513) vuttattā. Aparikkhittassa gāmassa gharūpacārato paṭṭhāya dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa gāmūpacārassa okkamane āpatti veditabbā. Teneva vikālagāmappavesanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 512) ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo’’ti vuttaṃ. Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena vikālagāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā’’ti. Yadi evaṃ ‘‘vikāle gāmaṃ paviseyyā’’ti iminā virujjhatīti? Na virujjhati gāmūpacārassapi gāmaggahaṇena gahitattā. Tasmā parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa vikālagāmappavesanāpatti hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Vikāle gāmappavesanādīsūti ādi-saddena gharagharūpacārādīsu ṭhitānaṃ uppannalābhabhājanādiṃ saṅgaṇhāti.

ရောနှောခြင်းကို 'သံကရီယတိ' (ရောနှောအပ်၏) ဟု ဆိုသည်။ 'ဤ၌' (ဧတ္ထ) ဟူသည် အိမ်၊ အိမ်၏ ဥပစာ၊ ရွာ၊ ရွာ၏ ဥပစာတို့၌ (ရောနှောခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ ဝင်ရာ၌ 'အရံအတားရှိသော ရွာ၏ အရံအတားကို ကျော်လွန်သော ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏၊ အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ ဥပစာသို့ သက်ဝင်သော ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ရွာနှင့် ရွာ၏ ဥပစာတို့သည် မရောနှောအပ်သော အပြားရှိသည်ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ဝင်ခြင်း စသည်တို့၌ ဤအဆုံးအဖြတ်ကို မရောနှောစေဘဲ သိအပ်၏' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ဤပုဒ်၌လည်း 'အရံအတားရှိသော ရွာ၏ အရံအတားကို လည်းကောင်း၊ အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ အရံတားရန် သင့်တော်သော နေရာကို လည်းကောင်း ကျော်လွန်သော ရဟန်းအား နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ဝင်သော အာပတ် သင့်၏' ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်။ ပဒဘာဇနီ၌မူ 'အရံအတားရှိသော ရွာ၏ အရံအတားကို ကျော်လွန်သော ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏၊ အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ ဥပစာသို့ သက်ဝင်သော ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏' ဟု ဆိုထားသောကြောင့်တည်း။ အရံအတားမရှိသော ရွာ၌ အိမ်ဥပစာမှစ၍ ဒုတိယမြောက် ခဲတစ်ပစ်ဟု ဆိုအပ်သော ရွာ၏ ဥပစာသို့ သက်ဝင်ခြင်း၌ အာပတ်သင့်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဝိကာလဂါမပဝေသနသိက္ခာပုဒ် အဋ္ဌကထာ၌ 'အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ ဥပစာကို အဒိန္နာဒါနသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏' ဟု ဆိုထားသည်။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း 'အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ ဥပစာကို ပြအပ်သည့်အတိုင်း ထိုဥပစာ၏ အစွမ်းဖြင့် နေလွဲအခါ ရွာသို့ဝင်ခြင်း စသည်တို့၌ အာပတ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် 'နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ ဝင်ငြားအံ့' ဟူသော ဤသိက္ခာပုဒ်ပါဠိနှင့် မဆန့်ကျင်ပေဘူးလော? မဆန့်ကျင်ပေ။ ရွာဟူသော အသုံးအနှုန်းဖြင့် ရွာ၏ ဥပစာကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရံအတားရှိသော ရွာ၏ အရံအတားကို ကျော်လွန်သော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ အရံအတားမရှိသော ရွာ၏ ဥပစာသို့ သက်ဝင်သော ရဟန်းအားလည်းကောင်း နေလွဲသောအခါ ရွာသို့ဝင်သော အာပတ်သင့်၏ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အဆုံးအဖြတ်သို့ ရောက်အပ်၏။ 'နေလွဲအခါ ရွာသို့ဝင်ခြင်း စသည်တို့၌' ဟူသော ပုဒ်၌ 'စသည်' (အာဒိ) သဒ္ဒါဖြင့် အိမ်နှင့် အိမ်၏ ဥပစာ စသည်တို့၌ တည်နေစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော လာဘ်သပ္ပကာတို့ကို ခွဲဝေခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။

Nikkhamitvā bahi indakhīlāti indakhīlato bahi nikkhamitvāti attho. Ettha ca vinayapariyāyena tāva ‘‘ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ arañña’’nti (pārā. 92) āgataṃ, suttantapariyāyena āraññikaṃ bhikkhuṃ sandhāya ‘‘āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) āgataṃ. Vinayasuttantā ubhopi pariyāyadesanā nāma, abhidhammo pana nippariyāyadesanā. Nippariyāyato ca gāmavinimuttaṃ ṭhānaṃ araññameva hotīti abhidhammapariyāyena araññaṃ dassetuṃ ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā’’ti (vibha. 529) vuttaṃ. ‘‘Ācariyadhanu nāma pakatihatthena navavidatthippamāṇaṃ, jiyāya pana āropitāya catuhatthappamāṇa’’nti vadanti. Lesokāsanisedhanatthanti ‘‘mayā neva gāme, na araññe haṭaṃ, ghare vā gharūpacāresu vā gāmūpacāresu vā aññatarasmi’’nti vattuṃ mā labhatūti vuttaṃ hoti.

'မြို့တံခါးတိုင်၏ ပြင်ပသို့ ထွက်၍' ဟူသည်မှာ မြို့တံခါးတိုင်၏ အပြင်ဘက်သို့ ထွက်သွားပြီးလျှင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနေရာ၌ ဝိနည်းပရိယာယ်အားဖြင့်မူ ဦးစွာ 'ရွာနှင့် ရွာ၏ ဥပစာကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော အရပ်ကို တော (အရည) ဟု ခေါ်၏' ဟု လာရှိသည်။ သုတ္တန်ပရိယာယ်အားဖြင့် တောကျောင်းဆောက်သော ရဟန်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'တောကျောင်းမည်သည် အနည်းဆုံး လေးတောင်ငါးရာ အကွာအဝေးရှိသော ကျောင်းဖြစ်သည်' ဟု လာရှိသည်။ ဝိနည်းနှင့် သုတ္တန် ဒေသနာနှစ်ရပ်လုံးသည် ပရိယာယဒေသနာ (တင်စား၍ ဟောသော ဒေသနာ) မည်၏။ အဘိဓမ္မာကား နိပ္ပရိယာယဒေသနာ (အချက်ကျကျ တိုက်ရိုက်ဟောသော ဒေသနာ) ဖြစ်သည်။ တိုက်ရိုက်အားဖြင့် ရွာမှ လွတ်သော အရပ်သည် တောသက်သက်သာ ဖြစ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မာပရိယာယ်အားဖြင့် တောကို ပြခြင်းငှာ 'မြို့တံခါးတိုင်၏ ပြင်ပသို့ ထွက်၍' ဟု ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်သည်။ 'ဆရာတို့၏ လေးအတောင်' (အာစရိယဓနု) မည်သည် သာမန်လက်ဖြင့် ကိုးထွာ အတိုင်းအတာ ရှိ၍၊ လေးကြိုးတပ်ထားလျှင် လေးတောင် အတိုင်းအတာ ရှိသည် ဟု ဆိုကုန်၏။ အကြောင်းပြချက် အခွင့်အရေးကို တားမြစ်ခြင်းငှာ - 'ငါသည် ရွာ၌လည်း မခိုးယူ၊ တော၌လည်း မခိုးယူ၊ အိမ် သို့မဟုတ် အိမ်ဥပစာ သို့မဟုတ် ရွာဥပစာ တစ်ခုခု၌သာ ခိုးယူမိသည်' ဟု (သူခိုးက) မပြောဆိုနိုင်စေရန် (ဤသို့ အတိအကျ) ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Kappiyanti anurūpavasena vuttaṃ. Akappiyampi pana appaṭiggahitañce, adinnasaṅkhyameva gacchati. Pariccāgādimhi akate ‘‘idaṃ mayhaṃ santaka’’nti aviditampi parapariggahitameva [Pg.127] mātāpitūnaṃ accayena mandānaṃ uttānaseyyakānaṃ dārakānaṃ santakamiva.

'အပ်စပ်သောအရာ' (ကပ္ပိယ) ဟူသည် သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မအပ်စပ်သော အရာဝတ္ထုပင် ဖြစ်သော်လည်း ခံယူထားခြင်း မရှိသေးလျှင် မပေးအပ်သေးသော ဝတ္ထုဟူသော ရေတွက်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏။ စွန့်လွှတ်ခြင်း စသည်ကို မပြုအပ်သေးသော်လည်း၊ 'ဤအရာသည် ငါ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟု မသိအပ်သေးသော်လည်း၊ မိဘတို့ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် မသိနားမလည်သေးသော ပက်လက်အိပ်နေတတ်သော သူငယ်ငယ်တို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုကဲ့သို့ သူတစ်ပါး ပိုင်ဆိုင်အပ်သောအရာ (ပရပရိဂ္ဂဟိတ) သာ ဖြစ်သည်။

Yassa vasena puriso thenoti vuccati, taṃ theyyanti āha ‘‘avaharaṇacittassetaṃ adhivacana’’nti. Saṅkhā-saddo ñāṇakoṭṭhāsapaññattigaṇanādīsu dissati. ‘‘Saṅkhāyekaṃ paṭisevatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.168) hi ñāṇe dissati. ‘‘Papañcasaññāsaṅkhā samudācarantī’’tiādīsu (ma. ni. 1.204) koṭṭhāse. ‘‘Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā’’tiādīsu (dha. sa. 1313) paññattiyaṃ. ‘‘Na sukaraṃ saṅkhātu’’ntiādīsu (dha. pa. 196; apa. thera. 1.10.2) gaṇanāyaṃ. Tattha koṭṭhāsavacanaṃ saṅkhā-saddaṃ sandhāyāha ‘‘saṅkhāsaṅkhātanti atthato eka’’nti. Tenāha ‘‘koṭṭhāsassetaṃ adhivacana’’nti. Papañcasaṅkhāti taṇhāmānadiṭṭhisaṅkhātā papañcakoṭṭhāsā. ‘‘Eko cittakoṭṭhāsoti yañca pubbabhāge avaharissāmīti pavattaṃ cittaṃ, yañca gamanādisādhakaṃ parāmasanādisādhakaṃ vā majjhe pavattaṃ, yañca ṭhānācāvanappayogasādhakaṃ, tesu ayameveko pacchimo cittakoṭṭhāso idhādhippeto’’ti keci vadanti. Cūḷagaṇṭhipade pana ‘‘ūnamāsakamāsakaūnapañcamāsakapañcamāsakāvaharaṇacittesu eko cittakoṭṭhāso’’ti vuttaṃ. ‘‘Anekappabhedattā cittassa eko cittakoṭṭhāsoti vutta’’nti mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ. Idamevettha sundarataraṃ ‘‘theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāso’’ti vuttattā. Theyyasaṅkhātenāti theyyacittakoṭṭhāsena karaṇabhūtena, na vissāsatāvakālikādigāhavasappavattacittakoṭṭhāsenāti vuttaṃ hoti.

၎င်းစိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ယောက်ျားကို 'သူခိုး' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုစိတ်ကို 'ထေယျ' (ခိုးလိုသောစိတ်) ဟု ဆိုကာ 'ဤသည်ကား ခိုးယူလိုသော စိတ်၏ အမည်တည်း' ဟု ဖွင့်ဆိုတော်မူသည်။ 'သင်္ခါ' သဒ္ဒါကို ဉာဏ်၊ အဖို့အစု၊ ပညတ်၊ ရေတွက်ခြင်း စသည်တို့၌ တွေ့ရသည်။ 'ဆင်ခြင်၍ (ဉာဏ်ဖြင့်) တစ်ခုကို သုံးဆောင်၏' စသည်တို့၌ ဉာဏ်ဟူသော အနက်၌ တွေ့ရသည်။ 'သံသရာချဲ့ထွင်တတ်သော သညာတို့၏ အဖို့အစုတို့သည် ဖြစ်ပွားကုန်၏' စသည်တို့၌ အဖို့အစုဟူသော အနက်၌ တွေ့ရသည်။ 'ထိုထိုတရားတို့၏ အမည်ပညတ်သည်' စသည်တို့၌ ပညတ်ဟူသော အနက်၌ တွေ့ရသည်။ 'ရေတွက်ရန် မလွယ်ကူ' စသည်တို့၌ ရေတွက်ခြင်းဟူသော အနက်၌ တွေ့ရသည်။ ထိုအနက်တို့တွင် အဖို့အစုကို ဟောသော 'သင်္ခါ' သဒ္ဒါကို ရည်ညွှန်း၍ 'သင်္ခါသင်္ခါတ ဟူသည် အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်း' ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် '၎င်းသည် အဖို့အစု (အစုအပုံ) ၏ အမည်တည်း' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ 'ပပဉ္စသညာသင်္ခါ' ဟူသည် တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော သံသရာချဲ့ထွင်တတ်သော တရားစုများတည်း။ 'စိတ္တကောဋ္ဌာသ (စိတ်အစု) တစ်ခုဟူသည် ခိုးယူအံ့ဟူ၍ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော စိတ်၊ သွားခြင်း စသည်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော သို့မဟုတ် သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်း စသည်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော အလယ်၌ ဖြစ်သော စိတ်၊ နေရာမှ ရွေ့လျားစေသော လုံ့လ (ပယောဂ) ကို ပြီးစေတတ်သော စိတ်တို့တွင် ဤနောက်ဆုံး စိတ်အစုတစ်ခုတည်းကိုသာ ဤ၌ အလိုရှိအပ်၏' ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏။ စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ 'တစ်မတ်မပြည့်သော တစ်မတ်၊ တစ်ကျပ်မပြည့်သော တစ်ကျပ်တို့ကို ခိုးယူလိုသော စိတ်တို့တွင် စိတ်အစု တစ်ခုတည်းဖြစ်သည်' ဟု ဆိုထားသည်။ 'စိတ်သည် အပြားများစွာ ရှိသောကြောင့် စိတ်အစု တစ်ခုတည်းဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်' ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုထားသည်။ ဤအဆိုတို့တွင် 'ခိုးယူလိုသော စိတ်အစု ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်အစုတစ်ခု' ဟု ဆိုထားသောကြောင့် ဤအဆိုသည်သာ ဤနေရာ၌ အကောင်းဆုံး ဖြစ်သည်။ 'ထေယျသင်္ခါတအားဖြင့်' ဟူသည် ခိုးလိုသော စိတ်အဖို့အစုကို ကရိုဏ်းပြု၍ ဖြစ်သည်၊ အကျွမ်းတဝင်ရှိသဖြင့် ယူခြင်း၊ ခေတ္တခဏယူခြင်း စသောအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်အဖို့အစုဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Abhiyogavasenāti aḍḍakaraṇavasena. Abhiyuñjatīti codeti, aḍḍaṃ karotīti attho. Parikappitaṭṭhānanti okāsaparikappanavasena parikappitappadesaṃ. Suṅkaghātanti ettha rājūnaṃ deyyabhāgassa etaṃ adhivacanaṃ suṅkoti, so ettha haññati adatvā gacchantehīti suṅkaghāto. ‘‘Ettha paviṭṭhehi suṅko dātabbo’’ti rukkhapabbatādisaññāṇena niyamitappadesassetaṃ adhivacanaṃ.

'စွဲဆိုခြင်း (အဘိယောဂ) ၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် တရားစွဲဆိုခြင်း (အမှုပြုခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စွပ်စွဲ စွဲဆို၏' ဟူသည် တရားစွဲဆို၏၊ အမှုပြု၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ကြံစည်အပ်သော နေရာ' ဟူသည် အကွက်ချ သတ်မှတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ကြံစည်သတ်မှတ်အပ်သော အရပ်ဒေသတည်း။ 'အခွန်တုပ်ရာအရပ်' (သုင်္ကဃာတ) ဟူသော ပုဒ်၌ မင်းတို့အား ပေးအပ်သော ဝေစုကို 'သုင်္က' (အခွန်) ဟု ခေါ်သည်၊ ထိုအခွန်ကို မပေးဘဲ သွားကြသူတို့သည် ဤနေရာ၌ ဖျက်ဆီးတတ်ကြသောကြောင့် 'သုင်္ကဃာတ' မည်၏။ 'ဤနေရာသို့ ဝင်ရောက်သူတို့သည် အခွန်ပေးရမည်' ဟု သစ်ပင်၊ တောင် စသော အမှတ်အသားဖြင့် သတ်မှတ်ထားသော အရပ်ဒေသ၏ အမည်တည်း။

Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā

ခိုးခြင်း နှစ်ဆယ့်ငါးပါး အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက် ပြီး၏။

Ākulāti [Pg.128] saṅkulā. Luḷitāti viloḷitā. Katthacīti ekissāya aṭṭhakathāyaṃ. Ekaṃ pañcakaṃ dassitanti ‘‘parapariggahitañca hoti, parapariggahitasaññī ca, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassā’’ti (pārā. 122) evaṃ vuttapañcaavahāraṅgāni ekaṃ pañcakanti dassitaṃ. Dve pañcakāni dassitānīti ‘‘chahākārehi adinnaṃ ādiyantassa āpatti pārājikassa. Na ca sakasaññī, na ca vissāsaggāhī, na ca tāvakālikaṃ, garuko ca hoti parikkhāro pañcamāsako vā atirekapañcamāsako vā, theyyacittañca paccupaṭṭhitaṃ hoti, āmasati, āpatti dukkaṭassa. Phandāpeti, āpatti thullaccayassa. Ṭhānā cāveti, āpatti pārājikassā’’ti evaṃ vuttesu chasu padesu ekaṃ apanetvā avasesāni pañca padāni ekaṃ pañcakanti dassetvā heṭṭhā vuttapañcakañca gahetvā dve pañcakāni dassitāni. Ettha panāti ‘‘pañcahākārehi adinnaṃ ādiyantassā’’tiādīsu. Sabbehipi padehīti ‘‘parapariggahitañca hotī’’tiādīhi padehi. Labbhamānāniyeva pañcakānīti pañcavīsatiyā avahāresu labbhamānapañcakāni.

အာကုလာ-ဟူသည် ရှုပ်ထွေးသော။ လုဠိတာ-ဟူသည် တုန်လှုပ်ချောက်ချားစေအပ်သော။ ကတ္ထစိ-ဟူသည် အဋ္ဌကထာတစ်စောင်၌။ "တစ်ခုသော ပဉ္စကကို ပြအပ်၏" ဟူသည်ကား - "သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်အပ်သော ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်အပ်သော ပစ္စည်းဟု သညာလည်း ရှိခြင်း၊ ပရိက္ခာရသည်လည်း အဖိုးထိုက်တန်ခြင်း၊ ငါးမသကသော်လည်းကောင်း ငါးမသကထက် ပိုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်း၊ ခိုးလိုသောစိတ်သည်လည်း ရှေးရှုထင်ရှားရှိခြင်း၊ (ဤအင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ပစ္စည်းကို) ကိုင်တွယ်လျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ လှုပ်စေလျှင် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏၊ နေရာမှ ရွေ့စေလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏" ဟု (ပါရာဇိကပါဠိတော်၊ ၁၂၂) ဤသို့ ဆိုအပ်သော ခိုးခြင်းအင်္ဂါငါးပါးတို့ကို "တစ်ခုသော ပဉ္စက" ဟု ပြအပ်၏။ "နှစ်ခုသော ပဉ္စကတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏" ဟူသည်ကား - "အင်္ဂါခြောက်ပါးတို့ဖြင့် မပေးအပ်သောပစ္စည်းကို ယူသောသူအား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ မိမိဥစ္စာဟု သညာရှိသည်လည်း မဟုတ်၊ အကျွမ်းဝင်၍ ယူသည်လည်း မဟုတ်၊ ခေတ္တခဏယူသည်လည်း မဟုတ်၊ ပရိက္ခာရသည်လည်း အဖိုးထိုက်တန်ခြင်း (ငါးမသကသော်လည်းကောင်း ငါးမသကထက် ပိုသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်း)၊ ခိုးလိုသောစိတ်သည်လည်း ရှေးရှုထင်ရှားရှိခြင်း၊ (ဤအင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပစ္စည်းကို) ကိုင်တွယ်လျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ လှုပ်စေလျှင် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏၊ နေရာမှ ရွေ့စေလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏" ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်ကုန်သော အင်္ဂါခြောက်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးကို ဖယ်ထုတ်၍ ကျန်ရှိသော အင်္ဂါငါးပါးတို့ကို "တစ်ခုသော ပဉ္စက" ဟု ပြ၍၊ အောက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပဉ္စကကိုလည်း ယူသဖြင့် "နှစ်ခုသော ပဉ္စကတို့ကို ပြအပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌မူကား ဟူသည် "အင်္ဂါငါးပါးတို့ဖြင့် မပေးအပ်သောပစ္စည်းကို ယူသောသူအား" စသည်တို့၌တည်း။ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း ဟူသည် "သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်အပ်သော ပစ္စည်းလည်း ဖြစ်ခြင်း" စသော ပုဒ်တို့ဖြင့်တည်း။ "ရရှိနိုင်သော ပဉ္စကတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည် အဝဟာရနှစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့၌ ရရှိနိုင်သော ပဉ္စကတို့ကို ဆိုလိုသည်။

Pañcannaṃ avahārānaṃ samūho pañcakaṃ, sako hattho sahattho, tena nibbatto, tassa vā sambandhīti sāhatthiko, avahāro. Sāhatthikādi pañcakaṃ sāhatthikapañcakanti ādipadavasena nāmalābho daṭṭhabbo kusalādittikassa kusalattikavohāro viya. Imināva nayena pubbapayogādi pañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ, theyyāvahārādi pañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti nāmalābho daṭṭhabboti. Tatiyapañcamesu pañcakesūti sāhatthikapañcakatheyyāvahārapañcakesu. Labbhamānapadavasenāti sāhatthikapañcake labbhamānassa nissaggiyāvahārapadassa vasena theyyāvahārapañcake labbhamānassa parikappāvahārapadassa ca vasena yojetabbanti attho.

အဝဟာရငါးမျိုးတို့၏ အပေါင်းသည် ပဉ္စက မည်၏။ မိမိလက်သည် သဟတ္ထ မည်၏၊ ထိုမိမိလက်ဖြင့် ပြီးအပ်သော သို့မဟုတ် ထိုမိမိလက်နှင့် စပ်ဆိုင်သော ခိုးယူခြင်းသည် သာဟတ္ထိကအဝဟာရ မည်၏။ သာဟတ္ထိကအစရှိသော ပဉ္စကကို "သာဟတ္ထိကပဉ္စက" ဟု ရှေ့ဆုံးပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် အမည်ရခြင်းကို၊ ကုသိုလ်အစရှိသော တြိက်ကို "ကုသလတြိက်" ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းဖြင့်လျှင် ပုဗ္ဗပယောဂအစရှိသော ပဉ္စကကို "ပုဗ္ဗပယောဂပဉ္စက" ဟုလည်းကောင်း၊ ထေယျာဝဟာရအစရှိသော ပဉ္စကကို "ထေယျာဝဟာရပဉ္စက" ဟုလည်းကောင်း အမည်ရခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ "တတိယနှင့် ပဉ္စမမြောက် ပဉ္စကတို့၌" ဟူသည် သာဟတ္ထိကပဉ္စကနှင့် ထေယျာဝဟာရပဉ္စကတို့၌တည်း။ "ရရှိနိုင်သော ပုဒ်၏အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် သာဟတ္ထိကပဉ္စက၌ ရရှိအပ်သော နิဿဂ္ဂိယအဝဟာရပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထေယျာဝဟာရပဉ္စက၌ ရရှိအပ်သော ပရိကပ္ပအဝဟာရပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု အနက်ရှိသည်။

Āṇattiyā nibbatto avahāro āṇattiko. Nissajjanaṃ nissaggo, suṅkaghātaṭṭhāne parikappitokāse vā ṭhatvā bhaṇḍassa bahi pātanaṃ. Nissaggova nissaggiyo. Kiriyāsiddhito puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ [Pg.129] atthaṃ sādhetīti atthasādhako. ‘‘Asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharā’’ti evarūpo hi āṇāpanapayogo parassa telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakānaṃ upāhanādīnaṃ nikkhepapayogo ca āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato upāhanādīnaṃ telapātanato ca puretarameva pārājikāpattisaṅkhātaṃ atthaṃ sādheti. Sāhatthikapayogopi hi evarūpo atthasādhakoti vuccati. Vuttañhetaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) –

စေခိုင်းခြင်းဖြင့် ပြီးအပ်သော ခိုးယူခြင်းသည် အာဏတ္တိက မည်၏။ စွန့်ပစ်ခြင်းသည် နိဿဂ္ဂ မည်၏၊ အခွန်ကောက်ရာဌာန၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်သတ်မှတ်အပ်သော နေရာ၌ သော်လည်းကောင်း ရပ်တည်၍ ပစ္စည်းကို အပြင်ဘက်သို့ ချပစ်ခြင်းတည်း။ နိဿဂ္ဂသည်ပင် နိဿဂ္ဂိယ မည်၏။ (ခိုးမှု) အမှုကိစ္စ ပြီးစီးခြင်းထက် ရှေးဦးစွာသာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ်ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် အတ္ထသာဓက မည်၏။ "မည်သူ၏ ပစ္စည်းကို မည်သည့်အခါ၌ စွမ်းနိုင်ပါက ထိုအခါ၌ ခိုးယူလော့" ဟု ဤသို့သော စေခိုင်းခြင်းပယောဂသည်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ ဆီအိုးမှ တစ်မတ်ထိုက်တန်သော ဆီကို မလွဲမသွေ စုပ်ယူတတ်သော ခြေနင်းစသည်တို့ကို ထည့်သွင်းခြင်းပယောဂသည်လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခံရသူ၏ ပစ္စည်းယူခြင်းထက်လည်းကောင်း၊ ခြေနင်းစသည်တို့၏ ဆီစုပ်ယူခြင်းထက်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာသာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ်ဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်၏။ သာဟတ္ထိကပယောဂသည်လည်း ဤသို့သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ "အတ္ထသာဓက" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤအရာကို မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါဝိတရဏီအဋ္ဌကထာ၊ ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Atthasādhako nāma ‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā taṃ avaharā’ti āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājika’’nti.

"အတ္ထသာဓက မည်သည်ကား 'မည်သူ၏ ပစ္စည်းကို မည်သည့်အခါ စွမ်းနိုင်ပါက ထိုအခါ၌ ထိုပစ္စည်းကို ခိုးယူလော့' ဟု စေခိုင်း၏။ ထိုစေခိုင်းမှု၌ အကယ်၍ တစ်ပါးသူသည် ဘေးရန်မရှိဘဲ ထိုပစ္စည်းကို ခိုးယူပါက၊ စေခိုင်းသူအား စေခိုင်းသော ခဏ၌ပင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ သို့မဟုတ်ပါက သူတစ်ပါး၏ ဆီအိုးအတွင်းသို့ တစ်မတ်ထိုက်သော ဆီကို မလွဲမသွေ စုပ်ယူတတ်သော ခြေနင်းစသည်တို့ကို ထည့်သွင်းရာ၌ လက်မှ လွတ်ကာမျှ၌ပင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

Dhurassa nikkhipanaṃ dhuranikkhepo. Ārāmābhiyuñjanādīsu attano ca parassa ca dānaggahaṇesu nirussāhabhāvāpajjanaṃ. Sahatthā avaharatīti sahatthena gaṇhāti. ‘‘Asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpetīti etthāpi āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti daṭṭhabbā. Yadi evaṃ imassa, atthasādhakassa ca ko visesoti? Taṅkhaṇaññeva gahaṇe niyuñjanaṃ āṇattikapayogo, kālantarena gahaṇatthaṃ niyogo atthasādhakoti ayametesaṃ viseso. Tenevāha – ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā avaharāti āṇāpetī’’ti. Ettha ca āṇāpanapayogova atthasādhakoti dassito, sāhatthikavasenapi atthasādhakapayogo pana upari āvi bhavissati. Dhuranikkhepo pana upanikkhittabhaṇḍavasena veditabboti idaṃ nidassanamattaṃ. Ārāmābhiyuñjanādīsupi tāvakālikabhaṇḍadeyyānaṃ adānepi eseva nayo.

တာဝန်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် ဓုရနိက္ခေပ မည်၏။ ကျောင်းတိုက်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်း စသည်တို့၌ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ပေးခြင်း ခံယူခြင်းတို့၌ စိတ်အားလျော့နည်းခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းတည်း။ "မိမိလက်ဖြင့် ခိုးယူ၏" ဟူသည် မိမိလက်ဖြင့် ယူခြင်းတည်း။ "မည်သူ၏ ပစ္စည်းကို ခိုးယူလော့" ဟု အခြားသူကို စေခိုင်းရာ၌လည်း စေခိုင်းသူအား စေခိုင်းသော ခဏ၌ပင် အာပတ်ကို သိအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤ (အာဏတ္တိက) ပယောဂနှင့် အတ္ထသာဓကပယောဂတို့သည် အဘယ်သို့ ထူးခြားသနည်း။ ထိုခဏ၌ပင် ယူရန် စေခိုင်းခြင်းသည် အာဏတ္တိကပယောဂ မည်၏၊ ကာလခြားပြီးမှ ယူရန် စေခိုင်းခြင်းသည် အတ္ထသာဓကပယောဂ မည်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားမှုတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "မည်သူ၏ ပစ္စည်းကို မည်သည့်အခါ၌ စွမ်းနိုင်ပါက ထိုအခါ၌ ခိုးယူလော့ ဟု စေခိုင်း၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌လည်း စေခိုင်းသော ပယောဂသာလျှင် အတ္ထသာဓကဖြစ်ကြောင်း ပြအပ်၏၊ သာဟတ္ထိကအားဖြင့် အတ္ထသာဓကပယောဂကိုမူကား အထက်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ တာဝန်စွန့်လွှတ်ခြင်းကိုမူ အပ်နှံအပ်သော ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ ဤသည်ကား ဥပမာသာဓကမျှသာ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းတိုက်ကို သိမ်းပိုက်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ ခေတ္တခဏ ငှားရမ်းသော ပစ္စည်းနှင့် ပေးအပ်ရန်ရှိသော ပစ္စည်းတို့ကို မပေးခြင်း၌လည်းကောင်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

‘‘Āṇattivasena pubbapayogo veditabbo’’ti vuttattā anantarāyena gaṇhantassa ‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’ti āṇāpanaṃ bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbapayogo, payogena saha vattamāno avahāro sahapayogo, ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ harissāmā’’ti saṃvidahitvā [Pg.130] sammantayitvā avaharaṇaṃ saṃvidāvahāro. Saṅketakammaṃ nāma pubbaṇhādikālaparicchedavasena sañjānanakammaṃ, nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikhaṇanādinimittakaraṇaṃ. Ṭhānācāvanavasena sahapayogoti idaṃ pana nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, khilasaṅkamanādīsupi asati ca ṭhānācāvane sahapayogo daṭṭhabbo. Vuttañhetaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) ‘‘ṭhānācāvanavasena khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo’’ti.

"စေခိုင်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဗ္ဗပယောဂကို သိအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ အန္တရာယ်မရှိဘဲ ယူသောသူအား "မည်သူ၏ ပစ္စည်းကို ခိုးယူလော့" ဟု စေခိုင်းခြင်းသည် ပစ္စည်းယူခြင်းထက် ရှေးဦးကျသောကြောင့် ပုဗ္ဗပယောဂ မည်၏။ ပယောဂနှင့်တကွ ဖြစ်သော ခိုးယူခြင်းသည် သဟပယောဂ မည်၏။ "မည်သည့်ပစ္စည်းကို ယူကြကုန်အံ့" ဟု စီစဉ်ညှိနှိုင်း၍ တိုင်ပင်ကာ ခိုးယူခြင်းသည် သံဝိဒါဝဟာရ မည်၏။ သင်္ဂေတကံ မည်သည် နံနက်စသော ကာလအပိုင်းအခြားအားဖြင့် အမှတ်ပြု၍ သိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ နိမိတ္တကံ မည်သည် အမှတ်သညာ ဖြစ်ပေါ်စေရန် မျက်စိမှိတ်ပြခြင်းစသော အမှတ်အသားပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ နေရာမှ ရွေ့စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သဟပယောဂ ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအချက်ကိုမူ သာဓကမျှသာဟု မှတ်အပ်၏။ တိုင်ကို ရွှေ့ပြောင်းခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ နေရာမှ ရွေ့လျားခြင်း မရှိသော်လည်း သဟပယောဂကို မှတ်အပ်၏။ ဤအရာကို မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါဝိတရဏီအဋ္ဌကထာ၊ ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ) ၌ "နေရာမှ ရွေ့စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တိုင်စသည်တို့ကို ရွှေ့ပြောင်း၍ လယ်ယာမြေ စသည်တို့ကို သိမ်းပိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သဟပယောဂကို သိအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။

Theno vuccati coro, tassa bhāvo theyyaṃ, tena avaharaṇaṃ theyyāvahāro. Yo hi sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, tulākūṭamānakūṭakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāro. Pasayha abhibhavitvā avaharaṇaṃ pasayhāvahāro. Yo hi pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayena adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāro. Bhaṇḍavasena ca okāsavasena ca parikappetvā avaharaṇaṃ parikappāvahāro. Tiṇapaṇṇādīhi aṅgulimuddikādiṃ paṭicchādetvā pacchā tassa paṭicchannassa avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro. Kusaṃ saṅkāmetvā avaharaṇaṃ kusāvahāro.

ခိုးသူကို 'ထေန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုခိုးသူ၏ အဖြစ်သည် 'ထေယျ' မည်၏၊ ထိုခိုးခြင်းဖြင့် ယူခြင်းသည် 'ထေယျာဝဟာရ' (ခိုး၍ယူခြင်း) မည်၏။ အကြင်သူသည် ဥမင်တူးခြင်း စသည်တို့ကို ပြု၍ မိမိကိုယ်ကို မထင်ရှားစေဘဲ ခိုးယူ၏၊ သို့မဟုတ် ချိန်စဉ်းလဲ၊ တင်းစဉ်းလဲ၊ အသပြာတု စသည်တို့ဖြင့် လှည့်ပတ်၍ ယူ၏၊ ထိုသို့ယူသောသူ၏ ခိုးယူခြင်းသည် 'ထေယျာဝဟာရ' မည်၏။ အနိုင်အထက် နှိပ်စက်၍ ခိုးယူခြင်းသည် 'ပသယှာဝဟာရ' မည်၏။ အကြင်သူသည် ရွာဖျက်သော ဓားပြများကဲ့သို့ အနိုင်အထက် နှိပ်စက်သဖြင့် သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ယူ၏၊ သို့မဟုတ် မင်းခယောက်ျားများကဲ့သို့ မိမိထံသို့ ရောက်လာသော အခွန်ထက် ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း အလွန်ကို ယူ၏၊ ထိုသို့ယူသောသူ၏ ခိုးယူခြင်းသည် 'ပသယှာဝဟာရ' မည်၏။ ဘဏ္ဍာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရပ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြံစည်၍ ခိုးယူခြင်းသည် 'ပရိကပ္ပါဝဟာရ' (ကြံစည်၍ခိုးခြင်း) မည်၏။ မြက် သစ်ရွက် စသည်တို့ဖြင့် လက်စွပ် စသည်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ နောက်မှ ထိုဖုံးလွှမ်းအပ်သော ဝတ္ထုကို ခိုးယူခြင်းသည် 'ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရ' (ဖုံးလွှမ်း၍ခိုးခြင်း) မည်၏။ ကမ္ပည်းကို ပြောင်းရွှေ့၍ ခိုးယူခြင်းသည် 'ကုသာဝဟာရ' (ကမ္ပည်းပြောင်း၍ခိုးခြင်း) မည်၏။

Tulayitvāti upaparikkhitvā. Sāmīcīti vattaṃ, āpatti pana natthīti adhippāyo. Mahājanasammaddoti mahājanasaṅkhobho. Bhaṭṭhe janakāyeti apagate janakāye. ‘‘Idañca kāsāvaṃ attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī’’ti kiṃkāraṇā evamāha? Cīvarasāmikena yasmā dhuranikkhepo kato, tasmā tassa adinnaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Avahārakopi vippaṭisārassa uppannakālato paṭṭhāya cīvarasāmikaṃ pariyesanto vicarati ‘‘dassāmī’’ti, cīvarasāmikena ca ‘‘mameta’’nti vutte etenapi avahārakena ālayo pariccatto, tasmā evamāha. Yadi evaṃ cīvarasāmikoyeva ‘‘attano santakaṃ gaṇhāhī’’ti kasmā na vuttoti? Ubhinnampi kukkuccavinodanatthaṃ. Kathaṃ? Avahārakassa ‘‘mayā sahatthena na dinnaṃ, bhaṇḍadeyyameta’’nti kukkuccaṃ uppajjeyya, itarassa ‘‘mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahita’’nti kukkuccaṃ uppajjeyyāti.

'တုလယိတွာ' ဟူသည် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သာမီစိ' ဟူသည် ဝတ်တရားဖြစ်၏၊ အာပတ်ကား မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'မဟာဇနသမ္မဒ္ဒ' ဟူသည် လူအများ ပြွမ်းတီး ရှုပ်ထွေးခြင်းတည်း။ 'ဘဋ္ဌေ ဇနကာယေ' ဟူသည် လူအပေါင်း ဖဲသွားသော် (ကင်းသွားသော်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဤသင်္ကန်းကို မိမိဥစ္စာပြု၍ ထိုရဟန်းအား ပေးလော့' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ဆိုသနည်း? သင်္ကန်းရှင်သည် စွန့်လွှတ်ခြင်း (ဓုရနိက္ခေပ) ကို ပြုအပ်သောကြောင့် ထိုယူသောရဟန်းအား မပေးဘဲ ယူခြင်းငှာ မအပ်ပေ။ ခိုးယူသော ရဟန်းသည်လည်း နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်သော ကာလမှ စ၍ သင်္ကန်းရှင်အား ပေးအံ့ဟု ရှာဖွေလျက် လှည့်လည်၏၊ သင်္ကန်းရှင်ကလည်း 'ဤသည် ငါ့ဥစ္စာတည်း' ဟု ဆိုအပ်သော် ထိုခိုးယူသော ရဟန်းသည်လည်း ငဲ့ကွက်ခြင်းကို စွန့်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက သင်္ကန်းရှင်ကိုယ်တိုင်ကပင် 'မိမိဥစ္စာကို ယူလော့' ဟု အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်း? နှစ်ဦးလုံး၏ တွေးတောယုံမှားခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ကို ဖျောက်ခြင်းငှာ မဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ခိုးယူသောသူအား 'ငါသည် ကိုယ်တိုင်မပေး၊ ဤသည်ကား ခိုးရာပါဘဏ္ဍာတည်း' ဟု ကုက္ကုစ္စ ဖြစ်ရာ၏။ အခြားသူ (သင်္ကန်းရှင်) အားလည်း 'ငါသည် ရှေးဦးစွာ စွန့်လွှတ်မှုကို ပြုပြီးမှ မပေးအပ်သည်ကို ယူအပ်၏' ဟု ကုက္ကုစ္စ ဖြစ်ရာ၏။

Samagghanti [Pg.131] appagghaṃ. Dāruatthaṃ pharatīti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti. Mayi santetiādi sabbaṃ raññā pasādena vuttaṃ, ‘‘therena pana ananucchavikaṃ kata’’nti na maññitabbaṃ.

'သမဂ္ဃ' ဟူသည် အဖိုးနည်းသော ဝတ္ထုတည်း။ 'ဒါရုအတ္ထံ ဖရတိ' ဟူသည် သစ်၊ ထင်း စသည်တို့ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ငါရှိသော်' စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို မင်းသည် ကြည်ညိုသဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ 'မထေရ်သည် မလျောက်ပတ်သည်ကို ပြုအပ်၏' ဟု မမှတ်ထိုက်။

Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā, sā sabbā bhaṇḍasāminā

တစ်ရက်သော် သွားတံဖြတ်ခြင်း စသည်ဖြင့် အကြင်အဖိုးယုတ်ခြင်းစကားကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကားအားလုံးသည် ဘဏ္ဍာရှင်က...

Kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā, sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. Pāsāṇañca sakkharañca pāsāṇasakkharaṃ. Dhāreyyatthaṃ vicakkhaṇoti imasseva vivaraṇaṃ ‘‘āpattiṃ vā anāpattiṃ vā’’tiādi.

ဝယ်ယူ၍ သိမ်းဆည်းထားသည်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ ဤအလုံးစုံကို အဋ္ဌကထာဆရာ၏ အဆုံးအဖြတ်ကို ပမာဏပြု၍ ယူအပ်၏။ ကျောက်ခဲနှင့် အိုးခြမ်းကို 'ပါသာဏသက္ခရ' ဟု ဆိုသည်။ 'ဓာရေယျတ္ထံ ဝိစက္ခဏော' ဟူသော ဤပုဒ်၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကား 'အာပတ် သို့မဟုတ် အာပတ်မဟုတ်သည်ကို' စသည်တည်း။

Pañcavīsatiavahārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ခိုးခြင်းအဖွင့် (ပဉ္စဝီသတိအဝဟာရကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Akkhadassāti ettha akkha-saddena kira vinicchayasālā vuccati. Tattha nisīditvā vajjāvajjaṃ passantīti akkhadassā vuccanti dhammavinicchanakā. Haneyyunti ettha hananaṃ nāma hatthapādādīhi pothanañceva sīsādicchedanañca hotīti āha – ‘‘haneyyunti potheyyuñceva chindeyyuñcā’’ti. Teneva padabhājaniyañca ‘‘hatthena vā pādena vā kasāya vā vettena vā aḍḍhadaṇḍakena vā chejjāya vā haneyyu’’nti vuttaṃ. Tattha aḍḍhadaṇḍakenāti dvihatthappamāṇena rassamuggarena veḷupesikāya vā. Chejjāyāti hatthapādasīsādīnaṃ chedanena. Nīhareyyunti gāmanigamādito nīhareyyuṃ. Corosi…pe… thenosīti ettha ‘‘paribhāseyyu’’nti padaṃ ajjhāharitvā attho veditabboti āha ‘‘corosīti evamādīni ca vatvā paribhāseyyu’’nti.

'အက္ခဒဿာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'အက္ခ' သဒ္ဒါဖြင့် တရားဆုံးဖြတ်ရာ ဇရပ်ကို ဆိုသတတ်။ ထိုဇရပ်၌ နေ၍ အပြစ်ရှိ မရှိကို ကြည့်ရှု ဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် တရားသူကြီးတို့ကို 'အက္ခဒဿ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'ဟနေယျုံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ညှဉ်းဆဲခြင်း (သတ်ခြင်း) မည်သည် လက်၊ ခြေ စသည်တို့ဖြင့် ပုတ်ခတ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်းစသည်ကို ဖြတ်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဟနေယျုံ ဟူသည် ပုတ်ခတ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဖြတ်ခြင်းလည်းကောင်း ပြုကုန်ရာ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပဒဘာဇနီ၌လည်း 'လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ခြေဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှာမောင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကြိမ်လုံးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တုတ်ထက်ဝက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဖြတ်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ညှဉ်းဆဲရာ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို၌ 'တုတ်ထက်ဝက် (အဍ္ဎဒဏ္ဍက)' ဟူသည် နှစ်တောင်ခန့် အတိုင်းအရှည်ရှိသော သံဆောက်ပုတ် သို့မဟုတ် ဝါးခြမ်းစိတ်တည်း။ 'ဖြတ်ခြင်း (ဆေဇ္ဇာ)' ဟူသည် လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်း စသည်တို့ကို ဖြတ်ခြင်းတည်း။ 'နီဟရေယျုံ' ဟူသည် ရွာ၊ နိဂုံး စသည်တို့မှ နှင်ထုတ်ကုန်ရာ၏။ 'စောရောသိ...ပ... ထေနောသိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ပရိဘာသေယျုံ' (ရေရွတ် ကဲ့ရဲ့ကုန်ရာ၏) ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ အနက်ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သူခိုးတည်း စသည်ဖြင့် ဆို၍ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချကုန်ရာ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

93. Yaṃ taṃ bhaṇḍaṃ dassitanti sambandho. Yattha yattha ṭhitanti bhūmiādīsu yattha yattha ṭhitaṃ. Yathā yathā ādānaṃ gacchatīti bhūmiādīsu ṭhitaṃ bhaṇḍaṃ sabbaso aggahaṇepi yena yena ākārena gahaṇaṃ upagacchati.

၉၃. 'အကြင်ဘဏ္ဍာကို ပြအပ်၏' ဟု စပ်အပ်၏။ 'ယတ္ထ ယတ္ထ ဌိတံ' ဟူသည် မြေ စသည်တို့တွင် အကြင်အကြင်အရပ်၌ တည်သော ဘဏ္ဍာတည်း။ 'ယထာ ယထာ အာဒါနံ ဂစ္ဆတိ' ဟူသည် မြေ စသည်တို့၌ တည်သော ဘဏ္ဍာကို အလုံးစုံ မယူမိသော်လည်း အကြင်အကြင်သော အခြင်းအရာဖြင့် ယူခြင်းသို့ ရောက်၏။

Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā

မြေ၌တည်သော ဘဏ္ဍာကို ခိုးခြင်းအဖွင့် (ဘူမအဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ)။

94. Phandāpeti, sabbattha dukkaṭamevāti ettha ‘‘uṭṭhahissāmī’’ti phandāpetvā puna anuṭṭhahitvā tattheva sayantassapi aṅgapaccaṅgaṃ aphandāpetvā ekapayogena uṭṭhahantassapi dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Aññasmiṃ vā gamanassa [Pg.132] anupakāreti yathā dvārapidahane kumbhiṭṭhānagamanassa anupakārattā anāpatti, evaṃ aññasmiṃ vā gamanassa anupakāre kāyavacīkamme anāpatti. Vācāya vācāyāti ekekatthadīpikāya vācāya vācāya. Upaladdhoti ñāto. Puññāni ca karissāmāti ettha ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni karissāmāti vadantassa dukkaṭamevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ, taṃ imasmiṃyeva padese aṭṭhakathāvacanena virujjhati. Tathā hi ‘‘yaṃ yaṃ vacanaṃ musā, tattha tattha pācittiya’’nti ca ‘‘na hi adinnādānassa pubbapayoge pācittiyaṭṭhāne dukkaṭaṃ nāma atthī’’ti ca vakkhati. Evaṃ pana vutte na virujjhati ‘‘musāvādaṃ katvā puññāni ca karissāmāti vadantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭa’’nti. Tathā hi ‘‘akappiyapathaviṃ khaṇantānaṃ dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha pācittiyaṭṭhāne dukkaṭā na muccatī’’ti ca vakkhati. Sace pana kusalacitto ‘‘puññāni karissāmā’’ti vadati, anāpatti ‘‘buddhapūjaṃ vā dhammapūjaṃ vā saṅghabhattaṃ vā karissāmāti kusalaṃ uppādeti, kusalacittena gamane anāpattī’’ti ca ‘‘yathā ca idha, evaṃ sabbattha atheyyacittassa anāpattī’’ti ca vakkhamānattā.

၉၄. 'ဖန္ဒာပေတိ၊ သဗ္ဗတ္ထ ဒုက္ကဋမေဝ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ငါထအံ့' ဟု လှုပ်စေပြီးလျှင် တစ်ဖန် မထဘဲ ထိုအရပ်၌ပင် အိပ်သောရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ အင်္ဂါကြီးငယ်ကို မလှုပ်စေဘဲ တစ်ခုသော လုံ့လဖြင့် ထသောရဟန်းအားလည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အခြားသောအရပ်သို့ သွားခြင်းအား အထောက်အကူမပြုရာ၌ တံခါးပိတ်ရာတွင် အိုးရှိရာအရပ်သို့ သွားခြင်းသည် အထောက်အကူ မဟုတ်သောကြောင့် အာပတ်မသင့်သကဲ့သို့၊ ထိုအတူ အခြားသောအရပ်သို့ သွားခြင်းအား အထောက်အကူမပြုသော ကာယကံ ဝစီကံ၌ အာပတ်မရှိ။ 'ဝါစာယ ဝါစာယ' ဟူသည် တစ်ခုခုသော အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော စကားဖြင့်။ 'ဥပလဒ္ဓ' ဟူသည် သိအပ်၏။ 'ပုညာနိ စ ကရိဿာမိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'မုသာဝါဒကို ပြု၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုအံ့ဟု ဆိုသောသူအား ဒုက္ကဋ်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပဒသုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် ဤအရာ၌သာလျှင် အဋ္ဌကထာစကားနှင့် ဆန့်ကျင်၏။ အဘယ်သို့ ဆန့်ကျင်သနည်းဟူမူ - 'အကြင်အကြင် မုသားစကား၌ ထိုထိုစကားတွင် ပါစိတ်အာပတ်ဖြစ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'အဒိန္နာဒါန်၏ ရှေးဦးလုံ့လ (ပုဗ္ဗပယောဂ) ၌ ပါစိတ်ထိုက်သောအရပ်ဝယ် ဒုက္ကဋ်မည်သည် မရှိ' ဟုလည်းကောင်း ဆိုလတ္တံ့။ သို့သော် ဤသို့ဆိုပါက မဆန့်ကျင်ပေ - 'မုသာဝါဒကိုပြု၍ ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုအံ့ဟု ဆိုသောသူအား ပါစိတ်နှင့်တကွ ဒုက္ကဋ်ထိုက်၏' ဟု ဆိုလတ္တံ့။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'မအပ်သောမြေကို တူးသောသူတို့အား ဒုက္ကဋ်တို့နှင့်တကွ ပါစိတ်တို့ဖြစ်ကုန်၏ဟု မဟာပစ္စရီ၌ ဆိုအပ်၏' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤအရာ၌ကဲ့သို့ အလုံးစုံသော ပါစိတ်ထိုက်သောအရပ်၌ ဒုက္ကဋ်မှ မလွတ်' ဟုလည်းကောင်း ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ကုသိုလ်စိတ်ရှိသူသည် 'ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုအံ့' ဟု ဆိုအံ့၊ အာပတ်မသင့်။ 'ဘုရားပူဇော်ခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ တရားပူဇော်ခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ သံဃဘတ်လှူခြင်း သော်လည်းကောင်း ပြုအံ့ဟု ကုသိုလ်စိတ်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် သွားရာ၌ အာပတ်မရှိ' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤ၌ကဲ့သို့ အလုံးစုံသောအရပ်၌ ခိုးလိုစိတ်မရှိသူအား အာပတ်မရှိ' ဟုလည်းကောင်း ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့်တည်း။

Pamādalikhitanti veditabbanti aparabhāge potthakāruḷhakāle pamajjitvā likhitanti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ sesaaṭṭhakathāsu ca ‘‘kudālaṃ vā piṭakaṃ vā’’ti idameva dvayaṃ vatvā vāsipharasūnaṃ avuttattā tesampi saṅkhepaṭṭhakathādīsu āgatabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘saṅkhepaṭṭhakathāyaṃ pana mahāpaccariyañcā’’tiādi vuttaṃ. Theyyacittena katattā ‘‘dukkaṭehi saddhiṃ pācittiyānī’’ti vuttaṃ. Tato paraṃ sabbakiriyāsūti bījaggahaṇato paraṃ kattabbakiriyāsu. Sabbaṃ purimanayenevāti yāva piṭakapariyosānā hatthavārapadavāresu dukkaṭaṃ.

"Pamādalikhitanti veditabbaṃ" ဟူသည် နောက်ကာလ ပေထက်အက္ခရာတင်စဉ်အခါ၌ မေ့လျော့၍ ရေးသားအပ်သော စာဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောအဋ္ဌကထာတို့၌လည်းကောင်း "ပေါက်တူး သို့မဟုတ် တောင်း" ဟူ၍ ဤနှစ်ပါးကိုသာ ဆိုပြီးလျှင် ပဲကွတ်နှင့် ပုဆိန်တို့ကို မဆိုသောကြောင့် ထိုပဲကွတ် ပုဆိန်စသော ဝတ္ထုတို့၏လည်း သံခေပအဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ ပါရှိသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "သံခေပအဋ္ဌကထာနှင့် မဟာပစ္စရီ၌မူကား" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သောကြောင့် "ဒုက္ကဋ်တို့နှင့်တကွ ပါစိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "တတော ပရံ သဗ္ဗကိရိယာသု" ဟူသည်ကား မျိုးစေ့ကို ယူသည်မှနောက်၌ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကိစ္စအားလုံးတို့၌ ဖြစ်သည်။ "သဗ္ဗံ ပုရိမနယေနေဝ" ဟူသည်ကား ခြင်းတောင်းကို ရှာမှီးခြင်း ပြီးဆုံးသည်တိုင်အောင် လက်လှုပ်ခြင်း ခြေလှုပ်ခြင်းတို့၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Therehi dassitanti pubbapayogasahapayogadukkaṭesu asammohatthaṃ samodhānetvā dhammasaṅgāhakattherehi dassitaṃ. ‘‘Sabbesampi dukkaṭānaṃ imesuyeva aṭṭhasu saṅgahetabbabhāvato itarehi sattahi dukkaṭehi vinimuttaṃ vinayadukkaṭeyeva saṅgahetabba’’nti vadanti. Dasavidhaṃ ratananti ‘‘muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ rajataṃ jātarūpaṃ lohitaṅgo masāragalla’’nti evamāgataṃ dasavidhaṃ ratanaṃ.

"ထေရ်တို့ ပြအပ်၏" ဟူသည်မှာ ပုဗ္ဗပယောဂ၊ သဟပယောဂ ဒုက္ကဋ်တို့၌ မတွေဝေစေရန် ပေါင်းရုံးစုစည်း၍ ဓမ္မသင်္ဂါဟကထေရ်မြတ်တို့ ပြသတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒုက္ကဋ်အားလုံးတို့ကို ဤရှစ်ပါးသော ဒုက္ကဋ်တို့၌သာ သွင်းယူရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ကျန်သော ခုနစ်ပါးသော ဒုက္ကဋ်တို့မှ ကင်းလွတ်သော ဝိနယဒုက္ကဋ်ကိုသာ သွင်းယူအပ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ဒသဝိဓံ ရတနံ" ဟူသည်မှာ ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ ခရုသင်း၊ ကျောက်မျက်၊ သန္တာ၊ ငွေ၊ ရွှေ၊ ပတ္တမြားနီ၊ မြကျောက် ဤသို့ လာရှိသော ဆယ်ပါးသော ရတနာတို့ ဖြစ်သည်။

‘‘Maṇi [Pg.133] muttā veḷuriyo ca saṅkho,Silā pavāḷaṃ rajatañca hemaṃ;

Salohitaṅgañca masāragallaṃ,Daseti dhīro ratanāni jaññā’’ti. –

"ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ ခရုသင်း၊ ကျောက်မျက်၊ သန္တာ၊ ငွေ၊ ရွှေ၊ ပတ္တမြားနီ၊ မြကျောက် ဟူ၍ ဆယ်ပါးသော ရတနာတို့ကို ပညာရှိသူသည် သိရာ၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Hi vuttaṃ.

ထို့ကြောင့်သာလျှင် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Sattavidhaṃ dhaññanti sāli vīhi yavo kaṅgu kudrūso varako godhumoti idaṃ sattavidhaṃ dhaññaṃ. Āvudhabhaṇḍādinti ādi-saddena tūriyabhaṇḍaitthirūpādiṃ saṅgaṇhāti. Anāmasitabbe vatthumhi dukkaṭaṃ anāmāsadukkaṭaṃ. Durupaciṇṇadukkaṭanti ‘‘na kattabba’’nti vāritassa katattā duṭṭhu āciṇṇaṃ caritanti durupaciṇṇaṃ, tasmiṃ dukkaṭaṃ durupaciṇṇadukkaṭaṃ. Vinaye paññattaṃ dukkaṭaṃ vinayadukkaṭaṃ. ‘‘Saṅghabhedāya parakkamatī’’ti sutvā taṃnivāraṇatthāya ñāte atthe avadantassa ñātadukkaṭaṃ. Ekādasa samanubhāsanā nāma bhikkhupātimokkhe cattāro yāvatatiyakā saṅghādisesā, ariṭṭhasikkhāpadanti pañca, bhikkhunīpātimokkhe ekaṃ yāvatatiyakaṃ pārājikaṃ, cattāro saṅghādisesā, caṇḍakāḷīsikkhāpadanti cha. Vassāvāsādiṃ paṭissuṇitvā na sampādentassa paṭissavanimittaṃ dukkaṭaṃ paṭissavadukkaṭaṃ.

"ခုနစ်ပါးသော ကောက်ပဲသီးနှံ" ဟူသည် သလေးစပါး၊ ကောက်စပါး၊ မုယော၊ ဆပ်၊ လူ၊ ပြောင်း၊ ဂျုံ ဤသည်တို့ကား ခုနစ်ပါးသော ကောက်ပဲသီးနှံတို့ ဖြစ်သည်။ "လက်နက်တန်ဆာစသည်" ဟူရာ၌ "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် စည်တူရိယာစသော တူရိယာဘဏ္ဍာနှင့် အမျိုးသမီးရုပ်တု စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူသည်။ ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်း မပြုအပ်သော ဝတ္ထု၌ သင့်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်သည် အနာမာသဒုက္ကဋ် မည်၏။ "ဒုရူပစိဏ္ဏဒုက္ကဋ်" ဟူသည် "မပြုအပ်" ဟု မြစ်အပ်သည်ကို ပြုလုပ်မိသောကြောင့် မကောင်းသဖြင့် လေ့ကျက်ကျင့်အပ်သော အကျင့်ဖြစ်၍ ဒုရူပစိဏ္ဏ မည်၏။ ထိုအမှု၌ ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်သည် ဒုရူပစိဏ္ဏဒုက္ကဋ် မည်၏။ ဝိနည်း၌ ပညတ်အပ်သော ဒုက္ကဋ်သည် ဝိနယဒုက္ကဋ် မည်၏။ "သံဃာသင်းခွဲခြင်းငှာ အားထုတ်၏" ဟု ကြားသိရ၍ ထိုအမှုကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မိမိသိအပ်သော အကျိုးစီးပွားကို မပြောကြားဘဲ နေသောသူအား သင့်သော ဒုက္ကဋ်သည် ဉာတဒုက္ကဋ် ဖြစ်သည်။ ဧကာဒသမနုဘာသန (သမ္မနုဘာသန အာပတ် ၁၁ ပါး) မည်သည်ကား ဘိက္ခုပါတိမောက်၌ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ကံပြု၍ ဆုံးမရသော သံဃာဒိသိသ် အာပတ် ၄ ပါး၊ အရိဋ္ဌသိက္ခာပုဒ် ၁ ပါးအားဖြင့် ပေါင်း ၅ ပါး၊ ဘိက္ခုနီပါတိမောက်၌ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ကံပြု၍ ဆုံးမရသော ပါရာဇိကအာပတ် ၁ ပါး၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် ၄ ပါး၊ စဏ္ဍကာဠီသိက္ခာပုဒ် ၁ ပါးအားဖြင့် ပေါင်း ၆ ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ဝါဆိုခြင်း ဝါကပ်ခြင်း စသည်တို့ကို ဝန်ခံကတိပြုပြီးနောက် မပြည့်စုံစေသောသူအား ဝန်ခံခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်သည် ပဋိဿဝဒုက္ကဋ် မည်၏။

Pubbasahapayoge ca, anāmāsadurupaciṇṇe;

Vinaye ceva ñāte ca, ñattiyā ca paṭissave;

Aṭṭhete dukkaṭā vuttā, vinaye vinayaññunā.

ပုဗ္ဗပယောဂဒုက္ကဋ်၊ သဟပယောဂဒုက္ကဋ်၊ အနာမာသဒုက္ကဋ်၊ ဒုရူပစိဏ္ဏဒုက္ကဋ်၊ ဝိနယဒုက္ကဋ်၊ ဉာတဒုက္ကဋ်၊ ဉတ္တိဒုက္ကဋ် (သမ္မနုဘာသနဒုက္ကဋ်) နှင့် ပဋိဿဝဒုက္ကဋ် ဟု ဆိုအပ်သော ဤရှစ်ပါးသော ဒုက္ကဋ်တို့ကို ဝိနည်းကျွမ်းကျင်သော ဆရာတို့သည် ဝိနည်းဒေသနာတော်၌ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ကုန်၏။

Sahapayogato paṭṭhāya cettha purimā purimā āpattiyo paṭippassambhantīti āha ‘‘atha dhuranikkhepaṃ akatvā’’tiādi. Tattha ‘‘dhuranikkhepaṃ akatvā’’ti vuttattā dhuranikkhepaṃ katvā khaṇantassa purimāpattiyo na paṭippassambhantīti daṭṭhabbaṃ. Viyūhanadukkaṭaṃ paṭippassambhati, uddharaṇadukkaṭe patiṭṭhātīti idaṃ pāḷiyaṃ āgatānukkamena dassetuṃ vuttaṃ. Yadi pana paṃsuṃ uddharitvā saussāhova puna khaṇati, uddharaṇadukkaṭaṃ paṭippassambhati, khaṇanadukkaṭe patiṭṭhāti.

ဤဒုက္ကဋ်တို့တွင် သဟပယောဂမှစ၍ ရှေးဦး၌ ဖြစ်ပေါ်သော အာပတ်တို့သည် ကင်းငြိမ်းကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ထို့ကြောင့် ဝန်ချခြင်းကို မပြုဘဲ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအရာ၌ "ဝန်ချခြင်းကို မပြုဘဲ" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝန်ချခြင်း (တူးဆွခြင်းအားထုတ်မှုကို စွန့်လွှတ်ခြင်း) ကို ပြု၍ တူးသော ရဟန်းအား ရှေး၌ သင့်ခဲ့သော အာပတ်တို့သည် မကင်းငြိမ်းကုန်ဟု သိအပ်၏။ ဝိယူဟနဒုက္ကဋ်သည် ငြိမ်းအေး၍ ဥဒ္ဓရဏဒုက္ကဋ်၌ တည်၏ဟူသော ဤအချက်ကို ပါဠိတော်၌ လာသော အစဉ်အတိုင်း ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ မြေမှုန့်ကို ဖယ်ထုတ်၍ အားထုတ်မှုအပြည့်ဖြင့် တစ်ဖန် တူးဆွပြန်အံ့၊ ဥဒ္ဓရဏဒုက္ကဋ်သည် ငြိမ်းအေး၍ ခဏနဒုက္ကဋ်၌ တည်၏။

Kataṃ karaṇaṃ kiriyāti atthato ekanti āha ‘‘virūpā sā kiriyā’’ti. Idāni vuttamevatthaṃ parivārapāḷiyā nidassento ‘‘vuttampi ceta’’ntiādimāha. Tattha aparaddhaṃ viraddhaṃ khalitanti sabbametaṃ yañca dukkaṭanti ettha vuttassa dukkaṭassa pariyāyavacanaṃ. Yañhi duṭṭhu kataṃ, virūpaṃ vā kataṃ[Pg.134], taṃ dukkaṭaṃ. Taṃ panetaṃ yathā satthārā vuttaṃ, evaṃ akatattā aparaddhaṃ, kusalaṃ virajjhitvā pavattattā viraddhaṃ, ariyavaṃsappaṭipadaṃ anāruḷhattā khalitaṃ. Yaṃ manusso kareti idaṃ panettha opammanidassanaṃ. Tassattho – yathā yaṃ loke manusso āvi vā yadi vā raho pāpaṃ karoti, taṃ dukkaṭanti pavedenti, evamidampi buddhapaṭikuṭṭhena lāmakabhāvena pāpaṃ, tasmā dukkaṭanti veditabbanti.

"ကတံ၊ ကရဏံ၊ ကိရိယာ" ဟူသည် အနက်သဘောအားဖြင့် တူညီကြကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ထိုပြုလုပ်မှုသည် ဖောက်ပြန်သော ပြုလုပ်မှုဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆို၏။ ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပရိဝါရပါဠိတော်၌ ညွှန်ပြလျက် "ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုပါဠိတော်၌ အပရာဓံ၊ ဝိရာဓံ၊ ခလိတံ ဟူသော ဤအားလုံးသည် "အကြင်ဒုက္ကဋ်" ဟု ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ ပရိယာယ်ဝေါဟာရများ ဖြစ်ကြသည်။ အကြင်အမှုကို မကောင်းသဖြင့် ပြုလုပ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဖောက်ပြန်အောင် ပြုလုပ်အပ်၏၊ ထိုအမှုသည် ဒုက္ကဋ်မည်၏။ ထိုဒုက္ကဋ်အမှုသည် ဘုရားရှင် မိန့်တော်မူအပ်သည့်အတိုင်း မပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် အပရာဓံ မည်၏။ ကုသိုလ်တရားကို ဖောက်ဖျက်ကျူးလွန်၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဝိရာဓံ မည်၏။ အရိယဝံသအကျင့်သို့ မတက်လှမ်းနိုင်သောကြောင့် ခလိတံ မည်၏။ "လူသည် ပြုလုပ်၏" ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ဥပမာအဖြစ် ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ အနက်ကား – လောက၌ လူတို့သည် မျက်မှောက်၌ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ဖြစ်စေ အကြင်မကောင်းမှုကို ပြုလုပ်မိပါက ထိုအမှုကို မကောင်းမှု (ဒုက္ကဋ်) ဟု ပြောဆိုကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤအာပတ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား စက်ဆုပ်ရွံရှာတော်မူအပ်သော ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်ကြောင့် မကောင်းမှု ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ကဋ်ဟု သိအပ်၏။

Yathā dukkhā, kucchitā vā gati dugatīti vattabbe ‘‘duggatī’’ti vuttaṃ, yathā ca kaṭukaṃ phalametassāti kaṭukaphalanti vattabbe ‘‘kaṭukapphala’’nti vuttaṃ, evamidhāpi thūlattā accayattā ca thūlaccayanti vattabbe ‘‘thullaccaya’’nti vuttanti dassetuṃ ‘‘samparāye ca duggatī’’tiādimāha. Saṃyoge pana kate saṃyogaparassa rassattaṃ siddhamevāti manasi katvā ‘‘saṃyogabhāvo veditabbo’’ti ettakameva vuttaṃ. Ekassa mūleti ekassa santike. Accayo tena samo natthīti desanāgāmīsu accayesu tena samo thūlo accayo natthi. Tenetaṃ iti vuccatīti thūlattā accayassa etaṃ thullaccayanti vuccatīti attho.

ဆင်းရဲသော သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော လားရာကို "ဒုဂ္ဂတိ" ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စပ်ရှားသော အသီးရှိသည်ဖြစ်၍ "ကဋုကပ္ဖလ" ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ဤအရာ၌လည်း ကြီးလေးသော အပြစ်ဖြစ်သောကြောင့် "ထုလ္လစ္စယ" ဟု ဆိုအပ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ "သမ္ပရာယေ စ ဒုဂ္ဂတိ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ဗျည်းဆင့်ကို ပြုပြီးသော် ဗျည်းဆင့်၏ ရှေ့ဗျည်းသည် ရဿအသံ ဖြစ်သည်ကား ပြီးစီးပြီးဖြစ်သည်ကို နှလုံးသွင်း၍ "ဗျည်းဆင့်ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏" ဟူ၍ ဤမျှသာ ဆိုအပ်သည်။ "ဧကဿ မူလေ" ဟူသည် အနီးအပါး၌ သို့မဟုတ် တစ်ဦးတည်းသော အရှင်၏ ထံပါး၌ ဟူလို။ "အာပတ်သည် ထိုထုလ္လစ္စယနှင့် တူသောအာပတ် မရှိ" ဟူသည် ဒေသနာဂါမိနီအာပတ်တို့တွင် ထိုထုလ္လစ္စယအာပတ်နှင့်တူအောင် ကြီးလေးသော အာပတ်မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏" ဟူသည်မှာ အပြစ်၏ ကြီးလေးရုံ့ရင်းသောကြောင့် ဤအာပတ်ကို "ထုလ္လစ္စယ" ဟု ဆိုရသည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

‘‘Sabbatthāpi āmasane dukkaṭaṃ phandāpane thullaccayañca visuṃ visuṃ theyyacittena āmasanaphandāpanapayogaṃ karontasseva hoti, ekapayogena gaṇhantassa pana uddhāre pārājikameva, na dukkaṭathullaccayānī’’ti vadanti. Sahapayogaṃ pana akatvāti ettha ‘‘pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhiyā abhāvato sahapayogaṃ katvāpi lajjidhammaṃ okkantena pubbapayoge āpannāpattiyo desetabbā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Aṭṭhakathāvacanaṃ pana kate sahapayoge pubbapayoge āpannāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti, aññathā ‘‘sahapayogaṃ pana akatvā’’ti idaṃ visesanameva niratthakaṃ siyā. Yañca heṭṭhā vuttaṃ ‘‘sace panassa tatthajātake tiṇarukkhalatādimhi chinnepi lajjidhammo okkamati, saṃvaro uppajjati, chedanapaccayā dukkaṭaṃ desetvā muccatī’’ti, tampi sahapayoge kate pubbapayoge āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhimeva dīpeti sahapayoge chedanapaccayā āpannadukkaṭasseva desanāya vuttattā. Sahapayogato paṭṭhāyevāti ca idaṃ sahapayogaṃ pattassa tato pubbe āpannānaṃ pubbapayogāpattīnampi paṭippassaddhiṃ dīpeti. Tena hi ayamattho viññāyati ‘‘yāva sahapayogaṃ na pāpuṇāti, tāva pubbe āpannāpattīnaṃ paṭippassaddhi na [Pg.135] hoti, sahapayogaṃ pattakālato pana paṭṭhāya tāsampi paṭippassaddhi hotī’’ti, tasmā suṭṭhu upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌လည်း ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊ လှုပ်ရှားစေခြင်း၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သည် သုံးသပ်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားစေခြင်း ပယောဂကို ပြုသောသူအားသာလျှင် အသီးအသီး ဖြစ်၏။ တစ်ခုတည်းသော ပယောဂဖြင့် ယူသောသူအားမူကား (နေရာမှ) ရွှေ့ချီခြင်း၌ ပါရာဇိကသာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ကဋ်၊ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်တို့ မဖြစ်ကုန်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'သို့သော် သဟပယောဂကို မပြုဘဲ' ဟူသော ဤစကား၌ 'ရှေးဦးပယောဂ၌ လွန်ကျူးမိသော အာပတ်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်း မရှိသောကြောင့် သဟပယောဂကို ပြုသော်လည်း အရှက်တရား (လဇ္ဇီဓမ္မ) သို့ သက်ဝင်သော ရဟန်းသည် ရှေးဦးပယောဂ၌ လွန်ကျူးမိသော အာပတ်တို့ကို ဒေသနာကြားအပ်ကုန်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာစကားမူကား သဟပယောဂကို ပြုပြီးသောအခါ ရှေးဦးပယောဂ၌ လွန်ကျူးမိသော အာပတ်တို့၏လည်း ငြိမ်းအေးခြင်းကို ပြ၏။ သို့မဟုတ်ပါက 'သို့သော် သဟပယောဂကို မပြုဘဲ' ဟူသော ဤထူးခြားချက် စကားသည်သာလျှင် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။ အောက်၌ ဆိုအပ်သော 'အကယ်၍ ထိုသူအား ထိုဇာတ် (အရာ) ၌ ဖြစ်သော မြက်၊ သစ်ပင်၊ နွယ် စသည်တို့ကို ဖြတ်အပ်သော်လည်း အရှက်တရား သက်ဝင်၍ စောင့်စည်းခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ဖြတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏' ဟူသော စကားသည်လည်း သဟပယောဂကို ပြုသော် ရှေးဦးပယောဂ၌ ဖြစ်သော အာပတ်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းကိုသာလျှင် ပြ၏။ အကြောင်းမူကား သဟပယောဂ၌ ဖြတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဒုက္ကဋ်ကိုသာလျှင် ဒေသနာကြားရန် ဆိုသောကြောင့်တည်း။ 'သဟပယောဂမှ စ၍သာလျှင်' ဟူသော ဤစကားသည်လည်း သဟပယောဂသို့ ရောက်သော ရဟန်းအား ထိုမှ ရှေး၌ လွန်ကျူးအပ်သော ရှေးဦးပယောဂ အာပတ်တို့၏လည်း ငြိမ်းခြင်းကို ပြ၏။ ထိုကြောင့် 'သဟပယောဂသို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး ရှေး၌ လွန်ကျူးအပ်သော အာပတ်တို့၏ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် မဖြစ်၊ သဟပယောဂသို့ ရောက်သော အခါမှစ၍မူကား ထိုအာပတ်တို့၏လည်း ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ ထိုကြောင့် ကောင်းစွာ စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်မြတ်လှသော စကားကို ယူအပ်၏။

Bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti etthāyamadhippāyo – sace khaṇanaviyūhanuddharaṇesu dasa dasa katvā āpattiyo āpannā, tāsu uddharaṇe dasa āpattiyo desetvā muccati visabhāgakiriyaṃ patvā purimāpurimāpattīnaṃ paṭippassaddhattāti. Jātivasena pana samānakiriyāya āpannāpattiyo ekattena gahetvā ‘‘ekameva desetvā’’ti vuttaṃ, tasmā imināpi kurundaṭṭhakathāvacanena paṭhamaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttapurimāpattipaṭippassaddhimeva samatthayati, na pana ubhinnaṃ aṭṭhakathānaṃ atthato nānākaraṇaṃ atthi. Aparampettha pakāraṃ vaṇṇayanti ‘‘samānakiriyāsupi purimapurimakhaṇanapaccayā āpannāpattiyo pacchimapacchimakhaṇanaṃ patvā paṭippassambhantīti iminā adhippāyena ‘paṃsukhaṇanādīsu ca lajjidhamme uppanne bahukāpi āpattiyo hontu, ekameva desetvā muccatīti kurundaṭṭhakathāyaṃ vutta’’’nti. ‘‘Evañca sati ‘bahukāpi āpattiyo hontū’ti na vattabbaṃ bhaveyya, vuttañca, tasmā visabhāgakiriyameva patvā purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiṃ icchanteneva bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti imasmiṃ ṭhāne visuṃyeveko desanākkamo dassito’’tipi vadanti. Ayametesaṃ adhippāyo – yathā idha purimāpattīnaṃ paṭippassaddhi aṭṭhakathācariyappamāṇena gahitā, evaṃ bahukāsupi āpattīsu ekameva desetvā muccatīti idampi idha aṭṭhakathācariyappamāṇatoyeva veditabbaṃ. Yathā ca pāḷiyaṃ pācittiyaṭṭhānepi dukkaṭameva hotīti idha āveṇikaṃ katvā āpattiviseso dassito, evaṃ purimāpattīnaṃ paṭippassaddhiviseso ca desanāviseso ca aṭṭhakathācariyehi dassitoti.

'အာပတ်တို့သည် များစွာပင် ဖြစ်စေဦးတော့၊ တစ်ခုတည်းကိုသာ ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏' ဟူသော ဤစကား၌ ဤသည်ကား အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကယ်၍ တူးခြင်း၊ ရွှေ့ခြင်း၊ ချီမခြင်းတို့၌ တစ်ဆယ်စီ တစ်ဆယ်စီ ပြု၍ အာပတ်တို့သို့ လွန်ကျူးမိရာ၊ ထိုအာပတ်တို့တွင် ချီမခြင်း၌ ဆယ်ပါးသော အာပတ်တို့ကို ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏၊ မတူသော (ဝိသဘာဂ) ကိရိယာသို့ ရောက်၍ ရှေးရှေးသော အာပတ်တို့ ငြိမ်းအေးပြီးသောကြောင့် တည်း။ ဇာတ် (အမျိုးအစား) အစွမ်းဖြင့်မူကား သဘောတူသော ကိရိယာ၌ လွန်ကျူးမိသော အာပတ်တို့ကို တစ်ခုတည်းသော သဘောဖြင့် ယူ၍ 'တစ်ခုတည်းကိုသာ ဒေသနာကြား၍' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကြောင့် ဤကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာစကားဖြင့်လည်း ရှေးဦးစွာ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သော ရှေးအာပတ်၏ ငြိမ်းခြင်းကိုသာ ထောက်ခံ၏၊ အဋ္ဌကထာနှစ်စောင်လုံး၏ အနက်အားဖြင့်မူကား ခြားနားခြင်း မရှိပေ။ ဤ၌ အခြားသော နည်းလမ်းကိုလည်း ပြကုန်၏ - 'သဘောတူသော ကိရိယာတို့၌လည်း ရှေးရှေးသော တူးခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သော အာပတ်တို့သည် နောက်နောက်သော တူးခြင်းသို့ ရောက်၍ ငြိမ်းအေးကုန်၏' ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'မြေတူးခြင်း စသည်တို့၌လည်း အရှက်တရား ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် အာပတ်တို့သည် များစွာပင် ဖြစ်စေဦးတော့၊ တစ်ခုတည်းကိုသာ ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏' ဟု ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ 'ဤသို့ ဖြစ်ပါက အာပတ်များစွာ ဖြစ်ကုန်၏ ဟု မဆိုအပ်ရာ ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် ဆိုထား၏။ ထိုကြောင့် မတူသော (ဝိသဘာဂ) ကိရိယာသို့ ရောက်မှသာ ရှေးအာပတ်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းကို အလိုရှိသဖြင့် များစွာသော အာပတ်တို့၌လည်း တစ်ခုတည်းကိုသာ ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏' ဟု ဤနေရာ၌ အသီးအခြားဖြစ်သော ဒေသနာကြားခြင်း အစဉ်ကို ပြကုန်၏ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုဆရာတို့၏ အဓိပ္ပာယ်တည်း - ဤ၌ ရှေးအာပတ်တို့၏ ငြိမ်းခြင်းကို အဋ္ဌကထာဆရာ၏ အဆုံးအဖြတ် ပမာဏဖြင့် ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ များစွာသော အာပတ်တို့၌လည်း တစ်ခုတည်းကိုသာ ဒေသနာကြား၍ လွတ်၏ ဟူသော ဤအချက်ကိုလည်း ဤ၌ အဋ္ဌကထာဆရာ၏ အဆုံးအဖြတ် ပမာဏဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ 'ပါစိတ္တိယ ဖြစ်ရာ ဌာန၌လည်း ဒုက္ကဋ်သာ ဖြစ်၏' ဟု သီးခြားပြု၍ အာပတ်၏ ထူးခြားမှုကို ပြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရှေးအာပတ်တို့၏ ငြိမ်းခြင်း ထူးခြားမှုကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသနာကြားခြင်း၏ ထူးခြားမှုကိုလည်းကောင်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ပြအပ်၏။

Heṭṭhato osīdentoti ‘‘sāmikesu āgantvā apassitvā gatesu gaṇhissāmī’’ti theyyacittena heṭṭhābhūmiyaṃ osīdento. Bundenāti kumbhiyā heṭṭhimatalena. Evaṃ ekaṭṭhāne ṭhitāya kumbhiyā ṭhānācāvanaṃ chahi ākārehi veditabbanti sambandho. Valayaṃ nīharati, pārājikanti ākāsagataṃ akatvā ghaṃsitvā nīharantassa chinnakoṭito nīhaṭamatte pārājikaṃ. Ito cito ca sāretīti ghaṃsantoyeva ākāsagataṃ akatvā sāreti.

'အောက်သို့ နစ်စေသူ' ဟူသည်ကား 'ပိုင်ရှင်တို့သည် လာ၍ မမြင်ဘဲ ပြန်သွားသောအခါမှ ယူအံ့' ဟု ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် အောက်မြေပြင်၌ (မြှုပ်၍) နစ်စေသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'ဖင်ဖြင့်' ဟူသည်ကား အိုး၏ အောက်မျက်နှာပြင်ဖြင့် (ဆိုလိုသည်)။ ဤသို့ တစ်နေရာတည်း၌ တည်သော အိုးကို နေရာမှ ရွှေ့ခြင်းကို အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် သိအပ်၏ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ 'ကွင်းကို နှုတ်ယူလျှင် ပါရာဇိက' ဟူသည်ကား (ကွင်းကို) ကောင်းကင်သို့ မြှောက်မယူဘဲ (အိုးနှင့်) ပွတ်တိုက်ဆွဲယူသူအား ဖြတ်သော အစွန်းမှ ထုတ်မိရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ 'ဟိုဟိုဒီဒီ ရွှေ့၏' ဟူသည်ကား ပွတ်တိုက်လျက်ပင် ကောင်းကင်သို့ မြှောက်မယူဘဲ ရွှေ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Chinnamatte [Pg.136] pārājikanti avassaṃ ce patati, chinnamatte pārājikaṃ. Paricchedoti ‘‘pañcamāsakaṃ vā atirekapañcamāsakaṃ vā’’ti vuttagaṇanaparicchedo. Apabyūhantoti ‘‘heṭṭhā ṭhitaṃ gaṇhissāmī’’ti hatthena dvidhā karonto. Upaḍḍhakumbhiyanti upaḍḍhapuṇṇāya kumbhiyā. Nanu ca aṭṭhakathācariyappamāṇena saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttampi kasmā na gahetabbanti āha – ‘‘vinayavinicchaye hi āgate garuke ṭhātabba’’nti. Vinayadhammatāti vinayagarukānaṃ dhammatā. Vinayagarukā hi vinayavinicchaye āgate garuke tiṭṭhanti. Vinayagarukatābyāpanatthañhi vinayagarukoyevettha vinaya-saddena vutto, vinayassa vā esā dhammatā tesaṃ garugāravaṭṭhānassa vinayavisayattā.

'ပြတ်ရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက' ဟူသည်ကား (အထက်မှအရာဝတ္ထုသည်) မုချ ကျအံ့၊ ပြတ်ရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ 'အပိုင်းအခြား' ဟူသည်ကား 'ငါးမသကသော်လည်းကောင်း၊ ငါးမသကထက် လွန်သည်သော်လည်းကောင်း' ဟု ဆိုအပ်သော အရေအတွက်၏ အပိုင်းအခြားတည်း။ 'ဖယ်ရှားသောသူ' ဟူသည်ကား 'အောက်၌ တည်သော အရာကို ယူအံ့' ဟု လက်ဖြင့် နှစ်စုပြုလျက် (ဖယ်ရှားသောသူတည်း)။ 'တစ်ဝက်မျှ ပြည့်သောအိုး၌' ဟူသည်ကား တစ်ဝက်သာ ပြည့်သော အိုးကို ဆိုလိုသည်။ သံခေပအဋ္ဌကထာ စသည်တို့၌ အဋ္ဌကထာဆရာ၏ အဆုံးအဖြတ်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အချက်ကို အဘယ်ကြောင့် မယူအပ်သနည်း ဟူမူ - 'ဝိနည်း ဆုံးဖြတ်ချက် ရောက်လာသောအခါ ကြီးလေးသော အာပတ်၌ တည်အပ်၏' ဟု ဆို၏။ 'ဝိနည်းတရား၏ သဘော' ဟူသည်ကား ဝိနည်းကို အလေးဂရုပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သဘောတည်း။ ဝိနည်းကို ဂရုပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဝိနည်း ဆုံးဖြတ်ချက် ရောက်လာသောအခါ ကြီးလေးသော ဘက်၌ တည်ကုန်၏။ ဝိနည်း၌ အလေးဂရုပြုသည်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ ဝိနည်းကို ဂရုပြုသော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာလျှင် 'ဝိနည်း' ဟူသော စကားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကြီးလေးသောဘက်၌ ရိုသေစွာ တည်ခြင်းသည် ဝိနည်းနှင့် စပ်ယှဉ်သောကြောင့် ဤသည်ကား ဝိနည်း၏ သဘောပင် ဖြစ်၏။

Idāni saṅkhepaṭṭhakathādīsu vuttaṃ pāḷiyāpi na sametīti dassento āha ‘‘apicā’’tiādi. Bhājananti pattādibhājanaṃ. Pattādiṃ apūretvā gaṇhantassa anuddhaṭepi mukhavaṭṭiparicchedo hoti, pūretvā gaṇhantassa pana uddharaṇakāle hotīti āha ‘‘mukhavaṭṭiparicchedena vā uddhārena vā’’ti. Yadā pana telakumbhīādīsu telādīnaṃ abahubhāvato bhājanaṃ nimujjāpetvā gaṇhituṃ na sakkā hoti, tadā mukhavaṭṭiparicchedeneva hoti. Cikkananti thaddhaṃ. Ākaḍḍhanavikaḍḍhanayogganti ettha abhimukhaṃ kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ, parato kaḍḍhanaṃ vikaḍḍhanaṃ. Paṭinīharitunti attano bhājanato paṭinīharituṃ. Hatthato muttamatte pārājikanti theyyacittena parasantakaggahaṇapayogassa katattā. Mahāaṭṭhakathāyameva ‘‘sacepi mariyādaṃ dubbalaṃ katvā sukkhataḷākassa udakanibbahanaṭṭhānaṃ udakaniddhamanatumbaṃ vā pidahati, aññato ca gamanamagge vā pāḷiṃ bandhati, sukkhamātikaṃ vā ujuṃ karoti, pacchā deve vuṭṭhe udakaṃ āgantvā mariyādaṃ bhindati, sabbattha bhaṇḍadeyya’’nti vuttattā ‘‘taṃ pana tattheva sukkhataḷāke sukkhamātikāya ujukaraṇavinicchayena virujjhatī’’ti vuttaṃ.

ယခုအခါ သံခေပအဋ္ဌကထာ စသည်တို့၌ ဆိုအပ်သော စကားသည် ပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'အပိ စ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'ဘာဇန' ဟူသည် သပိတ်စသော အိုးခွက်တည်း။ သပိတ်စသည်ကို မပြည့်စေဘဲ ယူသောသူအား မချီမပင်ရသေးသော်လည်း နှုတ်ခမ်းစွန်းကို လွန်လျှင် အပိုင်းအခြား (ခိုးမှုမြောက်ခြင်း) ဖြစ်၏။ ပြည့်စေ၍ ယူသောသူအားမူကား ချီပင့်ယူသောအခါမှသာ ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'မုခဝဋ္ဋိပရိစ္ဆေဒေန ဝါ ဥဒ္ဓါရေန ဝါ' (နှုတ်ခမ်းစွန်းလွန်ခြင်း အပိုင်းအခြားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ချီပင့်ယူခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော် ဆီအိုးစသည်တို့၌ ဆီစသည် နည်းပါးသောကြောင့် အိုးခွက်ကို နစ်စေ၍ မယူနိုင်သောအခါ၌မူကား နှုတ်ခမ်းစွန်းလွန်ခြင်း အပိုင်းအခြားဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ 'စိက္ကန' ဟူသည် ခိုင်ခံ့တင်းမာခြင်းတည်း။ 'အာကဍ္ဎနဝိကဍ္ဎနယောဂ္ဂ' ဟူသော ဤစကား၌ ရှေးရှုဆွဲငင်ခြင်းကို 'အာကဍ္ဎန' ဟုလည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသို့ ဆွဲငင်ခြင်းကို 'ဝိကဍ္ဎန' ဟုလည်းကောင်း ဆိုသည်။ 'ပဋိနီဟရိတုံ' ဟူသည် မိမိ၏ အိုးခွက်မှ ထုတ်ယူရန် ဖြစ်သည်။ 'လက်မှ လွတ်ကာမျှ၌ ပါရာဇိကကျ၏' ဟူသည်ကား ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ယူခြင်းပယောဂကို ပြုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ပင် 'အကယ်၍ ကံသင်းရိုးကို အားနည်းအောင်ပြု၍ ခြောက်သွေ့သော ရေကန်၏ ရေထွက်ရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရေပြွန်ကိုလည်းကောင်း ပိတ်ဆို့အံ့၊ တစ်ပါးသော ရေသွားရာလမ်း၌ တံတိုင်းကို ဆောက်အံ့၊ ခြောက်သွေ့သော ရေမြောင်းကို ဖြောင့်အောင်ပြုအံ့၊ နောက်မှ မိုးရွာသောအခါ ရေသည်လာ၍ ကံသင်းရိုးကို ဖျက်ဆီးအံ့၊ ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဥစ္စာကို ပေးလျော်စေအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ထိုစကားသည် ထိုခြောက်သွေ့သော ရေကန်၌ပင် ခြောက်သွေ့သော ရေမြောင်းကို ဖြောင့်အောင်ပြုခြင်း ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် ဆန့်ကျင်၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။

Avahāralakkhaṇanti pañcavīsatiyā avahāresu ekampi avahāralakkhaṇaṃ, ṭhānācāvanapayogo eva vā. Uddhāreti kumbhiyā phuṭṭhaṭṭhānato kesaggamattepi uddhaṭe. Yuttanti ṭhānācāvanapayogasabbhāvato yuttaṃ. Saṅgopanatthāyāti iminā suddhacittataṃ dasseti. Palibujjhissatīti nivāressati. Vuttanayeneva pārājikanti hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Suddhacittova [Pg.137] uddharatīti kumbhiyaṃ telassa ākiraṇato puretarameva suddhacitto nikkhipitvā pacchā suddhacittova uddharati. Neva avahāroti theyyacittena avaharaṇapayogassa akatattā. Attano bhājanattā pana ‘‘na gīvā’’ti vuttaṃ, anāpattimattameva vuttaṃ, na pana evaṃ vicāritanti adhippāyo. Atha vā anāpattimattameva vuttanti imināpi tattha ‘‘gīvā’’ti vacanābhāvato ‘‘na gīvā’’ti pubbe vuttamahāaṭṭhakathāvādameva patiṭṭhāpeti, pacchā dassitena kurundivādenapi mahāaṭṭhakathāvādova samatthito. Attano bhaṇḍanti telākiraṇato puretarameva attano kumbhiyaṃ suddhacittena ṭhapitaṃ pītatelaṃ attano parikkhāraṃ. Sammohaṭṭhānanti āpattivinicchayavasena sammohaṭṭhānaṃ.

'အဝဟာရလက္ခဏ' ဟူသည် အဝဟာရ ၂၅-ပါးတို့တွင် တစ်ခုသော အဝဟာရလက္ခဏာဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် အရာမှ ရွေ့စေသော ပယောဂဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။ 'ဥဒ္ဓါရေ' ဟူသည် အိုး၌ ထိစပ်ရာအရပ်မှ ဆံဖျားမျှသော်လည်း ရွေ့စေအံ့ (ထုတ်ယူအံ့) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယုတ္တံ' ဟူသည် အရာမှ ရွေ့စေသော ပယောဂရှိသောကြောင့် သင့်လျော်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သင်္ဂေါပနတ္ထာယ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိပုံကို ပြသည်။ 'ပလိဗုဇ္ဈိဿတိ' ဟူသည် တားမြစ်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်သာ ပါရာဇိကကျ၏' ဟူသည် လက်မှ လွတ်ကာမျှ၌သာ ပါရာဇိကကျခြင်းတည်း။ 'စင်ကြယ်သောစိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍သာ ထုတ်ယူ၏' ဟူသည်မှာ အိုး၌ ဆီကို မလောင်းမီ ရှေးဦးစွာကပင် စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ထည့်ထား၍ နောက်မှလည်း စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့်သာ ထုတ်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ခိုးယူခြင်း လုံးဝမဟုတ်' ဟူသည်ကား ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ခိုးယူခြင်းပယောဂကို မပြုသောကြောင့်တည်း။ မိမိ၏ အိုးခွက်ဖြစ်သောကြောင့်မူကား 'လည်ပင်းမဟုတ်' ဟု ဆိုအပ်၏၊ အာပတ်မရှိကာမျှကိုသာ ဆိုလိုသည်၊ သို့သော် ဤသို့ကား မစိစစ်အပ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် 'အာပတ်မရှိကာမျှကိုသာ ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့်လည်း ထိုအရပ်၌ 'လည်ပင်း' ဟူသော စကားမရှိသောကြောင့် 'လည်ပင်းမဟုတ်' ဟု ရှေး၌ဆိုအပ်သော မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒကိုသာ တည်စေသည်။ နောက်မှပြသော ကုရုန္ဒီဝါဒဖြင့်လည်း မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒသာလျှင် ထောက်ခံအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'မိမိဥစ္စာ' ဟူသည် ဆီမလောင်းမီကပင် မိမိအိုး၌ စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ထည့်ထားအပ်သော ဆီသည် မိမိ၏ အသုံးအဆောင်ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'သမ္မောဟဋ္ဌာန' ဟူသည် အာပတ်ဆုံးဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် တွေဝေရာအရပ် ဖြစ်သည်။

Bahigataṃ nāma hotīti tato paṭṭhāya telassa aṭṭhānabhāvato adhomukhabhāvato ca bahigataṃ nāma hoti. Anto paṭṭhāya chidde kariyamāne telassa nikkhamitvā gatagataṭṭhānaṃ bhājanasaṅkhyameva gacchatīti āha – ‘‘bāhirantato pādagghanake gaḷite pārājika’’nti. Yathā tathā vā katassāti bāhirantato abbhantarato vā paṭṭhāya katassa. Majjhe ṭhapetvā katachiddeti majjhe thokaṃ kapālaṃ ṭhapetvā pacchā taṃ chindantena katachidde. ‘‘Mariyādacchedane anto ṭhatvā bahimukho chindanto bahi antena kāretabbo, bahi ṭhatvā antomukho chindanto anto antena kāretabbo, anto ca bahi ca chinditvā majjhe ṭhapetvā taṃ chindanto majjhena kāretabbo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.108) vuttattā ‘‘taḷākassa ca mariyādabhedena sametī’’ti vuttaṃ. Idamettha yuttanti anto ca bahi ca paṭṭhāya katachidde majjhena kāretabbo. Anto paṭṭhāya kate pana bāhirantena, bahi paṭṭhāya kate abbhantarena kāretabboti ayaṃ tippakāropi ettha vemaṭṭhachidde yutto. Udake katapayogassa abhāvato ‘‘ṭhānācāvanapayogassa abhāvā’’ti vuttaṃ.

'အပြင်သို့ ရောက်သည်မည်၏' ဟူသည် ထိုမှစ၍ ဆီသည် မတည်နိုင်တော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အပြင်သို့ ရောက်သည်မည်၏။ အတွင်းမှစ၍ အပေါက်ကို ပြုလုပ်သောအခါ ထွက်ကျလာသော ဆီ၏ ရောက်ရာရောက်ရာ အရပ်သည် အိုးခွက်၏ အဝသို့သာ ရောက်သွားသောကြောင့် 'အပြင်နှုတ်ခမ်းအဆုံးမှစ၍ ဆီတစ်စက် ယိုကျရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိကကျ၏' ဟု ဆိုသည်။ 'တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပြုအပ်သော အပေါက်' ဟူသည် အပြင်အဆုံးမှဖြစ်စေ၊ အတွင်းအဆုံးမှဖြစ်စေ စ၍ ပြုလုပ်အပ်သော အပေါက်ကို ဆိုသည်။ 'အလယ်၌ ချန်ထား၍ ပြုအပ်သော အပေါက်၌' ဟူသည် အလယ်၌ အိုးခြမ်း (မြေခြမ်း) အနည်းငယ် ချန်ထားပြီးမှ နောက်မှ ယင်းကို ဖြတ်ဖောက်သူ ပြုလုပ်အပ်သော အပေါက်၌ ဖြစ်သည်။ 'ကံသင်းရိုးကို ဖြတ်ရာ၌ အတွင်း၌ရပ်၍ ပြင်ပသို့ ရှေးရှုဖြတ်သော် အပြင်ဘက်အဆုံး၌ ပြီးစီးခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ ပြင်ပ၌ရပ်၍ အတွင်းသို့ ရှေးရှုဖြတ်သော် အတွင်းဘက်အဆုံး၌ ပြီးစီးခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ အတွင်းအပြင် နှစ်ဖက်လုံးမှ ဖြတ်ပြီးနောက် အလယ်၌ ချန်ထားသောမြေကို ဖြတ်သောအခါ အလယ်၌ ပြီးစီးခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ကန်၏ ကံသင်းရိုးဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် တူညီ၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ဤ၌ ဤသို့ သင့်လျော်၏' ဟူသည် အတွင်းအပြင် နှစ်ဖက်လုံးမှ စ၍ ဖောက်သောအပေါက်၌ အလယ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ အတွင်းမှစ၍ ဖောက်လျှင် အပြင်အဆုံးဖြင့်၊ အပြင်မှစ၍ ဖောက်လျှင် အတွင်းအဆုံးဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟူသော ဤသုံးပါးသောအပြားသည်လည်း ဤယုံမှားဖွယ်အပေါက်၌ သင့်လျော်သည်။ ရေ၌ ပြုအပ်သော ပယောဂမရှိသောကြောင့် 'အရာမှရွေ့စေသော ပယောဂမရှိသဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်သည်။

Aṭṭhakathāyaṃ tāva vuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Patthinnassa khādanaṃ itarassa pānañca sappiādīnaṃ paribhogoti āha – ‘‘akhāditabbaṃ vā apātabbaṃ vā karotī’’ti. Kathaṃ pana tathā karotīti āha ‘‘uccāraṃ vā passāvaṃ vā’’tiādi. Kasmā panettha dukkaṭaṃ vuttanti āha ‘‘ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭa’’nti. Purimadvayanti bhedanaṃ chaḍḍanañca. Kasmā na sametīti [Pg.138] āha ‘‘tañhī’’tiādi. Kumbhijajjarakaraṇenāti puṇṇakumbhiyā jajjarakaraṇena. Mātikāujaukaraṇenāti udakapuṇṇāya mātikāya ujukaraṇena. Ekalakkhaṇanti bhedanaṃ kumbhijajjarakaraṇena chaḍḍanaṃ mātikāya ujukaraṇena saddhiṃ ekasabhāvaṃ ṭhānācāvanapayogasabbhāvato. Pacchimaṃ pana dvayanti jhāpanaṃ aparibhogakaraṇañca.

'အဋ္ဌကထာ၌ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်၏' ဟူသည် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ (ဆီ၊ ထောပတ် စသည်တို့၏ ပျစ်ခဲသောအရာကို) စားခြင်း၊ (အရည်ပျော်သောအရာကို) သောက်ခြင်းသည် ထောပတ်စသည်တို့ကို သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'မစားအပ်အောင် သို့မဟုတ် မသောက်အပ်အောင် ပြုအံ့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အဘယ်သို့လျှင် ထိုသို့ပြုသနည်း' ဟု မေးသော် 'ကျင်ကြီး ကျင်ငယ် စသည်တို့ကို ထည့်အံ့' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဟု ဆိုပါသနည်း' ဟု မေးသော် 'အရာမှရွေ့စေသော ပယောဂမရှိသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ရှေ့ဒွယ' ဟူသည် (အိုးကို) ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့် (ရေကို) စွန့်ထုတ်ခြင်းတည်း။ 'အဘယ်ကြောင့် (ပါဠိတော်နှင့်) မညီသနည်း' ဟု မေးသော် 'ထိုဖျက်ဆီးခြင်း စသည်သည်ကား' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ 'အိုးကို အက်ကွဲအောင် ပြုခြင်းဖြင့်' ဟူသည် ရေပြည့်သောအိုးကို အက်ကွဲအောင် ပြုခြင်းတည်း။ 'မြောင်းကို ဖြောင့်အောင် ပြုခြင်းဖြင့်' ဟူသည် ရေပြည့်သောမြောင်းကို ဖြောင့်အောင် ပြုခြင်းတည်း။ 'တူညီသော သဘောရှိ၏' ဟူသည်မှာ (အိုးကို) ဖျက်ဆီးခြင်း (အက်ကွဲအောင်ပြုခြင်း) နှင့် (မြောင်းရှိရေကို) စွန့်ထုတ်ခြင်း (မြောင်းဖြောင့်အောင်ပြုခြင်း) တို့သည် အရာမှရွေ့စေသော ပယောဂရှိသောကြောင့် သဘောတူညီကြသည်။ 'နောက်ဒွယ' ဟူသည်ကား (မီးဖြင့်) တိုက်ဖျက်ခြင်းနှင့် မသုံးဆောင်ကောင်းအောင် ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

Ettha evaṃ vinicchayaṃ vadantīti ettha mahāaṭṭhakathāyaṃ vutte eke ācariyā evaṃ vinicchayaṃ vadanti. Pacchimadvayaṃ sandhāya vuttanti ettha purimadvaye vinicchayo heṭṭhā vuttānusārena sakkā viññātunti tattha kiñci avatvā pacchimadvayaṃ sandhāya ṭhānācāvanassa natthitāya dukkaṭanti idaṃ vuttanti adhippāyo. Theyyacittenāti attano vā parassa vā kātukāmatāvasena uppannatheyyacittena. Vināsetukāmatāyāti hatthapādādiṃ chindanto viya kevalaṃ vināsetukāmatāya. Purimadvaye kiṃ hoti, kiṃ adhippāyena na kiñci vuttanti āha – ‘‘purimadvaye pana…pe… pārājika’’nti. Tattha vuttanayena bhindantassa vā chaḍḍentassa vāti muggarena pothetvā bhindantassa udakaṃ vā vālikaṃ vā ākiritvā uttarāpentassāti attho. Ayuttanti ceti pāḷiyaṃ purimapadadvayepi dukkaṭasseva vuttattā ‘‘purimadvaye…pe… pārājikanti idaṃ ayutta’’nti yadi tumhākaṃ siyāti attho. Nāti ayuttabhāvappasaṅgaṃ nisedhetvā tattha kāraṇamāha ‘‘aññathā gahetabbatthato’’ti. Kathaṃ panettha attho gahetabboti āha ‘‘pāḷiyaṃ hī’’tiādi. Nāsetukāmatāpakkhe heṭṭhā vuttanayeneva atthassa avirujjhanato ‘‘theyyacittapakkhe’’ti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ vinicchayaṃ vadantī’’ti ito paṭṭhāya vuttassa sabbassapi ekasseva vacanattā ‘‘evameke vadantī’’ti nigamanavasena vuttaṃ.

ဤ၌ ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုကုန်၏ဟူသည်ကား- ဤမဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စကား၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ 'နောက်နှစ်ပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်' ဟူသော စကား၌- ရှေးနှစ်ပုဒ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိနိုင်သောကြောင့် ထိုရှေးနှစ်ပုဒ်၌ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုဘဲ နောက်နှစ်ပုဒ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ အရပ်မှ ရွေ့စေခြင်း မရှိသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့်' ဟူသည်ကား- မိမိအတွက်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးအတွက်ဖြစ်စေ ပြုလုပ်လိုသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ဟူလို။ 'ဖျက်ဆီးလိုသဖြင့်' ဟူသည်ကား- ခြေလက်စသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်သကဲ့သို့ သက်သက် ဖျက်ဆီးလိုသောဆန္ဒဖြင့် ဖြစ်၏။ ရှေးနှစ်ပုဒ်၌ အဘယ်သို့ ဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုသနည်းဟူမူ- 'ရှေးနှစ်ပုဒ်၌မူကား...ပ... ပါရာဇိကဖြစ်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် 'ခွဲဖျက်သောသူအားလည်းကောင်း၊ သွန်ပစ်သောသူအားလည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ဆောက်ပုတ်ဖြင့် ထုရိုက်၍ ဖျက်ဆီးသောသူအားလည်းကောင်း၊ ရေကိုဖြစ်စေ သဲကိုဖြစ်စေ ဖြည့်သွန်း၍ လျှံတက်စေသောသူအားလည်းကောင်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'မသင့်လျော်' ဟူသည်လည်း- ပါဠိတော်၌ ရှေးနှစ်ပုဒ်၌လည်း ဒုက္ကဋ်ကိုသာ ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ရှေးနှစ်ပုဒ်၌...ပ... ပါရာဇိကဖြစ်၏ဟူသော ဤစကားသည် မသင့်လျော်' ဟု အကယ်၍ သင်တို့အား ဖြစ်ငြားအံ့၊ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုသို့ မသင့်လျော်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို တားမြစ်၍ ထို၌ အကြောင်းပြချက်ကို 'တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ယူအပ်သော အနက်ရှိသောကြောင့်' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ 'ဤ၌ အနက်ကို အဘယ်သို့ ယူရမည်နည်း' ဟု ဆိုသော် 'ပါဠိတော်၌ကား' စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ ဖျက်ဆီးလိုသောဘက်၌ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ပင် အနက် မဆန့်ကျင်သောကြောင့် 'ခိုးလိုသော စိတ်ရှိသောဘက်၌' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဤသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုကုန်၏' ဟူသည်ကား ဤမှစ၍ ဆိုအပ်သော စကားအားလုံးသည်လည်း တစ်ဦးတည်းသော ဆရာ၏ စကားသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဤသို့ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏' ဟု နိဂုံးချုပ်အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။

Idāni yathāvuttavasena pāḷiyā atthe gayhamāne mahāaṭṭhakathāyaṃ catunnampi sāmaññato vuttassa pacchimadvayaṃ sandhāya vuttanti vacane visesābhāvato pāḷiyaṃ vuttesu catūsu padesu ‘‘chaḍḍeti vā aparibhogaṃ vā karotī’’ti imesaṃ padānaṃ visesābhāvappasaṅgato ca sayaṃ aññathā pāḷiṃ aṭṭhakathañca saṃsanditvā atthaṃ dassetukāmo ‘‘ayaṃ panettha sāro’’tiādimāha. Vinītavatthumhi ‘‘saṅghassa puñjakitaṃ tiṇaṃ theyyacitto jhāpesī’’si (pārā. 156) vuttattā vinītavatthumhi tiṇajjhāpako viyāti imināva [Pg.139] ṭhānā acāvetukāmovāti etthāpi theyyacittena ṭhānā acāvetukāmoti idaṃ vuttameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Achaḍḍetukāmoyevāti etthāpi theyyacittenāti sambandhitabbaṃ. Idañhi theyyacittapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ nāsetukāmatāpakkhassa vakkhamānattā. Tenevāha ‘‘nāsetukāmatāpakkhe panā’’tiādi. Itarathāpi yujjatīti theyyacittābhāvā ṭhānā cāvetukāmassapi dukkaṭaṃ yujjatīti vuttaṃ hoti.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ယူသော်- မဟာအဋ္ဌကထာ၌ လေးခုလုံးအတွက် သာမညအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးမှ 'နောက်နှစ်ပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သည်' ဟု ဆိုခြင်း၌ ထူးခြားမှုမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်သော ပုဒ်လေးခုတို့တွင် 'သွန်ပစ်သည် သို့မဟုတ် အသုံးမရအောင် ပြုလုပ်သည်' ဟူသော ဤပုဒ်တို့၏ ထူးခြားမှု မရှိခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကျမ်းပြုဆရာသည် မိမိကိုယ်တိုင် တစ်မျိုးတစ်ဖုံသောနည်းဖြင့် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာကို ညှိနှိုင်းတိုက်ဆိုင်၍ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဤ၌ ဤကား အနှစ်သာရတည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ ဝိနီတဝတ္ထု၌ 'သံဃာတော်၏ စုပုံထားသောမြက်ကို ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် မီးရှို့၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဝိနီတဝတ္ထု၌ မြက်ရှို့သောသူကဲ့သို့ ဟူသော ဤစကားဖြင့်သာလျှင် 'အရပ်မှ မရွေ့စေလိုသူ' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် အရပ်မှ မရွေ့စေလိုသူ' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသား ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'မသွန်ပစ်လိုသူသာလျှင်' ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့်' ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ ဤစကားသည် ခိုးလိုသောစိတ်ဘက်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဖျက်ဆီးလိုသောဘက်ကိုမူကား နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဖျက်ဆီးလိုသောဘက်၌မူကား' စသည်ဖြင့် ဆိုတော်မူ၏။ 'တစ်မျိုးအားဖြင့်လည်း သင့်လျော်၏' ဟူသည်မှာ ခိုးလိုသောစိတ် မရှိသော်လည်း အရပ်မှ ရွေ့စေလိုသောသူအားလည်း ဒုက္ကဋ်သင့်၏ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

Bhūmaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

မြေ၌ဖြစ်သော ဝတ္ထုကို ဆုံးဖြတ်ကြောင်းစကား (ဘူမဋ္ဌကထာ) ပြီးပြီ။

Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā

အာကာသဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ

96. Ākāsaṭṭhakathāyaṃ mukhatuṇḍakenāti mukhaggena. Kalāpaggenāti piñchakalāpassa aggena. Pasāretīti gahaṇatthaṃ pasāreti. Aggahetvā vāti leḍḍuādīhi paharitvā nayanavasena aggahetvā vā. Ākāsaṭṭhavinicchaye vuccamānepi tappasaṅgena ākāsaṭṭhassa vehāsaṭṭhādibhāvamupagatepi asammohatthaṃ ‘‘yasmiṃ aṅge nilīyatī’’tiādi vuttaṃ. Antovatthumhīti parikkhittavatthussa anto. Antogāmeti parikkhittassa gāmassa anto. Aparikkhitte pana vatthumhi, gāme vā ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. Aṭavimukhaṃ karotīti araññābhimukhaṃ karoti. Rakkhatīti tena payogena tassa icchitaṭṭhānaṃ agatattā rakkhati. Bhūmiyā gacchantaṃ sandhāya ‘‘dutiyapadavāre vā’’ti vuttaṃ. Gāmato nikkhantassāti parikkhittagāmato nikkhantassa. Kapiñjaro nāma ekā pakkhijāti.

၉၆. အာကာသဋ္ဌကထာ၌ 'နှုတ်သီးဖြင့်' ဟူသည်မှာ နှုတ်သီးဖျားဖြင့် ဟူလို။ 'အမြီးစုဖြင့်' ဟူသည်မှာ အမြီးအတောင်အစု၏ အဖျားဖြင့် ဟူလို။ 'ဆန့်တန်း၏' ဟူသည်မှာ ဖမ်းယူရန် ဆန့်တန်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'မဖမ်းဘဲလည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ခဲစသည်တို့ဖြင့် ပစ်ခတ်မောင်းနှင်၍ ဆောင်ယူခြင်းအစွမ်းဖြင့် မဖမ်းယူဘဲလည်းကောင်း ဟူလို။ ကောင်းကင်၌တည်သောဝတ္ထု၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ဆိုအပ်သော်လည်း ထိုစကားနှင့် ဆက်စပ်၍ ကောင်းကင်၌တည်သော ငှက်စသည်တို့၏ ဝေဟာသဋ္ဌ (ဟင်းလင်းပြင်၌တည်ခြင်း) စသောအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော်လည်း မတွေဝေစေရန် 'အကြင်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ နား၏' စသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ 'ခြံဝန်းအတွင်း၌' ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သော အရံဝတ္ထု၏ အတွင်း၌ ဟူလို။ 'ရွာအတွင်း၌' ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သော ရွာ၏ အတွင်း၌ ဟူလို။ မခြံရံအပ်သော ဝတ္ထု သို့မဟုတ် ရွာ၌မူကား တည်ရာအရပ်သည်သာလျှင် 'ဌာန' မည်၏။ 'တောသို့ ရှေးရှုပြု၏' ဟူသည်မှာ တောဘက်သို့ မျက်နှာမူစေ၏ ဟူလို။ 'စောင့်၏' ဟူသည်မှာ ထိုလုံ့လဖြင့် ထိုငှက်၏ အလိုရှိရာအရပ်သို့ မသွားနိုင်စေရန် တားဆီးစောင့်ရှောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မြေပြင်၌ သွားနေသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဒုတိယပုဒ်အလှည့်၌မူကား' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ရွာမှထွက်သောသူအား' ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သော ရွာမှ ထွက်သောသူအား ဟူလို။ ကပိဉ္ဇရမည်သည်မှာ ငှက်အမျိုးအစားတစ်မျိုး ဖြစ်၏။

Ākāsaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အာကာသဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā

ဝေဟာသဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ

97. Vehāsaṭṭhakathāyaṃ pana cīvaravaṃse ṭhapitassa cīvarassa ākaḍḍhane yathāvuttappadesātikkamo ekadvaṅgulamattākaḍḍhanena siyāti adhippāyena vuttaṃ ‘‘ekadvaṅgulamattākaḍḍhaneneva pārājika’’nti. Idañca tādisaṃ nātimahantaṃ cīvaravaṃsadaṇḍakaṃ sandhāya vuttaṃ, mahante pana tato adhikamattākaḍḍhaneneva [Pg.140] siyā. Rajjukena bandhitvāti ekāya rajjukoṭiyā cīvaraṃ bandhitvā aparāya koṭiyā cīvaravaṃsaṃ bandhitvā ṭhapitacīvaraṃ. Muttamatte aṭṭhatvā patanakasabhāvattā ‘‘mutte pārājika’’nti vuttaṃ.

၉၇. ဝေဟာသဋ္ဌကထာ၌မူကား သင်္ကန်းတန်း၌ တင်ထားသော သင်္ကန်းကို ဆွဲငင်ရာတွင် ဆိုအပ်ပြီးသော နေရာကို ကျော်လွန်ခြင်းသည် လက်တစ်သစ် နှစ်သစ်မျှ ဆွဲငင်ရုံမျှဖြင့် ဖြစ်နိုင်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် 'လက်တစ်သစ် နှစ်သစ်မျှ ဆွဲရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိကဖြစ်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဤစကားသည် အလွန်မကြီးသော သင်္ကန်းတန်းဝါးလုံးကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကြီးမားသော သင်္ကန်းတန်းဝါးလုံး၌မူကား ထိုထက်ပို၍ ဆွဲငင်ခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်ရာ၏။ 'ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်၍' ••• ဟူသည်မှာ ကြိုးတစ်ဖက်စွန်းဖြင့် သင်္ကန်းကို ချည်နှောင်၍ အခြားတစ်ဖက်စွန်းဖြင့် သင်္ကန်းတန်း၌ ချည်နှောင်ထားသော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်။ ကြိုးပြုတ်လွတ်သွားရုံမျှဖြင့် မတည်ဘဲ အောက်သို့ ပြုတ်ကျတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'လွတ်သွားလျှင် ပါရာဇိကဖြစ်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။

Ekamekassa phuṭṭhokāsamatte atikkante pārājikanti bhittiṃ aphusāpetvā ṭhapitattā vuttaṃ. Bhittiṃ nissāya ṭhapitanti paṭipāṭiyā ṭhapitesu nāgadantādīsuyeva āropetvā bhittiṃ phusāpetvā ṭhapitaṃ. Paṇṇantaraṃ āropetvā ṭhapitāti aññehi ṭhapitaṃ sandhāya vuttaṃ.

'တစ်ခုချင်းစီ၏ ထိတွေ့ရာ နေရာမျှကို ကျော်လွန်လျှင် ပါရာဇိကဖြစ်၏' ဟု ဆိုသည်မှာ နံရံနှင့် မထိတွေ့စေဘဲ ထားရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'နံရံကို မှီ၍ ထားအပ်သည်' ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိသော နဂါးပတ် (နံရံစွဲငြောင့်) စသည်တို့၌ တင်ထား၍ နံရံနှင့် ထိတွေ့အောင် ထားရှိအပ်သော ဝတ္ထုကို ဆိုလိုသည်။ 'ကမ္ပည်းအမှတ်အသားကို တင်၍ ထားအပ်သည်' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ ရေးမှတ်ထားသော ကမ္ပည်းစာလုံးကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Vehāsaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝေဟာသဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā

ဥဒကဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ

98. Udakaṭṭhakathāyaṃ sandamānaudake nikkhittaṃ na tiṭṭhatīti āha ‘‘asandanake udake’’ti. Anāpattīti hatthavārapadavāresu dukkaṭāpattiyā abhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Kaḍḍhatīti heṭṭhato osāreti. Uppalādīsūti ādi-saddena padumapuṇḍarīkādiṃ saṅgaṇhāti. Rattaṃ padumaṃ, setaṃ puṇḍarīkaṃ. Setaṃ vā padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkaṃ. Atha vā rattaṃ vā hotu setaṃ vā satapattaṃ padumaṃ, ūnasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ. Vatthu pūratīti pārājikavatthu pahoti. Tasmiṃ chinnamatte pārājikanti udakato accuggatassa udakavinimuttaṭṭhānato chedanaṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ vatthuṃ pūretīti yaṃ pupphaṃ pārājikavatthuṃ pūreti. Dasahi pupphehi katakalāpo hatthako, mahantaṃ kalāpaṃ katvā baddhaṃ bhārabaddhaṃ. Rajjukesu tiṇāni santharitvāti ettha ‘‘dve rajjukāni udakapiṭṭhe ṭhapetvā tesaṃ upari tiriyato tiṇāni santharitvā tesaṃ upari bandhitvā vā abandhitvā vā tiriyatoyeva pupphāni ṭhapetvā heṭṭhato gatāni dve rajjukāni ukkhipitvā pupphamatthake ṭhapentī’’ti vadanti.

၉၈. ရေနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာ၌ စီးဆင်းနေသော ရေ၌ ထားသော ဝတ္ထုသည် မတည်သောကြောင့် "စီးဆင်းခြင်းမရှိသော ရေ၌" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "အာပတ်မသင့်" ဟူသည် လက်လှမ်းမီရာအရပ်၊ ခြေလှမ်းမီရာအရပ်တို့၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် မသင့်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဆွဲငင်သည်" ဟူသည် အောက်သို့ ရွေ့လျော့စေ (နှိမ့်ချစေ) သည်။ "ကြာညိုစသည်တို့၌" ဟူသော ပုဒ်၌ "စသည်" သဒ္ဒါဖြင့် ကြာနီ၊ ကြာဖြူ စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူသည်။ ကြာနီကို ပဒုမ္မာကြာ၊ ကြာဖြူကို ပုဏ္ဍရိက်ကြာဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ကြာဖြူကို ပဒုမ္မာကြာ၊ ကြာနီကို ပုဏ္ဍရိက်ကြာဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ကြာနီဖြစ်စေ ကြာဖြူဖြစ်စေ ပွင့်ချပ်တစ်ရာရှိသော ကြာကို ပဒုမ္မာကြာ၊ ပွင့်ချပ်တစ်ရာအောက် လျော့သော ကြာကို ပုဏ္ဍရိက်ကြာဟု ခေါ်သည်။ "ဝတ္ထုပြည့်စုံသည်" ဟူသည် ပါရာဇိကဝတ္ထု ဖြစ်လောက်သည်။ ထိုကြာကို ဖြတ်ကာမျှဖြင့် ပါရာဇိက ဖြစ်၏ဟူသည် ရေမှ ပေါ်ထွက်နေသော ကြာကို ရေမှလွတ်သော အရပ်မှ ဖြတ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "အကြင်ဝတ္ထုကို ပြည့်စေ၏" ဟူသည် အကြင်ပန်းသည် ပါရာဇိကဝတ္ထုကို ပြည့်စေသည်။ ပန်းတစ်ဆယ်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော အစုအဆောက်သည် ကြာလက် (ဟတ္ထက) မည်၏၊ ကြီးစွာသော အဆောက်ကို ပြု၍ ချည်နှောင်အပ်သော ဝန်ထုပ်ကို "ဘန္ဓ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "လွန်ကြိုးတို့၌ မြက်တို့ကို ခင်း၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ "လွန်ကြိုးနှစ်ခုကို ရေပြင်ပေါ်၌ ထား၍ ထိုလွန်ကြိုးတို့၏အပေါ်၌ ဖီလာ မြက်တို့ကို ခင်းပြီးလျှင်၊ ထိုမြက်တို့၏အပေါ်၌ ချည်နှောင်၍သော်လည်းကောင်း မချည်နှောင်ဘဲသော်လည်းကောင်း ဖီလာသာလျှင် ပန်းတို့ကို တင်ထား၍ အောက်မှသွားသော လွန်ကြိုးနှစ်ခုကို မြှောက်တင်ကာ ပန်းတို့၏အထက်၌ တင်ထားကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြသည်။

Kesaggamattampi yathāṭhitaṭṭhānato cāvetīti pārimantena phuṭṭhokāsaṃ, orimantena kesaggamattaṃ cāveti. Sakalamudakanti daṇḍena phuṭṭhokāsagataṃ sakalamudakaṃ. Na udakaṃ ṭhānanti attanā kataṭṭhānassa aṭṭhānattā. Idaṃ ubhayanti ettha ‘‘bandhanaṃ amocetvā…pe… pārājika’’nti idamevekaṃ, ‘‘paṭhamaṃ bandhanaṃ…pe… ṭhānaparicchedo’’ti idaṃ dutiyaṃ. Paduminiyanti padumagacche. Uppāṭitāyāti parehi attano atthāya uppāṭitāya.

"ဆံဖျားမျှသော်လည်း တည်မြဲသောအရပ်မှ ရွေ့စေ၏" ဟူသည် ဟိုဘက်အစွန်ဖြင့် ထိအပ်သော အရပ်ကို၊ သည်ဘက်အစွန်ဖြင့် ဆံဖျားမျှ ရွေ့စေသည်။ "ရေအားလုံး" ဟူသည် တုတ်ဖြင့် ထိအပ်သောအရပ်သို့ ရောက်သော ရေအားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ "ရေသည် (ခိုးယူရာ) အရပ်မဟုတ်" ဟူသည် မိမိပြုအပ်သော အရပ်သည် အရပ်မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဤနှစ်ပါးလုံး" ဟူသော ဤနေရာ၌ "အနှောင်အဖွဲ့ကို မလွှတ်ဘဲ ... ပါရာဇိက" ဟူသော ဤအရာသည် တစ်ခု၊ "ရှေးဦးစွာ အနှောင်အဖွဲ့ကို ... အရပ်ကို သတ်မှတ်ခြင်း" ဟူသော ဤအရာသည် ဒုတိယဖြစ်သည်။ "ပဒုမိနီ၌" ဟူသည် ပဒုမ္မာကြာချုံ၌။ "နုတ်အပ်သောကြောင့်" ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့သည် မိမိတို့အကျိုးငှာ နုတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Bahi [Pg.141] ṭhapiteti udakato bahi ṭhapite. Hatthakavasena khuddakaṃ katvā

"ပြင်ပ၌ ထားအပ်သော" ဟူသည် ရေမှ ပြင်ပ၌ ထားအပ်သော။ လက်ဆုပ်ပမာဏ (ဟတ္ထက) အားဖြင့် ငယ်အောင် ပြုလုပ်၍။

Baddhaṃ kalāpabaddhaṃ. Muḷālanti kandaṃ. Pattaṃ vā pupphaṃ vāti idaṃ kaddamassa anto pavisitvā ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalamudakanti vāpiādīsu pariyāpannaṃ sakalamudakaṃ. Niddhamanatumbanti vāpiyā udakassa nikkhamanamaggaṃ. Udakavāhakanti mahāmātikaṃ. Na avahāroti idaṃ pubbasadisaṃ na hotīti āha – ‘‘kasmā…pe… evarūpā hi tattha katikā’’ti. Avahāro natthīti sabbasādhāraṇe apariggahaṭṭhāne gahitattā. Mātikaṃ āropetvāti khuddakamātikaṃ āropetvā. Maritvā…pe… tiṭṭhantīti ettha ‘‘matamacchānaṃyeva tesaṃ santakattā amate gaṇhantassa natthi avahāro’’ti vadanti.

"ချည်နှောင်အပ်သော" ဟူသည် အစုအဆောက်ကို ချည်နှောင်အပ်သော။ "ဥဗျည်း" (မုဠာလ) ဟူသည် ကြာဥကြာဖု ဖြစ်သည်။ "အရွက် သို့မဟုတ် အပွင့်" ဟူသော ဤစကားသည် ညွန်၏အတွင်းသို့ ဝင်၍ တည်နေသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ရေအားလုံး" ဟူသည် ကန်စသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော ရေအားလုံး ဖြစ်သည်။ "ရေဆိုးထုတ်ပြွန်" ဟူသည် ကန်၏ ရေထွက်ပေါက် ဖြစ်သည်။ "ရေမြောင်း" ဟူသည် မြောင်းမကြီး ဖြစ်သည်။ "ခိုးယူရာမရောက်" ဟူသော ဤစကားသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်သည်နှင့် မတူသောကြောင့် "အဘယ်ကြောင့်နည်း ... စသည်ဖြင့် ထိုအရပ်၌ ထိုသို့သော သမုတ်ချက်ရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ခိုးယူရာမရောက်" ဟူသည် လူတိုင်းနှင့်ဆိုင်သော၊ အစိုးမရသော (အပိုင်မရှိသော) အရပ်၌ ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ရေမြောင်းသို့ တင်၍" ဟူသည် မြောင်းငယ်သို့ တင်၍။ "သေ၍ ... တည်ကုန်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ "သေသောငါးတို့သည်သာ ထိုမြောင်းရှင်တို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှု ဖြစ်သောကြောင့် မသေသောငါးတို့ကို ဖမ်းယူသောသူအား ခိုးယူရာမရောက်" ဟု ဆိုကြသည်။

Udakaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ရေနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā

လှေနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့်

99. Nāvaṭṭhakathāyaṃ pana yā bandhanā muttamatte ṭhānā na cavatīti iminā caṇḍasote baddhanāvaṃ paṭikkhipati. Tāva dukkaṭanti ‘‘bandhanaṃ moceti, āpatti dukkaṭassā’’ti evaṃ mocentassa paññattaṃ dukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Thullaccayampi pārājikampi hotīti ettha paṭhamaṃ ṭhānā acāvetvā mutte thullaccayaṃ, paṭhamaṃ ṭhānā cāvetvā mutte pārājikanti veditabbaṃ.

၉၉. လှေနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာ၌မူကား "အကြင်လှေသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်ကာမျှဖြင့် တည်ရာအရပ်မှ မရွေ့လျော့" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြင်းထန်သော ရေစီးကြောင်း၌ ချည်နှောင်ထားသော လှေကို ပယ်မြစ်သည်။ "ထိုမျှဖြင့် ဒုက္ကဋ်" ဟူသည် "အနှောင်အဖွဲ့ကို လွှတ်အံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု ဤသို့ လွှတ်သောသူအား ပညတ်အပ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ထုလ္လစ္စဉ်းလည်းဖြစ်၏ ပါရာဇိကလည်းဖြစ်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ ရှေးဦးစွာ တည်ရာအရပ်မှ မရွေ့စေဘဲ လွှတ်သော် ထုလ္လစ္စဉ်း၊ ရှေးဦးစွာ တည်ရာအရပ်မှ ရွေ့စေပြီးမှ လွှတ်သော် ပါရာဇိကဖြစ်၏ဟု သိအပ်သည်။

‘‘Pāse baddhasūkaro viyā’’tiādinā vuttaṃ sandhāyāha ‘‘tattha yutti pubbe vuttā evā’’ti. Vippanaṭṭhā nāvāti visamavātādīhi vināsaṃ patvā udake nimujjitvā heṭṭhā bhūmitalaṃ appatvā majjhe ṭhitaṃ sandhāya vadati. Teneva ‘‘adho vā opilāpentassa…pe… nāvātalena phuṭṭhokāsaṃ mukhavaṭṭiṃ atikkantamatte pārājika’’nti vuttaṃ. Opilāpentassāti osīdāpentassa. Atikkantamatteti phuṭṭhokāsaṃ atikkantamatte. Eseva nayoti muttamatte pārājikanti dasseti.

"ကျော့ကွင်း၌ မိသောတောဝက်ကဲ့သို့" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ "ထိုအရာ၌ ယုတ္တိသည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ပျက်စီးသောလှေ" ဟူသည် လေပြင်းမုန်တိုင်း စသည်တို့ကြောင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ရောက်၍ ရေ၌ နစ်မြုပ်ကာ အောက်မြေပြင်သို့ မရောက်ဘဲ ရေလယ်၌ တည်နေသော လှေကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အောက်သို့ နစ်မြုပ်စေသောသူအား ... လှေအောက်ပြင်ဖြင့် ထိအပ်သော အရပ်ကို လှေနားပတ် ဝန်းကျင် ကျော်လွန်ကာမျှဖြင့် ပါရာဇိက" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "နစ်မြုပ်စေသောသူအား" ဟူသည် နစ်မြုပ်အောင် ပြုလုပ်သောသူအား။ "ကျော်လွန်ကာမျှ၌" ဟူသည် ထိအပ်သောအရပ်ကို ကျော်လွန်ကာမျှ၌။ "ဤနည်းတူပင်ဖြစ်၏" ဟူသည် လွတ်ကာမျှ၌ ပါရာဇိကဖြစ်ကြောင်း ပြသသည်။

Nāvākaḍḍhanayoggamahāyottatāya yottakoṭito paṭṭhāya sakalampi ‘‘ṭhāna’’nti vuttaṃ.

လှေကိုဆွဲငင်ရန် သင့်လျော်သော ကြီးစွာသော လွန်ကြိုး၏ အစွန်းမှစ၍ အားလုံးကိုပင် "ဌာန (တည်ရာ)" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Asatipi vāte yathā vātaṃ gaṇhāti, tathā ṭhapitattā ‘‘vātaṃ gaṇhāpetī’’ti vuttaṃ. Balavā ca vāto āgammāti iminā [Pg.142] asati vāte ayaṃ payogo katoti dasseti. Teneva ‘‘puggalassa natthi avahāro’’ti vuttaṃ. Sati pana vāte kato payogo ṭhānācāvanapayogoyevāti mātikāujukaraṇe viya attheva avahāroti daṭṭhabbaṃ. Ṭhānācāvanapayogo na hotīti sukkhamātikāujukaraṇe viya asati vāte katapayogattā. Bhaṇḍadeyyaṃ pana hotīti nāvāsāmikassa bhaṇḍadeyyaṃ hoti.

လေမရှိသော်လည်း လေကိုရစေရန် ထားရှိသည့်အတွက်ကြောင့် "လေကို ယူစေ၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ပြင်းထန်သော လေတိုက်ခတ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် လေမရှိသောအခါ ဤလုံ့လကို ပြုလုပ်သည်ဟု ပြသသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ခိုးယူရာမရောက်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ လေရှိသောအခါ၌ ပြုလုပ်အပ်သော လုံ့လသည် တည်ရာအရပ်မှ ရွေ့စေသော လုံ့လသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ရေမြောင်းကို ဖြောင့်အောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ခိုးယူရာရောက်သည်ဟု မှတ်အပ်သည်။ "တည်ရာအရပ်မှ ရွေ့စေသော လုံ့လမဟုတ်" ဟူသည် ရေမရှိသော မြောင်းခြောက်ကို ဖြောင့်အောင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ လေမရှိစဉ် ပြုအပ်သော လုံ့လဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဘဏ္ဍာပေးလျော်ရခြင်းမူကား ဖြစ်၏" ဟူသည် လှေရှင်အား လှေ၏တန်ဖိုး (သို့မဟုတ်) ဘဏ္ဍာကို ပေးလျော်ရမည် ဖြစ်သည်။

Nāvaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

လှေနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā

ယာဉ်နှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့်

100. Yānaṭṭhakathāyaṃ dukayuttassāti dvīhi goṇehi yuttassa. Ayuttakanti goṇehi ayuttaṃ. Kappakatāti yathā dvīhi bhāgehi heṭṭhā patiṭṭhāti, evaṃ katā. Tīṇi vā cattāri vā ṭhānānīti akappakatāya upatthambhaniyā vasena tīṇi ṭhānāni, kappakatāya vasena cattāri ṭhānānīti. Tathā pathaviyaṃ ṭhapitassa tīṇi ṭhānānīti sambandho. Tanti phalakassa vā dārukassa vā upari ṭhapitaṃ pathaviyaṃ ṭhapitañca. Dvīhi akkhasīsehīti dvīhi akkhakoṭīhi. Dārūnaṃ upari ṭhapitassāti dvinnaṃ dārūnaṃ upari dvīhi akkhakoṭīhi olambetvā sakaṭasālāyaṃ ṭhapitassa. Heṭṭhimatalassāti sakaṭabāhāya bhūmiṃ phusitvā ṭhitassa heṭṭhimabhāgassa. Sesaṃ nāvāyaṃ vuttasadisanti iminā ‘‘yadi pana taṃ evaṃ gacchantaṃ pakatigamanaṃ upacchinditvā aññaṃ disābhāgaṃ neti, pārājikaṃ. Sayameva yaṃ kañci gāmaṃ sampattaṃ ṭhānā acāventova vikkiṇitvā gacchati, nevatthi avahāro, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī’’ti imaṃ nayaṃ atidissati.

၁၀၀. ယာဉ်နှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာ၌ "နွားနှစ်ကောင်ကသော ယာဉ်" ဟူသည် နွားနှစ်ကောင်ဖြင့် ကထားသော ယာဉ်တည်း။ "မကအပ်သော ယာဉ်" ဟူသည် နွားတို့ဖြင့် မကရသေးသော ယာဉ်တည်း။ "အပ်စပ်အောင်ပြုအပ်သော" ဟူသည် နှစ်ခုသော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြင့် အောက်သို့ ထောက်ကန်တည်ရှိစေရန် ပြုအပ်သော ယာဉ်တည်း။ "သုံးနေရာ သို့မဟုတ် လေးနေရာ" ဟူသည် အပ်စပ်အောင်မပြုရသေးသော (မကရသေးသော) ယာဉ်၏ ထောက်ကန်သောအရာအားဖြင့် သုံးနေရာ၊ အပ်စပ်အောင်ပြုအပ်သော (ကပြီးသော) ယာဉ်၏ အားဖြင့် လေးနေရာ ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူ မြေ၌ ထားအပ်သော ယာဉ်၏ သုံးနေရာ ဟု စပ်ရမည်။ "ထိုအရာကို" ဟူသည် ပျဉ်ချပ် သို့မဟုတ် သစ်သား၏ အပေါ်၌ ထားအပ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ မြေ၌ ထားအပ်သည်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ခုဖြင့်" ဟူသည် ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ဖက်ဖြင့်။ "သစ်သားတို့အပေါ်၌ ထားအပ်သော ယာဉ်၏" ဟူသည် သစ်သားနှစ်ခုတို့၏ အပေါ်၌ ဝင်ရိုးစွန်းနှစ်ဖက်ဖြင့် ဆွဲချိတ်ကာ လှည်းတင်းကုတ်၌ ထားအပ်သော ယာဉ်၏။ "အောက်မြေပြင်၏" ဟူသည် လှည်းရထားပေါင်မှ မြေသို့ ထိစပ်၍ တည်ရှိသော အောက်ပိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ကြွင်းသောအရာသည် လှေ၌ ဆိုအပ်သည်နှင့် တူ၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "အကယ်၍ ထိုသို့ သွားနေသော လှည်းကို ပကတိသွားခြင်းကို ဖြတ်တောက်၍ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်မျက်နှာသို့ ဆွဲယူသွားပါက ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ မိမိအလိုအလျောက် ရွာတစ်ရွာသို့ ရောက်ရှိသော လှည်းကို တည်ရာအရပ်မှ မရွေ့စေဘဲ ရောင်းချ၍ သွားပါက ခိုးယူရာမရောက်၊ ဘဏ္ဍာပေးလျော်ရခြင်းမူကား ဖြစ်၏" ဟူသော ဤနည်းကို လွှဲပြောင်းညွှန်ပြသည်။

Yānaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ယာဉ်နှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā

ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးနှင့်ပတ်သက်သော အဋ္ဌကထာအဖွင့်

101. Bhāraṭṭhakathāyaṃ purimagale galavāṭakoti purimagale uparimagalavāṭako. Uraparicchedamajjheti urapariyantassa majjhe. Anāṇattattāti ‘‘asukaṭṭhānaṃ nehī’’ti anāṇattattā. Yo cāyaṃ sīsabhāre [Pg.143] vuttoti yo cāyaṃ vinicchayo sīsabhāre vutto. Sīsādīhi vā gahito hotūti sambandho. Tādisanti tappaṭicchādanasamatthaṃ.

၁၀၁. ဘာရအဋ္ဌကထာ၌ - “purimagale galavāṭako” ဟူသည်မှာ ရှေ့လည်ပင်း၌ အထက်လည်ပင်း၏ အစွန်း (လည်ပင်းအပေါ်ပိုင်း) ဖြစ်သည်။ “uraparicchedamajjhe” ဟူသည်မှာ ရင်ပတ်အပိုင်းအခြား၏ အလယ်၌ ဖြစ်သည်။ “anāṇattattā” ဟူသည်မှာ “ဤမည်သော အရပ်သို့ ဆောင်လော့” ဟု မစေခိုင်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “yo cāyaṃ sīsabhāre vutto” ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းဖြင့် ရွက်ဆောင်သော ဝန်၌ ဆိုအပ်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်သည်။ “sīsādīhi vā gahito hotu” ဟူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ “tādisa” ဟူသည်မှာ ထိုဥစ္စာကို ဖုံးကွယ်ရန် တတ်နိုင်သော ဥစ္စာမျိုး ဖြစ်သည်။

Bhāraṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘာရအဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā

အာရာမအဋ္ဌကထာအဖွင့်။

102. Ārāmaṭṭhakathāyaṃ bandhananti pupphānaṃ vaṇṭe patiṭṭhitaṭṭhānaṃ. Abhiyuñjatīti codeti aḍḍaṃ karoti. Adinnādānassa payogattāti sahapayogamāha vatthumhiyeva katapayogattā. Sahapayogavasena hetaṃ dukkaṭaṃ. Vinicchayappasutanti vinicchaye niyuttaṃ. Kakkhaḷoti dāruṇo. Dhuraṃ nikkhipatīti ussāhaṃ ṭhapeti, attano santakakaraṇe nirussāho hotīti attho. Kūṭaḍḍakārakopi sace dhuraṃ na nikkhipati, natthi avahāroti āha ‘‘sace sayampi katadhuranikkhepo hotī’’ti. Sayampīti abhiyuñjakopi. Katadhuranikkhepoti ‘‘na dāni naṃ imassa dassāmī’’ti evaṃ tassa dāne katadhuranikkhepo. Kiṅkārappaṭissāvibhāveti ‘‘kiṃ karomi kiṃ karomī’’ti evaṃ kiṅkārameva paṭissuṇanto vicaratīti kiṅkārapaṭissāvī, tassa bhāvo kiṅkārapaṭissāvibhāvo, tasmiṃ, attano vasavattibhāveti vuttaṃ hoti.

၁၀၂. အာရာမအဋ္ဌကထာ၌ - “bandhana” ဟူသည်မှာ ပန်းတို့၏ အညှာ၌ တည်ရာအရပ် ဖြစ်သည်။ “abhiyuñjati” ဟူသည်မှာ စွပ်စွဲစောဒနာ၏၊ တရားစွဲဆို၏။ “adinnādānassa payogattā” ဟူသည်မှာ ဝတ္ထု၌သာ လုံ့လပြုအပ်သောကြောင့် ပူးတွဲပြုလုပ်သော လုံ့လ (သဟပယောဂ) ကို ဆိုလို၏။ စင်စစ် ဤဒုက္ကဋ်အာပတ်သည် ထိုပူးတွဲပြုလုပ်သော လုံ့လ (သဟပယောဂ) ကြောင့် ဖြစ်၏။ “vinicchayappasuta” ဟူသည်မှာ အဆုံးအဖြတ်၌ စွဲကပ်သော (အဆုံးအဖြတ်၌ တာဝန်ပေးအပ်ခြင်း ခံရသော) သူ ဖြစ်သည်။ “kakkhaḷa” ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသောသူ ဖြစ်သည်။ “dhuraṃ nikkhipati” ဟူသည်မှာ အားထုတ်မှုကို စွန့်ပယ်၏၊ မိမိဥစ္စာပြုခြင်း၌ အားထုတ်မှုကင်းသူ ဖြစ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ စဉ်းလဲသော အမှုပြုသူသည်လည်း အကယ်၍ ဝန်ကိုမချပါက ခိုးယူခြင်း (အဝဟာရ) မမြောက်နိုင်သောကြောင့် “အကယ်၍ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဝန်ချခြင်းရှိအံ့” ဟု မိန့်ဆို၏။ “sayampi” ဟူသည်မှာ တရားစွဲဆိုသူသည်လည်း ဖြစ်သည်။ “katadhuranikkhepo” ဟူသည်မှာ “ယခု ထိုဥစ္စာကို ဤသူအား မပေးတော့အံ့” ဟု ဤသို့ ထိုဥစ္စာကို ပေးလှူခြင်း၌ ဝန်ချခြင်း ဖြစ်သည်။ “kiṅkārappaṭissāvī” ဟူသည်မှာ “အဘယ်သို့ ပြုရအံ့နည်း၊ အဘယ်သို့ ပြုရအံ့နည်း” ဟု ဤသို့ ပြုဖွယ်ကိစ္စကိုသာ ဝန်ခံလျက် လှည့်လည်သူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူ၏ အဖြစ်သည် “kiṅkārappaṭissāvibhāvo” မည်၏၊ ထိုသူ၏အဖြစ်၌ (မိမိစကားကို နားထောင်၍ မိမိအလိုသို့ လိုက်ပါစေနိုင်သော အဖြစ်၌) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Ukkocaṃ datvāti lañjaṃ datvā. Kūṭavinicchayikānanti kūṭavinicchaye niyuttānaṃ vinayadharānaṃ. ‘‘Gaṇhā’’ti avatvā ‘‘asāmikassa sāmiko aya’’ntiādinā pariyāyena vuttepi tassa santakabhāvaṃ paricchinditvā pavattavacanattā kūṭavinicchayaṃ karontānaṃ kūṭasakkhīnañca pārājikameva. Asatipi cettha ṭhānācāvane ubhinnaṃ dhuranikkhepoyeva ṭhānācāvanaṭṭhāne tiṭṭhati. Imasmiṃ dhuranikkhepe pārājike sāmikassa vimatuppādanapayoge kate thullaccayaṃ, tasseva dhuranikkhepapayoge nipphādite pārājikaṃ. Sayaṃ parājayaṃ pāpuṇātīti kūṭaḍḍakārako parājayaṃ pāpuṇāti.

“ukkocaṃ datvā” ဟူသည်မှာ တံစိုးလက်ဆောင် ပေး၍ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ “kūṭavinicchayikānaṃ” ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲသော အဆုံးအဖြတ်၌ ယှဉ်စပ်ကုန်သော ဝိနည်းဓိုရ်တို့အား ဖြစ်သည်။ “ယူလော့” ဟု တိုက်ရိုက်မပြောဘဲ “ဤသူသည် ပိုင်ရှင်မဟုတ်သောသူ၏ ပိုင်ရှင်ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် ပရိယာယ်စကားဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်း၊ ထိုသူ၏ ပိုင်ဆိုင်မှုအဖြစ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ပြောဆိုသော စကားဖြစ်သောကြောင့် စဉ်းလဲသော အဆုံးအဖြတ်ကို ပြုကြသူတို့အားလည်းကောင်း၊ စဉ်းလဲသော သက်သေတို့အားလည်းကောင်း ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သည်သာတည်း။ ဤအရာ၌ အရပ်မှ ရွေ့ရှားစေခြင်း (ဌာနာစာဝန) မရှိသော်လည်း နှစ်ဦးလုံး၏ ဝန်ချခြင်းသည်သာလျှင် အရပ်မှ ရွေ့ရှားစေခြင်း၏ အရာ၌ တည်၏။ ဤဝန်ချမှုကြောင့် ပါရာဇိကကျရာ၌ ပိုင်ရှင်အား ယုံမှားမှုဖြစ်စေတတ်သော လုံ့လကို ပြုခဲ့လျှင် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏။ ထိုပိုင်ရှင်၏ ဝန်ချမှုလုံ့လကို ပြီးမြောက်စေလျှင်မူ ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ “sayaṃ parājayaṃ pāpuṇāti” ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲသော အမှုပြုသူသည် ကိုယ်တိုင် ရှုံးနိမ့်ခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Ārāmaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အာရာမအဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā

ဝိဟာရအဋ္ဌကထာအဖွင့်။

103. Vihāraṭṭhakathāyaṃ [Pg.144] vihāropi pariveṇampi āvāsopi vihārotveva saṅkhaṃ gacchatīti āha ‘‘vihāraṃ vā’’tiādi. Tattha vihāranti mahāvihāraṃ. Pariveṇanti mahāvihārassa abbhantare visuṃ visuṃ pākāraparicchinnaṭṭhānaṃ. Āvāsanti ekaṃ āvasathaṃ. Abhiyoge katepi avahārassa asijjhanato vuttaṃ ‘‘abhiyogo na ruhatī’’ti. Gaṇasantake pana paricchinnasāmikattā sakkā dhuraṃ nikkhipāpetunti āha ‘‘dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassā’’ti. Idhāpi sace ekopi dhuraṃ na nikkhipati, rakkhatiyeva. Sabbesaṃ dhuranikkhepeneva hi pārājikaṃ.

၁၀၃. ဝိဟာရအဋ္ဌကထာ၌ - ကျောင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဝန်းရံအပ်သော အရံအရပ်သည်လည်းကောင်း၊ နေရာကျောင်းသည်လည်းကောင်း “ကျောင်း” ဟူ၍သာ သတ်မှတ်ခြင်း (အခေါ်အဝေါ်) သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “vihāraṃ vā” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ “vihāra” ဟူသည် ကျောင်းကြီးကို ဆိုလိုသည်။ “pariveṇa” ဟူသည် ကျောင်းကြီး၏ အတွင်း၌ အသီးသီး တံတိုင်းဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော နေရာအရံကို ဆိုလိုသည်။ “āvāsa” ဟူသည် ကျောင်းငယ်တစ်ခု (တည်းခိုရာအိမ်) ကို ဆိုလိုသည်။ တရားစွဲဆို စွပ်စွဲခြင်းကို ပြုသော်လည်း ခိုးယူခြင်း ကိစ္စမပြီးမြောက်သောကြောင့် “စွပ်စွဲခြင်းသည် မထမြောက်” (abhiyogo na ruhati) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဂိုဏ်းပိုင်ဥစ္စာ၌မူ ပိုင်ရှင်ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် သတ်မှတ်နိုင်သောကြောင့် ဝန်ချစေခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒီဃဘာဏကစသော ကွဲပြားသော ဂိုဏ်းအား” ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤနေရာ၌လည်း အကယ်၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူသည်ပင် ဝန်မချသေးပါက စောင့်ရှောက်သည်သာ မည်၏။ အလုံးစုံသောသူတို့ ဝန်ချမှသာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။

Vihāraṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိဟာရအဋ္ဌကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā

ခေတ္တအဋ္ဌကထာအဖွင့်။

104. Khettaṭṭhakathāyaṃ satta dhaññānīti sālivīhiyavakaṅgukudrūsavarakagodhumānaṃ vasena satta dhaññāni. Nirumbhitvā vātiādīsu ‘‘gaṇhantassā’’ti paccekaṃ yojetabbaṃ. Tattha nirumbhitvā gahaṇaṃ nāma vīhisīsaṃ acchinditvā yathāṭhitameva hatthena gahetvā ākaḍḍhitvā bījamattasseva gahaṇaṃ. Ekamekanti ekamekaṃ vīhisīsaṃ. Uppāṭetvā vāti muggamāsādīni uddharitvā vā. Yasmiṃ bīje vātiādi nirumbhitvā gahaṇādīsu yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Sālisīsādīni nirumbhitvā gaṇhantassa yasmiṃ bīje vatthu pūrati, ekamekaṃ hattheneva chinditvā gaṇhantassa yasmiṃ sīse vatthu pūrati, asitena lāyitvā gaṇhantassa yassaṃ muṭṭhiyaṃ vatthu pūrati, bahūni ekato uppāṭetvā gaṇhantassa yasmiṃ muggamāsādiphale vatthu pūratīti evamettha yathākkamo veditabbo. ‘‘Tasmiṃ bandhanā mocitamatte’’ti vacanato tasmiṃ bījādimhi bandhanā mocite sati tato anapanītepi pārājikamevāti daṭṭhabbaṃ. Acchijjamānoti acchinno hutvā ṭhito. Jaṭitānīti chinditāni acchinnehi saddhiṃ jaṭitāni hontīti attho. Sabhusanti palālasahitaṃ. Abhusanti palālarahitaṃ.

၁၀၄. ခေတ္တအဋ္ဌကထာ၌ - “satta dhaññāni” ဟူသည်မှာ သာလိစပါး၊ ဝီဟိစပါး၊ မုယောစပါး၊ ဆပ်စပါး၊ ကုဒြူသမြက်စပါး၊ လူးစပါး၊ ဂျုံစပါး ဟူသော အားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ကောက်ပဲသီးနှံတို့ ဖြစ်သည်။ “nirumbhitvā vā” စသည်တို့၌ “ယူသောသူအား” (gaṇhantassa) ဟူ၍ အသီးသီး ဆက်စပ်ရမည်။ ထိုစကား၌ “nirumbhitvā gahaṇa” (နှိပ်နယ်ညှစ်ယူခြင်း) မည်သည်ကား စပါးနှံကို မဖြတ်ဘဲ တည်ရှိသည့်အတိုင်း လက်ဖြင့်ကိုင်ယူ ဆွဲငင်ကာ စပါးစေ့ သက်သက်ကိုသာ ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ekamekaṃ” ဟူသည်မှာ တစ်ခုတစ်ခုသော စပါးနှံကို ဖြစ်သည်။ “uppāṭetvā vā” ဟူသည်မှာ ပဲကြီး ပဲလွန်း စသည်တို့ကို နှုတ်၍လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “yasmiṃ bīje” စသည်တို့ကို နှိပ်နယ်ယူခြင်း စသည်တို့၌ အစဉ်အတိုင်း ဆက်စပ်ရမည်။ သာလိစပါးနှံ စသည်တို့ကို နှိပ်နယ်ညှစ်ယူသောသူအား အကြင်အစေ့၌ ခိုးမှုမြောက်သော တန်ဖိုး (ဝတ္ထု) ပြည့်၏။ တစ်ခုတစ်ခုကို လက်ဖြင့်သာ ဖြတ်ယူသောသူအား အကြင်အနှံ၌ တန်ဖိုးပြည့်၏။ တံစဉ်ဖြင့် ရိတ်ယူသောသူအား အကြင်အဆုပ်၌ တန်ဖိုးပြည့်၏။ များစွာသော ပဲပင်တို့ကို တပေါင်းတည်း နှုတ်ယူသောသူအား အကြင် ပဲကြီးပဲလွန်းသီး၌ တန်ဖိုးပြည့်၏။ ဤသို့ ဤအရာ၌ အစဉ်အတိုင်း သိအပ်၏။ “tasmiṃ bandhanā mocitamatte” ဟူသော စကားတော်အရ ထိုအစေ့အဆန် သီးနှံစသည်တို့၌ အညှာမှ ပြုတ်ထွက်သွားသည်ရှိသော် ထိုနေရာမှ မဖယ်ရှားရသေးသော်လည်း ပါရာဇိကအာပတ် သင့်သည်သာတည်း ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ “acchijjamāno” ဟူသည်မှာ မပြတ်ဘဲ တည်ရှိနေသော ဖြစ်သည်။ “jaṭitāni” ဟူသည်မှာ ဖြတ်အပ်သော အသီးတို့သည် မဖြတ်အပ်သေးသော အသီးတို့နှင့် ရောယှက်ငြိတွယ်နေကုန်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ “sabhusa” ဟူသည်မှာ ဖွဲ (အဖျင်း) နှင့်တကွ ဖြစ်သည်။ “abhusa” ဟူသည်မှာ ဖွဲ (အဖျင်း) ကင်းစင်သော (ဖွဲမပါသော) ဖြစ်သည်။

Khīlenāti [Pg.145] khāṇukena. Ettha ca khīlasaṅkamanādīsu ubhayaṃ sambhavati sahapayogo dhuranikkhepo ca. Yadā hi parassa khettādīsu ekadesaṃ khīlasaṅkamanādivasena attano santakaṃ karoti, tadā satipi paṭhamataraṃ sāmikānaṃ dhuranikkhepe khīlasaṅkamanādisahapayogaṃ vinā na hotīti sahapayogeneva pārājikaṃ. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘ṭhānācāvanavasena khīlādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo’’ti. Yadā pana asati dhuranikkhepe khīlasaṅkamanādimattaṃ kataṃ, tadā vinā dhuranikkhepena na hotīti dhuranikkhepeneva pārājikaṃ. Tenevettha ‘‘tañca kho sāmikānaṃ dhuranikkhepenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ sabbatthāti yathāvuttamatthaṃ rajjusaṅkamanādīsupi atidisati.

“khīlena” ဟူသည်မှာ တိုင်တို (ငုတ်တိုင်) ဖြင့် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌လည်း ငုတ်တိုင်ရွှေ့ခြင်း စသည်တို့၌ ပူးတွဲပြုလုပ်သော လုံ့လ (သဟပယောဂ) နှင့် ဝန်ချခြင်း (ဓုရနိက္ခေပ) နှစ်ပါးလုံး ဖြစ်နိုင်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သူတစ်ပါး၏ လယ်မြေစသည်တို့မှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ငုတ်တိုင်ရွှေ့ခြင်း စသည်ဖြင့် မိမိဥစ္စာ ပြုလုပ်သောအခါ ပိုင်ရှင်တို့၏ ရှေးဦးစွာ ဝန်ချခြင်း ရှိသော်လည်း ငုတ်တိုင်ရွှေ့ခြင်း စသည်ဖြစ်သော သဟပယောဂ ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် သဟပယောဂဖြင့်သာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါအဋ္ဌကထာ ဒုတိယပါရာဇိကအဖွင့်) ၌ 'အရပ်မှ ရွေ့ရှားစေခြင်းအားဖြင့် ငုတ်တိုင်စသည်တို့ကို ရွှေ့ပြောင်းစေ၍ လယ်မြေစသည်တို့ကို သိမ်းပိုက်ယူခြင်းအားဖြင့် သဟပယောဂကို သိအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်အခါ၌မူ ဝန်ချခြင်း မရှိသေးဘဲ ငုတ်တိုင်ရွှေ့ခြင်းမျှကိုသာ ပြုလုပ်အပ်၏၊ ထိုအခါ ဝန်ချခြင်း မရှိဘဲ ပါရာဇိက မကျနိုင်သောကြောင့် ဝန်ချခြင်းဖြင့်သာလျှင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤအရာ၌ 'ထိုဥစ္စာသည်လည်း စင်စစ် ပိုင်ရှင်တို့၏ ဝန်ချခြင်းဖြင့် (ပါရာဇိကကျ၏)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “evaṃ sabbattha” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သဘောကို ကြိုးရွှေ့ခြင်း (တိုင်းတာသော ကြိုးကို စဉ်းလဲစွာ ရွှေ့ခြင်း) စသည်တို့၌လည်း အလားတူ အသုံးချအပ်၏ (ညွှန်ပြစုံစမ်းအပ်၏) ဟု ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

Yaṭṭhinti mānadaṇḍaṃ. Ekasmiṃ anāgate thullaccayaṃ, tasmiṃ āgate pārājikanti ettha sace dārūni nikhaṇitvā tattakeneva gaṇhitukāmo hoti, avasāne dārumhi pārājikaṃ. Sace tattha sākhāyopi katvā gahetukāmo hoti, avasānasākhāya pārājikanti veditabbaṃ. Tattakena asakkontoti dārūni nikhaṇitvā vatiṃ kātuṃ asakkonto. Khettamariyādanti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘kedārapāḷi’’nti vuttaṃ. Vitthataṃ karotīti pubbe vijjamānameva mariyādaṃ vitthiṇṇaṃ karoti. Akataṃ vā pana patiṭṭhapetīti pubbe akataṃ vā mariyādaṃ ṭhapeti.

“ယဋ္ဌိ” ဟူသည်မှာ အတိုင်းအတာ တိုင်းတာရန် တုတ်လှံတံ (တိုင်တော) ဖြစ်သည်။ “တစ်ခုသို့ မရောက်သေးမီ ထုလ္လစ္စဉ်း၊ ထိုတစ်ခုသို့ ရောက်သော် ပါရာဇိက” ဟူသော စကား၌ အကယ်၍ သစ်တိုင်တို့ကို စိုက်ထူ၍ ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့်သာ ယူလိုသည်ဖြစ်အံ့၊ အဆုံးဖြစ်သော သစ်တိုင်၌ ပါရာဇိက ကျ၏။ အကယ်၍ ထိုသစ်တိုင်၌ သစ်ခက်တို့ကိုလည်း ပြုလုပ်၍ ယူလိုသည်ဖြစ်အံ့၊ အဆုံးစွန်သော သစ်ခက်၌ ပါရာဇိကကျသည်ဟု သိအပ်၏။ “ထိုမျှလောက်ဖြင့် မစွမ်းနိုင်သူ” ဟူသည်မှာ သစ်တိုင်တို့ကို စိုက်ထူ၍ ခြံစည်းရိုး ကာရံခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သူ ဖြစ်သည်။ “လယ်ကန်သင်း” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ပိုမိုရှင်းလင်းစေရန် “လယ်ကန်သင်းရိုး” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်သည်” ဟူသည်မှာ ရှေးက ထင်ရှားရှိပြီးဖြစ်သော ကန်သင်းရိုးကို ချဲ့ထွင်ခြင်း ပြုသည်။ “မပြုလုပ်ရသေးသည်ကိုလည်း တည်ဆောက်သည်” ဟူသည်မှာ ရှေးက မပြုလုပ်ရသေးသော ကန်သင်းရိုးကို အသစ် ပြုလုပ် တည်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Khettaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

လယ်မြေနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Vatthuṭṭhakathāvaṇṇanā

အိမ်ရာမြေနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်

105. Vatthuṭṭhakathāyaṃ tiṇṇaṃ pākārānanti iṭṭhakasilādārūnaṃ vasena tiṇṇaṃ pākārānaṃ. Eteneva nayenāti iminā ‘‘kevalaṃ bhūmiṃ sodhetvā…pe… aparikkhipitvā vā’’ti vuttamatthaṃ nidasseti.

၁၀၅. အိမ်ရာမြေအဋ္ဌကထာ၌ “တံတိုင်းသုံးမျိုး” ဟူသည်မှာ အုတ်၊ ကျောက်၊ သစ်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော တံတိုင်းသုံးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ “ဤနည်းဖြင့်ပင်” ဟူသော စကားဖြင့် “မြေကို သုတ်သင်ရုံမျှသာ ပြု၍ ...ပ... ခြံစည်းရိုး မကာရံဘဲ သော်လည်းကောင်း” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပြသတော်မူသည်။

Gāmaṭṭhakathāvaṇṇanā

ရွာနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်

106. Gāmaṭṭhakathāyaṃ gāmo nāmāti pāḷiyaṃ na vuttaṃ sabbaso gāmalakkhaṇassa pubbe vuttattā.

၁၀၆. ရွာအဋ္ဌကထာ၌ “ရွာဟူသည်” ဟူသော စကားကို ပါဠိတော်၌ မမိန့်ဆိုအပ်ပေ။ အကြောင်းမှာ ရွာ၏ လက္ခဏာကို အလုံးစုံ ရှေး၌ မိန့်ဆိုတော်မူပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā

တောနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်

107. Araññaṭṭhakathāyaṃ [Pg.146] araññaṃ nāmāti idaṃ pana na kevalaṃ pubbe vuttaaraññalakkhaṇappattimattena araññaṃ idhādhippetaṃ, kintu yaṃ attano araññalakkhaṇena araññaṃ parapariggahitañca hoti, taṃ araññaṃ idhādhippetanti dassetuṃ vuttaṃ. Tenāti puna araññavacanena. Na pariggahitabhāvo araññassa lakkhaṇanti yadi hi pariggahitabhāvo araññalakkhaṇaṃ siyā, ‘‘araññaṃ nāma yaṃ manussānaṃ pariggahita’’nti ettakameva vadeyyāti adhippāyo. Yanti iminā pubbe vuttalakkhaṇameva araññaṃ parāmaṭṭhanti āha ‘‘yaṃ pana attano araññalakkhaṇena arañña’’nti.

၁၀၇. တောအဋ္ဌကထာ၌ “တောဟူသည်” ဟူသော ဤစကား၌မူ ရှေးက မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော တော၏ လက္ခဏာသို့ ရောက်ကာမျှဖြင့် သက်သက်သော တောကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သည်မဟုတ်၊ အမှန်သော်ကား မိမိ၏ တောလက္ခဏာဖြင့် တောလည်းဖြစ်၍ သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းအပ်သည်လည်း ဖြစ်သော ထိုတောကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သည်ဟု ပြသခြင်းငှာ တဖန် “တော” ဟူသော စကားဖြင့် “သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းအပ်သော အဖြစ်သည် တော၏ လက္ခဏာမဟုတ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်၍ သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းထားသောအဖြစ်သည် တော၏ လက္ခဏာ ဖြစ်အံ့၊ “လူတို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော တောသည် တောမည်၏” ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာ မိန့်ဆိုရာ၏ဟု ဤသို့ အလိုအဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။ “အကြင်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရှေး၌ မိန့်ဆိုအပ်သော လက္ခဏာရှိသော တောကိုပင် ရည်ညွှန်းအပ်သည်ဟု “မိမိ၏ တောလက္ခဏာဖြင့် တောဖြစ်သောအရာ” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Vinivijjhitvāti ujukameva vinivijjhitvā. Paṇṇaṃ vāti tālapaṇṇādi paṇṇaṃ vā. Addhagatopīti cirakālaṃ tattheva ṭhitopi. Na gahetabboti ettha pana yo parehi araññasāmikānaṃ hatthato kiṇitvā tacchetvā tattheva ṭhapito, so araññasāmikena anuññātopi na gahetabbo. Sāmikehi chaḍḍitoti gahetuṃ vaṭṭatīti paṃsukūlasaññāya gahaṇaṃ vuttaṃ. Lakkhaṇacchinnassāpīti araññasāmikānaṃ hatthato kiṇitvā gaṇhantehi katasaññāṇassa. Challiyā pariyonaddhaṃ hotīti iminā sāmikānaṃ nirapekkhataṃ dīpeti. Tena vuttaṃ ‘‘gahetuṃ vaṭṭatī’’ti. Yadi sāmikānaṃ sāpekkhatā atthi, na vaṭṭati. Tāni katāni ajjhāvutthāni ca hontīti tāni gehādīni katāni pariniṭṭhitāni manussehi ca ajjhāvutthāni honti. Dārūnipīti gehādīnaṃ katattā tato avasiṭṭhadārūnipi. Etesanti etesaṃ yathāvuttadārūnaṃ.

“ထိုးဖောက်၍” ဟူသည်မှာ ဖြောင့်ဖြောင့်ပင် လျှိုထွင်းထိုးဖောက်၍ ဖြစ်သည်။ “အရွက်သော်လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ပေရွက်စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကမ္ပည်းရွက်ကို ဆိုလိုသည်။ “ခရီးလွန်သော်လည်း” ဟူသည်မှာ ကာလကြာမြင့်စွာ ထိုနေရာ၌ပင် ရှိနေသော်လည်း ဖြစ်သည်။ “မယူအပ်” ဟူသော စကား၌ သူတစ်ပါးတို့သည် တောပိုင်ရှင်တို့ထံမှ ဝယ်ယူ၍ ထိုနေရာ၌ပင် ရွှေထား (စုဆောင်းထား) သော သစ်ကို တောပိုင်ရှင် ခွင့်ပြုသော်လည်း မယူအပ်ပေ။ “ပိုင်ရှင်တို့ စွန့်ပစ်ထားသည်ကို ယူခြင်းငှာ အပ်၏” ဟူ၍ ပံ့သုကူဟူသောအမှတ်ဖြင့် ယူခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “အမှတ်အသား ပြတ်စဲသူအားလည်း” ဟူသည်မှာ တောပိုင်ရှင်တို့ထံမှ ဝယ်ယူသူတို့က ပြုလုပ်ထားသော အမှတ်အသားဖြစ်သည့် သစ်ခေါက်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် ရှိသောကြောင့် ပိုင်ရှင်တို့၏ ငဲ့ကွက်မှု မရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် “ယူခြင်းငှာ အပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်၍ ပိုင်ရှင်တို့၏ ငဲ့ကွက်မှု ရှိသေးပါက မအပ်ပေ။ “ထိုအိမ်ရာတို့ကို ဆောက်လုပ်အပ်ကုန်၏၊ လူတို့လည်း နေထိုင်အပ်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ထိုအိမ်စသည်တို့ကို ပြီးစီးအောင် ဆောက်လုပ်ပြီး၍ လူတို့သည်လည်း ဝင်ရောက်နေထိုင်ကြကုန်၏။ “သစ်တိုင်တို့လည်း” ဟူသည်မှာ အိမ်စသည်တို့ကို ဆောက်လုပ်ပြီးသောကြောင့် ထိုအိမ်ရာဆောက်လုပ်ရာမှ ကြွင်းကျန်သော သစ်တိုင်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဤသူတို့၏” ဟူသည်မှာ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော သစ်တိုင်ရှိသူတို့၏ ဖြစ်သည်။

Tesaṃ ārakkhaṭṭhānanti tesaṃ araññapālānaṃ ṭhitaṭṭhānaṃ. Dehīti vutte dātabbamevāti ettha ‘‘dehī’’ti vutte ‘‘dassāmī’’ti ābhogasabbhāvato ‘‘dehī’’ti avutte adatvāpi gantuṃ vaṭṭatiyeva. Gantuṃ dethāti gamanaṃ detha. Adisvā gacchati, bhaṇḍadeyyanti parisuddhacittena gacchati, bhaṇḍadeyyaṃ. Yattha katthaci nītānampi dārūnaṃ araññasāmikānaṃyeva santakattā suddhacittena nikkhantopi puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati, pārājikamevāti vadanti.

“သူတို့၏ စောင့်ရှောက်ရာအရပ်” ဟူသည်မှာ ထိုတောစောင့်တို့ တည်ရှိရာအရပ် ဖြစ်သည်။ “ပေးပါဟု ဆိုသော် ပေးအပ်သည်သာတည်း” ဟူသော စကား၌ “ပေးပါ” ဟု ပြောဆိုသော် “ပေးပါမည်” ဟု နှလုံးသွင်းသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ပေးပါ” ဟု မဆိုသော်ကား မပေးဘဲ သွားခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ “သွားခွင့်ပေးပါ” ဟူသည်မှာ သွားခြင်းကို ပေးကြပါဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “မမြင်ဘဲ သွားအံ့၊ ဘဏ္ဍဒေယျ ထိုက်၏” ဟူသည်မှာ သန့်ရှင်းသော စိတ်ဖြင့် သွားအံ့၊ ဘဏ္ဍဒေယျ (ပြန်လည်ပေးလျော်ရမည့် ဘဏ္ဍာ) ထိုက်၏။ အဘယ်အရပ်သို့မဆို ယူဆောင်သွားအပ်ပြီးသော သစ်တို့သည် တောပိုင်ရှင်တို့၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်သောကြောင့် သန့်ရှင်းသော စိတ်ဖြင့် ထွက်သွားသော်လည်း တဖန် ခိုးလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်စေ၍ သွားအံ့၊ ပါရာဇိကသာ ကျ၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုကြသည်။

Araññaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

တောနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Udakakathāvaṇṇanā

ရေနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်

108. Udakakathāyaṃ [Pg.147] mahākucchikā udakacāṭi udakamaṇiko. ‘‘Samekhalā cāṭi udakamaṇiko’’tipi vadanti. Tatthāti tesu bhājanesu. Nibbahanaudakanti ‘‘mahodakaṃ āgantvā taḷākamariyādaṃ mā chindī’’ti taḷākarakkhaṇatthaṃ tassa ekapassena vissajjitaudakaṃ. Niddhamanatumbanti sassādīnaṃ atthāya udakanikkhamanamaggaṃ. Mariyādaṃ dubbalaṃ katvāti idaṃ avassaṃ chinnasabhāvadassanatthaṃ bhaṇḍadeyyavisayadassanatthañca vuttaṃ. Mariyādaṃ dubbalaṃ akatvāpi yathāvuttappayoge kate mariyādaṃ chinditvā nikkhantaudakagghānurūpena avahārena kāretabbameva.

၁၀၈. ရေအဋ္ဌကထာ၌ “မဟာကုစ္ဆိကာ ဥဒကစာဋိ” ဟူသည်မှာ ရေအိုးစည် (ရေအိုးကြီး) ဖြစ်သည်။ “သမိခလာ စာဋိ” ကိုလည်း “ရေအိုးစည်” ဟူ၍ပင် မိန့်ဆိုကြသည်။ “ထိုအရာ၌” ဟူသည်မှာ ထိုအိုးစရည်စသော အိုးတို့၌ ဖြစ်သည်။ “ရေထုတ်ပေါက်” ဟူသည်မှာ “ရေကြီးဝင်ရောက်၍ ကန်ပေါင်ရိုးကို မဖျက်ဆီးစေလင့်” ဟူ၍ ရေကန်ကို စောင့်ရှောက်ရန် ထိုရေကန်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်မှ စွန့်ထုတ်လိုက်သော ရေကို ဆိုလိုသည်။ “ရေမောင်းတိုင် (သို့မဟုတ် ရေထုတ်ပြွန်)” ဟူသည်မှာ ကောက်ပဲသီးနှံစသည်တို့အတွက် ရေထွက်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ “ကန်ပေါင်ရိုးကို အားနည်းအောင် ပြု၍” ဟူသော ဤစကားကို ကန်ပေါင်ရိုး ပြတ်တောက်သွားသော သဘောကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဘဏ္ဍဒေယျ (ပြန်လည်ပေးလျော်ရမည့် ဘဏ္ဍာ) ၏ အရာကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကန်ပေါင်ရိုးကို အားနည်းအောင် မပြုဘဲသော်လည်း ထိုဆိုအပ်ပြီးသော လုံ့လကို ပြုအပ်သည်ရှိသော်၊ ကန်ပေါင်ရိုး ပျက်စီး၍ ထွက်သွားသော ရေ၏ တန်ဖိုးအားလျော်စွာ ခိုးယူခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Aniggateti anikkhamitvā taḷākasmiṃyeva udake ṭhite. Asampattevāti taḷākato nikkhamitvā mahāmātikāya eva ṭhite. Anikkhanteti taḷākato anikkhante udake. Subaddhāti bhaṇḍadeyyampi na hotīti adhippāyo. Tenāha ‘‘nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’nti, taḷākato nikkhamitvā paresaṃ khuddakamātikāmukhaṃ apāpuṇitvā mahāmātikāyaṃyeva ṭhite baddhā ce, bhaṇḍadeyyanti attho. ‘‘Anikkhante baddhā subaddhā, nikkhante baddhā bhaṇḍadeyya’’nti hi idaṃ dvayaṃ heṭṭhā vuttavikappadvayassa yathākkamena vuttaṃ. Natthi avahāroti ettha ‘‘avahāro natthi, bhaṇḍadeyyaṃ pana hotī’’ti keci vadanti, taḷākagataudakassa sabbasādhāraṇattā taṃ ayuttaṃ viya dissati, ‘‘anikkhante baddhā subaddhā’’ti iminā ca aṭṭhakathāvacanena na sameti. Vatthuṃ…pe… na sametīti ettha taḷākagataudakassa sabbasādhāraṇattā apariggahitaṃ idha vatthunti adhippāyo.

“မထွက်သေးသော်” ဟူသည်မှာ ကန်ထဲမှ မထွက်ဘဲ ကန်၌သာ ရေသည် တည်ရှိနေသော် ဖြစ်သည်။ “မရောက်သေးသော်” ဟူသည်မှာ ရေကန်မှ ထွက်၍ မြောင်းမကြီး၌သာ ရေသည် တည်နေသောကြောင့်တည်း။ “မထွက်သေးသော်” ဟူသည်မှာ ကန်မှ ရေမထွက်သေးသော် ဖြစ်သည်။ “ကောင်းစွာပိတ်ဆို့အပ်၏” ဟူသော စကားဖြင့် ဘဏ္ဍဒေယျသည် မဖြစ်ဟူ၍ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ထွက်သွားပြီးမှ ပိတ်ဆို့ပါက ဘဏ္ဍဒေယျ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရေကန်မှ ထွက်၍ သူတစ်ပါးတို့၏ မြောင်းငယ်ဝသို့ မရောက်သေးဘဲ မြောင်းမကြီး၌သာ ရှိနေစဉ် ပိတ်ဆို့ပိတ်ဆို့ငြားအံ့၊ ဘဏ္ဍဒေယျ ထိုက်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “မထွက်သေးသော် ပိတ်ဆို့ခြင်းသည် ကောင်းစွာပိတ်ဆို့ခြင်းဖြစ်၏၊ ထွက်သွားပြီးမှ ပိတ်ဆို့ခြင်းသည် ဘဏ္ဍဒေယျ ဖြစ်၏” ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော စကားကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အလှည့်နှစ်ပါး၏ အစဉ်အတိုင်း မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ခိုးယူခြင်း မရှိ” ဟူသော ဤစကား၌ “ခိုးယူခြင်း မရှိသော်လည်း ဘဏ္ဍဒေယျမူကား ဖြစ်၏” ဟု အချို့သောဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ရေကန်ရှိ ရေသည် အများဆိုင်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုစကားသည် မသင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ “မထွက်သေးသော် ပိတ်ဆို့ခြင်းသည် ကောင်းစွာပိတ်ဆို့ခြင်းဖြစ်၏” ဟူသော အဋ္ဌကထာစကားနှင့်လည်း မညီညွတ်ပေ။ “ဝတ္ထုကို ...ပ... မညီညွတ်ပေ” ဟူသော ဤစကား၌ ရေကန်ရှိ ရေသည် အများဆိုင်ဖြစ်သောကြောင့် သူတစ်ပါး မသိမ်းဆည်းအပ်သော ဝတ္ထုကို ဤနေရာ၌ ဆိုလိုသည်ဟု ဤသို့ အဓိပ္ပာယ် ရှိသည်။

Udakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ရေနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Dantaponakathāvaṇṇanā

ဒန်ပူနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက်

109. Dantakaṭṭhakathāyaṃ tato paṭṭhāya avahāro natthīti ‘‘yathāsukhaṃ bhikkhusaṅgho paribhuñjatū’’ti yathāsukhaṃ paribhogatthāya ṭhapitattā vassaggena abhājetabbattā arakkhitabbattā sabbasādhāraṇattā ca aññaṃ saṅghikaṃ viya na hotīti theyyacittena gaṇhantassapi natthi avahāro[Pg.148]. Vattanti dantakaṭṭhaggahaṇe vattaṃ. Idāni tadeva vattaṃ dassento ‘‘yo hī’’tiādimāha. ‘‘Puna sāmaṇerā āharissantī’’ti keci therā vadeyyunti yojetabbaṃ.

၁၀၉. ဒန်ပူအဋ္ဌကထာ၌ “ထိုအခါမှစ၍ ခိုးယူခြင်းမရှိ” ဟူသည်မှာ “ရဟန်းသံဃာတော်သည် အလိုရှိသလို သုံးဆောင်တော်မူပါစေ” ဟု အလိုရှိတိုင်း သုံးဆောင်ခြင်းငှာ ထားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝါအလိုက် မခွဲခြမ်းအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မစောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း အခြားသော သံဃိကဥစ္စာကဲ့သို့ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ယူသောသူအားလည်း ခိုးယူခြင်း မရှိပေ။ “ဝတ်” ဟူသည်မှာ ဒန်ပူကို ယူခြင်း၌ ပြုအပ်သော ဝတ်တရား ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုဝတ်ကိုပင် ပြသလိုသဖြင့် “ယော ဟိ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “သာမဏေတို့သည် တဖန် ဆောင်ယူကြကုန်လတ္တံ့” ဟု အချို့သော မထေရ်တို့သည် ပြောဆိုရာ၏ဟု ဤသို့ တွဲဖက်စပ်ဟပ်အပ်၏။

Dantaponakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒန်ပူနှင့်စပ်သော အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Vanappatikathāvaṇṇanā

ဝနပ္ပတိကထာအဖွင့် (ဝနပ္ပတိကထာဝဏ္ဏနာ)။

110. Vanappatikathāyaṃ ‘‘ujukameva tiṭṭhatīti rukkhabhārena kiñcideva bhassitvā ṭhitattā hotiyeva ṭhānācāvananti adhippāyena vutta’’nti vadanti. Vātamukhaṃ sodhetīti yathā vāto āgantvā rukkhaṃ pāteti, evaṃ vātassa āgamanamaggaṃ rundhitvā ṭhitāni sākhāgumbādīni chinditvā apanento sodheti. ‘‘Maṇḍūkakaṇṭakaṃ vā visanti maṇḍūkānaṃ naṅguṭṭhe aggakoṭiyaṃ ṭhitakaṇṭaka’’nti vadanti, ‘‘ekaṃ visamacchakaṇṭaka’’ntipi vadanti.

၁၁၀. ဝနပ္ပတိကထာ၌ ‘‘ဖြောင့်မတ်စွာ တည်နေသော်လည်း သစ်ပင်၏အလေးချိန်ကြောင့် အနည်းငယ်မျှ လျှောကျ၍ တည်ရှိနေခြင်းကြောင့် နေရာမှ ရွေ့လျားခြင်း (ဌာနာစာဝန) ဖြစ်သည်သာဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏’’ ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘လေ၏မျက်နှာကို သုတ်သင်ရှင်းလင်း၏’ ဟူသည်မှာ လေသည် လာလတ်၍ သစ်ပင်ကို လဲစေသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လေ၏လာရာလမ်းကို ပိတ်ဆို့၍ တည်ရှိနေကုန်သော သစ်ကိုင်း၊ ချုံဖုတ် စသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်ဖယ်ရှားလျက် သုတ်သင်ရှင်းလင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘‘မဏ္ဍူကကဏ္ဍက (ဖားဆူး) သို့မဟုတ် ဝိသဟူသည်မှာ ဖားတို့၏ အမြီးဖျား၌ တည်ရှိသော ဆူး (အရိုး) တည်း’’ ဟု လည်းကောင်း၊ ‘‘အဆိပ်ရှိသော ငါးရိုးတစ်မျိုးတည်း’’ ဟု လည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။

Vanappatikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝနပ္ပတိကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Haraṇakakathāvaṇṇanā

ဟရဏကကထာအဖွင့် (ဟရဏကကထာဝဏ္ဏနာ)။

111. Haraṇakakathāyaṃ haraṇakanti hariyamānaṃ. Abhimukhaṃ katvā kaḍḍhanaṃ ākaḍḍhanaṃ, sesadisākaḍḍhanaṃ vikaḍḍhanaṃ. Pādaṃ agghati, pārājikamevāti ettha antaṃ na gaṇhāmīti asallakkhitattā antassa ca gaṇhissāmīti sallakkhitasseva paṭassa ekadesattā pārājikaṃ vuttaṃ. Sahabhaṇḍahārakanti bhaṇḍahārakena saddhiṃ. Santajjetvāti dhanuādīhi santajjetvā.

၁၁၁. ဟရဏကကထာ၌ ‘ဟရဏက’ ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်သော အရာဝတ္ထုတည်း။ ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက် ဆွဲငင်ခြင်းကို ‘အာကဍ္ဎန’ ဟုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောအရပ်သို့ ဆွဲငင်ခြင်းကို ‘ဝိကဍ္ဎန’ ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ‘တစ်မတ်တန်၏၊ ပါရာဇိကဖြစ်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ အစွန်းကို မယူအံ့ဟု နှလုံးမသွင်းမိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစွန်းကို ယူအံ့ဟု နှလုံးသွင်းအပ်သော ပိတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပါရာဇိက ကျသည်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သဟဘဏ္ဍဟာရက’ ဟူသည် ဥစ္စာခိုးသူနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ‘ခြိမ်းခြောက်၍’ ဟူသည် လေးစသည်တို့ဖြင့် ခြိမ်းခြောက်၍ ဖြစ်သည်။

Soti bhaṇḍahārako. Anajjhāvutthakanti apariggahitakaṃ, asāmikanti attho.

‘သော’ ဟူသည် ထိုဥစ္စာခိုးသူတည်း။ ‘အနဇ္ဈာဝုတ္ထက’ ဟူသည် အရှင်မရှိသော (မသိမ်းပိုက်အပ်သော) ဥစ္စာဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Āharāpente dātabbanti ettha ‘‘chaḍḍetvā dhuraṃ nikkhipitvā gatānampi nirālayānaṃ puna āharāpanassa vuttattā bhikkhūnampi attano santake parikkhāre acchinditvā parehi gahite tattha dhuranikkhepaṃ katvāpi puna taṃ balakkārenapi āharāpetuṃ vaṭṭatī’’ti desavāsino ācariyā vadanti, sīhaḷadīpavāsino pana taṃ keci ācariyā na icchanti. Teneva [Pg.149] mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ ‘‘amhākaṃ pana taṃ na ruccatī’’ti. Aññesūti mahāpaccariādīsu. Vicāraṇā eva natthīti tatthāpi paṭikkhepābhāvato ayamevatthoti vuttaṃ hoti.

‘ဆောင်ယူစေသော် ပေးအပ်၏’ ဟူသော ဤစကား၌ ‘‘(ဥစ္စာကို) စွန့်ပစ်၍ တာဝန်ကို ချထားကာ သွားကြကုန်သော ငြှိတွယ်မှု ကင်းမဲ့သူတို့အားလည်း တဖန် ဆောင်ယူစေခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သောကြောင့် ရဟန်းတို့အားလည်း မိမိပိုင် ပရိက္ခရာတို့ကို သူတစ်ပါးတို့က လုယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုပရိက္ခရာ၌ တာဝန်ချထားမှုကို ပြုစေကာမူ တဖန် ထိုပရိက္ခရာကို အတင်းအဓမ္မသော်လည်း ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ အပ်၏’’ ဟု ဒေသဝါသီ (သီဟိုဠ်ကျွန်းသားမဟုတ်သော တိုင်းတစ်ပါးသား) ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ သီဟိုဠ်ကျွန်းသား ဆရာအချို့တို့ကမူ ထိုစကားကို အလိုမရှိကုန် (လက်မခံကြကုန်)။ ထို့ကြောင့်ပင် မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း ‘‘ငါတို့အားမူကား ထိုစကားသည် မနှစ်သက်အပ် (မသင့်လျော်)’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အခြားသောကျမ်းတို့၌’ ဟူသည် မဟာပစ္စရီစသော ကျမ်းတို့၌တည်း။ ‘ဆင်ခြင်စရာပင် မရှိ’ ဟု ဆိုခြင်းမှာ ထိုမဟာပစ္စရီကျမ်း၌လည်း တားမြစ်ချက်မရှိသောကြောင့် ဤအနက်သည်ပင် အတည်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Haraṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဟရဏကကထာအဖွင့် ပြီး၏။

Upanidhikathāvaṇṇanā

ဥပနိဓိကထာအဖွင့် (ဥပနိဓိကထာဝဏ္ဏနာ)။

112. Upanidhikathāyaṃ ‘‘saṅgopanatthāya attano hatthe nikkhittassa bhaṇḍassa guttaṭṭhāne paṭisāmanapayogaṃ vinā aññasmiṃ payoge akatepi rajjasaṅkhobhādikāle ‘na dāni tassa dassāmi, na mayhaṃ dāni dassatī’ti ubhohipi sakasakaṭṭhāne nisīditvā dhuranikkhepe kate pārājikameva paṭisāmanapayogassa katattā’’ti vadanti. Attano hatthe nikkhittattāti ettha attano hatthe saṅgopanatthāya nikkhittakālato paṭṭhāya tappaṭibaddhattā ārakkhāya bhaṇḍasāmikaṭṭhāne ṭhitattā ṭhānassa ca tadāyattatāya ṭhānācāvanassa alabbhanato natthi avahāroti adhippāyo.

၁၁၂. ဥပနိဓိကထာ၌ ‘‘လုံခြုံစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းရန် မိမိလက်၌ အပ်နှံထားသော ပစ္စည်းဥစ္စာကို လုံခြုံသောအရပ်၌ သိမ်းဆည်းသော လုံ့လမှတစ်ပါး အခြားသော လုံ့လတစ်စုံတစ်ရာကို မပြုသော်လည်း တိုင်းပြည်ဆူပူသောင်းကျန်းသော ကာလ၌ ‘ယခု ထိုသူအား မပေးတော့ပြီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ယခု ငါ့အား မပေးတော့ပြီ’ ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်ဦးစလုံးပင် မိမိတို့နေရာ၌ နေလျက် တာဝန်ချထားမှုကို ပြုကြကုန်သော် သိုမှီးသိမ်းဆည်းသော လုံ့လကို ပြုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ပါရာဇိကကျသည်သာတည်း’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘မိမိလက်၌ အပ်နှံထားခြင်းကြောင့်’ ဟူသော ဤစကား၌ မိမိလက်၌ သိမ်းဆည်းရန် အပ်နှံထားသော အချိန်မှစ၍ ထိုရဟန်းနှင့် ပတ်သက်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စောင့်ရှောက်ရန်အတွက် ဥစ္စာရှင်အရာ၌ တည်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နေရာသည် ထိုရဟန်းနှင့် စပ်ဆိုင်နေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နေရာမှ ရွေ့လျားခြင်းကို မရနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ခိုးယူခြင်း (အဝဟာရ) မထိုက်ဟု ရည်ရွယ်သည်။

Dhammaṃ vācāpetvāti dhammaṃ kathāpetvā. Eseva nayoti uddhāreyeva pārājikaṃ. Kasmā? Aññehi asādhāraṇassa abhiññāṇassa vuttattā. ‘‘Aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti idaṃ saññāṇaṃ kathenteneva ‘asukasmiṃ ṭhāne’ti okāsassa ca niyamitattā tasmiṃ ṭhāne ṭhitaṃ pattaṃ apanetvā tasmiṃ okāse aññaṃ tādisameva pacchā ṭhapitaṃ pattaṃ sandhāya kathita’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Corena sallakkhitapattassa gahaṇābhāvepi ‘‘idaṃ thenetvā gaṇhissāmī’’ti tasmiṃ okāse ṭhite tādise vatthumatte tassa theyyacittasabbhāvato aññaṃ tādisameva gaṇhante yujjatīti corassa avahāro dassito. Padavārenāti therena nīharitvā dinnaṃ pattaṃ gahetvā gacchato corassa padavārena. Taṃ atādisameva gaṇhante yujjatīti ‘‘mamāyaṃ patto na hotī’’ti vā ‘‘mayā kathito ayaṃ patto na hotī’’ti vā jānitvā theyyacittena gaṇhantassa ‘‘idaṃ thenetvā gaṇhissāmī’’ti vatthumatte theyyacittaṃ uppādetvā gaṇhantassa ca avahārasabbhāvato vuttaṃ.

‘တရားကို ရွတ်ဖတ်စေ၍’ ဟူသည်မှာ တရားကို ဟောကြားစေ၍ ဟူလို။ ‘ဤနည်းအတူပင်တည်း’ ဟူသည် မြှောက်ချီကာမျှ၌သာ ပါရာဇိကကျ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အမှတ်အသားကို မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ‘‘‘အခြားသော ထိုသို့သဘောရှိသော သပိတ်ကိုပင် ယူသော် သင့်လျော်၏’ ဟူသော ဤအမှတ်အသားကို ပြောကြားခြင်းဖြင့်ပင် ‘ထိုထိုအရပ်၌’ ဟု နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် ထိုနေရာ၌ တည်ရှိသော သပိတ်ကို ဖယ်ရှား၍ ထိုနေရာ၌ပင် နောက်မှ ထားအပ်သော အခြားသော ထိုသို့သဘောရှိသော သပိတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏’’ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းစလုံး၌ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သူခိုး နှလုံးသွင်းမှတ်သားထားသော သပိတ်ကို မရရှိစေကာမူ ‘‘ငါသည် ဤသပိတ်ကို ခိုးယူအံ့’’ ဟု ထိုနေရာ၌ တည်ရှိသော ထိုသို့သဘောရှိသော ဝတ္ထုမျှ၌ ထိုသူခိုးအား ခိုးလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အခြားသော ထိုသို့သဘောရှိသော သပိတ်ကို ယူသော်လည်း သင့်လျော်၏ဟူ၍ သူခိုးအား ခိုးမှု (အဝဟာရ) ထိုက်သည်ကို ပြတော်မူ၏။ ‘ခြေလှမ်းအစဉ်ဖြင့်’ ဟူသည်မှာ မထေရ်သည် ထုတ်ယူ၍ ပေးအပ်သော သပိတ်ကို ယူဆောင်၍ သွားသော သူခိုး၏ ခြေလှမ်းအစဉ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့သဘောမရှိသော သပိတ်ကို ယူသော် သင့်လျော်၏ ဟူသည်မှာ ‘‘ဤသပိတ်သည် ငါ့သပိတ်မဟုတ်’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ငါညွှန်ပြအပ်သော သပိတ်သည် ဤသပိတ်မဟုတ်’’ ဟူ၍လည်းကောင်း သိလျက် ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ယူသောသူအားလည်းကောင်း၊ ‘‘ငါသည် ဤသပိတ်ကို ခိုးယူအံ့’’ ဟု ဝတ္ထုမျှ၌ ခိုးလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်စေ၍ ယူသောသူအားလည်းကောင်း ခိုးမှု (အဝဟာရ) ထိုက်သည်ဖြစ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Gāmadvāranti [Pg.150] samaṇasāruppaṃ vohāramattametaṃ, antogāmaṃ icceva vuttaṃ hoti. Vuttanayeneva therassa pārājikanti theyyacitteneva parasantakassa gahitattā uddhāreyeva therassa pārājikaṃ. Corassa dukkaṭanti asuddhacittena gahitattā gahitakāle corassa dukkaṭaṃ. Vuttanayeneva ubhinnampi dukkaṭanti corassa sāmikena dinnattā pārājikaṃ natthi, asuddhacittena gahitattā dukkaṭaṃ, therassa pana attano santakepi asuddhacittatāya dukkaṭanti.

‘ရွာတံခါး’ ဟူသည် ရဟန်းတို့နှင့် လျော်ကန်သော ဝေါဟာရမျှသာ ဖြစ်၏၊ ‘ရွာတွင်း’ ဟူ၍သာ ဆိုလိုသည်။ ‘ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မထေရ်အား ပါရာဇိကကျ၏’ ဟူသည်မှာ ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့်ပင် သူတစ်ပါးပိုင်ပစ္စည်းကို ယူအပ်သောကြောင့် မြှောက်ချီကာမျှ၌ပင် မထေရ်အား ပါရာဇိက ကျရောက်၏။ ‘သူခိုးအား ဒုက္ကဋ်ကျ၏’ ဟူသည် မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ယူစဉ်အခါ၌ သူခိုးအား ဒုက္ကဋ်ကျ၏။ ‘ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် နှစ်ဦးစလုံးအား ဒုက္ကဋ်ကျ၏’ ဟူသည်မှာ သူခိုးအား ပိုင်ရှင်က ပေးအပ်သောကြောင့် ပါရာဇိက မကျဘဲ မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ယူသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်ကျ၏။ မထေရ်အားမူကား မိမိပစ္စည်း ဖြစ်စေကာမူ မစင်ကြယ်သောစိတ် (ခိုးစိတ်) ရှိခြင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်ကျ၏။

Āṇattiyā gahitattāti ettha ‘‘pattacīvaraṃ gaṇha, asukaṃ nāma gāmaṃ gantvā piṇḍāya carissāmā’’ti evaṃ therena kataāṇattiyā vihārassa parabhāge upacārato paṭṭhāya yāva tassa gāmassa parato upacāro, tāva sabbaṃ khettameva jātanti adhippāyo. Maggato okkammāti ettha ubhinnaṃ sakaṭacakkamaggānaṃ antarāḷampi maggoyevāti daṭṭhabbaṃ. Aṭṭhatvā anisīditvāti ettha vihāraṃ pavisitvā sīsādīsu bhāraṃ bhūmiyaṃ anikkhipitvāva tiṭṭhanto nisīdanto vā vissamitvā theyyacitte vūpasante puna theyyacittaṃ uppādetvā gacchati ce, pāduddhārena kāretabbo. Sace bhūmiyaṃ nikkhipitvā puna taṃ gahetvā gacchati, uddhārena kāretabbo. Kasmā? Āṇāpakassa āṇattiyā yaṃ kattabbaṃ, tassa tāva pariniṭṭhitattā. Keci pana ‘‘purimasmiṃ theyyacitte avūpasantepi vuttanayeneva vissamitvā gacchato pāduddhārena uddhārena vā kāretabbo’’ti vadanti, ‘‘asukaṃ nāma gāmanti aniyametvā ‘antogāmaṃ pavisissāmā’ti avisesena vutte vihārasāmantā sabbopi gocaragāmo khettamevā’’tipi vadanti. Sesanti maggukkamanavihārābhimukhagamanādi sabbaṃ. Purimasadisamevāti anāṇattiyā gahitepi sāmikassa kathetvā gahitattā heṭṭhā vuttavihārūpacārādi sabbaṃ khettamevāti katvā vuttaṃ.

‘စေခိုင်းမှုကြောင့် ယူအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်’ ဟူသော ဤစကား၌ ‘‘သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ယူလော့၊ မည်သည့်ရွာသို့ သွား၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ကြအံ့’’ ဟု ဤသို့ မထေရ်၏ စေခိုင်းချက်အရ ကျောင်းတိုက်၏ တစ်ပါးသောအပိုင်းဖြစ်သော ဥပစာမှစ၍ ထိုရွာ၏ အပြင်ဘက် ဥပစာရှိသရွေ့ အလုံးစုံသော အရပ်သည် ကွင်းပြင် (ခိုးမှုမြောက်ရာနယ်မြေ) သာ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘လမ်းမှ ဖဲသွား၍’ ဟူသော ဤစကား၌ လှည်းဘီးရာလမ်း နှစ်ခုတို့၏ အကြားကာလသည်လည်း လမ်းပင်ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ‘မရပ်ဘဲ မထိုင်ဘဲ’ ဟူသော ဤစကား၌ ကျောင်းသို့ဝင်၍ ဦးခေါင်းစသည်တို့၌ တင်ထားသော ဝန်ကို မြေ၌ မချဘဲ ရပ်လျက်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုင်လျက်သော်လည်းကောင်း ခေတ္တနား၍ ခိုးလိုသောစိတ် ငြိမ်းအေးသွားပြီးမှ တဖန် ခိုးလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်စေလျက် သွားအံ့၊ ခြေလှမ်းမြှောက်ခြင်းဖြင့် (အဝဟာရ) ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ အကယ်၍ မြေ၌ ချထားပြီးမှ တဖန် ထိုပစ္စည်းကို ယူ၍ သွားအံ့၊ ပစ္စည်းမြှောက်ခြင်းဖြင့် (အဝဟာရ) ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ စေခိုင်းသူ၏ စေခိုင်းချက်အရ ပြုအပ်သော ကိစ္စသည် ထိုမျှဖြင့် ပြီးဆုံးသွားသောကြောင့်တည်း။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘‘ရှေးခိုးလိုသောစိတ် မငြိမ်းအေးသော်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ခေတ္တနား၍ သွားသောသူအား ခြေလှမ်းမြှောက်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းမြှောက်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း (အဝဟာရ) ဆုံးဖြတ်အပ်၏’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘‘‘မည်သည့်ရွာ’ ဟု သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ ‘ရွာတွင်းသို့ ဝင်အံ့’ ဟု အထူးမပြုဘဲ ပြောဆိုအပ်သည်ရှိသော် ကျောင်းအနီးရှိသမျှ အလုံးစုံသော ဆွမ်းခံရွာသည် ကွင်းပြင် (ခိုးမှုမြောက်ရာနယ်မြေ) သာ ဖြစ်၏’’ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ‘ကြွင်းသော’ ဟူသည် လမ်းမှဖဲခြင်း၊ ကျောင်းသို့ မျက်နှာမူ၍ သွားခြင်းစသော အလုံးစုံတည်း။ ‘ရှေးဦးနှင့် တူသည်သာ’ ဟူသည်မှာ မစေခိုင်းဘဲ ယူသော်လည်း ပိုင်ရှင်အား ပြောကြား၍ ယူအပ်သောကြောင့် အောက်၌ မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော ကျောင်းဥပစာစသော အလုံးစုံကို ကွင်းပြင်ဟူ၍ ယူဆကာ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

Eseva nayoti ‘‘antarāmagge theyyacittaṃ uppādetvā’’tiādinā vuttanayaṃ atidisati. Nimitte vā kateti ‘‘cīvaraṃ me kiliṭṭhaṃ, ko nu kho rajitvā dassatī’’tiādinā nimitte kate. Vuttanayenevāti anāṇattassa therena saddhiṃ pattacīvaraṃ gahetvā gamanavāre vuttanayeneva. Ekapasse vāti vihārassa mahantatāya attānaṃ adassetvā ekasmiṃ passe vasanto vā. Theyyacittena paribhuñjanto jīrāpetīti theyyacitte uppanne ṭhānācāvanaṃ akatvā nivatthapārutanīhāreneva paribhuñjanto [Pg.151] jīrāpeti, ṭhānā cāventassa pana theyyacitte sati pārājikameva sīse bhāraṃ khandhe karaṇādīsu viya. Yathā tathā vā nassatīti aggiādinā vā upacikādīhi khāditaṃ vā nassati.

“Eseva nayo” ဟူသည်မှာ “ခရီးအကြား၌ ခိုးလိုသောစိတ်ကို ဖြစ်စေ၍” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိမိတ်ပြုအပ်သည်ရှိသော်” ဟူသည်မှာ “ငါ၏သင်္ကန်းသည် ညစ်နွမ်းလှ၏၊ အဘယ်သူသည် ဆိုး၍ ပေးပါအံ့နည်း” စသည်ဖြင့် နိမိတ်ပြရာ၌ ဖြစ်သည်။ “ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင်” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် မစေခိုင်းသော်လည်း မထေရ်နှင့်အတူ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ သွားသောအခါ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “တစ်ဖက်၌” ဟူသည်မှာ ကျောင်းတော်ကြီးမားသောကြောင့် မိမိကိုယ်ကို အထင်အရှားမပြဘဲ တစ်ဖက်တစ်နေရာ၌ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် သုံးစွဲလျက် ဟောင်းနွမ်းစေ၏” ဟူသည်မှာ ခိုးလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ နေရာမှ မရွေ့စေဘဲ ဝတ်ရုံမြဲ ဝတ်ရုံစဉ်အတိုင်းသာ သုံးစွဲလျက် ဟောင်းနွမ်းစေခြင်း ဖြစ်သည်။ နေရာမှ ရွေ့ရှားစေသူအား ခိုးလိုသောစိတ် ရှိခဲ့သော် ဦးခေါင်းပေါ်ရှိ ဝန်ထုပ်ကို ပခုံးပေါ်သို့ တင်ခြင်း စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ပါရာဇိကပင် ထိုက်သည်။ “တစ်နည်းနည်းဖြင့် ပျက်စီး၏” ဟူသည်မှာ မီးစသည်ဖြင့် လောင်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ခြစသည်တို့ ကိုက်ခဲခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။

Añño vā kocīti iminā pana yena ṭhapitaṃ, sopi saṅgahitoti veditabbaṃ. Tava thūlasāṭako laddhotiādinā musāvāde dukkaṭaṃ adinnādānapayogattā. Itaraṃ gaṇhato uddhāre pārājikanti ettha ‘‘pavisitvā tava sāṭakaṃ gaṇhāhī’’ti imināva upanidhibhāvato muttattā sāmikassa itaraṃ gaṇhatopi attano sāṭake ālayassa sabbhāvato ca uddhāre pārājikaṃ vuttaṃ. Na jānantīti tena vuttaṃ vacanaṃ asuṇantā na jānanti. Eseva nayoti ettha sace jānitvāpi cittena na sampaṭicchanti, eseva nayoti daṭṭhabbaṃ. Paṭikkhipantīti ettha cittena paṭikkhepopi saṅgahitovāti veditabbaṃ. Yācitā vā ayācitā vāti ettha yācitā yadi cittenapi sampaṭicchanti, naṭṭhe gīvā. Ayācitā pana yadipi cittena sampaṭicchanti, natthi gīvā.

“အခြားတစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသော်လည်းကောင်း” ဟူသော စကားဖြင့် ပစ္စည်းကို အပ်နှံထားသူကိုလည်း အကျုံးဝင်သည်ဟု သိအပ်၏။ “သင့်၏ ထူသောပုဆိုးကို ရအပ်ပြီ” စသည်ဖြင့် မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုရာ၌ မတရားယူခြင်း၏ ပယောဂ မဟုတ်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်သည်။ “တစ်ပါးသော ပစ္စည်းကို ယူရာ၌ နေရာမှ ကြွမြှောက်လျှင် ပါရာဇိက ထိုက်၏” ဟူသော စကား၌ “ကျောင်းထဲသို့ ဝင်၍ သင့်၏ပုဆိုးကို ယူလော့” ဟူသော ဤစကားဖြင့်ပင် အပ်နှံထားသည့် အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပိုင်ရှင်သည် အခြားပုဆိုးကို ယူသော်လည်း မိမိ၏ပုဆိုး၌ တပ်မက်မှုရှိနေသေးသောကြောင့်လည်းကောင်း နေရာမှ ကြွမြှောက်လျှင် ပါရာဇိက ထိုက်ကြောင်း ဟောတော်မူသည်။ “မသိကြကုန်” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း ပြောသောစကားကို မကြားရသဖြင့် မသိကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဤနည်းအတိုင်းပင်” ဟူရာ၌ အကယ်၍ သိသော်လည်း စိတ်ဖြင့် လက်မခံခဲ့သော် ဤနည်းအတိုင်းပင် (အာပတ်မထိုက်) ဟု မှတ်အပ်၏။ “ငြင်းပယ်ကုန်အံ့” ဟူရာ၌ စိတ်ဖြင့် ငြင်းပယ်ခြင်းကိုလည်း အကျုံးဝင်စေအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “တောင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ မတောင်းအပ်သည်ဖြစ်စေ” ဟူရာ၌ တောင်းအပ်သည်ရှိသော် စိတ်ဖြင့်သော်လည်း လက်ခံခဲ့ပါက ပျက်စီးသွားသောအခါ လျော်ရန်တာဝန် ရှိ၏။ မတောင်းအပ်သည်ရှိသော် စိတ်ဖြင့် လက်ခံစေကာမူ ပျက်စီးသွားသောအခါ လျော်ရန်တာဝန် မရှိပေ။

Gahetvā ṭhapetīti ettha cāletvā tasmiṃyeva ṭhāne ṭhapitepi naṭṭhe gīvā. Upacāre vijjamāneti bhaṇḍāgārassa samīpe uccārapassāvaṭṭhāne vijjamāne. Mayi ca mate saṅghassa ca senāsane vinaṭṭheti ettha ‘‘kevalaṃ saṅghassa senāsanaṃ mā nassīti imināva adhippāyena vivaritumpi vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. Sahāyehi bhavitabbanti tehipi kiñci kiñci dātabbanti vuttaṃ hoti. Ayaṃ sāmīcīti bhaṇḍāgāre vasantānaṃ idaṃ vattaṃ.

“ယူ၍ ထား၏” ဟူရာ၌ ပစ္စည်းကို လှုပ်ရှားစေ၍ ထိုနေရာ၌ပင် ပြန်ထားသော်လည်း ပျက်စီးသွားပါက လျော်ရန် တာဝန်ရှိ၏။ “ဥပစာ၌ ထင်ရှားရှိသော်” ဟူသည်မှာ သိုမှီးရာတိုက်၏ အနီးအပါး ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ရာအရပ်၌ ရှိနေစဉ် ဖြစ်သည်။ “ငါ သေလွန်သော် သံဃာ့အိပ်ရာနေရာ ပျက်စီးအံ့” ဟူရာ၌ “သံဃာတော်၏ အိပ်ရာနေရာ မပျက်စီးစေလင့်ဟူသော ဤရည်ရွယ်ချက်သက်သက်ဖြင့် လှည့်လည်စောင့်ရှောက်ရန်လည်း သင့်လျော်သည်သာ” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အဖော်တို့ ရှိသင့်သည်” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့ကလည်း အနည်းငယ်စီ ပေးလှူသင့်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤကား သင့်လျော်သောအကျင့်ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ သိုမှီးရာတိုက်၌ နေထိုင်သူတို့ လိုက်နာအပ်သော ဝတ်တရား ဖြစ်သည်။

Lolamahātheroti mando momūho hasitakīḷitappasuto vā mahāthero. Attano attano vasanagabbhesu sabhāgabhikkhūnaṃ parikkhāraṃ ṭhapentīti yojetabbaṃ. Itarehīti tasmiṃyeva gabbhe vasantehi itarabhikkhūhi. Vihāravāre niyutto vihāravāriko, vāraṃ katvā vihārarakkhaṇako. Nivāpanti bhattavetanaṃ. Paṭipathaṃ gatesūti corānaṃ āgamanaṃ ñatvā ‘‘paṭhamataraṃyeva gantvā saddaṃ karissāmā’’ti corānaṃ abhimukhaṃ gatesu. Nissitake jaggentīti attano attano nissitake sikkhācariyāya posentāpi nissitake vihāraṃ jaggāpenti. ‘‘Asahāyassa adutiyassā’’ti pāṭho yutto, pacchimaṃ purimasseva vevacanaṃ. Asahāyassa vā attadutiyassa vāti imasmiṃ pana pāṭhe ekena ānītaṃ dvinnaṃ nappahotīti [Pg.152] attadutiyassapi vāro nivāritoti vadanti, taṃ ‘‘yassa sabhāgo bhikkhu bhattaṃ ānetvā dātā natthī’’ti iminā na sametīti vīmaṃsitabbaṃ. Upajīvantena ṭhātabbanti abbhokāsikena rukkhamūlikenapi pākavaṭṭaṃ upanissāya jīvantena pattacīvararakkhaṇatthāya vihāravāre sampatte ṭhātabbaṃ. Paripucchanti pucchitapañhavissajjanaṃ aṭṭhakathaṃ vā. Diguṇanti vassaggena pāpitaṃ vināva dve koṭṭhāseti vadanti. Pakkhavārenāti aḍḍhamāsavārena.

“လောလမဟာထေရ်” ဟူသည်မှာ ဉာဏ်နည်းသော၊ တွေဝေသော သို့မဟုတ် ရယ်မြူးကစားခြင်း၌ လွန်ကဲသော မဟာထေရ် ဖြစ်သည်။ “မိမိတို့၏ နေထိုင်ရာ အခန်း၌ သဘောတူညီသော ရဟန်းတို့၏ ပရိက္ခရာကို ထားကုန်၏” ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “အခြားသောသူတို့နှင့်” ဟူသည်မှာ ထိုအခန်း၌ပင် အတူနေထိုင်သော အခြားရဟန်းတို့နှင့် အတူတူ ဖြစ်သည်။ “ကျောင်းတော် စောင့်ရှောက်ရန် အလှည့်ကျရောက်သူ” ဟူသည်မှာ မိမိအလှည့်၌ ကျောင်းတော်ကို စောင့်ရှောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ “ဆွမ်းရိက္ခာ” ဟူသည်မှာ ထမင်းဝတ် စသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “လမ်းခရီးသို့ သွားကုန်သောအခါ” ဟူသည်မှာ ခိုးသူတို့ လာသည်ကို သိရှိသဖြင့် “ငါတို့က အရင်ဆုံး သွားရောက်၍ အော်ဟစ်အချက်ပေးမည်” ဟု ခိုးသူတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ သွားကုန်သောအခါ၌ ဖြစ်သည်။ “တပည့်တို့အား စောင့်ရှောက်စေကုန်၏” ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ တပည့်များကို ဆွမ်းခံကျွေးမွေးသော်လည်း ထိုတပည့်များကိုသာ ကျောင်းကို စောင့်ရှောက် သုတ်သင်စေကုန်၏။ “အဖော်မရှိသူ၊ အဖော်တစ်ယောက်မျှ မရှိသူအား” ဟူသော ပါဌ်သည် သင့်လျော်၏။ နောက်ပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ “အဖော်မရှိသူ သို့မဟုတ် မိမိနှင့်အတူ နှစ်ယောက်မြောက်သောသူအား” ဟူသော ဤပါဌ်၌မူ တစ်ဦးတည်း ယူဆောင်လာသော ဆွမ်းသည် နှစ်ဦးအတွက် မလောက်သောကြောင့် နှစ်ယောက်မြောက်သောသူအားလည်း အလှည့်ကို မြစ်ပိတ်အပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် “အကြင်ရဟန်းအား ဆွမ်းယူဆောင်၍ ပေးမည့် သဘောတူရဟန်း မရှိအံ့” ဟူသော စကားနှင့် မညီညွတ်သဖြင့် စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏။ “မှီတင်းနေထိုင်သူသည် စောင့်ရမည်” ဟူသည်မှာ လွင်တီးခေါင်၌ နေသူ၊ သစ်ပင်ရင်း၌ နေသူ ဖြစ်သော်လည်း ဆွမ်းဝတ်ကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးသဖြင့် သပိတ်သင်္ကန်းကို စောင့်ရှောက်ရန် ကျောင်းအလှည့် ကျရောက်လာသောအခါ စောင့်ရှောက်ရမည် ဖြစ်သည်။ “မေးမြန်းကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာကို ဖြေဆိုရန် သို့မဟုတ် အဋ္ဌကထာကို စုံစမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “နှစ်ဆ” ဟူသည်မှာ ဝါအရ ရအပ်သော ဥစ္စာကို မဖယ်ဘဲ နှစ်စုပုံ၍ ဝေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “လခွဲအလှည့်အားဖြင့်” ဟူသည်မှာ ဆယ့်ငါးရက် တစ်ကြိမ်ကျစီ ဖြစ်သည်။

Upanidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အပ်နှံခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Suṅkaghātakathāvaṇṇanā

ကောက်ခွန်ဌာနနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားအဖွင့်

113. Suṅkaghātakathāyaṃ tato hanantīti tato nīharantā hananti. Tanti suṅkaṭṭhānaṃ. Yatoti yato nīhariyamānabhaṇḍato. Rājakanti rājāyattaṃ. Tampi rājārahamevāti āha ‘‘ayamevattho’’ti. Itoti ito bhaṇḍato. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmetīti ettha ‘‘paṭhamaṃ pādaṃ paricchedato bahi ṭhapetvā dutiye pāde uddhaṭamatte pārājika’’nti vadanti uddharitvā bahi aṭṭhapitopi bahi ṭhitoyeva nāma hotīti katvā. Yattha yattha padavārena āpatti kāretabbā, tattha tattha sabbatthāpi eseva nayoti vadanti. Suṅkaghātato bahi bahisuṅkaghātaṃ. Avassaṃ patanakanti avassaṃ suṅkaghātato bahi patanakaṃ. Pubbe vuttanayenevāti avassaṃ patanake hatthato muttamatteti vuttaṃ hoti. Vaṭṭantaṃ puna anto pavisatīti mahāaṭṭhakathāvacanassa kurundisaṅkhepaṭṭhakathāhi adhippāyo pakāsito. Anto ṭhatvā bahi gacchantaṃ rakkhatīti bhikkhuno payogena gamanavegassa antoyeva vūpasantattā. Parivattetvā abbhantarimaṃ bahi ṭhapetīti abbhantare ṭhitaṃ puṭakaṃ parivattetvā bahi ṭhapeti. Ettha ca ‘‘abbhantarime puṭake bhūmito mocitamatte pārājika’’nti vadanti.

၁၁၃. ကောက်ခွန်ဌာနနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားရပ်၌ “ထိုအရပ်မှ ဆောင်ယူသော် ခိုးယူရာရောက်၏” ဟူသည်မှာ ထိုကောက်ခွန်ဌာနမှ ယူဆောင်ကုန်သော် ခိုးယူခြင်းမြောက်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ထိုအရာကို” ဟူသည်မှာ ကောက်ခွန်ဌာနကို ဆိုလိုသည်။ “အကြင်အရပ်မှ” ဟူသည်မှာ အကြင် ယူဆောင်အပ်သော ကုန်ပစ္စည်းမှ ဖြစ်သည်။ “မင်းပိုင်သောပစ္စည်း” ဟူသည်မှာ မင်းနှင့် သက်ဆိုင်သော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပစ္စည်းသည်လည်း မင်းနှင့်သာ ထိုက်တန်သည်ဖြစ်၍ “ဤကား ဆိုလိုရင်းအနက်ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ဤအရပ်မှ” ဟူသည်မှာ ဤကုန်စည်ပစ္စည်းမှ ဖြစ်သည်။ “ဒုတိယခြေလှမ်းကို ကျော်လွန်စေ၏” ဟူရာ၌ “ပထမခြေလှမ်းကို ကန့်သတ်ချက်၏ ပြင်ပ၌ ထား၍ ဒုတိယခြေလှမ်းကို ကြွမြှောက်လိုက်ရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက ထိုက်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ယူဆောင်၍ အပြင်ဘက်၌ မချထားသေးသော်လည်း အပြင်သို့ ရောက်ရှိနေပြီဟု သတ်မှတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်အရပ်၌မဆို ခြေလှမ်းအလှည့်ဖြင့် အာပတ်သင့်စေရမည် ဖြစ်ရာ၊ ထိုအရပ်အားလုံး၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ကောက်ခွန်ဌာန၏ အပြင်ဘက်၌” ဟူသည်မှာ ကောက်ခွန်ဌာန၏ အပြင်ဘက်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ “မလွဲမသွေ ကျဆင်းသောပစ္စည်း” ဟူသည်မှာ ကောက်ခွန်ဌာန၏ အပြင်ဘက်သို့ မလွဲမသွေ ကျရောက်သော ပစ္စည်းကို ဆိုလိုသည်။ “ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင်” ဟူသည်မှာ မလွဲမသွေ ကျရောက်သောပစ္စည်းများကို လက်မှ လွတ်ရုံမျှဖြင့် (အာပတ်သင့်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ “လှည့်ပတ်၍ အထဲသို့ ပြန်ဝင်၏” ဟူသော မဟာအဋ္ဌကထာ စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ကုရုန္ဒီနှင့် သံခေပ အဋ္ဌကထာတို့က ဖွင့်ပြတော်မူကြသည်။ “အတွင်း၌ ရပ်လျက် အပြင်သို့ သွားသောအရာကို စောင့်ရှောက်၏” ဟူသည်မှာ ရဟန်း၏ ပယောဂဖြင့် သွားသောအရှိန်သည် အတွင်း၌သာ ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “လှည့်ပတ်၍ အတွင်းပစ္စည်းကို အပြင်၌ ထား၏” ဟူသည်မှာ အတွင်း၌ရှိသော ကုန်ထုပ်ကို ပြန်လှန်၍ အပြင်ဘက်၌ ထားခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ “အတွင်းကုန်ထုပ်ကို မြေမှ ကြွမြှောက်ရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက ထိုက်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘Gacchante yāne vā…pe… ṭhapetīti suṅkaghātaṃ apavisitvā bahiyeva ṭhapetī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhapitanti vakkhamānattā. Ācariyā pana ‘‘suṅkaṭṭhānassa bahi ṭhita’’nti pāṭhaṃ vikappetvā ‘‘paṭhamaṃ antosuṅkaghātaṃ paviṭṭhesuyeva yānādīsu ṭhapitaṃ pacchā yānena saddhiṃ nīhaṭaṃ suṅkaghātassa bahi ṭhitaṃ, na ca tena nīta’’nti [Pg.153] atthaṃ vadanti. Ayaṃ pana tesaṃ adhippāyo – suṅkaṭṭhānassa anto paviṭṭhayānādīsu ṭhapitepi bhikkhussa payogaṃ vinā aññena nīhaṭattā nevatthi pārājikaṃ, ‘‘atra paviṭṭhassa suṅkaṃ gaṇhantū’’ti vuttattā aññena nīhaṭassa bahi ṭhite bhaṇḍadeyyampi na hotīti. Ayameva ca nayo ‘‘vaṭṭitvā gamissatīti vā añño naṃ vaṭṭessatīti vā anto ṭhapitaṃ pacchā sayaṃ vā vaṭṭamānaṃ aññena vā vaṭṭitaṃ bahi gacchati, rakkhatiyevā’’ti iminā vacanena sametīti yuttataro viya dissati. Suṅkaṭṭhānassa anto pavisitvā puna paccāgacchatopi tena passena paricchedaṃ atikkamantassa yadi tatopi gacchantānaṃ hatthato suṅkaṃ gaṇhanti, sīmātikkame pārājikameva.

‘‘သွားသော လှည်း၌သော်လည်းကောင်း...ပ... ထား၏’’ ဟူသည်ကား ကောက်ခံရာဌာန (ဆိပ်ကောက်ရာ) ကို ရှောင်ကွင်း၍ အပြင်ဘက်၌သာလျှင် ထားခြင်းကို ဆိုလိုကြောင်း ဂန္ထိပဒသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ နောင်၌ ဆိပ်ကောက်ရာ၏ ပြင်ပ၌ ထားအပ်သည်ဟူ၍ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆရာတို့သည်ကား ‘‘ဆိပ်ကောက်ရာ၏ ပြင်ပ၌ တည်သော’’ ဟူသော ပါဌ်ကို ဝိကပ်ပြု၍ ‘‘ရှေးဦးစွာ ဆိပ်ကောက်ရာအတွင်းသို့ ဝင်ကုန်ပြီးသော လှည်းစသည်တို့၌ ထားအပ်သော၊ နောက်မှ လှည်းနှင့်တကွ ထုတ်ဆောင်အပ်သဖြင့် ဆိပ်ကောက်ရာ၏ ပြင်ပ၌ တည်သော၊ ထိုသူသည်လည်း မဆောင်ယူအပ်သော ဥစ္စာ’’ ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ထိုဆရာတို့၏ အလိုအဓိပ္ပာယ်တည်း - ဆိပ်ကောက်ရာအတွင်းသို့ ဝင်သော လှည်းစသည်တို့၌ ထားအပ်သော်လည်း ရဟန်း၏ ပယောဂမရှိဘဲ သူတစ်ပါးက ထုတ်ဆောင်သောကြောင့် ပါရာဇိကသည် လုံးဝမရှိနိုင်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ‘‘ဤအတွင်းသို့ ဝင်သောသူ၏ အခွန်ကို ယူကြကုန်လော့’’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါး ဆောင်ယူအပ်သော ထိုလှည်းသည် ပြင်ပ၌ တည်ရှိသော် အခွန်ပေးထိုက်သော ဥစ္စာလည်း မဖြစ်တော့ပေ။ ဤသို့လျှင် ‘‘လှိမ့်၍ သွားလတ္တံ့ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးသည် ထိုဥစ္စာကို လှိမ့်လတ္တံ့’’ ဟု တွေးတော၍ အတွင်း၌ ထားအပ်သော ဥစ္စာသည် နောက်မှ မိမိကိုယ်တိုင် လှိမ့်၍ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါး လှိမ့်၍ဖြစ်စေ ပြင်ပသို့ ရောက်သွားသော် (အခွန်လွတ်အောင်) စောင့်ရှောက်ရာ ရောက်သည်သာတည်း ဟူသော ဤစကားနှင့် ညီညွတ်သဖြင့် ဤနည်းသည်သာလျှင် ပို၍ သင့်လျော်လှသည်ဟု ထင်ရ၏။ ဆိပ်ကောက်ရာအတွင်းသို့ ဝင်ပြီးမှ တဖန် ပြန်ထွက်သွားသော သူသည်လည်း ထိုဘက်အခြမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြားကို ကျော်လွန်သွားပါက (သို့မဟုတ်) ထိုသို့ သွားကြသောသူတို့၏ လက်မှ အခွန်ကို ကောက်ယူကြပါက သိမ်ကို ကျော်လွန်သည်နှင့် ပါရာဇိက ထိုက်သည်သာတည်း။

Hatthisuttādīsūti hatthisikkhādīsu. Imasmiṃ ṭhāneti yathāvuttayānādīhi vuttappakārena nīharaṇe. Anāpattīti tattha ‘‘sahatthā’’ti vacanato aññena nīharāpentassa anāpatti. Idhāti imasmiṃ adinnādānasikkhāpade. Tatrāti tasmiṃ eḷakalomasikkhāpade. Hontīti ettha iti-saddo hetuattho, yasmā eḷakalomāni nissaggiyāni honti, tasmā pācittiyanti attho. Idha anāpattīti imasmiṃ sikkhāpade avahārābhāvā anāpatti. Upacāranti suṅkaghātaparicchedato bahi samantā dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ abbhantaraṃ vatiāsannappadesasaṅkhātaṃ upacāraṃ. Tādisaṃ upacāraṃ okkamitvā pariharaṇe sādīnavattā dukkaṭaṃ vuttaṃ. Etthāti suṅkaghāte. ‘‘Dvīhi leḍḍupātehīti ayaṃ niyamo ācariyaparamparābhato’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ.

‘‘ဆင်ကျုံးစသည်တို့၌’’ ဟူသည်မှာ ဆင်သင်ကြားရာအရပ် စသည်တို့၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ဤအရပ်၌’’ ဟူသည်မှာ ဖော်ပြပါ လှည်းစသည်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအတိုင်း ထုတ်ဆောင်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘‘အာပတ်မသင့်’’ ဟူသည်မှာ ထိုသုတ်၌ ‘‘မိမိလက်ဖြင့်’’ ဟူသော စကားကြောင့် သူတစ်ပါးကို ထုတ်ဆောင်စေသောသူအား အာပတ်မသင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ဤ၌’’ ဟူသည်မှာ ဤအဒိန္နာဒါနသိက္ခာပုဒ်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ထို၌’’ ဟူသည်မှာ ထိုဧဠကလောမသိက္ခာပုဒ်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ဖြစ်ကုန်၏’’ ဟူသော ဤစကား၌ ‘‘ဣတိ’’သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြအနက်ရှိ၏။ အကြင်ကြောင့် သိုးမွေးတို့သည် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် ထိုက်၏ဟု အနက်ရ၏။ ‘‘ဤ၌ အာပတ်မသင့်’’ ဟူသည်မှာ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ခိုးယူခြင်း (အဝဟာရ) မရှိသောကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ဥပစာ’’ ဟူသည်မှာ ဆိပ်ကောက်ရာ၏ အပိုင်းအခြားမှ ပြင်ပ ပတ်ဝန်းကျင်၌ ခဲနှစ်ပစ်အကွာအတွင်း ဖြစ်သော ခြံစည်းရိုးအနီးအရပ်ဟု ဆိုအပ်သော ဥပစာ ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော ဥပစာသို့ သက်ဝင်၍ ရှောင်ကွင်းတိမ်းရှောင်ရာ၌ အပြစ်ရှိသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘‘ဤ၌’’ ဟူသည်မှာ ဆိပ်ကောက်ရာ၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ခဲနှစ်ပစ်အကွာဖြင့် ဟူသော ဤသတ်မှတ်ချက်သည် ဆရာစဉ်ဆက်မှ ဆင်းသက်လာသည်’’ ဟု မဟာဂဏ္ဌိပဒ၌ ဆိုအပ်၏။

Suṅkaghātakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဆိပ်ကောက်ရာအကြောင်း ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Pāṇakathāvaṇṇanā

ပါဏကထာဝဏ္ဏနာ

114. Pāṇakathāyaṃ tiracchānagatassa ekantena pādagghanakatā na sambhavatīti āha – ‘‘ekaṃsena avahārakappahonakapāṇaṃ dassento’’ti. Bhujissaṃ harantassa avahāro natthīti parapariggahitābhāvato. Bhujissoti adāso. Āṭhapitoti mātāpitūhi iṇaṃ gaṇhantehi ‘‘yāva iṇadānā ayaṃ tumhākaṃ santike hotū’’ti iṇadāyakānaṃ niyyātito. Yasmā mātāpitaro dāsānaṃ viya puttānaṃ na [Pg.154] sāmino. Yesañca santike āṭhapito, tepi tassa hatthakamme sāmino, na tassāti āha ‘‘avahāro natthī’’ti. Dhanaṃ pana gataṭṭhāne vaḍḍhatīti ettha ‘‘āṭhapetvā gahitadhanaṃ vaḍḍhiyā saha avahārakassa gīvā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

၁၁၄. ပါဏကထာ၌ တိရစ္ဆာန်အား စင်စစ် တမတ်ထိုက်သော တန်ဖိုးရှိခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘‘စင်စစ်အားဖြင့် ခိုးယူခြင်းသို့ ရောက်ထိုက်သော သတ္တဝါကို ပြလိုသဖြင့်’’ ဟု ဆို၏။ ‘‘လူလွတ်ကို ဆောင်ယူသောသူအား ခိုးယူခြင်း (အဝဟာရ) မဖြစ်’’ ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက သိမ်းဆည်းထားခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ‘‘လူလွတ်’’ ဟူသည်မှာ ကျွန်မဟုတ်သောသူ ဖြစ်၏။ ‘‘မနှံအပ်သောသူ (အာဌပိတ)’’ ဟူသည်မှာ ကြွေးမြီယူကြကုန်သော မိဘတို့က ‘‘ကြွေးမြီမဆပ်မီတိုင်အောင် ဤသူသည် သင်တို့ထံ၌ ရှိပါစေ’’ ဟု ကြွေးရှင်တို့အား အပ်နှံထားခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မိဘတို့သည် ကျွန်တို့အား အစိုးရသကဲ့သို့ သားသမီးတို့အား အစိုးမရကြကုန်။ ထိုသူကို အကြင်သူတို့ထံ၌ အပ်နှံထားအပ်၏၊ ထိုသူတို့သည်လည်း ထိုသူ၏ လက်မှုကိစ္စ၌သာ အစိုးရကုန်၏၊ ထိုကိုယ်ခန္ဓာ၌ အစိုးမရကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ခိုးယူခြင်း မဖြစ်နိုင်’’ ဟု ဆို၏။ ‘‘ဥစ္စာသည် ရောက်ရာအရပ်၌ တိုးပွား၏’’ ဟူသော ဤစကား၌ ‘‘ပေါင်နှံ၍ ယူအပ်သော ဥစ္စာကို အတိုးနှင့်တကွ ခိုးယူသောသူအား မိမိလည်ပင်း၌ တင်၏ (ကြွေးတင်၏)’’ ဟူ၍ ဂန္ထိပဒသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။

Antojāta…pe… avahāro hotīti ettha padesacārittavasena attanāva attānaṃ niyyātetvā dāsabyaṃ upagataṃ avaharantassapi pārājikamevāti veditabbaṃ. Gehadāsiyā kucchimhi dāsassa jātoti evampi sambhavatīti sambhavantaṃ gahetvā vuttaṃ. Gehadāsiyā kucchismiṃ pana aññassa jātopi ettheva saṅgahito. Karamarānīto nāma bandhagāhagahito. Tenāha ‘‘paradesato paharitvā’’tiādi. Tattha paradesato paharitvāti paradesaṃ vilumpakehi rājarājamahāmattādīhi mahācorehi paradesato paharitvā. Anāpatti pārājikassāti yadi tassa vacanena tato adhikaṃ vegaṃ na vaḍḍheti, anāpatti. Pariyāyenāti pariyāyavacanena. Manussaviggahe ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyakathāyapi na muccati, idha pana ‘‘adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyyā’’ti ādānasseva vuttattā pariyāyakathāya muccati.

‘‘အတွင်း၌မွေးသောသူ...ပ... ခိုးယူခြင်းဖြစ်၏’’ ဟူသော ဤစကား၌ အရပ်၏အလေ့အထ (ဒေသစာရိတ္တ) အားဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကို အပ်နှံ၍ ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်သောသူကို ခိုးယူသောသူအားလည်း ပါရာဇိက ထိုက်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။ ‘‘အိမ်ကျွန်မ၏ ဝမ်း၌ ကျွန်၏သား ဖြစ်၏’’ ဟူ၍ ဤသို့လည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဤသို့ ဖြစ်နိုင်သောအချက်ကို ယူ၍ ဆိုအပ်၏။ အိမ်ကျွန်မ၏ ဝမ်း၌ သူတစ်ပါး၏ သား ဖြစ်သော်လည်း ဤအိမ်ကျွန်၌သာလျှင် အကျုံးဝင်၏။ ‘‘ကရမရာနီတ (လက်ရဖမ်းဆီးအပ်သောကျွန်)’’ မည်သည်မှာ ရန်သူတို့ လက်ရဖမ်းဆီးအပ်သောသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘တိုင်းတစ်ပါးမှ လုယက်ဖမ်းဆီး၍’’ စသည်ကို ဆို၏။ ထို၌ ‘‘တိုင်းတစ်ပါးမှ ဖမ်းဆီးဆောင်ယူ၍’’ ဟူသည်မှာ တိုင်းတပါးကို လုယက်တတ်သော မင်း၊ မင်း၏အမတ်ကြီး စသောသူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဓားပြကြီးတို့သည်လည်းကောင်း တိုင်းတစ်ပါးမှ ဖမ်းဆီးဆောင်ယူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ပါရာဇိကမှ အာပတ်မသင့်’’ ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ စကားကြောင့် ထိုထက်လွန်သော အဟုန်ကို မတိုးစေပါက အာပတ်မသင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ပရိယာယ်အားဖြင့်’’ ဟူသည်မှာ ပရိယာယ်စကားဖြင့် ဖြစ်၏။ မနုဿဝိဂ္ဂဟသိက္ခာပုဒ်၌ ‘‘သေခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းအံ့’’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပရိယာယ်စကားဖြင့် ပြောသော်လည်း အာပတ်မှ မလွတ်ပေ။ ဤအဒိန္နာဒါနသိက္ခာပုဒ်၌မူကား ‘‘မပေးအပ်သော ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ယူအံ့’’ ဟု ယူခြင်းကိုသာလျှင် ဆိုအပ်သောကြောင့် ပရိယာယ်စကားဖြင့် ပြောခြင်းဖြင့် အာပတ်မှ လွတ်၏။

Pāṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပါဏကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Apadakathāvaṇṇanā

အပဒကထာဝဏ္ဏနာ

Apadakathāyaṃ nāmenāti sappanāmena vā sāmikena katanāmena vā. Karaṇḍapuṭanti peḷāya pidhānaṃ. Āhaccāti paharitvā.

ခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့အကြောင်း (အပဒကထာ) ၌ ‘‘အမည်ဖြင့်’’ ဟူသည်မှာ မြွေ၏အမည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရှင်က မှည့်သောအမည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ပချုပ်ဝ’’ ဟူသည်မှာ ပချုပ်၏ အဖုံးဖြစ်၏။ ‘‘ခတ်၍’’ ဟူသည်မှာ ရိုက်ပုတ်၍ ဖြစ်၏။

Catuppadakathāvaṇṇanā

စတုပ္ပဒကထာဝဏ္ဏနာ

116. Catuppadakathāyaṃ bhiṅkacchāpanti bhiṅkabhiṅkāti saddāyanato evaṃladdhanāmaṃ hatthipotakaṃ. Antovatthumhīti parikkhitte antovatthumhi. Rājaṅgaṇeti parikkhitte nagare vatthudvārato bahirājaṅgaṇe. Hatthisālā ṭhānanti nibbakosato udakapātabbhantaraṃ ṭhānaṃ. Bahinagare ṭhitassāti [Pg.155] parikkhittanagaraṃ sandhāya vuttaṃ, aparikkhittanagare pana antonagare ṭhitassapi ṭhitaṭṭhānameva ṭhānaṃ. Khaṇḍadvāranti attanā khaṇḍitadvāraṃ. Sākhābhaṅganti bhañjitasākhaṃ. Nipannassa dveti bandhanena saddhiṃ dve. Ghātetīti ettha ‘‘theyyacittena vināsentassa sahapayogattā dukkaṭameva, na pācittiya’’nti ācariyā vadanti.

၁၁၆. ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့အကြောင်း (စတုပ္ပဒကထာ) ၌ ‘‘ဘိင်္ဂဆာပ’’ ဟူသည်မှာ ‘‘ဘိင်္ဂု ဘိင်္ဂု’’ ဟု အော်မြည်တတ်သော အသံကြောင့် ဤသို့သော အမည်ကို ရသော ဆင်ငယ် ဖြစ်၏။ ‘‘အိမ်ရာဝင်းအတွင်း၌’’ ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သော အိမ်ရာဝင်းအတွင်း၌ ဖြစ်၏။ ‘‘မင်းရင်ပြင်၌’’ ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သော မြို့အတွင်း၌ အိမ်တံခါးမှ ပြင်ပဖြစ်သော မင်းရင်ပြင်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ဆင်တင်းကုပ်တည်ရာ’’ ဟူသည်မှာ စံနန်းအပြင်ဘက် ရေကြည်ကျရာအတွင်းဖြစ်သော အရပ်တည်း။ ‘‘မြို့ပြင်ပ၌ တည်သောသူအား’’ ဟူသည်မှာ ခြံရံအပ်သောမြို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ မခြံရံအပ်သော မြို့၌ကား မြို့အတွင်း၌ တည်သောသူအားလည်း မိမိရပ်တည်ရာ အရပ်သည်သာ တည်ရာ အရပ်တည်း။ ‘‘တံခါးကျိုး’’ ဟူသည်မှာ မိမိဖျက်ဆီးအပ်သော တံခါးပေါက် ဖြစ်၏။ ‘‘သစ်ကိုင်းကျိုး’’ ဟူသည်မှာ ချိုးအပ်သော သစ်ခက် ဖြစ်၏။ ‘‘ဝပ်နေသော သတ္တဝါအား နှစ်ခု’’ ဟူသည်မှာ အနှောင်အဖွဲ့နှင့်တကွ နှစ်ခု ဖြစ်၏။ ‘‘သတ်အံ့’’ ဟူသော ဤစကား၌ ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ဖျက်ဆီးသောသူအား အတူတကွ ပယောဂရှိသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်သာ ထိုက်၏၊ ပါစိတ်မထိုက်ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Catuppadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုပ္ပဒကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

Oṇirakkhakathāvaṇṇanā

အောဏိရက္ခကထာဝဏ္ဏနာ

Oṇirakkhakathāyaṃ oṇinti oṇītaṃ, ānītanti attho. ‘‘Oṇirakkhassa santike ṭhapitaṃ bhaṇḍaṃ upanidhi viya saṅgopanatthāya anikkhipitvā muhuttaṃ olokanatthāya ṭhapitattā tassa ṭhānācāvanamattena pārājikaṃ janetī’’ti vadanti.

အောဏိရk္ခကထာ၌ ‘‘အောဏိ’’ ဟူသည်မှာ အပ်နှံအပ်သော (သို့မဟုတ်) ဆောင်ယူအပ်သော ဝတ္ထုကို ဆိုလို၏။ ‘‘အပေါင်ပစ္စည်း စောင့်ရှောက်သူ၏ အနီး၌ ထားအပ်သော ဥစ္စာကို အပ်နှံပစ္စည်းကဲ့သို့ ကောင်းစွာသိမ်းဆည်းရန် မအပ်နှံဘဲ ခေတ္တမျှ ကြည့်ရှုစောင့်ရှောက်ရန်သာ ထားအပ်သောကြောင့် ထိုသူအား နေရာမှ ရွေ့စေကာမျှဖြင့် ပါရာဇိက မဖြစ်စေနိုင်’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Saṃvidāvahārakathāvaṇṇanā

သံဝိဒါဝဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

Saṃvidāvahārakathāyaṃ ‘‘sambahulā saṃvidahitvā eko bhaṇḍaṃ avaharati, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’ti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā āṇāpakānaṃ āṇattikkhaṇe āpatti, avahārakassa uddhāreti yathāsambhavaṃ yojetvā attho gahetabbo āṇattikathāyaṃ ‘‘so taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āpatti sabbesaṃ pārājikassā’’tiādīsu viya. Etthāpi hi āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti vuttā. Tathā ca vakkhati ‘‘atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, yaṃ parato sabbesaṃ āpatti pārājikassāti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.121). Saṃvidāvahāre ca ‘‘āṇatti natthī’’ti na vattabbā ‘‘antevāsikesu ekamekassa ekeko māsako sāhatthiko hoti, pañca āṇattikā’’ti vacanato. Āṇattiyā ca sati āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva āpatti icchitabbā, na uddhāre.

တိုင်ပင်၍ ခိုးယူခြင်း (သံဝိဒါဝဟာရ) အခန်း၌ 'များစွာသော ရဟန်းတို့သည် တိုင်ပင်၍ တစ်ဦးတည်းသော ရဟန်းသည် ဘဏ္ဍာကို ခိုးယူပါက အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏' ဟု ပါဠိတော်၌ အထူးမပြုဘဲ (သာမညအားဖြင့်) ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် စေခိုင်းသူတို့အား စေခိုင်းသောခဏ၌ အာပတ်သင့်ပုံ၊ ခိုးယူသူအား ဘဏ္ဍာကို ရွှေ့ပြောင်းယူသောခဏ၌ အာပတ်သင့်ပုံတို့ကို ဖြစ်သင့်သမျှ အနက်ကို ညှိနှိုင်းယူရမည်။ စေခိုင်း၍ ခိုးယူခြင်း (အာဏတ္တိကဝဟာရ) အခန်း၌ 'ထိုသူသည် ထိုဘဏ္ဍာကို ခိုးယူ၏၊ အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏' စသည်ဖြင့် ဟောထားသည်နှင့် တူ၏။ ဤသံဝိဒါဝဟာရ၌လည်း စေခိုင်းသူအား စေခိုင်းသောခဏ၌သာ အာပတ်သင့်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့်လည်း ရှေ့၌ 'အကယ်၍ ထိုဘဏ္ဍာကို မချွတ် ဆောင်ယူရမည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုနောက်မှ အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်သော စကား၌ ဤစေခိုင်းသူအား ထိုစေခိုင်းသောခဏ၌ပင် ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏ဟူသော ဤနည်းလမ်းကို အရပ်ရပ်၌ သိအပ်၏' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ သံဝိဒါဝဟာရ၌ 'စေခိုင်းခြင်းမရှိ' ဟု မဆိုအပ်၊ 'တပည့်တို့တွင် တစ်ဦးစီ၌ တစ်ခုစီသော မာသကသည် ကိုယ်တိုင်ယူအပ်သော ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ငါးခုတို့သည် စေခိုင်းအပ်သော ဥစ္စာဖြစ်၏' ဟူသော စကားတော်ကြောင့် စေခိုင်းခြင်းရှိသော်လည်း စေခိုင်းသူအား စေခိုင်းသောခဏ၌သာ အာပတ်သင့်ကြောင်း လိုလားအပ်၏၊ ရွှေ့ပြောင်းယူသော ခဏ၌ အာပတ်သင့်ကြောင်းကို မလိုလားအပ်ပေ။

Yadi evaṃ ‘‘tesu eko bhaṇḍaṃ avaharati, tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’nti kasmā vuttanti? Nāyaṃ doso. Ettha hi sabbesaṃyeva āpattidassanatthaṃ [Pg.156] avahārakassapi āpattisambhavaṭṭhānaṃ dassento ‘‘tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’nti āha, na pana āṇāpakānampi uddhāreyeva āpattidassanatthanti evamattho gahetabbo. ‘‘Sambahulā ekaṃ āṇāpenti ‘gacchetaṃ āharā’ti, tassuddhāre sabbesaṃ pārājika’’ntiādīsupi evameva attho gahetabbo. Atha vā saṃvidāvahāre āṇāpakānampi uddhāreyeva āpatti, na āṇattikkhaṇeti āveṇikamidaṃ lakkhaṇanti aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ, ito vā aññena pakārena yathā aṭṭhakathāyaṃ pubbenāparaṃ na virujjhati, tathā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

အကယ်၍ ဤသို့ အလိုရှိအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ 'ထိုရဟန်းတို့တွင် တစ်ဦးသည် ဘဏ္ဍာကို ခိုးယူ၏၊ ထိုသူ ရွှေ့ပြောင်းသော အခါ၌ အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟူမူကား - ဤစောဒနာသည် မသင့်ပေ (အပြစ်မရှိပါ)။ ဤပါဠိတော်၌ အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား အာပတ်သင့်ပုံကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ခိုးယူသူအားလည်း အာပတ်သင့်ရာ အခွင့်ကို ပြလိုသဖြင့်လည်းကောင်း 'ထိုသူ ရွှေ့ပြောင်းသောခဏ၌ အားလုံးအား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏' ဟု ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်၏၊ စေခိုင်းသူတို့အားလည်း ရွှေ့ပြောင်းသောခဏ၌သာ အာပတ်သင့်ပုံကို ပြလို၍ ဟောတော်မူခြင်းမဟုတ်ဟု ဤသို့ အနက်ကို ယူအပ်၏။ 'များစွာသော ရဟန်းတို့သည် တစ်ဦးသော ရဟန်းကို "သွားလော့၊ ဤဘဏ္ဍာကို ယူခဲ့လော့" ဟု စေခိုင်းကြကုန်၏၊ ထိုသူ ရွှေ့ပြောင်းယူသောခဏ၌ အားလုံးအား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏' စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား တိုင်ပင်၍ ခိုးယူရာ၌ စေခိုင်းသူတို့အားလည်း ရွှေ့ပြောင်းသော ခဏ၌သာ အာပတ်သင့်၏၊ စေခိုင်းသောခဏ၌ မဖြစ်ဟူသော ဤစကားသည် သီးခြားလက္ခဏာဖြစ်၏ဟု အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို အထောက်အထားပြု၍ ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ဤထက် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ရှေ့စကားနှင့် နောက်စကား မဆန့်ကျင်ရအောင် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။

Saṃvidhāyāti saṃvidahitvā. Tena nesaṃ dukkaṭāpattiyoti āṇattivasena pārājikāpattiyā asambhave sati vuttaṃ. Yadi hi te āṇattā avassaṃ taṃ haranti, pārājikāpattiyeva nesaṃ daṭṭhabbā, na dukkaṭāpatti. Sāhatthikaṃ vā āṇattikassa āṇattikaṃ vā sāhatthikassa aṅgaṃ na hotīti bhinnakālavisayattā aññamaññassa aṅgaṃ na hoti. Tathā hi sahatthā avaharantassa ṭhānācāvane āpatti, āṇattiyā pana āṇattikkhaṇeyevāti bhinnakālavisayā sāhatthikāṇattikehi āpajjitabbāpattiyo.

သံဝိဓာယ ဟူသည်မှာ တိုင်ပင်၍ ဟူလို။ ထို့ကြောင့် စေခိုင်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် ပါရာဇိကအာပတ် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုသူတို့အား 'ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုစေခိုင်းခံရသူတို့သည် ထိုဘဏ္ဍာကို မချွတ် ဆောင်ယူကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့အား ပါရာဇိကအာပတ်ကိုသာ ရှုအပ်၏၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို မရှုအပ်ပေ။ ကိုယ်တိုင်ပြုခြင်း (သာဟတ္ထိက) သည် စေခိုင်းသူ၏ အင်္ဂါမဖြစ်၊ စေခိုင်းခြင်း (အာဏတ္တိက) သည်လည်း ကိုယ်တိုင်ပြုသူ၏ အင်္ဂါမဖြစ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကာလနှင့် အရာချင်း ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် တစ်ဦး၏အင်္ဂါသည် တစ်ဦးအား မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် ခိုးယူသူအား ဘဏ္ဍာကို နေရာမှ ရွှေ့ပြောင်းသောခဏ၌ အာပတ်သင့်၏။ စေခိုင်းခြင်း၌မူ စေခိုင်းသော ခဏ၌သာ အာပတ်သင့်၏။ ဤသို့ ကာလနှင့် အရာချင်း မတူခြားနားသောကြောင့် ကိုယ်တိုင်ပြုခြင်းနှင့် စေခိုင်းခြင်းတို့ဖြင့် သင့်အပ်သော အာပတ်တို့သည် ကွဲပြားကြကုန်၏။

Saṃvidāvahārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

တိုင်ပင်၍ ခိုးယူခြင်း (သံဝိဒါဝဟာရ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Saṅketakammakathāvaṇṇanā

ကတိကဝတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (သင်္ကေတကမ္မ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက်

119. Saṅketakammakathāyaṃ ocarake vuttanayenevāti ‘‘avassaṃ hāriye bhaṇḍe’’tiādinā vuttanayena. Pāḷiyaṃ taṃ saṅketaṃ pure vā pacchā vāti ettha taṃ saṅketanti sāmiatthe upayogavacananti daṭṭhabbaṃ, tassa saṅketassāti attho. Atha vā taṃ saṅketaṃ asampatvā pure vā taṃ saṅketaṃ atikkamma pacchā vāti evamettha yojanā veditabbā. Tenevāha – ‘‘ajjāti niyāmitaṃ taṃ saṅketaṃ atikkammā’’tiādi. Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vāti etthāpi imināva nayena attho veditabbo.

၁၁၉. ကတိကဝတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (သင်္ကေတကမ္မ) အခန်း၌ 'ကင်းထောက်ခန်း၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ' ဟူသည်မှာ 'မချွတ် ဆောင်ယူအပ်သော ဘဏ္ဍာ၌' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ ဟူလို။ ပါဠိတော်၌ 'ထိုကတိကဝတ်၏ ရှေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း' ဟူသော အရပ်၌ 'တံ သင်္ကေတံ' ဟူသည်မှာ ပိုင်ရှင်အနက် (ဆဋ္ဌီအနက်) ၌ ဒုတိယဝိဘတ် သုံးထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ရှုအပ်၏၊ 'ထိုကတိကဝတ်၏' ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ထိုကတိကဝတ်သို့ မရောက်မီ ရှေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ ထိုကတိကဝတ်ကို ကျော်လွန်၍ နောက်၌သော်လည်းကောင်း ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ စပ်ယှဉ်စပ်ထုံးကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ယနေ့ဟု သတ်မှတ်အပ်သော ကတိကဝတ်ကို ကျော်လွန်၍' စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ 'ထိုနိမိတ်၏ ရှေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း' ဟူသော အရပ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် အနက်ကို သိအပ်၏။

Saṅketakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ကတိကဝတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (သင်္ကေတကမ္မ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Nimittakammakathāvaṇṇanā

နိမိတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (နိမိတ္တကမ္မ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက်

120. Nimittakammakathāyaṃ [Pg.157] akkhinikhaṇādinimittakammaṃ pana lahukaṃ ittarakālaṃ, tasmā taṅkhaṇeyeva taṃ bhaṇḍaṃ avaharituṃ na sakkā. Tathā hi kiñci bhaṇḍaṃ dūre hoti kiñci bhāriyaṃ, taṃ gahetuṃ yāva gacchati, yāva ukkhipituṃ vāyamati, tāva nimittakammassa pacchā hoti. Evaṃ santepi nimittakammato paṭṭhāya gaṇhituṃ āraddhattā teneva nimittena avaharatīti vuccati. Yadi evaṃ ‘‘purebhattapayogova eso’’ti vādo pamāṇabhāvaṃ āpajjatīti? Nāpajjati. Na hi saṅketakammaṃ viya nimittakammaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha hi kālaparicchedo atthi, idha natthi. Kālavasena hi saṅketakammaṃ vuttaṃ, kiriyāvasena nimittakammanti ayametesaṃ viseso. ‘‘Taṃ nimittaṃ pure vā pacchā vā taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti idaṃ pana tena nimittakamme kate gaṇhituṃ anārabhitvā sayameva gaṇhantassa vasena vuttaṃ.

၁၂၀. နိမိတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (နိမိတ္တကမ္မ) အခန်း၌ မျက်စိမှိတ်ပြခြင်း စသော နိမိတ်ပြုမှုသည် လျင်မြန်လှ၍ ခဏမျှသာ ရှိသော ကာလဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနိမိတ်ပြသော ခဏ၌ပင် ထိုဘဏ္ဍာကို ခိုးယူခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ပြင် အချို့သော ဘဏ္ဍာသည် ဝေးရာ၌ ရှိ၏၊ အချို့သော ဘဏ္ဍာသည် လေးလံ၏။ ထိုဘဏ္ဍာကို ယူခြင်းငှာ သွားသရွေ့ ကာလပတ်လုံးလည်းကောင်း၊ မချီအံ့သောငှာ လုံ့လပြုသရွေ့ ကာလပတ်လုံးလည်းကောင်း နိမိတ်ပြပြီးသည့် နောက်မှသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း နိမိတ်ပြုသည်မှ စ၍ ယူရန် အားထုတ်အပ်သောကြောင့် ထိုနိမိတ်ဖြင့်ပင် ခိုးယူသည်ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်အံ့ 'ထိုလုံ့လသည် နံနက်ပိုင်း၌ ပြုအပ်သော လုံ့လသာလျှင် ဖြစ်၏' ဟူသော အယူသည် အတည်ဖြစ်ရာသလောဟူမူ - အတည်မဖြစ်နိုင်ပေ။ နိမိတ်ပြုခြင်းကို ကတိကဝတ်ပြုခြင်းကဲ့သို့ မရှုအပ်ပေ။ ကတိကဝတ်ပြုခြင်း၌ ကာလအပိုင်းအခြား ရှိ၏၊ ဤနိမိတ်ပြုခြင်း၌ ကာလအပိုင်းအခြား မရှိပေ။ ကတိကဝတ်ပြုခြင်းကို ကာလအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏၊ နိမိတ်ပြုခြင်းကို ကိရိယာအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသည်ကား ထိုကတိကဝတ်နှင့် နိမိတ်ပြုခြင်းတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ 'ထိုနိမိတ်၏ ရှေ့၌သော်လည်းကောင်း၊ နောက်၌သော်လည်းကောင်း ထိုဘဏ္ဍာကို ခိုးယူပါက စေခိုင်းသူအား အာပတ်မရှိ' ဟူသော ဤစကားကိုကား ထိုသူသည် နိမိတ်ပြုလုပ်အပ်သော်လည်း ယူရန် အားမထုတ်ဘဲ မိမိအလိုလို ယူသူ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Nimittakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

နိမိတ်ပြု၍ ခိုးယူခြင်း (နိမိတ္တကမ္မ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Āṇattikathāvaṇṇanā

စေခိုင်း၍ ခိုးယူခြင်း (အာဏတ္တိကဝဟာရ) အခန်း ဖွင့်ဆိုချက်

121. Āṇattikathāyaṃ asammohatthanti yasmā saṅketakammanimittakammāni karonto eko purebhattādīsu vā akkhinikhaṇanādīni vā disvā ‘‘gaṇhā’’ti vadati, eko gahetabbabhaṇḍanissitaṃ katvā ‘‘purebhattaṃ evaṃvaṇṇasaṇṭhānaṃ bhaṇḍaṃ gaṇhā’’ti vadati, eko ‘‘tvaṃ itthannāmassa pāvada, so aññassa pāvadatū’’tiādinā puggalapaṭipāṭiyā ca āṇāpeti, tasmā kālavasena kiriyāvasena bhaṇḍavasena puggalavasena ca āṇatte visaṅketāvisaṅketavasena etesu saṅketakammanimittakammesu asammohatthaṃ. Nimittasaññaṃ katvāti ‘‘īdisaṃ nāma bhaṇḍa’’nti vaṇṇasaṇṭhānādivasena gahaṇassa nimittabhūtaṃ saññāṇaṃ katvā.

၁၂၁. စေခိုင်း၍ ခိုးယူခြင်း (အာဏတ္တိကဝဟာရ) အခန်း၌ မတွေဝေစေခြင်းငှာ (အသမ္မောဟတ္ထံ) ဟူသည်မှာ ကတိကဝတ်ပြုခြင်း၊ နိမိတ်ပြုခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်သောအခါ တစ်ဦးသောသူသည် နံနက်ပိုင်း စသည်တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ မျက်စိမှိတ်ပြခြင်း စသည်တို့ကို မြင်၍သော်လည်းကောင်း 'ယူလော့' ဟု ဆို၏။ တစ်ဦးသောသူသည် ယူအပ်သော ဘဏ္ဍာကို အမှီပြု၍ 'နံနက်ပိုင်း၌ ဤကဲ့သို့သော အဆင်း သဏ္ဌာန်ရှိသော ဘဏ္ဍာကို ယူလော့' ဟု ဆို၏။ တစ်ဦးသောသူသည် 'သင်သည် ဤမည်သောသူအား ပြောလော့၊ ထိုသူသည်လည်း တစ်ပါးသောသူအား ပြောပါစေ' စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်စဉ် အားဖြင့်လည်းကောင်း စေခိုင်း၏။ ထို့ကြောင့် ကာလအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိရိယာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဘဏ္ဍာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့်လည်းကောင်း စေခိုင်းရာ၌ ကတိကဝတ် လွဲချော်ခြင်း၊ မလွဲချော်ခြင်း အားဖြင့် ထိုကတိကဝတ်ပြုခြင်း၊ နိမိတ်ပြုခြင်းတို့၌ မတွေဝေစေခြင်းငှာ ဟူလို။ နိမိတ်အမှတ်ကို ပြု၍ (နိမိတ္တသညံ ကတွာ) ဟူသည်မှာ 'ဤကဲ့သို့သော ဘဏ္ဍာ' ဟု အဆင်း သဏ္ဌာန် စသည်တို့အားဖြင့် ယူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အမှတ်သင်္ကေတကို ပြု၍ ဟူလို။

Yathādhippāyaṃ gacchatīti dutiyo tatiyassa, tatiyo catutthassāti evaṃ paṭipāṭiyā ce vadantīti vuttaṃ hoti. Sace pana dutiyo catutthassa āroceti, na yathādhippāyaṃ āṇatti gatāti nevatthi thullaccayaṃ, paṭhamaṃ vuttadukkaṭameva hoti. Tadeva hotīti bhaṇḍaggahaṇaṃ vinā kevalaṃ sāsanappaṭiggahaṇamattasseva siddhattā tadeva thullaccayaṃ hoti[Pg.158], na dukkaṭaṃ nāpi pārājikanti attho. Sabbatthāti īdisesu sabbaṭṭhānesu.

အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း သွား၏ ဟူသည်မှာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ပုံနှင့် သက်ဆိုင်ပြီး ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် တတိယပုဂ္ဂိုလ်အား၊ တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ပြောကြားကုန်အံ့ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဒုက္ကဋ်အာပတ် (အမှာစကား) သာ သင့်၏ ဟူသည်မှာ ဘဏ္ဍာကို ယူခြင်းမှတစ်ပါး အလုံးစုံသော အမှာစကားကို ခံယူကာမျှဖြင့်သာ ကိစ္စပြီးမြောက်သောကြောင့် ထိုထုလ္လစ္စည်းအာပတ်သာ သင့်၏၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ်လည်း မဖြစ်၊ ပါရာဇိကအာပတ်လည်း မဖြစ်ဟု အနက်ရ၏။ ခပ်သိမ်းသော အရပ်၌ ဟူသည်မှာ ဤသို့သော ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ ဟူလို။

Tesampi dukkaṭanti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ. Paṭiggahitamatteti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti, tato pubbeva ācariyassa thullaccayaṃ, na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panassa thullaccayanti āha – ‘‘mahājano hi tena pāpe niyojito’’ti.

"၎င်းတို့အားလည်း ဒုက္ကဋ်" ဟူသည်မှာ တိုက်တွန်းပြောကြားခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝန်ခံလက်ခံရုံမျှဖြင့်" ဟူသော ဤပုဒ်၌ မချွတ်ဧကန် ဝန်ခံအံ့၊ ထိုသို့ ဝန်မခံမီ ယခင်ကတည်းကပင် ဆရာအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် ထိုက်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏၊ ဝန်ခံပြီးမှ ထိုက်သည် မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် ထိုဆရာအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် ထိုက်သနည်းဟူမူ— "လူအများအား ထိုမကောင်းမှု၌ တိုက်တွန်း ညွှန်ကြားသောကြောင့် ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti ayaṃ tāva aṭṭhakathānayo, ācariyā pana ‘‘visaṅketattā eva mūlaṭṭhassāti pāḷiyaṃ avuttattā paṭiggaṇhantasseva taṃ dukkaṭaṃ vuttaṃ, imināva heṭṭhā āgatavāresupi paṭiggaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ, taṃ pana tattha okāsābhāvato avatvā idha vutta’’nti vadanti.

"မူလစေခိုင်းသူအားသာလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ထိုက်၏" ဟူသည်ကား အဋ္ဌကထာနည်းလမ်း ဖြစ်ပေဦးအံ့။ ဆရာတို့ကမူကား— "သင်္ကေတ လွဲချော်သွားခြင်းကြောင့် မူလစေခိုင်းသူအားသာလျှင် ဒုက္ကဋ်ထိုက်၏" ဟု ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မဟောထားသဖြင့် ဝန်ခံလက်ခံသောသူအားသာလျှင် ထိုဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ဟောတော်မူသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အောက်တွင် လာလတ္တံ့သော ဝါရတို့၌လည်း လက်ခံသူတို့ လက်ခံရာ၌ ဒုက္ကဋ်ထိုက်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ထိုသင်္ကေတ အရာ၌ အခွင့်မရှိသဖြင့် မဟောဘဲ ဤအာဏတ္တိ (တိုက်တွန်းခြင်း) အရာ၌ ဟောကြားတော်မူသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Evaṃ puna āṇattiyāpi dukkaṭameva hotīti paṭhamaṃ atthasādhakattābhāvato vuttaṃ. Āṇattikkhaṇeyeva pārājikoti maggānantaraphalaṃ viya atthasādhikāṇatticetanākkhaṇeyeva pārājiko. Badhiratāyāti uccaṃ bhaṇanto badhiratāya vā na sāvetīti vuttaṃ hoti. ‘‘Āṇatto ahaṃ tayā’’ti imasmiṃ vāre puna paṭikkhipitabbābhāvena atthasādhakattābhāvato mūlaṭṭhassa natthi pārājikaṃ. ‘‘Paṇṇe vā silāya vā yattha katthaci ‘coriyaṃ kātabba’nti likhitvā ṭhapite pārājikamevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Taṃ pana yasmā adinnādānato pariyāyakathāya muccati, tasmā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Yadi pana ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ ṭhitaṃ, taṃ avaharā’’ti paṇṇe likhitvā kassaci peseti, so ce taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, āṇattiyā avahaṭaṃ nāma hotīti yuttaṃ āṇāpakassa pārājikaṃ.

ထို့ပြင် "စေခိုင်းခြင်းကြောင့်လည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်၏" ဟု ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူခြင်းမှာ အကျိုးမပြီးမြောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "စေခိုင်းသော ခဏ၌ပင် ပါရာဇိကကျ၏" ဟူသည်ကား မဂ်ကျပြီးနောက် ဖိုလ်ချက်ချင်းဖြစ်သကဲ့သို့ အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော စေခိုင်းမှုစေတနာ ဖြစ်ပေါ်ဆဲခဏ၌ပင် ပါရာဇိကကျခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နားပင်းသောကြောင့်" ဟူသည်ကား အသံကျယ်ကျယ် ပြောသော်လည်း နားပင်းသောကြောင့် မကြားရခြင်း (အကျိုးမပြီးမြောက်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ "ငါ့ကို သင်စေခိုင်းအပ်ပြီ" ဟူသော ဤဝါရ၌ တစ်ဖန် ငြင်းပယ်ရန် မရှိတော့သော်လည်း အကျိုးပြီးမြောက်ခြင်း မရှိသေးသဖြင့် မူလစေခိုင်းသူအား ပါရာဇိက မကျသေးပေ။ "ထန်းရွက်၌ ဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဖျာ၌ ဖြစ်စေ၊ အမှတ်မရှိသော အရပ်၌ ဖြစ်စေ 'ခိုးယူမှုကို ပြုလုပ်အပ်၏' ဟု ရေးသား၍ ထားခဲ့လျှင် ပါရာဇိက ကျရမည်သာ ဖြစ်၏" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဟောကြားတော်မူသည်။ သို့ရာတွင် ထိုစကားသည် အဒိန္နာဒါန်မှ ပရိယာယ်အားဖြင့် လွတ်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ယူအပ်၏။ အကယ်၍ "ဤမည်သော အရပ်၌ ဤမည်သော ပစ္စည်းရှိသည်၊ ၎င်းကို ခိုးယူလော့" ဟု စာ၌ ရေးသား၍ တစ်ဦးတစ်ယောက်ထံ ပေးပို့လိုက်ရာ ထိုသူကလည်း ထိုပစ္စည်းကို ခိုးယူခဲ့ပါမူ စေခိုင်းချက်အရ ခိုးယူခြင်းမည်သောကြောင့် စေခိုင်းသူ၌ ပါရာဇိက ကျထိုက်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။

Āṇattikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

စေခိုင်းခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကားအဖွင့် (အာဏတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Āpattibhedavaṇṇanā

အာပတ်အပြား အဖွင့် (အာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ)

122. Tattha tatthāti bhūmaṭṭhathalaṭṭhādīsu. Aṅgañca dassentoti yojetabbaṃ. Vatthubhedenāti avaharitabbassa vatthussa garukalahukabhedena. Āpattibhedanti pārājikathullaccayadukkaṭānaṃ vasena āpattibhedaṃ. Manussabhūtena parena pariggahitaṃ parapariggahitaṃ.

၁၂၂. ထိုပါဠိ၌ "ထိုထိုအရပ်၌" ဟူသည် မြေပြင်၌ တည်ရှိသော ဝတ္ထု၊ ကုန်းပေါ်၌ တည်ရှိသော ဝတ္ထု စသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။ "အင်္ဂါကို ပြလျက်" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ "ဝတ္ထု၏ အပြားအားဖြင့်" ဟူသည် ခိုးယူအပ်သော ဝတ္ထု၏ ကြီးလေးခြင်း၊ ပေါ့ပါးခြင်း အပြားအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အာပတ်အပြားကို" ဟူသည် ပါရာဇိက၊ ထုလ္လစ္စဉ်း၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အာပတ်ကွဲပြားပုံကို ဆိုလိုသည်။ လူဖြစ်သော အခြားသူက ပိုင်ဆိုင် သိမ်းဆည်းအပ်သော ဝတ္ထုကို "သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းထားသော ဝတ္ထု (ပရပရိဂ္ဂဟိတ)" ဟု ခေါ်သည်။

125. Na [Pg.159] ca sakasaññīti iminā pana parapariggahitaṃ vatthu kathitaṃ. Na ca vissāsaggāhī, na ca tāvakālikanti iminā pana parapariggahitasaññā kathitā. Na vissāsaggāhitāti vissāsaggāhena aggahitabhāvo. Na tāvakālikatāti pacchā dātabbataṃ katvā aggahitabhāvo. Anajjhāvutthakanti ‘‘mameda’’nti pariggahavasena anajjhāvutthakaṃ araññe dārutiṇapaṇṇādi. Chaḍḍitanti kaṭṭhahārādīhi atibhārāditāya anatthikabhāvena araññādīsu chaḍḍitaṃ. Chinnamūlakanti naṭṭhaṃ pariyesitvā ālayasaṅkhātassa mūlassa chinnattā chinnamūlaṃ. Asāmikanti anajjhāvutthakādīhi tīhi ākārehi dassitaṃ asāmikavatthu. Ubhayampīti yathāvuttalakkhaṇaṃ asāmikaṃ attano santakañca.

၁၂၅. "မိမိဥစ္စာဟု ထင်မှတ်ခြင်း မရှိခြင်း" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သူတစ်ပါး သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်ထားသော ဝတ္ထုကို ပြဆိုသည်။ "အကျွမ်းတဝင် ယူခြင်းလည်း မဟုတ်၊ ခေတ္တယူခြင်းလည်း မဟုတ်" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့်မူကား သူတစ်ပါး ပိုင်ဆိုင်သည်ဟု မှတ်ထင်သော သညာကို ပြဆိုသည်။ "အကျွမ်းတဝင် ယူခြင်းမဟုတ်" ဟူသည်မှာ ချစ်ကျွမ်းဝင်သော အားဖြင့် ယူခြင်းမဟုတ်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ခေတ္တယူခြင်းမဟုတ်" ဟူသည်မှာ နောင်အခါ ပြန်ပေးမည်ဟု ကတိပြု၍ ယူခြင်းမဟုတ်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "သူတစ်ပါး မသိမ်းဆည်းအပ်သော ဝတ္ထု (အနဇ္ဈာဝုတ္ထက)" ဟူသည်ကား "ဤအရာသည် ငါ၏ ဥစ္စာဖြစ်၏" ဟု မည်သူမျှ သိမ်းဆည်းထားခြင်း မရှိသော တောတွင်းရှိ သစ်သား၊ မြက်၊ သစ်ရွက် စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ "စွန့်ပစ်အပ်သော ဝတ္ထု (ဆဍ္ဍိတ)" ဟူသည် ထင်းခွေသူ စသူတို့သည် ဝန်လွန်စွာ လေးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသုံးမလိုတော့သောကြောင့်လည်းကောင်း တောစသည်တို့၌ စွန့်ပစ်ထားခဲ့သော ဥစ္စာပစ္စည်း ဖြစ်သည်။ "အမြစ်ပြတ်သော ဥစ္စာ (ဆိန္နမူလက)" ဟူသည် ပျောက်ဆုံးသွားသော ပစ္စည်းကို လိုက်လံရှာဖွေပြီးနောက် ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှုဟူသော အစွဲအလမ်း အမြစ်ပြတ်သွားသောကြောင့် အမြစ်ပြတ်သော ဥစ္စာဟု ခေါ်သည်။ "အရှင်မရှိသော ဝတ္ထု (အသာမိက)" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး မသိမ်းဆည်းခြင်း စသော အခြင်းအရာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပြအပ်သော အရှင်မရှိသော ဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ "နှစ်မျိုးလုံးကိုလည်း" ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော အရှင်မရှိသော ဝတ္ထုကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင် ဥစ္စာကိုလည်းကောင်း ပြဆိုသည်။

Āpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာပတ်အပြား အဖွင့် (အာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Anāpattibhedavaṇṇanā

အနာပတ်အပြား အဖွင့် (အနာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ)

131. Yāya seyyāya sayito kālaṃ karoti, sā anuṭṭhānaseyyā nāma. ‘‘Cittena pana adhivāsetī’’ti vuttamatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘na kiñci vadatī’’ti vuttaṃ. Pākatikaṃ kātunti yattakaṃ gahitaṃ paribhuttaṃ vā, tattakaṃ dātabbanti vuttaṃ hoti.

၁၃၁. အကြင် အိပ်ရာဖြင့် အိပ်လျက် သေဆုံးကွယ်လွန်ရသနည်း၊ ထိုအိပ်ရာသည် "ထမြောက်ခြင်း မရှိသော အိပ်ရာ (အနုဋ္ဌာနသေယျာ)" မည်၏။ "စိတ်ဖြင့် သည်းခံခွင့်ပြု၏" ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ရှင်းလင်းတင်ပြခြင်းငှာ "တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြောဆို" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "နဂိုအတိုင်း ပြုလုပ်ရန်" ဟူသည်ကား အကြင်မျှလောက်သော ပစ္စည်းကို ယူအပ်သည် သို့မဟုတ် သုံးစွဲအပ်သည်၊ ထိုမျှလောက်သော ပမာဏကို ပြန်လည်ပေးအပ်ရမည်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Paṭidassāmīti yaṃ gahitaṃ, tadeva vā aññaṃ vā tādisaṃ puna dassāmīti attho. Saṅghasantake saṅghaṃ anujānāpetumasakkuṇeyyattā kassaci vatthuno ananujānitabbato ca ‘‘saṅghasantakaṃ pana paṭidātumeva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ.

"ပြန်လည်ပေးအပ်အံ့" ဟူသည်ကား ယူအပ်ပြီးသော ထိုပစ္စည်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုနှင့်တူသော အခြားပစ္စည်းကိုသော်လည်းကောင်း တစ်ဖန် ပြန်ပေးအံ့ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ သံဃာပိုင် ပစ္စည်း၌ သံဃာအား ခွင့်ပန်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်အားမျှ ခွင့်မပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "သံဃာပိုင် ပစ္စည်းကိုမူကား ပြန်လည်ပေးအပ်ရန်သာ ထိုက်တန်၏" ဟု ဟောကြားတော်မူသည်။

Tasmiṃyeva attabhāve nibbattāpīti tasmiṃyeva matasarīre uppannāpi. Vinītavatthūsu sāṭakataṇhāya tasmiṃyeva matasarīre nibbattapeto viyāti daṭṭhabbaṃ. Rukkhādīsu laggitasāṭake vattabbameva natthīti manussehi apariggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana taṃ ārakkhakehi pariggahitaṃ hoti, gahetuṃ na vaṭṭatīti.

"ထိုအတ္တဘော၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း" ဟူသည်ကား ထိုသေဆုံးသွားသော ခန္ဓာကိုယ်၌ပင် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ ပုဆိုးကို တပ်မက်သော တဏှာကြောင့် ထိုသေဆုံးသွားသော ခန္ဓာကိုယ်၌ပင် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြိတ္တာကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ရှုမြင်အပ်၏။ သစ်ပင်စသည်တို့၌ ချိတ်ဆွဲကပ်ငြိနေသော ပုဆိုး၌မူကား ပြောဖွယ်ရာမရှိ (ယူအပ်သည်သာဖြစ်၏) ဟု လူတို့ မသိမ်းဆည်းအပ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောကြားတော်မူသည်။ အကယ်၍ ထိုပစ္စည်းကို စောင့်ရှောက်သူတို့က သိမ်းဆည်းပိုင်ဆိုင်ထားပါမူ ယူခြင်းငှာ မအပ်စပ်ပေ။

Anāpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

အနာပတ်အပြား အဖွင့် (အနာပတ္တိဘေဒဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဒဘာဇနီယအဖွင့် (ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ပကိဏ္ဏကစကား အဖွင့် (ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ)

Dārukhaṇḍādīsu [Pg.160] ‘‘bhāriyamidaṃ, tvaṃ ekapassaṃ ukkhipāhi, ahaṃ ekapassaṃ ukkhipāmī’’ti ubhayesaṃ payogena ekassa vatthuno ṭhānācāvanaṃ sandhāya ‘‘sāhatthikāṇattika’’nti vuttaṃ. Idañca kāyavācānaṃ īdise ṭhāne aṅgabhāvamattadassanatthaṃ vuttaṃ. Yāya pana cetanāya samuṭṭhāpito payogo sāhatthiko āṇattiko vā padhānabhāvena ṭhānācāvanaṃ sādheti, tassā vasena āpatti kāretabbā. Aññathā sāhatthikaṃ vā āṇattikassa aṅgaṃ na hoti, āṇattikaṃ vā sāhatthikassāti idaṃ virujjhati.

သစ်တုံး စသည်တို့၌ "ဤပစ္စည်းသည် ဝန်လေးလှ၏၊ သင်က တစ်ဖက်မှ ချီမလော့၊ ငါက တစ်ဖက်မှ ချီမအံ့" ဟု နှစ်ဦးလုံး၏ ပယောဂဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထုကို နေရာမှ ရွေ့လျားစေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စေခိုင်းခြင်း (သာဟတ္ထိကာဏတ္တိက)" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤစကားကိုလည်း ထိုသို့သော အရာဌာန၌ ကာယကံ၊ ဝစီကံတို့၏ အင်္ဂါဖြစ်ရုံမျှကို ပြသခြင်းငှာ ဟောတော်မူသည်။ အကြင် စေတနာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်း ပယောဂ ဖြစ်စေ၊ စေခိုင်းခြင်း ပယောဂ ဖြစ်စေ ပဓာနအားဖြင့် နေရာမှ ရွေ့လျားခြင်းကို ပြီးစီးစေပါမူ၊ ထိုပယောဂ စေတနာ၏ စွမ်းအားဖြင့် အာပတ်ကို သင့်စေအပ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်းသည် စေခိုင်းသူ၏ အင်္ဂါမဖြစ်၊ စေခိုင်းခြင်းသည် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သူ၏ အင်္ဂါမဖြစ်ဟူသော ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်ချွတ်ချော်ပေလိမ့်မည်။

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ပကိဏ္ဏကစကား အဖွင့် (ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

Vinītavatthuvaṇṇanā

ဝိနီတဝတ္ထု အဖွင့် (ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ)

132. Vinītavatthūsu sandhāvatīti suṭṭhu dhāvati. Vidhāvatīti vividhā nānappakārena dhāvati. Kāyavacīdvārabhedaṃ vināpīti kāyacopanaṃ vacībhedañca vinā. Paṭisaṅkhānabalenāti tathāvidhacittuppāde ādīnavapaccavekkhaṇabalena.

၁၃၂. ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ "ပြေးသွား၏ (သန္ဓာဝတိ)" ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြေးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "အမျိုးမျိုး ပြေးသွား၏ (ဝိဓာဝတိ)" ဟူသည် အမျိုးမျိုး အဖုံဖုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ပြေးသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ ပျက်စီးခြင်း မရှိဘဲလည်းကောင်း" ဟူသည် ကိုယ်ကို လှုပ်ရှားခြင်းနှင့် နှုတ်မြွက်ခြင်း မရှိဘဲလည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ထိုသို့သော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာရာ၌ ဘေးအပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။

135. Pucchāsabhāgenāti pucchānurūpena. Nirutti eva patho niruttipatho, tasmiṃ niruttipathe. Tenāha ‘‘vohāravacanamatte’’ti.

၁၃၅. "မေးခွန်းနှင့် သင့်လျော်သဖြင့်" ဟူသည် မေးခွန်း၏ အနုရူပအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒါစကားအသုံးအနှုန်း လမ်းကြောင်းသည်သာလျှင် နိရုတ္တိပထ (ဘာသာစကား လမ်းကြောင်း) ဖြစ်၏၊ ထိုနိရုတ္တိပထ၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဝေါဟာရ စကားပြောရုံမျှဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

137. Yathākammaṃ gatoti iminā tassa matabhāvaṃ dasseti. Abbhuṇheti imināpi vuttameva pariyāyantarena vibhāvetuṃ ‘‘allasarīre’’ti vuttaṃ. Visabhāgasarīreti itthisarīre. Visabhāgasarīrattā accāsannena na bhavitabbanti āha ‘‘sīse vā’’tiādi. Vaṭṭatīti visabhāgasarīrepi attanāva vuttavidhiṃ kātuṃ sāṭakañca gahetuṃ vaṭṭati. Keci pana ‘‘kiñcāpi iminā sikkhāpadena anāpatti, itthirūpaṃ pana āmasantassa dukkaṭa’’nti vadanti.

၁၃၇. "ကံအားလျော်စွာ သွားလေပြီ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူ သေဆုံးပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုသည်။ "စိုစွတ်သော ခန္ဓာကိုယ်၌" ဟူသည်ကား ဟောကြားတော်မူပြီးသော အရာကိုပင် အခြားပရိယာယ်ဖြင့် ထင်ရှားစေရန် "စိုစွတ်သော ခန္ဓာကိုယ်၌" ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဆန့်ကျင်ဘက် ခန္ဓာကိုယ်၌" ဟူသည် အမျိုးသမီး၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ ဖြစ်သည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် ခန္ဓာကိုယ်ဖြစ်သောကြောင့် အလွန်နီးကပ်စွာ မနေအပ်ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဦးခေါင်း၌သော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "အပ်၏ (ဝတ္တတိ)" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ခန္ဓာကိုယ်၌ပင် မိမိကိုယ်တိုင် ဟောကြားအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်ရန်လည်းကောင်း၊ ပုဆိုးကို ယူရန်လည်းကောင်း အပ်စပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ အချို့ဆရာတို့ကမူကား— "ဤသိက္ခာပုဒ်အရ အနာပတ် (အာပတ်မသင့်) ဟု ဆိုသော်လည်း အမျိုးသမီး၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ကိုင်တွယ်ထိတွေ့သောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

138. Kusaṃ saṅkāmetvāti kusaṃ parivattetvā. Kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhīti ādi-saddena tulākūṭakaṃsakūṭavañcanādiṃ saṅgaṇhāti. Tattha [Pg.161] kūṭamānaṃ hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayanti nāḷiādimānabhājanānaṃ abbhantaraṃ, tassa bhedo chiddakaraṇaṃ hadayabhedo, so sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dento vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Khettādiṃ minantā hi amahantampi mahantaṃ katvā minanti, mahantampi amahantaṃ. Kūṭakahāpaṇo pākaṭoyeva.

၁၃၈. “Kusaṃ saṅkāmetvāti” ဟူသည် မဲကို လဲလှယ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi” ဟူသော ပုဒ်၌ “ādi” သဒ္ဒါဖြင့် ချိန်စဉ်လဲ၊ ရွှေခွက်စဉ်လဲ၊ လှည့်ပတ်စဉ်လဲ စသည်တို့ကို သိမ်းယူသည်။ ထိုတွင် စည်လဲခြင်သည် ဟဒယဘေဒ (ခွက်တွင်းဖောက်ဖျက်ခြင်း)၊ သိခါဘေဒ (အမောက်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း)၊ ရဇ္ဇုဘေဒ (တိုင်းတာသော ကြိုးကို ဖျက်ဆီးခြင်း) အားဖြင့် သုံးပါးရှိ၏။ ထိုတွင် “ဟဒယ” ဟူသည် ပြည်တောင်း စသော ခြင်တွယ်ရာခွက်၏ အတွင်းပိုင်း ဖြစ်၏။ ထိုခွက်၏ အတွင်း၌ အပေါက်ပြုလုပ်ခြင်းသည် “ဟဒယဘေဒ” မည်၏။ ထိုဟဒယဘေဒကို ထောပတ်၊ ဆီ စသည်တို့ကို ခြင်တွယ်သောအခါ ရရှိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထောပတ်စသည်တို့ကို ဝယ်ယူသူသည် အောက်ဘက်တွင် အပေါက်ရှိသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် “ဖြည်းဖြည်းချင်း လောင်းထည့်လော့” ဟု ပြောဆိုကာ ခွက်အတွင်း၌ များစွာ ယိုစီးစေလျက် ယူတတ်၏။ ရောင်းချပေးသူမူကား ထိုအပေါက်ကို ပိတ်၍ အလျင်အမြန် ပြည့်စေပြီးလျှင် ပေးတတ်၏။ “သိခါဘေဒ” ကို နှမ်း၊ ဆန် စသည်တို့ကို ခြင်တွယ်သောအခါ ရရှိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုနှမ်း၊ ဆန် စသည်တို့ကို ဝယ်ယူသူသည် ဖြည်းဖြည်းချင်း အမောက်ကို မြှင့်တင်လျက် ယူတတ်၏။ ရောင်းချပေးသူမူကား လျှင်မြန်စွာ ပြည့်စေလျက် အမောက်ကို ဖြတ်၍ ပေးတတ်၏။ “ရဇ္ဇုဘေဒ” ကို လယ်မြေ ယာမြေတို့ကို တိုင်းတာသောအခါ ရရှိအပ်၏။ လယ်မြေစသည်တို့ကို တိုင်းတာသူတို့သည် အငယ်ကိုလည်း အကြီးပြု၍ တိုင်းတာတတ်ကုန်၏။ အကြီးကိုလည်း အငယ်ပြု၍ တိုင်းတာတတ်ကုန်၏။ “ကူဋကဟာပဏ” (စည်လဲအသပြာ) ဟူသည်ကား ထင်ရှားလှပေသည်။

Tulākūṭaṃ pana rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge akkamati. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

ချိန်စဉ်လဲသည်ကား ရူပကုဋ (ပုံတူစဉ်လဲ)၊ အင်္ဂကုဋ (ကိုယ်အင်္ဂါဖြင့် စဉ်လဲ)၊ ဂဟဏကုဋ (ကိုင်တွယ်မှုဖြင့် စဉ်လဲ)၊ ပဋိစ္ဆန္နကုဋ (ဖုံးကွယ်၍ စဉ်လဲ) ဟု လေးပါးရှိ၏။ ထိုတွင် ရူပကုဋမည်သည် ပုံသဏ္ဌာန်တူသော ချိန်ခွင်နှစ်ခုကို လုပ်၍ ဝယ်ယူသောအခါ ချိန်ခွင်ကြီးဖြင့် ယူ၍၊ ပေးသောအခါ ချိန်ခွင်ငယ်ဖြင့် ပေးခြင်း ဖြစ်၏။ အင်္ဂကုဋမည်သည် ဝယ်ယူသောအခါ ချိန်ခွင်၏ နောက်အစွန်း၌ လက်ဖြင့် နှိပ်၍ယူပြီး၊ ပေးသောအခါ ရှေ့အစွန်း၌ လက်ဖြင့် နှိပ်၍ ပေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဂဟဏကုဋမည်သည် ဝယ်ယူသောအခါ အရင်း၌ ကြိုးကို ကိုင်၍ယူပြီး၊ ပေးသောအခါ အဖျား၌ ကိုင်၍ ပေးခြင်း ဖြစ်၏။ ပဋိစ္ဆန္နကုဋမည်သည် ချိန်ခွင်တံကို အခေါင်းပြုလုပ်၍ အတွင်း၌ သံမှုန့်ထည့်ကာ၊ ဝယ်ယူသောအခါ ထိုသံမှုန့်ကို နောက်ဘက်အခြမ်းသို့ ရောက်စေပြီး၊ ပေးသောအခါ ရှေ့ဘက်အခြမ်းသို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်၏။

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karonti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbapātiyo datvā gacchanti.

ရွှေခွက်ကို “ကံသ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုရွှေခွက်ဖြင့် လှည့်ပတ်ခြင်းသည် “ကံသကုဋ” မည်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ရွှေခွက်အစစ် တစ်ခုကို လုပ်၍၊ အခြား ကြေးခွက် နှစ်ခု သုံးခုတို့ကို ရွှေအဆင်းနှင့်တူအောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ဇနပုဒ်သို့ သွားကြ၍ ကြွယ်ဝချမ်းသာသော အမျိုးတစ်ဦးဦး၏ အိမ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် “ရွှေခွက်များကို ဝယ်ယူကြပါ” ဟု ပြောဆိုကာ၊ တန်ဖိုးကို မေးမြန်းသောအခါ သင့်တင့်မျှတသော တန်ဖိုးဖြင့် ပေးလိုကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုရွာသားတို့က “ဤခွက်တို့သည် ရွှေအစစ်ဖြစ်ကြောင်း မည်သို့ သိနိုင်အံ့နည်း” ဟု မေးမြန်းလျှင် “စမ်းသပ်၍ ဝယ်ယူကြပါ” ဟု ပြောဆိုကာ ရွှေခွက်အစစ်ကို ကျောက်၌ သွေးပြပြီးလျှင် ခွက်အားလုံးကို ပေး၍ သွားကြကုန်၏။

Vañcanaṃ nāma tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo [Pg.162] dinno’’ti? ‘‘Āma dinno’’ti. ‘‘Imaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

လှည့်ပတ်ခြင်း (ဝဉ္စန) မည်သည် ထိုထိုသော အကြောင်းဥပါယ်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို လှည့်စားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုလှည့်ပတ်ခြင်း၌ ဤပုံပြင်ဝတ္ထုတစ်ခု ရှိ၏။ မုဆိုးတစ်ဦးသည် သမင်ကြီးတစ်ကောင်နှင့် သမင်ငယ်တစ်ကောင်ကို ဖမ်းယူ၍ လာသတတ်။ ထိုမုဆိုးကို သေသောက်ကြူးတစ်ဦးက “အချင်းမုဆိုး... သမင်ကြီးသည် အဘယ်မျှ တန်သနည်း၊ သမင်ငယ်သည် အဘယ်မျှ တန်သနည်း” ဟု မေး၏။ “သမင်ကြီးသည် နှစ်သပြာ တန်၏၊ သမင်ငယ်သည် တစ်သပြာ တန်၏” ဟု ဆိုသော်၊ ထိုသေသောက်ကြူးသည် တစ်သပြာကို ပေး၍ သမင်ငယ်ကို ယူပြီးလျှင် အနည်းငယ် သွား၍ ပြန်လှည့်လာကာ “အချင်းမုဆိုး... ငါသည် သမင်ငယ်ကို အလိုမရှိ၊ ငါ့အား သမင်ကြီးကို ပေးပါ” ဟု ပြောဆို၏။ မုဆိုးက “သို့ဖြစ်လျှင် နှစ်သပြာ ပေးလော့” ဟု ဆိုသော်၊ ထိုသေသောက်ကြူးက “အချင်းမုဆိုး... ငါသည် ရှေးဦးစွာ တစ်သပြာ ပေးခဲ့သည် မဟုတ်လော” ဟု မေး၏။ မုဆိုးက “ဟုတ်ပါသည်၊ ပေးခဲ့ပါသည်” ဟု ဆိုလျှင်၊ “ဤသမင်ငယ်ကို ယူပါဦးလော့၊ ဤသို့ဆိုလျှင် ထိုပေးခဲ့သော တစ်သပြာသည်လည်းကောင်း၊ တစ်သပြာတန်သော ဤသမင်ငယ်သည်လည်းကောင်း နှစ်သပြာ ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ပြောဆို၏။ ထိုမုဆိုးသည် “အကြောင်းပြချက် ခိုင်လုံပေသည်” ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သမင်ငယ်ကို ပြန်ယူ၍ သမင်ကြီးကို ပေးလိုက်လေ၏။

Balasāti balena. Panthaghāta-ggahaṇena himaviparāmosagumbaviparāmosāpi saṅgahitā. Tattha yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ mūsanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gummādīhi paṭicchannā janaṃ mūsanti, ayaṃ gumbaviparāmoso.

“Balasā” ဟူသည် အဓမ္မအင်အားဖြင့် လုယက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လမ်းခရီး၌ တိုက်ခိုက်လုယက်ခြင်းကို သိမ်းယူရာ၌ ဟိမဝိပရာမောသ (ဆီးနှင်းကို အကာအကွယ်ယူ၍ လုယက်ခြင်း) နှင့် ဂုမ္ဗဝိပရာမောသ (ချုံပုတ်ကို အကာအကွယ်ယူ၍ လုယက်ခြင်း) တို့ကိုလည်း သိမ်းယူအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဆီးနှင်းကျသော အခါသမယ၌ ဆီးနှင်းဖြင့် ဖုံးကွယ်လျက် လမ်းသွားလမ်းလာ လူတို့ကို လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းသည် “ဟိမဝိပရာမောသ” မည်၏။ ချုံပုတ်၊ တောအုပ် စသည်တို့ဖြင့် ဖုံးကွယ်လျက် ခရီးသွားလူတို့ကို လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းသည် “ဂုမ္ဗဝိပရာမောသ” မည်၏။

Uddhāreyeva pārājikanti ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’ti parikappassa pavattattā sāṭakassa ca tattha sabbhāvato. Padavārena kāretabboti bhūmiyaṃ anikkhipitvāva vīmaṃsitattā vuttaṃ. Pariyuṭṭhitoti anubaddho. Disvā haṭattā parikappāvahāro na dissatīti iminā parikappāvahārassa asambhavaṃ dassento mahāpaccariādīsu vuttassa ayuttabhāvaṃ vibhāveti. Mahāaṭṭhakathāyantiādinā pana parikappāvahārasambhavaṃ pāḷiyā saṃsandanabhāvañca vibhāvento mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttameva suvuttanti dīpeti. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi mahāaṭṭhakathānayova dassito.

“Uddhāreyeva pārājikaṃ” ဟူသည် “အကယ်၍ ဝတ်လဲတော်သည် ရှိအံ့၊ ငါ ယူအံ့” ဟု ကြံစည်စိတ်ကူးခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ်လဲတော်သည်လည်း ထိုအရပ်၌ အမှန်တကယ် ရှိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြှောက်လိုက်ရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိက ကျထိုက်၏။ “Padavārena kāretabbo” ဟူသည် မြေ၌ မချဘဲ စမ်းသပ်ကြည့်သည့်အတွက်ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်။ “Pariyuṭṭhito” ဟူသည် အစဉ်မပြတ် နောက်သို့ လိုက်ခြင်း ဖြစ်၏။ “မြင်၍ ယူသွားခြင်းကြောင့် ကြံစည်ခိုးယူခြင်း မထင်ရှား” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကြံစည်ခိုးယူခြင်း မဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြသလျက် မဟာပစ္စရီကျမ်း စသည်တို့၌ ဆိုအပ်သော စကား၏ မလျော်ကန်ပုံကို ရှင်းလင်းပြသတော်မူ၏။ “Mahāaṭṭhakathāyaṃ” စသော စကားဖြင့်မူ ကြံစည်ခိုးယူခြင်း ဖြစ်နိုင်ပုံနှင့် ပါဠိတော်နှင့် ကိုက်ညီပုံကို ရှင်းလင်းပြသတော်မူလျက် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သည်သာလျှင် အလွန်ကောင်းမွန်သော စကားဖြစ်ကြောင်း ညွှန်ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ မဟာအဋ္ဌကထာ၏ နည်းကိုသာလျှင် ပြသအပ်၏။

Kecīti mahāaṭṭhakathāyameva ekacce ācariyā. Mahāpaccariyaṃ panāti pana-saddo kecivādato mahāpaccarivādassa visesasandassanattho. Tena kecivādo mahāpaccarivādenapi na sametīti dasseti. Mahāaṭṭhakathānayo eva ca mahāpaccarivādenapi saṃsandanato yuttataroti vibhāveti.

“Kecī” ဟူသည် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ပင် လာရှိသော အချို့သော ဆရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “Mahāpaccariyaṃ pana” ဟူသော ပုဒ်၌ “pana” သဒ္ဒါသည် ကေစိဝါဒထက် မဟာပစ္စရီဝါဒ၏ ထူးခြားချက်ကို ပြသရန် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် “ကေစိဝါဒသည် မဟာပစ္စရီဝါဒနှင့်လည်း မကိုက်ညီ” ဟု ညွှန်ပြတော်မူ၏။ မဟာအဋ္ဌကထာနည်းသည်သာ မဟာပစ္စရီဝါဒနှင့်လည်း ကိုက်ညီသောကြောင့် သာလွန်လျော်ကန်သင့်မြတ်ကြောင်း ရှင်းလင်းပြသတော်မူသည်။

Alaṅkārabhaṇḍanti aṅgulimuddikādi alaṅkārabhaṇḍaṃ. Kusaṃ pātetvāti vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃ kiñci kusaṃ pātetvā. Samagghataranti appagghataraṃ. Parakoṭṭhāsato kuse uddhaṭepi na tāva kusassa parivattanaṃ jātanti vuttaṃ ‘‘uddhāre rakkhatī’’ti. Siveyyakanti siviraṭṭhe jātaṃ.

“Alaṅkārabhaṇḍa” ဟူသည် လက်စွပ် စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော တန်ဆာဘဏ္ဍာ ဖြစ်၏။ “Kusaṃ pātetvā” ဟူသည် နှီးခြမ်းဖြင့်ပြီးသော သော်လည်းကောင်း၊ ထန်းရွက်ဖြင့်ပြီးသော သော်လည်းကောင်း အမှတ်အသားပြုလုပ်ထားသော မဲတစ်မျိုးမျိုးကို ချ၍။ “Samagghataraṃ” ဟူသည် အဖိုးနည်းသော။ သူတစ်ပါး၏ အစုအပုံမှ မဲတို့ကို နှုတ်ယူလိုက်သော်လည်း ထိုမျှဖြင့် မဲချင်း လဲလှယ်ခြင်း မဖြစ်သေးသောကြောင့် “မြှောက်လိုက်သောအခါ၌ စောင့်ရှောက်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “Siveyyaka” ဟူသည် သိဝိတိုင်း၌ ဖြစ်သော အထည် ဖြစ်၏။

139. Jantāgharavatthusmiṃ yasmā ānandatthero tattha anāpattibhāvaṃ jānāti, tasmā ‘‘tassa kukkuccaṃ ahosī’’ti na vuttaṃ. Yasmā ca sayaṃ bhagavato nārocesi, tasmā ‘‘ārocesī’’ti ekavacanaṃ na vuttaṃ.

၁၃၉. ရေချိုးအိမ် (ဂျန္တာဃရ) ဝတ္ထု၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ထိုနေရာ၌ အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို သိတော်မူသောကြောင့် “ထိုမထေရ်အား နှလုံးမသာယာခြင်း (သံသယ) ဖြစ်၏” ဟု မမိန့်ဆိုပေ။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား မလျှောက်ထားခဲ့သောကြောင့် “လျှောက်ထား၏” ဟု ဧကဝုစ်ကိရိယာစကားကို မမိန့်ဆိုအပ်ပေ။

140. Vighāsanti [Pg.163] khāditāvasesaṃ ucchiṭṭhaṃ vā. Kappiyaṃ kārāpetvāti pacāpetvā. Attaguttatthāyāti taṃnimittaupaddavato attānaṃ rakkhaṇatthāya. Jighacchābhibhūtā hi sīhādayo attanā khādiyamānaṃ gaṇhantānaṃ anatthampi kareyyuṃ. Parānuddayatāyāti sīhādīsu parasattesu anukampāya. Jighacchāvinodanatthañhi tehi khādiyamānaṃ te palāpetvā gaṇhato tesu anukampā nāma na bhavissati.

၁၄၀. “Vighāsa” ဟူသည် စားကြွင်းစားကျန် သို့မဟုတ် စွန့်ပစ်အပ်သော စားကြွင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Kappiyaṃ kārāpetvā” ဟူသည် ချက်ပြုတ်စေ၍။ “Attaguttatthāya” ဟူသည် ထိုဘေးအန္တရာယ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဥပဒ္ဒဝေါမှ မိမိကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း နှိပ်စက်အပ်သော ခြင်္သေ့စသည်တို့သည် မိမိတို့ စားနေဆဲဖြစ်သော အသားကို လာရောက်လုယူသူတို့အား အန္တရာယ်ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “Parānuddayatāya” ဟူသည် ခြင်္သေ့စသော သူတစ်ပါး သတ္တဝါတို့အား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဆာလောင်မွတ်သိပ်မှုကို ပြေပျောက်စေရန် ထိုခြင်္သေ့စသည်တို့ စားနေဆဲဖြစ်သော အသားကို ထိုခြင်္သေ့စသည်တို့ကို ခြောက်လှန့်မောင်းထုတ်၍ ယူငြားအံ့၊ ထိုသို့ ယူသူအား သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။

141. Tekaṭulayāguvatthumhi viyāti musāvādasāmaññato vuttaṃ. Āṇattehīti sammatena āṇattehi. Āṇattenāti sāmikehi āṇattena. Aparassa bhāgaṃ dehīti asantaṃ puggalaṃ dassetvā gahitattā ‘‘bhaṇḍadeyya’’nti vuttaṃ. Aññenāti yathāvuttehi sammatādīhi catūhi aññena. ‘‘Aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vuttepi saṅghasantakattā amūlakameva gahitanti ‘‘uddhāreyeva bhaṇḍagghena kāretabbo’’ti vuttaṃ. Itarehi dīyamānanti sammatena, tena āṇattena vā dīyamānaṃ. Evaṃ gaṇhatoti ‘‘aparampi bhāgaṃ dehī’’ti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato. Sudinnanti heṭṭhā sāmikena, tena āṇattena vā dīyamānaṃ gihisantakaṃ ‘‘aparassa bhāgaṃ dehī’’ti vatvā gaṇhato aparassa abhāvato sāmisantakameva hotīti bhaṇḍadeyyaṃ jātaṃ. Idha pana tehi evaṃ dīyamānaṃ ‘‘aparampi bhāgaṃ dehīti vatvā vā kūṭavassāni gaṇetvā vā gaṇhato dehī’’ti vuttattā aññātakaviññattimattaṃ ṭhapetvā neva pārājikaṃ na bhaṇḍadeyyanti sudinnameva hoti.

၁၄၁. တေကဋုလယာဂုဝတ္ထု၌ သကဲ့သို့ မုသာဝါဒသာမည (မုသာဝါဒသက်သက်) အားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ "အာဏတ္တေဟိ" ဟူသည် သမုတ်ခြင်းဖြင့် စေခိုင်းအပ်သော သူတို့။ "အာဏတ္ေန" ဟူသည် ပိုင်ရှင်တို့သည် စေခိုင်းအပ်သောသူ။ "သူတစ်ပါး၏အဖို့ကို ပေးလော့" ဟု မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြ၍ ယူခဲ့သောကြောင့် "ဘဏ္ဍဒေယျ" (ပြန်ပေးရခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ "အညေန" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သမုတ်အပ်သောသူ စသည်တို့ လေးဦးတို့မှ တစ်ပါးသောသူဖြင့်။ "နောက်ထပ်တစ်စုကိုလည်း ပေးပါ" ဟု ပြောသော်လည်း သံဃာပိုင်ဖြစ်သောကြောင့် အချည်းနှီးသာလျှင် ယူအပ်သည်ဖြစ်၍ "ယူငင်ရာအရပ်၌သာလျှင် ပစ္စည်းတန်ဖိုးဖြင့် ပြန်ပေးစေအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဣတရေဟိ ဒီယမာနံ" ဟူသည် သမုတ်အပ်သောသူ သို့မဟုတ် ထိုသူစေခိုင်းအပ်သောသူ ပေးအပ်သောပစ္စည်း။ "ဤသို့ ယူသောသူအား" ဟူသည် "နောက်ထပ်တစ်စု ပေးပါဦး" ဟု ဆို၍ဖြစ်စေ၊ မဟုတ်မမှန်သော ဝါတို့ကို ရေတွက်၍ဖြစ်စေ ယူသောသူအား။ "သုဒိန္နံ" ဟူသည် အောက်၌ ပိုင်ရှင်ကဖြစ်စေ၊ ၎င်းစေခိုင်းအပ်သောသူကဖြစ်စေ ပေးအပ်သော လူတို့ပစ္စည်းကို "အခြားသူ၏အဖို့ကို ပေးပါဦး" ဟု ဆို၍ ယူသောသူအား အခြားသူ မရှိခြင်းကြောင့် ပိုင်ရှင်ပိုင်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဘဏ္ဍဒေယျ (ပြန်ပေးရခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤ၌မူကား ထိုသူတို့သည် ဤသို့ ပေးအပ်သောပစ္စည်းကို "အခြားအဖို့ကိုလည်း ပေးပါဦး" ဟု ဆို၍ဖြစ်စေ၊ မဟုတ်မမှန်သော ဝါတို့ကို ရေတွက်၍ဖြစ်စေ ယူသောသူအား "ပေးလော့" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မသိကျွမ်းသောသူအား တောင်းရမ်းခြင်းမျှကို ဖယ်ထား၍ ပါရာဇိကလည်းမဖြစ်၊ ဘဏ္ဍဒေယျလည်း မဖြစ်ဘဲ ကောင်းစွာ ပေးလှူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

142-3. Parikkhāravatthūsu vuttaparikkhārassa heṭṭhā vuttabhaṇḍassa ca ko viseso? Yaṃ paribhogayoggaṃ ābharaṇādirūpaṃ akatvā yathāsabhāvato ṭhapitaṃ, taṃ bhaṇḍaṃ. Yaṃ pana tathā katvā paribhuñjituṃ anucchavikākārena ṭhapitaṃ ābharaṇādikaṃ, taṃ parikkhāranti veditabbaṃ.

၁၄၂-၃. ပရိက္ခာရဝတ္ထုတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပရိက္ခာရနှင့် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဘဏ္ဍာ (ပစ္စည်း) ၏ ထူးခြားချက်ကား အဘယ်နည်း။ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ လျော်ကန်သော တန်ဆာစသည်တို့၏ အသွင်ကို မပြုဘဲ ပကတိအတိုင်း ထားအပ်သော ပစ္စည်းကို "ဘဏ္ဍ" မည်၏။ ထိုသို့ ပြုပြင်ပြီး၍ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ လျောက်ပတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထားအပ်သော တန်ဆာစသည်တို့ကိုမူကား "ပရိက္ခာရ" မည်၏ဟု သိအပ်၏။

144-146. Saṅkāmetvāti ṭhitaṭṭhānato apanetvā. Thavikanti upāhanatthavikādi yaṃkiñci thavikaṃ. Āharāpentesu bhaṇḍadeyyanti ‘‘gahite attamano hotī’’ti (mahāva. 356) vacanato anattamanassa santakaṃ gahitampi [Pg.164] puna dātabbamevāti vuttaṃ. ‘‘Sammukhībhūtehi bhājetabba’’nti (mahāva. 379) vacanato bhājanīyabhaṇḍaṃ upacārasīmaṭṭhānaṃyeva pāpuṇātīti āha ‘‘upacārasīmāyaṃ ṭhitasseva gahetuṃ vaṭṭatī’’ti.

၁၄၄-၁၄၆. "သင်္ကာမေတွာ" ဟူသည် တည်ရှိရာအရပ်မှ ဖယ်ရှား၍။ "သဝိကံ" ဟူသည် ဖိနပ်အိတ်အစရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော အိတ်တည်း။ "အာဟရာပေန္တေသု ဘဏ္ဍဒေယျံ" ဟူသည် "ယူအပ်သောအခါ စိတ်နှလုံး နှစ်သက်သည်ဖြစ်အံ့" ဟူသော ဝစနကြောင့် စိတ်မနှစ်သက်သောသူ၏ ဥစ္စာကို ယူမိသော်လည်း တစ်ဖန် ပြန်ပေးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ "မျက်မှောက်၌ ရှိသောသူတို့သည် ဝေဖန်အပ်၏" ဟူသော ဝစနကြောင့် ဝေဖန်အပ်သော ပစ္စည်းသည် ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ တည်သောသူအားသာ ရောက်ထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် "ဥပစာရသိမ်၌ တည်သောသူအားသာ ယူခြင်းငှာ အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

148-9. ‘‘Bhaṇḍadeyyanti ubhinnaṃ sālayabhāve sati corassa vā sāmikassa vā sampattassa kassaci dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Eseva nayoti paṃsukūlasaññāya gahite bhaṇḍadeyyaṃ, theyyacittena pārājikanti attho. Gāmesūti gāmikesu manussesu. Gāma-ggahaṇena hettha gāmaṭṭhā vuttā. Vuṭṭhahantesūti gāmaṃ chaḍḍetvā palāyantesu. Puna āvasante janapadeti jānapadikesu puna āgantvā vasantesu.

၁၄၈-၉. "ဘဏ္ဍဒေယျံ" ဟူသည် နှစ်ဦးလုံး ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသည်ရှိသော် ခိုးသူအားလည်းကောင်း၊ ပိုင်ရှင်အားလည်းကောင်း သို့မဟုတ် ရောက်ရှိလာသော တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ပေးခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ဧသေဝ နယော" ဟူသည်ကား ပံသုကူဟူသော သညာဖြင့် ယူအပ်သော် ဘဏ္ဍဒေယျ (ပြန်ပေးရခြင်း) ဖြစ်၍၊ ခိုးလိုသော စိတ်ဖြင့် ယူသော် ပါရာဇိကဖြစ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ "ဂါမေသု" ဟူသည် ရွာသူရွာသား လူတို့၌။ ဤနေရာ၌ "ရွာ" ဟူသော ဂြဟဏ် (ယူခြင်း) ဖြင့် ရွာ၌ တည်သော (နေသော) သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝုဋ္ဌဟန္တေသု" ဟူသည် ရွာကို စွန့်ခွာ၍ ထွက်ပြေး တိမ်းရှောင်ကြကုန်သောအခါ။ "ပုန အာဝသန္တေ ဇနပဒေ" ဟူသည် ဇနပုဒ်သားတို့သည် တစ်ဖန် ပြန်လည်လာရောက်၍ နေထိုင်ကြကုန်သောအခါ၌။

Avisesena vuttanti ‘‘saussāhā vā nirussāhā vā’’ti visesaṃ aparāmasitvā sāmaññato vuttaṃ. Na hi katipayānaṃ anussāhe sati saṅghikaṃ asaṅghikaṃ hotīti ayamettha adhippāyo. Saussāhamattameva pamāṇanti sāmikānaṃ paricchinnabhāvato vuttaṃ. Tatoti gaṇasantakato puggalasantakato vā. Senāsanatthāya niyamitanti idaṃ nidassanamattaṃ, catūsu paccayesu yassa kassaci atthāya niyamitepi vuttanayameva. Issaravatāyāti paraṃ āpucchitvā vā anāpucchitvā vā dātabbakiccaṃ natthi, ayamevettha pamāṇanti evaṃ attano issarabhāvena. Agghena kāretabboti agghānurūpaṃ dukkaṭena thullaccayena vā kāretabbo. Issaravatāya paribhuñjato gīvāti na kevalaṃ ettheva gīvā, heṭṭhā kulasaṅgahatthāya issaravatāya vā dinnepi gīvāyeva. Sukhāditamevāti antovihāre nisīditvā ghaṇṭippaharaṇādivuttavidhānassa katattā sukhāditaṃ. Saṅghikañhi vebhaṅgiyabhaṇḍaṃ antovihāre vā bahisīmāya vā hotu, bahisīmāyaṃ ṭhitehi apaloketvā bhājetuṃ na vaṭṭati, ubhayattha ṭhitampi pana antosīmāyaṃ ṭhitehi apaloketvā bhājetuṃ vaṭṭatiyeva. Teneva tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ ‘‘vihāreyeva nisīditvā evaṃ katattā sukhāditanti āhā’’ti. Ayañca attho vassūpanāyikakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ āvi bhavissati.

"အဝိသေသေန ဝုတ္တံ" ဟူသည် "အားထုတ်မှု ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ" ဟု အထူးကို မရည်ညွှန်းဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အချို့သော သူတို့ အားထုတ်မှုမရှိရုံမျှဖြင့် သံဃာပိုင်ဖြစ်သော ပစ္စည်းသည် သံဃာပိုင် မဟုတ်သည်မဖြစ် ဟူသောအချက်သည် ဤနေရာ၌ အလိုတည်း။ "စွမ်းအားရှိရုံမျှသည်သာ ပမာဏဖြစ်၏" ဟူသည် ပိုင်ရှင်တို့အား ပိုင်းခြားအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်၏။ "တတော" ဟူသည် ဂိုဏ်းပိုင်မှသော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ပိုင်မှသော်လည်းကောင်း။ "သေနာသနတ္ထာယ နိယမိတံ" ဟူသည်မှာ ဥပမာပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ပစ္စည်းလေးပါးတို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စည်းအတွက် သတ်မှတ်အပ်သော်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "ဣဿရဝတာယ" ဟူသည် သူတစ်ပါးကို မေး၍ဖြစ်စေ မမေးဘဲဖြစ်စေ ပေးရမည့်တာဝန် မရှိ၊ မိမိ၏ အစိုးရခြင်း (ကိုယ်ပိုင်အခွင့်အာဏာ) သာ ပမာဏဖြစ်၏ ဟု ဤသို့ မိမိ၏ အစိုးရခြင်းဖြင့်။ "အဂ္ဃေန ကာရေတဗ္ဗော" ဟူသည် တန်ဖိုးအားလျော်စွာ ဒုက္ကဋ် သို့မဟုတ် ထုလ္လစ္စဉ်းဖြင့် ပြုအပ်၏။ "ဣဿရဝတာယ ပရိဘုဉ္ဇတော ဂီဝါ" ဟူသည် ဤနေရာ၌သာ လည်ပင်း (ပြစ်ဒဏ်) မဟုတ်၊ အောက်၌ ဒါယကာတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ အစိုးရခြင်းဖြင့် ပေးအပ်သောအခါ၌လည်း လည်ပင်း (ပြစ်ဒဏ်) သာ ဖြစ်၏။ "သုခါဒိတမေဝ" ဟူသည် ကျောင်းအတွင်း၌ နေ၍ ကျောက်စည်ခတ်ခြင်းစသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းကို ပြုအပ်သောကြောင့် ကောင်းစွာ စားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သံဃာပိုင် ဝေဖန်အပ်သော ပစ္စည်းသည် ကျောင်းအတွင်း၌ ဖြစ်စေ၊ သိမ်ပြင်၌ ဖြစ်စေ၊ သိမ်ပြင်၌ တည်သောသူတို့သည် ခွင့်မပန်ဘဲ ဝေဖန်ခြင်းငှာ မအပ်။ နှစ်ဦးလုံး၌ တည်သော်လည်း သိမ်တွင်း၌ တည်သောသူတို့သည် ခွင့်ပန်၍ ဝေဖန်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးမျိုးတို့၌ "ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌သာ နေ၍ ဤသို့ပြုသောကြောင့် သုခါဒိတ (ချမ်းသာစွာ စားရသည်) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဤအနက်ကို ဝဿူပနာယိကခန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။

150. Vuttavādakavatthūsu pāḷiyaṃ yugasāṭakanti sāṭakayugaṃ. Tulanti palasataṃ. Doṇanti soḷasanāḷimattaṃ. Paricchedaṃ pana katvāti yattakaṃ [Pg.165] icchitaṃ, tattakaṃ agghavasena vā cīvarādipaccayavasena vā paricchedaṃ katvā. Upārambhāti ‘‘bhadantā aparicchedaṃ katvā vadantī’’ti evaṃ dosāropanato.

၁၅၀. ဆိုအပ်ပြီးသော စကားရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ ပါဠိတော်ရှိ "ယုဂသာဋကံ" ဟူသည် ပုဆိုးစုံ။ "တုလံ" ဟူသည် အလေးချိန် တစ်ရာ (ပလ တစ်ရာ)။ "ဒေါဏံ" ဟူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပြည်မျှ (တစ်ဆယ့်ခြောက်ကွမ်းစားမျှ)။ "ပရိစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ" ဟူသည် အလိုရှိသမျှကို တန်ဖိုးအားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းအားဖြင့် ဖြစ်စေ ပိုင်းခြားခြင်းကို ပြု၍။ "ဥပါရမ္ဘာ" ဟူသည် "အရှင်ဘုရားတို့သည် ပိုင်းခြားခြင်းမပြုဘဲ မိန့်တော်မူကြကုန်၏" ဟု ဤသို့ အပြစ်တင်သောကြောင့်။

153. Chātajjhattanti jighacchādukkhena pīḷitaattasantānaṃ. Dhanukanti khuddakadhanukaṃ. Baddho hotīti tiriyaṃ baddho hoti. Sunakhadaṭṭhanti sāmikehi vissajjitasunakhena gahitaṃ. Yaṭṭhiyā saha pātetīti sūkarassa āgamanato puretarameva tattha abajjhanatthāya pāteti. Maddanto gacchati, bhaṇḍadeyyanti ekasūkaragghanakaṃ bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. Na hi tena maggena gacchantā sabbeva sūkarā tena pāsena bajjhanti, ekoyeva paṭhamataraṃ gacchanto bajjhati, tasmā ekasūkaragghanakaṃ bhaṇḍaṃ dātabbaṃ. Pacchā gacchatīti tena katapayogena agantvā pacchā sayameva gacchati. Heṭṭhā vuttesupi īdisesu ṭhānesu eseva nayo. Uddharitvā chaḍḍetīti puretarameva uddharitvā chaḍḍeti. Vihārabhūmiyanti vihārasāmantā araññappadese. Rakkhaṃ yācitvāti rājarājamahāmattādīnaṃ santikaṃ gantvā anuddissa rakkhaṃ yācitvā.

၁၅၃. "ဆာတဇ္ဈတ္တံ" ဟူသည် မွတ်သိပ်ဆာလောင်ခြင်း ဆင်းရဲဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ။ "ဓနုကံ" ဟူသည် ငယ်သော လေး။ "ဗဒ္ဓေါ ဟောတိ" ဟူသည် ဖီလာ (ကန့်လန့်) ဖွဲ့နှောင်အပ်သည် ဖြစ်၏။ "သုနခဒဋ္ဌံ" ဟူသည် ပိုင်ရှင်တို့ လွှတ်လိုက်သော ခွေးသည် ကိုက်အပ်သော (ဖမ်းအပ်သော) အရာ။ "ယဋ္ဌိယာ သဟ ပါတေတိ" ဟူသည် ဝက် မလာမီ ရှေ့ဦးကပင် ထိုတောဝက် မမိစေရန်အလို့ငှာ (ချောက်လှန့်ရန်) ဒုတ်နှင့်တကွ ကျစေ၏။ "နင်းမိလျက် သွား၏၊ ဘဏ္ဍဒေယျ" ဟူသည် ဝက်တစ်ကောင်တန်ဖိုးရှိသော ပစ္စည်းကို ပေးအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုလမ်းဖြင့် သွားကြကုန်သော တောဝက်အားလုံးတို့သည် ထိုကျော့ကွင်းဖြင့် မိကြသည်မဟုတ်၊ ရှေ့ဦးစွာ သွားသော တစ်ကောင်တည်းသာ မိတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝက်တစ်ကောင်တန်ဖိုးရှိသော ပစ္စည်းကိုသာ ပေးအပ်၏။ "နောက်မှ သွား၏" ဟူသည် သူပြုအပ်သော လုံ့လဖြင့် မဟုတ်ဘဲ နောက်မှ မိမိအလိုလို သွား၏။ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤသို့သဘောရှိသော နေရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "နှုတ်၍ စွန့်ပစ်၏" ဟူသည် ရှေ့ဦးစွာကပင် နှုတ်ယူ၍ စွန့်ပစ်၏။ "ဝိဟာရဘူမိယံ" ဟူသည် ကျောင်းဝန်းကျင်နှင့် နီးသော တောအရပ်၌။ "ရက္ခံ ယာစိတွာ" ဟူသည် မင်း၊ မင်းမတ်ကြီး စသည်တို့ထံသို့ သွား၍ မရည်ညွှန်းသော အစောင့်အရှောက်ကို တောင်း၍။

Kumīnamukhanti kumīnassa anto macchānaṃ pavisanamukhaṃ. Gumbe khipati, bhaṇḍadeyyamevāti kumīnassa anto pavisitabbānaṃ macchānaṃ agghena bhaṇḍadeyyaṃ.

"ကုမီနမုခံ" ဟူသည် မှုံ (မျှဉ်း) ၏ အတွင်းသို့ ငါးတို့ ဝင်ပေါက်ဝ။ "ခြုံပုတ်၌ ပစ်ချ၏၊ ဘဏ္ဍဒေယျသာတည်း" ဟူသည် မှုံအတွင်းသို့ ဝင်လတ္တံ့သော ငါးတို့၏ တန်ဖိုးအားဖြင့် ပြန်လည်ပေးလျော်ရမည်ဖြစ်၏။

156. Vīsatiṃsādivasena paricchinnā bhikkhū etthāti paricchinnabhikkhukaṃ. Therānanti āgantukattherānaṃ. Tesampīti āvāsikabhikkhūnampi. Paribhogatthāyāti saṅghikaparibhogavasena paribhuñjanatthāya. Gahaṇeti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Yatthāti yasmiṃ āvāse. Aññesaṃ atthibhāvanti aññesaṃ āgantukabhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ. Tatthāti tādise āvāse. Bhājetvā khādantīti āgantukānampi sampattānaṃ bhājetvā khādantīti adhippāyo. Catūsu paccayesu sammā upanentīti ambaphalādīni vikkiṇitvā cīvarādīsu catūsu paccayesu sammā upanenti. Cīvaratthāya niyametvā dinnāti ‘‘imesaṃ rukkhānaṃ phalāni vikkiṇitvā cīvaresuyeva upanetabbāni, na bhājetvā khāditabbānī’’ti evaṃ niyametvā dinnā. Tesupi āgantukā [Pg.166] anissarāti paccayaparibhogatthāya niyametvā dinnattā bhājetvā khādituṃ anissarā.

၁၅၆. နှစ်ဆယ်အစရှိသော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ရဟန်းတို့ကို ပိုင်းခြားအပ်သောအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ပရိစ္ဆိန္နဘိက္ခုက' မည်၏။ 'ထေရာနံ' ဟု ဆိုသော် ဧည့်သည်မထေရ်တို့အား ဟူလို။ 'တေသမ္ပိ' ဟု ဆိုသော် ကျောင်းနေဝါသီရဟန်းတို့အားလည်းကောင်း ဟူလို။ 'ပရိဘောဂတ္ထာယ' ဟု ဆိုသော် သံဃိကပရိဘောဂအားဖြင့် သုံးဆောင်ရန်အလို့ငှာ ဟူလို။ 'ဂဟဏေ' ဟူသော ပုဒ်၌ ကျန်သောပါဌ်ကို ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ယတ္ထ' ဟု ဆိုသော် အကြင်ကျောင်းတိုက်၌ ဟူလို။ 'အညေသံ အတ္ထိဘာဝံ' ဟု ဆိုသော် အခြားသော ဧည့်သည်ရဟန်းတို့၏ ရှိသောအဖြစ်ကို ဟူလို။ 'တတ္ထ' ဟု ဆိုသော် ထိုသို့သဘောရှိသော ကျောင်းတိုက်၌ ဟူလို။ 'ဘာဇေတွာ ခါဒန္တိ' ဟု ဆိုသော် ရောက်လာကုန်သော ဧည့်သည်ရဟန်းတို့အားလည်း ဝေဖန်၍ စားကြကုန်၏ဟူသည် သဘောတည်း။ 'စတူသု ပစ္စယေသု သမ္မာ ဥပနေန္တိ' ဟု ဆိုသော် သရက်သီး စသည်တို့ကို ရောင်းချ၍ သင်္ကန်းစရှိသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ကောင်းစွာ ညွှတ်စေကုန်၏။ 'စီဝရတ္ထာယ နိယမေတွာ ဒိန္နာ' ဟု ဆိုသော် 'ဤသစ်ပင်တို့၏ အသီးတို့ကို ရောင်းချ၍ သင်္ကန်းတို့၌သာ သုံးဆောင်အပ်ကုန်၏၊ ဝေဖန်၍ မစားအပ်ကုန်' ဟု ဤသို့ သတ်မှတ်၍ လှူဒါန်းအပ်ကုန်၏။ 'တေသုပိ အာဂန္တုကာ အနိဿရာ' ဟု ဆိုသော် ပစ္စည်းသုံးဆောင်ခြင်းငှာ သတ်မှတ်၍ လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် ဝေဖန်၍ စားခြင်းငှာ အစိုးမရကုန်။

Na tesu…pe… ṭhātabbanti ettha āgantukehi heṭṭhā vuttanayena bhājetvā khāditabbanti adhippāyo. Tesaṃ katikāya ṭhātabbanti ‘‘bhājetvā na khāditabba’’nti vā ‘‘ettakesu rukkhesu phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakāni phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakānaṃ divasānaṃ abbhantare gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘na kiñci gaṇhissāmā’’ti vā evaṃ katāya āvāsikānaṃ katikāya āgantukehi ṭhātabbaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anissarā’’ti vacanena dīpitoyeva attho mahāpaccariyaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’ntiādinā vitthāretvā dassito. Paribhogavasenevāti ettha eva-saddo aṭṭhānappayutto. Paribhogavasena tameva bhājetvāti yojetabbaṃ. Etthāti etasmiṃ vihāre raṭṭhe vā. Senāsanapaccayanti senāsanañca tadatthāya niyametvā ṭhapitañca.

န တေသု...ပေ... ဌာတဗ္ဗံ ဟူသော ပါဌ်၌ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့သည် အောက်တွင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ဝေဖန်၍ စားအပ်၏ဟူသည် သဘောတည်း။ 'တေသံ ကတိကာယ ဌာတဗ္ဗံ' ဟု ဆိုသော် 'ဝေဖန်၍ မစားအပ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤမျှလောက်သော သစ်ပင်တို့၌ အသီးတို့ကို ယူအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤမျှလောက်သော အသီးတို့ကို ယူအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤမျှလောက်သော ရက်တို့၏အတွင်း၌ ယူအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တစ်စုံတစ်ခုမျှ မယူအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ပြုလုပ်အပ်သော ကျောင်းနေဝါသီရဟန်းတို့၏ ကတိကဝတ်နှင့်အညီ ဧည့်သည်ရဟန်းတို့က လိုက်နာနေထိုင်အပ်၏။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ 'အနိဿရာ' ဟူသော စကားဖြင့် ပြအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ 'စတုန္နံ ပစ္စယာနံ' စသည်ဖြင့် အကျယ်ချဲ့၍ ပြသထား၏။ 'ပရိဘောဂဝသေနေဝ' ဟူသောပုဒ်၌ ဧဝသဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သောနေရာ၌ သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပရိဘောဂဝသေန တမေဝ ဘာဇေတွာ' ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ 'ဧတ္ထ' ဟု ဆိုသော် ဤကျောင်းတိုက်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဤတိုင်းပြည်၌ သော်လည်းကောင်း ဟူလို။ 'သေနာသနပစ္စယံ' ဟု ဆိုသော် ကျောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကျောင်းအလို့ငှာ သတ်မှတ်၍ ထားအပ်သော ပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း ဟူလို။

Lāmakakoṭiyāti lāmakaṃ ādiṃ katvā, lāmakasenāsanato paṭṭhāyāti vuttaṃ hoti. Senāsanepi tiṇādīni lāmakakoṭiyāva vissajjetabbāni, senāsanaparikkhārāpi lāmakakoṭiyāva vissajjetabbā. Mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabbanti iminā kiṃ vuttaṃ hotīti? Tīsupi gaṇṭhipadesu tāva idaṃ vuttaṃ ‘‘sabbāni senāsanāni na vissajjetabbānīti vuttaṃ hotī’’ti. Lāmakakoṭiyā vissajjentehipi senāsanabhūmiyo na vissajjetabbāti ayamattho vutto hotīti no khanti, vīmaṃsitvā yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ.

'လာမကကောဋိယာ' ဟု ဆိုသော် ယုတ်ညံ့သောကျောင်းကို အစပြု၍၊ ယုတ်ညံ့သောကျောင်းမှ စ၍ ဟူ၍ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ကျောင်း၌လည်း မြက်စသည်တို့ကို ယုတ်ညံ့သောအပိုင်းအခြားအားဖြင့်သာ စွန့်အပ်ကုန်၏။ ကျောင်းပရိက္ခရာတို့ကိုလည်း ယုတ်ညံ့သောအပိုင်းအခြားအားဖြင့်သာ စွန့်အပ်ကုန်၏။ 'မူလဝတ္ထုစ္ဆေဒံ ပန ကတွာ န ဥပနေတဗ္ဗံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဘယ်ကို ဆိုလိုသနည်းဟု မေးသော် - ဂဏ္ဌိပဒသုံးကျမ်းလုံး၌ ရှေးဦးစွာ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - 'ခပ်သိမ်းသော ကျောင်းတို့ကို မစွန့်အပ်ကုန်' ဟု ဆိုလိုသည် ဖြစ်၏။ ယုတ်ညံ့သောအပိုင်းအခြားအားဖြင့် စွန့်ကြကုန်သော်လည်း ကျောင်းမြေတို့ကို မစွန့်အပ်ကုန်ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည် ဖြစ်၏ ဟူသည် ငါတို့၏အလိုတည်း။ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ မိမိနှစ်သက်ရာကို ယူအပ်၏။

Dhammasantakena buddhapūjaṃ kātuṃ, buddhasantakena vā dhammapūjaṃ kātuṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? ‘‘Tathāgatassa kho etaṃ vāseṭṭha adhivacanaṃ dhammakāyo itipīti ca yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) ca vacanato vaṭṭatīti vadanti. Keci pana ‘‘evaṃ sante ‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’ti vacanato buddhasantakena gilānassapi bhesajjaṃ kātuṃ yuttanti āpajjeyya, tasmā na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi ‘‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’’ti iminā attano ca gilānassa ca ekasadisatā tadupaṭṭhānassa vā [Pg.167] samaphalatā vuttā. Ayañhettha attho ‘‘yo maṃ ovādānusāsanīkaraṇena upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya, mama ovādakaraṇena gilāno upaṭṭhātabbo’’ti. Bhagavato ca gilānassa ca upaṭṭhānaṃ ekasadisanti evaṃ panettha attho na gahetabbo. Tasmā ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti vacanato ‘‘ahañca panidāni eko ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissantī’’ti vuttattā ca bahussutaṃ bhikkhuṃ pasaṃsantena ca ‘‘yo bahussuto, na so tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundā’’ti vuttattā dhammagarukattā ca tathāgatassa pubbanayo eva pasatthataroti amhākaṃ khanti.

တရားနှင့်စပ်ဆိုင်သော ပစ္စည်းဖြင့် ဘုရားပူဇော်ခြင်းကို ပြုရန်လည်းကောင်း၊ ဘုရားနှင့်စပ်ဆိုင်သော ပစ္စည်းဖြင့် တရားပူဇော်ခြင်းကို ပြုရန်လည်းကောင်း အပ်သလော၊ မအပ်သလော? 'ဝါသေဋ္ဌ၊ တထာဂတ၏ အမည်ကား ဓမ္မကာယ ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝက္ကလိ၊ အကြင်သူသည် တရားကို မြင်၏၊ ထိုသူသည် ငါ့ကို မြင်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူသော စကားတော်ကြောင့် အပ်၏ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ အချို့သူတို့ကမူ 'သို့ဖြစ်ပါက "ရဟန်းတို့၊ ငါ့ကို လုပ်ကျွေးလိုသောသူသည် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးရာ၏" ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ဘုရားပိုင်ပစ္စည်းဖြင့် ဂိလာနအား ဆေးကုသပေးခြင်းသည်လည်း သင့်လျော်၏ဟု ဖြစ်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် မအပ်တန်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပေ။ 'ရဟန်းတို့၊ ငါ့ကို လုပ်ကျွေးလိုသောသူသည် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးရာ၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ဂိလာနတို့၏ တစ်ထပ်တည်းတူသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသို့ လုပ်ကျွေးသူအား အကျိုးချင်း တူမျှရရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်မဟုတ်။ ဤစကား၌ ဆိုလိုသောအနက်ကား 'ငါဘုရား၏ အဆုံးအမဩဝါဒကို နာယူကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် ငါ့ကို ပူဇော်လုပ်ကျွေးရာ၏၊ ထိုသူသည် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးသည်မည်၏။ ငါ၏ အဆုံးအမအတိုင်း ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးခြင်းနှင့် ဂိလာနကို လုပ်ကျွေးခြင်းသည် တစ်ထပ်တည်း တူညီလှ၏ဟု ဤသို့ အနက်ကို မယူအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'အာနန္ဒာ၊ ငါဟောကြားပြဋ္ဌာန်းအပ်သော တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်သည် ငါကွယ်လွန်သောအခါ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်လတ္တံ့' ဟူသော စကားတော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ယခုအခါ ငါတစ်ယောက်တည်းသာ ဆုံးမပဲ့ပြင်၏၊ ငါ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသွားသောအခါ ဤရှစ်သောင်းလေးထောင်သော တရားတော်တို့သည် သင်တို့ကို ဆုံးမပဲ့ပြင်ပေလတ္တံ့' ဟု မိန့်ကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗဟုဿုတဖြစ်သော ရဟန်းကို ချီးမွမ်းတော်မူစဉ် 'စုန္ဒ၊ ဗဟုဿုတရှိသောသူသည် သင်တို့၏ သာဝကသာ မဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရားကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို လေးမြတ်စွာ ပူဇော်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအား ရှေးနည်းစနစ်သာလျှင် ပိုမိုသင့်မြတ်လှ၏ဟူသည် ငါတို့၏အလိုတည်း။

Paṇṇaṃ āropetvāti ‘‘ettakeheva rukkhehi ettakameva gahetabba’’nti paṇṇaṃ āropetvā, likhitvāti vuttaṃ hoti. Nimittasaññaṃ katvāti saṅketaṃ katvā. Dārakāti tesaṃ puttanattādayo dārakā. Aññepi ye keci gopakā honti, te sabbepi vuttā. Sabbatthāpi gihīnaṃ gopakadāne yattakaṃ gopakā denti, tattakaṃ gahetabbaṃ. Saṅghike pana yathāparicchedameva gahetabbanti dīpitattā ‘‘atthato eka’’nti vuttaṃ.

'ပဏ္ဏံ အာရောပေတွာ' ဟု ဆိုသော် 'ဤမျှလောက်သော သစ်ပင်တို့မှ ဤမျှလောက်ကိုသာ ယူအပ်၏' ဟု မှတ်တမ်းတင်၍၊ ရေးသား၍ ဟူလို။ 'နိမိတ္တသညံ ကတွာ' ဟု ဆိုသော် အမှတ်အသား သင်္ကေတ ပြုလုပ်၍ ဟူလို။ 'ဒါရကာ' ဟု ဆိုသော် ထိုသူတို့၏ သားမြေးအစရှိသော ဒါယကာသူငယ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အခြား စောင့်ရှောက်သူ အားလုံးတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ လူတို့၏ အစောင့်အရှောက် ပေးကမ်းမှု၌ အစောင့်များ ပေးသလောက်သာ ယူအပ်၏။ သံဃိကပစ္စည်း၌မူကား ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသည့်အတိုင်းသာ ယူအပ်၏ဟု ပြသအပ်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

Tatoti yathāvuttauposathāgārādikaraṇatthāya ṭhapitadārusambhārato. Āpucchitvāti kārakasaṅghaṃ āpucchitvā. Taṃ sabbampi āharitvāti anāpucchitvāpi tāvakālikaṃ āharitvā. Āharāpentoti ettha anāharāpentepi dātabbameva. Ayameva bhikkhu issaroti ekassa bhikkhuno pāpuṇanaṭṭhānaṃ, tatoyeva senāsanato tassa dātabbaṃ, na ca so tato uṭṭhāpetabboti vuttaṃ hoti.

'တတော' ဟု ဆိုသော် ဆိုခဲ့ပြီးသော ဥပုသ်သိမ်ကျောင်းစသည် ဆောက်လုပ်ရန် သတ်မှတ်ထားသော သစ်အဆောက်အဦမှ ဟူလို။ 'အာပုစ္ဆိတွာ' ဟု ဆိုသော် အမှုဆောင်သံဃာအား ခွင့်ပန်၍ ဟူလို။ 'တံ သဗ္ဗမ္ပိ အာဟရိတွာ' ဟု ဆိုသော် ခွင့်မပန်ဘဲသော်လည်း ခေတ္တမျှ ယူဆောင်၍ ဟူလို။ 'အာဟရာပေန္တော' ဟူသော ပါဌ်၌ မဆောင်ယူစေသော်လည်း ပေးအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'အယမေဝ ဘိက္ခု ဣဿရော' ဟု ဆိုသော် ရဟန်းတစ်ပါး ရောက်ထိုက်ရရှိထိုက်သော နေရာဖြစ်၍ ထိုကျောင်းမှပင် ထိုရဟန်းအား ပေးအပ်၏၊ ထိုရဟန်းကိုလည်း ထိုကျောင်းမှ မထစေအပ် (မနှင်ထုတ်အပ်) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

‘‘Udakapūjanti cetiyaṭṭhānesu siñcana’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Vattasīsenāti kevalaṃ saddhāya, na vetanādiatthāya. Savatthukanti saha bhūmiyā. Tiṇamattaṃ pana dātabbanti kasmā vuttaṃ, kiṃ taṃ garubhaṇḍaṃ na hotīti? Na hoti. Arakkhitaagopitaṭṭhāne hi vinassakabhāvena ṭhitaṃ garubhaṇḍaṃ na hoti, tasmā tādisaṃ sandhāya ‘‘tiṇamattaṃ pana dātabba’’nti vuttaṃ. Jaggitvāti saṃvacchare saṃvacchare jaggitvā.

'ဥဒကပူဇံ' ဟု ဆိုသော် စေတီရင်ပြင်အရပ်တို့၌ ရေသွန်းလောင်းခြင်းကို ဆိုလို၏ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းတို့၌ ပြဆိုထား၏။ 'ဝတ္တသီသေန' ဟု ဆိုသော် သက်သက် သဒ္ဓါတရားသက်သက်ဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုလို၏၊ အခကြေးငွေရယူရန် အလို့ငှာ ဆိုသည်မဟုတ်။ 'သဝတ္ထုကံ' ဟု ဆိုသော် မြေနှင့်တကွ ဟူလို။ 'မြက်မျှကိုမူကား ပေးအပ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း၊ ထိုမြက်သည် ဂရုဘဏ္ဍာ မဟုတ်သလောဟု မေးသော် - မဟုတ်ပေ။ အစောင့်အရှောက်မရှိ မလုံခြုံသောအရပ်၌ ပျက်စီးမည့်အခြေအနေဖြင့် တည်ရှိနေသော ပစ္စည်းသည် ဂရုဘဏ္ဍာ မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သဘောရှိသော ပစ္စည်းကို ရည်ရွယ်၍ 'မြက်မျှကိုမူကား ပေးအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဇဂ္ဂိတွာ' ဟု ဆိုသော် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း သုတ်သင်ရှင်းလင်း၍ ဟူလို။

Kuṭṭanti [Pg.168] gehabhittiṃ. Pākāranti parikkhepapākāraṃ. Tatoti chaḍḍitavihārato. Tato āharitvā senāsanaṃ kataṃ hotīti sāmantagāmavāsīhi bhikkhūhi chaḍḍitavihārato dārusambhārādiṃ āharitvā senāsanaṃ kataṃ hoti.

"ကုဋ္ဋံ" ဟူသည် အိမ်နံရံကို ဆိုလိုသည်။ "ပါကာရံ" ဟူသည် အရံအတားဖြစ်သော တံတိုင်းကို ဆိုလိုသည်။ "တတော" ဟူသည် စွန့်ပစ်ထားသော ကျောင်းမှ ဖြစ်သည်။ "တတော အာဟရိတွာ သေနာသနံ ကတံ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ရွာနီးချုပ်စပ်၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် စွန့်ပစ်ထားသောကျောင်းမှ သစ်၊ ဝါး စသည့် အဆောက်အအုံပစ္စည်းတို့ကို ယူဆောင်၍ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပြုလုပ်အပ်သည် ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

157. Catubhāgaudakasambhinneti catutthabhāgena udakena sambhinne. Odanabhājanīyavatthusminti ‘‘dehi aparassa bhāga’’nti āgatavatthusmiṃ.

၁၅၇. "စတုဘာဂဥဒကသမ္ဘိန္နေ" ဟူသည် လေးပုံတစ်ပုံမျှသော ရေဖြင့် ရောစပ်အပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သြဒနဘာဇနီယဝတ္ထုသ္မိံ" ဟူသည် "အခြားသူအား အစုပုံကို ပေးလော့" ဟု လာရှိသော ဝတ္ထု၌ ဖြစ်သည်။

159. Ayyā attanā kātuṃ yuttampi na karonti, ativiya thaddhāti pasādaṃ bhinditvā cittena kuppanti, tasmā ‘‘pasādānurakkhaṇatthāyā’’ti vuttaṃ. Iddhiṃ paṭisaṃharīti iddhiṃ vissajjesi. Sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsīti iddhiyā vissajjitattā eva ‘‘pāsādo puna āgacchatū’’ti anadhiṭṭhitepi sayameva āgantvā sakaṭṭhāneyeva aṭṭhāsi. ‘‘Yāva dārakā pāsādaṃ ārohanti, tāva pāsādo tesaṃ santike hotū’’ti pubbe adhiṭṭhitattā eva ca kālaparicchedaṃ katvā adhiṭṭhitena tato paraṃ iddhi vissajjitā nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘thero iddhiṃ paṭisaṃharī’’ti. Yasmā te dārakā evaṃ gahetvā gatānaṃ santakā na honti, yasmā ca īdisena payogena therena te ānītā nāma na honti, tasmā thero evamakāsīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘vohāravasenā’’tiādi. Attano pakativaṇṇaṃ avijahitvā bahiddhā hatthiādidassanaṃ ‘‘ekopi hutvā bahudhā hotī’’ti (dī. ni. 1.238; ma. ni. 1.147; saṃ. ni. 5.842) āgatañca adhiṭṭhānavasena nipphannattā adhiṭṭhāniddhi nāma. ‘‘So pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumārakavaṇṇaṃ vā dasseti nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evaṃ āgatā iddhi pakativaṇṇavijahanavikāravasena pavattattā vikubbaniddhi nāma. Attānaṃ adassetvā bahiddhā hatthiādidassanampi ettheva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Pakativaṇṇavijahanañhi nāma attano pakatirūpassa aññesaṃ adassanaṃ, na sabbena sabbaṃ tassa nirodhanaṃ. Evañca katvā ‘‘attānaṃ adassetvā bahiddhā hatthiādidassanampi ettheva saṅgahita’’nti idaṃ ‘‘pakativaṇṇaṃ vijahitvā’’ti vuttamūlapadena na virujjhati.

၁၅၉. "အရှင်မြတ်တို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်သည်ကိုမျှ မပြုလုပ်ကြကုန်၊ အလွန်အမင်း ခက်ထန်ကျောကုန်းကြကုန်၏" ဟု ကြည်ညိုမှုကို ဖျက်ဆီး၍ စိတ်ဖြင့် အမျက်ထွက် (ပြစ်မှား) တတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ကြည်ညိုမှုကို စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဣဒ္ဓိံ ပဋိသံဟရိ" ဟူသည် တန်ခိုးကို ရုပ်သိမ်း၏ (တန်ခိုးဖန်ဆင်းမှုကို လွှတ်လိုက်၏)။ "သကဋ္ဌာနေယေဝ အဋ္ဌာသိ" ဟူသည်မှာ တန်ခိုးကို ရုပ်သိမ်းလိုက်သဖြင့် "ပြာသာဒ်သည် တစ်ဖန် ပြန်လာပါစေ" ဟု မဓိဋ္ဌာန်သော်လည်း အလိုအလျောက်ပင် ပြန်လာ၍ မိမိ၏ မူလနေရာ၌သာလျှင် တည်ရှိလေသည်။ "သူငယ်တို့ ပြာသာဒ်ပေါ်သို့ တက်ကြသရွေ့ ကာလပတ်လုံး ပြာသာဒ်သည် ထိုသူငယ်တို့၏ အနီး၌ ရှိပါစေသတည်း" ဟု ရှေးဦးစွာ အဓိဋ္ဌာန်ခဲ့ခြင်းကြောင့်သာလျှင် အချိန်အပိုင်းအခြားကို ပြုလုပ်၍ အဓိဋ္ဌာန်အပ်သော တန်ခိုးကို ထိုအချိန်လွန်ပြီးနောက် စွန့်လွှတ်လိုက်သည် (ရုပ်သိမ်းလိုက်သည်) မည်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို စွဲ၍ "မထေရ်သည် တန်ခိုးကို ရုပ်သိမ်း၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုသူငယ်တို့သည် ဤသို့ ယူဆောင်၍ သွားကြကုန်သော သူတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှု မဟုတ်ကြကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသို့သော လုံ့လပယောဂဖြင့် မထေရ်သည် ထိုသူငယ်တို့ကို ဆောင်ယူအပ်သည် မည်သည်လည်း မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့ကြောင့် မထေရ်သည်သာလျှင် ဤသို့ ပြုလုပ်တော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဝေါဟာရဝသေန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မိမိ၏ ပကတိအဆင်းကို မစွန့်ဘဲ အပြင်ပ၌ ဆင်စသည်တို့ကို ပြသခြင်းသည် "တစ်ဦးတည်း ဖြစ်လျက်လည်း အများအပြား ဖြစ်၏" ဟူသော ပါဠိတော်နှင့်အညီ လာရှိပြီး အဓိဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်သောကြောင့် "အဓိဋ္ဌာနိဒ္ဓိ" (အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုး) မည်၏။ "ထိုသူသည် ပကတိအဆင်းကို စွန့်၍ သတို့သားအသွင်ကိုသော်လည်းကောင်း ပြသ၏၊ နဂါးအသွင်ကိုသော်လည်းကောင်း ... စစ်အင်္ဂါလေးပါးကိုသော်လည်းကောင်း ပြသ၏" ဟူ၍ လာရှိသော တန်ခိုးသည် ပကတိအဆင်းကို စွန့်လျက် ဖောက်ပြန်ထူးခြားသော အသွင်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "ဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ" (ဝိကုပ္ပနတန်ခိုး) မည်၏။ မိမိကိုယ်ကို မပြသဘဲ အပြင်ပ၌ ဆင်စသည်တို့ကို ပြသခြင်းသည်လည်း ဤဝိကုဗ္ဗနိဒ္ဓိ၌ပင် အကျုံးဝင်သည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ် ပကတိအဆင်းကို စွန့်ခြင်းဟူသည်မှာ မိမိ၏ ပကတိရုပ်ကို သူတစ်ပါးတို့ မမြင်အောင် ပြုခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ ထိုရုပ်ကို အကြွင်းမဲ့ ချုပ်ပျောက်စေခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် "မိမိကိုယ်ကို မပြသဘဲ အပြင်ပ၌ ဆင်စသည်တို့ကို ပြသခြင်းသည်လည်း ဤ၌ပင် အကျုံးဝင်သည်" ဟူသော ဤစကားသည် "ပကတိဝဏ္ဏံ ဝိဇဟိတွာ" ဟူသော မူလပုဒ်နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိပေ။

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီဋီကာ၌ -

Dutiyapārājikavaṇṇanā samattā.

ဒုတိယပါရာဇိကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Anusāsanīkathāvaṇṇanā

အနုသာသနီကထာဝဏ္ဏနာ

Parājitakilesenāti [Pg.169] santāne puna anuppattidhammatāpādanena catūhi maggañāṇehi saha vāsanāya samucchinnasabbakilesena. Idhāti imasmiṃ sāsane. Tena sikkhāpadena samaṃ aññaṃ anekanayavokiṇṇaṃ gambhīratthavinicchayaṃ kiñci sikkhāpadaṃ na vijjatīti yojetabbaṃ. Attho ca vinicchayo ca atthavinicchayā, gambhīrā atthavinicchayā assāti gambhīratthavinicchayaṃ. Vatthumhi otiṇṇeti codanāvatthumhi saṅghamajjhaṃ otiṇṇe, ekena ekasmiṃ codite, sayameva vā āgantvā attano katavītikkame ārociteti vuttaṃ hoti. Etthāti otiṇṇe vatthumhi.

"ပရာဇိတကိလေသေန" ဟူသည်မှာ မိမိသန္တာန်၌ တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် မဂ်ဉာဏ်လေးပါးတို့ဖြင့် ဝါသနာနှင့်တကွ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော အလုံးစုံသော ကိလေသာရှိသောသူ ဖြစ်သည်။ "ဣဓ" ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုသိက္ခာပုဒ်နှင့်တူသော အနန္တနည်းလမ်းတို့ဖြင့် ရောပြွမ်းသော၊ နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ် ဆုံးဖြတ်ချက်ရှိသော အခြားသိက္ခာပုဒ်တစ်ခုတစ်လေမျှ မရှိဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဆုံးဖြတ်ချက်ကိုလည်းကောင်း "အတ္ထဝိနိစ္ဆယ" ဟု ခေါ်၏။ နက်နဲသော အနက်ဆုံးဖြတ်ချက်များ ရှိသောကြောင့် "ဂမ္ဘီရတ္ထဝိနိစ္ဆယ" မည်၏။ "ဝတ္ထုမှိ သရဏေ" (သို့မဟုတ် သက်ရောက်သောအခါ) ဟူသည် စောဒနာဝတ္ထုသည် သံဃာ့အလယ်သို့ သက်ရောက်သောအခါ၊ တစ်ယောက်သောသူသည် တစ်ဦးတစ်ယောက်ကို စောဒနာအပ်သည်ရှိသော်၊ သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် လာရောက်၍ မိမိပြုမိသော လွန်ကျူးမှုကို လျှောက်ထားအပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧတ္ထ" ဟူသည် သက်ရောက်အပ်သော ထိုဝတ္ထု၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

Vinicchayaṃ karontena sahasā ‘‘pārājika’’nti avatvā yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘pāḷi’’ntiādimāha. Vinicchayoti pārājikāpattivinicchayo. Avatvāvāti ‘‘tvaṃ pārājikaṃ āpanno’’ti avatvāva. Kappiyepi ca vatthusminti avatvāpi gaṇhituṃ kappiye mātupitusantakepi vatthusmiṃ. Lahuvattinoti theyyacittuppādena lahuparivattino. Āsīvisanti sīghameva sakalasarīre pharaṇasamatthavisaṃ.

အဆုံးအဖြတ်ကို ပြုလုပ်သောသူသည် အဆောတလျင် "ပါရာဇိက" ဟု မဆိုဘဲ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကိစ္စကို ပြခြင်းငှာ "ပါဠိံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဝိနိစ္ဆယော" ဟူသည် ပါရာဇိကအာပတ် ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။ "အဝတွာဝ" ဟူသည် "သင်သည် ပါရာဇိက ကျရောက်ပြီ" ဟု မဆိုဘဲသာ ဖြစ်သည်။ "ကပ္ပိယေပိ စ ဝတ္ထုသ္မိံ" ဟူသည် ယူခြင်းငှာ အပ်စပ်သော မိဘတို့၏ ပစ္စည်းဝတ္ထု၌ပင် ဖြစ်သည်။ "လဟုဝတ္တိနော" ဟူသည် ခိုးလိုသောစိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် လျှင်မြန်စွာ ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောရှိသည်။ "အာသီဝိသံ" ဟူသည် တစ်ကိုယ်လုံးသို့ လျှင်မြန်စွာ ပျံ့နှံ့သွားနိုင်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေကို ဆိုလိုသည်။

Anusāsanīkathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အနုသာသနီကထာဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pārājikakaṇḍaṭṭhakathāya paṭhamabhāgavaṇṇanā samattā.

ပါရာဇိကကဏ်အဋ္ဌကထာ၏ ပထမပိုင်းဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Tatiyapārājikaṃ

၃. တတိယပါရာဇိက

Tīhīti kāyavacīmanodvārehi. Vibhāvitanti pakāsitaṃ, desitaṃ paññattanti vuttaṃ hoti.

"တီဟိ" ဟူသည် ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ၊ မနောဒွါရ သုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဝိဘာဝိတံ" ဟူသည် ထင်ရှားစွာပြအပ်သော၊ ဟောကြားအပ်သော၊ ပညတ်အပ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။

Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā

ပထမပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) ဝဏ္ဏနာ

162. Tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanenāti tikkhattuṃ pākāraparikkhepena nagarabhūmiyā vaḍḍhanena. Visālībhūtattāti gāvutantaraṃ gāvutantaraṃ puthubhūtattā. Bārāṇasirañño kira (ma. ni. aṭṭha. 1.146; khu. pā. aṭṭha. 6. ratanasuttavaṇṇanā) aggamahesiyā kucchimhi gabbho [Pg.170] saṇṭhāsi, sā ñatvā rañño nivedesi, rājā gabbhaparihāraṃ adāsi. Sā sammā parihariyamānā gabbhaparipākakāle vijāyanagharaṃ pāvisi. Puññavantīnaṃ paccūsasamaye gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, sā ca tāsaṃ aññatarā, tena paccūsasamaye alattakapaṭalabandhujīvakapupphasadisaṃ maṃsapesiṃ vijāyi. Tato ‘‘aññā deviyo suvaṇṇabimbasadise putte vijāyanti, aggamahesī maṃsapesinti rañño purato mama avaṇṇo uppajjeyyā’’ti cintetvā tena avaṇṇabhayena taṃ maṃsapesiṃ ekasmiṃ bhājane pakkhipitvā paṭikujjitvā rājamuddikāya lañchetvā gaṅgāya sote pakkhipāpesi. Manussehi chaḍḍitamatte devatā ārakkhaṃ saṃvidahiṃsu. Suvaṇṇapaṭṭikañcettha jātihiṅgulakena ‘‘bārāṇasirañño aggamahesiyā pajā’’ti likhitvā bandhiṃsu. Tato taṃ bhājanaṃ ūmibhayādīhi anupaddutaṃ gaṅgāsotena pāyāsi.

၁၆၂. "တိက္ခတ္တုံ ပါကာရပရိက္ခေပဝဍ္ဎနေန" ဟူသည် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် တံတိုင်းအရံအတားဖြင့် မြို့၏ မြေနေရာကို ချဲ့ထွင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဝိသာလီဘူတတ္တာ" ဟူသည် ဂါဝုတ်အကြားအကြား ချဲ့ထွင်ကျယ်ပြန့်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကြားဖူးသည်ကား ဗာရာဏသီမင်း၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်လေသည်။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် သန္ဓေတည်သည်ကို သိသဖြင့် မင်းကြီးအား လျှောက်ထားရာ မင်းကြီးသည် သန္ဓေစောင့်ရှောက်မှုကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်အပ်သော သန္ဓေရှိသည်ဖြစ်၍ သန္ဓေရင့်ကျက်သောအခါ သားဖွားရာအိမ်သို့ ဝင်လေသည်။ ကောင်းမှုကံရှိသူတို့အား မိုးသောက်ယံအချိန်၌ သားဖွားခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ ထိုမိဖုရားကြီးသည်လည်း ထိုသူတို့တွင် တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ ချိပ်ရည်စွတ်ထားသော ပိတ်စ၊ ပွင့်ဦးပန်းပွင့်နှင့်တူသော သားတစ်ကို ဖွားမြင်လေသည်။ ထို့နောက် "အခြားသော မိဖုရားတို့သည် ရွှေရုပ်တုနှင့်တူသော သားကောင်းတို့ကို ဖွားမြင်ကြကုန်၏၊ ငါ၏ မိဖုရားခေါင်ကြီးမူကား သားတစ်ကို ဖွားမြင်၏ဟူ၍ မင်းကြီး၏ရှေ့၌ ငါ၏ အသရေပျက်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်" ဟု တွေးတောလျက် ထိုအသရေပျက်ခြင်းကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထိုသားတစ်ကို အိုးတစ်လုံးထဲသို့ ထည့်၍ မှောက်လျက် မင်း၏တံဆိပ်ဖြင့် ခတ်နှိပ်ကာ ဂင်္ဂါမြစ်ရေအလျဉ်၌ မျှောစေခဲ့သည်။ လူတို့ စွန့်ပစ်လိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် နတ်တို့သည် အစောင့်အရှောက်ကို စီရင်ကြကုန်၏။ ရွှေပြားပေါ်၌လည်း ဆေးဒန်း (ဟင်္သပြဒါး) ဖြင့် "ဗာရာဏသီမင်းကြီး၏ မိဖုရားခေါင်ကြီး၏ သားတော်" ဟု ရေးသား၍ ချည်နှောင်ထားကြကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုအိုးသည် လှိုင်းတံပိုးဘေး အစရှိသည်တို့ မနှောင့်ယှက်နိုင်ဘဲ ဂင်္ဂါမြစ်ရေအလျဉ်ဖြင့် မျောပါသွားလေသည်။

Tena ca samayena aññataro tāpaso gopālakakulaṃ nissāya gaṅgātīre viharati. So pātova gaṅgaṃ otiṇṇo taṃ bhājanaṃ āgacchantaṃ disvā paṃsukūlasaññāya aggahesi. Athettha taṃ akkharapaṭṭikaṃ rājamuddikālañchanañca disvā muñcitvā taṃ maṃsapesiṃ addasa. Disvānassa etadahosi ‘‘siyā gabbho, tathā hissa duggandhapūtibhāvo natthī’’ti. Udakappavāhenāgatassapi hi usmā na vigacchati, usmā ca nāma īdisāya saviññāṇakatāya bhaveyyāti ‘‘siyā gabbho’’ti cintesi. Puññavantatāya pana duggandhaṃ nāhosi sausumagatāya pūtibhāvo ca. Evaṃ pana cintetvā assamaṃ netvā naṃ suddhe okāse ṭhapesi. Atha aḍḍhamāsaccayena dve maṃsapesiyo ahesuṃ. Tāpaso disvā sādhukataraṃ ṭhapesi. Tato puna aḍḍhamāsaccayena ekamekissā pesiyā hatthapādasīsānamatthāya pañca pañca piḷakā uṭṭhahiṃsu. Atha tato aḍḍhamāsaccayena ekā maṃsapesi suvaṇṇabimbasadiso dārako, ekā dārikā ahosi. Tesu tāpasassa puttasineho uppajji, dārakānaṃ puññupanissayato aṅguṭṭhakato cassa khīraṃ nibbatti. Tato pabhuti ca khīrabhattaṃ alabhittha. Tāpaso bhattaṃ bhuñjitvā khīraṃ dārakānaṃ mukhe āsiñcati. Tesaṃ pana yaṃ yaṃ udaraṃ pavisati, taṃ sabbaṃ maṇibhājanagataṃ viya dissati. Carimabhave bodhisatte kucchigate bodhisattamātu viya udaracchaviyā [Pg.171] acchavippasannatāya evaṃ te nicchavī ahesuṃ. Apare āhu ‘‘sibbitvā ṭhapitā viya nesaṃ aññamaññaṃ līnā chavi ahosī’’ti. Evaṃ te nicchavitāya vā līnacchavitāya vā ‘‘licchavī’’ti paññāyiṃsu.

ထိုအခါ၌ တစ်ဦးသောရသေ့သည် နွားကျောင်းသားရွာကိုမှီ၍ ဂင်္ဂါမြစ်ကမ်းနား၌ နေ၏။ ထိုရသေ့သည် နံနက်စောစော၌ ဂင်္ဂါမြစ်သို့ ဆင်းသက်လတ်သော် မျောလာသော ထိုအိုးကို မြင်၍ ပံ့သကူအမှတ်ဖြင့် ယူခဲ့၏။ ထိုနောက် ထိုအိုးထဲ၌ အက္ခရာရေးထားသော ရွှေပြားနှင့် မင်း၏ တံဆိပ်လက်စွပ်ကို မြင်သဖြင့် အိုးဝကို ဖွင့်ကြည့်ရာ သားတစ်ကို မြင်လေ၏။ ထိုသားတစ်ကို မြင်လျှင် ရသေ့အား "သန္ဓေသား ဖြစ်လိမ့်မည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသားတစ်၌ နံစော်ခြင်း၊ ပုပ်သိုးခြင်းမရှိသောကြောင့်တည်း" ဟု အကြံဖြစ်၏။ ရေအလျဉ်ဖြင့် မျောလာသော်လည်း ကိုယ်ငွေ့သည် မပျောက်ကွယ်သေး၊ ကိုယ်ငွေ့ရှိခြင်းသည် ဝိညာဉ်ရှိသော ခန္ဓာကိုယ်၌သာ ဖြစ်နိုင်ရာ၏ဟု တွေးတောကာ "သန္ဓေသား ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်လေ၏။ ဘုန်းကံကြီးမားသောကြောင့် အနံ့ဆိုးမထွက်ဘဲ ကိုယ်ငွေ့ရှိသောကြောင့်လည်း ပုပ်သိုးခြင်းမရှိပေ။ ရသေ့သည် ဤသို့ ကြံစည်ပြီးလျှင် ထိုသားတစ်ကို ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ ယူဆောင်သွားကာ စင်ကြယ်သော အရပ်၌ ထားလေ၏။ ထိုအခါ လခွဲလွန်သော် သားတစ်သည် နှစ်ခု ကွဲသွားလေ၏။ ရသေ့သည် မြင်လျှင် ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ထားရှိပြန်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် လခွဲလွန်သော် ထိုသားတစ်တစ်ခုစီ၌ လက်၊ ခြေ၊ ဦးခေါင်းတို့ ပေါ်ထွက်ရန် ငါးခုစီသော အဖုတို့သည် ပေါ်ပေါက်လာကုန်၏။ ထိုနောက် လခွဲလွန်ပြန်သော် သားတစ်တစ်ခုသည် ရွှေစင်ရုပ်နှင့်တူသော မင်းသားငယ် ဖြစ်လာ၍ အခြားသားတစ်တစ်ခုသည် မင်းသမီးငယ် ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုသူငယ်တို့အပေါ်၌ ရသေ့အား သားသမီးကဲ့သို့ ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ သူငယ်တို့၏ ကောင်းမှုအဟုန်ကြောင့် ရသေ့၏ လက်မမှ နို့ရည်များ ထွက်လာ၏။ ထိုနေ့မှစ၍ နို့ဆွမ်းကို ရရှိလေ၏။ ရသေ့သည် မိမိဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးနောက် နို့ရည်ကို သူငယ်တို့၏ ပါးစပ်သို့ တိုက်ကျွေး၏။ ထိုသူငယ်တို့၏ ဝမ်းထဲသို့ ဝင်သမျှသော နို့ရည်အားလုံးသည် ပတ္တမြားအိုး၌ ထည့်ထားသကဲ့သို့ အပြင်က ကြည့်လျှင် အကုန်မြင်ရ၏။ အဆုံးစွန်သောဘဝ၌ ဘုရားလောင်းသည် မယ်တော်၏ ဝမ်းတိုက်၌ သန္ဓေတည်နေသကဲ့သို့ သူငယ်တို့၏ ဝမ်းအရေသည် အလွန်ကြည်လင်သဖြင့် အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်နေကြ၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "သူငယ်တို့သည် ချုပ်စပ်၍ ထားသကဲ့သို့ အချင်းချင်း ကပ်ငြိနေသော အရေရှိကြ၏" ဟု ဆိုကြ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူငယ်တို့သည် အရေမရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရေချင်း ကပ်ငြိနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "လိစ္ဆဝီ" ဟု ထင်ရှားကျော်စောကုန်၏။

Tāpaso dārake posento ussūre gāmaṃ bhikkhāya pavisati, atidivā paṭikkamati. Tassa taṃ byāpāraṃ ñatvā gopālakā āhaṃsu – ‘‘bhante, pabbajitānaṃ dārakaposanaṃ palibodho, amhākaṃ dārake detha, mayaṃ posessāma, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Tāpaso ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇi. Gopālakā dutiyadivase maggaṃ samaṃ katvā pupphehi okiritvā dhajapaṭākā ussāpetvā tūriyehi vajjamānehi assamaṃ āgatā. Tāpaso ‘‘mahāpuññā dārakā, appamādeneva vaḍḍhetha, vaḍḍhetvā aññamaññaṃ āvāhaṃ karotha, pañcagorasena rājānaṃ tosetvā bhūmibhāgaṃ gahetvā nagaraṃ māpetha, tattha kumāraṃ abhisiñcathā’’ti vatvā dārake adāsi. Te ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā dārake netvā posesuṃ. Dārakā vuḍḍhimanvāya kīḷantā vivādaṭṭhānesu aññe gopālakadārake hatthenapi pādenapi paharanti, te rodanti. ‘‘Kissa rodathā’’ti ca mātāpitūhi vuttā ‘‘ime nimmātāpitikā tāpasapositā amhe atīva paharantī’’ti vadanti. Tato nesaṃ posakamātāpitaropi ‘‘ime dārakā aññe dārake vihesenti dukkhāpenti, na ime saṅgahetabbā, vajjetabbā ime’’ti āhaṃsu. Tato pabhuti kira so padeso ‘‘vajjī’’ti vuccati yojanasataparimāṇena.

ရသေ့သည် သူငယ်တို့ကို မွေးမြူစဉ် နေမြင့်မှသာ ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်၍ မွန်းလွဲမှ ကျောင်းသို့ ပြန်လာတတ်၏။ ထိုရသေ့၏ ပင်ပန်းမှုကို သိရှိကြသဖြင့် နွားကျောင်းသားတို့က "အရှင်ဘုရား၊ ရဟန်းတို့အား သူငယ်မွေးမြူရခြင်းသည် အနှောင့်အယှက် (ပလိဗောဓ) ဖြစ်စေပါသည်။ ဤသူငယ်တို့ကို အကျွန်ုပ်တို့အား ပေးတော်မူပါ၊ အကျွန်ုပ်တို့ မွေးမြူပါအံ့၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် မိမိတို့၏ ရဟန်းတရားအမှုကိုသာ အားထုတ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ကြ၏။ ရသေ့ကလည်း "ကောင်းပြီ" ဟု ဝန်ခံလေ၏။ နွားကျောင်းသားတို့သည် နောက်တစ်ရက်၌ လမ်းခရီးကို ညီညွတ်အောင်ပြုပြင်၍ ပန်းတို့ဖြင့် ကြဲဖြန့်ကာ၊ တံခွန်ကုက္ကားတို့ကို စိုက်ထူလျက် တူရိယာများကို တီးမှုတ်ကာ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့ လာကြကုန်၏။ ရသေ့ကလည်း "ဤသူငယ်တို့သည် ဘုန်းကံကြီးမားသော သူငယ်များ ဖြစ်ကြ၏၊ မမေ့မလျော့ဘဲ ကြီးပွားအောင် မွေးမြူကြလော့၊ ကြီးပြင်းလာသောအခါ အချင်းချင်း ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ ပြုကြလော့၊ ငါးပါးသော နွားနို့အရသာ (ဂေါရသ) ဖြင့် မင်းကို နှစ်သက်စေပြီးလျှင် မြေကွက်ကို ရယူကာ မြို့တည်ကြလော့၊ ထိုမြို့၌ မင်းသားကို ဘိသိက်သွန်း၍ မင်းမြှောက်ကြလော့" ဟု မှာကြားကာ သူငယ်တို့ကို အပ်နှံလေ၏။ ထိုနွားကျောင်းသားတို့သည် "ကောင်းပါပြီ" ဟု ဝန်ခံ၍ သူငယ်တို့ကို ယူဆောင်ကာ မွေးမြူကြ၏။ သူငယ်တို့သည် အရွယ်ရောက်၍ ကစားကြလတ်သော်၊ ငြင်းခုံကြသည့်အခါ အခြားသော နွားကျောင်းသားသူငယ်တို့ကို လက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခြေဖြင့်လည်းကောင်း ရိုက်နှက်ကြသဖြင့် ထိုသူငယ်တို့သည် ငိုကြွေးကြရ၏။ မိဘများက "အဘယ်ကြောင့် ငိုကြသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "ဤအမိအဖမရှိဘဲ ရသေ့မွေးထားသော သူငယ်တို့သည် အကျွန်ုပ်တို့ကို အလွန်ရိုက်နှက်ကြပါသည်" ဟု ပြောကြ၏။ ထိုအခါ ထိုနွားကျောင်းသားသူငယ်တို့၏ မိဘများကလည်း "ဤသူငယ်တို့သည် အခြားသူငယ်တို့ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်ကြ၏၊ ဤသူတို့ကို ချီးမြှောက် စုဆောင်းမထားအပ်၊ ရှောင်ကြဉ်အပ်ကုန်၏ (ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ)" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုနေ့မှစ၍ ထိုယူဇနာတစ်ရာ အကျယ်အဝန်းရှိသော အရပ်ဒေသကို "ဝဇ္ဇီ" ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြလေသတတ်။

Atha taṃ padesaṃ gopālakā rājānaṃ tosetvā aggahesuṃ. Tattha ca nagaraṃ māpetvā soḷasavassuddesikaṃ kumāraṃ abhisiñcitvā rājānaṃ akaṃsu. Rajjasampattidāyakassa kammassa katattā asambhinne eva rājakule uppannattā ca rājakumārassa puññānubhāvasañcoditā devatādhiggahitā akaṃsūti keci. Dārakassa dārikāya saddhiṃ vāreyyaṃ katvā katikaṃ akaṃsu ‘‘bāhirato dārikā na ānetabbā, ito dārikā na kassaci dātabbā’’ti. Tesaṃ paṭhamasaṃvāsena dve dārakā jātā dhītā ca putto ca. Evaṃ soḷasakkhattuṃ dve dve jātā. Tato tesaṃ dārakānaṃ yathākkamaṃ vaḍḍhantānaṃ ārāmuyyānanivāsaṭṭhānaparivārasampattiṃ gahetuṃ appahontaṃ nagaraṃ tikkhattuṃ gāvutantarena gāvutantarena parikkhipiṃsu. Tassa punappunaṃ visālīkatattā ‘‘vesālī’’tveva [Pg.172] nāmaṃ jātaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tikkhattuṃ pākāraparikkhepavaḍḍhanena visālībhūtattā vesālīti vuccatī’’ti.

ထိုနောက် နွားကျောင်းသားတို့သည် မင်းကို နှစ်သက်စေ၍ ထိုဒေသကို ရယူခဲ့ကြ၏။ ထိုအရပ်၌ မြို့တည်ထောင်ပြီးလျှင် ၁၆ နှစ်အရွယ်ရှိသော မင်းသားကို ဘိသိက်သွန်း၍ မင်းမြှောက်ကြ၏။ မင်းစည်းစိမ်ကို ပေးတတ်သော ကောင်းမှုကံကို ပြုခဲ့ဖူးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မရောနှောသော မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မင်းသား၏ ကောင်းမှုအာနုဘော်ဖြင့် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်ကုန်သော နတ်တို့သည် ထိုမင်းသားကို စောင့်ရှောက်ကြကုန်၏ဟု အချို့ဆရာတို့က ဆိုကြ၏။ မင်းသားနှင့် မင်းသမီးတို့ကို ထိမ်းမြားပေး၍ "ပြင်ပမှ သတို့သမီးကို ဆောင်မယူအပ်၊ ဤမင်းမျိုးမှ သတို့သမီးကိုလည်း ပြင်ပသူ မည်သူ့အားမျှ မပေးအပ်" ဟု ကတိကဝတ် ပြုကြ၏။ သူတို့၏ ပထမဆုံး ပေါင်းဖော်ခြင်းဖြင့် သားတစ်ယောက်၊ သမီးတစ်ယောက်ဟူသော သူငယ်နှစ်ယောက်ကို ဖွားမြင်၏။ ဤနည်းဖြင့် ၁၆ ကြိမ်တိုင်အောင် နှစ်ယောက်စီ မွေးဖွားခဲ့ကြ၏။ ထိုသူငယ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ကြီးပြင်းလာကြသောအခါ ဥယျာဉ်၊ အိမ်ရာနှင့် အခြံအရံများ ထားရှိရန် နေရာမလောက်ငသဖြင့် မြို့ကို တစ်ဂါဝုတ်စီ ခြား၍ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် မြို့ရိုးခတ်ကာ ချဲ့ထွင်ကြရ၏။ ထိုမြို့ကို အဖန်ဖန် ချဲ့ထွင်၍ ကျယ်ဝန်းစေအပ်သောကြောင့် "ဝေသာလီ" ဟူသောအမည်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုကြောင့် "သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် မြို့ရိုးခတ်၍ ချဲ့ထွင်ခြင်းဖြင့် ကျယ်ဝန်းလာသောကြောင့် ဝေသာလီဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

Idampi ca nagaranti na kevalaṃ rājagahasāvatthiyo yevāti dasseti. Tattha mahāvanaṃ nāmātiādi majjhimabhāṇakasaṃyuttabhāṇakānaṃ samānaṭṭhakathā. Majjhimaṭṭhakathāyañhi (ma. ni. aṭṭha. 1.146) saṃyuttaṭṭhakathāyañca (saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.984-985) imināva nayena vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.359) pana ‘‘mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃjātaṃ vanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhāpesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo kūṭāgārasālāti paññāyitthā’’ti vuttaṃ. Vanamajjhe katattā ‘‘vanaṃ nissāyā’’ti vuttaṃ. Ārāmeti saṅghārāme. Haṃsavaṭṭakacchadanenāti haṃsavaṭṭakapaṭicchannena, haṃsamaṇḍalākārenāti attho.

"ဤမြို့သည်လည်း" ဟု ဆိုသဖြင့် ရာဇဂြိုဟ်၊ သာဝတ္ထိမြို့တော်တို့သာမက ဤမြို့သည်လည်း ကြီးကျယ်သော မြို့တော်ဖြစ်ကြောင်း ပြဆို၏။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ "မဟာဝနံ နာမ" အစရှိသော စကားသည် မဇ္ဈိမဘာဏက၊ သံယုတ္တဘာဏက ဆရာတို့၏ တူညီသော စကားဖြစ်၏။ မဇ္ဈိမအဋ္ဌကထာနှင့် သံယုတ္တအဋ္ဌကထာတို့၌ ဤနည်းဖြင့်သာ ပြဆိုအပ်၏။ ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌မူကား— "မဟာဝုန်တောဟူသည် မြို့ပြင်ပ၌ ဟိမဝန္တာတောင်နှင့် တစ်ဆက်တည်း တည်ရှိသော အလိုလိုပေါက်သည့် တောကြီးဖြစ်၏၊ ကြီးမားကျယ်ပြန့်သောကြောင့် မဟာဝုန်တောဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုမဟာဝုန်တော၌..." ဟု လည်းကောင်း၊ "ကူဋာဂါရသာလာယံ ဟူသည် ထိုတောအုပ်၌ သံဃာ့အရံကို တည်ဆောက်ကြရာတွင် အထွတ်တပ်ဆင်၍ တိုင်များအပေါ်၌ စုလစ်မွန်းချွန်ရှိသော ဇရပ်၏ အသွင်ဖြင့် နတ်ဗိမာန်နှင့်တူသော ပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်ကြ၏၊ ထိုပြာသာဒ်ကို အစွဲပြု၍ သံဃာ့အရံတစ်ခုလုံးကိုလည်း ကူဋာဂါရသာလာ (ပြာသာဒ်ဆောင်ဇရပ်) ဟု ခေါ်ဝေါ်ထင်ရှားလေ၏" ဟု ပြဆိုအပ်၏။ တောအလယ်၌ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် "တောကိုမှီ၍ (ဝနံ နိဿာယ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အာရာမေ" ဟူသည် သံဃာ့အရံ၌ ဟူလို။ "ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆဒနေန" ဟူသည် ရေငန်းတောင်ပံ (သို့မဟုတ် ရေငန်းဝိုင်း) သဏ္ဌာန် မိုးအပ်သော အမိုးဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။

Anekapariyāyenāti ettha pariyāya-saddo kāraṇavacanoti āha ‘‘anekehi kāraṇehī’’ti, ayaṃ kāyo aviññāṇakopi saviññāṇakopi evampi asubho evampi asubhoti nānāvidhehi kāraṇehīti attho. Asubhākārasandassanappavattanti kesādivasena tatthāpi vaṇṇādito asubhākārassa sabbaso dassanavasena pavattaṃ. Kāyavicchandaniyakathanti attano parassa ca karajakāye vicchandanuppādanakathaṃ. Muttaṃ vātiādinā byatirekamukhena kāyassa amanuññataṃ dasseti. Tattha ādito tīhi padehi adassanīyatāya asārakatāya majjhe catūhi duggandhatāya, ante ekena lesamattenapi manuññatābhāvamassa dasseti. Atha khotiādinā anvayato sarūpeneva amanuññatāya dassanaṃ. Chandoti dubbalarāgo. Rāgoti balavarāgo. ‘‘Kesā lomādī’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vibhāgena dassetuṃ ‘‘yepi hī’’tiādi vuttaṃ. Asubhāti āgantukena subhākārena virahitattā asubhā. Asucinoti attano sabhāveneva asucino. Paṭikūlāti nāgarikassa asucikaṭṭhānaṃ viya jigucchanīyattā paṭikūlā.

ဤပါဠိတော်၌ 'Anekapariyāyena' ဟူသော စကား၌ 'Pariyāya' သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (kāraṇa) ကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤရုပ်ခန္ဓာကိုယ်သည် ဝိညာဉ်ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ ဝိညာဉ်မရှိသည်ဖြစ်စေ ဤသို့လည်း မတင့်တယ် (အသုဘ)၊ ထိုသို့လည်း မတင့်တယ် (အသုဘ) ဟူ၍ အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြသခြင်းဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'Asubhākārasandassanappavattaံ' ဟူသည် ဆံပင်အစရှိသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဆံပင်စသည်တို့၌လည်း အဆင်းအစရှိသည်တို့အားဖြင့် မတင့်တယ်သော အခြင်းအရာကို အလုံးစုံ ထင်ရှားပြသခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားဖြစ်၏။ 'Kāyavicchandaniyakathaံ' ဟူသည် မိမိ၏ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် သူတပါး၏ ရုပ်ကမ္မဇရုပ် ခန္ဓာကိုယ်တို့၌ နှစ်သက်တွယ်တာမှုကို ပယ်ဖျက်တတ်သော စကားဖြစ်သည်။ 'Muttaṃ vā' (ကျင်ငယ်စသည်) အစရှိသော စကားဖြင့် ဗျတိရေက (ဖီဆန်သော/ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော) အနေဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်၏ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာသော ပုဒ်သုံးခုတို့ဖြင့် မရှုချင်စဖွယ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် အနှစ်သာရမရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အလယ်ရှိ ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့် နံစော်ညှီဟောင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ဆုံးပုဒ်တစ်ခုဖြင့် အနည်းငယ်မျှပင် နှစ်သက်ဖွယ်မရှိပုံကို ပြသတော်မူ၏။ 'Atha kho' အစရှိသော စကားဖြင့်မူ အနွယ (အဆင်ပြေသော) အနေဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျပင် ခန္ဓာကိုယ်၏ မနှစ်သက်ဖွယ် အစစ်အမှန်ဖြစ်ပုံကို ပြသတော်မူ၏။ 'Chando' ဟူသည် အားနည်းသော ရာဂကို ဆိုလိုသည်။ 'Rāgo' ဟူသည် အားကြီးသော ရာဂကို ဆိုလိုသည်။ 'Kesā lomā' စသည်ဖြင့် အကျဉ်းချုပ်ပြဆိုချက်ကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ပြသခြင်းငှာ 'Yepi hi' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'Asubhā' ဟူသည် အပြင်ပန်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော တင့်တယ်ခြင်း (သုဘ) ကင်းဆိတ်သောကြောင့် မတင့်တယ် (အသုဘ) ဟု ခေါ်၏။ 'Asucinoti' ဟူသည် မိမိ၏ သဘာဝအားဖြင့်ပင် မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ 'Paṭikūlāti' ဟူသည် မြို့ပြ၌နေသောသူတို့အား မစင်သောအရပ်ကဲ့သို့ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပဋိကူလ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Kesā [Pg.173] nāmete vaṇṇatopi paṭikūlā, saṇṭhānatopi gandhatopi āsayatopi okāsatopi paṭikūlāti dassento ‘‘so ca nesaṃ…pe… pañcahi kāraṇehi veditabbo’’ti āha. Manuññepi (visuddhi. 1.383; vibha. aṭṭha. 356) hi yāgupatte vā bhattapatte vā kesavaṇṇaṃ kiñci disvā ‘‘kesamissakamidaṃ, haratha na’’nti jigucchanti, evaṃ kesā vaṇṇato paṭikūlā. Rattiṃ paribhuñjantāpi kesasaṇṭhānaṃ akkavākaṃ vā makacivākaṃ vā chupitvā tatheva jigucchanti, evaṃ saṇṭhānatopi paṭikūlā. Telamakkhanapupphadhūpādisaṅkhāravirahitānañca kesānaṃ gandho paramajeguccho hoti, tato jegucchataro aggimhi pakkhittānaṃ. Kesā hi vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlāpi siyuṃ, gandhena pana paṭikūlāyeva. Yathā hi daharassa kumārakassa vaccaṃ vaṇṇato haliddivaṇṇaṃ, saṇṭhānatopi haliddipiṇḍasaṇṭhānaṃ, saṅkāraṭṭhāne chaḍḍitañca uddhumātakakāḷasunakhasarīraṃ vaṇṇato tālapakkavaṇṇaṃ, saṇṭhānato vaṭṭetvā vissaṭṭhamudiṅgasaṇṭhānaṃ, dāṭhāpissa sumanamakuḷasadisāti ubhayampi vaṇṇasaṇṭhānato siyā appaṭikūlaṃ, gandhena pana paṭikūlameva, evaṃ kesāpi siyuṃ vaṇṇasaṇṭhānato appaṭikūlā, gandhena pana paṭikūlāyevāti.

ဆံပင် (ကေသာ) မည်သည်တို့သည် အဆင်း (vaṇṇa) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဏ္ဌာန် (saṇṭhāna) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံ့ (gandha) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာအရပ် (āsaya) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်ရာအရပ် (okāsa) အားဖြင့်လည်းကောင်း စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် (ပဋိကူလ) ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'ထိုဆံပင်စသည်တို့၏... ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော' (အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် သိအပ်၏) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် ကောင်းမွန်သန့်ရှင်းသော ယာဂုခွက် သို့မဟုတ် ဆွမ်းခွက်၌ပင် ဆံပင်မျှင်တစ်ခုကို မြင်ရလျှင် 'ဤဆွမ်း/ယာဂုသည် ဆံပင်နှင့်ရောနေပြီ၊ ၎င်းကို ဖယ်ရှားကြလော့' ဟု စက်ဆုပ်ရွံရှာကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဆံပင်တို့သည် အဆင်းအားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ညအခါ၌ စားသောက်ကြသောအခါ ဆံပင်သဏ္ဌာန်ရှိသော နွယ်ပင်မျှင် သို့မဟုတ် လျှော်မျှင်ကို ကိုင်မိထိမိလျှင်လည်း ထိုဆံပင်ကဲ့သို့ပင် စက်ဆုပ်ရွံရှာကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဆီလိမ်းခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း၊ နံ့သာခိုးမှိုင်းတိုက်ခြင်း စသော ပြုပြင်မှုများ ကင်းဆိတ်သော ဆံပင်တို့၏ အနံ့သည် အလွန်ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ်ကောင်းလှ၏။ မီးထဲသို့ ထည့်လိုက်သောအခါ၌မူ ထိုထက်ပင် ပိုမိုစက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်းလှ၏။ အကယ်စင်စစ် ဆံပင်တို့သည် အဆင်းနှင့် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မစက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ အနံ့အားဖြင့်မူ စက်ဆုပ်ဖွယ်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့် နို့စို့ကလေးငယ်၏ မစင်သည် အဆင်းအားဖြင့် နနွင်းရောင်ရှိ၍ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် နနွင်းခဲ သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ အမှိုက်ပုံ၌ စွန့်ပစ်ထားသော ဖူးဖူးရောင်လျက်ရှိသော ခွေးနက်သေကောင်သည် အဆင်းအားဖြင့် ထန်းသီးမှည့်ရောင်ရှိ၏၊ သဏ္ဌာန်အားဖြင့် လုံးဝန်း၍ တီးပြီးသား ပတ်သာစည် သဏ္ဌာန်ရှိ၏၊ ၎င်း၏ သွားစွယ်သည်လည်း မြတ်လေးငုံနှင့် တူ၏။ ဤနှစ်မျိုးလုံးပင် အဆင်းနှင့် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် မရှိသော်လည်း အနံ့အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဆံပင်တို့သည်လည်း အဆင်းနှင့် သဏ္ဌာန်အားဖြင့် မစက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်နိုင်သော်လည်း အနံ့အားဖြင့်မူကား စက်ဆုပ်ဖွယ်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

Yathā pana asuciṭṭhāne gāmanissandena jātāni sūpeyyapaṇṇāni nāgarikamanussānaṃ jegucchāni honti aparibhogāni, evaṃ kesāpi pubbalohitamuttakarīsapittasemhādinissandena jātattā jegucchāti idaṃ tesaṃ āsayato pāṭikulyaṃ. Ime ca kesā nāma gūtharāsimhi uṭṭhitakaṇṇakaṃ viya ekatiṃsakoṭṭhāsarāsimhi jātā, te susānasaṅkāraṭṭhānādīsu jātasākaṃ viya parikhādīsu jātakamalakuvalayādipupphaṃ viya ca asuciṭṭhāne jātattā paramajegucchāti idaṃ tesaṃ okāsato pāṭikulyaṃ. Yathā ca kesānaṃ, evaṃ sabbakoṭṭhāsānañca vaṇṇasaṇṭhānagandhāsayokāsavasena pañcadhā paṭikūlatā veditabbāti āha ‘‘evaṃ lomādīna’’nti. Pañcapañcappabhedenāti ettha bāhiratthasamāso daṭṭhabbo pañca pañca pabhedā etassāti pañcapañcappabhedoti.

ဥပမာအားဖြင့် မစင်စွန့်ရာအရပ်၌ ရွာသွန်ရေ (ရွာမှ စီးကျလာသော မစင်ရေ) ကြောင့် ပေါက်ရောက်လာသော ဟင်းရွက်တို့သည် မြို့နေလူတို့အား စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၍ မစားသုံးအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဆံပင်တို့သည်လည်း ပြည်၊ သွေး၊ ကျင်ငယ်၊ ကျင်ကြီး၊ သည်းခြေ၊ သလိပ် စသည်တို့၏ စီးဆင်းယိုစီးရာ (မှီရာ) မှ ပေါက်ရောက်လာသောကြောင့် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ 'မှီရာအရပ်' (āsaya) အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ပုံ တည်း။ တစ်ဖန် ဤဆံပင်တို့သည် မစင်ပုံ၌ ပေါက်သော မှိုကဲ့သို့ ၃၁ ပါးသော အစုအဝေး၌ ပေါက်ရောက်လာကြ၏။ ထိုဆံပင်တို့သည် သုသာန်၊ အမှိုက်ပုံ စသည်တို့၌ ပေါက်ရောက်သော ဟင်းရွက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကျုံးမြောင်းစသည်တို့၌ ပေါက်ရောက်သော ကြာပွင့်များကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မစင်ကြယ်သောအရပ်၌ ပေါက်ရောက်သောကြောင့် အလွန်ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသည်မှာ ၎င်းတို့၏ 'တည်ရာအရပ်' (okāsa) အားဖြင့် စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ပုံ တည်း။ ဆံပင်တို့၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ပုံ ကဲ့သို့ပင်၊ အလုံးစုံသော ကောဋ္ဌာသ (၃၂ ပါးသော အစိတ်အပိုင်း) တို့၌လည်း အဆင်း၊ သဏ္ဌာန်၊ အနံ့၊ မှီရာအရပ်၊ တည်ရာအရပ် အားဖြင့် ငါးပါးသော စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်ပုံကို သိအပ်၏ဟူ၍ ပြဆိုခြင်းငှာ 'Evaṃ lomādīnaṃ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'Pañcapañcappabhedena' ဟူသော စကား၌ ဗဟိဗ္ဗီဟိသမာသ် (bāhiratthasamāsa) ဟု မှတ်အပ်၏။ 'အစုအစုအားဖြင့် ငါးခုငါးခုသော ပြားခြင်းတို့သည် ဤအစုအား ရှိကုန်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'Pañcapañcappabheda' ဟု ခေါ်၏။

Saṃvaṇṇentoti vitthārento. Asubhāyāti asubhamātikāya. Phātikammanti bahulīkāro. Pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgatanti ettha kāmacchando byāpādo thinamiddhaṃ uddhaccakukkuccaṃ vicikicchāti imesaṃ pañcannaṃ nīvaraṇānaṃ [Pg.174] pahānavasena pañcaṅgavippahīnatā veditabbā. Na hi etesu appahīnesu jhānaṃ uppajjati, tenassetāni pahānaṅgānīti vuccanti. Kiñcāpi hi jhānakkhaṇe aññepi akusalā dhammā pahīyanti, tathāpi etāneva visesena jhānantarāyakarāni. Kāmacchandena hi nānāvisayapalobhitaṃ cittaṃ na ekattārammaṇe samādhiyati, kāmacchandābhibhūtaṃ vā cittaṃ na kāmadhātuppahānāya paṭipadaṃ paṭipajjati, byāpādena ca ārammaṇe paṭihaññamānaṃ na nirantaraṃ pavattati, thinamiddhābhibhūtaṃ akammaññaṃ hoti, uddhaccakukkuccaparetaṃ avūpasantameva hutvā paribbhamati, vicikicchāya upahataṃ jhānādhigamasādhikaṃ paṭipadaṃ nārohati. Iti visesena jhānantarāyakarattā etāneva pahānaṅgānīti vuttāni.

'Saṃvaṇṇento' ဟူသည် အကျယ်ချဲ့၍ ပြသခြင်း တည်း။ 'Asubhāyāti' ဟူသည် အသုဘခေါင်းစဉ် (မာတိကာ) ၏ တည်း။ 'Phātikammaံ' ဟူသည် အကြိမ်များစွာ ပြုလုပ်ခြင်း တည်း။ 'Pañcaṅgavippahīnaṃ pañcaṅgasamannāgataံ' ဟူသော စကားရပ်၌ ကာမစ္ဆန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဟူသော နီဝရဏတရားငါးပါးတို့ကို ပယ်သတ်ခြင်းအားဖြင့် အင်္ဂါငါးပါး ကင်းဆိတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤနီဝရဏတရားတို့ မပယ်သတ်ရသေးသရွေ့ ဈာန်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုနီဝရဏတရားတို့ကို ပယ်သတ်အပ်သော အင်္ဂါ (ပဟာနင်္ဂ) များဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဈာန်ဖြစ်ပေါ်နေစဉ် ခဏ၌ အခြားသောအကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ကင်းပျောက်သွားကြသော်လည်း ဤနီဝရဏတရားတို့သည်သာလျှင် ဈာန်၏ အဟန့်အတား အတားအဆီးကို အထူးပြုလုပ်တတ်ကုန်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့၌ မျောပါလှည့်စားခံရသော စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ မတည်ကြည်နိုင်ပေ။ သို့မဟုတ် ကာမစ္ဆန္ဒ လွှမ်းမိုးခံရသော စိတ်သည် ကာမဓာတ်ကို ပယ်စွန့်ခြင်းငှာ ကျင့်ဝတ်ကို မကျင့်နိုင်ပေ။ ဗျာပါဒဖြင့် အာရုံ၌ ထိခိုက်ပျက်စီးသော စိတ်သည်လည်း အစဉ်မပြတ် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ထိနမိဒ္ဓ လွှမ်းမိုးခံရသော စိတ်သည် အလုပ်မလုပ်နိုင်၊ မခန့်ညားဖြစ်ရ၏။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်သည်လည်း မငြိမ်းချမ်းဘဲ လွင့်ပါးပျံ့လွင့်နေတတ်၏။ ဝိစိကိစ္ဆာဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သော စိတ်သည် ဈာန်စသော တရားထူးကို ရစေတတ်သော အကျင့်လမ်းသို့ မတက်လှမ်းနိုင်ပေ။ ဤသို့လျှင် အထူးအားဖြင့် ဈာန်ကို တားဆီးတတ်သောကြောင့် ဤတရားတို့ကိုပင် ပယ်သတ်အပ်သော အင်္ဂါ (ပဟာနင်္ဂ) တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။

Yasmā pana vitakko ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, vicāro anuppabandhati, tehi avikkhepāya sampāditapayogassa cetaso payogasampattisambhavā pīti pīnanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti, atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānubandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā ekattārammaṇe samaṃ sammā ādhiyati, tasmā vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittekaggatāti imesaṃ pañcannaṃ uppattivasena pañcaṅgasamannāgatatā veditabbā. Uppannesu hi etesu pañcasu jhānaṃ uppannaṃ nāma hoti, tenassa etāni pañca samannāgataṅgānīti vuccanti. Tasmā na etehi samannāgataṃ aññadeva jhānaṃ nāma atthīti gahetabbaṃ. Yathā pana aṅgamattavaseneva caturaṅginī senā, pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ aṭṭhaṅgiko ca maggoti vuccati, evamidampi aṅgamattavaseneva ‘‘pañcaṅgika’’nti vā ‘‘pañcaṅgasamannāgata’’nti vā vuccatīti veditabbaṃ.

အကြင်ကြောင့် ဝိတက်သည် အာရုံ၌ စိတ်ကို တင်ပေးတတ်၏၊ ဝိစာရသည် စိတ်ကို အာရုံ၌ ထပ်တလဲလဲ ပွတ်သပ်ဆင်ခြင်တတ်၏။ ထိုဝိတက်၊ ဝိစာရတို့ဖြင့် မပျံ့လွင့်စေရန် အားထုတ်ထားသော စိတ်၏ လုံ့လဝီရိယ ပြီးပြည့်စုံမှုကြောင့် ပီတိသည် စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်၏၊ သုခသည်လည်း ထောက်ပံ့အားပေးတတ်၏။ ထိုအခါ ထိုယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် တရားနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုစိတ်ကို ဝိတက်စသော တရားတို့၏ တင်ပေးခြင်း၊ ထပ်တလဲလဲ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ နှစ်သက်စေခြင်း၊ ထောက်ပံ့အားပေးခြင်းတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ဧကဂ္ဂတာသည် တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ ကောင်းစွာ ညီညွတ်စွာ တည်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ စိတ္တေkဂ္ဂတာ ဟူသော တရားငါးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းအားဖြင့် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း (pañcaṅgasamannāgatatā) ကို သိအပ်၏။ ဤတရားငါးပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ 'ဈာန်ဖြစ်ပေါ်ပြီ' ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်သောကြောင့် ဤတရားတို့ကို ထိုဈာန်၏ ပြည့်စုံအပ်သော အင်္ဂါ (သမန္နာဂတင်္ဂ) များဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအင်္ဂါတို့နှင့် ကင်းဆိတ်၍ သီးခြားဖြစ်သော ဈာန်ဟူသည် မရှိဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ပမာအားဖြင့် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်တပ် (စတုရင်္ဂနီစစ်သည်) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော တူရိယာ (ပဉ္စင်္ဂိကတူရိယာ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော လမ်းခရီး (အဋ္ဌင်္ဂိကမဂ်) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ဤဈာန်ကိုလည်း အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပဉ္စင်္ဂိက' (အင်္ဂါငါးပါးရှိသော ဈာန်) ဟူ၍လည်းကောင်း သို့မဟုတ် 'ပဉ္စင်္ဂသမန္နာဂတ' (အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဈာန်) ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Etāni ca pañcaṅgāni kiñcāpi upacārakkhaṇepi atthi, atha kho upacāre pakaticittato balavatarāni, idha pana upacāratopi balavatarāni rūpāvacarakkhaṇappattāni. Ettha hi vitakko suvisadena ākārena ārammaṇe cittaṃ abhiniropayamāno uppajjati, vicāro ativiya ārammaṇaṃ anumajjamāno, pītisukhaṃ sabbāvantampi kāyaṃ pharamānaṃ. Teneva vuttaṃ ‘‘nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṃ hotī’’ti. Cittekaggatāpi heṭṭhimamhi samuggapaṭale uparimaṃ samuggapaṭalaṃ viya ārammaṇe suphusitā hutvā uppajjati. Ayametesaṃ [Pg.175] itarehi viseso, tasmā ‘‘pañcaṅgasamannāgata’’nti appanājhānameva visesetvā vuttaṃ.

ဤအင်္ဂါငါးပါးတို့သည် ဥပစာရခဏ၌လည်း ရှိသော်လည်း၊ ဥပစာရ၌ ပကတိစိတ်ထက် ပိုမိုအားရှိကုန်၏။ ဤအပ္ပနာ၌မူကား ဥပစာရခဏထက်လည်း ပိုမိုအားရှိကုန်လျက် ရူပါဝစရခဏသို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဤ၌ ဝိတက်သည် အလွန်သန့်ရှင်းထင်ရှားသော အခြင်းအရာဖြင့် အာရုံ၌ စိတ်ကို တင်ပေးလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဝိစာရသည် အာရုံကို အလွန်အမင်း သုံးသပ်ဆုပ်နယ်လျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ပီတိနှင့် သုခသည်လည်း အလုံးစုံသော ကိုယ်တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့စေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ထိုရဟန်း၏ တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိသုခဖြင့် မပျံ့နှံ့ မထိတွေ့သော စိတ်အဖို့အစု တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိတော့ချေ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ စိတ္တေကဂ္ဂတာသည်လည်း အောက်ကြုတ်အိုး၌ အထက်ကြုတ်အဖုံးသည် ကောင်းစွာ စေ့စပ်ဘိသကဲ့သို့ အာရုံ၌ ကောင်းစွာ ထိတွေ့ကပ်ငြိလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသည်မှာ ဤဝိတက်စသော အင်္ဂါတို့၏ အခြားသော အင်္ဂါတို့ထက် ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော” ဟူ၍ အပ္ပနာဈာန်ကိုသာလျှင် ထူးခြားစွာ ညွှန်းဆို၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

Tividhakalyāṇaṃ dasalakkhaṇasampannanti ettha pana jhānassa ādimajjhapariyosānavasena tividhakalyāṇatā, tesaṃyeva ādimajjhapariyosānānaṃ lakkhaṇavasena dasalakkhaṇasampannatā veditabbā. Vitthāranayaṃ panettha sayameva pakāsayissati. Kilesacorehi anabhibhavanīyattā jhānaṃ ‘‘cittamañjūsa’’nti vuttaṃ. Nissāyāti pādakaṃ katvā.

“သုံးပါးသော ကောင်းခြင်း၊ ဆယ်ပါးသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း” ဟူသော ဤစကား၌ ဈာန်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ကောင်းခြင်းရှိပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအစ၊ အလယ်၊ အဆုံးတို့၏ လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံပုံကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤ၌ အကျယ်နည်းကိုမူကား ဆရာသည် ကိုယ်တိုင်ပင် ထင်စွာ ပြပေလတ္တံ့။ ကိလေသာသူခိုးတို့သည် မလွှမ်းမိုးနိုင် မဖျက်ဆီးနိုင်သောကြောင့် ထိုဈာန်ကို “စိတ်တည်းဟူသော ရတနာသေတ္တာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “မှီ၍” ဟူသည် အခြေခံပြု၍ ဟူလို။

Dasalakkhaṇavibhāvaneneva tividhakalyāṇatāpi vibhāvitā hotīti dasalakkhaṇaṃ tāva dassento ‘‘tatrimānī’’tiādimāha. Tattha pāripanthikato cittavisuddhītiādīnaṃ padānaṃ attho ‘‘tatrāyaṃ pāḷī’’tiādinā vuttapāḷivaṇṇanāyameva āvi bhavissati. Tatrāti tasmiṃ dasalakkhaṇavibhāvane. Paṭipadāvisuddhīti paṭipajjati jhānaṃ etāyāti paṭipadā, gotrabhupariyosāno pubbabhāgiyo bhāvanānayo. Paripanthato visujjhanaṃ visuddhi, paṭipadāya visuddhi paṭipadāvisuddhi. Sā panāyaṃ yasmā jhānassa uppādakkhaṇe labbhati, tasmā vuttaṃ ‘‘paṭipadāvisuddhi ādī’’ti. Upekkhānubrūhanāti visodhetabbatādīnaṃ abhāvato jhānapariyāpannāya tatramajjhattupekkhāya kiccanipphattiyā anubrūhanā. Sā panāyaṃ yasmā visesato jhānassa ṭhitikkhaṇe labbhati, tena vuttaṃ ‘‘upekkhānubrūhanā majjhe’’ti. Sampahaṃsanāti tattha dhammānaṃ anativattanādisādhakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena pariyodapanā. Sā pana yasmā jhānassa osānakkhaṇe pākaṭā hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘sampahaṃsanā pariyosāna’’nti. Imāni tīṇi lakkhaṇānīti paripanthato cittassa visujjhanākāro, majjhimassa samathanimittassa paṭipajjanākāro, tattha pakkhandanākāroti imāni tīṇi jhānassa ādito uppādakkhaṇe appanāppattilakkhaṇāni. Tehi ākārehi vinā appanāppattiyā abhāvato asati ca appanāyaṃ tadabhāvato ādikalyāṇañceva visuddhipaṭipadattā yathāvuttehi lakkhaṇehi samannāgatattā ca tilakkhaṇasampannañca. Iminā nayena majjhapariyosānalakkhaṇānañca yojanā veditabbā.

ဆယ်ပါးသော လက္ခဏာကို ပြသခြင်းဖြင့် သုံးပါးသော ကောင်းခြင်းကိုလည်း ပြသပြီး ဖြစ်အံ့ဟူ၍ ဆယ်ပါးသော လက္ခဏာကို ရှေးဦးစွာ ပြလိုသဖြင့် “တတြimာနိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဆူးငြောင့်ဘေးရန်မှ စိတ်စင်ကြယ်ခြင်း” အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား “တတြာယံ ပါဠိ” အစရှိသော ဝါကျဖြင့် ပြအပ်သော ပါဠိတော်အဖွင့်၌သာလျှင် ထင်ရှားလတ္တံ့။ “တတြ” ဟူသည် ထိုဆယ်ပါးသော လက္ခဏာကို ပြရာ၌ ဟူလို။ “ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ” ဟူသည် ထိုသဘောဖြင့် ဈာန်သို့ ရောက်ကြောင်း ကျင့်တတ်သောကြောင့် ပဋိပဒါ မည်၏၊ ၎င်းသည် ဂေါတြဘူအဆုံးရှိသော ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော ဘာဝနာနည်းလမ်းတည်း။ ဆူးငြောင့်ဘေးရန်မှ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ ပဋိပဒါ၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ ထိုပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိသည် ဈာန်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာခဏ (ဥပ္ပါဒခဏ) ၌ ရအပ်သောကြောင့် “အစ၌ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ” ဟူသည်ကား သုတ်သင်ဖွယ်ရာ ကိလေသာအစရှိသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာသည် မိမိကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့် တိုးပွားခြင်းတည်း။ ထိုတိုးပွားခြင်းသည် ထူးခြားသောအစွမ်းဖြင့် ဈာန်၏ တည်ဆဲခဏ (ဌီတိခဏ) ၌ ရအပ်သောကြောင့် “အလယ်၌ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သံပဟံသနာ” ဟူသည်ကား ထိုဈာန်၌ တရားတို့၏ မလွန်ဆန်ခြင်းစသည်ကို ပြီးစေတတ်သော ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်စေခြင်းတည်း။ ထိုစင်ကြယ်ခြင်းသည် ဈာန်၏ အဆုံးခဏ၌ ထင်ရှားဖြစ်သောကြောင့် “အဆုံး၌ သံပဟံသနာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဤသုံးပါးသော လက္ခဏာတို့” ဟူသည်ကား ဆူးငြောင့်ဘေးရန်မှ စိတ်၏ စင်ကြယ်သောအခြင်းအရာ၊ အလယ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ တစ်ဖန်ကျင့်သော အခြင်းအရာ၊ ထိုသမထနိမိတ်၌ သက်ဝင်လှုပ်ရှားသော အခြင်းအရာ ဟူ၍ ဤသုံးပါးတို့သည် ဈာန်၏ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ရာခဏ (ဥပ္ပါဒခဏ) ၌ အပ္ပနာသို့ ရောက်ကြောင်း လက္ခဏာတို့တည်း။ ထိုအခြင်းအရာတို့မှ ကင်း၍ အပ္ပနာသို့ မရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာမရှိသော် ထိုအခြင်းအရာတို့ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အစ၏ ကောင်းခြင်းလည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သော အကျင့်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာတို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သုံးပါးသော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း ဤနည်းလမ်းဖြင့် အလယ်၊ အဆုံး လက္ခဏာတို့၏ ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။

Keci [Pg.176] pana ‘‘paṭipadāvisuddhi nāma sasambhāriko upacāro, upekkhānubrūhanā nāma appanā, sampahaṃsanā nāma paccavekkhaṇā’’ti vaṇṇayanti, taṃ na yuttaṃ. Tathā hi sati ajhānadhammehi jhānassa guṇasaṃkittanaṃ nāma kataṃ hoti. Na hi bhūmantaraṃ bhūmantarapariyāpannaṃ hoti, pāḷiyā cetaṃ virujjhati. ‘‘Ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsita’’nti (paṭi. ma. 1.158) hi pāḷiyaṃ vuttaṃ. Ettha hi ekattagataṃ cittanti indriyānaṃ ekarasabhāvena ekaggatāya ca sikhāppattiyā tadanuguṇaṃ ekattagataṃ sasampayuttaṃ appanāppattaṃ cittaṃ vuttaṃ, tasseva ca paṭipadāvisuddhipakkhandatādi anantaraṃ vuccate. Tasmā pāḷiyaṃ ekasmiṃyeva appanācittakkhaṇe paṭipadāvisuddhiādīnaṃ vuttattā antoappanāyameva parikammāgamanavasena paṭipadāvisuddhi, tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā, dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā ca veditabbā.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ မည်သည် အားထုတ်မှုနှင့်တကွဖြစ်သော ဥပစာရဖြစ်၏၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာ မည်သည် အပ္ပနာဖြစ်၏၊ သံပဟံသနာ မည်သည် ပစ္စဝေက္ခဏာဖြစ်၏” ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဖွင့်ဆိုချက်သည် မသင့်တော်ပေ။ ထိုသို့ဖွင့်ဆိုပါက ဈာန်မဟုတ်သော တရားတို့ဖြင့် ဈာန်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းကျူးအံ့ရာ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ တခြားသော ဘုံရှိ တရားသည် တခြားသော ဘုံ၌ အကျုံးဝင်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဤဖွင့်ဆိုချက်သည် ပါဠိတော်နှင့်လည်း ဆန့်ကျင်၏။ ပါဠိတော်၌ “တစ်ခုတည်းသော အာရုံသို့ ရောက်သော စိတ်သည် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိသို့ သက်ဝင်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ဥပေက္ခာဖြင့် တိုးပွားစေအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် သံပဟံသိတ (ရွှင်လန်းစင်ကြယ်စေအပ်) သည်လည်း ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤပါဠိတော်၌ “ဧကတ္တဂတစိတ်” ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့၏ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဂုဏ်နှင့် လျော်ညီစွာ တစ်ခုတည်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော၊ ယှဉ်ဖက်တရားနှင့်တကွဖြစ်သော၊ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစိတ်ကိုပင် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိသို့ သက်ဝင်ခြင်း စသည်တို့နှင့် တစ်ဆက်တည်းပင် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ တစ်ခုတည်းသော အပ္ပနာစိတ်ခဏ၌သာ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိအစရှိသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အပ္ပနာ၏ အတွင်း၌သာလျှင် ပရိကံမှ ဆင်းသက်လာခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိကိုလည်းကောင်း၊ တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ဥပေက္ခာနုဗြူဟနာကိုလည်းကောင်း၊ တရားတို့၏ မလွန်ဆန်ခြင်း စသော သဘောကို ပြီးစေတတ်၍ စင်ကြယ်စေတတ်သော ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် သံပဟံသနာကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Kathaṃ? Yasmiṃ (paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.158; visuddhi. 1.175) vāre appanā uppajjati, tasmiṃ yo nīvaraṇasaṅkhāto kilesagaṇo tassa jhānassa paripantho, tato cittaṃ visujjhati, visuddhattā āvaraṇavirahitaṃ hutvā majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati. Majjhimaṃ samathanimittaṃ nāma samappavatto appanāsamādhiyeva, līnuddhaccasaṅkhātānaṃ ubhinnaṃ antānaṃ anupagamanena majjhimo, savisesaṃ paccanīkadhammānaṃ vūpasamanato samatho, yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato nimittanti katvā. Tassa pana appanācittassa anantarapaccayabhūtaṃ gotrabhucittaṃ satipi parittamahaggatabhāvabhede paccayapaccayuppannabhāvabhede ca ekissāyeva santatiyā pariṇāmūpagamanato ekasantatipariṇāmanayena tathattaṃ appanāsamādhivasena samāhitabhāvaṃ upagacchamānaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati nāma. Evaṃ paṭipannattā tathattupagamanena tattha pakkhandati nāma. Yasmiñhi khaṇe tathattaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipajjati, tasmiṃyeva khaṇe tathattupagamanena appanāsamādhinā samāhitabhāvūpagamanena tattha pakkhandati nāma. Evaṃ tāva purimasmiṃ gotrabhucitte vijjamānā paripanthavisuddhimajjhimasamathappaṭipattipakkhandanākārā āgamanavasena nipphajjamānā paṭhamassa jhānassa uppādakkhaṇeyeva paṭipadāvisuddhīti veditabbā. Teyeva hi ākārā paccayavisesato jhānakkhaṇe nipphajjamānā paṭipadāvisuddhīti vuttā.

အဘယ်သို့နည်း။ အပ္ပနာဈာန်ဖြစ်ပေါ်သောအခါ၌ နီဝရဏဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာအစုသည် ထိုဈာန်၏ ဆူးငြောင့် (အဟန့်အတား) ဖြစ်၏။ ထိုကိလေသာအစုမှ စိတ်သည် စင်ကြယ်၏။ စင်ကြယ်သောကြောင့် ပိတ်ဆို့တတ်သောတရားတို့မှ ကင်းလွတ်သည်ဖြစ်၍ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်၏။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်ဟူသည် ကောင်းစွာဖြစ်သော အပ္ပနာသမာဓိသာလျှင် ဖြစ်၏။ တွန့်ဆုတ်ခြင်း (လီန) နှင့် ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ဟုဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးသို့ မကပ်ရောက်သဖြင့် အလယ်အလတ် (မဇ္ဈိမ) မည်၏။ ကြွင်းကျန်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သောကြောင့် သမထမည်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထူးကဲသော ချမ်းသာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် နိမိတ်မည်၏။ ထိုအပ္ပနာစိတ်၏ အခြားမဲ့ (အနန္တရပစ္စည်း) ဖြစ်သော ဂေါတြဘူစိတ်သည် ပရိတ် (ကာမဝစရ) မဟဂ္ဂုတ်ဟူသော အပြားရှိသော်လည်း၊ ပစ္စည်းနှင့် ပစ္စယုပ္ပန်အဖြစ်၏ အပြားရှိသော်လည်း တစ်ခုတည်းသော သန္တာန်၌ အဖြစ်သို့ ညွတ်ကိုးခြင်းကြောင့် တစ်ခုတည်းသော သန္တာန်ကို ညွတ်စေသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစွန်းကို ပယ်၍ အပ္ပနာသမာဓိ၏အစွမ်းဖြင့် တည်ကြည်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ ရောက်သည်မည်၏။ ဤသို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍ ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် ထိုသမထနိမိတ်၌ ပျော်ဝင်သည်မည်၏။ အကြင်ခဏ၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထနိမိတ်သို့ အမှန်တကယ်ရောက်၏၊ ထိုခဏ၌ပင် ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိဖြင့် သမာဓိအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထိုသမာဓိ၌ ပျော်ဝင်သည်မည်၏။ ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ဂေါတြဘူစိတ်၌ ရှိသော ဆူးငြောင့်မှစင်ကြယ်ခြင်း၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော သမထသို့ ရောက်ခြင်း၊ ပျော်ဝင်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာသည် ရောက်လတ်သောအစွမ်းဖြင့် ပြီးစီးရသဖြင့် ပထမဈာန်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌သာလျှင် ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ (အကျင့်၏စင်ကြယ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။ ထိုအခြင်းအရာတို့သည်ပင် အကြောင်းထူးကြောင့် ဈာန်ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ [Pg.177] visuddhassa pana tassa cittassa puna sodhetabbābhāvato visodhane byāpāraṃ akaronto visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathabhāvūpagamanena samathappaṭipannassa puna samādhāne byāpāraṃ akaronto samathappaṭipannaṃ ajjhupekkhati nāma. Samathappaṭipannabhāvato eva cassa kilesasaṃsaggaṃ pahāya ekattena upaṭṭhitassa puna ekattupaṭṭhāne byāpāraṃ akaronto ekattupaṭṭhānaṃ ajjhupekkhati nāma. Evaṃ tatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhanā veditabbā.

ဤသို့ စင်ကြယ်ပြီးသော ထိုစိတ်ကို တစ်ဖန်ထပ်မံ သုတ်သင်စင်ကြယ်စေရန် မလိုတော့သဖြင့် စင်ကြယ်စေခြင်း၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု (ဗျာပါရ) မပြုဘဲ စင်ကြယ်သောစိတ်ကို လျစ်လျူရှုခြင်း (အဇ္ဈုပေက္ခာပြုခြင်း) မည်၏။ ငြိမ်းအေးသောအဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် သမထကို ကျင့်ဆောင်ပြီးသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ဖန် သမာဓိကို ထူထောင်ရန် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှုမပြုဘဲ သမထအကျင့်ကို လျစ်လျူရှုခြင်းမည်၏။ သမထကို ကျင့်ဆောင်ပြီးသောအဖြစ်ကြောင့်ပင် ကိလေသာနှီးနှောခြင်းကို ပယ်၍ တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ တည်သော ထိုစိတ်အား တစ်ဖန် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ ထင်ခြင်း၌ ကြိုးပမ်းမှုမပြုဘဲ တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ထင်ခြင်းကို လျစ်လျူရှုခြင်းမည်၏။ ဤသို့လျှင် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ဥပေက္ခာကို ပွားများစေခြင်း (ဥပေက္ခာနုဗြူဟန) ကို သိအပ်၏။

Ye panete evaṃ upekkhānubrūhite tasmiṃ jhānacitte jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā aññamaññaṃ anativattamānā hutvā pavattā, yāni ca saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni, yañcesa tadupagaṃ tesaṃ anativattanaekarasasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhayati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā āsevanā, sabbepi te ākārā yasmā ñāṇena saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavañca ānisaṃsañca disvā tathā tathā sampahaṃsitattā visodhitattā pariyodāpitattā nipphannā, tasmā dhammānaṃ anativattanādibhāvasādhanena pariyodāpakassa ñāṇassa kiccanipphattivasena sampahaṃsanā veditabbāti vuttaṃ.

ဤသို့ ဥပေက္ခာဖြင့် ပွားများအပ်သော ထိုဈာန်စိတ်၌ ဖြစ်ကုန်သော သမာဓိ ပညာဟု ဆိုအပ်ကုန်သော၊ အချင်းချင်း တစ်ပါးကိုတစ်ပါး မလွန်ဘဲ ဖြစ်ကုန်သော အစုံဖြင့် ဖွဲ့အပ်သော (ယုဂနဒ္ဓ) တရားတို့သည် လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါအစရှိသော အကြင်ဣန္ဒြေတို့သည်လည်း ကိလေသာအမျိုးမျိုးမှ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်၍ လွတ်မြောက်ခြင်းအရသာဖြင့် တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စသဘောရှိကာ ဖြစ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ အကြင်ဝိရိယသည် ထိုနှစ်ပါးစုံသို့ ရောက်၍ အချင်းချင်း မလွှမ်းမိုးဘဲ တစ်ခုတည်းသော အရသာသဘောရှိသော ထိုဣန္ဒြေတို့အား လျော်ကန်သော ဝိရိယကို ရွက်ဆောင်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်သော အကြင်မှီဝဲခြင်း (အာသေဝန) သည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ထိုအခြင်းအရာအားလုံးတို့သည် ဉာဏ်ဖြင့် ညစ်ညူးကြောင်းတရားနှင့် စင်ကြယ်ကြောင်းတရားတို့၌ ထိုထိုသော အပြစ်နှင့် အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်၍ ထိုထိုသို့ ရွှင်လန်းစေအပ်၊ သုတ်သင်အပ်၊ ဖြူစင်စေအပ်သဖြင့် ပြီးစီးရသောကြောင့် တရားတို့၏ မလွန်ဆန်ခြင်းစသော သဘောကို ပြီးမြောက်စေလျက် စင်ကြယ်စေတတ်သော ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် သံပဟံသန (ရွှင်လန်းစေခြင်း) ကို သိအပ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။

Atha kasmā sampahaṃsanāva ‘‘pariyosāna’’nti vuttā, na upekkhānubrūhanāti? Yasmā tasmiṃ bhāvanācitte upekkhāvasena ñāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘pariyosāna’’nti vuttā. Tathā hi appanākāle bhāvanāya samappavattiyā paṭipakkhassa ca suppahānato paggahādīsu byāpārassa akātabbato ajjhupekkhanāva hoti. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘samaye cittassa ajjhupekkhanā visuddhaṃ cittaṃ ajjhupekkhatī’’ti ca ādi. Sā panāyaṃ ajjhupekkhanā ñāṇassa kiccasiddhiyā hoti visesato ñāṇasādhanattā appanābyāpārassa, tasmā ñāṇakiccabhūtā sampahaṃsanā ‘‘pariyosāna’’nti vuttā. Evaṃ tividhāya paṭipadāvisuddhiyā laddhavisesāya tividhāya upekkhānubrūhanāya sātisayaṃ paññindriyassa adhimattabhāvena catubbidhāpi sampahaṃsanā sijjhatīti āgamanupekkhāñāṇakiccavasena dasapi ākārā jhāne eva veditabbā.

သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် သံပဟံသန (ရွှင်လန်းစေခြင်း) ကိုသာ အဆုံးသတ် (ပရိယောသာန) ဟု ဆိုအပ်သနည်း၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟန (ဥပေက္ခာပွားများခြင်း) ကို အဘယ်ကြောင့် မဆိုသနည်း။ ထိုဘာဝနာစိတ်၌ ဥပေက္ခာ၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်သည် ထင်ရှားဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်၏ကိစ္စဖြစ်သော သံပဟံသနကို အဆုံးသတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့သို့ဖြစ်ရသည်မှာ အပ္ပနာခဏ၌ ဘာဝနာ၏ ညီမျှစွာဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ကောင်းစွာပယ်သတ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိရိယကို လွန်စွာချီးမြှောက်ခြင်း စသည်တို့၌ ကြိုးပမ်းရန် မလိုတော့သောကြောင့်လည်းကောင်း လျစ်လျူရှုခြင်း (အဇ္ဈုပေက္ခနာ) သာ ဖြစ်၏။ ထိုအခြင်းအရာကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုအခါ၌ စိတ်ကို လျစ်လျူရှု၏၊ စင်ကြယ်သော စိတ်ကို လျစ်လျူရှု၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုလျစ်လျူရှုခြင်းသည် ဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ အထူးသဖြင့် အပ္ပနာဗျာပါရသည် ဉာဏ်ကို ပြီးမြောက်စေတတ်သောကြောင့် ဉာဏ်၏ကိစ္စဖြစ်သော သံပဟံသနကို "အဆုံးသတ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ သုံးပါးသောအပြားရှိသော ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထူးကိုရအပ်သော သုံးပါးသောအပြားရှိသော ဥပေက္ခာနုဗြူဟနဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဣန္ဒြေ၏ ထူးကဲလွန်ကဲသောအဖြစ်ဖြင့် လေးပါးသော သံပဟံသနသည်လည်း ပြီးစီး၏။ ထို့ကြောင့် ဈာန်၌ ရောက်လတ်သော ဥပေက္ခာဉာဏ်၏ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် ဤဆယ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို သိအပ်၏။

Evaṃ [Pg.178] tividhattagataṃ cittantiādīni tasseva cittassa thomanavacanāni. Tattha evaṃ tividhattagatanti evaṃ yathāvuttena vidhinā paṭipadāvisuddhipakkhandanaupekkhānubrūhanañāṇasampahaṃsanāvasena tividhabhāvaṃ gataṃ. Vitakkasampannanti kilesakkhobhavirahitattā vitakkena sundarabhāvamupagataṃ. Cittassa adhiṭṭhānasampannanti tasmiṃyeva ārammaṇe cittassa nirantarappavattisaṅkhātena adhiṭṭhānena sampannaṃ anūnaṃ. Yathā adhiṭṭhānavasiyaṃ adhiṭṭhānanti jhānappavatti, tathā idhāpi cittassa adhiṭṭhānanti cittekaggatāpi yujjati. Tena hi ekasmiṃyeva ārammaṇe cittaṃ adhiṭṭhāti, na ettha vikkhipatīti. Samādhisampannanti visuṃ vuttattā pana vuttanayeneva gahetabbo. Atha vā samādhisseva jhānaṅgasaṅgahitattā ‘‘cittassa adhiṭṭhānasampanna’’nti jhānaṅgapañcakavasena vuttaṃ. Samādhisampannanti indriyasaṅgahitattā indriyapañcakavasena.

"ဤသို့ သုံးပါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော စိတ်" စသည်တို့သည် ထိုစိတ်ကိုပင် ချီးမွမ်းသော စကားတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုစကားတို့တွင် "ဤသို့ သုံးပါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော" ဟူသည် ရှည်စွာဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပဋိပဒါဝိသုဒ္ဓိ၊ သက်ဝင်ခြင်း (ပက္ခန္ဒန)၊ ဥပေက္ခာနုဗြူဟနနှင့် ဉာဏသံပဟံသနတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိတက်နှင့် ပြည့်စုံသော (ဝိတက္ကသမ္ပန္န)" ဟူသည် ကိလေသာကြောင့် တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်း ကင်းသောကြောင့် ဝိတက်ဖြင့် ကောင်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ "စိတ်၏ အဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံသော (စိတ္တဿ အဓိဋ္ဌာနသမ္ပန္န)" ဟူသည် ထိုအာရုံ၌ပင် စိတ်၏ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော အဓိဋ္ဌာန်နှင့် မယုတ်မလျော့ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ အဓိဋ္ဌာနဝသိ၌ အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းသည် ဈာန်၏ဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့ ဤစိတ်၌လည်း အဓိဋ္ဌာန်ပြုခြင်းဟူသည် စိတ္တေကဂ္ဂတာ (စိတ်၏တည်ကြည်မှု) ဟုလည်း သင့်လျော်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ စိတ်သည် အဓိဋ္ဌာန်ပြု၏၊ ဤစိတ်၌ ပျံ့လွင့်ခြင်းမရှိဟု ဆိုအပ်၏။ "သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံသော (သမာဓိသမ္ပန္န)" ဟူ၍ သီးခြားမိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် သမာဓိသည်ပင် ဈာန်အင်္ဂါ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် "စိတ်၏ အဓိဋ္ဌာန်နှင့် ပြည့်စုံသောစိတ်" ဟု ဈာန်အင်္ဂါငါးပါး၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သမာဓိသမ္ပန္န" ဟူသည် ဣန္ဒြေ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဣန္ဒြေငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။

Asubhasaññāparicitenāti sakalaṃ kāyaṃ asubhanti pavattāya saññāya sahagatattā jhānaṃ asubhasaññā, tena paricitena paribhāvitena. Cetasāti cittena. Bahulanti abhiṇhaṃ. Viharatoti viharantassa, asubhasamāpattibahulassāti attho. Methunadhammasamāpattiyāti methunadhammena samaṅgibhāvato. Paṭilīyatīti ekapassena nilīyati nilīnaṃ viya hoti. Paṭikuṭatīti saṅkucati. Paṭivattatīti nivattati. Na sampasārīyatīti na visarati, abhirativasena na pakkhandatīti attho. Atha vā paṭilīyatīti saṅkucati tattha paṭikūlatāya saṇṭhitattā. Paṭikuṭatīti apasakkati na upasakkati. Paṭivattatīti nivattati, tato eva na sampasārīyatīti. Nhārudaddulanti nhārukhaṇḍaṃ nhāruvilekhanaṃ vā.

"အသုဘသညာပရိစိတေန" ဟူသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို အသုဘဟု ဖြစ်ပွားစေအပ်သော သညာနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ဈာန်ကို အသုဘသညာဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ လေ့ကျက်အပ်၊ ပွားများစေအပ်သော အသုဘသညာဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "စေတသာ" ဟူသည်မှာ စိတ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဗဟုလံ" ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် မပြတ် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိဟရတော" ဟူသည်မှာ နေသောသူအား၊ တစ်နည်း အသုဘသမာပတ်ကို အများအားဖြင့် ဝင်စား၍ နေသောသူအား ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ "မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာ" ဟူသည်မှာ မေထုနဓမ္မနှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ပဋိလီယတိ" ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သို့ တိမ်းစောင်း ပုန်းအောင်း၏၊ ပုန်းအောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ "ပဋိကုဋတိ" ဟူသည်မှာ တွန့်ဆုတ်၏။ "ပဋိဝတ္တတိ" ဟူသည်မှာ လှည့်ပြန်၏။ "န သမ္ပသာရီယတိ" ဟူသည်မှာ မပြန့်ပွား၊ မွေ့လျော်လိုသောစိတ်ဖြင့် ရှေ့သို့မတိုး (မပျော်ဝင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ပဋိလီယတိ" ဟူသည်မှာ ထိုမေထုနဓမ္မ၌ စက်ဆုတ်ဖွယ်အဖြစ် တည်ရှိသောကြောင့် တွန့်ဆုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဋိကုဋတိ" ဟူသည်မှာ ဖဲရှောင်၏၊ မချဉ်းကပ်။ "ပဋိဝတ္တတိ" ဟူသည်မှာ လှည့်ပြန်၏၊ ထိုကြောင့်ပင် "န သမ္ပသာရီယတိ" (မပြန့်ပွား) ဟု ဆိုသည်။ "နှာရုဒဒ္ဒုလံ" ဟူသည်မှာ အကြောပိုင်း သို့မဟုတ် အကြောမျှင်ကို ဆိုသည်။

Addhamāsanti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Paṭisallīyitunti yathāvuttakālaṃ paṭi paṭi divase divase samāpattiyaṃ dhammacintāya cittaṃ nilīyituṃ. Payuttavācanti paccayapaṭisaṃyuttavācaṃ, buddhā imesu divasesu piṇḍāya na caranti, vihāreyeva nisīdanti, tesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ hotīti ādivacanaṃ.

"အဍ္ဎမာသံ" ဟူသည်မှာ ကာလပတ်လုံး စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) ၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဋိသလ္လီယိတုံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ကာလပတ်လုံး နေ့စဉ်နေ့တိုင်း သမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၌လည်းကောင်း စိတ်ကို ငြိမ်ဝပ်စွာ ကိန်းအောင်းစေခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ "ပယုတ္တဝါစံ" ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါးနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားကို ဆိုလိုသည်၊ "မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဤရက်ပိုင်းအတွင်း ဆွမ်းအတွက် ကြွချီတော်မမူဘဲ ကျောင်းတိုက်၌သာ သီတင်းသုံးနေတော်မူကြသည်၊ ထိုအရှင်မြတ်တို့အား လှူဒါန်းအပ်သော အလှူသည် အကျိုးကြီးမြတ်လှ၏" စသော စကားမျိုး ဖြစ်သည်။

Kalyāṇūpanissayavasenāti pabbajjāya upanissayavasena. Pare kirāti kira-saddo arucisūcanattho. Tenāha ‘‘idaṃ pana icchāmatta’’nti, pavattiajānanaṃ ārocayitābhāvo ñāte nivāraṇañcāti idaṃ tesaṃ icchāmattaṃ[Pg.179], na pana kāraṇanti attho. Apare pana vadanti ‘‘etasmiṃ kira aḍḍhamāse na koci buddhaveneyyo ahosi, atha satthā imaṃ aḍḍhamāsaṃ phalasamāpattisukhena vītināmessāmi, iti mayhañceva sukhavihāro bhavissati, anāgate ca pacchimā janatā ‘satthāpi gaṇaṃ pahāya ekako vihāsi, kimaṅgaṃ pana maya’nti diṭṭhānugatiṃ āpajjissati, tadassa bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iminā kāraṇena evamāhā’’ti. Neva koci bhagavantaṃ upasaṅkamatīti ṭhapetvā piṇḍapātanīhārakaṃ añño koci neva bhagavantaṃ upasaṅkamati, bhikkhusaṅgho pana satthu vacanaṃ sampaṭicchitvā ekaṃ bhikkhuṃ adāsi. So pātova gandhakuṭipariveṇasammajjanamukhodakadantakaṭṭhadānādīni sabbakiccāni tasmiṃ tasmiṃ khaṇe katvā apagacchati.

"ကလျာဏူပနိဿယဝသေန" ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုခြင်း၏ ဥပနိဿယအစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရေ ကိရ" ဟူသော စကား၌ "ကိရ" သဒ္ဒါသည် မနှစ်သက်ခြင်းကို ပြတတ်၏။ ထိုကြောင့် "ဤကား အလိုမျှသာတည်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ (ဘုရားရှင်၏ တိတ်ဆိတ်စွာ နေလိုခြင်း) ဖြစ်ပေါ်မှုကို မသိခြင်း၊ လျှောက်ထားမည့်သူ မရှိခြင်း၊ သိရှိသောအခါ တားမြစ်ခြင်း ဟူသော ဤအချက်သည် ထိုသူတို့၏ အလိုမျှသာ ဖြစ်သည်၊ အကြောင်းရင်းကား မဟုတ်ပါ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အခြားဆရာတို့မူကား "ဤလခွဲပတ်လုံး ဘုရားရှင် ဆုံးမထိုက်သော ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးမျှ မရှိသတတ်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ငါသည် ဤလခွဲပတ်လုံး ဖလသမာပတ်ချမ်းသာဖြင့် အချိန်ကုန်လွန်စေအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ငါ့အားလည်း ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ နောင်လာလတ္တံ့သော နောက်ဆုံးအမျိုးကောင်းသားတို့သည်လည်း 'မြတ်စွာဘုရားသည်ပင် ဂိုဏ်းအပေါင်းကို စွန့်ခွာ၍ တစ်ဦးတည်း သီတင်းသုံးတော်မူ၏၊ ငါတို့သည်ကား အဘယ်ကြောင့် တစ်ဦးတည်း မနေဘဲ ရှိအံ့နည်း' ဟု မြင်သည့်အတိုင်း အတုလိုက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြလတ္တံ့၊ ထိုသို့ အတုလိုက်ခြင်းသည် ထိုသူတို့အား ရာသက်ပန် စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူ၍ ဤအကြောင်းကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "နေဝ ကောစိ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမတိ" ဟူသည်မှာ ဆွမ်းဆောင်သော ရဟန်းကို ချန်လှပ်၍ အခြားမည်သူမျှ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ မချဉ်းကပ်ကြကုန်။ ရဟန်းသံဃာတော်တို့မူကား မြတ်စွာဘုရား၏ အမိန့်တော်ကို ရိုသေစွာ ခံယူလျက် ရဟန်းတစ်ပါးကို လုပ်ကျွေးရန် တာဝန်ပေးကြ၏။ ထိုရဟန်းသည် နံနက်စောစောကပင် ဂန္ဓကုဋိနှင့် ရင်ပြင်ကို တံမြက်လှည်းခြင်း၊ မျက်နှာသစ်ရေနှင့် ဒန်ပူ ကပ်လှူခြင်း စသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အားလုံးကို ထိုထိုအချိန်၌ ပြုလုပ်ဆောင်ရွက်ပြီးလျှင် ဖဲခွာသွားလေ့ရှိ၏။

Anekakāraṇasammissoti ettha kāyassa asuciduggandhajegucchapaṭikūlatāva anekakāraṇaṃ. Maṇḍanakapakatikoti alaṅkārakasabhāvo. Koci taruṇopi yuvā na hoti, koci yuvāpi maṇḍanakajātiko na hoti yathā upasantasabhāvo ālasiyabyasanādīhi vā abhibhūto, idha pana daharo ceva yuvā ca maṇḍanakajātiko ca adhippeto. Paṭhamayobbanaṃ nāma pannarasavassato yāva dvattiṃsa saṃvaccharāni, soḷasavassato vā yāva tettiṃsa vassāni. Kuṇapanti matakaḷevaraṃ, ahissa kuṇapaṃ ahikuṇapaṃ. Evaṃ itarānipi. Atipaṭikūlajigucchanīyasabhāvato cettha imāneva tīṇi vuttānīti veditabbāni. Aññesañhi sasasūkarādīnaṃ kuṇapaṃ manussā kaṭukabhaṇḍādīhi abhisaṅkharitvā paribhuñjantipi, imesaṃ pana kuṇapaṃ abhinavampi jigucchantiyeva, ko pana vādo kālātikkamena pūtibhūte. Atipaṭikūlajigucchanīyatā ca nesaṃ ativiya duggandhatāya, sā ca ahīnaṃ tikhiṇakopatāya kukkuramanussānaṃ odanakummāsūpacayatāya ca sarīrassa hotīti vadanti.

"အနေကကာရဏသမ္မိဿော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ခန္ဓာကိုယ်၏ မစင်ကြယ်ခြင်း၊ အနံ့ဆိုးခြင်း၊ စက်ဆုတ်ဖွယ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်ခြင်းတို့သည်သာ အထွေထွေသောအကြောင်း ဖြစ်သည်။ "မဏ္ဍနကပကတိကော" ဟူသည်မှာ တန်ဆာဆင်တတ်သော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ အချို့သူသည် ငယ်သော်လည်း ပျိုမြစ်သောအရွယ် မဟုတ်၊ အချို့သူသည် ပျိုမြစ်သော်လည်း တန်ဆာဆင်လိုသော သဘောမရှိ၊ ဥပမာအားဖြင့် ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော သဘောရှိသူ သို့မဟုတ် ပျင်းရိခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခံထားရသူတို့ကဲ့သို့တည်း။ ဤနေရာ၌မူ ငယ်လည်းငယ်၊ ပျိုလည်းပျို၊ တန်ဆာဆင်တတ်သော သဘောလည်း ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ပထမအရွယ် (ပထမယောဗ္ဗန) ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်ငါးနှစ်မှ သုံးဆယ့်နှစ်နှစ်အထိ၊ သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်နှစ်မှ သုံးဆယ့်သုံးနှစ်အထိကို ဆိုသည်။ "ကုဏပံ" ဟူသည်မှာ သေသောအကောင်ပုပ် (အလောင်းကောင်) ဖြစ်သည်။ မြွေ၏ အကောင်ပုပ်သည် အဟိကုဏပ (မြွေသေကောင်) ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအကောင်ပုပ်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် သိအပ်၏။ အလွန်ရွံရှာစက်ဆုတ်ဖွယ်ကောင်းသော သဘောရှိသောကြောင့် ဤနေရာ၌ ဤသုံးပါး (မြွေ၊ ခွေး၊ လူ အလောင်းကောင်) တို့ကိုသာ ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်သည်။ အခြားသော ယုန်၊ ဝက် စသည်တို့၏ အကောင်ပုပ်ကိုမူ လူတို့သည် ငရုတ်၊ ချင်း စသော ဟင်းခတ်အမွှေးအကြိုင်တို့ဖြင့် စီရင်ပြင်ဆင်၍ စားသုံးကြသေး၏။ ဤမြွေ၊ ခွေး၊ လူတို့၏ အကောင်ပုပ်ကိုမူ အသစ်စက်စက်ပင် ဖြစ်သော်လည်း စက်ဆုတ်ရွံရှာကြကုန်၏၊ ကာလလွန်၍ ပုပ်သိုးသွားသောအခါ၌ကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း။ ၎င်းတို့၏ အလွန်ရွံရှာစက်ဆုတ်ဖွယ်ကောင်းခြင်းသည် အလွန်တရာ အနံ့ဆိုးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအနံ့ဆိုးသည်လည်း မြွေတို့၌ ဒေါသပြင်းထန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခွေးနှင့် လူတို့၌ ထမင်း၊ မုန့်ဆန်း စသည်တို့ကို စားသုံး၍ ခန္ဓာကိုယ် ကြီးထွားလာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အလွန်ခံရခက်သော အနံ့ဆိုးများ ဖြစ်ပေါ်လာရသည်ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Samaṇakuttakoti samaṇakiccako, kāsāvanivāsanādivasena samaṇakiccakārīti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘samaṇavesadhārako’’ti. Sabbamakaṃsūti puthujjanā sāvajjepi tattha anavajjasaññino hutvā karaṇakārāpanasamanuññatādibhedaṃ sabbamakaṃsu. Lohitakanti ettha ‘‘lohitagata’’ntipi paṭhanti. Vaggūti matā vaggumatā. Puññasammatāti pujjabhavaphalanibbattanena [Pg.180] sattānaṃ punanena visodhanena puññanti sammatā. Pavāhessāmīti gamayissāmi, visodhessāmīti attho.

"သမဏကုတ္တကော" ဟူသည်မှာ ရဟန်း၏ ကိစ္စမျှသာရှိသောသူ၊ သင်္ကန်းဝတ်ခြင်း စသည်ဖြင့် ရဟန်း၏ ကိစ္စကို ဟန်ပြပြုလုပ်သူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုကြောင့် "ရဟန်းအသွင်ကို ဆောင်သောသူ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "သဗ္ဗမကံသု" ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်တို့သည် အပြစ်ရှိသော အမှု၌လည်း အပြစ်မရှိဟု မှတ်ထင်လျက် ကိုယ်တိုင်ပြုခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို ပြုစေခြင်း၊ သဘောတူ ခွင့်ပြုခြင်း အစရှိသော ကွဲပြားခြားနားသော (အပြစ်ရှိသော) အမှုအားလုံးကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ "လောဟိတကံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "လောဟိတဂတံ" ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ "ဝဂ္ဂူ" ဟူသည်မှာ သာယာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော သီချင်း (ဝဂ္ဂု) ဟု သမုတ်အပ်သကဲ့သို့တည်း။ "ပုညသမ္မတာ" ဟူသည်မှာ ကောင်းကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေသဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို စင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့် "ကောင်းမှု (ပုည)" ဟု လူအများ သမုတ်အပ်ကုန်၏။ "ပဝါဟေဿာမိ" ဟူသည်မှာ သွားစေအံ့ (ဖယ်ရှားအံ့)၊ စင်ကြယ်စေအံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

163. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakā dhammā. Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ māradheyyaṃ. Dheyyanti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro. Māro vā ettha dhiyati tiṭṭhati pavattatīti māradheyyaṃ, māroti cettha kilesamāro adhippeto, kilesamāravaseneva ca devaputtamārassa kāmabhave ādhipaccanti. Māravisayaṃ nātikkamissatīti cintetvāti evamayaṃ saṃvegaṃ paṭilabhitvā māravisayaṃ atikkameyyāpi, mayā pana evaṃ vutte uppannaṃ saṃvegaṃ paṭippassambhetvā māravisayaṃ nātikkamissatīti evaṃ cintetvā. Dvivacananti dvikkhattuṃ vacanaṃ, āmeḍitavacananti vuttaṃ hoti. Niyojentīti ettha ayaṃ andhabālā devatā evaṃ uppannasaṃvegamūlakaṃ samaṇadhammaṃ katvā ‘‘ayaṃ māravisayaṃ atikkameyyāpī’’ti cintetvā attano aññāṇatāya ‘‘matā saṃsārato muccantī’’ti evaṃladdhikāpi samānā attano laddhivasena matā bhikkhū saṃsārato muccantīti imamatthaṃ anupaparikkhitvā taṃ tattha niyojesīti veditabbaṃ.

၁၆၃. "မာရဓေယျ" ဟူသည်မှာ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ အနက်) အားဖြင့်မူကား မာရ်၏ တည်ရာဌာနသည် "မာရဓေယျ" မည်၏။ "ဓေယျ" ဟူသည်မှာ တည်ရာ၊ တည်ရာဝတ္ထု၊ နေရပ် သို့မဟုတ် ကျက်စားရာ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤတရားတို့၌ မာရ်သည် တည်ရှိတတ်၊ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် "မာရဓေယျ" မည်၏။ ဤနေရာ၌ "မာရ်" ဟု ဆိုရာ၌ "ကိလေသာမာရ်" ကို ဆိုလိုသည်၊ ထိုကိလေသာမာရ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဒေဝပုတ္တမာရ်သည် ကာမဘုံ၌ အစိုးရခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ "မာရဝိသယံ နာတိက္ကမိဿတီတိ စိန္တေတွာ" ဟူသည်မှာ "ဤသူသည် သံဝေဂရရှိ၍ မာရ်၏နယ်ပယ်ကို လွန်မြောက်နိုင်သော်လည်း၊ ငါက ဤသို့ပြောဆိုလိုက်လျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဝေဂကို ငြိမ်ဝပ်စေ၍ မာရ်၏နယ်ပယ်ကို လွန်မြောက်နိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်" ဟု ဤသို့ ဆင်ခြင်မိ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒွိဝစနံ" ဟူသည်မှာ နှစ်ကြိမ်ပြောဆိုခြင်း (အာမေဍိတဝစန) ကို ဆိုလိုသည်။ "နိယောဇေန္တိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤလူမိုက်ဖြစ်သော နတ်သမီးသည် ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော သံဝေဂကို အခြေခံ၍ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ပါက "ဤသူသည် မာရ်၏နယ်ပယ်ကို လွန်မြောက်သွားလိမ့်မည်" ဟု တွေးတောမိသဖြင့် မိမိ၏ မိုက်မဲမှုကြောင့် "သေသောသူတို့သည် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏" ဟူသော အယူရှိသည့်အတိုင်း၊ မိမိ၏ အယူအစွမ်းဖြင့် "ပျံလွန်တော်မူသွားကြသော ရဟန်းတို့သည် သံသရာမှ လွတ်မြောက်ကြကုန်၏" ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို သေသေချာချာ မဆင်ခြင်ဘဲ ထိုအမှု (အသက်ကုန်စေခြင်း) ၌ တိုက်တွန်းလေသည်ဟု သိအပ်သည်။

Kiñcāpi asubhakathaṃ kathentena bhagavatā yathā tesaṃ bhikkhūnaṃ maraṇabhayaṃ na bhavissati, tathā desitattā bhikkhūnañca taṃ dhammakathaṃ sutvā asubhabhāvanānuyogena kāye vigatachandarāgatāya maraṇassa abhipatthitabhāvato bhayaṃ natthi, taṃ pana asihatthaṃ tathā vicarantaṃ disvā tadaññesaṃ bhikkhūnaṃ uppajjanakabhayaṃ sandhāya ‘‘hotiyeva bhaya’’ntiādi vuttanti vadanti. ‘‘Attanāpi attānaṃ jīvitā voropenti, aññamaññampi jīvitā voropentī’’ti vuttattā ‘‘sabbānipi tāni pañca bhikkhusatāni jīvitā voropesī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttanti gahetabbaṃ. Appakañhi ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti ‘‘pañcasatānī’’ti vuttaṃ. Tasmā ye ca attanāva attānaṃ aññamaññañca jīvitā voropesuṃ, te ṭhapetvā avasese puthujjanabhikkhū sabbe ca ariye ayaṃ jīvitā voropesīti veditabbaṃ.

အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် အသုဘကထာကို ဟောကြားတော်မူသော်လည်း ထိုရဟန်းတို့အား သေဘေးသည် မဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုသို့ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့သည်လည်း ထိုတရားစကားကို ကြားနာရ၍ အသုဘဘာဝနာကို စီးဖြန်းအားထုတ်ခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်၌ ရာဂဆန္ဒ ကင်းပြတ်သွားသဖြင့် သေခြင်းကို တောင့်တကြသောကြောင့် သေဘေးဟူသည် မရှိတော့ချေ။ သို့သော်လည်း သံလျက်ကို ကိုင်ဆွဲ၍ ထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့် လှည့်လည်သွားလာနေသော ထိုမိဂလဏ္ဍိကကို မြင်တွေ့ရသဖြင့် အခြားသော ရဟန်းတို့အား ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ထိုသေဘေးကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဘေးသည် ဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မိမိကိုယ်ကို အသက်မှ ချွေချကြကုန်၏၊ အချင်းချင်းလည်း အသက်မှ ချွေချကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့အားလုံးကို အသက်မှ ချွေချစေ၏' ဟူသော ဤစကားကို အများစုအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ အနည်းငယ်မျှသော အယုတ်အလွန်သည် ရေတွက်ခြင်းသို့ မရောက်သဖြင့် 'ငါးရာ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိကိုလည်းကောင်း၊ အချင်းချင်းလည်းကောင်း အသက်မှ ချွေချသော ထိုရဟန်းတို့ကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းကျန်သော ပုထုဇဉ်ရဟန်းတို့နှင့် အရိယာရဟန်းအားလုံးတို့ကို ဤမိဂလဏ္ဍိကသည် အသက်မှ ချွေချ၏ဟု သိအပ်၏။

164. Paṭisallānā vuṭṭhitoti ettha paṭisallānanti tehi tehi sattasaṅkhārehi paṭinivattitvā apasakkitvā sallānaṃ nilīyanaṃ vivecanaṃ, kāyacittehi tato vivittatā ekībhāvoti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘ekībhāvato’’ti[Pg.181], pavivekatoti attho. Ekībhāvoti hi kāyacittaviveko vutto. Vuṭṭhitoti tato duvidhavivekato bhavaṅguppattiyā rūpārammaṇādisaṅkhārasamāyogena gahaṭṭhapabbajitādisattasamāgamena ca apeto. Uddesaṃ paripucchaṃ gaṇhantīti attano attano ācariyānaṃ santike gaṇhanti. Kāmaṃ dasānussatiggahaṇeneva ānāpānassatipi gahitā, sā pana tattha sannipatitabhikkhūsu bahūnaṃ sappāyā sātthikā ca, tasmā puna gahitā. Tathā hi bhagavā tameva kammaṭṭhānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ kathesi. Āhāre paṭikūlasaññā asubhakammaṭṭhānasadisā, cattāro pana āruppā ādikammikānaṃ ananurūpāti tesaṃ idha aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

၁၆၄. ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော' ဟူသည်မှာ- 'ပဋိသလ္လာန' ဟူသည် ထိုထိုသတ္တသင်္ခါရတို့မှ ဆုတ်ခွာရှောင်ဖယ်၍ ကိုယ်စိတ်တို့ဖြင့် တစ်ကိုယ်တည်း ကိန်းအောင်းခြင်း၊ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း၊ ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ဆိတ်ငြိမ်သဖြင့် တစ်ဦးတည်းသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်ခြင်းမှ' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ (တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်ခြင်းမှ ဟူသည်) ကောင်းစွာ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းမှဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်ကိုယ်တည်းဖြစ်ခြင်း ဟူသည် ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဝုဋ္ဌိတော' ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးသော ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းမှ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရူပါရုံစသော သင်္ခါရတို့နှင့် ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူ ရဟန်း စသော သတ္တဝါအပေါင်းနှင့် တွေ့ဆုံခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကင်းကွာပယ်ခွာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဥဒ္ဒေသနှင့် ပရိပုစ္ဆာကို ယူကြကုန်၏' ဟူသည် မိမိတို့၏ ဆရာသမားများထံ၌ လိုလားအပ်သလို သင်ယူကြကုန်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် အနုဿတိ ဆယ်ပါးကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အာနာပါနဿတိကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ထိုအာနာပါနဿတိသည် ထိုနေရာ၌ စုဝေးနေသော ရဟန်းတို့တွင် အများစုအတွက် သင့်လျော်ခြင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ထပ်မံယူအပ်၏။ သို့ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာလျှင် ထိုရဟန်းတို့အား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ အာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် တူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရူပကမ္မဋ္ဌာန်း လေးပါးတို့သည် အစပြုကာမျှသော သူတို့နှင့် မသင့်လျော်သဖြင့်လည်းကောင်း ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို ဤနေရာ၌ မယူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Vesāliṃ upanissāyāti vesālīnagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Upaṭṭhānasālāyanti dhammasabhāyaṃ. Muhuttenevāti satthari saddhamme ca gāravena upagatabhikkhūnaṃ vacanasamanantarameva uṭṭhahiṃsūti katvā vuttaṃ. Buddhakāle kira bhikkhū bhagavato sandesaṃ sirasā sampaṭicchituṃ ohitasotā viharanti. Yassāti yassa kattabbassa. Kālanti desanākālaṃ sandhāya vadati.

'ဝေသာလိံ ဥပနိဿာယ' ဟူသည် ဝေသာလီပြည်ကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ 'ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ' ဟူသည် တရားဇရပ် (တရားသဘင်) ၌ ဖြစ်သည်။ 'မဟုတ္တေနေဝ' ဟူသည် ဘုရားရှင်နှင့်တရားတော်အပေါ် ရိုသေမှုဖြင့် ချဉ်းကပ်လာကြသော ရဟန်းတို့သည် စကားပြောပြီးလျှင်ပြီးချင်းပင် ချက်ချင်း ထကြွကြသည်ကို ရည်မှတ်၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓလက်ထက်တော်၌ ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အမိန့်တော်ကို ဦးထိပ်ပန်ဆင်ရန် နားစိုက်ထောင်လျက် နေကြကုန်၏။ 'ယဿ' ဟူသည် ပြုအပ်သော အမှု၏။ 'ကာလံ' ဟူသည် တရားဟောကြားရာ အချိန်ကာလကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။

Paṭhamapaññattinidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā

အာနာပါနဿတိသမာဓိကထာ ဖွင့်ဆိုချက်

165. Arahattappattiyāti arahattappattiatthāya. Aññaṃ pariyāyanti arahattādhigamatthāya aññampi kāraṇaṃ. Ācikkhantoti pasaṃsāpubbakaṃ desento, pasaṃsā ca tattha abhirucijananena ussāhanatthā. Tañhi sutvā bhikkhū ‘‘bhagavā imaṃ samādhiṃ anekehi ākārehi pasaṃsati, santo kirāyaṃ samādhi paṇīto ca asecanako ca sukho ca vihāro, pāpadhamme ca ṭhānaso antaradhāpetī’’ti sañjātābhirucino ussāhajātā sakkaccaṃ anuyuñjitabbaṃ paṭipajjitabbaṃ maññanti.

၁၆၅. 'အရဟတ္တပတ္တိယာ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'အညံ ပရိယာယံ' ဟူသည် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရခြင်း အကျိုးငှာ အခြားသော အကြောင်းအရာကိုလည်း။ 'အာစိက္ခန္တော' ဟူသည် ချီးမွမ်းခြင်းလျှင် ရှေးဦးရှိသော တရားကို ဟောကြားလိုသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သည်။ ထိုတရား၌ ချီးမွမ်းခြင်းသည် နှစ်သက်မှုကို ဖြစ်စေသဖြင့် အားထုတ်စေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုတရားစကားကို ကြားရသဖြင့် ရဟန်းတို့သည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသမာဓိကို များစွာသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ ဤသမာဓိသည် ငြိမ်သက်သတတ်၊ မြတ်လည်းမြတ်၏၊ ကိလေသာ ကင်းပြတ်စင်ကြယ်၏၊ ချမ်းသာစွာ နေခြင်းလည်းရှိ၏၊ ယုတ်ညံ့သော တရားတို့ကိုလည်း ချက်ချင်း ကွယ်ပျောက်စေ၏' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ကောင်းစွာဖြစ်သော နှစ်သက်မှုရှိကြလျက် အားထုတ်လိုစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ရိုသေသမှုဖြင့် အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်အပ် ကျင့်ကြံအပ်၏ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်၏။

Atthayojanakkamanti atthañca yojanakkamañca. Bhagavā attano paccakkhabhūtaṃ samādhiṃ desanānubhāvena tesampi bhikkhūnaṃ āsannaṃ paccakkhañca karonto [Pg.182] sampiṇḍanavasena ‘‘ayampi kho’’tiādimāha. Assāsapassāsapariggāhikāti dīgharassādivisesehi saddhiṃ assāsapassāse paricchijja gāhikā, te ārabbha pavattāti attho.

'အတ္ထယောဇနက္ကမံ' ဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်းကောင်း၊ စကားအစဉ် ဆက်စပ်ပုံကိုလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအား ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်ဖြစ်သော သမာဓိကို ဒေသနာတော်၏ အာနုဘော်ဖြင့် ထိုရဟန်းတို့အားလည်း နီးကပ်စွာ မျက်မှောက်ပြုစေလိုသည်ဖြစ်၍ ပေါင်းရုံးခြုံငုံသောအားဖြင့် 'အယမ္ပိ ခေါ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'အဿာသပဿာသပရိဂ္ဂါဟိကာ' ဟူသည် ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်း စသော အထူးတို့နှင့်တကွ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ ယူတတ်သော၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāḷiyā vibhāvento āha ‘‘vuttañheta’’ntiādi. Tattha no passāso no assāsoti so soyeva attho paṭisedhena visesetvā vutto. Assāsavasenāti assāsaṃ ārammaṇaṃ katvāti vuttaṃ hoti. Passāsavasenāti etthāpi eseva nayo. Upaṭṭhānaṃ satīti asammussanatāya tameva assāsaṃ passāsañca upagantvā ṭhānaṃ sati nāmāti attho. Ettāvatā ānāpānesu sati ānāpānassatīti ayamattho vutto hoti. Idāni sativaseneva puggalaṃ niddisitukāmena ‘‘yo assasati, tassupaṭṭhāti, yo passasati, tassupaṭṭhātī’’ti vuttaṃ. Yo assasati, tassa sati assāsaṃ upagantvā tiṭṭhati. Yo passasati, tassa sati passāsaṃ upagantvā tiṭṭhatīti attho.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'ဝုတ္တဉှေတံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် 'နော ပဿာသော နော အဿာသော' ဟူသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့် အထူးပြု၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ 'အဿာသဝသေန' ဟူသည် ထွက်သက်ကို အာရုံပြု၍ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဿာသဝသေန' ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'ဥပဋ္ဌာနံ သတိ' ဟူသည် မမေ့မလျော့ဘဲ ထိုထွက်သက်နှင့် ဝင်သက်သို့ ကပ်ရောက်၍ တည်နေခြင်းကို သတိဟု ခေါ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤမျှဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၌ သတိရှိခြင်းကို 'အာနာပါနဿတိ' ဟု ခေါ်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ သတိရှိခြင်းအားဖြင့်သာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် 'ယော အဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတိ၊ ယော ပဿသတိ၊ တဿုပဋ္ဌာတိ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အကြင်သူသည် ထွက်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုသူ၏ သတိသည် ထွက်သက်သို့ ကပ်ရောက်၍ တည်၏။ အကြင်သူသည် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုသူ၏ သတိသည် ဝင်သက်သို့ ကပ်ရောက်၍ တည်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Yuttoti sampayutto. Ānāpānassatiyanti ānāpānassatiyaṃ paccayabhūtāyanti attho. Purimasmiñhi atthe samādhissa satiyā sahajātādipaccayabhāvo vutto sampayuttavacanato, dutiyasmiṃ pana upanissayabhāvopi. Upacārajjhānasahagatā hi sati appanāsamādhissa upanissayo hotīti ubhayathāpi sahajātādīnaṃ sattannampi paccayānaṃ vasena paccayabhāvaṃ dasseti. ‘‘Puna caparaṃ, udāyi, akkhātā mayā sāvakānaṃ paṭipadā, yathāpaṭipannā me sāvakā cattāro satipaṭṭhāne bhāventī’’tiādīsu (ma. ni. 2.247) uppādanavaḍḍhanaṭṭhena bhāvanāti vuccatīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘bhāvitoti uppādito vaḍḍhito cā’’ti āha. Tattha bhāvaṃ vijjamānataṃ ito gatoti bhāvito, uppādito paṭiladdhamattoti attho. Uppanno pana laddhāsevano bhāvito, paguṇabhāvaṃ āpādito vaḍḍhitoti attho. Bahulīkatoti bahulaṃ pavattito. Tena āvajjanādivasībhāvappattimāha. Yo hi vasībhāvaṃ āpādito, so icchiticchitakkhaṇe samāpajjitabbato punappunaṃ pavattissati. Tena vuttaṃ ‘‘punappunaṃ kato’’ti. Yathā ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo (ma. ni. 1.139; a. ni. 4.241) vivicceva kāmehī’’ti (dī. ni. 1.226; saṃ. ni. 2.152) ca evamādīsu paṭhamapade vutto eva-saddo [Pg.183] dutiyādīsupi vuttoyeva hoti, evamidhāpīti āha ‘‘ubhayattha eva-saddena niyamo veditabbo’’ti.

"ယုတ္တော" ဟူသည် ယှဉ်စပ်သော (သမ္ပယုတ္တ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "အာဏာပါဏဿတိယံ" ဟူသည် အာဏာပါဏဿတိ၌ ဖြစ်သော၊ "ပစ္စယဘူတာယံ" ဟူသည် အကြောင်းဖြစ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရှေ့အနက်၌ သမာဓိ၏ သတိနှင့် တကွဖြစ်ခြင်း (သဟဇာတ) စသော အကြောင်း၏အဖြစ်ကို "သမ္ပယုတ္တ" ဟူသော စကားကို ဆိုသောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ နှစ်ခုမြောက် အနက်၌မူကား ဥပနိဿယအဖြစ်ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ ဥပစာရဈာန်နှင့်တကွဖြစ်သော သတိသည်လည်း အပ္ပနာသမာဓိ၏ အမှီ (ဥပနိဿယ) ဖြစ်၏ဟူ၍ သိရသဖြင့် နှစ်ပါးသော အနက်တို့၌ သဟဇာတစသော အကြောင်းခုနစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်း၏အဖြစ်ကို ပြ၏။ တစ်ပါးမူကား "ဥဒါယီ... ငါသည် တပည့်တို့အား ကျင့်ဝတ်ကို ဟောကြားအပ်၏၊ ထိုသို့ ကျင့်ဆောင်သော ငါ၏တပည့်တို့သည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများကုန်၏" စသည်တို့၌ ဖြစ်စေခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်း အနက်ကြောင့် "ဘာဝနာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော အစွမ်းအားဖြင့် အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ပွားများအပ်၏ (ဘာဝိတော) ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်၏ (ဥပ္ပါဒိတော)၊ တိုးပွားစေအပ်၏ (ဝဍ္ဎိတော) လည်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုတွင် ဖြစ်ခြင်း (ဘူတ) သဘောသို့ ရောက်သောကြောင့် "ဘာဝိတ" မည်၏။ ဖြစ်ပေါ်စေကာမျှသာဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဖြစ်ပြီး၍ အာသေဝန (အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း) ကို ရအပ်သောတရားကို "ဘာဝိတ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ လေ့လာသောအဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောတရားကို "ဝဍ္ဎိတ" ဟု ဆိုအပ်၏ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဗဟုလီကတော" ဟူသည် များစွာဖြစ်စေအပ်သော တရားတည်း။ ထိုကြောင့် ဆင်ခြင်ခြင်းစသော ဝသီဘော်သို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုတော်မူသည်။ ဝသီဘော်သို့ ရောက်စေအပ်သောသူသည် အလိုရှိအပ်သော အလိုရှိအပ်သော ခဏ၌ ဝင်စားအပ်သောကြောင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်လတ္တံ့။ ထိုကြောင့် "အဖန်တလဲလဲ ပြုအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌သာလျှင် သမဏရှိ၏၊ ကာမတို့မှ ကင်းဆိတ်၍သာလျှင်..." စသည်တို့၌ ပထမပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော "ဧဝ" သဒ္ဒါသည် ဒုတိယစသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဆိုအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤ၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သောကြောင့် "နှစ်ပါးသော နေရာ၌ ဧဝသဒ္ဒါဖြင့် ကန့်သတ်ခြင်းကို သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ubhayapadaniyamena laddhaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādi vuttaṃ. Asubhakammaṭṭhānanti asubhārammaṇaṃ jhānamāha. Tañhi asubhesu yogakammabhāvato yogino sukhavisesānaṃ kāraṇabhāvato ca ‘‘asubhakammaṭṭhāna’’nti vuccati. Kevalanti iminā ārammaṇaṃ nivatteti. Paṭivedhavasenāti jhānapaṭivedhavasena. Jhānañhi bhāvanāvisesena ijjhantaṃ attano visayaṃ paṭivijjhantameva pavattati yathāsabhāvato paṭivijjhīyati cāti paṭivedhoti vuccati. Oḷārikārammaṇattāti bībhacchārammaṇattā. Paṭikūlārammaṇattāti jigucchitabbārammaṇattā. Pariyāyenāti kāraṇena lesantarena vā. Ārammaṇasantatāyapīti anukkamena vicetabbataṃ pattārammaṇassa paramasukhumataṃ sandhāyāha. Sante hi sannisinne ārammaṇe pavattamāno dhammo sayampi sannisinnova hoti. Tenāha – ‘‘santo vūpasanto nibbuto’’ti, nibbutasabbapariḷāhoti attho. Ārammaṇasantatāya tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ santatā lokuttaradhammārammaṇāhi paccavekkhaṇāhi dīpetabbā.

နှစ်ပါးသော ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် ရအပ်သောဂုဏ်ကို ပြခြင်းငှာ "အယံ ဟိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း" ဟူသည် အသုဘအာရုံရှိသော ဈာန်ကို ဆိုသည်။ ထိုဈာန်ကို အသုဘတို့၌ အားထုတ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အားထုတ်သောသူအား ထူးခြားသောချမ်းသာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ကေဝလံ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာရုံကို တားမြစ်၏။ "ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် ဈာန်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဈာန်သည် ဘာဝနာအထူးဖြင့် ဖြစ်ထွန်းလျက် မိမိ၏အာရုံကို ထိုးထွင်းလျက်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ သဘောအတိုင်း ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သောကြောင့်လည်း "ပဋိဝေဓ (ထိုးထွင်းသိခြင်း)" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ကြမ်းတမ်းသောအာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်" ဟူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ "ဆန့်ကျင်သောအာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်" ဟူသည် ရွံရှာဖွယ်သော အာရုံရှိသောအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ "ပရိယာယေန" ဟူသည် အကြောင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အမြွက်အထူးအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "အာရုံ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်လည်း" ဟူသည် အစဉ်သဖြင့် ဆင်ခြင်အပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်သော အာရုံ၏ အလွန်သိမ်မွေ့သောအဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ ငြိမ်သက်၍ ကောင်းစွာတည်ရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်နေသော တရားသည် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ငြိမ်သက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် "ငြိမ်သက်၏၊ အထူးသဖြင့် ငြိမ်သက်၏၊ ကိလေသာငြိမ်း၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အလုံးစုံသော ပူပန်ခြင်းမှ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အာရုံ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့် ထိုအာရုံရှိသော တရားတို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကို လောကုတ္တရာတရားအာရုံရှိသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့ဖြင့် ပြအပ်၏။

Nāssa santapaṇītabhāvāvahaṃ kiñci secananti asecanako, asecanakattā anāsittako, anāsittakattā eva abbokiṇṇo asammisso parikammādinā, tatoyeva pāṭiyekko, visuṃyeveko āveṇiko asādhāraṇo. Sabbametaṃ sarasato eva santabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ, parikammaṃ vā santabhāvanimittaṃ. Parikammanti ca kasiṇakaraṇādinimittuppādapariyosānaṃ, tādisaṃ idha natthīti adhippāyo. Tadā hi kammaṭṭhānaṃ nirassādattā asantaṃ appaṇītaṃ siyā. Upacārena vā natthi ettha santatāti yojanā. Yathā upacārakkhaṇe nīvaraṇavigamena aṅgapātubhāvena ca paresaṃ santatā hoti, na evamimassa. Ayaṃ pana ādimanasi…pe… paṇīto cāti yojanā. Kecīti uttaravihāravāsike sandhāyāha. Anāsittakoti upasecanena anāsittako. Tenāha ‘‘ojavanto’’ti, ojavantasadisoti attho. Madhuroti iṭṭho. Cetasikasukhappaṭilābhasaṃvattanaṃ tikacatukkajjhānavasena upekkhāya vā santabhāvena sukhagatikattā sabbesampi vasena veditabbaṃ. Jhānasamuṭṭhānapaṇītarūpaphuṭasarīratāvasena pana kāyikasukhappaṭilābhasaṃvattanaṃ [Pg.184] daṭṭhabbaṃ, tañca kho jhānato vuṭṭhitakāle. Imasmiṃ pakkhe appitappitakkhaṇeti idaṃ hetumhi bhummavacanaṃ daṭṭhabbaṃ.

ထိုဈာန်အား ငြိမ်သက်မွန်မြတ်သော အဖြစ်ကို ဆောင်တတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဖျန်းဆွတ်ခြင်း (ဥပစာရ) မရှိသောကြောင့် "အသေစနက" မည်၏။ အသေစနကဖြစ်သောကြောင့် မဖျန်းဆွတ်အပ် (အနာသိတ္တက)၊ မဖျန်းဆွတ်အပ်သောကြောင့်ပင် ပရိကံစသည်ဖြင့် မရောပြွမ်း (အဗ္ဗောကိဏ္ဏ၊ အသမ္မိဿ)၊ ထိုသို့မရောပြွမ်းသောကြောင့်ပင် သီးခြားဖြစ်သော (ပါဋိယေက္က)၊ အသီးအခြားဖြစ်သော (အာဝေဏိက)၊ မဆက်ဆံသော (အသာဓာရဏ) တရားဖြစ်၏။ ဤအလုံးစုံကို ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့်သာ ငြိမ်သက်သောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ သော်လည်းကောင်း၊ ပရိကံဟူသော ငြိမ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ်ကို သော်လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ပရိကံ" ဟူသည် ကသိုဏ်းပြုခြင်းစသည်မှ နိမိတ်ဖြစ်ခြင်းအဆုံးရှိသော အစွမ်းတည်း။ ထိုသို့သော ပရိကံသည် ဤဈာန်၌ မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအခါ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် သာယာဖွယ်မရှိသဖြင့် မငြိမ်သက်၊ မမွန်မြတ်သည် ဖြစ်ရာ၏။ သို့မဟုတ် ဤဈာန်၌ ဥပစာရအားဖြင့် ငြိမ်သက်ခြင်းမရှိဟု ယှဉ်အပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဥပစာရခဏ၌ နီဝရဏကင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာန်အင်္ဂါထင်ရှားဖြစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသူတို့အား ငြိမ်သက်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဤဈာန်အား ထိုသို့မဟုတ်။ ဤဈာန်သည်ကား ရှေးဦးနှလုံးသွင်းခြင်း...ပ... မွန်မြတ်၏ဟု ယှဉ်အပ်၏။ "ကေစိ" ဟူသည် ဥတ္တရဝိဟာရဝါသီ ဂိုဏ်းသားတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အနာသိတ္တကော" ဟူသည် ဆီစသည်တို့ဖြင့် မဖျန်းဆွတ်အပ်သော တရားတည်း။ ထိုကြောင့် "ဩဇာရှိသော"၊ ဩဇာရှိသောသူနှင့် တူသောတရားဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "မဓုရ" ဟူသည် နှစ်သက်ဖွယ်သော တရားတည်း။ စေတသိကသုခကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်စေတတ်သော ဈာန်ကို တိကစတုက္ကဈာန်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပေက္ခာ၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့် သုခနှင့်တူသောအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော တရားတို့၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဈာန်ကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သောရုပ်ဖြင့် ပျံ့နှံ့အပ်သော ကိုယ်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ကာယိကသုခကို ရခြင်းငှာ ဖြစ်စေတတ်သောအဖြစ်ကိုမူကား သိအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဈာန်မှ ထသောအခါ၌ ဖြစ်၏။ ဤဘက်၌ "အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေ" ဟူသော ဤပုဒ်ကို အကြောင်းပြရာ၌ ဖြစ်သော ဘုမ္မိဝစန (သတ္တမီဝိဘတ်) ဟု သိအပ်၏။

Avikkhambhiteti jhānena sakasantānato anīhaṭe appahīne. Akosallasambhūteti akosallaṃ vuccati avijjā, tato sambhūte. Avijjāpubbaṅgamā hi sabbe pāpadhammā. Khaṇenevāti attano pavattikkhaṇeneva. Antaradhāpetīti ettha antaradhāpanaṃ vināsanaṃ. Taṃ pana jhānakattukassa idhādhippetattā pariyuṭṭhānappahānaṃ hotīti āha ‘‘vikkhambhetī’’ti. Vūpasametīti visesena upasameti. Visesena upasamanaṃ pana sammadeva upasamanaṃ hotīti āha ‘‘suṭṭhu upasametī’’ti.

"အဝိက္ခမ္ဘိတေ" ဟူသည် ဈာန်ဖြင့် မိမိသန္တာန်မှ မနှင်ထုတ်အပ်သော၊ မပယ်အပ်သော တရားတို့ရှိသော်။ "အကောသလ္လသမ္ဘူတေ" ဟူသည် အဝိဇ္ဇာကို "အကောသလ္လ (မလိမ္မာခြင်း)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအဝိဇ္ဇာကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော။ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အဝိဇ္ဇာလျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်သည်သာတည်း။ "ခဏေနေဝ" ဟူသည် မိမိ၏ ဖြစ်ဆဲခဏမျှဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ "အန္တရဓာပေတိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပျောက်ကွယ်စေခြင်းသည် ပျက်စီးစေခြင်းတည်း။ ထိုပျက်စီးစေခြင်းသည်လည်း ဈာန်ပြုတတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ဤ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ပရိယုဋ္ဌာန်ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ခွာအပ်၏ (ဝိက္ခမ္ဘေတိ)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဝူပသမေတိ" ဟူသည် အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေ၏။ အထူးသဖြင့် ငြိမ်းစေခြင်းသည် ကောင်းစွာငြိမ်းစေခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ကောင်းစွာ ငြိမ်းစေ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Nanu ca aññopi samādhi attano pavattikkhaṇeneva paṭipakkhadhamme antaradhāpeti vūpasameti, atha kasmā ayameva samādhi evaṃ visesetvā vuttoti? Pubbabhāgato paṭṭhāya nānāvitakkavūpasamanasabbhāvato. Vuttañhetaṃ ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Apica tikkhapaññassa ñāṇuttarassetaṃ kammaṭṭhānaṃ, ñāṇuttarassa ca kilesappahānaṃ itarehi sātisayaṃ yathā saddhādhimuttehi diṭṭhippattassa, tasmā imaṃ visesaṃ sandhāya ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vuttaṃ. Atha vā nimittapātubhāve sati khaṇeneva aṅgapātubhāvasabbhāvato ayameva samādhi ‘‘ṭhānaso antaradhāpeti vūpasametī’’ti vutto yathā taṃ mahato akālameghassa uṭṭhitassa dhārānipāte khaṇeneva pathaviyaṃ rajojallassa vūpasamo. Tenevāha ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, mahā akālamegho uṭṭhito’’tiādi. Sāsanikassa jhānabhāvanā yebhuyyena nibbedhabhāgiyāva hotīti āha ‘‘nibbedhabhāgiyattā’’ti. Buddhānaṃ pana ekaṃsena nibbedhabhāgiyāva hoti. Imameva hi kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā sabbepi sammāsambuddhā sammāsambodhiṃ adhigacchanti, ariyamaggassa pādakabhūto ayaṃ samādhi anukkamena vaḍḍhitvā ariyamaggabhāvaṃ upagato viya hotīti āha ‘‘anupubbena ariyamaggavuḍḍhippatto’’ti. Ayaṃ panattho virāganirodhapaṭinissaggānupassanānaṃ vasena sammadeva yujjati.

အခြားသော သမာဓိသည်လည်း မိမိဖြစ်ပေါ်ဆဲ ခဏ၌သာလျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ကွယ်ပျောက်စေတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်သည် မဟုတ်ပါလော၊ သို့ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤသမာဓိကိုသာလျှင် ဤသို့ ထူးခြားစွာ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ - ရှေးဦးကတည်းက စတင်၍ အထူးထူးသော ဝိတက်တို့၏ ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏ - "ဝိတက်တို့ကို ဖြတ်တောက်ရန် အာနာပါနဿတိကို ပွားများအပ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းလည်း ထက်မြက်သော ပညာရှိသော မြတ်သော ဉာဏ်ရှိသူအား ဤကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လျောက်ပတ်ပေ၏။ မြတ်သော ဉာဏ်ရှိသူ၏ ကိလေသာပယ်သတ်ခြင်းသည် သဒ္ဓါဓိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ထက် ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တပုဂ္ဂိုလ်အား သာလွန်ထူးကဲသကဲ့သို့ အခြားသောသူတို့ထက် သာလွန်ထူးခြားလှပေ၏။ ထို့ကြောင့် ဤထူးခြားမှုကို ရည်ညွှန်း၍ "ချက်ချင်း ကွယ်ပျောက်စေတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း နိမိတ်ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ခဏချင်း၌ပင် ဈာန်အင်္ဂါများ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဤသမာဓိကိုသာလျှင် "ချက်ချင်း ကွယ်ပျောက်စေတတ်၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။ ဥပမာအားဖြင့် တက်လာသော မိုးကြီးရွာချသည်ရှိသော် ခဏချင်း၌ပင် မြေကြီး၌ရှိသော မြူမှုန်အညစ်အကြေးများ ငြိမ်းအေးသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား တက်လာသော မိုးကြီးသည်..." စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ သာသနာတော်၌ တည်သော သူတို့အား ဈာန်ဘာဝနာသည် များသောအားဖြင့် ကိလေသာ ဖောက်ထွင်းတတ်သော အဖို့ရှိသောကြောင့် "ကိလေသာ ဖောက်ထွင်းတတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မြတ်စွာဘုရားတို့အားမူကား စင်စစ် ကိလေသာ ဖောက်ထွင်းတတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား အဆူဆူတို့သည် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာလျှင် ပွားများတော်မူ၍ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူကြကုန်၏။ အရိယမဂ်၏ အခြေခံဖြစ်သော ဤသမာဓိသည် အစဉ်သဖြင့် တိုးပွား၍ အရိယမဂ်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "အစဉ်သဖြင့် အရိယမဂ်၏ တိုးပွားခြင်းသို့ ရောက်သော" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤအနက်သည်လည်း ဝိရာဂါနုပဿနာ၊ နိရောဓာနုပဿနာ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ လျောက်ပတ်ပေသည်။

Kathanti [Pg.185] idaṃ pucchanākāravibhāvanapadaṃ, pucchā cettha kathetukamyatāvasena aññesaṃ asambhavato, sā ca upari desanaṃ āruḷhānaṃ sabbesaṃ pakāravisesānaṃ āmasanavasenāti imamatthaṃ dassento ‘‘kathanti…pe… vitthāretukamyatāpucchā’’ti āha. Kathaṃ bahulīkatoti etthāpi ānāpānassatisamādhīti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Tattha kathanti ānāpānassatisamādhibahulīkāraṃ nānappakārato vitthāretukamyatāpucchā. Bahulīkato ānāpānassatisamādhīti tathā puṭṭhadhammanidassananti imamatthaṃ ‘‘eseva nayo’’ti imināyeva atidissati. Heṭṭhā papañcavasena vuttamatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dassento ‘‘ayaṃ panettha saṅkhepattho’’ti āha, piṇḍatthoti vuttaṃ hoti.

"ကထံ (အဘယ်သို့)" ဟူသော ဤပုဒ်သည် မေးမြန်းခြင်း အခြင်းအရာကို ပြဆိုသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ဟောကြားလိုသော ဆန္ဒကြောင့်သာ မေးခြင်းဖြစ်ပြီး မေးမြန်းသူ အခြားတစ်ယောက်မျှ မရှိသောကြောင့် ထိုမေးခွန်းသည်လည်း နောင်၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော အပြားအားလုံးတို့ကို သုံးသပ်လိုသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ကထံ စသည်ဖြင့် ချဲ့ထွင်၍ ဟောကြားလိုသော မေးခွန်းတည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ကထံ ဗဟုလီကတော" ဟူသော နေရာ၌လည်း "အာနာပါနဿတိသမာဓိ" ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ ထိုပုဒ်၌ "ကထံ" ဟူသည် အာနာပါနဿတိသမာဓိကို အဖန်တလဲလဲ ပွားများပုံကို အပြားအမျိုးမျိုးဖြင့် ချဲ့ထွင်လိုသော မေးခွန်းဖြစ်သည်။ "အာနာပါနဿတိသမာဓိကို အဖန်တလဲလဲ ပွားများအပ်သည်ရှိသော်" ဟူသော အနက်သည် ထိုသို့ မေးအပ်သောတရားကို သက်သေထူခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်ကို "ဤနည်းတူစွာပင်" ဟူသော စကားဖြင့် လွှဲပြောင်းညွှန်ပြသည်။ အောက်၌ အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို အလွယ်တကူ နားလည်စေရန် အကျဉ်းချုပ်၍ ပြလိုသဖြင့် "ဤသည်ကား အကျဉ်းချုပ်အနက်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပေါင်းအပ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။

Tamatthanti taṃ ‘‘kathaṃ bhāvito’’tiādinā pucchāvasena saṅkhepato vuttamatthaṃ. ‘‘Idha tathāgato loke uppajjatī’’tiādīsu (ma. ni. 1.291; a. ni. 3.61) idha-saddo lokaṃ upādāya vutto. ‘‘Idheva tiṭṭhamānassā’’tiādīsu (dī. ni. 2.369) okāsaṃ. ‘‘Idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’tiādīsu (ma. ni. 1.30) padapūraṇamattaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī’’tiādīsu (a. ni. 5.73) pana sāsanaṃ. ‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhū’’ti idhāpi sāsanamevāti dassento ‘‘bhikkhave, imasmiṃ sāsane bhikkhū’’ti vatvā tamevatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ayaṃ hī’’tiādimāha. Tattha sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattakassāti sabbappakāraggahaṇaṃ soḷasa pakāre sandhāya. Te hi imasmiṃyeva sāsane. Bāhirakā hi jānantā ādito catuppakārameva jānanti. Tenāha ‘‘aññasāsanassa tathābhāvappaṭisedhano’’ti, yathāvuttassa puggalassa nissayabhāvappaṭisedhanoti attho. Etena ‘‘idha, bhikkhave’’ti idaṃ antogadhaeva-saddanti dasseti. Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā vāyubhakkhoti. Tenevāha ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo’’tiādi. Paripuṇṇasamaṇakaraṇadhammo hi yo, so sabbappakāraānāpānassatisamādhinibbattako. Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakāravādā titthāyatanāni.

"ထိုအနက်ကို" ဟူသည်မှာ "အဘယ်သို့ ပွားများအပ်သနည်း" စသည်ဖြင့် မေးခွန်းအစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ်၍ ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဤလောက၌ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူ၏" စသည်တို့၌ "ဣဓ (ဤ၌)" ဟူသော စကားကို လောကကို အမှီပြု၍ ဟောတော်မူသည်။ "ဤနေရာ၌ တည်နေသောသူအား" စသည်တို့၌ နေရာဌာန (ဩကာသ) ကို ရည်ညွှန်းသည်။ "ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ဤနေရာ၌ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးဖြစ်၏" စသည်တို့၌ ကာရန်ပြည့်စေရုံမျှ (ပဒပူရဏ) သာ ဖြစ်သည်။ "ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တရားတော်ကို သင်ယူ၏" စသည်တို့၌မူ သာသနာကို ဆိုလိုသည်။ "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းတို့သည်..." ဟူသော နေရာ၌လည်း သာသနာကိုသာ ဆိုလိုကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းတို့သည်" ဟု မိန့်တော်မူပြီး ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် "ဤရဟန်းသည်..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အလုံးစုံသော အပြားရှိသော အာနာပါနဿတိသမာဓိကို ဖြစ်စေသောသူ" ဟု ဆိုရာ၌ "အလုံးစုံသောအပြား" ဟူသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားကို ရည်ညွှန်းသည်။ ထိုဆယ့်ခြောက်ပါးသော တရားတို့သည် ဤသာသနာတော်၌သာ ရှိကုန်၏။ သာသနာပြင်ပရှိသူတို့သည် သိကြသော်လည်း ရှေးဦးဖြစ်သော လေးပါးသော အပြားကိုသာ သိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အခြားသော သာသနာ၌ ထိုသို့သော အဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆိုလိုသည်မှာ ဖော်ပြပါ ပုဂ္ဂိုလ်အား သာသနာပြင်ပ၌ အမှီပြုစရာ မရှိခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာ၌" ဟူသော စကား၌ ဧဝသဒ္ဒါ (သာလျှင်) ဟူသော အနက် ဝှက်ကွယ်လျက် ပါဝင်နေကြောင်း ပြသသည်။ "လေကိုသာ စားသောသူ" ဟူသကဲ့သို့ တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်ပင် သီးခြားသတ်မှတ်သော အနက် (အဝဓာရဏ) ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌သာလျှင် သမဏရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ရဟန်းပြုခြင်းတရားကို ပြည့်စုံစွာ ကျင့်သုံးသောသူသည်သာ အလုံးစုံသောအပြားရှိသော အာနာပါနဿတိသမာဓိကို ပြီးမြောက်စေသူ ဖြစ်သည်။ "ပရပ္ပဝါဒါ" ဟူသည် အခြားသော တိတ္ထိတို့၏ အယူအဆအမျိုးမျိုး တည်ရာ ဖြစ်သည်။

Araññādikasseva [Pg.186] bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘imassa hī’’tiādi vuttaṃ. Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo. Yathā thanehi sabbaso khīraṃ na paggharati, evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu. Assāti gopassa. Rūpasaddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso. Pubbe āciṇṇārammaṇanti pabbajitato pubbe, anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ. Upacāravasena upanisīdati, appanāvasena upanipajjatīti yojetabbaṃ.

တောကျောင်း စသည်တို့သည်သာ ဘာဝနာနှင့် လျော်ကန်သော ကျောင်းဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ဤပုဂ္ဂိုလ်အား" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ယဉ်ကျေးအောင် ဆုံးမ၍မရသော၊ ဆုံးမခြင်းသို့ မရောက်သေးသော နွားကို "စဉ်လဲသောနွား (ကူဋဂေါဏ)" ဟု ခေါ်သည်။ နို့ညှစ်သည်ရှိသော် နို့သီးခေါင်းမှ နို့ရည်လုံးဝ မထွက်သကဲ့သို့ ဒေါသတရားဖြင့် ပိတ်ဆို့နေသော နွားမသည် "ကူဋဓေနု (စဉ်လဲသော နွားမ)" ဖြစ်သည်။ "အဿ" ဟူသည် နွားကျောင်းသားအား ဆိုလိုသည်။ ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ စသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မကောင်းသော သာယာခြင်းသည် ရူပါရုံစသော အရသာ ဖြစ်သည်။ "ရှေး၌ ကျင်လည်ခဲ့ဖူးသော အာရုံ" ဟူသည်မှာ မရဟန်းပြုမီ ရှေးကာလ၌လည်းကောင်း၊ အစမထင်သော သံသရာ၌လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ ကျက်စားခဲ့ဖူးသော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။ ဥပစာရသမာဓိ အစွမ်းဖြင့် ကပ်၍နေတတ်၏၊ အပ္ပနာသမာဓိ အစွမ်းဖြင့် ကပ်၍ ဝပ်တတ်၏ ဟု ဆက်စပ်၍ သိအပ်၏။

Idhāti imasmiṃ sāsane. Nibandheyyāti bandheyya. Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānasallakkhaṇavasappavattāya satiyā. Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe. Daḷhanti thiraṃ, yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati, tathā thāmagataṃ katvāti attho.

"ဣဓ" ဟူသည် ဤသာသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ "နိဗန္ဓေယျ" ဟူသည် ဖွဲ့ချည်ရာ၏။ "သတိယာ" ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ကောင်းစွာ မှတ်သားသော အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သတိဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အာရမ္မဏေ" ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ၌ ဖြစ်သည်။ "ဒဠှံ" ဟူသည် မြဲမြံစွာ၊ သတိရှိသောသူအား ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိဟု ဆိုအပ်သော သမာဓိသည် ပြည့်စုံသကဲ့သို့ ထိုသို့ စွမ်းအားရှိအောင် ပြုလုပ်၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

Muddhabhūtanti santatādivisesaguṇavantatāya buddhādīhi ariyehi samāsevitabhāvato ca muddhasadisaṃ, uttamanti attho. Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānanti sabbesaṃ buddhānaṃ ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ buddhasāvakānañca visesādhigamassa ceva aññakammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa ca padaṭṭhānabhūtaṃ. Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadissanato. Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanena icchitatthasādhanato. Phalamuttamanti sāmaññaphalamāha. Parakkamajavayoggabhūminti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ.

"မုဒ္ဓဘူတံ" ဟူသည် ငြိမ်းအေးခြင်းစသော ထူးကဲသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားစသော အရိယာသူတော်ကောင်းတို့ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဦးခေါင်းနှင့်တူသော၊ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "ဝိသေသဓိဂမဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရပဒဋ္ဌာနံ" ဟူသည် အလုံးစုံသော မြတ်စွာဘုရားတို့အားလည်းကောင်း၊ အချို့သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အားလည်းကောင်း၊ ဘုရားတပည့် သာဝကတို့အားလည်းကောင်း ဈာန်မဂ်ဖိုလ်ထူးကို ရရှိခြင်း၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့် ရရှိအပ်သော တရားထူးရှိသူတို့၏ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေခြင်း၏လည်းကောင်း အခြေခံ (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြေလက္ခဏာ သိသောဆရာသည် (အိမ်ဆောက်ရန် သင့်တော်သော မြေကို ညွှန်ပြသကဲ့သို့) မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ယောဂီတို့အား လျောက်ပတ်သော နေရာဌာနကို ညွှန်ပြတော်မူတတ်သောကြောင့် မြေဆရာနှင့် တူတော်မူသည်။ ရဟန်းသည် သစ်မင်း (ကျားသစ်) နှင့် တူ၏၊ တော၌ တစ်ဦးတည်း နေထိုင်လျက် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကိလေသာမာန်ကို နှိပ်စက်သဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးတရားကို ပြီးမြောက်စေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဖလမုတ္တမံ" ဟူသည် သာမညဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပရက္ကမဇဝယောဂ္ဂဘူမိံ" ဟူသည် ဘာဝနာကို အားထုတ်သော ဝီရိယဇောအား လျောက်ပတ်သော အရပ်ဒေသ ဖြစ်ပေသည်။

Evaṃ vuttalakkhaṇesūti abhidhammapariyāyena suttantapariyāyena vuttalakkhaṇesu. Rukkhasamīpanti ‘‘yāvatā majjhanhike kāle samantā chāyā pharati, nivāte paṇṇāni patanti, ettāvatā rukkhamūlanti vuccatī’’ti evaṃ vuttaṃ rukkhassa samīpaṭṭhānaṃ. Avasesasattavidhasenāsananti pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanappatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjanti evaṃ vuttaṃ. Ututtayānukūlaṃ dhātucariyānukūlanti gimhādiututtayassa semhādidhātuttayassa mohādicaritattayassa ca anukūlaṃ. Tathā hi gimhakāle araññaṃ anukūlaṃ sommasītalabhāvato, hemante rukkhamūlaṃ himapātanivāraṇato, vassakāle suññāgāraṃ vassanivāraṇagehasambhavato. Semhadhātukassa semhapakatikassa araññaṃ anukūlaṃ dūraṃ gantvā bhikkhācaraṇena semhassa vūpasamanato, pittadhātukassa rukkhamūlaṃ anukūlaṃ sītavātasamphassasambhavato[Pg.187], vātadhātukassa suññāgāraṃ anukūlaṃ vātanivāraṇato. Mohacaritassa araññaṃ anukūlaṃ. Mahāaraññe hi cittaṃ na saṅkucati vivaṭaṅgaṇabhāvato, dosacaritassa rukkhamūlaṃ anukūlaṃ pasādanīyabhāvato, rāgacaritassa suññāgāraṃ anukūlaṃ visabhāgārammaṇānaṃ pavesanivāraṇato. Alīnānuddhaccapakkhikanti asaṅkocāvikkhepapakkhikaṃ. Sayanañhi kosajjapakkhikaṃ, ṭhānacaṅkamanāni uddhaccapakkhikāni, na evaṃ nisajjā. Tato eva tassā santatā. Nisajjāya daḷhabhāvaṃ pallaṅkābhujanena, assāsapassāsānaṃ pavattanasukhataṃ uparimakāyassa ujukaṭṭhapanena, ārammaṇapariggahūpāyaṃ parimukhaṃ satiyā ṭhapanena dassento.

'ဤသို့ဆိုအပ်သော လက္ခဏာရှိသော အရပ်တို့၌' ဟူသည် အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုတ္တန်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုအပ်သော လက္ခဏာရှိသော အရပ်တို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သစ်ပင်၏အနီး' ဟူသည် မွန်းတည့်ချိန်တွင် သစ်ပင်၏ပတ်ပတ်လည်၌ အရိပ်ဖြန့်မိုးရာ၊ လေငြိမ်သောအခါ သစ်ရွက်များ ကြွေကျရာ အတိုင်းအတာပမာဏရှိသော သစ်ပင်၏အနီးအပါးအရပ်ကို 'သစ်ပင်ရင်း (ရုက္ခမူလ)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'ကြွင်းသော ခုနစ်ပါးသော ကျောင်းရံ (သေနာသန)' ဟူသည် တောင်၊ ချောက်၊ ကျောက်ဂူ၊ သုဿန်၊ တောအုပ်၊ လွင်ပြင်၊ ကောက်ရိုးပုံ စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥတုသုံးပါးနှင့် သင့်လျော်သော၊ ဓာတ်နှင့် စရိုက်အား လျော်ကန်သော' ဟူသည် နွေအစရှိသော ဥတုသုံးပါးအားလည်းကောင်း၊ သလိပ်အစရှိသော ဓာတ်သုံးပါးအားလည်းကောင်း၊ မောဟစသော စရိုက်သုံးပါးအားလည်းကောင်း သင့်လျော်ခြင်းတည်း။ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် နွေကာလ၌ တောအရပ်သည် ချမ်းမြေ့အေးမြသော အပြင်ရှိသောကြောင့် သင့်လျော်၏။ ဆောင်းကာလ၌ သစ်ပင်ရင်းသည် ဆီးနှင်းကျခြင်းကို ကာကွယ်နိုင်သောကြောင့် သင့်လျော်၏။ မိုးကာလ၌ ဆိတ်ငြိမ်သော အိမ်ကျောင်းသည် မိုးဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သော အဆောက်အအုံဖြစ်သောကြောင့် သင့်လျော်၏။ သလိပ်ဓာတ် ပျက်စီးသူ သို့မဟုတ် သလိပ်ကဲသောသူအား တောအရပ်သည် သင့်လျော်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝေးကွာသောအရပ်သို့ ဆွမ်းခံကြွရသဖြင့် သလိပ်ဓာတ် ငြိမ်းအေးစေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သည်းခြေဓာတ်ကဲသောသူအား အေးမြသော လေအတွေ့ကို ရရှိနိုင်သောကြောင့် သစ်ပင်ရင်းသည် သင့်လျော်၏။ လေဓာတ်ကဲသောသူအား လေတိုက်ခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးနိုင်သောကြောင့် ဆိတ်ငြိမ်သော အိမ်ကျောင်းသည် သင့်လျော်၏။ မောဟစရိုက်ရှိသူအား တောအရပ်သည် သင့်လျော်၏။ တောကြီးမျက်မည်းအရပ်၌ ဟင်းလင်းပြင်ကြီးဖြစ်၍ စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်မသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် သစ်ပင်ရင်းသည် သင့်လျော်၏။ ရာဂစရိုက်ရှိသူအား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံများ ဝင်ရောက်လာခြင်းကို တားဆီးပေးနိုင်သောကြောင့် ဆိတ်ငြိမ်သောအိမ်ကျောင်းသည် သင့်လျော်၏။ 'မတွန့်ဆုတ်ခြင်း၊ မပျံ့လွင့်ခြင်းတို့၏ အဖို့အစုဖြစ်သော' ဟူသည် မတွန့်ဆုတ်ခြင်းနှင့် မပျံ့လွင့်ခြင်း၏ အစုအကွက်ဖြစ်သော ဣရိယာပုထ်ကို ဆိုသည်။ လျောင်းစက်ခြင်းသည် ပျင်းရိခြင်း၏ အဖို့အစုဖြစ်၏၊ ရပ်ခြင်းနှင့် စင်္ကြံလျှောက်ခြင်းတို့သည် ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ အဖို့အစုဖြစ်၏၊ ထိုင်ခြင်းသည်ကား ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုင်ခြင်းသည် အလွန်ငြိမ်သက်၏။ ထိုင်ခြင်း၌ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အဖြစ်ကို ထက်ဝယ်ဖွဲ့ခွေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှုလွယ်ကူခြင်းကို ကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို သိမ်းဆည်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရှေးရှု သတိကို ထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြသတော်မူသည်။

Ūrubaddhāsananti ūrūnamadhobandhanavasena nisajjā. Heṭṭhimakāyassa anujukaṃ ṭhapanaṃ nisajjāvacaneneva bodhitanti. Ujuṃ kāyanti ettha kāya-saddo uparimakāyavisayoti āha – ‘‘uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā’’ti. Taṃ pana ujukaṭṭhapanaṃ sarūpato payojanato ca dassetuṃ ‘‘aṭṭhārasā’’tiādi vuttaṃ. Na paṇamantīti na oṇamanti. Na paripatatīti na vigacchati vīthiṃ na vilaṅgheti, tato eva pubbenāparaṃ visesuppattiyā vuḍḍhiṃ phātiṃ upagacchati. Idha pari-saddo abhi-saddena samānatthoti āha ‘‘kammaṭṭhānābhimukha’’nti, bahiddhā puthuttārammaṇato nivāretvā kammaṭṭhānaṃyeva purakkhatvāti attho. Parīti pariggahaṭṭho ‘‘pariṇāyikā’’tiādīsu (dha. sa. 16, 20) viya. Niyyānaṭṭho paṭipakkhato niggamanaṭṭho, tasmā pariggahitaniyyānanti sabbathā gahitāsammosaṃ pariccattasammosaṃ satiṃ katvā, paramaṃ satinepakkaṃ upaṭṭhapetvāti attho. Satovāti satiyā samannāgato eva saranto eva assasati, nāssa kāci sativirahitā assāsappavatti hotīti attho. Sato passasatīti etthāpi satova passasatīti eva-saddo ānetvā vattabbo. Satokārīti sato eva hutvā satiyā eva vā kātabbassa kattā, karaṇasīlo vā.

'ပေါင်တို့ကို စေ့စပ်စွာ ဖွဲ့ချည်၍ ထိုင်ခြင်း' ဟူသည် ပေါင်တို့ကို တစ်ဖက်နှင့်တစ်ဖက် ချည်နှောင်သကဲ့သို့ ထိုင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ကိုယ်အောက်ပိုင်းကို မကွေးမကောက်ဘဲ ထိုင်ခြင်းကို ထိုင်ခြင်း (နိသဇ္ဇ) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ပင် သိစေအပ်သည်။ 'ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာထား၍' ဟူသော နေရာ၌ 'ကိုယ် (ကာယ)' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကိုယ်အထက်ပိုင်း၏ အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထား၍ ဟု ဆိုသည်။ ထိုသို့ ဖြောင့်မတ်စွာ ထားခြင်းကို ၎င်း၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးကျေးဇူး (ပယောဇန) အားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသရန် 'တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ 'မညွတ်ကုန်' ဟူသည် အောက်သို့ မကိုင်းညွတ်ကုန်။ 'မရွေ့လျော့ကုန်' ဟူသည် မဖယ်တိမ်း၊ လမ်းကြောင်းကို မလွန်ကျူးဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ရှေ့ပုဒ်နှင့် နောက်ပုဒ်သည် ထူးခြားသော ဂုဏ်ထူးများ ဖြစ်ထွန်းလာခြင်းဖြင့် ပွားများခြင်း၊ တိုးတက်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိသည်။ ဤနေရာ၌ 'ပရိ' သဒ္ဒါသည် 'အဘိ' သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ကမ္မဋ္ဌာန်းသို့ ရှေးရှုမူ၍' ဟု ဆိုသည်။ ပြင်ပရှိ များစွာသော အာရုံတို့မှ တားမြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာလျှင် ရှေ့ရှုပြုခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ပရိ' ဟူသည် 'ပရိဏာယိကာ' စသော ပုဒ်တို့၌ကဲ့သို့ သိမ်းဆည်းခြင်း (ပရိဂ္ဂဟ) အနက် ရှိသည်။ 'မုခ' ဟူသည် ထွက်မြောက်ခြင်း (နိယျာန) အနက်၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို နှိမ်နင်းခြင်း အနက် ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် 'သိမ်းဆည်းအပ်သော ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော သတိ' ဟူသည် အလုံးစုံသော အပြစ်ကင်း၍ တွေဝေခြင်းမရှိ၊ မေ့လျော့ခြင်းကင်းသော သတိကို ပြု၍ မြတ်သော သတိပညာ (နေပက္က) ကို ဆောက်တည်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သတိရှိသူဖြစ်၍သာလျှင်' ဟူသည် သတိနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၍ ထွက်သက်ကို ရှူသွင်း၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သတိနှင့် ကင်းလွတ်သော ထွက်သက်၏ ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ 'သတိရှိသူဖြစ်၍ ရှူထုတ်၏' ဟူသော နေရာ၌လည်း သတိရှိသူဖြစ်၍သာလျှင် ရှူထုတ်၏ ဟု 'ဧဝ (သာလျှင်)' သဒ္ဒါကို ဆောင်ယူ၍ ဆိုအပ်သည်။ 'သတိရှိစွာ ပြုလုပ်သူ (သတောကာရီ)' ဟူသည် သတိရှိသူ ဖြစ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ သတိဖြင့်သာလျှင် ပြုအပ်သည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်လေ့ရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Bāttiṃsāya ākārehīti catūsu catukkesu āgatāni dīgharassādīni soḷasa padāni assāsapassāsavasena dvidhā vibhajitvā vuttehi dīghamassāsaṃ ādiṃ katvā paṭinissaggānupassipassāsapariyantehi bāttiṃsākārehi. Yadi ‘‘satova assasati, sato passasatī’’ti etassa vibhaṅge vuttaṃ, atha kasmā ‘‘assasati [Pg.188] passasati’’cceva avatvā ‘‘satokārī’’ti vuttaṃ? Ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya. Paṭhamacatukke padadvayameva hi vattamānakālavasena āgataṃ, itarāni anāgatakālavasena, tasmā ekarasaṃ desanaṃ kātukāmatāya sabbattha ‘‘satokāri’’cceva vuttaṃ. Dīghaṃassāsavasenāti dīghaassāsavasena, vibhattialopaṃ katvā niddeso. Dīghanti vā bhagavatā vuttaassāsavasena. Cittassa ekaggataṃ avikkhepanti vikkhepassa paṭipakkhabhāvato avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassa ekaggabhāvaṃ pajānato sati upaṭṭhitā ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā hoti. Tāya satiyā tena ñāṇenāti yathāvuttāya satiyā yathāvuttena ca ñāṇena. Idaṃ vuttaṃ hoti – dīghaṃ assāsaṃ ārammaṇabhūtaṃ avikkhittacittassa asammohato vā sampajānantassa tattha sati upaṭṭhitāva hoti, taṃ sampajānantassa ārammaṇakaraṇavasena asammohavasena vā sampajaññaṃ, tadadhīnasatisampajaññena taṃsamaṅgī yogāvacaro satokārī nāma hotīti. Paṭinissaggānupassī assāsavasenāti paṭinissaggānupassī hutvā assasanassa vasena. ‘‘Paṭinissaggānupassiassāsavasenā’’ti vā pāṭho, tassa paṭinissaggānupassino assāsā paṭinissaggānupassiassāsā, tesaṃ vasenāti attho.

'သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်' ဟူသည် စတုက္က (လေးခုအစု) လေးပါးတို့၌ လာရှိကုန်သော ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်း အစရှိသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပုဒ်တို့ကို ထွက်သက် ဝင်သက် အားဖြင့် နှစ်ပါးစီ ခွဲခြား၍ ဟောကြားအပ်သော ပုဒ်တို့ဖြင့် ရှည်သော ဝင်သက်ကို အစပြု၍ စွန့်လွှတ်မှုကို ရှုလေ့ရှိလျက် ရှူသွင်း ရှူထုတ်ခြင်း အဆုံးရှိသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ 'သတိရှိလျက်သာလျှင် ထွက်သက်ကို ရှူစေ၏၊ သတိရှိလျက်သာလျှင် ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏' ဟု ဤပုဒ်၏ ဝိဘင်း၌ ဆိုအပ်ပါလျက်၊ အဘယ်ကြောင့် 'ရှူသွင်း၏၊ ရှူထုတ်၏' ဟုသာ မဆိုဘဲ 'သတိရှိစွာ ပြုလုပ်သူ (သတောကာရီ)' ဟု ဆိုအပ်သနည်း။ တစ်ခုတည်းသော အနက်အရသာရှိသော တရားဒေသနာကို ဟောကြားလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမစတုက္က၌ ပုဒ်နှစ်ခုသာလျှင် ပစ္စုပ္ပန်ကာလအားဖြင့် လာ၍၊ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့သည်ကား အနာဂတ်ကာလအားဖြင့် လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တစ်သားတည်းသော တရားဒေသနာ ဖြစ်စေလိုသောကြောင့် အလုံးစုံသောအရပ်၌ 'သတောကာရီ (သတိရှိစွာ ပြုလုပ်သူ)' ဟုသာ ဆိုတော်မူသည်။ 'ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် 'ဒီဃအဿာသဝသေန' ဟု ဝိဘတ်ကို ချေဖျက်၍ ပြဆိုအပ်သော နိဒ္ဒေသဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရှည်၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'မပျံ့လွင့်ခြင်း' ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် 'မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ)' ဟု အမည်ရသော စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း သဘောကို သိသောသူအား သတိသည် ထိုအာရုံသို့ ကပ်၍ တည်ရှိနေပေသည်။ 'ထိုသတိဖြင့်၊ ထိုဉာဏ်ဖြင့်' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ပြီးသော ဉာဏ်နှင့်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ — အာရုံဖြစ်သော ရှည်သော ထွက်သက်ကို မပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသူအား တွေဝေခြင်းမရှိဘဲ သိသောသူအား ထိုထွက်သက်၌ သတိသည် တည်ရှိနေပေ၏။ ထိုအာရုံကို ကောင်းစွာ သိမြင်သောသူအား အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ သိခြင်း (သမ္ပဇည) ရှိပေ၏။ ထိုသတိသမ္ပဇညနှင့် ပြည့်စုံသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်ကို 'သတောကာရီ (သတိရှိစွာ ပြုလုပ်သူ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ 'စွန့်လွှတ်မှုကို ရှုလေ့ရှိသော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် စွန့်လွှတ်မှုကို အဖန်တလဲလဲ ရှုသူဖြစ်၍ ထွက်သက်ကို ရှူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် 'ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီအဿာသဝသေန' ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ စွန့်လွှတ်မှုကို ရှုလေ့ရှိသောသူ၏ ထွက်သက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Anto uṭṭhitasasanaṃ assāso, bahi uṭṭhitasasanaṃ passāsoti āha – ‘‘assāsoti bahinikkhamanavāto’’tiādi. Suttantaṭṭhakathāyaṃ pana bahi uṭṭhahitvāpi anto sasanato assāso, anto uṭṭhahitvāpi bahi sasanato passāsoti katvā uppaṭipāṭiyā vuttaṃ. Atha vā mātukucchiyaṃ bahi nikkhamituṃ aladdhokāso nāsikāvāto mātukucchito nikkhantamatte paṭhamaṃ bahi nikkhamatīti vinayaṭṭhakathāyaṃ uppattikkamena ‘‘ādimhi sāso assāso’’ti bahinikkhamanavāto vutto. Tenevāha ‘‘sabbesampi gabbhaseyyakāna’’ntiādi. Suttantaṭṭhakathāyaṃ pana pavattiyaṃ bhāvanārambhasamaye paṭhamaṃ nāsikāvātassa anto ākaḍḍhitvā pacchā bahi vissajjanato pavattikkamena ‘‘ādimhi sāso assāso’’ti antopavisanavāto vutto. Suttantanayoyeva cettha ‘‘assāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato ajjhattaṃ vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā ca, passāsādimajjhapariyosānaṃ satiyā anugacchato bahiddhā [Pg.189] vikkhepagatena cittena kāyopi cittampi sāraddhā ca honti iñjitā ca phanditā cā’’ti (paṭi. ma. 1.157) imāya pāḷiyā sameti. ‘‘Bhāvanārambhe pavattikkamasseva icchitattā sundarataro’’ti vadanti. Tāluṃ āhacca nibbāyatīti tāluṃ āhacca nirujjhati. Tena kira sampatijāto bāladārako khipitaṃ karoti. Evaṃ tāvātiādi yathāvuttassa atthassa nigamanaṃ. Keci ‘‘evaṃ tāvāti anena pavattikkamena assāso bahinikkhamanavātoti gahetabbanti adhippāyo’’ti vadanti.

အတွင်း၌ဖြစ်၍ သက်သာရာရစေသော လေကို 'အဿာသ' (ထွက်သက်)၊ အပြင်၌ဖြစ်၍ သက်သာရာရစေသော လေကို 'ပဿာသ' (ဝင်သက်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'အဿာသဟူသည် အပြင်သို့ ထွက်သောလေတည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုလိုသည်။ သုတ္တန္တအဋ္ဌကထာ၌မူ အပြင်ဘက်၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း အတွင်းသို့ ဝင်သောကြောင့် 'အဿာသ'၊ အတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း အပြင်သို့ ထွက်သောကြောင့် 'ပဿာသ' ဟု ပြောင်းပြန်အစီအစဉ်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မိခင်၏ဝမ်းတိုက်၌ အပြင်သို့ထွက်ရန် အခွင့်မရသော နှာခေါင်းလေသည် မိခင်ဝမ်းတိုက်မှ ထွက်ပြီးစအခါ၌ ရှေးဦးစွာ အပြင်သို့ ထွက်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစီအစဉ်အရ 'အစ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လေသည် အဿာသမည်၏' ဟု အပြင်သို့ ထွက်သောလေကို 'အဿာသ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သဗ္ဗေသမ္ပိ ဂဗ္ဘသေယျကာနံ' (ကိန်းအောင်းသော သတ္တဝါအားလုံးတို့၏) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သုတ္တန္တအဋ္ဌကထာ၌မူ ဘာဝနာအစပြုချိန် ပဝတ္တိအခါ၌ ရှေးဦးစွာ နှာခေါင်းလေကို အထဲသို့ ဆွဲသွင်းပြီးမှ နောက်မှ အပြင်သို့ လွှတ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံအစီအစဉ်အရ 'အစ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လေသည် အဿာသမည်၏' ဟု အထဲသို့ ဝင်သောလေကို 'အဿာသ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ သုတ္န်နည်းသည်သာလျှင် 'ထွက်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား အတွင်း၌ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ကြောင့် ရုပ်ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဝင်သက်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို သတိဖြင့် အစဉ်မလိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား အပြင်ဘက်၌ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ကြောင့် ရုပ်ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပူပန်ခြင်း၊ လှုပ်ရှားခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်ကုန်၏' ဟူသော ဤပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်နှင့် ညီညွတ်ပေသည်။ ဘာဝနာအစ၌ ပဝတ္တိအစီအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် သုတ္တန်နည်းသည် ပိုမိုကောင်းမြတ်လှ၏ဟု ပညာရှိတို့ ဆိုကြကုန်၏။ 'တာလုံ အာဟစ္စ နိဗ္ဗာယတိ' ဟူသည် အာခေါင်ကို ထိခိုက်၍ ချုပ်ငြိမ်းသွား၏။ ထိုကြောင့် ဖွားစကလေးငယ်သည် နှာချခြင်း (သမ်းခြင်း) ကို ပြုတတ်၏ ဟု ကြားရ၏။ 'ဧဝံ တာဝ' စသည်သည် ဖော်ပြပါ အနက်၏ နိဂုံးတည်း။ အချို့ဆရာတို့က 'ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစီအစဉ်ဖြင့် အဿာသကို အပြင်သို့ ထွက်သောလေဟူ၍ မှတ်ယူအပ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း' ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Addhānavasenāti kāladdhānavasena. Ayañhi addhāna-saddo kālassa desassa ca vācakoti. Tattha desaddhānaṃ udāharaṇabhāvena dassetvā kāladdhānassa vasena assāsapassāsānaṃ dīgharassataṃ vibhāvetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Tattha okāsaddhānanti okāsabhūtaṃ addhānaṃ. Pharitvāti byāpetvā. Cuṇṇavicuṇṇāpi anekakalāpabhāvena, dīghamaddhānanti dīghaṃ padesaṃ. Tasmāti saṇikaṃ pavattiyā dīghasantānatāya dīghāti vuccanti. Ettha ca hatthiādisarīre sunakhādisarīre ca assāsapassāsānaṃ desaddhānavisiṭṭhena kāladdhānavaseneva dīgharassatā vuttāti veditabbā ‘‘saṇikaṃ pūretvā saṇikameva nikkhamanti, sīghaṃ pūretvā sīghameva nikkhamantī’’ti vacanato. Manussesūti samānappamāṇesupi manussasarīresu. Dīghaṃ assasantīti dīghaṃ assāsappabandhaṃ pavattentīti attho. Passasantīti etthāpi eseva nayo. Sunakhasasādayo viya rassaṃ assasanti passasanti cāti yojanā. Idaṃ pana dīghaṃ rassañca assasanaṃ passasanañca tesaṃ sattānaṃ sarīrassa sabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Tesanti tesaṃ sattānaṃ. Teti assāsapassāsā. Ittaramaddhānanti appakaṃ kālaṃ. Navahākārehīti bhāvanamanuyuñjantassa pubbenāparaṃ aladdhavisesassa kevalaṃ addhānavasena ādito vuttā tayo ākārā, te ca kho ekacco assāsaṃ suṭṭhu sallakkheti, ekacco passāsaṃ, ekacco tadubhayanti imesaṃ tiṇṇaṃ puggalānaṃ vasena. Keci pana ‘‘assasatipi passasatipīti ekajjhaṃ vacanaṃ bhāvanāya nirantaraṃ pavattidassanattha’’nti vadanti. Chandavasena pubbe viya tayo, tathā pāmojjavasenāti imehi navahi ākārehi.

'အဒ္ဓါနဝသေန' ဟူသည် ကာလအဓွန့်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤ 'အဒ္ဓါန' သဒ္ဒါသည် ကာလကိုလည်းကောင်း၊ ဒေသကိုလည်းကောင်း ဟောတတ်၏။ ထိုတွင် ဒေသအဓွန့်ကို ဥပမာအဖြစ် ပြသ၍ ကာလအဓွန့်၏ အစွမ်းဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်းကို သိစေခြင်းငှာ 'ယထာ ဟိ' စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုတွင် 'ဩကာသဒ္ဓါနံ' ဟူသည် နေရာအခွင့်ဖြစ်သော အဓွန့်တည်း။ 'ဖရိတွာ' ဟူသည် ပျံ့နှံ့၍။ 'စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏာပိ' ဟူသည် မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ဖြစ်သော်လည်း များစွာသော ကလာပ်အစုအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိခြင်းတည်း။ 'ဒီဃမဒ္ဓါနံ' ဟူသည် ရှည်သောအရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဖြည်းညှင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ရှည်လျားသော အစဉ်ရှိသဖြင့် 'ရှည်၏' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌လည်း ဆင်စသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်၌လည်းကောင်း၊ ခွေးစသော သတ္တဝါတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်၌လည်းကောင်း ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ဒေသအဓွန့် ထူးခြားချက်ကြောင့်သာမက ကာလအဓွန့်၏ အစွမ်းဖြင့်ပါ ရှည်ခြင်း၊ တိုခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဖြည်းဖြည်းချင်း ဖြည့်တင်း၍ ဖြည်းဖြည်းချင်းပင် ထွက်ကုန်၏၊ လျင်မြန်စွာ ဖြည့်တင်း၍ လျင်မြန်စွာပင် ထွက်ကုန်၏' ဟူသော စကားကြောင့်တည်း။ 'မနုဿေသု' ဟူသည် ပမာဏတူညီကုန်သော လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌။ 'ဒီဃံ အဿသန္တိ' ဟူသည် ရှည်သော ထွက်သက်အစဉ်ကို ဖြစ်စေကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ပဿသန္တိ' ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ခွေး၊ ယုန် စသည်တို့ကဲ့သို့ 'တိုသော ထွက်သက်ကို ရှူကြကုန်၏၊ တိုသော ဝင်သက်ကို ရှူကြကုန်၏' ဟု စပ်ရမည်။ ဤ ရှည်သော၊ တိုသော ထွက်သက်ဝင်သက်သည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာ သဘာဝသာ ဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ 'တေသံ' ဟူသည် ထိုသတ္တဝါတို့၏။ 'တေ' ဟူသည် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့တည်း။ 'ဣတ္တရမဒ္ဓါနံ' ဟူသည် နည်းသောကာလတည်း။ 'နဝဟာကာရေဟိ' ဟူသည် ဘာဝနာကို အားထုတ်သော်လည်း ရှေ့နောက် ထူးခြားသောတရားကို မရသေးသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အဓွန့်အစွမ်းသက်သက်ဖြင့် အစ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအခြင်းအရာတို့သည်ကား- အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထွက်သက်ကို ကောင်းစွာ မှတ်သား၏၊ အချို့က ဝင်သက်ကို၊ အချို့က နှစ်မျိုးလုံးကို မှတ်သား၏ ဟူသော ဤပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ 'အဿသတိပိ ပဿသတိပိ' ဟူ၍ တစ်ပေါင်းတည်း ပြောဆိုခြင်းသည် ဘာဝနာ၌ မပြတ်ဖြစ်ခြင်းကို ပြသခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးကဲ့သို့ သုံးပါး၊ ပါမောဇ္ဇ၏ အစွမ်းဖြင့် ထို့အတူ သုံးပါး ဟူ၍ ဤကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆိုကြကုန်၏။

Kāmañcettha ekassa puggalassa tayo eva ākārā labbhanti, tantivasena pana sabbesaṃ pāḷiāruḷhattā tesaṃ vasena parikammassa kātabbattā ca ‘‘tatrāyaṃ [Pg.190] bhikkhu navahākārehī’’ti vuttaṃ. Evaṃ pajānatoti evaṃ yathāvuttehi ākārehi assāsapassāse pajānato, tattha manasikāraṃ pavattentassa. Ekenākārenāti dīghaṃassāsādīsu catūsu ākāresu ekena ākārena, navasu tīsu vā ekena. Tathā hi vakkhati –

စင်စစ်သော်လည်း ဤနေရာ၌ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးအား အခြင်းအရာ သုံးပါးတို့သာ ရနိုင်သော်လည်း ပါဠိတော်အစဉ် (တန္တိဝံသ) အရ ခပ်သိမ်းကုန်သော အခြင်းအရာတို့သည် ပါဠိတော်၌ ပါရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအခြင်းအရာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပရိကမ္မပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ထိုရဟန်းသည် ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဧဝံ ပဇာနတော' ဟူသည် ဤသို့ ဆိုခဲ့ပြီးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို သိရှိသော၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၌ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေသော ရဟန်းအား။ 'ဧကေနာကာရေန' ဟူသည် ရှည်သောထွက်သက်စသော လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့တွင် တစ်ခုသော အခြင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုးပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးတို့တွင် တစ်ခုသော အခြင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း။ ထိုစကားသည် မှန်ပေ၏၊ ထို့ကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့ -

‘‘Dīgho rasso ca assāso,Passāsopi ca tādiso;

Cattāro vaṇṇā vattanti,Nāsikaggeva bhikkhuno’’ti. (pārā. aṭṭha. 2.165);

'ရဟန်း၏ နှာခေါင်းဖျား၌သာလျှင် ရှည်သောထွက်သက်လည်းကောင်း၊ တိုသောထွက်သက်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သဘောရှိသော ဝင်သက်လည်းကောင်း ဟူ၍ လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ayaṃ bhāvanā assāsapassāsakāyānupassanāti katvā vuttaṃ ‘‘kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanā sampajjatī’’ti.

ဤဘာဝနာသည် ထွက်သက်ဝင်သက် ဟူသော ကာယာနုပဿနာ မည်၏ဟု ပြု၍ 'ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာသည် ပြည့်စုံ၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Idāni pāḷivaseneva te nava ākāre bhāvanāvidhiñca dassetuṃ ‘‘yathāhā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha ‘‘kathaṃ pajānātī’’ti pajānanavidhiṃ kathetukamyatāya pucchati. Dīghaṃ assāsanti vuttalakkhaṇaṃ dīghaṃ assāsaṃ. Addhānasaṅkhāteti addhānanti saṅkhaṃ gate dīghe kāle, dīghaṃ khaṇanti attho. Koṭṭhāsapariyāyo vā saṅkhāta-saddo ‘‘theyyasaṅkhāta’’ntiādīsu viya, tasmā addhānasaṅkhāteti addhānakoṭṭhāse desabhāgeti attho. Chando uppajjatīti bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ āvahantiyā laddhassādattā tattha sātisayo kattukāmatālakkhaṇo kusalacchando uppajjati. Chandavasenāti tathāpavattachandassa vasena visesabhāvanamanuyuñjantassa kammaṭṭhānaṃ vuḍḍhiṃ phātiṃ gamentassa. Tato sukhumataranti yathāvuttachandappavattiyā purimakato sukhumataraṃ. Bhāvanābalena hi paṭippassaddhadarathapariḷāhatāya kāyassa assāsapassāsā sukhumatarā hutvā pavattanti. Pāmojjaṃ uppajjatīti assāsapassāsānaṃ sukhumatarabhāvena ārammaṇassa santataratāya kammaṭṭhānassa ca vīthippaṭipannatāya bhāvanācittasahagato pamodo khuddikādibhedā taruṇapīti uppajjati. Cittaṃ vivattatīti anukkamena assāsapassāsānaṃ ativiya sukhumatarabhāvappattiyā anupaṭṭhahane vicetabbākārappattehi tehi [Pg.191] cittaṃ vinivattatīti keci. Bhāvanābalena pana sukhumatarabhāvappattesu assāsapassāsesu tattha paṭibhāganimitte uppanne pakatiassāsapassāsato cittaṃ nivattati. Upekkhā saṇṭhātīti tasmiṃ paṭibhāganimitte upacārappanābhede samādhimhi uppanne puna jhānanibbattanatthaṃ byāpārābhāvato ajjhupekkhanaṃ hoti, sā panāyaṃ upekkhā tatramajjhattupekkhāti veditabbā.

ယခုအခါ ပါဠိတော်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ထိုကိုးပါးသော အခြင်းအရာနှင့်တကွ ဘာဝနာကျင့်စဉ်ကို ပြသခြင်းငှာ “ယထာဟာ” အစရှိသည်ကို အစပျိုးတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် “ကထံ ပဇာနာတိ” ဟူသည်မှာ သိခြင်းအစီအရင်ကို ဟောကြားလိုသောကြောင့် မေးမြန်းတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဒီဃံ အဿာသံ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိသော ရှည်သောထွက်သက်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဒ္ဓါနသင်္ခါတေ” ဟူသည်မှာ အဒ္ဓါန (ခရီး/ကာလ) ဟူသော ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်သော ရှည်သောကာလ၌ သို့မဟုတ် ရှည်သောခဏ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် “သေယျသင်္ခါတ” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ “သင်္ခါတ” သဒ္ဒါသည် အဖို့အစု (ကောဋ္ဌာသ) အနက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် “အဒ္ဓါနသင်္ခါတေ” ဟူသည်မှာ အဒ္ဓါနအဖို့အစုဖြစ်သော တည်ရာအရပ်ဒေသ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဆန္ဒော ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာ၏ ရှေ့နောက်ထူးခြားမှုကို ဆောင်ယူသဖြင့် ရအပ်သော သာယာမှုရှိသောကြောင့် ထိုဘာဝနာ၌ သာလွန်ထူးကဲသော ပြုလိုသောလက္ခဏာရှိသော ကုသိုလ်ဆန္ဒသည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “ဆန္ဒဝသေန” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ဖြစ်ပေါ်သော ဆန္ဒ၏အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားသော ဘာဝနာကို အားထုတ်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တိုးတက်စည်ပင်စေသောသူအား ဖြစ်သည်။ “တတော သုခုမတရံ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆန္ဒ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကြောင့် ရှေးဦးစွာဖြစ်သည်ထက် သာ၍ သိမ်မွေ့လှ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဘာဝနာ၏အစွမ်းကြောင့် ပင်ပန်းမှု ပူပန်မှုတို့ ငြိမ်းအေးသွားသည့်အတွက် ကိုယ်ကာယ၏ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် သာ၍ သိမ်မွေ့ကာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ “ပါမောဇ္ဇံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ သိမ်မွေ့သဖြင့် အာရုံ၏ သာ၍ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းလမ်းကြောင်းသို့ စနစ်တကျ သက်ဝင်ကျင့်သုံးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဘာဝနာစိတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း၊ ခုဒ္ဒကစသော အပြားရှိသော နုပျိုသောပီတိ (ပီတိနု) သည် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “စိတ္တံ ဝိဝဋ္ဋတိ” ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ အလွန်သိမ်မွေ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ထင်ရှားမရှိသောအခါ စုံစမ်းဆင်ခြင်ရမည့် အခြင်းအရာသို့ ရောက်ကုန်သော ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့မှ စိတ်သည် လွတ်ကင်းငြိမ်းအေး၏ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား သိမ်မွေ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ရှိစဉ် ထို၌ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ပကတိထွက်သက်ဝင်သက်မှ စိတ်သည် လွတ်ကင်းချုပ်ငြိမ်းသွားတတ်၏။ “ဥပေက္ခာ သဏ္ဌာတိ” ဟူသည်မှာ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်၌ ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ အပြားရှိသော သမာဓိဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ တစ်ဖန် ဈာန်ဖြစ်ပေါ်စေရန် ကြောင့်ကြစိုက်စရာမလိုတော့သည့်အတွက် လျစ်လျူရှုမှု (အဇ္ဈုပေက္ခန) ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုလျစ်လျူရှုမှုသည် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Imehi navahi ākārehīti imehi yathāvuttehi navahi pakārehi pavattā. Dīghaṃ assāsapassāsā kāyoti dīghākārā assāsapassāsā cuṇṇavicuṇṇāpi samūhaṭṭhena kāyo. Assāsapassāse nissāya uppannanimittampi ettha assāsapassāsasāmaññavasena vuttaṃ. Upaṭṭhānaṃ satīti taṃ ārammaṇaṃ upagantvā tiṭṭhatīti sati upaṭṭhānaṃ nāma. Anupassanā ñāṇanti samathavasena nimittassa anupassanā vipassanāvasena assāsapassāse tannissayañca kāyaṃ ‘‘rūpa’’nti, cittaṃ taṃsampayuttadhamme ca ‘‘arūpa’’nti vavatthapetvā nāmarūpassa anupassanā ca ñāṇaṃ tattha yathābhūtāvabodho. Kāyo upaṭṭhānanti so kāyo ārammaṇakaraṇavasena upagantvā sati ettha tiṭṭhatīti upaṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca ‘‘kāyo upaṭṭhāna’’nti iminā itarakāyassapi saṅgahoti tathā vuttaṃ sammasanacārassapi idha icchitattā. No satīti so kāyo sati nāma na hoti. Sati upaṭṭhānañceva sati ca saraṇaṭṭhena upaṭṭhānaṭṭhena ca. Tāya satiyāti yathāvuttāya satiyā. Tena ñāṇenāti yathāvutteneva ñāṇena. Taṃ kāyanti taṃ assāsapassāsakāyañceva tannissayarūpakāyañca. Anupassatīti jhānasampayuttañāṇena ceva vipassanāñāṇena ca anu anu passati. Tena vuccati kāye kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti tena anupassanena yathāvutte kāye ayaṃ kāyānupassanāsatipaṭṭhānabhāvanāti vuccati. Idaṃ vuttaṃ hoti – yā ayaṃ yathāvutte assāsapassāsakāye tassa nissayabhūte karajakāye ca kāyasseva anupassanā anudakabhūtāya marīciyā udakānupassanā viya na aniccādisabhāve kāye niccādibhāvānupassanā, atha kho yathārahaṃ aniccadukkhānattā subhabhāvasseva anupassanā. Atha vā kāye ‘‘ahanti vā, mamanti vā, itthīti vā, puriso’’ti vā gahetabbassa kassaci abhāvato tādisaṃ ananupassitvā [Pg.192] kāyamattasseva anupassanā kāyānupassanā, tāya kāyānupassanāya sampayuttā satiyeva upaṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ, tassa bhāvanā vaḍḍhanā kāyānupassanā satipaṭṭhānabhāvanāti.

“ဣမေဟိ နဝဟိ အာကာရေဟိ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ “ဒီဃံ အဿာသပဿာသာ ကာယော” ဟူသည်မှာ ရှည်သော အခြင်းအရာရှိကုန်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် အမှုန်အမွှားမျှပင် ဖြစ်သော်လည်း အပေါင်းအစုဟူသောအနက်ဖြင့် ကာယမည်၏။ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော နိမိတ်ကိုလည်း ဤနေရာ၌ ထွက်သက်ဝင်သက်ဟူသော အများဆိုင်ရာအမည်အားဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူအပ်သည်။ “ဥပဋ္ဌာနံ သတိ” ဟူသည်မှာ ထိုအာရုံသို့ ကပ်၍ တည်တတ်သောကြောင့် သတိကို ဥပဋ္ဌာန် (ဥပဋ္ဌာန) မည်၏။ “အနုပဿနာ ဉာဏံ” ဟူသည်မှာ သမထအစွမ်းဖြင့် နိမိတ်ကို အစဉ်ရှုခြင်းလည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ မှီရာဖြစ်သော ကာယကို “ရုပ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စိတ်နှင့် ထိုစိတ်နှင့်ယှဉ်သောတရားတို့ကို “နာမ်” ဟူ၍လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် နာမ်ရုပ်ကို အစဉ်ရှုသော ဉာဏ်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနာမ်ရုပ်၌ အဟုတ်အမှန်အတိုင်း သိခြင်းတည်း။ “ကာယော ဥပဋ္ဌာနံ” ဟူသည်မှာ ထိုကာယကို အာရုံပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကပ်၍ သတိသည် ဤကာယ၌ တည်တတ်သောကြောင့် ဥပဋ္ဌာန် (တည်ရာ) မည်၏။ ဤနေရာ၌လည်း “ကာယော ဥပဋ္ဌာနံ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤမှတစ်ပါးသော ကာယကိုလည်း သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏။ ဤဘာဝနာ၌ သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း၏ လှည့်လည်ရာကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်။ “နော သတိ” ဟူသည်မှာ ထိုကာယသည် သတိမည်သည်မဟုတ်။ သတိသည် အောက်မေ့တတ်သောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုက်ကပ်တည်ရှိသောအနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ဥပဋ္ဌာန်လည်းမည်၏၊ သတိလည်းမည်၏။ “တာယ သတိယာ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုသတိဖြင့်။ “တေန ဉာဏေန” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုဉာဏ်ဖြင့်။ “တံ ကာယံ” ဟူသည်မှာ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်အစုကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ မှီရာရုပ်အစုကိုလည်းကောင်း။ “အနုပဿတိ” ဟူသည်မှာ ဈာန်နှင့်ယှဉ်သောဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့်လည်းကောင်း အဖန်တလဲလဲ ရှု၏။ ထို့ကြောင့် “ကာယေ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ အစဉ်ရှုခြင်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ကာယ၌ ဤသို့ ရှုခြင်းကို “ကာယာနုပဿနာသတိ” ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားသည် ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ထွက်သက်ဝင်သက်အပေါင်း၌လည်းကောင်း၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်၏ မှီရာဖြစ်သော ကရဇကာယ၌လည်းကောင်း ကာယအစုကိုသာလျှင် အစဉ်ရှုခြင်းသည် ရေမဟုတ်သော တံလျှပ်၌ ရေဟု အစဉ်ရှုသကဲ့သို့ အနိစ္စစသောသဘောရှိသော ကာယ၌ နိစ္စစသောအနက်ဖြင့် ရှုခြင်းမဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ အသုဘအဖြစ်ဖြင့်သာ အစဉ်ရှုခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ကာယ၌ “ငါဟူ၍လည်းကောင်း၊ ငါ့ဥစ္စာဟူ၍လည်းကောင်း၊ မိန်းမဟူ၍လည်းကောင်း၊ ယောက်ျားဟူ၍လည်းကောင်း” စွဲလမ်းအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုမျှမရှိသဖြင့် ထိုသို့သောသဘောကို မရှုမူ၍ ကာယမျှကိုသာလျှင် ရှုသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ကာယကိုရှုသော သတိသည်သာလျှင် ထင်ရှားစွာ တည်တတ်သောကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်မည်၏။ ထိုသတိကို ပွားများစေခြင်းသည် “ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာ” မည်၏။

Eseva nayoti ‘‘navahi ākārehī’’tiādinā vuttavidhiṃ rassa-pade atidissati. Etthāti etasmiṃ yathādassite ‘‘kathaṃ dīghaṃ assasanto’’tiādinā āgate pāḷinaye. Idhāti imasmiṃ rassapadavasena āgate pāḷinaye. Ayanti yogāvacaro. Addhānavasenāti dīghakālavasena. Ittaravasenāti parittakālavasena. Imehi ākārehīti imehi navahi ākārehi.

“ဧသေဝ နယော” ဟူသည်မှာ “နဝဟိ အာကာရေဟိ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို ရဿပုဒ် (တိုသောသက်) ၌လည်း အလားတူ သတ်မှတ်စေလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဧတ္ထ” ဟူသည်မှာ ပြသအပ်ပြီးသော “ကထံ ဒီဃံ အဿသန္တော” အစရှိသည်ဖြင့် လာသော ပါဠိတော်နည်း၌ ဖြစ်သည်။ “ဣဓ” ဟူသည်မှာ တိုသောပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော ဤပါဠိတော်နည်း၌ ဖြစ်သည်။ “အယံ” ဟူသည်မှာ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “အဒ္ဓါနဝသေန” ဟူသည်မှာ ရှည်သောကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်။ “ဣတ္တရဝသေန” ဟူသည်မှာ တိုသော (နည်းသော) ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်။ “ဣမေဟိ အာကာရေဟိ” ဟူသည်မှာ ဤကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။

Tādisoti dīgho rasso ca. Cattāro vaṇṇāti cattāro ākārā te ca dīghādayo eva. Nāsikaggeva bhikkhunoti gāthāsukhatthaṃ rassaṃ katvā vuttaṃ. Nāsikagge vāti vā-saddo aniyamattho, tena uttaroṭṭhaṃ saṅgaṇhāti.

“တာဒိသော” ဟူသည်မှာ ရှည်သောသက်၊ တိုသောသက် နှစ်မျိုးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ “စတ္တာရော ဝဏ္ဏာ” ဟူသည်မှာ ဒီဃ စသော လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “နာသိကဂ္ဂေဝ ဘိက္ခုနော” ဟူသော ဂါထာ၌ ဂါထာသီကုံးမှု လွယ်ကူစေရန် အသံကို တိုစေလျက် ရွတ်ဆိုအပ်သည်။ “နာသိကဂ္ဂေ ဝါ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဝါ” သဒ္ဒါသည် အနိယမ (မမြဲသော/မသေချာသော) အနက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အထက်နှုတ်ခမ်းကိုလည်း ယူအပ်၏။

Sabbakāyappaṭisaṃvedīti sabbassa kāyassa paṭi paṭi paccekaṃ sammadeva vedanasīlo jānanasīlo, tassa vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedamānoti attho. Tattha tattha sabba-ggahaṇena assāsādikāyassa anavasesapariyādāne siddhepi anekakalāpasamudāyabhāvato tassa sabbesampi bhāgānaṃ saṃvedanadassanatthaṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ, tattha sakkaccakāribhāvadassanatthaṃ saṃ-saddaggahaṇanti imamatthaṃ dassento ‘‘sakalassā’’tiādimāha. Tattha yathā samānesupi assāsapassāsesu yogino paṭipattividhāne paccekaṃ sakkaccaṃyeva paṭipajjitabbanti dassetuṃ visuṃ desanā katā, evaṃ tamevatthaṃ dīpetuṃ satipi atthassa samānatāya ‘‘sakalassā’’tiādinā padadvayassa visuṃ visuṃ atthavaṇṇanā katāti veditabbā. Pākaṭaṃ karontoti vibhūtaṃ karonto, sabbaso vibhāventoti attho. Pākaṭīkaraṇaṃ vibhāvanaṃ tattha asammuyhanañāṇeneva nesaṃ pavattanena hotīti dassento ‘‘evaṃ viditaṃ karonto’’tiādimāha. Tattha tasmāti yasmā ñāṇasampayuttacitteneva assāsapassāse pavatteti, na vippayuttacittena, tasmā evaṃbhūto sabbakāyappaṭisaṃvedī assasissāmi passasissāmīti sikkhatīti vuccati buddhādīhīti yojanā. Cuṇṇavicuṇṇavisaṭeti anekakalāpatāya cuṇṇavicuṇṇabhāvena visaṭe. Ādi pākaṭo [Pg.193] hoti satiyā ñāṇassa ca vasena katapubbābhisaṅkhārassa pavattattā. Tādisena bhavitabbanti catutthapuggalasadisena bhavitabbaṃ, pageva satiṃ ñāṇañca paccupaṭṭhapetvā tīsupi ṭhānesu ñāṇasampayuttameva cittaṃ pavattetabbanti adhippāyo.

"သဗ္ဗကာယပ္ပဋိသံဝေဒီ" ဟူသည် အလုံးစုံသော (ထွက်သက်ဝင်သက်) ကိုယ်အစုကို အသီးသီး အသီးသီး ကောင်းစွာ ခံစားလေ့ရှိသော၊ သိလေ့ရှိသောသူဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား (ထွက်သက်ဝင်သက်) ကိုယ်အစုကို အသီးသီး ကောင်းစွာ ခံစားခြင်းသည် ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုကိုယ်အစုကို အသီးသီး ကောင်းစွာ ခံစားလျက်ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "သဗ္ဗ" သဒ္ဒါဖြင့် ထွက်သက် ဝင်သက် စသော ကာယကို အကြွင်းမဲ့ သိမ်းယူခြင်း ကိစ္စပြီးမြောက်သော်လည်း များစွာသော ကလပ်အစုအဝေး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်၏ အစိတ်အပိုင်းအားလုံးကို သိမြင်ခံစားခြင်းကို ပြခြင်းငှာ "ပဋိ" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအရာ၌ အရိုအသေ ပြုလုပ်သည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "သံ" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်သည် ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "သကလဿ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် တူညီကြသော်လည်း ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ပဋိပတ်ကို ဆောင်ရွက်ရာ၌ တစ်ခုစီ တစ်ခုစီ အရိုအသေပြု၍သာ ကျင့်အပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ သီးခြားစီ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ ထိုအနက်ကိုပင် ရှင်းလင်းပြသရန် အနက်သဘော တူညီကြသော်လည်း "သကလဿ" စသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၏ သီးခြားစီ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုလုပ်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ထင်ရှားစွာ ပြုသည်" ဟူသည် ထင်ရှားစေသည်၊ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ပြသသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းသည် "ဝိဘာဝန" (ပြသခြင်း) မည်၏။ ထိုအရာ၌ မတွေဝေသော ဉာဏ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဤသို့ သိအပ်သည်ကို ပြုလျက်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် "တသ္မာ" (ထို့ကြောင့်) ဟူသည် အကြင်ကြောင့် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်ဖြင့်သာ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ဖြစ်စေ၏၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ်ဖြင့် မဖြစ်စေ၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော သဘောရှိသော အလုံးစုံသော ကိုယ်ကို သိလျက် "ငါသည် ထွက်သက်ကို ထုတ်အံ့၊ သွင်းအံ့" ဟု ကျင့်၏ဟု မြတ်စွာဘုရား စသော အရှင်မြတ်တို့ စပ်ယှဉ်၍ မိန့်တော်မူ၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။ "မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ပျံ့နှံ့သည်" ဟူသည် များစွာသော ကလပ်အပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် အမှုန့်အညက်ဖြစ်လျက် ပျံ့နှံ့နေသော ဟူလို။ "ရှေးဦးစွာ ထင်ရှား၏" ဟူသည် သတိနှင့်ဉာဏ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်အပ်၏" ဟူသည် စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ် (စတုတ္ထဈာန်ရ ပုဂ္ဂိုလ်) နှင့် တူသည် ဖြစ်အပ်၏။ ရှေးဦးကပင် သတိနှင့် ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေ၍ ဌာနသုံးပါးတို့၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်ကိုသာလျှင် ဖြစ်စေအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

Evanti vuttappakārena sabbakāyappaṭisaṃvedanavaseneva. Ghaṭatīti ussahati. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti, manasikāraṃ pavattetīti attho. Tathābhūtassāti ānāpānassatiṃ bhāventassa. Saṃvaroti sati vīriyampi vā. Tāya satiyāti yā sā ānāpāne ārabbha pavattā sati, tāya. Tena manasikārenāti yo so tattha satipubbaṅgamo bhāvanāmanasikāro, tena saddhinti adhippāyo. Āsevatīti ‘‘tisso sikkhāyo’’ti vutte adhikusaladhamme āsevati. Tadāsevanañhettha sikkhananti adhippetaṃ. Purimanayeti purimasmiṃ bhāvanānaye, paṭhamavatthudvayeti adhippāyo. Tatthāpi kāmaṃ ñāṇuppādanaṃ labbhateva assāsapassāsānaṃ yāthāvato dīgharassabhāvāvabodhasabbhāvato, tathāpi taṃ na dukkaraṃ yathāpavattānaṃ tesaṃ gahaṇamattabhāvatoti tattha vattamānakālappayogo kato. Idaṃ pana dukkaraṃ purisassa khuradhārāyaṃ gamanasadisaṃ, tasmā sātisayenettha pubbābhisaṅkhārena bhavitabbanti dīpetuṃ anāgatakālappayogo katoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘tattha yasmā’’tiādi vuttaṃ. Tattha ñāṇuppādanādīsūti ādi-saddena kāyasaṅkhārapassambhanapītipaṭisaṃvedanādiṃ saṅgaṇhāti. Keci panettha ‘‘saṃvarasamādānānaṃ saṅgaho’’ti vadanti.

"ဧဝံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအားဖြင့် အလုံးစုံသော ကိုယ်ကို သိခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်သာတည်း။ "ဃဋတိ" ဟူသည် အားထုတ်၏။ "ဝါယမတိ" ဟူသည် လုံ့လပြု၏၊ နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဖြစ်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တထာဘူတဿ" ဟူသည် အာနာပါနဿတိပွားများသော ရဟန်းအား။ "သံဝရော" ဟူသည် သတိ သို့မဟုတ် ဝီရိယ ဖြစ်၏။ "တာယ သတိယာ" ဟူသည် အကြင် အာနာပါနထွက်သက်ဝင်သက်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော သတိသည် ရှိ၏၊ ထိုသတိဖြင့်။ "တေန မနသိကာရေန" ဟူသည် ထိုဌာန၌ သတိရှေ့သွားရှိသော ဘာဝနာမနသိကာရနှင့် အတူတကွဟု အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ "အာသေဝတိ" ဟူသည် "သိက္ခာသုံးပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော မြတ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်၏။ ထိုသို့ မှီဝဲခြင်းကို ဤနေရာ၌ သင်ယူခြင်း (သိက္ခာ) ဟု ရည်ရွယ်သည်။ "ပုရိမနယေ" ဟူသည် ရှေးဦးစွာသော ဘာဝနာနည်းလမ်း၌၊ ပထမဝတ္ထုနှစ်ပါး၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၌လည်း ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ အမှန်အတိုင်း ရှည်သည် တိုသည်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိရှိခြင်း ရှိသောကြောင့် ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အလိုရှိသလို ရနိုင်သော်လည်း၊ ဖြစ်ပေါ်နေဆဲဖြစ်သော ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ယူကာမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအရာသည် မခဲယဉ်းချေ။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါး၌ ပစ္စုပ္ပန်ကာလပုဒ်ကို သုံးနှုန်းထားသည်။ ဤနည်းလမ်းသည်ကား ယောက်ျားတစ်ယောက်အတွက် သင်တုန်းဓားသွားပေါ်၌ လျှောက်လှမ်းရသကဲ့သို့ ခဲယဉ်းလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အထူးသဖြင့် ရှေးဦးစွာ အားထုတ်ခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်အပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ အနာဂတ်ကာလပုဒ်ကို အသုံးပြုထားသည်။ ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ထိုအရာ၌ အကြင်ကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဉာဏုပ္ပါဒနာဒီသု" ဟူသော "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေခြင်း၊ ပီတိကို ခံစားခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ဤနေရာ၌ "သံဝရ သမာဒါနတို့ကို သိမ်းယူခြင်းဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Kāyasaṅkhāranti assāsapassāsaṃ. So hi cittasamuṭṭhānopi samāno karajakāyapaṭibaddhavuttitāya tena saṅkharīyatīti kāyasaṅkhāroti vuccati. Yo pana ‘‘kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro’’ti (ma. ni. 1.102) evamāgato kāyasaṅkhāro cetanālakkhaṇo satipi dvārantaruppattiyaṃ yebhuyyavuttiyā tabbahulavuttiyā ca kāyadvārena lakkhito, so idha nādhippeto. Passambhentotiādīsu pacchimaṃ pacchimaṃ padaṃ purimassa purimassa atthavacanaṃ. Tasmā passambhanaṃ nāma vūpasamanaṃ, tañca tathāpayoge asati uppajjanārahassa oḷārikassa kāyasaṅkhārassa payogasampattiyā anuppādananti daṭṭhabbaṃ[Pg.194]. Tatrāti ‘‘oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ passambhento’’ti ettha. Apariggahitakāleti kammaṭṭhānassa anāraddhakāle, tato eva kāyacittānampi apariggahitakāle. ‘‘Nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyā’’ti hi iminā kāyapariggaho, ‘‘parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti iminā cittapariggaho vutto. Tenevāha – ‘‘kāyopi cittampi pariggahitā hontī’’ti. Kāyoti karajakāyo. Sadarathāti sapariḷāhā. Sā ca nesaṃ sadarathatā garubhāvena viya oḷārikatāya avinābhāvinīti āha ‘‘oḷārikā’’ti. Balavatarāti sabalā thūlā. Santā hontīti cittaṃ tāva bahiddhā vikkhepābhāvena ekaggaṃ hutvā kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā pavattamānaṃ santaṃ hoti vūpasantaṃ, tato eva taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā lahumudukammaññabhāvappattā, tadanuguṇatāya sesaṃ tisantatirūpanti evaṃ citte kāye ca vūpasante pavattamāne tannissitā assāsapassāsā santasabhāvā anukkamena sukhumasukhumatarasukhumatamā hutvā pavattanti. Tena vuttaṃ ‘‘yadā panassa kāyopī’’tiādi. Passambhemīti paṭhamāvajjanā. Ābhujanaṃ ābhogo, sammā anu anu āharaṇaṃ samannāhāro, tasmiṃyeva atthe aparāparaṃ pavattaāvajjanā tasseva atthassa manasikaraṇaṃ citte ṭhapanaṃ manasikāro, vīmaṃsā paccavekkhaṇā.

"ကာယသင်္ခါရ" ဟူသည် ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်သည် စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော်လည်း ကရဇကာယနှင့် စပ်၍ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုကရဇကာယဖြင့် ပြုပြင်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကာယသင်္ခါရဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကြင် "ကာယသင်္ခါရ ဝစီသင်္ခါရ" စသည်ဖြင့် လာသော ကာယသင်္ခါရသည် စေတနာလက္ခဏာရှိ၏၊ အခြားသော ဒွါရ၌ ဖြစ်ခြင်း ရှိသော်လည်း များစွာသော ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဒွါရ၌ အဖြစ်များခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကာယဒွါရဖြင့် မှတ်အပ်သော ထိုသင်္ခါရကို ဤနေရာ၌ မရည်ရွယ်အပ်ပေ။ "ပဿမ္ဘေန္တော" စသည်တို့၌ နောက်နောက်သော ပုဒ်သည် ရှေ့ရှေ့သော ပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ငြိမ်းစေခြင်း (ပဿမ္ဘန) မည်သည် ကောင်းစွာ ငြိမ်းခြင်းပင် တည်း။ ထိုသို့ ငြိမ်းခြင်းသည်လည်း ထိုသို့သော အားထုတ်မှု မရှိပါက ဖြစ်ထိုက်သော ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို လုံ့လပယောဂ ပြည့်စုံမှုဖြင့် မဖြစ်စေခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ "တတြ" ဟူသည် "ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်" ဟူသော ဤအရာ၌တည်း။ "မသိမ်းဆည်းအပ်သော ကာလ၌" ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစတင်အပ်သော ကာလ၌၊ ထို့ကြောင့်ပင် ကိုယ်စိတ်တို့ကိုလည်း မသိမ်းဆည်းအပ်သော ကာလ၌တည်း။ "တင်ပလ္လင်ခွေ၍ ကိုယ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ ထားပြီးလျှင် ထိုင်၏" ဟူသော ဤပါဠိဖြင့် ကာယသိမ်းဆည်းခြင်းကို၊ "မျက်မှောက်၌ သတိကို ထား၍" ဟူသော ဤပါဠိဖြင့် စိတ္တသိမ်းဆည်းခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း သိမ်းဆည်းအပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ကာယ" ဟူသည် ကရဇကာယတည်း။ "သဒရထာ" ဟူသည် ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းတို့တည်း။ ထိုပူပန်ခြင်းသည်လည်း ထိုကိုယ်စိတ်တို့အား လေးလံသော အဖြစ်ကဲ့သို့ ရုန့်ရင်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကင်းကွာခြင်းမရှိသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ရုန့်ရင်းကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဗလဝတရာ" ဟူသည် အားရှိကုန်သော၊ ရုန့်ရင်း ကြမ်းတမ်းကုန်သော တည်း။ "ငြိမ်းကုန်၏" ဟူသည် စိတ်သည် ရှေးဦးစွာ အပြင်သို့ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိသဖြင့် တည်ကြည်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိမ်းဆည်း၍ ဖြစ်ပေါ်နေသည်ရှိသော် ငြိမ်းအေး၏၊ ကောင်းစွာ ငြိမ်းအေး၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့သည် ပေါ့ပါး နူးညံ့ ခန့်အပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထိုစိတ်နှင့် လျော်ညီသော ဂုဏ်ရှိသောကြောင့် ကြွင်းသော (ဥတု၊ အာဟာရ တို့ကြောင့် ဖြစ်သော) သန္တတိရုပ်သည်လည်း ပေါ့ပါးနူးညံ့၏။ ဤသို့ စိတ်နှင့် ကိုယ်တို့ ငြိမ်းအေးလျက် ဖြစ်ပေါ်နေသည်ရှိသော် ထိုကိုယ်စိတ်ကို မှီ၍ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ အစဉ်အတိုင်း သိမ်မွေ့သည်ထက် သိမ်မွေ့ကုန်လျက် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အကြင်အခါ၌ ထိုယောဂီ၏ ကိုယ်သည်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ "ငြိမ်းစေအံ့" ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇနာ) တည်း။ "အာဘုဉ္ဇန

Sāraddheti sadarathe sapariḷāhe. Adhimattanti balavaṃ oḷārikaṃ, liṅgavipallāsena vuttaṃ. Kāyasaṅkhāro hi adhippeto. ‘‘Adhimattaṃ hutvā pavattatī’’ti kiriyāvisesanaṃ vā etaṃ. Sukhumanti etthāpi eseva nayo. Kāyamhīti ettha citte cāti ānetvā sambandhitabbaṃ.

"သာရဒ္ဓေ" ဟူသည် ပူပန်ခြင်း၊ ပြင်းစွာပူလောင်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း၌ ဆိုလိုသည်။ "အဓိမတ္တံ" ဟူသည် ပြင်းစွာ ရင့်ရော်ခြင်းကို လိင်ပြန်လှန်ခြင်းအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ကာယသင်္ခါရကို ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "အလွန်အကဲ ဖြစ်၍ ဖြစ်၏" ဟု ကြိယာဝိသေသနအဖြစ်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ "သုခုမံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ကာယသ္မိံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "စိတ္တေ စ" ဟူ၍ ဆောင်ယူကာ စပ်အပ်၏။

Paṭhamajjhānato vuṭṭhāya kariyamānaṃ dutiyajjhānassa nānāvajjanaṃ parikammaṃ paṭhamajjhānaṃ viya dūrasamussāritapaṭipakkhanti katvā taṃsamuṭṭhāno kāyasaṅkhāro paṭhamajjhāne ca dutiyajjhānūpacāre ca oḷārikoti sadiso vutto. Esa nayo sesupacāradvayepi. Atha vā dutiyajjhānādīnaṃ adhigamāya paṭipajjato dukkhāpaṭipadādivasena kilamato yogino kāyakilamathacittupaghātādivasena vitakkādisaṅkhobhena saparipphandatāya ca cittappavattiyā dutiyajjhānādiupacāresu kāyasaṅkhārassa oḷārikatā veditabbā. Atisukhumoti aññattha labbhamāno kāyasaṅkhāro catutthajjhāne [Pg.195] atikkantasukhumo. Sukhumabhāvopissa tattha natthi kuto oḷārikatā appavattanato. Tenāha ‘‘appavattimeva pāpuṇātī’’ti.

ပထမဈာန်မှထ၍ ပြုအပ်သော ဒုတိယဈာန်၏ အာဝဇ္ဇန်းအမျိုးမျိုးဟူသော ပရိကံကို ပထမဈာန်၌ကဲ့သို့ ဝေးစွာပယ်ထုတ်အပ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်ရှိသည်ကိုပြု၍ ထိုပရိကံကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော ကာယသင်္ခါရသည် ပထမဈာန်၌လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်ဥပစာ၌လည်းကောင်း ရုန့်ရင်း၏ဟု တူညီစွာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ဥပစာနှစ်ပါးတို့၌လည်း တူတူပင်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိရန် ကျင့်ကြံသဖြင့် ဒုက္ခပဋိပဒါစသည်တို့ကြောင့် ပင်ပန်းသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ကိုယ်ပင်ပန်းခြင်း၊ စိတ်ပင်ပန်းခြင်းစသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိတက်စသည်တို့၏ ခြောက်ခြားလှုပ်ရှားခြင်းကြောင့် စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုနှင့်အတူ တုန်လှုပ်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်၍ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့၏ ဥပစာတို့၌ ကာယသင်္ခါရ၏ ရုန့်ရင်းသော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ အလွန်သိမ်မွေ့၏ဟူသည်မှာ အခြားသော စတုတ္ထဈာန်၌ ရအပ်သော လွန်စွာသိမ်မွေ့သော ကာယသင်္ခါရဖြစ်၏။ ထိုစတုတ္ထဈာန်၌ သိမ်မွေ့သောအဖြစ်သည်ပင် မရှိတော့ပေ၊ မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ရုန့်ရင်းမှုသည် အဘယ်မှာရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် 'မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Lābhissa sato anupubbasamāpattisamāpajjanavelaṃ ekāsaneneva vā sabbesaṃ jhānānaṃ paṭilābhaṃ sandhāya majjhimabhāṇakā heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato uparūparijhānūpacārepi sukhumataraṃ icchanti. Tattha hi sopacārānaṃ jhānānaṃ uparūpari visesavantatā santatā ca sambhaveyya, ekāvajjanūpacāraṃ vā sandhāya evaṃ vuttaṃ. Evañhi heṭṭhā vuttavādena imassa vādassa avirodho siddho bhinnavisayattā. Sabbesaṃyevāti ubhayesampi. Yasmā te sabbepi vuccamānena vidhinā passaddhimicchantiyeva. Apariggahitakāle pavattakāyasaṅkhāro pariggahitakāle paṭippassambhatīti idaṃ sadisasantānatāya vuttaṃ. Na hi te eva oḷārikā assāsādayo sukhumā honti. Passambhanākāro pana tesaṃ heṭṭhā vuttoyeva.

သတိနှင့်ပြည့်စုံသော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်အား အစဉ်အတိုင်း သမာပတ်ကို ဝင်စားသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ တစ်ထိုင်တည်းဖြင့်သာလျှင် ဈာန်အားလုံးကို ရခြင်းကို ရည်ရွယ်၍လည်းကောင်း မဇ္ဈိမနိကာယ်ဘာဏကဆရာတို့သည် အောက်အောက်သော ဈာန်ထက် အထက်အထက်သော ဈာန်ဥပစာတို့၌လည်း ပို၍သိမ်မွေ့သည်ကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ထိုမဇ္ဈိမနိကာယ်ဆရာတို့၏ အယူ၌ ဥပစာနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်တို့၏ အထက်အထက်၌ ထူးခြားသောအဖြစ်နှင့် ငြိမ်းအေးသောအဖြစ်သည် ဖြစ်နိုင်၏၊ သို့မဟုတ် တစ်ကြိမ်တည်းသော အာဝဇ္ဇန်း၏ ဥပစာကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဆိုသော် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အယူဝါဒနှင့် ဤဝါဒတို့သည် အာရုံချင်းမတူသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မဖြစ်ခြင်းသည် ပြီး၏။ 'အားလုံးတို့အားသာလျှင်' ဟူသည်မှာ နှစ်ဦးလုံးတို့အားပင် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူအားလုံးသည်လည်း ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းဖြင့် ငြိမ်းအေးခြင်းကို အလိုရှိကြသောကြောင့်တည်း။ မသိမ်းဆည်းအပ်သော (ဝိပဿနာမစရသေးသော) ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကာယသင်္ခါရသည် သိမ်းဆည်းအပ်သော ကာလ၌ ငြိမ်းအေး၏ဟူသော ဤစကားကို တူညီသော သန္တာန်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုရုန့်ရင်းသော အဿာသစသည်တို့သည် သိမ်မွေ့သည်မဟုတ်ကုန်။ ထိုအဿာသပဿာသတို့၏ ငြိမ်းအေးပုံအခြင်းအရာကိုမူ အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီ။

Mahābhūtapariggahe sukhumoti catudhātumukhena vipassanābhinivesaṃ sandhāya vuttaṃ. Sakalarūpapariggahe sukhumo bhāvanāya uparūpari paṇītabhāvato. Tenevāha ‘‘rūpārūpapariggahe sukhumo’’ti. Lakkhaṇārammaṇikavipassanāyāti kalāpasammasanamāha. Nibbidānupassanāto paṭṭhāya balavavipassanā, tato oraṃ dubbalavipassanā. Pubbe vuttanayenāti ‘‘apariggahitakāle’’tiādinā samathanaye vuttanayena. ‘‘Apariggahe pavatto kāyasaṅkhāro mahābhūtapariggahe paṭippassambhatī’’tiādinā vipassanānayepi paṭippassaddhi yojetabbāti vuttaṃ hoti.

မဟာဘုတ်ကို သိမ်းဆည်းရာ၌ သိမ်မွေ့၏ဟူသည် ဓာတ်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာ၌ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ရုပ်အားလုံးကို သိမ်းဆည်းရာ၌ သိမ်မွေ့သည်မှာ ဘာဝနာ၏ အထက်ထက် သာလွန်မွန်မြတ်သောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ရုပ်နာမ်ကို သိမ်းဆည်းရာ၌ သိမ်မွေ့၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'လက္ခဏာကို အာရုံပြုသော ဝိပဿနာအားဖြင့်' ဟူသည် ကလာပသမ္မသန (ကလပ်ကို သုံးသပ်ခြင်း) ကို ဆို၏။ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာမှ စ၍ အားကောင်းသော ဝိပဿနာ (ဗလဝဝိပဿနာ) ဖြစ်ပြီး၊ ထိုအောက်အယုတ်ပိုင်းသည် အားနည်းသော ဝိပဿနာ (ဒုဗ္ဗလဝဝိပဿနာ) မည်၏။ 'ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်' ဟူသည် 'မသိမ်းဆည်းအပ်သော ကာလ၌' စသည်ဖြင့် သမထလမ်းစဉ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'မသိမ်းဆည်းအပ်သောအခါ၌ ဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရသည် မဟာဘုတ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ၌ ငြိမ်းအေး၏' စသည်ဖြင့် ဝိပဿနာလမ်းစဉ်၌လည်း ကာယသင်္ခါရ၏ ငြိမ်းအေးခြင်းကို ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

Assāti imassa ‘‘passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti padassa. Codanāsodhanāhīti anuyogaparihārehi. Evanti idāni vuccamānākārena. Kathanti yaṃ idaṃ ‘‘passambhayaṃ…pe… sikkhatī’’ti vuttaṃ, taṃ kathaṃ kena pakārena kāyasaṅkhārassa passambhanaṃ yogino ca sikkhanaṃ hotīti kathetukāmatāya pucchitvā kāyasaṅkhāre sarūpato oḷārikasukhumato vūpasamato anuyogaparihārato ca dassetuṃ ‘‘katame kāyasaṅkhārā’’tiādi āraddhaṃ. Tattha kāyikāti rūpakāye bhavā. Kāyappaṭibaddhāti kāyasannissitā. Kāye sati honti, asati na honti, tato eva te akāyasamuṭṭhānāpi kāyena saṅkharīyantīti kāyasaṅkhārā. Passambhentoti oḷārikoḷārikaṃ passambhento.

'ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား (အဿ)' ဟူသည် ဤ 'ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက် (ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ)' ဟူသော ပုဒ်၏အနက်ဖြစ်၏။ 'မေးခွန်းထုတ်ခြင်း၊ ဖြေရှင်းခြင်းတို့ဖြင့် (စောဒနာသောဓနာဟိ)' ဟူသည် မေးမြန်းခြင်း၊ ဖြေကြားခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ဤသို့ (ဧဝံ)' ဟူသည် ယခု ဆိုလတ္တံ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'အဘယ်သို့နည်း (ကထံ)' ဟူသည် 'ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်... သင်္ကန်းကို ကျင့်၏' ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအရာသည် အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကာယသင်္ခါရ၏ ငြိမ်းအေးခြင်းနှင့် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သင်ယူကျင့်ကြံခြင်းဖြစ်သနည်းဟု ပြောကြားလိုသဖြင့် မေးမြန်းပြီးလျှင် ကာယသင်္ခါရကို ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရုန့်ရင်းမှု သိမ်မွေ့မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မေးမြန်းဖြေရှင်းမှုအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ 'အဘယ်သည်တို့သည် ကာယသင်္ခါရတို့နည်း' စသည်ဖြင့် အစပျိုး မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'ကိုယ်၌ဖြစ်သော (ကာယိကာ)' ဟူသည် ရုပ်ကိုယ်၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ 'ကိုယ်နှင့်စပ်ယှဉ်ကုန်သော (ကာယပဋိဗဒ္ဓါ)' ဟူသည် ကိုယ်ကို မှီကုန်သော တရားတို့တည်း။ ကိုယ်ရှိမှသာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ကိုယ်မရှိလျှင် မဖြစ်ပေါ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုတရားတို့သည် ကိုယ်ကြောင့်ဖြစ်သော တရားမဟုတ်စေကာမူ ကိုယ်ဖြင့် ပြုပြင်အပ်ကုန်သောကြောင့် ကာယသင်္ခါရမည်ကုန်၏။ 'ငြိမ်းစေလျက် (ပဿမ္ဘေန္တော)' ဟူသည် အလွန်ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက် ဖြစ်၏။

Sesapadadvayaṃ [Pg.196] tasseva vevacanaṃ. Oḷārikañhi kāyasaṅkhāraṃ avūpasantasabhāvaṃ sannisīdāpento ‘‘passambhento’’ti vuccati, anuppādanirodhaṃ pāpento ‘‘nirodhento’’ti, suṭṭhu santasabhāvaṃ nayanto ‘‘vūpasamento’’ti.

ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးသည် ထိုပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) သာ ဖြစ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်းမရှိသေးသော ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်ဝပ်စေခြင်းကြောင့် 'ငြိမ်းစေလျက် (ပဿမ္ဘေန္တော)' ဟု ဆိုအပ်၏၊ မဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ရောက်စေသောကြောင့် 'ချုပ်စေလျက် (နိရောဓေန္တော)' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကောင်းစွာ ငြိမ်သက်ခြင်းသဘောသို့ ဆောင်သောကြောင့် 'ငြိမ်းအေးစေလျက် (ဝူပသမေန္တော)' ဟု ဆိုအပ်၏။

Yathārūpehīti yādisehi. Kāyasaṅkhārehīti oḷārikehi kāyasaṅkhārehi. Ānamanāti abhimukhena kāyassa namanā. Vinamanāti visuṃ visuṃ passato namanā. Sannamanāti sabbato, suṭṭhu vā namanā. Paṇamanāti pacchato namanā. Iñjanādīni ānamanādīnaṃ vevacanāni, adhimattāni vā abhimukhacalanādīni ānamanādayo, mandāni iñjanādayo. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti tathārūpaṃ ānamanādīnaṃ kāraṇabhūtaṃ oḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento. Tasmiñhi passambhite ānamanādayopi passambhitā eva honti.

'အကြင်ကဲ့သို့သော သဘောရှိသော (ယထာရူပေဟိ)' ဟူသည် အဘယ်သို့သော သဘောရှိကုန်သော။ 'ကာယသင်္ခါရတို့ဖြင့် (ကာယသင်္ခါရေဟိ)' ဟူသည် ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ရှေ့သို့ညွတ်ခြင်း (အာနမနာ)' ဟူသည် ရှေ့မျက်နှာမူ၍ ကိုယ်ကို ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ 'အသီးအသီးညွတ်ခြင်း (ဝိနမနာ)' ဟူသည် ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်သို့ ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကောင်းစွာညွတ်ခြင်း (သန္နမနာ)' ဟူသည် အလုံးစုံ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာ ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ 'နောက်သို့ညွတ်ခြင်း (ပဏမနာ)' ဟူသည် နောက်သို့ညွတ်စေခြင်း ဖြစ်၏။ တုန်လှုပ်ခြင်း (အိဉ္ဇနာ) စသည်တို့သည် ရှေ့သို့ညွတ်ခြင်းစသည်တို့၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်) များဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် လွန်ကဲစွာ ရှေ့သို့ လှုပ်ရှားခြင်းစသည်တို့သည် 'အာနမနာ' စသည်တို့ မည်ကုန်၏။ ညင်သာစွာ လှုပ်ရှားခြင်းတို့သည် 'အိဉ္ဇနာ' စသည်တို့ မည်ကုန်၏။ 'ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက် (ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ)' ဟူသည် ထိုကဲ့သို့ ရှေ့သို့ညွတ်ခြင်းစသည်တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုကာယသင်္ခါရ ငြိမ်းအေးသွားလျှင် ရှေ့သို့ညွတ်ခြင်းစသည်တို့သည်လည်း ငြိမ်းအေးကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။

Santaṃ sukhumanti yathārūpehi kāyasaṅkhārehi kāyassa aparipphandanahetūhi ānamanādayo na honti, tathārūpaṃ darathābhāvato santaṃ, anoḷārikatāya sukhumaṃ. Passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti sāmaññato ekaṃ katvā vadati. Atha vā pubbe oḷārikoḷārikaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambhento anukkamena kāyassa aparipphandanahetubhūte sukhumasukhumatare uppādetvā tepi paṭippassambhetvā paramasukhumatāya koṭippattaṃ yaṃ kāyasaṅkhāraṃ paṭippassambheti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘santaṃ sukhumaṃ passambhayaṃ kāyasaṅkhāra’’nti.

'ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သော (သန္တံ သုခုမံ)' ဟူသည် အကြင်ကဲ့သို့သော ကိုယ်၏ မတုန်လှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကာယသင်္ခါရတို့ကြောင့် ရှေ့သို့ညွတ်ခြင်းစသည်တို့ မဖြစ်ကုန်၊ ထိုကဲ့သို့သော ပူပန်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ငြိမ်သက်၏၊ မရုန့်ရင်းခြင်းကြောင့် သိမ်မွေ့၏။ 'ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်' ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် တစ်ခုတည်းပြု၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ရှေးဦးစွာ အလွန်ရုန့်ရင်းသော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက် အစဉ်အတိုင်း ကိုယ်၏ မတုန်လှုပ်ခြင်းအကြောင်းရင်းဖြစ်ကုန်သော သိမ်မွေ့သည်ထက် သိမ်မွေ့သော တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးလျှင်၊ ထိုတရားတို့ကိုလည်း ငြိမ်းစေ၍ အလွန်သိမ်မွေ့သောကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အကြင်ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေ၏၊ ထိုကာယသင်္ခါရကို ရည်ရွယ်၍ 'ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သော ကာယသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေလျက်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

Itītiādi codakavacanaṃ. Tattha itīti pakāratthe nipāto, kirāti arucisūcane, evañceti attho. Ayañhettha adhippāyo ‘‘vuttappakārena yadi atisukhumampi kāyasaṅkhāraṃ passambhetī’’ti. Evaṃ santeti evaṃ sati tayā vuttākāre labbhamāne. Vātūpaladdhiyāti vātassa upaladdhiyā. Ca-saddo samuccayattho, assāsādivātārammaṇassa cittassa pabhāvanā uppādanā pavattanā na hoti, te ca tena passambhetabbāti adhippāyo. Assāsapassāsānañca pabhāvanāti oḷārike assāsapassāse bhāvanāya paṭippassambhetvā sukhumānaṃ tesaṃ pabhāvanā ca na hoti ubhayesaṃ tesaṃ tena paṭippassambhetabbato. Ānāpānassatiyāti ānāpānārammaṇāya satiyā ca pavattanaṃ na hoti ānāpānānaṃ [Pg.197] abhāvato. Tato eva taṃsampayuttassa ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā uppādanāpi na hoti. Na hi kadāci ārammaṇena vinā sārammaṇā dhammā sambhavanti. Na ca naṃ tanti ettha nanti nipātamattaṃ. Taṃ vuttavidhānaṃ samāpattiṃ paṇḍitā paññavanto na ceva samāpajjantipi tato na vuṭṭhahantipīti yojanā. Evaṃ codako sabbena sabbaṃ abhāvūpanayanaṃ passambhananti adhippāyena codeti.

«ဣတိ»အစရှိသော စကားသည် စောဒကတက်သူ၏ စကားဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ «ဣတိ» ဟူသောပုဒ်သည် အခြင်းအရာအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏၊ «ကိရ» ဟူသောပုဒ်သည် မနှစ်သက်ခြင်းကို ပြရာ၌ ဖြစ်၏၊ «ဤသို့ဖြစ်လျှင်» ဟု အနက်ရ၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား— 'ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့သော ရုပ်အစု (ထွက်သက်ဝင်သက်) ကိုပင် ငြိမ်းစေအံ့' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ «ဧဝံ သန္တေ» ဟူသည်— ဤသို့ သင်ပြောဆိုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရရှိနိုင်ပါမူ ဟု အနက်ရ၏။ «ဝါတူပလဒ္ဓိယာ» ဟူသည်— လေကို ရရှိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ «စ»သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်းအနက်ရှိ၏။ ထွက်သက် စသော လေတည်းဟူသော အာရုံရှိသော စိတ်၏ တိုးပွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) မရှိတော့ဘဲ ဖြစ်ရမည်၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကိုလည်း ထိုဘာဝနာဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ «အဿာသပဿာသာနဉ္စ ပဘာဝနာ» ဟူသည်— ကြမ်းတမ်းသော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ဘာဝနာဖြင့် ငြိမ်းစေပြီးလျှင် ထိုသိမ်မွေ့သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ တိုးပွားခြင်း (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) သည်လည်း မဖြစ်တော့ပေ၊ အကြောင်းမူကား ထိုနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ထိုဘာဝနာဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ «အာနာပါနဿတိယာ» ဟူသည်— အာနာပါန အာရုံရှိသော သတိ၏ ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း အာနာပါန (ထွက်သက်ဝင်သက်) တို့ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ထိုကြောင့်သာလျှင် ထိုသတိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော အာနာပါနဿတိသမာဓိ၏ ပွားများခြင်း (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) သည်လည်း မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အာရုံနှင့် ကင်း၍ အာရုံရှိသောတရားတို့သည် မည်သည့်အခါမျှ မဖြစ်နိုင်ကြပေ။ «န စ နံ တံ» ဟူသော ပါဠိ၌ «နံ» ဟူသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ပညာရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းရှိသော ထိုသမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းလည်း မပြုကြ၊ ထိုသမာပတ်မှ ထခြင်းလည်း မရှိကြ ဟု စပ်ကူးအပ်၏။ ဤသို့လျှင် စောဒကတက်သူသည် အလုံးစုံကို မရှိခြင်းသို့ ဆောင်ခြင်းကိုသာ 'ငြိမ်းစေခြင်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ယူကာ စောဒကတက်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Puna iti kirātiādi yathāvuttāya codanāya vissajjanā. Tattha kirāti yadīti etassa atthe nipāto. Iti kira sikkhati, mayā vuttākārena yadi sikkhatīti attho. Evaṃ santeti evaṃ passambhane sati. Pabhāvanā hotīti yadipi oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, sukhumā pana atthevāti anukkamena paramasukhumabhāvappattassa vasena nimittuppattiyā ānāpānassatiyā ānāpānassatisamādhissa ca pabhāvanā ijjhatevāti adhippāyo.

«ဣတိ ကိရ» အစရှိသော စကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော စောဒနာကို တဖန် ဖြေရှင်းချက် (ဝိသဇ္ဇနာ) ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ «ကိရ» ဟူသောပုဒ်သည် «ယဒိ» (အကယ်၍) ဟူသော အနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ «ဣတိ ကိရ သိက္ခတိ» ဟူသည်— အကယ်၍ ငါပြောဆိုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျင့်ကြံပွားများအံ့ ဟု အနက်ရ၏။ «ဧဝံ သန္တေ» ဟူသည်— ဤသို့ ငြိမ်းစေခြင်းရှိသော် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ «ပဘာဝနာ ဟောတိ» ဟူသည်— ကြမ်းတမ်းသော ရုပ်အစု (ထွက်သက်ဝင်သက်) တို့သည် ငြိမ်းသွားသော်လည်း သိမ်မွေ့သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ရှိနေသေးသည်သာ ဖြစ်၍၊ အစဉ်အတိုင်း အလွန်သိမ်မွေ့သော အခြေအနေသို့ ရောက်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် အာနာပါနဿတိနှင့် အာနာပါနဿတိသမာဓိတို့၏ ပွားများခြင်းသည် ပြီးမြောက်သည်သာ ဖြစ်သည် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Yathā kathaṃ viyāti yathāvuttavidhānaṃ taṃ kathaṃ viya daṭṭhabbaṃ, atthi kiñci tadatthasampaṭipādane opammanti adhippāyo. Idāni opammaṃ dassetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Tattha seyyathāpīti opammatthe nipāto. Kaṃseti kaṃsabhājane. Nimittanti nimittassa, tesaṃ saddānaṃ pavattākārassāti attho. Sāmiatthe hi idaṃ upayogavacanaṃ. Suggahitattāti suṭṭhu gahitattā. Sumanasikatattāti suṭṭhu citte ṭhapitattā. Sūpadhāritattāti sammadeva upadhāritattā sallakkhitattā. Sukhumakā saddāti anurave āha, ye appakā. Appattho hi ayaṃ ka-saddo. Sukhumasaddanimittārammaṇatāpīti sukhumo saddova nimittaṃ sukhumasaddanimittaṃ, tadārammaṇatāyapīti vuttaṃ hoti. Kāmaṃ tadā sukhumāpi saddā niruddhā, saddanimittassa pana suggahitattā sukhumatarasaddanimittārammaṇabhāvenapi cittaṃ pavattati. Ādito paṭṭhāya hi tassa tassa niruddhassa saddassa nimittaṃ avikkhittena cittena upadhārentassa anukkamena pariyosāne atisukhumasaddanimittampi ārammaṇaṃ katvā cittaṃ pavattateva. Cittaṃ na vikkhepaṃ gacchati tasmiṃ yathāupaṭṭhite nimitte samādhānasabbhāvato.

«ယထာ ကထံ ဝိယ» ဟူသည်— ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းရှိသော ထိုအရာကို အဘယ်ကဲ့သို့ မှတ်ယူအပ်သနည်း၊ ထိုအနက်ကို ပြီးမြောက်စေရန် ဥပမာတစ်စုံတစ်ရာ ရှိပါသလော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယခုအခါ ဥပမာကို ပြသရန် «သေယျထာပိ» အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ «သေယျထာပိ» ဟူသည် ဥပမာအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ «ကံသေ» ဟူသည် ကြေးလင်ပန်း၌ ဖြစ်သည်။ «နိမိတ္တံ» ဟူသည်မှာ ထိုအသံတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အခြင်းအရာဟူသော နိမိတ်၏ အနက် ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ ဒုတိယဝိဘတ် (ဥပယောဂဝစန) သည် ပိုင်ဆိုင်ခြင်း (သာမိ) အနက်၌ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «သုဂ္ဂဟိတတ္တာ» ဟူသည်— ကောင်းစွာ မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «သုမနသိကတတ္တာ» ဟူသည်— စိတ်၌ ကောင်းစွာ ထားရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «သူပဓာရိတတ္တာ» ဟူသည်— ကောင်းစွာ သုံးသပ် ဆင်ခြင်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ «သုခုမကာ သဒ္ဒါ» ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့ကုန်သော (နည်းပါးကုန်သော) ပဲ့တင်သံကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ «က»သဒ္ဒါသည် နည်းပါးခြင်းအနက်ရှိသောကြောင့်တည်း။ «သုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တာရမ္မဏတာပိ» ဟူသည်— သိမ်မွေ့သောအသံသည်ပင်လျှင် နိမိတ် (သုခုမသဒ္ဒနိမိတ္တ) ဖြစ်၏၊ ထိုသိမ်မွေ့သော အသံနိမိတ်ကို အာရုံပြုခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအခါ၌ သိမ်မွေ့သောအသံတို့သည်ပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားသော်လည်း အသံနိမိတ်ကို ကောင်းစွာ မှတ်သားထားအပ်သောကြောင့် အလွန်သိမ်မွေ့သော အသံနိမိတ်ကို အာရုံပြုသောအားဖြင့်လည်း စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်နေသေး၏။ အစမှစ၍ ချုပ်ငြိမ်းသွားသော ထိုထိုအသံ၏ နိမိတ်ကို မပျံ့လွင့်သော စိတ်ဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူအား အစဉ်အတိုင်း အဆုံး၌ အလွန်သိမ်မွေ့သော အသံနိမိတ်ကိုပင် အာရုံပြု၍ စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ ထိုသို့ ပေါ်လာသော နိမိတ်၌ သမာဓိရှိနေသောကြောင့် စိတ်သည် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မရောက်ပေ။

Evaṃ santetiādi vuttassevatthassa nigamanavasena vuttaṃ. Tattha yassa suttapadassa saddhiṃ codanāsodhanāhi attho vutto, taṃ uddharitvā kāyānupassanāsatipaṭṭhānāni vibhāgato dassetuṃ ‘‘passambhaya’’ntiādi vuttaṃ[Pg.198]. Tattha passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti vuttaassāsapassāsā kāyoti yojanā veditabbā. Atha vā passambhayaṃ kāyasaṅkhāranti ettha assāsapassāsā kāyoti evamattho daṭṭhabbo. Mahāsatipaṭṭhānasutte (dī. ni. 2.372 ādayo; ma. ni. 1.105 ādayo) kāyānupassanaṃ kathentena paṭhamacatukkasseva vuttattā, ānāpānassatisuttepi ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu dīghaṃ vā assasanto dīghaṃ assasāmīti pajānāti…pe… passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ passasissāmīti sikkhati. Kāye kāyānupassī, bhikkhave, tasmiṃ samaye bhikkhu viharatī’’ti (ma. ni. 2.149) vuttattā ca ‘‘kāyānupassanāvasena vuttassa paṭhamacatukkassā’’ti vuttaṃ.

«ဧဝံ သန္တေ» အစရှိသော စကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကိုပင် နိဂုံးချုပ်သောအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ စောဒနာ (ကန့်ကွက်ချက်)၊ သောဓနာ (ဖြေရှင်းချက်) တို့နှင့်တကွ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော သုတ်ပုဒ်ကို ထုတ်ဆောင်၍ ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ «ပဿမ္ဘယံ» အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ «ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ» ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ထွက်သက်ဝင်သက် ရုပ်အစုကို «ကာယ» ဟူ၍ စပ်ကူးအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လည်း «ပဿမ္ဘယံ ကာယသင်္ခါရံ» ဟူသော ဤအရာ၌ ထွက်သက်ဝင်သက်သည်သာလျှင် «ကာယ» ဖြစ်သည်ဟု ဤကဲ့သို့ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ ကာယာနုပဿနာကို ဟောကြားတော်မူသောအခါ ပထမစတုက္ကကိုသာ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာနာပါနဿတိသုတ်၌လည်း «ရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် ရှည်ရှည်သက်ပြင်းချသော် ရှည်ရှည်သက်ပြင်းချသည်ဟု သိ၏...ပ... ရုပ်အစုကို ငြိမ်းစေလျက် သက်ပြင်းချအံ့ဟု ကျင့်၏။ ရဟန်းတို့... ထိုအခါ၌ ရဟန်းသည် ရုပ်အစု၌ ရုပ်အစုကို အဖန်ဖန်ရှုလေ့ရှိသည် (ကာယာနုပဿီ) ဖြစ်၍ နေ၏» ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ «ကာယာနုပဿနာအားဖြင့် ဟောအပ်သော ပထမစတုက္က၏» ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Ādikammikassa kammaṭṭhānavasenāti samathakammaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, vipassanākammaṭṭhānaṃ pana itaracatukkesupi labbhateva. Etthāti paṭhamacatukke. Saha paṭisambhidāhīti nidassanamattametaṃ, puññavantānaṃ pana upanissayasampannānaṃ abhiññāpi sijjhatiyeva. Catubbidhanti pātimokkhasaṃvarādivasena catubbidhaṃ. Anāpajjananti sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ aññatarassa anāpajjanaṃ. Āpannavuṭṭhānanti āpannasappaṭikammāpattito yathādhammaṃ paṭikammakaraṇena vuṭṭhānaṃ, desanāgāminito desanāya, vuṭṭhānagāminito parivāsādivinayakammakaraṇena vuṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Desanāyapi hi āpannāpattito vuṭṭhānaṃ hotīti sāpi vuṭṭhāneneva saṅgahitā. Kilesehi ca appaṭipīḷananti kodho upanāho makkho palāso issā macchariyaṃ māyā sāṭheyyaṃ thambho sārambho māno atimāno mado pamādoti evamādīhi pāpadhammehi appaṭipīḷanaṃ, tesaṃ anuppādananti vuttaṃ hoti.

«အာဒိကမ္မိကဿ ကမ္မဋ္ဌာနဝသေန» ဟူသည်မှာ သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်၊ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းသည်ကား ကျန်ရှိသော စတုက္ကတို့၌လည်း ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ «ဧတ္ထ» ဟူသည်မှာ ပထမစတုက္က၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ «သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ» ဟူသည်မှာ နမူနာမျှသာ ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ ကုသိုလ်ပါရမီထူးရှိ၍ ဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အဘိညာဉ်သည်လည်း ပြီးမြောက်နိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ «စတုဗ္ဗိဓံ» ဟူသည်မှာ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် လေးပါးသော သီလဖြစ်သည်။ «အနာပဇ္ဇနံ» ဟူသည်မှာ အာပတ်ဂိုဏ်း ခုနစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အာပတ်သို့ မသင့်ရောက်ခြင်း (မလွန်ကျူးခြင်း) ဖြစ်သည်။ «အာပန္နဝုဋ္ဌာနံ» ဟူသည်မှာ သင့်ရောက်အပ်သော ကုစားအပ်သော အာပတ်မှ တရားတော်နှင့်အညီ ကုစားခြင်းဖြင့် ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏၊ ဒေသနာဂါမိနီအာပတ်မှ ဒေသနာကြားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီအာပတ်မှ ပရိဝါသ်စသော ဝိနည်းကံတို့ကို ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ထမြောက်ခြင်းကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒေသနာကြားခြင်းဖြင့်လည်း သင့်ရောက်သောအာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဒေသနာကိုလည်း ထမြောက်ခြင်း (ဝုဋ္ဌာန) ဖြင့်ပင် သိမ်းသွင်းအပ်သည်။ «ကိလေသေဟိ စ အပ္ပဋိပီဠနံ» ဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ)၊ ကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်း (မက္ခ)၊ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်း (ပလာသ)၊ ငြူစူခြင်း (ဣဿာ)၊ ဝန်တိုခြင်း (မစ္ဆရိယ)၊ လှည့်ပတ်ခြင်း (မာယာ)၊ စဉ်းလဲခြင်း (သာဌေယျ)၊ ခက်ထန်ခြင်း (ထမ္ဘ)၊ တစ်ဖက်သားကို ကျော်တက်ရန် အားထုတ်ခြင်း (သာရမ္ဘ)၊ ထောင်လွှားခြင်း (မာန)၊ အလွန်အမင်း ထောင်လွှားခြင်း (အတိမာန)၊ မူးယစ်ခြင်း (မဒ)၊ မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) စသော ယုတ်ညံ့သောတရား (ကိလေသာ) တို့ဖြင့် မနှိပ်စက်ခံရခြင်း၊ ထိုတရားတို့ကို မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Yamidaṃ ābhisamācārikasīlaṃ vuccatīti sambandho. Dveasīti khandhakavattāni cuddasavidhaṃ mahāvattanti ettha mahāvattaṃ nāma vattakkhandhake vuttāni āgantukavattaṃ āvāsikagamikaanumodanabhattaggapiṇḍacārikaāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyasaddhivihārikaācariyaantevāsikavattanti cuddasa vattāni. Tato aññāni pana kadāci tajjanīyakammakatādikāleyeva caritabbāni dvāsīti khandhakavattāni, na sabbāsu avatthāsu caritabbāni, tasmā mahāvattesu agaṇitāni. Tattha ‘‘pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ vattaṃ paññapessāmī’’ti ārabhitvā ‘‘na upasampādetabbaṃ…pe… na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti (cūḷava. 76) vuttavattāni chasaṭṭhi, tato paraṃ [Pg.199] ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikavuḍḍhatarena bhikkhunā saddhiṃ mūlāyapaṭikassanārahena, mānattārahena, mānattacārikena, abbhānārahena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabba’’ntiādinā (cūḷava. 82) vuttāni pakatatte caritabbehi anaññattā visuṃ tāni agaṇetvā pārivāsikavuḍḍhatarādīsu puggalantaresu caritabbattā tesaṃ vasena sampiṇḍetvā ekekaṃ katvā gaṇitāni pañcāti ekasattati vattāni, ukkhepanīyakammakatavattesu vattapaññāpanavasena vuttaṃ ‘‘na pakatattassa bhikkhuno abhivādanaṃ…pe… nahāne piṭṭhiparikammaṃ sāditabba’’nti (cūḷava. 51) idaṃ abhivādanādīnaṃ asādiyanaṃ ekaṃ, ‘‘na pakatatto bhikkhu sīlavipattiyā anuddhaṃsetabbo’’tiādīni (cūḷava. 51) ca dasāti evametāni dvāsīti. Etesveva pana kānici tajjanīyakammādivattāni kānici pārivāsikādivattānīti aggahitaggahaṇena dvāsīti eva. Aññattha pana aṭṭhakathāpadese appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti asīti khandhakavattānīti vuccati. Ābhisamācārikasīlanti ettha abhisamācāroti uttamasamācāro, abhisamācārova ābhisamācārikaṃ, abhisamācāraṃ vā ārabbha paññattaṃ ābhisamācārikaṃ, tadeva sīlanti ābhisamācārikasīlaṃ. Khandhakavattapariyāpannassa sīlassetaṃ adhivacanaṃ. Ahaṃ sīlaṃ rakkhāmi, kiṃ ābhisamācārikenātiādīsu sīlanti ubhatovibhaṅgapariyāpannameva gahetabbaṃ khandhakavattapariyāpannassa ābhisamācārikaggahaṇena gahitattā. Paripūreti paripuṇṇe, paripūriteti vā attho.

ဤ 'ယမိဒံ အာဘိသမာစာရိကသီလံ' ဟူသော စကားသည် (အထက်ပါ စကားနှင့်) ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။ ခန္ဓကဝတ် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးနှင့် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော မဟာဝတ်တို့တွင် မဟာဝတ်ဟူသည် ဝတ္တက္ခန္ဓက၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အာဂန္တုကဝတ်၊ အာဝါသိကဝတ်၊ ဂမိကဝတ်၊ အနုမောဒနဝတ်၊ ဘတ္တဂ္ဂဝတ်၊ ပိဏ္ဍစာရိကဝတ်၊ အာရညိကဝတ်၊ သေနာသနဝတ်၊ ဇန္တာဃရဝတ် (မီးတင်းကုပ်ဝတ်)၊ ဝစ္စကုဋိဝတ် (အိမ်သာဝတ်)၊ ဥပဇ္ဈာယဝတ်၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ်၊ အာစရိယဝတ်၊ အန္တေဝါသိကဝတ် ဟူသော ဝတ်တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းတို့မှတစ်ပါး တစ်ခါတစ်ရံ တဇ္ဇနီယကံ ပြုခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်စသည်တို့ ကျင့်သုံးအပ်သော ခန္ဓကဝတ် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ခပ်သိမ်းသော အခါ၌ မကျင့်သုံးအပ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် မဟာဝတ်တို့၌ ထည့်သွင်း၍ မရေတွက်အပ်ကုန်။ ထိုခန္ဓကဝတ်တို့၌ 'ပါရိဝါသိက ရဟန်းတို့၏ ဝတ်ကို ပညတ်အံ့' ဟူ၍ စတင်ကာ 'ရဟန်းခံခြင်းကို မပြုအပ်...ပ... မြေပြင်၌ စင်္ကြံသွားစဉ် စင်္ကြံ၌ မသွားအပ်' (စူဠဝါ-၇၆) ဟု ဟောကြားအပ်သော ဝတ်တို့သည် ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး 'ရဟန်းတို့... ပရိဝါသ်ဆောက်တည်ဆဲ ရဟန်းသည် မိမိထက် ဝါကြီးသော ပရိဝါသ်ဆောက်တည်ဆဲ ရဟန်း၊ မူလာယပဋိကဿနထိုက်သော ရဟန်း၊ မာနတ်ထိုက်သော ရဟန်း၊ မာနတ်ကျင့်ဆဲ ရဟန်း၊ အဗ္ဘာနထိုက်သော ရဟန်းနှင့်တကွ တစ်မိုးတည်းသော ကျောင်း၌ မနေအပ်' (စူဠဝါ-၈၂) စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဝတ်တို့သည် ပကတတ္တရဟန်းတို့ ကျင့်အပ်သော ဝတ်တို့နှင့် မခြားနားသဖြင့် သီးခြားမရေတွက်ဘဲ ပါရိဝါသိကဝုဍ္ဎတရ (မိမိထက် ဝါကြီးသော ပရိဝါသ်ဆောက်တည်ဆဲ) စသော ပုဂ္ဂိုလ်ခြားတို့၌ ကျင့်အပ်သည် ဖြစ်၍ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပေါင်းစည်းကာ တစ်ခုစီ ပြုလုပ်၍ ရေတွက်အပ်သော ဝတ်ငါးပါးတို့နှင့် ပေါင်းသော် ဝတ်ခုနစ်ဆယ့်တစ်ပါး ဖြစ်၏။ ဥက္ခေပနီယကံ ပြုခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကျင့်ဝတ်တို့၌ ဝတ်ကို ပညတ်ခြင်းအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော 'ပကတတ္တရဟန်း၏ ရှိခိုးခြင်းကို မသာယာအပ်...ပ... ရေချိုးရာ၌ ကျောကို ပွတ်သပ်ပေးခြင်းကို မသာယာအပ်' (စူဠဝါ-၅၁) ဟူသော ရှိခိုးခြင်း စသည်တို့ကို မသာယာခြင်း ဝတ်တစ်ခု၊ 'ပကတတ္တရဟန်းကို သီလဝိပတ္တိဖြင့် မစွပ်စွဲအပ်' (စူဠဝါ-၅၁) စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ဝတ်တစ်ဆယ်တို့ ဖြစ်၍ ဤသို့လျှင် ဤဝတ်တို့သည် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့တွင်ပင် အချို့ကား တဇ္ဇနီယကံစသော ဝတ်တို့ဖြစ်၍ အချို့ကား ပါရိဝါသ်စသော ဝတ်တို့ဖြစ်သဖြင့် မယူအပ်သေးသည်ကို ယူခြင်းအားဖြင့် ရှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသာ ဖြစ်၏။ အခြားသော အဋ္ဌကထာ ဒေသ၌မူ အနည်းငယ် လျော့ခြင်း သို့မဟုတ် ပိုခြင်းကို ရေတွက်ခြင်းသို့ မသွင်းသဖြင့် 'ခန္ဓကဝတ် ရှစ်ဆယ်' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤ 'အာဘိသမာစာရိကသီလ' ဟူသော စကား၌ အဘိသမာစာရဟူသည် မြတ်သော အကျင့်အကြံ (သမာစာရ) တည်း။ အဘိသမာစာရသည်ပင် အာဘိသမာစာရိကမည်၏။ သို့မဟုတ် အဘိသမာစာရကို အကြောင်းပြု၍ ပညတ်အပ်သော သီလသည် အာဘိသမာစာရိက မည်၏။ ထိုအာဘိသမာစာရိကသည်ပင် သီလဖြစ်သောကြောင့် အာဘိသမာစာရိကသီလ မည်၏။ ယင်းသည် ခန္ဓကဝတ်၌ အကျုံးဝင်သော သီလ၏ အမည်တည်း။ 'ငါသည် သီလကို စောင့်ရှောက်အံ့၊ အာဘိသမာစာရိကသီလဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း' စသည်တို့၌ သီလဟူသည် ဥဘတောဝိဘင်း၌ အကျုံးဝင်သော သီလကိုသာ ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ခန္ဓကဝတ်၌ အကျုံးဝင်သော သီလကို 'အာဘိသမာစာရိက' ဟူသော စကားဖြင့် ယူအပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ပရိပူရေတိ' ဟူသည် ပြည့်စုံစေ၏ သို့မဟုတ် ပြည့်စုံစေအပ်ပြီဟူသော အနက်တည်း။

Tatoti yathāvuttasīlavisodhanato paraṃ. Āvāsoti āvāsapalibodho. Kulantiādīsupi eseva nayo. Tattha (visuddhi. 1.41) āvāsoti ekopi ovarako vuccati ekampi pariveṇaṃ sakalopi saṅghārāmo. Svāyaṃ na sabbasseva palibodho hoti, yo panettha navakammādiussukkaṃ vā āpajjati, bahubhaṇḍasannicayo vā hoti, yena kenaci vā kāraṇena apekkhavā paṭibaddhacitto, tasseva palibodho hoti, na itarassa.

'တတော' ဟူသည် ဖော်ပြပါ သီလစင်ကြယ်ခြင်း၏ နောက်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အာဝါသော' ဟူသည် ကျောင်း၌ ငြိကပ်ခြင်း (အာဝါသပလိဗောဓ) ဖြစ်သည်။ 'ကုလံ' စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ (ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ၁၊ ၄၁) 'အာဝါသ' ဟူသည် တိုက်ခန်းတစ်ခုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဝန်းခြံတစ်ခုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံးကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုအာဝါသပလိဗောဓသည် လူတိုင်းအတွက် ငြိကပ်ပူပန်မှု မဖြစ်နိုင်၊ ကျောင်းဆောက်လုပ်ခြင်း စသော အမှုသစ်တို့၌ လုံ့လစိုက်ထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ပစ္စည်းဥစ္စာ အသုံးအဆောင် အများအပြား သိုမှီးသိမ်းဆည်းတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် တွယ်တာကပ်ငြိသော စိတ်ရှိသူအားသာလျှင် ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်တတ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်သော အခြားသူအား မဖြစ်ပေ။

Kulanti ñātikulaṃ vā upaṭṭhākakulaṃ vā. Ekaccassa hi upaṭṭhākakulampi ‘‘sukhite sukhito’’tiādinā nayena saṃsaṭṭhassa viharato palibodho hoti, so kulamānusakehi vinā dhammassavanāya sāmantavihārampi na gacchati. Ekaccassa mātāpitaropi palibodhā na honti koraṇḍakavihāravāsittherassa bhāgineyyadaharabhikkhuno viya.

'ကုလံ' ဟူသည် ဆွေမျိုးအိမ် သို့မဟုတ် အလုပ်အကျွေး ဒါယကာအိမ်ကို ဆိုသည်။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား အလုပ်အကျွေး ဒါယကာအိမ်သည်လည်း 'ဒါယကာများ ချမ်းသာလျှင် အတူချမ်းသာ၍ ဆင်းရဲလျှင် အတူဆင်းရဲသည်' စသော နည်းဖြင့် ရောနှောပတ်သက်ကာ နေထိုင်တတ်သဖြင့် ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်တတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဒါယကာတို့မပါဘဲ တရားနာရန် အနီးအပါးရှိ ကျောင်းတိုက်သို့ပင် မကြွနိုင်ပေ။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မိဘနှစ်ပါးသည်ပင် ကောရဏ္ဍကကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးသော မထေရ်၏ တူတော် ကိုရင်ငယ်ကဲ့သို့ ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) မဖြစ်ကုန်။

Lābhoti [Pg.200] cattāro paccayā. Te kathaṃ palibodhā honti? Puññavantassa hi bhikkhuno gatagataṭṭhāne manussā mahāparivāre paccaye denti, so tesaṃ anumodento dhammaṃ desento samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati, aruṇuggamanato yāva paṭhamayāmo, tāva manussasaṃsaggo na upacchijjati, puna balavapaccūseyeva bāhullikapiṇḍapātikā āgantvā ‘‘bhante, asuko upaṭṭhāko upāsako upāsikā amacco amaccadhītā tumhākaṃ dassanakāmā’’ti vadanti, so ‘‘gaṇhāvuso pattacīvara’’nti gamanasajjova hoti niccabyāvaṭo, tasseva te paccayā palibodhā honti. Tena gaṇaṃ pahāya yattha naṃ na jānanti, tattha ekakena caritabbaṃ. Evaṃ so palibodho upacchijjati.

'လာဘော' ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတည်း။ ထိုပစ္စည်းလေးပါးတို့သည် အဘယ်သို့ ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်ကုန်သနည်း? ဘုန်းကံကြီးမားသော ရဟန်းအား ရောက်လေရာရာအရပ်၌ လူတို့သည် ကြီးစွာသော အခြံအရံနှင့်တကွ ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဒါယကာတို့အား အနုမောဒနာပြုခြင်း၊ တရားဟောကြားခြင်းတို့ဖြင့် သမဏဓမ္မ (ရဟန်းတရား) အားထုတ်ရန် အခွင့်မရပေ။ အရုဏ်တက်ချိန်မှစ၍ ပထမယာမ် တိုင်အောင် လူတို့နှင့် ထိတွေ့ဆက်ဆံခြင်းသည် မပြတ်တောက်နိုင်ပေ။ တစ်ဖန် အလွန်စောသော မိုးသောက်ယံ၌ပင် အဖော်များစွာဖြင့် ဆွမ်းခံထွက်လာသူတို့ ရောက်လာကြပြီး 'အရှင်ဘုရား၊ မည်သည့်အလုပ်အကျွေး ဥပါသကာ၊ ဥပါသိကာ၊ အမတ်၊ အမတ်သမီးတို့သည် အရှင်ဘုရားကို ဖူးမြော်လိုကြပါသည်' ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည်လည်း 'ငါ့ရှင်၊ သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူခဲ့လော့' ဟု အမြဲတစေ သွားရန်အသင့် ဖြစ်နေကာ မပြတ်အလုပ်များနေသဖြင့် ထိုရဟန်းအား ထိုပစ္စည်းတို့သည် ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းသည် အပေါင်းအဖော်စုကို စွန့်ခွာ၍ မိမိကို မသိကြသော အရပ်သို့ တစ်ပါးတည်း ကြွသွားအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) သည် ပြတ်တောက်သွား၏။

Gaṇoti suttantikagaṇo vā ābhidhammikagaṇo vā. Yo tassa uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dento samaṇadhammassa okāsaṃ na labhati, tassa gaṇo palibodho hoti. Tena so evaṃ upacchinditabbo – sace tesaṃ bhikkhūnaṃ bahu kataṃ hoti, appaṃ avasiṭṭhaṃ, taṃ niṭṭhapetvā araññaṃ pavisitabbaṃ. Sace appaṃ kataṃ, bahu avasiṭṭhaṃ, yojanato paraṃ agantvā antoyojanaparicchede aññaṃ gaṇavācakaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ime āyasmā uddesādīhi saṅgaṇhatū’’ti vattabbaṃ. Evampi alabhamānena ‘‘mayhaṃ, āvuso, ekaṃ kiccaṃ atthi, tumhe yathāphāsukaṭṭhānāni gacchathā’’ti gaṇaṃ pahāya attano kammaṃ kātabbaṃ.

'ဂဏော' ဟူသည် သုတ္တန်သင်ယူသော အစုအဝေး သို့မဟုတ် အဘိဓမ္မာသင်ယူသော အစုအဝေးတည်း။ ထိုအစုအဝေးအား သင်ရိုးပို့ချခြင်း (ဥဒ္ဒေသ) သို့မဟုတ် မေးမြန်းချက်များကို ဖြေကြားခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ) ပြုလုပ်ပေးနေရသဖြင့် ရဟန်းတရားအားထုတ်ရန် အခွင့်မရသော ရဟန်းအား ထိုအစုအဝေးသည် ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုငြိကပ်ပူပန်မှုကို ဤသို့ ဖြတ်တောက်အပ်၏ — အကယ်၍ ထိုရဟန်းတို့ သင်ယူပြီးသည်မှာ များပြား၍ အနည်းငယ်မျှသာ ကျန်ရှိပါက ယင်းကို ပြီးစီးစေပြီးမှ တောသို့ ဝင်အပ်၏။ အကယ်၍ သင်ယူပြီးသည်မှာ နည်းပါး၍ ကျန်ရှိသည်မှာ များပြားပါက တစ်ယူဇနာထက် မကျော်လွန်သော အနီးအပါးအရပ်၌ ရှိသော အခြားဂိုဏ်းစာချပုဂ္ဂိုလ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'ဤအရှင်သည် ဤရဟန်းတို့အား သင်ရိုးပို့ချခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူပါ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ အကူအညီမရပါကလည်း 'ငါ့ရှင်တို့... ငါ့အား ကိစ္စတစ်ခု ရှိ၏၊ သင်တို့သည် မိမိတို့ အဆင်ပြေရာ အရပ်တို့သို့ ကြွကြကုန်လော့' ဟု ဆိုကာ အပေါင်းအဖော်စုကို စွန့်လွှတ်၍ မိမိ၏အမှုကိုသာ အားထုတ်အပ်၏။

Kammenāti kammapalibodhena. ‘‘Kammañca pañcama’’ntipi pāṭho. Tattha kammanti navakammaṃ. Taṃ karontena vaḍḍhakīādīhi laddhāladdhaṃ jānitabbaṃ, katākate ussukkaṃ āpajjitabbanti sabbathāpi palibodho hoti. Sopi evaṃ upacchinditabbo – sace appaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, niṭṭhapetabbaṃ. Sace bahu, saṅghikaṃ ce, navakammaṃ saṅghassa vā bhārahārakabhikkhūnaṃ vā niyyātetabbaṃ. Attano santakaṃ ce, attano bhārahārakānaṃ niyyātetabbaṃ. Tādisaṃ alabhantena saṅghassa pariccajitvā gantabbaṃ.

'ကမ္မေနာ' ဟူသည် အမှုကိစ္စကြောင့် ငြိကပ်ခြင်း (ကမ္မပလိဗောဓ) ဖြင့် ဟူလို။ 'ကမ္မဉ္စ ပဉ္စမံ' ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ကမ္မ' ဟူသည် ကျောင်းသစ်ဆောက်လုပ်ခြင်း (နဝကမ္မ) တည်း။ ထိုလုပ်ငန်းကို လုပ်ဆောင်သော ရဟန်းသည် လက်သမားစသည်တို့ ရအပ် မရအပ်သည်ကို သိရှိရခြင်း၊ ပြီးစီး မပြီးစီးသည်၌ စိုးရိမ်ပူပန်ရခြင်း စသည်ဖြင့် အဖုံဖုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ငြိကပ်ပူပန်မှု (ပလိဗောဓ) ဖြစ်၏။ ထိုပလိဗောဓကိုလည်း ဤသို့ ဖြတ်တောက်အပ်၏ — အကယ်၍ အနည်းငယ်သာ ကျန်ရှိပါက ပြီးစီးအောင် ပြုလုပ်အပ်၏။ အကယ်၍ များစွာကျန်ရှိနေပါက သံဃာပိုင် (သံဃိက) လုပ်ငန်းဖြစ်ပါက ထိုအမှုသစ်လုပ်ငန်းကို သံဃာအားသော်လည်းကောင်း၊ တာဝန်ခံဆောင်ရွက်သော ရဟန်းတို့အားသော်လည်းကောင်း လွှဲအပ်ရမည်။ မိမိကိုယ်ပိုင်ဖြစ်ပါက မိမိ၏တာဝန်ခံတို့အား လွှဲအပ်ရမည်။ ထိုသို့သော တာဝန်ခံကို မရရှိပါက သံဃာအား စွန့်လှူခဲ့၍ ကြွသွားအပ်၏။

Addhānanti maggagamanaṃ. Yassa hi katthaci pabbajjāpekkho vā hoti, paccayajātaṃ vā kiñci laddhabbaṃ hoti. Sace taṃ alabhanto na sakkoti adhivāsetuṃ, araññaṃ pavisitvā samaṇadhammaṃ karontassapi gamikacittaṃ nāma duppaṭivinodayaṃ [Pg.201] hoti, tasmā gantvā taṃ kiccaṃ tīretvāva samaṇadhamme ussukkaṃ kātabbaṃ.

ခရီးသွားခြင်းဟူသည် ခရီးသို့ သွားခြင်းဖြစ်၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား ရှင်ရဟန်းပြုပေးရန် မျှော်လင့်နေသူသော်လည်းကောင်း၊ ရဖွယ်ရှိသော ပစ္စည်းလေးပါး တစ်စုံတစ်ခုသော်လည်းကောင်း ရှိနေအံ့။ ထိုအရာကို မရသဖြင့် စိတ်ကို မအောင့်အီးနိုင်ပါက တောသို့ဝင်၍ သမဏဓမ္မကို အားထုတ်နေသော်လည်း သွားလိုသောစိတ် (ဂမိကစိတ္တ) ကို ဖျောက်ဖျက်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ ထို့ကြောင့် သွားရောက်၍ ထိုကိစ္စကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ပြီးမှသာလျှင် သမဏဓမ္မ၌ လုံ့လပြုအပ်၏။

Ñātīti vihāre ācariyupajjhāyasaddhivihārikaantevāsikasamānupajjhāyakasamānācariyakā, ghare mātā pitā bhātāti evamādikā. Te gilānā imassa palibodhā honti. Tasmā so palibodho te upaṭṭhahitvā tesaṃ pākatikakaraṇena upacchinditabbo. Tattha upajjhāyo tāva gilāno sace lahuṃ na vuṭṭhāti, yāvajīvaṃ paṭijaggitabbo, tathā pabbajjācariyo upasampadācariyo saddhivihāriko upasampāditapabbājitaantevāsikasamānupajjhāyakā ca. Nissayācariyauddesācariyanissayantevāsikauddesantevāsikasamānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā, tāva paṭijaggitabbā. Pahontena tato uddhampi paṭijaggitabbā eva. Mātāpitūsu upajjhāye viya paṭijaggitabbaṃ. Sacepi hi te rajje ṭhitā honti, puttato ca upaṭṭhānaṃ paccāsīsanti, kātabbameva. Atha tesaṃ bhesajjaṃ natthi, attano santakaṃ dātabbaṃ. Asati, bhikkhācariyāya pariyesitvāpi dātabbameva. Bhātubhaginīnaṃ pana tesaṃ santakameva yojetvā dātabbaṃ. Sace natthi, attano santakaṃ tāvakālikaṃ datvā pacchā labhantena gaṇhitabbaṃ, alabhantena na codetabbā. Aññātakassa bhaginiyā sāmikassa bhesajjaṃ neva kātuṃ, na dātuṃ vaṭṭati, ‘‘tuyhaṃ sāmikassa dehī’’ti vatvā pana bhaginiyā dātabbaṃ. Bhātu jāyāyapi eseva nayo, tesaṃ pana puttā imassa ñātakāyevāti tesaṃ kātuṃ vaṭṭati.

ဆွေမျိုးဟူသည် ကျောင်းတိုက်၌ရှိသော ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိက၊ အန္တေဝါသိက၊ ဥပဇ္ဈာယ်တူ၊ ဆရာတူတို့နှင့် အိမ်၌ရှိသော မိခင်၊ ဖခင်၊ ညီအစ်ကို မောင်နှမ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့ ဖျားနာနေခြင်းသည် ဤရဟန်းအား အနှောင့်အယှက် (ပလိဗောဓ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့အား ပြုစုလုပ်ကျွေး၍ ကျန်းမာလာအောင် ပြုလုပ်ပေးခြင်းဖြင့် ထိုပလိဗောဓကို ဖြတ်တောက်အပ်၏။ ထိုသူတို့တွင် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် ဖျားနာ၍ လျင်မြန်စွာ မသက်သာပါက အသက်ထက်ဆုံး ပြုစုလုပ်ကျွေးအပ်၏။ ထို့အတူ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ၊ ဥပသမ္ပဒါစရိယ၊ သဒ္ဓိဝိဟာရိက၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရဟန်းပြုပေးအပ်သော သို့မဟုတ် ရှင်ပြုပေးအပ်သော အန္တေဝါသိကနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်တူပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း လုပ်ကျွေးအပ်၏။ နိဿယပေးသောဆရာ၊ စာချဆရာ၊ နိဿယယူသော တပည့်၊ စာသင်တပည့်၊ ဆရာတူပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုမူ နိဿယနှင့် စာသင်ယူမှု မပြတ်စဲသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး လုပ်ကျွေးအပ်၏။ တတ်နိုင်ပါက ထိုထက်လွန်၍လည်း လုပ်ကျွေးအပ်သည်သာတည်း။ မိဘတို့အား ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကဲ့သို့ပင် ပြုစုလုပ်ကျွေးအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုမိဘတို့သည် မင်းစည်းစိမ်ကို ခံစားနေကြရသော်လည်း သားဖြစ်သူထံမှ လုပ်ကျွေးမှုကို မျှော်လင့်နေပါက လုပ်ကျွေးအပ်သည်သာတည်း။ အကယ်၍ ထိုမိဘတို့၌ ဆေးဝါးမရှိပါက မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်းကို ပေးအပ်၏။ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း မရှိပါက ဆွမ်းခံလည်၍ ရှာဖွေပြီးသော်လည်း ပေးအပ်သည်သာတည်း။ ညီအစ်ကို မောင်နှမတို့အားမူ ထိုသူတို့၏ ပစ္စည်းကိုသာ စီမံ၍ ပေးအပ်၏။ အကယ်၍ မရှိပါက မိမိ၏ ပစ္စည်းကို ယာယီအားဖြင့် ပေးလှူ၍ နောက်မှရလျှင် ပြန်ယူအပ်၏၊ မရလျှင် မတောင်းအပ်။ အမျိုးမတော်သော နှမ၏ ခင်ပွန်း (ယောက်ဖ) အား ဆေးဝါးကုသပေးခြင်း၊ ဆေးပေးခြင်း မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် “နင့်ခင်ပွန်းအား ပေးလိုက်ပါ” ဟု ပြော၍ နှမဖြစ်သူအား ပေးရန် အပ်စပ်၏။ မောင်/ညီအစ်ကို၏ ဇနီး (မရီး/ခဲအိုမ) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ထိုသူတို့၏ သားသမီးများသည် ဤရဟန်း၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သဖြင့် ထိုသူတို့အား ဆေးကုသပေးခြင်း၊ ဆေးပေးခြင်း အပ်စပ်၏။

Ābādhoti yo koci rogo. So bādhayamāno palibodho hoti, tasmā bhesajjakaraṇena upacchinditabbo. Sace pana katipāhaṃ bhesajjaṃ karontassapi na vūpasammati, ‘‘nāhaṃ tuyhaṃ dāso, na bhatako, taṃyevamhi posento anamatagge saṃsāravaṭṭe dukkhappatto’’ti attabhāvaṃ garahitvā samaṇadhammo kātabbo.

အာဗာဓဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အနာရောဂါတည်း။ ထိုအနာရောဂါသည် နှိပ်စက်သည်ရှိသော် ပလိဗောဓ (အနှောင့်အယှက်) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဆေးဝါးကုသခြင်းဖြင့် ထိုပလိဗောဓကို ဖြတ်တောက်အပ်၏။ အကယ်၍ ရက်အနည်းငယ် ဆေးကုသသော်လည်း မသက်သာပါက “ငါသည် သင်၏ကျွန်မဟုတ်၊ အခစားအစေခံလည်းမဟုတ်၊ သင့်ကိုပင် မွေးမြူနေရသဖြင့် အစမထင်သော သံသရာဝဋ်၌ ဆင်းရဲသို့ ရောက်ခဲ့ရပြီ” ဟု မိမိ၏ ရုပ်ကန္ဓာကိုယ်ကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချ၍ သမဏဓမ္မကို အားထုတ်အပ်၏။

Ganthoti pariyattipariharaṇaṃ. Taṃ sajjhāyādīhi niccabyāvaṭasseva palibodho hoti, na itarassa.

ဂန္ထဟူသည် ပရိယတ္တိစာပေ သင်အံပို့ချခြင်းတည်း။ ထိုဂန္ထပလိဗောဓသည် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း စသည်တို့၌ အမြဲမပြတ် အလုပ်များနေသူအားသာ အနှောင့်အယှက် (ပလိဗောဓ) ဖြစ်၏၊ အခြားသူအား မဖြစ်ပေ။

Iddhiyāti [Pg.202] iddhipalibodhena. ‘‘Iddhīti te dasā’’tipi pāṭho. Tattha iddhīti pothujjanikā iddhi. Sā hi uttānaseyyakadārako viya taruṇasassaṃ viya ca dupparihārā hoti, appamattakena ca bhijjati. Sā pana vipassanāya palibodho hoti, na samādhissa samādhiṃ patvā pattabbato, tasmā vipassanātthikena iddhipalibodho upacchinditabbo, itarena avasesāti. Kammaṭṭhānabhāvanaṃ paribundheti uparodheti pavattituṃ na detīti palibodho, ra-kārassa la-kāraṃ katvā vutto, paripanthoti attho. Upacchinditabboti samāpanena saṅgahaṇena uparundhitabbo, apalibodho kātabboti attho.

‘ဣဒ္ဓိယော’ ဟူသည် ဣဒ္ဓိပလိဗောဓဖြင့် (တန်ခိုးအနှောင့်အယှက်ဖြင့်) ဟု ဆိုလို၏။ ‘ဣဒ္ဓီတိ တေ ဒသာ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထို၌ ဣဒ္ဓိဟူသည် ပုထုဇဉ်တို့၏ တန်ခိုးဖြစ်၏။ ထိုတန်ခိုးသည် ပက်လက်အိပ်နေရသော ကလေးငယ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပျိုးပင်နုကဲ့သို့လည်းကောင်း ထိန်းသိမ်းရန် အလွန်ခဲယဉ်းလှ၏၊ အနည်းငယ်သော အကြောင်းကြောင့်လည်း ပျက်စီးတတ်၏။ ထိုတန်ခိုးသည် ဝိပဿနာအားထုတ်ခြင်းအား အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေ၏၊ သမာဓိအား အနှောင့်အယှက်မဖြစ်ပေ၊ အကြောင်းမူကား သမာဓိကို ရရှိပြီးမှသာ ထိုတန်ခိုးကို ရရှိနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိပဿနာကို လိုလားသောသူသည် ဣဒ္ဓိပလိဗောဓကို ဖြတ်တောက်အပ်၏၊ ဝိပဿနာကို မလိုလားဘဲ သမထသက်သက်ကိုသာ လိုလားသော အခြားသူသည်ကား မဖြတ်တောက်ဘဲ ကျန်ရှိစေအပ်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာကို ပိတ်ပင်တတ်၊ ဆီးတားတတ်၊ မဖြစ်ပွားစေတတ်သောကြောင့် ပလိဗောဓ မည်၏။ ‘ရ’ ကာရကို ‘လ’ ကာရပြု၍ (ပရိဗောဓမှ ပလိဗောဓဟု) ဆိုအပ်၏၊ ဘေးရန် (ပရိပန္ထ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဖြတ်တောက်အပ်၏ ဟူသည် သမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆောင်းဆည်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆီးတားအပ်၏၊ ပလိဗောဓ မရှိအောင် ပြုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Kammaṭṭhāne niyutto kammaṭṭhāniko, bhāvanamanuyuñjanto. Tena kammaṭṭhānikena. Paricchinditvāti ‘‘imasmiṃ vihāre sabbepi bhikkhū’’ti evaṃ paricchinditvā. Sahavāsīnanti sahavāsīnaṃ bhikkhūnaṃ. Muducittataṃ janetīti attani muducittataṃ uppādeti. Ayañca sahavāsīnaṃ cittamaddavajananādiattho ‘‘manussānaṃ piyo hotī’’tiādinayappavattena mettānisaṃsasuttena (a. ni. 8.1) dīpetabbo.

ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ယှဉ်စပ်သောသူသည် ကမ္မဋ္ဌာနိက မည်၏၊ ဘာဝနာကို အားထုတ်နေသူ ဖြစ်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းသည် ‘ဤကျောင်းတိုက်ရှိ ရဟန်းအားလုံးတို့၌’ ဟု ဤသို့ သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၍ အတူနေဖော် ရဟန်းတို့၏ စိတ်၌ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းမှုကို ဖြစ်စေ၏။ မိမိကိုယ်၌ စိတ်၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းမှုကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုအတူနေဖော်တို့အား စိတ်နူးညံ့စေခြင်း စသောအကျိုးကို ‘လူတို့၏ ချစ်မြတ်နိုးအပ်သူ ဖြစ်၏’ စသည်ဖြင့် လာရှိသော မေတ္တာနိသံသသုတ် (အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်) လာ နည်းနာအတိုင်း ရှင်းလင်းပြသအပ်၏။

Anolīnavuttiko hotīti sammāpaṭipattiyaṃ olīnavuttiko hīnavīriyo na hoti, āraddhavīriyo hotīti attho. Dibbesupi ārammaṇesu, pageva itaresūti adhippāyo. Sabbatthāti sabbasmiṃ samaṇakaraṇīye, sabbasmiṃ vā kammaṭṭhānānuyoge. Atthayitabbanti pubbāsevanavasena atthayitabbaṃ. Yogassa bhāvanāya anuyuñjanaṃ yogānuyogo, tadeva karaṇīyaṭṭhena kammaṃ, tassa yogānuyogakammassa. Padaṭṭhānattāti nipphattihetuttā.

‘တွန့်ဆုတ်သော အလေ့မရှိသူ ဖြစ်၏’ ဟူသည်မှာ သမ္မာပဋိပတ်၌ တွန့်ဆုတ်သော အလေ့ရှိသူ၊ လျော့ရဲသော ဝီရိယရှိသူ မဟုတ်ဘဲ၊ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသူ ဖြစ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နတ်၌ဖြစ်သော အာရုံတို့၌သော်လည်း (မတွန့်ဆုတ်)၊ အခြားအာရုံတို့၌ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းကိစ္စတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းတို့၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ရှေးဦးစွာ မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် တောင့်တအပ်၏။ ယောဂဟူသော ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းသည် ယောဂါနုယောဂ မည်၏၊ ထိုအလုပ်သည်ပင်လျှင် ပြုဖွယ်အနက်ကြောင့် ကိစ္စ (ကမ္မ) မည်၏၊ ထိုယောဂါနုယောဂအမှု၏ ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်း (ပဒဋ္ဌာန) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Odātakasiṇe ālokakasiṇaṃ, kasiṇugghāṭimākāsakasiṇe paricchinnākāsakasiṇañca antogadhaṃ katvā pāḷiyaṃ pathavīkasiṇādīnaṃ rūpajjhānārammaṇānaṃ aṭṭhannaṃyeva kasiṇānaṃ sarūpato vuttattā ākāsakasiṇaṃ ālokakasiṇañca vajjetvā ‘‘aṭṭhatiṃsārammaṇesū’’ti pāḷiyaṃ āgatanayeneva vuttaṃ. Aṭṭhakathānayena pana ākāsakasiṇe ālokakasiṇe ca visuṃ gahite cattālīsaṃyeva kammaṭṭhānāni. Tatrimāni cattālīsa kammaṭṭhānāni – dasa kasiṇā, dasa asubhā[Pg.203], dasa anussatiyo, cattāro brahmavihārā, cattāro āruppā, ekā saññā, ekaṃ vavatthānanti. Tattha pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ālokakasiṇaṃ paricchinnākāsakasiṇanti ime dasa kasiṇā. Uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikanti ime dasa asubhā. Buddhānussati dhamma saṅgha sīla cāga devatānussati maraṇassati kāyagatāsati ānāpānassati upasamānussatīti imā dasa anussatiyo. Mettā karuṇā muditā upekkhāti ime cattāro brahmavihārā. Ākāsānañcāyatanaṃ viññāṇañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ nevasaññānāsaññāyatananti ime cattāro āruppā. Āhāre paṭikūlasaññā ekā saññā. Catudhātuvavatthānaṃ ekaṃ vavatthānanti.

အာလောကကသိဏ်ကို ဩဒါတကသိဏ်၌လည်းကောင်း၊ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏ်ကို ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသကသိဏ်၌လည်းကောင်း သွင်းယူ၍၊ ပါဠိတော်၌ ပထဝီကသိဏ် စသော ရူပဇ္ဈာန်အာရုံဖြစ်သော ကသိဏ် ရှစ်ပါးတို့ကိုသာ ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်၍ ဟောကြားအပ်သောကြောင့်၊ အာကာသကသိဏ်နှင့် အာလောကကသိဏ်တို့ကို ဖယ်ထုတ်၍ ‘အာရုံ ၃၈-ပါးတို့၌’ ဟု ပါဠိတော်၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာနည်းအရမူ အာကာသကသိဏ်နှင့် အာလောကကသိဏ်တို့ကို သီးခြားစီ ယူသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် ၄၀ အတိအကျ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအထဲတွင် ဤကမ္မဋ္ဌာန်း ၄၀ တို့သည်ကား — ကသိဏ် ၁၀ ပါး၊ အသုဘ ၁၀ ပါး၊ အနုဿတိ ၁၀ ပါး၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ ပါး၊ အရူပ ၄ ပါး၊ သညာ ၁ ပါး၊ ဝဝတ္ထာန် ၁ ပါး တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုတွင် ပထဝီကသိဏ်၊ အာပေါကသိဏ်၊ တေဇောကသိဏ်၊ ဝါယောကသိဏ်၊ นီလကသိဏ်၊ ပီတကသိဏ်၊ လောဟိတကသိဏ်၊ ဩဒါတကသိဏ်၊ အာလောကကသိဏ်၊ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိဏ် ဟူ၍ ဤဆယ်ပါးတို့သည် ကသိဏ် ၁၀ ပါး မည်ကုန်၏။ ဥဒ္ဓုမာတက (ဖောရောင်နေသော အလောင်း)၊ ဝိနီလက (ညိုမဲသော အလောင်း)၊ ဝိပုဗ္ဗက (ပြည်ယိုစီးသော အလောင်း)၊ ဝိစ္ဆိဒ္ဒက (အလယ်မှ ပြတ်နေသော အလောင်း)၊ ဝိက္ခာယိတက (ကိုက်ခဲစားသောက်အပ်သော အလောင်း)၊ ဝိက္ခိတ္တက (ဖရိုဖရဲ ပျံ့လွင့်နေသော အလောင်း)၊ ဟတဝိက္ခိတ္တက (ခုတ်ပိုင်း၍ ပျံ့လွင့်နေသော အလောင်း)၊ လောဟိတက (သွေးယိုစီးနေသော အလောင်း)၊ ပုဠုဝက (လောက်ထနေသော အလောင်း)၊ အဋ္ဌိက (အရိုးစု) ဟူ၍ ဤဆယ်ပါးတို့သည် အသုဘ ၁၀ ပါး မည်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၊ ဓမ္မာနုဿတိ၊ သံဃာနုဿတိ၊ သီလာနုဿတိ၊ စာဂါနုဿတိ၊ ဒေဝတာနုဿတိ၊ မရဏဿတိ၊ ကာယဂတာသတိ၊ အာနာပါနဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ ဟူ၍ ဤဆယ်ပါးတို့သည် အနုဿတိ ၁၀ ပါး မည်ကုန်၏။ မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဟူ၍ ဤလေးပါးတို့သည် ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄ ပါး မည်ကုန်၏။ အာကာသာနဉ္စာယတန၊ ဝိညာဏဉ္စာယတန၊ အာကိဉ္စညာယတန၊ နေဝသညာနာသညာယတန ဟူ၍ ဤလေးပါးတို့သည် အရူပ ၄ ပါး မည်ကုန်၏။ အာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟု မှတ်သားခြင်း (အာဟာရေ ပဋိကူလသညာ) သည် သညာ ၁ ပါး မည်၏။ ဓာတ်လေးပါးကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း (စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်) သည် ဝဝတ္ထာန် ၁ ပါး မည်၏။

Yaṃ yassa caritānukūlanti ettha rāgacaritassa tāva dasa asubhā kāyagatāsatīti ekādasa kammaṭṭhānāni anukūlāni, dosacaritassa cattāro brahmavihārā cattāri vaṇṇakasiṇānīti aṭṭha, mohacaritassa ca vitakkacaritassa ca ekaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānameva, saddhācaritassa purimā cha anussatiyo, buddhicaritassa maraṇassati upasamānussati catudhātuvavatthānaṃ āhāre paṭikūlasaññāti cattāri, sesakasiṇāni cattāro ca āruppā sabbacaritānaṃ anukūlāni. Kasiṇesu ca yaṃ kiñci parittaṃ vitakkacaritassa, appamāṇaṃ mohacaritassa anukūlanti veditabbaṃ. Yathāvutteneva nayenāti ‘‘yogānuyogakammassa padaṭṭhānattā’’ti imamatthaṃ atidisati.

မည်သူအား မည်သည့်ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် စရိုက်နှင့် လျော်ကန်သနည်းဟူသော အနက်၌ - ရှေးဦးစွာ ရာဂစရိုက်ရှိသူအား အသုဘတစ်ဆယ်၊ ကာယဂတာသတိ တစ်ခု ပေါင်း တစ်ဆယ့်တစ်ခုသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် လျော်ကန်ကုန်၏။ ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား ဗြဟ္မဝိဟာရ လေးပါး၊ ဝဏ္ဏကသိုဏ်း လေးပါး ပေါင်း ရှစ်ပါးတို့သည် လျော်ကန်ကုန်၏။ မောဟစရိုက်နှင့် ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား အာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်း တစ်ပါးတည်းသာလျှင် လျော်ကန်၏။ သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား ရှေးဦး ဖြစ်ကုန်သော အနုဿတိ ခြောက်ပါးတို့သည် လျော်ကန်ကုန်၏။ ဗုဒ္ဓိစရိုက်ရှိသူအား မရဏဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာ ပေါင်း လေးပါးတို့သည် လျော်ကန်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ကသိုဏ်းများနှင့် အရူပလေးပါးတို့သည် စရိုက်အားလုံးရှိသူတို့အား လျော်ကန်ကုန်၏။ ကသိုဏ်းတို့တွင်လည်း အနည်းငယ်မျှသော ကသိုဏ်းသည် ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား လျော်ကန်၏၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကသိုဏ်းသည် မောဟစရိုက်ရှိသူအား လျော်ကန်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင်' ဟူသည်ကား 'ယောဂါနုယောဂကံ (တရားအားထုတ်မှု) ၏ နီးကပ်သောအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်' ဟူသော ဤအနက်ကို လွှဲညွှန်ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Yaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetukāmo hoti, tasseva vasena catukkapañcakajjhānāni nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā āsavakkhayappattassa khīṇāsavassa santike gahetabbanti āha – ‘‘imināva kammaṭṭhānena…pe… uggahetabba’’nti. Arahantādayo hītiādi ekaccakhīṇāsavato bahussutova kammaṭṭhānadāne seyyoti dassanatthaṃ āraddhaṃ. Mahāhatthipathaṃ nīharanto viyāti kammaṭṭhānapathaviṃ mahāhatthipathaṃ katvā dassento viya. Sappāyāsappāyaṃ paricchinditvāti yassa kammaṭṭhānaṃ ācikkhati, tassa upakārānupakāraṃ yuttimagganena paricchinditvā.

မည်သည့်ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူလိုသနည်း၊ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၏ စွမ်းအားဖြင့် စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေ၍ ဈာန်လျှင် နီးကပ်သောအကြောင်းရှိသော ဝိပဿနာကို ပွားများကာ အာသဝေါကုန်ခန်းခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ထံမှောက်၌ ယူအပ်၏ဟု ဆိုလို၍ 'ဤကမ္မဋ္ဌာန်းဖြင့်သာလျှင်...ပ... သင်ယူအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ရဟန္တာအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်' အစရှိသည်ကား အချို့သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ထက် ဗခုသုတရှိသောသူသည်သာလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းပေးရာ၌ ပို၍မြတ်၏ဟူသောအချက်ကို ပြသရန် အစပျိုးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဆင်ပြောင်ကြီး၏ လမ်းကို ထုတ်ဆောင်ပြသဘိသကဲ့သို့' ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းမြေပြင်ကို ဆင်ပြောင်ကြီး၏ လမ်းပြု၍ ပြသဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'သပ္ပါယနှင့် အသပ္ပါယကို ပိုင်းခြား၍' ဟူသည်ကား မည်သူ့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားညွှန်ပြသနည်း၊ ထိုသူ၏ အကျိုးရှိမှု၊ အကျိုးမရှိမှုကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းနည်းလမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ဖြစ်သည်။

Idāni [Pg.204] kammaṭṭhānadāyakassa santikaṃ gacchantena dhotamakkhitehi pādehi upāhanā āruhitvā chattaṃ gahetvā telanāḷimadhuphāṇitādīni gāhāpetvā antevāsikaparivutena na gantabbaṃ, gamikavattaṃ pana pūretvā attano pattacīvaraṃ sayameva gahetvā antarāmagge yaṃ yaṃ vihāraṃ pavisati, sabbattha paviṭṭhakāle āgantukavattaṃ, nikkhamanakāle gamikavattanti yathārahaṃ taṃ taṃ vattaṃ pūrentena sallahukaparikkhārena paramasallekhavuttinā hutvā gantabbanti imamatthaṃ saṅkhipitvā dassento ‘‘sallahukavuttinā vinayācārasampannenā’’ti āha. Evaṃ pana gantvā taṃ vihāraṃ pavisantena antarāyeva dantakaṭṭhaṃ kappiyaṃ kārāpetvā gahetvā pavisitabbaṃ, na ca muhuttaṃ vissamitvā pādadhovanamakkhanādīni katvā ācariyassa santikaṃ gamissāmīti aññaṃ pariveṇaṃ pavisitabbaṃ. Kasmā? Sace hissa tatra ācariyassa visabhāgā bhikkhū bhaveyyuṃ, taṃ te āgamanakāraṇaṃ pucchitvā ācariyassa avaṇṇaṃ pakāsetvā ‘‘naṭṭhosi, sace tassa santikaṃ āgato’’ti vippaṭisāraṃ uppādeyyuṃ, yena tatova paṭinivatteyya, tasmā ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ pucchitvā ujukaṃ tattheva gantabbaṃ.

ယခုအခါ ကမ္မဋ္ဌာန်းပေးမည့် ဆရာသမား၏ ထံသို့ သွားသောသူသည် ဆေးကြောလိမ်းခြယ်အပ်သော ခြေတို့ဖြင့် ဖိနပ်စီးလျက်၊ ထီးဆောင်းလျက်၊ ဆီဘူး၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက်၊ တပည့်တပန်းများ ဝန်းရံလျက် မသွားအပ်။ ခရီးသွားဝတ် (ဂမိကဝတ်) ကိုမူကား ဖြည့်ကျင့်၍ မိမိ၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ယူဆောင်လျက် ခရီးအကြား၌ မည်သည့်ကျောင်းသို့ ဝင်သည်ဖြစ်စေ၊ ထိုဝင်သမျှသော ကျောင်းတိုင်းသို့ ဝင်သောအခါ၌ ဧည့်သည်ဝတ် (အာဂန္တုကဝတ်) ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်ခွာသောအခါ၌ ခရီးသွားဝတ် (ဂမိကဝတ်) ကိုလည်းကောင်း လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ထိုထိုဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်လျက်၊ ပေါ့ပါးသော အသုံးအဆောင်ရှိ၍ အလွန်အမင်း ခေါင်းပါးစွာ ကျင့်နေထိုင်သူ ဖြစ်လျက် သွားအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ပြသလိုသဖြင့် 'ပေါ့ပါးသော အသက်မွေးမှုရှိ၍ ဝိနည်းကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်လျက်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ သွား၍ ထိုကျောင်းသို့ ဝင်သောအခါ လမ်းခရီးအကြား၌ပင် အပ်စပ်အောင် ပြုလုပ်အပ်သော သွားတိုက်တံကို ယူဆောင်လျက် ဝင်အပ်၏။ တစ်ခဏမျှ အနားယူကာ ခြေဆေးခြင်း၊ ခြေလိမ်းခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ ဆရာသမားထံသို့ သွားမည်ဟု အခြားသော ကျောင်းတိုက်သို့ မဝင်အပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? အကယ်၍ ထိုကျောင်း၌ ဆရာသမားနှင့် မသင့်မြတ်သော ရဟန်းတို့ ရှိနေပါက ထိုရဟန်းတို့သည် ထိုသူအား လာရခြင်းအကြောင်းကို မေးမြန်း၍ ဆရာသမား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကင်းမဲ့ပုံကို ပြောဆိုကာ 'အကယ်၍ ထိုဆရာ့ထံသို့ လာခဲ့လျှင် သင် ပျက်စီးပြီ' ဟု နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်မှုကို ဖြစ်စေကုန်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ထိုနေရာမှပင် ပြန်လှည့်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာသမား၏ သီတင်းသုံးရာနေရာကို မေးမြန်း၍ ထိုနေရာသို့သာ တိုက်ရိုက်သွားအပ်၏။

Vuttappakāramācariyanti –

ဆိုအပ်ပြီးသော အင်္ဂါရှိသော ဆရာသမားဟူသည်ကား -

‘‘Piyo garu bhāvanīyo, vattā ca vacanakkhamo;

Gambhīrañca kathaṃ kattā, no caṭṭhāne niyojako’’ti. (a. ni. 7.37;

netti. 113) –

“ချစ်ခင်အပ်သူ၊ လေးစားအပ်သူ၊ ချီးမွမ်းအပ်သူ၊ (အဆုံးအမကို) ပြောကြားတတ်သူ၊ ပြောဆိုသမျှ စကားကို သည်းခံနိုင်သူ၊ နက်နဲသော တရားစကားကို ပြောကြားတတ်သူ၊ မလျောက်ပတ်သော အရာ၌ မတိုက်တွန်းတတ်သူ” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Evamādinā vuttappakāraṃ saddhādiguṇasamannāgataṃ ekantahitesiṃ vuḍḍhipakkhe ṭhitaṃ kalyāṇamittaṃ ācariyaṃ. Vattapaṭipattiyā ārādhitacittassāti ettha sace ācariyo daharataro hoti, pattacīvarapaṭiggahaṇādīni na sāditabbāni. Sace vuḍḍhataro, gantvā ācariyaṃ vanditvā ṭhātabbaṃ. ‘‘Nikkhipāvuso, pattacīvara’’nti vuttena nikkhipitabbaṃ. ‘‘Pānīyaṃ pivā’’ti vuttena sace icchati, pātabbaṃ. ‘‘Pāde dhovā’’ti vuttena na tāva dhovitabbā. Sace hi ācariyena ābhatamudakaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā. ‘‘Dhovāvuso, na mayā ābhataṃ, aññehi ābhata’’nti vuttena pana yattha ācariyo na passati, evarūpe paṭicchanne vā okāse abbhokāsavihārassapi vā ekamante nisīditvā pādā dhovitabbā. Sace ācariyo telanāḷiṃ āharati, uṭṭhahitvā ubhohi hatthehi sakkaccaṃ [Pg.205] gahetabbā. Sace hi na gaṇheyya, ‘‘ayaṃ bhikkhu ito eva paṭṭhāya sambhogaṃ kopetī’’ti ācariyassa aññathattaṃ bhaveyya. Gahetvā pana na āditova pādā makkhetabbā. Sace hi taṃ ācariyassa gattabbhañjanatelaṃ bhaveyya, na sāruppaṃ siyā, tasmā paṭhamaṃ sīsaṃ makkhetvā khandhādīni makkhetabbāni. ‘‘Sabbapārihāriyatelamidaṃ, āvuso, pādepi makkhehī’’ti vuttena pana pāde makkhetvā ‘‘imaṃ telanāḷiṃ ṭhapemi, bhante’’ti vatvā ācariye gaṇhante dātabbā.

ဤသို့ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သဒ္ဓါတရား အစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော၊ စင်စစ် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော၊ ကြီးပွားရေးဘက်၌ တည်သော ကလျာဏမိတ္တဖြစ်သော ဆရာသမားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းဖြင့် စိတ်ကို ကြည်လင်စေအပ်သောသူအား' ဟူသော ဤစကား၌ - အကယ်၍ ဆရာသည် မိမိထက် ငယ်ရွယ်သူ ဖြစ်ပါက သပိတ်၊ သင်္ကန်း ခံယူခြင်း စသည်တို့ကို မသာယာအပ်။ အကယ်၍ ကြီးသူဖြစ်ပါက သွား၍ ဆရာ့ကို ရှိခိုးပြီး မတ်တပ်ရပ်နေအပ်၏။ 'ငါ့ရှင် သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ချထားလော့' ဟု ဆိုလျှင် ချထားအပ်၏။ 'ရေသောက်လော့' ဟု ဆိုလျှင် အကယ်၍ သောက်လိုပါက သောက်အပ်၏။ 'ခြေဆေးလော့' ဟု ဆိုလျှင် ရှေးဦးစွာ မဆေးအပ်သေး။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကယ်၍ ထိုရေသည် ဆရာကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူလာသော ရေဖြစ်ပါက မလျောက်ပတ်ပေ။ 'ငါ့ရှင် ဆေးလော့၊ ငါဆောင်အပ်သည်မဟုတ်၊ အခြားသူတို့ ဆောင်အပ်သည်ဖြစ်၏' ဟု ဆိုပါမူကား ဆရာမမြင်ရာ ဖြစ်သော ဤသို့သော ဖုံးကွယ်ရာအရပ်၌ လည်းကောင်း၊ လွင်တီးခေါင်ကျောင်း ဖြစ်ပါက တစ်ခုသော ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌ ထိုင်၍ လည်းကောင်း ခြေတို့ကို ဆေးအပ်ကုန်၏။ အကယ်၍ ဆရာသည် ဆီဘူးကို ယူဆောင်လာပါက ထ၍ လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ရိုသေစွာ ခံယူအပ်၏။ အကယ်၍ မခံယူပါက 'ဤရဟန်းသည် ယခုမှစ၍ ပေါင်းဖော်ခြင်းကို ပျက်စေ၏' ဟု ဆရာအား တစ်ပါးသော နှလုံးသွင်းခြင်း (စိတ်ပြောင်းလဲခြင်း) ဖြစ်ရာ၏။ ခံယူပြီးနောက်၌လည်း ရှေးဦးစွာ ခြေတို့ကို မလိမ်းကျံအပ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဆီသည် ဆရာ၏ ကိုယ်လိမ်းဆီ (ကိုယ်သုတ်ဆီ) ဖြစ်ပါက မလျောက်ပတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဦးခေါင်းကို လိမ်း၍ ပခုံးစသည်တို့ကို လိမ်းကျံအပ်ကုန်၏။ 'ငါ့ရှင် ဤဆီသည် တစ်ကိုယ်လုံး သုံးစွဲရန် ဖြစ်သော ဆီတည်း၊ ခြေတို့ကိုလည်း လိမ်းကျံလော့' ဟု ဆိုပါမူကား ခြေတို့ကိုလည်း လိမ်းကျံပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရား၊ ဤဆီဘူးကို ထားပါအံ့' ဟု လျှောက်ထား၍ ဆရာက ခံယူသောအခါ အပ်နှင်းအပ်၏။

Gatadivasato paṭṭhāya ‘‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, kathetha’’iccevaṃ na vattabbaṃ. Dutiyadivasato pana paṭṭhāya sace ācariyassa pakatiupaṭṭhāko atthi, taṃ yācitvā vattaṃ kātabbaṃ. Sace yācitopi na deti, okāse laddheyeva kātabbaṃ. Karontena ca khuddakamajjhimamahantāni tīṇi dantakaṭṭhāni upanāmetabbāni. Sītaṃ uṇhanti duvidhaṃ mukhadhovanudakañca nhānodakañca paṭiyādetabbaṃ. Tato yaṃ ācariyo tīṇi divasāni paribhuñjati, tādisameva niccaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, niyamaṃ akatvā yaṃ vā taṃ vā paribhuñjantassa yathāladdhaṃ upanāmetabbaṃ. Kiṃ bahunā vuttena, yaṃ taṃ bhagavatā ‘‘antevāsikena, bhikkhave, ācariyamhi sammā vattitabbaṃ. Tatrāyaṃ sammāvattanā – kālasseva vuṭṭhāya upāhanā omuñcitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā dantakaṭṭhaṃ dātabbaṃ, mukhodakaṃ dātabbaṃ, āsanaṃ paññapetabbaṃ. Sace yāgu hoti, bhājanaṃ dhovitvā yāgu upanāmetabbā’’tiādikaṃ (mahāva. 66) khandhake vattaṃ paññattaṃ, taṃ sabbampi kātabbaṃ. Iti iminā yathāvuttena nayena paṭipajjanto vattapaṭipattiyā cittaṃ ārādhetīti daṭṭhabbaṃ.

ရောက်ရှိသည့်နေ့မှစ၍ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ဟောကြားတော်မူပါ' ဟု မတောင်းပန်အပ်။ ဒုတိယနေ့မှစ၍မူ အကယ်၍ ဆရာသမား၌ ပုံမှန်ဝတ်ပြုလုပ်ကျွေးသူ ရှိပါက ထိုသူ့ထံမှ ခွင့်ပန်၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုအပ်၏။ ခွင့်တောင်းသော်လည်း ခွင့်မပြုပါက အခွင့်အခါရသည့်အခါ၌သာ ပြုအပ်၏။ ဝတ်ပြုသူသည် သေးငယ်သော၊ အလတ်စား၊ ကြီးမားသော သွားပွတ်တံ သုံးမျိုးတို့ကို ဆက်ကပ်အပ်၏။ အေးသောရေ၊ ပူသောရေ ဟူ၍ နှစ်မျိုးသော မျက်နှာသစ်ရေနှင့် ရေချိုးရေတို့ကို ပြင်ဆင်အပ်၏။ ထို့နောက် ဆရာသမားသည် သုံးရက်ပတ်လုံး မည်သည့်ရေကို သုံးဆောင်သနည်း၊ ထိုရေနှင့်တူသော ရေကိုသာလျှင် အမြဲတစေ ပြင်ဆင်အပ်၏။ အကန့်အသတ်မရှိဘဲ ရသမျှကို သုံးဆောင်တတ်သော ဆရာသမားဖြစ်ပါက ရရှိသရွေ့ကိုသာ ဆက်ကပ်အပ်၏။ များစွာပြောဆိုနေသဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ အတူနေတပည့်သည် ဆရာသမားအပေါ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်၏။ ထိုကျင့်ဝတ်၌ ဤသည်ကား ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း ဖြစ်၏ - စောစောကပင် ထ၍၊ ဖိနပ်ကို ချွတ်ပြီးလျှင်၊ ကိုယ်ဝတ်လဲဖက်ကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်ကာ သွားပွတ်တံကို ပေးအပ်၏၊ မျက်နှာသစ်ရေကို ပေးအပ်၏၊ နေရာကို ခင်းကျင်းအပ်၏။ ဆွမ်းယာဂု ရှိခဲ့ပါလျှင် ခွက်ကို ဆေးကြော၍ ဆွမ်းယာဂုကို ဆက်ကပ်အပ်၏' စသည်ဖြင့် ခန္ဓက၌ ပညတ်တော်မူအပ်သော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အလုံးစုံကိုလည်း ပြုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကျင့်ကြံသော ရဟန်းသည် ဝတ်ပဋိပတ်ဖြင့် ဆရာသမား၏စိတ်ကို နှစ်သက်စေနိုင်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Pañcasandhikanti pañcapabbaṃ, pañcabhāganti attho. Kammaṭṭhānassa uggaṇhananti kammaṭṭhānaganthassa uggaṇhanaṃ, tadatthaparipucchā kammaṭṭhānassa paripucchanā. Atha vā ganthato atthato ca kammaṭṭhānassa uggaṇhanaṃ uggaho, tattha saṃsayaparipucchanā paripucchā. Kammaṭṭhānassa upaṭṭhānanti nimittupaṭṭhānaṃ, evaṃ bhāvanamanuyuñjantassa ‘‘evamidaṃ nimittaṃ upaṭṭhātī’’ti upadhāraṇaṃ, tathā kammaṭṭhānappanā ‘‘evaṃ jhānamappetī’’ti. Kammaṭṭhānassa lakkhaṇanti gaṇanānubandhanāphusanānaṃ vasena bhāvanaṃ ussukkāpetvā ṭhapanāya sampatti, tato parampi vā sallakkhaṇādivasena matthakappattīti kammaṭṭhānasabhāvassa sallakkhaṇaṃ. Tenāha – ‘‘kammaṭṭhānasabhāvupadhāraṇanti vuttaṃ hotī’’ti.

'ပဉ္စသန္ဓိက' ဟူသည် အပိုင်းအခြားငါးခုရှိခြင်း၊ ငါးပါးသောအပြားရှိခြင်း ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ 'ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူခြင်း' ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကျမ်းကို သင်ယူခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းခြင်းသည် 'ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းခြင်း' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပါဠိကျမ်းဂန်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူခြင်းသည် 'သင်ယူခြင်း (ဥဂ္ဂဟ)' မည်၍၊ ထိုသင်ယူရာ၌ ယုံမှားသံသယရှိသည်ကို မေးမြန်းခြင်းသည် 'မေးမြန်းခြင်း (ပရိပုစ္ဆာ)' မည်၏။ 'ကမ္မဋ္ဌာန်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်း' ဟူသည် နိမိတ်ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ဤသို့ ဘာဝနာကို အားထုတ်နေသောသူအား 'ဤသို့ ဤနိမိတ်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ အပ္ပနာသို့ ရောက်ခြင်းသည် 'ဤသို့ ဈာန်ကို ဖြစ်စေ၏' ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ 'ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ လက္ခဏာ' ဟူသည် ရေတွက်ခြင်း (ဂဏနာ)၊ အစဉ်လိုက်ခြင်း (အနုဗန္ဓနာ)၊ တွေ့ထိခြင်း (ဖုသနာ) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဘာဝနာ၌ လုံ့လပြုကာ အပ္ပနာဖြင့် ပြီးပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုမှတစ်ပါး ဆင်ခြင်ခြင်း (သလ္လက္ခဏာ) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အဆုံးသို့ ရောက်ခြင်း ဟူသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသဘာဝကို ဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝကို ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းခြင်း ဟု ဆိုလိုသည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Attanāpi [Pg.206] na kilamati odhiso kammaṭṭhānassa uggaṇhanato, tato eva ācariyampi na viheṭheti dhammādhikaraṇampi bhāvanāya matthakaṃ pāpanato. Tasmāti taṃnimittaṃ attanoakilamanaācariyāviheṭhanahetu. Thokanti thokaṃ thokaṃ. Tatthāti yattha ācariyo vasati, tattha. Sappāyaṃ hotīti āvāsasappāyādilābhena manasikāraphāsutā bhāvanānukūlatā hoti. Yojanaparamanti iminā gāvutaaḍḍhayojanānipi saṅgaṇhāti. Yasmā pana mandapañño gāvute aḍḍhayojane yojanamatte vā vasanto kammaṭṭhānassa kismiñcideva ṭhāne sandehe vā satisammose vā jāte kālasseva vihāre vattaṃ katvā antarāmagge piṇḍāya caritvā bhattakiccapariyosāneyeva ācariyassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā taṃ divasaṃ ācariyassa santike kammaṭṭhānaṃ sodhetvā dutiyadivase ācariyaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge piṇḍāya caritvā akilamantoyeva attano vasanaṭṭhānaṃ āgantuṃ sakkhissati, tasmā vuttaṃ ‘‘mandapañño yojanaparamaṃ gantvā’’ti. Sace tikkhapañño yojanaparame phāsukaṭṭhānaṃ na labhati, tena kammaṭṭhāne sabbaṃ gaṇṭhiṭṭhānaṃ chinditvā visuddhaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā yojanaparamato dūrampi gantuṃ vaṭṭatīti āha ‘‘tikkhapañño dūrampi gantvā’’ti.

အတိုင်းအတာအလိုက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ယူခြင်းကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မပင်ပန်း၊ ထိုသို့မပင်ပန်းခြင်းကြောင့်ပင် ဆရာသမားကိုလည်း မငြှဉ်းဆဲရာရောက်၊ ဘာဝနာတရားကိုလည်း အဆုံးတိုင်အောင် ပို့ဆောင်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် မပင်ပန်းစေရန်နှင့် ဆရာသမားကို မငြှဉ်းဆဲစေရန်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် 'နည်းငယ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ နည်းငယ်ဟူသည် တစ်စိမ့်စိမ့် (သို့မဟုတ်) နည်းနည်းချင်းစီ ဟု ဆိုလို၏။ 'ထိုအရပ်၌' ဟူသည် ဆရာသမား သီတင်းသုံးရာ အရပ်၌ ဖြစ်၏။ 'သင့်လျော်သည်ဖြစ်အံ့' ဟူသည် ကျောင်းကျောင်းချင်း သင့်လျော်ခြင်းစသည့် အကျိုးတရားများကို ရရှိခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းရ လွယ်ကူခြင်း၊ ဘာဝနာအားထုတ်ရန် အဆင်ပြေခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုလို၏။ 'ယူဇနာခရီးကို အလွန်ဆုံးထား၍' ဟူသော စကားဖြင့် တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာခွဲခရီးတို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ဉာဏ်ပညာနည်းသောသူသည် တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာခွဲ သို့မဟုတ် တစ်ယူဇနာမျှ ကွာဝေးသောအရပ်၌ နေထိုင်ပါက ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၏ တစ်စုံတစ်ခုသော နေရာ၌ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် တွေဝေခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စောစောကပင် ကျောင်း၌ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်များကို ပြုလုပ်ကာ လမ်းခရီး၌ ဆွမ်းခံပြီးလျှင် ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါမှသာ ဆရာသမား သီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ သွား၍၊ ထိုနေ့၌ ဆရာသမား၏ ထံမှောက်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်ပြီးနောက်၊ ဒုတိယနေ့၌ ဆရာသမားကို ရှိခိုး၍ ထွက်ခွာခဲ့ပြီး၊ လမ်းခရီး၌ ဆွမ်းခံကာ မပင်မပန်းဘဲ မိမိသီတင်းသုံးရာအရပ်သို့ ပြန်လာနိုင်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် 'ဉာဏ်ပညာနည်းသောသူသည် ယူဇနာခရီးကို အလွန်ဆုံးထား၍ သွားပြီးလျှင်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ဉာဏ်ပညာကြီးမားသောသူသည် တစ်ယူဇနာအတွင်း သင့်လျော်သော နေရာကို မရရှိပါက၊ ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ခက်ခဲသော အမိုက်အမှောင် (ဂဏ္ဌိ) အားလုံးကို ဖြတ်တောက်ပြီး လွတ်လွတ်ကင်းကင်း ဆင်ခြင်တွေးတောနိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြုလုပ်လျက် တစ်ယူဇနာထက် ဝေးသောအရပ်သို့လည်း သွားရောက်ထိုက်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ဉာဏ်ပညာကြီးမားသောသူသည် ဝေးကွာသောအရပ်သို့လည်း သွားရောက်၍' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။

Aṭṭhārasasenāsanadosavivajjitanti mahattaṃ, navattaṃ, jiṇṇattaṃ, panthanissitattaṃ, soṇḍī, paṇṇaṃ, pupphaṃ, phalaṃ, patthanīyatā, nagarasannissitatā, dārusannissitatā, khettasannissitatā, visabhāgānaṃ puggalānaṃ atthitā, paṭṭanasannissitatā, paccantasannissitatā, rajjasīmasannissitatā, asappāyatā, kalyāṇamittānaṃ alābhoti imehi aṭṭhārasahi senāsanadosehi vivajjitaṃ. Imesañhi aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ senāsanaṃ bhāvanāya ananurūpaṃ.

'ကျောင်းတိုက်၏ အပြစ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးမှ ကင်းလွတ်သော' ဟူသည် ကျောင်းကြီးလွန်းခြင်း၊ ကျောင်းသစ်လွန်းခြင်း၊ ကျောင်းဟောင်းလွန်းခြင်း၊ လမ်းမနှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ ရေအိုင်/ရေတွင်းနှင့် နီးခြင်း၊ ဟင်းရွက်တော ရှိခြင်း၊ ပန်းတော ရှိခြင်း၊ သစ်သီးတော ရှိခြင်း၊ လူအများ လိုလားအပ်သော ကျောင်းဖြစ်ခြင်း၊ မြို့နှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ ထင်းတောနှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ လယ်တောနှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ သဘောမတူသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ရှိခြင်း၊ ဆိပ်ကမ်းနှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ နယ်စပ်နှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ တိုင်းပြည်နယ်ခြားနှင့် နီးစပ်ခြင်း၊ မသင့်လျော်ခြင်း၊ မိတ်ကောင်းဆွေကောင်း မရနိုင်ခြင်း ဟူသော ဤဆယ့်ရှစ်ပါးသော ကျောင်းတိုက်၏ အပြစ်တို့မှ ကင်းလွတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြစ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်းတိုက်သည် ဘာဝနာအားထုတ်ရန် မသင့်လျော်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Kasmā? Mahāvihāre (visuddhi. 1.52) tāva bahū nānāchandā sannipatanti, te aññamaññaṃ paṭiviruddhatāya vattaṃ na karonti, bodhiyaṅgaṇādīni asammaṭṭhāneva honti, anupaṭṭhāpitaṃ pānīyaṃ paribhojanīyaṃ. Tatrāyaṃ ‘‘gocaragāme piṇḍāya carissāmī’’ti pattacīvaramādāya nikkhantopi sace passati vattaṃ akataṃ, pānīyaghaṭaṃ vā rittaṃ, athānena vattaṃ kātabbaṃ hoti, pānīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ[Pg.207], akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati. Karontassa kālo atikkamati, atidivā paviṭṭho niṭṭhitāya bhikkhāya kiñci na labhati. Paṭisallānagatopi sāmaṇeradaharabhikkhūnaṃ uccāsaddena saṅghakammehi ca vikkhipati. Yattha pana sabbaṃ vattaṃ katameva hoti, avasesāpi ca ghaṭṭanā natthi, evarūpe mahāvihārepi vihātabbaṃ.

အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရှေးဦးစွာ ကျောင်းတိုက်ကြီး၌ စိတ်သဘောထား မတူကွဲပြားသူ အများအပြား စည်းဝေးနေကြသဖြင့်၊ ထိုသူတို့သည် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို မပြုကြကုန်၊ စေတီရင်ပြင်၊ ဗောဓိရင်ပြင် စသည်တို့သည် တံမြက်မလှည်းဘဲ တောထလျက် ရှိကုန်၏။ သောက်ရေ သုံးရေတို့သည်လည်း ပြင်ဆင်မထားအပ်ကုန်။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ ဤရဟန်းသည် 'ဆွမ်းခံရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ သွားအံ့' ဟု သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူ၍ ထွက်ခဲ့သော်လည်း ကျင့်ဝတ်များ မပြုလုပ်ရသေးသည်ကို လည်းကောင်း၊ သောက်ရေအိုး လွတ်နေသည်ကို လည်းကောင်း မြင်ခဲ့ပါလျှင် ထိုရဟန်းသည် ဝတ်ပြုရမည် ဖြစ်၏၊ သောက်ရေကို ပြင်ဆင်ပေးရမည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မပြုလုပ်ပါက ဝတ်ပျက်သဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ပြုလုပ်နေပါကလည်း အချိန်လွန်သွားမည် ဖြစ်သဖြင့်၊ နေမြင့်မှ ရွာတွင်းသို့ ဝင်ရသောကြောင့် ဆွမ်းခံကိစ္စ ပြီးဆုံးသွားသဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဆွမ်းကို ရရှိလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ တစ်ကိုယ်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ သွားသော်လည်း ကိုရင်ငယ်၊ ရဟန်းငယ်တို့၏ ကျယ်လောင်သောအသံနှင့် သံဃာ့ကိစ္စများကြောင့် စိတ်ပျံ့လွင့်ရ၏။ သို့ရာတွင် မည်သည့်နေရာ၌ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အလုံးစုံကို ပြုလုပ်ပြီးသား ဖြစ်၍၊ အခြားသော ထိပါးနှောင့်ယှက်မှုများလည်း မရှိပါက ထိုကဲ့သို့သော ကျောင်းတိုက်ကြီးမျိုး၌လည်း သီတင်းသုံးအပ်၏။

Navavihāre bahu navakammaṃ hoti, akarontaṃ ujjhāyanti. Yattha pana bhikkhū evaṃ vadanti ‘‘āyasmā yathāsukhaṃ samaṇadhammaṃ karotu, mayaṃ navakammaṃ karissāmā’’ti, evarūpe vihātabbaṃ.

ကျောင်းသစ်၌ အသစ်ဆောက်လုပ်မှု လုပ်ငန်းများ အလွန်များပြားတတ်၏၊ ထိုအလုပ်များကို မလုပ်ဆောင်သောသူကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြကုန်၏။ သို့သော် မည်သည့်ကျောင်း၌ ရဟန်းတို့က 'အရှင်ဘုရားသည် စိတ်ချမ်းသာသလို သမဏဓမ္မကို အားထုတ်တော်မူပါ၊ တပည့်တော်တို့သည် အသစ်ဆောက်လုပ်မှု လုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ပါမည်' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်အံ့၊ ထိုကဲ့သို့သော ကျောင်းမျိုး၌ သီတင်းသုံးအပ်၏။

Jiṇṇavihāre pana bahu paṭijaggitabbaṃ hoti, antamaso attano senāsanamattampi appaṭijaggantaṃ ujjhāyanti, paṭijaggantassa kammaṭṭhānaṃ parihāyati.

ကျောင်းဟောင်း၌မူ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းစရာ အများအပြား ရှိတတ်၏။ အနည်းဆုံး မိမိနေထိုင်ရာ ကျောင်းဆောင်မျှကိုပင် မပြုပြင်ဘဲ နေသူကို ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ကြကုန်၏။ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်းနေရသောသူအားလည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား ဆုတ်ယုတ်တတ်၏။

Panthanissite mahāpathavihāre rattindivaṃ āgantukā sannipatanti. Vikāle āgatānaṃ attano senāsanaṃ datvā rukkhamūle vā pāsāṇapiṭṭhe vā vasitabbaṃ hoti, punadivasepi evamevāti kammaṭṭhānassa okāso na hoti. Yattha pana evarūpo āgantukasambādho na hoti, tattha vihātabbaṃ.

ခရီးလမ်းမကြီးကို မှီ၍ တည်ရှိသော ကျောင်းကြီးများ၌ နေ့ညမပြတ် ဧည့်သည်များ လာရောက်စုဝေးတတ်ကြသည်။ အခါမဟုတ်သော အချိန်၌ ရောက်လာကြသော ဧည့်သည်တို့အား မိမိ၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပေးလှူ၍ သစ်ပင်ရင်း၌ ဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဖျာအပြင်၌ ဖြစ်စေ နေရတတ်သည်။ နောက်တစ်နေ့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်ပြန်ရာ ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းရန် အခွင့်အရေး မရနိုင်တော့ပေ။ သို့သော် ထိုကဲ့သို့သော ဧည့်သည်ရှုပ်ထွေးမှု မရှိသောအရပ်၌မူကား သီတင်းသုံး နေထိုင်အပ်၏။

Soṇḍī nāma pāsāṇapokkharaṇī hoti. Tattha pānīyatthaṃ mahājano samosarati, nagaravāsīnaṃ rājakulūpakattherānaṃ antevāsikā rajanakammatthāya āgacchanti, tesaṃ bhājanadārudoṇikādīni pucchantānaṃ ‘‘asuke ca asuke ca ṭhāne’’ti dassetabbāni honti. Evaṃ sabbakālampi niccabyāvaṭo hoti.

သုဏ္ဍီ ဟူသည် ကျောက်ရေကန် (သဘာဝကျောက်အိုင်) ဖြစ်သည်။ ထိုကျောက်အိုင်၌ သောက်ရေ ရယူရန် လူအများ လာရောက်စုဝေးတတ်ကြသည်။ မြို့သူမြို့သားများ ဖြစ်ကြသော၊ မင်းဆရာဖြစ်ကုန်သော မထေရ်တို့၏ တပည့်တပန်းတို့သည်လည်း သင်္ကန်းဆိုးရန်အတွက် လာကြကုန်၏။ ထိုသူတို့က အိုး၊ ခွက်၊ သစ်သားစည်စသည်တို့ကို မေးမြန်းကြသောအခါ 'ဤမည်သောအရပ်၊ ထိုမည်သောအရပ်၌ ရှိသည်' ဟု ညွှန်ပြပေးရသည်။ ဤသို့လျှင် အစဉ်မပြတ် အမြဲတစေ အလုပ်ရှုပ်နေရတတ်သည်။

Yattha nānāvidhaṃ sākapaṇṇaṃ hoti, tatthassa kammaṭṭhānaṃ gahetvā divāvihāraṃ nisinnassapi santike sākahārikā gāyamānā paṇṇaṃ uccinantiyo visabhāgasaddasaṅghaṭṭanena kammaṭṭhānantarāyaṃ karonti.

အကြင်အရပ်၌ အမျိုးမျိုးသော ဟင်းရွက်ဟင်းညွန့်များ ပေါများ၏။ ထိုအရပ်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက် နေ့သန့်ခြင်း (နေ့ခင်းဘက် တရားထိုင်ခြင်း) ဖြင့် နေသောရဟန်း၏ အနီးအပါးသို့ ဟင်းရွက်ရှာသူတို့သည် သီချင်းဆိုလျက် ဟင်းရွက်များကို ဆွတ်ခူးကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် မသင့်လျော်သော ဆန့်ကျင်ဘက်အသံများကို ကြားရစေခြင်းဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်ကြကုန်၏။

Yattha pana nānāvidhā mālāgacchā supupphitā honti, tatrāpi tādisoyeva upaddavo.

အကြင်အရပ်၌ အမျိုးမျိုးသော ပန်းခြုံတို့သည် အဆန်းတကြယ် ပွင့်ဖူးနေကြကုန်၏။ ထိုအရပ်၌လည်း ပန်းခူးသူတို့ကြောင့် ထိုကဲ့သို့သော နှောင့်ယှက်ဖျက်ဆီးမှုမျိုးသာ ရှိတတ်၏။

Yattha nānāvidhaṃ ambajambupanasādiphalaṃ hoti, tattha phalatthikā āgantvā yācanti, adentassa kujjhanti, balakkārena vā gaṇhanti, sāyanhasamaye vihāramajjhe caṅkamantena te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vuttā yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.

အကြင်အရပ်၌ သရက်၊ သပြေ၊ ပိန္နဲ စသော သစ်သီးအမျိုးမျိုးတို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအရပ်သို့ သစ်သီးအလိုရှိသူတို့သည် လာရောက်၍ တောင်းကြကုန်၏၊ မပေးလျှင် အမျက်ထွက်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် အတင်းအဓမ္မ လုယူကြကုန်၏။ ညနေချမ်းအချိန်၌ ကျောင်းအလယ်တွင် စင်္ကြံကြွနေသော ရဟန်းက ထိုသူတို့ကို မြင်၍ 'ဒကာတို့... ဘာဖြစ်လို့ ဒီလိုလုပ်ကြတာလဲ' ဟု ပြောဆိုလျှင် မိမိတို့စိတ်တိုင်းကျ ဆဲရေးတိုင်းထွာကြကုန်၏၊ ထိုကျောင်း၌ မနေနိုင်အောင်လည်း အားထုတ်ကြကုန်၏။

Patthanīye [Pg.208] pana lokasammate dakkhiṇagirihatthikucchicetiyagiricittalapabbatasadise vihāre viharantaṃ ‘‘ayaṃ arahā’’ti sambhāvetvā vanditukāmā manussā samantā osaranti, tenassa na phāsu hoti. Yassa pana taṃ sappāyaṃ hoti, tena divā aññattha gantvā rattiṃ vasitabbaṃ.

လူအများ တောင့်တအပ်သော၊ လူတို့ သမုတ်အပ်သော ဒက္ခိဏဂိရိ၊ ဟတ္ထိကုစ္ဆိ၊ စေတိယဂိရိ၊ စိတ္တလပဗ္ဗတ စသော ကျောင်းတိုက်များ၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်သော ရဟန်းကို 'ဤအရှင်မြတ်သည် ရဟန္တာဖြစ်သည်' ဟု အထင်ကြီးကာ ဖူးမြော်လိုကြသော လူတို့သည် အရပ်မျက်နှာ အသီးသီးမှ လာရောက်စုဝေးကြကုန်၏။ ထိုသို့ စုဝေးခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်းအား ချမ်းသာစွာ မနေရပေ။ သို့သော် ထိုအရပ်သည် အကြင်ရဟန်းအား မျှတသည် (သင့်လျော်သည်) ဖြစ်ပါက ထိုရဟန်းသည် နေ့ခင်းဘက်တွင် အခြားတစ်နေရာသို့ သွား၍ ညဉ့်အခါ၌သာ ထိုကျောင်း၌ နေထိုင်အပ်၏။

Nagarasannissite visabhāgārammaṇāni āpāthamāgacchanti, kumbhadāsiyopi ghaṭehi nighaṃsantiyo gacchanti, okkamitvā maggaṃ na denti, issaramanussāpi vihāramajjhe sāṇiṃ parikkhipitvā nisīdanti.

မြို့နှင့်နီးသော ကျောင်းတိုက်၌ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံများ (ဆန့်ကျင်ဘက် ရူပါရုံ စသည်တို့) သည် မျက်စိတံခါးသို့ ရောက်လာတတ်ကုန်၏။ ရေခပ်သော ကျွန်မတို့သည်လည်း ရေအိုးချင်း တိုက်မိခလောက်လျက် သွားလာကြကုန်၏၊ လမ်းမှ ရှောင်ကွင်း၍ လမ်းမပေးကြကုန်။ မင်းစိုးရာဇာနှင့် သူဌေးသူကြွယ်တို့သည်လည်း ကျောင်းတိုက်အလယ်၌ တင်းတိမ် ကာရံလျက် ထိုင်နေတတ်ကြကုန်၏။

Dārusannissaye pana yattha kaṭṭhāni ca dabbupakaraṇarukkhā ca santi, tattha kaṭṭhahārikā pubbe vuttasākapupphahārikā viya aphāsukaṃ karonti. Vihāre rukkhā santi, te ‘‘chinditvā gharāni karissāmā’’ti manussā āgantvā chindanti. Sace sāyanhasamaye padhānagharā nikkhamitvā vihāramajjhe caṅkamanto te disvā ‘‘kiṃ upāsakā evaṃ karothā’’ti vadati, yathāruci akkosanti, avāsāyapissa parakkamanti.

ထင်းသစ်ပေါများသော အရပ်ကို မှီ၍ တည်သော ကျောင်းတိုက်၌ ထင်းဝါးများနှင့် အိမ်ဆောက်ရန် သစ်ပင်များ ရှိကြကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ ထင်းရှာသူတို့သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့သော ဟင်းရွက်၊ ပန်းပွင့်ရှာသူတို့ကဲ့သို့ပင် မချမ်းသာခြင်းကို ပြုတတ်ကြကုန်၏။ ကျောင်းတိုက်အတွင်း၌ သစ်ပင်များရှိရာ လူတို့သည် 'သစ်ပင်များကို ခုတ်လှဲ၍ အိမ်ဆောက်ကြမည်' ဟု ဆိုကာ လာရောက်ခုတ်လှဲကြကုန်၏။ အကယ်၍ ညနေချမ်းအချိန်၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျောင်းမှ ထွက်၍ ကျောင်းတိုက်အလယ်၌ စင်္ကြံကြွနေသော ရဟန်းက ထိုသူတို့ကို မြင်သဖြင့် 'ဒကာတို့... ဘာဖြစ်လို့ ဒီလိုလုပ်ကြတာလဲ' ဟု ပြောဆိုလျှင် မိမိတို့ စိတ်တိုင်းကျ ဆဲရေးတိုင်းထွာကြကုန်၏၊ ထိုကျောင်း၌ မနေနိုင်အောင်လည်း အားထုတ်ကြကုန်၏။

Yo pana khettasannissito hoti samantā khettehi parivārito, tattha manussā vihāramajjheyeva khalaṃ katvā dhaññaṃ maddanti, pamukhesu sayanti, aññampi bahuṃ aphāsuṃ karonti. Yatrapi mahāsaṅghabhogo hoti, ārāmikakulānaṃ gāvo rundhanti, udakavāraṃ paṭisedhenti, manussā vīhisīsaṃ gahetvā ‘‘passatha tumhākaṃ ārāmikakulānaṃ kamma’’nti saṅghassa dassenti. Tena tena kāraṇena rājarājamahāmattānaṃ gharadvāraṃ gantabbaṃ hoti, ayampi khettasannissiteneva saṅgahito.

အကြင်ကျောင်းသည် လယ်ကွင်းတို့ဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဝိုင်းရံထားသော လယ်နီးကျောင်း ဖြစ်၏။ ထိုကျောင်း၌ လူတို့သည် ကျောင်းတိုက်အလယ်၌ပင် တလင်းပြုလုပ်၍ စပါးနယ်ကြကုန်၏၊ ကျောင်းဦး ပြာသာဒ်တို့၌ အိပ်စက်ကြကုန်၏၊ အခြားသော မချမ်းသာစရာ အနှောင့်အယှက်များစွာတို့ကိုလည်း ပြုကြကုန်၏။ အကြင်ကျောင်း၌ သံဃာတော်များအတွက် ကြီးစွာသော ဘောဂအသုံးအဆောင် ရှိ၏။ (ထိုကျောင်းဝန်းကျင်ရှိ) ကျောင်းဝေယျာဝစ္စပြုသူတို့၏ နွားများကို ပိတ်လှောင်ကြကုန်၏၊ ရေအလှည့်ကျမှုကို တားမြစ်ကြကုန်၏၊ လူတို့သည် ကောက်နှံများ ပျက်စီးခြင်းကို ကိုင်ဆောင်ကာ 'သင်တို့၏ ဝေယျာဝစ္စပြုသူတို့ လုပ်ဆောင်ပုံကို ကြည့်ကြစမ်းပါဦး' ဟု သံဃာတော်များအား လာရောက်ပြသတတ်ကြကုန်၏။ ထိုထိုအကြောင်းကြောင့် မင်းနှင့် မင်းမတ်ကြီးတို့၏ အိမ်တံခါးဝသို့ သွားရောက်ဖြေရှင်းရတတ်သည်။ ဤကျောင်းသည်လည်း လယ်နီးကျောင်း၌ပင် အကျုံးဝင်၏။

Yattha aññamaññavisabhāgā verī bhikkhū viharanti, ye kalahaṃ karontā ‘‘mā, bhante, evaṃ karothā’’ti vāriyamānā ‘‘etassa paṃsukūlikassa āgatakālato paṭṭhāya naṭṭhāmhā’’ti vattāro bhavanti.

အကြင်ကျောင်း၌ အချင်းချင်း သဘောထား မတိုက်ဆိုင်သော၊ ရန်ဘက်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားနေကြစဉ် 'အရှင်ဘုရားတို့... ဤသို့ မပြုကြပါလင့်' ဟု တားမြစ်သောအခါ 'ဤပံ့သုကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းကြီး ရောက်လာကတည်းက စပြီး ငါတို့ ပျက်စီးကြရတာ' ဟု ပြောဆို စွပ်စွဲတတ်ကြကုန်၏။

Yopi udakapaṭṭanaṃ vā thalapaṭṭanaṃ vā sannissito hoti, tattha abhiṇhaṃ nāvāhi ca satthehi ca āgatamanussā ‘‘okāsaṃ detha, pānīyaṃ detha, loṇaṃ dethā’’ti ghaṭṭayantā aphāsuṃ karonti.

ရေဆိပ် သို့မဟုတ် ကုန်းဆိပ် (လှည်းဆိပ်၊ လမ်းဆုံ) နှင့် နီးသော ကျောင်းတိုက်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအရပ်၌ လှေသင်္ဘောများ သို့မဟုတ် လှည်းကုန်သည်စုများဖြင့် မပြတ်ရောက်ရှိလာသော လူတို့သည် 'နေရာပေးကြပါ၊ သောက်ရေပေးကြပါ၊ ဆားပေးကြပါ' ဟု အစဉ်မပြတ် ပွတ်တိုက်တောင်းခံလျက် မချမ်းသာခြင်းကို ပြုတတ်ကြကုန်၏။

Paccantasannissite pana manussā buddhādīsu appasannā honti.

နယ်စပ်ဒေသ၌ တည်သော ကျောင်းတိုက်၌ကား လူတို့သည် ရတနာသုံးပါးစသည်တို့၌ ကြည်ညိုခြင်း ကင်းကြကုန်၏။

Rajjasīmasannissite [Pg.209] rājabhayaṃ hoti. Tañhi padesaṃ eko rājā ‘‘na mayhaṃ vase vattatī’’ti paharati, itaropi ‘‘na mayhaṃ vase vattatī’’ti. Tatrāyaṃ bhikkhu kadāci imassa rañño vijite vicarati, kadāci etassa, atha naṃ ‘‘carapuriso aya’’nti maññamānā anayabyasanaṃ pāpenti.

တိုင်းပြည်နှစ်ခု၏ နယ်ခြားစပ်ကြားရှိ ကျောင်းတိုက်၌ မင်းဘေးမင်းရန် ရှိတတ်၏။ ထိုနယ်စပ်ဒေသကို မင်းတစ်ဖက်က 'ငါ့အာဏာစက်မတည်' ဟု တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ အခြားမင်းတစ်ဖက်ကလည်း 'ငါ့အာဏာစက်မတည်' ဟု တိုက်ခိုက်တတ်၏။ ထိုအရပ်၌ နေသောရဟန်းသည် တစ်ခါတရံ ဤမင်း၏နိုင်ငံအတွင်းသို့ လှည့်လည်သွားလာတတ်၏၊ တစ်ခါတရံ ထိုမင်း၏နိုင်ငံအတွင်းသို့ လှည့်လည်သွားလာတတ်၏။ ထိုအခါ မင်းတို့သည် ထိုရဟန်းကို 'သူလျှို ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ထင်မှတ်၍ ကြီးစွာသော ပျက်စီးဆုံးရှုံးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်ကုန်၏။

Asappāyatāti visabhāgarūpādiārammaṇasamosaraṇena vā amanussapariggahitatāya vā asappāyatā. Tatridaṃ vatthu – eko kira thero araññe vasati. Athassa ekā yakkhinī paṇṇasāladvāre ṭhatvā gāyi. So nikkhamitvā dvāre aṭṭhāsi, sā gantvā caṅkamanasīse gāyi. Thero caṅkamanasīsaṃ agamāsi, sā sataporise papāte ṭhatvā gāyi. Thero paṭinivatti, atha naṃ sā vegena gantvā gahetvā ‘‘mayā, bhante, na eko, na dve tumhādisā khāditā’’ti āha.

မမျှတခြင်း (မသင့်လျော်ခြင်း) ဟူသည်ကား မသင့်လျော်သော ရူပါရုံစသည်တို့နှင့် ဆုံစည်းရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘီလူး သရဲတစ္ဆေတို့ ဖမ်းစားနှောင့်ယှက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မသင့်လျော်သော အဖြစ်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုမသင့်လျော်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဇာတ်လမ်း သက်သေတစ်ခုရှိ၏— မထေရ်တစ်ပါးသည် တောကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်သတတ်။ ထိုအခါ ဘီလူးမတစ်ကောင်သည် ထိုမထေရ်၏ သစ်ရွက်မိုးကျောင်း တံခါးဝတွင် ရပ်လျက် သီချင်းဆိုလေ၏။ မထေရ်သည် ကျောင်းမှထွက်၍ တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူ၏။ ဘီလူးမသည် ထိုမှတစ်ဆင့် စင်္ကြံဦး၌ သွားရပ်၍ သီချင်းဆိုပြန်၏။ မထေရ်သည် စင်္ကြံဦးသို့ ကြွတော်မူ၏။ ဘီလူးမသည် လူတစ်ရာနက်သော ချောက်ကမ်းပါးပြတ်၌ ရပ်ကာ သီချင်းဆိုပြန်၏။ မထေရ်သည် ပြန်လှည့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ ဘီလူးမသည် မထေရ်ထံသို့ လျင်မြန်စွာ ပြေးသွား၍ ဖမ်းယူကာ 'အရှင်ဘုရား... အရှင်ဘုရားကဲ့သို့သော ရဟန်းတို့ကို သမီးတော် စားခဲ့ဖူးသည်မှာ တစ်ပါးလည်းမဟုတ်၊ နှစ်ပါးလည်း မဟုတ်ပါ' ဟု ပြောဆိုလေ၏။

Yattha na sakkā hoti ācariyaṃ vā ācariyasamaṃ vā upajjhāyaṃ vā upajjhāyasamaṃ vā kalyāṇamittaṃ laddhuṃ, tattha so kalyāṇamittānaṃ alābho mahādosoyeva. Tasmā imesaṃ aṭṭhārasannaṃ dosānaṃ aññatarena samannāgataṃ senāsanaṃ bhāvanāya ananurūpanti veditabbaṃ. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāsu –

အကြင်အရပ်၌ ဆရာကိုဖြစ်စေ၊ ဆရာနှင့်တူသောသူကိုဖြစ်စေ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကိုဖြစ်စေ၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့်တူသောသူကိုဖြစ်စေ၊ ကောင်းမြတ်သော အဆွေခင်ပွန်း (ကလျာဏမိတ္တ) ကို ရရန် မဖြစ်နိုင်ပါက ထိုသို့သော ကလျာဏမိတ္တ မရခြင်းသည် ကြီးစွာသော အပြစ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အပြစ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အပြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်းတိုက်သည် ဘာဝနာပွားများရန် မလျောက်ပတ်သော ကျောင်းဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤစကားကို အဋ္ဌကထာတို့၌လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏—

‘‘Mahāvāsaṃ navāvāsaṃ, jarāvāsañca panthaniṃ;

Soṇḍiṃ paṇṇañca pupphañca, phalaṃ patthitameva ca.

‘ကျောင်းကြီးခြင်း၊ ကျောင်းသစ်ခြင်း၊ ကျောင်းဟောင်း (ဆွေးမြည့်) ခြင်း၊ ခရီးလမ်းမနီးခြင်း၊ ရေအိုင်ကျောက်ကန်ရှိခြင်း၊ ဟင်းရွက်ဟင်းညွန့်ရှိခြင်း၊ ပန်းပွင့်ရှိခြင်း၊ သစ်သီးရှိခြင်း၊ လူအများ တောင့်တအပ်ခြင်း၊

‘‘Nagaraṃ dārunā khettaṃ, visabhāgena paṭṭanaṃ;

Paccantasīmāsappāyaṃ, yattha mitto na labbhati.

မြို့နှင့်နီးခြင်း၊ ထင်းသစ်ရှိခြင်း၊ လယ်ကွင်းရှိခြင်း၊ သဘောမတူသူနှင့် နေရခြင်း၊ ရေဆိပ်/ကုန်းဆိပ်ရှိခြင်း၊ နယ်စပ်ဒေသဖြစ်ခြင်း၊ မသင့်လျော်ခြင်း၊ ကောင်းမြတ်သော အဆွေခင်ပွန်းကို မရရှိခြင်း၊

‘‘Aṭṭhārasetāni ṭhānāni, iti viññāya paṇḍito;

Ārakā parivajjeyya, maggaṃ sappaṭibhayaṃ yathā’’ti. (visuddhi. 1.52);

ဤတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အရပ် (ကျောင်းတိုက်) တို့ကို သိရှိ၍ ပညာရှိသော ရဟန်းသည် ဘေးရန်ရှိသော ခရီးလမ်းကို ဝေးဝေးမှ ရှောင်ကြဉ်သကဲ့သို့ ဝေးစွာ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။’

Pañcasenāsanaṅgasamannāgatanti gāmato nātidūranāccāsannatādīhi pañcahi senāsanaṅgehi samannāgataṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

‘ကျောင်းတိုက်အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော’ ဟူသည်ကား ရွာမှ အလွန်မဝေးလွန်း၊ အလွန်မနီးလွန်းခြင်း အစရှိသော ကျောင်းတိုက်အင်္ဂါ ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသခင်သည်လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီဖြစ်၏။

‘‘Kathañca, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hoti? Idha, bhikkhave, senāsanaṃ nātidūraṃ hoti nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa [Pg.210] appakasirena uppajjanti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārā, tasmiṃ kho pana senāsane therā bhikkhū viharanti bahussutā āgatāgamā dhammadharā vinayadharā mātikādharā, te kālena kālaṃ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati ‘idaṃ, bhante, kathaṃ, imassa ko attho’ti. Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttāniṃ karonti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṃ paṭivinodenti. Evaṃ kho, bhikkhave, senāsanaṃ pañcaṅgasamannāgataṃ hotī’’ti (a. ni. 10.11).

“ရဟန်းတို့၊ ကျောင်းသည် အဘယ်သို့လျှင် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသနည်း? ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ ကျောင်းသည် မဝေးလွန်း မနီးလွန်း၊ သွားရေးလာရေး လွယ်ကူစုံလင်၏။ နေ့အခါ၌ လူသူကင်းဆိတ်၍ မရှုပ်ထွေး၊ ညဉ့်အခါ၌ ဆူညံသံနှင့် အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သံ မရှိသလောက် နည်းပါး၏။ မှက်၊ ခြင်၊ လေ၊ နေပူ၊ မြွေ၊ ကင်းမြီးကောက် တို့၏ အတွေ့အထိ နည်းပါး၏။ ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံး နေထိုင်သော ရဟန်းအား သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း၊ ကျောင်း၊ နာမကျန်းဖျားနာချိန်၌ အသုံးပြုရန် ဆေးဝါးပစ္စည်းတည်းဟူသော အသုံးအဆောင်တို့ကို မပင်မပန်း လွယ်ကူစွာ ရရှိနိုင်၏။ ထိုကျောင်း၌ အကြားအမြင်များကုန်သော၊ ပရိယတ်ကျမ်းဂန်ကို ဆောင်ကုန်သော၊ တရားတော်ကို ဆောင်ကုန်သော၊ ဝိနည်းတော်ကို ဆောင်ကုန်သော၊ မာတိကာကို ဆောင်ကုန်သော မထေရ်ကြီးများ သီတင်းသုံး နေထိုင်ကုန်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုမထေရ်မြတ်တို့ထံသို့ အခါအားလျော်စွာ ချဉ်းကပ်၍ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤပါဠိသည် အဘယ်သို့နည်း? ဤပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အဘယ်သို့နည်း?' ဟု မေးမြန်းစုံစမ်း၏။ ထိုမထေရ်မြတ်တို့သည် ထိုရဟန်းအား မဖွင့်ပြရသေးသော တရားစကားကိုလည်း ဖွင့်ပြကုန်၏၊ မထင်ရှားသေးသည်ကိုလည်း ထင်ရှားအောင် ပြုကုန်၏၊ များစွာသောအပြားရှိကုန်သော ယုံမှားဖွယ်ရာ တရားတို့၌လည်း ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ပေးကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် ကျောင်းသည် အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။”

Ettha ca nātidūraṃ nāccāsannaṃ gamanāgamanasampannanti ekaṃ aṅgaṃ, divā appākiṇṇaṃ rattiṃ appasaddaṃ appanigghosanti ekaṃ, appaḍaṃsamakasavātātapasarīsapasamphassanti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane viharantassa…pe… parikkhārāti ekaṃ, tasmiṃ kho pana senāsane therā…pe… kaṅkhaṃ paṭivinodentīti ekaṃ. Evaṃ pañcaṅgāni veditabbāni.

“ဤအင်္ဂါငါးပါးတို့တွင် 'မဝေးလွန်း မနီးလွန်း၊ သွားရေးလာရေးနှင့် ပြည့်စုံခြင်း' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ပါးတည်း။ 'နေ့အခါ၌ လူတို့နှင့် မပြွန်းတီး၊ ညဉ့်အခါ၌ ဆူညံသံနှင့် အော်ဟစ်ကြွေးကြော်သံ မရှိသလောက် နည်းပါးခြင်း' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ပါး။ 'မှက်၊ ခြင်၊ လေ၊ နေပူ၊ မြွေ၊ ကင်းမြီးကောက် တို့၏ အတွေ့အထိ နည်းပါးခြင်း' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ပါး။ 'ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်သော ရဟန်းအား... ပစ္စည်းလေးပါး အသုံးအဆောင်များ လွယ်ကူစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ပါး။ 'ထိုကျောင်း၌ သီတင်းသုံးသော မထေရ်မြတ်တို့သည်... ယုံမှားခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ပေးကုန်၏' ဟူသည်မှာ အင်္ဂါတစ်ပါး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အင်္ဂါငါးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။”

Upacchinnakhuddakapalibodhenāti ettha pana khuddakapalibodhe upacchindantena dīghāni kesanakhalomāni chinditabbāni, jiṇṇacīvaresu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍadānādinā daḷhīkammaṃ vā tantucchedādīsu tunnakammaṃ vā kātabbaṃ, kiliṭṭhāni vā rajitabbāni. Sace patte malaṃ hoti, patto pacitabbo, mañcapīṭhādīni sodhetabbāni. Bhattasammadaṃ paṭivinodetvāti bhojananimittaṃ parissamaṃ vinodetvā. Āhāre hi āsayaṃ paviṭṭhamatte tassa āgantukatāya yebhuyyena siyā sarīrassa koci parissamo, taṃ vūpasametvā. Tasmiñhi avūpasante sarīrakhedena cittaṃ ekaggataṃ na labheyyāti. Uggahetabbato uggaho, sabbopi kammaṭṭhānavidhi, na pubbe vuttauggahamattaṃ. Ācariyato uggaho ācariyuggaho, tato. Ekapadampīti ekakoṭṭhāsampi.

“'ငယ်သော ကြောင့်ကြခြင်းကို ဖြတ်ခြင်းဖြင့်' ဟူသော ဤစကား၌ ငယ်သော ကြောင့်ကြခြင်း (ပလိဗောဓ) ကို ဖြတ်တောက်လိုသောသူသည် ရှည်လျားသော ဆံပင်၊ ခြေသည်း လက်သည်း၊ မွေးညှင်းတို့ကို ဖြတ်တောက်အပ်ကုန်၏။ ဟောင်းနွမ်းသော သင်္ကန်းတို့၌ ဖာဖေးခြင်း၊ အနားပတ်နှင့် လည်ပတ်တပ်ဆင်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ခိုင်ခံ့မြဲမြံအောင် ပြုခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အပ်ချည်ပြတ်ခြင်း စသည်တို့၌ ချုပ်လုပ်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ပြုအပ်၏။ ညစ်ပေသော သင်္ကန်းတို့ကိုလည်း ဆိုးအပ်ကုန်၏။ သပိတ်၌ အညစ်အကြေး ရှိခဲ့သော် သပိတ်ကို ဖုတ်အပ်၏။ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် စသည်တို့ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုအပ်ကုန်၏။ 'ဆွမ်းစားပင်ပန်းခြင်းကို ပယ်ဖျောက်၍' ဟူသည်မှာ ဆွမ်းစားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်လက်ပင်ပန်းမှုကို ဖျောက်ဖျက်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား စားသောက်ဖွယ် အာဟာရသည် ဝမ်းဗိုက်ထဲသို့ ဝင်ကာမျှဖြင့် ဧည့်သည်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာသော ထိုအာဟာရကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်၌ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှု တစ်စုံတစ်ခု များသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ထိုပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို ငြိမ်းအေးစေ၍။ ထိုပင်ပန်းခြင်း မငြိမ်းအေးသရွေ့ ကိုယ်ပင်ပန်းခြင်းကြောင့် စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) ကို မရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သင်ယူအပ်သောကြောင့် 'ဥဂ္ဂဟ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကျင့်စဉ် စည်းကမ်းအားလုံးကို ဆိုလိုသည်၊ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သင်ယူကာမျှကိုသာ မဆိုလိုပေ။ ဆရာထံမှ သင်ယူခြင်းသည် 'အာစရိယုဂ္ဂဟ' မည်၏၊ ထိုဆရာထံမှ သင်ယူခြင်းတည်း။ 'တစ်ပုဒ်မျှသော်လည်း' ဟူသည်မှာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသော်လည်း ဟူလို။”

Anubandhanāti assāsapassāsānaṃ anugamanavasena satiyā nirantaraṃ anupavattanā. Phusanāti assāsapassāse gaṇentassa gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhantassa yathā appanā hoti, tathā cittaṃ ṭhapentassa ca nāsikaggādiṭṭhānassa nesaṃ phusanā. Yasmā pana gaṇanādivasena viya phusanādivasena visuṃ manasikāro natthi, phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva [Pg.211] gaṇanā kātabbāti dassetuṃ idha phusanāgahaṇanti dīpento ‘‘phusanāti phuṭṭhaṭṭhāna’’nti āha. Ṭhapanāti samādhānaṃ. Tañhi sammadeva ārammaṇe cittassa ādhānaṃ ṭhapanaṃ hoti. Tathā hi samādhi ‘‘cittassa ṭhiti saṇṭhitī’’ti niddiṭṭho. Samādhippadhānā pana appanāti āha ‘‘ṭhapanāti appanā’’ti. Aniccatādīnaṃ saṃlakkhaṇato sallakkhaṇā vipassanā. Pavattato nimittato ca vinivaṭṭanato vinivaṭṭanā maggo. Sakalasaṃkilesapaṭippassaddhibhāvato sabbaso suddhīti pārisuddhi phalaṃ. Tesanti vivaṭṭanāpārisuddhīnaṃ. Paṭipassanāti pati pati dassanaṃ pekkhanaṃ. Tenāha ‘‘paccavekkhaṇā’’ti.

“'အနုဗန္ဓနာ' (အစဉ်လိုက်ခြင်း) ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ အစဉ်သို့ လိုက်ခြင်းအားဖြင့် သတိဖြင့် အဆက်မပြတ် တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းတည်း။ 'ဖုသနာ' (တွေ့ထိခြင်း) ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ရေတွက်သောသူအား ရေတွက်ခြင်းကို ရပ်တန့်၍ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို သတိဖြင့် အစဉ်လိုက်သောသူအား အပ္ပနာသမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့၊ စိတ်ကို ထားရှိသောသူအား ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ နှာခေါင်းဖျား စသောအရပ်၌ တွေ့ထိခြင်းတည်း။ စင်စစ်သော်ကား ရေတွက်ခြင်းစသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ တွေ့ထိခြင်းစသည်ဖြင့် သီးခြားနှလုံးသွင်းခြင်း မရှိပေ၊ ထိတွေ့ရာ ထိတွေ့ရာ အရပ်၌သာလျှင် ရေတွက်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ ဤကျမ်း၌ ဖုသနာကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဖွင့်ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'တွေ့ထိခြင်း ဖုသနာဟူသည် တွေ့ထိရာအရပ်တည်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ 'ဌပနာ' ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားခြင်း (သမာဓိ) တည်း။ ထိုကောင်းစွာထားခြင်းသည် အာရုံ၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ သက်ဝင်စေခြင်း 'ဌပနာ' ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်၍ သမာဓိကို 'စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ တည်ကြည်ခြင်း' ဟု ပြဆိုအပ်၏။ သမာဓိလျှင် အဓိကရှိသော အပ္ပနာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဌပနာဟူသည် အပ္ပနာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အနိစ္စစသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ မှတ်သားခြင်းကြောင့် 'သလက္ခဏာ' (ကောင်းစွာမှတ်သားခြင်း) သည် ဝိပဿနာ မည်၏။ (ကိလေသာ၏) ဖြစ်ပျက်မှုမှလည်းကောင်း၊ နိမိတ်မှလည်းကောင်း တစ်ဖန်ဆုတ်နစ်ခြင်းကြောင့် 'ဝိနိဝဋ္ဋနာ' သည် မဂ် မည်၏။ အလုံးစုံသော ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကြောင့် အလုံးစုံ စင်ကြယ်ခြင်းဖြစ်သော 'ပါရိသုဒ္ဓိ' သည် ဖိုလ် မည်၏။ 'ထိုတရားတို့၏' ဟူသည်မှာ ဝိနိဝဋ္ဋနာ (မဂ်) နှင့် ပါရိသုဒ္ဓိ (ဖိုလ်) တို့၏တည်း။ 'ပဋိပဿနာ' ဟူသည်မှာ တစ်ဖန်ပြန်၍ ကြည့်ခြင်း ရှုခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ပစ္စဝေက္ခဏာ (ဆင်ခြင်ခြင်း) ဟူ၍' မိန့်ဆိုတော်မူ၏။”

Khaṇḍanti ekaṃ tīṇi pañcāti evaṃ gaṇanāya khaṇḍanaṃ. Okāseti gaṇanāvidhiṃ sandhāyāha, gaṇanānissitova na kammaṭṭhānanissito. Sikhāppattaṃ nu khoti idaṃ cirataraṃ gaṇanāya manasikarontassa vasena vuttaṃ. So hi tathā laddhaṃ avikkhepamattaṃ nissāya evaṃ maññeyya. Assāsapassāsesu yo upaṭṭhāti, taṃ gahetvāti idaṃ assāsapassāsesu yassa ekova paṭhamaṃ upaṭṭhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Yassa pana ubhopi upaṭṭhahanti, tena ubhayampi gahetvā gaṇetabbaṃ. Yo upaṭṭhātīti iminā ca dvīsu nāsāpuṭavātesu yo pākaṭataro upaṭṭhāti, so gahetabboti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ. Pavattamānaṃ pavattamānanti āmeḍitavacanena nirantaraṃ assāsapassāsānaṃ upalakkhaṇaṃ dasseti. Evanti vuttappakārena upalakkhetvāvāti attho. Paṭhamaṃ ekekasmiṃ upaṭṭhitepi upalakkhetvāva gaṇentassa kamena ubhopi pākaṭā hontīti āha – ‘‘assāsapassāsā pākaṭā hontī’’ti. Tena ‘‘upalakkhetvāva gaṇetabba’’nti imassa ‘‘tassevaṃ gaṇayato…pe… pākaṭā hontī’’ti idaṃ kāraṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ. Tattha pākaṭā hontīti gaṇanāvasena bahiddhā vikkhepābhāvato vibhūtā honti.

“'ခဏ္ဍ' (အပိုင်းအပြတ်) ဟူသည် တစ်၊ သုံး၊ ငါး စသည်ဖြင့် ရေတွက်ခြင်းဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ 'အခွင့်၌' ဟူသည် ရေတွက်ခြင်း အစီအစဉ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ရေတွက်ခြင်းကိုသာ မှီသည်ဖြစ်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို တိုက်ရိုက်မှီသည် မဟုတ်ပေ။ 'အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သလော' ဟူသော ဤစကားကို ကြာမြင့်စွာ ရေတွက်ခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူ၏ စွမ်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူသည် ထိုသို့ရအပ်သော မပျံ့လွင့်မှုမျှကိုသာ အမှီပြု၍ ဤသို့ အောက်မေ့ရာ၏။ 'ထွက်သက်ဝင်သက်တို့တွင် ထင်ရှားရာကို ယူ၍' ဟူသော ဤစကားသည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့တွင် တစ်ခုတည်းသော သက်သည်သာ ရှေးဦးစွာ ထင်ရှားသောသူကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်သူအား နှစ်ပါးလုံးပင် ထင်ရှားကုန်အံ့၊ ထိုသူသည် နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ယူ၍ ရေတွက်အပ်၏။ 'ထင်ရှားသောသက်' ဟူသော ဤစကားဖြင့်လည်း နှစ်ဖက်သော နှာခေါင်းပေါက်လေတို့တွင် အကြင်လေသည် ပိုမိုထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုလေကို ယူအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ဖွင့်ပြတော်မူသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'ဖြစ်ဆဲ ဖြစ်ဆဲ' ဟူ၍ ထပ်ဆင့်ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို စောင့်ကြည့်မှတ်သားခြင်းကို ပြသ၏။ 'ဤသို့' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အဖန်ဖန်စောင့်ကြည့်မှတ်သား၍သာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရှေးဦးစွာ တစ်ခုတည်းသာ ထင်ရှားသော်လည်း စောင့်ကြည့်မှတ်သား၍သာ ရေတွက်သောသူအား အစဉ်အတိုင်း နှစ်ပါးလုံး ထင်ရှားလာကုန်၏ဟု ပြဆိုလိုသဖြင့် 'ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ထင်ရှားလာကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'စောင့်ကြည့်မှတ်သား၍သာ ရေတွက်အပ်၏' ဟူသော ဤစကား၏ 'ထိုသို့ ရေတွက်သောသူအား... ထင်ရှားလာကုန်၏' ဟူသော ဤစကားသည် အကြောင်းပြဝါကျဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ထင်ရှားလာကုန်၏' ဟူသည်မှာ ရေတွက်ခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ပြင်ပသို့ ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိသည့်အတွက် ပိုမိုထင်ရှားလာခြင်း ဖြစ်ကုန်၏။”

Palighāya parivattanakaṃ yattha nikkhipanti, so palighatthambho. Tiyāmarattinti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Purimanayenāti sīghagaṇanāya, gopālakagaṇanāyāti attho. Eko dve tīṇi cattāri pañcāti gaṇanāvidhidassanaṃ. Tasmā aṭṭhātiādīsupi ekato paṭṭhāyeva paccekaṃ aṭṭhādīni pāpetabbāni. ‘‘Sīghaṃ sīghaṃ gaṇetabbamevā’’ti vatvā tattha [Pg.212] kāraṇaṃ nidassanañca dasseti ‘‘gaṇanāpaṭibaddhe hī’’tiādinā. Tattha arīyati tena nāvāti arittaṃ, pājanadaṇḍo. Arittena upatthambhanaṃ arittupatthambhanaṃ, tassa vasena.

“မြို့တံခါးကျင်ပတ်ကို လှည့်လည်၍ ချထားရာအရပ်သည် 'ပလိဃတ္ထမ္ဘ' (ကျင်တိုင်) မည်၏။ 'တိယာမရတ္တိံ' (ညဉ့်သုံးယံပတ်လုံး) ဟူသော ပုဒ်သည် အဆက်မပြတ် စပ်ယှဉ်ခြင်း (အစ္စန္တသံယောဂ) အနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်၏။ 'ရှေးနည်းအတိုင်း' ဟူသည်မှာ လျှင်မြန်စွာ ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့်၊ နွားကျောင်းသားကဲ့သို့ ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'တစ်၊ နှစ်၊ သုံး၊ လေး၊ ငါး' ဟူသည်မှာ ရေတွက်ခြင်း အစီအစဉ်ကို ပြသခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ရှစ်စသော ဂဏန်းတို့၌လည်း တစ်မှစတင်၍ အသီးသီး ရှစ်စသည်တို့သို့ ရောက်အောင် ရေတွက်အပ်ကုန်၏။ 'လျှင်မြန်စွာသာလျှင် ရေတွက်အပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် ထိုသို့ လျှင်မြန်စွာ ရေတွက်ခြင်း၌ အကြောင်းနှင့် ဥပမာကို 'ရေတွက်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သောကြောင့် စင်စစ်သော်ကား' စသည်ဖြင့် ပြသတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ထိုအရာဖြင့် လှေကို စေလွှတ်အပ်သောကြောင့် 'အရိတ္တ' (တက်မ) မည်၏၊ မောင်းနှင်ရာ တုတ်တံတည်း။ တက်မဖြင့် ထောက်ကန်ခြင်းသည် 'အရိတ္တုပတ္ထမ္ဘန' မည်၏၊ ထိုတက်မဖြင့် ထောက်ကန်ခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့်တည်း။”

Nippariyāyato nirantarappavatti nāma ṭhapanāyamevāti āha ‘‘nirantarappavattaṃ viyā’’ti. Anto pavisantaṃ manasikaronto anto cittaṃ paveseti nāma. Bahi cittanīharaṇepi eseva nayo. Vātabbhāhatanti abbhantaragatavātaṃ bahulaṃ manasikarontassa vātena taṃ ṭhānaṃ abbhāhataṃ viya medena pūritaṃ viya ca hoti, tathā upaṭṭhāti. Nīharatoti phuṭṭhokāsaṃ muñcitvā nīharato. Tathā pana nīharato vātassa gatisamanvesanamukhena nānārammaṇesu cittaṃ vidhāvatīti āha ‘‘puthuttārammaṇe cittaṃ vikkhipatī’’ti.

အပြားအားဖြင့် မဟုတ်ဘဲ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ခြင်းဟူသည် တည်ကြည်မှု (ဌပနာ) ကိုသာ ဆိုလိုသောကြောင့် 'မပြတ်ဖြစ်သကဲ့သို့' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အတွင်းသို့ ဝင်သော လေကို နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ကို အတွင်းသို့ သွင်းသည်မည်၏။ စိတ်ကို အပြင်သို့ ထုတ်ရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'လေတိုက်ခတ်အပ်သည်' ဟူသည်မှာ အတွင်းသို့ ရောက်သော များစွာသော လေကို နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုလေဖြင့် ထိုဌာနသည် တိမ်တိုက်ဖြင့် မှိုင်းအုပ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆီဦးဖြင့် ပြည့်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ထင်ရှား၏။ 'ထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား' ဟူသည်မှာ ထိအပ်သော နေရာကို လွှတ်၍ ထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ ထိုကဲ့သို့ ထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ လေလားရာ လမ်းကြောင်းကို အစဉ်ရှာသော အားဖြင့် စိတ်သည် အမျိုးမျိုးသော အာရုံတို့၌ ပြေးသွားတတ်သောကြောင့် 'စိတ်သည် အာရုံအထူးထူး၌ ပျံ့လွင့်တတ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Etanti etaṃ assāsapassāsajātaṃ. Anugamananti pavattapavattānaṃ assāsapassāsānaṃ ārammaṇakaraṇavasena satiyā anu anu pavattanaṃ anugacchanaṃ. Tenevāha – ‘‘tañca kho ādimajjhapariyosānānugamanavasenā’’ti. Nābhi ādi tattha paṭhamaṃ uppajjanato. Paṭhamuppattivasena hi idha ādicintā, na uppattimattavasena. Tathā hi te nābhito paṭṭhāya yāva nāsikaggā sabbattha uppajjanteva. Yattha yattha ca uppajjanti, tattha tattheva bhijjanti dhammānaṃ gamanābhāvato. Yathāpaccayaṃ pana desantarappattiyaṃ gatisamaññā. Hadayaṃ majjhanti hadayasamīpaṃ tassa uparibhāgo majjhaṃ. Nāsikaggaṃ pariyosānanti nāsikaṭṭhānaṃ tassa pariyosānaṃ assāsapassāsānaṃ samaññāya tadavadhibhāvato. Tathā hete cittasamuṭṭhānā vuttā, na ca bahiddhā cittasamuṭṭhānānaṃ sambhavo atthi. Tenāha ‘‘abbhantarapavisanavātassa nāsikaggaṃ ādī’’ti. Pavisananikkhamanapariyāyo pana taṃsadisavaseneva vuttoti veditabbo. Vikkhepagatanti vikkhepaṃ upagataṃ, vikkhittaṃ asamāhitanti attho. Sāraddhāyāti sadarathabhāvāya. Iñjanāyāti kammaṭṭhānamanasikārassa calanāya. Vikkhepagatena cittenāti hetumhi karaṇavacanaṃ, itthambhūtalakkhaṇe vā. Sāraddhāti sadarathā. Iñjitāti iñjanakā calanakā, tathā phanditā.

'ဤအရာကို' ဟူသည် ထိုဖြစ်ပေါ်လာသော ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အစဉ်လိုက်ခြင်း' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ဖြစ်ပေါ်လာသော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် သတိ၏ အစဉ်တစိုက် ဖြစ်ခြင်း၊ အစဉ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင်— 'ထိုထွက်သက်ဝင်သက်ကိုလည်း အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ချက်သည် အစ ဖြစ်၏၊ ထိုဌာန၌ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဤ၌ အစဟု ကြံဆအပ်၏၊ ဖြစ်ကာမျှ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ရသည်မှာ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ချက်မှစ၍ နှာခေါင်းဖျားတိုင်အောင် အလုံးစုံသော အရပ်၌ ဖြစ်သည်သာတည်း။ ဖြစ်ရာအရပ်၌ပင် ချုပ်ပျက်ကုန်၏၊ ရုပ်နာမ်တရားတို့အား တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ သွားခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကြောင်းအားလျော်စွာ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုသာ 'သွားခြင်း' ဟု အမည်သမုတ်အပ်သည်။ 'နှလုံးသည် အလယ်ဖြစ်၏' ဟူသည် နှလုံး၏ အနီး၊ ၎င်း၏ အထက်ပိုင်းသည် အလယ်ဖြစ်သည်။ 'နှာခေါင်းဖျားသည် အဆုံးဖြစ်၏' ဟူသည် နှာခေါင်းဝအရပ်သည် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ အဆုံးသတ်ရာ အပိုင်းအခြား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို စိတ္တဇရုပ်များဟု ဆိုအပ်သည်၊ အပြင်ပ၌ စိတ္တဇရုပ်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'အတွင်းသို့ ဝင်သော လေ၏ အစသည် နှာခေါင်းဖျားဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဝင်ခြင်း ထွက်ခြင်း၏ အစဉ်ကိုမူ ထိုနှာခေါင်းဖျားစသည်နှင့် တူသောအစွမ်းဖြင့်သာ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်သော' ဟူသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ရောက်သော၊ ပျံ့လွင့်လျက်ရှိသော၊ မတည်ငြိမ်သောဟု အနက်ရသည်။ 'ပူပန်ခြင်းငှာ' ဟူသည် ပူပန်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'တုန်လှုပ်ခြင်းငှာ' ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်း၏ လှုပ်ရှားခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။ 'ပျံ့လွင့်သော စိတ်ဖြင့်' ဟူရာ၌ တတိယဝိဘတ်သည် အကြောင်းပြ (ဟေတု) အနက် သို့မဟုတ် ဤသို့သော အခြင်းအရာရှိသော (ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏာ) အနက်၌ ရှိသည်။ 'ပြင်းထန်သည်' ဟူသည် ပူပန်ပူလောင်မှု ရှိသည်။ 'တုန်လှုပ်သည်' ဟူသည် လှုပ်ရှားတတ်သော၊ လှုပ်ရှားခြင်းရှိသော၊ တုန်လှုပ်ခြင်း ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Ādimajjhapariyosānavasenātiādimajjhapariyosānānugamanavasena na manasi kātabbanti sambandho. ‘‘Anubandhanāya manasikarontena phusanāvasena [Pg.213] ṭhapanāvasena ca manasi kātabba’’nti yena adhippāyena vuttaṃ, taṃ vivarituṃ ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viyā’’tiādimāha. Tattha visuṃ manasikāro natthīti gaṇanāya anubandhanāya ca vinā yathākkamaṃ kevalaṃ phusanāvasena ṭhapanāvasena ca kammaṭṭhānamanasikāro natthi. Nanu phusanāya vinā ṭhapanāya viya phusanāya vinā gaṇanāyapi manasikāro natthiyevāti? Yadipi natthi, gaṇanā pana yathā kammaṭṭhānamanasikārassa mūlabhāvato padhānabhāvena gahetabbā, evaṃ anubandhanā ṭhapanāya tāya vinā ṭhapanāya asambhavato. Tasmā satipi phusanāya nānantarikabhāve gaṇanānubandhanā eva mūlabhāvato padhānabhāvena gahetvā itarāsaṃ tadabhāvaṃ dassento āha – ‘‘gaṇanānubandhanāvasena viya hi phusanāṭhapanāvasena visuṃ manasikāro natthī’’ti. Yadi evaṃ tā kasmā uddese visuṃ gahitāti āha ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyevā’’tiādi. Tattha phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇentoti iminā gaṇanāya phusanā aṅganti dasseti. Tenāha – ‘‘gaṇanāya ca phusanāya ca manasi karotī’’ti. Tatthevāti phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva. Teti assāsapassāse. Satiyā anubandhantoti gaṇanāvidhiṃ anugantvā satiyā nibandhanto, phuṭṭhokāseyeva te nirantaraṃ upadhārentoti attho. Appanāvasena cittaṃ ṭhapentoti yathā appanā hoti, evaṃ yathāupaṭṭhite nimitte cittaṃ ṭhapento samādahanto. Anubandhanāya cātiādīsu anubandhanāya ca phusanāya ca ṭhapanāya ca manasi karotīti vuccatīti yojanā. Svāyamatthoti yvāyaṃ ‘‘phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva gaṇento tattheva gaṇanaṃ paṭisaṃharitvā te satiyā anubandhanto’’ti vutto, so ayamattho. Yā accantāya na minoti na vinicchinati, sā mānassa samīpeti upamā yathā goṇo viya gavayoti.

'အစ အလယ် အဆုံး၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် အစ အလယ် အဆုံးသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် နှလုံးမသွင်းအပ်ဟု စပ်ရာသည်။ 'အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တွေ့ထိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းအပ်၏' ဟု အကြင်ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ထိုရည်ရွယ်ချက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ 'ရေတွက်ခြင်း၊ အစဉ်ဖွဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းကဲ့သို့' ဟူသည်စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထို၌ 'အသီးအခြား နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိ' ဟူသည် ရေတွက်ခြင်းနှင့် အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းမရှိဘဲ အစဉ်အတိုင်း သက်သက်သော တွေ့ထိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်းမရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား တွေ့ထိခြင်းမရှိဘဲ တည်ကြည်ခြင်းမဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ တွေ့ထိခြင်းမရှိဘဲ ရေတွက်ခြင်း၌လည်း နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိသည် မဟုတ်လော။ အကယ်၍ မရှိသော်လည်း ရေတွက်ခြင်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်း၏ အခြေခံ (မူလ) ဖြစ်သောကြောင့် အဓိကအားဖြင့် ယူအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းသည် တည်ကြည်ခြင်း၏ (အခြေခံဖြစ်၍) ထိုအစဉ်ဖွဲ့ခြင်းမရှိဘဲ တည်ကြည်ခြင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် တွေ့ထိခြင်း၏ ခြားနားမှုမရှိသော အဖြစ်ရှိသော်လည်း ရေတွက်ခြင်းနှင့် အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းကိုသာ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် အဓိကအားဖြင့် ယူ၍ အခြားသော တွေ့ထိခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်းတို့၏ ထိုကဲ့သို့ သီးခြားမဖြစ်ခြင်းကို ပြလို၍ 'ရေတွက်ခြင်း၊ အစဉ်ဖွဲ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကဲ့သို့ တွေ့ထိခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သီးခြား နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ ထိုတွေ့ထိခြင်းစသည်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် ပါဠိတော်၌ သီးခြားယူအပ်သနည်းဟူမူ— 'ထိထိမိမိရှိသော နေရာ၌သာလျှင်' ဟူသည်စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထို၌ 'ထိထိမိမိရှိသော နေရာ၌သာ ရေတွက်သောသူ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ရေတွက်ခြင်း၌ တွေ့ထိခြင်းသည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကြောင်း ပြ၏။ ထို့ကြောင့် 'ရေတွက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တွေ့ထိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ထိုနေရာ၌သာ' ဟူသည် ထိထိမိမိရှိသော အရပ်၌သာလျှင်တည်း။ 'ထိုတရားတို့ကို' ဟူသည် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ဖြစ်သည်။ 'သတိဖြင့် အစဉ်ဖွဲ့လျက်' ဟူသည် ရေတွက်ခြင်းနည်းလမ်းသို့ မလိုက်ဘဲ သတိဖြင့် စုစည်းလျက်၊ တွေ့ထိသော နေရာ၌သာ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို အမြဲမပြတ် ဆင်ခြင်လျက်ဟု အနက်ရသည်။ 'အပ္ပနာ၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို တည်စေလျက်' ဟူသည် အပ္ပနာသမာဓိဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ထင်ရှားစွာဖြစ်ပေါ်သော နိမိတ်၌ စိတ်ကို စွဲမြဲစွာ တည်စေလျက်၊ သမာဓိထူထောင်လျက်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသည်စသည်တို့၌ အစဉ်ဖွဲ့ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တွေ့ထိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တည်ကြည်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏ဟု ဆိုအပ်သည်ဟု ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ ဤအနက်သည်— အကြင် 'ထိထိမိမိရှိသော နေရာ၌သာ ရေတွက်၍ ထိုနေရာ၌ပင် ရေတွက်ခြင်းကို ရုပ်သိမ်းပြီးလျှင် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို သတိဖြင့် အစဉ်ဖွဲ့အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ အကြင်သူသည် အဆုံးတိုင်အောင် မဆုံးဖြတ်နိုင်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား (နှလုံးသွင်းခြင်းသည်) 'စိတ်၏ အနီး၌ ဖြစ်၏' ဟူသော ဥပမာသည် ပြောင်နှင့်တူသော တောနွားကဲ့သို့တည်း။

Paṅguḷoti pīṭhasappī. Dolāti peṅkholo. Kīḷatanti kīḷantānaṃ. Mātāputtānanti attano bhariyāya puttassa ca. Ubho koṭiyoti āgacchantassa purimakoṭiṃ, gacchantassa pacchimakoṭinti dvepi koṭiyo. Majjhañcāti dolāphalakasseva majjhaṃ. Upanibandhanatthambho viyāti upanibandhanatthambho, nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā, tassa mūle samīpe ṭhatvā. Kathaṃ ṭhatvā? Satiyā vasena. Satiñhi tattha sūpaṭṭhitaṃ karonto yogāvacaro tattha ṭhito nāma hoti avayavadhammena samudāyassa apadisitabbato[Pg.214]. Nimitteti nāsikaggādinimitte. Satiyā nisinnoti sativasena nisīdanto. ‘‘Satiñhi tatthā’’tiādinā ṭhāne viya vattabbaṃ. Tatthāti phuṭṭhaṭṭhāne. Teti nagarassa anto bahi ca gatā manussā tesaṃ saṅgahā ca hatthagatā. Ādito pabhutīti upameyyatthadassanato paṭṭhāya.

'ခြေမသန်သူ' ဟူသည် ပျဉ်းကတိုးကဲ့သို့ ကုန်းတတ်သော ခြေမသန်သောသူ (ခြေကျိုးလက်ကျိုးသူ) တည်း။ 'ဒေါလာ' ဟူသည် ဧယဉ် (လွှဲကြိုး) တည်း။ 'ကစားကုန်သော' ဟူသည် ကစားနေကြသောသူတို့အား ဖြစ်သည်။ 'မိခင်နှင့် သား' ဟူသည် မိမိ၏ ဇနီးနှင့် သားအား ဆိုလိုသည်။ 'အစွန်းနှစ်ဖက်လုံး' ဟူသည် လာသောအခါ ရှေ့အစွန်းသို့၊ သွားသောအခါ နောက်အစွန်းသို့ ရောက်သော အစွန်းနှစ်ဖက်လုံးကို ဆိုသည်။ 'အလယ်ကိုလည်းကောင်း' ဟူသည် ဧယဉ်ပျဉ်ပြား၏ အလယ်ကို ဆိုသည်။ 'တုပ်နှောင်ရာ တိုင်ကဲ့သို့' ဟူသည် တုပ်နှောင်ရာတိုင်ဖြစ်သော နှာခေါင်းဖျား သို့မဟုတ် နှုတ်ခမ်းနိမိတ်၏ အနီးအနား၌ တည်၍ ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ တည်သနည်းဟူမူ— သတိ၏ အစွမ်းဖြင့် တည်ခြင်းတည်း။ ထိုနေရာ၌ သတိကို ကောင်းစွာ တည်စေသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် အစိတ်စိတ်သော တရားအားဖြင့် အစုအပေါင်းကို ညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုနေရာ၌ တည်သည်မည်၏။ 'နိမိတ်၌' ဟူသည် နှာခေါင်းဖျားစသော နိမိတ်၌တည်း။ 'သတိဖြင့် ထိုင်သောသူ' ဟူသည် သတိ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုင်လျက် နေသောသူ ဖြစ်သည်။ 'သတိသည် ထိုနေရာ၌ တည်၏' ဟူသည်စသည်ဖြင့် နေထိုင်ရာဌာန၌ ကဲ့သို့ ဆိုအပ်၏။ 'ထိုနေရာ၌' ဟူသည် ထိအပ်သော နေရာ၌ ဖြစ်သည်။ 'ထိုသူတို့သည်' ဟူသည် မြို့၏ အတွင်းအပသို့ သွားလာသော လူတို့သည် ထိုသူတို့၏ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ 'အစမှ စ၍' ဟူသည် နှိုင်းယှဉ်အပ်သော ဥပမေယျအနက်ကို ပြခြင်းမှ စ၍ ဖြစ်သည်။

Gāthāyaṃ nimittanti upanibandhananimittaṃ. Anārammaṇamekacittassāti ekassa cittassa na ārammaṇaṃ, ārammaṇaṃ na hontīti attho. Ajānato ca tayo dhammeti nimittaṃ assāso passāsoti ime nimittādayo tayo dhamme ārammaṇakaraṇavasena avindantassa. Ca-saddo byatireke. Bhāvanāti ānāpānassatisamādhibhāvanā. Nupalabbhatīti na upalabbhati na sijjhatīti ayaṃ codanāgāthāya attho. Dutiyā pana parihāragāthā suviññeyyāva.

ဂါထာ၌ 'နိမိတ်' ဟူသည် တုပ်နှောင်ရာ နိမိတ်တည်း။ 'စိတ်တစ်ခုတည်း၏ အာရုံမဖြစ်' ဟူသည် စိတ်တစ်ခုတည်းအတွက် အာရုံမဖြစ်၊ အာရုံမဖြစ်နိုင်ဟု အနက်ရသည်။ 'တရားသုံးပါးတို့ကို မသိသောသူအား' ဟူသည် နိမိတ်၊ ထွက်သက်၊ ဝင်သက်ဟူသော ဤနိမိတ်စသော တရားသုံးပါးတို့ကို အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် မရရှိသောသူအား ဆိုလိုသည်။ 'စ' သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသော အနက် (ဗျတိရေက) ၌ ရှိသည်။ 'ဘာဝနာ' ဟူသည် အာနာပါနဿတိသမာဓိဘာဝနာ ဖြစ်သည်။ 'မရနိုင်' ဟူသည် မရနိုင်၊ မပြီးမြောက်နိုင်ဟု အနက်ရ၏၊ ဤသည်ကား စောဒနာဂါထာ၏ အနက်ဖြစ်သည်။ ဒုတိယမြောက် ဖြေရှင်းချက် (ပရိဟာရ) ဂါထာသည်မူ ကောင်းစွာ သိလွယ်လှပေသည်။

Kathanti tāsaṃ codanāparihāragāthānaṃ atthaṃ vivarituṃ kathetukamyatāpucchā. Ime tayo dhammātiādīsu padayojanāya saddhiṃ ayamatthaniddeso – ime nimittādayo tayo dhammā ekacittassa kathaṃ ārammaṇaṃ na honti, asatipi ārammaṇabhāve na cime na ca ime tayo dhammā aviditā honti, kathañca na honti aviditā, tesañhi aviditatte cittañca kathaṃ vikkhepaṃ na gacchati, padhānañca bhāvanāya nipphādakaṃ vīriyañca kathaṃ paññāyati, nīvaraṇānaṃ vikkhambhakaṃ sammadeva samādhānāvahaṃ bhāvanānuyogasaṅkhātaṃ payogañca yogī kathaṃ sādheti, uparūpari lokiyalokuttarañca visesaṃ kathamadhigacchatīti.

“ဘယ်သို့နည်း (ကထံ)” ဟူသော အမေးသည် ထိုစောဒနာနှင့် အဖြေဂါထာတို့၏ အနက်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ ပြောဆိုလိုသဖြင့် မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဣမေ တယော ဓမ္မာ” စသည်တို့၌ ပုဒ်ဆက်စပ်ခြင်းနှင့်တကွ ဤအနက်ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သည် - ဤနိမိတ် စသော တရားသုံးပါးတို့သည် စိတ်တစ်ခုတည်းအား မည်သို့လျှင် အာရုံမဖြစ်ကုန်သနည်း၊ အာရုံ၏ အဖြစ်မရှိသော်လည်း ဤတရားသုံးပါးတို့သည် မသိအပ်သည် မဟုတ်ကုန်၊ မည်သို့လျှင် မသိအပ်သည် မဟုတ်ကုန်သနည်း၊ ထိုတရားတို့ကို မသိခြင်းကြောင့် စိတ်သည်လည်း မည်သို့ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မရောက်သနည်း၊ ပဓာနဖြစ်သော သမထဘာဝနာကို ပြီးစီးစေတတ်သော ဝီရိယသည်လည်း မည်သို့ ထင်ရှားသနည်း၊ နီဝရဏတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်ခွာတတ်သော၊ သမာဓိကို ဆောင်တတ်သော၊ ဘာဝနာ၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လုံ့လ (ပယောဂ) ကို ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် မည်သို့ ပြီးစေသနည်း၊ အဆင့်ဆင့်သော လောကီ လောကုတ္တရာ ထူးခြားမှုကို မည်သို့ ရရှိသနည်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Idāni tamatthaṃ kakacopamāya sādhetuṃ ‘‘seyyathāpī’’tiādi vuttaṃ. Bhūmibhāgassa visamatāya cañcale rukkhe chedanakiriyā na sukarā siyā, tathā ca sati kakacadantagati duviññeyyāti āha – ‘‘same bhūmibhāge’’ti. Kakacenāti khuddakena kharapattena. Tenāha ‘‘puriso’’ti. Phuṭṭhakakacadantānanti phuṭṭhaphuṭṭhakakacadantānaṃ vasena. Tena kakacadantehi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva purisassa satiyā upaṭṭhānaṃ dasseti. Tenāha – ‘‘na āgate vā gate vā kakacadante manasi karotī’’ti.

ယခုအခါ ထိုအနက်ကို လွှဥပမာဖြင့် သက်သေထူရန် “သေယျထာပိ” စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ မြေပြင်၏ မညီညွတ်ခြင်းကြောင့် လှုပ်ရှားနေသော သစ်ပင်၌ ဖြတ်တောက်ခြင်းအမှုသည် မလွယ်ကူရာ၊ ထို့သို့ဖြစ်လျှင် လွှသွားတို့၏ ရွေ့လျားမှုကို သိနိုင်ခဲ၏၊ ထို့ကြောင့် “ညီညွတ်သော မြေပြင်၌” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “လွှဖြင့် (ကကစေန)” ဆိုသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသော သွားရှိသော လွှဖြင့် ဖြတ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ယောကျ်ားသည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ထိတွေ့သော လွှသွားတို့၏ (ဖုဋ္ဌကကစဒန္တာနံ)” ဆိုသည်မှာ ထိမိတိုင်းသော လွှသွားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် လွှသွားတို့နှင့် ထိတွေ့ရာ အရပ်၌သာလျှင် ထိုယောကျ်ား၏ သတိဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသသည်။ ထို့ကြောင့် “ရောက်လာသော သို့မဟုတ် ပြန်သွားသော လွှသွားတို့ကို နှလုံးမသွင်း” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Kakacassa [Pg.215] ākaḍḍhanakāle purisābhimukhaṃ pavattā āgatā, pellanakāle tato vigatā gatāti vuttā, na ca āgatā vā gatā vā kakacadantā aviditā honti sabbattha satiyā upaṭṭhitattā chinditabbaṭṭhānaṃ aphusitvā gacchantānaṃ āgacchantānañca kakacadantānaṃ abhāvato. Padhānanti rukkhassa chedanavīriyaṃ. Payoganti tasseva chedanakiriyaṃ. Upamāyaṃ ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ pāḷiyaṃ natthi, yojetvā pana dassetabbaṃ. Teneva visuddhimagge (visuddhi. 1.227) upamāyampi ‘‘visesamadhigacchatī’’ti padaṃ yojetvāva vuttaṃ. Taṃsaṃvaṇṇanāyañca ‘‘visesanti anekabhāvāpādanaṃ, tena ca sādhetabbaṃ payojanavisesa’’nti attho vutto.

လွှကို ဆွဲသောအခါ ယောကျ်ား၏ ရှေ့မှောက်သို့ လာသောကြောင့် “ရောက်လာသော” ဟု လည်းကောင်း၊ တွန်းသောအခါ ထိုအရပ်မှ ဖယ်ခွာသွားသောကြောင့် “သွားသော” ဟု လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ရောက်လာသော သို့မဟုတ် သွားသော လွှသွားတို့ကို မသိသည်ကား မဟုတ်ကုန်၊ ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ သတိထင်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ဖြတ်တောက်ရမည့်နေရာကို မထိဘဲ သွားနေ သို့မဟုတ် လာနေသော လွှသွားများ မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ပဓာန” ဆိုသည်မှာ သစ်ပင်ကို ဖြတ်တောက်သော ဝီရိယ ဖြစ်သည်။ “ပယောဂ” ဆိုသည်မှာ ထိုသစ်ပင် ဖြတ်တောက်ခြင်း အမှုပင် ဖြစ်သည်။ ဥပမာ၌ “ထူးခြားမှုကို ရရှိ၏ (ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတိ)” ဟူသော ပုဒ်သည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မရှိသော်လည်း စပ်ဟပ်၍ ပြအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဥပမာ၌လည်း “ဝိသေသမဓိဂစ္ဆတိ” ပုဒ်ကို စပ်ဟပ်၍သာ မိန့်ဆိုထားသည်။ ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ဋီကာ ဖွင့်ပြချက်၌ “ထူးခြားမှု (ဝိသေသ) ဟူသည် အထူးထူးသော သဘောကို ပြီးစေခြင်းဖြစ်၍ ထိုအစွမ်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အကျိုးထူးကို ဆိုသည်” ဟု အနက်ကို မိန့်ဆိုထားသည်။

Yathā rukkhotiādi upamāsaṃsandanaṃ. Upanibandhati ārammaṇe cittaṃ etāyāti sati upanibandhanā nāma, tassā assāsapassāsānaṃ sallakkhaṇassa nimittanti upanibandhanānimittaṃ, nāsikaggaṃ mukhanimittaṃ vā. Evamevanti yathā so puriso kakacena rukkhaṃ chindanto āgatagate kakacadante amanasikarontopi phuṭṭhaphuṭṭhaṭṭhāneyeva satiyā upaṭṭhapanena āgatagate kakacadante jānāti, suttapadañca avirajjhanto atthakiccaṃ sādheti, evamevaṃ. Nāsikagge mukhanimitteti dīghanāsiko nāsikagge, itaro mukhaṃ asanaṃ nimīyati chādīyati etenāti mukhanimittanti laddhanāme uttaroṭṭhe.

“သစ်ပင်သည် ကဲ့သို့ (ယထာ ရုက္ခော)” စသည်ကား ဥပမာ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသတိဖြင့် စိတ်ကို အာရုံ၌ နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် သတိကို “ဥပနိဗန္ဓနာ (နှောင်ဖွဲ့ကြောင်းသတိ)” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသတိ၏ ထွက်သက်ဝင်သက်ကို ကောင်းစွာမှတ်ခြင်း၏ အကြောင်း (အာရုံ) ဖြစ်သောကြောင့် “ဥပနိဗန္ဓနာနိမိတ္တ” မည်၏။ ထိုနိမိတ်သည် နှာခေါင်းဖျား သို့မဟုတ် နှုတ်ခမ်းနိမိတ် ဖြစ်သည်။ “ထို့အတူပင် (ဧဝမေဝံ)” ဆိုသည်မှာ ထိုယောကျ်ားသည် လွှဖြင့် သစ်ပင်ကို ဖြတ်ရာ၌ ဝင်လာထွက်သွားသော လွှသွားတို့ကို နှလုံးမသွင်းသော်လည်း ထိတွေ့ရာအရပ်၌သာ သတိကို ထားခြင်းဖြင့် ဝင်လာထွက်သွားသော လွှသွားတို့ကို သိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ (မျဉ်းကြိုး) လမ်းကြောင်းကို မချွတ်ယွင်းစေဘဲ မိမိပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြီးစေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ “နှာခေါင်းဖျား၌ သို့မဟုတ် နှုတ်ခမ်းနိမိတ်၌” ဆိုရာဝယ် နှာခေါင်းရှည်သောသူသည် နှာခေါင်းဖျား၌၊ ထိုမှတစ်ပါးသောသူသည် နှုတ်ခမ်း၌ (ဝင်သက်ထွက်သက်သည်) တွေ့ထိတတ်၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့် “မုခနိမိတ္တ” ဟု အမည်ရသော အထက်နှုတ်ခမ်း၌ သတိမူရမည်။

Idaṃ padhānanti yena vīriyārambhena āraddhavīriyassa yogino kāyopi cittampi kammaniyaṃ bhāvanākammakkhamaṃ bhāvanākammayoggaṃ hoti, idaṃ vīriyaṃ padhānanti phalena hetuṃ dasseti. Upakkilesā pahīyantīti cittassa upakkilesabhūtāni nīvaraṇāni vikkhambhanavasena pahīyanti. Vitakkā vūpasammantīti tato eva kāmavitakkādayo micchāvitakkā upasamaṃ gacchanti, nīvaraṇappahānena vā paṭhamajjhānādhigamaṃ dassetvā vitakkavūpasamāpadesena dutiyajjhānādīnamadhigamamāha. Ayaṃ payogoti ayaṃ jhānādhigamassa hetubhūto kammaṭṭhānānuyogo payogo. Saṃyojanā pahīyantīti dasapi saṃyojanāni maggappaṭipāṭiyā samucchedavasena pahīyanti. Anusayā byantī hontīti tathā sattapi anusayā anuppattidhammatāpādanena bhaṅgamattassapi anavasesato vigatantā honti. Ettha ca saṃyojanappahānaṃ nāma anusayanirodheneva [Pg.216] hoti, pahīnesu ca saṃyojanesu anusayānaṃ lesopi na bhavissatīti ca dassanatthaṃ ‘‘saṃyojanā pahīyanti, anusayā byantī hontī’’ti vuttaṃ. Ayaṃ visesoti imaṃ samādhiṃ nissāya anukkamena labbhamāno ayaṃ saṃyojanappahānādiko imassa samādhissa visesoti attho.

“ဤသည်ကား ပဓာန (လုံ့လ) ဖြစ်သည်” ဟူသည်မှာ အားထုတ်အပ်သော လုံ့လရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း မည်သည့် ဝီရိယအားထုတ်မှုကြောင့် အမှု၌ ခံနိုင်ရည်ရှိခြင်း၊ ဘာဝနာအမှု၌ သင့်လျော်ခြင်း ဖြစ်သနည်း၊ ထိုဝီရိယကို “ပဓာန” ဟု ခေါ်ကြောင်း အကျိုးတရားအားဖြင့် အကြောင်းတရားကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ “ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ ကင်းပျောက်ကုန်၏ (ဥပက္ကိလေသာ ပဟီယန္တိ)” ဆိုသည်မှာ စိတ်၏ ညစ်ညူးကြောင်းဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့သည် ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်အားဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ “ဝိတက်တို့ ငြိမ်းအေးကုန်၏ (ဝိတက္ကာ ဝူပသမ္မန္တိ)” ဆိုသည်မှာ ထိုသို့ နီဝရဏများ ပယ်အပ်သောကြောင့် ကာမဝိတက် စသော မိစ္ဆာဝိတက်တို့သည် ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် နီဝရဏများကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ပထမဈာန်သို့ ရောက်ပုံကို ပြသပြီးနောက် ဝိတက်ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိပုံကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဤသည်ကား ပယောဂ (အားထုတ်မှု) ဖြစ်သည်” ဟူသည်မှာ ဈာန်ကို ရရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဤကမ္မဋ္ဌာန်း၌ အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်းပင် ပယောဂ ဖြစ်သည်။ “သံယောဇဉ်တို့ ကင်းပျောက်ကုန်၏ (သံယောဇနာ ပဟီယန္တိ)” ဆိုသည်မှာ သံယောဇဉ် တစ်ဆယ်ပါးတို့သည် မဂ်အစဉ်ဖြင့် သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် ကင်းပျောက်ကုန်၏။ “ကိလေသာအနုသယတို့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏ (အနုသယာ ဗျန္တီ ဟောန္တိ)” ဆိုသည်မှာ ထို့အတူပင် အနုသယ ခုနစ်ပါးတို့သည် နောက်ထပ်မဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သဘောသို့ ရောက်သဖြင့် ခဏမျှ ချုပ်ခြင်းဖြင့်ပင် အကြွင်းမရှိ ကင်းစင်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ သံယောဇဉ်ပယ်ခြင်း မည်သည် အနုသယချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ သံယောဇဉ်တို့ကို ပယ်သတ်ပြီးလျှင် အနုသယတို့၏ အကြွင်းအကျန်မျှပင် မရှိတော့လတ္တံ့ဟူသည်ကို ပြခြင်းငှာ “သံယောဇဉ်တို့ ကင်းပျောက်ကုန်၏၊ အနုသယတို့ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ “ဤသည်ကား ထူးခြားမှု (အယံ ဝိသေသော)” ဟူသည်မှာ ဤသမာဓိကို အမှီပြု၍ အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော သံယောဇဉ်ပယ်ခြင်း စသည်သည် ဤသမာဓိ၏ ထူးခြားသော အကျိုးဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

Yassāti yena. Anupubbanti anukkamena. Paricitāti pariciṇṇā. Ayañhettha saṅkhepattho – ānāpānassati yathā buddhena bhagavatā desitā, tathā yena dīgharassapajaānanādividhinā anupubbaṃ paricitā suṭṭhu bhāvitā, tato eva paripuṇṇā soḷasannaṃ vatthūnaṃ pāripūriyā sabbaso puṇṇā, so bhikkhu imaṃ attano khandhādilokaṃ paññobhāsena pabhāseti. Yathā kiṃ? Abbhā muttova candimā abbhādiupakkilesavimutto candimā tārakarājā viyāti. ‘‘Abbhā muttova candimā’’ti hi padassa niddese mahikādīnampi vuttattā ettha ādi-saddalopo katoti veditabbo.

“ယဿ” ဆိုသည်မှာ အကြင်သူသည်။ “အနုပုဗ္ဗံ” ဆိုသည်မှာ အစဉ်အတိုင်း။ “ပရိစိတာ” ဆိုသည်မှာ လေ့လာပွားများအပ်သော။ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ - အာနာပါနဿတိသည် မြတ်စွာဘုရားသခင် ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း အကြင် (ဝင်သက်ထွက်သက်) အရှည် အတိုကို သိခြင်းစသော နည်းလမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ကောင်းစွာ ပွားများအပ်၏၊ ထိုသို့ ကောင်းစွာ ပွားများအပ်သောကြောင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုတို့ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် အလုံးစုံ ပြည့်စုံလတ်သော် ထိုရဟန်းသည် မိမိ၏ ခန္ဓာစသော လောကကို ပညာအရောင်ဖြင့် ထွန်းလင်းစေ၏။ ဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ တိမ်တိုက်မှ လွတ်မြောက်သော လမင်းကဲ့သို့၊ တိမ်စသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ လွတ်မြောက်သော ကြယ်တို့၏မင်းဖြစ်သော လမင်းကဲ့သို့တည်း။ “အဗ္ဘာ မုတ္တောဝ စန္ဒိမာ (တိမ်မှလွတ်သော လမင်းကဲ့သို့)” ဟူသော ပုဒ်ကို ညွှန်ပြရာ၌ ဆီးနှင်း မြူခိုး စသည်တို့ကိုလည်း ဟောကြားထားသောကြောင့် ဤနေရာ၌ “အာဒိ (စသည်)” ဟူသော သဒ္ဒါကို ချေဖျက်ထားသည် (အာဒိသဒ္ဒလောပ ပြုထားသည်) ဟု သိအပ်၏။

Idhāti kakacūpamāya. Assāti yogino. Idhāti vā imasmiṃ ṭhāne. Assāti upamābhūtassa kakacassa. Āgatagatavasena yathā tassa purisassa amanasikāro, evaṃ assāsapassāsānaṃ āgatagatavasena amanasikāramattameva ānayanappayojanaṃ. Na cirenevāti idaṃ katādhikāraṃ sandhāya vuttaṃ. Nimittanti paṭibhāganimittaṃ. Avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vitakkādiavasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitāti vadanti, vicārādīti pana vattabbaṃ nippariyāyena vitakkassa appanābhāvato. So hi pāḷiyaṃ ‘‘appanā byappanā’’ti niddiṭṭho, taṃsampayogato vā yasmā jhānaṃ appanāti aṭṭhakathāvohāro, jhānaṅgesu ca samādhi padhānaṃ, tasmā taṃ appanāti dassento ‘‘avasesajjhānaṅgapaṭimaṇḍitā appanāsaṅkhātā ṭhapanā ca sampajjatī’’ti āha. Kassaci pana gaṇanāvaseneva manasikārakālato pabhutīti ettha ‘‘anukkamato…pe… pattaṃ viya hotī’’ti ettakova gantho parihīno, purāṇapotthakesu pana katthaci so gantho likhitoyeva tiṭṭhati.

"Idhāti" ဟူသည် လွှဥပမာ၌ ဖြစ်သည်။ "Assā" ဟူသည် ယောဂီအား ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "idhā" ဟူသည် ဤဌာန၌ ဖြစ်သည်။ "Assā" ဟူသည် ဥပမာဖြစ်သော လွှ၏ ဖြစ်သည်။ လွှသမား၏ လွှ သွားလာဝင်ထွက်သည်ကို နှလုံးမသွင်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ ဝင်ထွက်သွားလာခြင်း၌ နှလုံးမသွင်းခြင်းမျှသာလျှင် (ထွက်သက်ဝင်သက်ကို) ဆောင်ယူခြင်း၏ အကျိုးတည်း။ "န စိရေနေဝ" ဟူသော ဤစကားကို အဓိကာရ (ကြိုးပမ်းမှု) ကို ပြုသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ "နိမိတ္တံ" ဟူသည် ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်သည်။ "အကြွင်းရှိသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်" ဟူသည်မှာ ဝိတက်စသည်တို့ဖြင့် ဈာန်အင်္ဂါ တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဟု ဆိုလိုကြောင်း ပြောဆိုကြ၏။ သို့သော် ဝိစာရစသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သည်ဟုသာ ဆိုထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မုချအားဖြင့် ဝိတက်သည် အပ္ပနာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုဝိတက်ကို ပါဠိတော်၌ "အပ္ပနာ ဗျပ္ပနာ" ဟု ညွှန်ပြတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဝိတက်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ဈာန်ကို "အပ္ပနာ" ဟု အဋ္ဌကထာ၌ သုံးနှုန်း၏။ ဈာန်အင်္ဂါတို့တွင်လည်း သမာဓိသည် အဓိကဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမာဓိကို "အပ္ပနာ" ဟု ညွှန်ပြလျက် "အကြွင်းရှိသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အပ္ပနာဟု ဆိုအပ်သော တည်ကြည်ခြင်း (ဌပနာ) သည် ပြီးမြောက်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သော ပုဒ်၌ကား ရေတွက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ နှလုံးသွင်းသော ကာလမှ စ၍ဟူသော ဤနေရာ၌ "အစဉ်အတိုင်း...ပ... ဆိုက်ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤမျှသော ကျမ်းစာသည် ကင်းဆိတ် (ယုတ်လျော့) နေ၏။ ရှေးမူဟောင်း ပိဋကတ်စာအုပ်များတွင်မူ အချို့သော အရပ်၌ ထိုကျမ်းစာသည် ရေးသားလျက်သာ ရှိနေသေး၏။

Sāraddhakāyassa [Pg.217] kassaci puggalassa. Onamati vatthikādipalambanena. Vikūjatīti saddaṃ karoti. Valiṃ gaṇhātīti. Tattha tattha valinaṃ hoti. Kasmā? Yasmā sāraddhakāyo garuko hotīti. Kāyadarathavūpasamena saddhiṃ sijjhamāno oḷārikaassāsapassāsanirodho byatirekamukhena tassa sādhanaṃ viya vutto. Oḷārikaassāsapassāsanirodhavasenāti anvayavasena tadatthassa sādhanaṃ. Kāyadarathe vūpasanteti cittajarūpānaṃ lahumudukammaññabhāvena yo sesatisantatirūpānampi lahuādibhāvo, so idha kāyassa lahubhāvoti adhippeto. Svāyaṃ yasmā cittassa lahuādibhāvena vinā natthi, tasmā vuttaṃ ‘‘kāyopi cittampi lahukaṃ hotī’’ti.

"သာရဒ္ဓကာယဿ" ဟူသည် ပူပန်သော ကိုယ်ရှိသော အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဖြစ်သည်။ "ဩနမတိ" ဟူသည် ဆီးအိမ်စသည်တို့ တွဲကျသဖြင့် ညွတ်ကိုင်း၏။ "ဝိကူဇတိ" ဟူသည် အသံပြု၏။ "ဝလိံ ဂဏှာတိ" ဟူသည် ထိုထိုအရပ်၌ အရေးအကြောင်းတွန့်ခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ပူပန်သော ကိုယ်သည် လေးလံသောကြောင့်တည်း။ ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်း ကိန်းဝပ်ငြိမ်းအေးခြင်းနှင့်အတူ ပြီးမြောက်သော ရုတ်ရင်းသော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ ချုပ်ခြင်းကို ဗျတိရေက (ဖောက်ပြန်ခြင်း) အစွမ်းအားဖြင့် ထိုငြိမ်းအေးခြင်း၏ ပြီးစီးခြင်းကဲ့သို့ မိန့်တော်မူသည်။ "ရုတ်ရင်းသော ထွက်သက်ဝင်သက် ချုပ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်ကား အနွယ (အနုလုံ) အစွမ်းအားဖြင့် ထိုအကျိုးပြီးစီးခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးသောအခါ" ဟူသည်မှာ စိတ္တဇရုပ်တို့၏ ပေါ့ပါးခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း၊ ခံ့ညားခြင်း အဖြစ်ကြောင့် ကြွင်းသော သန္တတိရုပ်သုံးပါးတို့၏လည်း ပေါ့ပါးခြင်းစသော အဖြစ်ကို ဤနေရာ၌ "ကိုယ်၏ ပေါ့ပါးခြင်း" ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ထိုကိုယ်၏ ပေါ့ပါးခြင်းစသော အဖြစ်သည် စိတ်၏ ပေါ့ပါးခြင်းစသော အဖြစ်မရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "ကိုယ်သည်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည်လည်းကောင်း ပေါ့ပါး၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Oḷārike assāsapassāse niruddhetiādi heṭṭhā vuttanayamhi vicetabbākārappattassa kāyasaṅkhārassa vicayanavidhiṃ dassetuṃ ānītaṃ.

"ရုတ်ရင်းသော ထွက်သက်ဝင်သက် ချုပ်ငြိမ်းသောအခါ" စသည်ကို အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်း၌ စူးစမ်းဆင်ခြင်ဖွယ်ရာ အခြင်းအရာသို့ ရောက်သော ကာယသင်္ခါရ၏ စူးစမ်းဆင်ခြင်ပုံ နည်းလမ်းကို ပြသခြင်းငှာ ဆောင်ယူအပ်သည်။

Uparūpari vibhūtānīti bhāvanābalena uddhaṃ uddhaṃ pākaṭāni honti. Desatoti pakatiyā phusanadesato, pubbe attano phusanavasena upadhāritaṭṭhānato.

"အထက်ထက်၌ ထင်ရှားကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် အထက်အထက်၌ သာ၍ ထင်ရှားကုန်၏။ "ဒေသတော" ဟူသည် ပကတိအားဖြင့် ထိတွေ့သော အရပ်မှလည်းကောင်း၊ ရှေး၌ မိမိ ဖူးမြော်စုံစမ်းခြင်း (ထိတွေ့ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် မှတ်သားထားအပ်သော အရပ်မှလည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Kattha natthī’’ti ṭhānavasena ‘‘kassa natthī’’ti puggalavasena ca vīmaṃsiyamānamatthaṃ ekajjhaṃ katvā vibhāvetuṃ ‘‘antomātukucchiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘yathā udake nimuggassa niruddhokāsatāya assāsapassāsā na pavattanti, evaṃ antomātukucchiyaṃ. Yathā matānaṃ samuṭṭhāpakacittābhāvato, evaṃ asaññībhūtānaṃ mucchāparetānaṃ asaññīsu vā jātānaṃ, tathā nirodhasamāpannāna’’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Mahāgaṇṭhipade pana ‘‘mucchāparetānaṃ cittappavattiyā dubbalabhāvato’’ti kāraṇaṃ vuttaṃ. Catutthajjhānasamāpannānaṃ dhammatāvaseneva nesaṃ anuppajjanaṃ, tathā rūpārūpabhavasamaṅgīnaṃ. Keci pana ‘‘anupubbato sukhumabhāvappattiyā catutthajjhānasamāpannassa, rūpabhave rūpānaṃ bhavaṅgassa ca sukhumabhāvato rūpabhavasamaṅgīnaṃ natthī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Atthiyeva te assāsapassāsā pārisesatoti adhippāyo yathāvuttasattaṭṭhānavinimuttassa assāsapassāsānaṃ anuppajjanaṭṭhānassa abhāvato. Pakatiphuṭṭhavasenāti pakatiyā phusanaṭṭhānavasena. Nimittaṃ ṭhapetabbanti satiyā tattha sukhappavattanatthaṃ [Pg.218] thirataraṃ saññāṇaṃ pavattetabbaṃ. Thirasaññāpadaṭṭhānā hi sati. Imamevāti imaṃ eva anupaṭṭhahantassa kāyasaṅkhārassa kaṇṭakuṭṭhāpanañāyena upaṭṭhāpanavidhimeva. Atthavasanti hetuṃ. Attho hi phalaṃ. So yassa vasena pavattati, so atthavasoti. Muṭṭhassatissāti vinaṭṭhassatissa. Asampajānassāti sampajaññavirahitassa, bhāventassa anukkamena anupaṭṭhahante assāsapassāse vīmaṃsitvā ‘‘ime te’’ti upadhāretuṃ sammadeva jānituñca samatthāhi satipaññāhi virahitassāti adhippāyo. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ. Garukanti bhāriyaṃ. Sā cassa garukatā bhāvanāya sudukkarabhāvenāti āha ‘‘garukabhāvana’’nti.

"အဘယ်အရပ်၌ မရှိသနည်း" ဟု ဌာနအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ "အဘယ်သူအား မရှိသနည်း" ဟု ပုဂ္ဂိုလ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်သော အနက်ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ ထင်ရှားစေခြင်းငှာ "အမိဝမ်းတွင်း၌လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအရပ်တို့တွင် "ရေ၌ နစ်မြုပ်သောသူအား (ထွက်သက်ဝင်သက် ထွက်ရာဝင်ရာ) နေရာ အခွင့်အလမ်း ချုပ်ခြင်းကြောင့် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် မဖြစ်ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အမိဝမ်းတွင်း၌လည်း မဖြစ်ကြကုန်။ သေလွန်သောသူတို့အား (ထွက်သက်ဝင်သက်ကို) ဖြစ်စေတတ်သော စိတ်မရှိခြင်းကြောင့် မဖြစ်ကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သညာကင်းသောသူတို့အားလည်းကောင်း၊ မေ့မြော မိန်းမောသောသူတို့အားလည်းကောင်း၊ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်သောသူတို့အားလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ နိရောဓသမာပတ် ဝင်စားသောသူတို့အားလည်းကောင်း မဖြစ်ကြကုန်" ဟု အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ် မိန့်တော်မူသည်။ မဟာဂဏ္ဌိကျမ်း၌မူ "မိန်းမောသောသူတို့အား စိတ်ဖြစ်ခြင်း အားနည်းသောကြောင့်" ဟု အကြောင်းပြချက်ကို မိန့်ဆို၏။ စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်သောသူတို့အား ထိုထွက်သက်ဝင်သက် မဖြစ်ခြင်းသည် ဓမ္မတာအစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရူပဘုံ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်သောသူတို့အားလည်း မဖြစ်ကုန်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "အစဉ်အတိုင်း သိမ်မွေ့ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် စတုတ္ထဈာန် ဝင်စားသောသူအားလည်းကောင်း၊ ရူပဘုံ၌ ရုပ်တရားတို့နှင့် ဘဝင်စိတ်တို့ သိမ်မွေ့သောကြောင့် ရူပဘုံသားတို့အားလည်းကောင်း မရှိကုန်" ဟု အကြောင်းပြချက်ကို ဆိုကြကုန်၏။ ကြွင်းသောအစွမ်းဖြင့် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ဌာနခုနစ်ပါးမှ လွတ်သောသူအား ထွက်သက်ဝင်သက် မဖြစ်ရာအရပ် မရှိခြင်းကြောင့်တည်း။ "ပကတိဖုဋ္ဌဝသေန" ဟူသည် ပကတိအားဖြင့် ထိတွေ့သော အရပ်အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "နိမိတ်ကို တည်ထားအပ်၏" ဟူသည်မှာ သတိသည် ထိုနိမိတ်၌ ချမ်းသာစွာ ဖြစ်စေခြင်းငှာ သာ၍ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အမှတ်သညာကို ဖြစ်စေအပ်၏။ မြဲမြံသော သညာသည် သတိ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဤအခြင်းအရာကိုသာလျှင်" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ထွက်သက်ဝင်သက် မထင်ရှားသော ယောဂီအား ဆူးကို ထုတ်ယူသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေသော နည်းလမ်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ "အတ္ထဝသ" ဟူသည် အကြောင်းတည်း။ အနက်သည် အကျိုးဖြစ်၏။ ထိုအကျိုးသည် အကြင်အကြောင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအကြောင်းကို အတ္ထဝသ (အကျိုးပြီးစေတတ်သော အကြောင်း) ဟု ခေါ်၏။ "မုဋ္ဌဿတိဿ" ဟူသည် သတိပျက်သောသူအား ဖြစ်သည်။ "အသမ္ပဇာနဿ" ဟူသည် ဆင်ခြင်တုံပညာ ကင်းသောသူအား ဖြစ်သည်။ သမထပွားများသောအခါ အစဉ်အတိုင်း ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ မထင်ရှားလျှင် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ "ဤသည်တို့ကား ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆင်ခြင်ရန်နှင့် ကောင်းစွာ သိခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သော သတိပညာတို့နှင့် ကင်းသောသူအား ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤအာနာပါနဿတိမှ တစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် လေးလံ၏ (ပြုနိုင်ခဲ၏)" ဟူသည်မှာ လေးလံ၏၊ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း၏ လေးလံသောကြောင့် ဘာဝနာပွားများရာတွင် အလွန်ပြုနိုင်ခဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဂရုကဘာဝနံ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Uparūpari santasukhumabhāvāpattito ‘‘balavatī suvisadā sūrā ca sati paññā ca icchitabbā’’ti vatvā sukhumassa nāma atthassa sādhanenapi sukhumeneva bhavitabbanti dassetuṃ ‘‘yathā hī’’tiādi vuttaṃ. Idāni anupaṭṭhahantānaṃ assāsapassāsānaṃ pariyesanupāyaṃ dassento ‘‘tāhi ca panā’’tiādimāha. Tattha anupadanti padānupadaṃ. Caritvāti gocaraṃ gahetvā. Tasmiṃyeva ṭhāneti upanibandhananimittasaññite ṭhāne. Yojetvāti manasikārena yojetvā. ‘‘Satirasmiyā bandhitvā’’ti vā vuttamevatthamāha ‘‘tasmiṃyeva ṭhāne yojetvā’’ti. Na hi upameyye bandhanayojanaṭṭhānāni visuṃ labbhanti. Nimittanti uggahanimittaṃ paṭibhāganimittaṃ vā. Ubhayampi hi idha ekajjhaṃ vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādi upamattayaṃ uggahe yujjati, sesaṃ ubhayattha. Ekacceti eke ācariyā.

"အထက်အထက်၌ ငြိမ်သက်သိမ်မွေ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် စွမ်းအားကြီးမားသော၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော၊ ရဲရင့်သော သတိနှင့် ပညာတို့ကို အလိုရှိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင်၊ သိမ်မွေ့သော အနက်အကျိုးကို ပြီးစေခြင်း၌လည်း သိမ်မွေ့သော တရားဖြင့်သာ ဖြစ်အပ်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ "ယထာ ဟိ" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ယခုအခါ မထင်ရှားသော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ရှာဖွေသော အကြောင်းကို ညွှန်ပြလျက် "တာဟိ စ ပန" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အနုပဒံ" ဟူသည် ခြေလှမ်းအဆက်ဆက် (သို့မဟုတ် ပုဒ်အဆက်အဆက်)။ "စရိတွာ" ဟူသည် အာရုံကို ယူ၍။ "ထိုအရပ်၌ပင်" ဟူသည် ဖွဲ့နှောင်အပ်သော နိမိတ်အမှတ်အသားရှိသော အရပ်၌။ "ယောဇေတွာ" ဟူသည် နှလုံးသွင်းခြင်းဖြင့် ယှဉ်စေ၍။ သို့မဟုတ် "သတိကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်၍" ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် "ထိုအရပ်၌ပင် ယှဉ်စေအပ်၏" ဟု မိန့်ဆို၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဥပမေယျ၌ ချည်နှောင်ယှဉ်စပ်ရာ အရပ်တို့ကို သီးခြားမရနိုင်သောကြောင့်တည်း။ "နိမိတ္တံ" ဟူသည် ဥဂ္ဂဟနိမိတ်ကို သော်လည်းကောင်း၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို သော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ဤနှစ်ပါးလုံးကိုပင် ဤနေရာ၌ တစ်ပေါင်းတည်း မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်သော်ကား လဲ၊ ဝါဂွမ်းစသော ဥပမာသုံးမျိုးတို့သည် ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၌သာ သင့်လျော်၍ ကြွင်းသောအပိုင်းသည် နိမိတ်နှစ်ပါးလုံး၌ သင့်လျော်၏။ "ဧကစ္စေ" ဟူသည် အချို့သော ဆရာတို့ ဖြစ်သည်။

Tārakarūpaṃ viyāti tārakāya pabhārūpaṃ viya. Maṇiguḷikādiupamā paṭibhāge vaṭṭanti. Kathaṃ panetaṃ ekaṃyeva kammaṭṭhānaṃ anekākārato upaṭṭhātīti āha ‘‘tañca paneta’’ntiādi. Suttantanti ekaṃ suttaṃ. Paguṇappavattibhāvena avicchedaṃ mahāvisayatañca sandhāyāha ‘‘mahatī pabbateyyā nadī viyā’’ti. Tattha byañjanasampattiyā samantabhaddakaṃ suttaṃ sabbabhāgamanoharā sabbapāliphullā vanaghaṭā viyāti āha ‘‘ekā vanarāji viyā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘vanappagumbe yatha phussitagge’’ti (khu. pā. 6.13; su. ni. 236) nānānusandhiyaṃ nānāpeyyālaṃ vividhanayanipuṇaṃ bahuvidhakammaṭṭhānamukhaṃ suttantaṃ atthikehi sakkaccaṃ samupapajjitabbanti āha – ‘‘sītacchāyo…pe… rukkho [Pg.219] viyā’’ti. Saññānānatāyāti nimittupaṭṭhānato pubbe pavattasaññānaṃ nānāvidhabhāvato. Saññajanti bhāvanāsaññājanitaṃ bhāvanāsaññāya sañjānanamattaṃ. Na hi asabhāvassa kutoci samuṭṭhānaṃ atthi. Tenāha – ‘‘nānato upaṭṭhātī’’ti, upaṭṭhānākāramattanti vuttaṃ hoti.

“ကြယ်သဏ္ဌာန်ကဲ့သို့” ဆိုသည်မှာ ကြယ်တို့၏ အရောင်အဝါကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ပတ္တမြားလုံး စသည်တို့ကို ဥပမာပြုခြင်းသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်အရာ၌ သင့်လျော်ကုန်၏။ “အသို့လျှင် ဤတစ်ခုတည်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် များစွာသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှားသနည်း” ဟူ၍ တွေးတောမိသဖြင့် “ထိုသညာသည်လည်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “သုတ္တန်” ဟူသည်ကား သုတ္တန်တစ်ခုတည်းကို ဆိုလိုသည်။ လေ့လာစွာ ဖြစ်ပွားသဖြင့် ပြတ်တောက်မှုမရှိခြင်းနှင့် ကျယ်ပြောလှသော သဘောကို ရည်ညွှန်း၍ “တောင်ကျမြစ်ကြီးကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသုတ္တန်၌ အနက်နှင့် သဒ္ဒါ ပြည့်စုံသဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ကောင်းမြတ်သော သုတ္တန်ပါဠိတော်သည် အလုံးစုံသော အလိုကို ဖြစ်စေတတ်၍ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော၊ အလုံးစုံ ဖူးပွင့်နေသော တောအုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် “တောအုပ်တစ်ခုကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ပွင့်သော အညွန့်ရှိသော တောအုပ်ကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အထူးထူးသော အနုသန္ဓေရှိသော၊ အထူးထူးသော ပေယျာလရှိသော၊ အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သိမ်မွေ့သော၊ များစွာသော ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သော ထိုသုတု္တန်ကို လိုလားသောသူတို့သည် ရိုသေစွာ ဆည်းကပ်မှီဝဲအပ်သောကြောင့် “အေးမြသော အရိပ်ရှိသော... သစ်ပင်ကြီးကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “သညာ၏ ထူးထွေသော အဖြစ်ကြောင့်” ဆိုသည်မှာ နိမိတ် မထင်မီက ဖြစ်ပေါ်သော သညာတို့၏ အထူးထူး အပြားပြား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “သညာ” ဟူသည်ကား ဘာဝနာသညာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဘာဝနာသညာဖြင့် သိရုံမျှကို ဆိုလိုသည်။ မရှိသောသဘောအား မည်သည့်အရပ်မှလည်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း မရှိနိုင်။ ထို့ကြောင့် “အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်ရှား၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထင်ရှားရုံမျှသော အခြင်းအရာမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Ime tayo dhammāti assāso passāso nimittanti ime tayo dhammā. Natthīti kammaṭṭhānavasena manasikātabbabhāvena natthi na upalabbhati. Na upacāranti upacārampi na pāpuṇāti, pageva appananti adhippāyo. Yassa panāti vijjamānapakkho vuttanayānusāreneva veditabbo.

“ဤတရားသုံးပါး” ဟူသည်မှာ ထွက်သက်၊ ဝင်သက်၊ နိမိတ် ဟူသော ဤတရားသုံးပါးတည်း။ “မရှိ” ဟူသည်ကား ကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းအပ်သော အနေဖြင့် မရှိခြင်း၊ မရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဥပစာရသို့ပင် မရောက်” ဟု ဆိုရာ၌ ဥပစာရသမာဓိသို့ပင် မရောက်နိုင်ပါက အပ္ပနာသမာဓိသို့ မည်သို့ ရောက်နိုင်ပါအံ့နည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ “အကြင်သူအားသော်ကား” ဟူသော စကားရပ်၌ ထင်ရှားရှိသော ဖက်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Idāni vuttasseva atthassa samatthanatthaṃ kakacūpamāyaṃ āgatā ‘‘nimitta’’ntiādikā gāthā paccānītā. Nimitteti yathāvutte paṭibhāganimitte. Evaṃ hotīti bhāvanamanuyuttassa evaṃ hoti, tasmā ‘‘punappunaṃ evaṃ manasi karohī’’ti vattabbo. Vosānaṃ āpajjeyyāti ‘‘nimittaṃ nāma dukkaraṃ uppādetuṃ, tayidaṃ laddhaṃ, handāhaṃ dāni yadā vā tadā vā visesaṃ nibbattessāmī’’ti saṅkocaṃ āpajjeyya. Visīdeyyāti ‘‘ettakaṃ kālaṃ bhāvanamanuyuttassa nimittampi na uppannaṃ, abhabbo maññe visesassā’’ti visādaṃ āpajjeyya. ‘‘Imāya paṭipadāya jarāmaraṇato muccissāmīti paṭipannassa nimitta’’nti vutte kathaṃ saṅkocāpatti, bhiyyoso mattāya ussāhameva kareyyāti ‘‘nimittamidaṃ…pe… vattabbo’’ti majjhimabhāṇakā āhu. Evanti vuttappakārena paṭibhāganimitteyeva bhāvanācittassa ṭhapanena. Ito pabhutīti ito paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya. Pubbe yaṃ vuttaṃ ‘‘anubandhanāya phusanāya ṭhapanāya ca manasi karotī’’ti (pārā. aṭṭha. 2.ānāpānassatisamādhikathā), tattha anubandhanaṃ phusanañca vissajjetvā ṭhapanāvaseneva bhāvetabbanti āha ‘‘ṭhapanāvasena bhāvanā hotī’’ti.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေရန် ကကစူပမသုတ်၌ လာရှိသော “နိမိတ္တံ” အစရှိသော ဂါထာကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူ၏။ “နိမိတ်၌” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဋိဘာဂနိမိတ်၌ ဖြစ်သည်။ “ဤသို့ ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာကို အားထုတ်သောသူအား ဤသို့ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဖန်ဖန် ဤသို့ နှလုံးသွင်းလော့” ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ “ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏” ဆိုသည်မှာ “နိမိတ်ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေရန် အလွန်ခဲယဉ်း၏၊ ယခု ထိုနိမိတ်ကို ရရှိပေပြီ၊ ငါသည် ယခုအခါ၌သော်လည်းကောင်း၊ နောင်အခါ၌သော်လည်းကောင်း ထူးခြားသော တရားထူးကို ဖြစ်ထွန်းစေအံ့” ဟု ဆုတ်နစ်ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ “စိတ်ပျက်ရာ၏” ဆိုသည်မှာ “ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဘာဝနာကို အားထုတ်သော်လည်း နိမိတ်မျှပင် မဖြစ်ပေါ်လာသေးချေ၊ ငါသည် တရားထူးရရန် မထိုက်တန်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု စိတ်ပျက်အားလျော့ခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏။ “ဤအကျင့်ဖြင့် အိုခြင်း၊ သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်မည်ဟု ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသော ယောဂီအား နိမိတ်ပေါ်ပြီဟု ဆိုလျှင် အဘယ်ကြောင့် စိတ်ဆုတ်နစ်ခြင်းသို့ ရောက်ပါအံ့နည်း၊ အတိုင်းထက်အလွန် အားထုတ်ခြင်းကိုသာ ပြုအပ်၏” ဟု “နိမိတ်ကို... ဟူ၍ ပြောဆိုအပ်၏” ဟု မဇ္ဈိမဘာဏက မထေရ်တို့ မိန့်တော်မူကြသည်။ “ဤသို့” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပဋိဘာဂနိမိတ်၌သာလျှင် ဘာဝနာစိတ်ကို တည်စေခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ “ဤမှ စ၍” ဟူသည်မှာ ဤပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှ စ၍ ဖြစ်သည်။ ရှေး၌ “အနုဗန္ဓနာ (အစဉ်လိုက်ခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖုသနာ (တွေ့ထိခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဌပနာ (တည်စေခြင်း) ဖြင့်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်း၏” ဟု ဆိုအပ်သော စကား၌ ထိုအနုဗန္ဓနာနှင့် ဖုသနာတို့ကို စွန့်ပယ်၍ ဌပနာ (တည်ကြည်ခြင်း) မျှဖြင့်သာပွားများအပ်သောကြောင့် “ဌပနာအားဖြင့်သာ ဘာဝနာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Porāṇehi vuttovāyamatthoti dassento ‘‘nimitte’’ti gāthamāha. Tattha nimitteti paṭibhāganimitte. Ṭhapayaṃ cittanti bhāvanācittaṃ ṭhapento, ṭhapanāvasena manasikarontoti attho. Nānākāranti ‘‘cattāro vaṇṇā’’ti evaṃ vuttaṃ nānākāraṃ. Ākārasāmaññavasena hetaṃ ekavacanaṃ. Vibhāvayanti vibhāvento antaradhāpento. Nimittuppattito paṭṭhāya hi te ākārā amanasikārato antarahitā viya honti. Assāsapassāseti [Pg.220] assāsapassāse yo nānākāro, taṃ vibhāvayaṃ, assāsapassāsasambhūte vā nimitte. Sakaṃ cittaṃ nibandhatīti tāya eva ṭhapanāya attano cittaṃ upanibandhati, appetīti attho. Keci pana ‘‘vibhāvayanti vibhāvento, viditaṃ pākaṭaṃ karonto’’ti atthaṃ vadanti, taṃ pubbabhāgavasena yujjeyya. Ayañhettha attho – dhitisampannattā dhīro yogī assāsapassāse nānākāraṃ vibhāvento nānākārato te pajānanto vidite pākaṭe karonto nānākāraṃ vā oḷārikoḷārike passambhento vūpasamento tattha yaṃ laddhaṃ nimittaṃ, tasmiṃ cittaṃ ṭhapento anukkamena sakaṃ cittaṃ nibandhati appetīti.

ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ရှေးဟောင်းမထေရ်မြတ်တို့ မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သော အနက်ဖြစ်သည်ကို ပြသခြင်းငှာ “နိမိတ္တေ” အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုဂါထာ၌ “နိမိတ်၌” ဟူသည်မှာ ပဋိဘာဂနိမိတ်၌ ဖြစ်သည်။ “စိတ်ကို တည်စေလျက်” ဟူသည်မှာ ဘာဝနာစိတ်ကို တည်စေလျက်၊ ဌပနာအားဖြင့် နှလုံးသွင်းလျက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အထူးထူးသော အခြင်းအရာကို” ဟူသည်မှာ “အဆင်းလေးပါး” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်သော အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် အခြင်းအရာ ယေဘုယျအားဖြင့် ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် သုံးနှုန်းထားခြင်းဖြစ်သည်။ “ဖျောက်ဖျက်လျက်” ဟူသည်မှာ ဖျောက်ဖျက်ကွယ်ပျောက်စေလျက် ဖြစ်သည်။ နိမိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသည်မှ စ၍ ထိုအခြင်းအရာတို့သည် နှလုံးမသွင်းခြင်းကြောင့် ကွယ်ပျောက်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ထွက်သက်ဝင်သက်၌” ဟူသည်မှာ ထွက်သက်ဝင်သက်၌ ရှိသော အထူးထူးသော အခြင်းအရာကို ဖျောက်ဖျက်လျက်၊ သို့မဟုတ် ထွက်သက်ဝင်သက်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နိမိတ်၌ ဖြစ်သည်။ “မိမိစိတ်ကို တုပ်နှောင်ဖွဲ့ချည်၏” ဟူသည်မှာ ထိုဌပနာသမာဓိဖြင့် မိမိစိတ်ကို မြဲမြံစွာ တုပ်နှောင်ထားတတ်၏၊ အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “ဝိဘာဝယံ-ဟူသည် ထင်ရှားစေလျက်၊ ထင်ရှားသိသာအောင် ပြုလျက်” ဟု အနက်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအနက်သည် ရှေးဦးပထမ အားထုတ်ဆဲအဖြစ်အားဖြင့် လျော်ကန်သင့်မြတ်၏။ ဤဂါထာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဇွဲလုံ့လနှင့် ပြည့်စုံသော ပညာရှိ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ထွက်သက်ဝင်သက်၌ ရှိသော အထူးထူးသော အခြင်းအရာကို ဖျောက်ဖျက်လျက်၊ သို့မဟုတ် အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို သိလျက်၊ ထင်ရှားသိသာစေလျက်၊ ကြမ်းတမ်းသော အခြင်းအရာတို့ကို ငြိမ်းအေးစေလျက်၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်ကြောင့် ရရှိအပ်သော နိမိတ်၌ စိတ်ကို တည်စေပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် မိမိ၏စိတ်ကို တုပ်နှောင်ဖွဲ့ချည် စွဲမြဲစေတတ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Yadā saddhādīni indriyāni suvisadāni tikkhāni pavattanti, tadā assaddhiyādīnaṃ dūrībhāvena sātisayaṃ thāmappattehi sattahi balehi laddhupatthambhāni vitakkādīni kāmāvacarāneva jhānaṅgāni bahūni hutvā pātubhavanti. Tato eva tesaṃ ujuvipaccanīkabhūtā kāmacchandādayo saddhiṃ tadekaṭṭhehi pāpadhammehi vidūrī bhavanti paṭibhāganimittuppattiyā saddhiṃ, taṃ ārabbha upacārajjhānaṃ uppajjati. Tena vuttaṃ ‘‘nimittupaṭṭhānato pabhuti nīvaraṇāni vikkhambhitāneva hontī’’tiādi. Tattha sannisinnāvāti sammadeva nisīdiṃsu eva, upasantāyevāti attho. Vikkhambhitāneva sannisinnāvāti avadhāraṇena pana tadatthaṃ ussāho kātabboti dasseti. Dvīhākārehīti jhānadhammānaṃ paṭipakkhadūrībhāvo thirabhāvappatti cāti imehi dvīhi kāraṇehi. Idāni tāni kāraṇāni avatthāmukhena dassetuṃ ‘‘upacārabhūmiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha upacārabhūmiyanti upacārāvatthāyaṃ. Yadipi hi tadā jhānaṅgāni paṭutarāni mahaggatabhāvappattāni nuppajjanti, tesaṃ pana paṭipakkhadhammānaṃ vikkhambhanena cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘nīvaraṇappahānenā’’ti. Paṭilābhabhūmiyanti jhānassa adhigamāvatthāyaṃ. Tadā hi appanāppattānaṃ jhānadhammānaṃ uppattiyā cittaṃ samādhiyati. Tenāha ‘‘aṅgapātubhāvenā’’ti.

သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့သည် အလွန်စင်ကြယ်၍ ထက်မြက်စွာ ဖြစ်ပွားကုန်သောအခါ၊ မယုံကြည်ခြင်း (အသဒ္ဓိယ) အစရှိသည်တို့ ဝေးကွာသွားခြင်းကြောင့် အလွန်တရာ အားကောင်းလာသော ဗိုလ်ခုနစ်ပါးတို့၏ အထောက်အပံ့ကို ရရှိကုန်သော ဝိတက်အစရှိသော ကာမဝစရဈာန်အင်္ဂါတို့သည် များစွာဖြစ်၍ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ထိုဈာန်အင်္ဂါတို့၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော တရားတို့သည် ထိုကာမစ္ဆန္ဒနှင့် တစ်စိတ်တည်းဖြစ်သော အကုသိုလ်တရားတို့နှင့်အတူ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ကွယ်ပျောက်ဝေးကွာသွားကြကုန်၏။ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်ကို အာရုံပြု၍ ဥပစာရဈာန်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် “နိမိတ်ထင်ပေါ်လာသည်မှ စ၍ နီဝရဏတရားတို့သည် ကိန်းဝပ်ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုစကား၌ “ငြိမ်သက်စွာ တည်ကုန်၏” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ငြိမ်သက်ချုပ်ငြိမ်းကုန်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ကိန်းဝပ်ချုပ်ငြိမ်း၍ ငြိမ်သက်စွာ တည်ကုန်၏” ဟု အဆုံးအဖြတ်စကားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုအကျိုးငှာ အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ “အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့်” ဆိုသည်မှာ ဈာန်တရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားများ ဝေးကွာသွားခြင်းနှင့် တည်ကြည်သော သဘောသို့ ရောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုအကြောင်းတို့ကို အခိုက်အတန့်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ဥပစာရဘူမိ၌သော်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုစကား၌ “ဥပစာရဘူမိ၌” ဟူသည်မှာ ဥပစာရအခိုက်အတန့်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုအခိုက်အတန့်၌ ဈာန်အင်္ဂါတို့သည် ထက်မြက်ကုန်လျက် မဟဂ္ဂုတ်အဖြစ်သို့ ရောက်၍ မဖြစ်ပေါ်လာသေးသော်လည်း၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက် တရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏။ ထို့ကြောင့် “နီဝရဏတို့ကို ပယ်ခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ရရှိခြင်းဘူမိ၌” ဟူသည်မှာ ဈာန်ကို ရရှိသော အခိုက်အတန့်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ အပ္ပနာသို့ ရောက်ကုန်သော ဈာန်တရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏။ ထို့ကြောင့် “ဈာန်အင်္ဂါတို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Upacāre aṅgāni na thāmajātāni honti aṅgānaṃ athāmajātattā. Yathā nāma daharo kumārako ukkhipitvā ṭhapiyamāno punappunaṃ bhūmiyaṃ patati, evameva upacāre uppanne cittaṃ kālena nimittaṃ ārammaṇaṃ karoti, kālena bhavaṅgaṃ otarati. Tena vuttaṃ ‘‘upacārasamādhi kusalavīthiyaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otaratī’’ti. Appanāyaṃ pana aṅgāni thāmajātāni honti [Pg.221] tesaṃ thāmajātattā. Yathā nāma balavā puriso āsanā vuṭṭhāya divasampi tiṭṭheyya, evameva appanāsamādhimhi uppanne cittaṃ sakiṃ bhavaṅgavāraṃ chinditvā kevalampi rattiṃ kevalampi divasaṃ tiṭṭhati, kusalajavanapaṭipāṭivaseneva pavattati. Tenāha – ‘‘appanāsamādhi…pe… na bhavaṅgaṃ otaratī’’ti. Vaṇṇatoti picupiṇḍatārakarūpādīsu viya upaṭṭhitavaṇṇato. Lakkhaṇatoti kharabhāvādisabhāvato aniccādisabhāvato vā. Rakkhitabbaṃ taṃ nimittanti sambandho.

ဥပစာရသမာဓိ၌ ဈာန်အင်္ဂါတို့သည် အားမရှိကုန်၊ ဈာန်အင်္ဂါတို့ အားမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သတို့သားငယ်ကို ပွေ့ချီ၍ မတ်တပ်ရပ်စေသော်လည်း မြေပေါ်သို့ အဖန်ဖန် လဲကျသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဥပစာရသမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ နိမိတ်အာရုံကို ပြု၍ တစ်ခါတစ်ရံ ဘဝင်စိတ်သို့ သက်ဆင်းသွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ဥပစာရသမာဓိသည် ကုသိုလ်ဇောဝီထိ၌ စောပြီးလျှင် ဘဝင်သို့ သက်ဆင်း၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ အပ္ပနာသမာဓိ၌မူကား ဈာန်အင်္ဂါတို့သည် အားရှိကုန်၏။ ထိုဈာန်အင်္ဂါတို့ အားရှိသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် သန်စွမ်းသောယောက်ျားသည် နေရာမှထ၍ တစ်နေ့ပတ်လုံး မတ်တပ်ရပ်နေနိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူပင် အပ္ပနာသမာဓိ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ်သည် တစ်ကြိမ်မျှ ဘဝင်၏အလျဉ်ကို ဖြတ်ပြီးလျှင် တစ်ညလုံး သော်လည်းကောင်း၊ တစ်နေ့လုံး သော်လည်းကောင်း တည်နေနိုင်ပြီး ကုသိုလ်ဇောအစဉ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပျက်လျက်ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် "အပ္ပနာသမာဓိသည်...ပ... ဘဝင်သို့ မသက်ဆင်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အဆင်းအားဖြင့်" ဟူသည် ဂွမ်းဆုပ်၊ ကြယ်ပေါင်း စသည်တို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားသော အဆင်းမှ စောင့်ရှောက်အပ်၏။ "လက္ခဏာအားဖြင့်" ဟူသည် ခရဘာဝ (ကြမ်းတမ်းသော သဘော) စသော သဘာဝလက္ခဏာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အနိစ္စစသော အာကာရလက္ခဏာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထိုနိမိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်၏ ဟု စပ်စပ်ရမည်။

Laddhaparihānīti laddhaupacārajjhānaparihāni. Nimitte avinassante tadārammaṇaṃ jhānaṃ aparihīnameva hoti, nimitte pana ārakkhābhāvena vinaṭṭhe laddhaṃ laddhaṃ jhānampi vinassati tadāyattavuttito. Tenāha ‘‘ārakkhamhī’’tiādi.

"လဒ္ဓပရိဟာနိ" ဟူသည် ရရှိပြီးသော ဥပစာရဈာန်မှ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းတည်း။ နိမိတ် မပျက်စီးသရွေ့ ထိုနိမိတ်အာရုံရှိသော ဈာန်သည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်း မရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ စောင့်ရှောက်မှု မရှိသဖြင့် နိမိတ် ပျက်စီးသွားသောအခါ၌မူ ရရှိပြီးသမျှသော ဈာန်သည်လည်း ထိုနိမိတ်နှင့် စပ်ဆိုင်၍ ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် ပျက်စီးသွားတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် "စောင့်ရှောက်အပ်သော နိမိတ်၌" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Idāni tatrāyaṃ rakkhaṇūpāyotiādinā –

ယခုအခါ၌ "ထိုနိမိတ်ကို စောင့်ရှောက်ရန် နည်းလမ်းမှာ..." အစရှိသည်ဖြင့်—

‘‘Āvāso gocaro bhassaṃ, puggalo bhojanaṃ utu;

Iriyāpathoti sattete, asappāye vivajjaye.

"ကျောင်း၊ ဆွမ်းခံရွာ၊ စကားပြောဆိုခြင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဘောဇဉ်၊ ဥတု၊ ဣရိယာပုထ် ဟူသော ဤမသင့်လျော်သော (အသပ္ပါယ) ခုနစ်ပါးတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။"

‘‘Sappāye satta sevetha, evañhi paṭipajjato;

Na cireneva kālena, hoti kassaci appanā’’ti. (visuddhi. 1.59) –

"သင့်လျော်သော (သပ္ပါယ) ခုနစ်ပါးတို့ကို မှီဝဲအပ်၏။ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မကြာမြင့်သော အချိန်ကာလအတွင်း၌ အပ္ပနာဈာန်သည် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။"

Evaṃ vuttaṃ rakkhaṇavidhiṃ saṅkhepato vibhāveti. Tatrāyaṃ vitthāro – yasmiṃ āvāse vasantassa anuppannaṃ vā nimittaṃ nuppajjati, uppannaṃ vā vinassati, anupaṭṭhitā ca sati na upaṭṭhāti, asamāhitañca cittaṃ na samādhiyati, ayaṃ asappāyo. Yattha nimittaṃ uppajjati ceva thāvarañca hoti, sati upaṭṭhāti, cittaṃ samādhiyati, ayaṃ sappāyo. Tasmā yasmiṃ vihāre bahū āvāsā honti, tattha ekamekasmiṃ tīṇi tīṇi divasāni vasitvā yatthassa cittaṃ ekaggaṃ hoti, tattha vasitabbaṃ.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော စောင့်ရှောက်မှု အစီအရင်ကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ ထိုကျောင်းတို့တွင် အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ— အကြင်ကျောင်း၌ နေထိုင်သောသူအား မဖြစ်သေးသော နိမိတ်သည်လည်း မဖြစ်ပေါ်လာ၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော နိမိတ်သည်လည်း ပျက်စီးသွား၏၊ မထင်ရှားသေးသော သတိသည်လည်း မထင်ရှားလာ၊ မတည်ကြည်သော စိတ်သည်လည်း တည်ကြည်မှုမရှိ ဖြစ်ရ၏။ ထိုကျောင်းသည် "အသပ္ပါယကျောင်း" မည်၏။ အကြင်ကျောင်း၌ နိမိတ်သည်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာ၍ တည်တံ့ခိုင်မြဲ၏၊ သတိသည်လည်း ထင်ရှားလာ၏၊ စိတ်သည်လည်း တည်ကြည်လာ၏။ ထိုကျောင်းသည် "သပ္ပါယကျောင်း" မည်၏။ ထို့ကြောင့် များစွာသော ကျောင်းနေရာများရှိသော ကျောင်းတိုက်၌ ကျောင်းတစ်ကျောင်းစီတွင် သုံးရက်စီ နေထိုင်ကြည့်ပြီးနောက် မိမိစိတ် တည်ကြည်မှုရသော ကျောင်း၌သာ နေထိုင်ရာ၏။

Gocaragāmo pana yo senāsanato uttarena vā dakkhiṇena vā nātidūre diyaḍḍhakosabbhantare hoti sulabhasampannabhikkho, so sappāyo, viparīto asappāyo.

ဆွမ်းခံရွာသည် ကျောင်းတိုက်မှ မြောက်ဘက်၌ဖြစ်စေ၊ တောင်ဘက်၌ဖြစ်စေ အလွန်မဝေးသော တစ်ကောသခွဲပတ်လည်အတွင်း၌ တည်ရှိ၍ ဆွမ်းလွယ်ကူစွာ ရနိုင်သော ရွာဖြစ်လျှင် "သပ္ပါယ" မည်၏။ ထိုမှ ဖောက်ပြန်ဆန့်ကျင်သော ရွာသည် "အသပ္ပါယ" မည်၏။

Bhassanti [Pg.222] dvattiṃsatiracchānakathāpariyāpannaṃ asappāyaṃ. Tañhissa nimittantaradhānāya saṃvattati. Dasakathāvatthunissitaṃ sappāyaṃ, tampimattāya bhāsitabbaṃ.

"စကားပြောဆိုခြင်း (ဘဿ)" ဟူရာ၌ သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော တိရစ္ဆာနကထာ (ဖာသုဝိဟာရ မဟုတ်သော စကားများ) ၌ အကျုံးဝင်သော စကားသည် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ထိုသို့သော စကားသည် ထိုသူ၏ နိမိတ်ပျောက်ကွယ်ခြင်းငှာသာ ဖြစ်တတ်၏။ ဒါသကထာဝတ္ထု (ကထာဝတ္ထု ဆယ်ပါး) နှင့် စပ်ဆိုင်သော စကားသည် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း အတိုင်းအရှည် သိ၍သာ ပြောဆိုရာ၏။

Puggalopi atiracchānakathiko sīlādiguṇasampanno, yaṃ nissāya asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā cittaṃ thirataraṃ hoti, evarūpo sappāyo. Kāyadaḷhībahulo pana tiracchānakathiko asappāyo. So hi taṃ kaddamodakamiva acchaṃ udakaṃ malīnameva karoti, tādisañca āgamma koṭapabbatavāsīdaharasseva samāpatti vinassati, pageva nimittaṃ.

ပုဂ္ဂိုလ်ရာ၌လည်း တိရစ္ဆာနကထာ စကားများကို မပြောဆိုဘဲ သီလစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲခြင်းဖြင့် မတည်ကြည်သေးသော စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏၊ တည်ကြည်ပြီးသော စိတ်သည်လည်း သာ၍ ခိုင်မြဲလာ၏။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ကိုယ်ခန္ဓာ တောင့်တင်းခိုင်မာစေရန် အားထုတ်မှု များပြီး တိရစ္ဆာနကထာ စကားများကိုသာ ပြောဆိုတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ညွန်ရေကဲ့သို့ ကြည်လင်သော ရေကို နောက်ကျုစေသကဲ့သို့ ပြုတတ်၏။ ထိုကဲ့သို့သောသူကို မှီဝဲခြင်းကြောင့် ကောဋပဗ္ဗတတောင်၌ နေထိုင်သော သာမဏေငယ်၏ သမာပတ်သည် ပျက်စီးသွားရဖူး၏၊ နိမိတ်ပျက်စီးသွားရန်ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။

Bhojanaṃ pana kassaci madhuraṃ, kassaci ambilaṃ sappāyaṃ hoti. Utupi kassaci sīto, kassaci uṇho sappāyo hoti. Tasmā yaṃ bhojanaṃ vā utuṃ vā sevantassa phāsu hoti, asamāhitaṃ vā cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti. Taṃ bhojanaṃ, so ca utu sappāyo. Itaraṃ bhojanaṃ, itaro ca utu asappāyo.

ဘောဇဉ်၌မူကား အချို့အား ချိုသောဘောဇဉ်၊ အချို့အား ချဉ်သောဘောဇဉ်သည် သပ္ပါယ ဖြစ်၏။ ဥတု၌လည်း အချို့အား အေးသောဥတု၊ အချို့အား ပူသောဥတုသည် သပ္ပါယ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်ဘောဇဉ် သို့မဟုတ် ဥတုကို မှီဝဲခြင်းဖြင့် ချမ်းသာခြင်း ဖြစ်၏၊ မတည်ကြည်သေးသော စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏၊ တည်ကြည်ပြီးသော စိတ်သည် သာ၍ ခိုင်မြဲလာ၏။ ထိုဘောဇဉ်နှင့် ဥတုသည် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ထိုမှ ကြွင်းသော ဘောဇဉ်နှင့် ဥတုသည် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်၏။

Iriyāpathesupi kassaci caṅkamo sappāyo hoti, kassaci sayanaṭṭhānanisajjānaṃ aññataro. Tasmā taṃ āvāsaṃ viya tīṇi divasāni upaparikkhitvā yasmiṃ iriyāpathe asamāhitaṃ cittaṃ samādhiyati, samāhitaṃ vā thirataraṃ hoti, so sappāyo, itaro asappāyoti veditabbo. Iti imaṃ sattavidhaṃ asappāyaṃ vajjetvā sappāyaṃ sevitabbaṃ. Evaṃ paṭipannassa hi nimittāsevanabahulassa na cireneva kālena hoti kassaci appanā.

ဣရိယာပုတ်တို့၌လည်း အချို့သောသူအား စင်္ကြံသွားခြင်းသည် သပ္ပါယ ဖြစ်၏။ အချို့အား လျောင်းခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း တစ်ပါးပါးသည် သပ္ပါယ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကျောင်းကို စမ်းသပ်သကဲ့သို့ သုံးရက်စီ စမ်းသပ်ကြည့်ရှု၍ အကြင်ဣရိယာပုတ်၌ မတည်ကြည်သေးသော စိတ်သည် တည်ကြည်လာ၏၊ တည်ကြည်ပြီးသော စိတ်သည် သာ၍ ခိုင်မြဲလာ၏။ ထိုဣရိယာပုတ်သည် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၍ အခြားသော ဣရိယာပုတ်သည် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤခုနစ်ပါးသော အသပ္ပါယတို့ကို ရှောင်ကြဉ်၍ သပ္ပါယကို မှီဝဲအပ်၏။ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်၍ နိမိတ်ကို အဖန်ဖန် မှီဝဲခြင်းများသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မကြာမြင့်သော အချိန်၌သာလျှင် အပ္ပနာဈာန်သည် ဖြစ်ပေါ်လာပေလိမ့်မည်။

Yassa pana evampi paṭipajjato na hoti, tena dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbanti dassetuṃ ‘‘vatthuvisadakiriyā’’tiādimāha. Tattha (dī. ni. aṭṭha. 2.385; ma. ni. aṭṭha. 1.118; saṃ. ni. aṭṭha. 3.5.232; a. ni. aṭṭha. 1.1.418) vitthuvisadakiriyā nāma ajjhattikabāhirānaṃ vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇaṃ. Yadā hissa kesanakhalomāni dīghāni honti, sarīraṃ vā sedamalaggahitaṃ, tadā ajjhattikaṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Yadā panassa cīvaraṃ jiṇṇaṃ kiliṭṭhaṃ duggandhaṃ hoti, senāsanaṃ vā uklāpaṃ, tadā bāhiraṃ vatthu avisadaṃ hoti aparisuddhaṃ. Ajjhattikabāhire hi vatthumhi avisade [Pg.223] uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi aparisuddhaṃ hoti aparisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Aparisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi avibhūtā honti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ na gacchati. Visade pana ajjhattikabāhire vatthumhi uppannesu cittacetasikesu ñāṇampi visadaṃ hoti parisuddhāni dīpakapallikavaṭṭitelāni nissāya uppannadīpasikhāya obhāso viya. Parisuddhena ca ñāṇena saṅkhāre sammasato saṅkhārāpi vibhūtāhonti, kammaṭṭhānamanuyuñjato kammaṭṭhānampi vuddhiṃ viruḷhiṃ vepullaṃ gacchati.

သို့သော် ဤသို့ ကျင့်ကြံသော်လည်း အပ္ပနာဈာန် မဖြစ်ပေါ်သေးသောသူသည် ဆယ်ပါးသော အပ္ပနာကောသလ္လ (အပ္ပနာ၌ ကျွမ်းကျင်မှု) ကို ပြည့်စုံစေအပ်၏ ဟု ပြသခြင်းငှာ "ဝတ္ထုဝိသဒကိရိယာ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို၌ "ဝတ္ထုဝိသဒkိရိယာ" ဟူသည် ကိုယ်တွင်း ကိုယ်ပ ဝတ္ထုပစ္စည်းတို့ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူ၏ ဆံပင်၊ ခြေသည်း လက်သည်း၊ မွေးညှင်းတို့သည် ရှည်လျားနေလျှင် သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ချွေးအညစ်အကြေးများ စွဲကပ်နေလျှင် သော်လည်းကောင်း ကိုယ်တွင်း (အဇ္ဈတ္တိက) ဝတ္ထုသည် မသန့်ရှင်း၊ မစင်ကြယ် ဖြစ်ရ၏။ ထိုသူ၏ သင်္ကန်းသည် ဟောင်းနွမ်း ညစ်ပေ၍ ညှော်နံ့နံနေလျှင် သော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းနေရာသည် ဖုန်အလိမ်းလိမ်း ကပ်နေလျှင် သော်လည်းကောင်း ကိုယ်ပ (ဗာဟိရ) ဝတ္ထုသည် မသန့်ရှင်း၊ မစင်ကြယ် ဖြစ်ရ၏။ ကိုယ်တွင်း ကိုယ်ပ ဝတ္ထုများ မသန့်ရှင်း မစင်ကြယ်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့၌ ဉာဏ်သည်လည်း မစင်ကြယ် ဖြစ်တတ်၏။ ၎င်းသည် မစင်ကြယ်သော ဆီမီးခွက်၊ ဆီမီးစာ၊ ဆီတို့ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆီမီးလျှံ၏ အရောင်သည် မကြည်လင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ မစင်ကြယ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သောသူအား သင်္ခါရတရားတို့သည်လည်း ထင်ရှားစွာ မပေါ်လာကုန်။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော်လည်း ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တိုးတက်ခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ကိုယ်တွင်း ကိုယ်ပ ဝတ္ထုများ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သောအခါ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့၌ ဉာဏ်သည်လည်း စင်ကြယ်ကြည်လင်၏။ ၎င်းသည် စင်ကြယ်သော ဆီမီးခွက်၊ ဆီမီးစာ၊ ဆီတို့ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆီမီးလျှံ၏ အရောင်သည် ကြည်လင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ စင်ကြယ်သော ဉာဏ်ဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သောသူအား သင်္ခါရတရားတို့သည်လည်း ထင်ရှားစွာ ပေါ်လာကုန်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သောအခါ၌လည်း ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် တိုးတက်ခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်း၊ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်နိုင်ပေသည်။

Indriyasamattapaṭipādanatā nāma saddhādīnaṃ indriyānaṃ samabhāvakaraṇaṃ. Sace hissa saddhindriyaṃ balavaṃ hoti, itarāni mandāni, tato vīriyindriyaṃ paggahakiccaṃ, satindriyaṃ upaṭṭhānakiccaṃ, samādhindriyaṃ avikkhepakiccaṃ, paññindriyaṃ dassanakiccaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ, tathā amanasikārena hāpetabbaṃ. Vakkalittheravatthu cettha nidassanaṃ. Sace pana vīriyindriyaṃ balavaṃ hoti, atha neva saddhindriyaṃ adhimokkhakiccaṃ kātuṃ sakkoti, na itarāni itarakiccabhedaṃ. Tasmā taṃ passaddhādibhāvanāya hāpetabbaṃ. Tatrāpi soṇattheravatthu dassetabbaṃ. Evaṃ sesesupi ekassa balavabhāve sati itaresaṃ attano kiccesu asamatthatā veditabbā.

ဣန္ဒြေတို့ကို မျှတအောင် ပြုလုပ်ခြင်း (ဣန္ဒြေသမတ္တပဋိပါဒနတာ) မည်သည်မှာ သဒ္ဓါ အစရှိသော ဣန္ဒြေတို့ကို ညီမျှအောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသူအား သဒ္ဓိန္ဒြေသည် အားကောင်း၍ အခြားသော ဣန္ဒြေတို့သည် အားနည်းနေပါက၊ ထိုအခါ ဝီရိယိန္ဒြေသည် ချီးမြှောက်ခြင်းကိစ္စကို လည်းကောင်း၊ သတိန္ဒြေသည် ရှေးရှုထင်ရှားရှိခြင်းကိစ္စကို လည်းကောင်း၊ သမာဓိန္ဒြေသည် မပျံ့လွင့်ခြင်းကိစ္စကို လည်းကောင်း၊ ပညိန္ဒြေသည် သိမြင်ခြင်းကိစ္စကို လည်းကောင်း မပြုလုပ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသဒ္ဓိန္ဒြေကို တရားသဘောကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မည်သို့ နှလုံးသွင်းခြင်းကြောင့် ထိုဣန္ဒြေသည် အားကောင်းလာသနည်း၊ ထိုသို့ နှလုံးမသွင်းခြင်းဖြင့် လျော့နည်းစေအပ်၏။ ဤ၌ ဝက္ကလိမထေရ်၏ ဝတ္ထုသည် သာဓက ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဝီရိယိန္ဒြေသည် အားကောင်းနေပါက၊ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဓိမောက္ခ) ကိစ္စကို မပြုနိုင်သကဲ့သို့ အခြားသော ဣန္ဒြေတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ သက်ဆိုင်ရာ ကိစ္စအသီးသီးကို မပြုလုပ်နိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုဝီရိယိန္ဒြေကို ပဿဒ္ဓိ အစရှိသည်တို့ကို ပွားများခြင်းဖြင့် လျော့နည်းစေအပ်၏။ ထိုအရာ၌လည်း သောဏမထေရ်၏ ဝတ္ထုကို သာဓကအဖြစ် ပြအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ကြွင်းသော ဣန္ဒြေတို့တွင်လည်း တစ်ခုခု အားကြီးနေပါက အခြားသော ဣန္ဒြေတို့သည် မိမိတို့၏ ကိစ္စအသီးသီးကို မစွမ်းဆောင်နိုင်ပုံကို သိအပ်၏။

Visesato panettha saddhāpaññānaṃ samādhivīriyānañca samataṃ pasaṃsanti. Balavasaddho hi mandapañño mudhappasanno hoti, avatthusmiṃ pasīdati. Balavapañño mandasaddho kerāṭikapakkhaṃ bhajati, bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hoti. Ubhinnaṃ samatāya vatthusmiṃyeva pasīdati. Balavasamādhiṃ pana mandavīriyaṃ samādhissa kosajjapakkhattā kosajjaṃ abhibhavati, balavavīriyaṃ mandasamādhiṃvīriyassa uddhaccapakkhattā uddhaccaṃ abhibhavati. Samādhi pana vīriyena saṃyojito kosajje patituṃ na labhati, vīriyaṃ samādhinā saṃyojitaṃ uddhacce patituṃ na labhati. Tasmā tadubhayaṃ samaṃ kātabbaṃ. Ubhayasamatāya hi appanā hoti. Apica samādhikammikassa balavatīpi saddhā vaṭṭati. Evañhi saddahanto okappento appanaṃ pāpuṇissati, samādhipaññāsu pana samādhikammikassa ekaggatā balavatī vaṭṭati. Evañhi so appanaṃ pāpuṇāti, vipassanākammikassa paññā balavatī vaṭṭati[Pg.224]. Evañhi so lakkhaṇappaṭivedhaṃ pāpuṇāti, ubhinnaṃ pana samatāyapi appanā hotiyeva. Sati pana sabbattha balavatī vaṭṭati. Sati hi cittaṃ uddhaccapakkhikānaṃ saddhāvīriyapaññānaṃ vasena uddhaccapātato kosajjapakkhena ca samādhinā kosajjapātato rakkhati. Tasmā sā loṇadhūpanaṃ viya sabbabyañjanesu, sabbakammikaamacco viya ca sabbarājakiccesu sabbattha icchitabbā.

အထူးသဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ သဒ္ဓါနှင့် ပညာ၊ သမာဓိနှင့် ဝီရိယတို့၏ ညီမျှခြင်းကို ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ သဒ္ဓါအားကောင်းပြီး ပညာနည်းသောသူသည် အမိုက်မဲစွာ ကြည်ညိုသူ ဖြစ်တတ်သဖြင့် ကြည်ညိုဖွယ်မဟုတ်သော အရာ၌ ကြည်ညိုတတ်၏။ ပညာအားကောင်းပြီး သဒ္ဓါနည်းသောသူသည် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသောဘက်သို့ လိုက်တတ်၏၊ ဆေးကြောင့်ဖြစ်သော ရောဂါသည် ကုသရခက်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်၏။ ထိုသဒ္ဓါနှင့် ပညာနှစ်ပါး ညီမျှမှသာလျှင် ရတနာသုံးပါးစသော ကြည်ညိုဖွယ်ရာ အစစ်အမှန်၌သာ ကြည်ညိုတတ်၏။ သမာဓိအားကောင်းပြီး ဝီရိယနည်းပါက သမာဓိ၏ ပျင်းရိခြင်းအဖို့ ဖြစ်သည့်အတွက် ပျင်းရိခြင်းက လွှမ်းမိုးတတ်၏။ ဝီရိယအားကောင်းပြီး သမာဓိနည်းပါက ဝီရိယ၏ ပျံ့လွင့်ခြင်းအဖို့ ဖြစ်သည့်အတွက် ပျံ့လွင့်ခြင်းက လွှမ်းမိုးတတ်၏။ သမာဓိကို ဝီရိယနှင့် ယှဉ်စပ်ပေးထားပါက ပျင်းရိခြင်းသို့ မကျရောက်နိုင်ပေ။ ဝီရိယကို သမာဓိနှင့် ယှဉ်စပ်ပေးထားပါကလည်း ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မကျရောက်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ညီမျှအောင် ပြုအပ်၏။ နှစ်ပါးလုံး ညီမျှမှသာလျှင် အပ္ပနာသမာဓိ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် သမာဓိကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းသောသူအား အားကောင်းသော သဒ္ဓါတရားသည်လည်း သင့်လျော်ပေ၏။ ဤသို့ အထူးသဖြင့် ယုံကြည်သက်ဝင်သူသည် အပ္ပနာသို့ ရောက်လိမ့်မည်။ သမာဓိနှင့် ပညာတို့တွင် သမာဓိကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းသောသူအား စိတ်တည်ငြိမ်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) အားကောင်းခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူသည် အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းသောသူအားမူ ပညာအားကောင်းခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူသည် လက္ခဏာရေးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ နှစ်ပါးလုံး ညီမျှခြင်းကြောင့်လည်း အပ္ပနာသမာဓိသည် ဧကန်ဖြစ်ပေါ်သည်သာတည်း။ သတိတရားသည်မူ ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ အားကောင်းစွာ ရှိနေရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သတိသည် ပျံ့လွင့်ခြင်းအဖို့ဖြစ်သော သဒ္ဓါ၊ ဝီရိယ၊ ပညာတို့ကြောင့် စိတ်ကို ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မကျရောက်အောင်လည်းကောင်း၊ ပျင်းရိခြင်းအဖို့ဖြစ်သော သမာဓိကြောင့် စိတ်ကို ပျင်းရိခြင်းသို့ မကျရောက်အောင်လည်းကောင်း စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသတိတရားသည် ဟင်းလျာအားလုံးတို့၌ ခတ်ရသော ဆားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မင်း၏အမှုကိစ္စအားလုံးတို့၌ ဆောင်ရွက်ရသော အမတ်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ အလိုရှိအပ်၏။

Nimittakusalatā nāma pathavīkasiṇādikassa cittekaggatānimittassa akatassa karaṇakosallaṃ, katassa bhāvanākosallaṃ, bhāvanāya laddhassa rakkhaṇakosallañca, taṃ idha adhippetaṃ.

နိမိတ်၌ လိမ္မာခြင်း (နိမိတ္တကုသလတာ) မည်သည်မှာ ပထဝီကသိုဏ်းစသည်၌ စိတ်၏တည်ကြည်ခြင်းတည်းဟူသော နိမိတ်ကို မပြုလုပ်ရသေးသည်ကို ပြုလုပ်ခြင်း၌ လိမ္မာခြင်း၊ ပြုလုပ်ပြီးသည်ကို ပွားများခြင်း၌ လိမ္မာခြင်း၊ ပွားများခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ထိုနိမိတ်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၌ လိမ္မာခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ထိုလိမ္မာခြင်းကို ဤနေရာ၌ ဆိုလိုသည်။

Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti? Yadāssa accāraddhavīriyatādīhi uddhataṃ cittaṃ hoti, tadā dhammavicayasambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –

အဘယ်သို့လျှင် နှိမ်နှိပ်ရမည့်အချိန်၌ စိတ်ကို နှိမ်နှိပ်ပါသနည်း။ အကြင်အခါ၌ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အလွန်အမင်း အားထုတ်အပ်သော ဝိရိယစသည်တို့ကြောင့် စိတ်သည် ပျံ့လွင့်နေပါက ထိုအခါ၌ ဓမ္မဝိစယသံဗောဇ္ဈင် အစရှိသော ဗောဇ္ဈင်တရားသုံးပါးတို့ကို မပွားများစေဘဲ ပဿဒ္ဓိသံဗောဇ္ဈင် အစရှိသည်တို့ကို ပွားများစေ၏။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, sukkhāni ca gomayāni pakkhipeyya, sukkhāni ca kaṭṭhāni pakkhipeyya, mukhavātañca dadeyya, na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, akālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo vīriya…pe… akālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi duvūpasamayaṃ hoti.

“ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ကြီးစွာသော မီးပုံကြီးကို ငြိမ်းသတ်လိုသည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုမီးပုံထဲသို့ ခြောက်သွေ့သော မြက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြောက်သွေ့သော နွားချေးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ခြောက်သွေ့သော ထင်းတို့ကိုလည်းကောင်း ထည့်သွင်း၍ ပါးစပ်ဖြင့် လေမှုတ်ပေးအံ့၊ ဖုန်မှုန့် (မြေမှုန့်) ဖြင့်လည်း မဖြန်းပက်အံ့၊ ထိုယောက်ျားသည် ထိုကြီးစွာသော မီးပုံကြီးကို ငြိမ်းသတ်နိုင်ပါမည်လော။” “မငြိမ်းသတ်နိုင်ပါ အရှင်ဘုရား။” “ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် စိတ်သည် ပျံ့လွင့်နေသော အချိန်အခါ၌ ဓမ္မဝိစယသံဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်မဟုတ်ပေ။ ဝီရိယသံဗောဇ္ဈင်ကို…ပ… ပီတိသံဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ပျံ့လွင့်နေသော စိတ်ကို ထိုတရားတို့ဖြင့် ငြိမ်းအေးစေရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ဖြစ်၏။”

‘‘Yasmiṃ kho, bhikkhave, samaye uddhataṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Kālo samādhi…pe… kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Uddhataṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya, allāni ca gomayāni pakkhipeyya, allāni ca [Pg.225] kaṭṭhāni pakkhipeyya, udakavātañca dadeyya, paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti. Evaṃ, bhante’’ti.

“ရဟန်းတို့၊ စိတ်သည် ပျံ့လွင့်နေသော အချိန်အခါ၌ ပဿဒ္ဓိသံဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်အခါ ဖြစ်၏။ သမာဓိသံဗောဇ္ဈင်ကို…ပ… ဥပက္ခာသံဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်အခါ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရဟန်းတို့၊ ပျံ့လွင့်နေသော စိတ်ကို ထိုတရားတို့ဖြင့် လွယ်ကူစွာ ငြိမ်းအေးစေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ကြီးစွာသော မီးပုံကြီးကို ငြိမ်းသတ်လိုသည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုမီးပုံထဲသို့ စိုစွတ်သော မြက်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ စိုစွတ်သော နွားချေးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စိုစွတ်သော ထင်းတို့ကိုလည်းကောင်း ထည့်သွင်း၍ ရေဖျန်းပေးအံ့၊ မြေမှုန့်ဖြင့်လည်း ဖုံးအုပ်ဖြန်းပက်အံ့၊ ထိုယောက်ျားသည် ထိုကြီးစွာသော မီးပုံကြီးကို ငြိမ်းသတ်နိုင်ပါမည်လော။” “ငြိမ်းသတ်နိုင်ပါသည် အရှင်ဘုရား” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။

Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ဤ၌လည်း သက်ဆိုင်ရာ အာဟာရ (အကြောင်းတရား) အားဖြင့် ပဿဒ္ဓိသံဗောဇ္ဈင် အစရှိသည်တို့ကို ပွားများပုံကို သိအပ်၏။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Atthi, bhikkhave, kāyappassaddhi cittappassaddhi, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā passaddhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, samathanimittaṃ abyagganimittaṃ, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā samādhisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati…pe… tathā atthi, bhikkhave, upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā upekkhāsambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti (saṃ. ni. 5.232).

“ရဟန်းတို့၊ ကိုယ်၏ငြိမ်းအေးခြင်း (ကာယပဿဒ္ဓိ)၊ စိတ်၏ငြိမ်းအေးခြင်း (စိတ္တပဿဒ္ဓိ) သည် ရှိ၏။ ထိုတရားတို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို အဖန်ဖန်ပြုခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရဗဟုလီကာရ) သည် မဖြစ်သေးသော ပဿဒ္ဓိသံဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်လာရန်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ပဿဒ္ဓိသံဗောဇ္ဈင် တိုးပွားစည်ပင်၍ ပြည့်စုံလာစေရန်လည်းကောင်း အကြောင်း (အာဟာရ) ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရဟန်းတို့၊ သမထနိမိတ်၊ မပျံ့လွင့်သောနိမိတ်သည် ရှိ၏။ ထိုနိမိတ်တို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို အဖန်ဖန်ပြုခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော သမာဓိသံဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်လာရန်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးသော သမာဓိသံဗောဇ္ဈင် တိုးပွားစည်ပင်၍ ပြည့်စုံလာစေရန်လည်းကောင်း အကြောင်း ဖြစ်၏။…ပ… ထို့အတူ ရဟန်းတို့၊ ဥပက္ခာသံဗောဇ္ဈင်၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို အဖန်ဖန်ပြုခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော ဥပက္ခာသံဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်လာရန်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ဥပက္ခာသံဗောဇ္ဈင် တိုးပွားစည်ပင်၍ ပြည့်စုံလာစေရန်လည်းကောင်း အကြောင်း ဖြစ်၏။” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tattha yathāssa passaddhiādayo uppannapubbā, taṃ ākāraṃ sallakkhetvā tesaṃ uppādanavasena pavattamanasikārova tīsu padesupi yonisomanasikāro nāma. Samathanimittanti ca samathassevetaṃ adhivacanaṃ, avikkhepaṭṭhena ca tasseva abyagganimittanti.

ထို (သုံးပုဒ်လုံး) ၌ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် မိမိအား ရှေး၌ ပဿဒ္ဓိအစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ဖူးကုန်၏၊ ထိုအခြင်းအရာကို မှတ်သား၍ ထိုပဿဒ္ဓိစသည်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးသွင်းခြင်းသည်သာလျှင် ပုဒ်သုံးခုလုံး၌ ယောနိသောမနသိကာရ မည်၏။ သမထနိမိတ် ဟူသည်မှာလည်း သမထ၏သာလျှင် အမည်ဖြစ်၏။ မပျံ့လွင့်သော အနက်ကြောင့် ထိုသမထ၏သာလျှင် မရှုပ်ထွေးသောနိမိတ် (အဗျဂ္ဂနိမိတ်) ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Apica satta dhammā passaddhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paṇītabhojanasevanatā, utusukhasevanatā, iriyāpathasukhasevanatā, majjhattappayogatā, sāraddhakāyapuggalaparivajjanatā, passaddhakāyapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti.

တစ်နည်းကား တရားခုနစ်ပါးတို့သည် ပဿဒ္ဓိဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့မှာ မွန်မြတ်သောဘောဇဉ်ကို မှီဝဲခြင်း၊ မျှတသောဥတုချမ်းသာကို မှီဝဲခြင်း၊ မျှတသောဣရိယာပုဒ်ချမ်းသာကို မှီဝဲခြင်း၊ အလယ်အလတ်ပြုခြင်း၌ လုံ့လရှိခြင်း၊ မငြိမ်သက်ပူပန်သော ကိုယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော ကိုယ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ ထိုပဿဒ္ဓိဗောဇ္ဈင်၌ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

Ekādasa dhammā samādhisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – vatthuvisadatā, nimittakusalatā, indriyasamattapaṭipādanatā, samaye cittassa niggahaṇatā, samaye cittassa paggahaṇatā, nirassādassa cittassa saddhāsaṃvegavasena [Pg.226] sampahaṃsanatā, samappavattassa ajjhupekkhanatā, asamāhitapuggalaparivajjanatā, samāhitapuggalasevanatā, jhānavimokkhapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

တရားတစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့သည် သမာဓိဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့မှာ ဝတ္ထုတို့၏ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း၊ နိမိတ်၌ လိမ္မာခြင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ကို မျှတအောင် ကျင့်ဆောင်ခြင်း၊ သင့်လျော်သောအခါ၌ စိတ်ကို နှိမ်သင့်က နှိမ်ခြင်း၊ သင့်လျော်သောအခါ၌ စိတ်ကို ချီးမြှောက်သင့်က ချီးမြှောက်ခြင်း၊ သာယာမှုကင်း၍ တွန့်ဆုတ်နေသော စိတ်ကို သဒ္ဓါနှင့် သံဝေဂတရားတို့ဖြင့် ရွှင်လန်းစေခြင်း၊ ညီမျှစွာဖြစ်နေသော စိတ်ကို လျစ်လျူရှုခြင်း၊ စိတ်မတည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ တည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ ဈာန်နှင့် ဝိမောက္ခတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုသမာဓိဗောဇ္ဈင်၌ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

Pañca dhammā upekkhāsambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – sattamajjhattatā, saṅkhāramajjhattatā, sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā, sattasaṅkhāramajjhattapuggalasevanatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento passaddhisambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ niggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ niggaṇhāti.

တရားငါးပါးတို့သည် ဥပက္ခာဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့မှာ သတ္တဝါတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်း၊ သင်္ခါရတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်း၊ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့၌ စွဲလမ်းမွေ့လျော်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့၌ လျစ်လျူရှုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ ထိုဥပက္ခာဗောဇ္ဈင်၌ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဤတရားတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ပဿဒ္ဓိဗောဇ္ဈင်စသည်တို့ကို ပွားများသည် မည်၏။ ဤသို့ အကြင်အခါ၌ စိတ်ကို နှိမ်အပ်၏၊ ထိုအခါ၌ စိတ်ကို နှိမ်၏။

Kathañca yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti? Yadāssa atisithilavīriyatādīhi cittaṃ līnaṃ hoti, tadā passaddhisambojjhaṅgādayo tayo abhāvetvā dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.234) –

အဘယ်သို့လျှင် အကြင်အခါ၌ စိတ်ကို ချီးမြှောက်အပ်သနည်း၊ ထိုအခါ၌ စိတ်ကို ချီးမြှောက်သနည်း? အကြင်အခါ၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား အလွန်လျော့ရဲသော ဝိရိယစသည်တို့ကြောင့် စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်ငိုက်မြည်းနေ၏၊ ထိုအခါ၌ ပဿဒ္ဓိဗောဇ္ဈင်စသည် ဖြစ်ကုန်သော သုံးပါးသော တရားတို့ကို မပွားများဘဲ၊ ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်စသည်တို့ကို ပွားများ၏။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏ -

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha allāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… paṃsukena ca okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. No hetaṃ, bhante. Evameva kho, bhikkhave, yasmiṃ samaye līnaṃ cittaṃ hoti. Akālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Akālo samādhi…pe… akālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi dusamuṭṭhāpayaṃ hoti.

“ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် မီးငယ်ကို တောက်ပြောင်စေလိုရာ ထိုမီး၌ စိုစွတ်သော မြက်တို့ကိုလည်း ထည့်ငြားအံ့၊ ...ပ... ဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့်လည်း ဖြူးငြားအံ့၊ ထိုယောက်ျားသည် ထိုမီးငယ်ကို တောက်ပြောင်စေရန် စွမ်းနိုင်ပါမည်လော။” “မစွမ်းနိုင်ပါ အရှင်ဘုရား။” “ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူပင် စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်ငိုက်မြည်းနေသော အခါ၌ ပဿဒ္ဓိဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အခါမဟုတ်ပေ၊ သမာဓိဗောဇ္ဈင် ...ပ... ဥပက္ခာဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အခါမဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ရဟန်းတို့၊ စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်နေသောကြောင့် ထိုစိတ်ကို ဤတရားတို့ဖြင့် ထကြွစေရန် ခဲယဉ်းလှသောကြောင့်တည်း။”

‘‘Yasmiñca kho, bhikkhave, samaye līnaṃ cittaṃ hoti, kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya, kālo vīriya…pe… kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya. Taṃ kissa hetu? Līnaṃ, bhikkhave, cittaṃ, taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti. Seyyathāpi, bhikkhave, puriso parittaṃ aggiṃ ujjāletukāmo assa, so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya…pe… na ca paṃsukena okireyya, bhabbo nu kho so puriso taṃ parittaṃ aggiṃ ujjāletunti. Evaṃ, bhante’’ti.

“ရဟန်းတို့၊ စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်ငိုက်မြည်းနေသော အခါ၌ ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်အခါဖြစ်၏၊ ဝိရိယဗောဇ္ဈင် ...ပ... ပီတိဗောဇ္ဈင်ကို ပွားများရန် အချိန်အခါဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း? ရဟန်းတို့၊ စိတ်သည် တွန့်ဆုတ်နေသောကြောင့် ထိုစိတ်ကို ဤတရားတို့ဖြင့် လွယ်ကူစွာ ထကြွစေနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာသော်ကား ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် မီးငယ်ကို တောက်ပြောင်စေလိုရာ ထိုမီး၌ ခြောက်သွေ့သော မြက်တို့ကိုလည်း ထည့်ငြားအံ့၊ ...ပ... ဖုန်မှုန့်တို့ဖြင့်လည်း မဖြူးငြားအံ့၊ ထိုယောက်ျားသည် ထိုမီးငယ်ကို တောက်ပြောင်စေရန် စွမ်းနိုင်ပါမည်လော။” “စွမ်းနိုင်ပါသည် အရှင်ဘုရား။” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။

Etthāpi [Pg.227] yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā (saṃ. ni. 5.232) –

ဤ၌လည်း မိမိမိမိတို့၏ အာဟာရ (အကြောင်းတရား) ၏အစွမ်းဖြင့် ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်စသည်တို့ကို ပွားများခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏ -

‘‘Atthi, bhikkhave, kusalākusalā dhammā sāvajjānavajjā dhammā hīnappaṇītā dhammā kaṇhasukkasappaṭibhāgā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā dhammavicayasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, ārambhadhātu nikkamadhātu parakkamadhātu, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā vīriyasambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattati. Tathā atthi, bhikkhave, pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā, tattha yonisomanasikārabahulīkāro ayamāhāro anuppannassa vā pītisambojjhaṅgassa uppādāya, uppannassa vā pītisambojjhaṅgassa bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṃvattatī’’ti.

“ရဟန်းတို့၊ ကုသိုလ် အကုသိုလ် တရားတို့၊ အပြစ်ရှိ အပြစ်မဲ့ တရားတို့၊ ယုတ်ညံ့ မြတ်ပြတ်သော တရားတို့၊ မည်းညစ် ဖြူစင် သဘောတူ တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကို အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်၎င်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်ကို လွန်စွာ တိုးပွား စည်ပင် ပြန့်ပွားကာ ပွားများခြင်း ပြည့်စုံရန်၎င်း အကြောင်းဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူ အားထုတ်စပြုသော ဓာတ် (အာရမ္ဘဓာတ်)၊ ပျင်းရိခြင်းမှ ထွက်မြောက်သော ဓာတ် (နိက္ကမဓာတ်)၊ လွန်စွာ အားထုတ်သော ဓာတ် (ပရက္ကမဓာတ်) တို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုဓာတ်တို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော ဝိရိယဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်၎င်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ဝိရိယဗောဇ္ဈင်ကို လွန်စွာ တိုးပွား စည်ပင် ပြန့်ပွားကာ ပွားများခြင်း ပြည့်စုံရန်၎င်း အကြောင်းဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထို့အတူ ပီတိဗောဇ္ဈင်၏ တည်ရာ ဖြစ်သော တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့၌ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို အဖန်တလဲလဲ ပြုခြင်းသည် မဖြစ်သေးသော ပီတိဗောဇ္ဈင်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန်၎င်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ပီတိဗောဇ္ဈင်ကို လွန်စွာ တိုးပွား စည်ပင် ပြန့်ပွားကာ ပွားများခြင်း ပြည့်စုံရန်၎င်း အကြောင်းဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Tattha sabhāvasāmaññalakkhaṇappaṭivedhavasena pavattamanasikāro kusalādīsu yonisomanasikāro nāma. Ārambhadhātuādīnaṃ uppādavasena pavattamanasikāro ārambhadhātuādīsu yonisomanasikāro nāma. Tattha ārambhadhātūti paṭhamavīriyaṃ vuccati. Nikkamadhātūti kosajjato nikkhantattā tato balavataraṃ. Parakkamadhātūti paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataraṃ. Pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti pana pītiyā evetaṃ nāmaṃ, tassāpi uppādakamanasikāro yonisomanasikāro nāma.

ထိုတရားတို့တွင် ကုသိုလ်စသည်တို့၌ သဘောလက္ခဏာ၊ သာမညလက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးသွင်းခြင်းသည် 'ကုသိုလ်စသည်တို့၌ ယောနိသောမနသိကာရ' မည်၏။ အာရမ္ဘဓာတ်စသည်တို့၌ ဖြစ်စေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးသွင်းခြင်းသည် 'အာရမ္ဘဓာတ်စသည်တို့၌ ယောနိသောမနသိကာရ' မည်၏။ ထိုဓာတ်တို့တွင် 'အာရမ္ဘဓာတ်' ဟူသည်မှာ အစဦးဆုံး အားထုတ်သော လုံ့လ (ပထမဝီရိယ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'နိက္ကမဓာတ်' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်းမှ ထွက်မြောက်သောကြောင့် ထိုအစဦးလုံ့လထက် သာ၍ အားကြီးသော ဝိရိယ ဖြစ်သည်။ 'ပရက္ကမဓာတ်' ဟူသည်မှာ ထက်ထက်သော အခြေအနေသို့ ကျော်တက်ကျော်လွန်သောကြောင့် ထိုနိက္ကမဓာတ်ထက်လည်း သာ၍ အားကြီးသော ဝိရိယ ဖြစ်သည်။ 'ပီတိဗောဇ္ဈင်၏ တည်ရာ ဖြစ်သောတရားတို့' ဟူသည်မှာ ပီတိ၏သာလျှင် အမည်ဖြစ်၍ ထိုပီတိကို ဖြစ်စေတတ်သော နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်း ယောနိသောမနသိကာရ မည်၏။

Apica satta dhammā dhammavicayasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – paripucchakatā, vatthuvisadakiriyā, indriyasamattapaṭipādanā, duppaññapuggalaparivajjanā, paññavantapuggalasevanā, gambhīrañāṇacariyapaccavekkhaṇā, tadadhimuttatāti.

တစ်နည်းကား တရားခုနစ်ပါးတို့သည် ဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့မှာ အဖန်ဖန် မေးမြန်းလေ့ရှိခြင်း၊ ဝတ္ထုကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုခြင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ကို မျှတအောင် ကျင့်ဆောင်ခြင်း၊ ပညာနည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ နက်နဲသော ဉာဏ်ဖြင့် ကျင့်ဆောင်အပ်သောတရားကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုဓမ္မဝိစယဗောဇ္ဈင်၌ ညွတ်ကိုင်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။

Ekādasa dhammā vīriyasambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – apāyādibhayapaccavekkhaṇatā, vīriyāyattalokiyalokuttaravisesādhigamānisaṃsadassitā, ‘‘buddhapaccekabuddhamahaāsāvakehi gatamaggo mayā gantabbo, so [Pg.228] ca na sakkā kusītena gantu’’nti evaṃ gamanavīthipaccavekkhaṇatā, dāyakānaṃ mahapphalatākaraṇena piṇḍāpacāyanatā, ‘‘vīriyārambhassa vaṇṇavādī me satthā, so ca anatikkamanīyasāsano, amhākañca bahūpakāro, paṭipattiyā ca pūjiyamāno pūjito hoti, na itarathā’’ti evaṃ satthu mahattapaccavekkhaṇatā, ‘‘saddhammasaṅkhātaṃ me mahādāyajjaṃ gahetabbaṃ, tañca na sakkā kusītena gahetu’’nti evaṃ dāyajjamahattapaccavekkhaṇatā, ālokasaññāmanasikārairiyāpathaparivattanaabbhokāsasevanādīhi thinamiddhavinodanatā, kusītapuggalaparivajjanatā, āraddhavīriyapuggalasevanatā, sammappadhānapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti.

ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားတို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကား - (၁) အပါယ်စသည်တို့၌ ဖြစ်သော ဘေးကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ (၂) ဝီရိယကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော လောကီလောကုတ္တရာ တရားထူးကို ရရှိခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို မြင်ခြင်း၊ (၃) 'မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် မဟာသာဝကတို့ သွားတော်မူအပ်သော လမ်းခရီးသို့ ငါသည် သွားအပ်၏၊ ထိုလမ်းခရီးသို့ ပျင်းရိသောသူသည် သွားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်' ဟု သွားအပ်သော လမ်းစဉ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ (၄) ဆွမ်းလှူသော ဒါယကာတို့အား အကျိုးကြီးစေသဖြင့် ဆွမ်းကို ရိုသေစွာ ခံယူသုံးဆောင်ခြင်း၊ (၅) 'ငါ၏ ဆရာသခင်သည် ဝီရိယကို အားထုတ်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းလေ့ရှိ၏၊ ထိုဆရာ၏ အဆုံးအမသည်လည်း မလွန်ဆန်အပ်၊ ငါတို့အားလည်း ကျေးဇူးများလှ၏၊ အကျင့်ဖြင့် ပူဇော်မှသာ ပူဇော်ရာရောက်၏၊ အကျင့်မှတစ်ပါးသော ပူဇော်ခြင်းသည် ပူဇော်ရာမရောက်' ဟု ဆရာသခင်၏ မြတ်သော အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ (၆) 'ငါသည် သူတော်ကောင်းတရား ဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သောအမွေကို ခံယူအပ်၏၊ ထိုအမွေကို ပျင်းရိသောသူသည် မခံယူနိုင်' ဟု အမွေခံ၏ မြတ်သော အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ (၇) အလင်းသညာကို နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ဣရိယာပုဒ်ကို ပြောင်းလဲခြင်း၊ လဟာပြင်၌ နေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ငိုက်မြည်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း၊ (၈) ပျင်းရိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ (၉) ထက်သန်သော ဝီရိယရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ (၁၀) သမ္မပ္ပဓာန်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ (၁၁) ထိုဝီရိယ၌ စိတ်ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Ekādasa dhammā pītisambojjhaṅgassa uppādāya saṃvattanti – buddhānussati, dhammasaṅghasīlacāgadevatānussati, upasamānussati, lūkhapuggalaparivajjanatā, siniddhapuggalasevanatā, pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇatā, tadadhimuttatāti. Iti imehi ākārehi ete dhamme uppādento dhammavicayasambojjhaṅgādayo bhāveti nāma. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ paggahetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ paggaṇhāti.

ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ဆယ့်တစ်ပါးသော တရားတို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကား - ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၊ ဓမ္မာနုဿတိ၊ သံဃာနုဿတိ၊ သီလာနုဿတိ၊ စာဂါနုဿတိ၊ ဒေဝတာနုဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ ကြည်ညိုဖွယ်မရှိသော (ခက်ထရော်သော) ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသော (စေးပျစ်သော) ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်း၊ ကြည်ညိုဖွယ်ကောင်းသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၊ ထိုပီတိ၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ဤအခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထိုတရားတို့ကို ဖြစ်စေသည်ရှိသော် ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင် စသည်တို့ကို ပွားများသည် မည်၏။ ဤသို့ဖြင့် စိတ်ကို ချီးမြှောက်အပ်သော အခါ၌ စိတ်ကို ချီးမြှောက်၏။

Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti? Yadāssa paññāpayogamandatāya vā upasamasukhānadhigamena vā nirassādaṃ cittaṃ hoti, tadā naṃ aṭṭhasaṃvegavatthupaccavekkhaṇena saṃvejeti. Aṭṭha saṃvegavatthūni nāma jātijarābyādhimaraṇāni cattāri, apāyadukkhaṃ pañcamaṃ, atīte vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, anāgate vaṭṭamūlakaṃ dukkhaṃ, paccuppanne āhārapariyeṭṭhimūlakaṃ dukkhanti. Buddhadhammasaṅghaguṇānussaraṇena cassa pasādaṃ janeti. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃsetabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ sampahaṃseti.

အဘယ်သို့ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေအပ်သော အခါ၌ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေသနည်း? ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ပညာနှင့် လုံ့လ အားနည်းခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးသောချမ်းသာကို မရခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း သာယာခြင်းကင်းမဲ့သော စိတ်ဖြစ်သောအခါ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့် သံဝေဂရစေ၏။ ရှစ်ပါးသော သံဝေဂဝတ္ထုဟူသည် - ဇာတိ၊ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏ တည်းဟူသော လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ အပါယ်ဆင်းရဲတည်းဟူသော ငါးခုမြောက်လည်းကောင်း၊ အတိတ်၌ ဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ဆင်းရဲလည်းကောင်း၊ အနာဂတ်၌ ဝဋ်လျှင် အခြေခံရှိသော ဆင်းရဲလည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်၌ အစာရှာမှီးခြင်းလျှင် အခြေခံရှိသော ဆင်းရဲလည်းကောင်း တို့တည်း။ ဘုရား၊ တရား၊ သံဃာတော်တို့၏ ဂုဏ်တော်များကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းဖြင့်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ဤသို့ဖြင့် စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေအပ်သော အခါ၌ စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေ၏။

Kathaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati? Yadāssa evaṃ paṭipajjato alīnaṃ anuddhataṃ anirassādaṃ ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthippaṭipannaṃ cittaṃ hoti, tadā tassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāpāraṃ āpajjati sārathi viya ca samappavattesu assesu. Evaṃ yasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhitabbaṃ, tasmiṃ samaye cittaṃ ajjhupekkhati.

အဘယ်သို့ စိတ်ကို လျစ်လျူရှုအပ်သော အခါ၌ စိတ်ကို လျစ်လျူရှုသနည်း? ဤသို့ ကျင့်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား တွန့်ဆုတ်မှုလည်းမရှိ၊ ပျံ့လွင့်မှုလည်းမရှိ၊ သာယာမှုလည်းမရှိဘဲ၊ အာရုံ၌ အညီအမျှ ဖြစ်ပွားလျက် သမထလမ်းစဉ်သို့ သက်ဝင်နေသော စိတ်သည် ဖြစ်သောအခါ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၊ နှိမ်ခြင်း၊ ရွှင်လန်းစေခြင်းတို့၌ ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ဥပမာအားဖြင့် အညီအမျှ ပြေးနေသော မြင်းတို့၌ ရထားထိန်းသည် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်သကဲ့သို့ တည်း။ ဤသို့ဖြင့် စိတ်ကို လျစ်လျူရှုအပ်သော အခါ၌ စိတ်ကို လျစ်လျူရှု၏။

Asamāhitapuggalaparivajjanā [Pg.229] nāma nekkhammapaṭipadaṃ anāruḷhapubbānaṃ anekakiccappasutānaṃ vikkhittahadayānaṃ puggalānaṃ ārakā pariccāgo. Samāhitapuggalasevanā nāma nekkhammapaṭipadaṃ paṭipannānaṃ samādhilābhīnaṃ puggalānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ. Tadadhimuttatā nāma samādhimuttatā, samādhigarusamādhininnasamādhipoṇasamādhipabbhāratāti attho. Evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādetabbaṃ. Tenāha – ‘‘imāni dasa appanākosallāni avijahantenā’’ti. Tattha yena vidhinā appanāya kusalo hoti, so dasavidhopi vidhi appanākosallaṃ tannibbattaṃ vā ñāṇaṃ, evametaṃ dasavidhaṃ appanākosallaṃ sampādentassa paṭiladdhanimittasmiṃ appanā uppajjati. Vuttañhetaṃ –

မတည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူသည် နေက္ခမ္မအကျင့်သို့ တစ်ခါမျှ မတက်ရောက်ဖူးကုန်သော၊ များစွာသော ကိစ္စတို့၌ လေ့ကျက်အားထုတ်ကုန်သော၊ ပျံ့လွင့်သော စိတ်နှလုံးရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဝေးစွာ စွန့်ခွာခြင်းတည်း။ တည်ကြည်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းဟူသည် နေက္ခမ္မအကျင့်ကို ကျင့်ကုန်သော သမာဓိရရှိပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ထံသို့ အခါအားလျော်စွာ ချဉ်းကပ်ခြင်းတည်း။ ထိုသမာဓိ၌ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းခြင်း (tadadhimuttatā) ဟူသည် သမာဓိ၌ စိတ်လွတ်ခြင်း၊ သမာဓိကို အလေးမူခြင်း၊ သမာဓိသို့ ညွှတ်ခြင်း၊ သမာဓိသို့ ကိုင်းခြင်း၊ သမာဓိသို့ ရှိုင်းခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤဆယ်ပါးသော အပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်းအပြားကို ပြီးစေအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤဆယ်ပါးသော အပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်းကို မစွန့်လွှတ်သောသူသည်...' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဆယ်ပါးတို့တွင် အကြင်အစီအရင်ဖြင့် အပ္ပနာ၌ လိမ္မာသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဆယ်ပါးသော အစီအရင်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအပ္ပနာဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော ဉာဏ်သည်လည်းကောင်း အပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်းမည်၏။ ဤသို့ ဤဆယ်ပါးသော အပ္ပနာလိမ္မာမှုကို ဖြစ်စေသောသူအား ရရှိအပ်သော နိမိတ်၌ အပ္ပနာသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Evañhi sampādayato, appanākosallaṃ imaṃ;

Paṭiladdhe nimittasmiṃ, appanā sampavattatī’’ti. (visuddhi. 1.67);

"ဤသို့ ဤအပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်းကို ဖြစ်စေသောသူအား ရအပ်သော နိမိတ်၌ အပ္ပနာဈာန်သည် ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။"

Yogo karaṇīyoti appanākosallaṃ sampādentassapi yadi appanā na hoti, tena kammaṭṭhānānuyogaṃ avijahitvā reṇuādīsu madhukarādīnaṃ pavatti ākāraṃ sallakkhetvā līnuddhatabhāvehi mānasaṃ mocetvā vīriyasamataṃ yojentena punappunaṃ yogo kātabbo. Vuttañhetaṃ –

"အားထုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏" ဟူသည် အပ္ပနာ၌ လိမ္မာခြင်းကို ဖြစ်စေပါသော်လည်း အကယ်၍ အပ္ပနာသည် မဖြစ်အံ့၊ ထိုသူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းလုံ့လကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ၊ ဝတ်ဆံစသည်တို့၌ ပျားအစရှိသည်တို့၏ ကျင်လည်ပုံ အခြင်းအရာကို သေချာစွာ မှတ်သား၍၊ တွန့်ဆုတ်ခြင်းနှင့် ပျံ့လွင့်ခြင်းတို့မှ စိတ်ကို လွတ်ကင်းစေလျက်၊ ဝီရိယအညီအမျှကို ယှဉ်စပ်ကာ အဖန်ဖန် လုံ့လပြုအပ်၏။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Evañhi paṭipannassa, sace sā nappavattati;

Tathāpi na jahe yogaṃ, vāyametheva paṇḍito.

"ဤသို့ ကျင့်သော်လည်း အကယ်၍ ထိုအပ္ပနာသည် မဖြစ်ပေါ်ပါက၊ ထိုသို့ မဖြစ်သော်လည်း ပညာရှိသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်ခြင်းကို မစွန့်ရာ၊ အားထုတ်မြဲသာ အားထုတ်ရာ၏။"

‘‘Hitvā hi sammavāyāmaṃ, visesaṃ nāma māṇavo;

Adhigacche parittampi, ṭhānametaṃ na vijjati.

"မှန်ကန်သော အားထုတ်မှု (သမ္မာဝါယာမ) ကို စွန့်လွှတ်၍ လူသားသည် အနည်းငယ်သော တရားထူးကိုမျှ ရနိုင်၏ ဟူသော အကြောင်းမျိုးသည် မရှိနိုင်ပေ။"

‘‘Cittappavattiākāraṃ, tasmā sallakkhayaṃ budho;

Samataṃ vīriyasseva, yojayetha punappunaṃ.

"ထို့ကြောင့် ပညာရှိသည် စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာကို ကောင်းစွာ သတိပြု၍ ဝီရိယ၏ ညီမျှသောအဖြစ်ကို အဖန်ဖန် ယှဉ်စပ်ရာ၏။"

‘‘Īsakampi layaṃ yantaṃ, paggaṇhetheva mānasaṃ;

Accāraddhaṃ nisedhetvā, samameva pavattaye.

"စိတ်သည် အနည်းငယ်မျှ တွန့်ဆုတ်ပျင်းရိပါက စိတ်ကို ချီးမြှောက်အပ်သည်သာတည်း၊ လွန်ကဲစွာ အားထုတ်ခြင်းကို တားမြစ်၍ စိတ်ကို ညီမျှစွာသာ ဖြစ်စေရာ၏။"

‘‘Reṇumhi uppaladale, sutte nāvāya nāḷiyā;

Yathā madhukarādīnaṃ, pavatti sammavaṇṇitā.

"ဝတ်ဆံ၊ ကြာပွင့်ချပ်၊ ချည်မျှင်၊ လှေ၊ ကျည်တောက်တို့၌ ပျားအစရှိသည်တို့၏ ကျင်လည်လှုပ်ရှားပုံကဲ့သို့ (ဝီရိယကို အညီအမျှ ထားရှိပုံကို) ကောင်းစွာ ချီးမွမ်းအပ်၏။"

‘‘Līnauddhatabhāvehi, mocayitvāna sabbaso;

Evaṃ nimittābhimukhaṃ, mānasaṃ paṭipādaye’’ti. (visuddhi. 1.67);

"တွန့်ဆုတ်ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းတို့မှ စိတ်ကို အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်စေ၍ ဤသို့လျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနိမိတ်သို့ ရှေးရှု စိတ်ကို ဖြစ်စေရာ၏။"

Yathā [Pg.230] hi acheko madhukaro ‘‘asukasmiṃ rukkhe pupphaṃ pupphita’’nti ñatvā tikkhena vegena pakkhando taṃ atikkamitvā paṭinivattento khīṇe reṇumhi sampāpuṇāti, aparo acheko mandena javena pakkhando khīṇeyeva sampāpuṇāti, cheko pana samena javena pakkhando sukhena puppharāsiṃ sampatvā yāvadicchakaṃ reṇuṃ ādāya madhuṃ sampādetvā madhuṃ anubhavati, yathā ca sallakattaantevāsikesu udakathālagate uppalapatte satthakammaṃ sikkhantesu eko acheko vegena satthaṃ pātento uppalapattaṃ dvidhā vā chindati, udake vā paveseti, aparo acheko chijjanapavesanabhayā satthakena phusitumpi na visahati, cheko pana samena payogena tattha satthapadaṃ dassetvā pariyodātasippo hutvā tathārūpesu ṭhānesu kammaṃ katvā lābhaṃ labhati, yathā ca ‘‘yo catubyāmappamāṇaṃ makkaṭakasuttaṃ āharati, so cattāri sahassāni labhatī’’ti raññā vutte eko achekapuriso vegena makkaṭakasuttaṃ ākaḍḍhanto tahiṃ tahiṃ chindatiyeva, aparo acheko chedanabhayā hatthena phusitumpi na visahati, cheko pana koṭito paṭṭhāya samena payogena daṇḍake veṭhetvā āharitvā lābhaṃ labhati, yathā ca acheko niyāmako balavavāte laṅkāraṃ pūrento nāvaṃ videsaṃ pakkhandāpeti, aparo acheko mandavāte laṅkāraṃ oropento nāvaṃ tattheva ṭhapeti, cheko pana mandavāte pūretvā balavavāte aḍḍhalaṅkāraṃ katvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ pāpuṇāti, yathā ca ‘‘yo telena achaḍḍento nāḷiṃ pūreti, so lābhaṃ labhatī’’ti ācariyena antevāsikānaṃ vutte eko acheko lābhaluddho vegena pūrento telaṃ chaḍḍeti, aparo acheko telachaḍḍanabhayā āsiñcitumpi na visahati, cheko pana samena payogena pūretvā lābhaṃ labhati, evameva eko bhikkhu uppanne nimitte ‘‘sīghameva appanaṃ pāpuṇissāmī’’ti gāḷhaṃ vīriyaṃ karoti, tassa cittaṃ accāraddhavīriyattā uddhacce patati, so na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Eko accāraddhavīriyatāya dosaṃ disvā ‘‘kiṃ dāni me appanāyā’’ti vīriyaṃ hāpeti, tassa cittaṃ atilīnavīriyattā kosajje patati, sopi na sakkoti appanaṃ pāpuṇituṃ. Yo pana īsakampi [Pg.231] līnaṃ līnabhāvato, uddhataṃ uddhaccato mocetvā samena payogena nimittābhimukhaṃ pavatteti, so appanaṃ pāpuṇāti, tādisena bhavitabbaṃ.

ဥပမာအားဖြင့် မလိမ္မာသော ပျားပိတုန်းသည် "ဤမည်သော သစ်ပင်၌ ပန်းပွင့်များ ကောင်းစွာ ပွင့်နေပြီ" ဟု သိ၍ လွန်စွာ ပြင်းထန်သော အဟုန်ဖြင့် ပျံသန်းသွားရာ ထိုပန်းပွင့်ကို ကျော်လွန်သွားသဖြင့် ပြန်လှည့်လာသောအခါ ဝတ်ဆံများ ကုန်ဆုံးနေသော အပွင့်သို့သာ ရောက်ရ၏။ အခြား မလိမ္မာသော ပျားပိတုန်းတစ်ကောင်မူကား အလွန်နှေးကွေးသော အဟုန်ဖြင့် ပျံသန်းသွားသောကြောင့် ပန်းပွင့်ဝတ်ဆံ ကုန်ခမ်းသွားသောအခါမှသာ ရောက်ရှိလေ၏။ လိမ္မာသော ပျားပိတုန်းသည်ကား သင့်တော်မျှတသော အဟုန်ဖြင့် ပျံသန်းသွားသဖြင့် ပန်းအစုအဝေးသို့ ချမ်းသာလွယ်ကူစွာ ရောက်ရှိကာ အလိုရှိသမျှ ဝတ်ဆံကို ယူ၍ ပျားရည်ကို ပြည့်စုံစေလျက် ပျားရည်၏ အရသာကို ခံစားရလေ၏။ တစ်ဖန် ဥပမာသော်ကား ရေကန်ရှိ ကြာရွက်ပေါ်၌ ဓားအတတ်ကို သင်ယူကြကုန်သော ခွဲစိတ်ဆရာဝန်၏ တပည့်တို့တွင် မလိမ္မာသော တပည့်တစ်ဦးသည် လျင်မြန်စွာ ဓားကို ကျစေသဖြင့် ကြာရွက်ကို နှစ်ခြမ်းကွဲအောင် ဖြတ်မိခြင်း သို့မဟုတ် ရေထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားစေခြင်းကို ပြုမိ၏။ အခြားသော မလိမ္မာသော တပည့်တစ်ဦးမူကား ကြာရွက်ပြတ်သွားမည် သို့မဟုတ် ရေထဲနစ်ဝင်သွားမည်ကို ကြောက်ရွံ့သောကြောင့် ဓားငယ်ဖြင့် ထိရုံမျှပင် မဝံ့မရဲ ဖြစ်နေ၏။ လိမ္မာသော တပည့်သည်ကား သင့်တော်မျှတသော လုံ့လဖြင့် ထိုကြာရွက်ပေါ်၌ ဓားရာထင်အောင် ပြုလုပ်နိုင်သဖြင့် အတတ်ပညာ၌ ကျွမ်းကျင်မြောက်မြတ်သူဖြစ်ကာ ထိုသို့သော လုပ်ငန်းခွင်တို့၌ လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်လျက် လာဘ်လာဘကို ရရှိလေ၏။ တစ်ဖန် ဥပမာသော်ကား "အကြင်သူသည် လေးတောင်အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပင့်ကူမျှင်ကို ယူဆောင်လာနိုင်အံ့၊ ထိုသူသည် အသပြာလေးထောင် ရရှိလတ္တံ့" ဟု မင်းကြီးက မိန့်တော်မူသောအခါ မလိမ္မာသော ယောကျာ်းတစ်ဦးသည် လျင်မြန်စွာ ပင့်ကူမျှင်ကို ဆွဲငင်သဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ ပြတ်တောက်သွားစေ၏။ အခြား မလိမ္မာသောသူတစ်ဦးမူကား ပြတ်တောက်သွားမည်ကို ကြောက်သဖြင့် လက်ဖြင့် ထိရုံမျှပင် မဝံ့မရဲ ဖြစ်နေ၏။ လိမ္မာသောသူသည်ကား အစွန်းတစ်ဖက်မှ စတင်၍ သင့်တင့်မျှတသော လုံ့လဖြင့် တုတ်ငယ်၌ ရစ်ပတ်ပြီး ယူဆောင်လာသဖြင့် လာဘ်လာဘကို ရရှိလေ၏။ တစ်ဖန် ဥပမာသော်ကား မလိမ္မာသော ပဲ့နင်းသည် ပြင်းထန်သော လေတိုက်ခတ်စဉ် ရွက်ကို အပြည့်ဖွင့်သဖြင့် လှေကို လမ်းလွဲကာ အခြားအရပ်သို့ ရောက်ရှိသွားစေ၏။ အခြား မလိမ္မာသော ပဲ့နင်းတစ်ဦးမူကား လေနုအေး တိုက်ခတ်စဉ် ရွက်ကို ချထားသဖြင့် လှေကို ထိုနေရာ၌ပင် ရပ်တန့်နေစေ၏။ လိမ္မာသော ပဲ့နင်းသည်ကား လေနုအေး တိုက်ခတ်စဉ် ရွက်ကို အပြည့်ဖွင့်၍၊ ပြင်းထန်သော လေတိုက်ခတ်စဉ် ရွက်တစ်ဝက်သာ ဖွင့်ပြီးလျှင် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းကင်းဖြင့် အလိုရှိရာ အရပ်သို့ ရောက်ရှိလေ၏။ တစ်ဖန် ဥပမာသော်ကား "အကြင်သူသည် ဆီကို မဖိတ်စင်စေဘဲ တစ်ပြည်ပြည့်အောင် ဖြည့်နိုင်အံ့၊ ထိုသူသည် လာဘ်လာဘကို ရလတ္တံ့" ဟု ဆရာက တပည့်တို့အား ပြောဆိုသောအခါ မလိမ္မာသော တပည့်တစ်ဦးသည် လာဘ်ကို လောဘဇောတိုက်ကာ အလွန်လျင်မြန်စွာ ဆီဖြည့်သဖြင့် ဆီကို ဖိတ်စင်စေ၏။ အခြား မလိမ္မာသော တပည့်တစ်ဦးမူကား ဆီဖိတ်စင်မည်ကို ကြောက်သဖြင့် ဆီကို လောင်းထည့်ရန်ပင် မဝံ့မရဲ ဖြစ်နေ၏။ လိမ္မာသော တပည့်သည်ကား သင့်တော်မျှတသော လုံ့လဖြင့် ပြည့်စေသဖြင့် လာဘ်လာဘကို ရရှိလေ၏။ ထို့အတူပင် ရဟန်းတစ်ပါးသည် နိမိတ်ထင်လာသောအခါ "ငါသည် အပ္ပနာသို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်စေအံ့" ဟု ပြင်းထန်စွာ ဝီရိယကို စိုက်ထုတ်၏။ ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် အလွန်အမင်း အားထုတ်မှုကြောင့် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ကျရောက်သွားသဖြင့် အပ္ပနာသို့ မရောက်နိုင်တော့ပေ။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးမူကား ဝီရိယလွန်ကဲခြင်း၏ အပြစ်ကို မြင်၍ "ငါ့အား ယခုအခါ အပ္ပနာဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ဆိုကာ ဝီရိယကို လျှော့ချလိုက်၏။ ထိုရဟန်း၏ စိတ်သည် အလွန်လျော့ရဲသော ဝီရိယကြောင့် ပျင်းရိခြင်းသို့ ကျရောက်သွားသဖြင့် ထိုရဟန်းသည်လည်း အပ္ပနာသို့ မရောက်နိုင်တော့ပေ။ အကြင်ရဟန်းသည်ကား စိတ်ကျုံ့ခြင်းကိုလည်း တွန့်ဆုတ်သော သဘောမှ၊ ပျံ့လွင့်ခြင်းကိုလည်း ပျံ့လွင့်သော သဘောမှ အနည်းငယ်မျှသော်လည်း လွတ်မြောက်စေ၍ မျှတညီညွတ်သော လုံ့လဖြင့် စိတ်ကို နိမိတ်သို့ ရှေးရှု ဖြစ်စေ၏၊ ထိုရဟန်းသည် အပ္ပနာသို့ ရောက်ရှိလေ၏။ ထိုကဲ့သို့သော လုံ့လရှိသူသာ ဖြစ်အပ်ပေ၏။

Idāni evaṃ paṭipannassa appanāpavattiṃ dassento ‘‘tassevaṃ anuyuttassā’’tiādimāha. Tattha paṭhamaṃ parikammantiādi aggahitaggahaṇena vuttaṃ, gahitaggahaṇena pana avisesena sabbesaṃ sabbā samaññā. Sabbānipi hi appanāya parikammattā paṭisaṅkhārakattā ‘‘parikammānī’’tipi, yathā gāmādīnaṃ āsannappadeso ‘‘gāmūpacāro gharūpacāro’’ti vuccati, evaṃ appanāya āsannattā samīpacārittā vā ‘‘upacārānī’’tipi, ito pubbe parikammānaṃ upari appanāya ca anulomanato ‘‘anulomānī’’tipi vuccanti. Yañcettha sabbantimaṃ, taṃ parittagottābhibhavanato mahaggatagottabhāvanato ca ‘‘gotrabhū’’tipi vuccati. Gaṃ tāyatīti hi gottaṃ, parittanti pavattamānaṃ abhidhānaṃ buddhiñca ekaṃsikavisayatāya rakkhatīti parittagottaṃ. Yathā hi buddhi ārammaṇabhūtena atthena vinā na vattati, evaṃ abhidhānaṃ abhidheyyabhūtena, tasmā so tāni tāyati rakkhatīti vuccati. Taṃ pana mahaggatānuttaravidhuraṃ kāmataṇhāya gocarabhūtaṃ kāmāvacaradhammānaṃ āveṇikarūpaṃ daṭṭhabbaṃ. Mahaggatagottepi iminā nayena attho veditabbo. Iti evarūpassa parittagottassa abhibhavanato mahaggatagottassa ca bhāvanato uppādanato antimaṃ ‘‘gotrabhū’’tipi vuccati. Catutthameva hi pañcamaṃ vāti khippābhiññadandhābhiññānaṃ vasena vuttaṃ. Khippābhiññassa hi catutthaṃ appeti, dandhābhiññassa pañcamaṃ. Kasmā pana catutthaṃ pañcamaṃ vā appeti, na chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vāti āha ‘‘āsannabhavaṅgapātattā’’ti. Yathā hi puriso chinnapapātābhimukho dhāvanto ṭhātukāmopi pariyante pādaṃ katvā ṭhātuṃ na sakkoti, papāte eva patati, evaṃ chaṭṭhaṃ vā sattamaṃ vā appetuṃ na sakkoti bhavaṅgassa āsannattā. Tasmā catutthapañcamesuyeva appanā hotīti veditabbā.

ယခုအခါ ဤသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူအား အပ္ပနာဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "တဿေဝံ အနုယုတ္တဿ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ "ပထမံ ပရိကမ္မံ" အစရှိသည်ကို မယူအပ်သေးသော တရားကို ယူသောနည်းဖြင့် မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်၏။ ယူပြီးသားကို ထပ်မံယူခြင်းဖြင့်မူကား အထူးမရှိဘဲ အလုံးစုံသော အမည်တို့သည် အလုံးစုံသော တရားတို့အား သက်ဆိုင်ပေ၏။ စင်စစ်သော်ကား အလုံးစုံသော စိတ်တို့သည်လည်း အပ္ပနာ၏ ပရိကံပြုတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပြင်ဆင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ပရိကံစိတ်များ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရွာအစရှိသည်တို့နှင့် နီးသောအရပ်ကို "ရွာ၏ အနီး (ဂါမူပစာ)၊ အိမ်၏ အနီး (ဃရူပစာ)" ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အပ္ပနာနှင့် နီးကပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် အနီး၌ ဖြစ်သောကြောင့် "ဥပစာစိတ်များ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သော ပရိကံစိတ်တို့အားလည်းကောင်း၊ အထက်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော အပ္ပနာအားလည်းကောင်း လျော်ကန်သောကြောင့် "အနုလုံစိတ်များ" ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤဇောဝီထိ၌ အဆုံးစွန်ဖြစ်သော အကြင်စိတ်သည် ရှိ၏၊ ထိုစိတ်ကို ကာမာဝစရအမျိုး (ပရိတ္တဂေါတြ) ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်အမျိုး (မဟဂ္ဂတဂေါတြ) ကို ပွားများစေသောကြောင့်လည်းကောင်း "ဂေါတြဘူ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ရောက်တတ်သောကြောင့် "ဂေါတြ (အမျိုး)" မည်၏။ "ပရိတ္တ (ကာမာဝစရတရား)" ဟု ဖြစ်ပေါ်နေသော အမည်နာမကိုလည်းကောင်း၊ သိခြင်းကိုလည်းကောင်း စင်စစ်ဧကန်ဖြစ်သော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် "ပရိတ္တဂေါတြ" ဟု ခေါ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် သိခြင်း (ဉာဏ်) သည် အာရုံဖြစ်သော အနက်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အမည်သည်လည်း အမည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သော တရားနှင့် ကင်း၍ မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားသည် ထိုအမည်နှင့် ဉာဏ်တို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ရာကွယ်တတ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားကိုကား မဟဂ္ဂုတ်၊ အနုတ္တရတရားတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော၊ ကာမတဏှာ၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်သော၊ ကာမာဝစရတရားတို့၏ သီးခြားသဘာဝရုပ်မျိုးဟု မှတ်အပ်၏။ မဟဂ္ဂတဂေါတြ၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤသို့သော သဘောရှိသော ပရိတ္တဂေါတြကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂတဂေါတြကို ပွားများစေတတ် (ဖြစ်ပေါ်စေတတ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း အဆုံးစွန်သော စိတ်ကို "ဂေါတြဘူ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "လေးကြိမ်မြောက်သာလျှင် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက်သာလျှင်" ဟူသော စကားကို လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်ရှိသူ (ခိပ္ပါဘိညာ) နှင့် နှေးကွေးသော အဘိညာဉ်ရှိသူ (ဒန္ဓာဘိညာ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လျင်မြန်သော အဘိညာဉ်ရှိသူအား လေးကြိမ်မြောက်သော စိတ်သည် အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏၊ နှေးကွေးသော အဘိညာဉ်ရှိသူအား ငါးကြိမ်မြောက်သော စိတ်သည် ရောက်စေ၏။ အဘယ်ကြောင့် လေးကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက်၌သာ အပ္ပနာသို့ ရောက်စေပြီး၊ ခြောက်ကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ခုနစ်ကြိမ်မြောက်၌ မရောက်စေသနည်းဟူမူ "ဘဝင်စိတ်သို့ ကျရောက်ခြင်းနှင့် နီးကပ်လွန်းသောကြောင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ပြတ်တောက်နေသော ကမ်းပါးပြတ်သို့ ဦးတည်၍ ပြေးသွားသော ယောကျာ်းသည် ရပ်တန့်လိုသော်လည်း အစွန်း၌ ခြေကိုချ၍ မရပ်တန့်နိုင်ဘဲ ကမ်းပါးပြတ်ထဲသို့သာ ကျရောက်သွားရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဘဝင်စိတ်နှင့် နီးကပ်လွန်းသောကြောင့် ခြောက်ကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ခုနစ်ကြိမ်မြောက်၌ အပ္ပနာကို မဖြစ်စေနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် လေးကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက်၌သာလျှင် အပ္ပနာဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိအပ်၏။

‘‘Purimā purimā kusalā dhammā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.12) vuttattā ‘‘āsevanapaccayena kusalā dhammā balavanto hontī’’ti āha. Yathā aladdhāsevanaṃ paṭhamaṃ javanaṃ dubbalattā gotrabhuṃ na uppādeti, laddhāsevanaṃ pana [Pg.232] balavabhāvato dutiyaṃ vā tatiyaṃ vā gotrabhuṃ uppādeti, evaṃ laddhāsevanatāya balavabhāvato chaṭṭhampi sattamampi appetīti therassa adhippāyo. Tenāha – ‘‘tasmā chaṭṭhaṃ sattamaṃ vā appetī’’ti. Tanti therassa vacanaṃ. Paṭikkhittanti suttasuttānulomaācariyavādehi anupatthambhitattā ‘‘attanomatimattaṃ therasseta’’nti vatvā paṭikkhittaṃ. ‘‘Purimā purimā kusalā dhammā’’ti pana suttapadamakāraṇaṃ āsevanapaccayalābhassa balavabhāve anekantikattā. Tathā hi aladdhāsevanāpi paṭhamacetanā diṭṭhadhammavedanīyā hoti, laddhāsevanā dutiyacetanā yāva chaṭṭhacetanā aparāpariyavedanīyā. Yadi chaṭṭhaṃ sattamañca parikkhīṇajavattā dubbalaṃ, na āsevanapaccayena balavaṃ, kathaṃ sattamajavanacetanā upapajjavedanīyā ānantariyā ca hotīti? Nāyaṃ viseso āsevanapaccayalābhena balavappattiyā kiñcarahi kiriyāvatthāvisesato. Kiriyāvatthā hi ādimajjhapariyosānavasena tividhā. Tattha pariyosānāvatthāya sanniṭṭhāpakacetanābhāvena upapajjavedanīyāditā hoti, na balavabhāvenāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Paṭisandhiyā anantarapaccayabhāvino vipākasantānassa anantarapaccayabhāvena tathā abhisaṅkhatattā’’ti ca vadanti, tasmā chaṭṭhasattamānaṃ papātābhimukhatāya parikkhīṇajavatā na sakkā nivāretuṃ. Pubbabhāgacittānīti tīṇi cattāri vā cittāni.

“ရှေးရှေးသော ကုသိုလ်တရားတို့သည် နောက်နောင်သော ကုသိုလ်တရားတို့အား အာသေဝနပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်” ဟု (ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌) ဆိုအပ်သောကြောင့် “အာသေဝနပစ္စည်းကြောင့် ကုသိုလ်တရားတို့သည် စွမ်းအားထက်မြက်လာကြကုန်၏” ဟု ဆိုသည်။ ဥပမာအားဖြင့် အာသေဝနပစ္စည်းကို မရရှိသော ပထမဇောသည် အားနည်းလှသဖြင့် ဂေါတြဘူစိတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း၊ အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိသော (ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယဇော) သည် အားရှိသည်ဖြစ်၍ ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယဂေါတြဘူကို ဖြစ်ပေါ်စေသကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိခြင်းကြောင့် အားရှိလာသည့်အတွက် ဆဋ္ဌမဇောကိုလည်းကောင်း၊ သတ္တမဇောကိုလည်းကောင်း အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏ဟူသည်မှာ မထေရ်၏ အာဘော် (အလိုဆန္ဒ) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “ထို့ကြောင့် ဆဋ္ဌမဇော သို့မဟုတ် သတ္တမဇောကို အပ္ပနာသို့ ရောက်စေ၏” ဟု ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် မထေရ်၏ ကိုယ်ပိုင်စကားသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကို ငြင်းပယ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုတ္တန်ကျမ်းဂန်များ၊ သုတ္တန်နှင့် လျော်သော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒများက ထောက်ခံမှု မရှိသဖြင့် “ဤအယူသည် မထေရ်၏ ကိုယ်ပိုင်အယူ (အတ္တနောမတိ) မျှသာ ဖြစ်သည်” ဟု ဆို၍ ငြင်းပယ်အပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “ရှေးရှေးသော ကုသိုလ်တရားများ” ဟူသော သုတ္တန်ပုဒ်သည် အာသေဝနပစ္စည်းရရှိခြင်းကြောင့် အားရှိလာသည်ဟူသော အချက်၌ အကြောင်းမဟုတ်ပေ၊ အကြောင်းမူကား အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိတိုင်း အားရှိခြင်းသည် ဧကန်မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့သို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အာသေဝနပစ္စည်းကို မရရှိသေးသော ပထမစေတနာ (ပထမဇော) သည်လည်း မျက်မှောက်ဘဝ၌ အကျိုးပေးသော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ ဖြစ်ပြီး၊ အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိသော ဒုတိယစေတနာမှ ဆဋ္ဌမစေတနာအထိ စေတနာတို့သည် အဆက်ဆက်သော ဘဝတို့၌ အကျိုးပေးသော အပရာပရိယဝေဒနီယကံများ ဖြစ်ကြသောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ဆဋ္ဌမဇောနှင့် သတ္တမဇောတို့သည် ကုန်ဆုံးလုနီးသော ဇောဖြစ်၍ အားနည်းသည်ဖြစ်အံ့၊ အာသေဝနပစ္စည်းကြောင့် အားမရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ သတ္တမဇောစေတနာသည် နောက်ဘဝ၌ အကျိုးပေးသော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံနှင့် အာနန္တရိယကံ အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်ပါမည်နည်း။ ဤထူးခြားချက်သည် အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိခြင်းဖြင့် အားရှိလာသောကြောင့် မဟုတ်ဘဲ၊ ကိရိယာအဆင့်အတန်း (အခိုက်အတန့်) ၏ ထူးခြားမှုကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ ကိရိယာအဆင့်အတန်းသည် အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး အစွမ်းအားဖြင့် သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အဆုံးအခိုက်အတန့်၌ ဆုံးဖြတ်တတ်သော စေတနာ၏ အဖြစ်ကြောင့် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယအဖြစ် စသည်တို့ ဖြစ်လာရခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အားရှိခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ “ပဋိသန္ဓေအား အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ဝိပါက်အစဉ်၏ အနန္တရပစ္စည်းဖြစ်သော အဖြစ်ဖြင့် ထိုသို့ ထူးထူးခြားခြား ပြုပြင်စီရင်အပ်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်၏” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဆဋ္ဌမနှင့် သတ္တမဇောတို့၏ ကမ်းပါးပြတ်သို့ ရှေးရှုကျခြင်းသို့ ရောက်သော ကုန်ဆုံးလုနီးသော ဇောအဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ “ရှေးဦးပိုင်းစိတ်များ (ပုဗ္ဗဘာဂစိတ်များ)” ဟူသည် သုံးခု သို့မဟုတ် လေးခုသော စိတ်များကို ဆိုလိုသည်။

Etthāti etissaṃ kāyānupassanāyaṃ. Pārisuddhiṃ pattukāmoti adhigantukāmo samāpajjitukāmo ca. Tattha sallakkhaṇāvivaṭṭanāvasena adhigantukāmo, sallakkhaṇavasena samāpajjitukāmoti yojetabbaṃ. Āvajjanasamāpajjana…pe… vasippattanti ettha evaṃ tāva pañca vasiyo veditabbā – paṭhamajjhānato vuṭṭhāya paṭhamaṃ vitakkaṃ āvajjayato bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ vitakkārammaṇāneva cattāri pañca javanāni javanti, tato dve bhavaṅgāni, tato pana vicārārammaṇaṃ āvajjanaṃ vuttanayeneva javanānīti evaṃ pañcasu jhānaṅgesu yadā nirantaraṃ cittaṃ pesetuṃ sakkoti, athassa āvajjanavasī siddhā hoti. Ayaṃ pana bhavaṅgadvayantaritā matthakappattā vasī bhagavato yamakapāṭihāriye labbhati, aññesaṃ vā dhammasenāpatiādīnaṃ evarūpe uṭṭhāya samuṭṭhāya lahutaraṃ āvajjanavasīnibbattanakāle. Sā ca kho ittarā parittakālā, na satthu yamakapāṭihāriye [Pg.233] viya ciratarappabandhavatī. Tathā hi taṃ sāvakehi asādhāraṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ sīghatarā āvajjanavasī nāma natthi.

“ဤ၌” ဟူသည် ဤကာယာနုပဿနာ၌ ဖြစ်၏။ “စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်လိုသူ” ဟူသည်မှာ (မဂ်ဖိုလ်ကို) ရရှိလိုသူနှင့် (ဈာန်သမာပတ်ကို) ဝင်စားလိုသူကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဆင်ခြင်ပြီး တက်ကြွလှုပ်ရှားသောအားဖြင့် ရရှိလိုသူ၊ နှလုံးသွင်းခြင်းအားဖြင့် ဝင်စားလိုသူဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း)၊ ဝင်စားခြင်း (သမာပဇ္ဇန)... စသည်တို့၌ ဝသီဘော်သို့ ရောက်ခြင်း” ဟူရာ၌ ဤသို့ ရှေးဦးစွာ ဝသီဘော်ငါးပါးတို့ကို သိအပ်၏ - ပထမဈာန်မှ ထ၍ ရှေးဦးစွာ ဝိတက်ကို ဆင်ခြင်သောသူအား ဘဝင်စိတ်ကို ဖြတ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဝိတက်ကို အာရုံပြုသော ဇောတို့သည် လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဘဝင်စိတ် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့နောက်တွင်မူ ဝိစာရကို အာရုံပြုသော အာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် ၎င်းနောက် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဇောစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတို့၌ အခါခပ်သိမ်း (အစဉ်မပြတ်) စိတ်ကို စေလွှတ်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်သောအခါ ထိုသူအား “အာဝဇ္ဇနဝသီ” (ဆင်ခြင်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) သည် ပြီးမြောက်သည် ဖြစ်၏။ ဤဘဝင်နှစ်ကြိမ်သာ ခြားလျက် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဝသီဘော်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ ယမကပြာဋိဟာပြရာ၌ ရရှိနိုင်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အရှင်သာရိပုတ္တရာ စသော ဓမ္မသေနာပတိ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့အား ဤကဲ့သို့သော ဈာန်မှ ထပြီးလျှင် လျင်မြန်စွာ အာဝဇ္ဇနဝသီကို ဖြစ်စေနိုင်သော အခါမျိုး၌ ရရှိနိုင်၏။ ထိုဝသီဘော်သည်လည်း အခြားသော နည်းပါးသော အချိန်ကာလရှိသော ဝသီဘော်မျိုးသာ ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ယမကပြာဋိဟာပြရာ၌ ကဲ့သို့ ရှည်လျားစွာ အစဉ်မပြတ် တည်ရှိနိုင်သည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့်လည်း ထိုအဖြစ်ကို သာဝကတို့နှင့် မဆက်ဆံ (အသာဓာရဏ) ဟု ဆိုအပ်၏။ ယင်းထက် သာလွန်လျင်မြန်သော အာဝဇ္ဇနဝသီဟူသည် မရှိပေ။

Āyasmato pana mahāmoggallānassa nandopanandanāgarājadamane viya sīghaṃ samāpajjanasamatthatā samāpajjanavasī nāma. Ettha ca samāpajjitukāmatānantaraṃ dvīsu bhavaṅgesu uppannesu bhavaṅgaṃ upacchinditvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjanaṃ sīghaṃ samāpajjanasamatthatā. Ayañca matthakappattā samāpajjanavasī satthu dhammadesanāyaṃ labbhati, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘so kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi ekodiṃ karomi samādahāmi, yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387). Ito sīghatarā hi samāpajjanavasī nāma natthi.

အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်အား နန္ဒောပနန္ဒနဂါးမင်းကို ဆုံးမရာ၌ ကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ဝင်စားနိုင်စွမ်းရှိခြင်းကို “သမာပဇ္ဇနဝသီ” (ဝင်စားခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) ဟု ခေါ်သည်။ ဤ၌လည်း ဝင်စားလိုသော ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ဘဝင်စိတ်နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် ဘဝင်ကို ဖြတ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာဝဇ္ဇန်း၏ အခြားမဲ့၌ လျင်မြန်စွာ ဝင်စားနိုင်စွမ်း ရှိခြင်းသည်ပင် ဖြစ်၏။ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဤသမာပဇ္ဇနဝသီကို မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဟောကြားတော်မူရာ၌ ရရှိနိုင်၏။ ထိုသို့ ရည်ရွယ်၍ “အဂ္ဂိဝေဿန၊ ငါသည် ထိုတရားဟောခြင်း၏ အဆုံး၌ ထိုရှေးဦးဖြစ်သော သမာဓိနိမိတ်၌သာလျှင် စိတ်ကို အတွင်း၌ ကောင်းစွာ တည်စေ၏၊ ငြိမ်သက်စွာ ထား၏၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသည်ကို ပြု၏၊ တည်ကြည်စေ၏၊ ယင်းသို့ ဖြစ်ခြင်းဖြင့် အမြဲမပြတ် နေ၏” ဟု (မဇ္ဈိမနိကာယ်၌) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ယင်းထက် သာလွန်လျင်မြန်သော သမာပဇ္ဇနဝသီဟူသည် မရှိပေ။

Accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā adhiṭṭhānavasī nāma. Tatheva accharāmattaṃ vā dasaccharāmattaṃ vā lahukaṃ khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhātuṃ samatthatā vuṭṭhānavasī nāma. Bhavaṅgacittappavattiyeva hettha jhānato vuṭṭhānaṃ nāma. Ettha ca yathā ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānaṃ ṭhapessāmī’’ti pubbaparikammavasena adhiṭṭhānasamatthatā adhiṭṭhānavasī, evaṃ ‘‘ettakameva khaṇaṃ jhānasamaṅgī hutvā jhānato vuṭṭhahissāmī’’ti pubbaparikammavasena vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasīti veditabbā, yā samāpattivuṭṭhānakusalatāti vuccati. Paccavekkhaṇavasī pana āvajjanavasiyā eva vuttā. Paccavekkhaṇajavanāneva hi tattha āvajjanānantarāni. Yadaggena hi āvajjanavasīsiddhi, tadaggena paccavekkhaṇavasīsiddhi veditabbā.

လက်ဖျစ်တစ်တွက်မျှ သော်လည်းကောင်း၊ လက်ဖျစ်ဆယ်တွက်မျှ သော်လည်းကောင်း ကာလအတိုင်းအတာအတွင်း၌ ဈာန်ကို တည်တံ့စေနိုင်ခြင်းသည် “အဓိဋ္ဌာနဝသီ” (ဆောက်တည်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) မည်၏။ ထို့အတူပင် လက်ဖျစ်တစ်တွက်မျှ သော်လည်းကောင်း၊ လက်ဖျစ်ဆယ်တွက်မျှ သော်လည်းကောင်း လျင်မြန်သော အခိုက်အတန့်မျှသာ ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံစေ၍ ဈာန်မှ ထမြောက်နိုင်စွမ်း ရှိခြင်းသည် “ဝုဋ္ဌာနဝသီ” (ထမြောက်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) မည်၏။ ဤ၌ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည်သာလျှင် ဈာန်မှ ထမြောက်ခြင်း မည်၏။ ဤ၌ “ဤမျှသော ကာလပတ်လုံးသာ ဈာန်ကို တည်တံ့စေအံ့” ဟု ရှေးဦးပရိကံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တည်တံ့စေနိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် “အဓိဋ္ဌာနဝသီ” မည်သကဲ့သို့၊ “ဤမျှသော ကာလပတ်လုံးသာ ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံစေ၍ ဈာန်မှ ထမြောက်အံ့” ဟု ရှေးဦးပရိကံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထမြောက်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် “ဝုဋ္ဌာနဝသီ” မည်၏ဟု သိအပ်၏။ ယင်းကိုပင် “သမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနကုသလတာ” (သမာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှု) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပစ္စဝေက္ခဏာဝသီ (ဆင်ခြင်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်မှု) ကိုမူကား အာဝဇ္ဇနဝသီဖြင့်ပင် ဟောတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထို၌ အာဝဇ္ဇန်း၏ အခြားမဲ့၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဇောတို့သာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်မျှသော အစွမ်းဖြင့် အာဝဇ္ဇနဝသီ ပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထိုမျှသော အစွမ်းဖြင့်ပင် ပစ္စဝေက္ခဏာဝသီ ပြီးမြောက်သည်ဟု သိအပ်၏။

Arūpapubbaṅgamaṃ vā…pe… vipassanaṃ paṭṭhapetīti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntiādi vuttaṃ. Tattha jhānaṅgāni pariggahetvāti vitakkādīni jhānaṅgāni taṃsampayutte ca dhamme salakkhaṇarasādivasena pariggahetvā. ‘‘Jhānaṅgānī’’ti hi idaṃ nidassanamattaṃ, jhānaṅgāni pana passanto taṃsampayutte ca dhamme passati. Tesaṃ nissayaṃ hadayavatthunti yathā nāma puriso antogehe sappaṃ disvā anubandhamāno tassa āsayaṃ passati, evameva kho ayampi yogāvacaro te arūpadhamme upaparikkhanto ‘‘ime dhammā kiṃ nissāya pavattantī’’ti pariyesamāno tesaṃ nissayaṃ [Pg.234] hadayavatthuṃ passati. Jhānaṅgāni arūpanti ettha taṃsampayuttadhammānampi gahaṇaṃ veditabbaṃ.

“နာမ်တရားလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပဿနာကို ဖြစ်စေ၏” ဟု အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ကထံ (အဘယ်သို့နည်း)” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို၌ “ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို သိမ်းဆည်း၍” ဟူသည်မှာ ဝိတက် အစရှိသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဈာန်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်းကောင်း လက္ခဏာ၊ ရသ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်း၍ (ဉာဏ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသိ၍) ဟူလိုသည်။ “ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို” ဟူသော ဤစကားသည် (ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကိုပါ ပြရန်) ဥပမာပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို မြင်သောသူသည် ထိုဈာန်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်း မြင်၏။ “ထိုနာမ်တရားတို့၏ မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို” ဟူရာ၌ - ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားတစ်ဦးသည် အိမ်တွင်း၌ မြွေကို မြင်၍ လိုက်လံရှာဖွေလတ်သော် ထိုမြွေ၏ ခိုအောင်းရာ (တွင်း) ကို မြင်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ထိုနာမ်တရားတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သည်ရှိသော် “ဤတရားတို့သည် အဘယ်ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်နေသနည်း” ဟု ရှာဖွေစုံစမ်းလတ်သော် ထိုနာမ်တရားတို့၏ မှီရာဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုကို မြင်ရ၏။ “ဈာန်အင်္ဂါဟူသော နာမ်တရား” ဟူသော ဤနေရာ၌ ထိုဈာန်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့ကိုပါ ယူရမည်ဟု သိအပ်၏။

Arūpapubbaṅgamaṃ rūpapariggahaṃ dassetvā idāni rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Kesādīsu koṭṭhāsesu…pe… taṃnissitarūpāni ca pariggahetvāti ettha pana kese tāva thaddhalakkhaṇaṃ pathavīdhātūti pariggahetabbaṃ, tattheva ābandhanalakkhaṇaṃ āpodhātūti, paripācanalakkhaṇaṃ tejodhātūti, vitthambhanalakkhaṇaṃ vāyodhātūti evaṃ sabbakoṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse cattāri cattāri mahābhūtāni pariggahetabbāni. Athānena yāthāvato sarasalakkhaṇato āvibhūtāsu dhātūsu kammasamuṭṭhānamhi tāva kese vuttalakkhaṇā tā catasso ca dhātuyo taṃnissito ca vaṇṇo gandho raso ojā jīvitaṃ kāyapasādoti evaṃ kāyadasakavasena dasa rūpāni, tattheva bhāvassa atthitāya bhāvadasakavasena dasa rūpāni, āhārasamuṭṭhānaṃ ojaṭṭhamakaṃ, utusamuṭṭhānaṃ cittasamuṭṭhānanti aparānipi catuvīsatīti evaṃ catusamuṭṭhānesu catuvīsatikoṭṭhāsesu catucattālīsa rūpāni pariggahetabbāni. Sedo assu kheḷo siṅghāṇikāti ime pana catūsu utucittasamuṭṭhānesu dvinnaṃ ojaṭṭhamakānaṃ vasena soḷasa soḷasa rūpāni. Udariyaṃ karīsaṃ pubbaṃ muttanti imesu catūsu utusamuṭṭhānesu utusamuṭṭhānasseva ojaṭṭhamakassa vasena aṭṭha aṭṭha rūpāni pariggahetabbāni. Esa tāva dvattiṃsākāre nayo.

နာမ်လျှင် ရှေးဦးသွားရှိသော ရုပ်သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ရုပ်လျှင် ရှေးဦးသွားရှိသော နာမ်သိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် “ထိုမှတစ်ပါးလည်း” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဆံပင်အစရှိသော အစုတို့၌...ပ... ထိုဓာတ်တို့ကိုမှီသော ရုပ်တို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းဆည်း၍ ဟူသော ဤစကား၌ ဆံပင်၌ ရှေးဦးစွာ ခက်မာသော လက္ခဏာရှိသော ပထဝီဓာတ်ဟူ၍ သိမ်းဆည်းအပ်၏။ ထိုဆံပင်၌ပင် ဖွဲ့စည်းခြင်းလက္ခဏာရှိသော အာပေါဓာတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရင့်ကျက်စေခြင်းလက္ခဏာရှိသော တေဇောဓာတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထောက်ကန်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဝါယောဓာတ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အစုတို့၌ တစ်ခုတစ်ခုသော အစု၌ လေးပါး လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ ထို့နောင်မှ ဤယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဟုတ်မှန်သော ကိစ္စနှင့် လက္ခဏာအားဖြင့် ထင်ရှားကုန်သော ဓာတ်တို့ရှိလတ်သော် ကမ္မသမုဋ္ဌာန်၌ ရှေးဦးစွာ ဆံပင်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာရှိကုန်သော ထိုဓာတ်လေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဓာတ်ကိုမှီသော ဝဏ္ဏ၊ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဩဇာ၊ ဇီဝိတ၊ ကာယပသာဒ ဟူသော ဤသို့ ကာယဒသကအားဖြင့် ရုပ်ဆယ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဆံပင်၌ပင် ဘာဝရှိခြင်းကြောင့် ဘာဝဒသကအားဖြင့် ရုပ်ဆယ်ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမကရုပ်၊ ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမကရုပ်၊ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမကရုပ် ဟူ၍ တစ်ပါးသော နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ရုပ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် သမုဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကြောင့်ဖြစ်သော နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အစုတို့၌ ရုပ်လေးဆယ့်လေးပါးတို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ ချွေး၊ မျက်ရည်၊ တံတွေး၊ နှပ် ဟူသော ဤလေးပါးတို့၌မူကား ဥတု၊ စိတ် သမုဋ္ဌာန်နှစ်ပါးကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမကရုပ်နှစ်ခုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတစ်ခုလျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးစီသော ရုပ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အစာသစ်၊ အစာဟောင်း၊ ပြည်၊ ကျင်ငယ် ဟူသော ဤလေးပါးတို့၌ကား ဥတုသမုဋ္ဌာန်ကြောင့်ဖြစ်သော ဩဇဋ္ဌမကရုပ်သက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုတစ်ခုလျှင် ရှစ်ပါးစီသော ရုပ်တို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ ဤသည်ကား သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ၌ နည်းလမ်းတည်း။

Ye pana imasmiṃ dvattiṃsākāre āvibhūte apare cattāro tejokoṭṭhāsā, cha vāyokoṭṭhāsāti dasa ākārā āvi bhavanti, tattha asitādiparipācake tāva kammajatejokoṭṭhāsamhi ojaṭṭhamakañceva jīvitañcāti nava rūpāni, tathā cittaje assāsapassāsakoṭṭhāse ojaṭṭhamakañceva saddo cāti nava, sesesu catusamuṭṭhānesu aṭṭhasu jīvitanavakañceva tīṇi ca ojaṭṭhamakānīti tettiṃsa tettiṃsa rūpāni pariggahetabbāni. Evaṃ vitthārato dvācattālīsākāravasena imesu bhūtupādāyarūpesu pākaṭesu jātesu vatthudvāravasena pañca cakkhudasakādayo hadayavatthudasakañcāti aparānipi saṭṭhi rūpāni pariggahetabbāni. Sace panassa tena tena mukhena rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ pariggaṇhato sukhumattā arūpaṃ na upaṭṭhāti, tena dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva [Pg.235] punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti.

ဤသုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာ ထင်ရှားလတ်သော် ကြွင်းကုန်သော အခြားလေးပါးသော တေဇောအစု၊ ခြောက်ပါးသော ဝါယောအစုဟူသော တစ်ဆယ်သော အခြင်းအရာတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လာကုန်၏။ ထိုဆယ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ စားအပ်သည်စသည်တို့ကို ကျက်စေတတ်သော ကမ္မဇတေဇောအစု၌ ဩဇဋ္ဌမကရုပ်နှင့် ဇီဝိတရုပ်ဟူ၍ ရုပ်ကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက် ဝါယောအစု၌ ဩဇဋ္ဌမကရုပ်နှင့် သဒ္ဒရုပ်ဟူ၍ ရုပ်ကိုးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းကုန်သော သမုဋ္ဌာန်လေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရှစ်ပါးသော အစုတို့၌ ဇီဝိတနဝကရုပ်နှင့် ဩဇဋ္ဌမကရုပ် သုံးခုတို့ဟူ၍ သုံးဆယ့်သုံးပါးစီသော ရုပ်တို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကျယ်အားဖြင့် လေးဆယ့်နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဤမဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့သည် ထင်ရှားဖြစ်လာကုန်လတ်သော် မှီရာဒွါရအားဖြင့် စက္ခုဒသက အစရှိသော ငါးပါးသော ဒသကရုပ်တို့နှင့် ဟဒယဝတ္ထုဒသကရုပ်ဟူ၍ အခြားသော ခြောက်ဆယ်သော ရုပ်တို့ကိုလည်း သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုသော အကြောင်းဖြင့် ရုပ်ကို သိမ်းဆည်းသော်လည်း နာမ်ကို သိမ်းဆည်းသောအခါ သိမ်မွေ့လွန်းသောကြောင့် နာမ်သည် မထင်ရှားခဲ့အံ့၊ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝန်ချခြင်းကို မပြုဘဲ ရုပ်ကိုသာလျှင် ထပ်တလဲလဲ သုံးသပ်အပ်၏၊ နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ သိမ်းဆည်းအပ်၏၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ရုပ်သည် ကောင်းစွာ ဆေးကြောအပ်သကဲ့သို့၎င်း၊ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိ ကောင်းစွာ စင်ကြယ်သကဲ့သို့၎င်း ဖြစ်လတ်သော်၊ ထိုသို့ဖြစ်သောအခါ ထိုရုပ်အာရုံရှိကုန်သော နာမ်တရားတို့သည် အလိုလိုပင် ထင်ရှားလာကုန်၏။

Yathā hi cakkhumato purisassa aparisuddhe ādāse mukhanimittaṃ olokentassa nimittaṃ na paññāyatīti na ādāsaṃ chaḍḍeti, atha kho naṃ punappunaṃ parimajjati, tassa parisuddhe ādāse nimittaṃ sayameva pākaṭaṃ hoti, evameva tena bhikkhunā dhuranikkhepaṃ akatvā rūpameva punappunaṃ sammasitabbaṃ manasi kātabbaṃ pariggahetabbaṃ vavatthapetabbaṃ. Yathā yathā hissa rūpaṃ suvikkhālitaṃ hoti nijjaṭaṃ suparisuddhaṃ, tathā tathā tadārammaṇā arūpadhammā sayameva pākaṭā honti. Evaṃ suvisuddharūpapariggahassa panassa arūpadhammā tīhākārehi upaṭṭhahanti phassavasena vā vedanāvasena vā viññāṇavasena vā.

ဥပမာအားဖြင့် မျက်စိအမြင်ရှိသော ယောကျာ်းသည် မစင်ကြယ်သော မှန်၌ မျက်နှာရိပ်ကို ကြည့်ရှုသောအခါ မျက်နှာရိပ်မထင်ဟု ဆိုကာ မှန်ကို စွန့်ပစ်လိုက်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုမှန်ကို ထပ်တလဲလဲ သုတ်သင်ပွတ်တိုက်၏။ ထိုယောကျာ်းအား မှန်စင်ကြယ်သောအခါ မျက်နှာရိပ်သည် အလိုလိုပင် ထင်ရှားလာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ထိုရဟန်းသည် အားထုတ်မှုကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ရုပ်ကိုသာလျှင် ထပ်တလဲလဲ သုံးသပ်အပ်၏၊ နှလုံးသွင်းအပ်၏၊ သိမ်းဆည်းအပ်၏၊ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်၏။ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ရုပ်သည် ကောင်းစွာ ဆေးကြောအပ်သကဲ့သို့၎င်း၊ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိ ကောင်းစွာ စင်ကြယ်သကဲ့သို့၎င်း ဖြစ်လတ်သော်၊ ထိုသို့ဖြစ်သောအခါ ထိုရုပ်အာရုံရှိကုန်သော နာမ်တရားတို့သည် အလိုလိုပင် ထင်ရှားလာကုန်၏။ ဤသို့ ရုပ်ကို အလွန်စင်ကြယ်စွာ သိမ်းဆည်းမိသော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား နာမ်တရားတို့သည် ဖဿအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝေဒနာအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း သုံးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထင်လာကုန်၏။

Kathaṃ? Ekassa tāva ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dhātuyo pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, saddhiṃ phassena cetanā saṅkhārakkhandho, cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ arūpadhammā phassavasena upaṭṭhahanti. Ekassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti tadārammaṇarasānubhavanakavedanā vedanākkhandho, taṃsampayuttā saññā saññākkhandho, taṃsampayutto phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandho, taṃsampayuttaṃ cittaṃ viññāṇakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ vedanāvasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Aparassa ‘‘kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā…pe… assāsapassāse pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’ti ārammaṇapaṭivijānanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phasso ca cetanā ca saṅkhārakkhandhoti upaṭṭhāti. Evaṃ viññāṇavasena arūpadhammā upaṭṭhahanti. Etenevupāyena ‘‘kammasamuṭṭhāne kese pathavīdhātu kakkhaḷalakkhaṇā’’tiādinā nayena dvācattālīsāya dhātukoṭṭhāsesu catunnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ vasena sesesupi vatthu cakkhādīsu dasakesu manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayalakkhaṇaṃ hadayavatthu rūpābhighātārahabhūtappasādalakkhaṇaṃ cakkhūtiādinā vatthudvāravasena pariggaṇhantassa paṭhamābhinipāto phasso, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandhotiādinā [Pg.236] phassādivasena tīhi ākārehi arūpadhammā upaṭṭhahanti. Tena vuttaṃ ‘‘yathāpariggahitarūpārammaṇaṃ yathāpariggahitarūpavatthudvārārammaṇaṃ vā sasampayuttadhammaṃ viññāṇañca passatī’’ti.

အဘယ်သို့ ထင်လာကုန်သနည်းဟူမူ - ရှေးဦးစွာ ယောဂီတစ်ဦးအား “ဆံပင်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏...ပ... ထွက်သက်ဝင်သက်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏” ဟူသော ဤသို့စသော နည်းဖြင့် ဓာတ်တို့ကို သိမ်းဆည်းစဉ် ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်းသဘောသည် ဖဿတည်း၊ ထိုဖဿနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာတည်း၊ သညာသည် သညာက္ခန္ဓာတည်း၊ ဖဿနှင့်အတူဖြစ်သော စေတနာသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာတည်း၊ စိတ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာတည်းဟု ထင်လာ၏။ ဤသို့လျှင် နာမ်တရားတို့သည် ဖဿအားဖြင့် ထင်လာကုန်၏။ အခြားတစ်ဦးအား “ဆံပင်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏...ပ... ထွက်သက်ဝင်သက်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏” ဟု သိမ်းဆည်းစဉ် ထိုအာရုံ၏ အရသာကို ခံစားတတ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာမည်၏၊ ထိုဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သော သညာသည် သညာက္ခန္ဓာမည်၏၊ ထိုဝေဒနာနှင့်ယှဉ်သော ဖဿနှင့် စေတနာသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာမည်၏၊ ထိုဝေဒနာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏ဟု ထင်လာ၏။ ဤသို့လျှင် နာမ်တရားတို့သည် ဝေဒနာအားဖြင့် ထင်လာကုန်၏။ အခြားတစ်ဦးအား “ဆံပင်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏...ပ... ထွက်သက်ဝင်သက်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏” ဟု သိမ်းဆည်းစဉ် အာရုံကို ထူးခြားစွာ သိခြင်းသည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာမည်၏၊ ထိုဝိညာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာမည်၏၊ သညာသည် သညာက္ခန္ဓာမည်၏၊ ဖဿနှင့် စေတနာသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာမည်၏ဟု ထင်လာ၏။ ဤသို့လျှင် နာမ်တရားတို့သည် ဝိညာဏ်အားဖြင့် ထင်လာကုန်၏။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် “ကမ္မသမုဋ္ဌာန်ကြောင့်ဖြစ်သော ဆံပင်၌ ပထဝီဓာတ်သည် ခက်မာသော လက္ခဏာရှိ၏” အစရှိသော နည်းဖြင့် လေးဆယ့်နှစ်ပါးသော ဓာတ်အစုတို့၌ ဓာတ်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော စက္ခုအစရှိသော ดသကကလာပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာလက္ခဏာရှိသော ဟဒယဝတ္ထု၊ ရူပါရုံကို ထိပါးခြင်းကို ခံထိုက်သော မဟာဘုတ်ကြည်လက္ခဏာရှိသော စက္ခုစသည်ဖြင့် ဝတ္ထုဒွါရအားဖြင့် သိမ်းဆည်းသော ယောဂီအား ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်းသဘောသည် ဖဿတည်း၊ ထိုဖဿနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနာက္ခန္ဓာတည်း အစရှိသဖြင့် ဖဿအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် နာမ်တရားတို့သည် ထင်လာကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “သိမ်းဆည်းအပ်ပြီးသော ရုပ်အာရုံရှိသော သော်လည်းကောင်း၊ သိမ်းဆည်းအပ်ပြီးသော ရုပ်ဖြစ်သော ဝတ္ထုဒွါရကို အာရုံပြု၍ ယှဉ်ဖက်တရားများနှင့်တကွသော ဝိညာဏ်ကို မြင်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Idāni aññathāpi rūpapubbaṅgamaṃ arūpapariggahaṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Tattha yathā hītiādi kāyassa cittassa ca assāsapassāsānaṃ samudayabhāvadassanaṃ. Kammāragaggarīti kammārānaṃ ukkāya aggidhamanabhastā. Dhamamānāyāti dhūmāyantiyā, vātaṃ gāhāpentiyāti attho. Tajjanti tadanurūpaṃ. Evamevanti ettha kammāragaggarī viya karajakāyo, vāyāmo viya cittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi assāsapassāsā cittasamuṭṭhānā, karajakāyaṃ pana vinā tesaṃ appavattanato ‘‘kāyañca cittañca paṭicca assāsapassāsā’’ti vuttaṃ.

ယခုအခါ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း ရုပ်လျှင်ရှေ့သွားရှိသော နာမ်ကိုသိမ်းဆည်းခြင်းကို ပြလိုသဖြင့် "atha vā" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "yathā hi" အစရှိသည်ကား ကိုယ်၏လည်းကောင်း၊ စိတ်၏လည်းကောင်း၊ အဿာသပဿာသ (ထွက်သက်ဝင်သက်) တို့၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းတည်း။ "kammāragaggarī" ဟူသည်မှာ ပန်းပဲတို့၏ ဖို၌ (မီးမှုတ်သော သားရေဖားဖို) ဖြစ်သည်။ "dhamamānāya" ဟူသည်မှာ အခိုးလွှတ်သဖြင့် လေကိုဝင်စေသဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "tajja" ဟူသည်မှာ ထိုနှင့်လျော်သော (အနုရူပ) ဖြစ်သည်။ "evamevam" ဟူသော ဤနေရာ၌ ပန်းပဲဖို၏ သားရေဖားဖိုကဲ့သို့ ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ကိုလည်းကောင်း၊ လုံ့လ (အားထုတ်မှု) ကဲ့သို့ စိတ်ကိုလည်းကောင်း ရှုမြင်အပ်၏။ အဿာသပဿာသတို့သည် အကယ်၍ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ ကရဇကာယမရှိလျှင် ထိုအဿာသပဿာသတို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို အမှီပြု၍ အဿာသပဿာသတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Tassāti nāmarūpassa. Paccayaṃ pariyesatīti ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo’’tiādinā avijjādikaṃ paccayaṃ pariyesati vīmaṃsati pariggaṇhāti. Kaṅkhaṃ vitaratīti ‘‘ahosiṃ nu kho ahaṃ atītamaddhāna’’ntiādinayappavattaṃ soḷasavatthukaṃ vicikicchaṃ atikkamati pajahati. ‘‘Yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppanna’’ntiādinayappavattaṃ kalāpasammasanaṃ. Pubbabhāgeti paṭipadāñāṇadassanavisuddhipariyāpannāya udayabbayānupassanāya pubbabhāge uppanne. Obhāsādayoti obhāso ñāṇaṃ pīti passaddhi sukhaṃ adhimokkho paggaho upekkhā upaṭṭhānaṃ nikantīti ime obhāsādayo dasa.

"tassa" ဟူသည်မှာ နာမ်ရုပ်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "paccayaṃ pariyesati" ဟူသည်မှာ "အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာအစရှိသော အကြောင်းတရားကို စူးစမ်းရှာဖွေ၏၊ ဆင်ခြင်၏၊ သိမ်းဆည်း၏။ "kaṅkhaṃ vitarati" ဟူသည်မှာ "ငါသည် အတိတ်ကာလ၌ ဖြစ်ဖူးသလော" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ယုံမှားခြင်း (ဝိစိကိစ္ဆာ) ကို လွန်မြောက်၏၊ စွန့်ပယ်၏။ "yaṃ kiñci rūpaṃ atītānāgatapaccuppannaṃ" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကလာပ်ကို သုံးသပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "pubbabhāge" ဟူသည်မှာ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၌ အကျုံးဝင်သော ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်၏ ရှေးဦးအဖို့ (ပုဗ္ဗဘာဂ) ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ၌ (ဟု ဆိုလိုသည်)။ "obhāsādayo" ဟူသည်မှာ အရောင်အလင်း (ဩဘာသ)၊ ဉာဏ်၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သုခ၊ အဓိမောက္ခ၊ ပဂ္ဂဟ၊ ဥပဋ္ဌာန်၊ ဥပက္ခာ၊ နိကန္တိ ဟူသော ဤဆယ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Tattha (visuddhi. 2.733; paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.6) obhāsoti vipassanobhāso, so ca vipassanācittasamuṭṭhitaṃ santatipatitaṃ utusamuṭṭhānañca pabhassararūpaṃ. Tattha vipassanācittasamuṭṭhitaṃ yogino sarīraṭṭhameva pabhassaraṃ hutvā tiṭṭhati cittajarūpānaṃ sarīraṃ muñcitvā bahi appavattanato, itaraṃ sarīraṃ muñcitvā ñāṇānubhāvānurūpaṃ samantato pattharati, taṃ tasseva paññāyati. Tena phuṭṭhokāse rūpagatampi passati, passanto ca cakkhuviññāṇena passati, udāhu manoviññāṇenāti vīmaṃsitabbanti vadanti. Dibbacakkhulābhino viya taṃ manoviññāṇaviññeyyamevāti vattuṃ yuttaṃ viya dissati. So kho panāyaṃ obhāso kassaci bhikkhuno pallaṅkaṭṭhānamattameva obhāsento [Pg.237] uppajjati, kassaci antogabbhaṃ, kassaci bahigabbhampi, kassaci sakalavihāraṃ, gāvutaṃ, aḍḍhayojanaṃ, yojanaṃ, dviyojanaṃ, tiyojanaṃ, kassaci pathavītalato yāva akaniṭṭhabrahmalokā ekālokaṃ kurumāno. Bhagavato pana dasasahassilokadhātuṃ obhāsento udapādi. Tasmiṃ pana uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti, aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti. Tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ vā ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā obhāsameva assādento nisīdati.

ထိုတရားဆယ်ပါးတို့တွင် "obhāsa" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာအရောင်အလင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအရောင်သည်လည်း ဝိပဿနာစိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၍ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်တတ်သော ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်နှင့်တူသော ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော ရုပ်တည်း။ ထိုအရပ်၌ ဝိပဿနာစိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော အရောင်သည် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိုယ်၌တည်သည်သာ ဖြစ်၍ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပကာ တည်နေ၏။ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်၍ အပြင်ဘက်သို့ ပြန့်ထွက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ အခြားသော (ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော) အရောင်သည်ကား ကိုယ်ခန္ဓာကို လွတ်၍ ဉာဏ်၏ အစွမ်းနှင့်လျော်စွာ ပတ်ဝန်းကျင်သို့ ပြန့်ပွား၏။ ထိုအရောင်သည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် ထင်ရှား၏။ ထိုအရောင်ဖြင့် ထိတွေ့သောအရပ်၌ ရှိသော ရုပ်သဘာဝကိုလည်း မြင်ရ၏။ ထိုသို့မြင်ရာ၌ စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်သလော သို့မဟုတ် မနောဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်သလောဟု စူးစမ်းအပ်၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုကြသည်။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ထိုအရောင်ကို မနောဝိညာဉ်ဖြင့်သာ သိအပ်သည်ဟု ဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအရောင်အလင်းသည် အချို့သော ရဟန်းအား ပလ္လင်နေရာမျှလောက်သာ ထွန်းလင်းစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ အချို့အား အခန်းတွင်း၊ အချို့အား အခန်းပြင်ပ၌လည်းကောင်း၊ အချို့အား ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံး၊ ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာခွဲ၊ တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ၊ သုံးယူဇနာတိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အချို့အား မြေပြင်မှသည် အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ဘုံတိုင်အောင် တစ်ပြင်တည်းသော အလင်းကို ပြုလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ မြတ်စွာဘုရားအားမူကား တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို ထွန်းလင်းစေလျက် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ထိုအရောင်အလင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ယောဂါဝစရရဟန်းသည် "ငါ့အား ဤကာလမတိုင်မီက ဤကဲ့သို့သော အရောင်အလင်းမျိုး တစ်ခါမျှ မဖြစ်ပေါ်ဖူးချေ၊ ငါသည် မချွတ် မဂ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီ၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့ပြီ" ဟု မဂ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "မဂ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "ဖိုလ်" ဟူ၍လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ သိမ်းဆည်းယူတတ်၏။ မဂ်မဟုတ်သည်ကို မဂ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကို ဖိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း ယူသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာဝီထိ လမ်းချော်ခြင်း (ဝိပဿနုပက္ကိလေသသို့ သက်ဆင်းခြင်း) မည်၏။ ထိုရဟန်းသည် မိမိ၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်၍ ထိုအရောင်အလင်းကိုသာ သာယာလျက် နေတော့၏။

Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Tassa kira rūpārūpadhamme tulayantassa tīrayantassa vissaṭṭhaindavajiramiva avihatavegaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ ativisadaṃ ñāṇaṃ uppajjati.

"ñāṇa" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို နှိုင်းယှဉ်သုံးသပ်၍ ဆုံးဖြတ်နေသော ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ပစ်လွှတ်လိုက်သော သိကြားမင်း၏ ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့ မဆီးတားနိုင်သော အဟုန်ရှိလျက် ထက်မြက်စူးရှပြီး ရဲရင့်ကာ အလွန်စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Pītīti vipassanāpīti. Tassa kira tasmiṃ samaye khuddikā pīti khaṇikā pīti okkantikā pīti ubbegā pīti pharaṇā pītīti ayaṃ pañcavidhā pīti sakalasarīraṃ pūrayamānā uppajjati.

"pīti" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာပီတိ ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ထိုအချိန်၌ ခုဒ္ဒကာပီတိ၊ ခဏိကာပီတိ၊ ဩက္ကန္တိကာပီတိ၊ ဥဗ္ဗေဂါပီတိ၊ ဖရဏာပီတိ ဟူသော ငါးပါးသော ပီတိသည် တစ်ကိုယ်လုံးကို ပြည့်စေလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Passaddhīti vipassanāpassaddhi. Tassa kira tasmiṃ samaye rattiṭṭhāne vā divāṭṭhāne vā nisinnassa kāyacittānaṃ neva daratho, na gāravaṃ, na kakkhaḷatā, na akammaññatā, na gelaññaṃ, na vaṅkatā hoti, atha kho panassa kāyacittāni passaddhāni lahūni mudūni kammaññāni suvisadāni ujukāniyeva honti. So imehi passaddhādīhi anuggahitakāyacitto tasmiṃ samaye amānusiṃ nāma ratiṃ anubhavati. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

"passaddhi" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာပဿဒ္ဓိ ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ထိုအချိန်၌ ညဉ့်ရာသီဖြစ်စေ နေ့ရာသီဖြစ်စေ ထိုင်နေသောအခါ ကိုယ်စိတ်တို့၏ ပူပန်ခြင်း (ဒရထ)၊ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ အမှု၌မခန့်ခြင်း၊ နာကျင်ခြင်း၊ ကောက်ကွေ့ခြင်းတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ချေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုယောဂီ၏ ကိုယ်စိတ်တို့သည် ငြိမ်သက်ခြင်း၊ ပေါ့ပါးခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း၊ အမှု၌ ခန့်ခြင်း၊ ကောင်းစွာ သန့်ရှင်းခြင်း၊ ဖြောင့်မတ်ခြင်းတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုယောဂီသည် ဤပဿဒ္ဓိအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သော ကိုယ်စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုအချိန်၌ လူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော (လူသားတို့ထက် ထူးကဲသော) မွေ့လျော်ခြင်းကို ခံစားရ၏။ "suññāgāraṃ paviṭṭhassa..." အစရှိသော စကားရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။

‘‘Suññāgāraṃ paviṭṭhassa, santacittassa bhikkhuno;

Amānusī ratī hoti, sammā dhammaṃ vipassato.

"ဆိတ်ငြိမ်သော အရပ်သို့ ဝင်၍ တရားကို ကောင်းစွာ ရှုမှတ်လျက် ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိသော ရဟန်းအား လူသားတို့ထက် ထူးကဲသော (လူတို့နှင့်မသက်ဆိုင်သော) မွေ့လျော်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။"

‘‘Yato yato sammasati, khandhānaṃ udayabbayaṃ;

Labhatī pītipāmojjaṃ, amataṃ taṃ vijānata’’nti. (dha. pa. 373-374);

"ပညာရှိတို့အား အကြင်အကြင် အရပ်မှ ခန္ဓာတို့၏ အဖြစ်အပျက်ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ၌ ပီတိ ပါမောဇ္ဇကို ရရှိ၏။ ထိုပီတိပါမောဇ္ဇသည် သဘောကို သိသော ပညာရှိတို့အတွက် နိဗ္ဗာန် (အမြိုက်တရား) ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။"

Evamassa imaṃ amānusiṃ ratiṃ sādhayamānā lahutādisampayuttā passaddhi uppajjati.

ဤသို့လျှင် ထိုယောဂီအား ဤထူးကဲသော မွေ့လျော်မှုကို ပြီးစေလျက် လဟုတာ (ပေါ့ပါးခြင်း) စသည်နှင့် ယှဉ်သော ပဿဒ္ဓိသည် ဖြစ်ပေါ်၏။

Sukhanti [Pg.238] vipassanāsukhaṃ. Tassa kira tasmiṃ samaye sakalasarīraṃ abhisandayamānaṃ atipaṇītaṃ sukhamuppajjati.

"sukha" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာသုခ ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ထိုအချိန်၌ တစ်ကိုယ်လုံးကို စိမ့်စိုပြည့်လျှံစေလျက် အလွန်မွန်မြတ်သော သုခသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။

Adhimokkhoti saddhā. Vipassanāsampayuttāyeva hissa cittacetasikānaṃ atisayappasādabhūtā balavatī saddhā uppajjati.

"adhimokkha" ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရား ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ဝိပဿနာနှင့် ယှဉ်သော၊ စိတ်စေတသိက်တို့၏ အလွန်ကြည်လင်ခြင်း အဖြစ်ရှိသော၊ အားကြီးသော သဒ္ဒါတရားသည် ဖြစ်ပေါ်၏။

Paggahoti vīriyaṃ. Vipassanāsampayuttameva hissa asithilamanaccāraddhaṃ supaggahitaṃ vīriyaṃ uppajjati.

"paggaha" ဟူသည်မှာ ဝီရိယ ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော၊ မလျော့လွန်း မတင်းလွန်းသော၊ အလွန်အမင်း အားထုတ်ခြင်းလည်းမဟုတ်ဘဲ ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်အပ်သော ဝီရိယသည် ဖြစ်ပေါ်၏။

Upaṭṭhānanti sati. Vipassanāsampayuttāyeva hissa sūpaṭṭhitā suppatiṭṭhitā nikhātā acalā pabbatarājasadisā sati uppajjati. So yaṃ yaṃ ṭhānaṃ āvajjati samannāharati manasi karoti paccavekkhati, taṃ taṃ ṭhānamassa okkantitvā pakkhanditvā dibbacakkhuno paraloko viya satiyā upaṭṭhāti.

"upaṭṭhāna" ဟူသည်မှာ သတိ ဖြစ်သည်။ ထိုယောဂီအား ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော၊ အလွန်ကောင်းစွာ တည်ကြည်သော၊ (မြေ၌) မြှုပ်ထားသော တိုင်ကဲ့သို့ မတုန်မလှုပ်သော၊ မင်းတောင်ကြီး (မြင်းမိုရ်တောင်) နှင့်တူသော သတိသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုယောဂီသည် အကြင်အကြင်သော အရပ် (အာရုံ) ကို ဆင်ခြင်၏၊ နှလုံးသွင်း၏၊ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၏၊ ထိုထိုသော အရပ်သည် ထိုယောဂီအား သက်ဆင်း၍ ပြေးဝင်လျက် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရသူအား တစ်ဖက်လောကသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ သတိအားဖြင့် ထင်ရှားလာ၏။

Upekkhāti vipassanupekkhā ceva āvajjanupekkhā ca. Tasmiñhissa samaye sabbasaṅkhāresu majjhattabhūtā vipassanupekkhā balavatī uppajjati, manodvāre āvajjanupekkhāpi. Sā hissa taṃ taṃ ṭhānaṃ āvajjentassa vissaṭṭhaindavajiramiva pattapuṭe pakkhandatattanārāco viya ca sūrā tikhiṇā hutvā vahati.

"upekkhā" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနုပေက္ခာနှင့် အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာ နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်၌ ထိုယောဂီအား သင်္ခါရတရားအားလုံးအပေါ်၌ လျစ်လျူရှုသော အားကြီးသော ဝိပဿနုပေက္ခာသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာသည်လည်း အားကြီးစွာ ဖြစ်ပေါ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုအာဝဇ္ဇနုပေက္ခာသည် ထိုထိုသော အာရုံတို့ကို ဆင်ခြင်သော ထိုယောဂီအား ပစ်လွှတ်အပ်သော ဝရဇိန်လက်နက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖက်ရွက် (အရွက်ထုပ်) သို့ ပြေးဝင်သွားသော ရဲရဲနီသော မြားကဲ့သို့လည်းကောင်း ရဲရင့်ထက်မြက်လျက် ဆောင်ရွက်ပေး၏။

Nikantīti vipassanānikanti. Evaṃ obhāsādipaṭimaṇḍitāya hissa vipassanāya ālayaṃ kurumānā sukhumā santākārā nikanti uppajjati, yā ‘‘kileso’’ti pariggahetumpi na sakkā hoti.

"nikanti" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာနိကန္တိ (ဝိပဿနာ၌ သာယာနှစ်သက်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဩဘာသ (အရောင်အလင်း) အစရှိသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ဝိပဿနာ၌ တွယ်တာခြင်းကို ပြုတတ်သော၊ သိမ်မွေ့ငြိမ်သက်သော သဘောရှိသော နိကန္တိသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထိုနိကန္တိသည် ကိလေသာဟူ၍ သိမ်းဆည်းရန်ပင် မစွမ်းသာလောက်အောင် သိမ်မွေ့လှ၏။

Yathā ca obhāse, evaṃ etesupi aññatarasmiṃ uppanne yogāvacaro ‘‘na vata me ito pubbe evarūpaṃ ñāṇaṃ uppannapubbaṃ, evarūpā pīti, passaddhi, sukhaṃ, adhimokkho, paggaho, upaṭṭhānaṃ, upekkhā, nikanti uppannapubbā, addhā maggappattosmi phalappattosmī’’ti amaggameva ‘‘maggo’’ti aphalameva ca ‘‘phala’’nti gaṇhāti, tassa amaggaṃ ‘‘maggo’’ti aphalaṃ ‘‘phala’’nti gaṇhato vipassanāvīthi ukkantā nāma hoti. So attano mūlakammaṭṭhānaṃ vissajjetvā nikantimeva assādento nisīdati.

ဩဘာသ (ရောင်ခြည်) ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့ ထိုအတူပင် ဤတရားတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် "ငါ့အား ဤမတိုင်မီက ဤကဲ့သို့သော ဉာဏ်၊ ဤကဲ့သို့သော ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ သုခ၊ အဓိမောက္ခ၊ ပဂ္ဂဟ၊ ဥပဋ္ဌာန်၊ ဥပေက္ခာ၊ နိကန္တိ (သာယာမှု) တို့သည် စင်စစ် မဖြစ်စဖူးချေ။ ငါသည် မချွတ် မဂ်သို့ ရောက်လေပြီ၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်လေပြီ" ဟု မဂ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "မဂ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကိုပင် "ဖိုလ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ယူတတ်၏။ မဂ်မဟုတ်သည်ကို "မဂ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်မဟုတ်သည်ကို "ဖိုလ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ယူသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝိပဿနာအစဉ်သည် လမ်းချော်သွားသည် (မသက်ဝင်တော့သည်) မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်၍ ထို (ဝိပဿနုပက္ကိလေသအပေါ်၌ ဖြစ်သော) သာယာနှစ်သက်ခြင်း (နိကန္တိ) ကိုသာလျှင် တောင့်တသာယာလျက် နေတော့၏။

Ettha ca obhāsādayo upakkilesavatthutāya ‘‘upakkilesā’’ti vuttā, na akusalattā, nikanti pana upakkileso ceva upakkilesavatthu ca[Pg.239]. Vatthuvaseneva cete dasa, gāhavasena pana samatiṃsa honti. Kathaṃ? ‘‘Mama obhāso uppanno’’ti gaṇhato hi diṭṭhiggāho hoti, ‘‘manāpo vata obhāso uppanno’’ti gaṇhato mānaggāho, obhāsaṃ assādayato taṇhāgāho. Iti obhāse diṭṭhimānataṇhāvasena tayo gāhā. Tathā sesesupīti evaṃ gāhavasena samatiṃsa upakkilesā honti. Tesaṃ vasena akusalo abyatto yogāvacaro obhāsādīsu kampati vikkhipati, obhāsādīsu ekekaṃ ‘‘etaṃ mama, esohamasmi, eso me attā’’ti samanupassati. Tenāhu porāṇā –

ဤရာ၌လည်း ဩဘာသစသည်တို့ကို ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း၏ အကြောင်း (ဝတ္ထု) ဖြစ်သောကြောင့် "ဥပက္ကိလေသ (ညစ်ညူးကြောင်းတရား)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ အကုသိုလ်ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်သည်မဟုတ်။ နိကန္တိ (သာယာမှု) ကား ကိလေသာညစ်ညူးကြောင်းလည်း ဖြစ်၏၊ ကိလေသာညစ်ညူးခြင်း၏ အကြောင်းဝတ္ထုလည်း ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့သည် အာရုံဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသာ ဖြစ်သော်လည်း အယူ (စွဲလမ်းမှု) ၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - "ငါ့အား ဩဘာသဖြစ်ပေါ်ပြီ" ဟု ယူသောသူအား ဒိဋ္ဌိဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (ဒိဋ္ဌိဂါဟ) ဖြစ်၏။ "နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ဩဘာသဖြစ်ပေါ်ပြီ" ဟု ယူသောသူအား မာနဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (မာနဂါဟ) ဖြစ်၏။ ဩဘာသကို သာယာသောသူအား တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း (တဏှာဂါဟ) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဩဘာသ၌ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ တဏှာတို့၏အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော စွဲလမ်းခြင်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဖြစ်ရာ ဤသို့ စွဲလမ်းမှုအစွမ်းဖြင့် ညစ်ညူးကြောင်းတရား သုံးဆယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏အစွမ်းဖြင့် မလိမ္မာ မထင်ရှားသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့၌ တုန်လှုပ်၏၊ ပျံ့လွင့်၏။ ဩဘာသစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုကို "ဤတရားသည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် ငါဖြစ်၏၊ ဤတရားသည် ငါ့၏အတ္တဖြစ်၏" ဟု ရှုတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်မှာ -

‘‘Obhāse ceva ñāṇe ca, pītiyā ca vikampati;

Passaddhiyā sukhe ceva, yehi cittaṃ pavedhati.

"ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသ၌လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်၌လည်းကောင်း၊ ပီတိ၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏။ ပဿဒ္ဓိ၌လည်းကောင်း၊ သုခ၌လည်းကောင်း ထိုတရားတို့ကြောင့် စိတ်သည် အထူးတုန်လှုပ်၏။"

‘‘Adhimokkhe ca paggāhe, upaṭṭhāne ca kampati;

Upekkhāvajjanāya ceva, upekkhāya ca nikantiyā’’ti. (paṭi. ma. 2.7)

"အဓိမောက္ခ၌လည်းကောင်း၊ ပဂ္ဂဟ၌လည်းကောင်း၊ ဥပဋ္ဌာန်၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏။ ဥပေက္ခာဝဇ္ဇနာ၌လည်းကောင်း၊ ဥပေက္ခာ၌လည်းကောင်း၊ နိကန္တိ၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်၏။"

Kusalo paṇḍito byatto buddhisampanno yogāvacaro obhāsādīsu uppannesu ‘‘ayaṃ kho me obhāso uppanno, so kho panāyaṃ anicco saṅkhato paṭiccasamuppanno khayadhammo vayadhammo virāgadhammo nirodhadhammo’’ti iti vā taṃ paññāya paricchindati upaparikkhati. Atha vā panassa evaṃ hoti – sace obhāso attā bhaveyya, attāti gahetuṃ vaṭṭeyya, anattāva panāyaṃ ‘‘attā’’ti gahito. Tasmā so avasavattanaṭṭhena anattā, hutvā abhāvaṭṭhena anicco, uppādavayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhoti upaparikkhati. Yathā ca obhāse, evaṃ sesesupi. So evaṃ upaparikkhitvā obhāsaṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Ñāṇaṃ…pe… nikantiṃ ‘‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’’ti samanupassati. Evaṃ samanupassanto obhāsādīsu na kampati na vedhati. Tenāhu porāṇā –

လိမ္မာသော၊ ပညာရှိသော၊ စွမ်းရည်ရှိသော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ "ငါ့အား ဤဩဘာသသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ ထိုဩဘာသသည်လည်း အနိစ္စသာ ဖြစ်၏၊ ပြုပြင်အပ်သော တရားဖြစ်၏၊ အကြောင်းကိုစွဲ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားဖြစ်၏၊ ကုန်ဆုံးတတ်သော သဘောရှိ၏၊ ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိ၏၊ ကင်းပြတ်တတ်သော သဘောရှိ၏၊ ချုပ်ငြိမ်းတတ်သော သဘောရှိ၏" ဟု ထိုသဘောတရားတို့ကို ပညာဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၏။ သို့မဟုတ်မူလည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့သော အကြံဖြစ်၏ - "အကယ်၍ ဩဘာသသည် အတ္တဖြစ်ပါမူ 'အတ္တ' ဟူ၍ ယူထိုက်ရာ၏၊ သို့သော် ဤဩဘာသသည် အနတ္တသာ ဖြစ်သဖြင့် 'အတ္တ' ဟူ၍ မယူအပ်။ ထို့ကြောင့် ထိုဩဘာသသည် မိမိအလိုသို့မလိုက်သော သဘောကြောင့် အနတ္တဖြစ်၍၊ ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိတော့သော သဘောကြောင့် အနိစ္စဖြစ်ကာ၊ အဖြစ်အပျက်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်တတ်သော သဘောကြောင့် ဒုက္ခဖြစ်၏" ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဩဘာသ၌ ဆင်ခြင်သကဲ့သို့ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ထိုအတူပင် ဆင်ခြင်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤသို့ ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ဩဘာသကို "ဤတရားသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါ့၏အတ္တမဟုတ်" ဟု ကောင်းစွာ ရှု၏။ ဉာဏ်ကိုလည်းကောင်း...စသည်ဖြင့်... နိကန္တိကိုလည်းကောင်း "ဤတရားသည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါမဟုတ်၊ ဤတရားသည် ငါ့၏အတ္တမဟုတ်" ဟု ကောင်းစွာ ရှု၏။ ဤသို့ ကောင်းစွာ ရှုဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဩဘာသစသည်တို့၌ တုန်လည်းမတုန်လှုပ်၊ လှုပ်လည်းမလှုပ်ရှားပေ။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်မှာ -

‘‘Imāni dasa ṭhānāni, paññā yassa pariccitā;

Dhammuddhaccakusalo hoti, na ca vikkhepa gacchatī’’ti. (paṭi. ma. 2.7);

"အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤဆယ်ပါးသော ဌာနတို့ကို မိမိပညာဖြင့် ပေါင်းစုဆည်းပူးအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓမ္မုဒ္ဓစ္စ (တရားပျံ့လွင့်ခြင်း) ၌ လိမ္မာသူဖြစ်၍ ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့လည်း မရောက်တော့ပေ။"

So evaṃ vikkhepaṃ agacchanto taṃ samatiṃsavidhaṃ upakkilesajaṭaṃ vijaṭetvā ‘‘obhāsādayo dhammā na maggo, upakkilesavimuttaṃ pana vīthippaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ [Pg.240] maggo’’ti amaggaṃ maggañca vavatthapeti. Yaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘obhāsādayo dasa vipassanupakkilese pahāya upakkilesavimuttaṃ paṭipadāñāṇaṃ maggoti vavatthapetvā’’ti. Udayaṃ pahāyāti udayabbayānupassanāya gahitaṃ saṅkhārānaṃ udayaṃ vissajjetvā tesaṃ bhaṅgasseva anupassanato bhaṅgānupassanāñāṇaṃ patvā ādīnavānupassanāpubbaṅgamāya nibbidānupassanāya nibbindanto muñcitukamyatāpaṭisaṅkhānupassanāsaṅkhārupekkhānulomañāṇānaṃ ciṇṇapariyante uppannagotrabhuñāṇānantaraṃ uppannena maggañāṇena sabbasaṅkhāresu virajjanto vimuccanto. Maggakkhaṇe hi ariyo virajjati vimuccatīti ca vuccati. Tenāha – ‘‘yathākkamaṃ cattāro ariyamagge pāpuṇitvā’’ti. Maggaphalanibbānapahīnāvasiṭṭhakilesasaṅkhātassa paccavekkhitabbassa pabhedena ekūnavīsatibhedassa. Arahato hi avasiṭṭhakilesābhāvena ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇāni. Assāti ānāpānassatikammaṭṭhānikassa.

ထိုရဟန်းသည် ဤသို့လျှင် ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ မရောက်ဘဲ သုံးဆယ်သောအပြားရှိသော ထိုဝိပဿနုပက္ကိလေသတည်းဟူသော အရှုပ်အထွေးကို ဖြေရှင်း၍ "ဩဘာသစသည်တို့သည် မဂ်မဟုတ်ကုန်၊ ဝိပဿနုပက္ကိလေသညစ်ညူးမှုမှ လွတ်ကင်း၍ လမ်းကြောင်းသို့ သက်ဝင်သော ဝိပဿနာဉာဏ်သည်သာလျှင် မဂ်ဖြစ်၏" ဟု မဂ်မဟုတ်သည်ကိုလည်းကောင်း၊ မဂ်ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားမှတ်သား၏။ ထိုအနက်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ဩဘာသစသော ဆယ်ပါးသော ဝိပဿနုပက္ကိလေသတို့ကို ပယ်စွန့်၍ ကိလေသာညစ်ညူးမှုမှ လွတ်မြောက်သော ကျင့်စဉ်လမ်းဉာဏ်ကို မဂ်ဟူ၍ ပိုင်းခြားမှတ်သား၍" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်၍ (ဥဒယကို ပယ်၍)" ဟူသည်ကား ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်၌ နှလုံးသွင်းအပ်သော သင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို စွန့်လွှတ်လျက် ထိုသင်္ခါရတရားတို့၏ ပျက်စီးခြင်းကိုသာ အဖန်ဖန်ရှုခြင်းဖြင့် ဘင်္ဂါနုပဿနာဉာဏ်သို့ ရောက်၍၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ် ရှေ့သွားရှိသော နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ငြီးငွေ့လျက်၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ်တို့ကို လေ့ကျက်သည့်အဆုံး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဂေါတြဘူဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော မဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့၌ စွဲမက်ခြင်းကင်းလျက်၊ လွတ်မြောက်လျက် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်ခဏ၌ စွဲမက်မှုကင်း၍ လွတ်မြောက်၏ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "အစဉ်အတိုင်း အရိယာမဂ်လေးပါးသို့ ရောက်၍" ဟု မိန့်ဆို၏။ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီး၍ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာနှင့် ပတ်သက်၍ ဆင်ခြင်အပ်သော တရားတို့၏ အပြားအားဖြင့် (ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည်) တစ်ဆယ့်ကိုးပါး ဖြစ်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားကား ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာမရှိခြင်းကြောင့် (ပယ်အပ်သော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်ရန်မလိုဘဲ) ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသာ ရှိတော့၏။ "ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား" ဟူသည် အာနာပါနဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို စီးဖြန်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။

Visuṃ kammaṭṭhānabhāvanānayo nāma natthīti paṭhamacatukkavasena adhigatajjhānassa vedanācittadhammānupassanāvasena desitattā vuttaṃ. Tesanti tiṇṇaṃ catukkānaṃ. Pītippaṭisaṃvedīti pītiyā paṭi paṭi sammadeva vedanasīlo, tassā vā paṭi paṭi sammadeva vedo etassa atthi, taṃ vā paṭi paṭi sammadeva vedayamāno. Tattha kāmaṃ saṃvedanaggahaṇeneva pītiyā sakkaccaṃ viditabhāvo bodhito hoti, yehi pana pakārehi tassā saṃvedanaṃ icchitaṃ, taṃ dassetuṃ paṭi-saddaggahaṇaṃ ‘‘paṭi paṭi saṃvedīti paṭisaṃvedī’’ti. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi.

သီးခြားဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဘာဝနာနည်းလမ်းဟူသည် မရှိဟု ပထမစတုက္က၏အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ကို ရရှိပြီးသောသူအား ဝေဒနာနုပဿနာ၊ စိတ္တာနုပဿနာ၊ ဓမ္မာနုပဿနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ထိုသူတို့၏ (တေသံ)" ဟူသည်မှာ ကြွင်းကျန်သော စတုက္ကသုံးပါးတို့၏ အနက်တည်း။ "ပီတိကို ခံစားအံ့ (ပီတိပ္ပဋิသံဝေဒီ)" ဟူသည်မှာ ပီတိကို အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ ခံစားတတ်သော အလေ့ရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုပီတိကို အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ ခံစားခြင်းရှိသူ၊ သို့မဟုတ် ထိုပီတိကို အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ ခံစားနေသူ ဖြစ်၏။ ထိုရာ၌ ခံစားခြင်း (သံဝေဒန) ဟူသော ပုဒ်ကို သုံးရုံမျှဖြင့် ပီတိကို စေ့စေ့စပ်စပ် (ရိုသေစွာ) သိမြင်အပ်သော အဖြစ်ကို ကောင်းစွာ ပြဆိုပြီးဖြစ်သော်လည်း၊ အကြင်အပြားတို့ဖြင့် ထိုပီတိ၏ ခံစားခြင်းကို အလိုရှိအပ်သနည်း၊ ထိုအပြားကို ပြခြင်းငှာ "ပဋိ" သဒ္ဒါကို တွဲဖက်၍ "အဖန်ဖန် ကောင်းစွာ ခံစားအပ်သောကြောင့် ပဋိသံဝေဒီ" ဟု သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "အခြင်းအရာ နှစ်ပါးတို့ဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Tattha kathaṃ ārammaṇato pīti paṭisaṃviditā hotīti pucchāvacanaṃ. Sappītike dve jhāne samāpajjatī’’ti pītisahagatāni dve paṭhamadutiyajjhānāni paṭipāṭiyā samāpajjati. Tassāti tena. ‘‘Paṭisaṃviditā’’ti hi padaṃ apekkhitvā kattuatthe etaṃ sāmivacanaṃ. Samāpattikkhaṇeti samāpannakkhaṇe. Jhānapaṭilābhenāti jhānena samaṅgibhāvena. Ārammaṇatoti ārammaṇamukhena, tadārammaṇajjhānapariyāpannā pīti paṭisaṃviditā hoti ārammaṇassa paṭisaṃviditattā. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yathā nāma sappapariyesanaṃ carantena tassa āsaye [Pg.241] paṭisaṃvidite sopi paṭisaṃvidito eva hoti mantāgadabalena tassa gahaṇassa sukarattā, evaṃ pītiyā āsayabhūte ārammaṇe paṭisaṃvidite sā pīti paṭisaṃviditā eva hoti salakkhaṇato sāmaññalakkhaṇato ca tassā gahaṇassa sukarattāti.

ထိုရာ၌ "အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် ပီတိကို အဘယ်သို့ ခံစားအပ်သနည်း" ဟူသည်မှာ မေးခွန်းစကား ဖြစ်၏။ "ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်နှစ်ပါးကို ဝင်စား၏" ဟူသည်မှာ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်နှင့် ဒုတိယဈာန်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ထိုသူ၏ (တဿ)" ဟူသည်မှာ "ထိုရဟန်းသည် (တေန)" ဟူသော ကတ္တားအနက်ကို ဆိုလို၏။ စင်စစ်သော်ကား "ပဋိသံဝိဒိတာ" ဟူသောပုဒ်ကို ငဲ့၍ ကတ္တားအနက်၌ ဤဆဋ္ဌီဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်၏။ "သမာပတ်ဝင်စားသော ခဏ၌" ဟူသည်မှာ ဈာန်ကို ရရှိပြည့်စုံသော အနေဖြင့် အာရုံ၏အစွမ်းအားဖြင့် ထိုအာရုံ၌ဖြစ်သော ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော ပီတိကို ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏၊ အာရုံကို ခံစားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ဥပမာအားဖြင့် မြွေကို ရှာဖွေသူသည် ထိုမြွေ၏ အောင်းရာတွင်းကို တွေ့ရှိလျှင် ထိုမြွေကိုလည်း တွေ့ရှိဖမ်းမိပြီးသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မန္တန်ဆေးဝါးတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုမြွေကို ဖမ်းယူရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် ပီတိ၏ အမှီသဟဲ (အောင်းရာ) ဖြစ်သော အာရုံကို သိရှိခံစားရသောအခါ၊ ထိုပီတိကိုလည်း သဘာဝလက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာမညလက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း သိမြင်ဖမ်းယူရန် လွယ်ကူသောကြောင့် ထိုပီတိကို ခံစားသိရှိပြီးသားပင် ဖြစ်တော့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Kathaṃ asammohato pīti paṭisaṃviditā hotīti ānetvā sambandhitabbaṃ. Vipassanākkhaṇeti vipassanāpaññāya tikkhavisadappavattāya visayato dassanakkhaṇe. Lakkhaṇapaṭivedhenāti pītiyā salakkhaṇassa sāmaññalakkhaṇassa ca paṭivijjhanena. Yañhi yassa visesato sāmaññato ca lakkhaṇaṃ, tasmiṃ vidite so yāthāvato vidito eva hoti. Tenāha – ‘‘asammohato pīti paṭisaṃviditā hotī’’ti.

“မတွေမဝေဘဲ ပီတိကို ခံစားရခြင်းသည် အဘယ်သို့နည်း” ဟု ဆောင်ယူ၍ ဆက်စပ်အပ်၏။ “ဝိပဿနာခဏ၌” ဟူသည် ထက်မြက်ကြည်လင်စွာ ဖြစ်ပွားသော ဝိပဿနာပညာဖြင့် အာရုံကို ရှုမြင်သောခဏ၌ ဖြစ်၏။ “လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြင့်” ဟူသည် ပီတိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာနှင့် အများဆိုင်လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ အကြင်တရားအား သီးခြားလက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အများဆိုင်လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း အကြင်လက္ခဏာသည် ရှိ၏၊ ထိုလက္ခဏာကို သိအပ်သော် ထိုတရားကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “မတွေမဝေဘဲ ပီတိကို ခံစားရ၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Idāni tamatthaṃ pāḷiyā eva vibhāvetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha dīghaṃassāsavasenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. Tattha pana satokāritādassanavasena pāḷi āgatā, idha pītippaṭisaṃviditāvasena. Pītippaṭisaṃviditā ca atthato vibhattā eva. Apica ayamettha saṅkhepattho – dīghaṃassāsavasenāti dīghassa assāsassa ārammaṇabhūtassa vasena pajānato sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Cittassa ekaggataṃ avikkhepaṃ pajānatoti jhānapariyāpannaṃ avikkhepoti laddhanāmaṃ cittassekaggataṃ taṃsampayuttāya paññāya pajānato. Yatheva hi ārammaṇamukhena pīti paṭisaṃviditā hoti, evaṃ taṃsampayuttadhammāpi ārammaṇamukhena paṭisaṃviditā eva hontīti. Sati upaṭṭhitā hotīti dīghaṃassāsavasena jhānasampayuttā sati tassa ārammaṇe upaṭṭhitā ārammaṇamukhena jhānepi upaṭṭhitā nāma hoti. Tāya satiyāti evaṃ upaṭṭhitāya tāya satiyā yathāvuttena tena ñāṇena suppaṭividitattā ārammaṇassa tassa vasena tadārammaṇā sā pīti paṭisaṃviditā hoti. Dīghaṃpassāsavasenātiādīsupi imināva nayena attho veditabbo.

ယခုအခါ၌ ထိုအကြောင်းအရာကို ပါဠိတော်ဖြင့်သာလျှင် ထင်ရှားစေရန် “ဝုတ္တဉှေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားတို့၌ “ဒီဃံ အဿာသဝသေန” အစရှိသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအောက်၌ကား သတိရှိသူ၏ ပြုလုပ်ပုံကို ပြသဖြင့် ပါဠိတော် လာရှိ၍၊ ဤနေရာ၌မူကား ပီတိကို ခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏။ ပီတိကို ခံစားခြင်းကိုလည်း အနက်အားဖြင့် ဝေဖန်အပ်ပြီး ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ— “ဒီဃံ အဿာသဝသေန” ဟူသည် အာရုံဖြစ်သော ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် သိသောသူအား ထိုပီတိကို ခံစားအပ်သည်ဖြစ်၏ ဟု ဆက်စပ်ပုံ ဖြစ်၏။ “စိတ္တဿ ဧကဂ္ဂတံ အဝိက္ခေပံ ပဇာနတော” ဟူသည် ဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော မပျံ့လွင့်ခြင်း မည်သော စိတ်၏ တည်ငြိမ်မှု (စိတ်၏ ဧကဂ္ဂတာ) ကို ထိုစိတ်နှင့်ယှဉ်သော ပညာဖြင့် သိသောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် အာရုံ၏ မျက်နှာဖြင့် ပီတိကို ခံစားရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုပီတိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့သည်လည်း အာရုံ၏ မျက်နှာဖြင့် သိအပ် ခံစားအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ “သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ” ဟူသည် ရှည်သော ထွက်သက်၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်နှင့် ယှဉ်သော သတိသည် ထိုအာရုံ၌ ထင်၏၊ အာရုံ၏ မျက်နှာဖြင့် ဈာန်၌လည်း ထင်သည်မည်၏။ “တာယ သတိယာ” ဟူသည် ဤသို့ ထင်သော ထိုသတိဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ပြီးသော ထိုထိုဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုဈာန်လျှင် အာရုံရှိသော ထိုပီတိကို ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏။ “ဒီဃံ ပဿာသဝသေန” အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းဖြင့်ပင် အနက်ကို သိအပ်၏။

Evaṃ paṭhamacatukkavasena dassitaṃ pītippaṭisaṃvedanaṃ ārammaṇato asammohato ca vibhāgaso dassetuṃ ‘‘āvajjato’’tiādi vuttaṃ. Tattha āvajjatoti jhānaṃ āvajjentassa. Sā pītīti sā jhānapariyāpannā pīti. Jānatoti samāpannakkhaṇe ārammaṇamukhena jānato. Tassa sā pīti paṭisaṃviditā hotīti sambandho. Passatoti dassanabhūtena [Pg.242] ñāṇena jhānato vuṭṭhāya passantassa. Paccavekkhatoti jhānaṃ paccavekkhantassa. Cittaṃ adhiṭṭhahatoti ‘‘ettakaṃ velaṃ jhānasamaṅgī bhavissāmī’’ti jhānacittaṃ adhiṭṭhahantassa. Evaṃ pañcannaṃ vasībhāvānaṃ vasena jhānassa pajānanamukhena ārammaṇato pītiyā paṭisaṃvedanā dassitā.

ဤသို့ ပထမစတုက္က၏ အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်သော ပီတိကို ခံစားခြင်းကို အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အသီးသီး ခွဲခြားပြသခြင်းငှာ “အာဝဇ္ဇတော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားတို့၌ “အာဝဇ္ဇတော” ဟူသည် ဈာန်ကို ဆင်ခြင်သောသူအား (ဆိုလို၏)။ “သာ ပီတိ” ဟူသည် ထိုဈာန်၌ အကျုံးဝင်သော ပီတိတည်း။ “ဇာနတော” ဟူသည် သမာပတ်ဝင်စားသောခဏ၌ အာရုံ၏ မျက်နှာဖြင့် သိသောသူအား (ဆိုလို၏)။ ထိုသူအား “ထိုပီတိကို ခံစားအပ်သည် ဖြစ်၏” ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ “ပဿတော” ဟူသည် ရှုမြင်တတ်သော ဉာဏ်ဖြင့် ဈာန်မှထ၍ ရှုသောသူအား (ဆိုလို၏)။ “ပစ္စဝေက္ခတော” ဟူသည် ဈာန်ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်သောသူအား (ဆိုလို၏)။ “စိတ္တံ အဓိဋ္ဌဟတော” ဟူသည် “ဤမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်အံ့” ဟု ဈာန်စိတ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုသောသူအား (ဆိုလို၏)။ ဤသို့လျှင် ငါးပါးသော ဝသီဘော်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ကို သိခြင်းသို့ ရှေ့ရှုသဖြင့် အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ပီတိကို ခံစားခြင်းကို ပြသတော်မူ၏။

Idāni yehi dhammehi jhānaṃ vipassanā ca sijjhanti, tesaṃ jhānapariyāpannānaṃ vipassanāmaggapariyāpannānañca saddhādīnaṃ vasena pītippaṭisaṃvedanaṃ dassetuṃ ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādi vuttaṃ. Tattha adhimuccatoti saddahantassa, samathavipassanāvasenāti adhippāyo. Vīriyaṃ paggaṇhatotiādīsupi eseva nayo. Abhiññeyyanti abhivisiṭṭhāya paññāya jānitabbaṃ. Abhijānatoti vipassanāpaññāpubbaṅgamāya maggapaññāya jānato. Pariññeyyanti dukkhasaccaṃ tīraṇapariññāya maggapaññāya ca parijānato. Pahātabbanti samudayasaccaṃ pahānapariññāya maggapaññāya ca pajahato. Bhāvayato sacchikaroto bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ, sacchikātabbaṃ nirodhasaccaṃ. Keci panettha pītiyā eva vasena abhiññeyyādīni uddharanti, taṃ ayuttaṃ jhānādisamudāyaṃ uddharitvā tato pītiyā niddhāraṇassa adhippetattā.

ယခုအခါ၌ ဈာန်နှင့် ဝိပဿနာတို့သည် အကြင်တရားတို့ဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်၏၊ ဈာန်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော၊ ဝိပဿနာမဂ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ထိုသဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပီတိကို ခံစားခြင်းကို ပြသခြင်းငှာ “သဒ္ဓါယ အဓိမုစ္စတော” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားတို့၌ “အဓိမုစ္စတော” ဟူသည် သမထဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ယုံကြည်သောသူအား (ဆိုလိုသည်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှတော” အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “အဘိညေယျံ” ဟူသည် အလွန်ထူးမြတ်သော ပညာဖြင့် သိအပ်သော တရားတည်း။ “အဘိဇာနတော” ဟူသည် ဝိပဿနာပညာ ရှေ့သွားရှိသော မဂ်ပညာဖြင့် သိသောသူအား (ဆိုလို၏)။ “ပရိညေယျံ” ဟူသည် ဒုက္ခသစ္စာကို တီရဏပရိညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြား၍ သိသောသူအား (ဆိုလို၏)။ “ပဟာတဗ္ဗံ” ဟူသည် သမုဒယသစ္စာကို ပဟာနပရိညာဖြင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပညာဖြင့်လည်းကောင်း ပယ်သောသူအား (ဆိုလို၏)။ ပွားများသောသူ၊ မျက်မှောက်ပြုသောသူအား ပွားများအပ်သော တရားသည် မဂ်သစ္စာဖြစ်၍ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော တရားသည် နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်၏။ ဤအရာ၌ အချို့သောသူတို့သည် ပီတိ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အဘိညေယျအစရှိသည်တို့ကို ထုတ်နုတ်ပြဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ပြဆိုခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဈာန်စသော အပေါင်းအစုကို ထုတ်နုတ်ပြပြီးမှ ထိုအစုမှ ပီတိကို သီးခြားထုတ်ယူရန် အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Ettha ca ‘‘dīghaṃassāsavasenā’’tiādinā paṭhamacatukkavasena ārammaṇato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘āvajjato’’tiādīhi pañcahi padehi. ‘‘Abhiññeyyaṃ abhijānato’’tiādīhi pana asammohato, ‘‘saddhāya adhimuccato’’tiādīhi ubhayathāpi saṅkhepato samathavasena ārammaṇato vipassanāvasena asammohato pītippaṭisaṃvedanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panettha vedanānupassanāyaṃ pītisīsena vedanā gahitā, na sarūpato evāti? Bhūmivibhāgādivasena vedanaṃ bhinditvā catudhā vedanānupassanaṃ dassetuṃ. Apica vedanākammaṭṭhānaṃ dassento bhagavā pītiyā oḷārikattā taṃsampayuttasukhaṃ sukhaggahaṇatthaṃ pītisīsena dasseti.

ဤအရာ၌လည်း “ဒီဃံ အဿာသဝသေန” အစရှိသည်ဖြင့် ပထမစတုက္က၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ “အာဝဇ္ဇတော” အစရှိသော ငါးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ပီတိကို ခံစားခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အဘိညေယျံ အဘိဇာနတော” အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့်ကား မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “သဒ္ဓါယ အဓိမုစ္စတော” အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့်မူကား နှစ်မျိုးလုံးသော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သမထ၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် မတွေဝေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပီတိကို ခံစားရ၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤဝေဒနာနုပဿနာ၌ ပီတိကို အဦးမူ၍ ဝေဒနာကို ယူအပ်သနည်း? သရုပ်အားဖြင့်သာ အဘယ်ကြောင့် မယူအပ်သနည်း? ဘုံကို ခွဲခြားခြင်းစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာကို ခွဲခြား၍ လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာနုပဿနာကို ပြခြင်းငှာ ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြသတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပီတိ၏ ကြမ်းတမ်းရင့်သီးသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုပီတိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော သုခကို လွယ်ကူစွာ ယူနိုင်စိမ့်သောငှာ ပီတိကို ထိပ်တန်း (အဦး) ထား၍ ပြသတော်မူ၏။

Eteneva nayena avasesapadānīti sukhappaṭisaṃvedī cittasaṅkhārappaṭisaṃvedīti padāni pītippaṭisaṃvedī-pade āgatanayeneva atthato veditabbāni. Sakkā hi ‘‘dvīhākārehi sukhappaṭisaṃviditā hoti, cittasaṅkhārappaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato’’tiādinā pītiṭṭhāne sukhādipadāni [Pg.243] pakkhipitvā ‘‘sukhasahagatāni tīṇi jhānāni cattāri vā jhānāni samāpajjatī’’tiādinā atthaṃ viññātuṃ. Tenāha ‘‘tiṇṇaṃ jhānānaṃ vasenā’’tiādi. Vedanādayoti ādi-saddena saññā gahitā. Tenāha ‘‘dve khandhā’’ti. Vipassanābhūmidassanatthanti pakiṇṇakasaṅkhārasammasanavasena vipassanāya bhūmidassanatthaṃ ‘‘sukhanti dve sukhānī’’tiādi vuttaṃ samathe kāyikasukhābhāvato. Soti so passambhanapariyāyena vutto nirodho. ‘‘Imassa hi bhikkhuno apariggahitakāle’’tiādinā vitthārato kāyasaṅkhāre vutto, tasmā tattha vuttanayeneva veditabbo. Tattha kāyasaṅkhāravasena āgato, idha cittasaṅkhāravasenāti ayameva viseso.

“ဧတေနေဝ နယေန အဝသေသပဒါနိ” ဟူသည်ကား သုခပဋိသံဝေဒီ၊ စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ ဟူသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း ပီတိပဋိသံဝေဒီပုဒ်၌ လာသောနည်းအတိုင်းပင် အနက်အားဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား “နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သုခကို ခံစားအပ်၏၊ စိတ်၏ ပြုပြင်မှုကို ခံစားအပ်၏၊ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်” အစရှိသည်ဖြင့် ပီတိ၏ နေရာ၌ သုခစသော ပုဒ်တို့ကို ထည့်သွင်း၍ “သုခသဟဂုတ်ဖြစ်သော သုံးပါးသော ဈာန် သို့မဟုတ် လေးပါးသော ဈာန်တို့ကို ဝင်စား၏” အစရှိသည်ဖြင့် အနက်ကို သိခြင်းငှာ တတ်ကောင်း၏။ ထို့ကြောင့် “တိဏ္ဏံ ဈာနာနံ ဝသေန” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဝေဒနာဒယော” ဟူသော အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သညာကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒွေ ခန္ဓာ” (ခန္ဓာနှစ်ပါး) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဝိပဿနာဘူမိဒဿနတ္ထံ” ဟူသည်ကား ပြန့်ကြဲသော သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိပဿနာ၏ ဘူမိ (တည်ရာ) ကို ပြသခြင်းငှာ သမထ၌ ကာယိကသုခ (ကိုယ်၌ဖြစ်သော သုခ) မရှိသောကြောင့် “သုခံ ဟူသည် သုခနှစ်ပါး” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ “သော” ဟူသည် ထိုငြိမ်းခြင်းကို ငြိမ်းအေးခြင်းအကြောင်းအားဖြင့် ချုပ်ခြင်း (နိရောဓ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဣမဿ ဟိ ဘိက္ခုနော အပရိဂ္ဂဟိတကာလေ” အစရှိသည်ဖြင့် ကာယသင်္ခါရကို အကျယ်အားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုအရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုအရာ၌ ကာယသင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၍၊ ဤအရာ၌မူကား စိတ္တသင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့် လာ၏၊ ဤသည်သာလျှင် ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။

Evaṃ cittasaṅkhārassa passambhanaṃ atidesena dassetvā yadaññaṃ imasmiṃ catukke vattabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi vuttaṃ. Tattha pītipadeti ‘‘pītippaṭisaṃvedī’’tiādinā desitakoṭṭhāse. Pītisīsena vedanā vuttāti pītiapadesena taṃsampayuttā vedanā vuttā, na pītīti adhippāyo. Tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Dvīsu cittasaṅkhārapadesūti ‘‘cittasaṅkhārappaṭisaṃvedī passambhayaṃ cittasaṅkhāra’’nti cittasaṅkhārapaṭisaṃyuttesu dvīsu padesu. ‘‘Viññāṇapaccayā nāmarūpa’’nti vacanato cittena paṭibaddhāti cittapaṭibaddhā. Tato eva kāmaṃ cittena saṅkharīyantīti cittasaṅkhārā, saññāvedanādayo, idha pana upalakkhaṇamattaṃ, saññāvedanāva adhippetāti āha ‘‘saññāsampayuttā vedanā’’ti.

ဤသို့ စိတ္တသင်္ခါရ ငြိမ်းအေးခြင်းကို အလွန်ပြသခြင်းဖြင့် ပြသပြီးနောက် ဤစတုတ္ထအုပ်စု၌ ပြောဆိုအပ်သော အခြားစကားတစ်ရပ်ကို ပြခြင်းငှာ 'အပိ စ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်တို့တွင် 'ပီတိပဒ' ဟူသည်ကား 'ပီတိပဋိသံဝေဒီ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကောဋ္ဌာသ (အစု) ၌ ဖြစ်၏။ 'ပီတိကို အဦးမူ၍ ဝေဒနာကို ဟောတော်မူ၏' ဟူသည်မှာ ပီတိအမည်ဖြင့် ထိုပီတိနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး ပီတိသက်သက်ကိုသာ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို အထက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးအတိုင်း ဖြစ်၏။ 'စိတ္တသင်္ခါရပုဒ်နှစ်ခုတို့၌' ဟူသည်မှာ 'စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒီ' နှင့် 'ပဿမ္ဘယံ စိတ္တသင်္ခါရံ' ဟူ၍ စိတ္တသင်္ခါရနှင့် စပ်ယှဉ်သော ပုဒ်နှစ်ခုတို့တွင် ဖြစ်၏။ 'ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ' ဟူသော ဝစန (စကားတော်) အလိုအရ စိတ်နှင့် ဆက်စပ်ပတ်သက်သောကြောင့် 'စိတ္တပဋိဗဒ္ဓါ' မည်၏။ ထိုကြောင့်ပင် စိတ်က ပြုပြင်စီရင်အပ်သောကြောင့် သညာ၊ ဝေဒနာ အစရှိသည်တို့သည် 'စိတ္တသင်္ခါရ' မည်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌မူ ဥပလက္ခဏ (သွယ်ဝိုက်ညွှန်ပြခြင်း) မျှသာဖြစ်၍ သညာနှင့် ဝေဒနာကိုသာ ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် 'သညာနှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Cittappaṭisaṃvedīti ettha dvīhākārehi cittapaṭisaṃviditā hoti ārammaṇato asammohato ca. Kathaṃ ārammaṇato? Cattāri jhānāni samāpajjati, tassa samāpattikkhaṇe jhānapaṭilābhenātiādinā vuttanayānusārena sabbaṃ suviññeyyanti āha – ‘‘catunnaṃ jhānānaṃ vasena cittapaṭisaṃviditā veditabbā’’ti. Cittaṃ modentoti jhānasampayuttaṃ cittaṃ sampayuttāya pītiyā modayamāno, taṃ vā pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyāmodayamāno. Pamodentotiādīni padāni tasseva vevacanāni pītipariyāyabhāvato.

'စိတ္တပဋိသံဝေဒီ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်း (အသမ္မောဟ) ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် စိတ်ကို ခံစားအပ်သည် (သိအပ်သည်) မည်၏။ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် မည်သို့ဖြစ်သနည်း? ဈာန်လေးပါးတို့ကို ဝင်စား၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား သမာပတ်ခဏ၌ ဈာန်ကို ရခြင်းအစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို အစဉ်လိုက်၍ အလုံးစုံကို သိလွယ်လှ၏။ ထိုကြောင့် 'ဈာန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို သိအပ်ပုံကို သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'စိတ္တံ ပမောဒယံ' ဟူသည်ကား ဈာန်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ပီတိဖြင့် ဝမ်းမြောက်စေလျက်၊ သို့မဟုတ် ထိုပီတိကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာစိတ်ကို အာရုံဖြစ်သော ထိုပီတိဖြင့်ပင် ဝမ်းမြောက်စေလျက်ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ပမောဒယံ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် ထိုပီတိ၏သာလျှင် ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ပီတိ၏ အမည်ကွဲများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Sampayuttāya pītiyā cittaṃ āmodetīti jhānacittasampayuttāya pītisambojjhaṅgabhūtāya odagyalakkhaṇāya jhānapītiyā tameva jhānacittaṃ sahajātādipaccayavasena [Pg.244] ceva jhānapaccayavasena ca paribrūhento haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento āmodeti pamodeti ca. Ārammaṇaṃ katvāti uḷāraṃ jhānasampayuttaṃ pītiṃ ārammaṇaṃ katvā pavattamānaṃ vipassanācittaṃ tāya eva ārammaṇabhūtāya pītiyā yogāvacaro haṭṭhappahaṭṭhākāraṃ pāpento ‘‘āmodeti pamodetī’’ti vuccati.

'ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ပီတိဖြင့် စိတ်ကို ရွှင်လန်းစေ၏ (အာမောဒေတိ)' ဟူသည်ကား ဈာန်စိတ်နှင့် ယှဉ်သော၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်ဖြစ်သော၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဈာန်ပီတိဖြင့် ထိုဈာန်စိတ်ကိုသာလျှင် သဟဇာတပစ္စည်း အစရှိသော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဈာနပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ထပ်လောင်းအားဖြည့်ပေးလျက် (ပရိဗျူဟန္တော) ရွှင်ပျဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေကာ ဝမ်းမြောက်စေ၏၊ အထူးသဖြင့်လည်း ဝမ်းမြောက်စေ၏။ 'အာရုံပြု၍' ဟူသည်ကား မြတ်သော ဈာန်စိတ်နှင့်ယှဉ်သော ပီတိကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာစိတ်ကို အာရုံဖြစ်သော ထိုပီတိဖြင့်ပင် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ရွှင်ပျဝမ်းမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်စေလျက် 'ဝမ်းမြောက်စေ၏၊ အထူးသဖြင့် ဝမ်းမြောက်စေ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Samaṃ ṭhapentoti yathā īsakampi līnapakkhaṃ uddhaccapakkhañca anupaggamma anonataṃ anunnataṃ yathā indriyānaṃ samattapaṭipattiyā avisamaṃ, samādhissa vā ukkaṃsagamanena āneñjappattiyā sammadeva ṭhitaṃ hoti, evaṃ appanāvasena ṭhapento. Lakkhaṇappaṭivedhenāti aniccādikassa lakkhaṇassa paṭi paṭi vijjhanena khaṇe khaṇe avabodhena. Khaṇikacittekaggatāti khaṇamattaṭṭhitiko samādhi. Sopi hi ārammaṇe nirantaraṃ ekākārena pavattamāno paṭipakkhena anabhibhūto appito viya cittaṃ niccalaṃ ṭhapeti. Tena vuttaṃ ‘‘evaṃ uppannāyā’’tiādi.

'ညီညွတ်စွာ ထားလျက်' ဟူသည်ကား အနည်းငယ်မျှသော်လည်း ငိုက်မျဉ်းသောဖက် (လောနပက္ခ) သို့လည်းကောင်း၊ ပျံ့လွင့်သောဖက် (ဥဒ္ဓစ္စပက္ခ) သို့လည်းကောင်း မကျရောက်စေဘဲ၊ မနိမ့်မမြင့်သော အခြေအနေသို့ ရောက်စေလျက် ဣန္ဒြေတို့၏ ညီညွတ်မျှတသော အကျင့်ကြောင့် မညီမညွတ်မရှိဘဲ၊ သို့မဟုတ် သမာဓိ၏ ထူးကဲလွန်ကဲသော အဖြစ်သို့ ရောက်သဖြင့် မတုန်မလှုပ်သော အားဖြင့် ကောင်းစွာ တည်ရှိသကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ အပ္ပနာစွမ်းအားဖြင့် စိတ်ကို တည်ငြိမ်စေလျက်ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်' ဟူသည်ကား အနိစ္စအစရှိသော လက္ခဏာကို တစ်ဖန်တစ်ဖန် ထိုးထွင်း၍ သိသဖြင့် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ သိမြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ခဏိကစိတ္တေကဂ္ဂတာ' ဟူသည်ကား တစ်ခဏမျှသာ တည်တတ်သော သမာဓိတည်း။ ထိုခဏိကသမာဓိသည်လည်း အာရုံ၌ အစဉ်မပြတ် တစ်ခုတည်းသောအခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေပါက ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က မနှိပ်စက်အပ်သဖြင့် အပ္ပနာသမာဓိသို့ ရောက်ဘိသကဲ့သို့ စိတ်ကို မတုန်မလှုပ် တည်ငြိမ်အောင် ထားနိုင်၏။ ထိုကြောင့် 'ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Mocentoti vikkhambhanavimuttivasena vivecento visuṃ karonto, nīvaraṇāni pajahantoti attho. Vipassanākkhaṇeti bhaṅgānupassanākkhaṇe. Bhaṅgo hi nāma aniccatāya paramā koṭi, tasmā tāya bhaṅgānupassako yogāvacaro cittamukhena sabbaṃ saṅkhāragataṃ aniccato passati, no niccato, aniccassa dukkhattā dukkhassa ca anattattā tadeva dukkhato anupassati, no sukhato, anattato anupassati, no attato. Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, na taṃ abhinanditabbaṃ, yañca na abhinanditabbaṃ, na taṃ rañjitabbaṃ, tasmā bhaṅgadassanānusārena ‘‘aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’ti saṅkhāragate diṭṭhe tasmiṃ nibbindati, no nandati, virajjati, no rajjati, so evaṃ nibbindanto virajjanto lokiyeneva tāva ñāṇena rāgaṃ nirodheti no samudeti, nāssa samudayaṃ karotīti attho. Atha vā so evaṃ viratto yathā diṭṭhaṃ saṅkhāragataṃ, taṃ tathā diṭṭhaṃ attano ñāṇena nirodheti no samudeti, nirodhamevassa manasi karoti, no samudayanti attho, so evaṃ paṭipanno paṭinissajjati, no ādiyatīti vuttaṃ hoti. Ayañhi aniccādianupassanā saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ca pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo [Pg.245] cāti vuccati. Tasmā tāya samannāgato yogāvacaro vuttanayena kilese ca pariccajati, nibbāne ca pakkhandati. Tena vuttaṃ ‘‘so vipassanākkhaṇe aniccānupassanāya niccasaññāto cittaṃ mocento vimocento…pe… paṭinissaggānupassanāya ādānato cittaṃ mocento vimocento assasati ceva passasati cā’’ti.

'လွတ်မြောက်စေလျက်' ဟူသည်ကား ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ (ခွာ၍ လွတ်မြောက်ခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်စေလျက်၊ သီးခြားကင်းစေလျက်၊ နီဝရဏတရားတို့ကို ပယ်ရှားလျက်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဝိပဿနာခဏ၌' ဟူသည်ကား ဘင်္ဂါနုပဿနာခဏ၌ ဖြစ်၏။ ဘင်္ဂ (ပျက်ခြင်း) မည်သည်ကား အနိစ္စတရား၏ အလွန်ဆုံး အဆုံးအပိုင်းအခြားတည်း။ ထိုကြောင့် ထိုဘင်္ဂါနုပဿနာဖြင့် ရှုသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် စိတ်ဦးဆောင်မှုဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စအားဖြင့် မြင်၏၊ နိစ္စ (မြဲ၏) ဟူ၍ မမြင်။ အနိစ္စဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ခဖြစ်ရပုံ၊ ဒုက္ခဖြစ်သောကြောင့် အနတ္တဖြစ်ရပုံတို့ဖြင့် ထိုသင်္ခါရတရားကိုပင် ဒုက္ခအားဖြင့် ရှု၏၊ သုခအားဖြင့် မရှု။ အနတ္တအားဖြင့် ရှု၏၊ အတ္တအားဖြင့် မရှု။ အကြင်ကြောင့် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဖြစ်သော တရားကို မနှစ်သက်အပ်၊ မနှစ်သက်အပ်သော တရားကိုလည်း မတွယ်တာအပ်။ ထိုကြောင့် ဘင်္ဂကို မြင်ခြင်းအစဉ်အားဖြင့် 'အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ' ဟု သင်္ခါရတရား၌ မြင်အပ်သည်ရှိသော် ထိုသင်္ခါရ၌ ငြီးငွေ့၏၊ မနှစ်သက်။ တပ်မက်မှု ကင်း၏၊ မတပ်မက်။ ထိုသို့ ငြီးငွေ့လျက် တပ်မက်မှုကင်းလျက် လောကီဉာဏ်ဖြင့်သာလျှင် ရှေးဦးစွာ ရာဂကို ချုပ်စေ၏၊ မဖြစ်ပေါ်စေ။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရာဂဖြစ်ကြောင်းကို မပြုတော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ တပ်မက်မှု ကင်းသောပုဂ္ဂိုလ်သည် မြင်သည့်အတိုင်း ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားကို မိမိဉာဏ်ဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းစေ၏၊ ဖြစ်ပေါ်ရန် မပြု။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကိုသာလျှင် နှလုံးသွင်း၏၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို နှလုံးမသွင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤသို့ ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်သည် စွန့်လွှတ်၏၊ မယူဆောင်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအနိစ္စအစရှိသော အနုပဿနာသည် ခန္ဓာ၊ အဘိသင်္ခါရတို့နှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခတတရား၏ အပြစ်ကို မြင်သဖြင့် ထိုသင်္ခတနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၌ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ကိုင်းညွတ်ခြင်းဖြင့် ပြေးဝင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' (စွန့်လွှတ်ခြင်းတည်းဟူသော စွန့်လွှတ်မှု) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' (ပြေးဝင်ခြင်းတည်းဟူသော စွန့်လွှတ်မှု) ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ကိလေသာတို့ကိုလည်း စွန့်လွှတ်၏၊ နိဗ္ဗာန်သို့လည်း ပြေးဝင်၏။ ထိုကြောင့် 'ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဝိပဿနာခဏ၌ အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် နိစ္စသညာမှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်၊ ကင်းလွတ်စေလျက် ... ပေ ... ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဖြင့် အာဒါန (စွဲလမ်းမှု) မှ စိတ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက်၊ ကင်းလွတ်စေလျက် ထွက်သက်လေကိုလည်းကောင်း၊ ဝင်သက်လေကိုလည်းကောင်း ရှူ၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Tattha aniccassa, aniccanti vā anupassanā aniccānupassanā. Tebhūmakadhammānaṃ aniccataṃ gahetvā pavattāya vipassanāya etaṃ nāmaṃ. Niccasaññātoti saṅkhatadhamme ‘‘niccā sassatā’’ti pavattāya micchāsaññāya. Saññāsīsena cittadiṭṭhīnampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Esa nayo sukhasaññādīsupi. Nibbidānupassanāyāti saṅkhāresu nibbindanākārena pavattāya anupassanāya. Nanditoti sappītikataṇhāto. Virāgānupassanāyāti tathā virajjanākārena pavattāya anupassanāya. Tena vuttaṃ ‘‘rāgato mocento’’ti. Nirodhānupassanāyāti saṅkhārānaṃ nirodhassa anupassanāya. Yathā saṅkhārā nirujjhantiyeva āyatiṃ punabbhavavasena nuppajjanti, evaṃ vā anupassanā nirodhānupassanā. Muñcitukamyatā hi ayaṃ balappattā. Tenāha ‘‘samudayato mocento’’ti. Paṭinissajjanākārena pavattā anupassanā paṭinissaggānupassanā. Ādānatoti niccādivasena gahaṇato, paṭisandhiggahaṇato vāti evamettha attho daṭṭhabbo.

ထိုအရာတို့တွင် မမြဲသော တရားကို မမြဲဟု ရှုခြင်းသည် အနိစ္စာနုပဿနာ မည်၏။ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၏ မမြဲသောအဖြစ် (အနိစ္စအဖြစ်) ကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာအား ဤအမည်ကို ပေးအပ်၏။ 'နိစ္စသညာမှ' ဟူသည်ကား သင်္ခတတရားတို့၌ 'မြဲ၏၊ အမြဲတည်၏' ဟူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော မှားယွင်းသော သညာမှ ဖြစ်၏။ သညာကို အဦးမူသဖြင့် စိတ်နှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် သုခသညာ အစရှိသည်တို့၌လည်း တူညီ၏။ 'နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဖြင့်' ဟူသည်ကား သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာဖြင့် ဖြစ်၏။ 'နန္ဒိမှ' ဟူသည်ကား ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာမှ ဖြစ်၏။ 'ဝိရာဂါနုပဿနာဖြင့်' ဟူသည်ကား ထိုသို့ တပ်မက်မှု ကင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် 'ရာဂမှ လွတ်မြောက်စေလျက်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'နိရောဓာနုပဿနာဖြင့်' ဟူသည်ကား သင်္ခါရတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို ရှုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ သင်္ခါရတရားတို့သည် ချုပ်ပျောက်ရုံသာ ချုပ်ပျောက်၍ နောင်အခါ၌ တစ်ဖန်ပဋိသန္ဓေနေသဖြင့် ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်ကုန်ဟု ရှုခြင်းသည် နိရောဓာနုပဿနာ မည်၏။ အကယ်စင်စစ် ဤမုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်သည် အားကောင်းလာသည် ရှိသော်၊ ထိုကြောင့် 'သမုဒယမှ လွတ်မြောက်စေလျက်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စွန့်လွှတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာသည် ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာ မည်၏။ 'အာဒါနမှ' ဟူသည်ကား နိစ္စအစရှိသော အစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းမှလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေကို စွဲယူခြင်းမှလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။

Aniccanti anupassī, aniccassa vā anupassanasīlo aniccānupassīti ettha kiṃ pana taṃ aniccaṃ, kathaṃ vā aniccaṃ, kā vā aniccānupassanā, kassa vā aniccānupassanāti catukkaṃ vibhāvetabbanti taṃ dassento ‘‘aniccaṃ veditabba’’ntiādimāha. Tattha niccaṃ nāma dhuvaṃ sassataṃ yathā taṃ nibbānaṃ, na niccanti aniccaṃ, udayabbayavantaṃ, atthato saṅkhatā dhammāti āha aniccanti pañcakkhandhā. Kasmā? Uppādavayaññathattabhāvāti, uppādavayaññathattasabbhāvāti attho. Tattha saṅkhatadhammānaṃ hetupaccayehi uppajjanaṃ ahutvā sambhavo attalābho uppādo, uppannānaṃ tesaṃ khaṇanirodho vināso vayo, jarāya aññathābhāvo aññathattaṃ. Yathā hi uppādāvatthāya bhinnāya bhaṅgāvatthāyaṃ vatthubhedo natthi, evaṃ ṭhitisaṅkhātāyaṃ bhaṅgābhimukhāvatthāyampi vatthubhedo natthi. Yattha jarāvohāro, tasmā ekassapi dhammassa jarā yujjati, yā khaṇikajarāti [Pg.246] vuccati. Ekaṃsena ca uppādabhaṅgāvatthāsu vatthuno abhedo icchitabbo, aññathā ‘‘añño uppajjati, añño bhijjatī’’ti āpajjeyya. Tayidaṃ khaṇikajaraṃ sandhāyāha ‘‘aññathatta’’nti.

အနိစ္စဟူ၍ ရှုလေ့ရှိသောသူ (သို့မဟုတ်) အနိစ္စအားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုလေ့ရှိသောသူကို 'အနိစ္စာနုပဿီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ အဘယ်အရာသည် အနိစ္စဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်သို့လျှင် အနိစ္စဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်အရာသည် အနိစ္စာနုပဿနာ ဖြစ်သနည်း၊ အဘယ်သူအား အနိစ္စာနုပဿနာ ဖြစ်သနည်းဟူသော ဤလေးပါးသော အချက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသအပ်၏။ ထိုသို့ ပြသခြင်းငှာ 'aniccaṃ veditabbaṃ' (အနိစ္စကို သိအပ်၏) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'နိစ္စ' မည်သည်ကား နိဗ္ဗာန်ကဲ့သို့ မြဲမြံခိုင်ခံ့သော သဘောတည်း။ မမြဲသောကြောင့် 'အနိစ္စ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ယင်းသည် ဖြစ်ပျက်ခြင်းသဘော ရှိ၏။ အနက်အားဖြင့် သင်္ခတတရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'အနိစ္စ' ဟု ပဉ္စက္ခန္ဓာတို့ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ဖြစ်ပျက်ခြင်း တစ်ပါးသော အဖြစ်ရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ သင်္ခတတရားတို့သည် အကြောင်းပစ္စယောတို့ကြောင့် မဖြစ်ဖူးဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၊ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို ရရှိခြင်းသည် 'ဥပါဒ် (ဖြစ်ခြင်း)' မည်၏။ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ထိုတရားတို့၏ ခဏချင်း ပျက်စီးသွားခြင်းသည် 'ဝယ (ပျက်ခြင်း)' မည်၏။ ဇရာကြောင့် တစ်ပါးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းသည် 'အညထတ္တ (တစ်ပါးသော အဖြစ်)' မည်၏။ ဥပါဒ်၏ အခိုက်အတန့်သည် ပျက်သဖြင့် ဘင်၏ အခိုက်အတန့်၌ ဝတ္ထု၏ ကွဲပြားခြင်း မရှိသကဲ့သို့၊ ထိတိဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဘင်သို့ ရှေးရှုသော အခိုက်အတန့်၌လည်း ဝတ္ထု၏ ကွဲပြားခြင်း မရှိပေ။ ထိုသို့ရှိရာ၌ ဇရာဟူသော ဝေါဟာရ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် တစ်ခုတည်းသော တရားအားလည်း 'ခဏိကဇရာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဇရာသည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဧကန်စင်စစ် ဥပါဒ်နှင့် ဘင် အခိုက်အတန့်တို့၌ ဝတ္ထု၏ မကွဲပြားခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက 'တခြားတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်၍ တခြားတစ်ခု ပျက်စီး၏' ဟု ရောက်ရာ၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ပျက်ခြင်းကို ခဏိကဇရာကို ရည်ညွှန်း၍ 'အညထတ္တ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Yassa lakkhaṇattayassa bhāvā khandhesu aniccasamaññā, tasmiṃ lakkhaṇattaye aniccatā samaññāti ‘‘aniccatāti tesaṃyeva uppādavayaññathatta’’nti vatvā visesato dhammānaṃ khaṇikanirodhe aniccatāvohāroti dassento ‘‘hutvā abhāvo vā’’tiādimāha. Tattha uppādapubbakattā abhāvassa hutvā-gahaṇaṃ. Tena pākaṭabhāvapubbakattaṃ vināsabhāvassa dasseti. Tenevākārenāti nibbattanākārena. Khaṇabhaṅgenāti khaṇikanirodhena. Tassā aniccatāyāti khaṇikabhaṅgasaṅkhātāya aniccatāya. Tāya anupassanāyāti yathāvuttāya aniccānupassanāya. Samannāgatoti samaṅgibhūto yogāvacaro.

အကြင်လက္ခဏာသုံးပါး ရှိခြင်းကြောင့် ခန္ဓာတို့၌ အနိစ္စဟူသော အမည်သည် ရှိ၏။ ထိုလက္ခဏာသုံးပါး၌ အနိစ္စတာဟူသော အမည်ရှိ၏ဟူ၍ 'အနိစ္စတာဟူသည် ထိုဖြစ်ပျက်မှုနှင့် တစ်ပါးသောအဖြစ်သို့ ရောက်မှုပင်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်ဆိုကာ၊ အထူးသဖြင့် တရားတို့၏ ခဏချင်းချုပ်ပျက်မှု၌ အနိစ္စတာဟု ဝေါဟာရပြုကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် 'ဖြစ်ပြီးနောက် မရှိဖြစ်ခြင်း' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ ဥပါဒ်ကို ရှေးဦးစွာ ပြုတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် အဖြစ်မရှိခြင်း၌ 'ဖြစ်ပြီးလျှင်' ဟု ယူရ၏။ ထိုသို့ယူခြင်းဖြင့် ထင်ရှားစွာဖြစ်ခြင်းကို ရှေးဦးစွာပြု၍ ပျက်စီးခြင်း၏ သဘောရှိသည်ကို ပြသ၏။ 'ထိုသို့သော အခြင်းအရာဖြင့်' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အခြင်းအရာဖြင့်။ 'ခဏဘင်ဖြင့်' ဟူသည် ခဏိကနိရောဓအားဖြင့်။ 'ထိုအနိစ္စတာအားဖြင့်' ဟူသည် ခဏိကဘင်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အနိစ္စတာဖြင့်။ 'ထိုအနုပဿနာဖြင့်' ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့်။ 'ပြည့်စုံသောသူ' ဟူသည် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။

Khayoti saṅkhārānaṃ vināso. Virajjanaṃ tesaṃyeva vilujjanaṃ virāgo, khayo eva virāgo khayavirāgo, khaṇikanirodho. Accantamettha etasmiṃ adhigate saṅkhārā virajjanti nirujjhantīti accantavirāgo, nibbānaṃ. Tenāha ‘‘khayavirāgoti saṅkhārānaṃ khaṇabhaṅgo. Accantavirāgoti nibbāna’’nti. Tadubhayadassanavasena pavattāti khayavirāgānupassanāvasena vipassanāya, accantavirāgānupassanāvasena maggassa pavatti yojetabbā. Ārammaṇato vā vipassanāya khayavirāgānupassanāvasena pavatti, tanninnabhāvato accantavirāgānupassanāvasena, maggassa pana asammohato khayavirāgānupassanāvasena, ārammaṇato accantavirāgānupassanāvasena pavatti veditabbā. Eseva nayoti iminā yasmā virāgānupassīpade vuttanayānusārena ‘‘dve nirodhā khayanirodho ca accantanirodho cā’’ti evamādiatthavaṇṇanaṃ atidissati, tasmā virāgaṭṭhāne nirodhapadaṃ pakkhipitvā ‘‘khayo saṅkhārānaṃ vināso’’tiādinā idha vuttanayena tassa atthavaṇṇanā veditabbā.

'ခယ' ဟူသည် သင်္ခါရတို့၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသင်္ခါရတို့၏ မတပ်မက်ခြင်း၊ ကင်းပျောက်ခြင်းသည် 'ဝိရာဂ' မည်၏။ ပျက်စီးခြင်းသည်ပင် ဝိရာဂဖြစ်သောကြောင့် 'ခယဝိရာဂ' မည်၏။ ထိုအရာသည် ခဏိကနိရောဓ ဖြစ်၏။ ဤနိဗ္ဗာန်ကို ရရှိသောအခါ သင်္ခါရတို့သည် လုံးဝချုပ်ငြိမ်း ကင်းပျောက်ကုန်သောကြောင့် 'အစ္စန္တဝိရာဂ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ခယဝိရာဂဟူသည် သင်္ခါရတို့၏ ခဏချင်း ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ အစ္စန္တဝိရာဂဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ထိုနှစ်ပါးကို မြင်သောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းဟူသည် ခယဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် ဝိပဿနာ၏ ဖြစ်ခြင်း၊ အစ္စန္တဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် မဂ်၏ ဖြစ်ခြင်းဟု တွဲဖက်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက အာရုံ၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဝိပဿနာသည် ခယဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းသောကြောင့် အစ္စန္တဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏ဟုလည်းကောင်း၊ မဂ်၏ အစွမ်းအားဖြင့်မူ မတွေဝေသောကြောင့် ခယဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် အစ္စန္တဝိရာဂါနုပဿနာအားဖြင့် လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'ဤနည်းအတိုင်းပင်' ဟူသော စကားဖြင့်— ဝိရာဂါနုပဿီပုဒ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း 'နိရောဓနှစ်ပါးရှိရာ ခယနိရောဓနှင့် အစ္စန္တနိရောဓ' စသည်ဖြင့် အနက်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဆက်စပ်လျက် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဝိရာဂနေရာ၌ နိရောဓပုဒ်ကို ထည့်သွင်းကာ 'ခယဟူသည် သင်္ခါရတို့၏ ပျက်စီးခြင်းဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် ဤ၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိုနိရောဓပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို သိအပ်၏။

Paṭinissajjanaṃ pahātabbassa tadaṅgavasena vā samucchedavasena vā pariccajanaṃ pariccāgapaṭinissaggo. Tathā sabbupadhīnaṃ paṭinissaggabhūte visaṅkhāre attano nissajjanaṃ tanninnatāya vā tadārammaṇatāya vā tattha pakkhandanaṃ pakkhandanapaṭinissaggo. Tadaṅgavasenāti ettha aniccānupassanā tāva tadaṅgappahānavasena niccasaññaṃ pariccajati, pariccajantī ca tassā tathā appavattiyaṃ [Pg.247] ye ‘‘nicca’’nti gahaṇavasena kilesā tammūlakā ca abhisaṅkhārā tadubhayamūlakā ca vipākakkhandhā anāgate uppajjeyyuṃ, te sabbepi appavattikaraṇavasena pariccajati, tathā dukkhasaññādayo. Tenāha – ‘‘vipassanā hi tadaṅgavasena saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatī’’ti. Saṅkhatadosadassanenāti saṅkhate tebhūmakasaṅkhāragate aniccatādidosadassanena. Niccādibhāvena tabbiparīte. Tanninnatāyāti tadadhimuttatāya. Pakkhandatīti anupavisati anupavisantaṃ viya hoti. Saddhiṃ khandhābhisaṅkhārehi kilese pariccajatīti maggena kilesesu pariccattesu avipākadhammatāpādanena abhisaṅkhārā tammūlakā ca khandhā anuppattirahabhāvena pariccattā nāma hontīti sabbepi te maggo pariccajatīti vuttaṃ. Ubhayanti vipassanāñāṇaṃ maggañāṇañca. Maggañāṇampi hi gotrabhuñāṇassa anu pacchā nibbānadassanato anupassanāti vuccati.

ပယ်အပ်သောတရားကို တဒင်္ဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမုစ္ဆေဒအားဖြင့်လည်းကောင်း စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် 'ပရိစ္စာဂပဋိနိဿဂ္ဂ' မည်၏။ ထို့ပြင် ခပ်သိမ်းသော ဥပဓိတို့၏ စွန့်ရာဖြစ်သော ဝိသင်္ခါရ (နိဗ္ဗာန်) ၌ မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်းခြင်း (သို့မဟုတ်) ထိုနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုခြင်းဖြင့် ထိုတရား၌ ပြေးဝင်ခြင်းသည် 'ပက္ခန္ဒနပဋိနိဿဂ္ဂ' မည်၏။ ထိုစကား၌ 'တဒင်္ဂအားဖြင့်' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ အနိစ္စာနုပဿနာသည် တဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့် နိစ္စသညာကို စွန့်လွှတ်၏။ စွန့်လွှတ်သည်ရှိသော်လည်း ထိုမဖြစ်ခြင်း၌ 'နိစ္စ' ဟု ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ကိလေသာတို့နှင့် ထိုကိလေသာကို အခြေခံသော အဘိသင်္ခါရတို့၊ ထိုနှစ်ပါးကို အခြေခံ၍ နောင်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ဝိပါကခန္ဓာတို့၊ ထိုအားလုံးတို့ကို နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်စေခြင်းအားဖြင့် စွန့်လွှတ်၏။ ထို့အတူ ဒုက္ခသညာ စသည်တို့လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝိပဿနာသည် တဒင်္ဂအားဖြင့် ခန္ဓာ၊ အဘိသင်္ခါရတို့နှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်၏' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'သင်္ခတတရားတို့၏ အပြစ်ကို မြင်သဖြင့်' ဟူသည် သုံးဘုံ၌ ရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ အနိစ္စစသော အပြစ်တို့ကို မြင်ခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'နိစ္စစသော အဖြစ်ဖြင့်' ဟူသည် ထိုတရားတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သဘော၌ ဖြစ်၏။ 'ထိုသို့ ညွတ်ကိုင်းသောကြောင့်' ဟူသည် ထိုနိဗ္ဗာန်၌ သက်ဝင်ယုံကြည်သောကြောင့်တည်း။ 'ပြေးဝင်၏' ဟူသည် အစဉ်ဝင်ရောက်၏၊ အစဉ်ဝင်ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ခန္ဓာ၊ အဘိသင်္ခါရတို့နှင့်တကွ ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်၏' ဟူသည် မဂ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို စွန့်အပ်သည်ရှိသော် အကျိုးမဖြစ်သော သဘောသို့ ရောက်သဖြင့် အဘိသင်္ခါရတို့နှင့် ယင်းတို့အခြေခံသော ခန္ဓာတို့သည် နောင်အခါ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာ ထိုက်သောအဖြစ်ဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်သည် မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်သည် ထိုအားလုံးတို့ကို စွန့်လွှတ်၏ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'နှစ်ပါး' ဟူသည် ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် မဂ်ဉာဏ်တို့ ဖြစ်၏။ မဂ်ဉာဏ်ကိုလည်း ဂေါတြဘူဉာဏ်၏ နောက်၌ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်သောကြောင့် 'အနုပဿနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေ၏။

Idañca catutthacatukkaṃ suddhavipassanāvaseneva vuttaṃ, purimāni pana tīṇi samathavipassanāvasena. Evaṃ catunnaṃ catukkānaṃ vasena soḷasavatthukāya ānāpānassatiyā bhāvanā veditabbā. Evaṃ soḷasavatthuvasena ca ayaṃ ānāpānassati bhāvitā mahapphalā hoti mahānisaṃsāti veditabbā. ‘‘Evaṃ bhāvito kho, bhikkhave, ānāpānassatisamādhī’’tiādinā pana santabhāvādivasena mahānisaṃsatā dassitā. Vitakkupacchedasamatthatāyapi cassa mahānisaṃsatā daṭṭhabbā. Ayañhi santapaṇītaasecanakasukhavihārattā samādhiantarāyakarānaṃ vitakkānaṃ vasena ito cito ca cittassa vidhāvanaṃ upacchinditvā ānāpānārammaṇābhimukhameva cittaṃ karoti. Teneva vuttaṃ – ‘‘ānāpānassati bhāvetabbā vitakkupacchedāyā’’ti (a. ni. 9.1; udā. 31). Vijjāvimuttipāripūriyā mūlabhāvenapi cassā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ဤစတုတ္ထစတုက္ကကိုလည်း သုဒ္ဓဝိပဿနာ သက်သက်အားဖြင့်သာလျှင် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ရှေ့၌ ဆိုခဲ့သော သုံးပါးတို့ကိုမူ သမထနှင့် ဝိပဿနာအားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ စတုက္ကလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုအစုအပေါင်းရှိသော အာဏာပါဏဿတိပွားများခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့် ဤအာဏာပါဏဿတိကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော် အကျိုးတရား ကြီးမား၏၊ အာနိသင် ကြီးမား၏ဟု သိအပ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ဤသို့ ပွားများအပ်သော အာဏာပါဏဿတိသမာဓိသည်' စသည်ဖြင့်မူ ငြိမ်သက်ခြင်းစသော အစွမ်းအားဖြင့် ကြီးမားသော အာနိသင်ရှိပုံကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ဝိတက်ကို ဖြတ်တောက်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်း ဤအာဏာပါဏဿတိ၏ ကြီးမားသော အာနိသင်ရှိပုံကို သိအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ဤအာဏာပါဏဿတိသမာဓိသည် ငြိမ်သက်ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၊ ကြားမရှိဘဲ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် သမာဓိ၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်ကုန်သော ဝိတက်တို့ကြောင့် စိတ်၏ ထိုမှဤမှ ပြေးခြင်းကို ဖြတ်တောက်၍ အာဏာပါဏအာရုံသို့ ရှေးရှုသာလျှင် စိတ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဝိတက်ကို ဖြတ်တောက်ရန် အာဏာပါဏဿတိကို ပွားများအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေခြင်း၏ အခြေခံအကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်း ဤအာဏာပါဏဿတိ၏ ကြီးမားသော အာနိသင်ရှိပုံကို သိအပ်၏။ ယင်းသို့လည်း မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့၏—

‘‘Ānāpānassati, bhikkhave, bhāvitā bahulīkatā cattāro satipaṭṭhāne paripūreti, cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti, satta bojjhaṅgā bhāvitā bahulīkatā vijjāvimuttiṃ paripūrentī’’ti (ma. ni. 3.147).

"ရဟန်းတို့၊ အာနာပါနဿတိကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပြည့်စုံစေ၏။ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးကို ပြည့်စုံစေကုန်၏။ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ဝိဇ္ဇာနှင့် ဝိမုတ္တိကို ပြည့်စုံစေကုန်၏" ဟု (မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏)။

Apica carimakānaṃ assāsapassāsānaṃ viditabhāvakaraṇatopissā mahānisaṃsatā veditabbā. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

တစ်နည်းလည်းဖြစ်စေ၊ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့ကို ထင်ရှားစွာ သိရှိခြင်းကြောင့်လည်း ဤအာနာပါနဿတိ၏ အကျိုးကြီးမြတ်ပုံကို သိအပ်၏။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီ -

‘‘Evaṃ [Pg.248] bhāvitāya, rāhula, ānāpānassatiyā evaṃ bahulīkatāya yepi te carimakā assāsapassāsā, tepi viditāva nirujjhanti, no aviditā’’ti (ma. ni. 2.121).

"ရာဟုလာ၊ ဤသို့ ပွားများအပ်၊ ဤသို့ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်သော အာနာပါနဿတိရှိသော် အကြင်နောက်ဆုံးဖြစ်ကုန်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည်လည်း ရှိကုန်၏၊ ထိုထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည်လည်း (ချုပ်ပုံကို) သိလျက်သာလျှင် ချုပ်ပျောက်ကုန်၏၊ မသိဘဲ ချုပ်ပျောက်သည်မဟုတ်" ဟု (ဟောတော်မူအပ်၏)။

Tattha nirodhavasena tayo carimakā bhavacarimakā jhānacarimakā cuticarimakāti. Bhavesu hi kāmabhave assāsapassāsā pavattanti, rūpārūpabhavesu na pavattanti, tasmā te bhavacarimakā. Jhānesu purime jhānattaye pavattanti, catutthe nappavattanti, tasmā te jhānacarimakā. Ye pana cuticittassa purato soḷasamena cittena saddhiṃ uppajjitvā cuticittena saha nirujjhanti, ime cuticarimakā nāma. Ime idha carimakāti adhippetā.

ထိုစကားရပ်၌ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် (စရိမက) အဆုံး သုံးပါးရှိကုန်၏။ ထိုသုံးပါးတို့မှာ ဘဝစရိမက၊ ဈာနစရိမက၊ စုတိစရိမက တို့တည်း။ ဘဝတို့တွင် ကာမဘဝ၌ ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ရူပဘဝနှင့် အရူပဘဝတို့၌ မဖြစ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရူပအရူပဘဝတို့၌ ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည် 'ဘဝစရိမက' မည်၏။ ဈာန်တို့တွင်လည်း ရှေးဦးဖြစ်သော ဈာန်သုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ စတုတ္ထဈာန်၌ မဖြစ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဈာန်၌ဖြစ်သော ထွက်သက်ဝင်သက်သည် 'ဈာနစရိမက' မည်၏။ စုတိစိတ်၏ ရှေ့၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက်သော စိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်၍ စုတိစိတ်နှင့်အတူ ချုပ်ငြိမ်းသွားကုန်သော ထွက်သက်ဝင်သက်တို့သည် 'စုတိစရိမက' မည်ကုန်၏။ ဤစုတိစရိမက သုံးပါးတို့ကို ဤနေရာ၌ 'စရိမက' ဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်၏။

Ime kira imaṃ kammaṭṭhānamanuyuttassa bhikkhuno pākaṭā honti ānāpānārammaṇassa suṭṭhu pariggahitattā. Cuticittassa hi purato soḷasamacittassa uppādakkhaṇe uppādaṃ āvajjayato uppādopi nesaṃ pākaṭo hoti, ṭhitiṃ āvajjayato ṭhitipi nesaṃ pākaṭā hoti, bhaṅgaṃ āvajjayato bhaṅgopi nesaṃ pākaṭo hoti. Ito aññaṃ kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattappattassa bhikkhuno hi āyuantaraṃ paricchinnaṃ vā hoti aparicchinnaṃ vā, imaṃ pana soḷasavatthukaṃ ānāpānassatiṃ bhāvetvā arahattappattassa āyuantaraṃ paricchinnameva hoti. So ‘‘ettakaṃ dāni me āyusaṅkhārā pavattissanti, na ito para’’nti ñatvā attano dhammatāya eva sarīrapaṭijaggananivāsanapārupanādīni sabbakiccāni katvā akkhīni nimīleti koṭapabbatavihāravāsitissatthero viya, mahākarañjiyavihāravāsimahātissatthero viya, devaputtaraṭṭhe piṇḍapātikatthero viya, cittalapabbatavihāravāsino dvebhātikattherā viya ca.

ဤစရိမကတို့သည် ဤကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သောရဟန်းအား ထွက်သက်ဝင်သက်ဟူသော အာရုံကို ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားကုန်သတတ်။ စုတိစိတ်၏ ရှေ့ဖြစ်သော (၁၆) ခုမြောက်သော စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ဥပါဒ် (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း) ကို ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ထိုဥပါဒ်သည်လည်း ထင်ရှား၏၊ ဌီ (တည်တံ့ခြင်း) ကို ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ဌီသည်လည်း ထင်ရှား၏၊ ဘင် (ပျက်စီးခြင်း) ကို ဆင်ခြင်သောရဟန်းအား ဘင်သည်လည်း ထင်ရှား၏။ ဤကမ္မဋ္ဌာန်းမှတစ်ပါး အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများ၍ ရဟန္တာဖြစ်သော ရဟန်းအား အသက်၏ အပိုင်းအခြားသည် ပိုင်းခြားအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ မပိုင်းခြားအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏။ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော ဤအာနာပါနဿတိကို ပွားများ၍ ရဟန္တာဖြစ်သော ရဟန်းအားမူကား အသက်၏ အပိုင်းအခြားသည် ပိုင်းခြားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန္တာသည် "ယခုအခါ ငါ၏ အသက်သင်္ခါရတို့သည် ဤမျှလောက်သာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤအခါမှ နောက်၌ မဖြစ်လတ္တံ့" ဟု သိ၍ မိမိ၏ သဘောအားဖြင့်သာလျှင် ကိုယ်ခန္ဓာကို သုတ်သင်ခြင်း၊ သင်းပိုင်ဝတ်ခြင်း၊ ဧကသီရုံခြင်း စသော အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်၍ ကောဋပဗ္ဗတဝိဟာရဝါသီ တိဿမထေရ် ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မဟာကရဉ္ဇိယဝိဟာရဝါသီ မဟာတိဿမထေရ် ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဒေဝပုတ္တရဋ္ဌ၌ ပိဏ္ဍပါတိကမထေရ် ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စိတ္တလပဗ္ဗတဝိဟာရ၌ နေထိုင်ကြကုန်သော ညီနောင်နှစ်ပါး မထေရ်တို့ ကဲ့သို့လည်းကောင်း မျက်စိတို့ကို မှိတ်လေတော့၏။

Tatridaṃ ekavatthuparidīpanaṃ – dvebhātikattherānaṃ kireko puṇṇamuposathadivase pātimokkhaṃ osāretvā bhikkhusaṅghaparivuto attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā caṅkame ṭhito juṇhapakkhe padosavelāyaṃ candālokena samantato āsiñcamānakhīradhāraṃ viya gaganatalaṃ rajatapaṭṭasadisaṃ vālikāsanthatañca bhūmibhāgaṃ disvā ‘‘ramaṇīyo vatāyaṃ kālo, deso ca mama ajjhāsayasadiso, kīva ciraṃ nu kho ayaṃ dukkhabhāro [Pg.249] vahitabbo’’ti attano āyusaṅkhāre upadhāretvā bhikkhusaṅghaṃ āha – ‘‘tumhehi kathaṃ parinibbāyantā bhikkhū diṭṭhapubbā’’ti. Tatra keci āhaṃsu – ‘‘amhehi āsane nisinnakāva parinibbāyantā diṭṭhapubbā’’ti. Keci ‘‘amhehi ākāse pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinnakā’’ti. Thero āha – ‘‘ahaṃ dāni vo caṅkamantameva parinibbāyamānaṃ dassayissāmī’’ti. Tato caṅkame tiriyaṃ lekhaṃ katvā ‘‘ahaṃ ito caṅkamakoṭito parakoṭiṃ gantvā nivattamāno imaṃ lekhaṃ patvā parinibbāyissāmī’’ti vatvā caṅkamaṃ oruyha parabhāgaṃ gantvā nivattamāno ekena pādena lekhaṃ akkantakkhaṇeyeva parinibbāyīti.

ထိုအရာ၌ ဤသည်ကား ဝတ္ထုတစ်ခုကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းတည်း - ညီနောင်နှစ်ပါး မထေရ်တို့တွင် တစ်ပါးသောမထေရ်သည် လပြည့်ဥပုဒ်နေ့၌ ပါတိမောက်ကို ရွတ်ဖတ်ပြီး၍ ရဟန်းသံဃာ ခြံရံလျက် မိမိနေရာကျောင်းသို့ သွားကာ စင်္ကြံ၌ ရပ်လျက်၊ လဆန်းပက္ခ ညဦးယံအချိန်၌ လရောင်ဖြင့် အရပ်လေးမျက်နှာလုံး၌ သွန်းလောင်းအပ်သော နို့ရည်အယဉ်ကဲ့သို့ ကောင်းကင်ပြင်ကိုလည်းကောင်း၊ ငွေပြားနှင့်တူသော သဲခင်းထားသော မြေအဖို့ကိုလည်းကောင်း မြင်၍ "ဤအချိန်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိစွတကား၊ အရပ်သည်လည်း ငါ၏ အလိုဆန္ဒနှင့် တူလှပေ၏၊ ငါသည် ဤဆင်းရဲတည်းဟူသော ဝန်ထုတ်ကြီးကို အဘယ်မျှ ကာလပတ်လုံး ရွက်ဆောင်နေရဦးမည်နည်း" ဟု မိမိ၏ အသက်သင်္ခါရကို ဆင်ခြင်လျက် ရဟန်းသံဃာတို့အား - "ငါ့ရှင်တို့၊ သင်တို့သည် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကုန်သော ရဟန်းတို့ကို ဘယ်သို့ မြင်ဖူးကြသနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ ထိုသံဃာတို့တွင် အချို့က - "တပည့်တော်တို့သည် နေရာ၌ ထိုင်လျက်သာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုကုန်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်ဖူးပါကုန်၏" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ အချို့က - "တပည့်တော်တို့သည် ကောင်းကင်၌ တင်ပလ္လင်ခွေလျက် ထိုင်နေရင်း ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်ကို မြင်ဖူးပါကုန်၏" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မထေရ်က - "ငါသည် ယခု သင်တို့အား စင်္ကြံလျှောက်ရင်းသာလျှင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသည်ကို ပြပေအံ့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် စင်္ကြံလမ်း၌ ကန့်လန့်ဖြတ် မျဉ်းကြောင်းတစ်ကြောင်းကို ဆွဲ၍ "ငါသည် ဤစင်္ကြံဦးမှ အခြားတစ်ဖက်စွန်းသို့ သွား၍ ပြန်အလှည့်တွင် ဤမျဉ်းကြောင်းသို့ ရောက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုအံ့" ဟု ဆိုကာ စင်္ကြံလမ်းသို့ ဆင်းသက်၍ ဟိုဘက်အစွန်းသို့ သွားပြီး ပြန်လှည့်လာစဉ် ခြေတစ်ဖက်ဖြင့် မျဉ်းကြောင်းကို နင်းမိသော ခဏ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူလေသတည်း။

Ānāpānassatisamādhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

အာနာပါနဿတိသမာဓိကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Paṭhamapaññattikathāvaṇṇanā

ပထမပညတ်ကထာအဖွင့်။

167. Yadipi ariyā neva attanāva attānaṃ jīvitā voropesuṃ, nāññamaññampi jīvitā voropesuṃ, nāpi migalaṇḍikaṃ samaṇakuttakaṃ upasaṅkamitvā samādapesuṃ, tathāpi yathāvuttehi tīhi pakārehi matānaṃ antare ariyānampi sabbhāvato ‘‘ariyapuggalamissakattā’’ti vuttaṃ. Na hi ariyā pāṇātipātaṃ kariṃsu na samādapesuṃ, nāpi samanuññā ahesuṃ. Atha vā puthujjanakāle attanāva attānaṃ ghātetvā maraṇasamaye vipassanaṃ vaḍḍhetvā ariyamaggaṃ paṭilabhitvā matānampi ariyānaṃ sabbhāvato imināva nayena attanāva attānaṃ jīvitā voropanassa ariyānampi sabbhāvato ariyapuggalamissakattā ‘‘moghapurisā’’ti na vuttaṃ. ‘‘Te bhikkhū’’ti vuttanti ‘‘kathañhi nāma te, bhikkhave, bhikkhū attanāpi attānaṃ jīvitā voropessantī’’ti ettha ‘‘moghapurisā’’ti avatvā ‘‘te bhikkhū’’ti vuttaṃ.

၁၆၇. အကယ်၍ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိအသက်ကို မချကုန်သော်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်းလည်း အသက်ကို မချစေကုန်သော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအတုဖြစ်သော မိဂလဏ္ဍိကထံသို့ ချဉ်းကပ်၍လည်း မတိုက်တွန်းစေကုန်သော်လည်းကောင်း၊ သို့သော်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြားသုံးပါးတို့ဖြင့် သေဆုံးကုန်သော ရဟန်းတို့၏အလယ်၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ပါဝင်နေခြင်းကြောင့် "အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ရောနှောနေခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ကိုယ်တိုင်လည်း သူ့အသက်ကို မသတ်ကြကုန်၊ မတိုက်တွန်းကြကုန်၊ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းလည်း မရှိကြကုန်။ သို့မဟုတ်မူကား ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ မိမိကိုယ်တိုင် မိမိအသက်ကို သတ်၍ သေခါနီးအချိန်၌ ဝိပဿနာကို ပွားများကာ အရိယာမဂ်ကို ရရှိ၍ သေဆုံးသွားကြသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ရှိနေခြင်းကြောင့်၊ ဤနည်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိအသက်ကို သတ်ခြင်း၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ပါဝင်နေသောကြောင့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ရောနှောနေသည့်အတွက် "အနုတ္တရလူမိုက်တို့" ဟု မဆိုပေ။ "ထိုရဟန်းတို့" ဟု ဆိုအပ်၏၊ "ရဟန်းတို့၊ ထိုရဟန်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် မိမိအသက်ကို ချကြသနည်း" ဟု ဆိုရာ၌ "လူမိုက်တို့" ဟု မဆိုဘဲ "ထိုရဟန်းတို့" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Anupaññattikathāvaṇṇanā

အနုပညတ်ကထာအဖွင့်။

168. Itthīsu paṭibaddhacittatā nāma chandarāgena sārattatā sāpekkhabhāvoti āha ‘‘sārattā apekkhavanto’’ti. Maraṇassa guṇakittanaṃ jīvite ādīnavadassanapubbaṅgamanti āha ‘‘jīvite ādīnavaṃ dassetvā’’ti. ‘‘Kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitenā’’ti idaṃ jīvite ādīnavadassanaṃ. ‘‘Mataṃ [Pg.250] te jīvitā seyyo’’tiādi pana maraṇaguṇakittananti daṭṭhabbaṃ. Lobhādīnaṃ ativiya ussannattā anupaparikkhitvā kataṃ sāhasikakammaṃ kibbisanti vuccatīti āha – ‘‘kibbisaṃ sāhasikakammaṃ lobhādikilesussada’’nti. Kasmā idaṃ vuccatīti chabbaggiyānaṃyevedaṃ vacanaṃ. Mata-saddo ‘‘gata’’ntiādīsu viya bhāvavacanoti āha ‘‘tava maraṇa’’nti. Katakāloti katamaraṇakālo. Atha vā kāloti maraṇassetaṃ adhivacanaṃ, tasmā katakāloti katamaraṇoti attho. Tenevāha ‘‘kālaṃ katvā, maritvā’’ti. Divi bhavā dibbāti āha ‘‘devaloke uppannehī’’ti. Samappitoti yutto. Samaṅgībhūtoti sammadeva ekībhāvaṃ gato.

၁၆၈. မိန်းမတို့၌ စိတ်စွဲလန်းခြင်းဟူသည်မှာ ဆန္ဒရာဂဖြင့် တပ်မက်ခြင်း၊ ငဲ့ကွက်ခြင်းရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် "တပ်မက်ကုန်သော၊ ငဲ့ကွက်ခြင်း ရှိကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သေခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းသည် အသက်ရှင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိ၏ (ပြဋ္ဌာန်းခြင်း ရှိ၏) ဟူသောအနက်ကို ပြရန် "အသက်ရှင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို ပြ၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "သင်အား ဤယုတ်မာသော ဒုက္ခနှင့်တူသော အသက်ရှင်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟူသော ဤစကားသည် အသက်ရှင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းတည်း။ "သင့်အား သေခြင်းသည် အသက်ရှင်ခြင်းထက် မြတ်၏" စသည်တို့သည်ကား သေခြင်း၏ ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ လောဘစသည်တို့သည် အလွန်ထကြွ ပြောများသောကြောင့် မဆင်မခြင် ပြုလုပ်အပ်သော ရဲတင်းသောအမှု (စွန့်စားသောအမှု) ကို ညစ်ညမ်းသောအမှု (အပြစ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် "လောဘစသော ကိလေသာ ထကြွပြောများ၍ ပြုလုပ်အပ်သော ညစ်ညမ်းသော ရဲတင်းသောအမှု" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသို့ အဘယ်ကြောင့် မိန့်ဆိုသနည်း" ဟူမူ ဤစကားသည် ဆဗ္ဗဂ္ဂီရဟန်းတို့၏ စကားသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'မတ' (သေခြင်း) ဟူသောပုဒ်သည် 'ဂတ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ကဲ့သို့ ဘာဝဝစန (ဖြစ်ခြင်းအနက်ရှိသောပုဒ်) ဖြစ်သောကြောင့် "သင့်၏ သေခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'ကတကာလ' ဟူသည်မှာ သေခြင်းကို ပြုပြီးသောသူ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူကား 'ကာလ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သေခြင်း၏ အမည်တည်း၊ ထို့ကြောင့် 'ကတကာလ' ဟူသည်မှာ သေခြင်းသို့ ရောက်သောသူ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သေလွန်၍၊ သေဆုံး၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နတ်ပြည်၌ဖြစ်သော (စည်းစိမ်) သည် ဒိဗ္ဗ (နတ်၌ဖြစ်သော စည်းစိမ်) မည်သောကြောင့် "နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သမပ္ပိတ' ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သည် (ယှဉ်စပ်အပ်သည်)။ 'သမင်္ဂီဘူတ' ဟူသည်မှာ ထိုထူးခြားသော အဖြစ်သို့ ကောင်းစွာ ရောက်ရှိပြီးသည် ဖြစ်၏။

Padabhājanīyavaṇṇanā

ပဒဘာဇနီယ (ပုဒ်ဝေဖန်ချက်) အဖွင့်။

172. Ussukkavacananti pubbakālakiriyāvacanaṃ. Ayañhi samānakattukesu pubbāparakālakiriyāvacanesu pubbakālakiriyāvacanassa niruttivohāro. Sañciccāti imassa padassa ‘‘jānitvā sañjānitvā cecca abhivitaritvā’’ti evaṃ pubbakālakiriyāvasena byañjanānurūpaṃ katvā padabhājane vattabbe tathā avatvā ‘‘jānanto sañjānanto’’ti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā ‘‘cecca abhivitaritvā vītikkamo’’ti jīvitā voropanassa ca tadatthavasena niddiṭṭhattā vuttaṃ ‘‘byañjane ādaraṃ akatvā’’ti. ‘‘Jānanto’’ti avisesena vuttepi ‘‘sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyyā’’ti vuttattā pāṇavisayamettha jānananti āha ‘‘pāṇoti jānanto’’ti, satto ayanti jānantoti attho. Pāṇoti hi vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ vuccati. ‘‘Manussaviggahoti jānanto’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti vacanaṃ ‘‘manusso aya’’nti ajānitvā kevalaṃ sattasaññāya ghātentassapi pārājikabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva eḷakacatukke (pārā. aṭṭha. 2.174) eḷakasaññāya manussapāṇaṃ vadhantassa pārājikāpatti dassitā. Tasmā ‘‘manussaviggaho’’ti avatvā ‘‘pāṇoti jānanto’’ti avisesena vuttaṃ.

၁၇၂. ဥဿုက္ကဝစန ဟူသည်မှာ ရှေးကိရိယာကို ပြဆိုသော စကား (ပုဗ္ဗကာလကိရိယာဝစန) ဖြစ်သည်။ ဤသဒ္ဒါသည် ကတ္တားတူညီသော ရှေ့နောက်ဖြစ်သော ကိရိယာသဒ္ဒါတို့တွင် ရှေ့ကိရိယာသဒ္ဒါ၏ နိရုတ္တိဝေါဟာရနည်းဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သဉ္စိစ္စ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ "သိ၍၊ ကောင်းစွာသိ၍၊ စေ့ဆော်၍၊ လွန်ကျူး၍" ဟု ဤသို့ ရှေးကိရိယာ၏ အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဒါနှင့် လျော်ညီစွာ ပြု၍ ပုဒ်ဝေဖန်ခြင်းကို ဆိုအပ်ပါလျက် ထိုသို့မဆိုဘဲ "သိလျက်၊ ကောင်းစွာသိလျက်" ဟု ပုဂ္ဂိုလ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုကာ "စေ့ဆော်၍၊ လွန်ကျူး၍ လွန်ကျူးခြင်း ဖြစ်သည်" ဟူ၍ အသက်မှ ချွေခြင်း၏ ထိုအနက်အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်သောကြောင့် "သဒ္ဒါအက္ခရာ၌ အလေးဂရုမပြုဘဲ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သိလျက်" ဟု သာမညအားဖြင့် ဆိုသော်လည်း "သဉ္စိစ္စ မနုဿဝိဂ္ဂဟံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေယျ" (သေစေလိုသော စိတ်ဖြင့် သိလျက် လူ၏ကိုယ်ကို အသက်မှ ချွေရာ၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤ၌ သတ္တဝါဟူသော အရာကို သိခြင်းကြောင့် "သတ္တဝါဟု သိလျက်" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "ဤသည်ကား သတ္တဝါဖြစ်သည်" ဟု သိလျက်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ဝေါဟာရအားဖြင့် သတ္တဝါဟု ခေါ်ဝေါ်သော်လည်း ပရမတ်အားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဆိုသည်။ "လူ၏ကိုယ်ဟု သိလျက်" ဟု မဆိုဘဲ "သတ္တဝါဟု သိလျက်" ဟု ဆိုခြင်းမှာ "ဤသူကား လူဖြစ်သည်" ဟု မသိဘဲ သက်သက် သတ္တဝါဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် သတ်ဖြတ်သောသူအားလည်း ပါရာဇိက ဖြစ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဆိတ်လေးမျိုး (ဧဠကစတုက္က) ၌ ဆိတ်ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် လူသတ္တဝါကို သတ်သောသူအား ပါရာဇိကအာပတ် သင့်ကြောင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "လူ၏ကိုယ်" ဟု မဆိုဘဲ "သတ္တဝါဟု သိလျက်" ဟု အကြွင်းမရှိ (သာမညအားဖြင့်) မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Sañjānantoti ettha saha-saddena samānattho saṃ-saddoti āha – ‘‘teneva pāṇajānanākārena saddhiṃ jānanto’’ti, teneva pāṇajānanākārena [Pg.251] saddhiṃ jīvitā voropemīti jānantoti attho. Yadipi ekasseva cittassa ubhayārammaṇabhāvāsambhavato pāṇoti jānanena saddhiṃ jīvitā voropemīti jānanaṃ ekakkhaṇe na sambhavati, pāṇotisaññaṃ pana avijahitvā māremīti jānanaṃ sandhāya ‘‘teneva…pe… saddhiṃ jānanto’’ti vuttaṃ. Tasmā saddhinti avijahitvāti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘ñātapariññāya diṭṭhasabhāvesu dhammesu tīraṇapariññāya tilakkhaṇaṃ āropetvā ‘rūpaṃ anicca’ntiādinā sabhāvena saddhiṃ ekakkhaṇe aniccādilakkhaṇajānanaṃ viya ‘imaṃ pāṇaṃ māremī’ti attano kiriyāya saddhiṃyeva jānātī’’ti vadanti. Apare pana ācariyā tatthāpi evaṃ na kathenti.

"သဉ္ဇာနန္တော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သံ" သဒ္ဒါသည် "သဟ" သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "သတ္တဝါကို သိသော အခြင်းအရာနှင့်တကွ သိလျက်" ဟူသော ဤအနက်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သတ္တဝါကို သိသော အခြင်းအရာနှင့်တကွ အသက်မှ ချွေအံ့" ဟု သိလျက်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ စိတ်တစ်ခုတည်းအား အာရုံနှစ်ပါး ဖြစ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "သတ္တဝါ" ဟု သိခြင်းနှင့်တကွ "အသက်မှ ချွေအံ့" ဟု သိခြင်းသည် တစ်ခဏတည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ သတ္တဝါဟူသော အမှတ်သညာကို မစွန့်ဘဲ "သတ်အံ့" ဟု သိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "ထိုအခြင်းအရာနှင့်တကွ...ပ... သိလျက်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နှင့်တကွ" ဟူသည်မှာ "မစွန့်ဘဲ" ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ အချို့ ဆရာတို့မူကား "ဉာတပရိညာဖြင့် မြင်အပ်သော သဘောရှိကုန်သော တရားတို့၌ တိရဏပရိညာဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါး တင်၍ ရုပ်သည် မမြဲ စသည်ဖြင့် ထိုသဘောနှင့်တကွ တစ်ခဏတည်း၌ အနိစ္စစသော လက္ခဏာကို သိသကဲ့သို့၊ ဤသတ္တဝါကို သတ်အံ့ ဟု မိမိ၏ ကိရိယာနှင့်တကွသာလျှင် သိ၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့မူကား ထိုစကား၌လည်း ထိုသို့ မဆိုကြကုန်။

Vadhakacetanāvasena cetetvāti ‘‘imaṃ māremī’’ti vadhakacetanāya cintetvā. Pakappetvāti ‘‘vadhāmi na’’nti evaṃ cittena paricchinditvā. Abhivitaritvāti sanniṭṭhānaṃ katvā. Tenevāha ‘‘nirāsaṅkacittaṃ pesetvā’’ti. Upakkamavasenāti sāhatthikādiupakkamavasena. Evaṃ pavattassāti evaṃ yathāvuttavidhinā pavattassa. Kiñcāpi ‘‘sañciccā’’ti imassa vippakatavacanattā ‘‘jīvitā voropeyyā’’ti imināva aparakālakiriyāvacanena sabbathā pariniṭṭhitavītikkamo vutto, tathāpi ‘‘sañciccā’’ti iminā vuccamānaṃ apariyositavītikkamampi avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ ‘‘vītikkamo’’ti padabhājanaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ayaṃ sañciccasaddassa sikhāppatto atthoti vuttaṃ hotī’’ti.

သတ်လိုသော စေတနာအစွမ်းဖြင့် စေ့ဆော်၍ ဟူသည်မှာ "ဤသတ္တဝါကို သတ်အံ့" ဟု သတ်လိုသော စေတနာဖြင့် ကြံစည်၍ ဟူလို။ ကြံစည်၍ (ပကပ္ပေတွာ) ဟူသည်မှာ "ထိုသတ္တဝါကို သတ်အံ့" ဟု ဤသို့ စိတ်ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ဟူလို။ လွန်ကျူး၍ (အဘိဝိတရိတွာ) ဟူသည်မှာ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြု၍ ဟူလို။ ထို့ကြောင့်ပင် "တွန့်တုတ်ခြင်းကင်းသော စိတ်ကို လွှတ်၍" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ လုံ့လအစွမ်းဖြင့် ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သော လုံ့လစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဖြစ်သောသူအား ဟူသည်မှာ ဤသို့ အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်ဖြင့် ဖြစ်သောသူအား ဖြစ်သည်။ "သဉ္စိစ္စ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် မပြီးသေးသော ကိရိယာစကား ဖြစ်သောကြောင့် "အသက်မှ ချွေရာ၏" ဟူသော ဤအပရကာလကိရိယာ သဒ္ဒါဖြင့်သာလျှင် အလုံးစုံ၌ ပြီးဆုံးပြီးသော လွန်ကျူးခြင်းကို ဆိုအပ်သော်လည်း၊ "သဉ္စိစ္စ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော မပြီးသေးသော လွန်ကျူးခြင်းကိုလည်း အဆုံးသို့ ရောက်စေ၍ ပြခြင်းငှာ "လွန်ကျူးခြင်း (ဝီတိက္ကမော)" ဟု ပုဒ်ဝေဖန်ခြင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဤသည်ကား သဉ္စိစ္စသဒ္ဒါ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော အနက်ကို ဆိုလိုသည်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Ādito paṭṭhāyāti paṭisandhiviññāṇena saddhiṃ uppannakalalarūpato paṭṭhāya. Sayanti etthāti seyyā, mātukucchisaṅkhāto gabbho seyyā etesanti gabbhaseyyakā, aṇḍajā jalābujā ca. Tesaṃ gabbhaseyyakānaṃ vasena sabbasukhumattabhāvadassanatthaṃ ‘‘yaṃ mātukucchismi’’ntiādi vuttaṃ, na pārājikavatthuniyamanatthaṃ. Opapātikasaṃsedajāpi hi manussā pārājikavatthumeva. Na cevimaṃ sabbapaṭhamaṃ manussaviggahaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā. Paṭisandhicittena hi saddhiṃ tiṃsa kammajarūpāni nibbattanti, tesu pana ṭhitesuyeva soḷasa bhavaṅgacittāni uppajjitvā nirujjhanti. Etasmiṃ antare gahitapaṭisandhikassa dārakassa vā mātuyā vā panassa antarāyo natthi. Ayañhi maraṇassa anokāso nāma. Ekasmiñhi soḷasacittakkhaṇe kāle dārakassa maraṇaṃ natthi tadā cuticittassa asambhavato, mātuyāpi [Pg.252] tattakaṃ kālaṃ anatikkamitvā tadanantareyeva cavanadhammāya gabbhaggahaṇasseva asambhavato. Cittaggahaṇeneva avinābhāvato sesaarūpadhammānampi gahitattā rūpakāyupatthambhitasseva ca nāmakāyassa pañcavokāre pavattisabbhāvato vuttaṃ ‘‘sakalāpi pañcavokārapaṭisandhi dassitā hotī’’ti. Tattha sakalāpi pañcavokārapaṭisandhīti paripuṇṇā anūnā rūpādipañcakkhandhānaṃ paṭisandhīti evamattho gahetabbo, na pana sakalāpi pañcavokārabhave paṭisandhīti. Tenevāha ‘‘tasmā tañca paṭhamaṃ cittaṃ…pe… kalalarūpanti ayaṃ sabbapaṭhamo manussaviggaho’’ti. ‘‘Tadahujātassa eḷakassa lomaṃ jātiuṇṇā’’ti keci. ‘‘Himavantappadese jātimantaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti apare. Sukhumajātilomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti. ‘‘Gabbhaṃ phāletvā gahitaeḷakalomaṃ jātiuṇṇā’’ti aññe.

အစမှစ၍ ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကလလရုပ်မှ စ၍ ဟူလို။ ဤအမိဝမ်း၌ အိပ်တတ် (ကပ်ငြိတတ်) ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအမိဝမ်းသည် သေယျာ (အိပ်ရာ) မည်၏။ ထိုသူတို့အား အမိဝမ်းဟု ဆိုအပ်သော သန္ဓေတိုက်သည် အိပ်ရာဖြစ်သောကြောင့် ဂဗ္ဘသေယျက (ဝမ်း၌ အိပ်ရသောသူ) မည်ကုန်၏၊ အဏ္ဍဇနှင့် ဇလာဗုဇတို့ ဖြစ်ကုန်သည်။ ထိုဂဗ္ဘသေယျက သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံထက် သိမ်မွေ့သော ကိုယ်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "အမိဝမ်း၌ ဖြစ်သော" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပါရာဇိကဝတ္ထုကို ကန့်သတ်ခြင်းအကျိုးငှာ ဆိုသည်မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဥပပါတိကနှင့် သံသေဒဇ ဖြစ်ကုန်သော လူတို့သည်လည်း ပါရာဇိက၏ ဝတ္ထုပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရှေးဦးစွာ ဤလူကိုယ်ကို အသက်မှ ချွေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ အကြောင်းမူကား ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့်တကွ ကမ္မဇရုပ် သုံးဆယ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုကမ္မဇရုပ်တို့ တည်ဆဲ၌သာလျှင် ဘဝင်စိတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်တို့သည် ဖြစ်၍ ချုပ်ကုန်၏။ ဤအကြား၌ ပဋိသန္ဓေယူသော သူငယ်အားလည်းကောင်း၊ မိခင်အားလည်းကောင်း ဘေးအန္တရာယ် မရှိနိုင်ပေ။ ဤအခါသည် သေခြင်း၏ အခွင့်မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ အကြောင်းမူကား စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်ရှိသော ဤကာလ၌ သူငယ်၏ သေခြင်းသည် မရှိ၊ ထိုအခါ၌ စုတိစိတ် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိခင်အားလည်း ထိုမျှလောက်သော ကာလကို မလွန်ဘဲ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် စုတေတတ်သော သဘောရှိသော ပဋိသန္ဓေယူသောသူအား မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် စိတ်ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် မကင်းသော အဖြစ်ကြောင့် ကြွင်းသော နာမ်ခန္ဓာတို့ကိုလည်း ယူအပ်သောကြောင့် ရုပ်ကိုယ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ထိုနာမ်ကိုယ်၏သာလျှင် ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းသဘောကြောင့် "အလုံးစုံသော ပဉ္စဝေါကာရပဋိသန္ဓေကို ပြပြီး ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထို၌ "အလုံးစုံသော ပဉ္စဝေါကာရပဋိသန္ဓေ" ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံ၍ မယုတ်လျော့သော ရုပ်စသော ငါးပါးသော ခန္ဓာတို့၏ ပဋိသန္ဓေဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို ယူအပ်၏၊ "အလုံးစုံသော ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေ" ဟု မယူအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထို့ကြောင့် ထိုရှေးဦးစွာသော စိတ်သည်...ပ... ကလလရုပ်ဖြစ်သည်၊ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာသော လူကိုယ်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ထိုနေ့၌ ဖွားသော ဆိတ်၏ အမွေးကို ဇာတိဥဏ္ဏာ (အဆန်းဆုံးမွေး)" ဟု အချို့က ဆိုကြကုန်၏။ "ဟိမဝန္တာအရပ်၌ ဖြစ်သော ဇာတိမန္တဖြစ်သော ဆိတ်၏ အမွေးကို ဇာတိဥဏ္ဏာ" ဟု အခြားသော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ ဟိမဝန္တာ၌ အချို့သော ဆိတ်တို့သည် သိမ်မွေ့သော ဇာတိမွေးမျိုးတို့သာ ရှိကုန်သတတ်။ "ကိုယ်ဝန်ကို ခွဲ၍ ယူအပ်သော ဆိတ်၏ အမွေးကို ဇာတိဥဏ္ဏာ" ဟု အခြားသော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

Ekena aṃsunāti khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Tathā hi ‘‘gabbhaseyyakasattānaṃ paṭisandhikkhaṇe pañcakkhandhā apacchā apure ekato pātubhavanti. Tasmiṃ khaṇe pātubhūtā kalalasaṅkhātā rūpasantati parittā hoti khuddakamakkhikāya ekavāyāmena pātabbamattā’’ti vatvā puna ‘‘atibahuṃ etaṃ, saṇhasūciyā tele pakkhipitvā ukkhittāya paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘ekakese telato uddharitvā gahite tassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘imasmiṃ janapade manussānaṃ kese aṭṭhadhā phālite tato ekakoṭṭhāsappamāṇo uttarakurukānaṃ keso, tassa pasannatilatelato uddhaṭassa agge ṭhitabindumatta’’nti vuttaṃ. Tampi paṭikkhipitvā ‘‘jātiuṇṇā nāma sukhumā, tassā ekaaṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumatta’’nti (vibha. aṭṭha. 26) khuddakabhāṇakehi vuttaṃ. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘‘tīhi jātiuṇṇaṃsūhi katasuttagge saṇṭhitatelabinduppamāṇaṃ kalalaṃ hotī’’ti (saṃ. ni. aṭṭha. 1.1.235) vadanti. ‘‘Accha’’nti vuttamatthaṃ pariyāyantarena vibhāveti ‘‘vippasanna’’nti.

“တစ်ခုသော သိုးမွေးမျှင်ဖြင့်” ဟူသည်ကား ခုဒ္ဒကဘာဏက (ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဆောင်) ဆရာတို့၏ အယူအဆဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် သားအိမ်၌ ကိန်းသော (ဂဗ္ဘသေယျက) သတ္တဝါတို့အား ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ရှေ့နောက်မရွေး တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုခဏ၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော ကလလဟု ဆိုအပ်သော ရုပ်အစဉ်သည် အလွန်နည်းပါးလှ၏၊ ယင်ကောင်ငယ်တစ်ကောင်၏ တစ်ခါမျှ သောက်လောက်ရုံမျှသာ ရှိ၏ဟု ဆိုပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် “ဤပမာဏသည် အလွန်များသေး၏၊ သိမ်မွေ့သော အပ်ဖျားကို ဆီ၌ နှစ်၍ ဆွဲတင်ပြီးနောက် ယိုစီးကျကာ အဖျား၌ တည်သော ဆီစက်မျှသာ ရှိ၏” ဟု ဆိုပြန်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ပယ်၍ “ဆံပင်တစ်ချောင်းကို ဆီမှ ဆွဲထုတ်ကိုင်ထားရာ ယိုစီးကျပြီးနောက် ထိုဆံပင်ဖျား၌ ကျန်ရှိသော ဆီစက်မျှသာ ရှိ၏” ဟု ဆိုပြန်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ပယ်၍ “ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းရှိ လူတို့၏ ဆံပင်ကို ရှစ်စိတ် စိတ်အပ်သော် ထိုရှစ်စိတ်မှ တစ်စိတ်သော အတိုင်းအရှည်သည် ဥတ္တရကုရုကျွန်းသားတို့၏ ဆံပင်ပမာဏ ဖြစ်၏၊ ကြည်လင်သော နှမ်းဆီမှ ထုတ်ယူအပ်သော ထိုဆံပင်ဖျား၌ တည်သော ဆီစက်မျှသာ ရှိ၏” ဟု ဆိုပြန်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ပယ်၍ “ဇာတိဥဏ္ဏမည်သော သိုးမွေးသည် အလွန်နုနယ်သိမ်မွေ့၏၊ ထိုသိုးမွေး၏ အမွေးတစ်ချောင်းကို ကြည်လင်သော နှမ်းဆီ၌ နှစ်၍ ဆွဲထုတ်ကာ ယိုစီးကျပြီးနောက် အဖျား၌ တည်သော ဆီစက်မျှသာ ရှိ၏” ဟု ခုဒ္ဒကဘာဏက ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။ သံယုတ္တဘာဏက (သံယုတ္တနိကာယ်ဆောင်) ဆရာတို့ကမူ “ကောင်းစွာ ကျစ်အပ်သော ဇာတိဥဏ္ဏသိုးမွေး သုံးချောင်းဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အပ်ချည်မျှင်ဖျား၌ တည်သော ဆီစက်ပမာဏမျှသာ ကလလ ရေကြည်သည် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အစ္ဆ” ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အနက်ကို တစ်ပါးသော ပရိယာယ်ဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ “ဝိပ္ပသန္န” (ကြည်လင်သော) ဟု ဆိုအပ်၏။

Sappimaṇḍoti pasannasappi. Yathāti idaṃ ānetvā etthāpi sambandhitabbaṃ, sappimaṇḍopi vuttabinduppamāṇova idha adhippeto. Evaṃvaṇṇappaṭibhāganti vuttappamāṇasaṇṭhānaparicchinnaṃ[Pg.253]. Atha vā evaṃvaṇṇappaṭibhāganti evaṃvaṇṇaṃ evaṃsaṇṭhānañca. Paṭibhajanaṃ vā paṭibhāgo, sadisatābhajanaṃ sadisatāpattīti attho. Evaṃvidho vaṇṇappaṭibhāgo rūpato saṇṭhānato ca sadisatāpatti etassāti evaṃvaṇṇappaṭibhāgaṃ. Kalalanti pavuccatīti bhūtupādārūpasaṅkhāto santānavasena pavattamāno attabhāvo kalalaṃ nāmāti kathīyati. Vīsavassasatāyukassāti nidassanamattaṃ tato ūnādhikāyukamanussānampi sabbhāvato.

“သပ္ပိမဏ္ဍ” ဟူသည် ကြည်လင်သော ထောပတ်ဦး ဖြစ်၏။ “ယထာ” ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ဤနေရာ၌လည်း စပ်အပ်၏၊ သပ္ပိမဏ္ဍ (ထောပတ်ဦး) ၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော ဆီစက်ပမာဏကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ “ဧဝံဝဏ္ဏပဋိဘာဂံ” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းအရှည် သဏ္ဌာန်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော (ဖုံးလွှမ်းအပ်သော) အနက်ကို ဆိုလို၏။ သို့မဟုတ် “ဧဝံဝဏ္ဏပဋိဘာဂံ” ဟူသည် ဤသို့သော အဆင်းလည်းရှိသော၊ ဤသို့သော သဏ္ဌာန်လည်းရှိသော။ အလားတူခြင်း (ဆည်းကပ်ခြင်း) သည် ပဋိဘာဂ မည်၏၊ တူညီသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသည် အနက်တည်း။ ဤသို့သော သဘောရှိသော အဆင်းသဏ္ဌာန်အားဖြင့် တူညီခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် “ဧဝံဝဏ္ဏပဋိဘာဂံ” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ “ကလလံ” ဟု ဆိုအပ်၏ ဟူသည်မှာ မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော၊ အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော အတ္တဘော (ခန္ဓာကိုယ်) ကို ကလလ ရေကြည် ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “အသက်တစ်ရာ့နှစ်ဆယ်တန်းရှိသောသူ၏” ဟူသည် ဥပမာသာဓကပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထိုထက် အသက်ယုတ်သော လွန်သော လူတို့အားလည်း (ကလလ ရေကြည်) ရှိခြင်းကြောင့်တည်း။

Kalalakālepīti paṭhamasattāhabbhantare yaṃ santativasena pavattamānaṃ kalalasaṅkhātaṃ attabhāvaṃ jīvitā voropetuṃ sakkā, taṃ sandhāya vadati. Tato vā uddhanti dutiyasattāhādīsu abbudādibhāvappattaṃ sandhāya vuttaṃ. Nanu ca uppannānaṃ dhammānaṃ sarasanirodheneva nirujjhanato antarā upacchedo na sakkā kātuṃ, ‘‘tasmā…pe… jīvitindriyaṃ upacchindati uparodhetī’’ti kasmā vuttanti āha – ‘‘jīvitindriyassa paveṇīghaṭanaṃ…pe… uparodhetīti vuccatī’’ti. Kathañcāyamattho viññāyatīti āha ‘‘svāyamattho’’tiādi.

“ကလလအခါ၌လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ပထမပတ် (ခုနစ်ရက်) အတွင်း၌ အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော ကလလဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော အတ္တဘောကို ဇီဝိတအသက်မှ ချပစ်ခြင်းငှာ (သတ်ခြင်းငှာ) စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုသန္ဓေတည်စ အခါကို ရည်ရွယ်၍ ဆို၏။ “ထိုမှတစ်ပါး အထက်၌လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ ဒုတိယပတ်၊ တတိယပတ် စသည်တို့၌ အဗ္ဗုဒစသော အဖြစ်သို့ ရောက်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ “စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့သည် မိမိတို့သဘောအလျောက်သာ ချုပ်ပျောက်တတ်သောကြောင့် အကြား၌ ဖြတ်တောက်ခြင်းကို ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပါပဲလျက် ‘ထို့ကြောင့်...ပ... ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ ဆီးတားတတ်၏’ ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း” ဟု မေးအပ်သောကြောင့် “ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အစဉ်ဆက်စပ်မှုကို ... ဆီးတားနှောင့်ယှက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆို၏။ ဤအနက်ကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်း ဟူမူ “သွာယမတ္ထော” စသည်ဖြင့် ဆို၏။

Etthāha (sārattha. ṭī. 1.5; itivu. aṭṭha. 74) – khaṇe khaṇe nirujjhanasabhāvesu saṅkhāresu ko hanti, ko vā haññati, yadi cittacetasikasantāno, so arūpatāya na chedanabhedanādivasena vikopanasamattho, napi vikopanīyo. Atha rūpasantāno, so acetanatāya kaṭṭhakaliṅgarūpamoti na tattha chedanādinā pāṇātipāto labbhati yathā matasarīre. Payogopi pāṇātipātassa yathāvutto paharaṇappahārādiko atītesu vā saṅkhāresu bhaveyya anāgatesu vā paccuppannesu vā, tattha na tāva atītānāgatesu sambhavati tesaṃ abhāvato, paccuppannesu ca saṅkhārānaṃ khaṇikattā saraseneva nirujjhanasabhāvatāya vināsābhimukhesu nippayojano payogo siyā, vināsassa ca kāraṇarahitattā na paharaṇappahārādippayogahetukaṃ maraṇaṃ, nirīhakatāya ca saṅkhārānaṃ kassa so payogo, khaṇikattā vadhādhippāyasamakālabhijjanakassa kiriyāpariyosānakaālānavaṭṭhānato kassa vā pāṇātipātakammabaddhoti?

ဤ၌ (စောဒကက) စောဒနာသည်ကား – ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ချုပ်ပျောက်ပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ မည်သူက သတ်သနည်း၊ သို့မဟုတ် မည်သူသည် အသတ်ခံရသနည်း။ အကယ်၍ စိတ်စေတသိက်အစဉ် (နာမ်တရား) ဖြစ်အံ့၊ ထိုနာမ်တရားသည် နာမ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သကဲ့သို့ ဖျက်ဆီးအပ်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ်ဘဲ ရုပ်အစဉ် ဖြစ်အံ့၊ ထိုရုပ်သည် စေတနာမရှိသဖြင့် သစ်တုံး၊ တောတောင်နှင့် တူ၏၊ ထို့ကြောင့် သေပြီးသော အလောင်း၌ လုံ့လပြုသကဲ့သို့ ထိုရုပ်အစဉ်၌ ဖြတ်တောက်ခြင်းစသည်ဖြင့် ပါဏာတိပါတကံ မထိုက်နိုင်ရာ။ ပါဏာတိပါတ၏ ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ခြင်း အစရှိသော ဆိုအပ်ပြီးသော လုံ့လ (ပယောဂ) သည်လည်း အတိတ်သင်္ခါရတို့၌ ဖြစ်ရာသလော၊ အနာဂတ်သင်္ခါရတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရတို့၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ရာသလော။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အတိတ်နှင့် အနာဂတ်တို့၌ ထိုတရားတို့ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် မဖြစ်နိုင်ရာ။ ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရတို့၌လည်း သင်္ခါရတို့သည် ခဏမျှသာ တည်၍ မိမိအလိုလို ပျက်စီးချုပ်ပျောက်သော သဘောရှိသဖြင့် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရှေးရှုနေသောကြောင့် လုံ့လသည် အကျိုးမဲ့ ဖြစ်ရာ၏။ ပျက်စီးခြင်းသည်လည်း အပြင်ပပယောဂ အကြောင်းကင်းသောကြောင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်း စသော ပယောဂကြောင့် သေခြင်း မဟုတ်နိုင်ရာ။ သင်္ခါရတရားတို့သည် အားထုတ်မှု ကင်းမဲ့သောကြောင့် ထိုပယောဂသည် မည်သူ့အား ဖြစ်ပေါ်စေသနည်း။ ခဏချင်း ပျက်စီးသောကြောင့် သတ်လိုသော စေတနာနှင့် တစ်ပြိုင်နက် ပျက်စီးခြင်း၏ ကိရိယာပြီးဆုံးချိန်အထိ မတည်တံ့နိုင်သဖြင့် မည်သူ့အား ပါဏာတိပါတကံနှင့် ငြိစွန်းပါမည်နည်း ဟု စောဒနာအပ်၏။

Vuccate [Pg.254] – vadhakacetanāsahito saṅkhārānaṃ puñjo sattasaṅkhāto hanti. Tena pavattitavadhappayoganimittaṃ apagatusmāviññāṇajīvitindriyo matavohārappavattinibandhano yathāvuttavadhappayogākaraṇe uppajjanāraho rūpārūpadhammasamūho haññati, kevalo vā cittacetasikasantāno vadhappayogāvisayabhāvepi tassa pañcavokārabhave rūpasantānādhīnavuttitāya rūpasantāne parena payojitajīvitindriyupacchedakapayogavasena tannibbattivinibandhakavisadisarūpuppattiyā vihate vicchedo hotīti na pāṇātipātassa asambhavo, napi ahetuko pāṇātipāto, na ca payogo nippayojano paccuppannesu saṅkhāresu katappayogavasena tadanantaraṃ uppajjanārahassa saṅkhārakalāpassa tathā anuppattito. Khaṇikānaṃ saṅkhārānaṃ khaṇikamaraṇassa idha maraṇabhāvena anadhippetattā santatimaraṇassa ca yathāvuttanayena sahetukabhāvato na ahetukaṃ maraṇaṃ, na ca katturahito pāṇātipātappayogo nirīhakesupi saṅkhāresu sannihitatāmattena upakārakesu attano attano anurūpaphaluppādane niyatesu kāraṇesu kattuvohārasiddhito yathā ‘‘padīpo pakāseti, nisākaro candimā’’ti. Na ca kevalassa vadhādhippāyasahabhuno cittacetasikakalāpassa pāṇātipāto icchito santānavasena avaṭṭhitasseva paṭijānanato, santānavasena pavattamānānañca padīpādīnaṃ atthakiriyāsiddhi dissatīti attheva pāṇātipātena kammunā baddho. Ayañca vicāro adinnādānādīsupi yathāsambhavaṃ vibhāvetabbo.

ဖြေဆိုအပ်အံ့ (အဖြေကား) – သတ်လိုသော စေတနာနှင့်တကွဖြစ်သော “သတ္တဝါ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော သင်္ခါရအစုသည် သတ်တတ်၏။ ထိုသူဖြစ်စေအပ်သော သတ်ခြင်းလုံ့လ (ပယောဂ) အကြောင်းကြောင့် ကင်းသော ကိုယ်ငွေ့၊ ဝိညာဉ်၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ ရှိသည်ဖြစ်၍ “သေပြီ” ဟု ခေါ်ဝေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သတ်ခြင်းလုံ့လကို မပြုလုပ်ပါက ဖြစ်ပေါ်ရန်ထိုက်သော ရုပ်နာမ်တရားအစုသည် အသတ်ခံရ၏။ သို့မဟုတ် စင်စစ်ဖြစ်သော စိတ်စေတသိက်အစဉ် (နာမ်တရား) သည် သတ်ခြင်းလုံ့လ၏ အာရုံ မဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ရုပ်အစဉ်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့်၊ တစ်ပါးသူက ပြုအပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လုံ့လအစွမ်းဖြင့် ရုပ်အစဉ်တို့၌ ထိုရုပ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်မှုကို ဟန့်တားတတ်သော မတူသောရုပ်များ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ပျက်စီးသွားသောအခါ (နာမ်အစဉ်၏) ပြတ်တောက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ပါဏာတိပါတကံ မဖြစ်နိုင်ခြင်း မရှိ။ ပါဏာတိပါတသည် အကြောင်းမဲ့လည်း မဟုတ်၊ လုံ့လသည်လည်း အကျိုးမဲ့မဟုတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်သင်္ခါရတို့၌ ပြုအပ်သော လုံ့လအစွမ်းကြောင့် ထိုပယောဂ၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်ရန်ထိုက်သော သင်္ခါရအစုသည် ထိုသို့ မဖြစ်ပေါ်နိုင်တော့သောကြောင့်တည်း။ ခဏချင်း ပျက်စီးတတ်သော သင်္ခါရတို့၏ ခဏမရဏ (ခဏတိုင်းသေခြင်း) ကို ဤနေရာ၌ “သေခြင်း” အဖြစ် အလိုမရှိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သန္တတိမရဏ (အစဉ်ပြတ်၍သေခြင်း) သည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် အကြောင်းမဲ့ သေခြင်းမဟုတ်ပေ။ ပါဏာတိပါတလုံ့လသည်လည်း ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) ကင်းသည် မဟုတ်။ လုံ့လကင်းမဲ့သော သင်္ခါရတရားတို့၌လည်း အချင်းချင်း နီးကပ်စွာ တည်ရှိရုံမျှဖြင့် အထောက်အကူပြုကုန်လျက် မိမိတို့နှင့် လျော်ကန်သော အကျိုးတရားကို ဖြစ်ထွန်းစေရန် မြဲမြံကြကုန်သော အကြောင်းတရားတို့၌ “ဆီမီးသည် လင်းစေ၏၊ လမင်းသည် သာယာစေ၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ကတ္တုဝေါဟာရ (ပြုလုပ်သူအဖြစ် ခေါ်ဝေါ်ခြင်း) ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ သတ်လိုသော စေတနာနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်စေတသိက်အစုသက်သက်ကိုသာ ပါဏာတိပါတဟု အလိုမရှိအပ်၊ အစဉ်သဖြင့် တည်ရှိနေသော (ရုပ်နာမ်အစုကို) သာလျှင် ဝန်ခံအပ်သောကြောင့်တည်း။ အစဉ်သဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေကြသော ဆီမီးစသည်တို့၏ ကိရိယာပြီးမြောက်မှုကို တွေ့မြင်ရသကဲ့သို့ ပါဏာတိပါတကံနှင့် ငြိစွန်းခြင်းသည် စင်စစ် ရှိသည်သာတည်း။ ဤသို့သော ဆင်ခြင်သုံးသပ်ချက်ကို အဒိန္နာဒါန စသည်တို့၌လည်း ထိုက်သလို ဝေဖန်ပိုင်းခြားအပ်၏။

Voropetuṃ na sakkāti upakkamena voropetuṃ na sakkā. Sattaṭṭhajavanavāramattanti khuddakabhāṇakānaṃ matena vuttaṃ. Saṃyuttabhāṇakā pana ‘‘rūpasantati arūpasantatī’’ti dve santatiyo vatvā ‘‘udakaṃ akkamitvā gatassa yāva tīre akkantaudakalekhā na vippasīdati, addhānato āgatassa yāva kāye usumabhāvo na vūpasammati, ātapā āgantvā gabbhaṃ paviṭṭhassa yāva andhakārabhāvo na vigacchati, antogabbhe kammaṭṭhānaṃ manasi karitvā divā vātapānaṃ vivaritvā olokentassa yāva akkhīnaṃ phandanabhāvo na vūpasammati, ayaṃ rūpasantati nāma. Dve tayo javanavārā arūpasantati nāmā’’ti vatvā ‘‘tadubhayampi santatipaccuppannaṃ nāmā’’ti vadanti[Pg.255]. Majjhimabhāṇakā pana vadanti ‘‘ekadvesantativārapariyāpannaṃ santatipaccuppannaṃ. Tattha andhakāre nisīditvā ālokaṭṭhānaṃ gatassa na ca tāva ārammaṇaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā nāmāti veditabbā. Ālokaṭṭhāne caritvā ovarakaṃ paviṭṭhassapi na tāva sahasā rūpaṃ pākaṭaṃ hoti. Yāva pana taṃ pākaṭaṃ hoti, etthantare pavattā rūpasantati arūpasantati vā ekadvesantativārā veditabbā. Dūre ṭhatvā pana rajakānaṃ hatthavikāraṃ ghaṇṭibheriākoṭanavikārañca disvāpi na tāva saddaṃ suṇāti. Yāva pana taṃ suṇāti, etasmimpi antare ekadvesantativārā veditabbā’’ti. Ettha ca ālokaṭṭhānato ovarakaṃ paviṭṭhassa pageva tattha nisinnassa yāva rūpagataṃ pākaṭaṃ hoti, tattha upaḍḍhavelā avibhūtappāyā, upaḍḍhavelā vibhūtappāyā tadubhayaṃ gahetvā ‘‘dvesantativārā’’ti vuttaṃ, tayidaṃ na sabbasādhāraṇaṃ, ekaccassa sīghampi pākaṭaṃ hotīti ‘‘ekadvesantativārā’’ti ekaggahaṇampi kataṃ.

“သတ်ဖြတ်ရန် မစွမ်းနိုင်” ဆိုသည်မှာ လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် အသက်ကို ချွေလွှင့်ရန် မတတ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဇောဝါရ ခုနစ်ကြိမ် ရှစ်ကြိမ်မျှသာ” ဟူသည်မှာ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဆောင် ဆရာတို့၏ အယူအဆဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်သည်။ သံယုတ္တနိကာယ်ဆောင် ဆရာတို့ကမူ “ရုပ်သန္တတိ၊ နာမ်သန္တတိ” ဟူ၍ သန္တတိနှစ်ပါးကို မိန့်ဆိုကြသည်။ ရေကို ဖြတ်ကျော်သွားသောသူအား ကမ်းပေါ်သို့ ရောက်သည့်တိုင်အောင် နင်းမိသော ရေအယဉ်သည် မကြည်လင်သေးသရွေ့လည်းကောင်း၊ ခရီးဝေးမှ လာသောသူအား ကိုယ်၌ အပူငွေ့ မငြိမ်းသေးသရွေ့လည်းကောင်း၊ နေပူမှ လာ၍ တိုက်ခန်းသို့ ဝင်သောသူအား အမှောင်ရိပ် မကင်းသေးသရွေ့လည်းကောင်း၊ တိုက်ခန်းအတွင်း၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက် နေ့အခါ လေသာပြတင်းပေါက်ကို ဖွင့်၍ ကြည့်ရှုသောသူအား မျက်စိလှုပ်ရှားခြင်း မငြိမ်းသေးသရွေ့လည်းကောင်း ဤကာလသည် “ရုပ်သန္တတိ” မည်၏။ ဇောဝါရ နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ်မျှသည် “နာမ်သန္တတိ” မည်၏ဟု ဆိုကြပြီး ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို “သန္တတိပစ္စုပ္ပန်” ဟု မိန့်ဆိုကြသည်။ မဇ္ဈိမနိကာယ်ဆောင် ဆရာတို့ကမူ “တစ်ခဏ သို့မဟုတ် နှစ်ခဏမျှသော သန္တတိဝါရ၌ အကျုံးဝင်သည်ကို သန္တတိပစ္စုပ္ပန်” ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုအယူအဆ၌ အမှောင်ထဲတွင် ထိုင်နေပြီး အလင်းရောင်ရှိသော အရပ်သို့ သွားသောသူအား အာရုံသည် ချက်ချင်း ထင်ရှားစွာ မဖြစ်သေးဘဲ၊ ထိုအာရုံ ထင်ရှားဖြစ်လာသည့်တိုင်အောင် ဤအကြား၌ ဖြစ်သော ရုပ်သန္တတိ သို့မဟုတ် နာမ်သန္တတိဝါရကို “သန္တတိဝါရ တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ်” ဟု သိအပ်၏။ အလင်းရောင်ရှိသော အရပ်၌ သွားလာနေပြီးနောက် တိုက်ခန်းငယ်သို့ ဝင်သောသူအားလည်း ရုပ်သည် ချက်ချင်း ထင်ရှားစွာ မဖြစ်သေးဘဲ၊ ထိုရုပ် ထင်ရှားဖြစ်လာသည့်တိုင်အောင် ဤအကြား၌ ဖြစ်သော ရုပ်သန္တတိ သို့မဟုတ် နာမ်သန္တတိဝါရကိုလည်း “သန္တတိဝါရ တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ်” ဟု သိအပ်၏။ အဝေး၌ ရပ်လျက် ခဝါသည်တို့၏ လက်လှုပ်ရှားမှုနှင့် မောင်းထုခြင်း၊ စည်တီးခြင်း လှုပ်ရှားမှုတို့ကို မြင်ရသော်လည်း အသံကို ချက်ချင်း မကြားရသေးဘဲ၊ ထိုအသံကို ကြားရသည့်တိုင်အောင် ဤအကြား၌ ဖြစ်သော သန္တတိဝါရကိုလည်း “သန္တတိဝါရ တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ်” ဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း အလင်းရောင်ရှိသော အရပ်မှ တိုက်ခန်းငယ်သို့ ဝင်သူအားလည်းကောင်း၊ ထိုနေရာ၌ ရှေးဦးကပင် ထိုင်နေပြီးသူအားလည်းကောင်း ရုပ်အဆင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်လာသည့်တိုင်အောင် ထိုကာလ၌ ထက်ဝက်သောအချိန်သည် မထင်ရှားသလောက်ဖြစ်၍၊ ကျန်ထက်ဝက်သောအချိန်သည် ထင်ရှား၏။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးကို ယူ၍ “သန္တတိဝါရ နှစ်ကြိမ်” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဤမိန့်ဆိုချက်သည် လူတိုင်းနှင့် မသက်ဆိုင်ပေ။ အချို့သောသူအား လျင်မြန်စွာလည်း ထင်ရှားတတ်သောကြောင့် “သန္တတိဝါရ တစ်ကြိမ် နှစ်ကြိမ်” ဟု တစ်ကြိမ်ဟူသော စကားကိုလည်း ထည့်သွင်းမိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Sabhāgasantativasenāti kusalākusalasomanassupekkhādinā sabhāgasantativasena. Iminā arūpasantati dassitā. Sattaṭṭhajavanavāramattanti ca kāmāvacarajavanavaseneva veditabbaṃ, na itarajavanavasena. Na hi te parimitakālā, antarā pavattabhavaṅgādayopi tadantogadhāti daṭṭhabbā. Yāva vā uṇhato āgantvātiādinā pana rūpasantatiṃ dasseti. Andhakāraṃ hotīti andhakāraṃ na vigacchati. Santatipaccuppannañcettha aṭṭhakathāsu āgataṃ, addhāpaccuppannaṃ sutte. Tathā hi bhaddekarattasutte addhāpaccuppannaṃ sandhāya ‘‘yo cāvuso mano, ye ca dhammā, ubhayametaṃ paccuppannaṃ, tasmiṃ ce paccuppanne chandarāgapaṭibaddhaṃ hoti viññāṇaṃ, chandarāgapaṭibaddhattā viññāṇassa tadabhinandati, tadabhinandanto paccuppannesu dhammesu saṃhīratī’’ti (ma. ni. 3.284) vuttaṃ. Ettha hi manoti sasampayuttaṃ viññāṇamāha. Dhammāti ārammaṇadhammā. Manoti vā manāyatanaṃ. Dhammāti vedanādayo arūpakkhandhā. Ubhayametaṃ paccuppannanti addhāpaccuppannaṃ etaṃ ubhayaṃ hotīti attho. Viññāṇanti nikantiviññāṇaṃ. Tañhi tasmiṃ paccuppanne chandarāgavasena paṭibaddhaṃ hoti. Abhinandatīti taṇhādiṭṭhābhinandanāhi abhinandati[Pg.256]. Tathābhūto ca vatthupariññāya abhāvato tesu paccuppannesu dhammesu saṃhīrati, taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhīyatīti attho. Ettha ca ‘‘dvādasāyatanāni ekaṃ paccuppanna’’nti āgatattā tattha pavatto chandarāgo addhāpaccuppannārammaṇo, na khaṇapaccuppannārammaṇoti viññāyati.

“သဘာဂသန္တတိစွမ်းဖြင့်” ဆိုသည်မှာ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ သောမနဿ၊ ဥပေက္ခာ စသည်တို့အားဖြင့် တူညီသော သန္တတိအစဉ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤစကားဖြင့် နာမ်သန္တတိကို ပြသတော်မူသည်။ “ဇောဝါရ ခုနစ်ကြိမ် ရှစ်ကြိမ်မျှသာ” ဟူသည်ကိုလည်း ကာမာဝစရဇော၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်၏၊ အခြားသော ဇောတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် မသိအပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ထိုဇောတို့သည် အချိန်ပမာဏ ကန့်သတ်ချက်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဇောတို့၏ အကြား၌ ဖြစ်သော ဘဝင်စသည်တို့သည်လည်း ထိုဇောဝါရ၌ အကျုံးဝင်သည်ဟု မယူဆအပ်ပေ။ “ပူအိုက်သော အရပ်မှ လာသောသူအား” စသည်ဖြင့် ရုပ်သန္တတိကို ပြသတော်မူသည်။ “အမှောင်ဖြစ်၏” ဆိုသည်မှာ အမှောင်ရိပ် မကင်းသေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤကျမ်းဂန်၌ သန္တတိပစ္စုပ္ပန်ကို အဋ္ဌကထာများ၌ လာရှိသည့်အတိုင်း ပြဆို၍၊ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန်ကိုမူ သုတ္တန်၌ ပြဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဘဒ္ဒေကရတ္တသုတ္တန်၌ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန်ကို ရည်ညွှန်း၍ “ငါ့ရှင်တို့... မနောသည်လည်းကောင်း၊ ဓမ္မတို့သည်လည်းကောင်း ရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည် ပစ္စုပ္ပန်တည်း။ ထိုပစ္စုပ္ပန်တရား၌ ဝိညာဉ်သည် ဆန္ဒရာဂဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်သည်ဖြစ်၏။ ဝိညာဉ်သည် ဆန္ဒရာဂဖြင့် ဖွဲ့စပ်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပစ္စုပ္ပန်ကို လွန်စွာနှစ်သက်၏။ ထိုသို့ နှစ်သက်သောသူသည် ပစ္စုပ္ပန်တရားတို့၌ မျောပါတတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ “မနော” ဆိုသည်မှာ ယှဉ်ဖက်စေတသိက်နှင့်တကွသော ဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဓမ္မ” ဆိုသည်မှာ အာရုံတရားများဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် “မနော” ဆိုသည်မှာ မနာယတန ဖြစ်ပြီး “ဓမ္မ” ဆိုသည်မှာ ဝေဒနာစသော နာမ်က္ခန္ဓာတို့ ဖြစ်သည်။ “ထိုနှစ်ပါးစလုံးသည် ပစ္စုပ္ပန်တည်း” ဆိုသည်မှာ ဤနှစ်ပါးစလုံးသည် အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဝိညာဉ်” ဆိုသည်မှာ တပ်မက်မှုရှိသော နိကန္တိဝိညာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝိညာဉ်သည် ထိုပစ္စုပ္ပန်တရား၌ ဆန္ဒရာဂအားဖြင့် ဖွဲ့နှောင်စပ်ယှက်လျက် ရှိသည်။ “နှစ်သက်၏” ဆိုသည်မှာ တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် လွန်စွာနှစ်သက်ခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် တရားတို့၏ အရှိအတိုင်းဖြစ်သော ဝတ္ထုပရိညာ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုပစ္စုပ္ပန်တရားတို့၌ မျောပါရခြင်း၊ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့က ဆွဲငင်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ “အာယတန ၁၂ ပါးစလုံးသည် ပစ္စုပ္ပန်တစ်ခုတည်း” ဟု လာရှိသောကြောင့် ထိုပစ္စုပ္ပန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဆန္ဒရာဂသည် အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန်ကို အာရုံပြုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ခဏပစ္စုပ္ပန်ကို အာရုံပြုခြင်း မဟုတ်ကြောင်း သိသာပေသည်။

Sattoti khandhasantāno. Tattha hi sattapaññatti. Jīvitindriyanti rūpārūpajīvitindriyaṃ. Rūpajīvitindriye hi vikopite itarampi taṃsambandhatāya vinassatīti. Taṃ vuttappakāramevāti taṃ jīvitindriyātipātanavidhānaṃ heṭṭhā vuttappakārameva. Saraseneva patanasabhāvassa antarā eva atīva pātanaṃ atipāto, saṇikaṃ patituṃ adatvā sīghapātananti attho. Atikkamma vā satthādīhi abhibhavitvā pātanaṃ atipāto, pāṇassa atipāto pāṇātipāto. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa nissayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto. Tenāha ‘‘yāya cetanāyā’’tiādi.

“သတ္တဝါ” ဆိုသည်မှာ ခန္ဓာအစဉ် (ခန္ဓသန္တန်) သာ ဖြစ်သည်။ ထိုခန္ဓာအစဉ်၌သာ သတ္တပညတ် ရှိပေသည်။ “ဇီဝိတိန္ဒြေ” ဆိုသည်မှာ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေ (ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြေ) နှစ်ပါးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ပျက်စီးသွားလျှင် အခြားသော နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည်လည်း ထိုရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် ဆက်စပ်နေသောကြောင့် ပျက်စီးသွားရသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ “ထိုမိန့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင်” ဆိုသည်မှာ ထိုဇီဝိတိန္ဒြေကို ချွေလွှင့်ခြင်း၏ စနစ်ကို အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းသာ ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ သဘာဝအလျောက် ကျရောက်ပျက်စီးရမည့် အခြေအနေ၏ အကြား၌ပင် အလွန်အမင်း ကျစေခြင်းသည် “အတိပါတ” မည်၏။ ဖြည်းညှင်းစွာ ကျဆင်းခွင့်မပြုဘဲ လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းစေခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် ဓား လက်နက်စသည်တို့ဖြင့် ကျော်လွန်နှိပ်စက်၍ ကျစေခြင်းသည် “အတိပါတ” မည်၏။ အသက် (ပါဏ) ကို လျင်မြန်စွာ ချွေလွှင့်ခြင်းသည် “ပါဏာတိပါတ” မည်၏။ မည်သည့် စေတနာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လျက်ရှိသော ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ မှီရာဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်တို့၌ သတ်ဖြတ်ရန် လုံ့လပြုခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်၊ ထိုမဟာဘုတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာရမည့် နောက်ထပ် မဟာဘုတ်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ကုန်အံ့၊ ထိုကဲ့သို့သော လုံ့လပယောဂကို ဖြစ်စေတတ်သော သတ်လိုသော စေတနာ (ဝဓကစေတနာ) သည် “ပါဏာတိပါတ” မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “မည်သည့်စေတနာဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Paharaṇanti kāyaviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Āṇāpananti vacīviññattisahitāya vadhakacetanāya adhippetatthasādhanaṃ. Teneva ‘‘sāvetukāmo na sāvetī’’tiādi vuttaṃ. Upanikkhipananti asiādīnaṃ tassa upanikkhipanaṃ.

“ပဟရဏ (ကိုယ်တိုင် သတ်ဖြတ်ခြင်း)” ဆိုသည်မှာ ကာယဝိညတ်နှင့်တကွဖြစ်သော သတ်လိုသော စေတနာဖြင့် မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြီးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ “အာဏာပန (ခိုင်းစေ၍ သတ်ဖြတ်ခြင်း)” ဆိုသည်မှာ ဝစီဝိညတ်နှင့်တကွဖြစ်သော သတ်လိုသော စေတနာဖြင့် မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြီးမြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ကြားသိစေလိုသော်လည်း မကြားသိစေခြင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခဲ့သည်။ “ဥပနိက္ခိပန” ဆိုသည်မှာ ဓား၊ လက်နက်စသည်တို့ကို ထိုသူ၏ အနီးအနား၌ ချထားပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Aṭṭhakathāsu vuttamatthaṃ saṅkhipitvā dassento ‘‘saṅkhepato’’tiādimāha. Tattha vijjāparijappananti mantaparijappanaṃ. Idāni aṭṭhakathāsu vitthāritamatthaṃ dassento āha ‘‘aṭṭhakathāsu panā’’tiādi. Tattha āthabbaṇikāti āthabbaṇavedavedino. Āthabbaṇaṃ payojentīti āthabbaṇavedavihitaṃ mantaṃ tattha vuttavidhinā payojenti. Āthabbaṇikā hi sattāhaṃ aloṇakaṃ bhuñjitvā dabbe attharitvā pathaviyaṃ sayamānā tapaṃ caritvā sattame divase susānabhūmiṃ sajjetvā sattame pade ṭhatvā hatthaṃ vaṭṭetvā vaṭṭetvā mukhena vijjaṃ parijappanti, atha nesaṃ kammaṃ samijjhati. Paṭisenāyāti idaṃ heṭṭhā upari vā padadvayena sambandhamupagacchati. Ītiṃ uppādentīti ḍaṃsitvā māraṇatthāya vicchikādīnaṃ vissajjanavasena pīḷaṃ uppādenti[Pg.257]. Etīti īti. Upaddavanti tato adhikatarapīḷaṃ. Pajjarakanti visamajjaraṃ. Sūcikanti aṅgapaccaṅgāni sūcīhi viya vijjhitvā pavattamānaṃ sūlaṃ. Visūcikanti sasūlaṃ āmātisāraṃ. Pakkhandiyanti rattātisāraṃ. Vijjaṃ parivattetvāti gandhāravijjādikaṃ attano vijjaṃ katupacāraṃ parijappitvā mantapaṭhanakkamena paṭhitvā. Tehīti tehi vatthūhi.

အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ပြသလိုသဖြင့် ‘saṅkhepato’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘vijjāparijappana’ ဟူသည် မန္တရားစုတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ အဋ္ဌကထာ၌ ချဲ့ထွင်အပ်သော အနက်ကို ပြသလိုသဖြင့် ‘aṭṭhakathāsu pana’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘āthabbaṇikā’ ဟူသည် အာတပ္ပနဗေဒင်တတ်သူတို့တည်း။ ‘āthabbaṇaṃ payojenti’ ဟူသည် အာတပ္ပနဗေဒင်၌ စီရင်အပ်သော မန္တရားကို ထိုဗေဒင်၌ ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ရွတ်ဖတ်ကုန်၏။ အာတပ္ပနဗေဒင်တတ်သူတို့သည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ဆားမပါသော အစာကို စား၍ သမန်မြက်တို့ကို ခင်းကာ မြေပေါ်၌ အိပ်လျက် ပူပန်စေတတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်ပြီးလျှင် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ သုသာန်မြေကို ပြင်ဆင်၍ ခုနစ်လှမ်းမြောက်သောအရပ်၌ ရပ်လျက် လက်ကို ဝိုင်းပတ်ပြုပြင်ကာ နှုတ်ဖြင့် မန္တန်ကို စုတ်ကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူတို့၏ အမှုသည် ပြည့်စုံအောင်မြင်တတ်၏။ ‘paṭisenāya’ ဟူသည် အောက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်၌လည်းကောင်း ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် စပ်ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ‘ītiṃ uppādenti’ ဟူသည် ကိုက်ခဲ၍ သေစေခြင်းငှာ ကင်းမြီးကောက်စသည်တို့ကို လွှတ်ခြင်းအားဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းကို ဖြစ်စေကုန်၏။ ‘eti’ ဟူသော ပုဒ်မှ ‘īti’ (နှိပ်စက်ခြင်း) ဟူ၍ ဖြစ်၏။ ‘upaddava’ ဟူသည် ထိုထက် ပိုမို၍ ပြင်းထန်သော နှိပ်စက်ခြင်းတည်း။ ‘pajjaraka’ ဟူသည် ပြင်းထန်သော အဖျားရောဂါတည်း။ ‘sūcika’ ဟူသည် ခြေလက်အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို အပ်တို့ဖြင့် ထိုးသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝမ်းထိုးခြင်း ဝေဒနာတည်း။ ‘visūcika’ ဟူသည် ထိုးကျဉ်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဝမ်းပျက်ဝမ်းလျှောရောဂါတည်း။ ‘pakkhandika’ ဟူသည် သွေးဝမ်းကိုက်ရောဂါတည်း။ ‘vijjaṃ parivattetvā’ ဟူသည် ဂန္ဓာရအတတ် အစရှိသော မိမိ၏ မန္တန်ကို ပြုအပ်သော ဥပစာရဖြင့် စုတ်၍ မန္တန်ရွတ်ဖတ်သော အစဉ်အတိုင်း ရွတ်ဖတ်၍ ဟူလိုသည်။ ‘tehi’ ဟူသည် ထိုဝတ္ထုတို့ဖြင့် ဟူလိုသည်။

Payojananti pavattamānaṃ. Disvātiādi diṭṭhavisādīnaṃ yathākkamena vuttaṃ. Dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇeti dvattibyāmasatappamāṇe mahākāye nimminitvā ṭhitānaṃ nāgānaṃ uddharaṇe. Kumbhaṇḍānanti kumbhaṇḍadevānaṃ. Te kira devā mahodarā honti, rahassaṅgampi ca nesaṃ kumbho viya mahantaṃ hoti, tasmā ‘‘kumbhaṇḍā’’ti vuccanti. Vessavaṇassa yakkhādhipatibhāvepi nayanāvudhena kumbhaṇḍānaṃ maraṇassa idha vuttattā tesupi tassa āṇāpavatti veditabbā.

‘payojana’ ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းတည်း။ ‘disvā’ အစရှိသည်ကား မြင်အပ်သော အဆိပ်ရှိသောသူ စသည်တို့၏ အနက်ကို အစဉ်အတိုင်း ဆိုအပ်၏။ ‘dvattibyāmasatappamāṇanāguddharaṇe’ ဟူသည် အလံနှစ်ရာ သုံးရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာအကြီကြီး ဖန်ဆင်း၍ တည်နေသော နဂါးတို့ကို ဆွဲထုတ်ခြင်း၌ ဟူလိုသည်။ ‘kumbhaṇḍānaṃ’ ဟူသည် ကုမ္ဘဏ်နတ်တို့အား ဟူလိုသည်။ ထိုနတ်တို့သည် ကြီးမားသော ဝမ်းရှိကြကုန်သတတ်၊ ထို့ပြင် ထိုနတ်တို့၏ လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါသည်လည်း အိုးကဲ့သို့ ကြီးမားလှ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ကုမ္ဘဏ်’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်းသည် ဘီလူးတို့ကို အစိုးရသောသူ ဖြစ်သော်လည်း မျက်စိလက်နက်ဖြင့် ကုမ္ဘဏ်တို့ကို သေစေနိုင်ကြောင်း ဤ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုကုမ္ဘဏ်တို့အပေါ်၌လည်း ထိုဝေဿဝဏ်နတ်မင်း၏ အာဏာသက်ရောက်မှုကို သိအပ်၏။

Kecīti mahāsaṅghikā. ‘‘Aho vata yaṃ taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhameyyā’’ti pāṭho sundarataro. ‘‘Aho vatāyaṃ ta’’ntipi pāṭho. ‘‘Ayaṃ itthī taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhāmeyyā’’ti vattabbaṃ. Kulumbassāti gabbhassa kulasseva vā, kuṭumbassāti vuttaṃ hoti. Bhāvanāmayiddhiyāti adhiṭṭhāniddhiṃ sandhāya vadanti. Ghaṭabhedanaṃ viya iddhivināso, agginibbāpanaṃ viya parūpaghātoti upamāsaṃsandanaṃ. Taṃ tesaṃ icchāmattamevāti etthāyaṃ vicāraṇā – tumhe iddhiyā parūpaghātaṃ vadetha, iddhi nāma cesā adhiṭṭhāniddhi vikubbaniddhi manomayiddhi ñāṇavipphāriddhi samādhivipphāriddhi ariyiddhi kammavipākajiddhi puññavatoiddhi vijjāmayiddhi tattha tattha sammāpayogapaccayā ijjhanaṭṭhena iddhīti dasavidhā. Tattha kataraṃ iddhiṃ vadethāti? Bhāvanāmayanti. Kiṃ pana bhāvanāmayiddhiyā parūpaghātakammaṃ hotīti? Āma ekavāraṃ hoti. Yathā hi ādittagharassa upari udakabharite ghaṭe khitte ghaṭopi bhijjati, aggipi nibbāyati, evameva bhāvanāmayiddhiyā ekavāraṃ parūpaghātakammaṃ hoti, tato paṭṭhāya pana sā nassatīti. Atha ne ‘‘bhāvanāmayiddhiyā neva ekavāraṃ, na dve vāre parūpaghātakammaṃ hotī’’ti vatvā saññattiṃ āgacchantā pucchitabbā ‘‘bhāvanāmayiddhi kiṃ kusalā, akusalā, abyākatā, sukhāya vedanāya sampayuttā, dukkhāya[Pg.258], adukkhamasukhāya, savitakkasavicārā, avitakkavicāramattā, avitakkaavicārā, kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā’’ti.

‘Keci’ ဟူသည် မဟာသံဃိကဂိုဏ်းသားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘Aho vata yaṃ taṃ kucchigataṃ gabbhaṃ na sotthinā abhinikkhameyyā’ ဟူသော ပါဌ်သည် သာလွန်ကောင်းမွန်၏။ ‘Aho vatāyaṃ taṃ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ‘ဤမိန်းမသည် ဝမ်း၌ရှိသော သန္ဓေသားကို ဘေးကင်းစွာ မမွေးဖွားပါစေလင့်’ ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Kulumbassa’ ဟူသည် သန္ဓေသားအားလည်းကောင်း၊ အမျိုးအားလည်းကောင်း သို့မဟုတ် ‘kuṭumbassa’ (အိမ်ထောင်စုအား) ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘Bhāvanāmayiddhiyā’ ဟူသည် အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုးကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုကြကုန်၏။ ရေအိုးကို ခွဲသကဲ့သို့ တန်ခိုးပျက်စီးခြင်း၊ မီးကို ငြှိမ်းသကဲ့သို့ သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲခြင်း ဟူ၍ ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ‘ထိုစကားသည် ထိုသူတို့၏ အလိုဆန္ဒမျှသာဖြစ်၏’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤသို့ ဆွေးနွေးချက် ရှိ၏— သင်တို့သည် တန်ခိုးဖြင့် သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲနိုင်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တန်ခိုးမည်သည်ကား အဓိဋ္ဌာန်တန်ခိုး၊ ဝိကုဗ္ဗနတန်ခိုး၊ မနောမယတန်ခိုး၊ ဉာဏဝိပ္ဖါရတန်ခိုး၊ သမာဓိဝိပ္ဖါရတန်ခိုး၊ အရိယတန်ခိုး၊ ကမ္မဝိပါကဇတန်ခိုး၊ ပုညဝန္တတန်ခိုး၊ ဝိဇ္ဇာမယတန်ခိုး၊ ထိုထိုနေရာ၌ မှန်ကန်သော အားထုတ်မှုအကြောင်းကြောင့် ပြီးစီးခြင်းအနက်ဖြင့် ‘တန်ခိုး’ ဟူ၍ ၁၀ ပါး ရှိ၏။ ထိုတန်ခိုးတို့တွင် အဘယ်တန်ခိုးကို ဆိုလိုသနည်းဟု မေးမြန်းသော် ‘ဘာဝနာမယတန်ခိုး’ ဟု ဖြေကုန်၏။ ဘာဝနာမယတန်ခိုးဖြင့် သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲသော အမှုသည် ဖြစ်နိုင်ပါသလောဟု မေးသော်— ‘ဟုတ်ကဲ့၊ တစ်ကြိမ်ဖြစ်နိုင်၏။ တောက်လောင်နေသော အိမ်ပေါ်သို့ ရေပြည့်အိုးကို ပစ်ချလိုက်သော် အိုးလည်းကွဲ၊ မီးလည်း ငြိမ်းသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဘာဝနာမယတန်ခိုးဖြင့် တစ်ကြိမ်မျှ သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲသောအမှု ဖြစ်နိုင်၏၊ ထိုမှစ၍ ထိုတန်ခိုးသည် ကွယ်ပျောက်၏’ ဟု ဆိုကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုသူတို့ကို ‘ဘာဝနာမယတန်ခိုးဖြင့် တစ်ကြိမ်မျှလည်းကောင်း၊ နှစ်ကြိမ်မျှလည်းကောင်း သူတစ်ပါးကို သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲသောအမှု မဖြစ်နိုင်ပါ’ ဟု ပြောဆို၍ ဝန်ခံစေလျက် ‘ဘာဝနာမယတန်ခိုးသည် ကုသိုလ်လော၊ အကုသိုလ်လော၊ အဗျာကတလော၊ သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သလော၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သလော၊ သဝိတက္ကသဝိစာရလော၊ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တလော၊ အဝိတက္ကအဝိစာရလော၊ ကာမာဝစရလော၊ ရူပါဝစရလော၊ အရူပါဝစရလော’ ဟု မေးမြန်းအပ်၏။

Imaṃ pana pañhaṃ ye jānanti, te evaṃ vakkhanti ‘‘bhāvanāmayiddhi kusalā vā hoti abyākatā vā, adukkhamasukhavedanīyā eva, avitakkaavicārā eva, rūpāvacarā evā’’ti. Te vattabbā ‘‘pāṇātipātacetanā kusalākusalādīsu kataraṃ koṭṭhāsaṃ bhajatī’’ti. Jānantā vakkhanti ‘‘pāṇātipātacetanā akusalāva, dukkhavedanīyāva, savitakkasavicārāva, kāmāvacarā evā’’ti. Evaṃ sante ‘‘tumhākaṃ kathā neva kusalattikena sameti, na vedanāttikena, na vitakkattikena, na parittattikenā’’ti. Kiṃ pana evaṃ mahantaṃ suttaṃ niratthakanti? No niratthakaṃ, tumhe panassa atthaṃ na jānātha. Iddhimā cetovasippattoti ettha hi na bhāvanāmayiddhi adhippetā, āthabbaṇiddhi pana adhippetā. Sā hi ettha labbhamānā labbhatīti.

ဤမေးခွန်းကို သိကြကုန်သောသူတို့သည်— ‘ဘာဝနာမယတန်ခိုးသည် ကုသိုလ်သော်လည်း ဖြစ်၏၊ အဗျာကတသော်လည်း ဖြစ်၏၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာရှိသည်သာတည်း၊ အဝိတက္ကအဝိစာရသာတည်း၊ ရူပါဝစရသာတည်း’ ဟု ဤသို့ ဖြေဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသူတို့ကို— ‘ပါဏာတိပါတစေတနာသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စသည်တို့တွင် အဘယ်အစု၌ ပါဝင်သနည်း’ ဟု ထပ်မံမေးမြန်းအပ်၏။ သိရှိကြသူတို့သည်— ‘ပါဏာတိပါတစေတနာသည် အကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ဒုက္ခဝေဒနာရှိသည်သာတည်း၊ သဝိတက္ကသဝိစာရသာတည်း၊ ကာမာဝစရသာတည်း’ ဟု ဖြေဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့ ဖြစ်သော်— ‘သင်တို့၏ စကားသည် ကုသလတိတ်နှင့်လည်း မညီညွတ်၊ ဝေဒနာတိတ်နှင့်လည်း မညီညွတ်၊ ဝိတက္ကတိတ်နှင့်လည်း မညီညွတ်၊ ပရိတ္တတိတ်နှင့်လည်း မညီညွတ်ပါတကား’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤမျှကြီးကျယ်သော သုတ်တော်သည် အကျိုးမရှိသည်လော။ အကျိုးမရှိသည်မဟုတ်၊ အကျိုးရှိပါ၏။ သင်တို့သည်သာ ထိုသုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိကြခြင်း ဖြစ်၏။ ‘iddhimā cetovasippatto’ ဟူသော ဤနေရာ၌ ဘာဝနာမယတန်ခိုးကို အလိုမရှိအပ်၊ အာတပ္ပနတန်ခိုး (မန္တန်အတတ်ဖြင့်ပြီးသောတန်ခိုး) ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထိုတန်ခိုးသည်သာ ဤနေရာ၌ ရရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏ ဟု ဆို၏။

Haritabbaṃ upanikkhipitabbanti hāraṃ, hārameva hārakanti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Jīvitaharaṇakaṃ upanikkhipitabbaṃ vā satthaṃ satthahārakanti vikappadvayenāha. ‘‘Hārakasattha’’nti ca vattabbe satthahārakanti visesanassa paranipātaṃ katvā vuttaṃ. Yathā labhati, tathā kareyyāti adhippāyatthamāha. Upanikkhipeyyāti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa sikhāppattamatthaṃ dasseti. Itarathāti ‘‘pariyeseyyā’’ti imassa upanikkhipeyyāti evamatthaṃ aggahetvā yadi pariyesanamattameva adhippetaṃ siyāti attho. Pariyiṭṭhamattenāti pariyesitamattena. ‘‘Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’’ti iminā vuccamānassa atthassa byañjanānurūpato paripuṇṇaṃ katvā avuttattā āha ‘‘byañjanaṃ anādiyitvā’’ti. Sasati hiṃsatīti satthaṃ, sasanti hiṃsanti tenāti vā satthanti laguḷapāsāṇādīnampi satthasaṅgahitattā āha – ‘‘yaṃ ettha thāvarappayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetu’’nti.

‘haritabbaṃ upanikkhipitabbaṃ’ ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်သည်လည်း ဖြစ်သော၊ အနီး၌ ထားအပ်သည်လည်း ဖြစ်သော ‘လက်နက်’ ကို ဆိုလိုသည်။ ဆောင်ယူအပ်သည်ကိုသာ ‘ဟာရက’ ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ‘atha vā’ (သို့မဟုတ်) အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အသက်ကို နှုတ်ယူတတ်သော လက်နက်ကို သော်လည်းကောင်း၊ အနီး၌ ထားအပ်သော လက်နက်ကို သော်လည်းကောင်း ‘သတ္ထဟာရက’ ဟူ၍ ဝိကပ်နှစ်ပါးအားဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ‘hārakasattha’ ဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သော်လည်း ‘satthahāraka’ ဟု ဝိသေသနကို နောက်၌ထား၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ရရှိနိုင်သကဲ့သို့ ပြုလုပ်ရာ၏’ ဟူ၍ ဆိုလိုရင်းအနက်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘upanikkhipeyya’ ဟူသည် ‘pariyeseyya’ (ရှာဖွေရာ၏) ဟူသော ပုဒ်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သောအနက်ကို ပြ၏။ ‘တစ်မျိုးအားဖြင့်’ ဟူသည် ‘pariyeseyya’ ဟူသော ပုဒ်၏ ‘upanikkhipeyya’ ဟူသော အနက်ကို မယူဘဲ ရှာဖွေခြင်းမျှကိုသာ အလိုရှိအပ်ပါမူ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ ‘pariyiṭṭhamattena’ ဟူသည် ရှာဖွေရုံမျှဖြင့် ဟူလိုသည်။ ‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆိုအပ်သောအနက်ကို သဒ္ဒါအစဉ်အတိုင်း ပြည့်စုံအောင် မဆိုအပ်သောကြောင့် ‘ဗျည်းအက္ခရာကို ဂရုမပြုဘဲ (ဆိုလိုရင်းအနက်ကိုသာ ယူ၍)’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် လက်နက် (သတ္ထ) မည်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုအရာဖြင့် ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် လက်နက် (သတ္ထ) မည်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ တုတ်၊ ကျောက်ခဲစသည်တို့သည်လည်း လက်နက် (သတ္ထ) အစု၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ‘ဤနေရာ၌ ထာဝရပယောဂ၌ အကျုံးဝင်သော လက်နက်ကိုသာ ပြလိုသဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Vuttāvasesanti vuttaasiādīhi avasiṭṭhaṃ. Laguḷanti muggarassetaṃ adhivacanaṃ. Satthasaṅgahoti mātikāyaṃ ‘‘satthahāraka’’nti ettha vuttasatthasaṅgaho. Yasmā…pe… tasmā dvidhā bhinditvā padabhājanaṃ vuttanti īdisaṃ heṭṭhā vuttavibhaṅganayabhedadassananti veditabbaṃ. Narake vā papatātiādīti ettha ādi-saddena ‘‘papāte vā papatā’’ti parato vuttaṃ avuttañca ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādi sabbaṃ maraṇūpāyaṃ saṅgaṇhāti. Tenevāha [Pg.259] ‘‘na hi sakkā sabbaṃ sarūpeneva vattu’’nti. Parato vuttanayattāti parato nigamanavasena vuttassa dutiyapadassa padabhājane vuttanayattā. Atthato vuttamevāti maraṇūpāyassa bahuvidhatānidassanatthaṃ, tato ekadese dassite sabbaṃ vuttameva hotīti adhippāyo. Na hi sakkā…pe… vattunti ‘‘rukkhato vā papatā’’tiādinā sarūpato sabbaṃ maraṇūpāyaṃ pariyosānaṃ pāpetvā na sakkā vattunti attho.

"ဝုတ္တာဝသေသန္တိ" ဟူသည်မှာ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သံလျက်စသည်တို့မှ ကြွင်းကျန်သော လက်နက်ကို ဆိုလိုသည်။ "လဂုဠန္တိ" ဟူသည်မှာ ဆောက်ပုတ် (မုဂ္ဂရ) ၏ အမည်တည်း။ "သတ္ထသင်္ဂဟောတိ" ဟူသည်မှာ မာတိကာ၌ "သတ္ထဟာရက" ဟု ဆိုအပ်သော လက်နက်အပေါင်းကို သိမ်းကျုံးယူခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယသ္မာ...ပေ... တသ္မာ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ပဒဘာဇနံ ဝုတ္တန္တိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အောက်၌ ဟောကြားအပ်သော ဝိဘင်္ဂနည်းအပြားကို ပြခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "နရကေ ဝါ ပပတာတိအာဒီ" စသည်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် နောင်၌ ဆိုအပ်သော "ချောက်၌ ကျသော်လည်းကောင်း" ဟူသည်ကိုလည်းကောင်း၊ မဆိုအပ်သော်လည်း "သစ်ပင်မှ ကျသော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် သေခြင်းအကြောင်းဖြစ်သော ဥပါယ်အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "စင်စစ် အလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင် ကိုယ်စီညွှန်၍ မပြောနိုင်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပရတော ဝုတ္တနယတ္တာ" ဟူသည်မှာ နောင်၌ နိဂုံးချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သော ဒုတိယပုဒ်၏ ပုဒ်အဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "အတ္ထတော ဝုတ္တမေဝါတိ" ဟူသည်မှာ သေခြင်းအကြောင်း၏ များပြားလှသော အပြားကို ပြခြင်းငှာ ထိုများပြားသော အပြားမှ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပြအပ်သော်လည်း အလုံးစုံကို ဆိုပြီးသားဖြစ်သည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ "န ဟိ သက္ကာ...ပေ... ဝတ္တုန္တိ" ဟူသည်မှာ "သစ်ပင်မှကျသော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် ကိုယ်စီညွှန်၍ အလုံးစုံသော သေခြင်းအကြောင်းကို အဆုံးတိုင်အောင် ရောက်စေ၍ ပြောခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ဟူသော အနက်တည်း။

Mataṃ te jīvitā seyyoti ettha vuttamaraṇaṃ yasmā iti-saddo nidasseti, tasmā tattha vuttamaraṇaṃ iti-saddassa atthoti tampi gahetvā atthaṃ dassento āha – ‘‘maraṇacitto maraṇamanoti attho’’ti. Cittassa atthadīpanatthaṃ vuttoti citta-saddassa vicittādianekatthavisayattā nāyaṃ citta-saddo idha aññasmiṃ atthe vattamāno daṭṭhabbo, api tu viññāṇasmiṃyeva vattamāno veditabboti tassa atthassa niyamanatthaṃ vutto. Iminā punaruttidosassapi idha anavakāsoti dasseti. Na tāva attho vuttoti ‘‘iti cittamano’’ti uddharitvāpi iti-saddanidassitassa maraṇassa aparāmaṭṭhabhāvato vuttaṃ. Tāva-saddena pana parato ‘‘cittasaṅkappo’’ti imassa padabhājane ‘‘maraṇasaññī’’tiādinā itisaddatthassa vakkhamānataṃ vibhāveti. Tattha hi iti-saddanidassitaṃ maraṇasaṅkhātamatthaṃ gahetvā ‘‘maraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyo’’ti vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘cittasaṅkappoti imasmiṃ pade adhikāravasena itisaddo āharitabbo’’ti. Kasmā āharitabboti āha ‘‘idañhī’’tiādi. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti āha ‘‘tathā hissā’’tiādi. Assāti iti-saddassa. Tameva atthanti maraṇasaṅkhātamatthaṃ. ‘‘Maraṇasaññī’’tiādīsu hi maraṇaṃ iti-saddassa attho, ‘‘saññī’’tiādi saṅkappasaddassa. Cittasaddassa panettha vicittavacanatā saṅkappasaddassa saññācetanādhippāyavasena tidhā atthaṃ dassentena vibhāvitāti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘citto nānappakārako saṅkappo’’tiādi. Adhippāyasaddena kimettha vuttanti āha – ‘‘adhippāyoti vitakko veditabbo’’ti. Na idaṃ vitakkassa nāmanti idaṃ pana na kevalaṃ vitakkasseva nāmanti dassetuṃ vuttaṃ. Pākaṭattā oḷārikattā ca uccākāratā veditabbā, apākaṭattā anoḷārikattā ca avacākāratā.

"မတံ တေ ဇီဝိတာ သေယျောတိ" စသည်၌ သေခြင်းကို "ဣတိ" သဒ္ဒါက ညွှန်ပြသောကြောင့် ထိုစကားရပ်၌ ဆိုအပ်သော သေခြင်းသည် "ဣတိ" သဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသေခြင်းကိုလည်း ယူ၍ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "သေခြင်း၌ စိတ်ရှိသော၊ သေခြင်း၌ စိတ်ရှိသောသူဟူသော အနက်တည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "စိတ္တဿ အတ္ထဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တောတိ" ဟူသည်မှာ စိတ္တသဒ္ဒါသည် ဆန်းကြယ်ခြင်းစသော များစွာသော အနက်အရာရှိသောကြောင့် ဤစိတ္တသဒ္ဒါကို ဤနေရာ၌ အခြားသော အနက်၌ ဖြစ်သည်ဟု မရှုအပ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဝိညာဉ်၌သာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုအနက်ကို ပိုင်းခြားထင်ရှားစေရန် ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ဆိုခြင်းအပြစ် (ပုနရုတ္တိဒေါသ) သည်လည်း ဤနေရာ၌ အခွင့်မရှိကြောင်း ပြသသည်။ "န တာဝ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ" ဟူသည်မှာ "ဣတိ စိတ္တမနော" ဟု ထုတ်၍ ဆိုသော်လည်း "ဣတိ" သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော သေခြင်းကို မသုံးသပ်ရသေးသောကြောင့် ဆိုအပ်သည်။ "တာဝ" သဒ္ဒါဖြင့်မူ နောင်၌ "စိတ္တသင်္ကပ္ပ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အဖွင့်၌ "မရဏသညီ" စသည်ဖြင့် "ဣတိ" သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုလတ္တံ့သောအဖြစ်ကို ဝေဖန်ပြသည်။ ထိုအဖွင့်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သော သေခြင်းဟူသော အနက်ကို ယူ၍ "သေခြင်း၌ အမှတ်ရှိသော၊ သေခြင်း၌ စေတနာရှိသော၊ သေခြင်း၌ အလိုရှိသော" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "စိတ္တသင်္ကပ္ပ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အရာအားဖြင့် ဣတိသဒ္ဒါကို ဆောင်ယူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့် ဆောင်ယူအပ်သနည်းဟူမူ - "ဤသည်ကား" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားကို အဘယ်သို့ သိအပ်သနည်းဟူမူ - "ထိုသူအား" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "အဿ" ဟူသည်မှာ ဣတိသဒ္ဒါ၏ အနက်ဖြစ်၏။ "တမေဝတ္ထံ" ဟူသည်မှာ သေခြင်းဟူသော အနက်ကိုပင် ဖြစ်သည်။ "မရဏသညီ" စသည်တို့၌ သေခြင်းသည် "ဣတိ" သဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ "သညီ" စသည်သည် သင်္ကပ္ပသဒ္ဒါ၏ အနက်တည်း။ ဤနေရာ၌ စိတ္တသဒ္ဒါ၏ ဆန်းကြယ်စွာ ဟောတတ်သောအဖြစ်ကို သင်္ကပ္ပသဒ္ဒါ၏ သညာ၊ စေတနာ၊ အဓိပ္ပာယ စွမ်းအားဖြင့် သုံးပါးသောအနက်ကို ပြလိုသောကြောင့် ဝေဖန်အပ်သည်ဟု ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "စိတ္တသည် များစွာသော အပြားရှိသော သင်္ကပ္ပတည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "အဓိပ္ပာယ" သဒ္ဒါဖြင့် ဤနေရာ၌ အဘယ်ကို ဆိုသနည်းဟူမူ - "အဓိပ္ပာယဟူသည် ဝိတက်ဟု သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "န ဣဒံ ဝိတက္ကဿ နာမန္တိ" ဟူသည်မှာ ဤသည်ကား စင်စစ် ဝိတက်၏သာ အမည်မဟုတ်ကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်။ ထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုန့်ရင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း မြင့်သော အခြင်းအရာရှိသည်ကို သိအပ်၏။ မထင်ရှားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မရုန့်ရင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း နိမ့်သော အခြင်းအရာရှိသည်ကို သိအပ်၏။

174. Kāyekadesepi [Pg.260] kāya-saddo vattatīti āha ‘‘hatthena vā’’tiādi. Paharaṇenāti satthena. Satthañhi paharanti etenāti paharaṇanti vuccati. Kammunā bajjhatīti pāṇātipātakammunā bajjhati, pāṇātipātakammassa siddhanti vuttaṃ hoti. Yo koci maratūti ettha yassa kassaci ekasseva jīvitindriyavisayā vadhakacetanā pavattati, na pahārapaccayā marantasseva jīvitindriyavisayā, nāpi samūhassāti veditabbā. Ubhayathāpīti uddesānuddesānaṃ vasena. Vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi jīvitindriyaṃ pabandhavicchedanavasena ārammaṇaṃ katvā pavattatīti āha ‘‘pacchā vā teneva rogenā’’tiādi. Yena hi pabandho vicchijjati, tādisaṃ payogaṃ nibbattentaṃ tadā vadhakacittaṃ pavattantaṃ paharitamatteyeva kammunā bajjhati. Manussaarahantassa ca puthujjanakāleyeva satthappahāre vā vise vā dinnepi yadi so arahattaṃ patvā teneva marati, arahantaghātako hotiyeva. Yaṃ pana puthujjanakāle dinnaṃ dānaṃ arahattaṃ patvā paribhuñjati, puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hoti.

၁၇၄. ကိုယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌လည်း ကာယသဒ္ဒါသည် ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် "လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "ပဟရဏေနာတိ" ဟူသည်မှာ လက်နက်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ လက်နက်ကို ဤအရာဖြင့် သတ္တဝါကို ခုတ်ပုတ်တတ်သောကြောင့် "ပဟရဏ (ခုတ်ပုတ်ကြောင်း)" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ကမ္မုနာ ဗဇ္ဈတီတိ" ဟူသည်မှာ ပါဏာတိပါတကံဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်၏၊ ပါဏာတိပါတကံ ပြီးမြောက်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယော ကောစိ မရတူတိ" ဤနေရာ၌ တစ်ဦးတစ်ယောက်သော သူ၏သာလျှင် ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြုသော သတ်လိုသောစေတနာသည် ဖြစ်၏၊ ခုတ်ပုတ်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် သေသောသူ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ အပေါင်းအားလည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။ "ဥဘယထာပီတိ" ဟူသည်မှာ ညွှန်ပြခြင်း၊ မညွှန်ပြခြင်းတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ သတ်လိုသောစိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသော်လည်း ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အဆက်ပြတ်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် အာရုံပြု၍ ဖြစ်၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် "နောင်အခါ ထိုရောဂါဖြင့်ပင် သေရာ၌" စသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အကြင် လုံ့လကြောင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အဆက်သည် ပြတ်၏၊ ထိုသို့သော လုံ့လကို ဖြစ်စေသည်ရှိသော် ထိုအခါ သတ်လိုသောစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လျက် ခုတ်ပုတ်မိရုံမျှဖြင့် ကံဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်၏။ လူဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ရလတ္တံ့သောသူအား ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ပင် လက်နက်ဖြင့် ခုတ်ပုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် အဆိပ်ကို ပေးအပ်သော်လည်း၊ ထိုသူသည် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထိုဒဏ်ရာ (သို့မဟုတ် အဆိပ်) ဖြင့်ပင် သေအံ့၊ ဧကန်မုချ ရဟန္တာသတ်သူ (အရဟန္တဃာတက) ဖြစ်၏။ ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူကို အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးမှ သုံးဆောင်သော်လည်း ထိုအလှူသည် ပုထုဇဉ်အား ပေးလှူသည်သာ မည်၏။

Nanu ca yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti, evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātakoti? Visesasabbhāvato. Dānañhi deyyadhammassa pariccāgamattena hoti. Tathā hi dānacetanā cajitabbaṃ vatthuṃ ārammaṇaṃ katvā cajanamattameva hoti, aññasantakakaraṇaṃva tassa cajanaṃ, tasmā yassa taṃ santakaṃ kataṃ, tasseva taṃ dinnaṃ hoti, na evaṃ vadho. So hi pāṇo pāṇasaññitā vadhakacetanā upakkamo tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti, na apāripūriyā. Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātakoyeva hoti, na puthujjanaghātako. Yasmā pana ‘‘imaṃ māremī’’ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā, tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva, yadā ca atthasiddhi, tadā khīṇāsavabhāvo, tasmā arahantaghātakoyeva hotīti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

မေးအပ်သည်ကား - အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးမှ သုံးဆောင်သော်လည်း ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် ပုထုဇဉ်အလှူသာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သေစေလိုသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ ဒဏ်ချက်ကို ပေးအပ်သော်၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထိုဒဏ်ချက်ဖြင့်ပင် သေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် ရဟန္တာသတ်သူသာ ဖြစ်သနည်း၊ ပုထုဇဉ်သတ်သူ မဖြစ်သနည်း။ ဖြေအပ်သည်ကား - ထူးခြားသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အလှူဟူသည်ကား လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို စွန့်လွှတ်ရုံမျှဖြင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အလှူစေတနာသည် စွန့်အပ်သောဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ စွန့်လွှတ်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးဥစ္စာ ဖြစ်အောင် ပြုခြင်းသည်လည်း ထိုသူအား စွန့်လွှတ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အကြင်သူအား ထိုဥစ္စာကို ပိုင်ဆိုင်အောင် ပြုအပ်၏၊ ထိုသူအားပင် ထိုဥစ္စာကို ပေးလှူအပ်သည် ဖြစ်၏။ သတ်ခြင်း (ဝဓ) သည် ထိုသို့မဟုတ်ပေ။ ထိုသတ်ခြင်းသည်ကား သတ္တဝါဖြစ်ခြင်း၊ သတ္တဝါဟု သညာရှိခြင်း၊ သတ်လိုသောစေတနာရှိခြင်း၊ လုံ့လပြုခြင်း၊ ထိုလုံ့လကြောင့် သေခြင်းဟူသော ဤအင်္ဂါငါးပါး ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏၊ မပြည့်စုံလျှင် မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးသောသူ၏ သေခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ရဟန္တာသတ်သူသာ ဖြစ်၏၊ ပုထုဇဉ်သတ်သူ မဖြစ်ပေ။ အကြင်ကြောင့်ဆိုသော် "ဤသူကို သတ်အံ့" ဟု အကြင်သန္တာန်ကို အကြောင်းပြု၍ သတ်လိုသောအလိုရှိ၏၊ ထိုသူအား ပုထုဇဉ်အဖြစ်မှ ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) အဖြစ်သို့ လုံ့လပြုခြင်းခဏနှင့် သေခြင်းခဏတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် သန္တာန်ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း မကွဲပြားသည်သာ မည်၏။ အကျိုးကိစ္စ ပြီးမြောက်သောအခါ၌ ခီဏာသဝအဖြစ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရဟန္တာသတ်သူသာ ဖြစ်၏ဟု ဤနေရာ၌ အဆုံးအဖြတ်သို့ ရောက်အပ်၏။

Aññacittenāti avadhādhippāyena amāretukāmatācittena. Natthi pāṇātipātoti amāretukāmatācittena pahaṭattā. Kiñcāpi paṭhamappahāro [Pg.261] na sayameva sakkoti māretuṃ, dutiyaṃ pana labhitvā sakkonto jīvitavināsanahetu hoti, tasmā ‘‘payogo tena ca maraṇa’’nti iminā saṃsandanato paṭhamappahāreneva kammabaddho yutto, na dutiyena tassa aññacittena dinnattā. Tena vuttaṃ ‘‘ubhayehi matepi paṭhamappahāreneva kammunā baddho’’ti.

"အခြားစိတ်ဖြင့်" ဆိုသည်မှာ သတ်လိုသောဆန္ဒမရှိဘဲ မသေစေလိုသောစိတ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း (ပါဏာတိပါတ) မဖြစ်" ဆိုသည်မှာ မသေစေလိုသောစိတ်ဖြင့် ရိုက်နှက်ပုတ်ခတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပထမအကြိမ် ရိုက်နှက်ချက်သည် မိမိဘာသာ (ချက်ချင်း) မသေစေနိုင်သော်လည်း ဒုတိယအချက်နှင့် ပေါင်းစပ်မိသောအခါမှသာ သေစေနိုင်သည်ဖြစ်၍ အသက်ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် "ထိုလုံ့လဖြင့် သေခြင်း" ဟူသော စကားနှင့် ညှိနှိုင်းနှိုင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ပထမအကြိမ် ရိုက်နှက်ချက်ဖြင့်သာ ကံထိုက်သင့်၏၊ ဒုတိယအကြိမ် ရိုက်နှက်ချက်ဖြင့် မထိုက်သင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒုတိယအချက်ကို မသေစေလိုသော အခြားစိတ်ဖြင့် ရိုက်ခတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နှစ်ဦးစလုံးကြောင့် သေစေကာမူ ပထမအကြိမ် ရိုက်နှက်မှုကံဖြင့်သာ ကံထိုက်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Kammāpattibyattibhāvatthanti ānantariyādikammavibhāgassa pārājikādiāpattivibhāgassa ca vibhāvanatthaṃ. ‘‘Eḷakaṃ māremī’’ti pavattacetanāya pubbabhāgattā ‘‘imaṃ māremī’’ti sanniṭṭhāpakacetanāya tadā sannihitattā yathāvatthukaṃ kammabaddho hotiyevāti āha ‘‘imaṃ vatthuṃ māremīti cetanāya atthibhāvato’’tiādi. Sabbattha hi purimaṃ abhisandhicittaṃ appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato, vadhakacittaṃ pana tadārammaṇañca jīvitindriyaṃ anantariyādibhāve pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Ghātako ca hotīti pāṇaghātako hoti, pāṇātipātakammunāva baddho hotīti attho. Pubbe vuttanayeneva veditabbanti yathākkamaṃ pārājikathullaccayapācittiyāni veditabbāni. ‘‘Mātāpituarahantānaṃ aññataraṃ māremī’’ti guṇamahantesu pavattapubbabhāgacetanāya dāruṇabhāvato tathāvidhapubbabhāgacetanāparivārā sanniṭṭhāpakacetanā dāruṇāva hotīti āha – ‘‘idha pana cetanā dāruṇā hotī’’ti. Iminā ca ‘‘eḷakaṃ māressāmī’’ti mātāpituādīnaṃ māraṇepi pubbabhāgacetanāya adāruṇattā aññathā pavattaānantariyakammato evaṃ pavattānantariyassa nātidāruṇatā vuttāva hotīti daṭṭhabbā.

"ကံနှင့် အာပတ်တို့၏ ကွဲပြားထင်ရှားခြင်း အကျိုးငှာ" ဆိုသည်မှာ အနန္တရိယကံ စသည်တို့ကို ခွဲခြားပြခြင်းနှင့် ပါရာဇိက စသော အာပတ်တို့ကို ခွဲခြားပြခြင်းတို့ကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်သည်။ "ဆိတ်ကို သတ်အံ့" ဟု ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ "ဤဆိတ်ကို သတ်အံ့" ဟု ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စေတနာသည် ထိုစဉ်အခါ၌ အနီးကပ်တည်ရှိနေသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဝတ္ထုနှင့်အညီ ကံထိုက်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဤဝတ္ထုကို သတ်အံ့ ဟူသော စေတနာရှိသောကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ ရှေးဦးဖြစ်သော ရည်ရွယ်ချက်စိတ် (အဘိသန္ဓိစိတ်) သည် ပမာဏမဟုတ်ပေ၊ ထိုစိတ်ဖြင့် ကိစ္စမပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ သတ်လိုသောစိတ် (ဝဓကစိတ်) နှင့် ထိုစိတ်၏ အာရုံဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေသည်သာလျှင် အနန္တရိယကံ စသည် ဖြစ်ရာ၌ ပမာဏဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "သတ်ဖြတ်သူလည်း ဖြစ်၏" ဆိုသည်မှာ သူ့အသက်ကို သတ်သူ ဖြစ်၍ ပါဏာတိပါတကံနှင့်သာ ကံထိုက်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ရှေး၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏" ဆိုရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ပါရာဇိက၊ ထုလ္လစ္စဉ်၊ ပါစိတ် အာပတ်တို့ကို သိအပ်၏။ "မိဘနှင့် ရဟန္တာတို့တွင် တစ်ဦးဦးကို သတ်အံ့" ဟု ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမြတ်သူတို့အပေါ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရှေးဦးစေတနာသည် ကြမ်းတမ်းလှသောကြောင့်၊ ထိုကဲ့သို့သော ရှေးဦးစေတနာ ခြံရံအပ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်စေတနာသည်လည်း ကြမ်းတမ်းသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤနေရာ၌မူ စေတနာသည် ကြမ်းတမ်းလှ၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "ဆိတ်ကို သတ်အံ့" ဟု ကြံစည်လျက် မိဘစသည်တို့ကို သတ်မိရာ၌ ရှေးဦးစေတနာသည် မကြမ်းတမ်းသောကြောင့်၊ တိုက်ရိုက်ရည်ရွယ်၍ သတ်သော အခြားနည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အနန္တရိယကံလောက် ဤသို့မှားယွင်းသတ်မိသော အနန္တရိယကံသည် အလွန်တရာ မကြမ်းတမ်းလှကြောင်းကို မိန့်ဆိုပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Lohitakanti lohitamakkhitaṃ. Kammaṃ karonteti yuddhakammaṃ karonte. Yathādhippāyaṃ gateti yodhaṃ vijjhitvā pitari viddhe. Idañca yathādhippāyaṃ tena tathāviddhabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ayathādhippāyaṃ pana ujukameva gantvā pitari viddhepi maraṇādhippāyena attanāva katappayogattā nevatthi visaṅketoti vadanti. Ānantariyaṃ pana natthīti pitaraṃ uddissa katappayogābhāvato.

"သွေးစွန်းသော" ဆိုသည်မှာ သွေးဖြင့် လိမ်းကျံထားသော။ "အမှုပြုစဉ်" ဆိုသည်မှာ စစ်မက်ရေးရာ အမှုကို ပြုလုပ်စဉ်။ "အလိုရှိအပ်သော အတိုင်း ရောက်သော်" ဆိုသည်မှာ ရန်သူရဲမက်ကို ပစ်ခတ်ရာတွင် ဖခင်အား ထိမှန်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားသည် ထိုသူက အလိုရှိသည့်အတိုင်း ထိမှန်ခြင်းကို ပြလို၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အလိုမရှိဘဲ တိုက်ရိုက်သွား၍ ဖခင်အား ထိမှန်သွားစေကာမူ သေစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သော လုံ့လ (ပယောဂ) ဖြစ်သောကြောင့် လွဲချော်မှု (ဝိသင်္ကေတ) မရှိဟု ဆရာအချို့က ဆိုကြသည်။ သို့သော် ဖခင်ကို ရည်ရွယ်၍ ပြုလုပ်အပ်သော လုံ့လ မဟုတ်သောကြောင့် အနန္တရိယကံမူကား မထိုက်ပေ။

Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathāvaṇṇanā

"ဆောက်တည်၍" ဆိုသည်မှာ မာတိကာ (ခေါင်းစဉ်) အားဖြင့် အမိန့်ပေးစေခိုင်းသော ပယောဂကထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက် ဖြစ်သည်။

Evaṃ [Pg.262] vijjhāti evaṃ dhanuṃ kaḍḍhetvā vijjha. Evaṃ paharāti evaṃ daḷhaṃ asiṃ gahetvā pahara. Evaṃ ghātehīti evaṃ kammakāraṇaṃ katvā mārehi. Majjheti hatthino piṭṭhimajjhe. Etenāti ‘‘adhiṭṭhahitvā āṇāpetī’’tiādinā. Tatthāti āṇattikappayoge.

"ဤသို့ ပစ်လော့" ဆိုသည်မှာ ဤသို့ လေးကိုညှို့ငင်၍ ပစ်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤသို့ ရိုက်နှက်လော့" ဆိုသည်မှာ ဤသို့ သံလျက် (ဓား) ကို မြဲမြံစွာ ကိုင်စွဲ၍ ခုတ်ပါလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဤသို့ သတ်လော့" ဆိုသည်မှာ ဤသို့သော ညှဉ်းဆဲမှု (နှိပ်စက်မှု) မျိုးကို ပြုလုပ်၍ သတ်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "အလယ်၌" ဆိုသည်မှာ ဆင်၏ ကျောအလယ်၌။ "ဤစကားဖြင့်" ဆိုသည်မှာ "ခိုင်မာစွာ ဆောက်တည်၍ အမိန့်ပေးစေခိုင်း၏" စသည်တို့ဖြင့်။ "ထိုစကား၌" ဆိုသည်မှာ စေခိုင်းခြင်းဆိုင်ရာ အာဏတ္တိကပယောဂ၌ ဖြစ်သည်။

Kiñcāpi kiriyaviseso aṭṭhakathāsu anāgato, pāḷiyaṃ pana ‘‘evaṃ vijjha, evaṃ pahara, evaṃ ghātehī’’ti kiriyāvisesassa parāmaṭṭhattā ācariyaparamparāya ābhataṃ kiriyāvisesaṃ pāḷiyā saṃsandanato gahetvā dassento ‘‘aparo nayo’’tiādimāha. Chedananti hatthādichedanaṃ. Bhedananti kucchiādiphālanaṃ. Atha vā usunā vijjhanaṃ, asinā chedanaṃ, muggarādīhi sīsādibhedananti evamettha attho daṭṭhabbo. Saṅkhamuṇḍakanti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena paliveṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati, tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. Evamādīti ādi-saddena bilaṅgathālikaṃ rāhumukhaṃ jotimālikaṃ hatthapajjotikaṃ erakavattikaṃ cīrakavāsikaṃ eṇeyyakaṃ baḷisamaṃsikaṃ kahāpaṇikaṃ khārāpatacchikaṃ palighaparivattikaṃ palālapīṭhakanti evamādiṃ sabbaṃ kammakāraṇaṃ saṅgaṇhāti.

နှိပ်စက်ပုံ ကိရိယာအထူးသည် အဋ္ဌကထာတို့၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း၊ ပါဠိတော်၌ "ဤသို့ပစ်လော့၊ ဤသို့ခုတ်လော့၊ ဤသို့သတ်လော့" ဟု ကိရိယာအထူးကို ညွှန်းဆိုပြထားသောကြောင့် ဆရာအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော ကိရိယာအထူးကို ပါဠိတော်နှင့် ညှိနှိုင်းတိုက်ဆိုင်ယူ၍ ပြသလိုသဖြင့် "အခြားနည်းတစ်မျိုး" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဖြတ်ခြင်း" ဆိုသည်မှာ လက်စသည်တို့ကို ဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ခွဲခြင်း" ဆိုသည်မှာ ဝမ်းဗိုက်စသည်တို့ကို ခွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြှားဖြင့် ပစ်ခတ်ခြင်း၊ ဓားဖြင့် ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ တူ၊ မုဂ္ဂရိုဝ်း စသည်တို့ဖြင့် ဦးခေါင်းစသည်ကို ခွဲခြင်း စသည်ဖြင့် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ "ခရုသင်းကဲ့သို့ ဦးပြည်းပြုခြင်း (သင်္ခမုဏ္ဍက)" ဆိုသည်မှာ ညှဉ်းဆဲမှု အပြားတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုညှဉ်းဆဲမှုကို ပြုလုပ်ရာတွင် အထက်နှုတ်ခမ်းမှသည် နားပန်နှစ်ဖက်နှင့် လည်ပင်းအပိုင်းအခြားတိုင်အောင် အရေကို ဖြတ်တောက်ပြီး ဆံပင်အားလုံးကို တစ်စုတည်း စုစည်းကာ တုတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ ဆွဲနုတ်ကြသည်။ ဆံပင်နှင့်တကွ အရေသည် ကွာကျလာ၏။ ထို့နောက် ဦးခေါင်းခွံကို ကြမ်းတမ်းသော ကျောက်စရစ်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ဆေးကြောပြီး ခရုသင်းကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသောအရောင် ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ကြသည်။ "ဤသို့စသည်" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဆန်ဆေးရည်အိုးကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ဗิလင်္ဂထာလိက)၊ ရာဟုခံတွင်းကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ရာဟုမုခ)၊ ဆီမီးဆာရစ်ခြင်း (ဇောတိမာလိက)၊ လက်၌ ဆီမီးထွန်းခြင်း (ဟတ္ထပဇ္ဇောတိက)၊ နှပ်မြက်လုံးကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ဧရကဝတ္တိက)၊ လျှော်တေဝတ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (စီရကဝါသိက)၊ သံတကျင်ဖြင့် နှက်ခြင်း (ဧဏေယျက)၊ ငါးမျှားချိတ်ဖြင့် အသားကို နုတ်ခြင်း (ဗဠိသမံသိက)၊ အသပြာမျှလောက်သော အသားကို ချခြင်း (ကဟာပဏိက)၊ ဆားရည်ဖြင့် ပွတ်တိုက်ခြင်း (ခါရာပတစ္ဆိက)၊ သံတံကျင်ဖြင့် လည်စေခြင်း (ပလိဃပရိဝတ္တိက)၊ ကောက်ရိုးဖောင်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ပလာလပီဌက) စသော ညှဉ်းဆဲခြင်း အမျိုးမျိုး အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူဆ၏။

Tattha (a. ni. aṭṭha. 2.2.1) bilaṅgathālikanti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ kammaṃ karontā sīsakapālaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā upari uttarati. Rāhumukhanti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karonto saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khaṇanti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti. Jotimālikanti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. Hatthapajjotikanti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. Erakavattikanti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake [Pg.263] pātenti, atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti, so attanova cammavaṭṭe akkamitvā patati. Cīrakavāsikanti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti. Eṇeyyakanti eṇeyyakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca jaṇṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti, so catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati, atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti, taṃ kālena kālaṃ sandhito sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti.

ထိုညှဉ်းဆဲမှုတို့တွင် "ဆန်ဆေးရည်အိုးကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ဗိလင်္ဂထာလိက)" ဆိုသည်မှာ ချဉ်ရည်အိုးကဲ့သို့ ပြုလုပ်သော ညှဉ်းဆဲမှုမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုညှဉ်းဆဲမှုကို ပြုလုပ်ရာ၌ ဦးခေါင်းခွံကို ခွာထုတ်ပြီးလျှင် ပူပြင်းနီရဲနေသော သံခဲကို ညှပ်ဖြင့်ကိုင်၍ ထိုဦးခေါင်းထဲသို့ ထည့်ကြသည်။ ထိုသံပူကြောင့် ဦးနှောက်သည် ကျိုက်ကျိုက်ဆူကာ အထက်သို့ လျှံတက်လာသည်။ "ရာဟုခံတွင်းကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ရာဟုမုခ)" ဆိုသည်မှာ ရာဟုခံတွင်း ညှဉ်းဆဲမှုမျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာ၌ သံငြောင့်ဖြင့် ခံတွင်းကို ဖြဲ၍ ဖွင့်ပြီးလျှင် ခံတွင်းအတွင်း၌ ဆီမီးကို ညှိထွန်းကြသည်။ သို့မဟုတ် နားပန်နှစ်ဖက်မှ စတင်၍ ပါးစပ်ကို ဆောက်ဖြင့် ထွင်းထုကြရာ သွေးများ ယိုစီးလာပြီး ခံတွင်းဝ၌ ပြည့်လျှံစေသည်။ "ဆီမီးဆာရစ်ခြင်း (ဇောတိမာလိက)" ဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို ဆီစိမ်ထားသော အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်၍ မီးရှို့ခြင်းကို ဆိုသည်။ "လက်၌ ဆီမီးထွန်းခြင်း (ဟတ္ထပဇ္ဇောတိက)" ဆိုသည်မှာ လက်နှစ်ဖက်ကို ဆီစိမ်ထားသော အဝတ်ဖြင့် ရစ်ပတ်ကာ ဆီမီးကဲ့သို့ တောက်လောင်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ "နှပ်မြက်လုံးကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (ဧရကဝတ္တိက)" ဆိုသည်မှာ နှပ်မြက်လုံး ညှဉ်းဆဲမှု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာတွင် လည်ပင်းအောက်မှ စတင်ကာ အရေကို အကွင်းလိုက် အကွင်းလိုက် ခွာ၍ ဖနောင့်တိုင်အောင် ချကြသည်။ ထို့နောက် ထိုအရေကို လွန်ကြိုးတို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ဆွဲငင်ကြရာ ထိုသူသည် မိမိ၏ အရေခွံကို နင်းမိလျက် လဲကျသွားသည်။ "လျှော်တေဝတ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်း (စီရကဝါသိက)" ဆိုသည်မှာ လျှော်တေဝတ် ညှဉ်းဆဲမှု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာတွင် ထိုနည်းတူစွာ အရေကို အကွင်းလိုက် ခွာ၍ ခါး၌ တင်ထားကြသည်။ ခါးမှစ၍ ခွာကာ ဖနောင့်တို့၌ တင်ထားကြသည်။ အပေါ်ပိုင်းအရေတို့ဖြင့် အောက်ပိုင်းကိုယ်ကို လျှော်တေဝတ် (လျှော်တေသင်္ကန်း) ဝတ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်နေသည်။ "သံတကျင်ဖြင့် နှက်ခြင်း (ဧဏေယျက)" ဆိုသည်မှာ သံတကျင် ညှဉ်းဆဲမှု ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာ၌ တံတောင်ဆစ် နှစ်ဖက်နှင့် ဒူးဆစ်နှစ်ဖက်တို့၌ သံကွင်းများကို တပ်ဆင်ကာ သံတံကျင်တို့ကို ရိုက်နှက်သွင်းကြသည်။ ထိုသူသည် သံတံကျင် လေးချောင်းဖြင့် မြေကြီးပေါ်၌ မလှုပ်မယှက် ရပ်တည်နေရသည်။ ထို့နောက် ထိုသူကို ဝိုင်းရံ၍ မီးတိုက်ကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ အဆစ်အဆက်တို့မှ သံတံကျင်တို့ကို ဖယ်ရှားပြီး အရိုးစွန်း လေးခုမျှဖြင့်သာ ရပ်တည်စေကြသည်။

Baḷisamaṃsikanti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanahārūni uppāṭenti. Kahāpaṇikanti sakalasarīraṃ tikhiṇāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. Khārāpatacchikanti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti, cammamaṃsanahārūni paggharitvā aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikanti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇachidde ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti, atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti. Palālapīṭhakanti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipati, maṃsarāsiyeva hoti, atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhantā palālavaṭṭiṃ viya katvā paliveṭhenti.

ဗဠိသမံသိက (ငါးမျှားချိတ်ဖြင့် အသားကို ဆွဲယူခြင်း) ဆိုသည်မှာ ခံတွင်းနှစ်ဖက်ရှိသော ငါးမျှားချိတ် (သံမြှားကောက်) တို့ဖြင့် ချိတ်ဆွဲ၍ အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့ကို နှုတ်ယူ (ဆွဲခွာ) ကုန်၏။ ကဟာပဏိက (အသပြာပုံစံ ဖြတ်တောက်ခြင်း) ဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို ထက်လှစွာသော ပဲကွပ် (ဆောက်) တို့ဖြင့် ထိပ်ဖျားမှစ၍ တစ်သပြာခန့်မျှသော အသားတို့ကို တစ်ဖတ်စီ ကျစေလျက် ခုတ်ပိုင်းကုန်၏။ ခါရာပတစ္ဆိက (အငန်ရည်ဖြင့် ပွတ်တိုက်ခြင်း) ဆိုသည်မှာ တစ်ကိုယ်လုံးကို ထိုထိုအရပ်၌ လက်နက်တို့ဖြင့် ခုတ်ခုတ်ပြီးလျှင် ကျပ်ကျစ် (ထူထဲလှစွာသော မျက်နှာပွတ်ဖတ်) တို့ဖြင့် ငန်ပြင်းသော ဆားရည်၊ အချဉ်ရည်တို့ကို ပွတ်တိုက်ကြကုန်၏။ အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့သည် ယိုစီးပြုတ်ကျသွားပြီး အရိုးစုမျှသာ ကြွင်းကျန်ရစ်၏။ ပလိဃပရိဝတ္တက (တံကျင်ရိုက်၍ လှည့်ခြင်း) ဆိုသည်မှာ တစ်ဖက်သတ် အိပ်စေပြီးလျှင် နားပေါက်၌ သံတစို့ကို ရိုက်သွင်းကာ မြေကြီးနှင့် တစ်စပ်တည်း (မြဲမြံစွာ) ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ၎င်း၏ ခြေထောက်နှစ်ဖက်ကို ကိုင်ကာ လည်ပတ် (လှည့်ပတ်) ကြကုန်၏။ ပလာလပီဌက (ကောက်ရိုးပုံစံ ပြုလုပ်ခြင်း) ဆိုသည်မှာ ကျွမ်းကျင်သော ညှဉ်းပန်းသူသည် အရေပြားကို မဖြတ်ဘဲ ကျောက်ပြင်၊ ကျောက်တုံးတို့ဖြင့် အရိုးတို့ကို ရိုက်ခွဲကာ၊ ဆံပင်ကို ကိုင်၍ ဆွဲမြှောက်လိုက်သောအခါ အသားပုံမျှသာ ဖြစ်သွား၏။ ထို့နောက် ထိုသူကို ဆံပင်တို့ဖြင့်သာ လွှမ်းခြုံကာ ယူဆောင်ပြီးလျှင် ကောက်ရိုးစုကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ ရစ်ပတ်ထားကုန်၏။

Vatthuṃ visaṃvādetvā tato aññaṃ māretīti sambandho. Purimapassādīnampi vatthusabhāgato vatthuggahaṇeneva gahaṇanti āha ‘‘purato paharitvā’’tiādi. Cittena ‘‘purato vā’’ti niyamaṃ katvā vā akatvā vā ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vutte sace aññattha paharitvā māreti, lesaṃ oḍḍetvā avuttattā visaṅketova hoti. Cittena pana yattha katthaci paharitvā māraṇaṃ icchantopi sace ‘‘purato paharitvā mārehī’’ti vadati, tassa lesaṃ oḍḍetvā tathā vuttamatthaṃ ṭhapetvā teneva cittena samuṭṭhāpitaviññattikattā manussaviggahapārājikato pariyāyena amuccanato ‘‘aññattha paharitvā māritepi nevatthi visaṅketo’’ti vadanti, keci pana taṃ na icchanti. Vatthuvisesenāti mātuādivatthuvisesena[Pg.264]. Kammavisesoti ānantariyādikammaviseso. Āpattivisesoti pārājikādiāpattiviseso.

အရာဝတ္ထုကို လွဲချော်စေ၍ ထိုမှတစ်ပါးသောသူကို သတ်၏ ဟူသည်နှင့် စပ်စပ်ရမည်။ ရှေးဦးစွာ မြင်ရသောသူ စသည်တို့သည်လည်း အရာဝတ္ထု၏ သဘောတူညီသောကြောင့် အရာဝတ္ထုကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ၎င်းတို့ကိုလည်း ယူအပ်သည်ဟု ပြဆိုလိုသောကြောင့် \"ရှေ့မှ ပုတ်ခတ်၍ (သတ်လော့)\" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ စိတ်ဖြင့် \"ရှေ့မှဖြစ်စေ\" ဟု သတ်မှတ်၍ဖြစ်စေ၊ မသတ်မှတ်ဘဲဖြစ်စေ \"ရှေ့မှ ပုတ်ခတ်၍ သတ်လော့\" ဟု စေခိုင်းအပ်သည်ရှိသော် အကယ်၍ အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ ပုတ်ခတ်၍ သတ်ပါက အကြောင်းပြချက်ကို ထောင်၍ မပြောဆိုအပ်သောကြောင့် အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) သာ ဖြစ်၏။ စိတ်ဖြင့်မူကား တစ်စုံတစ်ခုသောအရပ်၌ ပုတ်ခတ်၍ သေခြင်းကို အလိုရှိသော်လည်း အကယ်၍ \"ရှေ့မှ ပုတ်ခတ်၍ သတ်လော့\" ဟု ပြောဆိုပါက ထိုသူအား အကြောင်းပြချက်ကို ထောင်၍ ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ထားရှိစေပြီးလျှင် ထိုစိတ်ဖြင့်ပင် ဖြစ်စေအပ်သော ဝိညာတ်ရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် လူသတ်မှု ပါရာဇိကမှ သွယ်ဝိုက်သောနည်းဖြင့် မလွတ်မြောက်နိုင်သဖြင့် \"အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ ပုတ်ခတ်၍ သတ်သော်လည်း အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) မရှိ\" ဟု ဆရာအချို့ ဆိုကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ထိုစကားကို အလိုမရှိကြကုန်။ \"ဝတ္ထုထူးဖြင့်\" ဆိုသည်မှာ မိခင်စသော အရာဝတ္ထုထူးဖြင့် ဖြစ်သည်။ \"ကံထူး\" ဆိုသည်မှာ အာနန္တရိယစသော ကံထူးဖြစ်သည်။ \"အာပတ်ထူး\" ဆိုသည်မှာ ပါရာဇိကစသော အာပတ်ထူးဖြစ်သည်။

‘‘Etaṃ gāme ṭhita’’nti gāmo puggalaniyamanatthaṃ vutto, na okāsaniyamanatthaṃ, tasmā okāsaṃ aniyametvā puggalasseva niyamitattā natthi visaṅketo. ‘‘Gāmeye vā’’tiādīsu pana okāsassa niyamitattā aññattha mārite visaṅketo vutto.

\"ဤရွာ၌နေသော ထိုသူကို (သတ်လော့)\" ဟူရာ၌ \"ရွာ\" ဟူသောပုဒ်ကို ပုဂ္ဂိုလ်ကို သတ်မှတ်ခြင်းငှာ ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်ပြီး နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်ခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အရပ်ဒေသကို မသတ်မှတ်ဘဲ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ သတ်မှတ်သောကြောင့် အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) မရှိပေ။ \"ရွာ၌သာလျှင် (သတ်လော့)\" စသည်၌မူကား နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ သတ်သော် အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) ရှိသည်ဟု ဆိုအပ်၏။

Tuṇḍenāti khaggakoṭiyā. Tharunāti khaggamuṭṭhinā.

\"နှုတ်သီးဖြင့်\" ဆိုသည်မှာ သံလျက် (ဓား) ၏ အဖျားစွန်းဖြင့်။ \"နှောင့်ဖြင့်\" ဆိုသည်မှာ သံလျက် (ဓား) ၏ အရိုး (လက်ကိုင်) ဖြင့်။

‘‘Etaṃ gacchanta’’nti gamanena puggalova niyamito, na iriyāpatho. Tenāha ‘‘natthi visaṅketo’’ti. ‘‘Gacchantamevā’’tiādinā iriyāpatho niyamito. Tenāha ‘‘visaṅketo hotī’’ti.

\"သွားနေသော ထိုသူကို (သတ်လော့)\" ဟူရာ၌ သွားခြင်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကိုသာ သတ်မှတ်အပ်၏၊ ဣရိယာပုဒ်ကို သတ်မှတ်သည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် \"အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) မရှိ\" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ \"သွားနေစဉ်၌သာ (သတ်လော့)\" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သောအခါ၌မူကား ဣရိယာပုဒ်ကို သတ်မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် \"အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) ဖြစ်၏\" ဟု ဆိုတော်မူသည်။

‘‘Dīghaṃ mārehī’’ti vuttepi dīghasaṇṭhānānaṃ bahubhāvato itthannāmaṃ evarūpañca dīghanti aññesaṃ asādhāraṇalakkhaṇena aniddiṭṭhattā ‘‘aniyametvā āṇāpetī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘yaṃ kiñci tādisaṃ māretī’’ti. Ettha ca ‘‘cittena bahūsu dīghasaṇṭhānesu ekaṃ niyametvā vuttepi vācāya aniyamitattā aññasmiṃ tādise mārite natthi visaṅketo’’ti vadanti. Parapāṇimhi pāṇasaññitālakkhaṇassa aṅgassa abhāvato nevatthi pāṇātipātoti āha ‘‘āṇāpako muccatī’’ti. Yadi evaṃ okāsaniyame sati kathaṃ pāṇātipātoti? Okāsaṃ niyamentassa tasmiṃ okāse nisinnassa jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ hotīti gahetabbaṃ. Okāsañhi niyametvā niddisanto tasmiṃ okāse nisinnaṃ mārāpetukāmo hoti, sayaṃ pana tadā tattha natthi, tasmā okāsena saha attano jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ na hotīti vadanti.

\"အရပ်ရှည်သောသူကို သတ်လော့\" ဟု စေခိုင်းသော်လည်း အရပ်ရှည်သောသူတို့သည် များပြားလှသဖြင့် ဤမည်သောသူ သို့မဟုတ် ဤကဲ့သို့သော အရပ်ရှည်သူဟူ၍ အခြားသူများနှင့် မတူသော သီးခြားအမှတ်အသားအားဖြင့် မညွှန်းဆိုအပ်သောကြောင့် \"မသတ်မှတ်ဘဲ စေခိုင်းခြင်းဖြစ်သည်\" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် \"ထိုကဲ့သို့သောသူ တစ်စုံတစ်ယောက်ကို သတ်၏\" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ၌လည်း \"စိတ်ဖြင့် အရပ်ရှည်သူ အများအပြားတို့အနက် တစ်ဦးကို သတ်မှတ်၍ ပြောဆိုသော်လည်း နှုတ်မြွက်စကားဖြင့် မသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် အခြားသော ထိုကဲ့သို့သောသူကို သတ်သော်လည်း အမိန့်လွဲချော်ခြင်း (ဝိသင်္ကေတ) မရှိ\" ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ အသက်၌ \"အသက်ရှိသည်ဟု အမှတ်သညာရှိခြင်း\" ဟူသော အင်္ဂါမပြည့်စုံသောကြောင့် ပါဏာတိပါတကံ မထိုက်သဖြင့် \"စေခိုင်းသူသည် (အာပတ်မှ) လွတ်၏\" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်မှုရှိသော် ပါဏာတိပါတကံ မည်သို့ထိုက်မည်နည်း? နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်သောသူအား ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေသောသူ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေသည် အာရုံဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် နေရာအရပ်ကို သတ်မှတ်၍ ညွှန်ပြသူသည် ထိုနေရာ၌ ထိုင်နေသူကို သတ်လိုသောဆန္ဒရှိ၏။ သို့သော် ကိုယ်တိုင်မူကား ထိုစဉ်အခါ၌ ထိုနေရာ၌ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် နေရာအရပ်နှင့်တကွ မိမိ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေသည် အာရုံမဖြစ်နိုင်ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Adhiṭṭhāyāti mātikāvasena āṇattikapayogakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

\"အဓိဋ္ဌာယ\" စသည်ဖြင့် မာတိကာ (ခေါင်းစဉ်) အားဖြင့် စေခိုင်းခြင်းဆိုင်ရာ ပယောဂကထာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Dūtakathāvaṇṇanā

ဒူတကထာ အဖွင့် (တမန်စေခိုင်းခြင်းဆိုင်ရာ စကားအဖွင့်)

Evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭanti sace sā āṇatti yathādhippāyaṃ na gacchati, ācariyassa āṇattikkhaṇe dukkaṭaṃ. Sace [Pg.265] pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha so taṃ avassaṃ ghāteti, yaṃ parato ‘‘sabbesaṃ āpatti pārājikassā’’ti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti evamettha attho gahetabbo. Ācariyena pana heṭṭhā adinnādānakathāyaṃ (pārā. 121) vuttanayeneva ayamattho sakkā viññātunti idha na vutto. Vuttañhi tattha ‘‘āpatti dukkaṭassāti evaṃ āṇāpentassa ācariyassa tāva dukkaṭaṃ. Sace pana sā āṇatti yathādhippāyaṃ gacchati, yaṃ parato thullaccayaṃ vuttaṃ, āṇattikkhaṇe tadeva hoti. Atha taṃ bhaṇḍaṃ avassaṃ hāriyaṃ hoti, yaṃ parato ‘sabbesaṃ āpatti pārājikassā’ti vuttaṃ, tato imassa taṅkhaṇeyeva pārājikaṃ hotīti ayaṃ yutti sabbattha veditabbā’’ti. Tesampi dukkaṭanti ārocanapaccayā dukkaṭaṃ. Paṭiggahitamatteti ettha avassaṃ ce paṭiggaṇhāti, tato pubbeva ācariyassa thullaccayaṃ, na pana paṭiggahiteti daṭṭhabbaṃ. Kasmā panassa thullaccayanti āha ‘‘mahājano hi tena pāpe niyojito’’ti.

ဤသို့ စေခိုင်းသော ဆရာအား ပထမဦးစွာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏ ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ထိုစေခိုင်းချက်သည် အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း မဖြစ်မြောက်ပါက ဆရာအား စေခိုင်းစဉ်ခဏ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏။ အကယ်၍ ထိုစေခိုင်းချက်သည် အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်မြောက်ပါက နောက်မှ ဆိုလတ္တံ့သော ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သည် စေခိုင်းစဉ်ခဏ၌ပင် ထိုက်ပြီးဖြစ်၏။ ထို့နောက် ထိုစေခိုင်းခံရသူသည် ထိုသူကို မချွတ်သတ်ဖြတ်ပါက နောက်မှ 'အားလုံးသောသူတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် ထိုက်၏' ဟု ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ထိုသူအား ထိုသတ်သည့်ခဏ၌ပင် ပါရာဇိကအာပတ် ထိုက်၏။ ဤသို့ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ဆရာတို့သည် အောက်၌ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော အဒိန္နာဒါနကထာ (ပါရာဇိကပါဠိတော်၊ ၁၂၁) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနိုင်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ထပ်မံ၍ မဆိုတော့ပေ။ စင်စစ် ထိုအဒိန္နာဒါနကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ - 'ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏ ဟူသည်မှာ ဤသို့ စေခိုင်းသော ဆရာအား ပထမဦးစွာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏။ အကယ်၍ ထိုစေခိုင်းချက်သည် အလိုရှိအပ်သည့်အတိုင်း ဖြစ်မြောက်ပါက နောက်မှ ဆိုလတ္တံ့သော ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သည် စေခိုင်းစဉ်ခဏ၌ပင် ထိုက်ပြီးဖြစ်၏။ ထို့နောက် ထိုပစ္စည်းဥစ္စာကို မချွတ်ဆောင်ယူပါက နောက်မှ \'အားလုံးသောသူတို့အား ပါရာဇိကအာပတ် ထိုက်၏\' ဟု ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ထိုသူအား ထိုဆောင်ယူသည့်ခဏ၌ပင် ပါရာဇိကအာပတ် ထိုက်၏။ ဤနည်းစနစ်ကို အရပ်ခပ်သိမ်း၌ သိအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ထိုသူတို့အားလည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏' ဟူသည်မှာ (သေစေလိုကြောင်း) ကြားပြောခြင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'လက်ခံကာမျှဖြင့်' ဟူသော ဤနေရာ၌ အကယ်၍ မချွတ်လက်ခံအံ့၊ ထိုလက်မခံမီကပင် ဆရာအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် ထိုက်၏။ လက်ခံပြီးမှ ထိုက်သည်ဟု မရှုမြင်အပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် ထိုက်သနည်းဟူမူ 'ထိုသူသည် လူအများကို မကောင်းမှု (အကုသိုလ်) ၌ တိုက်တွန်းစေခိုင်းသောကြောင့် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Mūlaṭṭhasseva dukkaṭanti idaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ āgatanayadassanamattaṃ, na pana taṃ ācariyassa adhippetaṃ. Tenāha ‘‘evaṃ sante’’tiādi, evaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttanayena atthe satīti attho. Paṭiggahaṇe āpattiyeva na siyāti vadhakassa ‘‘sādhu suṭṭhū’’ti māraṇapaṭiggahaṇe dukkaṭāpatti na siyā, evaṃ anoḷārikavisayepi tāva dukkaṭaṃ hoti, kimaṅgaṃ pana māraṇapaṭiggahaṇeti dassanatthaṃ sañcarittapaṭiggahaṇādi nidassitaṃ. ‘‘Aho vata itthannāmo hato assā’’ti evaṃ maraṇābhinandanepi dukkaṭe sati pageva māraṇapaṭiggahaṇeti adhippāyo. Paṭiggaṇhantassevetaṃ dukkaṭanti avadhāraṇena visaṅketattā imassa paṭiggahaṇapaccayā mūlaṭṭhassa nattheva āpattīti dasseti. Keci pana ‘‘idha vuttadukkaṭaṃ paṭiggaṇhantassevāti ettakameva avadhāraṇena dassitaṃ, na pana mūlaṭṭhassa mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttadukkaṭaṃ paṭikkhitta’’nti vadanti. Purimanayeti samanantarātīte avisakkiyadūtaniddese. Etanti dukkaṭaṃ. Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ na vuttanti āha ‘‘okāsābhāvenā’’ti. Tattha mūlaṭṭhassa thullaccayavacanato paṭiggaṇhantassa dukkaṭaṃ vattuṃ okāso natthīti okāsābhāvena na vuttaṃ, na pana abhāvatoti adhippāyo.

မဟာအဋ္ဌကထာ၌ လာသော 'မူလစေခိုင်းသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် နည်းလမ်းကို ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၍ ဆရာတော်၏ အလိုရှိအပ်သော အဓိပ္ပာယ်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့ ဖြစ်သော်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း အဓိပ္ပာယ်ရှိသော်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝန်ခံခြင်း၌ အာပတ်သာ မဖြစ်ရာ' ဟူသည်မှာ သတ်မည့်သူအား 'ကောင်းပြီ၊ ကောင်းလှပြီ' ဟု သေခြင်းကို ဝန်ခံရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် မဖြစ်ရာ။ ဤသို့ မကြမ်းတမ်းသော ကိစ္စ၌ပင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်ပါက၊ သေခြင်းကို ဝန်ခံရာ၌မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြခြင်းငှာ သွားခြင်း၊ ဝန်ခံခြင်း စသည်တို့ကို ပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အို... ဤမည်သောသူသည် သေပါစေသော်' ဟု သေခြင်းကို နှစ်သက်ခြင်း၌ပင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်ပါက၊ သတ်ခြင်းကို လက်ခံဝန်ခံရာ၌မူကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရှိအံ့နည်းဟု ဆိုလိုသည်။ 'လက်ခံဝန်ခံသူအားသာလျှင် ဤဒုက္ကဋ်အာပတ်ဖြစ်၏' ဟု ကန့်သတ်ချက်ဖြင့် လွှဲချော်သွားခြင်းကြောင့် ဤလက်ခံဝန်ခံမှု အကြောင်းကြောင့် မူလစေခိုင်းသူအား အာပတ် လုံးဝမရှိကြောင်း ပြဆိုသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ဤ၌ ပြဆိုသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်သည် လက်ခံဝန်ခံသူအားသာ ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ ကန့်သတ်ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ မူလစေခိုင်းသူအား မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုထားသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ငြင်းပယ်ခြင်း မဟုတ်ပေ' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရှေးနည်း၌ ဟူသည်မှာ လတ်တလော လွန်လေပြီးသော၊ တခြားသို့ မလွှဲမဖီဘဲ သွားသော သံတမန်၏ ညွှန်ပြချက်၌ ဖြစ်သည်။ 'ဤသည်' ဟူသည်မှာ ဒုက္ကဋ်ကို ဆိုလိုသည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ပါဠိတော်၌ မပြဆိုသနည်း ဟူမူ 'အခွင့်မရှိခြင်းကြောင့်' ဟု မိန့်ဆို၏။ ထိုစကား၌ မူလစေခိုင်းသူအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်ကို ပြဆိုထားခြင်းကြောင့် လက်ခံဝန်ခံသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ပြဆိုရန် အခွင့်မရှိသဖြင့် မပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ အာပတ်မရှိခြင်းကြောင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Āṇattikkhaṇe [Pg.266] puthujjanoti ettha anāgate voropetabbajīvitindriyavasena atthasādhikacetanāya pavattattā arahantaghātako jātoti daṭṭhabbaṃ.

စေခိုင်းသောခဏ၌ ပုထုဇဉ်ဖြစ်သောသူအား ဟူသော ဤစကား၌ နောင်အခါ၌ ဖျက်ဆီးအပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အစွမ်းဖြင့် အကျိုးကို ပြီးစေတတ်သော စေတနာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် (ထိုစေခိုင်းသူသည်) ရဟန္တာကို သတ်သောသူ ဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Dūtakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သံတမန်စကားနှင့် စပ်လျဉ်းသော ဖွင့်ဆိုချက် (ဒူတကထာဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

175. Sayaṃ saṅghattherattā ‘‘upaṭṭhānakāle’’ti vuttaṃ. Vācāya vācāya dukkaṭanti ‘‘yo koci mama vacanaṃ sutvā imaṃ dhāretū’’ti iminā adhippāyena avatvā kevalaṃ maraṇābhinandanavaseneva vuttattā ‘‘corāpi nāma taṃ na hanantī’’tiādivācāsupi dukkaṭameva vuttaṃ. Ayamattho etena vuttoti yathā so jānātīti sambandho. Vākyabhedanti vacībhedaṃ. Dvinnaṃ uddissāti dve uddissa, dvinnaṃ vā maraṇaṃ uddissa. Ubho uddissa maraṇaṃ saṃvaṇṇentassa cetanāya ekattepi ‘‘dve pāṇātipātā’’ti vattabbabhāvato balavabhāvaṃ āpajjitvā paṭisandhivipākasamanantaraṃ pavattiyaṃ anekāsupi jātīsu aparāpariyacetanāvasena dukkhuppādanato mahāvipākattā ‘‘akusalarāsī’’ti vuttaṃ. Bahū uddissa maraṇasaṃvaṇṇanepi eseva nayo.

၁၇၅. မိမိသည် သံဃာ့မထေရ်ကြီး ဖြစ်သောကြောင့် 'ခစားသောအခါ' ဟု ပြဆိုအပ်၏။ 'နှုတ်ထွက်တိုင်း နှုတ်ထွက်တိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်' ဟူသည်မှာ 'တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ငါ၏စကားကို ကြား၍ ဤအတိုင်း နှလုံးသွင်းပါစေ' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မပြောဘဲ၊ သက်သက် သေခြင်းကို နှစ်သက်သော အစွမ်းဖြင့်သာ ပြောဆိုသောကြောင့် 'ခိုးသူတို့သည်ပင် ထိုသူကို မသတ်ကြကုန်' ဟူသော စကားမျိုးတို့၌လည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကိုသာ ပြဆိုအပ်၏။ 'ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤစကားဖြင့် ပြဆိုအပ်၏' ဟူသည်မှာ ထိုသူ သိသကဲ့သို့ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ 'ဝါကျဘေဒ' ဟူသည်မှာ နှုတ်မြွက်ခြင်း (စကားပြောဆိုခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ 'နှစ်ဦးကို ရည်ရွယ်၍' ဟူသည်မှာ နှစ်ယောက်ကို ရည်ရွယ်၍ သို့မဟုတ် နှစ်ယောက်၏ သေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဖြစ်သည်။ နှစ်ဦးလုံးကို ရည်ရွယ်၍ သေခြင်းကို ချီးမွမ်းပြောဆိုသောသူအား စေတနာ တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း 'ပါဏာတိပါတ ကံနှစ်ခု' ဖြစ်၏ဟု ဆိုထိုက်သော သဘာဝရှိသောကြောင့် အားကောင်းလာပြီး ပဋိသန္ဓေဝိပါက်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော များစွာသော ဘဝတို့၌ အပရာပရိယစေတနာအစွမ်းဖြင့် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သဖြင့် ကြီးမားသော အကျိုးပေးရှိသောကြောင့် 'အကုသိုလ်အစု' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ များစွာသောသူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ သေခြင်းကို ချီးမွမ်းခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Evanti ‘‘sīsaṃ vā chinditvā papāte vā papatitvā’’tiādinā. Ārocitamatteti vuttamatte. Yathā ariyamaggakkhaṇe cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā ca kiccavasena ijjhanti, evaṃ cetanāya ekattepi kiccavasena anekā pāṇātipātā ijjhantīti āha ‘‘tattakā pāṇātipātā’’ti. Yathā hi attānaṃ sataṃ katvā dassetukāmassa ‘‘sataṃ homi sataṃ homī’’ti kataparikammavasena laddhapaccuppannaparittārammaṇaṃ abhiññācittaṃ satantogadhānaṃ vaṇṇesu ekassa vaṇṇaṃ ārammaṇaṃ katvāpi sataṃ nipphādeti, yathā ca ekassa maraṇe pavattamānāpi vadhakacetanā sakalasarīre uppajjamānaṃ nirujjhamānañca sakalampi jīvitindriyaṃ ekappahāreneva ālambitumasakkuṇeyyattā ṭhānappattaṃ ekadesappavattaṃ jīvitindriyaṃ ārammaṇaṃ katvā ārammaṇabhūtaṃ sakalampi jīvitindriyaṃ vināseti, evameva paccuppannaparittārammaṇāya vadhakacetanāya māretukāmatāya pariggahitasattesu ekasseva jīvitindriye ārammaṇe katepi kiccanipphattivasena sabbepi māritāva honti.

ဤသို့ ဟူသည်မှာ 'ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ချောက်သို့ ကျ၍သော်လည်းကောင်း' အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'လျှောက်ကြားကာမျှ၌' ဟူသည်မှာ ပြောဆိုကာမျှ၌ ဖြစ်၏။ အရိယမဂ်ခဏ၌ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးနှင့် သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါးတို့သည် ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် ပြီးမြောက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စေတနာ တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း ကိစ္စ၏အစွမ်းဖြင့် များစွာသော ပါဏာတိပါတကံတို့သည် ပြီးမြောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ထိုမျှလောက်သော ပါဏာတိပါတတို့ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မှန်ပေ၏၊ မိမိကိုယ်ကို အဆင်းတစ်ရာပြု၍ ပြလိုသောသူအား 'ငါသည် တစ်ရာ ဖြစ်ပါစေ၊ ငါသည် တစ်ရာ ဖြစ်ပါစေ' ဟု ပရိကံပြုအပ်သော အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ပစ္စုပ္ပန်ပရိတ္တာရုံရှိသော အဘိညာဉ်စိတ်သည် ထိုတစ်ရာသော အရေအတွက်၌ ပါဝင်သောအဆင်းတို့တွင် တစ်ခုသောအဆင်းကိုသာ အာရုံပြုသော်လည်း တစ်ရာသောကိုယ်ကို ပြီးမြောက်စေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ယောက်သောသူ၏ သေခြင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော သတ်လိုသော စေတနာသည် တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဖြစ်ပေါ်ဆဲ၊ ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ချုပ်ပျောက်ဆဲ ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ဇီဝိတိန္ဒြေကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း အာရုံပြုရန် မတတ်နိုင်သဖြင့် သင့်လျော်သောအရာသို့ ရောက်သော တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ဖြစ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာရုံပြု၍ အာရုံပြုအပ်သော အလုံးစုံသော ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထိုနည်းတူစွာပင် ပစ္စုပ္ပန်ပရိတ္တာရုံရှိသော သတ်လိုသော စေတနာဖြင့် သတ်ရန် သတ်မှတ်အပ်သော သတ္တဝါတို့တွင် တစ်ဦးတည်းသောသူ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကိုသာ အာရုံပြုသော်လည်း ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် အားလုံးသောသူတို့ကို သတ်ပြီး ဖြစ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။

176. Yesaṃ [Pg.267] hatthatoti yesaṃ ñātakapavāritānaṃ hatthato. Tesaṃ mūlaṃ datvā muccatīti idaṃ tena katapayogassa puna pākatikabhāvāpādanaṃ avasānaṃ pāpetvā dassetuṃ vuttaṃ. ‘‘Mūlena kītaṃ pana potthakaṃ potthakasāmikānaṃ datvā muccatiyevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘sace potthakaṃ sāmikānaṃ datvā mūlaṃ na gaṇhāti, na muccati attaniyabhāvato amocitattā’’ti vatvā bahudhā papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ. Potthakasāmikānañhi potthake dinne aññena kataṃ paṭilabhitvā attanā katapayogassa nāsitattā kathaṃ so na mucceyya, na ca pariccattassa attaniyabhāvo diṭṭhoti. Gaṇṭhipade pana ‘‘sace mūlena kīto hoti, potthakasāmikānaṃ potthakaṃ, yesaṃ hatthato mūlaṃ gahitaṃ, tesaṃ mūlaṃ datvā muccatīti kasmā vuttaṃ. Potthakanimittaṃ mūlassa gahitattā akappiyametaṃ. Yadi hi potthakasāmikassa potthakaṃ datvā sayameva mūlaṃ gaṇheyya, akappiyameva taṃ. Athāpi potthakasāmikassa santikā mūlaṃ aggahetvā sayameva taṃ potthakaṃ jhāpeyya, tathāpi aññā yena saddhādeyyavinipātane āpatti, tasmā evamāhā’’ti vuttaṃ, tampi na sārato paccetabbaṃ. Tasmā gaṇṭhipadesu vuttanayovettha sārato daṭṭhabbo. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ likhissāmā’’ti ekajjhāsayā hutvāti idaṃ tathā karonte sandhāya vuttaṃ, evaṃ pana asaṃvidahitvāpi maraṇādhippāyena tasmiṃ potthake vuttavidhiṃ karontassa pārājikameva.

၁၇၆. ‘အကြင်သူတို့၏ လက်မှ’ ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ သို့မဟုတ် ဖိတ်ကြားအပ်သောသူတို့၏ လက်မှ ဖြစ်၏။ ‘ထိုသူတို့အား အဖိုးအခကို ပြန်ပေး၍ လွတ်၏’ ဟူသော ဤစကားကို ထိုသူ ပြုအပ်သော လုံ့လကို ပကတိအခြေအနေသို့ ပြန်ရောက်စေခြင်း၏ အဆုံးသို့ ရောက်စေ၍ ပြခြင်းငှာ ပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အဖိုးအခဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော စာအုပ် (ပေစာ) ကိုမူကား စာအုပ်ပိုင်ရှင်တို့အား ပြန်ပေး၍ လွတ်သည်သာ ဖြစ်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပဒ သုံးကျမ်းလုံး၌ပင် ပြဆိုထားသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့က 'အကယ်၍ စာအုပ်ကို ပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော်လည်း အဖိုးအခကို မယူပါက မိမိဥစ္စာအဖြစ်မှ မလွတ်သေးသဖြင့် (အာပတ်မှ) မလွတ်နိုင်ရာ' ဟု ဆို၍ များစွာ ချဲ့ကားကြကုန်၏။ ထိုစကားကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ်ပေ။ အကြောင်းမူကား စာအုပ်ပိုင်ရှင်တို့အား စာအုပ်ကို ပေးအပ်ပြီးသော် သူတစ်ပါး ပြုအပ်သောအရာကို ပြန်လည်ရရှိသဖြင့် မိမိပြုအပ်သော လုံ့လကို ဖျက်ဆီးအပ်သောကြောင့် ထိုသူသည် အဘယ်ကြောင့် မလွတ်ဘဲ ရှိအံ့နည်း။ စွန့်လွှတ်အပ်သော အရာအား မိမိဥစ္စာအဖြစ် ကျန်ရှိနေခြင်းကိုလည်း မတွေ့မြင်ရပေ။ ဂဏ္ဌိပဒ၌မူကား 'အကယ်၍ အဖိုးအခဖြင့် ဝယ်အပ်သည်ဖြစ်ပါက စာအုပ်ပိုင်ရှင်တို့အား စာအုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်သူတို့ထံမှ အဖိုးအခကို ယူအပ်သနည်း၊ ထိုသူတို့အား အဖိုးအခကို ပြန်ပေး၍ လွတ်၏ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ စာအုပ်ကို အကြောင်းပြု၍ အဖိုးအခကို ယူအပ်သောကြောင့် ဤအရာသည် မအပ်စပ်ပေ။ အကယ်၍ စာအုပ်ပိုင်ရှင်အား စာအုပ်ကို ပေးအပ်ပြီး မိမိကိုယ်တိုင် အဖိုးအခကို ယူပါက ထိုအရာသည်လည်း မအပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက စာအုပ်ပိုင်ရှင်ထံမှ အဖိုးအခကို မယူဘဲ မိမိကိုယ်တိုင် ထိုစာအုပ်ကို မီးတိုက်ဖျက်ဆီးပစ်ပါကလည်း သဒ္ဓါ၍ လှူသောဝတ္ထုကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့် အာပတ်သင့်ရာ၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏' ဟု ပြဆိုထား၏။ ထိုစကားကိုလည်း အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဂဏ္ဌိပဒတို့၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းကိုသာလျှင် ဤ၌ အနှစ်သာရအားဖြင့် မှတ်ယူအပ်၏။ 'သေခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ရေးသားကြစို့' ဟု စိတ်တူကိုယ်တူ ဖြစ်ကြ၍ ဟူသော ဤစကားသည် ထိုသို့ ပြုလုပ်သော သူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ မတိုင်ပင်၊ မစီမံဘဲ ဖြစ်သော်လည်း သေစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုစာအုပ်၌ ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်သောသူအား ပါရာဇိကကံ ထိုက်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Pamāṇeti attanā sallakkhite pamāṇe. Tacchetvāti unnatappadesaṃ tacchetvā. Paṃsupacchinti sabbantimaṃ paṃsupacchiṃ. ‘‘Ettakaṃ ala’’nti niṭṭhāpetukāmatāya sabbantimapayogasādhikā cetanā sanniṭṭhāpakacetanā. Suttantikattherāti vinaye apakataññuno suttantabhāṇakā. Mahāaṭṭhakathācariyatthereyeva sandhāya ‘‘vinayaṃ te na jānantīti upahāsavasena suttantikattherāti vutta’’ntipi vadanti. Ettha ca mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘āvāṭe niṭṭhite patitvā marantu, aniṭṭhite mā marantū’’ti iminā adhippāyena karontaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, mahāpaccarisaṅkhepaṭṭhakathāsu pana paṭhamappahārato paṭṭhāya ‘‘imasmiṃ āvāṭe patitvā marantū’’ti iminā adhippāyena karontassa yasmiṃ yasmiṃ payoge kate tattha patitā maranti, taṃtaṃpayogasādhikaṃ sanniṭṭhāpakacetanaṃ [Pg.268] sandhāya ‘‘ekasmimpi kudālappahāre dinne’’tiādi vuttanti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tasmā tena tena pariyāyena aṭṭhakathāvādānaṃ aññamaññāvirodho yutto. Atha vā mahāaṭṭhakathāyaṃ ekasmiṃyeva divase avūpasanteneva payogena khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya sabbantimā sanniṭṭhāpakacetanā vuttā, itarāsu pana ‘‘imasmiṃ patitvā marantū’’ti adhippāyena ekasmiṃ divase kiñci khaṇitvā aparasmimpi divase tatheva kiñci kiñci khaṇitvā niṭṭhāpentaṃ sandhāya vuttanti. Evampi aṭṭhakathānaṃ aññamaññāvirodho yuttoti amhākaṃ khanti.

Pamāṇeti ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် သတ်မှတ်အပ်သော အတိုင်းအတာ၌ ဖြစ်၏။ Tacchetvā ဟူသည် မြင့်မားသောအရပ်ကို ဖယ်ရွှေ့၍ ဖြစ်၏။ Paṃsupacchi ဟူသည် အလုံးစုံ၏ အောက်ဆုံးဖြစ်သော မြေမှုန့်တောင်း ဖြစ်၏။ "ဤမျှလောက်ဖြင့် တော်ပြီ" ဟု အပြီးသတ်လိုသောကြောင့် အလုံးစုံ၏ အဆုံးစွန်သော လုံ့လကို ပြီးစေတတ်သော စေတနာကို သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ဟု ခေါ်၏။ သုတ္တန္တိကထေရ် ဟူသည် ဝိနည်း၌ မကျွမ်းကျင်သော သုတ္တန်ဓမ္မကထိကများ ဖြစ်ကြ၏။ မဟာအဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုသူတို့သည် ဝိနည်းကို မသိကြကုန်" ဟု သရော်ပြက်ရယ်ပြုသောအားဖြင့် "သုတ္တန္တိကထေရ်" ဟု ဆိုအပ်သည် ဟုလည်း ပြောဆိုကြ၏။ ဤ၌ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ "တွင်းတူးပြီးသောအခါ ပြုတ်ကျ၍ သေပါစေ၊ မပြီးသေးမီ မသေပါစေနှင့်" ဟု ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြုလုပ်သူကို ရည်ညွှန်း၍ အလုံးစုံ၏ အဆုံးစွန်သော သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာကို ဆိုအပ်၏။ မဟာပစ္စရီနှင့် သံခေပအဋ္ဌကထာတို့၌မူကား ပထမပေါက်တူးချက်မှစ၍ "ဤတွင်း၌ကျ၍ သေပါစေ" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တူးလုပ်သူအား မည်သည့်လုံ့လကို ပြုလုပ်သည်ရှိသော် ထိုတွင်း၌ ကျ၍သေသနည်း၊ ထိုထိုလုံ့လကို ပြီးစေတတ်သော သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာကို ရည်ညွှန်း၍ "ပေါက်တူးတစ်ချက် ဖြတ်တောက်ရုံမျှဖြင့်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်ဟု ဂန္ထိပဒ သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုနည်းပရိယာယ်အားဖြင့် အဋ္ဌကထာအယူဝါဒများ အချင်းချင်း မဆန့်ကျင်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူကား မဟာအဋ္ဌကထာ၌ တစ်ရက်တည်းဖြင့်ပင် မပြတ်သော လုံ့လဖြင့် တူးဆွ၍ အပြီးသတ်သူကို ရည်ညွှန်း၍ အလုံးစုံ၏ အဆုံးစွန်သော သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာကို ဆိုအပ်၏။ အခြားအဋ္ဌကထာတို့၌မူကား "ဤတွင်း၌ကျ၍ သေပါစေ" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် တစ်ရက်၌ အနည်းငယ်တူး၍၊ နောက်တစ်ရက်၌လည်း ထိုနည်းတူ အနည်းငယ်စီတူးကာ အပြီးသတ်သူကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့်လည်း အဋ္ဌကထာတို့ အချင်းချင်း မဆန့်ကျင်ခြင်းသည် သင့်လျော်၏ ဟု ငါတို့ နှစ်သက်ယူဆအပ်၏။

Attano dhammatāyāti ajānitvā pakkhalitvā vā. Arahantāpi saṅgahaṃ gacchantīti aññehi pātiyamānānaṃ amaritukāmānampi arahantānaṃ maraṇaṃ sambhavatīti vuttaṃ. Purimanayeti ‘‘maritukāmā idha marissantī’’ti vuttanaye. Tattha patitaṃ bahi nīharitvāti ettha ‘‘imasmiṃ āvāṭeyeva marantūti niyamābhāvato bahi nīharitvā māritepi pārājikaṃ vuttaṃ. Āvāṭe patitvā thokaṃ cirāyitvā gacchantaṃ gahetvā mārite āvāṭasmiṃyeva aggahitattā pārājikaṃ na hotī’’ti vadanti, taṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘patitappayogena gahitattā’’ti vuttahetussa idhāpi sambhavato vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Amaritukāmā vātipi adhippāyassa sambhavato opapātike uttarituṃ asakkuṇitvā matepi pārājikaṃ vuttaṃ. Nibbattitvāti vuttattā patanaṃ na dissatīti ce? Opapātikassa tattha nibbattiyeva patananti natthi virodho. Yasmā mātuyā patitvā parivattitaliṅgāya matāya so mātughātako hoti, na kevalaṃ manussapurisaghātako, tasmā patitasseva vasena āpattīti adhippāyena ‘‘patanarūpaṃ pamāṇa’’nti vuttaṃ. Idaṃ pana akāraṇaṃ. ‘‘Manussabhūtaṃ mātaraṃ vā pitaraṃ vā api parivattaliṅgaṃ jīvitā voropentassa kammaṃ ānantariyaṃ hotī’’ti ettakameva hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ.

"မိမိ၏ ဓမ္မတာအားဖြင့်" ဟူသည် မသိဘဲဖြစ်စေ၊ ချော်လဲ၍ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ "ရဟန္တာတို့သည်လည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏" ဟူသည် အခြားသူတို့ တွန်းချအပ်၍ မသေလိုသော ရဟန္တာတို့အားလည်း သေခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရှေးနည်း၌" ဟူသည် "သေလိုသူတို့သည် ဤ၌ သေကြလတ္တံ့" ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုတွင်း၌ ကျသောသူကို ပြင်ပသို့ ထုတ်ယူ၍ သတ်သော်လည်း" ဟူရာ၌ "ဤတွင်း၌သာ သေရမည်ဟု အကန့်အသတ်မရှိသောကြောင့်" ပြင်ပသို့ ထုတ်ယူ၍ သတ်သော်လည်း ပါရာဇိကကျသည်ဟု ဆို၏။ "တွင်းထဲသို့ကျ၍ ခေတ္တမျှကြာပြီးမှ ထွက်သွားသောသူကို ဖမ်းယူ၍သတ်ရာ၌ တွင်း၌ပင် အဖမ်းမခံရသောကြောင့် ပါရာဇိကမဖြစ်" ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ ထိုစကားကိုမူကား အဋ္ဌကထာ၌ "ကျခြင်းလုံ့လဖြင့် အဖမ်းခံရခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်သော အကြောင်းပြချက်သည် ဤနေရာ၌လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် စဉ်းစားဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။ မသေလိုသူဟူသော အဓိပ္ပာယ်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့သည် အပေါ်သို့ မတက်နိုင်ဘဲ သေဆုံးသွားလျှင်လည်း ပါရာဇိကကျသည်ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဖြစ်ပေါ်၍" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ကျခြင်းသည် မထင်ရှားဟု ဆိုအံ့လော။ ဥပပါတိကသတ္တဝါအား ထိုတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် ကျခြင်းမည်သောကြောင့် မဆန့်ကျင်ပေ။ အကြင်ကြောင့် မိခင်သည် ကျ၍သော်လည်းကောင်း၊ လိင်ပြန်၍ (အမျိုးသားအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲ၍) သေသော်လည်းကောင်း ထိုသူသည် မိခင်သတ်သူ (မာတုဃာတက) မည်၏၊ လူယောကျ်ားကို သတ်သူမျှသာ မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကျသူ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အာပတ်သင့်၏ ဟူသော အလိုဖြင့် "ကျသောအခါရှိသော အသွင်သည်သာ ပမာဏဖြစ်သည်" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် ဤအဆိုသည် အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ "လူဖြစ်သော မိခင် သို့မဟုတ် ဖခင်ကို လိင်ပြောင်းလဲသွားစေကာမူ ဇီဝိတိန်မှ ချပစ်သောသူအား အာနန္တရိယကံ ထိုက်၏" ဟု ဤမျှကိုသာ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။

Tattha ca liṅge parivattepi so eva ekakammanibbatto bhavaṅgappabandho jīvitindriyappabandho ca, na aññoti ‘‘api parivattaliṅga’’nti vuttaṃ. Yo hi liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho, so eva parivattepi liṅge taṃyeva ca upādāya ekajātisamaññā. Na cettha bhāvakalāpagatajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā. Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati, itarampi [Pg.269] vā bhāvānupālatāsāmaññenāti anokāsāva codanā. Tasmā parivattepi liṅge tasseva ekakammanibbattassa santānassa jīvitā voropanato vohārabhedato so itthighātako vā hotu purisaghātako vā, ānantariyakammato na muccatīti ettakameva tattha vattabbaṃ. Idha pana yaṃyaṃjātikā sattā honti, te maraṇasamaye attano attano jātirūpeneva maranti, nāññarūpena, jātivaseneva ca pācittiyathullaccayapārājikehi bhavitabbaṃ. Tasmā nāgo vā supaṇṇo vā yakkharūpena vā petarūpena vā patitvā attano tiracchānarūpena marati, tattha pācittiyameva yuttaṃ, na thullaccayaṃ tiracchānagatasseva matattā. Teneva dutiyattheravāde maraṇarūpaṃ pamāṇaṃ, tasmā pācittiyanti vuttaṃ. Ayameva ca vādo yuttataro, teneva so pacchā vutto.

ထို၌ လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း ထိုသူသည်ပင်လျှင် တစ်ခုတည်းသောကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဘဝင်အစဉ်နှင့် ဇီဝိတိန္ဒြေအစဉ် ရှိသူဖြစ်၍ အခြားသူမဟုတ်သောကြောင့် "လိင်ပြောင်းလဲသွားစေကာမူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လိင်မပြောင်းလဲမီ ထိုအတ္တဘော၌ရှိသော ဘဝင်နှင့် ဇီဝိတိန္ဒြေအစဉ်သည် လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း ထိုဘဝင်နှင့် ဇီဝိတိန္ဒြေကိုပင် စွဲ၍ တစ်ခုတည်းသော ဘဝအဖြစ် ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤ၌ ဘာဝကလာပ်၌ ပါဝင်သော ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အစွမ်းဖြင့် စောဒနာ မပြုအပ်ပေ၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ဇီဝိတိန္ဒြေကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုဇီဝိတိန္ဒြေသည် ထိုသံသရာ၌ မပြတ်တမ်းဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် အစဉ်ဟူသော ဝေါဟာရကို ရရှိ၏၊ သို့မဟုတ် အခြားဇီဝိတိန္ဒြေသည်လည်း သဘာဝကို စောင့်ရှောက်မှု တူညီခြင်းကြောင့် စပ်စပ်မှုရှိ၏ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် စောဒနာရန် အခွင့်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် လိင်ပြောင်းလဲသွားသော်လည်း ထိုတစ်ခုတည်းသော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သန္တာန်ကို ဇီဝိတိန်မှ ချပစ်ခြင်းကြောင့် ဝေါဟာရအားဖြင့် ထိုသူသည် အမျိုးသမီးသတ်သမား ဖြစ်စေ၊ အမျိုးသားသတ်သမား ဖြစ်စေ အာနန္တရိယကံမှ မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ ဟု ဤမျှသာ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုသင့်ပေ၏။ ဤ၌မူကား အကြင်အကြင် ဇာတ်ရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့သည် သေဆုံးချိန်၌ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ဇာတ်အသွင်ဖြင့်သာ သေဆုံးကြကုန်၏၊ အခြားအသွင်ဖြင့် မသေဆုံးကြကုန်၊ ဇာတ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ပါစိတ်၊ ထုလ္လစ္စဉ်း၊ ပါရာဇိက အာပတ်များ ဖြစ်ထိုက်၏။ ထို့ကြောင့် နဂါး သို့မဟုတ် ဂဠုန်သည် ဘီလူးအသွင်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ပြိတ္တာအသွင်ဖြင့်ဖြစ်စေ ကျရောက်၍ မိမိ၏ တိရစ္ဆာန်အသွင်ဖြင့် သေဆုံးပါက ထို၌ ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်လျော်၏၊ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် မသင့်လျော်ပေ၊ တိရစ္ဆာန်အဖြစ်ဖြင့်သာ သေဆုံးသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒုတိယမထေရ်ဝါဒ၌ သေဆုံးချိန်ရှိ အသွင်သည်သာ ပမာဏဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဝါဒသည်သာလျှင် သာလွန်သင့်လျော်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဝါဒကို နောက်မှ ဆိုအပ်၏။

Imināva nayena manussaviggahe nāgasupaṇṇasadise tiracchānagate patitvā attano rūpena mate pācittiyena bhavitabbaṃ. Evaṃ sante pāḷiyaṃ ‘‘yakkho vā peto vā tiracchānagatamanussaviggaho vā tasmiṃ patati, āpatti dukkaṭassa. Patite dukkhā vedanā uppajjati, āpatti dukkaṭassa. Marati, āpatti thullaccayassā’’ti kasmā vuttanti ce? Tattha keci vadanti – yakkho vā peto vāti paṭhamaṃ sakarūpeneva ṭhite yakkhapete dassetvā puna aññarūpenapi ṭhite teyeva yakkhapete dassetuṃ ‘‘tiracchānagatamanussaviggaho vā’’ti vuttaṃ, na pana tādisaṃ tiracchānagataṃ visuṃ dassetuṃ. Tasmā tiracchānagataviggaho vā manussaviggaho vā yakkho vā peto vāti evamettha yojanā kātabbāti. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi ‘‘pāḷiyaṃ manussaviggahena ṭhitatiracchānagatānaṃ āveṇikaṃ katvā thullaccayaṃ vuttaṃ viya dissatī’’ti kathitaṃ. Yakkharūpapetarūpena matepi eseva nayoti iminā maraṇarūpasseva pamāṇattā thullaccayaṃ atidissati.

ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် မနုဿဝိဂ္ဂဟ၌ နဂါး၊ ဂဠုန်နှင့်တူသော တိရစ္ဆာန်သည် ကျရောက်၍ မိမိ၏အသွင်ဖြင့် သေဆုံးပါက ပါစိတ်အာပတ် သင့်ထိုက်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက ပါဠိတော်၌ "ဘီလူးသော်လည်းကောင်း၊ ပြိတ္တာသော်လည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်အသွင်ဆောင်သော လူသော်လည်းကောင်း ထိုတွင်း၌ ကျအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ကျသည်ရှိသော် ဆင်းရဲဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်အံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ သေအံ့၊ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း ဟု မေးအံ့။ ထိုပါဠိတော်၌ အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြသည်မှာ— ဘီလူး သို့မဟုတ် ပြိတ္တာ ဟူ၍ ရှေးဦးစွာ မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အသွင်ဖြင့် တည်ရှိသော ဘီလူး၊ ပြိတ္တာတို့ကို ပြ၍၊ နောက်တစ်ဖန် အခြားအသွင်ဖြင့် တည်ရှိသော ထိုဘီလူး၊ ပြိတ္တာတို့ကိုပင် ပြလိုသောကြောင့် "တိရစ္ဆာန်အသွင်ဆောင်သော လူ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့သော တိရစ္ဆာန်ကို သီးခြားပြလို၍ ဆိုသည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "တိရစ္ဆာန်အသွင်၊ လူအသွင်၊ ဘီလူး သို့မဟုတ် ပြိတ္တာ" ဟု ဤသို့ ဤနေရာ၌ ယောဇနာစပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ ဟု ဆိုကြ၏။ ဂန္ထိပဒ သုံးကျမ်းလုံး၌မူကား "ပါဠိတော်၌ လူအသွင်ဖြင့် တည်ရှိနေသော တိရစ္ဆာန်တို့အား သီးခြားအထူးပြုလုပ်၍ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်ကို ဆိုထားသကဲ့သို့ ထင်ရှား၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဘီလူးအသွင်၊ ပြိတ္တာအသွင်ဖြင့် သေဆုံးသော်လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏ ဟု ဤဆိုချက်ဖြင့် သေဆုံးချိန်ရှိ အသွင်သည်သာ ပမာဏဖြစ်သောကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သို့ ကူးစက်ညွှန်းဆို၏။

Mudhāti amūlena, kiñci mūlaṃ aggahetvāti vuttaṃ hoti. So niddosoti tena tattha katapayogassa abhāvato. Yadi pana sopi tattha kiñci kiñci karoti, na muccatiyevāti dassento āha ‘‘evaṃ patitā’’tiādi. Tattha evanti evaṃ mayā kateti attho. Na nassissantīti adassanaṃ na gamissanti, na palāyissantīti adhippāyo. Vippaṭisāre uppanneti mūlaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi pana pacchimopi labhitvā tattha vuttappakāraṃ kiñci katvā puna vippaṭisāre uppanne evaṃ karoti, tassapi eseva nayo. Paṃsumhi patitvā maratīti [Pg.270] abhinavapūrite paṃsumhi pāde pavesetvā uddharituṃ asakkonto tattheva patitvā marati. Jātapathavī jātāti idaṃ sabbathā matthakappattaṃ thirabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Paṃsunā pūrentena pana pādadaṇḍādīhi maddanatāḷanādinā suṭṭhutaraṃ thirabhāvaṃ āpādetvā pakatipathaviyā nibbisese kate jātapathavīlakkhaṇaṃ appattepi muccatiyeva. Opātaṃ haratīti ettha pokkharaṇīsadisattā muccati.

"မုဓာ" ဟူသည် အရင်းမရှိသဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အရင်းကို မယူဘဲ (အလကား) ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထိုသူသည် အပြစ်မရှိ" ဟု ဆိုခြင်းမှာ ထိုသူသည် ထိုအာပတ်၌ ပြုအပ်သော လုံ့လ (ပယောဂ) မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသူသည်လည်း ထိုအရာ၌ စိုးစဉ်းမျှ ပြုလုပ်ခဲ့ပါက အာပတ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် "ဤသို့ ကျရောက်သော်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကား၌ "ဤသို့" ဟူသည် ငါပြုအပ်သကဲ့သို့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "မပျက်စီးကုန်လတ္တံ့" ဟူသည် ယူဆောင်၍ မသွားကုန်လတ္တံ့၊ ထွက်ပြေးတိမ်းရှောင်ခြင်း မပြုနိုင်ကုန်လတ္တံ့ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "နောင်တပူပန်ခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) ဖြစ်ပေါ်လတ်သော်" ဟူသည် (ကျော့ကွင်း စသည်ကို ထောင်ထားသော) မူလပိုင်ရှင်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ နောက်မှ ရောက်လာသောသူသည်လည်း (ထိုကျော့ကွင်း စသည်ကို) ရရှိ၍ ၎င်း၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း တစ်စုံတစ်ခု ပြုပြင်ပြီးနောက် တစ်ဖန် နောင်တပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်၍ ဤသို့ ပြုလုပ်ပါက ၎င်းအားလည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "မြေမှုန့်ပုံ၌ ကျ၍ သေ၏" ဟူသည် အသစ်ဖြည့်ထားသော မြေမှုန့်ပုံ၌ ခြေထောက်တို့ နစ်ဝင်သွားသဖြင့် ပြန်၍ မနှုတ်နိုင်ဘဲ ထိုမြေမှုန့်ပုံ၌ပင် လဲကျကာ သေဆုံးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဇာတပထဝီ (စစ်မှန်သော မြေကြီး) ဖြစ်သည်" ဟူသော ဤစကားသည် အရာခပ်သိမ်း အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မြေမှုန့်ဖြင့် ဖြည့်တင်းရာ၌ တုတ်လှံဒါး စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်နင်းခြေခြင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း အထူးသဖြင့် ခိုင်ခံ့သော အဖြစ်သို့ ရောက်စေပြီးလျှင် ပကတိ မြေကြီးနှင့် မခြားနားအောင် ပြုလုပ်အပ်သော် ဇာတပထဝီ၏ လက္ခဏာသို့ မရောက်သော်လည်း အာပတ်မှ လွတ်မြောက်နိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "ချောက်ကဲ့သို့သော ကျင်းကို ဆောင်၏" ဟူသော ဤစကား၌ ရေကန်နှင့် တူသောအဖြစ်ကြောင့် လွတ်မြောက်နိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Hatthā muttamatteti oḍḍetvā hatthato muttamatte. Vatiṃ katvāti ettha yadi so pāse vuttappakāraṃ kañci visesaṃ na karoti, attanā katavatiyā viddhaṃsitāya muccati. Thaddhataraṃ vā pāsayaṭṭhiṃ ṭhapetīti thirabhāvatthaṃ aparāya pāsayaṭṭhiyā saddhiṃ bandhitvā vā tameva vā sithilabhūtaṃ thaddhataraṃ bandhitvā ṭhapeti. Daḷhataraṃ vā thirataraṃ vāti etthāpi eseva nayo. Khāṇukanti pāsayaṭṭhibandhanakhāṇukaṃ. Sabbattheva māraṇatthāya katappayogattā na muccati. Vippaṭisāre uppanneti mūlaṭṭhasseva vippaṭisāre uppanne.

"လက်မှ လွတ်ကာမျှ" ဟူသည် (ကျော့ကွင်းကို) ထောင်၍ လက်မှ လွတ်ကာမျှကို ဆိုလိုသည်။ "ခြံစည်းရိုး ပြုလုပ်၍" ဟူသော ဤစကား၌ အကယ်၍ ထိုသူသည် ကျော့ကွင်း၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ထူးခြားမှုကို တစ်စုံတစ်ရာ မပြုလုပ်ဘဲ မိမိ ပြုလုပ်အပ်သော ခြံစည်းရိုးကို ဖျက်ဆီးလိုက်ပါက အာပတ်မှ လွတ်မြောက်သည်။ "ကျော့ကွင်းတုတ်ကို ပိုမိုခိုင်ခံ့အောင် ထား၏" ဟူသည်မှာ ပိုမိုခိုင်ခံ့စေရန်အတွက် အခြားသော ကျော့ကွင်းတုတ်နှင့် တွဲ၍ ချည်နှောင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် လျော့ရဲနေသော ထိုကျော့ကွင်းတုတ်ကိုပင် ပိုမိုမြဲမြံစွာ ချည်နှောင်၍ ထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြုလုပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပိုမိုမြဲမြံစွာ သို့မဟုတ် ပိုမိုခိုင်ခံ့စွာ" ဟူသော ဤစကား၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "သစ်ငုတ်" ဟူသည် ကျော့ကွင်းတုတ်နှင့် ချည်နှောင်ထားသော သစ်ငုတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ခပ်သိမ်းသော အရာတို့၌ သတ်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြုအပ်သော ပယောဂကြောင့် အာပတ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ။ "နောင်တပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လတ်သော်" ဟူသည် ကျော့ကွင်းစသည်ကို ထောင်ထားသော မူလပိုင်ရှင်အားသာလျှင် နောင်တပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Tena alātena…pe… na muccatīti ettha ‘‘pubbe katappayogaṃ vināsetvā pacchā kusalacittena payoge katepi na muccatīti idaṃ sandhāya gantabba’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo yutto siyā – āditoyeva māraṇatthāya katappayogattā katapariyositāya pāsayaṭṭhiyā tappaccayā ye ye sattā marissanti, tesaṃ tesaṃ vasena paṭhamataraṃyeva pāṇātipātakammasiddhito pacchā kusalacittena aññathā katepi na muccatīti. Rajjuketi khuddakarajjuke. Sayaṃ vaṭṭitanti bahurajjuke ekato katvā attanā vaṭṭitaṃ. Ubbaṭṭetvāti te rajjuke visuṃ visuṃ katvā. Garukataraṃ karotīti atibhāriyaṃ karoti. Pariyesitvā katanti araññaṃ gantvā rukkhaṃ chinditvā tacchetvā kataṃ.

"ထိုမီးစဖြင့်... ပေးသော်လည်း မလွတ်မြောက်နိုင်" ဟူသော ဤစကား၌ "ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်အပ်သော ပယောဂကို ဖျက်ဆီး၍ နောက်မှ ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ပယောဂကို ပြုလုပ်သော်လည်း အာပတ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်" ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ယူရမည်ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းစလုံး၌ မိန့်ဆိုထားသည်။ ဤအရာ၌ "အစဦးကတည်းက သတ်ဖြတ်ရန် ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပယောဂကို ပြုလုပ်ထားသောကြောင့်၊ ပြီးပြည့်စုံသော ပယောဂရှိသော ကျော့ကွင်းတုတ်ဖြင့် ထိုအကြောင်းကြောင့် မည်သည့်သတ္တဝါမဆို သေဆုံးခဲ့ပါက ထိုသတ္တဝါတို့၏ သေဆုံးခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ရှေးဦးစွာကပင် ပါဏာတိပါတကံ ပြီးမြောက်သွားသောကြောင့်၊ နောက်မှ ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြုပြင်စေကာမူ အာပတ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်" ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်သည်သာလျှင် သင့်လျော်ပေသည်။ "ကြိုးငယ်၌" ဟူသည် သေးငယ်သော ကြိုး၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "မိမိကိုယ်တိုင် ကျစ်အပ်သော" ဟူသည် များစွာသော ကြိုးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ မိမိကိုယ်တိုင် ကျစ်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဖြည်၍" ဟူသည် ထိုကြိုးတို့ကို တစ်ခုစီ သီးခြားစီ ခွဲထုတ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပိုမိုလေးလံအောင် ပြုလုပ်၏" ဟူသည် အလွန်လေးလံသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုး ဖြစ်စေရန် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ရှာဖွေ၍ ပြုလုပ်အပ်သော" ဟူသည် တောသို့သွားကာ သစ်ပင်ကို ခုတ်လှဲ၍ ရွေပေါ်ထိုးပြီး ပြုလုပ်ထားသော အရာကို ဆိုလိုသည်။

177. Ālambanarukkho vāti tatthajātakaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadatthamevāti māraṇatthameva. Visamaṇḍalanti mañcapīṭhādīsu ālittaṃ visamaṇḍalaṃ. Vatvā asiṃ upanikkhipatīti ettha mukhena avatvā vuttappakāraṃ manasā cintetvā upanikkhipanepi eseva nayo. Purimanayenāti ‘‘yesaṃ hatthato mūlaṃ gahita’’ntiādinā. Sarīrassa virūpabhāvakaraṇato kuṭṭhādi visabhāgarogo nāma, jīvitappavattiyā vā asabhāgattā ananukūlattā gaṇḍapiḷakādi yo koci jīvitappavattipaccanīko visabhāgarogo.

၁၇၇. "မှီရာသစ်ပင်" ဟူသည် ထိုအရပ်၌ ပေါက်ရောက်သော သစ်ပင်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုအကျိုးငှာသာလျှင်" ဟူသည် သတ်ဖြတ်ရန် အလို့ငှာသာလျှင် ဖြစ်သည်။ "အဆိပ်စက်ဝိုင်း" ဟူသည် ညောင်စောင်း အင်းပျဉ် စသည်တို့၌ လိမ်းကျံထားသော အဆိပ်စုကို ဆိုလိုသည်။ "နှုတ်ဖြင့်ပြော၍ ဓားကို ချထား၏" ဟူသော ဤစကား၌ နှုတ်ဖြင့် မပြောဘဲ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း စိတ်ဖြင့် ကြံစည်၍ ချထားခြင်း၌လည်း ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ရှေးနည်းလမ်းအတိုင်း" ဟူသည် "အကြင်သူတို့၏ လက်မှ အရင်းကို ယူအပ်ပြီ" စသည်ဖြင့် ဆိုလိုသည်။ ခန္ဓာကိုယ်၏ ပုံပန်းသဏ္ဌာန် ပျက်စီးစေတတ်သောကြောင့် နူနာစသည်တို့ကို "မသင့်တင့်သော ရောဂါ (ဝိသဘာဂရောဂ)" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် အသက်ရှင်သန်ခြင်းအား မလျော်ကန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မလျောက်ပတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြင်းသရိုက်၊ ကျောက်ရောဂါ၊ အသားပို စသည်တို့သည် အသက်ရှင်သန်မှုကို ဆန့်ကျင်တတ်သော "မသင့်တင့်သော ရောဂါများ" ဖြစ်ကြသည်။

178. Paraṃ [Pg.271] vā amanāparūpanti ettha amanāpaṃ rūpaṃ etassāti amanāparūpoti bāhiratthasamāso daṭṭhabbo. Manāpiyepi eseva nayoti etena manāpikaṃ rūpaṃ upasaṃharatīti ettha paraṃ vā manāparūpaṃ tassa samīpe ṭhapeti, attanā vā manāpiyena rūpena samannāgato tiṭṭhatītiādi yojetabbanti dasseti. Teneva aññatarasmiṃ gaṇṭhipade vuttaṃ –

၁၇၈. "သူတစ်ပါးအား မနှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်း (အမနာပရူပ)" ဟူသော ဤစကား၌ မနှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်း ရှိသောသူသည် "အမနာပရူပ" မည်၏ဟု ဗဟူဗ္ဗီဟိသမာသ် (ဗဟိရတ္ထသမာသ်) ဖြင့် ရှုမြင်အပ်သည်။ "နှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်းရှိရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်းကို ဆောင်ယူပြသရာ၌—သူတစ်ပါးအား မနှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်းကို ထိုသူ၏ အနီး၌ ချထားခြင်း သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် နှစ်သက်ဖွယ်သော အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံစွာ ရပ်တည်နေခြင်း စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ရမည်ကို ပြသသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အခြားသော ဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုထားသည်။

‘‘Mamālābhena esitthī, maratūti samīpago;

Duṭṭhacitto sace yāti, hoti so itthimārako.

"ငါ့ကို မရရှိသဖြင့် ဤမိန်းမသည် သေပါစေ" ဟု အနီး၌ရှိသော မကောင်းသော စိတ်ရှိသူသည် အကယ်၍ သွားပါက၊ ထိုရဟန်းသည် မိန်းမကို သတ်သောသူ (ဣတ္ထိမာရက) ဖြစ်သည်။

‘‘Bhikkhatthāya sace yāti, jānantopi na mārako;

Anatthiko hi so tassā, maraṇena upekkhako’’ti.

"အကယ်၍ ဆွမ်းအလို့ငှာ သွားပါက (ထိုမိန်းမ သေမည်ကို) သိလျက်နှင့် သွားသော်လည်း သတ်သောသူ မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် ထိုမိန်းမ သေဆုံးခြင်းကို အလိုမရှိဘဲ လျစ်လျူရှုသူ (ဥပေက္ခက) သာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။

Aparampi tattheva vuttaṃ –

ထိုကျမ်း၌ပင် အခြားတစ်မျိုးကိုလည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုထားပြန်သည်။

‘‘Viyogena ca me jāyā, jananī ca na jīvati;

Iti jānaṃ viyuñjanto, tadatthī hoti mārako.

"ငါနှင့် ကွေကွင်းရသဖြင့် ငါ၏ဇနီးနှင့် မိခင်ဖြစ်သူတို့သည်လည်း အသက်မရှင်နိုင်ကြကုန်လတ္တံ့" ဟု သိလျက်နှင့် ကွေကွင်းစေသူသည် ထိုသူတို့၏ သေခြင်းကို အလိုရှိသူ ဖြစ်သဖြင့် သတ်သောသူ မည်၏။

‘‘Pabbajjādinimittañce, yāti jānaṃ na mārako;

Anatthiko hi so tesaṃ, maraṇena upekkhako’’ti.

"အကယ်၍ ရဟန်းပြုခြင်း စသည်ကို အကြောင်းပြု၍ သွားပါက (သေမည်ကို) သိသော်လည်း သတ်သောသူ မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူသည် ထိုသူတို့ သေဆုံးခြင်းကို အလိုမရှိဘဲ လျစ်လျူရှုသူသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။

Alaṅkaritvā upasaṃharatīti ‘‘alābhakena sussitvā maratū’’ti iminā adhippāyena upasaṃharati. Teneva ‘‘sace uttasitvā marati, visaṅketo’’ti vuttaṃ. Alābhakena sussitvā maratīti ettha ca pārājikanti pāṭhaseso daṭṭhabbo. Kuṇapagandhā cāti ahiādikuṇapānaṃ gandhā. Haṃsapupphanti haṃsādīnaṃ pakkhalomaṃ sandhāya vadati.

"တန်ဆာဆင်၍ ဆောင်ယူအပ်၏" ဟူသည် "မရရှိသဖြင့် ကြံမှိုင်ခြောက်ကပ်ကာ သေပါစေ" ဟူသော ဤရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အကယ်၍ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်၍ သေဆုံးခဲ့ပါက အာပတ်နှင့် မစပ်ဆိုင် (ဝိသံကေတ)" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ "မရရှိသဖြင့် ခြောက်ကပ်ကာ သေ၏" ဟူသော ဤစကား၌ "ပါရာဇိက" ဟူသော ကြွင်းကျန်သော စကားကို ထည့်သွင်း၍ ရှုမြင်အပ်သည်။ "အကောင်ပုပ်ညှီနံ့" ဟူသည် မြွေပုပ် စသည်တို့၏ အနံ့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟင်္သာတောင်ပံ" ဟူသည် ဟင်္သာစသည်တို့၏ အတောင်မွေးကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

179. Asañciccāti idaṃ maraṇasaṃvattanikaupakkamassa asallakkhaṇaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘iminā upakkamenā’’tiādi. Ajānantassāti idaṃ pana maraṇasaṃvattanikaupakkamakaraṇassa ajānanaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’tiādi. Namaraṇādhippāyassāti idaṃ upakkamaṃ jānantassapi maraṇādhippāyassa abhāvaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘maraṇaṃ anicchantassā’’tiādi.

၁၇၉. "မရည်ရွယ်ဘဲ" ဟူသော ဤစကားသည် သေခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော လုံ့လ (ဥပက္ကမ) ကို သတိမပြုမိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဤသို့သော လုံ့လဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မသိသောသူအား" ဟူသော ဤစကားသည် သေခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းကို မသိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "ဤအရာဖြင့် ဤသူသည် သေလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သတ်လိုသော ရည်ရွယ်ချက် မရှိသောသူအား" ဟူသော ဤစကားသည် လုံ့လပြုသည်ကို သိစေကာမူ သေစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက် မရှိခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် "သေဆုံးခြင်းကို အလိုမရှိသောသူအား" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

ပကိဏ္ဏကကထာဝဏ္ဏနာ

Domanassacitteneva [Pg.272] bhaṇatīti iminā sanniṭṭhāpakacetanā dukkhavedanāya sampayuttā evāti dasseti. Sukhabahulatāya hi rājāno hasamānāpi ‘‘ghātethā’’ti vadanti, hāso pana nesaṃ anatthavūpasamādiaññavisayoti sanniṭṭhāpakacetanā dukkhavedanāya sampayuttā eva. Sati pana domanasse kathaṃ taṃ nappakāsatīti āha ‘‘sukhavokiṇṇattā’’tiādi, pubbāpariyavasena ubhosu passesu uppajjanakasukhehi ākiṇṇattā uppannassa ca domanassassa anuppabandhanena pavattiyā abhāvato tadā uppannampi domanassaṃ nappakāsatīti attho.

"နှလုံးမသာယာသောစိတ် (ဒေါမနဿစိတ်) ဖြင့်သာ ပြောဆို၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် (သတ်ရန်) ဆုံးဖြတ်တတ်သော စေတနာသည် ဆင်းရဲသောဝေဒနာ (ဒုက္ခဝေဒနာ) နှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသသည်။ စင်စစ်သော်ကား မင်းတို့သည် သုခအလွန်များပြားသဖြင့် ပြုံးရွှင်လျက်ပင် "သတ်ကြလော့" ဟု အမိန့်ပေးတတ်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုမင်းတို့၏ ရွှင်ပြုံးခြင်းသည် အကျိုးမရှိခြင်းကို ငြိမ်းစေခြင်း စသော အခြားတစ်ပါးသော အာရုံကြောင့်သာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ (သတ်ရန်) ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စေတနာသည် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ဒေါမနဿစိတ် ရှိပါလျက်နှင့် ထိုဒေါမနဿသည် အဘယ်ကြောင့် ထင်ရှားမပေါ်သနည်း ဟူမူ—"သုခနှင့် ရောပြွမ်းနေသောကြောင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရှေးဦးနောက်ဦး ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုနှစ်ဖက်သော အခါတို့၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သုခတို့နှင့် ရောပြွမ်းနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒေါမနဿသည်လည်း အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပွားမှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအချိန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒေါမနဿသည် ထင်ရှားမဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Vinītavatthuvaṇṇanā

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ

180. Maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantāti evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontīti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti. Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. Yathāyunāti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vuttaṃ, yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti. Atha vā yathānusandhināti yathānuppabandhena, yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnappavatti hoti, tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti.

၁၈၀. "သေလိုသူသာ ဖြစ်၍" ဟူသည်မှာ ဤခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးခြင်းဖြင့် နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေလိုသော အလိုရှိသဖြင့် အနက်အားဖြင့် သေလိုသူသာ ဖြစ်၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "မိမိ သေလိုသည့်အဖြစ်ကို မသိကြကုန်ဘဲ" ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အလိုရှိသူတို့သည် သေလိုသူ မည်ကုန်၏ဟု မိမိ၏ သေလိုသည့်အဖြစ်ကို မသိကြသူများ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ စိတ်အစဉ် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို မသိကြသည်မဟုတ်ပေ။ "ဝေါဟာရအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရှေ့ပိုင်းဝေါဟာရအားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ သေလိုသော အလိုကို ဆုံးဖြတ်တတ်သော စေတနာအခိုက်အတန့်၌ ကရုဏာ မရှိသောကြောင့် ကရုဏာဖြင့် ကျော့ကွင်း၌ ငြိစွန်းနေသော ဝက်ကို လွှတ်ပေးသကဲ့သို့ မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အသက်အပိုင်းအခြားအားဖြင့်" ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် "အစဉ်မပြတ်သဖြင့်" ဟု အခြားနည်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ အစဉ်မပြတ်သဖြင့် ဟူသည်မှာ အသက်၏ အပိုင်းအခြားဖြင့်ဟု ဆိုလိုရာရောက်သည်။ သို့မဟုတ် "အစဉ်မပြတ်သဖြင့်" ဟူသည်မှာ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ထိုဘဝ၌ သန္တာန်၏ အစဉ်မပြတ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းသည် ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး တည်၍ဟု ဆိုလိုသည်။

Appaṭivekkhitvāti anupaparikkhitvā. Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantīti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti. Paccavekkhaṇakiccaṃ natthīti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ vali na gaṇhātīti āha ‘‘tasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcedaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ.

"မဆင်ခြင်ဘဲ" ဟူသည်မှာ မစူးစမ်းဘဲ ဖြစ်သည်။ "အထက်သို့သော်လည်းကောင်း၊ အောက်သို့သော်လည်းကောင်း ရွေ့လျားကုန်၏" ဟူသည်မှာ နောက်မှ ရောက်လာသူတို့အား နေရာပေးရန်အတွက် ထိုင်နေသော အစဉ်အတိုင်း အထက်သို့လည်းကောင်း၊ အောက်သို့လည်းကောင်း သွားကြကုန်၏။ "ဆင်ခြင်ဖွယ်ကိစ္စ မရှိ" ဟူသည်မှာ နောက်မှ ရောက်လာသူတို့အား စူးစမ်းစစ်ဆေးဖွယ်ကိစ္စ မရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ အောက်၌ တစ်စုံတစ်ခု ရှိနေလျှင် ပုဆိုးသည် တွန့်ခြင်းကို မယူ (မတွန့်)တတ်သောကြောင့် "ထိုပုဆိုး၌ အရေးအကြောင်းသည် မထင်ရှား" ဟု ဆိုသည်။ ဤဆင်ခြင်ခြင်းသည်လည်း လူတို့၏ အသုံးအဆောင် ပစ္စည်း၌သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Pāḷiyaṃ musale ussiteti aññamaññaṃ upatthambhetvā dvīsu musalesu ussitesūti attho. Udukkhalabhaṇḍikanti udukkhalatthāya ānītaṃ dārubhaṇḍaṃ. Paṭibaddhanti bhojanapaṭibaddhaṃ, bhojanantarāyanti vuttaṃ hoti.

ပါဠိတော်၌ "ကျဉ်ပွေ့တို့ကို ထောင်အပ်သည်ရှိသော်" ဟူသည်မှာ အချင်းချင်း အမှီပြုစေ၍ နှစ်ချောင်းသော ကျဉ်ပွေ့တို့ကို ထောင်ပင့်ထားအပ်သည်ရှိသော်ဟု အနက်ရသည်။ "ဆုံအတွက် သစ်သားပစ္စည်း" ဟူသည်မှာ ဆုံလုပ်ရန်အတွက် ယူဆောင်အပ်သော သစ်သားတုံး ဖြစ်သည်။ "ဆက်စပ်လျက်ရှိသော" ဟူသည်မှာ အစားအစာနှင့် စပ်လျက်ရှိသော၊ အစားအစာ၏ အနှောင့်အယှက်၌ဟု ဆိုလိုသည်။

181. Aggakārikanti [Pg.273] ettha kārikā-saddassa bhāvavacanattā ‘‘aggakiriya’’nti atthaṃ vatvāpi yasmā kiriyaṃ dātuṃ na sakkā, tasmā dānasaṅkhātāya aggakiriyāya yuttaṃ piṇḍapātameva idha upacāravuttiyā ‘‘aggakiriyā’’ti gahetabbanti āha ‘‘paṭhamaṃ laddhapiṇḍapāta’’ntiādi.

၁၈၁. "ဦးဦးဖျားဖျား ပြုအပ်သော ဆွမ်း" (အဂ္ဂကာရိက) ဟူသော စကား၌ "ကာရိက" သဒ္ဒါသည် အနက်သဘော (ဘာဝဝစန)ကို ဟောသောကြောင့် "မြတ်သော အလှူကို ပြုခြင်း" ဟူသော အနက်ကို ပြုသော်လည်း ပေးလှူခြင်းဟူသော အမှုကိစ္စကို မပေးနိုင်သောကြောင့်၊ ဒါနဟု ဆိုအပ်သော မြတ်သော အပြုအမူနှင့် ယှဉ်သော ဆွမ်းကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ ဥပစာအားဖြင့် "ဦးဦးဖျားဖျား ပြုအပ်သော အလှူ" ဟု ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ရှေးဦးစွာ ရအပ်သော ဆွမ်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

182-183. Daṇḍamuggaranti nikhādanamuggaraṃ. Vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca ativiya pākaṭattā ‘‘hatthappatto viya dissatī’’ti vuttaṃ. Upacchindatīti ‘‘visesādhigamassa vikkhepo mā hotū’’ti āhāraṃ upacchindati. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā. Upacchindati, na vaṭṭatīti yasmā sabhāgānaṃ lajjibhikkhūnaṃyeva ariyā attanā adhigatavisesaṃ tādise kāraṇe sati ārocenti, te ca bhikkhū appatirūpāya anesanāya paccayaṃ na pariyesanti, tasmā tehi pariyesitapaccaye kukkuccaṃ uppādetvā āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭatīti attho. Sabhāgānañhi byākatattā upacchindituṃ na labhati. Te hi kappiyakhettaṃ. Teneva ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ ‘‘upacchindati, na vaṭṭatī’’ti imassa kāraṇaṃ dassentena vuttanti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

၁၈၂-၁၈၃. "တုတ်ကျဉ်ပွေ့" ဟူသည်မှာ ဆောက်တူးနှင့်တူသော တူ (ဆုံကျဉ်ပွေ့)ကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိဘတ်လွဲခြင်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဝိဘတ်ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "တရားထူးကို ရခြင်း" ဟူသည်မှာ သမာဓိနှင့် ဝိပဿနာတို့သည် အလွန်ထင်ရှားသဖြင့် လက်ဝယ်သို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဖြတ်တောက်၏" ဟူသည်မှာ "တရားထူးရရှိခြင်းအား ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိပါစေလင့်" ဟူ၍ အာဟာရကို ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "တရားထူး" ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပြောကြား၍" ဟူသည်မှာ ကြားပြော၍ ဖြစ်သည်။ "ဖြတ်တောက်၏၊ မအပ်" ဟူသည်မှာ တူညီသော အရှက်ရှိသော ရဟန်းတို့အားသာ အရိယာတို့သည် မိမိတို့ ရရှိသော တရားထူးကို ထိုသို့သော အကြောင်းရှိသော် ပြောကြားကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း မလျောက်ပတ်သော အနေသနဖြင့် ပစ္စည်းကို မရှာမှီးကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် ရှာမှီးအပ်သော ပစ္စည်း၌ ကုက္ကုစ္စဖြစ်စေလျက် အာဟာရကို ဖြတ်တောက်ရန် မအပ်ဟု အနက်ရသည်။ သီတင်းသုံးဖော်ချင်း ပြောကြားအပ်သောကြောင့် ဖြတ်တောက်ခွင့် မရပေ။ ထိုရဟန်းတို့သည် အပ်စပ်သော လယ်မြေကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်သော အရှက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား ပြောကြားအပ်၏" ဟူသော ဤစကားကို "ဖြတ်တောက်၏၊ မအပ်" ဟူသော ဤစကား၏ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ မိန့်ဆိုထားသည်။

Atha vā visesādhigamaṃ byākaritvāti idaṃ visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigamantarāyaṃ asaṅkanteneva ca āhārupacchedo kātabboti anuññātattā adhigatena na kātabboti dassetuṃ ‘‘visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kiṃ pana ariyā attanā adhigatavisesaṃ aññesaṃ ārocentīti imissā codanāya ‘‘sabhāgānañhi lajjibhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ayamettha yuttataroti amhākaṃ khanti, gaṇṭhipadepi ayamattho dassitoyevāti. Bhaṇḍakaṃ dhovantāti cīvaraṃ dhovantā. Dhovanadaṇḍakanti bhaṇḍadhovanadaṇḍaṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း "တရားထူးကို ပြောကြား၍" ဟူသော ဤစကားကို ရရှိပြီးသော တရားထူး၏ အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ တရားထူးကို ရရှိခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို သံသယဖြစ်သူကသာလျှင် အာဟာရကို ဖြတ်တောက်အပ်၏ဟူ၍ ခွင့်ပြုအပ်သောကြောင့် တရားထူးကို ရပြီးသူက အာဟာရကို မဖြတ်တောက်အပ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ "တရားထူးကို ပြောကြား၍ အာဟာရကို ဖြတ်တောက်၏၊ မအပ်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "အရိယာတို့သည် မိမိတို့ ရရှိသော တရားထူးကို အခြားသူတို့အား အဘယ်ကြောင့် ပြောကြားကြသနည်း" ဟူသော ဤစောဒနာကို ဖြေဆိုရန်အတွက် "သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်သော အရှက်ရှိသော ရဟန်းတို့အား ပြောကြားအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤစကားသည် ဤအရာ၌ သာလွန်လျော်ကန်လှ၏ဟု ငါတို့ ယူဆချက် (ခန္တိ) ဖြစ်သည်။ ဂဏ္ဌိပဒကျမ်း၌လည်း ဤအနက်ကို ပြသပြီးသားပင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "အထုပ်အပိုးကို ဖွတ်ကုန်သည်" ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းကို လျှော်ဖွတ်ကြကုန်သည်။ "လျှော်ဖွတ်သောတုတ်" ဟူသည်မှာ အဝတ်လျှော်ရာ၌ သုံးသော တုတ်တံကို ဆိုလိုသည်။

184. Ahaṃ kukkuccakoti ‘‘mama kiriyāya mareyya nu kho, no vā’’ti evaṃ jātakukkuccako. Sabbatthāpi panettha evarūpesu vatthūsu amate thullaccayassa vuttattā tena katappayogena dukkhavedanā uppajjatu vā mā vā, pārājikāya abhāvato bhagavato vacanena thullaccayamevāti vadanti.

၁၈၄. "ငါသည် နှလုံးမသာယာခြင်း ရှိသူ" ဟူသည်မှာ "ငါ၏ အမှုကြောင့် သေလေသလော၊ သို့မဟုတ် မသေလေသလော" ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးမသာယာခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ အလုံးစုံသော အရာတို့၌လည်း ဤသို့သော ဝတ္ထုတို့၌ မသေခဲ့သော် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ကြောင်း မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ ထိုသူပြုအပ်သော လုံ့လပယောဂကြောင့် ဆင်းရဲဝေဒနာ ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဖြစ်သည်ဖြစ်စေ ပါရာဇိက မဖြစ်သောကြောင့် ဘုရားရှင်၏ စကားတော်အရ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သာ သင့်၏ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်သည်။

185. Gabbho [Pg.274] patati etenāti gabbhapātanaṃ, tādisaṃ bhesajjaṃ. Tenāha ‘‘yena paribhuttenā’’tiādi. ‘‘Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyā’’ti vuttattā pariyāyato āpattimokkho na hotīti āha ‘‘pariyāyo nāma natthī’’ti.

၁၈၅. "ဤဆေးဖြင့် ကိုယ်ဝန်သည် ကျ၏" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဝန်ကျဆေး ဖြစ်ပြီး ထိုသို့သော ဆေးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ထိုသုံးစွဲအပ်သော ဆေးဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သေခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းအံ့" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်)ဖြင့် အာပတ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် "သွယ်ဝိုက်သောနည်း (ပရိယာယ်) မည်သည် မရှိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Gabbhaṃ na gaṇhātīti gabbhaṃ na dhāreti. Vātena pāṇakehi vā gabbho vinassanto kammaṃ vinā na nassatīti adhippāyena ‘‘dvīhākārehī’’ti vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 1.26) pana ‘‘gabbho hi vātena pāṇakehi kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassatī’’ti vatvā ‘‘kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkontī’’ti vuttaṃ. Tattha vātena pāṇakehi vā gabbhe vinassante na purimakammunā okāso kato, apica tappaccayā kammaṃ vipaccati, sayameva pana kammunā okāse kate na ekantena vāto pāṇakā vā apekkhitabbāti iminā adhippāyena kammassa visuṃ kāraṇabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Pāṇakā khāditvā antaradhāpentīti yojetabbaṃ. Avijāyanatthāya bhesajjaṃ dentassa kucchiyaṃ uppajjitvā vinassissantīti iminā adhippāyena dinne opātakkhaṇanādīsu viya kammabaddho, kucchiyaṃ na uppajjissantīti iminā pana adhippāyena dinne nevatthi kammabaddho.

"ကိုယ်ဝန်ကို မယူ" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဝန်ကို မဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လေကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပိုးတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ကိုယ်ဝန် ပျက်စီးသည်ရှိသော် ကံမရှိဘဲ မပျက်စီးနိုင်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "အကြောင်းနှစ်ပါးတို့ဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့သော် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌မူ "ကိုယ်ဝန်သည် လေ၊ ပိုးမွှားနှင့် ကံတည်းဟူသော အကြောင်းသုံးပါးတို့ကြောင့် ပျက်စီးတတ်၏" ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် "ကံကြောင့် ပျက်စီးရာ၌မူ မြတ်စွာဘုရားတို့သော်လည်း တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကုန်" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ထိုစကားရပ်၌ လေကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပိုးမွှားတို့ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ကိုယ်ဝန်ပျက်စီးရာ၌ ရှေးကံက အခွင့်မပြုအပ်သော်လည်း ထိုလေ၊ ပိုးမွှားစသော အကြောင်းကြောင့် ကံသည် အကျိုးပေးတတ်၏။ အလိုလို ကံက အခွင့်ပြုအပ်သည်ရှိသော် စင်စစ်အားဖြင့် လေ သို့မဟုတ် ပိုးမွှားတို့ကို ငဲ့စရာမလိုတော့ပေ။ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ကံ၏ သီးခြားအကြောင်းအဖြစ်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "ပိုးမွှားတို့သည် ကိုက်စား၍ ကွယ်ပျောက်စေကုန်၏" ဟု ဤသို့ ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ ကိုယ်ဝန်မရစေရန် ဆေးပေးသူအား "ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေတည်၍ ပျက်စီးလတ္တံ့" ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပေးအပ်သော် ကိုယ်ဝန်ကျစေသော အခိုက်အတန့် စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကမ္မဗန္ဓ (ကံငြိစွန်းခြင်း) ဖြစ်တတ်၏။ "ဝမ်းတိုက်၌ ပဋိသန္ဓေ လုံးဝမတည်စေအံ့" ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ပေးအပ်သော်မူ ကမ္မဗန္ဓ လုံးဝမရှိပေ။

Sahadhammikānanti ekassa satthuno sāsane sahasikkhamānadhammānaṃ. Pañcannampi vivaṭṭanissitasīlattā ‘‘samasīlasaddhāpaññāna’’nti vuttaṃ. Ñātakapavāritaṭṭhānatoti attano tesaṃ vā ñātakapavāritaṭṭhānato. Gilānassatthāya appavāritaṭṭhānatopi viññattiyā anuññātattā katāpi akatā viyāti akataviññatti, ‘‘vada, bhante, paccayenā’’ti evaṃ akatapavāraṇaṭṭhāne ca viññatti akataviññatti.

သဟဓမ္မိကာနံ ဟူသည်မှာ တစ်ဆူတည်းသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ အတူတကွ သိက္ခာသုံးပါးကို ကျင့်ကြံအားထုတ်နေကြသော သီတင်းသုံးဖော် ငါးဦးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုငါးဦးတို့သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော သီလရှိကြသောကြောင့် "တူညီသော သီလ၊ သဒ္ဓါ၊ ပညာ ရှိကြသူများ" ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ "ဉာတကပဝါရိတဋ္ဌာနတော" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သို့မဟုတ် ထိုသီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူများနှင့် ဖိတ်မန်ထားသူများ၏ ထံမှ ဖြစ်သည်။ နာမကျန်းသူ (ဂိလာန) အတွက် မဖိတ်မန်ထားသော နေရာမှပင် ဖြစ်သော်လည်း တောင်းခံခြင်း (ဝိညတ်) ကို ခွင့်ပြုထားသောကြောင့် ပြုလုပ်သော်လည်း မပြုလုပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သဖြင့် "အကတဝိညတ်" (မတောင်းအပ်သော ဝိညတ်မဟုတ်သည်) ဟု ခေါ်သည်။ "အရှင်ဘုရား၊ ပစ္စည်းဖြင့် မိန့်တော်မူပါ" ဟု ဤသို့ မဖိတ်မန်ထားသော နေရာ၌ တောင်းခံခြင်းကိုလည်း အကတဝိညတ် (မဖိတ်မန်အပ်သော နေရာ၌ တောင်းခံခြင်း) ဟု ဆိုသည်။

Paṭiyādiyatīti sampādeti. Akātuṃ na vaṭṭatīti ettha dukkaṭaṃ vadanti. Sahadhammikesu vuttanayenevāti ‘‘imesampi pañcannaṃ akataviññattiyāpi bhesajjaṃ kātuṃ vaṭṭatī’’ti kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttattā kathitaṃ. Yāva ñātakā passantīti yāva tassa ñātakā passanti. Pitu bhaginī pitucchā. Mātu bhātā mātulo. Nappahontīti kātuṃ na sakkonti. Sacepi na yācantīti ‘‘yācituṃ dukkha’’nti adhippāyena yadi na yācanti. Ābhogaṃ katvāti idaṃ kattabbatādassanavasena vuttaṃ, ‘‘ābhogaṃ pana akatvāpi [Pg.275] dātuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu likhitaṃ. Ete dasa ñātake ṭhapetvāti tesaṃ puttanattādayopi tappaṭibaddhattā ñātakā evāti tepi ettheva saṅgahitā. Tena aññesanti iminā aññātakānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘etesaṃ puttaparamparāyā’’tiādi. Kulaparivaṭṭoti kulānaṃ paṭipāṭi, kulaparamparāti vuttaṃ hoti. ‘‘Mayhaṃ dassanti karissantī’’ti paccāsāya karontassapi yācitvāpi gahetabbaṭṭhānatāya ñātakesu vejjakammaṃ vā kuladūsakāpatti vā na hotīti vadanti. Sabbapadesupi vinicchayo veditabboti cūḷamātuyātiādīsu sabbapadesu ‘‘cūḷamātuyā sāmiko’’tiādinā yojetvā heṭṭhā vuttanayena vinicchayo veditabbo.

ပဋိယာဒိယတိ ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံအောင် ပြင်ဆင်ပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မပြုလုပ်လျှင် မအပ်စပ်" ဟူသော နေရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ သီတင်းသုံးဖော်တို့၌ မိန့်ဆိုခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် "ဤငါးဦးတို့အားလည်း မဖိတ်မန်သော ဝိညတ်ဖြင့်သော်လည်း ဆေးကုသပေးခြင်းသည် အပ်စပ်၏" ဟု ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုထားသောကြောင့် မိန့်ဆိုသည်။ "ဆွေမျိုးများ မြင်တွေ့နိုင်သမျှ" ဟူသည်မှာ ထိုသူ၏ ဆွေမျိုးများ မြင်တွေ့နေသမျှ ကာလပတ်လုံး ဖြစ်သည်။ ဖခင်၏ နှမသည် အရီးမ (မိထွေး)၊ မိခင်၏ မောင်/အစ်ကိုသည် ဦးလေး ဖြစ်သည်။ "မတတ်နိုင်ကြကုန်" ဟူသည်မှာ ဆေးကုသရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "အကယ်၍ မတောင်းခံကြသော်လည်း" ဟူသည်မှာ "တောင်းခံရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှ၏" ဟု နှလုံးသွင်းကာ အကယ်၍ မတောင်းခံကြလျှင် ဖြစ်သည်။ "နှလုံးသွင်း၍" ဟူသည်မှာ ပြုလုပ်သင့်သည်ကို ပြသသည့်အနေဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ သို့သော် "နှလုံးမသွင်းဘဲ ပေးသော်လည်း အပ်စပ်၏" ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ရေးသားထားသည်။ "ဤဆွေမျိုးတစ်ကျိပ်တို့ကို ချန်လှပ်၍" ဟူရာ၌ ထိုသူတို့၏ သားသမီး၊ မြေး စသည်တို့သည်လည်း ထိုသူတို့နှင့် ပတ်သက်နှောင်ဖွဲ့နေသောကြောင့် ဆွေမျိုးများပင် ဖြစ်ကြသဖြင့် ထိုသူတို့ကိုလည်း ဤဆွေမျိုးစု၌ပင် သတ်မှတ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် "ထိုမှတစ်ပါးသော သူတို့" ဟူသော စကားဖြင့် ဆွေမျိုးမဟုတ်သူများကို ယူရမည်ဟု သိအပ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုသူတို့၏ သားစဉ်မြေးဆက်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ "ကုလပရိဝဋ္ဋ" ဟူသည်မှာ အမျိုးအစဉ်၊ မျိုးရိုးအစဉ်ဆက်ကို ဆိုလိုသည်။ "ငါ့အား ပေးကြလိမ့်မည်၊ ပြုလုပ်ကြလိမ့်မည်" ဟု မျှော်လင့်ချက်ဖြင့် ပြုလုပ်သောသူအားပင် ဖြစ်စေကာမူ တောင်းခံ၍လည်း ယူအပ်သော နေရာမျိုးဖြစ်သောကြောင့် ဆွေမျိုးသားချင်းတို့၌ ဆေးကုသပေးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကုလဒူသက အာပတ်သည်လည်းကောင်း မဖြစ်ပေါ်ဟု မိန့်ဆိုကြသည်။ "ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏" ဟူသည်မှာ မိထွေး စသော ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ "မိထွေး၏ ခင်ပွန်း" စသည်ဖြင့် ယှဉ်တွဲ၍ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်သည်။

Vuttanayena pariyesitvāti iminā ‘‘ñātisāmaṇerehi vā’’tiādinā vuttamatthaṃ atidissati. Apaccāsīsantenāti ‘‘mayhaṃ dassanti karissantī’’ti evaṃ attano atthāya apaccāsīsantena. Bhikkhusaṅghassa pana upakārakattaṃ paccāsīsantena kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Bhesajjaṃ ācikkhathā’’ti vuttepi yathā ‘‘aññamaññaṃ pana kathā kātabbā’’ti idaṃ pariyāyattā vaṭṭati, evaṃ heṭṭhā vuttanayena ‘‘idañcidañca gahetvā karontī’’ti iminā pariyāyena kathentassapi nevatthi dosoti ācariyā.

"ဖော်ပြခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း ရှာဖွေ၍" ဟူသော ဤစကားဖြင့် "ဆွေမျိုးတော်စပ်သော သာမဏေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သော အနက်ကို လွှဲညွှန်းပြသသည်။ "မျှော်လင့်တောင့်တခြင်း မရှိဘဲ" ဟူသည်မှာ "ငါ့အား ပေးကြလိမ့်မည်၊ ပြုလုပ်ကြလိမ့်မည်" ဟု ဤသို့ မိမိအတွက် မျှော်လင့်တောင့်တခြင်း မရှိဘဲ ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သံဃာတော်အား ကျေးဇူးပြုခြင်းကိုမူ မျှော်လင့်တောင့်တ၍ ပြုလုပ်ခြင်းသည် အပ်စပ်၏။ "ဆေးညွှန်းပြတော်မူပါ" ဟု ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း အချင်းချင်း စကားပြောဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဤပရိယာယ်အားဖြင့် ပြုလုပ်ခြင်းသည် အပ်စပ်သကဲ့သို့၊ အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း "ဤပစ္စည်း ဤပစ္စည်းကို ယူ၍ ပြုလုပ်ကြကုန်၏" ဟူသော ဤပရိယာယ် စကားဖြင့် ပြောဆိုသောသူအားလည်း အပြစ်မရှိဟု ဆရာမြတ်တို့ မိန့်ဆိုကြသည်။

Vinayalakkhaṇaṃ ajānantassa anācariyassa tadanurūpavohārāsambhavato īdisassa lābhassa uppatti nāma natthīti ‘‘ācariyabhāgo nāmāya’’nti vuttaṃ, vinaye pakataññunā ācariyena labhitabbabhāgo ayanti vuttaṃ hoti. Pupphapūjanatthāya dinnepi akappiyavohārena vidhānassa ayuttattā ‘‘kappiyavasenā’’ti vuttaṃ, ‘‘pupphaṃ āharathā’’tiādinā kappiyavohāravasenāti attho.

ဝိနည်းထုံးစံကို မသိနားမလည်သော၊ ဆရာမရှိသော ရဟန်းအား ထိုဝိနည်းနှင့်လျောက်ပတ်သော အခေါ်အဝေါ်ကို မပြောဆိုနိုင်သောကြောင့် ဤကဲ့သို့သော လာဘ်မျိုးရရှိခြင်းမည်သည် မရှိနိုင်။ ထို့ကြောင့် "ဤသည်ကား ဆရာ့အဖို့ ဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုသည်၊ ဝိနည်း၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော ဆရာသမားက ရထိုက်သော အစုအပုံဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ပန်းပူဇော်ခြင်းငှာ လှူဒါန်းသော်လည်း မအပ်စပ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့် စီရင်ညွှန်ကြားခြင်းသည် မသင့်တော်သောကြောင့် "ကပ်ပိယနည်းလမ်းအားဖြင့်" ဟု မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ "ပန်းကို ယူခဲ့ကြလော့" စသည်ဖြင့် အပ်စပ်သော စကားအသုံးအနှုန်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဟု အနက်ရသည်။

Yadi ‘‘parittaṃ karothā’’ti vutte karonti, gihiveyyāvaccakaraṇaṭṭhāne tiṭṭhatīti ‘‘parittaṃ karotha, bhanteti vutte na kātabba’’nti vuttaṃ, ‘‘bhaṇathā’’ti vutte pana dhammakathāya ajjhesanaṭṭhāne ṭhitattā ‘‘kātabba’’nti vuttaṃ. Dhammañhi anajjhiṭṭhenapi kathetuṃ vaṭṭati, pageva ajjhiṭṭhena. Cāletvā suttaṃ parimajjitvāti parittaṃ karontena kātabbavidhiṃ dasseti. Vihārato…pe… dukkaṭanti aññātakānaṃyeva dadato dukkaṭaṃ. No ce jānantīti yadi evaṃ vattuṃ na jānanti. Udakanti dakkhiṇodakaṃ. Pādesu apanītesu avamaṅgalasaññino hontīti āha ‘‘na pādā apanetabbā’’ti[Pg.276]. Gantuṃ vaṭṭatīti ‘‘parivāratthāya āgacchantū’’ti vuttepi evaṃ sallakkhetvā gantuṃ vaṭṭati.

အကယ်၍ "ပရိတ်လုပ်ကြလော့" ဟု ပြောသောအခါ ပြုလုပ်ကြလျှင် လူတို့၏ ဝေယျာဝစ္စကို ပြုလုပ်ပေးရာ ရောက်သောကြောင့် "အရှင်ဘုရား၊ ပရိတ်လုပ်ပေးတော်မူပါ" ဟု ပြောကြားလာပါက မပြုအပ်ဟု မိန့်ဆိုသည်၊ "ပရိတ်ရွတ်ဖတ်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားလာပါက တရားဟောရန် တောင်းပန်ခြင်းအဆင့်၌ တည်သောကြောင့် "ပြုလုပ်အပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ တရားတော်ကို မတောင်းပန်သော်လည်း ဟောကြားအပ်သေး၏၊ တောင်းပန်လာပါက ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ "ချည်ခင်ကို လှုပ်ရှား၍ ပွတ်သပ်ပြီး" ဟူသည်မှာ ပရိတ်ရွတ်ပွားသူ ပြုလုပ်ရမည့် နည်းစနစ်ကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။ "ကျောင်းမှ...ပ... ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏" ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးမဟုတ်သူတို့အား ပေးလှူသောသူအားသာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အကယ်၍ မသိကြကုန်အံ့" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပြောဆိုရန် မသိကြလျှင် ဖြစ်သည်။ "ဥဒကံ" ဟူသည်မှာ အလှူရေစက် သွန်းလောင်းသောရေ ဖြစ်သည်။ အလှူရေစက် သွန်းလောင်းရာ၌ ခွက်၏ ခြေထောက်များကို ဖယ်ရှားလိုက်ပါက အမင်္ဂလာဟု ထင်မြင်ယူဆတတ်ကြသောကြောင့် "ခြေထောက်များကို မဖယ်ရှားအပ်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ကြွသွားရန် အပ်စပ်၏" ဟူသည်မှာ "ခြံရံရန် လာကြပါ" ဟု ပြောဆိုလာစေကာမူ ဤသို့ ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းပြီးမှ သွားရောက်ခြင်းသည် အပ်စပ်သည်။

Anāmaṭṭhapiṇḍapātoti apabbajitassa hatthato laddho attanā aññena vā pabbajitena aggahitaaggo piṇḍapāto. Thālaketi iminā pattopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. Dāmarikacorassāti rajjaṃ patthayamānassa pākaṭacorassa. Coranāgavatthūti ettha ‘‘coranāgassa kira āmaṭṭhaṃ dento kujjhissati, anāmaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti thero pattaggahaṇahattheneva aggaṃ gahetvā patte bhattaṃ sabbamadāsi, so tena tussi. ‘Ettakaṃ mayha’nti bhattassa ekapasseyeva thokaṃ ṭhapetvāpi puna tena saddhiṃ sabbampi dātuṃ vaṭṭatī’’ti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ.

"အနာမဋ္ဌဆွမ်း" ဟူသည်မှာ လူတို့၏လက်မှ ရရှိအပ်ပြီး မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော ရဟန်းတစ်ပါးပါးသော်လည်းကောင်း ဦးဦးဖျားဖျား မယူရသေးသော ဆွမ်းဦးဆွမ်းဖျား ဖြစ်သည်။ "ဗန်းတို့ဖြင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သပိတ်ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။ "ဓားပြဗိုလ်" ဟူသည်မှာ မင်းစည်းစိမ်ကို တောင့်တနေသော ထင်ရှားကျော်ကြားသော ဓားပြသူပုန်အား ဖြစ်သည်။ "စောရနာဂဝတ္ထု" ၌ကား "ဓားပြဗိုလ် စောရနာဂအား စားကြွင်းစားကျန်ကို ပေးလှူလျှင် အမျက်ထွက်လိမ့်မည်၊ ဆွမ်းဦးဆွမ်းဖျား မဟုတ်လျှင် မသင့်တော်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ မထေရ်မြတ်သည် သပိတ်ကို လက်ဖြင့် ကိုင်စွဲလျက်သာလျှင် ဆွမ်းဦးကို ယူ၍ သပိတ်ထဲရှိ ဆွမ်းအားလုံးကို ပေးလှူလိုက်၏၊ ထိုသူသည် ထိုသို့ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သွားသည်။ "ငါ့အဖို့ ဤမျှသာဖြစ်စေ" ဟု ဆွမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ အနည်းငယ် ချန်ထား၍ ကျန်ရှိသော ဆွမ်းအားလုံးကို ထိုသူအား ပေးလှူခြင်းသည်လည်း အပ်စပ်၏ ဟု စူဠဂဏ္ဌိကျမ်း၌ မိန့်ဆိုထားသည်။

Āmisassa dhammassa ca alābhena attano parassa ca antare sambhavantassa chiddassa vivarassa bhedassa paṭisantharaṇaṃ pidahanaṃ gaṇhanaṃ paṭisanthāro. Ayañhi lokasannivāso alabbhamānena āmisena ca dhammena cāti dvīhi chiddo, tassa taṃ chiddaṃ yathā na paññāyati, evaṃ pīṭhassa viya paccattharaṇena āmisena ca dhammena ca paṭisantharaṇaṃ āmisapaṭisanthāro dhammapaṭisanthāro cāti vuccati. Tattha dhammapaṭisanthāro kassaci na kātabbo natthi. Yassa kassaci hi gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā dhammena saṅgaho kātabboyeva. ‘‘Paṭisanthāro pana kassa kātabbo, kassa na kātabbo’’ti idaṃ pana āmisapaṭisanthāraṃ sandhāya vuttaṃ. Ubbāsetvāti samantato tiyojanaṃ vilumpanto manusse palāpetvā aññesaṃ avāsaṃ katvā. Saṅghassatthāya āhaṭāti pākavaṭṭato taṃdivasassatthāya āhaṭā. Varapotthacittattharaṇanti anekappakārauttamarūpavicittattharaṇaṃ.

အာမိသနှင့် တရားဓမ္မတို့ကို မရရှိခြင်းကြောင့် မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့အကြား ဖြစ်ပေါ်လာသော အက်ကွဲကြောင်း၊ ဟာကွက်နှင့် ကွဲပြားပျက်စီးခြင်းတို့ကို စေ့စပ်ခြင်း၊ ဖုံးအုပ်ပိတ်ဆို့ခြင်းကို "ပဋိသန္ဓာရ" ဟု ခေါ်သည်။ ဤလူ့လောကသည် အာမိသနှင့် တရားဓမ္မကို မရရှိခြင်း ဟူသော အကြောင်းနှစ်ပါးဖြင့် ဟာကွက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထိုသူအား ထိုဟာကွက်ကို အခြားသူများ မသိမမြင်နိုင်စေရန် ကုလားထိုင်ကို အခင်းဖြင့် ဖုံးအုပ်ဘိသကဲ့သို့ အာမိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တရားဓမ္မဖြင့်လည်းကောင်း စေ့စပ်ဖုံးအုပ်ပေးခြင်းကို အာမိသပဋိသန္ဓာရ နှင့် ဓမ္မပဋိသန္ဓာရ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဓမ္မပဋိသန္ဓာရကို မည်သူ့အားမျှ မပြုလုပ်အပ်ဟူ၍ မရှိပေ။ စင်စစ် လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ မည်သူ့ကိုမဆို တရားဓမ္မဖြင့် ချီးမြှောက်ထောက်ပံ့ခြင်းကို ပြုလုပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "ပဋိသန္ဓာရကို မည်သူ့အား ပြုလုပ်အပ်သနည်း၊ မည်သူ့အား မပြုလုပ်အပ်သနည်း" ဟူသော ဤစကားသည် အာမိသပဋိသန္ဓာရကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥဗ္ဗါသေတွာ" (နှင်ထုတ်ဖျက်ဆီး၍) ဟူသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင် သုံးယူဇနာအတွင်း လုယက်ဖျက်ဆီးကာ လူတို့ကို ထွက်ပြေးစေပြီး အခြားသူများ နေထိုင်ရာ အရပ်ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ "သံဃာတော်အတွက် ဆောင်ယူအပ်သော" ဟူသည်မှာ အမြဲတမ်း သုံးဆောင်ရန်အတွက်မဟုတ်ဘဲ ထိုနေ့အဖို့ သုံးဆောင်ရန်အတွက် ဆောင်ယူလာခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝရပေါတ္ထစိတ္တတ္ထရဏံ" ဟူသည်မှာ အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော မြတ်သော အဝတ်အခင်းနှင့် ဆန်းကျယ်သော အခင်းကို ဆိုလိုသည်။

187. Sattarasavaggiyesu pubbe ekassa aṅgulipatodena māritattā sesasoḷasajanesu udaraṃ āruhitvā nisinnamekaṃ ṭhapetvā ‘‘sesāpi pannarasa janā’’ti vuttaṃ. Adūhalapāsāṇā viyāti adūhale āropitapāsāṇā viya. Kammādhippāyāti tajjanīyādikammakaraṇādhippāyā. Āvāhetvāti āvisāpetvā. Vāḷavihāranti caṇḍasattehi adhiṭṭhitavihāraṃ.

၁၈၇. ဆပ်တရဝဂ္ဂီရဟန်းတို့တွင် ရှေးဦးစွာ တစ်ဦးသောသူအား လက်ညှိုးဖြင့် ချိုင်းထိုးသဖြင့် သေစေခဲ့သောကြောင့် ကြွင်းကျန်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ယောက်တို့တွင် ဝမ်းဗိုက်ပေါ်သို့ တက်၍ ထိုင်နေသော တစ်ယောက်ကို ချန်လှပ်၍ “ကြွင်းသော တစ်ဆယ့်ငါးယောက်သောသူတို့သည်လည်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အဒူဟလပါသာဏာ ဝိယ” ဟူသည်မှာ အဒူဟလအရပ်၌ တင်ထားသော ကျောက်ခဲကဲ့သို့ ဟူလို။ “ကမ္မာဓိပ္ပါယာ” ဟူသည်မှာ တဇ္ဇနိယကံ စသည်ကို ပြုလိုသော အလိုရှိသဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ “အာဝါဟေတွာ” ဟူသည်မှာ မရွေ့မလျော့စေဘဲ ဟူလို။ “ဝါဠဝိဟာရံ” ဟူသည်မှာ ကြမ်းတမ်းသော သတ္တဝါတို့ နေထိုင်သော ကျောင်းကို ဆိုလိုသည်။

189. Yo [Pg.277] rukkhena otthatopi na maratītiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ bhūtagāmasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ sayameva vakkhati. Evañhi tattha vuttaṃ (pāci. aṭṭha. 92) –

၁၈၉. “သစ်ပင်ဖြင့် ဖိမိသော်လည်း မသေ” ဟူသော စကားစသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဘူတဂါမသိက္ခာပုဒ်အဋ္ဌကထာ၌ ဤဆရာသည်ပင်လျှင် ကိုယ်တိုင် ပြဆိုလတ္တံ့။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyaṃ pana sabbaaṭṭhakathāsu ‘sace bhikkhu rukkhena vā ajjhotthato hoti opāte vā patito, sakkā ca hoti ekena passena rukkhaṃ chinditvā bhūmiṃ vā khaṇitvā nikkhamituṃ, jīvitahetupi attanā na kātabbaṃ, aññena pana bhikkhunā bhūmiṃ vā khaṇitvā rukkhaṃ vā chinditvā allarukkhato vā daṇḍakaṃ chinditvā taṃ rukkhaṃ pavaṭṭetvā nikkhamāpetuṃ vaṭṭati, anāpattī’ti vuttaṃ. Tattha kāraṇaṃ na dissati, ‘anujānāmi, bhikkhave, davaḍāhe ḍayhamāne paṭaggiṃ dātuṃ parittaṃ kātu’nti (cūḷava. 283) idaṃ pana ekameva suttaṃ dissati. Sace etassa anulomaṃ, attano na vaṭṭati, aññassa vaṭṭatīti idaṃ nānākaraṇaṃ na sakkā laddhuṃ. Attano atthāya karonto attasinehena akusalacitteneva karoti, paro pana kāruññena. Tasmā anāpattīti ce, etampi akāraṇaṃ. Kusalacittenapi hi imaṃ āpattiṃ āpajjati, sabbaṭṭhakathāsu pana vuttattā na sakkā paṭisedhetuṃ, gavesitabbā ettha yutti, aṭṭhakathācariyānaṃ vā saddhāya gantabba’’nti.

“မနုဿဝိဂ္ဂဟပါရာဇိကအဖွင့်၌မူကား အဋ္ဌကထာအားလုံးတို့၌ ‘အကယ်၍ ရဟန်းသည် သစ်ပင်ဖြင့် ဖိမိသည်ဖြစ်စေ၊ ကမ်းပါးပြတ်၌ ကျသည်ဖြစ်စေ၊ တစ်ဖက်တစ်လမ်းဖြင့် သစ်ပင်ကို ဖြတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ မြေကို တူး၍သော်လည်းကောင်း ထွက်မြောက်ခြင်းငှာ တတ်နိုင်အံ့၊ မိမိကိုယ်တိုင် အသက်ဘေးကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုသို့ မပြုအပ်၊ အခြားသော ရဟန်းသည် မြေကို တူး၍လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ကို ဖြတ်၍လည်းကောင်း၊ စိုသော သစ်ပင်မှ သစ်ကိုင်းကို ဖြတ်၍ ထိုသစ်ပင်ကို လိမ့်စေပြီး ထွက်မြောက်စေအပ်၏၊ အာပတ်မသင့်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ အကြောင်းပြချက်ကို မတွေ့ရ။ ‘ရဟန်းတို့၊ တောမီးလောင်သော် လမ်းပိတ်ရန် တန်ပြန်မီးတိုက်ခြင်း၊ အစောင့်အရှောက် ပြုခြင်းကို ငါခွင့်ပြု၏’ ဟူသော ဤသုတ်တစ်ပါးတည်းကိုသာ တွေ့ရ၏။ အကယ်၍ ထိုသုတ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် မိမိအား မအပ်၊ အခြားသူအား အပ်၏ ဟူသော ဤသို့ ထူးခြားကွဲပြားချက်ကို မရနိုင်ကောင်း။ မိမိအကျိုးအတွက် ပြုသောသူသည် မိမိကို ချစ်ခင်သဖြင့် အကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်သာ ပြု၏၊ အခြားသူမူကား သနားကရုဏာဖြင့် ပြု၏၊ ထို့ကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုအံ့၊ ဤသို့ အကြောင်းပြချက်သည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ကုသိုလ်စိတ်ဖြင့်လည်း ဤအာပတ်သို့ ရောက်နိုင်၏။ သို့ရာတွင် အဋ္ဌကထာအားလုံး၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ငြင်းပယ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ ဤနေရာ၌ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက် (ယုတ္တိ) ကို ရှာဖွေအပ်၏၊ သို့မဟုတ် အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ စကားကို သက်ဝင်ယုံကြည်သဖြင့် လိုက်နာအပ်၏” ဟု ဆို၏။

Tasmā yaṃ ettha ito aññathā kenaci papañcitaṃ, gaṇṭhipadesu ca kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ.

ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ဤသို့မှတစ်ပါး အချို့သောသူတို့ ချဲ့ထွင်၍ ပြဆိုအပ်သော စကားနှင့် ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းတို့၌ ပြဆိုအပ်သော အကြောင်းပြချက်ကို အနှစ်သာရအားဖြင့် မယုံကြည်အပ်။

190. Alla…pe… pācittiyanti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva. Dukkaṭanti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘asukkha’’nti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ. Kīḷādhippāyepi eseva nayo. Kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo. Paṭipakkhabhūto aggi paṭaggi. Parittakaraṇanti ārakkhakaraṇaṃ. Sayaṃ vā uṭṭhitanti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ. Nirupādānoti indhanarahito.

၁၉၀. “အလ္လ...ပေ... ပါစိတ္တိယံ” ဟူသည်မှာ ခြောက်သွေ့သောအရပ်၌လည်း မီးချ၍ ဤအလိုဖြင့် မီးတိုက်သောသူအား ပါစိတ္တိယအာပတ်သာ သင့်၏။ “ဒုက္ကဋံ” ဟူသည်မှာ ခြောက်သွေ့သောအရပ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ခြောက်သွေ့သောအရပ်ကို “မခြောက်သွေ့” ဟူ၍ သတ်မှတ်၍သော်လည်းကောင်း မီးချသောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ကစားလိုသော အလိုရှိရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ကစားလိုသော အလိုရှိခြင်းကိုလည်း “ဖျောက်ဖျောက်” ဟူ၍ မြည်သော အသံကို သာယာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောမီးသည် “ပဋဂ္ဂိ (တန်ပြန်မီး)” မည်၏။ “ပရိတ္တကရဏံ” ဟူသည်မှာ အစောင့်အရှောက်ကို ပြုခြင်းတည်း။ “သယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတံ” ဟူသည်မှာ လေတိုက်သဖြင့် ဝါးပင်စသည်တို့ အချင်းချင်း ထိခိုက်ပွတ်တိုက်မိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မီးကို ဆိုလိုသည်။ “နိရုပါဒါနော” ဟူသည်မှာ လောင်စာကင်းသော (မီး) တည်း။

191-192. Khettameva otiṇṇattā pārājikanti ‘‘dvīhī’’ti vutte dvīhipi pahārehi maraṇassa paccāsīsanato ekena vinā dvinnaṃ abhāvato [Pg.278] ca pārājikaṃ. ‘‘Dvīhiyevāti niyamite pana ekena pahārena mārite natthi pārājika’’nti vadanti. Paṭhamaṃ āhitabalavegassa pubbānuciṇṇavasena dhammānaṃ desantaruppattiyā gamanamattaṃ ṭhapetvā jīvitindriyassa tattha avijjamānattā ‘‘sīsacchedakassā’’ti vuttaṃ. Imassa vatthussāti āghātanavatthussa. ‘‘Pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti vadanti.

၁၉၁-၁၉၂. “လယ်ကွင်းသို့ သက်ရောက်သောကြောင့် ပါရာဇိကဖြစ်၏” ဟူသော စကား၌ “နှိပ်စက်ခြင်း နှစ်မျိုးတို့ဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်သော် နှစ်မျိုးလုံးသော အချက်တို့ဖြင့် သေခြင်းကို တောင့်တသောကြောင့်၊ တစ်မျိုးမပါဘဲ နှစ်မျိုးစလုံး မပြည့်စုံနိုင်သောကြောင့်လည်း ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ “နှစ်မျိုးဖြင့်သာ” ဟု ကန့်သတ်ထားသော်လည်း တစ်ချက်တည်းဖြင့် သေစေခဲ့လျှင် ပါရာဇိက မထိုက်ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ ရှေးဦးစွာ ဆောင်အပ်သော အားအဟုန်ဖြင့် လေ့ကျက်ဖူးသည့် အစွမ်းကြောင့် ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ဖြစ်ပေါ်ကာ သွားခြင်းမျှကို ချန်လှပ်၍ ဇီဝိတိန္ဒြေသည် ထိုသေသောခဏ၌ မရှိတော့သောကြောင့် “ဦးခေါင်းဖြတ်သောသူအား” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဤဝတ္ထုအား” ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်ရာအရပ်၏ ဝတ္ထုအား ဟူလို။ “သောက်သုံးခြင်းဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် လောဏသောဝီရက (ဆေးချဉ်) သည် ယာမကာလိက ဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိနီတဝတ္ထုအဖွင့် ပြီးပြီ။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာမည်သော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီကျမ်း၌ -

Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

တတိယပါရာဇိကအဖွင့်သည် ဤတွင် ပြီးပြည့်စုံပြီ။

4. Catutthapārājikaṃ

၄. စတုတ္ထပါရာဇိက။

Catusaccavidūti cattāri saccāni samāhaṭāni catusaccaṃ, taṃ avedi paṭivijjhīti catusaccavidū. Satipi sāvakānaṃ paccekabuddhānañca catusaccavidubhāve anaññapubbakattā bhagavato catusaccadassanassa tattha ca sabbaññutāya balesu ca vasībhāvassa pattito parasantānesu pasāritabhāvena pākaṭattā ca bhagavāva visesena ‘‘catusaccavidū’’ti thomanaṃ arahati.

“စတုသစ္စဝိဒူ” ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပေါင်းရုံးအပ်သောကြောင့် စတုသစ္စ (သစ္စာလေးပါး) မည်၏၊ ထိုသစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ထိုးထွင်းအပ်သောကြောင့် “စတုသစ္စဝိဒူ” မည်၏။ သာဝကတို့အားလည်းကောင်း၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အားလည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးကို သိသော အဖြစ်သည် ရှိသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တော်မူခြင်းသည် သူတစ်ပါးထံမှ နည်းနာမယူဘဲ ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသစ္စာလေးပါး၌ သဗ္ညုတဉာဏ်၏လည်းကောင်း၊ အားတော်တို့၌လည်းကောင်း လေ့လာနိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့၏ သန္တာန်၌ ပျံ့နှံ့စေအပ်သောကြောင့် ထင်ရှားသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် အထူးသဖြင့် “စတုသစ္စဝိဒူ” ဟူ၍ ချီးမွမ်းခြင်းကို ထိုက်တော်မူ၏။

Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā

ဝဂ္ဂုမုဒါမြစ်ကမ်းနားနေ ရဟန်းတို့၏ ဝတ္ထုအဖွင့်။

193. Adhiṭṭhemāti saṃvidahāma. Dūtakammanti gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Iriyāpathaṃ saṇṭhapetvāti padhānānurūpaṃ katvā. Pucchantānaṃ vāti ‘‘ayyā santairiyāpathā ativiya upasantā, kataraṃ visesamadhigacchiṃsū’’ti pucchantānaṃ. Anāgatasambandhe pana asatīti ‘‘bhāsito bhavissatī’’ti pāṭhasesaṃ katvā anāgatasambandhe asati. ‘‘Bhāsito’’ti atītavacanaṃ kathaṃ anāgatavacanena sambandhamupagacchatīti āha ‘‘lakkhaṇaṃ pana saddasatthato pariyesitabba’’nti. Īdise hi ṭhāne ‘‘dhātusambandhe paccayā’’ti iminā lakkhaṇena dhātvatthasambandhe sati ayathākālavihitāpi paccayā sādhavo bhavantīti saddasatthavidū vadanti.

၁၉၃. “အဓိဋ္ဌေမာ” ဟူသည်မှာ စီစဉ်ညှိနှိုင်းကြကုန်အံ့ ဟူလို။ “ဒူတကမ္မံ” ဟူသည်မှာ လူတို့၏ စာလွှာကိုသော်လည်းကောင်း၊ သတင်းစကားကိုသော်လည်းကောင်း ဆောင်ယူ၍ ထိုထိုအရပ်သို့ သွားခြင်းတည်း။ “ဣရိယာပထံ သဏ္ဌပေတွာ” ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် လျော်ညီစွာ ပြု၍ ဟူလို။ “ပုစ္ဆန္တာနံ ဝါ” ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရားတို့သည် ငြိမ်သက်သော ဣရိယာပုတ် ရှိတော်မူကုန်၏၊ အလွန်အမင်း ငြိမ်သက်တော်မူကုန်၏၊ အဘယ်သို့သော တရားထူး (ဈာန်မဂ်အထူး) ကို ရတော်မူကုန်သနည်း” ဟု မေးမြန်းကြကုန်သော သူတို့အား ဟူလို။ “အနာဂတသမ္ဗန္ဓေ ပန အသတိ” ဟူသော စကား၌ “ဟောကြားတော်မူလတ္တံ့” ဟု ပုဒ်အကြွင်းကို ပြု၍ အနာဂတ်နှင့် ဆက်စပ်မှု မရှိသော်၊ “ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ” ဟူသော အတိတ်ပြစကားသည် အနာဂတ်ပြစကားနှင့် အဘယ်သို့ ဆက်စပ်မှုသို့ ရောက်ပါသနည်းဟူသော အမေးကြောင့် “စကားအင်္ဂါ လက္ခဏာကို သဒ္ဒါကျမ်းမှ ရှာဖွေအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့သော နေရာ၌ “ဓာတုသမ္ဗန္ဓေ ပစ္စယာ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါစည်းမျဉ်းဖြင့် ဓာတ်အနက်၏ စပ်ခြင်းရှိသော် သင့်လျော်သော ကာလမဟုတ်ဘဲ စီရင်အပ်ကုန်သော ပစ္စယတရားတို့သည်လည်း သင့်တင့်လျောက်ပတ်ကုန်၏ ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

194. Vaṇṇavāti [Pg.279] iminā sakalasarīrānugatavaṇṇassa manāpatā vuttā. Pasannamukhavaṇṇāti iminā sakalasarīravaṇṇatopi adhikataraṃ mukhavaṇṇassa manāpatā vuttā. Vippasannachavivaṇṇāti iminā pana vijjamānasseva sarīravaṇṇassa ativiya pasannatā vuttā. Yasmā indriyānaṃ ūnattaṃ vā pūraṇattaṃ vā natthi, tasmā ‘‘abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇattā’’ti vuttaṃ. Chaṭṭhassa abhiniviṭṭhokāso hadayavatthu, pañcapasādānaṃ abhiniviṭṭhokāsassa paripuṇṇatāvacaneneva hadayavatthuādisakalasarīrassa paripuṇṇatā dassitāyeva hotīti āha – ‘‘manacchaṭṭhānaṃ indriyāna’’nti. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ. Bhantamigappaṭibhāgāti kattabbākattabbassa ajānanato bhantamigasadisā. Catucakkanti catuiriyāpathaṃ. Iriyāpatho hi idha pavattanaṭṭhena ‘‘cakka’’nti adhippeto. Navadvāranti navahi vaṇamukhehi navadvāraṃ. Dukkhanti sīsarogādidukkhaṃ. Sabbakiccesūti pattapacanacīvararajanayogaṭṭhānādikiccesu. Yāpetunti vahituṃ pavattetuṃ. Tenāha ‘‘gametu’’nti.

၁၉၄. “ဝဏ္ဏဝါ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဖြစ်သော အဆင်း၏ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပသန္နမုခဝဏ္ဏာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး၏ အဆင်းထက်ပင် မျက်နှာအဆင်း၏ သာလွန်ထူးကဲစွာ ကြည်လင်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိပ္ပသန္နဆဝိဝဏ္ဏာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့်မူကား ထင်ရှားရှိသော ကိုယ်အရောင်အဆင်း၏ အလွန်ကြည်လင် တောက်ပသောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ အာရုံခံ အိန္ဒြေတို့၏ ယုတ်လျော့ခြင်း သို့မဟုတ် ပြည့်စုံခြင်း မရှိသောကြောင့် “မှီရာအရပ်၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဆဋ္ဌမမြောက်ဖြစ်သော (မနိန္ဒြေ၏) မှီရာအရပ်သည် ဟဒယဝတ္ထု ဖြစ်၏၊ ပသာဒရုပ် ငါးပါးတို့၏ မှီရာအရပ် ပြည့်စုံသည်ဟု ဆိုခြင်းဖြင့်ပင် ဟဒယဝတ္ထု အစရှိသော တစ်ကိုယ်လုံး၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြပြီးဖြစ်သောကြောင့် “မနောဆဋ္ဌမမြောက်ရှိသော အိန္ဒြေတို့၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ယထာ တန္တိ” ဟူသော စကား၌ “တန္တိ” သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ “ဘန္တမိဂပ္ပဋိဘာဂါ” ဟူသည်မှာ ပြုအပ် မပြုအပ်သည်ကို မသိခြင်းကြောင့် မျက်စိလည် လမ်းမှားသော သမင်နှင့် တူကုန်၏။ “စတုစက္ကံ” ဟူသည်မှာ ဣရိယာပုတ် လေးပါးတည်း။ ဤနေရာ၌ ဣရိယာပုတ်ကို ဖြစ်ပျက်တတ်သော အနက်ဖြင့် “စက္က (စက်)” ဟု ဆိုလိုသည်။ “နဝဒွါရံ” ဟူသည်မှာ အပေါက်ကိုးပေါက်ရှိသော ကိုယ်ခန္ဓာတည်း။ “ဒုက္ခံ” ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်းကိုက်ခဲခြင်း စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတည်း။ “သဗ္ဗကိစ္စေသု” ဟူသည်မှာ သပိတ်ဖုတ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းဆိုးခြင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းခြင်း စသော ကိစ္စအားလုံးတို့၌ ဟူလို။ “ယာပေတုံ” ဟူသည်မှာ သွားလာခြင်းငှာ၊ ဖြစ်ပွားစေခြင်းငှာ ဟူလို။ ထို့ကြောင့် “ဆောင်ရွက်စေခြင်းငှာ” ဟု ဆိုအပ်၏။

195. Santoti iminā tesaṃ vijjamānataṃ dasseti, saṃvijjamānāti iminā pana tesaṃ upalabbhamānataṃ dasseti. Tenāha – ‘‘atthi ceva upalabbhanti cā’’ti. Upalabbhantīti dissanti, ñāyantīti attho. Panthadūhanakammanti panthaghātanakammaṃ. Hanantoti mārento. Ghātentoti mārāpento. Atha vā hanantoti bandhanatāḷanādīhi hiṃsanto. Ghātentoti mārento. Chindantoti paresaṃ hatthādīni chindanto. Pacantoti daṇḍena uppīḷento. Pacanañhettha dahanaṃ vibādhanaṃ adhippetaṃ. Pacantoti vā tajjento tāsento. Atha vā pacantoti gāmesu aggipātanavasena gehādīni jhāpetvā tattha ajeḷakādīni pacanto.

၁၉၅. "သန္တော" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုသူတို့၏ ထင်ရှားရှိသည်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြ၏။ "သံဝိဇ္ဇမာနာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူ ထိုသူတို့၏ ထင်ရှားတွေ့ရှိရသည်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် "ရှိလည်းရှိကုန်၏၊ ထင်ရှားလည်း တွေ့ရှိရကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဥပလဗ္ဘန္တိ" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားကုန်၏၊ သိသာကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ "ပန္ထဒူဟနကမ္မံ" ဟူသည်မှာ ခရီးလုယက်ဖျက်ဆီးသောအမှု (ဓားပြတိုက်မှု) ကို ဆိုလိုသည်။ "ဟနန္တော" ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်သတ်ဖြတ်သောသူ၊ "ဃာတေန္တော" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို သတ်စေသောသူ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "ဟနန္တော" ဟူသည်မှာ ချည်နှောင်ရိုက်ပုတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ညှဉ်းဆဲသောသူ၊ "ဃာတေန္တော" ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ဆိန္ဒန္တော" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ လက်ခြေစသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ "ပစေန္တော" ဟူသည်မှာ တုတ်လှံ စသည်တို့ဖြင့် နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲသောသူ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ "ပစန" (ချက်ခြင်း) သဒ္ဒါကို ညှဉ်းဆဲပူလောင်စေခြင်းအနက်၌ အလိုရှိအပ်၏။ သို့မဟုတ် "ပစေန္တော" ဟူသည်မှာ ကြိမ်းမောင်းခြိမ်းခြောက်သောသူ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် "ပစေန္တော" ဟူသည်မှာ ရွာများ၌ မီးရှို့ခြင်းဖြင့် အိမ်ခြေစသည်တို့ကို လောင်ကျွမ်းစေပြီး ထိုရွာရှိ ဆိတ်၊ သိုး စသည်တို့ကို ချက်ပြုတ်စားသောက်သောသူ ဖြစ်သည်။

Ye sikkhāpadesu bahulagāravā na honti āpattivītikkamabahulā, te sikkhāpadesu atibbagāravā. Uddhateti akappiye kappiyasaññitāya kappiye akappiyasaññitāya avajje vajjasaññitāya vajje avajjasaññitāya ca uddhaccapakatike. Unnaḷeti uggatanaḷe, uṭṭhitatucchamāneti vuttaṃ hoti. Capaleti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yutte. Mukhareti mukhakhare[Pg.280], kharavacaneti vuttaṃ hoti. Vikiṇṇavāceti asaṃyatavacane divasampi niratthakavacanappalāpine. Muṭṭhā naṭṭhā sati etesanti muṭṭhassatī, sativirahiteti vuttaṃ hoti. Asampajāneti nippaññe. Pākatindriyeti saṃvarābhāvena gihikāle viya vivaṭaindriye. Ācariyupajjhāyehi pariccattaketi dhammena āmisena ca asaṅgahetvā ācariyupajjhāyehi pariccatte anāthe appatiṭṭhe. Lābhagaruketi paccayagaruke.

အကြင်ရဟန်းတို့သည် သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ အာပတ်လွန်ကျူးခြင်းများကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့ကို သိက္ခာပုဒ်တို့၌ အလွန်ရိုသေမှုမရှိသူများ ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဥဒ္ဓတေ" ဟူသည်မှာ မအပ်စပ်သောအရာ၌ အပ်စပ်၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပ်စပ်သောအရာ၌ မအပ်စပ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပြစ်မရှိသောအရာ၌ အပြစ်ရှိ၏ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အပြစ်ရှိသောအရာ၌ အပြစ်မရှိဟူ၍လည်းကောင်း ပျံ့လွင့်သောစိတ်ရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဥန္နဠေ" ဟူသည်မှာ ကျူပင်ကဲ့သို့ မာန်ထောင်နေသူ၊ အချည်းနှီးသော မာန်မာန ထကြွနေသူများကို ဆိုလိုသည်။ "စပလေ" ဟူသည်မှာ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို တန်ဆာဆင်ခြင်းစသော လျှပ်ပေါ်လော်လည်မှုနှင့် ပြည့်စုံသူများကို ဆိုလိုသည်။ "မုခရေ" ဟူသည်မှာ နှုတ်ကြမ်းသူ၊ ကြမ်းတမ်းသော စကားရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိကိဏ္ဏဝါစေ" ဟူသည်မှာ မစောင့်စည်းဘဲ ဖရိုဖရဲပြောသော စကားရှိသူ၊ တစ်နေ့ပတ်လုံး အကျိုးမဲ့စကားပြိန်ပြင်ကို ရစ်ပတ်ပြောဆိုတတ်သူများကို ဆိုလိုသည်။ "မုဋ္ဌဿတီ" ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့၌ သတိသည် လွတ်ကင်း ပျက်စီးအပ်၏၊ သတိကင်းမဲ့သူများကို ဆိုလိုသည်။ "အသမ္ပဇာနေ" ဟူသည်မှာ ပညာမရှိ၊ ဆင်ခြင်ဉာဏ်ကင်းမဲ့သူများကို ဆိုလိုသည်။ "ပါကတိန္ဒြိယေ" ဟူသည်မှာ စောင့်စည်းမှု သံဝရ မရှိခြင်းကြောင့် လူဝတ်ကြောင်ဘဝ၌ကဲ့သို့ ဣန္ဒြေကို ဖွင့်ဟထားသူများကို ဆိုလိုသည်။ "အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ ပရိစ္စတ္တကေ" ဟူသည်မှာ တရားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာမိသဖြင့်လည်းကောင်း မချီးမြှောက်ဘဲ ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တို့က စွန့်ပယ်အပ်ကုန်သော၊ ကိုးကွယ်ရာမရှိ တည်ရာမဲ့ဖြစ်နေသူများကို ဆိုလိုသည်။ "လာဘဂရုကေ" ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းလေးပါး လာဘ်သပ္ပကာကိုသာ အလေးဂရုပြုသူများကို ဆိုလိုသည်။

Iriyāpathasaṇṭhapanādīnīti ādi-saddena paccayapaṭisevanasāmantajappānaṃ gahaṇaṃ veditabbaṃ. Mahāniddese (mahāni. 87) hi iriyāpathasaṇṭhapanapaccayapaṭisevanasāmantajappanavasena tividhaṃ kuhakavatthu āgataṃ. Tattha pāpicchasseva sato sambhāvanādhippāyakatena iriyāpathena vimhāpanaṃ iriyāpathasaṇṭhapanasaṅkhātaṃ kuhakavatthu. Tathā cīvarādīhi nimantitassa tadatthikasseva sato pāpicchataṃ nissāya paṭikkhepanena te ca gahapatike attani suppatiṭṭhitasaddhe ñatvā puna tesaṃ ‘‘aho ayyo appiccho, na kiñci paṭiggaṇhituṃ icchati, suladdhaṃ vata no assa, sace appamattakampi kiñci paṭiggaṇheyyā’’ti nānāvidhehi upāyehi paṇītāni cīvarādīni upanentānaṃ tadanuggahakāmataṃyeva āvikatvā paṭiggahaṇena ca tato pabhuti asītisakaṭabhārehi upanāmanahetubhūtaṃ vimhāpanaṃ paccayapaṭisevanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ. Pāpicchasseva pana sato uttarimanussadhammādhigamaparidīpanavācāya tathā tathā vimhāpanaṃ sāmantajappanasaṅkhātaṃ kuhakavatthūti veditabbaṃ. Cittalapabbatādivihāro lokasammatasenāsanaṃ nāma. Lokasammata …pe… upāyehi saṃvaṇṇiyamānaguṇoti sambandho. Paripācetunti pariṇāmetuṃ. Suddhacittena attano ganthadhurādikammaṃ katvā vicarantānaṃ tammūlakapaccayaparibhoge dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ye panā’’tiādi vuttaṃ. Bhikkhācāre asampajjamāneti gocaragāme bhikkhāya caritvā labhitabbapiṇḍapāte asampajjante. Te ca vattasīsena sabbampetaṃ karonti, na lābhanimittaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘tantipaveṇighaṭanakā sāsanajotakā’’ti.

"ဣရိယာပထသဏ္ဌပနာဒီနိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ပစ္စည်းပဋိသေဝန (ပစ္စည်းငြင်းပယ်ခြင်း)၊ သာမန္တဇပ္ပန (အနီးအပါး၌ ပြောဆိုခြင်း) တို့ကို သိမ်းယူခြင်းကို သိအပ်၏။ မဟာနိဒ္ဒေသ၌ ဣရိယာပထသဏ္ဌပန၊ ပစ္စည်းပဋိသေဝန၊ သာမန္တဇပ္ပန ဟူ၍ သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်းအရာ (ကူဟကဝတ္ထု) သည် လာရှိ၏။ ထိုတွင် အလိုဆိုးရှိသော ရဟန်းသည် ချီးမြှောက်ခံလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် မိမိ၏ ဣရိယာပုဒ်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့အား အံ့ဩစေခြင်းသည် "ဣရိယာပထသဏ္ဌပန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကူဟကဝတ္ထု ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ သင်္ကန်းစသည်တို့ဖြင့် ဖိတ်ကြားအပ်သောအခါ ထိုပစ္စည်းကို အမှန်တကယ် လိုချင်ပါလျက်နှင့် မိမိ၏ အလိုဆိုးကို အမှီပြု၍ ငြင်းပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအပေါ်၌ ကောင်းစွာ သဒ္ဓါတရား တည်နေသော ထိုလူဝတ်ကြောင် ဒါယကာတို့ကို သိ၍၊ တစ်ဖန် ထိုဒါယကာတို့က "အို... အရှင်မြတ်သည် အလိုနည်းလှပေစွ၊ မည်သည့်အရာကိုမျှ ခံယူခြင်းငှာ အလိုမရှိပါတကား၊ ငါတို့အား ရရှိခြင်းသည် ကောင်းစွတကား၊ အကယ်၍ ဤအရှင်မြတ်သည် အနည်းငယ်မျှကိုပင် ခံယူငြားအံ့..." ဟု ကြံစည်ကာ နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းစသည်တို့ကို ဆပ်ကပ်လာကြသောအခါ၊ ထိုဒါယကာတို့၏ ချီးမြှောက်လိုသော သဘောကိုသာ ထင်ရှားပြ၍ ခံယူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအချိန်မှစ၍ လှည်းအစီး ရှစ်ဆယ်တိုက်မျှသော ပစ္စည်းတို့ကို ဆပ်ကပ်လာခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အံ့ဩစေခြင်းသည် "ပစ္စယပဋိသေဝန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကူဟကဝတ္ထုမည်၏ဟု သိအပ်၏။ အလိုဆိုးရှိသော ရဟန်းသည်ပင် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ (ဈာန်မဂ်ဖိုလ်) ကို ရရှိကြောင်း ညွှန်ပြသော စကားဖြင့် ထိုထိုနည်းဖြင့် အံ့ဩစေခြင်းသည် "သာမန္တဇပ္ပန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကူဟကဝတ္ထုမည်၏ဟု သိအပ်၏။ စိတ္တလပဗ္ဗတ စသော ကျောင်းသည် လူအများ သမုတ်အပ်သော ကျောင်း (လောကသမ္မတသေနာသန) မည်၏။ "လူအများ သမုတ်အပ်သော... ပေ... နည်းမျိုးစုံဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော ဂုဏ်ရှိသော အပေါင်း" ဟု စပ်ရမည်။ "ပရိပါစေတုံ" ဟူသည်မှာ ညွှတ်စေခြင်းငှာ။ စင်ကြယ်သော စိတ်ဖြင့် မိမိ၏ ဂန္ထဓုရစသောအမှုကို ပြု၍ လှည့်လည်သွားလာသောသူတို့အား ထိုကျမ်းသင်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ရသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်း၌ အပြစ်မရှိပုံကို ပြခြင်းငှာ "ယေ ပန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ "ဘိက္ခာစာရေ အသမ္ပဇ္ဇမာနေ" ဟူသည်ကား ဆွမ်းခံရာရွာ၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ရအပ်သော ဆွမ်းပိဏ္ဍပါတ်သည် မပြည့်စုံသည်ရှိသော်။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ဝတ်စတုရန်းအားဖြင့် ဤအလုံးစုံကို ပြုကြကုန်၏၊ လာဘ်လာဘကို အလိုရှိ၍ မပြုကြကုန်။ ထို့ကြောင့် "ထိုရဟန်းတို့သည် သာသနာတော်အစဉ်အဆက်ကို မပျက်စီးစေဘဲ သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းစေသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Kicchenāti na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhāpaṭipadāva honti, pāramīpūraṇakāle pana sarāgadosamohasseva sato āgatānaṃ yācakānaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā galalohitaṃ [Pg.281] nīharitvā suañjitāni akkhīni uppāṭetvā kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa aññānipi khantivādīsadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamanīyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kasirenāti tasseva vevacanaṃ.

"ကိစ္ဆေန" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲသော အကျင့် (ဒုက္ခပဋိပဒါ) ဖြင့် မဟုတ်။ မြတ်စွာဘုရားတို့အား မဂ်လေးပါးလုံးသည် သုခပဋိပဒါ (ချမ်းသာသော အကျင့်) သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပါရမီတော် ဖြည့်ကျင့်စဉ် ကာလ၌မူကား၊ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ ကင်းစင်ခြင်း မရှိသေးဘဲ၊ ရောက်လာသော အလှူခံတို့အား တန်ဆာဆင်အပ်သော မိမိ၏ ဦးခေါင်းကို ဖြတ်၍လည်းကောင်း၊ လည်ချောင်းသွေးကို ထုတ်၍လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ကွင်းဆိုးအပ်သော မျက်လုံးတို့ကို ဖောက်ထုတ်၍လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ်ကို တည်စေတတ်သော သားကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်လိုဖွယ်ရှိသော ဇနီးမယားကိုလည်းကောင်း ဤသို့စသည်ဖြင့် ပေးလှူသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ခန္တီဝါဒီ ရသေ့ကဲ့သို့သော အခြားသော ဘဝ (အတ္တဘော) တို့၌ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးခြင်း စသည်တို့ကို ခံရသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ဤသို့သော အာဂမနီယပဋိပဒါ (ပါရမီဖြည့်ခြင်း အကျင့်) ကို ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ "ကသိရေန" ဟူသည်မှာ ထို "ကိစ္ဆေန" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူပုဒ်) ဖြစ်သည်။

Ekasseva dātuṃ asakkuṇeyyatāya garubhāvato ‘‘garubhaṇḍānī’’ti vuttaṃ, sabbesaṃ bhājetvāpi gahetuṃ asakkuṇeyyatāya ‘‘garuparikkhārānī’’ti vuttaṃ. Sādhāraṇaparikkhārabhāvenāti saṅghikattā sabbabhikkhusādhāraṇaparikkhārabhāvena. Saṅgaṇhāti upalāpetīti idaṃ atheyyacittaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenevāha – ‘‘tathābhāvato thenetvā’’ti, avissajjiyaavebhaṅgiyabhāvato thenetvāti attho. Garubhaṇḍañhi kulasaṅgahatthāya vissajjento vibhajanto ca tassa avissajjiyaavaebhaṅgiyabhāvaṃ theneti. Kuladūsakadukkaṭaṃ āpajjatīti ettha ‘‘yo vissajjeyya, āpatti thullaccayassā’’ti vuttattā vissajjanapaccayā thullaccayenapi na muccati.

တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းအား ပေးလှူရန် မဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ ကြီးလေးသော သဘောရှိခြင်းကြောင့် "ဂရုဘဏ္ဍ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ လူတိုင်းအား ခွဲဝေ၍ ယူရန် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် "ဂရုပရိက္ခာရ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "သာဓာရဏပရိက္ခာရဘာဝေန" ဟူသည်မှာ သံဃာပိုင်ဖြစ်၍ ရဟန်းအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဘုံပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "သိမ်းယူ၏၊ ဖျားယောင်း သွေးဆောင်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ခိုးယူလိုသောစိတ် ကင်းသော စိတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထိုသို့သော အဖြစ်ကြောင့် ခိုးယူ၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မစွန့်အပ်၊ မဝေဖန်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် ခိုးယူ၍ဟု အနက်ရသည်။ ดကာ၊ ဒကာမတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ သံဃာ့ဂရုဘဏ္ဍကို စွန့်လွှတ်သောသူ သို့မဟုတ် ခွဲဝေပေးသောသူသည် ထိုဂရုဘဏ္ဍ၏ မစွန့်အပ်၊ မဝေဖန်အပ်သော အဖြစ်ကို ခိုးယူရာရောက်၏။ "ကုလဒူသကဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ "အကြင်သူသည် စွန့်လွှတ်အံ့၊ ထိုသူအား သုလ္လစ္စယအာပတ် သင့်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် စွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သုလ္လစ္စယအာပတ်မှလည်း မလွတ်ပေ။

Asantanti avijjamānaṃ. Abhūtanti anuppannaṃ. Anuppannattā hi tassa taṃ asantanti. Purimassa pacchimaṃ kāraṇavacanaṃ. Ullapatīti uggatāyuko lapati. Sīlañhi bhikkhuno āyu, taṃ tassa tathālapanasamakālameva vigacchati. Asantasambhāvanāyāti attano avijjamānaguṇehi sambhāvanāya. Evañhi gaṇhatā…pe… thenetvā gahitā hontīti ettha asantasambhāvanāya raṭṭhapiṇḍassa thenetvā gahitattā lokuttaradhammopi thenitoyeva hoti. Kitavassevāti kitavassa sakuṇaggahaṇamiva. Kerāṭikassāti saṭhassa. Gottaṃ vuccati sādhāraṇanāmaṃ, matta-saddo luttaniddiṭṭho, tasmā samaṇāti gottamattaṃ anubhavanti dhārentīti gotrabhuno, nāmamattasamaṇāti vuttaṃ hoti.

"အသန္တံ" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားမရှိသော။ "အဘူတံ" ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်သေးသော။ မဖြစ်ပေါ်သေးသောကြောင့် ထိုသူအား ထိုအရာသည် မရှိသည်မည်၏။ ရှေးဦးစကားအတွက် နောက်စကားသည် အကြောင်းကို ပြသောစကား ဖြစ်သည်။ "ဥလ္လပတိ" ဟူသည်မှာ အထက်သို့တက်သော အသက်ရှိသကဲ့သို့ ပြောဆို၏ (ကြွားဝါပြောဆို၏)။ ရဟန်း၏ သီလသည် အသက်သဖွယ် ဖြစ်၏၊ ထိုသီလသည် ထိုသို့ ကြွားဝါပြောဆိုသော ကာလနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကင်းပျောက်သွား၏။ "အသန္တသမ္ဘာဝနာယ" ဟူသည်မှာ မိမိ၌ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ထူးတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်ခြင်းအားဖြင့်။ "ဤသို့ ယူသောသူသည်... ပေ... ခိုးယူအပ်သည် ဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကားရပ်၌ မရှိသောဂုဏ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းဖြင့် တိုင်းပြည်၏ဆွမ်းကို ခိုးယူရာရောက်သောကြောင့် လောကုတ္တရာတရားသည်လည်း ခိုးယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ "ကိတဝဿေဝ" ဟူသည်မှာ လှည့်ပတ်တတ်သော မုဆိုးသည် ငှက်ကို ဖမ်းသကဲ့သို့။ "ကေရာဋိကဿ" ဟူသည်မှာ စဉ်းလဲသောသူ၏။ "ဂေါတ္တံ" ဟူသည်မှာ အများသုံးအမည် (သာဓာရဏနာမ) ကို ဆိုလိုသည်။ "မတ္တ" သဒ္ဒါသည် ချန်လှပ်ထားအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "သမဏ" (ရဟန်း) ဟူသော အမည်မျှကိုသာ ခံယူဆောင်ရွက်ကုန်သောကြောင့် "ဂေါတြဘူ" မည်ကုန်၏။ "အမည်မျှသာဖြစ်သော ရဟန်း" ဟု မိန့်တော်မူလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Vaggumudātīriyabhikkhuvatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝဂ္ဂုမုဒါတီရိယရဟန်းဝတ္ထုအဖွင့် ပြီး၏။

Adhimānavatthuvaṇṇanā

အဓိမာနဝတ္ထုအဖွင့်။

196. Heṭṭhimamaggehi ñātamariyādāya eva jānanato aññā aggamaggapaññā, tassā phalabhāvato aggaphalapaññā taṃsahagatā sammāsaṅkappādayo ca aññāti vuttāti āha ‘‘aññaṃ byākariṃsūti arahattaṃ byākariṃsū’’ti. Ariyasāvakassa tāva nuppajjatīti pahīnādhimānapaccayattā nuppajjati[Pg.282]. Sīlavatopi…pe… nuppajjati akārakabhāvato. Tilakkhaṇaṃ āropetvāti kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā. Āraddhavipassakassāti udayabbayānupassanāya āraddhavipassakassa. Suddhasamathalābhī vipassanāya kammaṃ akatvāpi kilesasamudācāraṃ apassanto kevalaṃ aññāṇabalena ‘‘ariyohamasmī’’ti maññatīti āha ‘‘suddhasamathalābhiṃ vā’’ti. ‘‘Arahā aha’’nti maññati uccavālaṅkavāsī mahānāgatthero viya.

၁၉၆. အောက်မဂ်တို့ဖြင့် သိအပ်သော အပိုင်းအခြားကိုသာ သိခြင်းကြောင့် "အညာ" ဟု ဆိုအပ်သော အထက်မဂ်ပညာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအထက်မဂ်ပညာ၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် "အဂ္ဂဖိုလ်ပညာ" နှင့် ထိုပညာနှင့်အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော သမ္မာသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း သိ၏ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် "အညံ ဗျာကရိံသူတိ (အရဟတ္တံ ဗျာကရိံသူ)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အရိယာသာဝကအားကား ပယ်အပ်ပြီးသော အဓိမာန (ထောင်လွှားမှု) အကြောင်းရှိသောကြောင့် (အဓိမာန) မဖြစ်ပေါ်ပေ။ သီလရှိသူအားလည်း... အကြောင်းမဟုတ်သောကြောင့် မဖြစ်ပေါ်ပေ။ "တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ" ဟူသည်မှာ ကလာပသမ္မသနနည်းဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို တင်သွင်း၍ (ရှုဆင်ခြင်၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အာရဒ္ဓဝိပဿကဿ" ဟူသည်မှာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ စင်ကြယ်သော သမထကိုသာ ရရှိသူသည် ဝိပဿနာအလုပ်ကို မလုပ်ရသေးသော်လည်း ကိလေသာတို့၏ အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပွားခြင်းကို မမြင်ရသဖြင့် မသိမှု 'အညာဏ' ၏ အစွမ်းသက်သက်ဖြင့် "ငါသည် အရိယာ ဖြစ်ပြီ" ဟု ထင်မှတ်တတ်သောကြောင့် "သုဒ္ဓသမထလာဘိံ ဝါ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဥစ္စဝါလင်္ကာဝါသီ မဟာနာဂမထေရ်ကဲ့သို့ "ငါသည် ရဟန္တာဖြစ်ပြီ" ဟု ထင်မှတ်တတ်၏။

Talaṅgaravāsī dhammadinnatthero kira nāma eko pabhinnappaṭisambhido mahākhīṇāsavo mahato bhikkhusaṅghassa ovādadāyako ahosi. So ekadivasaṃ attano divāṭṭhāne nisīditvā ‘‘kinnu kho amhākaṃ ācariyassa uccavālaṅkavāsīmahānāgattherassa samaṇabhāvakiccaṃ matthakappattaṃ, no’’ti āvajjento puthujjanabhāvamevassa disvā ‘‘mayi agacchante puthujjanakālakiriyameva karissatī’’ti ca ñatvā iddhiyā vehāsaṃ uppatitvā divāṭṭhāne nisinnassa therassa samīpe orohitvā vanditvā vattaṃ dassetvā ekamantaṃ nisīdi. ‘‘Kiṃ, āvuso dhammadinna, akāle āgatosī’’ti ca vutto ‘‘pañhaṃ, bhante, pucchituṃ āgatomhī’’ti āha. Tato ‘‘pucchāvuso, jānamānā kathayissāmā’’ti vutto pañhasahassaṃ pucchi. Thero pucchitaṃ pucchitaṃ pañhaṃ asajjamānova kathesi. Tato ‘‘atitikkhaṃ vo, bhante, ñāṇaṃ, kadā tumhehi ayaṃ dhammo adhigato’’ti vutto ‘‘ito saṭṭhivassakāle, āvuso’’ti āha. Samādhimhi, bhante, vaḷañjethāti. Na idaṃ, āvuso, bhāriyanti. Tena hi, bhante, ekaṃ hatthiṃ māpethāti. Thero sabbasetaṃ hatthiṃ māpesi. Idāni, bhante, yathā ayaṃ hatthī añjitakaṇṇo pasāritanaṅguṭṭho soṇḍaṃ mukhe pakkhipitvā bheravaṃ koñcanādaṃ karonto tumhākaṃ abhimukhaṃ āgacchati, tathā naṃ karothāti. Thero tathā katvā vegena āgacchato hatthissa bheravaṃ ākāraṃ disvā uṭṭhāya palāyituṃ āraddho. Tamenaṃ khīṇāsavatthero hatthaṃ pasāretvā cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘bhante, khīṇāsavassa sārajjaṃ nāma hotī’’ti āha. So tasmiṃ kāle attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā ‘‘avassayo me, āvuso, dhammadinna hohī’’ti vatvā pādamūle ukkuṭikaṃ nisīdi. ‘‘Bhante, tumhākaṃ avassayo bhavissāmiccevāhaṃ āgato, mā cintayitthā’’ti kammaṭṭhānaṃ [Pg.283] kathesi. Thero kammaṭṭhānaṃ gahetvā caṅkamaṃ oruyha tatiye padavāre aggaphalaṃ arahattaṃ pāpuṇi. Thero kira dosacarito ahosi.

တလင်္ဂရဝါသီ (ပါလင်္ကဝါသီ) ဓမ္မဒိန္နမထေရ်ဟု ထင်ရှားသော ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တ မဟာခီဏာသျှင်တစ်ပါးသည် ရဟန်းသံဃာအပေါင်းအား ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူတတ်၏။ ထိုမထေရ်သည် တစ်နေ့သ၌ မိမိ၏ နေ့သန့်ရာဌာန၌ ထိုင်နေစဉ် "ငါတို့၏ဆရာဖြစ်သော ဥစ္စဝါလင်္ကာဝါသီ မဟာနာဂမထေရ်သည် ရဟန်းတရား၏ အဆုံးသို့ ရောက်လေပြီလော၊ သို့မဟုတ် မရောက်သေးသလော" ဟု ဆင်ခြင်လတ်သော် ထိုဆရာတော်၏ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကိုသာ မြင်သဖြင့် "ငါမသွားပါက ဆရာတော်သည် ပုထုဇဉ်အဖြစ်ဖြင့်သာ စုတေရလိမ့်မည်" ဟု သိတော်မူ၍ တန်ခိုးဖြင့် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်ကာ နေ့သန့်ရာ၌ ထိုင်နေသော မထေရ်၏ အနီး၌ သက်ဆင်းပြီးလျှင် ရှိခိုး၍ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ပြုကာ တစ်ခုသောအရပ်၌ ထိုင်နေ၏။ "ငါ့ရှင် ဓမ္မဒိန္န၊ အချိန်မဟုတ်ဘဲ အဘယ်ကြောင့် လာသနည်း" ဟု မထေရ်က မေးမြန်းသော် "အရှင်ဘုရား၊ ပြဿနာ မေးလျှောက်ရန် လာခဲ့ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ "ငါ့ရှင် မေးလော့၊ သိသည်ရှိသော် ဖြေကြားအံ့" ဟု ဆိုသဖြင့် ပြဿနာတစ်ထောင်ကို မေးမြန်းလျှောက်ထားရာ မထေရ်သည် မေးသမျှ ပြဿနာတို့ကို တစ်စုံတစ်ရာ ငြိစွန်းခြင်းမရှိဘဲ ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုအခါ "အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရား၏ ဉာဏ်သည် အလွန်ထက်မြက်လှပေ၏၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် ဤတရားကို ဘယ်သောအခါက ရရှိခဲ့ပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်သော် "ငါ့ရှင်၊ ယခုမှ လွန်ခဲ့သော အနှစ်ခြောက်ဆယ်ခန့်ကတည်းက ဖြစ်၏" ဟု ဆို၏။ "အရှင်ဘုရား၊ သမာဓိကို သုံးဆောင်တော်မူပါဦး ဘုရား" ဟု လျှောက်သော် "ငါ့ရှင်၊ ဤသမာဓိအမှုသည် မခက်ခဲပါ" ဟု ဆို၏။ "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အရှင်ဘုရား၊ ဆင်တစ်စီးကို ဖန်ဆင်းတော်မူပါဦး" ဟု လျှောက်သော် မထေရ်သည် တစ်ကိုယ်လုံး အဆင်းဖြူသော ဆင်တစ်စီးကို ဖန်ဆင်း၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ယခုအခါ ဤဆင်သည် နားရွက်ကို ထောင်လျက်၊ အမြီးကို ဆန့်တန်းလျက်၊ နှာမောင်းကို ခံတွင်းသို့ သွင်းပြီးလျှင် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ကြိုးကြာသံကို ပြုလျက် အရှင်ဘုရားတို့၏ ရှေ့မှောက်သို့ ပြေးဝင်လာသကဲ့သို့ ပြုတော်မူပါ" ဟု လျှောက်သော် မထေရ်သည် ထိုအတိုင်း ပြုလုပ်ရာ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြေးဝင်လာသော ဆင်၏ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အမူအရာကို မြင်သဖြင့် ထ၍ ပြေးရန် အားထုတ်လေ၏။ ထိုအခါ ခီဏာသျှင် ဓမ္မဒိန္နမထေရ်သည် လက်ကိုဆန့်၍ သင်္ကန်းစွန်းကို ကိုင်လျက် "အရှင်ဘုရား၊ ရဟန္တာတို့အား ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း မည်သည် မရှိပါ" ဟု လျှောက်၏။ ထိုမထေရ်သည် ထိုခဏ၌ မိမိ၏ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကို သိသဖြင့် "ငါ့ရှင်ဓမ္မဒိန္န၊ ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်စမ်းပါဦးလော့" ဟု ဆို၍ ခြေရင်း၌ ဆောင့်ကြောင့် ထိုင်လေ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်ရန်အတွက်သာ လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်၊ မစိုးရိမ်ပါလင့်" ဟု လျှောက်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားလေ၏။ မထေရ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍ စင်္ကြံသို့ တက်ပြီးလျှင် တတိယခြေလှမ်း၌ပင် အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်လေ၏။ မထေရ်သည် ဒေါသစရိုက်ရှိသူ ဖြစ်သတတ်။

Adhimānavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

အဓိမာနဝတ္ထုအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Savibhaṅgasikkhāpadavaṇṇanā

သဝိဘင်္ဂသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်။

197-198. Yasmā panātiādi ‘‘asantaṃ abhūtaṃ asaṃvijjamāna’’nti etesaṃ kāraṇavacanaṃ. Tattha yanti yaṃ uttarimanussadhammaṃ. Anabhijānanti attani atthibhāvaṃ ajānanto. Samudācaratīti ‘‘atthi mayhaṃ esa dhammo’’ti katheti jānāpeti vā. ‘‘Asantaṃ abhūta’’nti imassa kāraṇavacanaṃ santāne anuppannoti. Ñāṇena ca asacchikatoti idaṃ pana ‘‘asaṃvijjamāna’’nti etassa kāraṇavacanaṃ. Pakatimanussehi uttaritarānaṃ buddhādiuttamapurisānaṃ adhigamadhammo uttarimanussadhammoti āha ‘‘uttarimanussāna’’ntiādi. Tanti uttarimanussadhammaṃ. Atha padabhājane bahuvacananiddeso kasmā katoti āha ‘‘padabhājane panā’’tiādi. Kiñcāpi uttarimanussadhammo abyākatopi hoti, ārogyaṭṭhena pana bāhitikasutte viya ‘‘kusale dhamme’’ti vuttaṃ. Assāti uttarimanussadhammassa. Khaṇalayamuhutta-saddā aññattha bhinnatthāpi honti, idha pana khaṇapariyāyavaseneva ‘‘taṃ khaṇaṃ taṃ layaṃ taṃ muhutta’’nti pāḷiyaṃ vuttaṃ.

၁၉၇-၁၉၈. "ယသ္မာ ပန" စသည်ကား "အသန္တံ အဘူတံ အသံဝိဇ္ဇမာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်တို့၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် "ယံ" ဟူသည် အကြင် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ဆိုလိုသည်။ "အနဘိဇာနံ" ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကို မသိဘဲ။ "သမုဒါစရတိ" ဟူသည် "ငါ့အား ဤတရားသည် ရှိ၏" ဟု ပြောဆိုခြင်း၊ သိစေခြင်းကို ပြု၏ ဟူလို။ "အသန္တံ အဘူတံ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အကြောင်းပြစကားကား မိမိသန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်သေးသော တရားတည်း ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်မပြုအပ်သော" ဟူသော ဤစကားသည်ကား "အသံဝိဇ္ဇမာနံ" ဟူသော ဤပုဒ်၏ အကြောင်းပြစကား ဖြစ်သည်။ သာမန်လူတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသော ဘုရားစသော မြတ်သောယောကျ်ားတို့၏ ရအပ်သော တရားသည်သာလျှင် "ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဥတ္တရိမနုဿာနံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထို ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ပဒဘာဇနီ၌ အဘယ်ကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုသနည်း ဟူမူကား "ပဒဘာဇနေ ပနာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၌ အဗျာကတ ဖြစ်သော်လည်း ကျန်းမာခြင်း (အနာကင်းခြင်း) အနက်ဖြင့် ဗာဟိတိကသုတ်၌ ကဲ့သို့ "ကုသိုလ်တရားတို့" ဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ "အဿ" ဟူသည် ထိုဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ၏။ ခဏ၊ လယ၊ မုဟုတ္တ သဒ္ဒါတို့သည် အခြားနေရာ၌ ကွဲပြားသော အနက်ရှိကြကုန်သော်လည်း ဤနေရာ၌မူကား ခဏဟူသော စကားစဉ်အစွမ်းဖြင့်သာ "ထိုခဏ ထိုလယ ထိုမုဟုတ္တ" ဟု ပါဠိတော်၌ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

Adhigantabbato adhigamo, jhānādi, adhigamassa pucchā adhigamapucchā. Tenāha ‘‘jhānavimokkhādīsū’’tiādi. Upāyapucchāti adhigamupāyapucchā. Kintīti kena pakārena, kena vidhināti attho. Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti idaṃ pana pubbe ‘‘kiṃ te adhigata’’nti aniddhāritabhedā jhānādivisesā pucchitāti idāni tesaṃ niddhāretvā pucchanākāradassanaṃ.

ရအပ်သောကြောင့် အဓိဂမ (ဈာန်စသည်) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဈာန်စသည်တို့ကို ရခြင်းကို မေးခြင်းသည် "အဓိဂမပုစ္ဆာ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ဈာနဝိမောက္ခာဒီသု" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ဥပါယပုစ္ဆာ" ဟူသည်ကား ရခြင်း၏ အကြောင်းဥပါယ်ကို မေးခြင်းတည်း။ "ကိန္တိ" ဟူသည် အဘယ်အခြင်းအရာဖြင့်၊ အဘယ်နည်းလမ်းဖြင့်နည်း ဟူသော အနက်တည်း။ "သင်သည် အဘယ်တရားတို့ကို ရသနည်း" ဟူသော ဤစကားကိုကား ရှေး၌ "သင့်အား အဘယ်တရားကို ရအပ်သနည်း" ဟု မခွဲခြားအပ်သော အပြားရှိကုန်သော ဈာန်စသော တရားထူးတို့ကို မေးမြန်းအပ်ကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ ယခုအခါ၌ ထိုတရားတို့ကို ခွဲခြားထုတ်ဖော်၍ မေးမြန်းခြင်း၏ အခြင်းအရာကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

Tasmāti yasmā yathāvuttehi chahākārehi adhigamabyākaraṇaṃ sodhetabbaṃ, tasmā. Ettāvatāvāti ettakena byākaraṇamatteneva na sakkātabbo. Byākaraṇañhi ekaccassa ayāthāvatopi hotīti. Imesu pana chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ vattabboti yathā nāma jātarūpapatirūpakampi [Pg.284] jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanacchedanehi sodhetabbaṃ, evameva imesu idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo. Vimokkhādīsūti ādi-saddena samādhisamāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiṃ saṅgaṇhāti. Pākaṭo hotīti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi pākaṭo hotīti pade eseva nayo.

"တသ္မာ" ဟူသည်ကား အကြင်ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် တရားထူးရကြောင်း ပြောဆိုခြင်း (အဓိဂမဗျာကရဏ) ကို သုတ်သင်စိစစ်အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဧတ္တာဝတာ" ဟူသည်ကား ဤမျှသော ပြောကြားရုံမျှဖြင့်သာ ပူဇော်သက္ကာရကို မပြုအပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသူ၏ ပြောဆိုခြင်းသည် မဟုတ်မမှန်သော အားဖြင့်လည်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ဤဆိုလတ်တံ့သော အခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့၌ သုတ်သင်ခြင်းငှာ ပြောဆိုအပ်၏ ဟူသည်ကား— ဥပမာအားဖြင့် ရွှေတုသည်လည်း ရွှေစစ်ကဲ့သို့ ထင်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ရွှေစစ်ကို သွေးခြင်း၊ ဖုတ်ခြင်း၊ ဖြတ်ခြင်းတို့ဖြင့် စမ်းသပ်သုတ်သင်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူသာလျှင် ယခုဆိုအပ်ပြီးသော ဤအခြင်းအရာ ခြောက်ပါးတို့၌ ထည့်သွင်း၍ စမ်းသပ်သုတ်သင်ခြင်းငှာ ပြောဆိုအပ်၏။ "ဝိမောက္ခာဒီသု" ဟူသော ပုဒ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သမာဓိ၊ သမာပတ်၊ ဉာဏဒဿန၊ မဂ်ဘာဝနာ၊ ဖိုလ်မျက်မှောက်ပြုခြင်း စသည်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ "ထင်ရှား၏" ဟူသည် ရအပ်သော တရားထူးအား သတိတွေဝေ ပျောက်ပျက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသော မေးခွန်းတို့၌လည်း "ထင်ရှား၏" ဟူသော ပုဒ်၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။

Sabbesañhi attanā adhigatamaggena pahīnakilesā pākaṭā hontīti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Kassaci hi attanā adhigatamaggavajjhakilesesu sandeho uppajjatiyeva mahānāmassa sakkassa viya. So hi sakadāgāmī samānopi ‘‘tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti ‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’’ti (ma. ni. 1.175) bhagavantaṃ pucchi. Ayaṃ kira rājā sakadāgāmimaggena lobhadosamohā niravasesā pahīyantīti saññī ahosi. Kiṃ ariyasāvakassa evaṃ sandeho uppajjatīti? Āma uppajjati. Kasmā? Paṇṇattiyaṃ akovidattā. ‘‘Ayaṃ kileso asukamaggavajjho’’ti imissā paṇṇattiyā akovidassa hi ariyasāvakassa evaṃ hoti. Kiṃ tassa paccavekkhaṇā natthīti? Atthi, sā pana na sabbesaṃ paripuṇṇā hoti. Eko hi pahīnakilesameva paccavekkhati, eko avasiṭṭhakilesameva, eko maggameva, eko phalameva, eko nibbānameva. Imāsu pana pañcasu paccavekkhaṇāsu ekaṃ vā dve vā no laddhuṃ na vaṭṭati. Iti yassa paccavekkhaṇā na paripuṇṇā, tassa maggavajjhakilesapaṇṇattiyaṃ akovidattā evaṃ hoti. Uggahaparipucchākusalāti sajjhāyamaggasaṃvaṇṇanāsu nipuṇā.

စင်စစ်သော်ကား မိမိရရှိအပ်သော မဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့သည် အားလုံးသောသူတို့အား ထင်ရှားကုန်၏ဟူသော ဤစကားကို အများစုအားဖြင့် ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာကီဝင်မင်းသား မဟာနာမ်ကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူအား မိမိရရှိသောမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့၌ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်သာတည်း။ ထိုမဟာနာမ်မင်းသည် သကဒါဂါမ်ဖြစ်လျက်ပင် 'မြတ်စွာဘုရား... အကျွန်ုပ်အား ဤသို့သောအကြံ ဖြစ်ပေါ်ပါ၏၊ အကျွန်ုပ်၏ သန္တာန်၌ အဘယ်တရားသည် မပယ်ရသေးဘဲ ကြွင်းကျန်နေပါသနည်း၊ အဘယ်တရားကြောင့် အကျွန်ုပ်အား တစ်ခါတစ်ရံ လောဘတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဒေါသတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မောဟတရားတို့သည်လည်းကောင်း စိတ်ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်နေကြပါသနည်း' ဟု မြတ်စွာဘုရားအား မေးလျှောက်ခဲ့ဖူး၏။ ထိုမင်းသည် သကဒါဂါမိမဂ်ဖြင့် လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်၏ဟု အမှတ်မှားခဲ့ဟန်တူသည်။ 'အရိယာသာဝကအား ဤသို့သော ယုံမှားသံသယ ဖြစ်ပေါ်တတ်သလော' ဟု မေးသော်၊ 'ဟုတ်ကဲ့၊ ဖြစ်ပေါ်တတ်ပါသည်' ဟု ဖြေရမည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကိလေသာပညတ်ချက်၌ မလိမ္မာသောကြောင့်တည်း။ 'ဤကိလေသာကို ဤမည်သော မဂ်ဖြင့် ပယ်သတ်အပ်၏' ဟူသော ဤပညတ်ချက်၌ မလိမ္မာသော အရိယာသာဝကအား ဤသို့ ဖြစ်တတ်သည်။ 'ထိုအရိယာသာဝကအား ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) မရှိသလော' ဟု မေးသော်၊ 'ရှိပါသည်၊ သို့သော် ထိုပစ္စဝေက္ခဏာသည် အားလုံးသောသူတို့အား ပြည့်စုံသည်မဟုတ်ပါ' ဟု ဖြေရမည်။ အချို့သော အရိယာသည် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာကိုသာ ဆင်ခြင်၏၊ အချို့သည် ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာကိုသာ ဆင်ခြင်၏၊ အချို့သည် မဂ်ကိုသာ၊ အချို့သည် ဖိုလ်ကိုသာ၊ အချို့သည် နိဗ္ဗာန်ကိုသာ ဆင်ခြင်၏။ ဤငါးပါးသော ပစ္စဝေက္ခဏာတို့တွင် တစ်ပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးမျှကိုပင် မရနိုင်သည်မဟုတ် (ရနိုင်ပါသည်)။ ဤသို့လျှင် ပစ္စဝေက္ခဏာ မပြည့်စုံသော အရိယာအား မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပညတ်ခြင်း၌ မလိမ္မာသောကြောင့် ဤသို့သော အကြံမျိုး ဖြစ်တတ်သည်။ သင်ယူမေးမြန်းခြင်း၌ လိမ္မာကုန်၏ဟူသည်မှာ သင်အံရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ မဂ်ကို ချီးမွမ်းခြင်း (အဖွင့်ကျမ်းများ) ၌ ကောင်းစွာ သိမ်မွေ့လိမ္မာကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti āgamanapaṭipadā. Sodhetabbāti suddhā udāhu na suddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. Na sujjhatīti tattha tattha pamādapaṭipattisabbhāvato. Apanetabboti attano paṭiññāya apanetabbo. ‘‘Sujjhatī’’ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ ‘‘dīgharatta’’ntiādi vuttaṃ. Paññāyatīti etthāpi ‘‘yadī’’ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya paññāyatīti sambandho[Pg.285]. Catūsu paccayesu alaggattā ‘‘ākāse pāṇisamena cetasā’’ti vuttaṃ. Vuttasadisanti tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ imasmiṃ sutte vuttena sadisaṃ, samanti attho.

အကြင်အကျင့်လမ်းစဉ်ဖြင့် အရိယာမဂ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော ကျင့်ဝတ်သည် အာဂမနပဋိပဒါ (ရောက်ကြောင်းအကျင့်) မည်၏။ သုတ်သင်အပ်၏ (သောဓေတဗ္ဗာ) ဟူသည်မှာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သလော သို့မဟုတ် မစင်ကြယ်သလောဟု ဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် သုတ်သင်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုထိုကျင့်ဝတ်၌ မေ့လျော့သော အကျင့်ရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် 'မစင်ကြယ်ပါ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖယ်ရှားအပ်၏ (အပနေတဗ္ဗော) ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဝန်ခံချက်ဖြင့် ဖယ်ရှားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စင်ကြယ်၏' ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် စင်ကြယ်ပုံအခြင်းအရာကို ပြသရန် 'ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ထင်ရှား၏' (ပညာယတိ) ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း 'ယဒိ' (အကယ်၍) ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူကာ 'အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် ထိုအကျင့်လမ်းစဉ်ဖြင့် ထင်ရှားအံ့' ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ကပ်ငြိမှုမရှိခြင်းကြောင့် 'ကောင်းကင်ပြင်၌ လက်ဝါးနှင့်တူသော စိတ်ဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ မိန့်ဆိုအပ်သည်နှင့်တူ၏ (ဝုတ္တသဒိသံ) ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ ဖြေကြားချက်သည် ဤသုတ်၌ မိန့်ဆိုအပ်သည်နှင့် တူညီမျှတ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Khīṇāsavapaṭipattisadisā paṭipadā hotīti dīgharattaṃ suvikkhambhitakilesattā. Khīṇāsavassa nāma…pe… na hotīti pahīnavipallāsattā jīvitanikantiyā ca abhāvato na hoti. Puthujjanassa pana appahīnavipallāsattā jīvitanikantisabbhāvato ca appamattakenapi hoti.

ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ ကျင့်ဝတ်နှင့် တူသော ကျင့်ဝတ်ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကိလေသာတို့ကို ကောင်းစွာ ခွာထားအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား... ပေ... မဖြစ်ပေါ်ဟူသည်မှာ ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ဖောက်ပြန်မှားယွင်းမှု (ဝိပ္ပလ္လာသ) ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်သန်မှု၌ တွယ်တာခြင်း (ဇီဝိတနိကန္တိ) မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ပုထုဇဉ်အားမူကား မပယ်ရသေးသော ဝိပ္ပလ္လာသရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်သန်မှု၌ တွယ်တာခြင်း ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အနည်းငယ်မျှသော အကြောင်းကြောင့်လည်း ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်တတ်သည်။

Tatrimāni vatthūni – dīghabhāṇakaabhayatthero kira ekaṃ piṇḍapātikaṃ pariggahetuṃ asakkonto daharassa saññaṃ adāsi. So taṃ nahāyamānaṃ kalyāṇīnadīmukhadvāre nimujjitvā pāde aggahesi. Piṇḍapātiko ‘‘kumbhīlo’’ti saññāya mahāsaddaṃ akāsi, tadā naṃ ‘‘puthujjano’’ti jāniṃsu. Candamukhatissarājakāle pana mahāvihāre saṅghatthero khīṇāsavo dubbalacakkhuko vihāreyeva acchati. Taṃ rājā ‘‘theraṃ pariggaṇhissāmī’’ti bhikkhūsu bhikkhācāraṃ gatesu appasaddo upasaṅkamitvā sappo viya pāde aggahesi. Thero silāthambho viya niccalo hutvā ‘‘ko etthā’’ti āha. Ahaṃ, bhante, tissoti. Sugandhaṃ vāyasi no tissāti. Evaṃ khīṇāsavassa bhayaṃ nāma natthi. Ekacco pana puthujjanopi atisūro hoti nibbhayo, so rajanīyena ārammaṇena pariggaṇhitabbo. Vasabharājāpi hi ekaṃ theraṃ pariggaṇhamāno ghare nisīdāpetvā tassa santike badarasāḷavaṃ maddamāno nisīdi. Mahātherassa kheḷo calito, therassa puthujjanabhāvo āvibhūto. Khīṇāsavassa hi rasataṇhā nāma suppahīnā, dibbesupi rasesu nikanti nāma na hoti. Tasmā imehi upāyehi pariggahetvā sacassa bhayaṃ vā chambhitattaṃ vā rasataṇhā vā uppajjati, ‘‘na tvaṃ arahā’’ti apanetabbo.

ထိုအရာ၌ ဤသာဓက ဝတ္ထုပုံပြင်တို့ ရှိကုန်၏။ သတင်းစကားအရ ဒီဃဘာဏက အဘယမထေရ်သည် ပိဏ္ဍပါတိက ရဟန်းတစ်ပါးကို (ရဟန္တာ ဟုတ်မဟုတ်) မစုံစမ်းနိုင်သဖြင့် ကိုရင်တစ်ပါးအား အချက်ပေးခဲ့၏။ ထိုကိုရင်သည် ကလျာဏီမြစ်ဝ၌ ရေချိုးနေသော ထိုပိဏ္ဍပါတိကရဟန်းကို ရေငုပ်၍ ခြေထောက်ကို ကိုင်ဆွဲလိုက်၏။ ထိုအခါ ပိဏ္ဍပါတိကရဟန်းသည် 'မိကျောင်း' ဟု ထင်မှတ်သဖြင့် အော်ဟစ်အသံကျယ်ကြီး ပြုလေ၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းကို 'ပုထုဇဉ်ဖြစ်သည်' ဟု သိကြကုန်၏။ စဏ္ဍမုခတိဿမင်း လက်ထက်၌မူ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ရှိ သံဃမထေရ်ကြီးသည် ရဟန္တာဖြစ်ပြီး မျက်စိအားနည်းသဖြင့် ကျောင်းတိုက်၌သာ သီတင်းသုံးနေ၏။ မင်းကြီးသည် 'မထေရ်ကို စုံစမ်းမည်' ဟု ကြံစည်ကာ ရဟန်းသံဃာများ ဆွမ်းခံကြွသွားစဉ် အသံမပြုဘဲ ချဉ်းကပ်၍ မြွေကဲ့သို့ ခြေထောက်ကို ကိုင်ဆွဲလေ၏။ မထေရ်ကြီးသည် ကျောက်တိုင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်လျက် 'ဤနေရာ၌ အဘယ်သူနည်း' ဟု မေး၏။ 'အကျွန်ုပ် တိဿမင်းပါ အရှင်ဘုရား' ဟု လျှောက်ရာ၊ 'တိဿ... ကောင်းသော အနံ့နံသလော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား ကြောက်ရွံ့ခြင်း မည်သည်မရှိ။ သို့သော်လည်း အချို့သော ပုထုဇဉ်သည်လည်း အလွန်ရဲရင့်၍ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိတတ်ရာ ထိုသူကို နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြင့် စုံစမ်းအပ်၏။ ဝသဘမင်းကြီးသည်လည်း မထေရ်တစ်ပါးကို စုံစမ်းလိုသဖြင့် နန်းတော်၌ သီတင်းသုံးစေ၍ မထေရ်၏အနီးတွင် ဆီးသီးဖျော်ရည်ကို နယ်၍ ထိုင်နေ၏။ ထိုအခါ မထေရ်ကြီး၏ သွားရည်များ ယိုစီးလာသဖြင့် မထေရ်၏ ပုထုဇဉ်အဖြစ်သည် ထင်ရှားလေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရဟန္တာအရှင်မြတ်အား အရသာ၌ တွယ်တာသော ရသတဏှာကို ကောင်းစွာ ပယ်သတ်အပ်ပြီးဖြစ်၍ နတ်၌ဖြစ်သော အရသာတို့၌ပင် တပ်မက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ဥပါယ်တံမျဉ်တို့ဖြင့် စုံစမ်း၍ အကယ်၍ ထိုရဟန်းအား ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် အရသာ၌ တပ်မက်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက 'သင်သည် ရဟန္တာမဟုတ်ပါ' ဟု ဖယ်ထုတ်အပ်၏။

Asantaguṇasambhāvanalakkhaṇā pāpicchāti āha – ‘‘yā sā idhekacco…pe… ādinā nayenā’’ti. Ādi-saddena ‘‘assaddho samāno ‘saddhoti maṃ jano jānātū’ti icchati, appassutova samāno ‘bahussutoti maṃ jano jānātū’ti icchati, saṅgaṇikārāmova samāno ‘pavivittoti maṃ jano jānātū’ti icchati, kusītova samāno [Pg.286] ‘āraddhavīriyoti maṃ jano jānātū’ti icchati, muṭṭhassatīva samāno ‘upaṭṭhitassatīti maṃ jano jānātū’ti icchati, asamāhitova samāno ‘samāhitoti maṃ jano jānātū’ti icchati, duppaññova samāno ‘paññavāti maṃ jano jānātū’ti icchati, akhīṇāsavova samāno ‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’ti icchati, yā evarūpā icchā icchāgatā pāpicchatā rāgo sārāgo cittassa sārāgo, ayaṃ vuccati pāpicchatā’’ti (vibha. 851) evaṃ vuttaṃ pāḷipadesaṃ saṅgaṇhāti. Pāpikāyāti lāmikāya icchāya. Apakatoti pāpikāya icchāya sammāājīvato apeto katoti icchāya apakato. Tathābhūto ca micchājīvena abhibhūto parājito nāma hotīti āha ‘‘abhibhūto parājito’’ti.

မရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော တရားသည် ယုတ်မာသောအလို (ပါပိစ္ဆာ) မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဤသာသနာတော်၌ အချို့သောသူသည်... ပေ... စသည်ဖြင့်' မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'စသည်ဖြင့်' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်— 'သဒ္ဓါတရား မရှိပါဘဲလျက် ငါ့ကို သဒ္ဓါတရားရှိသူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ အကြားအမြင် နည်းပါဘဲလျက် ငါ့ကို အကြားအမြင်များသူ (ဗဟုသုတရှိသူ) ဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ အပေါင်းအဖော်၌ မွေ့လျော်ပါဘဲလျက် ငါ့ကို ဆိတ်ငြိမ်စွာ နေတတ်သူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ ပျင်းရိပါဘဲလျက် ငါ့ကို အားထုတ်သော လုံ့လရှိသူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ သတိလွတ်တတ်ပါဘဲလျက် ငါ့ကို သတိကောင်းသူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ စိတ်မတည်ကြည်ပါဘဲလျက် ငါ့ကို တည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ ပညာနည်းပါဘဲလျက် ငါ့ကို ပညာရှိသူဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏၊ ကိလေသာ မကုန်ခမ်းပါဘဲလျက် ငါ့ကို ကိလေသာကုန်ပြီးသော ရဟန္တာဟု လူအများ သိပါစေဟူ၍ အလိုရှိ၏။ ဤသို့ သဘောရှိသော အလိုဆန္ဒ၊ တပ်မက်ခြင်း၊ မကောင်းသောအလို၊ စိတ်၏ ပြင်းစွာတပ်မက်ခြင်းကို ယုတ်မာသောအလို (ပါပိစ္ဆာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ပြဆိုအပ်သော ပါဠိဒေသနာအကြွင်းကို ခြုံငုံယူအပ်၏။ ယုတ်မာသော (ပါပိကာယ) ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဖျက်ဆီးအပ်သော (အပkတော) ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော အလိုဆန္ဒဖြင့် မှန်ကန်သော အသက်မွေးမှု (သမ္မာအာဇီဝ) မှ ကင်းကွာအောင် ပြုအပ်သောကြောင့် အပကတ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိစ္ဆာအာဇီဝဖြင့် လွှမ်းမိုးခံရပြီး ရှုံးနိမ့်ရသူ မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'လွှမ်းမိုးအပ်သော၊ ရှုံးနိမ့်အပ်သော' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatīti yathā kuso yena duggahito, tassa hatthaṃ anukantati phāleti, evameva samaṇadhammasaṅkhātaṃ sāmaññampi khaṇḍasīlāditāya dupparāmaṭṭhaṃ nirayāya upakaḍḍhati, niraye nibbattāpetīti attho. Sithiloti olīyitvā karaṇena sithilaggāhena kato. Paribbājoti khaṇḍādibhāvappatto samaṇadhammo. Bhiyyo ākirate rajanti abbhantare vijjamānaṃ rāgarajādiṃ evarūpo samaṇadhammo apanetuṃ na sakkoti, atha kho tassa upari aparampi rāgarajādiṃ ākiratīti attho. Bhikkhubhāvoti pārājikaṃ āpajjitvā ‘‘samaṇo aha’’nti paṭijānanato vohāramattasiddho bhikkhubhāvo. Ajānamevāti pāṭhe evāti avadhāraṇatthe nipāto. Ajānamevanti pāṭhe pana evaṃ jānāmi evaṃ passāmīti avacanti yojetabbaṃ.

"Sāmaññaṃ dupparāmaṭṭhaṃ nirayāyupakaḍḍhatī" ဟူသည်မှာ - သမန်မျက်ကို မကောင်းသဖြင့် ဆုပ်ကိုင်အပ်သည်ရှိသော် ထိုသူ၏ လက်ကို ဖြတ်ရှီး (ကွဲစေ) သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ရဟန်းတရားဟု ဆိုအပ်သော ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်း သီလပျက်ခြင်းစသည်ဖြင့် မကောင်းသဖြင့် သုံးသပ်ကိုင်စွဲအပ် (ကျင့်သုံးအပ်) သည်ရှိသော် ငရဲသို့ ဆွဲချတတ်၏၊ ငရဲ၌ ဖြစ်စေတတ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "Sithilo" ဟူသည်မှာ - တွန့်ဆုတ်လျော့ရဲစွာ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် လျော့သောအားဖြင့် ယူအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ "Paribbājo" ဟူသည်မှာ - သီလပြတ်ခြင်းစသော အဖြစ်သို့ ရောက်သော ရဟန်းတရား ဖြစ်သည်။ "Bhiyyo ākirate rajaṃ" ဟူသည်မှာ - ကိုယ်တွင်း၌ ရှိသော ရာဂစသော မြူကို ဤသို့သော ရဟန်းတရားသည် မပယ်ဖျောက်နိုင်၊ ထိုမျှမက ထိုရဟန်းအပေါ်၌ အခြားသော ရာဂမြူစသည်တို့ကိုလည်း ထပ်လောင်း၍ ဖြန်းကျဲတတ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "Bhikkhubhāvo" ဟူသည်မှာ - ပါရာဇိကကျရောက်ပြီးနောက် "ငါသည် ရဟန်းဖြစ်၏" ဟု ဝန်ခံခြင်းကြောင့် ခေါ်ဝေါ်ရုံမျှသာ ပြီးသော ရဟန်းအဖြစ် ဖြစ်သည်။ "Ajānameva" ဟူသော ပါဌ်၌ "eva" သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်း (အဝဓာရဏ) အနက်ရှိသော နိပါတ်တည်း။ "Ajānamevaṃ" ဟူသော ပါဌ်၌ကား "ဤသို့ ငါသိ၏၊ ဤသို့ ငါမြင်၏" ဟု မသိဘဲ ဆိုခြင်းဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်သည်။

Padabhājanīyavaṇṇanā

ပဒဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ။

199. Asubhajjhānādīnīti ādi-saddena kāyagatāsatijjhānañca kasiṇajjhānañca saṅgaṇhāti. Tena ‘‘kāyagatāsatijjhānaṃ pathavīkasiṇajjhānaṃ samāpajji’’ntiādiṃ vadantopi pārājikova hotīti veditabbaṃ. Vimokkhoti ettha vi-saddo visesattho vividhattho vāti dassento āha ‘‘suṭṭhu mutto’’tiādi. Vimokkhoti cattāro ariyamaggā. Tassa saguṇato suññatādināmalābhaṃ dassento āha ‘‘so panāya’’ [Pg.287] ntiādi. Maggo hi nāma pañcahi kāraṇehi nāmaṃ labhati sarasena vā paccanīkena vā saguṇena vā ārammaṇena vā āgamanena vā. Sace hi saṅkhārupekkhā aniccato saṅkhāre sammasitvā vuṭṭhāti, animittavimokkhena vimuccati, sace dukkhato sammasitvā vuṭṭhāti, appaṇihitavimokkhena vimuccati, sace anattato sammasitvā vuṭṭhāti, suññatavimokkhena vimuccati, idaṃ sarasato nāmaṃ nāma. Yasmā panesa aniccānupassanāya saṅkhārānaṃ ghanavinibbhogaṃ katvā niccanimittadhuvanimittasassatanimittāni pajahanto āgato, tasmā animitto. Dukkhānupassanāya pana sukhasaññaṃ pahāya paṇidhiṃ patthanaṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihito. Anattānupassanāya attasattapuggalasaññaṃ pahāya saṅkhārānaṃ suññato diṭṭhattā suññatoti idaṃ paccanīkato nāmaṃ nāma.

၁၉၉. "Asubhajjhānādīni" ဟူသော ပုဒ်၌ "ādi" သဒ္ဒါဖြင့် ကာယဂတာသတိဈာန်နှင့် ကသိုဏ်းဈာန်တို့ကို သိမ်းယူ၏။ ထို့ကြောင့် "ကာယဂတာသတိဈာန်၊ ပထဝီကသိုဏ်းဈာန်ကို ဝင်စား၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုသောသူသည်လည်း ပါရာဇိက ထိုက်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ "Vimokkho" ဟူသော ပုဒ်၌ "vi" သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသောအနက် သို့မဟုတ် အထူးထူးအပြားပြားသောအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ခြင်း" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ "Vimokkho" ဟူသည် အရိယာမဂ်လေးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုမဂ်၏ မိမိဂုဏ်အားဖြင့် သုညတ စသော အမည်ရပုံကို ပြလိုသဖြင့် "so panāya" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ မဂ်မည်သည် အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် အမည်ကို ရရှိတတ်၏။ မိမိကိစ္စ (သရသ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက် (ပစ္စနိက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိဂုဏ် (သဂုဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ (အာရမ္မဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (အာဂမန) အားဖြင့်လည်းကောင်း အမည်ရတတ်သည်။ အကယ်၍ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်သည် သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စဟု သုံးသပ်၍ ထမြောက်အံ့၊ အနိမိတ္တဝိမောက္ခဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ အကယ်၍ ဒုက္ခဟု သုံးသပ်၍ ထမြောက်အံ့၊ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ အကယ်၍ အနတ္တဟု သုံးသပ်၍ ထမြောက်အံ့၊ သုညတဝိမောက္ခဖြင့် လွတ်မြောက်၏။ ဤသည်မှာ မိမိကိစ္စ (သရသ) အားဖြင့် အမည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် ဤမဂ်သည် အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် သင်္ခါရတို့၏ တစ်ခဲနက်အဖြစ်ကို ခွဲခြား၍ နိစ္စနိမိတ်၊ ဓုဝနိမိတ်၊ သဿတနိမိတ်တို့ကို ပယ်စွန့်လျက် လာခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့် "အနိမိတ္တ" ဟု အမည်ရ၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာဖြင့် သုခသညာကို ပယ်၍ တောင့်တခြင်းဖြစ်သော ပဏိဓိကို ခြောက်သွေ့စေလျက် လာခဲ့သောကြောင့် "အပ္ပဏိဟိတ" ဟု အမည်ရ၏။ အနတ္တာနုပဿနာဖြင့် အတ္တသညာ၊ သတ္တသညာ၊ ပုဂ္ဂလသညာကို ပယ်၍ သင်္ခါရတို့ကို သုညတ (ဆိတ်သုဉ်းသည်) ဟု မြင်အပ်သောကြောင့် "သုညတ" ဟု အမည်ရ၏။ ဤသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက် (ပစ္စနိက) အားဖြင့် အမည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။

Rāgādīhi panesa suññatattā suññato. Rūpanimittādīnaṃ rāganimittādīnaṃyeva vā abhāvena animitto. Rāgādipaṇidhiādīnaṃ abhāvato appaṇihitoti idamassa saguṇato nāmaṃ. Svāyaṃ suññataṃ animittaṃ appaṇihitañca nibbānaṃ ārammaṇaṃ karotīti suññato animitto appaṇihitoti vuccati, idamassa ārammaṇato nāmaṃ. Āgamanaṃ pana duvidhaṃ vipassanāgamanaṃ maggāgamanañca. Tattha magge vipassanāgamanaṃ labbhati, phale maggāgamanaṃ. Anattānupassanā hi suññatā nāma, suññatavipassanāya maggo suññato. Aniccānupassanā animittā nāma, animittavipassanāya maggo animitto. Idaṃ pana nāmaṃ na abhidhammapariyāyena labbhati. Tathā hi taṃ saṅkhāranimittassa avijahanato na nippariyāyena animittaṃ, suttantapariyāyena pana labbhati. Tatra hi gotrabhuñāṇaṃ animittaṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā animittanāmakaṃ hutvā sayaṃ āgamaniyaṭṭhāne ṭhatvā maggassa nāmaṃ detīti vadanti, tena maggo animittoti vutto. Maggāgamanena pana phalaṃ animittanti yujjatiyeva. Dukkhānupassanā saṅkhāresu paṇidhiṃ sukkhāpetvā āgatattā appaṇihitā nāma, appaṇihitavipassanāya maggo appaṇihito, appaṇihitamaggassa phalaṃ appaṇihitaṃ. Evaṃ vipassanā attano nāmaṃ maggassa deti, maggo phalassāti idaṃ āgamanato nāmaṃ. Suññattāti vivittattā. Na hi magge rāgādayo santi, uparūpari uppajjanakarāgādīnaṃ kāraṇattā rāgādayo nimittanti āha ‘‘rāgadosamohanimittehī’’ti. Saviggahānaṃ viya upaṭṭhānampettha nimittanti vadanti. Rāgādayova [Pg.288] pavattiṭṭhānaṭṭhena paṇidhīti āha ‘‘rāgadosamohapaṇidhīna’’nti.

ရာဂစသည်တို့မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် ဤမဂ်သည် "သုညတ" မည်၏။ ရူပနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရာဂနိမိတ်စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "အနိမိတ္တ" မည်၏။ ရာဂစသော ပဏိဓိတောင့်တမှု မရှိခြင်းကြောင့် "အပ္ပဏိဟိတ" မည်၏။ ဤသည်မှာ ထိုမဂ်၏ မိမိဂုဏ် (သဂုဏ) အားဖြင့် အမည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမဂ်သည် သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုတတ်သောကြောင့် သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုမဂ်၏ အာရုံ (အာရမ္မဏ) အားဖြင့် အမည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (အာဂမန) သည်ကား ဝိပဿနာအာဂမန၊ မဂ္ဂအာဂမနဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် မဂ်၌ ဝိပဿနာအာဂမနကို ရရှိ၏။ ဖိုလ်၌ မဂ္ဂအာဂမနကို ရရှိ၏။ အနတ္တာနုပဿနာသည် သုညတ မည်၏၊ သုညတဝိပဿနာ၏ မဂ်သည် သုညတ ဖြစ်၏။ အနိစ္စာနုပဿနာသည် အနိမိတ္တ မည်၏၊ အနိမိတ္တဝိပဿနာ၏ မဂ်သည် အနိမိတ္တ ဖြစ်၏။ ဤအမည်ကိုကား အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့် မရနိုင်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမဂ်သည် သင်္ခါရနိမိတ်ကို မစွန့်သောကြောင့် မုချအားဖြင့် အနိမိတ္တ မမည်နိုင်။ သုတ္တန်နည်းအားဖြင့်ကား ရရှိနိုင်သည်။ ထိုသုတ္တန်နည်း၌ကား ဂေါတြဘူဉာဏ်သည် အနိမိတ္တ ဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အနိမိတ္တအမည်ရှိသည်ဖြစ်၍ မိမိသည် ဆိုက်ရောက်ရာဌာန၌ တည်လျက် မဂ်အား အမည်ကို ပေးတတ်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကြောင့် မဂ်ကို အနိမိတ္တ ဟု ဆိုအပ်၏။ မဂ္ဂအာဂမနအားဖြင့် ဖိုလ်ကို အနိမိတ္တ ဟု ဆိုခြင်းကား သင့်မြော်လှပေ၏။ ဒုက္ခာနုပဿနာသည် သင်္ခါရတို့၌ တောင့်တခြင်းပဏိဓိကို ခြောက်သွေ့စေလျက် လာခဲ့သောကြောင့် အပ္ပဏိဟိတ မည်၏။ အပ္ပဏိဟိတဝိပဿနာ၏ မဂ်သည် အပ္ပဏိဟိတ မည်၏။ အပ္ပဏိဟိတမဂ်၏ ဖိုလ်သည် အပ္ပဏိဟိတ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိပဿနာသည် မိမိ၏အမည်ကို မဂ်အား ပေး၏၊ မဂ်သည် ဖိုလ်အား ပေး၏။ ဤသည်မှာ ဆိုက်ရောက်ခြင်း (အာဂမန) အားဖြင့် အမည်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ "Suññattā" ဟူသည် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ မဂ်၌ ရာဂစသည်တို့ မရှိကြကုန်။ အထက်ထက်၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ရာဂစသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ရာဂစသည်တို့သည် နိမိတ်မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "rāgadosamohanimittehi" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ အလုံးစုံသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့်တကွဖြစ်သော သူတို့ကဲ့သို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်း နိမိတ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရာဂစသည်တို့သည်ပင် ဖြစ်ပွားရာဌာနဖြစ်သောကြောင့် ပဏိဓိ မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "rāgadosamohapaṇidhinanti" ဟု ဆိုအပ်၏။

Vatthuvijjādiṃ sandhāya avacanato ‘‘vijjānaṃ lābhīmhī’’ti vuttepi hoti. Ekekakoṭṭhāsavasenāti satipaṭṭhānacatukkādiekekakoṭṭhāsavasena. Kiñcāpi mahāaṭṭhakathāyampi ekekakoṭṭhāsavaseneva dassitaṃ, tattha pana ‘‘lokuttarānaṃ satipaṭṭhānāna’’ntiādinā paccekaṃ lokuttara-saddaṃ yojetvā ekekakoṭṭhāsavaseneva vuttaṃ, idha lokuttara-saddena vināti ayamettha viseso. Tatthāti tesu koṭṭhāsesu.

ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာစသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မပြောဆိုခြင်းကြောင့် "ငါသည် ဝိဇ္ဇာတရားတို့ကို ရရှိသူ ဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုသော်လည်း ပါရာဇိက ဖြစ်၏။ "Ekekakoṭṭhāsavasena" ဟူသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးစသည်တို့၏ တစ်ခုချင်းစီသော အဖို့အစုအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌လည်း တစ်ခုချင်းစီသော အဖို့အစုအားဖြင့်သာ ပြသထားသော်လည်း ထိုမဟာအဋ္ဌကထာ၌ကား "လောကုတ္တရာသတိပဋ္ဌာန်တို့၏..." စသည်ဖြင့် တစ်ခုချင်းစီ၌ လောကုတ္တရာသဒ္ဒါကို ယှဉ်စပ်၍ တစ်ခုချင်းစီသော အဖို့အစုအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤ၌ကား လောကုတ္တရာသဒ္ဒါ မပါဘဲ ဆိုခြင်းသည် ဤကျမ်း၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ "Tattha" ဟူသည် ထိုအဖို့အစုတို့၌ ဖြစ်သည်။

Nanu ca ‘‘kilesappahānamevā’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi kilesānaṃ pahānamattaṃ uttarimanussadhammo hotīti yo vadeyya, taṃ sandhāya kilesappahānassa maggakiccattā kiccavasena maggo dīpitoti dassetuṃ ‘‘taṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Kāmarāgaṃ sandhāya ‘‘tatiyamaggena hi rāgadosānaṃ pahāna’’nti vuttaṃ, na pana rūparāgaarūparāge sandhāya. Na hi te tena pahīyanti catutthamaggena pahātabbattā.

"ကိလေသာကို ပယ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်ခြင်းမျှသည် ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မ မဟုတ်ဟု အကြင်သူသည် ပြောဆိုငြင်းခုံငြားအံ့၊ ထိုသူကို ရည်ရွယ်၍ ကိလေသာပယ်ခြင်းသည် မဂ်၏ကိစ္စ ဖြစ်သောကြောင့် ကိစ္စအားဖြင့် မဂ်ကို ပြသအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "taṃ pana" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ကာမရာဂကို ရည်ညွှန်း၍ "တတိယမဂ်ဖြင့် ရာဂ ဒေါသတို့ကို ပယ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ရူပရာဂ၊ အရူပရာဂတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်မဟုတ်။ ထိုတတိယမဂ်ဖြင့် ထိုရူပရာဂ၊ အရူပရာဂတို့ကို မပယ်နိုင်ကုန်၊ စတုတ္ထမဂ်ဖြင့်သာ ပယ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatāti rāgā cittassa vinīvaraṇatāti vuttaṃ hoti. Rāgā vimuttassa cittassa tasseva rāganīvaraṇassa abhāvena vigatanīvaraṇattā vinīvaraṇatāti attho veditabbo. Esa nayo sesesupi.

"Rāgā cittaṃ vinīvaraṇatā" ဟူသည်မှာ - ရာဂမှ စိတ်၏ ကင်းသော နီဝရဏရှိသည်၏အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ ရာဂမှ လွတ်မြောက်သော စိတ်အား ထိုရာဂနီဝရဏ မရှိခြင်းကြောင့် ကင်းသော နီဝရဏရှိသည်၏အဖြစ် (ဝိနီဝရဏတာ) ဟူသောအနက်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

Yā ca pañca vijjāti yojetabbaṃ. Nibbaṭṭitalokuttarattāti visuṃyeva lokato apagatalokuttarattā. Yathā vinā lokuttara-saddena ‘‘satipaṭṭhānādīnaṃ lābhīmhī’’ti vuttepi pārājikaṃ hoti, evamidhāpi ‘‘atthapaṭisambhidāya lābhīmhīti vuttepi hotiyevā’’ti vattuṃ yujjati. Kiñcāpi yujjati, atha kho mahāaṭṭhakathāyaṃ vibhāgena vuttattā na sakkā evamidaṃ vattunti dassetuṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ pana…pe… na sakkā aññaṃ pamāṇaṃ kātu’’nti vuttaṃ. Tampi tattheva paṭikkhittanti sambandho.

"ယာ စ ပဉ္စ ဝိဇ္ဇာ" ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ "နိဗ္ဗတ္တိတလောကုတ္တရတ္တာ" ဟူသည် လောကမှ သီးခြား ကင်းလွတ်သော လောကုတ္တရာအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာသဒ္ဒါမပါဘဲ "သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့ကို ရ၏" ဟု ဆိုသော်လည်း ပါရာဇိက ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ "အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါကို ရ၏" ဟု ဆိုသော်လည်း ပါရာဇိက ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခြင်းငှာ သင့်၏။ သင့်သော်လည်း မဟာအဋ္ဌကထာ၌ အခွဲအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေဟု ပြခြင်းငှာ "မဟာအဋ္ဌကထာ၌ကား... ပေ... အခြားသော အတိုင်းအရှည်ကို ပြုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း ထိုမဟာအဋ္ဌကထာ၌ပင် ပယ်မြစ်အပ်၏ဟု စပ်အပ်၏။

Suddhikavārakathāvaṇṇanā

သုဒ္ဓိကဝါရကထာဝဏ္ဏနာ။

200. Ullapanākāranti [Pg.289] samāpajjintiādiullapanākāraṃ. Āpattibhedanti ‘‘na paṭivijānantassa āpatti thullaccayassā’’tiādiāpattibhedaṃ. Puna ānetvā paṭhamajjhānādīhi na yojitanti ettha ‘‘paṭhamajjhānenā’’ti pāṭhoti gaṇṭhipade vuttaṃ, tadeva yuttaṃ.

၂၀၀. "ဥလ္လပနာကာရံ" ဟူသည် သမာပဇ္ဇိတုံ (ဝင်စားခြင်း) စသည်တို့ကို ပြောဟောသော အခြင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။ "အာပတ္တိဘေဒံ" ဟူသည် မသိနားမလည်သောသူအား "ထုလ္လစ္စဉ်အာပတ်" စသော အာပတ်အပြားကို ဆိုလိုသည်။ တစ်ဖန် ဆောင်ယူ၍ ပထမဈာန်စသည်တို့နှင့် မယှဉ်အပ်ဟူသော ဤအရာ၌ "ပထမဈာနေန" ဟု ပါဌ်ရှိ၏ဟု ဂဏ္ဌိပဒ၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည်သာလျှင် သင့်လျော်၏။

Kattusādhanopi bhaṇita-saddo hotīti āha ‘‘atha vā’’tiādi. Yena cittena musā bhaṇati, teneva cittena na sakkā ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānituṃ, antarantarā pana aññena cittena ‘‘musā bhaṇāmī’’ti jānātīti vuttaṃ ‘‘bhaṇantassa hoti musā bhaṇāmī’’ti. Ayamettha attho dassitoti tīhi aṅgehi samannāgato musāvādoti ayamettha attho dassito. Na sakkā na bhavitunti pubbabhāgato paṭṭhāya ābhogaṃ katvā bhaṇitattā na sakkā na bhavituṃ. Āpattiyā na kāretabboti pubbabhāgakkhaṇe ‘‘musā bhaṇissāmī’’ti ābhogaṃ vinā sahasā bhaṇantassa vacanakkhaṇe ‘‘musā eta’’nti upaṭṭhitepi nivattetumasakkuṇeyyatāya avisayabhāvato āpattiyā na kāretabbo. Davāti sahasā. Ravāti aññaṃ vattukāmassa khalitvā aññabhaṇanaṃ.

"ဘဏိတ"သဒ္ဒါသည် ကတ္တုသာဓနလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အထ ဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်စိတ်ဖြင့် မုသာကို ပြောဆို၏၊ ထိုစိတ်ဖြင့်လျှင် "ငါ မုသာကို ပြောဆို၏" ဟု သိခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ အကြား၌မူကား အခြားသော စိတ်ဖြင့် "မုသာကို ငါ ပြောဆို၏" ဟု သိ၏။ ထို့ကြောင့် "ပြောဆိုသောသူအား မုသာပြောဆို၏ ဟု ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအရာ၌ ဤအနက်ကို ပြအပ်၏။ အင်္ဂါသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကားသည် မုသာဝါဒမည်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူသည်။ မဖြစ်ဘဲ မနေနိုင်ဟူသည် ရှေးဦးကပင် စတင်၍ နှလုံးသွင်းကာ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် မဖြစ်ဘဲ မနေကောင်း။ အာပတ်ဖြင့် မပြုအပ်ဟူသည် ရှေးဦးအခါ၌ "ငါ မုသာကို ပြောဆိုအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိဘဲ အဆောတလျင် ပြောဆိုသောသူအား ပြောဆိုစဉ်အခါ၌ "ဤစကားသည် မုသာတည်း" ဟု ထင်ရှားဖြစ်သော်လည်း မလွှဲရှောင်နိုင်သောကြောင့် (မိမိ၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့်) အာပတ်ဖြင့် မပြုအပ်။ "ဒဝါ" ဟူသည် အဆောတလျင် ပြောဆိုခြင်းတည်း။ "ရဝါ" ဟူသည် အခြားတစ်ပါးကို ပြောလိုသောသူအား မှားယွင်း၍ အခြားတစ်ပါးကို ပြောဆိုခြင်းတည်း။

Taṃ jānātīti taṃñāṇaṃ, tassa bhāvo taṃñāṇatā, ñāṇassa atthasaṃvedananti attho. Ñāṇasamodhānanti ñāṇassa bahubhāvo, ekacittuppāde anekañāṇatāti attho. Na hi sakkā…pe… jānitunti ārammaṇakaraṇassa abhāvato vuttaṃ. Asammohāvabodho ca īdisassa ñāṇassa natthi, ‘‘bhaṇissāmī’’ti pavattacittaṃ ‘‘bhaṇāmī’’ti pavattacittassa paccayo hutvā nirujjhati, tañca ‘‘bhaṇita’’nti pavattacittassa paccayo hutvāti āha – ‘‘purimaṃ purimaṃ pana…pe… nirujjhatī’’ti. Tasmiṃ pubbabhāge sati ‘‘sesadvayaṃ na hessatī’’ti etaṃ natthi, avassaṃ hotiyevāti vuttaṃ hoti, bhaṇissāmīti pubbabhāge sati ‘‘bhaṇāmi bhaṇita’’nti etaṃ dvayaṃ na na hoti, hotiyevāti adhippāyo. Ekaṃ viya pakāsatīti anekakkhaṇe uppannampi cittaṃ ekakkhaṇe uppannasadisaṃ hutvā pakāsati. Samāpajjintiādīnīti ādi-saddena samāpajjāmi, samāpannoti [Pg.290] imāni dve saṅgaṇhāti. Tattha samāpajjiṃ, samāpannoti imesaṃ asatipi kālanānatte vacanavisesaṃ sandhāya visuṃ gahaṇaṃ.

ထိုတရားကို သိခြင်းသည် 'တံဉာဏ' မည်၏။ ထိုဉာဏ်၏ အဖြစ်သည် 'တံဉာဏတာ' ဖြစ်၏။ ဉာဏ်၏ သဘောကို ခံစားသိရှိခြင်းဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ဉာဏသမောဓာန' ဟူသည် ဉာဏ်၏ များပြားသော အဖြစ်တည်း၊ စိတ်တစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ များစွာသော ဉာဏ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသည် အနက်တည်း။ 'မတတ်နိုင်...ပ... သိခြင်းငှာ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းမှာ အာရုံပြုခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့သော ဉာဏ်၌ မတွေမဝေ သိခြင်း (အသမ္မောဟာဝဗောဓ) သည် မရှိ၊ 'ပြောဆိုအံ့' ဟု ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်သည် 'ပြောဆိုနေ၏' ဟု ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်၏ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ထိုစိတ်သည်လည်း 'ပြောဆိုပြီးပြီ' ဟု ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ 'ရှေ့ဦးဖြစ်သော စိတ်သည်...ပ... ချုပ်ငြိမ်း၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုရှေးဦးစိတ် ရှိသော် 'ကျန်စိတ်နှစ်ပါး မဖြစ်တော့ပေ' ဟူ၍ မရှိ၊ မုချ ဖြစ်ပေါ်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်းတည်း။ 'ပြောဆိုအံ့' ဟူသော ရှေးဦးစိတ် ရှိလျှင် 'ပြောဆိုနေ၏၊ ပြောဆိုပြီးပြီ' ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော စိတ်တို့သည် မဖြစ်ဘဲမနေ၊ မုချ ဖြစ်ပေါ်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ 'တစ်ခုတည်းကဲ့သို့ ထင်ရှား၏' ဟူသည်မှာ ခဏများစွာ၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း တစ်ခဏတည်း၌ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ပင် ထင်ရှားပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သမာပဇ္ဇိံ' စသည်တို့၌ 'စသည်' သဒ္ဒါဖြင့် 'သမာပဇ္ဇာမိ၊ သမာပန္နော' ဟူသော ဤနှစ်ခုကို သိမ်းသွင်းယူသည်။ ထိုပုဒ်တို့တွင် 'သမာပဇ္ဇိံ၊ သမာပန္နော' တို့သည် ကာလကွာခြားမှု မရှိသော်လည်း ဝစနဝိသေသကို ရည်ရွယ်၍ သီးခြားစီ ယူခြင်းဖြစ်သည်။

207. Sakabhāvapariccajanavasenāti attano santakabhāvassa pariccajanavasena. Magguppattito pubbe viya ‘‘sarāgo sadoso’’ti vattabbatābhāvato cattampi keci gaṇhanti, nayidamevanti dassanatthaṃ ‘‘vanto’’ti vuttaṃ. Na hi yaṃ yena vantaṃ, so puna taṃ ādiyati. Tenāha ‘‘anādiyanabhāvadassanavasenā’’ti. Vantampi kiñci santatilaggaṃ siyā, nayidamevanti dassanatthaṃ ‘‘mutto’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘santatito vimocanavasenā’’ti. Muttampi kiñci muttabandhanaṃ viya phalaṃ kuhiñci tiṭṭhati, na evamidanti dassanatthaṃ ‘‘pahīno’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘kvaci anavaṭṭhānadassanavasenā’’ti. Yathā kiñci dunnissaṭṭhaṃ puna ādāya sammadeva nissaṭṭhaṃ paṭinissaṭṭhanti vuccati, evaṃ vipassanāya nissaṭṭhaṃ ādinnasadisaṃ maggena pahīnaṃ paṭinissaṭṭhaṃ nāma hotīti dassanatthaṃ ‘‘paṭinissaṭṭho’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘ādinnapubbassa paṭinissaggadassanavasenā’’ti. Ukkheṭitoti uttāsito, uttāsetvā palāpitoti vuttaṃ hoti. Yo ca uttāsetvā palāpito, na puna so taṃ ṭhānaṃ āgacchatīti āha ‘‘puna anallīyanabhāvadassanavasenā’’ti, puna āgantvā santāne anuppattibhāvadassanavasenāti attho. Khiṭa-saddaṃ saddasatthavidū uttāsatthe paṭhantīti āha – ‘‘svāyamattho saddasatthato pariyesitabbo’’ti. Aṇuyeva aṇusahagataṃ, atikhuddakanti vuttaṃ hoti.

၂၀၇. မိမိကိုယ်ပိုင်အဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ဟူသည် မိမိပိုင်ဆိုင်သော အဖြစ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ မဂ်မဖြစ်ပေါ်မီ ရှေး၌ကဲ့သို့ 'ရာဂနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော' ဟု မဆိုထိုက်ခြင်းကြောင့် စွန့်ပစ်အပ်သောတရားကိုလည်း အချို့က ယူကြ၏၊ ဤအရာသည် ထိုသို့မဟုတ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ 'ဝန္တ' (အန်ဖတ်ကဲ့သို့ စွန့်အပ်ပြီးသော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်အန်ဖတ်ကို တစ်စုံတစ်ယောက်သည် အန်ထုတ်အပ်၏၊ ထိုသူသည် ထိုအန်ဖတ်ကို တစ်ဖန်ပြန်၍ မစားတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် 'တစ်ဖန်ပြန်၍ မယူသော သဘောကို ပြသခြင်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အန်ထုတ်အပ်သော အရာသည်လည်း အချို့သော သန္တာန်၌ ကပ်ငြိနေနိုင်သေး၏၊ ဤအရာသည် ထိုသို့မဟုတ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ 'မုတ္တ' (လွတ်မြောက်ပြီးသော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'သန္တာန်မှ လွတ်ကင်းခြင်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အချို့သော လွတ်မြောက်အပ်ပြီးသော အရာသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်သော သစ်သီးကဲ့သို့ တစ်နေရာရာ၌ တည်ရှိနေနိုင်သေး၏၊ ဤအရာသည် ထိုသို့မဟုတ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ 'ပဟီန' (ပယ်အပ်ပြီးသော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌ တည်တံ့မှုမရှိခြင်းကို ပြသခြင်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်ကြယ်စွာ မစွန့်လွှတ်အပ်သော အရာကို တစ်ဖန်ပြန်ယူ၍ ကောင်းစွာ စွန့်လွှတ်အပ်သောအခါ 'ပဋိနိဿဋ္ဌ' (ကောင်းစွာ စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသော) ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဝိပဿနာဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်သော်လည်း ပြန်လည်ယူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ကို မဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသောအခါ ကောင်းစွာ စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသည်မည်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ 'ပဋိနိဿဋ္ဌ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရှေးက စွဲလမ်းအပ်သော တရားကို ကောင်းစွာ စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ပြသခြင်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဥက္ခေဋိတ' ဟူသည် ထိတ်လန့်စေအပ်သော၊ ထိတ်လန့်စေ၍ ပြေးစေအပ်သောဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ထိတ်လန့်စေ၍ ပြေးစေအပ်သောသူသည် ထိုအရပ်သို့ တစ်ဖန် ပြန်မလာတော့သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'တစ်ဖန်ပြန်၍ မကပ်ငြိသော သဘောကို ပြသခြင်းအားဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တစ်ဖန်ပြန်လာ၍ သန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် 'ခိဋ' သဒ္ဒါကို ထိတ်လန့်ခြင်းအနက်၌ ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဤအနက်ကို သဒ္ဒါကျမ်းမှ ရှာဖွေအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သေးငယ်လှစွာသော အဝိဇ္ဇာနှင့်တကွ ဖြစ်သောအရာကို အလွန်သေးငယ်သော အရာဟု ဆိုလိုသည်။

Suddhikavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

သုဒ္ဓိကဝါရကထာအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Vattukāmavārakathāvaṇṇanā

ဝတ္တုကာမဝါရကထာအဖွင့်

215. Kevalañhiyanti kevalañhi ayaṃ. ‘‘Vāro’’ti ajjhāharitabbaṃ. Taṅkhaṇaññeva jānātīti ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’ntiādimhi vutte tadatthassa pakatiyā vijānanalakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ pana vacībhedaṃ akatvā pakkamanādīsu aññataro bhikkhu ‘‘maṃ arahāti jānātū’’ti tamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamatīti āgatavatthumhi viya tasmiṃ khaṇe aviditepi nikkhantamatte pārājikaṃ. Jānanalakkhaṇanti ‘‘taṅkhaṇe jānanaṃ nāma īdisa’’nti vuttalakkhaṇaṃ[Pg.291]. Viññattipatheti kāyavacīviññattīnaṃ gahaṇayogge padese, pakaticakkhunā pakatisotena ca daṭṭhuṃ sotuñca arahaṭṭhāneti vuttaṃ hoti. Tena viññattipathaṃ atikkamitvā ṭhito ce koci dibbena cakkhunā dibbāya ca sotadhātuyā disvā sutvā ca jānāti, na pārājikanti dīpeti. Assutapubbassa ‘‘kimidaṃ vutta’’nti saṃsayuppattisabbhāvato ‘‘sutaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Paṭhamaṃ vacanamattaṃ assutapubbenapi ‘‘paṭhamajjhānaṃ samāpajji’’nti vutte ‘‘kimida’’nti sandehaṃ anuppādetvā ‘‘jhānaṃ nāma kiresa samāpajjī’’ti ettakamattepi ñāte pārājikaṃ hotiyeva.

၂၁၅. 'ကေဝလဉှိ' ဟူရာ၌ ဤသည်ကား သက်သက်မျှသာ ဖြစ်၏။ 'ဝါရ' ဟူသော ပုဒ်ကို ဖြည့်စွက်၍ ဖတ်အပ်၏။ 'ထိုခဏ၌ပင် သိ၏' ဟူသည် 'ပထမဈာန်ကို ဝင်စားပြီ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သောအခါ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သဘာဝအားဖြင့် သိရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ သို့ရာတွင် ဤသို့ နှုတ်မြွက်၍ မပြောဆိုဘဲ ဖဲခွာသွားခြင်း စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ရဟန်းသည် 'ငါ့ကို ရဟန္တာဟု သိပါစေ' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုကျောင်းမှ ရှေးဦးစွာ ဖဲခွာသွားသည်ဟူသော ဝတ္ထု၌ ကဲ့သို့၊ ထိုခဏ၌ မသိအပ်သော်လည်း ကျောင်းမှ ထွက်ခွာသွားရုံမျှဖြင့် ပါရာဇိကကျ၏။ 'သိခြင်း၏ လက္ခဏာ' ဟူသည် 'ထိုခဏ၌ သိခြင်းဟူသည် ဤသို့သော သဘောတည်း' ဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာ ဖြစ်သည်။ 'ဝိညတ်လမ်းကြောင်း၌' ဟူသည် ကိုယ်အမူအရာ၊ နှုတ်အမူအရာ (ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်) တို့ကို သိရှိနိုင်သော အရပ်၊ သာမန်မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်၍ သာမန်နားဖြင့် ကြားနိုင်သော နေရာအရပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဝိညတ်လမ်းကြောင်းကို လွန်၍ တည်ရှိသောသူသည် နတ်မျက်စိ (ဒိဗ္ဗစက္ခု) ဖြင့် မြင်၍၊ နတ်နား (ဒိဗ္ဗသောတ) ဖြင့် ကြား၍ သိခဲ့ပါက ပါရာဇိက မကျဟု ပြသရာရောက်၏။ ရှေးက မကြားဖူးသောသူအား 'ဤမိန့်ဆိုချက်သည် ဘာလဲ' ဟု သံသယ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် 'ကြားအပ်သည် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကားမျှကို ရှေးက မကြားဖူးသောသူ ဖြစ်သော်လည်း 'ပထမဈာန်ကို ဝင်စားပြီ' ဟု ပြောဆိုအပ်သောအခါ 'ဤအရာသည် အဘယ်နည်း' ဟု ယုံမှားသံသယ မဖြစ်စေဘဲ 'ဈာန်ဟူသည်ကို ဝင်စားလေပြီတကား' ဟု ဤမျှလောက် သိရှိရုံမျှဖြင့်လည်း ပါရာဇိက ကျသည်သာ ဖြစ်၏။

Anāpattibhedakathāvaṇṇanā

အနာပတ်အပြားပြရာကထာအဖွင့်

222. Anullapanādhippāyassāti atikkamitvā avattukāmassa, ‘‘uttarimanussadhammo aya’’nti asallakkhentassāti adhippāyo. Sarūpato pana ‘‘anāpatti bhikkhu anullapanādhippāyassā’’ti vinītavatthūsu tattha tattha āgatavatthuvasena veditabbo. ‘‘Uttarimanussadhammo aya’’nti asallakkhetvā vadantopi vohārato aññaṃ byākaronto nāma hotīti vuttaṃ ‘‘aññaṃ byākarontassā’’ti.

၂၂၂. 'အနုလ္လပနာဓိပ္ပါယဿ' ဟူသည် လွန်ကျူး၍ မပြောဆိုလိုသောသူ၊ 'ဤသည်ကား ဥတ္တရိလူသားတရားဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးမသွင်းမိသောသူအား ရည်ရွယ်သည်။ ပါဠิတော် ကိုယ်ထည်အတိုင်းမူ 'အနုလ္လပနာဓိပ္ပါယဖြစ်သော ရဟန်းအား အာပတ်မရှိ' ဟူ၍ ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ ထိုထိုအရပ်၌ လာသော ဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ 'ဤသည်ကား ဥတ္တရိလူသားတရားဖြစ်သည်' ဟု နှလုံးမသွင်းမိဘဲ ပြောဆိုသူသည်လည်း ဝေါဟာရအားဖြင့် အခြားတစ်ပါးသော အရာကို ပြောဆိုသူမည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'အခြားတစ်ပါးကို ပြောဆိုသောသူအား' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Padabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဒဘာဇနီယအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Bhāyantopīti ‘‘imassa mayi natthibhāvaṃ aññepi jānantā atthi nu kho’’ti bhāyantopi.

'ဘာယန္တောပိ' ဟူသည် 'ငါ့၌ ဤတရားမရှိသည်ကို အခြားသူတို့လည်း သိရှိသူများ ရှိလေဦးမလား' ဟု ကြောက်ရွံ့သော်လည်း ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Vinītavatthuvaṇṇanā

ဝိနီတဝတ္ထုအဖွင့်

223. Sekkhabhūmiyanti iminā jhānabhūmimpi saṅgaṇhāti. Tiṇṇaṃ vivekānanti kāyacittaupadhivivekānaṃ.

၂၂၃. 'သေက္ခဘူမိယံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဈာန်၏ မြေ (ဈာနဘူမိ) ကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူအပ်၏။ 'တိဏ္ဏံ ဝိဝေကာနံ' ဟူသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေက၊ ဥပဓိဝိဝေက သုံးပါးတို့၏ (အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။)

Piṇḍāya caraṇassa bhojanapariyosānattā vuttaṃ ‘‘yāva bhojanapariyosāna’’nti. Bhutvā āgacchantassapi puna vuttanayeneva sambhāvanicchāya cīvarasaṇṭhapanādīni karontassa dukkaṭameva.

ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ရဟန်းအား စားသောက်ပြီးဆုံးခြင်းလျှင် အဆုံးရှိသောကြောင့် 'စားသောက်ပြီးဆုံးသည့် တိုင်အောင်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဆွမ်းစားပြီး ပြန်လာသော ရဟန်းအားလည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် လူအများက မိမိကို ချီးမြှောက် ကိုးကွယ်လိုသဖြင့် သင်္ကန်းကို ကောင်းစွာ ပြင်ဆင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်သောအခါ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သာလျှင် သင့်၏။

225. Ārādhanīyo, āvuso, dhammo āraddhavīriyenāti vatthudvayaṃ ekasadisampi dvīhi bhikkhūhi visuṃ visuṃ ārocitattā bhagavatā vinicchinitaṃ sabbampi vinītavatthūsu āropetabbanti pāḷiyaṃ āropitaṃ.

၂၂၅. 'ငါ့ရှင်တို့၊ ထက်သန်သော ဝီရိယရှိသောသူသည် တရားကို ပြီးမြောက်စေအပ်၏' ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော ဝတ္ထုတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု တူသော်လည်း ရဟန်းနှစ်ပါးတို့က အသီးအသီး လျှောက်ထားအပ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဆုံးဖြတ်တော်မူအပ်သော အလုံးစုံသော ဝတ္ထုတို့ကို ဝိနီတဝတ္ထု၌ သွင်းယူအပ်၏ဟု ပါဠိတော်၌ တင်ပြထားတော်မူသည်။

226. Pasādabhaññanti [Pg.292] kevalaṃ pasādamattena bhaṇanaṃ, na pana ‘‘sabhāvato ete arahantoyevā’’ti cintetvā. Tenevettha anāpatti vuttā. Yadi pana ‘‘ete sabhāvato arahantoyevā’’ti maññamāno ‘‘āyantu bhonto arahanto’’tiādīni vadati, na sampaṭicchitabbaṃ.

၂၂၆. 'ပသာဒဘည' ဟူသည်မှာ သက်သက် ကြည်ညိုရုံမျှဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ 'ဤသူတို့သည် အမှန်စင်စစ် ရဟန္တာများ ဖြစ်ကြပေသည်' ဟု နှလုံးသွင်း၍ ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အာပတ်မရှိဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ 'ဤသူတို့သည် စင်စစ် ရဟန္တာများ ဖြစ်ကြပေသည်' ဟု မှတ်ထင်လျက် 'အရှင်မြတ် ရဟန္တာတို့ ကြွလာတော်မူကြပါ' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုပါက အာပတ်မရှိဟူသည်ကို လက်မခံအပ် (အာပတ်သင့်၏)။

227. Padasā gamanaṃ sandhāya katikāya katattā ‘‘yānena vā’’tiādimāha. Tattha vijjāmayiddhiṃ sandhāya ‘‘iddhiyā’’ti vuttaṃ. Aññamaññaṃ rakkhantīti ‘‘yo imamhā āvāsā paṭhamaṃ pakkamissati, taṃ mayaṃ ‘arahā’ti jānissāmā’’ti evaṃ katikāya katattā apubbācarimaṃ asuddhacittena gacchantāpi saha nikkhantabhāvato aññamaññaṃ rakkhanti. Keci pana ‘‘hatthapāsaṃ avijahitvā aññamaññassa hatthaṃ gaṇhanto viya gacchantopi ‘uṭṭhetha gacchāma, etha gacchāmā’ti evaṃ saṃvidahitvā gamane pubbāparaṃ gacchantopi nāpajjatī’’ti vadanti. Etaṃ pana adhammikaṃ katikavattanti ‘‘idha arahantoyeva vasantūti yadi bhikkhū katikaṃ karonti, etaṃ adhammikaṃ katikavatta’’nti cūḷagaṇṭhipade vuttaṃ. Heṭṭhā vuttaṃ pana sabbampi katikavattaṃ sandhāya etaṃ vuttanti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Nānāverajjakāti nānājanapadavāsino. Saṅghalābhoti yathāvuḍḍhaṃ attano pāpuṇanakoṭṭhāso. Ayañca paṭikkhepo imināva nīhārena bahisīmaṭṭhānaṃ avisesena saṅghalābhassa sāmibhāvāpādanaṃ sandhāya kato. Visesato pana bahisīmaṭṭhānampi paricchinditvā ekekakoṭṭhāsato ‘‘ettakaṃ dātuṃ, īdisaṃ vā dātuṃ, ettakānaṃ vā dātuṃ, īdisassa vā dātuṃ ruccati saṅghassā’’ti apalokanakammaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati.

၂၂၇. ခြေဖြင့် သွားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ကတိကဝတ်ပြုခြင်းကြောင့် 'ယာဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း' စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဝိဇ္ဇာမယတန်ခိုးကို ရည်ရွယ်၍ 'တန်ခိုးဖြင့်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အချင်းချင်း စောင့်ရှောက်ကုန်၏ ဟူသည်မှာ 'ဤကျောင်းမှ ရှေးဦးစွာ ထွက်သွားမည့်သူကို ငါတို့သည် ရဟန္တာဟု သိကြကုန်အံ့' ဟု ဤသို့သော ကတိကဝတ်ကို ပြုခြင်းကြောင့်၊ မရှေးမနှောင်း မစင်ကြယ်သော စိတ်ဖြင့် သွားကြကုန်သော်လည်း တပြိုင်နက် ထွက်ခွာခြင်းကြောင့် အချင်းချင်း စောင့်ရှောက်ကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့ကား 'လက်တစ်ကမ်းအရပ်ကို မစွန့်ဘဲ အချင်းချင်း၏ လက်ကို ကိုင်ဆွဲသကဲ့သို့ သွားသော်လည်းကောင်း၊ "ထကြကုန်လော သွားကြစို့၊ လာကြ သွားကြစို့" ဟု ဤသို့ စီမံ၍ သွားခြင်း၌ ရှေးနောက် သွားသော်လည်း အာပတ်မသင့်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုကတိကဝတ်သည်ကား အဓမ္မိကဖြစ်သော ကတိကဝတ်တည်း။ 'ဤကျောင်း၌ ရဟန္တာတို့သာ နေထိုင်ကြပါစေဟု အကယ်၍ ရဟန်းတို့သည် ကတိကဝတ်ပြုကြကုန်အံ့၊ ထိုကတိကဝတ်ကို အဓမ္မိက ကတိကဝတ်ဖြစ်၏' ဟု စူဠဂဏ္ဌိပဒ၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အောက်၌ မိန့်ဆိုအပ်သော ကတိကဝတ်အားလုံးကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု ငါတို့ သဘောတူ နှစ်သက်အပ်၏၊ ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။ 'နာနာဝေရဇ္ဇက' ဟူသည်မှာ ဇနပုဒ်အမျိုးမျိုး၌ နေထိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ 'သံဃာ့လာဘ်' ဟူသည်မှာ ဝါကြီးစဉ်အတိုင်း မိမိအား ရောက်ထိုက်သော ဝေပုံကျ အစုတည်း။ ဤတားမြစ်ခြင်းသည်လည်း ဤသို့သော နည်းလမ်းဖြင့်သာ သိမ်ပြင်ပအရပ်ကို အထူးမရှိသဖြင့် သံဃာ့လာဘ်၌ ပိုင်စိုးသောအဖြစ်သို့ ရောက်စေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ပြုအပ်၏။ အထူးသဖြင့်မူကား သိမ်ပြင်ပအရပ်ကိုလည်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ တစ်စုတစ်စုမှ "ဤမျှကို ပေးခြင်းငှာ၊ သို့မဟုတ် ဤသို့သော အရာကို ပေးခြင်းငှာ၊ သို့မဟုတ် ဤမျှသော သူတို့အား ပေးခြင်းငှာ သံဃာအား နှစ်သက်ပါသလော" ဟု အပလောကနကံ ပြုလုပ်၍ ပေးခြင်းငှာ အပ်၏။

228. Āyasmā ca lakkhaṇotiādīsu ko panāyasmā lakkhaṇo, kasmā cassa lakkhaṇoti nāmaṃ ahosi, ko cāyasmā mahāmoggallāno, kasmā ca sitaṃ pātvākāsīti taṃ sabbaṃ pakāsetuṃ ‘‘yvāya’’ntiādi āraddhaṃ. Lakkhaṇasampannenāti purisalakkhaṇasampannena. Brahmasamenāti brahmattabhāvasamena. Īsakaṃ hasitaṃ sitanti vuccatīti āha ‘‘mandahasita’’nti. Aṭṭhikasaṅkhalikanti nayidaṃ aviññāṇakaṃ aṭṭhisaṅkhalikamattaṃ, atha kho eko petoti āha ‘‘petaloke nibbattaṃ satta’’nti. Ete attabhāvāti petattabhāvā. Na āpāthaṃ āgacchantīti devattabhāvā viya pakatiyā āpāthaṃ na āgacchanti. Tesaṃ pana [Pg.293] ruciyā āpāthaṃ āgaccheyyuṃ. Manussānaṃ dukkhābhibhūtānaṃ anāthabhāvadassanapadaṭṭhānā karuṇāti āha ‘‘kāruññe kattabbe’’ti. Attano ca sampattiṃ buddhañāṇassa ca sampattinti paccekaṃ sampatti-saddo yojetabbo. Tadubhayaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tañhī’’tiādi vuttaṃ. Tattha ‘‘attano ca sampattiṃ anussaritvā sitaṃ pātvākāsī’’ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ. Dhammadhātūti sabbaññutaññāṇaṃ sandhāya vadati, dhammadhātūti vā dhammānaṃ sabhāvo. Upapattīti jāti. Upapattisīsena hi tathārūpaṃ attabhāvaṃ vadati. Dussaddhāpayā honti, tadassa tesaṃ dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Dussaddhāpayāti idañca na lakkhaṇattheraṃ sandhāya vuttaṃ, ye pana suṇanti ‘‘evaṃ kira vutta’’nti, te sandhāya. Atha lakkhaṇatthero kasmā na addasa, kimassa dibbacakkhu natthīti? No natthi, mahāmoggallāno pana āvajjento addasa, itaro anāvajjanena na addasa.

၂၂၈. အရှင်လက္ခဏာ စသည်တို့တွင် 'အရှင်လက္ခဏာသည် အဘယ်သူနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ထိုအရှင်အား လက္ခဏာဟူသော အမည်ရှိသနည်း၊ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ကား အဘယ်သူနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ပြုံးရယ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြုသနည်း' ဟူသော ဤအလုံးစုံကို ထင်ရှားစွာ ပြသခြင်းငှာ 'ယွါယံ' စသော စကားရပ်ကို အစပျိုးအပ်၏။ 'လက္ခဏသမ္ပန္န' ဟူသည် ယောကျာ်းမြတ်တို့၏ လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ဟူလို။ 'ဗြဟ္မသမ' ဟူသည် ဗြဟ္မာမင်း၏ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် တူသောကြောင့် ဟူလို။ နည်းငယ် ပြုံးရယ်ခြင်းကို 'သိတ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မန္ဒဟသိတ (နူးညံ့စွာ ပြုံးတော်မူခြင်း)' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'အရိုးစု' ဟူသည်ကား အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော အရိုးစုမျှသာ မဟုတ်၊ ပြိတ္တာတစ်ဦး ဖြစ်သောကြောင့် 'ပြိတ္တာဘုံ၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါ' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤကိုယ်ခန္ဓာတို့ ဟူသည်မှာ ပြိတ္တာတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာအဖြစ်တို့ ဖြစ်သည်။ 'မျက်မှောက်သို့ မထင်ရှားကုန်' ဟူသည် နတ်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာကဲ့သို့ ပကတိအားဖြင့် မျက်မှောက်သို့ မထင်ရှားကုန်၊ သို့ရာတွင် ထိုပြိတ္တာတို့၏ အလိုဆန္ဒအရ မျက်မှောက်သို့ ရောက်လာနိုင်ကုန်၏။ ဆင်းရဲနှိပ်စက်ခံရသော လူသားတို့၏ ကိုးကွယ်ရာမရှိသော အဖြစ်ကို တွေ့မြင်ရခြင်းလျှင် အနီးကပ်အကြောင်းရှိသော ကရုဏာကြောင့် 'ကရုဏာ သက်အပ်သည်ရှိသော်' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ မိမိ၏ ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်၏ ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်းကောင်း ဟူ၍ 'သမ္ပတ္တိ' သဒ္ဒါကို တစ်ခုစီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ထင်ရှားစေရန် 'တဉှိ' စသော စကားရပ်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'မိမိ၏ ပြည့်စုံခြင်းကို အောက်မေ့၍ ပြုံးရယ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေ၏' ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဓမ္မဓာတု' ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆို၏၊ သို့မဟုတ် ဓမ္မဓာတု ဟူသည် တရားတို့၏ သဘာဝတည်း။ 'ဥပပတ္တိ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေနေခြင်း တည်း။ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းကို အဓိကပြု၍ ထိုကဲ့သို့သော ကိုယ်ခန္ဓာကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ယုံကြည်နိုင်ခဲကုန်၏၊ ထိုသို့ မယုံကြည်ခြင်းသည် ထိုသူတို့အား ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အစီးအပွားမဲ့ခြင်း ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ 'ယုံကြည်နိုင်ခဲ၏' ဟူသော ဤစကားကို အရှင်လက္ခဏာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုသည်မဟုတ်၊ 'ဤသို့ မိန့်ဆိုသတတ်' ဟု ကြားနာရသော သူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သတတ်။ သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်လက္ခဏာသည် အဘယ်ကြောင့် မမြင်သနည်း၊ ထိုအရှင်အား ဒိဗ္ဗစက္ခုမျက်စိ မရှိသလော၊ မရှိသည်မဟုတ်၊ သို့ရာတွင် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ကား ဆင်ခြင်နှလုံးသွင်းသဖြင့် မြင်ရ၏၊ အခြားတစ်ပါးသောသူကား နှလုံးမသွင်းသဖြင့် မမြင်ရခြင်း ဖြစ်၏။

Vituḍentīti vinivijjhitvā ḍenti, asidhārūpamehi tikhiṇehi lohatuṇḍakehi vijjhitvā vijjhitvā ito cito ca gacchantīti attho. Tenāha ‘‘vinivijjhitvā gacchantī’’ti. ‘‘Vitudantī’’ti vā pāṭho. Phāsuḷantarikāhīti bhummatthe nissakkavacanaṃ. Lohatuṇḍakehīti lohasalākāsadisehi, kāḷalohamayeheva vā tuṇḍakehi. Pasādussadāti iminā aṭṭhisaṅghātamattaṃ hutvā paññāyamānānampi kāyappasādassa balavabhāvaṃ dasseti. Pakkagaṇḍasadisāti iminā pana ativiya mudusabhāvataṃ dasseti. Acchariyaṃ vatāti garahanacchariyaṃ nāmetaṃ.

'ဝိတုဒေန္တိ' ဟူသည်ကား ထိုးဖောက်၍ ပျံသန်းကုန်၏၊ ဓားသွားနှင့်တူသော ထက်မြက်သော သံနှုတ်သီးတို့ဖြင့် ထိုးဆိတ်၍ ထိုးဆိတ်၍ ဟိုမှသည်မှ သွားကြကုန်၏ ဟူသည် အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိုးဖောက်၍ သွားကြကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ 'ဝိတုဒန္တိ' ဟုလည်း ဖတ်ရိုးရှိ၏။ 'ဖာသုဠန္တရိကာဟိ' ဟူရာ၌ သတ္တမီအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ်ကို သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'လောဟတုဏ္ဍကေဟိ' ဟူသည် သံချောင်းနှင့်တူသော၊ သို့မဟုတ် သံမည်းဖြင့်ပြီးသော နှုတ်သီးတို့ဖြင့် ဟူလို။ 'ပသာဒုဿဒါ' ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် အရိုးစုမျှသာဖြစ်၍ ထင်ရှားလျက်ရှိသော ပြိတ္တာတို့အားလည်း ကာယပသာဒ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'ပက္ကဂဏ္ဍသဒိသာ' ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့်မူကား အလွန် နူးညံ့သော သဘာဝရှိသည်ကို ပြတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် 'အံ့ဖွယ်ရှိစွတကား' ဟူသော ဤစကားသည် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်ရာ အံ့ဖွယ်မည်၏။

Cakkhubhūtāti sampattadibbacakkhukā, lokassa cakkhubhūtāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Yatrāti hetuatthe nipātoti āha ‘‘yatrāti kāraṇavacana’’nti. Appamāṇe sattanikāye, te ca kho vibhāgena kāmabhavādibhede bhave, nirayādibhedā gatiyo, nānattakāyanānattasaññīādiviññāṇaṭṭhitiyo, tathārūpe sattāvāse ca sabbaññutaññāṇañca me upanetuṃ paccakkhaṃ karontena.

'စက္ခုဘူတာ' ဟူသည် ပြည့်စုံသော ဒိဗ္ဗစက္ခု ရှိကုန်သော၊ သို့မဟုတ် လောက၏ မျက်စိသဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော ဟူ၍ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ယတြ' ဟူသည် အကြောင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ယတြ ဟူသည် အကြောင်းကို ဟောသော စကား' ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အတိုင်းမသိသော သတ္တဝါအပေါင်း၌ ထိုသတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကာမဘဝ အစရှိသော အပြားရှိသော ဘဝ၌ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ငရဲအစရှိသော အပြားရှိသော ကတိတို့၌လည်းကောင်း၊ ထူးခြားသော ကိုယ်၊ ထူးခြားသော သညာ အစရှိကုန်သော ဝိညာဉ်တည်ရာတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုသို့သဘောရှိသော သတ္တဝါတို့၏ နေရာ၌လည်းကောင်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ငါ့အား ဆောင်ယူရန် မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့်။

Goghātakoti gunnaṃ abhiṇhaṃ hananako. Tenāha ‘‘vadhitvā vadhitvā’’ti. Tassāti gunnaṃ hananakammassa. Aparāpariyakammassāti aparāpariyavedanīyakammassa. Balavatā goghātakakammena vipāke dīyamāne [Pg.294] aladdhokāsaṃ aparāpariyavedanīyaṃ, tasmiṃ vipakkavipāke idāni laddhokāsaṃ ‘‘avasesakamma’’nti vuttaṃ. Kammasabhāgatāyāti kammassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. Ārammaṇasabhāgatāyāti ārammaṇassa sabhāgabhāvena sadisabhāvena. Yādise hi ārammaṇe pubbe taṃ kammaṃ tassa ca vipāko pavatto, tādiseyeva ārammaṇe idaṃ kammaṃ imassa vipāko ca pavattoti katvā vuttaṃ ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti. Bhavati hi taṃsadisepi tabbohāro yathā so eva tittiro, tāniyeva osadhānīti. Yasmā kammasarikkhakavisaye ‘‘kammaṃ vā kammanimittaṃ vā’’ti dvayameva vuttaṃ, yasmā ca gatinimittaṃ viya kammaṃ kammanimittañca kammato bhinnaṃ visuṃ hutvā na tiṭṭhati, tasmā sarikkhakavipākadānassa kāraṇabhāvato yattha kammasarikkhakena vipākena bhavitabbaṃ, tattha kammaṃ vā kammanimittaṃ vā gahetvā paṭisandhi hotīti vadanti. Tenevāha – ‘‘tassa kira…pe… nimittaṃ ahosī’’ti. Tattha nimittaṃ ahosīti pubbe katūpacitassa petūpapattinibbattanavasena katokāsassa tassa kammassa nimittabhūtaṃ idāni tathā upaṭṭhahantaṃ tassa vipākassa nimittaṃ ārammaṇaṃ ahosi. Soti goghātako. Aṭṭhikasaṅkhalikapeto jāto kammasarikkhakavipākavasena.

"ဂေါဃာတက"ဟူသည်မှာ နွားတို့ကို အမြဲမပြတ် သတ်ဖြတ်သူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "သတ်ဖြတ်၍ သတ်ဖြတ်၍" ဟု ဆိုသည်။ "တဿ"ဟူသည်မှာ ထိုနွားသတ်ခြင်းကံ (အပရာပရိယဝေဒနီယကံ) အား ဆိုလိုသည်။ အားကြီးသော နွားသတ်မှုကံက အကျိုးပေးနေစဉ်အခါ၌ အခွင့်မရသေးသော အပရာပရိယဝေဒနီယကံကို ထိုကံ၏အကျိုး ရင့်ကျက်ပြီးစီးသော ယခုအခါ၌ အခွင့်ရသဖြင့် "ကြွင်းကျန်သောကံ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ကမ္မသဘာဂတာယ"ဟူသည်မှာ ကံ၏တူညီသောအဖြစ် (သဘာဂအဖြစ်) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အာရမ္မဏသဘာဂတာယ"ဟူသည်မှာ အာရုံ၏တူညီသောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှေး၌ အကြင်သို့သော အာရုံ၌ ထိုကံနှင့် ထိုကံ၏အကျိုးသည် ဖြစ်ပွားခဲ့ဖူး၏၊ ထိုသို့သော အာရုံ၌ပင် ဤကံနှင့် ဤကံ၏အကျိုးသည်လည်း ဖြစ်ပွား၏ဟု ယူဆ၍ "ထိုကံ၏ အကျိုးအကြွင်းဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုကံနှင့် တူညီသောအရာ၌လည်း ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ဥပမာ- ထိုခါပင် ဖြစ်၏၊ ထိုဆေးပင် ဖြစ်၏ ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကံနှင့် တူသော အကျိုး၏ အရာ၌ "ကံ သို့မဟုတ် ကံ၏နိမိတ်" ဟု နှစ်မျိုးကိုသာ ဆိုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ လားရာဂတိနိမိတ်ကဲ့သို့ ကံနှင့် ကံနိမိတ်သည် ကံမှ သီးခြား ကွဲပြား၍ မတည်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တူသောအကျိုးကို ပေးတတ်သော အကြောင်းရှိသည်ဖြစ်၍ အကြင်အရပ်၌ ကံနှင့်တူသော အကျိုးဖြစ်ထိုက်၏၊ ထိုအရပ်၌ ကံ သို့မဟုတ် ကံနိမိတ်ကို ယူ၍ ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သူ့အား...ပ... နိမိတ်ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထို၌ "နိမိတ်ဖြစ်၏" ဟု ဆိုရာ၌ ရှေး၌ ဆည်းပူးပြုပြင်အပ်သော၊ ပြိတ္တာဘဝသို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် အခွင့်ပြုအပ်သော ထိုကံ၏ နိမိတ်ဖြစ်သော၊ ယခုအခါ၌ ထိုကဲ့သို့ ထင်လာသော ထိုအကျိုး၏ နိမိတ် (အာရုံ) သည် ဖြစ်၏။ "သော"ဟူသည်မှာ ထိုနွားသတ်သမား ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် ကံနှင့်တူသော အကျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် အရိုးစုပြိတ္တာ ဖြစ်လာရလေသည်။

229. Pesiyo katvāti gāviṃ vadhitvā vadhitvā gomaṃsaṃ phāletvā pesiyo katvā. Sukkhāpetvāti kālantaraṃ ṭhapanatthaṃ sukkhāpetvā. Sukkhāpitamaṃsapesīnañhi vallūrasamaññāti. Nippakkhacammeti vigatapakkhacamme. Urabbhe hantīti orabbhiko. Eḷaketi aje. Nivāpapuṭṭheti attanā dinnanivāpena posite asinā vadhitvā vadhitvā vikkiṇanto. Ekaṃ miganti dīpakamigaṃ. Kāraṇāhīti yātanāhi. Ñatvāti kammaṭṭhānaṃ ñatvā. Pesuññupasaṃhāravasena ito sutaṃ amutra, amutra vā sutaṃ idha sūcetīti sūcako. Anayabyasanaṃ pāpesi manusseti sambandho.

၂၂၉. "ပေသိယော ကတွာ"ဟူသည်မှာ နွားမကို အထပ်ထပ် သတ်ဖြတ်၍ နွားသားကို ခုတ်ဖြတ်ကာ အသားတစ် (အမဲညှင်း) များ ပြုလုပ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "သုက္ခာပေတွာ"ဟူသည်မှာ ကာလကြာမြင့်စွာ ထားနိုင်ရန်အလို့ငှာ ခြောက်သွေ့စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ခြောက်သွေ့စေအပ်သော အသားတစ်များကို အမဲညှင်းဟု အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ "နိပ္ပက္ခစမ္မေ"ဟူသည်မှာ အမွေးအတောင် ကင်းစင်သော အရေခွံ၌ ဖြစ်သည်။ "ဥရဗ္ဘေ ဟန္တိ"ဟူသည်မှာ ဆိတ်သတ်သမားကို ဆိုသည်။ "ဧဠကေ"ဟူသည်မှာ သိုးတို့ကို ဆိုသည်။ "နိဝါပပုဋ္ဌေ"ဟူသည်မှာ မိမိကျွေးမွေးသော အစာဖြင့် မွေးမြူထားသော တိရစ္ဆာန်တို့ကို ဓားဖြင့် သတ်ဖြတ်၍ သတ်ဖြတ်၍ ရောင်းချသူကို ဆိုသည်။ "ဧကံ မိဂံ"ဟူသည်မှာ သစ်သား (ကျားသစ်) ကောင်ကို ဆိုသည်။ "ကာရဏာဟိ"ဟူသည်မှာ ညှဉ်းဆဲခြင်း (ဝေဒနာ) တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဉတွာ"ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို သိ၍ ဖြစ်သည်။ ကုန်းတိုက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဤမှကြားသောစကားကို ဟိုမှာလည်းကောင်း၊ ဟိုမှကြားသောစကားကို ဤမှာလည်းကောင်း ပြောကြားတတ်သောကြောင့် "ကုန်းတိုက်သူ (သူစကာ)" မည်သည်။ "လူတို့ကို အကျိုးမဲ့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေ၏" ဟူသည်မှာ စကားအဆက်အစပ် ဖြစ်သည်။

Vinicchayāmaccoti raññā aḍḍakaraṇe ṭhapito vinicchayamahāmatto. So hi gāmajanakāyaṃ kūṭaṭṭhena vañcetīti ‘‘gāmakūṭo’’ti vuccati. Keci ‘‘tādisoyeva gāmajeṭṭhako gāmakūṭo’’ti vadanti. Samena bhavitabbaṃ [Pg.295] dhammaṭṭhoti vattabbato. Rahassaṅge nisīdanavasena visamā nisajjā ahosi. Phusantoti theyyāya phusanto.

"ဝိနိစ္ဆယာမစ္စော"ဟူသည်မှာ ရှင်ဘုရင်က တရားစီရင်ရာအရပ်၌ ခန့်အပ်ထားသော တရားသူကြီး (ဝိနိစ္ဆယမဟာမတ်) ဖြစ်သည်။ ထိုတရားသူကြီးသည် ရွာသူရွာသားတို့ကို ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲသောအမှုဖြင့် လှည့်ပတ်တတ်သောကြောင့် "ရွာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောသူ (ဂါမကူဋ)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ အချို့ကမူ ထိုကဲ့သို့သော ရွာသူကြီးကို "ဂါမကူဋ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ "ဓမ္မဋ္ဌ"ဟူသည်မှာ တရားစောင့်သောသူ၊ တရားသဖြင့် ကျင့်ရမည့်သူဟု ဆိုထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "မညီမညွတ် ထိုင်ခြင်း (ဝိသမနိသဇ္ဇာ)"ဟူသည်မှာ လျှို့ဝှက်သော အင်္ဂါချင်း ထိတွေ့ထိုင်ခြင်းကြောင့် တရားပျက်ယွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဖုသန္တော"ဟူသည်မှာ ခိုးလိုသောစိတ်ဖြင့် ထိတွေ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

230. Anissaroti mātugāmo sasāmiko attano phasse anissaro. Dhaṃsitvāti bhassitvā apagantvā. Maṅganavasena ulatīti maṅguli, virūpabībhacchabhāvena pavattatīti attho. Tenāha ‘‘virūpaṃ duddasikaṃ bībhaccha’’nti.

၂၃၀. "အနိဿရော"ဟူသည်မှာ လင်ရှိသော အမျိုးသမီး (မတုဂါမ) သည် မိမိ၏ အတွေ့အထိအပေါ်၌ ကိုယ်တိုင် မစိုးပိုင်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ဓံသိတွာ"ဟူသည်မှာ ဖောက်ပြန်ပျက်စီး၍ သွေဖယ်သွားခြင်းကို ဆိုသည်။ "မင်္ဂုလိ"ဟူသည်မှာ ယုတ်မာသော အစွမ်းဖြင့် ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ရုပ်ပျက်ဆင်းပျက်ဖြစ်၍ စက်ဆုတ်ဖွယ် ကောင်းသောအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ရုပ်ဆိုးသော၊ ကြည့်ရဆိုးသော၊ စက်ဆုတ်ဖွယ် ကောင်းသော" ဟု ဆိုအပ်သည်။

Uddhaṃ uddhaṃ agginā pakkasarīratāya uppakkaṃ, heṭṭhato paggharaṇavasena kilinnasarīratāya okilinī, ito cito ca aṅgārasamparikiṇṇatāya okirinī. Tenāha ‘‘sā kirā’’tiādi. Aṅgāracitaketi aṅgārasañcaye. Sarīrato paggharanti asuciduggandhajegucchāni sedagatāni. Tassa kira raññoti kāliṅgassa rañño. Nāṭakinīti naccanakicce adhigatā itthī. Sedanti sedanaṃ, tāpananti attho.

အထက်ပိုင်း၌ မီးဖြင့် ကျက်သော (လောင်ကျွမ်းသော) ကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့် "ဥပက္က (မီးကျွမ်းသောကိုယ်ရှိသူ)" ဟု ခေါ်သည်။ အောက်ပိုင်းမှ ယိုစီးကျခြင်းကြောင့် ညစ်ပေစိုစွတ်သော ကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့် "ဩကိလိနီ (ညစ်ညူးစိုစွတ်သောကိုယ်ရှိသူ)" ဟု ခေါ်သည်။ ဤမှထိုမှ မီးခဲများဖြင့် ဖုံးလွှမ်းပြွမ်းတီးနေသော ကိုယ်ရှိခြင်းကြောင့် "ဩကိရိနီ (မီးခဲပြွမ်းသောကိုယ်ရှိသူ)" ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ထိုအမျိုးသမီးသည်..." စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ "အင်္ဂါရစိတကေ"ဟူသည်မှာ မီးခဲပုံ (မီးခဲစု) ၌ ဖြစ်သည်။ မစင်ကြယ်သော၊ မကောင်းသော အနံ့ရှိသော၊ စက်ဆုတ်ဖွယ်ဖြစ်သော ချွေးတို့သည် ကိုယ်မှ ယိုစီးကျကုန်၏။ "တဿ ကိရ ရညော"ဟူသည်မှာ ကလိင်္ဂမင်း၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "နာဋကိနီ"ဟူသည်မှာ ကခြင်းကိစ္စ၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သော အမျိုးသမီး ဖြစ်သည်။ "သေဒံ"ဟူသည်မှာ ပူအိုက်ခြင်း၊ ပူလောင်ခြင်းဟူသော အနက်ရသည်။

Asīsakaṃ kabandhaṃ hutvā nibbatti kammāyūhanakāle tathā nimittaggahaṇaparicayato. Lāmakabhikkhūti hīnācāratāya lāmako, bhikkhuvesatāya bhikkhāhārena jīvanato ca bhikkhu. Cittakeḷinti cittaruciyaṃ taṃ taṃ kīḷanto. Ayamevāti bhikkhuvatthusmiṃ vuttanayo eva.

ဦးခေါင်းမရှိသော ကိုယ်လက်အင်္ဂါမျှသာရှိသော ဖုတ်ကောင် (ကဗန္ဓပြိတ္တာ) ဖြစ်၍ ဖြစ်လာရခြင်းမှာ ကံကို အားထုတ်စဉ်အခါ၌ ထိုကဲ့သို့ ကံနိမိတ်ကို စွဲမြဲစွာ ယူခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "လာမကဘိက္ခု"ဟူသည်မှာ ယုတ်ညံ့သောအကျင့် ရှိခြင်းကြောင့် ယုတ်ညံ့သောရဟန်း၊ ရဟန်းအသွင်ဖြင့် ဆွမ်းခံအာဟာရဖြင့် အသက်မွေးသောကြောင့် ရဟန်းဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "စိတ္တကေဠိံ"ဟူသည်မှာ မိမိစိတ်ကြိုက် (စိတ်နှစ်သက်ရာ) ထိုထိုသောအရာ၌ ကစားမြူးထူးခြင်းကို ဆိုသည်။ "အယမေဝ"ဟူသည်မှာ ရဟန်းဝတ္ထု၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

231. Nissevālapaṇakakaddamoti tilabījakādibhedena sevālena nīlamaṇḍūkapiṭṭhivaṇṇena udakapiṭṭhaṃ chādetvā nibbattapaṇakena kaddamena ca virahito. Sundarehi titthehīti sukhāvagāhaṇaṭṭhānatāya kaddamādidosavirahato ca sundarehi titthehi. Tato udakadahato taṃhetu, taṃ upanissāyāti attho. Nāgabhavanagatopi hi so rahado tato uparimanussaloke jalāsayena sambandho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘tato ayaṃ tapodā sandatī’’ti. Atha vā tatoti nāgabhavane udakadahato ayaṃ tapodā sandati. Tañhi uparibhūmitalaṃ ārohati, uṇhabhāvena tapanato tapaṃ udakaṃ etissāti anvatthanāmavasena tapodāti vuccati. Petalokoti petānaṃ āvāsaṭṭhānaṃ. Keci pana ‘‘petalokoti lohakumbhīnirayā idhādhippetā’’ti vadanti, nagarassa pana [Pg.296] parito pabbatapādavanantaresu bahū petāvāsāpi santeva. Svāyamattho petavatthupāḷiyā lakkhaṇasaṃyuttena imāya ca vinītavatthupāḷiyā dīpetabbo.

၂၃၁. "နိဿေဝါလပဏကကဒ္ဒမော"ဟူသည်မှာ နှမ်းစေ့ငယ်အစရှိသည်တို့နှင့် တူသော ရေမှော်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နက်ပြာသော ဖားကျောအဆင်းရှိသော ရေမှော်ဖြင့်လည်းကောင်း ရေအပြင်ကို ဖုံးလွှမ်း၍ ဖြစ်သော ရေညှိရေမှော်နှင့် ညွန်မှ ကင်းဝေးသော (ရေကန်) ကို ဆိုသည်။ "သုန္ဒရေဟိ တိတ္ထေဟိ"ဟူသည်မှာ သက်သာချောင်ချိစွာ ဆင်းသက်နိုင်သော အရပ်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ညွန်ပြောင်စသော အပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သောကြောင့်လည်းကောင်း သာယာလှပသော ရေဆိပ်များဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရေအိုင်မှတစ်ဆင့် ထိုအကြောင်းကို အမှီပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ နဂါးပြည်၌ ရှိသော ထိုရေအိုင်သည် ထိုမှတစ်ဆင့် အထက်လူ့ပြည်ရှိ ရေကန်နှင့် အဆက်အသွယ် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုမှ ဤတပေါဒါမြစ်သည် စီးဆင်း၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် "တတော"ဟူသည်မှာ နဂါးပြည်ရှိ ရေအိုင်မှ ဤတပေါဒါမြစ် စီးဆင်းခြင်းကို ဆိုသည်။ ထိုမြစ်ရေသည် အထက်မြေပြင်သို့ တက်လာ၏၊ ပူသောအဖြစ်ဖြင့် ပူလောင်စေတတ်သောကြောင့် ပူသောရေရှိသောကြောင့် အနွတ္ထအမည်အစွမ်းဖြင့် "တပေါဒါ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ "ပေတလောက"ဟူသည်မှာ ပြိတ္တာတို့၏ နေထိုင်ရာအရပ် ဖြစ်သည်။ အချို့ကမူ "ပေတလောကဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ လောဟကုမ္ဘီငရဲကို ဆိုလိုသည်" ဟု ဆိုကြသော်လည်း မြို့၏ပတ်ဝန်းကျင် တောင်ခြေတောအုပ်တို့၌ များစွာသော ပြိတ္တာတို့၏ နေထိုင်ရာအရပ်များလည်း တကယ်ပင် ရှိကြသည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ပေတဝတ္ထုပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ လက္ခဏသံယုတ္တ၌လည်းကောင်း၊ ဤဝိနီတဝတ္ထုပါဠိတော်၌လည်းကောင်း ပြသအပ်သည်။

Katahatthāti thirataraṃ lakkhesu avirajjhanasarakkhepā. Īdisā pana tattha vasībhūtā katahatthā nāma honti, tasmā yo sippameva uggaṇhāti, so katahattho nāma na hoti, ime pana katahatthā, ciṇṇavasībhāvāti vuttaṃ hoti. Sippadassanavasena kataṃ rājakulāni upecca asanaṃ sarakkhepo etehīti katupāsanā, rājakulādīsu dassitasippāti vuttaṃ hoti. Pabhaggoti parājito.

"ကတဟတ္ထာ"ဟူသည်မှာ အလွန်ခိုင်ခံ့မြဲမြံသော ပစ်မှတ်တို့၌ မချွတ်ယွင်းရအောင် မြားကို ပစ်ခတ်နိုင်သူများကို ဆိုသည်။ ထိုပစ်ခတ်မှု၌ ဤသို့ ကျွမ်းကျင်ပြီးသော လက်ရည်မြဲသူတို့ကို "ကတဟတ္ထ" ဟု ခေါ်သဖြင့် အကြင်သူသည် အတတ်ပညာကိုမျှသာ သင်ယူရုံမျှဖြင့် "ကတဟတ္ထ" မည်သည် မဟုတ်ပေ။ ဤသူတို့သည်ကား ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်ကျွမ်းကျင်ပြီးသော အလေ့အကျင့်ရှိသူများ ဖြစ်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကတုပါသနာ"ဟူသည်မှာ အတတ်ပညာ ပြသခြင်းအစွမ်းဖြင့် မင်းအိမ်စသည်တို့သို့ ချဉ်းကပ်၍ ၎င်းတို့၏ မြားပစ်အတတ်ဖြင့် အသက်မွေးမှုကို ပြုကြကုန်၏၊ မင်းအိမ်စသည်တို့၌ အတတ်ပညာ ပြသဖူးသောသူများဟု ဆိုလိုသည်။ "ပဘဂ္ဂေါ"ဟူသည်မှာ ရှုံးနိမ့်သောသူ ဖြစ်သည်။

232. Dosadassana pubbaka rūpa virāga bhāvanā saṅkhāta paṭipakkha bhāvanāvasena paṭighasaññānaṃ suppahīnattā mahatāpi saddena arūpasamāpattito na vuṭṭhāti, tathā pana na suppahīnattā sabbarūpāvacarasamāpattito vuṭṭhānaṃ siyāti idha āneñjasamādhīti catutthajjhānasamāpatti adhippetāti āha ‘‘anejaṃ acalaṃ kāyavācāvipphandavirahitaṃ catutthajjhānasamādhi’’nti. Aññattha pana samādhipaccanīkānaṃ atidūratāya na iñjatīti āneñjoti arūpāvacarasamādhi vuccati. Samādhiparipanthake dhammeti vitakkavicārādike sandhāya vadati. Vitakkādīsu ādīnavasallakkhaṇassa na suṭṭhukatabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘na suṭṭhu parisodhetvā’’ti.

၂၃၂. အပြစ်ကို မြင်ခြင်းလျှင် ရှေးဦးစွာရှိသော ရုပ်၌ တပ်မက်ခြင်းကင်းအောင် ပွားများခြင်းဟူသော ဆန့်ကျင်ဘက် ဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိဃသညာတို့ကို ကောင်းစွာ ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် (အရူပသမာပတ်သို့ ဝင်စားသောသူသည်) ကြီးစွာသော အသံဖြင့်လည်း အရူပသမာပတ်မှ ထမလာတတ်၊ ထိုသို့သော်လည်း (ရူပသမာပတ်၌ ပဋိဃသညာတို့ကို) ကောင်းစွာ ပယ်အပ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ရူပကုသိုလ် သမာပတ်မှ ထခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ ဤသုတ်၌ ‘အာနေဉ္စသမာဓိ’ ဟု ဆိုသဖြင့် စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟူ၍ ‘တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသော၊ မတုန်မလှုပ်သော၊ ကိုယ်နှုတ်တို့၏ လှုပ်ရှားခြင်း ကင်းသော စတုတ္ထဈာန် သမာဓိ’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ အခြားပါဠိ၌မူကား သမာဓိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့နှင့် အလွန်ဝေးကွာသောကြောင့် မလှုပ်ရှားဟု ‘အာနေဉ္စ’ ဟူ၍ အရူပသမာဓိကို ဆိုအပ်၏။ သမာဓိ၏ အန္တရာယ်ပြုတတ်သော တရားတို့ဟူသည် ဝိတက် ဝိစာရ အစရှိသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဝိတက် အစရှိသည်တို့၌ အပြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏ ကောင်းစွာ မပြုအပ်သည်အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘ကောင်းစွာ မသုတ်သင်ဘဲ’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။

Nanu cāyamāyasmā mahāmoggallāno bhagavato paṭhamavasseva abhinavappattaarahatto, idañca uttarimanussadhammapārājikaṃ vīsatimavassato upari paññattaṃ, kathaṃ imassa vatthuno imasmiṃ pārājike bhagavatā vinicchitabhāvo vuttoti? Nāyaṃ doso. Ayañhettha ācariyānaṃ kathāmaggo – apaññattepi sikkhāpade therassa vacanaṃ sutvā ‘‘attano appatirūpaṃ uttarimanussadhammaṃ esa vadatī’’ti maññamānā bhikkhū therassa dosaṃ āropentā ujjhāyiṃsu. Bhagavā ca therassa tathāvacane kāraṇaṃ dassetvā niddosabhāvaṃ karonto ‘‘anāpatti, bhikkhave, moggallānassā’’ti āha. Saṅgītikārakā pana uttarimanussadhammādhikārattā tampi vatthuṃ ānetvā idha āropesunti.

အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေးဦးစွာသော ဝါ၌ပင်လျှင် အသစ်စက်စက် ရဟန္တာအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူ၏။ ဤဥတ္တရိလူသားဓမ္မ ပါရာဇိကသည်ကား နှစ်ဆယ်သော ဝါမှအထက်၌ ပညတ်တော်မူအပ်သည် မဟုတ်လော။ သို့ဖြစ်လျှင် ဤဝတ္ထု၏ ဤပါရာဇိက၌ မြတ်စွာဘုရား ဆုံးဖြတ်တော်မူအပ်သောအဖြစ်ကို အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ ဤကား အပြစ်မဟုတ်။ ဤအရာ၌ ဆရာတို့၏ စကားစဉ်ကား ဤသို့တည်း— သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်ရသေးသော်လည်း မထေရ်၏ စကားကို ကြားရ၍ ‘ဤမထေရ်သည် မိမိနှင့် မလျောက်ပတ်သော ဥတ္တရိလူသားဓမ္မကို ပြောဆိုဘိ၏’ ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည် မထေရ်အား အပြစ်တင်လျက် ကဲ့ရဲ့ ငြူစူကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မထေရ်၏ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း၌ အကြောင်းရင်းကို ပြတော်မူ၍ အပြစ်မရှိသောအဖြစ်ကို မိန့်တော်မူလျက် ‘ရဟန်းတို့၊ မောဂ္ဂလာန်အား အာပတ်မရှိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သံဂါယနာတင်သော ဆရာတို့သည်ကား ဥတ္တရိလူသားဓမ္မ၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝတ္ထုကိုလည်း ဆောင်ခဲ့၍ ဤပါရာဇိက၌ တင်သွင်းတော်မူကြကုန်၏။

Sāvakānaṃ uppaṭipāṭiyā anussaraṇaṃ natthīti dassetuṃ ‘‘na uppaṭipāṭiyā’’ti āha. Asaññasamāpattinti saññāvirāgabhāvanāya vāyokasiṇanibbattitaṃ [Pg.297] catutthajjhānasamāpattiṃ vadati. Pubbenivāsañāṇaṃ cutipaṭisandhiṃ gaṇhantampi anantarapaccayakkamavantānaṃ arūpadhammānaṃ vaseneva gaṇhātīti āha – ‘‘tatiye attabhāve cutimeva addasā’’ti. Nayato sallakkhesīti vaṭṭe saṃsaraṇakasattānaṃ khandhānaṃ abhāvakālo nāma natthi, asaññabhave pana acittakā hutvā pañca kappasatāni pavattanti, iminā nayena sallakkhesi. Dukkaraṃ katanti khandhavikalassa pubbenivāsassa anussaraṇaṃ ṭhapetvā sammāsambuddhaṃ na sakkā aññehi kātunti nayato sallakkhentenapi dukkaraṃ katanti adhippāyo. Paṭividdhāti paṭividdhasadisā. Yathā nāma koci dhanusippe katahattho ekaṃ kesasaṅkhātaṃ vālaṃ satakkhattuṃ vidāletvā tato ekaṃ aṃsuṃ gahetvā vātiṅgaṇaphalassa majjhaṭṭhāne bandhitvā aparaṃ aṃsuṃ kaṇḍassa aggakoṭiyaṃ yathā tassa aṃsussa ūkāmattaṃ vā likkhāmattaṃ vā kaṇḍassa aggakoṭito adhikaṃ hutvā tiṭṭhati, evaṃ bandhitvā usabhamatte ṭhāne ṭhito kaṇḍabaddhāya vālakoṭiyā vātiṅgaṇabaddhaṃ vālassa koṭiṃ paṭivijjheyya, evameva imināpi kataṃ dukkaranti vuttaṃ hoti. Etadagganti eso aggo. Yadidanti yo ayaṃ. Liṅgavipallāsavasenetaṃ vuttaṃ.

သာဝကတို့အား အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ (ကျော်လွန်၍) အောက်မေ့နိုင်ခြင်း မရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ ‘အစဉ်အတိုင်းမဟုတ်ဘဲ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အသညသမာပတ်’ ဟူသည်ကား သညာကင်းသော ဘာဝနာဖြင့် ဝါယောကသိုဏ်း၌ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကို ဆိုလို၏။ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်သည် စုတိ ပဋိသန္ဓေကို ယူသော်လည်း အနန္တရပစ္စည်း အစဉ်ရှိကုန်သော နာမ်တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ယူတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တတိယမြောက် အတ္တဘော၌ စုတိကိုသာ မြင်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘နည်းဖြင့် ဆင်ခြင်၏’ ဟူသည်ကား သံသရာ၌ ကျင်လည်ကုန်သော သတ္တဝါတို့အား ခန္ဓာမဖြစ်သော ကာလမည်သည် မရှိ၊ အသညသတ်ဘဝ၌ကား စိတ်မရှိဘဲ ကမ္ဘာငါးရာပတ်လုံး တည်ရှိကြကုန်၏။ ဤနည်းဖြင့် ဆင်ခြင်၏။ ‘ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုပြီ’ ဟူသည်ကား ခန္ဓာချို့တဲ့သော အသညသတ်ဘဝ၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ကို အောက်မေ့ခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားကို ချန်ထား၍ အခြားသူတို့သည် မပြုနိုင်ကုန်။ သို့ဖြစ်၍ နည်းဖြင့် ဆင်ခြင်နိုင်သော်လည်း ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘ထိုးထွင်း၍ သိအပ်၏’ ဟူသည်ကား ထိုးထွင်း၍ သိသည်နှင့် တူသည်သာတည်း။ ဥပမာအားဖြင့် လေးအတတ်၌ လက်ကျွမ်းကျင်သော ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ဆံပင်ဟု ဆိုအပ်သော သားမြီး တစ်ချောင်းကို အစိတ်တစ်ရာ စိတ်ပြီးလျှင် ထိုမှ ဆံပင်မျှင် တစ်ချောင်းကို ယူ၍ ခရမ်းသီး၏ အလယ်ဗဟို၌ ချည်နှောင်ပြီးလျှင်၊ အခြားသော ဆံပင်မျှင်ကို မြား၏ အဖျား၌ ချည်နှောင်ရာတွင် ထိုဆံပင်မျှင်သည် သန်းခေါင်းမျှသော်လည်းကောင်း၊ မုန်ညင်းစေ့ (မြူ) မျှသော်လည်းကောင်း မြားဦးမှ ကျော်လွန်၍ တည်ရှိရာ၏။ ဤသို့ ချည်နှောင်၍ ဥသဘမျှလောက်သော အရပ်၌ ရပ်လျက် မြား၌ ချည်နှောင်ထားသော သားမြီးဖျားဖြင့် ခရမ်းသီး၌ ချည်နှောင်ထားသော သားမြီးဖျားကို ထိုးချင်းပစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤမထေရ်သည်လည်း ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုအပ်ပြီဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ‘ဧတဒဂ်’ ဟူသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ ‘ယဒိဒံ’ ဟူသည် အကြင် ဤပုဂ္ဂိုလ်တည်း။ ဤစကားကို လိင်ပြန်လှန်ခြင်း (လိမ်ဝိပလ္လာသ) အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

Vinītavatthuvaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိနီတဝတ္ထုဝဏ္ဏနာ ပြီး၏။

Nigamanavaṇṇanā

နိဂုံးဝဏ္ဏနာ

233. Idhāti imasmiṃ bhikkhuvibhaṅge. Uddiṭṭhāti idha pātimokkhavasena anosāritattā cattāro pārājikāva uddiṭṭhā kathitāti attho gahetabbo. Yadi evaṃ heṭṭhā thullaccayadukkaṭānampi vuttattā pārājikāva uddiṭṭhāti kasmā vuttāti? Pārājikādhikārattā santesupi thullaccayadukkaṭesu idha pārājikāva vuttā. Yesaṃ…pe… asaṃvāsoti imamatthaṃ vā dīpetukāmo taṃsambandhena ‘‘uddiṭṭhā cattāro pārājikā’’ti āha. Tatthāyasmantetiādikaṃ pana anuññātapātimokkhuddesakkamopi ayameva, nāññoti dassanatthaṃ vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti ubbhajāṇumaṇḍalikā vajjapaṭicchādikā ukkhittānuvattikā aṭṭhavatthukāti imāni cattāri bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇāni nāma. Etesu ubbhajāṇumaṇḍalikā nāma yā kāyasaṃsaggarāgena avassutā teneva rāgena avassutassa manussapurisassa akkhakānaṃ adho jāṇumaṇḍalānaṃ [Pg.298] kapparānañca upari yena kenaci sarīrāvayavena āmasanādiṃ sādiyati, tassā adhivacanaṃ. Yā pana bhikkhunī aññissā bhikkhuniyā pārājikasaṅkhātaṃ vajjaṃ jānaṃ paṭicchādeti, sā vajjapaṭicchādikā nāma. Samaggena pana saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuṃ yā bhikkhunī yaṃdiṭṭhiko so hoti, tassā diṭṭhiyā gahaṇavasena anuvattati, sā ukkhittānuvattikā nāma. Yā pana kāyasaṃsaggarāgena tintā tathāvidhasseva purisassa hatthaggahaṇaṃ vā saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ vā sādiyati, kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya purisassa hatthapāse santiṭṭhati vā, tattha ṭhatvā sallapati vā, saṅketaṃ vā gacchati, purisassa āgamanaṃ vā sādiyati, kenaci vā paṭicchannokāsaṃ pavisati, hatthapāse vā ṭhatvā kāyaṃ upasaṃharati, ayaṃ aṭṭhavatthukā nāmāti veditabbaṃ.

၂၃၃. ‘ဤ၌’ ဟူသည်ကား ဤဘိက္ခုဝိဘင်း၌။ ‘ညွှန်းအပ်ကုန်၏’ ဟူသည်ကား ဤပါတိမောက်အားဖြင့် မရွတ်ဆိုအပ်သေးသောကြောင့် ပါရာဇိက လေးပါးတို့ကိုသာ ညွှန်းအပ်ကုန်၏၊ ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု အနက်ကို ယူအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အောက်၌ ထုလ္လစ္စဉ် ဒုက္ကဋ်တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ‘ပါရာဇိကတို့ကိုသာ ညွှန်းအပ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုသနည်း။ ပါရာဇိကရာဖြစ်သောကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ် ဒုက္ကဋ်များ ရှိသော်လည်း ဤပါရာဇိကတို့ကိုသာ ဆိုအပ်ကုန်၏။ ‘အကြင်ရဟန်းတို့သည်...ပ... မပေါင်းဖော်အပ်သော ရဟန်းဖြစ်၏’ ဟူသော ဤမျှသော အနက်ကို ပြလိုရကား ထိုနှင့် ဆက်စပ်၍ ‘ပါရာဇိက လေးပါးတို့ကို ညွှန်းအပ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ထိုပါရာဇိကလေးပါးတို့၌ အရှင်ဘုရားတို့အား’ ဟူသော အစရှိသော စကားသည်ကား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော ပါတိမောက် ဥဒ္ဒေသအစဉ်သည်လည်း ဤမျှသာ ဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ ‘ဘိက္ခုနီတို့နှင့် မဆက်ဆံသော လေးပါးသော အာပတ်တို့’ ဟူသည်ကား ဥဗ္ဘဇာဏုမဏ္ဍလိကာ၊ ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒိကာ၊ ဥက္ခိတ္တာနုဝတ္တိကာ၊ အဋ္ဌဝတ္ထုကာ ဤလေးပါးတို့သည် ဘိက္ခုနီတို့၏ ဘိက္ခုတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အာပတ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ‘ဥဗ္ဘဇာဏုမဏ္ဍလိကာ’ မည်သည်ကား အကြင်ဘိက္ခုနီမသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် စိုစွတ်လျက် ထိုရာဂဖြင့်ပင် စိုစွတ်သော လူသားယောကျ်ားအား ညှပ်ရိုး၏ အောက်၊ ပုဆစ်ဒူးဝန်းတို့၏လည်းကောင်း၊ တံတောင်တို့၏လည်းကောင်း အထက်အဖို့၌ တစ်ခုခုသော ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း စသည်ကို သာယာ၏၊ ထိုသာယာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒိကာ’ မည်သည်ကား အကြင်ဘိက္ခုနီမသည် အခြားသော ဘိက္ခုနီမ၏ ပါရာဇိကဟု ဆိုအပ်သော အပြစ်ကို သိလျက် ဖုံးလွှမ်းအံ့၊ ထိုဘိက္ခုနီမသည် ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒိကာ မည်၏။ ‘ဥက္ခိတ္တာနုဝတ္တိကာ’ မည်သည်ကား ညီညွတ်သော သံဃာတော်က နှင်ထုတ်အပ်သော ရဟန်းကို အကြင်ဘိက္ခုနီမသည် ထိုရဟန်း၏ မိစ္ဆာအယူအားဖြင့် လိုက်ပါအံ့၊ ထိုဘိက္ခုနီမသည် ဥက္ခိတ္တာနုဝတ္တိကာ မည်၏။ ‘အဋ္ဌဝတ္ထုကာ’ မည်သည်ကား အကြင်ဘိက္ခုနီမသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် စိုစွတ်လျက် ထိုသို့သော ယောကျ်ား၏ လက်ကို ကိုင်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်းပိုင်ကိုင်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း သာယာအံ့၊ ကာယသံသဂ္ဂဟု ဆိုအပ်သော အသဒ္ဓမ္မကို မှီဝဲခြင်းငှာ ယောကျ်ား၏ လက်တစ်ကမ်းအရပ်၌ ရပ်အံ့၊ ထိုအရပ်၌ ရပ်၍ စကားပြောအံ့၊ ချိန်းချက်ရာသို့ သွားအံ့၊ ယောကျ်ား၏ လာခြင်းကို သာယာအံ့၊ တစ်စုံတစ်ခုသော ဖုံးကွယ်ရာအရပ်သို့ ဝင်အံ့၊ လက်တစ်ကမ်း၌ ရပ်၍ ကိုယ်ကို ကပ်အံ့၊ ဤရှစ်ပါးကို အဋ္ဌဝတ္ထုကာ မည်၏ဟု သိအပ်၏။

Vatthuvipannāti pabbajjupasampadāya avatthubhāvato vatthuvipannā. Nesañhi ‘‘na, bhikkhave, paṇḍako pabbājetabbo, yo pabbājeyya, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā pabbajjā upasampadā ca paṭikkhittā. Tasmā te bhikkhubhāvāya abhabbattā pārājikāpannasadisatāya ‘‘pārājikā’’ti vuttā. Tabbhāvabhāvitāya bhikkhubhāvo vasati etthāti vatthu, puggalānaṃ bhikkhubhāvārahatā. Sā pana pabbajjakkhandhakāgatasabbadosavirahitasampattiyuttatā. Taṃ vipannaṃ paṇḍakabhāvādiyogena yesaṃ te vatthuvipannā. Ahetukapaṭisandhikāti iminā tesaṃ vipākāvaraṇena samannāgatabhāvaṃ dassento maggāvaraṇe kāraṇamāha. Pārājikāpannasadisattā pārājikā. Theyyasaṃvāsakādikammaṃ mātughātādikaṃ viya ānantariyaṃ na hotīti āha ‘‘imesaṃ tiṇṇaṃ saggo avārito’’ti.

"ဝတ္ထုဝိပန္န" ဟူသည်မှာ ရှင်ပြုရဟန်းခံခြင်း (ပဗ္ဗဇ္ဇဥပသမ္ပဒါ) အတွက် မထိုက်တန်သောကြောင့် ဝတ္ထုပျက်စီးသူများ မည်၏။ ထိုသူတို့အား "ရဟန်းတို့၊ ပဏ္ဍုက်ကို ရှင်မပြုရ၊ ပြုလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်စေ" စသည်ဖြင့် ရှင်ပြုခြင်းနှင့် ရဟန်းခံခြင်းကို မြစ်ပယ်ထားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် ရဟန်းအဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ကြသဖြင့် ပါရာဇိကကျသူများနှင့် တူသောကြောင့် "ပါရာဇိက" ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ ရဟန်းအဖြစ်သည် ထိုသူတို့အပေါ်၌ တည်ရှိထိုက်သောကြောင့် "ဝတ္ထု" မည်၏၊ (ဝါ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ရဟန်းဖြစ်ထိုက်သော အဖြစ်တည်း။ ထိုဝတ္ထုသည် ပဗ္ဗဇ္ဇခန္ဓက၌ လာရှိသော ခပ်သိမ်းသော အပြစ်မှ ကင်းဝေး၍ ကျေးဇူးတရားနှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ် ဖြစ်၏။ ပဏ္ဍုက်ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့နှင့် ယှဉ်သဖြင့် ထိုရဟန်းအဖြစ် (ဝတ္ထု) ပျက်စီးသူများကို "ဝတ္ထုဝိပန္န" ဟု ဆိုအပ်၏။ "အဟေတုကပဋိသန္ဓေရှိသူများ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသူတို့၏ ဝိပါကာဝရဏ (ဝိပါက်အပိတ်အပင်) နှင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကို ပြသလျက် မဂ္ဂါဝရဏ (မဂ်အပိတ်အပင်) ၏ အကြောင်းကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပါရာဇိကကျသူများနှင့် တူသောကြောင့် "ပါရာဇိက" မည်ကုန်၏။ သေယျသံဝါသကစသော ကံသည် မာတုဃာတက (အမိသတ်ခြင်း) စသည်တို့ကဲ့သို့ အနန္တရိယကံ မဟုတ်သောကြောင့် "ထိုသူသုံးဦးတို့အား နတ်ပြည်သို့ လားရခြင်းကို မမြစ်ပယ်အပ်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

Dīghatāya lambamānaṃ aṅgajātametassāti lambī. So ettāvatā na pārājiko, atha kho yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ mukhe vā vaccamagge vā paveseti, tadā pārājiko hoti. Mudu piṭṭhi etassāti mudupiṭṭhiko, kataparikammāya mudukāya piṭṭhiyā samannāgato. Sopi yadā anabhiratiyā pīḷito attano aṅgajātaṃ attano mukhavaccamaggesu aññataraṃ paveseti, tadā pārājiko hoti. Parassa aṅgajātaṃ attano mukhena gaṇhātīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa suttassa vā pamattassa vā aṅgajātaṃ attano mukhena [Pg.299] gaṇhāti. Parassa aṅgajāte abhinisīdatīti yo anabhiratiyā pīḷito parassa aṅgajātaṃ kammaniyaṃ disvā attano vaccamaggena tassūpari nisīdati, taṃ attano vaccamaggaṃ pavesetīti attho.

ရှည်လျားသဖြင့် တွဲလွဲဆွဲလျက်ရှိသော အင်္ဂါဇာတ် ရှိသောသူကို "လမ္ဗီ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုမျှဖြင့် ပါရာဇိကမကျသေးပေ၊ စင်စစ်သော်ကား မမွေ့လျော်ခြင်း (အနဘိရတိ) ဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို မိမိ၏ခံတွင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ ဝစ္စမဂ်၌သော်လည်းကောင်း သွင်းမိပါက ထိုအခါ ပါရာဇိကကျ၏။ နူးညံ့သော ကျောကုန်းရှိသူကို "မုဒုပိဋ္ဌိက" ဟု ဆိုအပ်၏၊ (အလေ့အကျင့်ပြုအပ်သဖြင့်) နူးညံ့ပျော့ပျောင်းသော ကျောကုန်းရှိသူတည်း။ ထိုသူသည်လည်း မမွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို မိမိ၏ ခံတွင်းလမ်းကြောင်း၊ ဝစ္စမဂ်လမ်းကြောင်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးသို့ သွင်းမိပါက ထိုအခါ ပါရာဇိကကျ၏။ "သူတစ်ပါး၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို မိမိခံတွင်းဖြင့် ခံယူ၏" ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန်းသည် မမွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် အိပ်ပျော်နေသူ သို့မဟုတ် မေ့လျော့နေသူတစ်ပါး၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို မိမိ၏ ခံတွင်းဖြင့် ငုံယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သူတစ်ပါး၏ အင်္ဂါဇာတ်အပေါ်၌ ခွစီး၍ထိုင်၏" ဟူသည်မှာ အကြင်ရဟန်းသည် မမွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ခိုင်ခံ့ထောင်မတ်နေသော အင်္ဂါဇာတ်ကို မြင်၍ မိမိ၏ ဝစ္စမဂ်ဖြင့် ထိုသူ၏အပေါ်၌ ထိုင်ကာ ထိုအင်္ဂါဇာတ်ကို မိမိဝစ္စမဂ်သို့ သွင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်မှာ အနက်ဖြစ်၏။

Etthāha – mātughātakapitughātakaarahantaghātakā tatiyapārājikaṃ āpannā, bhikkhunīdūsako lambīādayo cattāro paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti kathaṃ catuvīsatīti? Vuccate – mātughātakādayo hi cattāro idha anupasampannā eva adhippetā, lambīādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā, yasmā pana etena pariyāyena methunaṃ dhammaṃ appaṭisevino honti, tasmā visuṃ vuttāti. Etena pariyāyenāti ubhinnaṃ rāgapariyuṭṭhānasaṅkhātena pariyāyena. Dutiyavikappe kaccitthāti ettha kacci atthāti padacchedo veditabbo.

ဤနေရာ၌ ကန့်ကွက်မေးမြန်းအပ်၏— မိခင်ကို သတ်သူ၊ ဖခင်ကို သတ်သူ၊ ရဟန္တာကို သတ်သူတို့နှင့် တတိယပါရာဇိကသို့ ရောက်သောသူများ၊ ဘိက္ခုနီကို ဖျက်ဆီးသူ၊ လမ္ဗီအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့သည် ပထမပါရာဇိကသို့ ရောက်ပြီးသူများသာ ဖြစ်ကြပါလျက် အဘယ်ကြောင့် နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပါရာဇိကဟု ဆိုရသနည်း? ဖြေဆိုအပ်သည်ကား— မာတုဃာတက (မိခင်သတ်သူ) စသော လေးဦးတို့ကို ဤနေရာ၌ ရဟန်းမဖြစ်သေးသူ (အနုပသမ္ပန္န) သာလျှင် ဖြစ်သည်ဟု လိုလားအပ်၏၊ လမ္ဗီအစရှိသော လေးဦးတို့သည် ပထမပါရာဇိက၌ အကျုံးဝင်သော်လည်း၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုသူတို့သည် တစ်ပါးသောနည်းဖြင့် မေထုန်ဓမ္မကို မမှီဝဲသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သီးခြားခွဲ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "ထိုအကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ (ရာဂထကြွခြင်းဟု ဆိုအပ်သော) နှစ်ဦးလုံး၏ ရာဂထကြွခြင်းဟူသော နည်းလမ်းအားဖြင့်တည်း။ ဒုတိယဝိကပ်၌ "ကစ္စိတ္ထ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ကစ္စိ အတ္ထိ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်ပုံကို သိအပ်၏။

Nigamanavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိဂုံးဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Iti samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့လျှင် သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီ၌—

Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုတ္ထပါရာဇိကဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ

၂. သံဃာဒိသိသ်ကဏ္ဍ။

1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

၁. သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသိက္ခာပုဒ်ဖွင့်ဆိုချက်။

Idāni [Pg.300] pārājikasaṃvaṇṇanāsamanantarā yā terasakādisaṃvaṇṇanā samāraddhā, tassāpi –

ယခုအခါ ပါရာဇိကဖွင့်ဆိုချက်၏ အခြားမဲ့၌ အကြင် တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သိက္ခာပုဒ် (တေရသကဏ္ဍ) အစရှိသော ဖွင့်ဆိုချက်ကို စတင်အပ်၏၊ ထိုဖွင့်ဆိုချက်၏လည်း—

Anākulā asandehā, paripuṇṇavinicchayā;

Atthabyañjanasampannā, hoti sāratthadīpanī.

ရှုပ်ထွေးမှုမရှိခြင်း၊ ယုံမှားသံသယမရှိခြင်း၊ အဆုံးအဖြတ် ပြည့်စုံခြင်း၊ အနက်နှင့် သဒ္ဒါစကားလုံး ပြည့်စုံခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော သာရတ္ထဒီပနီမည်သောဋီကာသည် ဖြစ်၏။

Terasakassāti terasa sikkhāpadāni parimāṇāni assa kaṇḍassāti terasakaṃ, tassa terasakassa kaṇḍassāti attho.

"တေရသကဿ" ဟူသည်မှာ တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သိက္ခာပုဒ်အတိုင်းအရှည် ရှိသော ထိုကဏ္ဍ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ ဝိဂြိုဟ်ပြုပုံမှာ— ထိုကဏ္ဍအား တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သိက္ခာပုဒ်အတိုင်းအရှည်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "တေရသက" မည်၏၊ ထိုတစ်ဆယ့်သုံးပါးသော ကဏ္ဍ၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

234. Anabhiratoti aññattha gihibhāvaṃ patthayamāno vuccati, idha pana kāmarāgavasena ukkaṇṭhitatāya vikkhittacittatāya samannāgato adhippetoti āha vikkhittacittotiādi.

၂၃၄. "အနဘိရတ" (မမွေ့လျော်သူ) ဟူသည်မှာ အခြားသောနေရာ၌ လူအဖြစ်သို့ ပြန်ရောက်ရန် တောင့်တသောသူကို ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ဤအရာ၌မူ ကာမရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်မပျော်မွေ့ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို ဆိုလို၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ဝိက္ခိတ္တစိတ္တ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

236-237. Sañcetanikāti ettha saṃ-saddo vijjamānatthatāya sātthakoti dassento āha saṃvijjati cetanā assāti. Tattha cetanāti vītikkamavasappavattā pubbabhāgacetanā. Assāti sukkavissaṭṭhiyā. Imasmiṃ vikappe ika-saddassa visuṃ attho natthīti āha sañcetanāva sañcetanikāti. Idāni saṃ-saddassa atthaṃ anapekkhitvā ika-saddova assatthiatthaṃ pakāsetīti dassento sañcetanā vā assā atthīti sañcetanikāti dutiyavikappamāha. Saṃvijjati cetanā assāti padabhājane vattabbe byañjane ādaraṃ akatvā jānantotiādi vuttaṃ. Upakkamāmīti jānantoti mocanatthaṃ upakkamāmīti jānanto.

၂၃၆-၂၃၇. "သဉ္စေတနိကာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သံ" သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိသောအနက် (ဝိဇ္ဇမာနတ္ထ) ရှိသည်ဖြစ်၍ အနက်နှင့် ပြည့်စုံကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာက "သူ့အား စေတနာသည် ထင်ရှားရှိ၏ (သံဝိဇ္ဇတိ စေတနာ အဿ)" ဟု မိန့်ဆို၏။ ထို၌ "စေတနာ

Āsayabhedatoti pittādiāsayabhedato. Buddhapaccekabuddhānampi hi raññopi cakkavattissa pittasemhapubbalohitāsayesu catūsu aññataro āsayo hotiyeva, mandapaññānaṃ pana cattāropi āsayā honti. Dhātunānattatoti pathavīdhātuādīnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ, cakkhādīnaṃ vā aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ, rasasoṇitādīnaṃ vā dhātūnaṃ nānattato.

"တည်ရာအထူးအားဖြင့် (အာသယဘေဒတော)" ဟူသည်မှာ သည်းခြေစသည်တို့၏ တည်ရာအထူးအားဖြင့် ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့အားလည်းကောင်း၊ စကြဝတေးမင်းအားလည်းကောင်း သည်းခြေတည်ရာ၊ သလိပ်တည်ရာ၊ ပြည်တည်ရာ၊ သွေးတည်ရာဟူသော တည်ရာလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော တည်ရာသည်သာလျှင် ရှိ၏။ ပညာနည်းသောသူတို့အားမူကား လေးပါးလုံးသော တည်ရာတို့သည် ရှိကုန်၏။ "ဓာတ်အမျိုးမျိုးကွဲပြားခြင်းကြောင့် (ဓာတုနာနတ္တတော)" ဟူသည်မှာ ပထဝီဓာတ်စသော ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စက္ခုဓာတ်စသော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရသဓာတ်၊ သွေးဓာတ်စသော ဓာတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Vatthisīsanti [Pg.301] vatthipuṭassa abbhantare matthakapassaṃ. ‘‘Rāga…pe… asakkonto’’ti rāgapariyuṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Rājā pana ‘‘sambhavassa sakalakāyo ṭhāna’’nti sutapubbattā vīmaṃsanatthaṃ evamakāsīti vadanti. Dakasotanti muttamaggaṃ, aṅgajātappadesanti vuttaṃ hoti. Dakasotorohaṇato paṭṭhāya pana upādinnato vinimuttatāya sambhave utusamuṭṭhānameva rūpaṃ avasissati, sesaṃ tisamuṭṭhānaṃ natthīti veditabbaṃ. Āpodhātuyā santānavasena pavattamānāya avatthāviseso sambhavo, so catusamuṭṭhāniko aṭṭhakathāyaṃ catusamuṭṭhānikesu sambhavassa vuttattā. So pana soḷasavassakāle uppajjati, tassa rāgavasena ṭhānācāvanaṃ hotīti vadanti, tasmā yaṃ vuttaṃ kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sukkavissaṭṭhi nāma rāgasamuṭṭhānā hotī’’ti, taṃ sambhavassa ṭhānācāvanaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ, na pana sambhavo cittasamuṭṭhānoyevāti dīpetuṃ, teneva tattha vissaṭṭhiggahaṇaṃ kataṃ. ‘‘Khīṇāsavānaṃ pana brahmānañca sambhavo natthī’’ti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ, tasmā yaṃ vuttaṃ kathāvatthuaṭṭhakathāyaṃ (kathā. aṭṭha. 307) ‘‘tāsaṃ devatānaṃ sukkavissaṭṭhi nāma natthī’’ti, tampi ṭhānācāvanaṃ sandhāya vuttanti gahetabbaṃ, na pana devatānaṃ sabbaso sambhavassa abhāvaṃ sandhāya. Channampi pana kāmāvacaradevatānaṃ kāmā pākatikāyeva. Manussā viya hi te dvayaṃdvayasamāpattivaseneva methunaṃ paṭisevanti, kevalaṃ pana nissandābhāvo tesaṃ vattabbo. Taṅkhaṇikapariḷāhavūpasamāvahaṃ samphassasukhameva hi tesaṃ kāmakiccaṃ. Keci pana ‘‘cātumahārājikatāvatiṃsānaṃyeva dvayaṃdvayasamāpattiyā kāmakiccaṃ ijjhati, yāmānaṃ aññamaññaṃ āliṅganamattena, tusitānaṃ hatthāmasanamattena, nimmānaratīnaṃ hasitamattena, paranimmitavasavattīnaṃ olokitamattena kāmakiccaṃ ijjhatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ tādisassa kāmesu virajjanassa tesu abhāvato kāmānañca uttaruttari paṇītatarapaṇītatamabhāvato.

"ဝတ္ထိသီသ" ဟူသည်မှာ ဆီးအိမ်၏ အတွင်းပိုင်း အထက်နံပါးကို ဆိုလိုသည်။ "ရာဂကြောင့်... မစွမ်းနိုင်သူ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာရာဂ အထူးထကြွလာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မင်းကြီးသည်ကား "တစ်ကိုယ်လုံးသည် သုက်တည်ရာဌာန ဖြစ်သည်" ဟု ရှေးက ကြားဖူးသောကြောင့် စမ်းသပ်လိုသဖြင့် ဤသို့ ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ဒကသောတ" ဟူသည်မှာ ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်း ခေါ် အင်္ဂါဇာတ်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ သက်ဆင်းသည့်အချိန်မှစ၍ ဥပါဒိဏ္ဏကရုပ် (သက်ရှိရုပ်) မှ လွတ်မြောက်သွားသောကြောင့် သုက်၌ ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်သာ ကြွင်းကျန်ရစ်တော့မည်ဖြစ်ပြီး ကြွင်းသော သမုဋ္ဌာန်သုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်များ မရှိတော့ဟု သိအပ်၏။ အာပေါဓာတ်သည် သန္တာန်အားဖြင့် စီးဆင်းဖြစ်ပျက်နေစဉ်အတွင်း အခိုက်အတန့်အထူးဖြစ်သော အကြင်သုက်သည် ရှိ၏။ ထိုသုက်သည် သမုဋ္ဌာန်လေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော (စတုသမုဋ္ဌာနိက) ရုပ် ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဋ္ဌကထာ၌ စတုသမုဋ္ဌာနိကရုပ်တို့တွင် သုက်ကို ထည့်သွင်းဟောကြားထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသုက်သည် အသက် ၁၆ နှစ်အရွယ်တွင် ဖြစ်ပေါ်တတ်ပြီး ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် နေရာမှ ရွေ့လျောတတ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကထာဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ "သုက္ကဝိသဋ္ဌိမည်သည် ရာဂကြောင့် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုသောစကားသည် သုက်၏ နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သုက်သည် စိတ်တစ်ခုတည်းကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်ကြောင်း ထင်ရှားစေရန် ကထာဝတ္ထုအဋ္ဌကထာဆရာသည် ထိုအဋ္ဌကထာ၌ "ဝိသဋ္ဌိ" ဟူသော စကားလုံးကို သုံးနှုန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာတို့အားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာတို့အားလည်းကောင်း သုက်မရှိ" ဟု ဆရာဓမ္မပါလမထေရ် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ကထာဝတ္ထုအဋ္ဌကထာ၌ "ထိုနတ်တို့အား သုက္ကဝိသဋ္ဌိ မည်သည်မရှိ" ဟု ဆိုသောစကားသည်လည်း နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းမရှိသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏၊ နတ်တို့အား သုက်လုံးဝမရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဆက်လက်၍ အစီအစဉ်အတိုင်း ဖော်ပြရလျှင် ကာမာဝစရနတ်ခြောက်ဘုံလုံးရှိ နတ်တို့၏ ကာမဂုဏ်ခံစားမှုများသည် ပကတိအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် လူတို့သည် ယောက်ျားမိန်းမ နှစ်ဦးအချင်းချင်း ကာမဂုဏ်မှီဝဲသကဲ့သို့ ထိုနတ်တို့သည်လည်း ယောက်ျားမိန်းမ နှစ်ဦးချင်း ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ကာမဂုဏ်ကို မှီဝဲကြသည်၊ ထိုနတ်တို့အား သုက်နိဿန္ဒ (အညစ်အကြေး စီးထွက်ခြင်း) မရှိဟုသာ ဆိုအပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုခဏ၌ ပူပန်မှုကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော အတွေ့အထိ ချမ်းသာ (သမ္ဖဿသုခ) သာလျှင် ထိုနတ်တို့၏ ကာမကိစ္စ ဖြစ်သည်။ အချို့ဆရာတို့မူကား "စတုမဟာရာဇ်နှင့် တာဝတိံသာနတ်တို့အားသာ နှစ်ဦးချင်း ပေါင်းစပ်ခြင်းဖြင့် ကာမကိစ္စ ပြီးမြောက်၏။ ယာမာနတ်တို့အား အချင်းချင်း ဖက်ယမ်းရုံမျှဖြင့်၊ တုသိတာနတ်တို့အား လက်ချင်းဆုပ်ကိုင် သုံးသပ်ရုံမျှဖြင့်၊ နိမ္မာနရତିနတ်တို့အား ပြုံးရယ်ပြရုံမျှဖြင့်၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့အား ကြည့်ရှုရုံမျှဖြင့် ကာမကိစ္စ ပြီးမြောက်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုအချို့ဆရာတို့၏ စကားကို အဋ္ဌကထာ၌ ပယ်မြစ်ထားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာမတို့၌ တပ်မက်မှု ကင်းငြိမ်းသော ထိုကဲ့သို့သောပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနတ်ပြည်တို့၌ မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်အထက်သော နတ်ဘုံတို့၌ ကာမဂုဏ်များသည် ပိုမို၍ ထူးကဲမွန်မြတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Tathevāti ‘‘mocanassādena nimitte upakkamato’’tiādiṃ atidisati. ‘‘Vissaṭṭhīti ṭhānato cāvanā vuccatī’’ti vuttattā dakasotaṃ otiṇṇamatteti kasmā vuttanti āha dakasotorohaṇañcetthātiādi. Etthāti tīsupi vādesu. Adhivāsetvāti nimitte upakkamitvā [Pg.302] puna vippaṭisāre uppanne adhivāsetvā. Antarā nivāretunti ṭhānato cutaṃ dakasotaṃ otarituṃ adatvā antarā nivāretuṃ. Tenāha – ṭhānā cutañhi avassaṃ dakasotaṃ otaratīti. Ṭhānācāvanamattenevāti dakasotaṃ anotiṇṇepīti adhippāyo. Ettha ca ‘‘sakalo kāyo ṭhāna’’nti vāde ṭhānācāvanaṃ vadantena sakalasarīrato cutassapi dakasotorohaṇato pubbe appamattakassa antarāḷassa sambhavato vuttaṃ. Sakalasarīre vā tasmiṃ tasmiṃ padese ṭhitassa ṭhānā cutaṃ sandhāya ‘‘ṭhānācāvanamattenevā’’ti vuttaṃ. Nimitte upakkamantassevāti mocanassādena upakkamantassa. Hatthaparikammādīsu satipi mocanassāde nimitte upakkamābhāvato natthi āpattīti āha ‘‘hattaparikamma…pe… anāpattī’’ti. Ayaṃ sabbācariyasādhāraṇavinicchayoti ‘‘dakasotorohaṇañcetthā’’tiādinā vutto tiṇṇampi ācariyānaṃ sādhāraṇo vinicchayo.

"တထေဝ" ဟူသည်မှာ "သုက်လွှတ်ခြင်း၌ သာယာသဖြင့် နိမိတ်၌ လုံ့လပြုသော ရဟန်းအား" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ "ဝိသဋ္ဌိဟူသည် နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းကို ဆိုသည်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် "ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ သက်ဆင်းရုံမျှဖြင့်" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုရသနည်းဟူသော အမေးရှိရာ၌ ဆရာက "ဒကသောတောရောဟဏဉ္စေတ္ထ" စသည်ဖြင့် အဆုံးအဖြတ်ကို မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဧတ္ထ" ဟူသည်မှာ အယူဝါဒသုံးပါးလုံး၌ ဖြစ်သည်။ "အဓိဝါသေတွာ" ဟူသည်မှာ နိမိတ်၌ လုံ့လပြုပြီးနောက် တစ်ဖန် နောင်တတစ်ဖန် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်လာပါက သည်းခံ၍ (ထိန်းချုပ်၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အန္တရာ နိဝါရေတုံ" ဟူသည်မှာ မိမိနေရာမှ ရွေ့လျောသွားသော သုက်ကို ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဆင်းစေဘဲ အကြား၌ တားဆီးရန် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာက "မိမိနေရာမှ ရွေ့လျောသွားသော သုက်သည် မုချ ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ သက်ဆင်း၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ "နေရာမှ ရွေ့လျောရုံမျှဖြင့်" ဟူသည်မှာ ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဆင်းသော်လည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ "တစ်ကိုယ်လုံးသည် သုက်တည်ရာဌာန ဖြစ်သည်" ဟူသော တတိယဆရာ၏ အယူ၌လည်း နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းကို ဆိုသော တတိယဆရာသည် တစ်ကိုယ်လုံးမှ ရွေ့လျောလာသော သုက်သည် ကျင်ငယ်လမ်းကြောင်းသို့ မသက်ဆင်းမီ ရှေးအဖို့၌ အနည်းငယ်မျှသော အကြား၌ တည်သောသုက် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဤသို့ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး၏ ထိုထိုအရပ်၌ တည်ရှိနေသော သုက်၏ နေရာမှ ရွေ့လျောခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "နေရာမှ ရွေ့လျောရုံမျှဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "နိမိတ္တေ ဥပက္ကမန္တဿေဝ" ဟူသည်မှာ သုက်လွှတ်ခြင်း၌ သာယာသဖြင့် နိမိတ်၌ လုံ့လပြုသော ရဟန်းအားသာလျှင် အာပတ်သင့်၏။ လက်ဖြင့် ချေနယ်ခြင်း စသည်တို့၌ သုက်လွှတ်ခြင်း၌ သာယာမှု ရှိသော်လည်း နိမိတ်၌ လုံ့လပြုခြင်း မရှိသောကြောင့် အာပတ်မသင့်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဆရာက "လက်ဖြင့် ချေနယ်ခြင်း စသည်တို့၌ အာပတ်မသင့်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ဤသည်မှာ ဆရာအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်သည်" ဟူသည်ကား "ဒကသောတောရောဟဏဉ္စေတ္ထ" စသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော အဆုံးအဖြတ်သည် ဆရာသုံးဦးစလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်သည်။

Khobhakaraṇapaccayo nāma visabhāgabhesajjasenāsanāhārādipaccayo. Atthakāmatāya vā anatthakāmatāya vāti pasannā atthakāmatāya, kuddhā anatthakāmatāya. Atthāya vā anatthāya vāti sabhāvato bhavitabbāya atthāya vā anatthāya vā. Upasaṃharantīti attano devānubhāvena upanenti. Bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimittanti tadā kira pure puṇṇamāya sattamadivasato paṭṭhāya vigatasurāpānaṃ mālāgandhādivibhūtisampannaṃ nakkhattakīḷaṃ anubhavamānā bodhisattamātā sattame divase pātova uṭṭhāya gandhodakena nhāyitvā sabbālaṅkāravibhūsitā varabhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya sirigabbhaṃ pavisitvā sirisayane nipannā niddaṃ okkamamānā imaṃ supinaṃ addasa – cattāro kira naṃ mahārājāno sayaneneva saddhiṃ ukkhipitvā anotattadahaṃ netvā nhāpetvā dibbavatthaṃ nivāsetvā dibbagandhehi vilimpetvā dibbapupphāni piḷandhitvā tato avidūre rajatapabbato, tassa anto kanakavimānaṃ atthi, tasmiṃ pācīnato sīsaṃ katvā nipajjāpesuṃ. Atha bodhisatto setavaravāraṇo hutvā tato avidūre eko suvaṇṇapabbato, tattha caritvā tato oruyha rajatapabbataṃ abhiruhitvā kanakavimānaṃ pavisitvā mātaraṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇapassaṃ phāletvā kucchiṃ paviṭṭhasadiso ahosi. Imaṃ supinaṃ sandhāya etaṃ vuttaṃ ‘‘bodhisattamātā viya puttapaṭilābhanimitta’’nti.

"ခေါဘကရဏပစ္စယ" (သုက်လှုပ်ရှားခြင်း၏ အကြောင်း) မည်သည်ကား မိမိနှင့် သဘောမတူသော ဆေးဝါး၊ အိပ်ရာနေရာ၊ အာဟာရ စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အတ္ထကာမတာယ ဝါ အနတ္ထကာမတာယ ဝါ" ဟူသော အဋ္ဌကထာ၌ ကြည်ညိုသောနတ်တို့သည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမျက်ထွက်သောနတ်တို့သည် အကျိုးမဲ့ကို လိုလားသောကြောင့်လည်းကောင်း သုက်လွှတ်စေရန် ဆောင်တတ်ကြကုန်၏။ "အတ္ထာယ ဝါ အနတ္ထာယ ဝါ" ဟူသော ပါဌ်၌ သဘာဝအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော အကျိုးစီးပွားအတွက်သော်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့အတွက်သော်လည်းကောင်း ဆောင်ကြဉ်းပေးတတ်သည်ကို မိမိတို့၏ နတ်အာနုဘော်ဖြင့် ဆောင်ယူပေးကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဘုရားလောင်း မယ်တော်သည် သားရတနာ ရရှိမည့် နိမိတ်ကဲ့သို့" ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုအခါက လပြည့်နေ့ မတိုင်မီ ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့မှစ၍ သေရည်သောက်ခြင်း ကင်းဝေးကာ ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် တင့်တယ်စွာ နက္ခတ်သဘင်ကို ဆင်နွှဲနေသော ဘုရားလောင်း မယ်တော်သည် ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ စောစောထကာ နံ့သာရည်ဖြင့် ရေချိုး၍၊ အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်လျက်၊ မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးကာ၊ ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်ပြီးလျှင် တိုက်ခန်းသို့ ဝင်၍ သီရိသယန တိုက်ခန်း၌ လျောင်းစက် အိပ်ပျော်စဉ် ဤအိပ်မက်ကို မြင်မက်တော်မူသတတ်။ နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့သည် မယ်တော်ကို အိပ်ရာနှင့်တကွ ချီမကာ အနောဒတ်အိုင်သို့ ဆောင်ယူ၍ ရေချိုးစေပြီးလျှင်၊ နတ်ဝတ်တန်ဆာတို့ကို ဝတ်ဆင်စေကာ၊ နတ်နံ့သာတို့ဖြင့် လိမ်းကျံပြီး နတ်ပန်းတို့ကို ပန်ဆင်ပေးကြကုန်၏။ ထိုအနောဒတ်အိုင်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် ငွေတောင်ရှိ၍၊ ထိုငွေတောင်အတွင်း၌ ရွှေဗိမာန်ရှိ၏။ ထိုရွှေဗိမာန်၌ အရှေ့အရပ်သို့ ဦးခေါင်းပြုကာ အိပ်စက်စေကုန်သတတ်။ ထိုအခါ ဘုရားလောင်းသည် မြတ်သော ဆင်ဖြူရတနာ ဖြစ်၍ ထိုငွေတောင်နှင့် မလှမ်းမကမ်းရှိ ရွှေတောင်၌ လှည့်လည်ကျက်စားပြီးလျှင် ထိုရွှေတောင်မှ သက်ဆင်းကာ ငွေတောင်သို့ တက်ရောက်ပြီး ရွှေဗိမာန်သို့ ဝင်၍ မယ်တော်ကို လက်ယာရစ် လှည့်လည်ကာ လက်ယာဘက် နံပါးကို ခွဲ၍ ဝမ်းဗိုက်သို့ ဝင်ရောက်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်လေ၏။ ဤအိပ်မက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဘုရားလောင်းမယ်တော်သည် သားရတနာ ရရှိမည့် နိမိတ်ကဲ့သို့" ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Pañca [Pg.303] mahāsupineti (a. ni. aṭṭha. 3.5.196) mahantehi purisehi passitabbato mahantānañca atthānaṃ nimittabhāvato mahāsupine. Te pana pañca mahāsupine neva lokiyamahājano passati, na mahārājāno, na cakkavattirājāno, na aggasāvakā, na paccekabuddhā, na sammāsambuddhā, eko sabbaññubodhisattoyeva passati. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisatto viya pañca mahāsupine’’ti. Amhākañca pana bodhisatto kadā te supine passīti? ‘‘Sve buddho bhavissāmī’’ti cātuddasiyaṃ pakkhassa rattivibhāyanakāle passi. Kālavasena hi divā diṭṭho supino na sameti, tathā paṭhamayāme majjhimayāme ca. Pacchimayāme balavapaccūse pana asitapītasāyite sammāpariṇāmagate kāyasmiṃ ojāya patiṭṭhitāya aruṇe uggacchamāne diṭṭhasupino sameti. Iṭṭhanimittaṃ supinaṃ passanto iṭṭhaṃ paṭilabhati, aniṭṭhanimittaṃ passanto aniṭṭhaṃ, tasmā bodhisattopi supinaṃ passanto rattivibhāyanakāle passi.

‘ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးများ’ ဟူသည် ကြီးမြတ်သောသူတို့ မြင်မက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးထူးတို့၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မဟာသုပိန’ (အိပ်မက်ကြီးများ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးများကို လောကီလူသားတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်၊ နတ်မင်းကြီးတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်၊ စကြာဝတေးမင်းတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်၊ အဂ္ဂသာဝကတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်း မမြင်မက်ကြကုန်။ တစ်ဦးတည်းသော သဗ္ဗညုဘုရားလောင်းသည်သာလျှင် မြင်မက်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဘုရားလောင်းသည် ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သကဲ့သို့’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ငါတို့၏ ဘုရားလောင်းသည် ထိုအိပ်မက်တို့ကို မည်သည့်အချိန်တွင် မြင်မက်တော်မူသနည်းဟူမူ ‘နက်ဖြန် ငါသည် ဘုရားဖြစ်လိမ့်မည်’ ဟု လဆန်း (သို့မဟုတ် လဆုတ်) တစ်ဆယ့်လေးရက်နေ့ ညဉ့်မိုးသောက်လင်းခါနီးအချိန်၌ မြင်မက်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် နေ့အခါ၌ မြင်မက်သော အိပ်မက်သည် မမှန်ကန်တတ်၊ ထို့အတူ ပထမယံနှင့် မဇ္ဈိမယံတို့၌ မြင်မက်သော အိပ်မက်သည်လည်း မမှန်ကန်တတ်ပေ။ မိုးသောက်လင်းခါနီး ပစ္ဆိမယံ၌မူ စားသောက်အပ်သော အာဟာရတို့သည် ကောင်းစွာ ကြေညက်သွားပြီး ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဩဇာဓာတ် ပျံ့နှံ့တည်ရှိကာ အာရုဏ်တက်လုနီးအချိန်တွင် မြင်မက်သော အိပ်မက်သည် မှန်ကန်တတ်၏။ ကောင်းသော နိမိတ်ရှိသည့် အိပ်မက်ကို မြင်မက်သူသည် လိုလားအပ်သော ကောင်းကျိုးကို ရရှိ၍ မကောင်းသော နိမိတ်ရှိသည့် အိပ်မက်ကို မြင်မက်သူသည် မလိုလားအပ်သော မကောင်းကျိုးကို ရရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဘုရားလောင်းသည်လည်း အိပ်မက်ကို မြင်မက်တော်မူသောအခါ ညဉ့်မိုးသောက်လင်းခါနီးအချိန်၌သာ မြင်မက်တော်မူ၏။

Ke pana te pañca mahāsupināti? Tathāgatassa arahato sammāsambuddhassa pubbeva sambodhā anabhisambuddhassa bodhisattasseva sato pañca mahāsupinā pāturahesuṃ (a. ni. 5.196) – ayaṃ mahāpathavī mahāsayanaṃ ahosi, himavā pabbatarājā bimbohanaṃ ahosi, puratthime samudde vāmahattho ohito ahosi, pacchime samudde dakkhiṇahattho ohito ahosi, dakkhiṇasamudde ubho pādā ohitā ahesuṃ, ayaṃ paṭhamo mahāsupino pāturahosi.

ထိုငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့သည် အဘယ်တို့နည်းဟူမူ— အရဟံဂုဏ်ရှင်၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂုဏ်ရှင်ဖြစ်တော်မူသော တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာလေးပါးကို မသိသေးမီ ဘုရားလောင်းအဖြစ် ရှိစဉ်ကပင်လျှင် ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကုန်၏။ ၎င်းတို့မှာ— (၁) ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် ကြီးမြတ်သော အိပ်ရာကြီး ဖြစ်လာ၏။ ဟိမဝန္တာတောင်မင်းသည် ခေါင်းအုံး ဖြစ်လာ၏။ အရှေ့သမုဒ္ဒရာ၌ လက်ဝဲလက်ကို ချထား၏။ အနောက်သမုဒ္ဒရာ၌ လက်ယာလက်ကို ချထား၏။ တောင်သမုဒ္ဒရာ၌ ခြေနှစ်ဖက်လုံးကို ချထား၏။ ဤသည်ကား ပထမဦးစွာသော အိပ်မက်ကြီး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။

Puna caparaṃ dabbatiṇasaṅkhātā tiriyā nāma tiṇajāti naṅgalamattena rattadaṇḍena nābhito uggantvā tassa passantasseva vidatthimattaṃ ratanamattaṃ byāmamattaṃ yaṭṭhimattaṃ gāvutamattaṃ aḍḍhayojanamattaṃ yojanamattanti evaṃ uggantvā anekayojanasahassaṃ nabhaṃ āhacca ṭhitā ahosi, ayaṃ dutiyo mahāsupino pāturahosi.

တစ်ဖန်လည်း သမန်းမြက်ဟု ဆိုအပ်သော မြက်ပင်မျိုးသည် ထွန်တုံးခန့်ရှိသော နီသောအရိုးဖြင့် ချက်တော်မှ ပေါက်လာကာ ဘုရားလောင်း ကြည့်ရှုနေစဉ်မှာပင် တစ်ထွာ၊ တစ်တောင်၊ တစ်လံ၊ တစ်အတောင်ခြောက်ဆယ်၊ တစ်ဂါဝုတ်၊ ယူဇနာဝက်၊ တစ်ယူဇနာ စသည်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် တိုး၍တိုး၍ မြင့်တက်သွားပြီးလျှင် ယူဇနာပေါင်းများစွာ ရှိသော ကောင်းကင်ပြင်တိုင်အောင် ထိလျက် တည်ရှိနေ၏။ ဤသည်ကား ဒုတိယမြောက် အိပ်မက်ကြီး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။

Puna caparaṃ setā kimī kaṇhasīsā pādehi ussakkitvā yāva jāṇumaṇḍalā paṭicchādesuṃ, ayaṃ tatiyo mahāsupino pāturahosi.

တစ်ဖန်လည်း ခေါင်းမည်းသော ပိုးလောက်ဖြူတို့သည် ခြေဖဝါးတော်တို့မှ တက်လာပြီးလျှင် ပုဆစ်ဒူးဝန်းတိုင်အောင် ဖုံးလွှမ်းသွားကြကုန်၏။ ဤသည်ကား တတိယမြောက် အိပ်မက်ကြီး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။

Puna caparaṃ cattāro sakuṇā nānāvaṇṇā catūhi disāhi āgantvā pādamūle nipatitvā sabbasetā sampajjiṃsu, ayaṃ catuttho mahāsupino pāturahosi.

တစ်ဖန်လည်း အဆင်းအမျိုးမျိုးရှိသော ငှက်လေးကောင်တို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ ပျံသန်းလာပြီးလျှင် ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းကာ အလုံးစုံ ဖြူစင်သော ငှက်များအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲသွားကြကုန်၏။ ဤသည်ကား စတုတ္ထမြောက် အိပ်မက်ကြီး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။

Puna [Pg.304] caparaṃ bodhisatto mahato mīḷhapabbatassa uparūpari caṅkamati alippamāno mīḷhena, ayaṃ pañcamo mahāsupino pāturahosi. Ime pañca mahāsupinā.

တစ်ဖန်လည်း ဘုရားလောင်းသည် ကြီးမားလှစွာသော မစင်တောင်ကြီးပေါ်၌ မစင်ဖြင့် မပေကျံ၊ မလိမ်းကျံဘဲ စင်္ကြံကြွတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ပဉ္စမမြောက် အိပ်မက်ကြီး ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်တို့ကား ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးများတည်း။

Tattha paṭhamo anuttarāya sammāsambodhiyā pubbanimittaṃ, dutiyo ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa devamanussesu suppakāsitabhāvassa pubbanimittaṃ, tatiyo bahūnaṃ odātavasanānaṃ gihīnaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā saraṇagamanassa pubbanimittaṃ, catuttho khattiyādīnaṃ catunnaṃ vaṇṇānaṃ tathāgatappavedite dhammavinaye agārasmā anagāriyaṃ pabbajitvā anuttaravimuttisacchikiriyāya pubbanimittaṃ, pañcamo catunnaṃ paccayānaṃ lābhitāya tesu ca anupalittabhāvassa pubbanimittaṃ.

ထိုအိပ်မက်ကြီးတို့အနက် ပထမအိပ်မက်သည် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် (ပုဗ္ဗနိမိတ်) ဖြစ်၏။ ဒုတိယအိပ်မက်သည် နတ်လူတို့အား အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မြတ်သောမဂ်တရားကို ကောင်းစွာ ဟောကြားပြသတော်မူရမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ တတိယအိပ်မက်သည် ဖြူစင်သောအဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ကြသော လူဝတ်ကြောင်အများအပြားတို့ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ကိုးကွယ်ရာ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ကြမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ စတုတ္ထအိပ်မက်သည် မင်းစသော အမျိုးလေးပါးတို့သည် တထာဂတမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဓမ္မဝိနယသာသနာတော်၌ အိမ်ရာထောင်သော လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရဟန်းပြုကြကာ အတုမရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်ချမ်းသာကို မျက်မှောက်ပြုကြရမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ ပဉ္စမအိပ်မက်သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ရရှိရုံမက ထိုရရှိအပ်သော ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ တွယ်တာမက်မောခြင်း၊ Lိမ်းကျံခြင်း ကင်းရှင်းမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။

Apica yaṃ so cakkavāḷamahāpathaviṃ sirisayanabhūtaṃ addasa, taṃ buddhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ himavantaṃ pabbatarājānaṃ bimbohanaṃ addasa, taṃ sabbaññutaññāṇabimbohanassa pubbanimittaṃ. Yaṃ cattāro hatthapāde samuddassa uparūparibhāgena gantvā cakkavāḷamatthake ṭhite addasa, taṃ dhammacakkassa appaṭivattiyabhāve pubbanimittaṃ. Yaṃ attānaṃ uttānakaṃ nipannaṃ addasa, taṃ tīsu bhavesu avakujjānaṃ sattānaṃ uttānamukhabhāvassa pubbanimittaṃ. Yaṃ akkhīni ummīletvā passanto viya ahosi, taṃ dibbacakkhupaṭilābhassa pubbanimittaṃ. Yaṃ yāva bhavaggā ekālokaṃ ahosi, taṃ anāvaraṇañāṇassa pubbanimittaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Iti taṃtaṃvisesādhigamanimittabhūte pañca mahāsupine passi. Tena vuttaṃ ‘‘bodhisatto viya pañca mahāsupine’’ti.

တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ဘုရားလောင်းသည် စကြဝဠာမဟာပထဝီမြေကြီးကို ကျက်သရေရှိသော အိပ်ရာကြီးအဖြစ် မြင်မက်ရခြင်းသည် ဘုရားစင်စစ် ဧကန်ဖြစ်ရမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ ဟိမဝန္တာတောင်မင်းကို ခေါင်းအုံးအဖြစ် မြင်မက်ရခြင်းသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ခေါင်းအုံးကို ရရှိမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ ခြေလက်တော်တို့ကို သမုဒ္ဒရာတို့၏ အထက်ပိုင်းအရပ်များသို့ ကျော်လွန်လျက် စကြဝဠာအနားသတ်များ၌ တည်နေသည်ကို မြင်မက်ရခြင်းသည် ဟောကြားတော်မူမည့် ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို မည်သူမျှ မတားဆီး မလွှဲပြောင်းနိုင်စေရဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ မိမိကိုယ်တော်ကို ပက်လက်လဲလျောင်းလျက် မြင်မက်ရခြင်းသည် ဘုံသုံးပါး၌ မှောက်လျက်ကျနေကြသော သတ္တဝါတို့ကို ပက်လက်လန်ကာ (တရားမျက်စိ ပွင့်လင်းစေလျက်) အထက်သို့ မျက်နှာမူစေရမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ မျက်စိတို့ကို ဖွင့်လျက် မြင်နေရသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းသည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ရရှိမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ ဘဝဂ်တိုင်အောင် တစ်ပြိုင်နက်တည်း လင်းထိန်သွားခြင်းသည် အနာဝရဏဉာဏ်ကို ရရှိမည်ဟူသော ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်၏။ ကျန်ရှိသောအချက်များသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုသော တရားထူးများကို ရရှိတော်မူမည့်အကြောင်း ရှေ့ပြေးနိမိတ်များဖြစ်သော ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဘုရားလောင်းသည် ငါးပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သကဲ့သို့’ ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

Kosalarājā viya soḷasa supineti –

‘ကောသလမင်းကြီးသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သကဲ့သို့’ ဟူသည်မှာ—

‘‘Usabhā rukkhā gāviyo gavā ca,Asso kaṃso siṅgālī ca kumbho;

Pokkharaṇī ca apākacandanaṃ,Lābūni sīdanti silā plavanti.

“နွားဥဿဘ၊ သစ်ပင်၊ နွားမ၊ နွားငယ်၊ မြင်း၊ ရွှေခွက်၊ မြေခွေးမ၊ ရေအိုး၊ ရေကန်၊ မကျက်သောထမင်း၊ စန္ဒကူး၊ ဘူးတောင်းတို့ နစ်ခြင်း၊ ကျောက်ဖျာတို့ ပေါ်ခြင်း၊”

‘‘Maṇḍūkiyo kaṇhasappe gilanti,Kākaṃ suvaṇṇā parivārayanti;

Tasā vakā eḷakānaṃ bhayā hī’’ti. (jā. 1.1.77) –

“ဖားမငယ်တို့က မြွေဟောက်ကြီးများကို မျိုခြင်း၊ ရွှေဟင်္သာတို့က ကျီးကန်းကို ခြံရံရိုသေကြခြင်း၊ ခြင်္သေ့နှင့် သစ် ကျားရဲတို့သည် ဆိတ်တို့ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထွက်ပြေးကြရခြင်း တို့ ဖြစ်၏။”

Ime soḷasa supine passanto kosalarājā viya.

ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်သော ကောသလမင်းကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

1. Ekadivasaṃ [Pg.305] kira kosalarājā rattiṃ niddūpagato pacchimayāme soḷasa supine passi (jā. aṭṭha. 1.1.mahāsupinajātakavaṇṇanā). Tattha cattāro añjanavaṇṇā kāḷausabhā ‘‘yujjhissāmā’’ti catūhi disāhi rājaṅgaṇaṃ āgantvā ‘‘usabhayuddhaṃ passissāmā’’ti mahājane sannipatite yujjhanākāraṃ dassetvā naditvā gajjitvā ayujjhitvāva paṭikkantā. Imaṃ paṭhamaṃ supinaṃ addasa.

၁. ကြားသိရသည်မှာ တစ်နေ့သ၌ ကောသလမင်းကြီးသည် ညဉ့်အခါ အိပ်ပျော်စဉ် မိုးသောက်လင်းခါနီး ပစ္ဆိမယံအချိန်၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထိုအိပ်မက်ကြီးတို့တွင် ညိုမည်းသော အဆင်းရှိသည့် နွားလားဥဿဘကြီး လေးကောင်တို့သည် ‘ငါတို့ ဝှေ့ကြမည်’ ဟု ကြွေးကြော်ကာ အရပ်လေးမျက်နှာမှ မင်းရင်ပြင်သို့ ရောက်ရှိလာကြ၏။ ‘နွားလားဥဿဘတို့ ဝှေ့ကြသည်ကို ကြည့်ရှုကြစို့’ ဟု လူအများ စုရုံးလာကြသောအခါ ထိုနွားကြီးတို့သည် ဝှေ့မည့်အမူအရာကို ပြခြင်း၊ အော်မြည်ခြင်း၊ ကြုံးဝါးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ပြီးမှ အမှန်တကယ် မဝှေ့ကြဘဲ ပြန်လှည့်သွားကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ပထမဦးစွာ မြင်မက်သော အိပ်မက် ဖြစ်၏။

2. Khuddakā rukkhā ceva gacchā ca pathaviṃ bhinditvā vidatthimattampi ratanamattampi anuggantvāva pupphanti ceva phalanti ca. Imaṃ dutiyaṃ addasa.

၂. ငယ်ရွယ်နုနယ်လှသေးသော သစ်ပင်တို့နှင့် ခြုံနွယ်ပင်တို့သည် မြေကြီးကို ဖောက်ထွက်၍ ပေါက်လာကြပြီးလျှင် တစ်ထွာမျှ၊ တစ်တောင်မျှပင် အဆင့်ဆင့် မကြီးထွားကြသေးဘဲ ပွင့်လည်း ပွင့်ကုန်၏၊ သီးလည်း သီးကုန်၏။ ဤသည်ကား ဒုတိယမြောက် မြင်မက်သော အိပ်မက် ဖြစ်၏။

3. Gāviyo tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo addasa. Ayaṃ tatiyo supino.

၃. နွားမကြီးတို့သည် ထိုနေ့၌ပင် မွေးဖွားသော နွားငယ်လေးများ၏ နို့ရည်ကို ပြန်လည်စို့နေကြသည်ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား တတိယမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်၏။

4. Dhuravāhe ārohapariṇāhasampanne mahāgoṇe yugaparamparāya ayojetvā taruṇe godamme dhure yojente addasa, te dhuraṃ vahituṃ asakkontā chaḍḍetvā aṭṭhaṃsu, sakaṭāni nappavattiṃsu. Ayaṃ catuttho supino.

၄. ထမ်းပိုးကို ဆွဲဆောင်နိုင်သော၊ လုံးပတ် အရပ်အမောင်းနှင့် ပြည့်စုံသော နွားကြီးတို့ကို ထမ်းပိုးအဆင့်ဆင့်၌ မကကြဘဲ၊ အတွေ့အကြုံမရှိသေးသော ပျိုနုသော နွားငယ်တို့ကို လှည်းဦး၌ ကကြသည်ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထိုနွားငယ်တို့သည် ဝန်ကို မဆွဲနိုင်သဖြင့် ထမ်းပိုးကို စွန့်ပစ်ကာ ရုန်းကန်ရပ်တည်နေကြကုန်၏။ လှည်းတို့သည်လည်း ရှေ့သို့ မရွေ့လျားနိုင်ကြကုန်။ ဤသည်ကား စတုတ္ထမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်၏။

5. Ekaṃ ubhatomukhaṃ assaṃ addasa, tassa ubhosu passesu yavasīsaṃ denti, so dvīhipi mukhehi khādati. Ayaṃ pañcamo supino.

၅. နှစ်ဖက် ခံတွင်းရှိသော မြင်းတစ်ကောင်ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထိုမြင်း၏ ဘေးတစ်ဖက်စီ၌ မြက်ခြောက်နှင့် မုယောနှံတို့ကို ကျွေးမွေးကြရာ ထိုမြင်းသည် ခံတွင်းနှစ်ဖက်လုံးဖြင့် စားသောက်နေ၏။ ဤသည်ကား ပဉ္စမမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်၏။

6. Mahājano satasahassagghanakaṃ suvaṇṇapātiṃ sammajjitvā ‘‘idha passāvaṃ karohī’’ti ekassa jarasiṅgālassa upanāmesi, taṃ tattha passāvaṃ karontaṃ addasa. Ayaṃ chaṭṭho supino.

၆. လူအများတို့သည် အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော ရွှေခွက်ကို တိုက်ချွတ်ဆေးကြော၍ 'ဤရွှေခွက်၌ ကျင်ငယ်စွန့်လော့' ဟု မြေခွေးအိုတစ်ကောင်အား ကပ်ပေးကြရာ၊ ထိုမြေခွေးအိုက ထိုရွှေခွက်၌ ကျင်ငယ်စွန့်သည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား ခြောက်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

7. Eko puriso rajjuṃ vaṭṭetvā pādamūle nikkhipati, tena nisinnapīṭhassa heṭṭhā sayitā chātasiṅgālī tassa ajānantasseva taṃ khādati. Imaṃ sattamaṃ supinaṃ addasa.

၇. ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် ကြိုးကိုကျစ်၍ ခြေရင်း၌ ချထားရာ၊ ထိုယောက်ျား ထိုင်နေသော ထိုင်ခုံအောက်၌ အိပ်နေသော မွတ်သိပ်ဆာလောင်သော မြေခွေးမသည် ထိုယောက်ျား မသိစဉ်ပင် ထိုကြိုးကို ကိုက်စားနေသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား ခုနစ်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

8. Rājadvāre bahūhi tucchakumbhehi parivāretvā ṭhapitaṃ ekaṃ mahantaṃ pūritakumbhaṃ addasa, cattāropi pana vaṇṇā catūhi disāhi catūhi anudisāhi ca ghaṭehi udakaṃ āharitvā pūritakumbhameva pūrenti, pūritapūritaṃ udakaṃ uttaritvā palāyati, tepi punappunaṃ tattheva udakaṃ āsiñcanti, tucchakumbhe olokentāpi natthi. Ayaṃ aṭṭhamo supino.

၈. နန်းတော်တံခါးဝ၌ ရေမရှိသော အိုးအလွတ်များစွာဖြင့် ဝိုင်းရံထားအပ်သော ကြီးစွာသော ရေပြည့်အိုးတစ်လုံးကို မြင်မက်ရသည်။ အမျိုးလေးပါးတို့သည် အရပ်လေးမျက်နှာ၊ အရပ်ရှစ်မျက်နှာတို့မှ အိုးတို့ဖြင့် ရေကို သယ်ဆောင်လာကြပြီး ရေပြည့်အိုးကိုသာလျှင် ပို၍ ပြည့်စေကြရာ၊ ပြည့်လျှံပြီး ရေများ ဘေးသို့ စီးထွက်သွားသော်လည်း ထိုသူတို့သည် ထိုရေပြည့်အိုး၌သာ အဖန်ဖန် ရေကို သွန်းလောင်းကြ၏။ ရေမရှိသော အိုးအလွတ်များကိုမူ ကြည့်မျှမကြည့်ကြချေ။ ဤသည်ကား ရှစ်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

9. Ekaṃ [Pg.306] pañcapadumasañchannaṃ gambhīraṃ sabbatotitthaṃ pokkharaṇiṃ addasa, samantato dvipadacatuppadā otaritvā tattha pānīyaṃ pivanti, tassā majjhe gambhīraṭṭhāne udakaṃ āvilaṃ, tīrappadese dvipadacatuppadānaṃ akkamanaṭṭhāne acchaṃ vippasannaṃ anāvilaṃ. Ayaṃ navamo supino.

၉. အမျိုးမျိုးသော ပဒုမ္မာကြာတို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် နက်ရှိုင်းပြီး ပတ်ပတ်လည်၌ ဆိပ်ကမ်းရှိသော ရေကန်ကြီးတစ်ခုကို မြင်မက်ရသည်။ ပတ်ဝန်းကျင်မှ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ဆင်းသက်၍ ထိုရေကန်၌ ရေသောက်ကြရာ၊ ကန်၏အလယ် နက်ရှိုင်းသောအရပ်၌ ရေသည် နောက်ကျုနေပြီး၊ သတ္တဝါတို့ နင်းဖြတ်ရာ ကမ်းနားအရပ်၌မူ ရေသည် အလွန်ကြည်လင်သန့်ရှင်းလျက် မနောက်ဘဲ ရှိနေသည်။ ဤသည်ကား ကိုးခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

10. Ekissāyeva ca kumbhiyā paccamānaṃ odanaṃ apākaṃ addasa, ‘‘apāka’’nti vicāretvā vibhajitvā ṭhapitaṃ viya tīhākārehi paccamānaṃ ekasmiṃ passe atikilinno hoti, ekasmiṃ uttaṇḍulo, ekasmiṃ supakkoti. Ayaṃ dasamo supino.

၁၀. အိုးတစ်လုံးတည်းဖြင့် ချက်အပ်သော ထမင်းကို မကျက်သေးသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ထိုထမင်းသည် ခွဲခြား၍ ထားသကဲ့သို့ အခြင်းအရာ သုံးပါးဖြင့် ချက်လျက်ရှိရာ၊ အိုး၏ တစ်ဖက်၌ အလွန်ပျော့နူးလျက် ရှိ၏၊ တစ်ဖက်၌ ဆန်စိမ်းစိမ်း (မနပ်ဘဲ) ရှိ၏၊ အခြားတစ်ဖက်၌မူ ကောင်းစွာကျက်နပ်လျက် ရှိ၏။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

11. Satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇante addasa. Ayaṃ ekādasamo supino.

၁၁. အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ပုပ်သိုးသော ရက်တက်ရည် (ချဉ်ရည်) ဖြင့် လဲလှယ်ရောင်းချနေသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်တစ်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

12. Tucchalābūni udake sīdantāni addasa. Ayaṃ dvādasamo supino.

၁၂. အခွံသာရှိပြီး အထဲ၌ ဗလာဖြစ်သော ဘူးသီးခြောက်တို့သည် ရေ၌ နစ်မြုပ်နေသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

13. Mahantamahantā kūṭāgārappamāṇā ghanasilā nāvā viya udake plavamānā addasa. Ayaṃ terasamo supino.

၁၃. ပြာသာဒ်အထွတ် ပမာဏရှိသော အလွန်ကြီးမားလှသော တစ်ခဲနက်သော ကျောက်ဖျာကြီးတို့သည် လှေကဲ့သို့ ရေ၌ ပေါလောပေါ်လျက် မျောပါနေသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

14. Khuddakamadhukapupphappamāṇā maṇḍūkiyo mahante kaṇhasappe vegena anubandhitvā uppalanāḷe viya chinditvā maṃsaṃ khāditvā gilantiyo addasa. Ayaṃ cuddasamo supino.

၁၄. မတ်ပဲပွင့်ခန့်သာရှိသော ဖားငယ်တို့သည် ကြီးမားသော မြွေဟောက်ကြီးများကို လျင်မြန်စွာ လိုက်လံဖမ်းဆီးကာ ကြာစွယ်ကြာရိုးကဲ့သို့ ကုတ်ဖဲ့ဖြတ်တောက်ပြီး အသားကို စားမြိုနေကြသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

15. Dasahi asaddhammehi samannāgataṃ gāmagocaraṃ kākaṃ kañcanavaṇṇavaṇṇatāya ‘‘suvaṇṇā’’ti laddhanāme suvaṇṇarājahaṃse parivārente addasa. Ayaṃ pannarasamo supino.

၁၅. ဆယ်ပါးသော ယုတ်ညံ့သောတရား (အသဒ္ဓမ္မ) တို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ ရွာ၌ ကျက်စားလေ့ရှိသော ကျီးကန်းတစ်ကောင်ကို ရွှေကဲ့သို့သော အဆင်းရှိသောကြောင့် 'ရွှေဟင်္သာ' ဟု အမည်ရကုန်သော ရွှေဟင်္သာမင်းတို့က ခြံရံခစားနေကြသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

16. Pubbe dīpino eḷake khādanti, te pana eḷake dīpino anubandhitvā murāmurāti khādante addasa, athaññe tasā vakā eḷake dūratova disvā tasitā tāsappattā hutvā eḷakānaṃ bhayā palāyitvā gumbagahanāni pavisitvā nilīyiṃsu. Ayaṃ soḷasamo supino.

၁၆. ရှေးအခါက ကျားသစ်တို့သည် ဆိတ်တို့ကို ကိုက်စားလေ့ရှိကြ၏။ သို့သော် ထိုဆိတ်တို့က ကျားသစ်တို့ကို ပြန်လည်လိုက်လံ၍ ဝါးမြိုစားသောက်နေကြသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ထို့ပြင် အခြားသော ကျား၊ သစ်၊ ဝံပုလွေတို့သည်လည်း ဆိတ်တို့ကို အဝေးမှပင် မြင်ရုံမျှဖြင့် ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ကြလျက် ဆိတ်တို့ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထွက်ပြေးကြပြီး တောချုံပိတ်ပေါင်းတို့ထဲသို့ ဝင်ရောက်ပုန်းအောင်းနေကြသည်ကို မြင်မက်ရသည်။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက် အိပ်မက် ဖြစ်သည်။

1. Tattha adhammikānaṃ rājūnaṃ adhammikānañca manussānaṃ kāle loke viparivattamāne kusale osanne akusale ussanne lokassa parihīnakāle [Pg.307] devo na sammā vassissati, meghapādā chijjissanti, sassāni milāyissanti, dubbhikkhaṃ bhavissati, vassitukāmā viya catūhi disāhi meghā uṭṭhahitvā itthikāhi ātape patthaṭānaṃ vīhiādīnaṃ temanabhayena anto pavesitakāle purisesu kudālapiṭake ādāya āḷibandhanatthāya nikkhantesu vassanākāraṃ dassetvā gajjitvā vijjulatā nicchāretvā usabhā viya ayujjhitvā avassitvāva palāyissanti. Ayaṃ paṭhamassa vipāko.

၁. ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်တို့တွင်— တရားမစောင့်သော မင်းတို့နှင့် တရားမစောင့်သော လူတို့၏လက်ထက်၊ လောကကြီးသည် ဖောက်ပြန်၍၊ ကုသိုလ်တရား ဆုတ်ယုတ်လျက် အကုသိုလ်တရား တိုးပွားကာ ကမ္ဘာလောကကြီး ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးချိန်တွင် မိုးသည် ကောင်းစွာ ရွာသွန်းမည်မဟုတ်ချေ။ မိုးတိမ်တောင်တို့သည် ပျက်ပြယ်ကုန်လတ္တံ့။ ကောက်ပဲသီးနှံတို့သည် ညှိုးနွမ်းခြောက်သွေ့ကုန်လတ္တံ့။ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း ဘေးကြီး ဖြစ်လတ္တံ့။ ရွာသွန်းတော့မည့်အလား အရပ်လေးမျက်နှာတို့မှ မိုးတိမ်တို့သည် တက်လာကြသဖြင့်၊ မိန်းမတို့သည် နေလှန်းထားသော စပါးစသည်တို့ကို မိုးစိုမည်စိုး၍ အိမ်ထဲသို့ သိမ်းဆည်းကြသောအခါ၊ ယောက်ျားတို့သည်လည်း ပေါက်ပြား၊ တောင်းတို့ကို ကိုင်ဆောင်ကာ ရေဆည်ဖို့ရန် ထွက်လာကြသောအခါ၊ မိုးရွာတော့မည့် အခြင်းအရာကိုပြကာ မိုးချုန်း၍ လျှပ်ပြက်ပြီးလျှင် ဝှေ့အံ့သကဲ့သို့ ဟန်ပြင်ကာ မဝှေ့ဘဲ ထွက်ပြေးကြသော နွားလားဥဿဘတို့ကဲ့သို့ မရွာသွန်းဘဲ ပျယ်လွင့်သွားကုန်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ပထမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

2. Lokassa parihīnakāle manussānaṃ parittāyukakāle sattā tibbarāgā bhavissanti, asampattavayāva kumāriyo purisantaraṃ gantvā utuniyo ceva gabbhiniyo ca hutvā puttadhītāhi vaḍḍhissanti. Khuddakarukkhānaṃ pupphaṃ viya hi tāsaṃ utunibhāvo, phalaṃ viya ca puttadhītaro bhavissanti. Ayaṃ dutiyassa vipāko.

၂. လောကကြီး ဆုတ်ယုတ်၍ လူတို့ အသက်တိုသောအခါ သတ္တဝါတို့သည် ကာမရာဂ အလွန်ထက်သန်ကြလတ္တံ့။ အရွယ်မရောက်သေးသော သတို့သမီးငယ်တို့သည် လင်ယောက်ျားယူ၍ ဥတုလာခြင်း၊ ကိုယ်ဝန်ရှိခြင်း ဖြစ်ကြလျက် သားသမီးများကို ဖွားမြင်တိုးပွားကြလတ္တံ့။ အပင်ငယ်လေးများတွင် အပွင့်ပွင့်သကဲ့သို့ သတို့သမီးငယ်တို့အား ဥတုလာခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ အပင်ငယ်လေးများတွင် အသီးသီးသကဲ့သို့ သားသမီးများ ထွန်းကားခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဒုတိယအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

3. Manussānaṃ jeṭṭhāpacāyikakammassa naṭṭhakāle sattā mātāpitūsu vā sassusasuresu vā lajjaṃ anupaṭṭhapetvā sayameva kuṭumbaṃ saṃvidahantāva ghāsacchādanamattampi mahallakānaṃ dātukāmā dassanti, adātukāmā na dassanti, mahallakā anāthā hutvā asayaṃvasī dārake ārādhetvā jīvissanti tadahujātānaṃ vacchānaṃ khīraṃ pivantiyo mahāgāviyo viya. Ayaṃ tatiyassa vipāko.

၃. လူတို့သည် လူကြီးသူမတို့အား ရိုသေလေးစားမှု ပျက်စီးသောကာလ၌ သတ္တဝါတို့သည် မိဘတို့အပေါ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ယောက္ခမတို့အပေါ်၌သော်လည်းကောင်း အရှက်အကြောက်မရှိကြဘဲ မိမိတို့အလိုအတိုင်းသာ အိမ်ထောင်မှုကို စီမံကြလျက်၊ အသက်ကြီးရင့်သော မိဘအဘိုးအဘွားတို့အား စားဝတ်နေရေးမျှလောက်ကိုပင် ပေးလိုက ပေးကြလတ္တံ့၊ မပေးလိုက မပေးဘဲ နေကြလတ္တံ့။ အသက်ကြီးသူတို့သည် ကိုးကွယ်ရာမဲ့ ဖြစ်ကြလျက် မိမိတို့သဘောအတိုင်း မနေရဘဲ မြေးသူငယ်တို့ကို ချော့မြှူထိန်းကျောင်းပေးကာ တောင်းခံစားသောက်၍ အသက်မွေးကြရလတ္တံ့။ ထိုနေ့၌ မွေးဖွားသော နွားငယ်တို့၏ နို့ကို ပြန်လည်စို့ရသော နွားမကြီးများကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တတိယအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

4. Adhammikarājūnaṃ kāle adhammikarājāno paṇḍitānaṃ paveṇikusalānaṃ kammanittharaṇasamatthānaṃ mahāmattānaṃ yasaṃ na dassanti, dhammasabhāyaṃ vinicchayaṭṭhānepi paṇḍite vohārakusale mahallake amacce na ṭhapessanti. Tabbiparītānaṃ pana taruṇataruṇānaṃ yasaṃ dassanti, tathārūpe eva ca vinicchayaṭṭhāne ṭhapessanti, te rājakammāni ceva yuttāyuttañca ajānantā neva taṃ yasaṃ ukkhipituṃ sakkhissanti, na rājakammāni nittharituṃ, te asakkontā kammadhuraṃ chaḍḍessanti, mahallakāpi paṇḍitā amaccā yasaṃ alabhantā kiccāni nittharituṃ samatthāpi ‘‘kiṃ amhākaṃ etehi, mayaṃ bāhirakā jātā, abbhantarikā taruṇadārakā jānissantī’’ti uppannāni kammāni na karissanti, evaṃ sabbathāpi tesaṃ rājūnaṃ hāniyeva bhavissati, dhuraṃ vahituṃ asamatthānaṃ vacchadammānaṃ dhure yojitakālo viya, dhuravāhānañca [Pg.308] mahāgoṇānaṃ yugaparamparāya ayojitakālo viya bhavissati. Ayaṃ catutthassa vipāko.

၄. တရားမစောင့်သော မင်းတို့၏လက်ထက်တွင် မင်းတို့သည် ပညာရှိ၍ အစဉ်အဆက် လိမ္မာလျက် အမှုကိုပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်းရှိသော အမတ်ကြီးတို့အား ရာထူးစည်းစိမ်ကို မပေးကြလတ္တံ့။ တရားသဘင် အဆုံးအဖြတ်ပေးရာ၌လည်း တရားဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသော ပညာရှိ အမတ်ကြီးတို့ကို မခန့်အပ်ကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အလွန်နုပျို ငယ်ရွယ်သူတို့ကိုသာ ရာထူးစည်းစိမ် ပေးကြလတ္တံ့၊ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌လည်း ခန့်ထားကြလတ္တံ့။ ထိုငယ်ရွယ်သူတို့သည် မင်း၏အမှုကိစ္စများကိုလည်းကောင်း၊ သင့်တော်သည် မသင့်တော်သည်ကိုလည်းကောင်း မသိကြသဖြင့် ထိုစည်းစိမ်ရာထူးကို မထမ်းဆောင်နိုင်ကြလတ္တံ့၊ မင်း၏အမှုကိစ္စများကိုလည်း ပြီးမြောက်အောင် မဆောင်ရွက်နိုင်ကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့သည် မဆောင်ရွက်နိုင်ကြသဖြင့် တာဝန်တည်းဟူသော ဝန်ကို စွန့်ပစ်ကြလတ္တံ့။ ပညာရှိ အမတ်ကြီးတို့သည်လည်း ရာထူးစည်းစိမ်ကို မရကြသဖြင့် ကိစ္စအဝဝတို့ကို ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်နိုင်စွမ်း ရှိကြပါသော်လည်း 'ငါတို့အား ဤအမှုကိစ္စတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ငါတို့သည် အပြင်လူ ဖြစ်ခဲ့ကြပြီ၊ အတွင်းလူဖြစ်သော ပျိုနုသော သူငယ်တို့သာ သိကြလိမ့်မည်' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပေါ်ပေါက်လာသော မင်းမှုကိစ္စတို့ကို ကူညီဆောင်ရွက်ပေးကြမည် မဟုတ်ချေ။ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် အလုံးစုံသော အရာတို့၌ ထိုမင်းတို့၏ အမှုကိစ္စများသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းသို့သာ ရောက်လတ္တံ့။ ဝန်ကို ထမ်းဆောင်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော နွားပေါက်ငယ်တို့ကို ထမ်းပိုး၌ ကသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝန်ဆောင်နိုင်သော နွားကြီးတို့ကိုမူ ထမ်းပိုး၌ မကဘဲ အစဉ်အတိုင်း ချန်ထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား စတုတ္ထအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

5. Adhammikarājakāleyeva adhammikabālarājāno adhammike lolamanusse vinicchaye ṭhapessanti, te pāpapuññesu anādarā bālā sabhāyaṃ nisīditvā vinicchayaṃ dentā ubhinnampi atthapaccatthikānaṃ hatthato lañjaṃ gahetvā khādissanti asso viya dvīhi mukhehi yavasīsaṃ. Ayaṃ pañcamassa vipāko.

၅. တရားမစောင့်သော မင်းတို့လက်ထက်၌ တရားမစောင့်သော မင်းမိုက်တို့သည် တရားမစောင့်သော၊ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော လူမိုက်တို့ကို တရားဆုံးဖြတ်ရာ၌ ခန့်ထားကြလတ္တံ့။ ကုသိုလ်အကုသိုလ်တို့၌ ရိုသေလေးစားမှုမရှိသော ထိုလူမိုက်တို့သည် တရားရုံး၌ ထိုင်လျက် တရားဆုံးဖြတ်ချက်ပေးကြရာတွင် တရားပြိုင်ဖြစ်ကြသော နှစ်ဖက်သော အမှုသည်တို့၏လက်မှ တံစိုးလက်ဆောင် (လာဘ်) ကို ယူ၍ စားကြလတ္တံ့။ ခံတွင်းနှစ်ခုဖြင့် မြက်ကို စားသော မြင်းကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ပဉ္စမအိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

6. Adhammikāyeva vijātirājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ āsaṅkāya yasaṃ na dassanti, akulīne vaḍḍhessanti, evaṃ mahākulāni duggatāni bhavissanti, lāmakakulāni issarāni. Te ca kulīnā purisā jīvituṃ asakkontā ‘‘ime nissāya jīvissāmā’’ti akulīnānaṃ dhītaro dassanti, iti tāsaṃ kuladhītānaṃ akulīnehi saddhiṃ saṃvāso jarasiṅgālassa suvaṇṇapātiyaṃ passāvakaraṇasadiso bhavissati. Ayaṃ chaṭṭhassa vipāko.

၆. နောင်အခါ တရားမစောင့်သော၊ အမျိုးယုတ်သော မင်းတို့သည် အမျိုးနှင့်ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့ကို စိုးရိမ်ရွံရှာသဖြင့် စည်းစိမ်အခြံအရံကို မပေးကြဘဲ အမျိုးယုတ်သူတို့ကိုသာ ချီးမြှောက်ကြလိမ့်မည်။ ထိုသို့ပြုခြင်းကြောင့် မြတ်သောအမျိုးသားတို့သည် ဆင်းရဲကြကုန်လတ္တံ့၊ ယုတ်ညံ့သောအမျိုးသားတို့သည် အစိုးရကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ အမျိုးမြတ်သောသူတို့သည် အသက်မွေးရန် မစွမ်းနိုင်ကြသဖြင့် 'ဤယုတ်ညံ့သူတို့ကို မှီ၍ အသက်မွေးရကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ယုတ်ညံ့သောအမျိုးသားတို့အား မိမိတို့၏ သမီးကောင်းတို့ကို ပေးကြလိမ့်မည်။ ထိုသို့ အမျိုးကောင်းသမီးတို့သည် ယုတ်ညံ့သောအမျိုးသားတို့နှင့်အတူ ပေါင်းဖော်ရခြင်းသည် မြေခွေးအိုအား ရွှေခွက်၌ ကျင်ငယ်စွန့်စေသကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဆဋ္ဌမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

7. Gacchante gacchante kāle itthiyo purisalolā surālolā alaṅkāralolā visikhālolā āmisalolā bhavissanti dussīlā durācārā. Tā sāmikehi kasigorakkhādīni kammāni katvā kicchena kasirena sambhataṃ dhanaṃ jārehi saddhiṃ suraṃ pivantiyo mālāgandhavilepanaṃ dhārayamānā antogehe accāyikampi kiccaṃ anoloketvā gehaparikkhepassa uparibhāgenapi chiddaṭṭhānehipi jāre upadhārayamānā sve vapitabbayuttakaṃ bījampi koṭṭetvā yāgubhattakhajjakāni sajjetvā khādamānā vilumpissanti heṭṭhāpīṭhakanipannakachātakasiṅgālī viya vaṭṭetvā vaṭṭetvā pādamūle nikkhittarajjuṃ. Ayaṃ sattamassa vipāko.

၇. ကာလရှည်မြင့်စွာ ရောက်လတ်သော် မိန်းမတို့သည် ယောက်ျား၌လည်းကောင်း၊ သေရည်၌လည်းကောင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်ထွက်လည်ပတ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အာမိသ၌လည်းကောင်း လော်လည်ကြလျက် သီလမရှိ၊ မကောင်းသော အကျင့်ရှိကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမိန်းမတို့သည် လင်ယောက်ျားများက လယ်ထွန်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း စသော လုပ်ငန်းများကို ပင်ပန်းဆင်းရဲစွာ လုပ်ကိုင်၍ ရှာဖွေစုဆောင်းထားသော ဥစ္စာများကို သယောက်လင်များနှင့်အတူ သေရည်သောက်ခြင်း၊ ပန်းပန်ခြင်း၊ နံ့သာခြယ်သခြင်းတို့ဖြင့် ဖြုန်းတီးကြလိမ့်မည်။ အိမ်တွင်းရှိ အရေးကြီးသော လုပ်ငန်းများကို လျစ်လျူရှုကာ အိမ်ခြံစည်းရိုးအထက်မှလည်းကောင်း၊ အပေါက်အပြဲများမှလည်းကောင်း သယောက်လင်များကို မျှော်လင့်ကြည့်ရှုလျက်၊ နက်ဖြန် ပျိုးကြဲရမည့် မျိုးစေ့များကိုပင် ထောင်းထုကာ ယာဂု၊ ထမင်း၊ ခဲဖွယ်များကို ပြင်ဆင်စားသောက်လျက် ဖျက်ဆီးကြကုန်လတ္တံ့။ ၎င်းသည် ခုံတန်းလျား (အင်းပျဉ်) အောက်တွင် ဝပ်နေသော ငတ်မွတ်သော မြေခွေးမသည် ခြေရင်း၌ ချထားသော ကြိုးလွန်ကို ကိုက်ဖြတ်စားသကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား သတ္တမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

8. Gacchante gacchante kāle loko parihāyissati, raṭṭhaṃ nirojaṃ bhavissati, rājāno duggatā kapaṇā bhavissanti. Yo issaro bhavissati, tassa bhaṇḍāgāre satasahassamattā kahāpaṇā bhavissanti, te evaṃ duggatā sabbe janapade attano kammaṃ kārayissanti, upaddutā manussā sake kammante chaḍḍetvā rājūnaṃyeva atthāya pubbaṇṇāparaṇṇāni vapantā [Pg.309] rakkhantā lāyantā maddantā pavesentā ucchukhettāni karontā yantāni vāhentā phāṇitādīni pacantā pupphārāme phalārāme ca karontā tattha tattha nipphannāni pupphaphalādīni āharitvā rañño koṭṭhāgārameva pūressanti, attano gehesu tucchakoṭṭhe olokentāpi na bhavissanti, tucchatucchakumbhe anoloketvā pūritakumbhapūraṇasadisameva bhavissati. Ayaṃ aṭṭhamassa vipāko.

၈. ကာလရှည်မြင့်စွာ ရောက်လတ်သော် လောကသည် ဆုတ်ယုတ်လတ္တံ့၊ တိုင်းပြည်သည်လည်း သြဇာဓာတ် ဆုတ်ယုတ်လတ္တံ့၊ မင်းတို့သည်လည်း ဆင်းရဲနွမ်းပါး၍ အထီးကျန်ကြကုန်လတ္တံ့။ အစိုးရသောမင်း၏ ဘဏ္ဍာတိုက်၌ပင် အသပြာတစ်သိန်းမျှသာ ရှိတော့အံ့။ ထိုသို့ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော မင်းတို့သည် တိုင်းသူပြည်သားအပေါင်းကို မိမိတို့၏ အမှုကိစ္စများကိုသာ လုပ်ကိုင်စေကြလိမ့်မည်။ နှိပ်စက်ညှဉ်းပန်းခြင်း ခံရသော ပြည်သူတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းများကို စွန့်လွှတ်ကာ မင်းတို့၏ အကျိုးအတွက်သာလျှင် ကောက်ဦးကောက်နှောင်းတို့ကို စိုက်ပျိုးခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်း၊ ရိတ်သိမ်းခြင်း၊ နယ်လှေ့ခြင်း၊ ကျီသွင်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြရလိမ့်မည်။ ကြံခင်းများကို စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ကြံညှစ်ယန္တရားများကို လည်ပတ်စေခြင်း၊ တင်လဲစသည်တို့ကို ချက်လုပ်ခြင်း၊ ပန်းဥယျာဉ်နှင့် သစ်သီးဥယျာဉ်များကို ပြုစုပျိုးထောင်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြရလျက် ထိုထိုနေရာမှ ဖြစ်ထွန်းသမျှသော ပန်း၊ သစ်သီး စသည်တို့ကို ဆောင်ယူကာ မင်း၏ ကျီကျဘဏ္ဍာတိုက်ကိုသာ ဖြည့်ကြရလိမ့်မည်။ မိမိတို့အိမ်ရှိ ဟောင်းလောင်းဖြစ်နေသော ကျီကျများကိုမူကား ကြည့်ရှုသူပင် ရှိကြမည်မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ အချည်းနှီးဖြစ်သော အိုးတို့ကို လျစ်လျူရှု၍ ပြည့်ပြီးသားအိုးကိုသာ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြည့်စွက်သကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား အဋ္ဌမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

9. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, chandādivasena agatiṃ gacchantā rajjaṃ kāressanti, dhammena vinicchayaṃ nāma na dassanti, lañjavittakā bhavissanti dhanalolā, raṭṭhavāsikesu tesaṃ khantimettānuddayaṃ nāma na bhavissati, kakkhaḷā pharusā ucchuyante ucchugaṇṭhikā viya manusse pīḷentā nānappakāraṃ baliṃ uppādetvā dhanaṃ gaṇhissanti, manussā balipīḷitā kiñci dātuṃ asakkontā gāmanigamādayo chaḍḍetvā paccantaṃ gantvā vāsaṃ kappessanti, majjhimajanapado suñño bhavissati, paccanto ghanavāso seyyathāpi pokkharaṇiyā majjhe udakaṃ āvilaṃ pariyante vippasannaṃ. Ayaṃ navamassa vipāko.

၉. ကာလရှည်မြင့်စွာ ရောက်လတ်သော် မင်းတို့သည် တရားမစောင့်ကြကုန်လတ္တံ့၊ ချစ်ခြင်း၊ မုန်းခြင်း စသော အဂတိလေးပါးသို့ လိုက်စားလျက် မင်းပြုကြကုန်လတ္တံ့။ တရားသဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို မပြုကြဘဲ တံစိုးလက်ဆောင်ကို တောင်းခံလျက် ဥစ္စာ၌ လောဘရမ္မက် ကြီးကြကုန်လတ္တံ့။ တိုင်းသူပြည်သားတို့အပေါ်၌ သည်းခံခြင်း၊ မေတ္တာထားခြင်း၊ သနားကြင်နာခြင်း မရှိကြဘဲ ခက်ထန်ကြမ်းကြုတ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ကြံညှစ်စက်၌ ကြံဆစ်ကို ညှစ်သကဲ့သို့ ပြည်သူတို့ကို ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ကာ အမျိုးမျိုးသော အခွန်အတုပ်များကို ကောက်ခံ၍ ဥစ္စာပစ္စည်းများကို လုယူကြလိမ့်မည်။ ပြည်သူတို့သည် အခွန်အတုပ်ဒဏ်ကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပေးဆောင်နိုင်ကြသဖြင့် ရွာ၊ နိဂုံး စသည်တို့ကို စွန့်ပစ်ကာ နယ်စပ်ဒေသများသို့ သွားရောက် နေထိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအခါ တိုင်းပြည်၏ အလယ်ဗဟိုသည် ဆိတ်သုဉ်း၍ နယ်စပ်ဒေသများ၌သာ လူဦးရေ ထူထပ်လာလိမ့်မည်။ ၎င်းသည် ရေကန်၏ အလယ်ဗဟို၌ ရေနောက်ကျုပြီး ဘေးပတ်ပတ်လည်၌ ရေကြည်လင်သကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား နဝမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

10. Gacchante gacchante kāle rājāno adhammikā bhavissanti, tesu adhammikesu rājayuttāpi brāhmaṇagahapatikāpi negamajānapadāpīti samaṇabrāhmaṇe upādāya sabbe manussā adhammikā bhavissanti, tato tesaṃ ārakkhadevatā balipaṭiggāhikadevatā rukkhadevatā ākāsaṭṭhakadevatāti evaṃ devatāpi adhammikā bhavissanti, adhammikarājūnaṃ rajje vātā visamā kharā vāyissanti, te ākāsaṭṭhakavimānāni kampessanti, tesu kampitesu devatā kupitā devaṃ vassituṃ na dassanti, vassamānopi sakalaraṭṭhe ekappahāreneva na vassissati, vassamānopi sabbattha kasikammassa vā vappakammassa vā upakāro hutvā na vassissati. Yathā ca raṭṭhe, evaṃ janapadepi gāmepi ekataḷākassarepi ekappahāreneva na vassissati, taḷākassa uparibhāge vassanto heṭṭhābhāge na vassissati, heṭṭhā vassanto upari na vassissati, ekasmiṃ bhāge sassaṃ ativassena nassissati, ekasmiṃ avassanto milāyissati, ekasmiṃ sammā vassamāno sampādessati, evaṃ ekassa rañño rajje vuttā [Pg.310] sassā tippakārā bhavissanti ekakumbhiyā odano viya. Ayaṃ dasamassa vipāko.

၁၀. ကာလရှည်မြင့်စွာ ရောက်လတ်သော် မင်းတို့သည် တရားမစောင့်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမင်းတို့ တရားမစောင့်သောအခါ မင်း၏ အမတ်များ၊ ပုဏ္ဏားသူကြွယ်များ၊ နိဂုံးဇနပုဒ်သူ ပြည်သူအပေါင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့ကို အစပြု၍ လူခပ်သိမ်းတို့သည်လည်းကောင်း တရားမစောင့်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသို့ လူရဟန်းတို့ တရားမစောင့်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ အစောင့်အရှောက်နတ်များ၊ ပူဇော်သက္ကာရခံနတ်များ၊ သစ်ပင်စောင့်နတ်များနှင့် ကောင်းကင်စောင့်နတ်တို့သည်လည်း တရားမစောင့်ကြကုန်လတ္တံ့။ တရားမစောင့်သော မင်းတို့၏ တိုင်းပြည်၌ လေပြင်းတို့သည် မညီမညွတ် ပြင်းထန်စွာ တိုက်ခတ်ကုန်လတ္တံ့။ ထိုလေပြင်းတို့သည် ကောင်းကင်ရှိ နတ်ဗိမာန်များကို တုန်လှုပ်စေကုန်လတ္တံ့။ နတ်ဗိမာန်များ တုန်လှုပ်သောအခါ နတ်တို့သည် အမျက်ထွက်ကြသဖြင့် မိုးကို မရွာသွန်းစေကုန်လတ္တံ့။ မိုးရွာသော်လည်း တစ်နိုင်ငံလုံး၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း မရွာလတ္တံ့။ ရွာပြန်လျှင်လည်း ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ လယ်ထွန်ခြင်း၊ မျိုးစေ့ကြဲခြင်းတို့အား အကျိုးရှိအောင် သင့်တင့်စွာ မရွာလတ္တံ့။ တိုင်းပြည်၌ မရွာသကဲ့သို့ ဇနပုဒ်၊ ရွာ၊ ရေကန်အိုင်တို့၌လည်း တစ်ပြိုင်နက်တည်း မရွာလတ္တံ့။ ရေကန်တစ်ခု၏ အထက်ပိုင်း၌ ရွာသော် အောက်ပိုင်း၌ မရွာ၊ အောက်ပိုင်း၌ ရွာသော် အထက်ပိုင်း၌ မရွာလတ္တံ့။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ကောက်ပဲသီးနှံတို့သည် မိုးလွန်သဖြင့် ပျက်စီးကြကုန်လတ္တံ့၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ မိုးမရွာသဖြင့် ညှိုးနွမ်းခြောက်သွေ့ကြကုန်လတ္တံ့၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌မူ မိုးကောင်းစွာ ရွာသဖြင့် သီးနှံများ ဖြစ်ထွန်းအောင်မြင်ကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် မင်းတစ်ပါး၏ တိုင်းပြည်၌ စိုက်ပျိုးသော သီးနှံတို့သည် အိုးတစ်လုံးတည်း၌ ချက်သော ထမင်းကဲ့သို့ (အချို့နပ်၊ အချို့မနပ်၊ အချို့ကျွမ်းလျက်) သုံးမျိုးကွဲပြားကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဒသမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

11. Gacchante gacchante kāle sāsane parihāyante paccayalolā alajjikā bahū bhikkhū bhavissanti, te bhagavatā paccayaloluppaṃ nimmathetvā kathitadhammadesanaṃ cīvarādicatupaccayahetu paresaṃ desessanti, paccayehi mucchitvā niratthakapakkhe ṭhitā nibbānābhimukhaṃ katvā desetuṃ na sakkhissanti, kevalaṃ ‘‘padabyañjanasampattiñceva madhurasaddañca sutvā mahagghāni cīvarāni dassanti’’iccevaṃ desessanti. Apare antaravīthicatukkarājadvārādīsu nisīditvā kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇapādamāsakarūpādīnipi nissāya desessanti. Iti bhagavatā nibbānagghanakaṃ katvā desitaṃ dhammaṃ catupaccayatthāya ceva kahāpaṇaaḍḍhakahāpaṇādiatthāya ca vikkiṇitvā desentā satasahassagghanakaṃ candanasāraṃ pūtitakkena vikkiṇantā viya bhavissanti. Ayaṃ ekādasamassa vipāko.

၁၁. ကာလရှည်မြင့်စွာ ရောက်လတ်၍ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သောအခါ ပစ္စည်းလေးပါး၌ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော၊ အရှက်မရှိသော အလဇ္ဇီရဟန်းတို့သည် များစွာ ပေါ်ပေါက်လာကုန်လတ္တံ့။ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားက ပစ္စည်း၌ လောဘရမ္မက်ကြီးခြင်းကို နှိပ်နင်း၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းလေးပါးကို ရလိုသော အကြောင်းကြောင့် သူတစ်ပါးတို့အား ဟောကြားကြလိမ့်မည်။ ပစ္စည်းတို့၌ မက်မောလျက် အကျိုးမဲ့သောဘက်၌ တည်ကြသဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရှေးရှုဦးတည်၍ ဟောကြားရန် မစွမ်းနိုင်ကြကုန်လတ္တံ့။ 'ငါတို့၏ ပုဒ်ဗျည်း ပြည့်စုံပုံနှင့် သာယာသော အသံကို ကြားရလျှင် တန်ဖိုးကြီးသော သင်္ကန်းတို့ကို လှူကြလိမ့်မည်' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်သက်သက်ဖြင့်သာ ဟောကြားကြကုန်လတ္တံ့။ အချို့သော ရဟန်းတို့သည် လမ်းကြား၊ လမ်းဆုံ၊ မင်းအိမ်တံခါး စသည်တို့၌ ထိုင်ကာ အသပြာ၊ အသပြာဝက်၊ တစ်မတ်၊ တစ်ပဲ စသော ငွေကြေးတို့ကို အမှီပြု၍ တရားဟောကြလိမ့်မည်။ သို့ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားက နိဗ္ဗာန်နှင့် ထိုက်တန်သော တန်ဖိုးဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ပစ္စည်းလေးပါး အလို့ငှာလည်းကောင်း၊ အသပြာ၊ အသပြာဝက် စသော ငွေကြေးအလို့ငှာလည်းကောင်း ရောင်းချ၍ ဟောကြားကြသဖြင့် အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော စန္ဒကူးနှစ်ကို ပုပ်စပ်သော ရက်တက်ရည်နှင့် လဲလှယ်၍ ရောင်းချသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား ဧကာဒသမအိမ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

12. Adhammikarājakāle loke viparivattanteyeva rājāno jātisampannānaṃ kulaputtānaṃ yasaṃ na dassanti, akulīnānaññeva dassanti, te issarā bhavissanti, itare daliddā. Rājasammukhepi rājadvārepi amaccasammukhepi vinicchayaṭṭhānepi tucchalābusadisānaṃ akulīnānaṃyeva kathā osīditvā ṭhitā viya niccalā suppatiṭṭhitā bhavissati, saṅghasannipātepi saṅghakammagaṇakammaṭṭhānesu ceva pattacīvarapariveṇādivinicchayaṭṭhānesu ca dussīlānaṃ pāpapuggalānaṃyeva kathā niyyānikā bhavissati, na lajjibhikkhūnanti evaṃ sabbathāpi tucchalābūnaṃ sīdanakālo viya bhavissati. Ayaṃ dvādasamassa vipāko.

၁၂. တရားမစောင့်သော မင်းတို့၏ လက်ထက်၊ လောကကြီး ဖောက်ပြန်ပြောင်းလဲနေသော အခါ၌ မင်းတို့သည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့အား စည်းစိမ်အခြံအရံကို မပေးကြဘဲ အမျိုးယုတ်သော သူတို့အားသာလျှင် ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးယုတ်သူတို့သည် အစိုးရသူများ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။ အခြားသော အမျိုးမြတ်သူတို့ကား ဆင်းရဲကြကုန်လတ္တံ့။ မင်း၏ မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ မင်းအိမ်တံခါး၌လည်းကောင်း၊ အမတ်တို့၏ မျက်မှောက်၌လည်းကောင်း၊ တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌လည်းကောင်း ရေမရှိသော ဘူးသီးခြောက်နှင့် တူကုန်သော အမျိုးယုတ်သူတို့၏ စကားသည်သာလျှင် ရေထဲ၌ နစ်မြုပ်၍ တည်သကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် ကောင်းစွာ တည်တံ့လိမ့်မည်။ သံဃာ့အစည်းအဝေး၌လည်းကောင်း၊ သံဃာ့ကိစ္စ ဂိုဏ်းကိစ္စ ဆောင်ရွက်ရာ အရပ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သပိတ် သင်္ကန်း ကျောင်းဝင်း စသည်တို့ကို ဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်တို့၌လည်းကောင်း သီလမရှိသော လူယုတ်မာတို့၏ စကားသည်သာလျှင် အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်လိမ့်မည်၊ သီလရှိသော လဇ္ဇီရဟန်းကောင်းတို့၏ စကားသည်ကား အကျိုးကို မပြီးစေနိုင်လတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ခပ်သိမ်းသော အရာအားဖြင့် ရေမရှိသော ဘူးသီးခြောက်တို့ ရေ၌ နစ်သော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်နှစ်ခုမြောက်သော အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

13. Tādiseyeva kāle adhammikarājāno akulīnānaṃ yasaṃ dassanti, te issarā bhavissanti, kulīnā duggatā. Tesu na keci gāravaṃ karissanti, itaresuyeva karissanti, rājasammukhe vā amaccasammukhe vā vinicchayaṭṭhāne vā vinicchayakusalānaṃ ghanasilāsadisānaṃ kulaputtānaṃ kathā na ogāhitvā patiṭṭhahissati. Tesu kathentesu ‘‘kiṃ ime kathentī’’ti itare parihāsameva karissanti, bhikkhusannipātepi vuttappakāresu ṭhānesu neva pesale bhikkhū garukātabbe maññissanti, nāpi nesaṃ [Pg.311] kathā pariyogāhitvā patiṭṭhahissati, silānaṃ plavakālo viya bhavissati. Ayaṃ terasamassa vipāko.

၁၃. ထိုသို့သော အခါသမယ၌ တရားမစောင့်သော မင်းတို့သည် အမျိုးယုတ်သော သူတို့အား စည်းစိမ်ကို ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးယုတ်သူတို့သည် အစိုးရသူများ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။ အမျိုးမြတ်သူတို့သည် ဆင်းရဲကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးမြတ်သူတို့အပေါ် မည်သူမျှ ရိုသေခြင်းကို မပြုကြဘဲ အမျိုးယုတ်သူတို့အပေါ်၌သာ ရိုသေခြင်းကို ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ မင်း၏မျက်မှောက်၌ဖြစ်စေ၊ အမတ်တို့၏မျက်မှောက်၌ဖြစ်စေ၊ တရားဆုံးဖြတ်ရာ၌ဖြစ်စေ တရားဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်ကြကုန်သော၊ တစ်ခဲနက်သော ကျောက်တုံးနှင့် တူကုန်သော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ စကားသည် သက်ဝင်၍ မတည်တံ့လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့က စကားပြောဆိုကြသောအခါ "ဤသူတို့သည် အဘယ်အရာကို ပြောနေကြသနည်း" ဟု ဆိုကာ အခြားသော အမျိုးယုတ်သူတို့သည် ပြောင်လှောင်ပြက်ရယ် ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ ရဟန်းတို့၏ အစည်းအဝေး၌လည်းကောင်း၊ ဖော်ပြပါ ကိစ္စရပ်များ၌လည်းကောင်း သီလကို ချစ်မြတ်နိုး၍ အလေးဂရုပြုထိုက်သော ရဟန်းတို့ကို အလေးအမြတ် ပြုကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ထိုရဟန်းတို့၏ စကားသည်လည်း သက်ဝင်၍ တည်တံ့လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ကျောက်တုံးတို့ ရေပေါ်၌ ပေါ်သော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်သုံးခုမြောက်သော အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

14. Loke parihāyanteyeva manussā tibbarāgādijātikā kilesānuvattakā hutvā taruṇataruṇānaṃ attano bhariyānaṃ vase vattissanti, gehe dāsakammakarādayopi gomahiṃsādayopi hiraññasuvaṇṇampi sabbaṃ tāsaṃyeva āyattaṃ bhavissati, ‘‘asukahiraññasuvaṇṇaṃ vā paricchedādijātaṃ vā kaha’’nti vutte ‘‘yattha vā tattha vā hotu, kiṃ tuyhiminā byāpārena, tvaṃ mayhaṃ ghare santaṃ vā asantaṃ vā jānitukāmo jāto’’ti vatvā nānappakārehi akkositvā mukhasattīhi koṭṭetvā dāsaceṭakaṃ viya vase katvā attano issariyaṃ pavattessanti, evaṃ madhukapupphappamāṇamaṇḍūkapotikānaṃ āsīvise kaṇhasappe gilanakālo viya bhavissati. Ayaṃ cuddasamassa vipāko.

၁၄. လောကကြီး ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသွားသော အခါ၌ လူတို့သည် ပြင်းထန်သော ရာဂစသည်တို့ ရှိကြကုန်လျက်၊ ကိလေသာ၏ အလိုသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်လျက် နုပျိုလှပသော မိမိတို့၏ ဇနီးမယားတို့၏ အလိုသို့ လိုက်ကြကုန်လတ္တံ့။ အိမ်ရှိ ကျွန်၊ အလုပ်သမား စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နွား ကျွဲ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ရွှေ ငွေ သည်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော အိမ်တွင်းပစ္စည်းတို့သည် ထိုပျိုနုသော ဇနီးမယားတို့၏ လက်အောက်သို့ ရောက်ရှိလိမ့်မည်။ "ဤမည်သော ရွှေငွေ သို့မဟုတ် အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းတို့သည် ဘယ်မှာနည်း" ဟု မေးမြန်းလျှင် "ရှိတဲ့နေရာမှာ ရှိပါလိမ့်မယ်၊ သင့်မှာ ဒါတွေနဲ့ ဘာဆိုင်လို့လဲ၊ သင့်အနေနဲ့ ငါ့အိမ်မှာ ရှိတာ မရှိတာကို သိချင်နေရသလား" ဟု ဆိုကာ နည်းမျိုးစုံဖြင့် ဆဲရေးတိုင်းထွာ၍ နှုတ်လှံကုန်းတို့ဖြင့် ထိုးနှက်ကာ ကျွန်အစေအပါးကဲ့သို့ မိမိတို့၏ အလိုသို့ သွတ်သွင်းလျက် ၎င်းတို့၏ စိုးမိုးအုပ်ချုပ်မှုကို ပြုကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့ ဖြစ်သဖြင့် သစ်မည်စည်ပွင့်ခန့် ပမာဏရှိသော ဖားမငယ်တို့သည် ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဟောက်ကြီးများကို မျိုသော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်လေးခုမြောက်သော အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

15. Dubbalarājakāle rājāno hatthisippādīsu akusalā yuddhesu avisāradā bhavissanti, te attano rājādhipaccaṃ āsaṅkamānā samānajātikānaṃ kulaputtānaṃ issariyaṃ adatvā attano pādamūlikanhāpakakappakādīnaṃ dassanti, jātigottasampannā kulaputtā rājakule patiṭṭhaṃ alabhamānā jīvikaṃ kappetuṃ asamatthā hutvā issariyaṭṭhāne jātigottahīne akulīne upaṭṭhahantā vicarissanti, suvaṇṇarājahaṃsehi kākassa parivāritakālo viya bhavissati. Ayaṃ pannarasamassa vipāko.

၁၅. အားနည်းသော မင်းတို့၏ လက်ထက်၌ မင်းတို့သည် ဆင်စီးအတတ် စသည်တို့၌ မလိမ္မာကြဘဲ စစ်တိုက်ခြင်းတို့၌လည်း မရဲရင့်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုမင်းတို့သည် မိမိတို့၏ မင်းအာဏာ စိုးမိုးမှုကို စိုးရိမ်ရွံရှာကြသဖြင့် မိမိတို့နှင့် တူညီသော ဇာတ်ရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့အား ရာထူးစည်းစိမ်ကို မပေးဘဲ မိမိတို့၏ ခြေရင်း၌ ခစားကြသော ရေချိုးပေးသူ၊ ဆတ္တာသည် စသည်တို့အားသာလျှင် ပေးကြကုန်လတ္တံ့။ အမျိုးအနွယ် ဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် မင်းနန်းတော်၌ မှီခိုအားထားရာကို မရကြသဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း မပြုနိုင်ကြတော့ဘဲ ရာထူးဌာနန္တရ ရရှိထားကြသော အမျိုးယုတ်၊ မျိုးနွယ်ယုတ်သော သူတို့ထံ၌ ခစားလုပ်ကျွေးရင်း သွားလာနေထိုင်ကြရကုန်လတ္တံ့။ ရွှေဟင်္သာမင်းတို့သည် ကျီးကန်းကို ခြံရံထားရသော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ငါးခုမြောက်သော အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။

16. Adhammikarājakāleyeva ca akulīnāva rājavallabhā issarā bhavissanti, kulīnā appaññātā duggatā. Te rājavallabhā rājānaṃ attano kathaṃ gāhāpetvā vinicchayaṭṭhānādīsu balavanto hutvā dubbalānaṃ paveṇiāgatāni khettavatthuādīni ‘‘amhākaṃ santakāni etānī’’ti abhiyuñjitvā te ‘‘na tumhākaṃ, amhāka’’nti āgantvā vinicchayaṭṭhānādīsu vivadante vettalatādīhi pahārāpetvā gīvāyaṃ gahetvā apakaḍḍhāpetvā ‘‘attano pamāṇaṃ na jānātha, amhehi saddhiṃ vivadatha, idāni vo rañño kathetvā hatthapādacchedādīni kāressāmā’’ti santajjessanti, te tesaṃ bhayena attano santakāni khettavatthūni ‘‘tumhākaṃyeva [Pg.312] tāni, gaṇhathā’’ti niyyātetvā attano gehāni pavisitvā bhītā nipajjissanti. Pāpabhikkhūpi pesale bhikkhū yathāruci viheṭhessanti, pesalā bhikkhū paṭisaraṇaṃ alabhamānā araññaṃ pavisitvā gahanaṭṭhānesu nilīyissanti, evaṃ hīnajaccehi ceva pāpabhikkhūhi ca upaddutānaṃ jātimantakulaputtānañceva pesalabhikkhūnañca eḷakānaṃ bhayena tasavakānaṃ palāyanakālo viya bhavissati. Ayaṃ soḷasamassa vipāko. Evaṃ tassa tassa atthassa pubbanimittabhūte soḷasa supine passi. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalarājā viya soḷasa supine’’ti. Ettha ca pubbanimittato attano atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto attano kammānubhāvena passati, kosalarājā viya lokassa atthānatthanimittaṃ supinaṃ passanto pana sabbasattasādhāraṇakammānubhāvena passatīti veditabbaṃ.

၁၆. တရားမစောင့်သော မင်း၏ လက်ထက်၌သာလျှင် အမျိုးယုတ်သော မင်းကျွမ်းဝင်သူတို့သည် အစိုးရကြကုန်လတ္တံ့။ အမျိုးမြတ်သူတို့သည် မထင်ရှားဘဲ ဆင်းရဲကြကုန်လတ္တံ့။ မင်းကျွမ်းဝင်သော ထိုအမျိုးယုတ်တို့သည် မင်းအား မိမိတို့၏ စကားကို နာယူစေပြီးလျှင် တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်တို့၌ အာဏာရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်လျက် အားနည်းသော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ ဘိုးဘွားအစဉ်အဆက်မှ ဆင်းသက်လာသော လယ်မြေ ခြံမြေ စသည်တို့ကို "ဤအရာများသည် ငါတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သည်" ဟု တရားစွဲဆိုကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့က "ဒါတွေက သင်တို့ဥစ္စာမဟုတ်ပါ၊ ငါတို့ဥစ္စာသာ ဖြစ်ပါတယ်" ဟု လာရောက်၍ တရားရင်ဆိုင် စကားပြောဆိုကြသောအခါ ကြိမ်လုံး စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်နှက်စေလျက်၊ လည်ပင်းကို ကိုင်၍ ဆွဲထုတ်စေကာ "မင်းတို့က မင်းတို့အဆင့်အတန်းကို မသိကြဘူး၊ ငါတို့နဲ့ လာပြီး တရားရင်ဆိုင်ရဲတယ်၊ အခု မင်းအကြောင်းကို မင်းကြီးအား ပြောပြီး ခြေဖြတ် လက်ဖြတ် စသည်တို့ကို ပြုလုပ်စေမည်" ဟု ခြိမ်းခြောက်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့သည် ထိုအမျိုးယုတ်တို့၏ ဘေးကြောင့် မိမိတို့၏ ပိုင်ဆိုင်သော လယ်မြေ ခြံမြေများကို "ဤအရာများသည် သင်တို့၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်ပါသည်၊ ယူကြပါကုန်" ဟု အပ်နှံ၍ မိမိတို့ အိမ်သို့ ဝင်ကာ ကြောက်ရွံ့လျက် အိပ်ကြရကုန်လတ္တံ့။ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်း သီလကို ချစ်မြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့ကို မိမိတို့ အလိုရှိတိုင်း ညှဉ်းဆဲကြကုန်လတ္တံ့။ သီလမြတ်နိုးသော ရဟန်းတို့သည် ကိုးကွယ်ရာ အားထားရာကို မရကြသဖြင့် တောသို့ ဝင်၍ တောအုပ်ကြီးများထဲ၌ ပုန်းအောင်းနေကြရကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့ အမျိုးယုတ်သူတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း နှိပ်စက်အပ်သဖြင့် ဇာတ်နှင့်ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားတို့နှင့် သီလရှိသော ရဟန်းတို့သည် ဆိတ်တို့၏ ဘေးကြောင့် ခြင်္သေ့ ကျား ရဲတို့ ပြေးလွှားပုန်းအောင်းရသော အခါကဲ့သို့ ဖြစ်လတ္တံ့။ ဤသည်ကား တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုမြောက်သော အိပ်မက်၏ အကျိုးတည်း။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုသော အကျိုးတရားတို့၏ ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်ကုန်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်ကြီးတို့ကို မြင်မက်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် "ကောသလမင်းကြီးသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အိပ်မက်တို့ကို မြင်သကဲ့သို့" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအိပ်မက်၌လည်း ရှေ့ပြေးနိမိတ်အားဖြင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားရှိခြင်း၊ အကျိုးမဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောသူသည် မိမိ၏ ကံအာနုဘော်ကြောင့် မြင်မက်၏။ ကောသလမင်းကြီးကဲ့သို့ လောကသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားရှိခြင်း၊ အကျိုးမဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော အိပ်မက်ကို မြင်မက်သောသူသည်ကား ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော ကံအာနုဘော်ကြောင့် မြင်မက်၏ဟု သိအပ်၏။

Kuddhā hi devatāti nāgamahāvihāre mahātherassa kuddhā devatā viya. Rohaṇe kira nāgamahāvihāre mahāthero bhikkhusaṅghaṃ anapaloketvāva ekaṃ nāgarukkhaṃ chindāpesi. Rukkhe adhivatthā devatā therassa kuddhā paṭhamameva naṃ saccasupinena palobhetvā pacchā ‘‘ito te sattadivasamatthake upaṭṭhāko rājā marissatī’’ti supine ārocesi. Thero taṃ kathaṃ āharitvā rājorodhānaṃ ācikkhi. Tā ekappahāreneva mahāviravaṃ viraviṃsu. Rājā ‘‘kiṃ eta’’nti pucchi. Tā ‘evaṃ therena vutta’’nti ārocayiṃsu. Rājā divase gaṇāpetvā sattāhe vītivatte therassa hatthapāde chindāpesi. Ekantasaccameva hotīti phalassa saccabhāvato vuttaṃ, dassanaṃ pana vipallatthameva. Teneva pahīnavipallāsā pubbanimittabhūtampi supinaṃ na passanti, dvīhi tīhi vā kāraṇehi kadāci supinaṃ passantīti āha ‘‘saṃsaggabhedato’’ti. ‘‘Asekkhā na passanti pahīnavipallāsattā’’ti vacanato catunnampi kāraṇānaṃ vipallāso eva mūlakāraṇanti daṭṭhabbaṃ.

"အမျက်ထွက်သော နတ်သည်" ဟူသည်ကား နာဂမဟာဝိဟာရ၌ မထေရ်ကြီးအား အမျက်ထွက်သော နတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ကြားရသည်မှာ ရောဟဏတိုင်း၊ နာဂမဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်၌ မထေရ်ကြီးတစ်ပါးသည် ရဟန်းသံဃာအား မပန်ကြားဘဲ ကံ့ကော်ပင်တစ်ပင်ကို ဖြတ်စေခဲ့၏။ ထိုသစ်ပင်၌ စောင့်သော နတ်သည် မထေရ်အား အမျက်ထွက်သဖြင့် ရှေးဦးစွာ ထိုမထေရ်ကို မှန်သော အိပ်မက်ဖြင့် ဖျားယောင်းပြီးမှ၊ နောက်ပိုင်း၌ "ယနေ့မှ ခုနစ်ရက်မြောက်သော နေ့၌ သင်၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော မင်းကြီးသည် ကွယ်လွန်လိမ့်မည်" ဟု အိပ်မက်၌ ပြောကြားခဲ့၏။ မထေရ်သည် ထိုစကားကို ဆောင်ယူကာ မင်း၏ မောင်းမမိဿံတို့အား ပြောကြားခဲ့ရာ၊ ထိုမောင်းမတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ပြင်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မင်းကြီးက "ဒါ ဘာဖြစ်ကြတာလဲ" ဟု မေးသောအခါ၊ ထိုမောင်းမတို့က "မထေရ်က ဤသို့ ပြောပါသည်" ဟု လျှောက်တင်ကြ၏။ မင်းကြီးသည် ရက်များကို ရေတွက်စေပြီး ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့ ကျော်လွန်သွားသောအခါ မထေရ်၏ လက်ခြေတို့ကို ဖြတ်စေခဲ့၏။ "မလွဲဧကန် မှန်ကန်သည်သာ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ အကျိုးတရား၏ မှန်ကန်သောအဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်၏။ အိပ်မက်မြင်မက်ခြင်းသည်ကား ဖောက်ပြန်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဝိပလ္လာသတရား ကင်းပြီးသော ရဟန္တာမထေရ်မြတ်တို့သည် ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သော အိပ်မက်ကိုပင် မမြင်မက်ကြကုန်။ နှစ်ပါး သုံးပါးသော အကြောင်းတို့ကြောင့် တစ်ခါတစ်ရံ အိပ်မက်မက်ကြကုန်၏ ဟု ဆရာက "အာရုံဓာတ် ဆက်စပ်မှု ပျက်ပြားခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ "ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဝိပလ္လာသတရား ကင်းပြီးသောကြောင့် အိပ်မက်ကို မမြင်မက်ကြကုန်" ဟူသော စကားတော်အရ အကြောင်းလေးပါးတို့တွင် ဝိပလ္လာသသည်သာလျှင် အိပ်မက်မက်ခြင်း၏ မူလအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Tanti supinakāle pavattaṃ bhavaṅgacittaṃ. Rūpanimittādiārammaṇanti kammanimittagatinimittato aññaṃ rūpanimittādiārammaṇaṃ na hoti. Īdisānīti paccakkhato anubhūtapubbaparikappitarūpādiārammaṇāni ceva rāgādisampayuttāni ca. Sabbohārikacittenāti pakaticittena. Dvīhi antehi muttoti [Pg.313] kusalākusalasaṅkhātehi dvīhi antehi mutto. Āvajjanatadārammaṇakkhaṇeti idaṃ yāva tadārammaṇuppatti, tāva pavattaṃ cittavāraṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Supineneva diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya meti kathanakāle pana abyākatoyeva āvajjanamattasseva uppajjanato’’ti vadanti. Evaṃ vadantehi pañcadvāre dutiyamoghavāre viya manodvārepi āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ uppajjitvā javanaṭṭhāne ṭhatvā bhavaṅgaṃ otaratīti adhippetanti daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ ‘‘diṭṭhaṃ viya me, sutaṃ viya me’’ti kappanāya asambhavato.

"တံ" ဟူသည် အိပ်မက်မက်သော အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဘဝင်စိတ် ဖြစ်သည်။ "ရူပနိမိတ္တာဒိအာရမ္မဏံ" ဟူသည် ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့မှ တစ်ပါးသော ရူပါရုံ အစရှိသော အာရုံသည် မဟုတ်ပေ။ "ဤဒိသာနိ" ဟူသည် မျက်မှောက်၌ ခံစားဖူးသော အာရုံကို ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သော ရူပါရုံ အစရှိသော အာရုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့နှင့် ယှဉ်သော စိတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ "သဗ္ဗောဟာရိကစိတ္တေန" ဟူသည် ပကတိစိတ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဒွီဟိ အန္တေဟိ မုတ္တော" ဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် ဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးမှ လွတ်သောစိတ် ဖြစ်သည်။ "အာဝဇ္ဇနတဒါရမ္မဏက္ခဏေ" ဟူသော ဤစကားကို တဒါရုံ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိသမျှ ကာလပတ်လုံး ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်အစဉ် (စိတ္တဝါရ) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်။ "ငါသည် အိပ်မက်ဖြင့် မြင်သကဲ့သို့၊ ငါ ကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ ဟု ပြောဆိုသော အခါ၌မူကား အာဝဇ္ဇန်းမျှသာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် အဗျာကတ သက်သက်သာ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ ဆိုကြကုန်သော ဆရာတို့သည် ပဉ္စဒွါရ၌ ဒုတိယမောဃဝါရ၌ ကဲ့သို့ မနောဒွါရ၌လည်း အာဝဇ္ဇန်းသည် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်၍ ဇော၏နေရာ၌ တည်လျက် ဘဝင်သို့ သက်၏ (ဘဝင်ကျ၏) ဟု အလိုရှိအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခုသော စိတ္တက္ခဏသာရှိသော အာဝဇ္ဇန်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ "ငါ မြင်သကဲ့သို့၊ ငါ ကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟု ကြံစည်စိတ်ကူးရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Ettha ca ‘‘supinantepi tadārammaṇavacanato paccuppannavasena vā atītavasena vā sabhāvadhammāpi supinante ārammaṇaṃ hontī’’ti vadanti. ‘‘Yadipi supinante vibhūtaṃ hutvā upaṭṭhite rūpādivatthumhi tadārammaṇaṃ vuttaṃ, tathāpi supinante upaṭṭhitanimittassa parikappavasena gahetabbatāya dubbalabhāvato dubbalavatthukattāti vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘karajakāyassa nirussāhasantabhāvappattito tannissitaṃ hadayavatthu na suppasannaṃ hoti, tato tannissitāpi cittuppatti na suppasannā asuppasannavaṭṭinissitadīpappabhā viya, tasmā dubbalavatthukattāti ettha dubbalahadayavatthukattā’’ti atthaṃ vadanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

ဤအရာ၌လည်း "အိပ်မက်၌လည်း တဒါရုံကို ဆိုအပ်သောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အတိတ်၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း သဘောတရား (သဘာဝဓမ္မ) တို့သည် အိပ်မက်၌ အာရုံ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "အိပ်မက်၌ ထင်ရှားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရူပါရုံ အစရှိသော ဝတ္ထု၌ တဒါရုံကို အကယ်၍ ဆိုအပ်သော်လည်း၊ အိပ်မက်၌ ထင်ပေါ်လာသော နိမိတ်ကို စိတ်ကူးကြံစည်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖမ်းယူရသဖြင့် အားနည်းသောကြောင့် 'ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာ' (အားနည်းသော တည်ရာရှိသည်ဖြစ်၍) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ် သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုထားသည်။ အချို့ ဆရာတို့မူကား "ကရာဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ၏ အားထုတ်မှုကင်း၍ ငြိမ်သက်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ထိုရုပ်ကိုယ်ကို မှီရာရှိသော ဟဒယဝတ္ထုသည် ကောင်းစွာ ကြည်လင်သည် မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဟဒယဝတ္ထုကို မှီသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုသည်လည်း မကြည်လင်သော ဆီမီးစာကို မှီရသော ဆီမီးရောင်ကဲ့သို့ ကောင်းစွာ ကြည်လင်သည် မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဒုဗ္ဗလဝတ္ထုကတ္တာ' ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာ၌ အားနည်းသော ဟဒယဝတ္ထု မှီရာရှိသောကြောင့်ဟု အနက်ကို ဆိုကြကုန်၏။" စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ပိုမိုသင့်တော်သော အနက်ကို ယူအပ်၏။

Supinantacetanāti manodvārikajavanavasena pavattā supinante cetanā. Supinañhi passanto manodvārikeneva javanena passati, na pañcadvārikena. Paṭibujjhanto ca manodvārikeneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Niddāyantassa hi mahāvaṭṭiṃ jāletvā dīpe cakkhusamīpaṃ upanīte paṭhamaṃ cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ na āvaṭṭeti, manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre cakkhudvārikaṃ āvajjanaṃ bhavaṅgaṃ āvaṭṭeti, tato cakkhuviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne āloko’’ti jānāti. Tathā niddāyantassa kaṇṇasamīpe tūriyesu paggahitesu ghānasamīpe sugandhesu vā duggandhesu vā pupphesu upanītesu mukhe sappimhi vā phāṇite vā pakkhitte piṭṭhiyaṃ pāṇinā pahāre dinne paṭhamaṃ sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ na āvaṭṭenti[Pg.314], manodvārikameva āvaṭṭeti, atha javanaṃ javitvā bhavaṅgaṃ otarati. Dutiyavāre sotadvārikādīni āvajjanāni bhavaṅgaṃ āvaṭṭenti, tato sotaghānajivhākāyaviññāṇādīni javanapariyosānāni pavattanti, tadanantaraṃ bhavaṅgaṃ pavattati. Tatiyavāre manodvārikaāvajjanena bhavaṅge āvaṭṭite manodvārikajavanaṃ javati, tena cittena ñatvā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne saddo, saṅkhasaddo bherisaddo’’ti vā ‘‘kiṃ ayaṃ imasmiṃ ṭhāne gandho, mūlagandho sāragandho’’ti vā ‘‘kiṃ idaṃ mayhaṃ mukhe pakkhittaṃ, sappi phāṇita’’nti vā ‘‘kenamhi piṭṭhiyaṃ pahaṭo, atithaddho me pahāro’’ti vā vattā hoti, evaṃ manodvārikajavaneneva paṭibujjhati, na pañcadvārikena. Supinampi teneva passati, na pañcadvārikena.

"သုပိနန္တစေတနာ" ဟူသည် မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဇော၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အိပ်မက်၌ဖြစ်သော စေတနာ ဖြစ်သည်။ အကယ်စင်စစ် အိပ်မက်မြင်မက်သောသူသည် မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဇောဖြင့်သာ မြင်မက်၏၊ ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောဖြင့် မြင်မက်သည်မဟုတ်။ အိပ်ပျော်ရာမှ နိုးသောသူသည်လည်း မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဇောဖြင့်သာ နိုး၏၊ ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောဖြင့် နိုးသည်မဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား အိပ်ပျော်နေသောသူ၏ မျက်စိအနီး၌ ကြီးစွာသော ဆီမီးစာကို ညှိထွန်း၍ ဆီမီးကို ဆောင်ယူလာသောအခါ၊ ရှေးဦးစွာ စက္ခုဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည် ဘဝင်ကို မလည်စေနိုင်၊ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည်သာလျှင် ဘဝင်ကို လည်စေ၏။ ထိုနောက်မှ ဇောစော၍ ဘဝင်ကျသွား၏။ ဒုတိယအကြိမ်၌ စက္ခုဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည် ဘဝင်ကို လည်စေ၏။ ထိုနောက်မှ ဇောအဆုံးရှိကုန်သော စက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထိုဇော၏ အခြားမဲ့၌ ဘဝင်သည် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်၏။ တတိယအကြိမ်၌ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းဖြင့် ဘဝင်ကို လည်စေသောအခါ မနောဒွါရိကဇောသည် စော၏။ ထိုစိတ်ဖြင့် "ဤနေရာ၌ ဤအလင်းရောင်သည် အဘယ်နည်း" ဟု သိ၏။ ထိုနည်းတူစွာ အိပ်ပျော်နေသောသူ၏ နားအနီး၌ စောင်းငြင်းစသည်တို့ကို တီးမှုတ်ကြသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းအနီးသို့ မွှေးသောအနံ့ သို့မဟုတ် နံသောအနံ့ရှိသော ပန်းတို့ကို ဆောင်ယူလာသောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ခံတွင်း၌ ထောပတ် သို့မဟုတ် တင်လဲကို ထည့်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ကျောကို လက်ဖြင့် ပုတ်ခတ်သောအခါ၌လည်းကောင်း၊ ရှေးဦးစွာ သောတဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်း အစရှိသည်တို့သည် ဘဝင်ကို မလည်စေကုန်၊ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းသည်သာ ဘဝင်ကို လည်စေ၏။ ထိုနောက်မှ ဇောစော၍ ဘဝင်ကျသွား၏။ ဒုတိယအကြိမ်၌ သောတဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်း အစရှိသည်တို့သည် ဘဝင်ကို လည်စေကုန်၏။ ထိုနောက်မှ ဇောအဆုံးရှိသော သောတဝိညာဉ်၊ ဃာနဝိညာဉ်၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်၊ ကာယဝိညာဉ် အစရှိသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုဇော၏ အခြားမဲ့၌ ဘဝင်သည် ဖြစ်ပေါ်လည်ပတ်၏။ တတိယအကြိမ်၌ မနောဒွါရိကအာဝဇ္ဇန်းဖြင့် ဘဝင်ကို လည်စေသောအခါ မနောဒွါရိကဇောသည် စော၏။ ထိုစိတ်ဖြင့် သိ၍ "ဤနေရာ၌ ဤအသံသည် အဘယ်အသံနည်း၊ ခရုသင်းသံလော၊ စည်သံလော" ဟုလည်းကောင်း၊ "ဤနေရာ၌ ဤအနံ့သည် အဘယ်အနံ့နည်း၊ အမြစ်အနံ့လော၊ အနှစ်အနံ့လော" ဟုလည်းကောင်း၊ "ငါ၏ ခံတွင်း၌ ထည့်ထားသော ဤအရာသည် ထောပတ်လော၊ တင်လဲလော" ဟုလည်းကောင်း၊ "အဘယ်သူသည် ငါအိပ်ပျော်စဉ် ကျောကို ပုတ်ခတ်သနည်း၊ ငါ့အား ပုတ်ခတ်ခြင်းသည် အလွန်ပြင်းထန်လှပါကလား" ဟုလည်းကောင်း ပြောဆိုတွေးတောတတ်၏။ ဤသို့လျှင် မနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ နိုး၏၊ ပဉ္စဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောဖြင့် မနိုး။ အိပ်မက်ကိုလည်း ထိုမနောဒွါရိကဇောဖြင့်သာ မြင်မက်၏၊ ပဉ္စဒွါရဇောဖြင့် မြင်မက်သည်မဟုတ်။

Assāti assa āpattinikāyassa. Nanu ca ayuttoyaṃ niddeso ‘‘saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assā’’ti. Na hi āpattinikāyassa ādimhi ceva sese ca saṅgho icchito, kiñcarahi vuṭṭhānassāti imaṃ codanaṃ manasi sannidhāya yathā na virujjhati, tathā adhippāyaṃ vivaranto ‘‘kiṃ vuttaṃ hotī’’tiādimāha. Āpattito vuṭṭhānassa ādimhi ceva sese ca icchito saṅgho āpattiyāva icchito nāma hotīti ayamettha adhippāyo. Āpattivuṭṭhānanti āpattito vuṭṭhānaṃ, anāpattikabhāvūpagamananti attho. Vacanakāraṇanti ‘‘saṅghādiseso’’ti evaṃ vacane kāraṇaṃ. Samudāye niruḷho nikāya-saddo tadekadese pavattamānopi tāya eva ruḷhiyā pavattatīti āha ruḷīsaddenāti. Atha vā kiñci nimittaṃ gahetvā satipi aññasmiṃ taṃnimittayutte kismiñcideva visaye sammutiyā cirakālatāvasena nimittavirahepi pavattaniruḷho ruḷhī nāma. Yathā mahiyaṃ setīti mahiṃso, gacchatīti goti, evaṃ nikāya-saddassapi ruḷhibhāvo veditabbo. Ekasmimpi visiṭṭhe satipi sāmaññā viya samudāye pavattavohāro avayavepi pavattatīti āha avayave samūhavohārena vāti. Navamassa adhippāyassāti vīmaṃsādhippāyassa.

"အဿ" ဟူသည် ထိုအာပတ်အစု (အာပတ္တိနိကာယ) အား ဖြစ်သည်။ "ထိုအာပတ်အစုအား အစ၌လည်းကောင်း၊ အကြွင်း၌လည်းကောင်း သံဃာကို အလိုရှိအပ်၏" ဟူသော ဤညွှန်းပြချက်သည် မသင့်တော်ပေမဟုတ်လော။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာပတ်အစု၏ အစ၌လည်းကောင်း၊ အကြွင်း၌လည်းကောင်း သံဃာကို အလိုရှိသည်မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်သော်ကား အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း (ဝုဋ္ဌာန) ၏ အစနှင့် အကြွင်း၌သာ သံဃာကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤစောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ မဆန့်ကျင်ဘဲ အဆင်ပြေစေရန် အလိုရှိသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ" အစရှိသည်ကို ဆိုတော်မူ၏။ အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၏ အစ၌လည်းကောင်း၊ အကြွင်း၌လည်းကောင်း အလိုရှိအပ်သော သံဃာသည် အာပတ်၏သာလျှင် အလိုရှိအပ်သော သံဃာမည်၏ ဟူသည် ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "အာပတ္တိဝုဋ္ဌာနံ" ဟူသည် အာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်း၊ အာပတ်မရှိသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ဟု အနက်ရသည်။ "ဝစနကာရဏံ" ဟူသည် "သံဃာဒိသေသ" ဟု ဤသို့ ပြောဆိုရာ၌ အကြောင်းတည်း။ အပေါင်းအစု (သမုဒါယ) ၌ ထင်ရှားကျော်စောသော "နိကာယ" သဒ္ဒါသည် ထိုအပေါင်း၏ အစိတ်တစ်စိတ်၌ ဖြစ်သော်လည်း ထိုရူဠိ (ထင်ရှားစွဲမြဲသော ဝေါဟာရ) ဖြင့်သာ ရည်ညွှန်းဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ရူဠိသဒ္ဒေန" ဟု ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းနိမိတ်ကို ယူ၍၊ ထိုအကြောင်းနိမိတ်နှင့် ယှဉ်သော အခြားသော အရာတစ်ခုခု၌ ရှိသော်လည်း၊ ရှည်လျားစွာသော သမုတိကာလ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအကြောင်းနိမိတ် မရှိတော့သော်လည်း ဖြစ်ပေါ်စွဲမြဲနေသော ဝေါဟာရကို ရူဠိ ဟု ခေါ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် မြေ၌ အိပ်တတ်သောကြောင့် "မဟိံသ" (ကျွဲ) မည်၏၊ သွားတတ်သောကြောင့် "ဂေါ" (နွား) မည်၏ ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ "နိကာယ" သဒ္ဒါ၏လည်း ရူဠိအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထူးခြားသော အစိတ်တစ်ခုတည်း၌ ရှိသော်လည်း အများဆိုင်ရာ သာမညကဲ့သို့ အပေါင်းအစု၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝေါဟာရသည် အစိတ်၌လည်း ဖြစ်ပေါ်ရည်ညွှန်း၏။ ထို့ကြောင့် "အဝယဝေ သမူဟဝေါဟာရေန ဝါ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "နဝမဿ အဓိပ္ပါယဿ" ဟူသည် စူးစမ်းစမ်းသပ်ခြင်းငှာ အလိုရှိသော ရဟန်းအား ဟု ဆိုလိုသည်။

238-239. Lomā etesaṃ santīti lomasā, bahulomāti vuttaṃ hoti. Arogo bhavissāmīti rāgapariḷāhavūpasamato nirogo bhavissāmi. Mocanenāti mocanatthāya upakkamakaraṇena. Upakkamakaraṇañhettha mocananti adhippetaṃ moceti etenāti katvā. Bījaṃ bhavissatīti coḷaggahaṇādikammaṃ sandhāya vuttaṃ.

၂၃၈-၂၃၉. "ထိုသတ္တုတို့အား အမွေးတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် လောမသာ မည်ကုန်၏" ဟူသည် များစွာသော အမွေးရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "အရောဂေါ ဘဝိဿာမိ" ဟူသည် ရာဂ၏ ပူပန်ခြင်း ကင်းငြိမ်းခြင်းကြောင့် အနာရောဂါ ကင်းငြိမ်းသူ ဖြစ်အံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "မောစနေန" ဟူသည် လွတ်မြောက်စေရန် အလို့ငှာ လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ထိုလုံ့လပြုခြင်းဖြင့် လွတ်စေတတ်သောကြောင့် လုံ့လပြုခြင်းကို "မောစန" ဟု အလိုရှိအပ်သည်။ "ဗီဇံ ဘဝိဿတိ" (မျိုးစေ့ ဖြစ်လိမ့်မည်) ဟူသော ဤစကားကို အဝတ်စုတ်ကို ယူခြင်း အစရှိသော အမှုကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်။

240. Dve [Pg.315] āpattisahassānīti khaṇḍacakkādibhedaṃ anāmasitvā vuttaṃ, icchantena pana khaṇḍacakkādibhedenapi āpattigaṇanā kātabbā. Missakacakkanti ubhatovaḍḍhanakaṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca nīlañca pītakañcātiādinā ekakkhaṇe anekavaṇṇānaṃ mocanādhippāyavacanaṃ yathādhippāyena mocanaṃ bhavatu vā mā vā, imināpi adhippāyena upakkamitvā mocentassa āpatti hotīti dassanatthaṃ. Na hi ekasmiṃ khaṇe nīlādīnaṃ sabbesampi mutti sambhavati. Aññaṃ vadatīti attano dosaṃ ujuṃ vattuṃ asakkonto puna puṭṭho aññaṃ bhaṇati.

၂၄၀. "နှစ်ထောင်သော အာပတ်တို့ဟူသည်" ဟူသော ဤစကားကို ခဏ္ဍစက်စသော အပြားကို မသုံးသပ်ဘဲ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ အလိုရှိသောသူသည်ကား ခဏ္ဍစက်စသော အပြားအားဖြင့်လည်း အာပတ်အရေအတွက်ကို ရေတွက်အပ်၏။ "မိဿကစက်" ဟူသည် ဥဘတောဝဍ္ဎနကစက်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌လည်း "နီလဉ္စ ပီတကဉ္စ" အစရှိသော ပါဠိဖြင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ များစွာသော အဆင်းရှိကုန်သော သုတ်တို့၏ လွတ်ခြင်းငှာ အလိုရှိသော စကားကို အလိုရှိသည့်အတိုင်း လွတ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်ဖြစ်စေ၊ မဖြစ်သည်ဖြစ်စေ ဤသို့သော အလိုဖြင့်လည်း လုံ့လပြု၍ လွတ်စေသောရဟန်းအား အာပတ်သင့်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုသော ခဏ၌ နိလစသော အလုံးစုံသော သုတ်တို့၏ လွတ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်။ "တစ်ပါးကို ပြောဆို၏" ဟူသည်မှာ မိမိ၏အပြစ်ကို ဖြောင့်မတ်စွာ မပြောနိုင်သဖြင့် တစ်ဖန်မေးမြန်းအပ်သောအခါ တစ်ပါးသောအရာကို ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏။

Mocanassādoti mocanassa pubbabhāge pavattaassādo. Teneva ‘‘mocetuṃ assādo mocanassādo’’ti vuttaṃ. Gehassitapemanti ettha geha-saddena gehe ṭhitā mātubhaginīādayo ajjhattikañātakā gahitā. Tesu mātupemādivasena uppanno sineho gehassitapemaṃ, aññattha pana gehassitapemanti pañcakāmaguṇikarāgo vuccati. Sampayuttaassādasīsenāti rāgasampayuttasukhavedanāmukhena. Ekena padenāti gehassitapema-padena.

"မောစနဿာဒ" ဟူသည်မှာ သုက်လွှတ်ခြင်း၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော သာယာခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "လွတ်စေခြင်းငှာ သာယာခြင်းသည် မောစနဿာဒမည်၏" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "ဂေဟသိတပေမ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဂေဟသဒ္ဒါဖြင့် အိမ်၌နေသော မိခင်၊ နှမအစရှိသော အတွင်းဆွေမျိုးများကို ယူအပ်၏။ ထိုဆွေမျိုးတို့၌ မိခင်အပေါ် ချစ်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းကို "ဂေဟသိတပေမ" ဟု ခေါ်၏။ အခြားသော အရပ်တို့၌မူ ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော ရာဂကို "ဂေဟသိတပေမ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သမ္ပယုတ္တအဿာဒသီသေန" ဟူသည်မှာ ရာဂနှင့်ယှဉ်သော သုခဝေဒနာကို အဦးပြုသဖြင့် ဟုဆိုလို၏။ "တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဂေဟသိတပေမပုဒ်ဖြင့် ဖြစ်၏။

Tathevāti mocanassādacetanāya eva. Pubbabhāge mocanassādavasena katappayogaṃ avijahitvāva sayitattā ‘‘sace pana…pe… saṅghādiseso’’ti vuttaṃ. Puna suddhacitte uppanne tassa payogassa paṭippassaddhattā ‘‘suddhacitto…pe… anāpattī’’ti vuttaṃ. Jagganatthāyāti dhovanatthāya. Anokāsanti aṅgajātappadesaṃ.

"ထိုနည်းတူစွာပင်" ဟူသည် သုက်လွှတ်ခြင်း၌ သာယာသော စေတနာဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ ရှေးအဖို့၌ သုက်လွှတ်ခြင်း၌ သာယာမှုအစွမ်းဖြင့် ပြုအပ်သော လုံ့လကို မစွန့်ဘဲ အိပ်ပျော်သွားခြင်းကြောင့် "အကယ်၍မူကား...ပေ... သံဃာဒိသိသ်" ဟု ဆရာတော်က မိန့်တော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန် စင်ကြယ်သောစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုလုံ့လပယောဂ ငြိမ်းအေးသွားသောကြောင့် "စင်ကြယ်သောစိတ်ရှိသူအား...ပေ... အာပတ်မသင့်" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ "ဂျဂ္ဂနတ္ထာယ" ဟူသည် ဆေးကြောခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ "အနောကာသ" ဟူသည် အင်္ဂါဇာတ်အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။

263-264. Gehassitakāmavitakkanti pañcakāmaguṇasannissitaṃ kāmavitakkaṃ. Vatthiṃ daḷhaṃ gahetvāti aṅgajātassa agge passāvaniggamanaṭṭhāne cammaṃ daḷhaṃ gahetvā. Nimitte upakkamābhāvato ‘‘mocanassādādhippāyassapi mutte anāpattī’’ti vuttaṃ.

၂၆၃-၂၆၄. "ဂေဟသိတကာမဝိတက်" ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါးကို မှီသော ကာမဝိတက်ကို ဆိုသည်။ "ဝတ္ထိကို မြဲမြံစွာကိုင်၍" ဟူသည် အင်္ဂါဇာတ်၏ အဖျား ကျင်ငယ်ထွက်ရာအရပ်၌ အရေပြားကို မြဲမြံစွာကိုင်၍ ဟုဆိုလိုသည်။ နိမိတ်၌ လုံ့လပြုခြင်း မရှိသောကြောင့် "သုက်လွှတ်လိုသော အလိုရှိသော်လည်း သုက်လွတ်သွားပါက အာပတ်မသင့်" ဟု ဆရာတော် မိန့်ဆိုအပ်၏။

265. ‘‘Ehi me tvaṃ, āvuso, sāmaṇerāti āṇattiyā aññena katopi payogo attanāva kato nāma hotīti katvā āpatti vuttā. Yadi pana anāṇatto sayameva karoti, aṅgapāripūriyā abhāvato anāpattī’’ti vadanti. Suttasāmaṇeravatthusmiṃ asucimhi muttepi aṅgajātassa gahaṇapaccayā dukkaṭaṃ vuttaṃ, na pana muttapaccayā.

၂၆၅. "ငါ့ရှင် သာမဏေ၊ လာလော့" ဟူသော ဤစကား၌ စေခိုင်းခြင်းကြောင့် အခြားသူတစ်ဦးက ပြုအပ်သော လုံ့လပယောဂသည်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သောကြောင့် အာပတ်သင့်သည်ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ မစေခိုင်းဘဲ မိမိအလိုအလျောက် ပြုလုပ်ပါက အင်္ဂါမပြည့်စုံခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အိပ်ပျော်နေသော သာမဏေဝတ္ထု၌ သုက်လွတ်သော်လည်း အင်္ဂါဇာတ်ကို ကိုင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ သုက်လွတ်ခြင်းကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။

266. Kāyatthambhanavatthusmiṃ [Pg.316] calanavasena yathā aṅgajātepi upakkamo sambhavati, tathāpi vijambhitattā āpatti vuttā. ‘‘Pacchato vā’’ti vacanato ubhosu passesu kaṭiyaṃ ūruppadesopi gahitoyevāti daṭṭhabbaṃ, tasmā ubhosupi passesu ṭhatvā imasmiṃ okāse nimittanti upanijjhāyantassapi āpattiyeva. ‘‘Aṅgajāta’’nti vacanato nimittanti passāvamaggova vutto. Ummīlananimīlanavasena pana na kāretabboti ummīlananimīlanappayogavasaena āpattibhedo na kāretabboti attho. Anekakkhattumpi ummīletvā nimīletvā upanijjhāyantassa ekameva dukkaṭanti vuttaṃ hoti. Akkhīni avipphandetvā abhimukhaṃ sampattassa mātugāmassa nimittolokanepi āpattiyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dārudhītalikalepacittānaṃ aṅgajātupanijjhānepi dukkaṭa’’nti vadanti.

၂၆၆. ကိုယ်ကို တောင့်တင်းစေသော ဝတ္ထု၌ လှုပ်ရှားခြင်းအစွမ်းဖြင့် အင်္ဂါဇာတ်၌လည်း လုံ့လပြုခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ကိုယ်လက်ဆန့်ခြင်းကြောင့်လည်း အာပတ်သင့်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ "နောက်ကွယ်မှသော်လည်းကောင်း" ဟူသော စကားကြောင့် နံဘေးနှစ်ဖက်နှင့် ခါး၊ ပေါင်အရပ်ကိုလည်း ယူအပ်သည်သာလျှင်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် နံဘေးနှစ်ဖက်လုံး၌ တည်လျက် "ဤနေရာ၌ နိမိတ်ရှိ၏" ဟု စူးစိုက်ကြည့်ရှုသောသူအားလည်း အာပတ်သင့်သည်သာတည်း။ "အင်္ဂါဇာတ်" ဟူသော စကားကြောင့် နိမိတ်ဟူသည် ကျင်ငယ်သွားရာလမ်းကိုသာ ဆိုလိုသည်။ မျက်စိဖွင့်ခြင်း၊ ပိတ်ခြင်းအစွမ်းအားဖြင့်ကား အာပတ်အပြားကို မခွဲခြားအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြိမ်များစွာ မျက်စိဖွင့်လိုက်ပိတ်လိုက်လုပ်၍ စူးစိုက်ကြည့်ရှုသူအား တစ်ခုသော ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်သည်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ မျက်တောင်မခတ်ဘဲ မိမိရှေ့သို့ ရောက်လာသော မာတုဂါမ၏ နိမိတ်ကို ကြည့်ရှုရာ၌လည်း အာပတ်သင့်သည်သာဟု မှတ်အပ်၏။ "သစ်သားရုပ်၊ သမီးကညာရုပ်၊ ကျောက်ပန်းချီ၊ ကညစ်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသော အရုပ်တို့၏ အင်္ဂါဇာတ်ကို စူးစိုက်ကြည့်ရှုရာ၌လည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

267. Pupphāvalīti kīḷāvisesassādhivacanaṃ. Taṃ kīḷantā nadīādīsu chinnataṭaṃ udakena cikkhallaṃ katvā tattha ubho pāde pasāretvā nisinnā papatanti. ‘‘Pupphāvaliya’’ntipi pāṭho. Pavesentassāti dvikammakattā vālikaṃ aṅgajātanti ubhayatthāpi upayogavacanaṃ kataṃ. Vālikanti vālikāyāti attho. Cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni veditabbāni.

၂၆၇. "ပုပ္ဖာဝလိ" ဟူသည် ကစားနည်းတစ်မျိုး၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ကစားသောသူသည် မြစ်အစရှိသည်တို့၌ ကမ်းပါးပြတ်ကို ရေဖြင့် ညွန်ဖြစ်အောင်ပြုလုပ်၍ ထိုညွန်၌ ခြေနှစ်ဖက်ကို ဆန့်ကာ ထိုင်လျက် လျောဆင်းကြကုန်၏။ "ပုပ္ဖာဝလိယံ" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ "ထည့်သွင်းသောသူအား" ဟူသော ကိရိယာ၌လည်း ကံနှစ်ခုရှိသောအဖြစ် (ဒွိကမ္မက) ကြောင့် "သဲကို"၊ "အင်္ဂါဇာတ်ကို" ဟု နှစ်ခုလုံး၌ ဒုတိယာဝိဘက်ကို ပြုအပ်၏။ "ဝါလိကံ" ဟူသည်မှာ သဲ၌ ဟူသောအနက် ဖြစ်၏။ စေတနာ၊ လုံ့လပြုခြင်း၊ လွတ်ခြင်း ဟူသော ဤအင်္ဂါသုံးပါးတို့ကို ဤသိက္ခာပုဒ်၌ သိအပ်ကုန်၏။

Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုက္ကဝိဿဋ္ဌိသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

၂. ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်။

269. Dutiye yesu vivaṭesu andhakāro hoti, tāni vivarantoti brāhmaṇiyā saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjitukāmo evamakāsi. Tena katassapi vippakārassa attani katattā ‘‘attano vippakāra’’nti vuttaṃ. Uḷārattatāti uḷāracittatā, paṇītādhimuttatāti vuttaṃ hoti.

၂၆၉. ဒုတိယသိက္ခာပုဒ်၌ "ဖွင့်အပ်သည်ရှိသော် မှောင်မိုက်ဖြစ်တတ်သော တံခါးတို့ကို ဖွင့်လျက်" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပုဏ္ဏေးမနှင့်အတူ ကာယသံသဂ္ဂ (ကိုယ်လက်နှီးနှောခြင်း) သို့ ရောက်လိုသဖြင့် ထိုသို့ပြုလုပ်၏။ ထိုအရှင်ဥဒါယီသည် ပြုအပ်သော ဖောက်ပြန်ခြင်းကို မိမိအား ပြုအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် "မိမိ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဥဠာရတ္တတာ" ဟူသည်မှာ မြတ်သောစိတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်၊ မြတ်သော နှလုံးသွင်းခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

270. Otiṇṇoti idaṃ kammasādhanaṃ kattusādhanaṃ vā hotīti tadubhayavasena atthaṃ dassento ‘‘yakkhādīhi viya sattā’’tiādimāha. Asamapekkhitvāti yathāsabhāvaṃ anupaparikkhitvā, yathā te ratijanakā rūpādayo [Pg.317] visayā aniccadukkhāsubhānattākārena avatthitā, tathā apassitvāti vuttaṃ hoti.

၂၇၀. "ဩတိဏ္ဏ" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ကမ္မသာဓနသော်လည်းကောင်း၊ ကတ္ထုသာဓနသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးသောအစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ပြတော်မူလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ဘီလူးစသည်တို့ ဖမ်းစားအပ်သော သတ္တဝါကဲ့သို့" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "အသမပေက္ခိတွာ" ဟူသည်မှာ ဟုတ်တိုင်းမှန်ရာ သဘောကို မဆင်ခြင်ဘဲ၊ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အသုဘ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာအားဖြင့် မရှုဘဲ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

271. Saññamavelanti sīlamariyādaṃ. Ācāroti ācaraṇaṃ hatthagahaṇādikiriyā. Assāti ‘‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’’ti padassa.

၂၇၁. "သညမဝေလံ" ဟူသည် သီလအပိုင်းအခြားကို ဆိုလိုသည်။ "အာစာရော

273. Etesaṃ padānaṃ vasenāti āmasanādipadānaṃ vasena. Ito cito ca…pe… sañcopetīti attano hatthaṃ vā kāyaṃ vā tiriyaṃ ito cito ca sañcāreti. ‘‘Kāyato amocetvāvāti vacanato matthakato paṭṭhāya hatthaṃ otārentassa kāyato mocetvā nivatthasāṭakūpari omasantassa thullaccayaṃ, sāṭakato otāretvā jaṅghato paṭṭhāya kāyaṃ omasantassa puna saṅghādiseso’’ti vadanti.

၂၇၃. "ထိုပုဒ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့်" ဟူသည် အာမသန (ကိုင်ခြင်း) စသော ပုဒ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဟိုမှသည်မှ...ပေ... လှုပ်ရှားစေ၏" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ လက်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ကိုသော်လည်းကောင်း ထိုမှဤမှ ရွှေ့လျားလှုပ်ရှားစေ၏။ "ကိုယ်မှ မလွတ်စေဘဲ" ဟူသော စကားကြောင့် ဦးခေါင်းမှစ၍ လက်ကို ချလာရာတွင် ကိုယ်မှလွတ်စေလျက် ဝတ်ဆင်ထားသော ပုဆိုးအထက်၌ သုံးသပ်သော ရဟန်းအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သင့်၏။ ပုဆိုးမှတစ်ဖန် လက်ကိုချ၍ ခြေသလုံးမှစ၍ ကိုယ်ကို သုံးသပ်သော ရဟန်းအား တစ်ဖန် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သင့်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Dvādasasupi āmasanādippayogesu ekekasmiṃ payoge kāyato amocite ekekāva āpatti hotīti āha ‘‘mūlaggahaṇameva pamāṇa’’nti. Idañca ekena hatthena kāyaṃ gahetvā itarena hatthena kāyaparāmasanaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekena pana hatthena kāyapaṭibaddhaṃ gahetvā itarena tattha tattha kāyaṃ parāmasato payogagaṇanāya āpatti. Ayaṃ pana saṅghādiseso na kevalaṃ vatthuvaseneva, apica saññāvasenapīti āha ‘‘itthiyā itthisaññissa saṅghādiseso’’ti. Pāḷiyaṃ tiracchānagato ca hotīti ettha tiracchānagatitthiyā tiracchānagatapurisassa ca gahaṇaṃ veditabbaṃ.

တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာမသန (ကိုင်ခြင်း) စသော ပယောဂတို့တွင် တစ်ခုခုသော ပယောဂကြောင့် ကိုယ်မှ မလွတ်ဘဲရှိသော် တစ်ခုတည်းသော အာပတ်သာ သင့်၏။ ထို့ကြောင့် "ဦးစွာ ကိုင်ထားခြင်းသည်သာ ပမာဏဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤစကားသည်လည်း လက်တစ်ဖက်ဖြင့် ကိုယ်ကိုကိုင်၍ အခြားလက်တစ်ဖက်ဖြင့် ကိုယ်ကို သုံးသပ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ လက်တစ်ဖက်ဖြင့် ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်လျက် အခြားလက်တစ်ဖက်ဖြင့် ထိုထိုနေရာ၌ ကိုယ်ကို သုံးသပ်သော ရဟန်းအား ပယောဂအရေအတွက်အားဖြင့် အာပတ်သင့်၏။ ဤသံဃာဒိသိသ်အာပတ်သည်ကား ဝတ္ထု၏အစွမ်းသက်သက်ဖြင့်သာ မဟုတ်ဘဲ သညာ၏အစွမ်းကြောင့်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "မိန်းမ၌ မိန်းမဟု မှတ်ယူသူအား သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သင့်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ "တိရစ္ဆာနဂတော စ ဟောတိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ တိရစ္ဆာန်မကိုလည်းကောင်း၊ တိရစ္ဆာန်ထီး (တိရစ္ဆာန်ယောက်ျား) ၏ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Samasārāgoti kāyasaṃsaggarāgena ekasadisarāgo. Purimanayenevāti rajjuvatthādīhi parikkhipitvā gahaṇe vuttanayena. Puna purimanayenevāti samasārāgo vutto. Anantaranayenevāti kāyapaṭibaddhaāmasananayena. Veṇiggahaṇena lomānampi saṅgahitattā lomānaṃ phusanepi saṅghādiseso vutto. Idāni vuttamevatthaṃ pakāsetukāmo ‘‘upādinnakena hī’’tiādimāha.

'Samasārāgo' ဟူသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း (သို့မဟုတ်) ထပ်တူဖြစ်သော ရာဂကို ဆိုလိုသည်။ 'Purimanayenevāti' ဟူသည် ကြိုး၊ အဝတ် စသည်တို့ဖြင့် ရံပတ်၍ ကိုင်တွယ်ရာ၌ ရှေးနည်းအတိုင်း ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် 'Purimanayeneva' ဟု ဆိုခြင်းမှာ သမသာရာဂကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Anantaranayenevāti' ဟူသည် ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို သုံးသပ်သောနည်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဆံစုကို ကိုင်ခြင်းဖြင့် အမွေးတို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူဆအပ်သောကြောင့် အမွေးတို့ကို ထိကိုင်ရာ၌လည်း သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယခုအခါ အဋ္ဌကထာဆရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသလိုသဖြင့် 'upādinnakena hī' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Yathāniddiṭṭhaniddeseti yathāvuttakāyasaṃsagganiddese. Tenāti tena yathāvuttakāraṇena. Saññāya virāgitamhīti saññāya viraddhāya. Liṅgabyattayena ‘‘virāgitamhī’’ti vuttaṃ. Imaṃ nāma vatthunti imasmiṃ sikkhāpade āgataṃ [Pg.318] sandhāya vadati. Aññampi yaṃ kiñci vatthuṃ sandhāya vadatītipi keci. Sārattanti kāyasaṃsaggarāgena sārattaṃ. Virattanti kāyasaṃsaggarāgarahitaṃ mātubhaginīādiṃ sandhāya vadati. ‘‘Virattaṃ gaṇhissāmī’’ti virattaṃ gaṇhi, dukkaṭanti mātupemādivasena gahaṇe dukkaṭaṃ vuttaṃ.

'Yathāniddiṭṭhaniddeseti' ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကာယသံသဂ္ဂကို ပြသရာ ဒေသနာတော်၌ ဖြစ်သည်။ 'Tenāti' ဟူသည် ထိုသို့ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'Saññāya virāgitamhīti' ဟူသည် သညာသည် ဆန့်ကျင်ကင်းကွာသွားသော် လိင်ပြန်သဖြင့် 'virāgitamhī' ဟု ဆိုအပ်သည်။ 'Imaṃ nāma vatthu' ဟူသည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ လာသော ဝတ္ထုကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ တစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဝတ္ထုကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်ဟုလည်း အချို့က ဆိုကြသည်။ 'Sārattanti' ဟူသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂဖြင့် တပ်မက်သောစိတ်ရှိသော မိန်းမကို ဆိုလိုသည်။ 'Virattanti' ဟူသည် ကာယသံသဂ္ဂရာဂ ကင်းသော စိတ်ရှိသော မိခင်၊ နှမ စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ 'Virattaṃ gaṇhissāmī' တိ 'virattaṃ gaṇhi, dukkaṭaṃ' ဟူရာ၌ မိခင်အပေါ် ချစ်ခြင်း (မာတုပေမ) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုင်တွယ်ရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်ဟု မိန့်ဆိုသည်။

Imāya pāḷiyā sametīti sambandho. Kathaṃ sametīti ce? Yadi hi ‘‘itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’’ti citte uppanne itthisaññā virāgitā bhaveyya, kāyapaṭibaddhaggahaṇe thullaccayaṃ vadantena bhagavatā ‘‘itthī ca hoti itthisaññī cā’’ti na vattabbaṃ siyā, vuttañca, tasmā ‘‘itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’’ti kāyaṃ gaṇhantassa itthisaññā virāgitā nāma na hotīti ‘‘kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmīti kāyaṃ gaṇhanto yathāvatthukameva āpajjatī’’ti mahāsumattherena vuttavādo imāya pāḷiyā sameti. Yo panettha ‘‘satipi itthisaññāya kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhantassa gahaṇasamaye ‘kāyapaṭibaddhaṃ gaṇhissāmī’ti saññaṃ ṭhapetvā ‘itthiṃ gaṇhāmī’ti saññāya abhāvato vatthusaññānaṃ bhinnattā ayutta’’nti vadeyya, so pucchitabbo ‘‘kiṃ kāyapaṭibaddhaṃ vatthādiṃ gaṇhanto itthiyā rāgena gaṇhāti, udāhu vatthādīsu rāgenā’’ti. Yadi ‘‘vatthādīsu rāgena gaṇhātī’’ti vadeyya, itthiyā kāyapaṭibaddhaṃ ahutvā aññattha ṭhitaṃ vatthādiṃ gaṇhantassapi thullaccayaṃ siyā, tasmā itthī itthisaññā sārattabhāvo gahaṇañcāti aṅgapāripūrisabbhāvato mahāsumattheravādova yuttavādo. Aṭṭhakathāvinicchayehi ca sametīti etthāpi ayamadhippāyo – yadi saññāvirāgena virāgitaṃ nāma siyā, ‘‘sambahulā itthiyo bāhāhi parikkhipitvā gaṇhāmī’’ti evaṃsaññissa ‘‘majjhagatitthiyo kāyapaṭibaddhena gaṇhāmī’’ti evarūpāya saññāya abhāvato majjhagatānaṃ vasena thullaccayaṃ na siyā, evaṃ santepi aṭṭhakathāya thullaccayassa vuttattā saññāvirāgena virāgitaṃ nāma na hotīti ayamattho siddhoyevāti. Nīlena duviññeyyasabhāvato kāḷitthī vuttā.

'ဤပါဠိတော်နှင့် ညီညွတ်၏' ဟု စပ်ရမည်။ မည်သို့ ညီညွတ်သနည်းဟူမူ - အကယ်၍ 'မိန်းမ၏ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်မည်' ဟု စိတ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာစဉ် မိန်းမဟူသော အမှတ်သညာ ကင်းပျောက်သွားပါက၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်တွယ်ခြင်း၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်သည်ဟု မိန့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'မိန်းမလည်းဖြစ်၏၊ မိန်းမဟုလည်း အမှတ်သညာရှိ၏' ဟု မိန့်တော်မမူအပ်ရာ၊ သို့သော်လည်း မိန့်တော်မူခဲ့ပေသည်။ ထို့ကြောင့် 'မိန်းမ၏ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်မည်' ဟု ကိုယ်ကို ကိုင်မိသောသူအား မိန်းမသညာ ကင်းပျောက်သွားသည် မဟုတ်သောကြောင့် 'ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်မည်ဟု ကိုယ်ကို ကိုင်မိသောသူသည် ဝတ္ထုအလျောက်သာ အာပတ်သင့်၏' ဟု မဟာသုမထေရ် မိန့်ဆိုအပ်သော ဝါဒသည် ဤပါဠိတော်နှင့် ညီညွတ်ပေသည်။ ဤအရာ၌ 'မိန်းမသညာ ရှိပါသော်လည်း ကိုယ်နှင့်စပ်သော အဝတ်စသည်ကို ကိုင်စဉ်အတွင်း ကိုယ်နှင့်စပ်သောအရာကို ကိုင်မည်ဟူသော သညာကို ထား၍ မိန်းမကို ကိုင်သည်ဟူသော သညာ မရှိခြင်းကြောင့် ဝတ္ထုသညာချင်း ကွဲပြားသဖြင့် မသင့်လျော်ပါ' ဟု ကန့်ကွက်ပြောဆိုသူ ရှိပါက၊ ထိုသူအား 'ကိုယ်နှင့်စပ်သော အဝတ်စသည်ကို ကိုင်သောသူသည် မိန်းမ၌ တပ်မက်သောစိတ်ဖြင့် ကိုင်သလော၊ သို့မဟုတ် အဝတ်စသည်၌ တပ်မက်သောစိတ်ဖြင့် ကိုင်သလော' ဟု မေးမြန်းရမည်။ အကယ်၍ 'အဝတ်စသည်၌ တပ်မက်သောစိတ်ဖြင့် ကိုင်ခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဖြေဆိုပါက မိန်းမ၏ ကိုယ်နှင့်မစပ်ဘဲ အခြားတစ်ပါး၌ ရှိသော အဝတ်စသည်ကို ကိုင်သောသူအားလည်း ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် မိန်းမဖြစ်ခြင်း၊ မိန်းမဟု သညာရှိခြင်း၊ တပ်မက်သောစိတ်ရှိခြင်း၊ ကိုင်တွယ်ခြင်း ဟူသော အင်္ဂါလေးပါး ပြည့်စုံခြင်း ရှိသောကြောင့် မဟာသုမထေရ်၏ ဝါဒသာလျှင် သင့်လျော်သော ဝါဒဖြစ်၏။ 'အဋ္ဌကထာ ဆုံးဖြတ်ချက်များနှင့်လည်း ညီညွတ်၏' ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည် - အကယ်၍ သညာကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့် သညာကင်းသည်ဖြစ်ပါက၊ 'များစွာသော မိန်းမတို့ကို လက်မောင်းတို့ဖြင့် ပွေ့ဖက်ကိုင်တွယ်မည်' ဟု ဤသို့ အမှတ်သညာ ရှိသူအား 'အလယ်၌ရှိသော မိန်းမတို့ကို ကိုယ်နှင့်စပ်သောအရာဖြင့် ကိုင်မည်' ဟူသော ဤသို့သော သညာမရှိခြင်းကြောင့် အလယ်ရှိ မိန်းမတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် မသင့်ရာ။ သို့သော်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ကြောင်း မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် သညာကင်းရုံမျှဖြင့် သညာကင်းသည် မဟုတ်ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားစွာ ပြီးစီးသတည်း။ ညိုမည်းသော အဆင်းရှိသဖြင့် ခွဲခြားသိနိုင်ခဲသော သဘောရှိသောကြောင့် ကုလားမ (သို့မဟုတ်) အသားမည်းသော မိန်းမ ဟု ဆိုအပ်သည်။

279. Sevanādhippāyoti phassasukhasevanādhippāyo. Itthiyā kāyena bhikkhussa kāyapaṭibaddhāmasanavārepi phassaṃ paṭivijānātīti idaṃ attano kāyapaṭibaddhāmasanepi kāyasambandhasabhāvato vuttaṃ. Etthāti nissaggiyena nissaggiyavāre. Mokkhādhippāyoti ettha paṭhamaṃ kāyasaṃsaggarāge satipi pacchā mokkhādhippāyassa anāpatti.

၂၇၉. 'Sevanādhippāyo' ဟူသည် အတွေ့အထိ၏ ချမ်းသာကို ခံစားလိုသော အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။ မိန်းမ၏ ကိုယ်ဖြင့် ရဟန်း၏ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်တွယ်သော အလှည့်၌လည်း အတွေ့အထိကို သိရှိခံစားရ၏ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုကို ကိုင်တွယ်ရာ၌လည်း ကိုယ်ချင်း ဆက်စပ်နေသော သဘောရှိသောကြောင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'Ettha' ဟူသည် နိဿဂ္ဂိယဝါရ၌ ဖြစ်သည်။ 'Mokkhādhippāyo' ဟူရာ၌ ရှေးဦးစွာ ကာယသံသဂ္ဂရာဂ ရှိသော်လည်း နောင်တွင် လွတ်မြောက်လိုသော ဆန္ဒရှိပါက အာပတ်မသင့်ပေ။

281. Pāripanthikāti [Pg.319] vilumpanikā, antarāyikāti vuttaṃ hoti. Nadīsotena vuyhamānaṃ mātaranti ukkaṭṭhaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ, aññāsupi pana itthīsu kāruññādhippāyena mātari vuttanayena paṭipajjantassa nevatthi dosoti vadanti. ‘‘Mātara’’nti vuttattā aññāsaṃ na vaṭṭatīti vadantāpi atthi. Tiṇaṇḍupakanti hirīverādimūlehi katacumbaṭakaṃ. Tālapaṇṇamuddikanti tālapaṇṇehi kataaṅgulimuddikaṃ. Parivattetvāti attano nivāsanapārupanabhāvato apanetvā, cīvaratthāya apanāmetvāti vuttaṃ hoti. Cīvaratthāya pādamūle ṭhapeti, vaṭṭatīti idaṃ nidassanamattaṃ, paccattharaṇavitānādiatthampi vaṭṭatiyeva, pūjādiatthaṃ tāvakālikampi gahetuṃ vaṭṭati.

၂၈၁. 'Pāripanthikā' ဟူသည် လုယက်ဖျက်ဆီးတတ်သူများ (အန္တရာယ်ပြုတတ်သူများ) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မြစ်ရေစီး၌ မျောပါသွားသော မိခင်ကို' ဟု ဆိုခြင်းမှာ အထွတ်အထိပ် ကန့်သတ်ချက်ကို ပြသလို၍ ဖြစ်သည်။ မိခင်မှတစ်ပါး အခြားသော မိန်းမတို့၌လည်း ကရုဏာစိတ်ဖြင့် မိခင်အား ပြုစုသကဲ့သို့ ပြုမူဆောင်ရွက်သောသူအား အပြစ်မရှိဟု ဆိုကြသည်။ 'မိခင်' ဟု သီးသန့်မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် အခြားမိန်းမတို့အား ထိုသို့ပြုလုပ်ရန် မအပ်စပ်ဟု ဆိုသူများလည်း ရှိကြသည်။ 'Tiṇaṇḍupakaṃ' ဟူသည် ဖတ်သက်မြစ်၊ သက်ငယ်မြစ် စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော အခံခွေ ဖြစ်သည်။ 'Tālapaṇṇamuddikaṃ' ဟူသည် ထန်းရွက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော လက်စွပ် ဖြစ်သည်။ 'Parivattetvā' ဟူသည် မိမိ ဝတ်ရုံဆင်မြန်းထားသော အဖြစ်မှ ဖယ်ရှား၍၊ သင်္ကန်းအလို့ငှာ လွှဲပြောင်းပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သင်္ကန်းအလို့ငှာ ခြေရင်း၌ ထား၏၊ အပ်စပ်၏' ဟူသည် ဥပမာမျှသာ ဖြစ်သည်။ ခင်းနှီး၊ မျက်နှာကြက် စသည်တို့အလို့ငှာလည်း အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ပူဇော်ခြင်းစသော အကျိုးငှာ ယာယီအားဖြင့် ကိုင်ယူခြင်းသည်လည်း အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Itthisaṇṭhānena katanti ettha heṭṭhimaparicchedato pārājikavatthubhūtatiracchānagatitthīnampi anāmāsabhāvato tādisaṃ itthisaṇṭhānena kataṃ tiracchānagatarūpampi anāmāsanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Bhikkhunīhi paṭimārūpaṃ āmasituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti ācariyā. Itthirūpāni dassetvā kataṃ vatthañca paccattharaṇañca bhittiñca itthirūpaṃ anāmasitvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Bhinditvāti ettha hatthena aggahetvāva kenacideva daṇḍādinā bhinditabbaṃ. Ettha ca ‘‘anāmāsampi hatthena aparāmasitvā daṇḍādinā kenaci bhindituṃ vaṭṭatī’’ti idha vuttattā ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhantena mātugāmasarīrepi satthādīhi vaṇaṃ katvā gahetabba’’nti vuttattā ca gahitamaṇḍūkasappiniṃ daṇḍādīhi nippīḷetvā maṇḍūkaṃ vissajjāpetuṃ vaṭṭati.

'မိန်းမသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်အပ်သော' ဟူသော ဤအရာ၌ အောက်ထပ် ကန့်သတ်ချက်အရ ပါရာဇိက၏ ဝတ္ထုဖြစ်သော တိရစ္ဆာန်မတို့သည်လည်း ကိုင်ကောင်းသော အနာမာသဝတ္ထု မဟုတ်သောကြောင့်၊ ထိုကဲ့သို့ မိန်းမသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားသော တိရစ္ဆာန်ရုပ်ကိုလည်း အနာမာသ ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'ဘိက္ခုနီတို့သည် ရုပ်ပွားတော်ကို ကိုင်တွယ်ရန် အပ်စပ်၏' ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုကြသည်။ မိန်းမရုပ်ပုံများ ဖော်ပြ၍ ပြုလုပ်ထားသော အဝတ်၊ အခင်းနှီးနှင့် နံရံတို့ကို မိန်းမရုပ်ပုံအား တိုက်ရိုက်မကိုင်ဘဲ ကိုင်ယူရန် အပ်စပ်၏။ 'ဖျက်ဆီး၍' ဟူရာ၌ လက်ဖြင့် တိုက်ရိုက်မကိုင်ဘဲ တုတ်အစရှိသော တစ်စုံတစ်ခုဖြင့်သာ ဖျက်ဆီးရမည်။ ဤအရာ၌ 'မကိုင်ကောင်းသော ဝတ္ထု ဖြစ်သော်လည်း လက်ဖြင့် မကိုင်ဘဲ တုတ်စသည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြင့် ဖျက်ဆီးရန် အပ်စပ်၏' ဟု ဤနေရာ၌ မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ကောက်ယူသောသူသည် မိန်းမ၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်သော်လည်း ဓားစသည်တို့ဖြင့် အနာတရဖြစ်စေ၍ ယူအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖားကို ငုံထားသော မြွေမကို တုတ်စသည်တို့ဖြင့် ညှစ်၍ ဖားကို လွှတ်စေခြင်းငှာ အပ်စပ်၏။

Maggaṃ adhiṭṭhāyāti magge gacchāmīti evaṃ maggasaññī hutvāti attho. Kīḷantenāti idaṃ gihisantakaṃ sandhāya vuttaṃ, bhikkhusantakaṃ pana yena kenaci adhippāyena anāmasitabbameva durupaciṇṇabhāvato. Tālapanasādīnīti cettha ādi-saddena nāḷikeralabujatipusaalābukumbhaṇḍapussaphalaeḷālukaphalānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. ‘‘Yathāvuttaphalānaṃyeva cettha kīḷādhippāyena āmasanaṃ na vaṭṭatī’’ti vuttattā pāsāṇasakkharādīni kīḷādhippāyenapi āmasituṃ vaṭṭati.

'Maggaṃ adhiṭṭhāya' ဟူသည် 'ခရီးလမ်း၌ သွားအံ့' ဟု ဤသို့ ခရီးလမ်းဟု အမှတ်သညာရှိသူ ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရသည်။ 'Kīḷantena' ဟူသော ဤစကားသည် လူတို့၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ရဟန်း၏ ဥစ္စာပစ္စည်းကိုမူကား မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သုံးအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် မည်သည့်အလိုဆန္ဒဖြင့်မဆို လုံးဝ မကိုင်တွယ်အပ်ပေ။ 'Tālapanasādīni' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ādi' သဒ္ဒါဖြင့် အုန်းသီး၊ တောင်ပိန္နဲသီး၊ သခွားသီး၊ ဘူးသီး၊ ဖရုံသီး၊ သခွားကဆစ်သီး၊ သခွားကောင်းသီး တို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဟု မှတ်အပ်၏။ 'ဤအရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အသီးတို့ကိုသာ ကစားလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ကိုင်တွယ်ခြင်း မအပ်စပ်' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ကျောက်ခဲ၊ သဲခဲ စသည်တို့ကိုမူကား ကစားလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့်ပင် ကိုင်တွယ်ရန် အပ်စပ်ပေသည်။

Muttāti hatthikumbhajādikā aṭṭhavidhā muttā. Tathā hi hatthikumbhaṃ, varāhadāṭhaṃ, bhujaṅgasīsaṃ, valāhakaṃ, veḷu, macchasiro, saṅkho, sippīti aṭṭha muttāyoniyo. Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāvihīnā. Varāhadāṭhajā [Pg.320] varāhadāṭhavaṇṇāva. Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā vaṭṭalā. Valāhakajā ābhāsūrā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ viddhamantiyo tiṭṭhanti, devūpabhogā eva ca honti. Veḷujā karakaphalasamānavaṇṇā na ābhāsūrā, te ca veḷū amanussagocare eva padese jāyanti. Macchasirajā pāṭhīnapiṭṭhisamaānavaṇṇā vaṭṭalā laghavo ca honti pabhāvihīnā ca, te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti. Saṅkhajā saṅkhaudaracchavivaṇṇā kolaphalappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva. Sippijā pabhāvisesayuttā honti nānāsaṇṭhānā. Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā, tā sāmuddikā. Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikā honti, itarā asāmuddikā. Yasmā bahulaṃ sāmuddikāva muttā loke dissanti, tatthāpi sappijāva, itarā kadāci kāci, tasmā sammohavinodaniyaṃ ‘‘muttāti sāmuddikā muttā’’ti vuttaṃ.

မုတ္တာဟူသည် ဆင်ဦးကင်းမှ ဖြစ်သော ပုလဲအစရှိသော ရှစ်ပါးသော ပုလဲတို့တည်း။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - ဆင်ဦးကင်းမှဖြစ်သော ပုလဲ၊ ဝက်စွယ်မှဖြစ်သော ပုလဲ၊ မြွေနဂါးဦးခေါင်းမှ ဖြစ်သော ပုလဲ၊ တိမ်တိုက်မှဖြစ်သော ပုလဲ၊ ဝါးမှဖြစ်သော ပုလဲ၊ ငါးဦးခေါင်းမှဖြစ်သော ပုလဲ၊ ခရုသင်းမှဖြစ်သော ပုလဲ၊ ယောက်သွားမှဖြစ်သော ပုလဲ ဟူ၍ ပုလဲမျိုး ရှစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် ဆင်ဦးကင်းမှဖြစ်သော ပုလဲသည် ရွှေသောအဆင်းရှိ၏၊ အရောင်မတောက်ပ။ ဝက်စွယ်မှဖြစ်သော ပုလဲသည် ဝက်စွယ်အဆင်းနှင့် တူသည်သာတည်း။ မြွေနဂါးဦးခေါင်းမှ ဖြစ်သော ပုလဲသည် အညိုအစရှိသော အဆင်းရှိ၏၊ အလွန်စင်ကြယ်၏၊ လုံးဝန်း၏။ တိမ်တိုက်မှဖြစ်သော ပုလဲသည် အရောင်တောက်ပ၏၊ ခွဲခြားသိနိုင်ခဲသော အဆင်းရှိ၏၊ ညဉ့်အခါ၌ အမှောင်ထုကို ဖျက်ဆီးလျက် တည်၏၊ နတ်တို့၏ အသုံးအဆောင်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဝါးမှဖြစ်သော ပုလဲသည် ဖားသီးအဆင်းနှင့် တူသောအဆင်းရှိ၏၊ အရောင်မတောက်ပ၊ ထိုပုလဲဖြစ်သော ဝါးတို့သည်လည်း လူတို့ မကျက်စားရာ (နတ်ဘီလူးတို့ ကျက်စားရာ) အရပ်၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ငါးဦးခေါင်းမှဖြစ်သော ပုလဲသည် လိပ်ကျောက်ကုန်းနှင့် တူသောအဆင်းရှိ၏၊ လုံးဝန်း၍ ပေါ့ပါးကုန်၏၊ အရောင်မတောက်ပ၊ ထိုငါးတို့သည် သမုဒ္ဒရာအလယ်၌သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ခရုသင်းမှ ဖြစ်သော ပုလဲသည် ခရုသင်းဝမ်းရေအဆင်းရှိ၏၊ ဆီးသီးပမာဏလည်း ရှိကုန်၏၊ အရောင်မတောက်ပ။ ယောက်သွားမှ ဖြစ်သော ပုလဲသည် ထူးခြားသော အရောင်ရှိ၏၊ အထူးထူးသော သဏ္ဌာန်ရှိ၏။ ဤသို့ ဇာတ်အားဖြင့် ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ပုလဲတို့တွင် ငါး၊ ခရုသင်း၊ ယောက်သွားတို့မှ ဖြစ်သော ပုလဲသည် သမုဒ္ဒရာ၌ ဖြစ်၏။ မြွေနဂါးဦးခေါင်း၌ ဖြစ်သော အချို့သော ပုလဲတို့သည်လည်း သမုဒ္ဒရာ၌ ဖြစ်ကုန်၏။ အခြားသော ပုလဲတို့သည် သမုဒ္ဒရာ၌ မဖြစ်ကုန်။ အကြင်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာ၌ ဖြစ်သော ပုလဲတို့သည်သာ လောက၌ အများအားဖြင့် ထင်ရှားကုန်၏၊ ထိုသမုဒ္ဒရာဖြစ် ပုလဲတို့တွင်လည်း ယောက်သွားမှ ဖြစ်သော ပုလဲသည်သာ အများအားဖြင့် ထင်ရှား၏၊ အခြားသော ပုလဲသည် ရံခါသာ လောက၌ ထင်ရှား၏။ ထို့ကြောင့် သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ၌ 'မုတ္တာဟူသည် သမုဒ္ဒရာ၌ ဖြစ်သော ပုလဲ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Maṇīti ṭhapetvā veḷuriyādike seso jotirasādibhedo sabbopi maṇi. Veḷuriyoti vaṃsavaṇṇamaṇi. Saṅkhoti sāmuddikasaṅkho. Silāti kāḷasilāpaṇḍusilāsetasilādibhedā sabbāpi silā. Rajatanti kahāpaṇādikaṃ vuttāvasesaṃ ratanasammataṃ. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Lohitaṅkoti rattamaṇi. Masāragallanti kabaramaṇi. Bhaṇḍamūlatthāyāti pattacīvarādibhaṇḍamūlatthāya. Kuṭṭharogassāti nidassanamattaṃ, tāya vūpasametabbassa yassa kassaci rogassatthāyapi vaṭṭatiyeva. ‘‘Bhesajjatthañca adhiṭṭhāyeva muttā vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ākaramuttoti ākarato muttamatto. ‘‘Bhaṇḍamūlatthāya sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti iminā ca āmasitumpi vaṭṭatīti dasseti. Pacitvā katoti kācakārehi pacitvā kato.

မဏိဟူသည် ကြောင်မျက်ရွဲစသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ဇောတိရသအစရှိသော အပြားရှိသော ကျောက်မျက်ရတနာအားလုံးကို မဏိမည်၏။ ဝေဠုရိယဟူသည် ဝါးအဆင်းရှိသော ကျောက်မျက်ရွဲ (ကြောင်မျက်ရွဲ) တို့တည်း။ သံခေါဟူသည် သမုဒ္ဒရာမှ ဖြစ်သော ခရုသင်းတည်း။ သီလာဟူသည် ကျောက်သလင်းနက်၊ ကျောက်သလင်းဝါ၊ ကျောက်သလင်းဖြူ အစရှိသော အပြားရှိသော ကျောက်အားလုံးသည် သီလာမည်၏။ ရဇတဟူသည် ကဟာပဏ အစရှိသော ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းသော ရတနာဟု သမုတ်အပ်သော ဝတ္ထုတည်း။ ဇာတရူပဟူသည် ရွှေတည်း။ လောဟိတင်္ကဟူသည် ပတ္တမြားနီတည်း။ မသာရဂလ္လဟူသည် ပတ္တမြားပြောက်တည်း။ ဘဏ္ဍမူလတ္ထာယဟူသည် သပိတ်သင်္ကန်း အစရှိသော ဘဏ္ဍာတို့၏ ဖိုးအကျိုးငှာတည်း။ ကုဋ္ဌရောဂဿဟူသည် ဥပမာ သရုပ်ပြမျှသာတည်း၊ ထိုကျောက်ဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သော အမှတ်မရှိ တစ်ခုခုသော ရောဂါဝေဒနာ အကျိုးငှာလည်း အပ်သည်သာတည်း။ 'ဆေးအကျိုးငှာလည်း မဖောက်မထွင်းရသေးသော ပုလဲသည် အပ်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အာကရမုတ္တဟူသည် တွင်းမှ ဖြစ်သော ပုလဲသက်သက် ဖြစ်၏။ 'ဘဏ္ဍာဖိုးအကျိုးငှာ ခံယူခြင်းငှာ အပ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သုံးသပ်ကိုင်တွယ်ခြင်းငှာလည်း အပ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ဖုတ်၍ပြုအပ်သော (ချက်၍ပြုအပ်သော) ဟူသည် ဖန်ချက်သမားတို့သည် ချက်၍ ပြုအပ်သော ဖန်ကျောက်တည်း။

Dhotaviddho ca ratanamissoti alaṅkāratthaṃ kañcanalatādiṃ dassetvā kato ratanakhacito dhotaviddho anāmāso. Dhotaviddho ca ratanamisso cāti visuṃ vā padaṃ sambandhitabbaṃ. Pānīyasaṅkhoti iminā ca saṅkhena katapānīyabhājanapidhānādisamaṇaparikkhāropi āmasituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. Sesanti ratanamissaṃ ṭhapetvā avasesaṃ. Muggavaṇṇaṃyeva ratanasammissaṃ [Pg.321] karonti, na aññanti āha ‘‘muggavaṇṇāvā’’ti, muggavaṇṇā ratanamissāva na vaṭṭatīti vuttaṃ hoti. Sesāti ratanasammissaṃ ṭhapetvā avasesā muggavaṇṇā nīlasilā.

ဓောတဝိဒ္ဓနှင့် ရတနမိဿဟူသည် တန်ဆာဆင်ခြင်း အကျိုးငှာ ရွှေနွယ်စသည်ကို ပြ၍ ပြုအပ်သော၊ ရတနာဖြင့် စီခြယ်အပ်သော၊ သွေးပြီး တွင်းပြီးသော ခရုသင်းသည် ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းငှာ မအပ်သော (အနာမသ) ရတနာ ဖြစ်၏။ 'ဓောတဝိဒ္ဓေါ စ' နှင့် 'ရတနမိဿော စ' ဟု အသီးသီး ပုဒ်ကို စပ်အပ်၏။ 'သောက်ရေသုံး ခရုသင်း' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း ခရုသင်းဖြင့် ပြုအပ်သော သောက်ရေအိုး၊ သောက်ရေခွက် ဖုံးအုပ်စရာ အစရှိသော ရဟန်းတို့၏ ပရိက္ခရာတို့ကိုလည်း ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းငှာ အပ်၏ဟူသော စကားသည် ပြီး၏။ သေသဟူသည် ရတနာနှင့် ရောသော ကျောက်ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ကျောက်တည်း။ ပဲနောက်အဆင်းရှိသော ကျောက်ကိုသာ ရတနာနှင့် ရောစပ်ပြုလုပ်ကြ၏၊ အခြားသော ကျောက်ကို မပြုလုပ်ကြ။ ထို့ကြောင့် 'ပဲနောက်အဆင်းရှိသည်သာလျှင်တည်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဲနောက်အဆင်းရှိသော်လည်း ရတနာနှင့်ရောသော ကျောက်သည် မအပ်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ သေသာဟူသည် ရတနာနှင့်ရောသော ကျောက်ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော၊ ပဲနောက်အဆင်းရှိသော ကျောက်ညိုတည်း။

Bījato paṭṭhāyāti dhātupāsāṇato paṭṭhāya. Suvaṇṇacetiyanti dhātukaraṇḍakaṃ. Paṭikkhipīti ‘‘dhātuṭṭhapanatthāya gaṇhathā’’ti avatvā ‘‘tumhākaṃ gaṇhathā’’ti pesitattā paṭikkhipi. Suvaṇṇabubbuḷakanti suvaṇṇatārakaṃ. ‘‘Keḷāpayitunti ito cito ca sañcārantehi āmasituṃ vaṭṭatī’’ti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kacavarameva harituṃ vaṭṭatīti cetiyagopakā vā bhikkhū hontu aññe vā, hatthenapi puñchitvā kacavaraṃ apanetuṃ vaṭṭati, malampi pamajjituṃ vaṭṭatiyeva.

မျိုးစေ့မှစ၍ ဟူသည် ရွှေငွေဖြစ်သော ဓာတ်ကျောက်မှ စ၍တည်း။ သုဝဏ္ဏစေတိယဟူသည် ဓာတ်တော်ပအုပ်တည်း။ ငြင်းပယ်၏ဟူသည် 'ဓာတ်တော်ထားရန် ခံယူတော်မူကြပါ' ဟု မဆိုဘဲ 'အရှင်ဘုရားတို့အတွက် ခံယူတော်မူပါ' ဟု စေလွှတ်သောကြောင့် ငြင်းပယ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သုဝဏ္ဏပုပ္ပုဠက (သုဝဏ္ဏဗုဗ္ဗုဠက) ဟူသည် ရွှေကြယ်တည်း။ 'ကစားစေရန် (ရွှေ့ပြောင်းရန်) ဟူသည် ဟိုမှသည်မှ ပြောင်းရွှေ့ကိုင်တွယ်သော ရဟန်းတို့အား ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းငှာ အပ်၏' ဟု မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ အမှိုက်ကိုသာလျှင် ပယ်ခြင်းငှာ အပ်၏ ဟူသည်ကား စေတီတော်ကို စောင့်ရှောက်သော ရဟန်းတို့ ဖြစ်စေ၊ အခြားသော ရဟန်းတို့ ဖြစ်စေ လက်ဖြင့် သုတ်သင်၍ အမှိုက်ကို ဖယ်ရှားခြင်းငှာ အပ်၏၊ အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်ခြင်းငှာလည်း အပ်သည်သာတည်း။

Ārakūṭalohanti kittimalohaṃ. Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ, vaṭṭalohaṃ, ārakūṭanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ, sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ, pakatirasatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ. Teneva taṃkaraṇena nibbattattā ‘‘kittimaloha’’nti vuccati. ‘‘Jātarūpagatikamevāti vuttattā ārakūṭaṃ suvaṇṇasadisameva āmasituṃ na vaṭṭati, aññaṃ pana vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘ārakūṭaṃ anāmasitabbato jātarūpagatikamevāti vuttaṃ, tasmā ubhayampi jātarūpaṃ viya āmasituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Paṭhamaṃ vuttoyeva ca attho gaṇṭhipadakārehi adhippeto. Paṭijaggituṃ vaṭṭatīti senāsanapaṭibaddhattā vuttaṃ.

အာရကုဋလောဟဟူသည် ပြုလုပ်အပ်သော (ကိတ္တိမ) ကြေးတည်း။ ကိတ္တိမကြေးတို့သည် ကံသကြေး၊ ဝဋ္ဋကြေး၊ အာရkုဋကြေး ဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ခဲမဖြူနှင့် ကြေးနီကို ရော၍ ပြုအပ်သော ကြေးသည် 'ကံသလောဟ' မည်၏၊ ခဲပုပ်နှင့် ကြေးနီကို ရော၍ ပြုအပ်သော ကြေးသည် 'ဝဋ္ဋလောဟ' မည်၏၊ ပြဒါးနှင့် ကြေးနီကို ရော၍ ပြုအပ်သော ကြေးသည် 'အာရကုဋ' မည်၏။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ပြီးမြောက်သောကြောင့် 'ကိတ္တိမလောဟ' ဟု ခေါ်၏။ 'ရွှေ၏ အလားတူသောကြောင့် အာရကုဋကြေးသည် ရွှေနှင့်တူလှသဖြင့် ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းငှာ မအပ်၊ အခြားသော ကြေးသည်ကား အပ်၏' ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'အာရကုဋကြေးကို မကိုင်တွယ်အပ်သောကြောင့် ရွှေ၏အလားတူသည်ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် နှစ်ပါးလုံးကိုလည်း ရွှေကဲ့သို့ ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းငှာ မအပ်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်သာလျှင် ဂဏ္ဌိပုဒ်ဆရာတို့ အလိုရှိအပ်သော အနက်ဖြစ်၏။ ပြုပြင်စောင့်ရှောက်ခြင်းငှာ အပ်၏ ဟူသော စကားကို ကျောင်းအိပ်ရာနေရာနှင့် စပ်ဆိုင်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။

Sāmikānaṃ pesetabbanti sāmikānaṃ sāsanaṃ pesetabbaṃ. Bhinditvāti hatthena aggahetvā aññena yena kenaci bhinditvā. Bherisaṅghāṭoti saṅghaṭitacammabherī. Vīṇāsaṅghāṭoti saṅghaṭitacammavīṇā. Cammavinaddhānaṃ bherivīṇānametaṃ adhivacanaṃ. Tucchapokkharanti avinaddhacammaṃ bheripokkharaṃ vīṇāpokkharañca. Āropitacammanti bheriādīnaṃ vinaddhanatthāya mukhavaṭṭiyaṃ āropitacammaṃ tato uddharitvā visuṃ ṭhapitacammañca. Onahituṃ vāti bheripokkharādīni cammaṃ āropetvā vinandhituṃ. Onahāpetuṃ vāti tatheva aññehi vinandhāpetuṃ. Pārājikappahonakakāleti akuthitakāle.

အရှင်တို့ထံ ပို့ရမည်ဟူသည် အရှင်တို့ထံသို့ သတင်းစကား ပါးအပ်၏။ ခွဲဖျက်၍ဟူသည် လက်ဖြင့် မကိုင်ဘဲ တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဖြင့် ခွဲဖျက်၍။ ဗေရိသင်္ဃာတဟူသည် သားရေဖြင့် ကြက်အပ်သော စည်တည်း။ ဝီဏာသင်္ဃာတဟူသည် သားရေဖြင့် ကြက်အပ်သော စောင်းတည်း။ ဤဗေရိသင်္ဃာတ၊ ဝီဏာသင်္ဃာတ ဟူသော အမည်သည် သားရေဖြင့် ကြက်အပ်သော စည်နှင့် စောင်းတို့၏ အမည်တည်း။ တုစ္ဆပေါက္ခရဟူသည် သားရေမကြက်ရသေးသော စည်မျက်နှာနှင့် စောင်းခေါင်းတည်း။ အာရောပိတစာမ္မဟူသည် စည်မျက်နှာစသည်တို့ကို ကြက်ရန် အနားကွပ်၌ တင်ထားသော သားရေကို ထိုမှခွာယူ၍ အသီးအခြား ထားအပ်သော သားရေတည်း။ သားရေကြက်ခြင်းငှာ ဟူသည် စည်မျက်နှာစသည်တို့၌ သားရေတင်၍ ကြက်ခြင်းငှာ။ ကြက်စေခြင်းငှာ ဟူသည် ထိုနည်းတူစွာ အခြားသူတို့ကို ကြက်စေခြင်းငှာ။ ပါရာဇိက ဖြစ်လောက်သော ကာလဟူသည် မပုပ်မသိုးသေးသော ကာလ၌တည်း။

282. Saṅkamādi [Pg.322] bhūmigatikattā na kāyapaṭibaddhaṭṭhāniyanti dukkaṭaṃ vuttaṃ. Ekapadikasaṅkamoti khuddakasetu. Sakaṭamaggasaṅkamoti sakaṭamaggabhūto mahāsetu. Ṭhānā cāletunti rajjuṃ ṭhānā cāletuṃ. Paṭicchādetabbāti apanetabbā. Manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni.

၂၈၂. တံတားအစရှိသည်တို့သည် မြေအရပ်နှင့် သဏ္ဌာန်တူသဖြင့် ကိုယ်နှင့်စပ်သော အရာ၌ မတည်။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်ဦးတည်းဖြတ်သော တံတားဟူသည် တံတားငယ်တည်း။ လှည်းလမ်းတံတားဟူသည် လှည်းသွားရာလမ်းဖြစ်သော တံတားကြီးတည်း။ နေရာမှ လှုပ်စေခြင်းငှာ ဟူသည် ကြိုးကို နေရာမှ လှုပ်ရှားစေခြင်းငှာ။ ဖုံးလွှမ်းအပ်၏ဟူသည် ဖယ်ရှားအပ်၏။ လူမိန်းမဖြစ်ခြင်း၊ မိန်းမဟု မှတ်ယူခြင်း၊ ကိုယ်ချင်းထိတွေ့လိုသော ရာဂစိတ်ရှိခြင်း၊ ထိုရာဂစိတ်ဖြင့် လုံ့လပြုခြင်း၊ လက်ကိုင်ခြင်းအစရှိသည်သို့ ရောက်ခြင်း ဟူ၍ ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကာယသံသဂ္ဂသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

၃. ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်။

283. Tatiye uttarapadalopena chinnaottappā ‘‘chinnikā’’ti vuttāti āha ‘‘chinnikāti chinnaotappā’’ti.

၂၈၃. တတိယသိက္ခာပုဒ်၌ နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် ပြတ်သော ဩတ္တပ္ပရှိသော မိန်းမတို့ကို 'ဆိန္နိကာ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဆိန္နိကာဟူသည် ပြတ်သော ဩတ္တပ္ပရှိသော မိန်းမတည်း' ဟု ဆရာက ဆိုတော်မူ၏။

285. Yathā yuvā yuvatinti etena obhāsane nirāsaṅkabhāvaṃ dasseti. Methunupasañhitāhīti idaṃ duṭṭhullavācāya sikhāppattalakkhaṇadassanaṃ. Itthilakkhaṇenāti vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘subhalakkhaṇenā’’ti vuttaṃ. Na tāva sīsaṃ etīti ‘‘itthilakkhaṇena samannāgatāsī’’tiādinā vaṇṇabhaṇanaṃ saṅghādisesāpattijanakaṃ hutvā matthakaṃ na pāpuṇāti. Vaṇṇabhaṇanañhi yenākārena bhaṇantassa saṅghādiseso hoti, tenākārena bhaṇantassa sikhāppattaṃ nāma hoti. ‘‘Itthilakkhaṇena samannāgatāsītiādikaṃ pana duṭṭhullavācassādarāgavasena bhaṇantassa dukkaṭa’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

၂၈၅. "ယထာ ယုဝါ ယုဝတိံ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပြက်ရယ်ပြု၍ ပြောဆိုရာ၌ ရွံရှာခြင်းကင်းသည်၏ အဖြစ်ကို ပြ၏။ "မေထုနုပသံဟိတာဟိ" ဟူသော ဤစကားသည် ဒုထုလ္လဝါစာ၏ အထွတ်အဆုံးသို့ ရောက်သော လက္ခဏာကို ပြသော စကားတည်း။ "ဣတ္ထိလက္ခဏေန" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေအံ့ (ဖွင့်အံ့) သောငှာ "သုဘလက္ခဏေန" ဟု ဆိုအပ်၏။ "န တာဝ သီသံ ဧတိ" ဟူသည်ကား "မိန်းမလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံ၏" ဤသို့အစရှိသည်ဖြင့် ကျေးဇူးကို ပြောဆိုခြင်းသည် သံဃာဒိသေသ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သည်ဖြစ်၍ အပြီးအဆုံးသို့ မရောက်။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုသော ရဟန်းအား သံဃာဒိသေသ်အာပတ် ထိုက်၏၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည်သာ အထွတ်အဆုံးသို့ ရောက်သည်မည်၏။ သို့သော်လည်း "ဣတ္ထိလက္ခဏေန သမန္နာဂတာသိ" စသည်ဖြင့် ဒုထုလ္လဝါစာကို သာယာသော ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုသော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ထိုက်၏ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းတို့၌ ဆိုအပ်၏။

Ekādasahi padehi aghaṭite sīsaṃ na etīti ‘‘animittāsī’’tiādīhi ekādasahi padehi aghaṭite avaṇṇabhaṇanaṃ sīsaṃ na eti, avaṇṇabhaṇanaṃ nāma na hotīti vuttaṃ hoti. Ghaṭitepīti ekādasahi padehi avaṇṇabhaṇane ghaṭitepi. Imehi tīhi ghaṭiteyeva saṅghādisesoti ‘‘sikharaṇī’’tiādīhi tīhiyeva padehi avaṇṇabhaṇane ghaṭiteyeva saṅghādiseso passāvamaggassa niyatavacanattā accoḷārikattā ca. Animittāsītiādīhi pana aṭṭhahi padehi ghaṭite kevalaṃ avaṇṇabhaṇanameva [Pg.323] sampajjati, na saṅghādiseso, tasmā tāni thullaccayavatthūnīti keci. Akkosanamattattā dukkaṭavatthūnīti apare. Paribbājikāvatthusmiṃ viya thullaccayamevettha yuttataraṃ dissati. Kuñcikapaṇālimattanti kuñcikāchiddamattaṃ.

"ဧကာဒသဟိ ပဒေဟိ အဃဋိတေ သီသံ န ဧတိ" ဟူသည်ကား "အနိမိတ္တာသိ" အစရှိသော ထိုတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့နှင့် မစပ်ယှဉ်ပါက ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုခြင်း (အယုတ်ပြောခြင်း) သည် အရင်းသို့ မရောက်၊ ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုခြင်းမည်သည် မဖြစ်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဃဋိတေပိ" ဟူသည်ကား ထိုတစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ကျေးဇူးမဲ့ကို ပြောဆိုရာ၌ စပ်ယှဉ်သော်လည်း။ "ဣမေဟိ တီဟိ ဃဋိတေယေဝ သံဃာဒိသေသော" ဟူသည်ကား "သိခရဏီ" အစရှိသော သုံးပုဒ်တို့ဖြင့်သာ ကျေးဇူးမဲ့ ပြောဆိုခြင်း၌ စပ်ယှဉ်မှသာ သံဃာဒိသေသ် အာပတ်သင့်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ပဿာဝမဂ်ကို ရည်ညွှန်း၍ အတိအကျ ပြောဆိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်ရိုင်းစိုင်းရုံရင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "အနိမိတ္တာသိ" အစရှိသော ရှစ်ပုဒ်တို့နှင့် စပ်ယှဉ်ပါကမူ သက်သက် ကျေးဇူးမဲ့ ပြောဆိုခြင်းမျှသာ ဖြစ်ထိုက်ပြီး သံဃာဒိသေသ်အာပတ် မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုရှစ်ပုဒ်တို့သည် ထုလ္လစ္စဉ်းဝတ္ထုတို့ ဖြစ်သည်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ဆဲရေးရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုတို့ ဖြစ်သည်ဟု အခြားသော ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ပရိဗ္ဗာဇိကာဝတ္ထု၌ ကဲ့သို့ ဤနေရာ၌လည်း ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်သည်သာ သင့်လျော်သည်ဟု ထင်မြင်၏။ "ကုဉ္စိကပဏာလိမတ္တံ" ဟူသည်ကား သော့ခလောက်ပေါက် (သံခေါပေါက်) မျှတည်း။

286-287. Garukāpattinti bhikkhuniyā kāyasaṃsagge pārājikāpattiṃ sandhāya vadati. Hasanto hasantoti sabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Ahasantopi vācassādarāgena punappunaṃ vadati, āpattiyeva. Kāyacittatoti hatthamuddāya obhāsantassa kāyacittato samuṭṭhāti.

၂၈၆-၂၈၇. "ဂရုကာပတ္တိံ" ဟူသည်ကား ဘိက္ခုနီမအား ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ပါရာဇိကအာပတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ "ဟသန္တော ဟသန္တော" ဟူသော ဤစကားကို သဘောသဘာဝကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်၏။ မရယ်မပြုံးသော်လည်း စကားကို သာယာသော ရာဂဖြင့် အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ပြောဆိုအံ့၊ အာပတ်သင့်သည်သာတည်း။ "ကာယစိတ္တတော" ဟူသည်ကား လက်အမူအရာဖြင့် ပြက်ရယ်ပြု၍ ပြောဆိုသော ရဟန်းအားလည်း ကိုယ်နှင့်စိတ်ကြောင့် အာပတ်ဖြစ်၏။

288. Tasmā dukkaṭanti appaṭivijānanahetu dukkaṭaṃ, paṭivijānantiyā pana akhettapadattā thullaccayena bhavitabbaṃ. Teneva paribbājikāvatthusmiṃ paṭivijānantiyā thullaccayaṃ vakkhati.

၂၈၈. "တသ္မာ ဒုက္ကဋံ" ဟူသည်ကား (အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို) နားမလည်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ထိုက်၏။ နားလည်သော မိန်းမအား ပြောဆိုရာ၌မူ ခေတ္တပဒ (အရာမဟုတ်သည်) မဟုတ်သောကြောင့် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်ထိုက်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ပရိဗ္ဗာဇိကာဝတ္ထု၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သော ပရပိုက်မအား ပြောဆိုလျှင် ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏ဟု နောင်တွင် ဆိုလတ္တံ့။

289. Asaddhammaṃ sandhāyāhāti ‘‘vāpita’’nti imassa bījanikkhepavacanattā vuttaṃ. Saṃsīdatīti vahati pavattati. Atha vā saṃsīdatīti saṃsīdissati. Manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.

၂၈၉. "အသဒ္ဓမ္မံ သန္ဓာယာဟ" ဟူသော ဤစကားကို "ဝါပိတံ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် မျိုးစေ့ကြဲခြင်းနှင့် စပ်၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဆို၏။ "သံသီဒတိ" ဟူသည်ကား ရွက်ဆောင်နိုင်၏၊ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် "သံသီဒတိ" ဟူသည်ကား နစ်မြုပ်လတ္တံ့။ လူမိန်းမဖြစ်ခြင်း၊ မိန်းမဟု မှတ်ခြင်း၊ ရိုင်းစိုင်းသော စကားကို သာယာသော ရာဂရှိခြင်း၊ ထိုရာဂဖြင့် ပြက်ရယ်ပြု၍ ပြောဆိုခြင်း၊ ထိုခဏ၌ နားလည်ခြင်း ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါတို့တည်း။

Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် (တတိယသံဃာဒိသေသဝဏ္ဏနာ) ပြီးပြီ။

4. Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā

၄. အတ္တကာမပါရိစရိယသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်။

290. Catutthe cīvaranti nivāsanādi yaṃ kiñci cīvaraṃ. Piṇḍapātanti yo koci āhāro. So hi piṇḍolyena bhikkhuno patte patanato tattha tattha laddhabhikkhānaṃ piṇḍānaṃ pāto sannipātoti vā piṇḍapātoti vuccati. Senāsananti sayanañca āsanañca. Yattha hi vihārādike seti nipajjati āsati nisīdati, taṃ senāsanaṃ. Pati eti etasmāti paccayoti āha ‘‘patikaraṇaṭṭhena paccayo’’ti. Rogassa patiayanaṭṭhena vā paccayo, paccanīkagamanaṭṭhenāti attho, vūpasamanatthenāti vuttaṃ hoti. Dhātukkhobhalakkhaṇassa hi taṃhetukadukkhavedanālakkhaṇassa vā rogassa paṭipakkhabhāvo patiayanaṭṭho. Yassa kassacīti sappiādīsu yassa kassaci. Sappāyassāti hitassa vikāravūpasamenāti [Pg.324] adhippāyo. Bhisakkassa kammaṃ tena vidhātabbato, tenāha ‘‘anuññātattā’’ti. Nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi. Āvāṭaparikkhepo parikhā uddāpo pākāro esikā paligho pākāramatthakamaṇḍalanti satta nagaraparikkhārāti vadanti. Setaparikkhāroti suvisuddhasīlālaṅkāro. Ariyamaggo hi idha ‘‘ratho’’ti adhippeto. Tassa ca sammāvācādayo alaṅkāraṭṭhena ‘‘parikkhāro’’ti vuttā. Cakkavīriyoti vīriyacakko. Jīvitaparikkhārāti jīvitassa pavattikāraṇāni. Samudānetabbāti sammā uddhaṃ uddhaṃ ānetabbā pariyesitabbā. Parivāropi hoti antarāyānaṃ parito vāraṇato, tenāha – ‘‘jīvita…pe… rakkhaṇato’’ti. Tattha antaranti vivaraṃ, okāsoti attho. Rakkhaṇatoti verikānaṃ antaraṃ adatvā attano sāmīnaṃ parivāretvā ṭhitasevakā viya rakkhaṇato. Assāti jīvitassa. Kāraṇabhāvatoti cirappavattiyā kāraṇabhāvato. Rasāyanabhūtañhi bhesajjaṃ sucirampi kālaṃ jīvitaṃ pavattetiyeva.

၂၉၀. စတုတ္ထသိက္ခာပုဒ်၌ "စီဝရံ" ဟူသည်ကား သင်းပိုင်အစရှိသော အလုံးစုံသော သင်္ကန်းတည်း။ "ပိဏ္ဍပါတံ" ဟူသည်ကား အမှတ်မရှိသော အာဟာရတည်း။ ထိုအာဟာရကို ရဟန်းသည် အပေါင်းအစုအားဖြင့် သပိတ်၌ ကျသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုအရပ်၌ ရအပ်သော ဆွမ်းအစိုင်အခဲတို့၏ ကျခြင်း (သို့မဟုတ် စုပေါင်းခြင်း) ကြောင့်လည်းကောင်း "ပိဏ္ဍပါတ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "သေနာသနံ" ဟူသည်ကား အိပ်ရာနှင့် နေရာတည်း။ အကြင်ကျောင်းအစရှိသော အရပ်၌ အိပ်စက်ခြင်း၊ လျောင်းစက်ခြင်း၊ နေထိုင်ခြင်းတို့ကို ပြု၏၊ ထိုကျောင်းစသည်ကို သေနာသန ဟုခေါ်၏။ ၎င်းကြောင့် ဖြစ်ထွန်းတတ်သောကြောင့် "ပစ္စယ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာတော်က "ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် ပစ္စယ မည်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အနာရောဂါကို ဆန့်ကျင်တားဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် "ပစ္စယ" မည်၏၊ ဆန့်ကျင်ဘက်သို့ ရောက်စေတတ်သော အနက်ကြောင့်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးစေတတ်သော အနက်ကြောင့်ဟူ၍ လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ဓာတ်ခြောက်ခြားခြင်း လက္ခဏာရှိသော အနာ၏လည်းကောင်း၊ ထိုဓာတ်ခြောက်ခြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ဆင်းရဲဝေဒနာ လက္ခဏာရှိသော အနာ၏လည်းကောင်း ဆန့်ကျင်ဘက်အဖြစ်သည် ပဋိအယန (တားဆီးခြင်း) အနက်မည်၏။ "ယဿ ကဿစိ" ဟူသည်ကား ထောပတ်အစရှိသည်တို့တွင် အမှတ်မရှိသော တစ်မျိုးမျိုးတည်း။ "သပ္ပါယဿ" ဟူသည်ကား သင့်လျော်သော ဆေး၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းမှ ငြိမ်းအေးခြင်းအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆေးသမား၏ အမှုဖြစ်၍ ထိုဆေးသမားသည် စီရင်အပ်သောကြောင့် "အနုညါတတ္တာ" (ခွင့်ပြုအပ်သောကြောင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ "နဂရပရိက္ခာရေဟိ" ဟူသည်ကား မြို့ကိုရံ၍ စောင့်ရှောက်သော အရာတို့ဖြင့်တည်း။ ကျုံးတွင်း၊ မြို့တံတိုင်း (ဥဒ္ဒါပ)၊ ပြအိုး၊ တံခါးတိုင်၊ တံခါးကျဉ် (မင်းတုတ်)၊ တံတိုင်းထက် တန်ဆောင်း အစရှိသော ခုနစ်ပါးသော မြို့၏အရံအကာတို့ကို ဆိုကြကုန်၏။ "သေတပရိက္ခာရော" ဟူသည်ကား အလွန်စင်ကြယ်သော သီလတည်းဟူသော တန်ဆာရှိ၏။ အရိယမဂ်ကို ဤနေရာ၌ "ရထား" ဟု ရည်ရွယ်အပ်၏။ ထိုရထား၏ သမ္မာဝါစာအစရှိသည်တို့ကို တန်ဆာဖြစ်သော အနက်အားဖြင့် "ပရိက္ခာရ" (အခြံအရံ/အသုံးအဆောင်) ဟု ဆိုအပ်၏။ "စက္ကဝီရိယော" ဟူသည်ကား ဝီရိယတည်းဟူသော လှည်းဘီးစက် ရှိသော။ "ဇီဝိတပရိက္ခာရာ" ဟူသည်ကား အသက်ရှင်ခြင်း၏ အကြောင်းတို့တည်း။ "သမုဒါနေတဗ္ဗာ" ဟူသည်ကား ကောင်းစွာ အထက်ထက်သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏၊ ရှာမှီးအပ်ကုန်၏။ အန္တရာယ်တို့ကို ပတ်ပတ်လည် တားဆီးတတ်သောကြောင့် အရံအကာ (အခြံအရံ) လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အသက်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ "အန္တရ" ဟူသည်ကား အပေါက်အခွင့်၊ အခွင့်အလမ်းဟု ဆိုလိုသည်။ "ရက္ခဏတော" ဟူသည်ကား ရန်သူတို့အား အခွင့်မပေးဘဲ မိမိတို့၏အရှင်ကို ခြံရံ၍ တည်သော အမတ်လုလင်တို့ကဲ့သို့ စောင့်ရှောက်သောကြောင့်တည်း။ "အဿ" ဟူသည်ကား အသက်၏။ "ကာရဏဘာဝတော" ဟူသည်ကား ရှည်မြင့်စွာ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဓာတ်ဆေး (ရသာယန) ဖြစ်သော ဆေးဝါးသည် အလွန်ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံးလည်း အသက်ကို တည်တံ့စေနိုင်သည်သာတည်း။

291. Upacāreti yattha ṭhito viññāpetuṃ sakkoti, tādise. Kāmo ceva hetu ca pāricariyā ca attho. Sesaṃ byañjanantiādīsu pāḷiyaṃ ‘‘attakāma’’nti padaṃ uddharitvā attano kāmaṃ, attano hetuṃ, attano adhippāyaṃ, attano pāricariyanti cattāro atthā padabhājane vuttā. Tesu paṭhame atthavikappe kāmo ca hetu ca pāricariyā ca attho, sesaṃ adhippāyapadamekaṃ byañjanaṃ paṭhamaviggahe tadatthassa asambhavabhāvato niratthakattā. Dutiye pana atthavikappe adhippāyo ca pāricariyā ca attho, kāmo ca hetu cāti sesaṃ padadvayaṃ byañjanaṃ tesaṃ tattha atthābhāvatoti evaṃ cattāri padāni dvinnaṃ viggahānaṃ vasena yojitānīti keci vadanti. Gaṇṭhipade ca ayamevattho vutto. Cūḷamajjhimamahāgaṇṭhipadesu pana ‘‘paṭhamasmiṃ atthavikappe kāmo ca hetu ca pāricariyā ca adhippāyattho, sesaṃ methunadhammasaṅkhātena kāmenātiādi viggahavākyaṃ akkharavivaraṇamattato byañjanamattaṃ. Dutiye atthavikappe adhippāyo ca pāricariyā ca adhippāyattho, sesaṃ attanā kāmitā icchitātiādi viggahavākyaṃ akkharavivaraṇamattato byañjanamatta’’nti evamattho vutto[Pg.325]. ‘‘Byañjane ādaraṃ akatvā’’ti vacanato ayamevattho idha yuttataroti viññāyati. Byañjane ādaraṃ akatvāti iminā hi aṭṭhakathāyaṃ vuttaviggahavasena byañjane ādaraṃ akatvāti ayamattho dīpito.

၂၉၁. “ဥပစာရ၌” ဟူသည်ကား အကြင်အရပ်၌ ရပ်တည်သောသူသည် သိစေခြင်းငှာ တတ်နိုင်၏၊ ထိုသို့သော အရပ်၌ (ဆိုလိုသည်။) “ကာမသည်လည်းကောင်း၊ ဟေတုသည်လည်းကောင်း၊ ပါရိစရိယသည်လည်းကောင်း အနက်မည်၏။ ကြွင်းသော စကားလုံးသည် သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် အဋ္ဌကထာပါဌ်တို့၌ လာရှိသည်နှင့်အညီ၊ ပါဠိတော်၌ “အတ္တကာမံ” ဟူသော ပုဒ်ကို ထုတ်နုတ်၍ “အတ္တနော ကာမံ၊ အတ္တနော ဟေတုံ၊ အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ၊ အတ္တနော ပါရိစရိယံ” ဟူသော လေးပါးသော အနက်တို့ကို ပဒဘာဇနီ၌ ပြဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအနက်လေးပါးတို့တွင် ပထမအနက်ဝိကပ်၌ ကာမ၊ ဟေတု၊ ပါရိစရိယတို့သည် အနက်မည်၍၊ ကြွင်းသော အဓိပ္ပါယပုဒ် တစ်ခုတည်းသည်သာ သဒ္ဒါမျှ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမဝိဂ္ဂဟ၌ ထိုအဓိပ္ပါယပုဒ်၏ အနက်သည် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအနက်ဝိကပ်၌မူကား အဓိပ္ပါယနှင့် ပါရိစရိယသည် အနက်မည်၍၊ ကြွင်းသော “ကာမ” နှင့် “ဟေတု” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသိက္ခာပုဒ်၌ ထိုကာမနှင့် ဟေတုတို့၏ အနက်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် လေးပါးသော ပုဒ်တို့ကို ဝိဂ္ဂဟနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏ဟု အချို့ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်း ဤအနက်ကိုပင် ပြဆိုအပ်၏။ စူဠဂဏ္ဌိ၊ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိ၊ မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌မူကား “ပထမအနက်ဝိကပ်၌ ကာမ၊ ဟေတု၊ ပါရိစရိယသည် အဓိပ္ပါယအနက်မည်၏။ ကြွင်းသော မေထုန်ဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော ‘ကာမေန’ စသည်ဖြင့် အစရှိသော ဝိဂ္ဂဟဝါကျသည် အက္ခရာကို ဖွင့်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအနက်ဝိကပ်၌မူကား အဓိပ္ပါယနှင့် ပါရိစရိယသည် အဓိပ္ပါယအနက်မည်၏။ ကြွင်းသော ‘မိမိအလိုရှိအပ်သော၊ တောင့်တအပ်သော’ စသည်ဖြင့် အစရှိသော ဝိဂ္ဂဟဝါကျသည် အက္ခရာကို ဖွင့်ရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် သဒ္ဒါမျှသာ ဖြစ်သည်” ဟူ၍ ဤသို့သော အနက်ကို ပြဆိုအပ်၏။ “သဒ္ဒါ၌ ဂရုမပြုဘဲ” ဟူသော စကားကြောင့် ဤအနက်သည်သာလျှင် ဤအရာ၌ သာလွန်၍ သင့်လျော်သည်ဟု သိအပ်၏။ “သဒ္ဒါ၌ ဂရုမပြုဘဲ” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုအပ်သော ဝိဂ္ဂဟ၏ အစွမ်းအားဖြင့် သဒ္ဒါ၌ ဂရုမပြုဘဲ ဤအနက်ကိုပင် ပြသအပ်၏။

Idāni yathāvuttamevatthaṃ padabhājanena saṃsanditvā dassetuṃ ‘‘attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariyanti hi vutte jānissanti paṇḍitā’’tiādi āraddhaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘attano hetu’’nti vutte attano atthāyāti ayamattho viññāyati. ‘‘Attano kāmaṃ attano pāricariya’’nti ca vutte kāmena pāricariyāti ayamattho viññāyati. Tasmā attano kāmaṃ attano hetuṃ attano pāricariyanti imehi tīhi padehi attano atthāya kāmena pāricariyā attakāmapāricariyāti ayamatthavikappo vuttoti viññū jānissanti. ‘‘Attano adhippāya’’nti vutte pana adhippāyasaddassa kāmitasaddena samānatthabhāvato attano pāricariyanti imassa ca ubhayaviggahasāmaññato attano icchitakāmitaṭṭhena attakāmapāricariyāti ayamatthavikappo dvīhi padehi dassitoti viññū jānissantīti.

ယခုအခါ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ပဒဘာဇနီနှင့် ညှိနှိုင်း၍ ပြခြင်းငှာ “အတ္တနော ကာမံ၊ အတ္တနော ဟေတုံ၊ အတ္တနော ပါရိစရိယံ ဟု ဆိုသော် ပညာရှိတို့သည် သိကြကုန်လတ္တံ့” စသည်ကို အားထုတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ— “အတ္တနော ဟေတုံ” ဟု ဆိုသော် မိမိ၏အကျိုးငှာ ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ “အတ္တနော ကာမံ၊ အတ္တနော ပါရိစရိယံ” ဟုလည်း ဆိုသော် မေထုန်ကာမဖြင့် လုပ်ကျွေးခြင်း ဟူသော ဤအနက်ကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “အတ္တနော ကာမံ၊ အတ္တနော ဟေတုံ၊ အတ္တနော ပါရိစရိယံ” ဟူသော ဤသုံးပါးသော ပုဒ်တို့ဖြင့် “မိမိ၏အကျိုးငှာ မေထုန်ကာမဖြင့် လုပ်ကျွေးခြင်းသည် အတ္တကာမပါရိစရိယာ မည်၏” ဟူသော ဤအနက်ဝိကပ်ကို ဤအရာ၌ ပြဆိုအပ်၏ဟု ပညာရှိတို့သည် သိကြကုန်လတ္တံ့။ “အတ္တနော အဓိပ္ပါယံ” ဟု ဆိုသော်ကား အဓိပ္ပါယသဒ္ဒါသည် ကာမိတသဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ “အတ္တနော ပါရိစရိယံ” ဟူသော ဤပုဒ်၏လည်း နှစ်ပါးသော ဝိဂ္ဂဟအားဖြင့် မထူးခြားဘဲ တူညီသောကြောင့်လည်းကောင်း “မိမိအလိုရှိအပ်သော၊ တောင့်တအပ်သော အနက်ကြောင့် အတ္တကာမပါရိစရိယာ မည်၏” ဟူသော ဤအနက်ဝိကပ်ကို ဤအရာ၌ ပုဒ်နှစ်ခုတို့ဖြင့် ပြအပ်၏ဟု ပညာရှိတို့သည် သိကြကုန်လတ္တံ့။ ဤသို့ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Etadagganti esā aggā. Duṭṭhullavācāsikkhāpade kiñcāpi methunayācanaṃ āgataṃ, tathāpi taṃ duṭṭhullavācassādarāgavasena vuttaṃ, idha pana attano methunassādarāgavasenāti ayaṃ viseso. Vinītavatthūsu ‘‘tena hi bhagini aggadānaṃ dehī’’ti idaṃ attano atthāya vuttanti veditabbaṃ. Manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.

“ဧတဒဂ္ဂံ” ဟူသည်ကား ဤသို့ လုပ်ကျွေးခြင်းသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာ သိက္ခာပုဒ်၌ အကယ်၍ မေထုန်တောင်းခြင်းသည် လာသော်လည်း၊ ထိုမေထုန်တောင်းခြင်းကို ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာကို သာယာသော ရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ကား မိမိ၏ မေထုန်ကို သာယာသော ရာဂ၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ဝိနီတဝတ္ထုတို့၌ “သို့ဖြစ်လျှင် နှမ၊ မြတ်သော အလှူကို ပေးလော့” ဟူသော ဤစကားကို မိမိ၏အကျိုးငှာ ဆိုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ လူမိန်းမဖြစ်ခြင်း၊ မိန်းမဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊ မိမိ၏အကျိုးငှာ မေထုန်ကာမဖြင့် လုပ်ကျွေးခြင်းကို လိုလားသော ရာဂရှိခြင်း၊ ထိုရာဂဖြင့် ကျေးဇူးကို ဆိုခြင်း၊ ထိုခဏ၌ သိခြင်း—ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်သည်။

Attakāmapāricariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

အတ္တကာမပါရိစရိယသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးပြီ။

5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

၅. သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

296. Pañcame paṇḍitassa bhāvo paṇḍiccaṃ, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Gatimantāti ñāṇagatiyā samannāgatā. Paṇḍitāti iminā sabhāvañāṇena samannāgatatā vuttā, byattāti iminā itthikattabbesu visāradapaññāya. Tenāha ‘‘upāyaññū visāradā’’ti. Medhāvinīti ṭhānuppattipaññāsaṅkhātāya tasmiṃ tasmiṃ atthakicce upaṭṭhite ṭhānaso taṅkhaṇe eva [Pg.326] uppajjanapaññāya samannāgatā. Tenāha ‘‘diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ karotī’’ti. Chekāti yāgubhattasampādanādīsu nipuṇā. Uṭṭhānavīriyasampannāti kāyikena vīriyena samannāgatā, yathā aññā kusītā nisinnaṭṭhāne nisinnāva honti, ṭhitaṭṭhāne ṭhitāva, evaṃ ahutvā vipphārikena cittena sabbakiccaṃ nipphādetīti vuttaṃ hoti. Kumārikāyāti nimittatthe bhummaṃ, hetumhi vā karaṇavacanaṃ. Tenāha ‘‘kumārikāya kāraṇā’’ti. Āvahanaṃ āvāho, pariggahabhāvena dārikāya gaṇhāpanaṃ, tathā dāpanaṃ vivāho. Tenāha ‘‘dārakassā’’tiādi.

၂၉၆. ပဉ္စမသိက္ခာပုဒ်၌— “ပဏ္ဍိစ္စံ” ဟူသည် ပညာရှိသောသူ၏ အဖြစ်တည်း၊ ဤသည်ကား ဉာဏ်၏ အမည်တည်း။ “ဂတိမန္တာ” ဟူသည်ကား ဉာဏ်တည်းဟူသော အလားနှင့် ပြည့်စုံသော မိန်းမတည်း။ “ပဏ္ဍိတာ” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပကတိသဘောဖြစ်သော ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ “ဗျတ္တာ” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့၌ ရဲရင့်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည် “ဥပါယဉ္စူ ဝိသာရဒါ” (ဥပါယ်ကိုသိ၍ ရဲရင့်သော မိန်းမ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “မေဓာဝိနီ” ဟူသည်ကား ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အမှုကို သိသော ပညာဟု ဆိုအပ်သော ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော မိန်းမတည်း။ ထိုထို မိန်းမကိစ္စတို့သည် ပေါ်ပေါက်လာလတ်သော် ထိုခဏ၌ပင် ချက်ချင်း ဖြစ်ပေါ်လာသော ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည် “မြင်မြင်သမျှသော အမှုကို ပြီးစေတတ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “ဆေကာ” ဟူသည်ကား ယာဂု၊ ဆွမ်း၊ ထမင်းတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်း အစရှိသည်တို့၌ ကျွမ်းကျင်သိမ်မွေ့သော မိန်းမတည်း။ “ဥဋ္ဌာနဝီရိယသမ္ပန္နာ” ဟူသည်ကား ကိုယ်ဖြင့် ဖြစ်သော ဝိရိယနှင့် ပြည့်စုံသော မိန်းမတည်း။ ပျင်းရိသော အခြားသော မိန်းမတို့သည် ထိုင်သောနေရာ၌ ထိုင်လျက်သာ၊ မတ်တတ်ရပ်သော နေရာ၌ ရပ်လျက်သာ ဖြစ်ကြသကဲ့သို့ မဖြစ်မူ၍၊ လုံ့လဝီရိယရှိသော စိတ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို ပြီးမြောက်စေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုမာရိကာယ” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် နိမိတ်အနက်၌ သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဟိတ်အနက်၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည် “သတို့သမီး၏ အကြောင်းကြောင့်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အာဝါဟ” ဟူသည် သိမ်းဆည်းသော အားဖြင့် သတို့သမီးကို ယူဆောင်ခြင်း (ယူစေခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ သမီးကို ပေးခြင်းသည် “ဝိဝါဟ” မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည် “ဒါရကဿ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

297-298. Bhattapācanaṃ sandhāya randhāpanaṃ vuttaṃ, yassa kassaci pācanaṃ sandhāya pacāpanaṃ vuttaṃ. Duṭṭhuṃ kulaṃ gatā duggatāti imamatthaṃ dassento ‘‘yattha vā gatā’’tiādimāha. Āharaṇaṃ āhāro. Na upāhaṭanti na dinnaṃ. Kayo gahaṇaṃ, vikkayo dānaṃ. Tadubhayaṃ saṅgaṇhitvā ‘‘vohāro’’ti vuttaṃ. Maṇḍitapasādhitoti ettha bāhirupakaraṇena alaṅkaraṇaṃ maṇḍanaṃ, ajjhattikānaṃ kesādīnaṃyeva saṇṭhapanaṃ pasādhanaṃ.

၂၉၇-၂၉၈. ထမင်းချက်ခြင်းကို ရည်မှတ်၍ “ရန္ဓာပနံ” (ချက်စေခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ အမှတ်မရှိ တစ်ခုခုကို ချက်ခြင်းကို ရည်မှတ်၍ “ပစာပနံ” (ချက်စေခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ မကောင်းသော အမျိုးသို့ ရောက်သော မိန်းမသည် “ဒုဂ္ဂတာ” မည်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် “ယတ္ထ ဝါ ဂတာ” စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ “အာဟာရ” ဟူသည် ဆောင်ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ “န ဥပါဟဋံ” ဟူသည်ကား မပေးအပ်သော အရာတည်း။ ဝယ်ယူခြင်းသည် “ကယ” မည်၏၊ ရောင်းချခြင်းသည် “ဝိက္ကယ” မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ပေါင်းရုံး၍ “ဝေါဟာရ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “မဏ္ဍိတပသာဓိတော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြင်ပတန်ဆာပစ္စည်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်ခြင်းသည် “မဏ္ဍန” မည်၏။ ကိုယ်တွင်းဖြစ်သော ဆံပင်အစရှိသည်တို့ကို ပြုပြင်ခြင်းသည် “ပသာဓန” မည်၏။

300. ‘‘Abbhutaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti iminā dukkaṭaṃ hotīti dīpeti. ‘‘Parājitena dātabba’’nti vuttattā adento dhuranikkhepena kāretabbo. Acirakāle adhikāro etassa atthīti acirakālādhikārikaṃ, sañcarittaṃ. ‘‘Acirakālācārika’’nti vā pāṭho, acirakāle ācāro ajjhācāro etassāti acirakālācārikaṃ.

၃၀၀. “အံ့ဖွယ်ကို ပြုခြင်းငှာ မအပ်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ “ရှုံးသောသူသည် ပေးအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မပေးသောရဟန်းအား ဝန်ချခြင်းအားဖြင့် ပေးစေအပ်၏။ ထိုအောင်တမန်ပြုသော ရဟန်းအား မကြာမြင့်သော ကာလ၌ လွန်ကျူး၍ ပြုခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “အစိရကာလာဓိကာရိက” (မကြာမြင့်သော ကာလ၌ လွန်ကျူး၍ ပြုခြင်းရှိသော) အောင်တမန် သွားလာခြင်းဟု ဆိုအပ်၏။ “အစိရကာလာစာရိကံ” ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုအောင်တမန်ပြုသော ရဟန်းအား မကြာမြင့်သော ကာလ၌ လွန်ကျူး၍ ကျင့်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “အစိရကာလာစာရိက” မည်၏။

Kiñcāpi ehibhikkhūpasampannā ceva saraṇagamanūpasampannā ca sañcarittādipaṇṇattivajjaṃ āpattiṃ āpajjanti, tesaṃ pana na sabbakālikattā te vajjetvā sabbakālānurūpaṃ tantiṃ ṭhapento bhagavā idhāpi ñatticatuttheneva kammena upasampannaṃ bhikkhuṃ dassetuṃ ‘‘tatra yvāyaṃ bhikkhu…pe… ayaṃ imasmiṃ atthe adhippeto bhikkhū’’ti padabhājanaṃ āha, na pana nesaṃ sañcarittādiāpajjane abhabbabhāvato. Khīṇāsavāpi hi appassutā kiñcāpi lokavajjaṃ nāpajjanti, paṇṇattiyaṃ pana akovidattā vihārakāraṃ kuṭikāraṃ sahāgāraṃ sahaseyyanti evarūpā kāyadvāre āpattiyo āpajjanti, sañcarittaṃ padasodhammaṃ uttarichappañcavācaṃ bhūtārocananti evarūpā vacīdvāre [Pg.327] āpattiyo āpajjanti, upanikkhittasādiyanavasena manodvāre rūpiyapaṭiggahaṇāpattiṃ āpajjanti.

ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းနှင့် သရဏဂုံခံယူ၍ ရဟန်းဖြစ်လာသူများသည် သဉ္စရိတ္တအစရှိသော ပညတ်တော်ကို လွန်ကျူး၍ ဖြစ်သော အာပတ် (ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇအာပတ်) သို့ အကယ်၍ ရောက်ကြသော်လည်း၊ ထိုရဟန်းတို့သည် ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ မဖြစ်နိုင်ကြသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို ကြဉ်ဖယ်၍ ခပ်သိမ်းသောကာလ၌ ဖြစ်ထိုက်သော ရဟန်းတို့နှင့် လျော်ညီစွာ ပါဠိတော်ကို ထားတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအရာ၌လည်း ဉတ်စတုတ္ထကံဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်သော ရဟန်းကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုရဟန်းတို့တွင် ဤရဟန်းသည်...ပ... ဤအနက်၌ ဤရဟန်းကို လိုလားအပ်၏' ဟု ပုဒ်ဝေဖန်ချက်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် သဉ္စရိတ္တအစရှိသော အာပတ်တို့သို့ မရောက်ထိုက်သောကြောင့် ဟောတော်မမူသည်မဟုတ်ပေ။ အာသဝေါကုန်ခန်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အကြားအမြင်နည်းသော်လည်း လောကဝဇ္ဇအာပတ်သို့ မည်သည့်အခါမျှ မရောက်ကြသော်လည်း ပညတ်တော်၌ မလိမ္မာသောကြောင့် ဝိဟာရသိက္ခာပုဒ်၊ ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ်၊ သဟာဂါရသိက္ခာပုဒ်၊ သဟသေယျသိက္ခာပုဒ် စသော ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပွားတတ်သော အာပတ်တို့သို့ ရောက်တတ်ကုန်၏။ သဉ္စရိတ္တသိက္ခာပုဒ်၊ ပဒသောဓမ္မသိက္ခာပုဒ်၊ ဥတ္တရိဆပဉ္စဝါစသိက္ခာပုဒ်၊ ဘူတာရောစနသိက္ခာပုဒ် စသော ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်ပွားတတ်သော အာပတ်တို့သို့လည်း ရောက်တတ်ကုန်၏။ မိမိအနီး၌ ထားအပ်သော ရွှေငွေကို သာယာသော အစွမ်းဖြင့် မနောဒွါရ၌ ဖြစ်ပွားသော ရူပိယပဋိဂ္ဂဟဏအာပတ်သို့လည်း ရောက်တတ်ကုန်၏။

301. Sañcaraṇaṃ sañcaro, so etassa atthīti sañcarī, tassa bhāvo sañcarittaṃ. Tenāha ‘‘sañcaraṇabhāva’’nti, itthipurisānaṃ antare sañcaraṇabhāvanti attho. Jāyattane jārattaneti ca nimittatthe bhummaṃ, jāyabhāvatthaṃ jārabhāvatthanti vuttaṃ hoti. Jāyabhāveti bhariyabhāvāya. Jārabhāveti sāmikabhāvāya. Kiñcāpi imassa padabhājane ‘‘jārī bhavissasī’’ti itthiliṅgavasena padabhājanaṃ vuttaṃ, jārattaneti pana niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā purisaliṅgavasenapi yojetvā atthaṃ dassento ‘‘itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane ārocetī’’tiādimāha. Ettha hi ‘‘jāro bhavissasī’’ti itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti nāma. Pāḷiyaṃ pana itthiliṅgavaseneva yojanā katā, tadanusārena purisaliṅgavasenapi sakkā yojetunti.

၃၀၁. သွားလာခြင်းကို 'သဉ္စာရ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုသွားလာခြင်း ရှိသောသူကို 'သဉ္စရိ' ဟု ခေါ်ပြီး၊ ထိုသူ၏ အဖြစ်ကို 'သဉ္စရိတ္တ' ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ 'သဉ္စရဏဘာဝ (သွားလာခြင်း၏အဖြစ်)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်ရာ မိန်းမနှင့် ယောကျ်ားတို့၏ အကြား၌ သွားလာစေ့စပ်ပေးခြင်းအဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဇာယတ္တနေ၊ ဇာရတ္တနေ' ဟူသော ပုဒ်တို့၌ သတ္တမီဝိဘတ် (ဘုမ္မဝိဘတ်) သည် နိမိတ်အနက်၌ ရှိ၍ 'မယားအဖြစ်ငှာ၊ လင်အဖြစ်ငှာ' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဇာယတ္တနေ ဟူသည်မှာ မယားအဖြစ် (ဘရိယာအဖြစ်) ခံယူရန် ဖြစ်ပြီး၊ ဇာရတ္တနေ ဟူသည်မှာ လင်အဖြစ် (သာမိကအဖြစ်) ခံယူရန် ဖြစ်သည်။ ဤသိက္ခာပုဒ်၏ ပုဒ်ဝေဖန်ချက် (ပဒဘာဇနီ) ၌ 'လင်ရှိသောမိန်းမ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့် အကယ်၍ ပြဆိုထားသော်လည်း 'ဇာရတ္တနေ' ဟူသော ညွှန်ပြချက်သည် လိင်နှစ်ပါးစလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သဖြင့် ယောကျ်ားလိင် (ပုရိသလိင်) အစွမ်းဖြင့်လည်း ယှဉ်စပ်ကာ အနက်ကို ပြလိုသောအဋ္ဌကထာဆရာသည် 'မိန်းမ၏ အလိုဆန္ဒကို ယောကျ်ားအား ပြောကြားလျက် လင်အဖြစ်၌ စေ့စပ်ပေး၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ စင်စစ် ဤနေရာ၌ 'လင်ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟူသော မိန်းမ၏ ဆန္ဒအယူအဆကို ယောကျ်ားအား ပြောကြားပေးခြင်းသည် လင်အဖြစ်သို့ ရောက်အောင် စေ့စပ်ပေးခြင်းမည်၏။ ပါဠိတော်၌မူ ဣတ္ထိလိင်အစွမ်းဖြင့်သာ ယှဉ်တွဲပြဆိုထားသော်လည်း ထိုပါဠိတော်အတိုင်း အစဉ်လိုက်၍ ယောကျ်ားလိင်အစွမ်းဖြင့်လည်း ယှဉ်တွဲနိုင်သည်ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Idāni pāḷiyaṃ vuttanayenapi atthaṃ dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Pati bhavissasīti vuttamevatthaṃ ‘‘sāmiko bhavissasī’’ti pariyāyavacanena visesetvā dasseti. Idañca jārattaneti niddesassa ubhayaliṅgasādhāraṇattā vuttaṃ. Muhuttikā bhavissasīti asāmikaṃ sandhāya vuttaṃ, jārī bhavissasīti sasāmikaṃ sandhāya. Antamaso taṅkhaṇikāyapīti idaṃ nidassanamattanti āha ‘‘etenevupāyenā’’tiādi.

ယခုအခါ ပါဠိတော်၌ ပြဆိုထားသော နည်းဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'အပိ စ (တစ်နည်းကား)' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ 'လင် (ပတိ) ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် 'လင် (သာမိက) ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ပရိယာယ်စကားလုံးဖြင့် အထူးပြု၍ ပြတော်မူ၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုခြင်းသည်လည်း 'ဇာရတ္တနေ' ဟူသော ညွှန်ပြချက်သည် လိင်နှစ်ပါးစလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ခဏမျှ ပေါင်းဖော်သူ (မဟုတ္တိကာ) ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟူသော စကားသည် လင်မရှိသော မိန်းမကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ 'လင်ရှိသော မိန်းမ (ဇာရိ) ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟူသော စကားသည် လင်ရှိသော မိန်းမကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အနည်းဆုံး ခဏမျှ ပေါင်းဖော်သော မိန်းမအားလည်းကောင်း' ဟူသော စကားသည် သာဓက (နိဒဿန) ပြရုံမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'ထိုနည်းလမ်းဖြင့်ပင်...' အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

303. Serivihāranti sacchandacāraṃ. Attano vasanti attano āṇaṃ. Gottanti gotamagottādikaṃ gottaṃ. Dhammoti paṇḍaraṅgaparibbājakādīnaṃ, tesaṃ tesaṃ vā kulānaṃ dhammo. Gottavantesu gottasaddo, dhammacārīsu ca dhammasaddo vattatīti āha ‘‘sagottehī’’tiādi. Tattha sagottehīti samānagottehi, ekavaṃsajātehīti attho. Sahadhammikehīti ekassa satthusāsane sahacaritabbadhammehi, samānakuladhammehi vā. Tenevāha ‘‘ekaṃ satthāra’’ntiādi. Tattha ‘‘ekaṃ satthāraṃ uddissa pabbajitehī’’ti iminā paṇḍaraṅgaparibbājakādayo vuttā, ekagaṇapariyāpannehīti mālākārādiekagaṇapariyāpannehi.

၃၀၃. 'သေရိဝိဟာရ' ဟူသည်မှာ မိမိအလိုအတိုင်း လွတ်လပ်စွာ ကျင့်ခြင်း (သစ္ဆန္ဒစာရ) ဖြစ်၏။ 'မိမိတို့၏ အလိုအတိုင်း' ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ အာဏာအောက်၌ ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဂေါတ္တ' ဟူသည်မှာ ဂေါတမနွယ် စသော အမျိုးနွယ် (ဂေါတြ) ဖြစ်၏။ 'ဓမ္မ' ဟူသည်မှာ ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗိုဇ် စသော ထိုထိုအသိုင်းအဝိုင်းတို့၏ အကျင့်တရား ဖြစ်၏။ အနွယ်ရှိသောသူတို့၌ 'ဂေါတ္တ' သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်၍၊ အကျင့်ကို ကျင့်သောသူတို့၌ 'ဓမ္မ' သဒ္ဒါသည် သက်ရောက်သောကြောင့် 'သဂေါတ္တေဟိ (တူသောအနွယ်ရှိသူတို့နှင့်)' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ 'သဂေါတ္တေဟိ' ဟူသည်မှာ တူညီသောအနွယ်ရှိသော၊ တစ်ခုတည်းသော အမျိုးအနွယ်တည်း၌ ဖြစ်သောသူတို့နှင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သဟဓမ္မိကေဟိ' ဟူသည်မှာ ဆရာတစ်ဦးတည်း၏ အဆုံးအမ၌ အတူတကွ ကျင့်အပ်သော အကျင့်ရှိသူတို့နှင့်၊ သို့မဟုတ် တူညီသောအကျင့်ရှိသူတို့နှင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဧကံ သတ္ထာရံ (ဆရာတစ်ဦးတည်းကို...)' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ 'ဆရာတစ်ဦးတည်းကို ရည်မှန်း၍ ရဟန်းပြုကြသူတို့နှင့်' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပဏ္ဍရင်္ဂပရိဗိုဇ် အစရှိသူတို့ကို ပြဆိုပြီး၊ 'ဧကဂဏပရိယာပန္နေဟိ' ဟူသည်မှာ ပန်းသည် စသည်ဖြင့် တူညီသောအစုအဖွဲ့၌ အကျုံးဝင်သောသူတို့နှင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

Sasāmikā [Pg.328] sārakkhā. Yassā gamane raññā daṇḍo ṭhapito, sā saparidaṇḍā. Pacchimānaṃ dvinnanti sārakkhasaparidaṇḍānaṃ micchācāro hoti tāsaṃ sasāmikabhāvato. Na itarāsanti itarāsaṃ māturakkhitādīnaṃ aṭṭhannaṃ purisantaragamane natthi micchācāro tāsaṃ asāmikabhāvato. Yā hi sāmikassa santakaṃ phassaṃ thenetvā paresaṃ abhiratiṃ uppādenti, tāsaṃ micchācāro, na ca mātādayo tāsaṃ phasse issarā. Mātādayo hi na attanā phassānubhavanatthaṃ tā rakkhanti, kevalaṃ anācāraṃ nisedhentā purisantaragamanaṃ tāsaṃ vārenti. Purisassa pana etāsu aṭṭhasupi hotiyeva micchācāro mātādīhi yathā purisena saddhiṃ saṃvāsaṃ na kappeti, tathā rakkhitattā paresaṃ rakkhitagopitaṃ phassaṃ thenetvā phuṭṭhabhāvato.

လင်ရှိသော မိန်းမကို 'သာရက္ခာ' ဟု ခေါ်၏။ မည်သည့်မိန်းမထံသို့ သွားလာခြင်း၌မဆို မင်းက ပြစ်ဒဏ် သတ်မှတ်ထားပါက ထိုမိန်းမကို 'သပရိဒဏ္ဍာ' ဟု ခေါ်သည်။ နောက်ဆုံးနှစ်မျိုးဖြစ်သော သာရက္ခာနှင့် သပရိဒဏ္ဍာ မိန်းမတို့၌ လင်ရှိသောကြောင့် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ ဖြစ်ပွားတတ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော မာတုရက္ခိတ အစရှိသည့် ရှစ်ယောက်သော မိန်းမတို့၌မူကား အခြားယောကျ်ားထံသို့ သွားလာခြင်းကြောင့် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ မဖြစ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမိန်းမတို့၌ လင်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား လင်၏ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်သော ကာယအတွေ့ကို ခိုးယူ၍ သူတစ်ပါးအား မွေ့လျော်မှုကို ဖြစ်စေသော မိန်းမတို့၌သာ မိစ္ဆာစာရ ဖြစ်တတ်သည်။ အမိအစရှိသူတို့သည် ထိုသမီးတို့၏ ကာယအတွေ့အပေါ်တွင် အစိုးမရကြပေ။ ထို့ကြောင့် မိစ္ဆာစာရ မဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် အမိအစရှိသူတို့သည် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ထိုမိန်းမတို့၏ အတွေ့ကို ခံစားရန် စောင့်ရှောက်ကြခြင်း မဟုတ်ဘဲ၊ လွန်ကျူးသော အနာစာရအကျင့်ကို တားမြစ်လိုသဖြင့် အခြားယောကျ်ားထံ သွားရောက်ခြင်းကိုသာ တားမြစ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ယောကျ်ားအတွက်မူကား ဤရှစ်ယောက်သော မိန်းမတို့၌ပင် ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ အမှန်ပင် ဖြစ်ထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမိန်းမတို့အား အမိအစရှိသူတို့က ယောကျ်ားတစ်ပါးနှင့် မပေါင်းသင်းစေရန် စောင့်ရှောက်ထားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်အပ်သော အတွေ့ကို ခိုးယူ၍ ထိတွေ့ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

Dhanena kītāti bhariyabhāvatthaṃ dhanena kītā. Tenāha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Bhogenāti bhogahetu. Bhogatthañhi vasantī ‘‘bhogavāsinī’’ti vuccati. Labhitvāti yo naṃ vāseti, tassa hatthato labhitvā. Udakapattaṃ āmasitvā gahitā odapattakinī. Tenāha ‘‘ubhinna’’ntiādi. Dhajena āhaṭāti ettha dhajayogato senāva dhajasaddena vuttā, ussitaddhajāya senāya āhaṭāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘ussitaddhajāyā’’tiādi.

'ဓနေန ကီတာ' ဟူသည်မှာ မယားအဖြစ် ရရှိရန်အတွက် ဥစ္စာဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော မိန်းမ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'ယသ္မာ ပန...' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ 'ဘောဂေန' ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရယူလိုသဖြင့် အတူတကွ နေထိုင်သော မိန်းမကို 'ဘောဂဝါသိနီ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ 'လဘိတွာ (ရရှိသဖြင့်)' ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမကို မိမိအိမ်တွင် ထားရှိပေါင်းသင်းသော ယောကျ်ား၏လက်မှ ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရေဖလားကို လက်ဖြင့်ထိကိုင်၍ အတူတကွ နေထိုင်ရန် ရွေးချယ်သိမ်းပိုက်အပ်သော မိန်းမကို 'ဩဒပတ္တကိနီ' ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ 'ဥဘိန်နံ (နှစ်ဦးစလုံးတို့၏...)' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓဇေန အာဟဋာ (တံခွန်ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော မိန်းမ)' ဟူသော ဤပုဒ်၌ တံခွန်နှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသောကြောင့် စစ်တပ် (စစ်သည်တော်) ကို 'ဓဇ' သဒ္ဒါဖြင့် ပြဆိုထားခြင်း ဖြစ်ရာ၊ လွှင့်ထူထားသော တံခွန်ရှိသည့် စစ်တပ်က တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက် ဆောင်ယူလာသော မိန်းမဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဥဿိတဓဇာယ (လွှင့်ထူထားသော တံခွန်ရှိသော...)' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

305. Bahiddhā vimaṭṭhaṃ nāma hotīti aññattha ārocitaṃ nāma hoti. Taṃ kiriyaṃ sampādessatīti tassā ārocetvā taṃ kiccaṃ sampādetu vā mā vā, taṃkiriyāsampādane yogyataṃ sandhāya vuttaṃ. Dārakaṃ dārikañca ajānāpetvā tesaṃ mātāpituādīhi mātāpituādīnaṃyeva santikaṃ sāsane pesitepi haraṇavīmaṃsanapaccāharaṇasaṅkhātāya tivaṅgasampattiyā saṅghādiseso hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ uddissa sāsanaṃ pesitaṃ, taṃyeva sandhāya tassā mātuādīnaṃ ārocite vatthuno ekattā mātuādayopi khettamevāti khettameva otiṇṇabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādi udāhaṭaṃ. Iminā sametīti etthāyamadhippāyo – yathā sayaṃ anārocetvā aññena antevāsiādinā ārocāpentassa visaṅketo natthi, evaṃ tassā sayaṃ [Pg.329] anārocetvā ārocanatthaṃ mātuādīnaṃ vadantassapi natthi visaṅketoti. Gharaṃ nayatīti gharaṇī. Mūlaṭṭhānañca vasenāti ettha purisassa mātuādayo sāsanapesane mūlabhūtattā ‘‘mūlaṭṭhā’’ti vuccanti. Māturakkhitāya mātā bhikkhuṃ pahiṇatīti ettha attano vā dhītu santikaṃ ‘‘itthannāmassa bhariyā hotū’’ti bhikkhuṃ pahiṇati, purisassa vā santikaṃ ‘‘mama dhītā itthannāmassa bhariyā hotū’’ti pahiṇatīti gahetabbaṃ. Esa nayo sesesupi. Pubbe vuttanayattāti paṭhamasaṅghādisese vuttanayattā.

၃၀၅. "ပြင်ပ၌ ပွတ်တိုက်သပ်ရပ်အပ်သည် မည်၏" ဟူသည်မှာ အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ ပြောကြားအပ်သည် မည်၏။ "ထိုအမှုကို ပြီးစေလတ္တံ့" ဟူသည်မှာ ထိုမိန်းမအား ပြောကြား၍ ထိုကိစ္စကို ပြီးစေသည်ဖြစ်စေ၊ မပြီးစေသည်ဖြစ်စေ ထိုကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်း၌ သင့်လျော်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သတို့သားနှင့် သတို့သမီးတို့အား မသိစေဘဲ ၎င်းတို့၏ မိဘစသည်တို့သည် မိဘစသည်တို့၏ အထံသို့ပင် သတင်းစကားကို စေလွှတ်သော်လည်း ဆောင်ခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်း၊ ပြန်လည်ဆောင်ခြင်းဟူသော သုံးပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သံဃာဒိသိသ် အာပတ်သင့်သည်သာဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အကြင်သူကို ရည်ရွယ်၍ သတင်းစကား စေအပ်သည်ဖြစ်ရာ ထိုသူကိုသာလျှင် ရည်ညွှန်း၍ ၎င်း၏မိဘစသည်တို့အား ပြောကြားရာ၌ ပြောကြားအပ်သော ဝတ္ထုတူညီသောကြောင့် မိဘစသည်တို့သည်လည်း ခေတ် (ဘောင်) အတွင်းသို့ သက်ဝင်သည်ဟူသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "ငါသည် ဘုရားကို စွန့်ပယ်၏" စသည်ကို ထုတ်ပြထားသည်။ "ဤနည်းဖြင့် ညီညွတ်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ မိမိကိုယ်တိုင် မပြောကြားဘဲ တစ်ပါးသော တပည့်စသည်တို့ဖြင့် ပြောကြားစေသောရဟန်းအား လွဲချော်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့ ထို့အတူ ထိုမိန်းမအား မိမိကိုယ်တိုင် မပြောကြားဘဲ ပြောကြားစေခြင်းငှာ မိဘစသည်တို့အား ပြောဆိုသော ရဟန်းအားလည်း လွဲချော်ခြင်း မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အိမ်သို့ ဆောင်အပ်သဖြင့် "ဃရဏီ" မည်၏။ "အခြေခံ အရင်းအမြစ် ဖြစ်သောကြောင့်" ဟူသော ဤစကား၌ ယောကျ်ား၏ မိဘစသည်တို့အား သတင်းစကား ပေးပို့ရာ၌ မူလအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် "မူလဋ္ဌာ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "မိခင်က စောင့်ရှောက်အပ်သော မိန်းမအား မိခင်သည် ရဟန်းကို စေလွှတ်၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ မိမိသမီးထံသို့ "ဤအမည်ရှိသူ၏ ဇနီးဖြစ်ပါစေ" ဟု ရဟန်းကို စေလွှတ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ယောကျ်ားထံသို့ "ငါ၏သမီးသည် ဤအမည်ရှိသူ၏ ဇနီးဖြစ်ပါစေ" ဟု စေလွှတ်ခြင်းဟူ၍ မှတ်ယူအပ်၏။ ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်" ဟူသည်မှာ ပထမသံဃာဒိသိသ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

338. Ettova pakkamatīti puna āgantvā āṇāpakassa anārocetvā tatoyeva pakkamati. Aññena karaṇīyenāti gamanahetuvisuddhidassanatthaṃ vuttaṃ. Teneva pana karaṇīyena gantvāpi kiñci anārocento na vīmaṃsati nāma. Anabhinanditvāti idaṃ tathā paṭipajjamānaṃ sandhāya vuttaṃ, satipi abhinandane sāsanaṃ anārocento pana na vīmaṃsati nāma. Tatiyapade vuttanayenāti ‘‘so tassā vacanaṃ anabhinanditvā’’tiādinā vuttanayena. Vatthugaṇanāyāti sambahulānaṃ itthipurisānaṃ samabhāve sati dvinnaṃ dvinnaṃ itthipurisavatthūnaṃ gaṇanāya. Sace pana ekato adhikā honti, adhikānaṃ gaṇanāya āpattibhedo veditabbo.

၃၃၈. "ဤမျှသာ ဖဲသွား၏" ဟူသည်မှာ တစ်ဖန်ပြန်လာ၍ စေခိုင်းသူအား မပြောကြားဘဲ ထိုအရပ်မှပင် ဖဲသွား၏။ "အခြားသော ပြုဖွယ်ကိစ္စဖြင့်" ဟူသော ဤစကားကို သွားခြင်းအကြောင်း စင်ကြယ်မှုကို ပြခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စဖြင့် သွားသော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုကို မပြောကြားသောသူသည် မစုံစမ်းသည် မည်၏။ "မနှစ်သက်ဘဲ" ဟူသော ဤစကားကို ထိုသို့ကျင့်သုံးသူကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ နှစ်သက်မှုရှိသော်လည်း သတင်းစကားကို မပြောကြားသောသူသည် မစုံစမ်းသည် မည်သည်သာ ဖြစ်၏။ "တတိယပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ "ထိုသူသည် ထိုမိန်းမ၏ စကားကို မနှစ်သက်ဘဲ" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ "ဝတ္ထုအရေအတွက်အားဖြင့်" ဟူသည်မှာ များစွာသော မိန်းမနှင့် ယောကျ်ားတို့၏ တူညီသောအခြေအနေရှိလတ်သော် နှစ်ယောက်စီ နှစ်ယောက်စီသော မိန်းမယောကျ်ား ဝတ္ထုတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ တစ်ဖက်မှ ပိုလွန်နေပါက ပိုလွန်သော ဝတ္ထုတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် အာပတ်ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိအပ်၏။

339-340. Pāḷiyaṃ catutthavāre asatipi ‘‘gacchanto na sampādeti, āgacchanto visaṃvādeti, anāpattī’’ti idaṃ atthato āpannamevāti katvā vuttaṃ ‘‘catutthe anāpattī’’ti. Kārukānanti vaḍḍhakīādīnaṃ. Tacchakaayokāratantavāyarajakanhāpitakā pañca kāravo ‘‘kārukā’’ti vuccanti. Evarūpena…pe… anāpattīti tādisaṃ gihiveyyāvaccampi na hotīti katvā vuttaṃ.

၃၃၉-၃၄၀. ပါဠိတော်၌ စတုတ္ထအကြိမ် (စတုတ္ထဝါရ) ၌ "သွားစဉ် မပြီးမြောက်စေဘဲ၊ ပြန်လာစဉ် လွဲချော်စေပါက အာပတ်မသင့်" ဟူသော ဤစကားသည် အနက်အားဖြင့် သက်ရောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် "စတုတ္ထအကြိမ်၌ အာပတ်မသင့်" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "လက်မှုပညာသည်တို့၏" ဟူသည်မှာ လက်သမားအစရှိသည်တို့ ဖြစ်၏။ သစ်ရွေသမား၊ ပန်းဘဲသမား၊ ရက်ကန်းသမား၊ ခဝါသည်၊ ဆတ္တာသည်ဟူသော ဤပြုလုပ်တတ်သူ ငါးဦးတို့ကို "လက်မှုပညာသည် (ကာရုက)" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဤသို့သဘောရှိသော... အာပတ်မသင့်" ဟူသော ဤစကားကို ထိုသို့သောကိစ္စသည် လူတို့၏အမှုဝေယျာဝစ္စလည်း မဟုတ်ဟု နှလုံးသွင်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။

Kāyato samuṭṭhātīti paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyato samuṭṭhāti. Vācato samuṭṭhātīti etthāpi eseva nayo. Kāyavācato samuṭṭhātīti paṇṇattiṃ jānitvā alaṃvacanīyabhāvaṃ ajānantassapi kāyavācato samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Alaṃvacanīyā hontīti desacārittavasena paṇṇadānādinā pariccattā honti. Paṇṇattiṃ [Pg.330] pana jānitvāti ettha alaṃvacanīyabhāvaṃ vāti ca daṭṭhabbaṃ. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni hontī’’ti vuttaṃ. Tasmā paṇṇattijānanacittenāti etthāpi tadubhayajānanaṃ vattabbaṃ. Bhikkhuṃ ajānāpetvā attano adhippāyaṃ paṇṇe likhitvā dinnaṃ harantassapi āpatti hoti, imassa sikkhāpadassa acittakattāti na gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘ārocetī’’ti vuttattā aṭṭhakathāyañca tattha tattha ārocanasseva dassitattā kāyena vā vācāya vā ārocentasseva āpatti hotīti gahetabbaṃ.

"ကိုယ်မှ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ပညတ်တော်ကိုလည်းကောင်း၊ အလံဝစနိယအဖြစ် (တစ်ဖက်မှ ငြင်းပယ်ပြီးဖြစ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း မသိသောရဟန်းအား ကိုယ်မှ ဖြစ်၏။ "နှုတ်မှ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ကိုယ် နှုတ်မှ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ပညတ်တော်ကို သိ၍ အလံဝစနိယအဖြစ်ကို မသိသောရဟန်းအားလည်း ကိုယ် နှုတ်မှ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ "အလံဝစနိယ (ငြင်းပယ်ပြီးသူ) ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ ဒေသစာရိတ္တ၏အစွမ်းဖြင့် သစ်ရွက်ပေးခြင်းစသည်တို့ဖြင့် စွန့်လွှတ်အပ်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ "ပညတ်တော်ကို သိ၍" ဟူသော ဤနေရာ၌ "အလံဝစနိယအဖြစ်ကို သိ၍" ဟူသော ပါဌ်ကိုလည်း ဖြည့်စွက်မှတ်ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ "ထိုနှစ်ပါးလုံးကို သိ၍ ဤသုံးပါးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် အာပတ်သို့ ရောက်သောရဟန်းအား ထိုသမုဋ္ဌာန်သုံးပါးတို့သည် ထိုနှစ်ပါးလုံးကို သိသောစိတ်ကြောင့် သစိတ္တကတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ပညတ်တော်ကို သိသောစိတ်ဖြင့်" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ထိုနှစ်ပါးလုံးကို သိခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ရဟန်းကို မသိစေဘဲ မိမိ၏အလိုကို သစ်ရွက်၌ ရေး၍ ပေးအပ်သော ကမ္ပည်းစာကို ဆောင်သော ရဟန်းအားလည်း အာပတ်သင့်၏၊ အကြောင်းမူကား ဤသိက္ခာပုဒ်သည် အစိတ္တကဖြစ်သောကြောင့်တည်းဟု မယူဆအပ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ပါဠိတော်၌ "ပြောကြား၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌ ထိုထိုနေရာတို့၌ ပြောကြားခြင်းကြိယာကိုသာ ပြသထားသောကြောင့်လည်းကောင်း ကိုယ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ ပြောကြားသော ရဟန်းအားသာလျှင် အာပတ်သင့်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

341. Duṭṭhullādīsupīti ādi-saddena sañcarittampi saṅgaṇhāti. Ettha pana kiñcāpi itthī nāma manussitthī, na yakkhī, na petī, na tiracchānagatā, puriso nāma manussapuriso, na yakkhotiādi na vuttaṃ, tathāpi manussajātikāva itthipurisā idha adhippetā. Tasmā yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā, paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañcaṅgāni.

၃၄၁. "ဒုဋ္ဌုလ္လအစရှိသည်တို့၌လည်း" ဟူသော ဤနေရာ၌ အစရှိသည်ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အောင်တမန်သွားလာခြင်း (သံစရိတ်) ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌မူ မိန်းမဟူသည် လူမိန်းမဖြစ်၍ ဘီလူးမ၊ ပြိတ္တာမ၊ တိရစ္ဆာန်မ မဟုတ်၊ ယောကျ်ားဟူသည် လူယောကျ်ားဖြစ်၍ ဘီလူးယောကျ်ား မဟုတ် စသည်ဖြင့် အကယ်၍ မမိန့်ဆိုသော်လည်း လူဇာတ်ဖြစ်သော မိန်းမနှင့် ယောကျ်ားတို့ကိုသာ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် အကြင်မိန်းမယောကျ်ားတို့၌ အောင်တမန်သွားလာခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ထိုသူတို့၏ လူဇာတ်ဖြစ်ခြင်း၊ အလံဝစနိယမဖြစ်ခြင်း၊ ဝန်ခံခြင်း၊ စုံစမ်းခြင်း၊ ပြန်လည်ဆောင်ခြင်းဟူသော ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

သံစရိတ္တသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

၆. ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

342. Chaṭṭhe ettakenāti ettakena dāruādinā. Aparicchinnappamāṇāyoti aparicchinnadāruādippamāṇāyo. Mūlacchejjāya purisaṃ yācituṃ na vaṭṭatīti parasantakabhāvato mocetvā attanoyeva santakaṃ katvā yācituṃ na vaṭṭati. Evaṃ mūlacchejjāya aññātakaappavāritaṭṭhānato yācantassa aññātakaviññattiyā dukkaṭaṃ. Dāsaṃ attano atthāya sādiyantassapi dukkaṭameva ‘‘dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vacanato. Ñātakapavāritaṭṭhānato pana dāsaṃ mūlacchejjāya yācantassa sādiyanavasena dukkaṭaṃ. Sakakammaṃ na yācitabbāti pāṇātipātasikkhāpadarakkhaṇatthaṃ vuttaṃ. Aniyametvāpi na yācitabbāti manussānaṃ aññathā gāhassapi sambhavato vuttaṃ, suddhacittena pana hatthakammaṃ yācantassa āpatti nāma natthi.

၃၄၂. ခြောက်ခုမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ "ဤမျှအတိုင်းအရှည်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော သစ်အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "အတိုင်းအရှည်ကို မပိုင်းခြားအပ်သော" ဟူသည်မှာ မပိုင်းခြားအပ်သော သစ်အစရှိသော အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော ကုဋိတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "အပိုင်ဖြတ်၍ သူတစ်ပါးထံမှ တောင်းခြင်းငှာ မအပ်" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးပိုင်အဖြစ်မှ လွတ်ကင်းစေ၍ မိမိပိုင်ပစ္စည်းအဖြစ် ပြုလုပ်ပြီး တောင်းခြင်းငှာ မအပ်ဟူလိုသည်။ ဤသို့ အရင်းအမြစ်ကို ဖြတ်တောက်လျက် အဆွေမတော် မဖိတ်မန်အပ်သောအရပ်မှ တောင်းသောရဟန်းအား အညာတကဝိညတ်ကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ ကျွန်ကို မိမိအကျိုးငှာ သာယာသောရဟန်းအားလည်း ဒုက္ကဋ်အာပတ်ပင် သင့်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— "ကျွန်မိန်းမ ကျွန်ယောကျ်ားတို့ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အဆွေတော်စပ်သော ဖိတ်မန်အပ်သောအရပ်မှမူ ကျွန်ကို အရင်းဖြတ်၍ တောင်းသောရဟန်းအား သာယာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ "မိမိ၏အမှုကိစ္စကို မတောင်းအပ်" ဟူသော ဤစကားကို ပါဏာတိပါတသိက္ခာပုဒ်ကို စောင့်ရှောက်စေခြင်းငှာ မိန့်ဆိုအပ်၏။ "သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲလည်း မတောင်းအပ်" ဟူသော ဤစကားကို လူတို့အား တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ယူဆခြင်းလည်း ရှိနိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်၏၊ စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် လက်လုပ်ငန်းအမှုကို တောင်းသောရဟန်းအားကား အာပတ်မသင့်။

Sabbakappiyabhāvadīpanatthanti [Pg.331] sabbaso kappiyabhāvadīpanatthaṃ. Mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭatīti yasmā mūlaṃ dassāmāti tehi paṭhamaṃ vuttattā viññatti na hoti, yasmā ca mūlanti bhaṇitaṃ sāmaññavacanato akappiyavacanaṃ na hoti, tasmā mūlaṃ dethāti vattuṃ vaṭṭati. Anajjhāvutthakanti apariggahitaṃ. Akappiyakahāpaṇādi na dātabbanti kiñcāpi akappiyakahāpaṇādiṃ asādiyantena kappiyavohārato dātuṃ vaṭṭati, tathāpi sāruppaṃ na hoti. Manussā ca etassa santakaṃ kiñci atthīti viheṭhetabbaṃ maññantīti akappiyakahāpaṇādidānaṃ paṭikkhittaṃ. Tatheva pācetvāti hatthakammavaseneva pācetvā. ‘‘Kiṃ, bhante’’ti ettakepi pucchite yadatthāya paviṭṭho, taṃ kathetuṃ vaṭṭati pucchitapañhattā.

‘သဗ္ဗကပ္ပိယဘာဝဒီပနတ္ထံ’ ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အပ်စပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ ဟူလို။ ‘အဖိုးအခကို ပေးကြလော့’ ဟု ပြောဆိုခြင်းငှာ အပ်စပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ‘အဖိုးအခကို ပေးပါမည်’ ဟု ထိုသူတို့က ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုခဲ့သောကြောင့် ဝိညတ် (တောင်းရမ်းခြင်း) မဖြစ်၊ ‘မူလ’ (အဖိုးအခ) ဟု သာမညစကားဖြင့် ပြောဆိုသောကြောင့်လည်း မအပ်စပ်သောစကား မဖြစ်ချေ။ ထို့ကြောင့် ‘အဖိုးအခကို ပေးကြလော့’ ဟု ပြောဆိုခြင်းငှာ အပ်စပ်၏။ ‘အနဇ္ဈာဝုတ္ထကံ’ ဟူသည်မှာ မသိမ်းဆည်းအပ်သော (ပိုင်ရှင်မဲ့) အရာကို ဆိုလိုသည်။ ‘မအပ်သော အသပြာအစရှိသည်ကို မပေးအပ်’ ဟူသည်မှာ အကယ်၍ မအပ်စပ်သော အသပြာစသည်ကို မသာယာဘဲ ကပ္ပီယဝေါဟာရဖြင့် ပေးရန် အပ်စပ်သော်လည်း ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သည် မဟုတ်။ လူတို့သည်လည်း ‘ဤရဟန်းအား တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာရှိ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ နှိပ်စက်ညှဉ်းဆဲအပ်သည်ဟု ထင်မှတ်ကုန်လတ္တံ့။ ထို့ကြောင့် မအပ်သော အသပြာစသည်ကို ပေးခြင်းကို တားမြစ်တော်မူသည်။ ‘ထိုနည်းတူစွာ ချက်ပြုတ်စေ၍’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ထိလက်ရောက် ပြုလုပ်ခြင်း (လက်မှု) ဖြင့်သာ ချက်ပြုတ်စေ၍ ဖြစ်သည်။ ‘အရှင်ဘုရား... အဘယ်ကို အလိုရှိသနည်း’ ဟု ဤမျှမေးမြန်းလာပါက မိမိရပ်တည်ရခြင်း၏ အကျိုးအလို့ငှာ ထိုအလိုရှိရာကို ပြောဆိုရန် အပ်စပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Vattanti cārittaṃ, āpatti pana na hotīti adhippāyo. Kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggahetabbānīti sākhāya laggarajasmiṃ patte patitepi sākhaṃ chinditvā khāditukāmatāyapi sati sukhaparibhogatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Nadiṃ vā…pe… āharā’’ti vatthuṃ vaṭṭatīti apariggahitattā vuttaṃ. Gehato…pe… paribhuñjitabbanti pariggahitaudakattā viññattiyā dukkaṭaṃ hotīti adhippāyo. Alajjīhi…pe… na kāretabbanti idaṃ uttaribhaṅgādhikārattā ajjhoharaṇīyaṃ sandhāya vuttaṃ. Bāhiraparibhogesu pana alajjīhipi hatthakammaṃ kāretuṃ vaṭṭatīti.

‘ဝတ္တံ’ ဟူသည်မှာ အကျင့် (အလေ့အထ) တည်း၊ အာပတ်မူကား မသင့်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘အပ်စပ်အောင် ပြုလုပ်စေ၍ ခံယူအပ်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ သစ်ခက်၌ ကပ်ငြိနေသော ဖုန်မြူတို့သည် သပိတ်၌ ကျသော်လည်း သစ်ခက်ကို ဖြတ်၍ စားလိုစိတ် ရှိသော်လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်ရ လွယ်ကူစေခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူသည်။ ‘မြစ်မှလည်းကောင်း...ပေ... ယူဆောင်ခဲ့လော့’ ဟု ပြောဆိုရန် အပ်စပ်၏ဟူသော စကားကို ပိုင်ရှင်မဲ့ (မသိမ်းဆည်းအပ်သော) ရေဖြစ်သောကြောင့် ဟောတော်မူသည်။ ‘အိမ်မှမူကား...ပေ... မသုံးဆောင်အပ်’ ဟူသည်မှာ သိမ်းဆည်းအပ်သော (ပိုင်ဆိုင်မှုရှိသော) ရေဖြစ်သောကြောင့် တောင်းရမ်းခြင်းဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့်...ပေ... မပြုလုပ်စေအပ်’ ဟူသော ဤစကားကို လက်သုတ်ဟင်းလျာ (ဥတ္တရိဘင်္ဂ) အရာဖြစ်သောကြောင့် မျိုအပ်သော စားဖွယ်ရာဝတ္ထုကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူသည်။ ပြင်ပအသုံးအဆောင်တို့၌မူကား အလဇ္ဇီဖြစ်သော ရဟန်းသာမဏေတို့ကိုလည်း လက်မှုကိစ္စ ပြုလုပ်စေခြင်းငှာ အပ်စပ်၏။

Goṇaṃ pana…pe… āharāpetuṃ na vaṭṭatīti attano atthāya mūlacchejjavasena āharāpetuṃ na vaṭṭati. Āharāpentassa dukkaṭanti aññātakaviññattiyā dukkaṭaṃ. Attano atthāya sādiyanepi dukkaṭameva ‘‘hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’ti (dī. ni. 1.10, 194) vuttattā. Tenevāha ‘‘ñātakapavāritaṭṭhānatopi mūlacchejjāya yācituṃ na vaṭṭatī’’ti. Rakkhitvāti yathā corā na haranti, evaṃ rakkhitvā. Jaggitvāti tiṇadānādīhi jaggitvā. Na sampaṭicchitabbanti attano atthāya goṇe sādiyanassa paṭikkhittattā vuttaṃ.

‘နွားကိုမူကား...ပေ... ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ မအပ်’ ဟူသည်မှာ မိမိအကျိုးငှာ အရင်းပြတ် (အပြီးအပိုင်) ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ မအပ်စပ်။ ‘ဆောင်ယူစေသော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏’ ဟူသည်မှာ မဆွေမျိုးမဖိတ်ဖန်သော ဝိညတ် (အညာတကဝိညတ်) ဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိအကျိုးငှာ သာယာရာ၌လည်း ‘ဆင်၊ နွား၊ မြင်း၊ မြည်း တို့ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်မန်ထားသူတို့ထံမှပင် အရင်းပြတ် အပြီးအပိုင် တောင်းရန် မအပ်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘စောင့်ရှောက်၍’ ဟူသည်မှာ သူခိုးတို့ မခိုးယူနိုင်အောင် စောင့်ရှောက်၍ ဟူလို။ ‘မွေးမြူ၍’ ဟူသည်မှာ မြက်ပေးခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ကျွေးမွေး၍ ဟူလို။ ‘လက်မခံအပ်’ ဟူသော စကားကို မိမိအကျိုးငှာ နွားတို့ကို သာယာခြင်းကို တားမြစ်အပ်သောကြောင့် ဟောတော်မူသည်။

Sakaṭaṃ dethāti…pe… vaṭṭatīti mūlacchejjavasena sakaṭaṃ dethāti vattuṃ na vaṭṭati. Tāvakālikaṃ vaṭṭatīti tāvakālikaṃ katvā sabbattha yācituṃ vaṭṭati. Valliādīsu ca parapariggahitesu eseva nayoti yojetabbaṃ[Pg.332]. Garubhaṇḍappahonakesuyeva ca valliādīsūti ettha ādi-saddena veḷumuñjapabbajatiṇamattikānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Yaṃ pana vatthuvasena appaṃ hutvā agghavasena mahantaṃ haritālahiṅgulakādi, taṃ garubhaṇḍaṃ appahontampi yācituṃ na vaṭṭatīti vadanti.

‘လှည်းကို ပေးကြလော့...ပေ... မအပ်’ ဟူသည်မှာ အရင်းပြတ် (အပြီးအပိုင်) လှည်းကို ပေးရန် တောင်းဆိုခြင်းငှာ မအပ်။ ‘အခိုက်အတန့် ခေတ္တခဏအဖြစ် ပြု၍ အလုံးစုံသော အရာတို့၌ တောင်းခြင်းငှာ အပ်၏’ ဟူလို။ သူတစ်ပါးတို့ သိမ်းဆည်းအပ်သော နွယ်အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နှိုင်းယှဉ်စပ်ဆပ်အပ်၏။ ‘ဂရုဘဏ္ဍာနှင့် တူမျှသော နွယ်စသည်တို့၌’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘အာဒိ’ (အစရှိသည်) သဒ္ဒါဖြင့် ဝါး၊ ဖြူဆန်မြက်၊ မြေပိန်မြက်၊ မြက်၊ မြေညွှန်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်၏ဟု ရှုအပ်၏။ အကြင်ဝတ္ထုသည် အမျိုးအစားအားဖြင့် နည်းပါးသော်လည်း တန်ဖိုးအားဖြင့် ကြီးမားသော ဆေးဒန်း၊ မြင်းသီလာ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပါက ထိုဝတ္ထုသည် ဂရုဘဏ္ဍာအရာသို့ မရောက်သော်လည်း တောင်းရမ်းခြင်းငှာ မအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Sāti viññattiṃ parāmasati. Sā ca idha parikathādinā yena kenaci adhippāyaviññāpanaṃ viññattīti gahetabbā. Tenāha ‘‘sabbena sabba’’nti, sabbappakārenāti attho. Tena ‘‘parikathādivasenapi viññāpanaṃ na vaṭṭatī’’ti dīpeti. Parikathobhāsanimittakammampi hi cīvarapiṇḍapātesu dvīsu paccayesu na vaṭṭati. Idāni senāsanapaccaye adhippetaṃ viññattiṃ parikathādīhi visesetvā dassento ‘‘āhara dehīti viññattimattameva na vaṭṭatī’’ti āha. Parikathobhāsanimittakammāni vaṭṭantīti ettha parikathā nāma pariyāyena kathanaṃ bhikkhusaṅghassa senāsanaṃ sambādhantiādivacanaṃ. Obhāso nāma ujukameva akathetvā yathā adhippāyo vibhūto hoti, evaṃ obhāsanaṃ, upāsakā, tumhe kuhiṃ vasathāti? Pāsāde, bhanteti. Bhikkhūnaṃ pana, upāsakā, pāsādo na vaṭṭatītiādivacanaṃ. Nimittakammaṃ nāma paccaye uddissa yathā adhippāyo viññāyati, evaṃ nimittakammaṃ, senāsanatthaṃ bhūmiparikammādīni karontassa ‘‘kiṃ, bhante, karosi, ko kārāpetī’’ti vutte ‘‘na kocī’’tiādivacanaṃ.

‘သာ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဝိညတ်ကို ညွှန်းဆို၏။ ထိုဝိညတ်ကိုလည်း ဤအရာ၌ ပရိကထာစသည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အလိုဆန္ဒကို သိစေခြင်းကို ဝိညတ်ဟူ၍ ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အလုံးစုံ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုစကားဖြင့် ပရိကထာစသော အစွမ်းဖြင့်လည်း အလိုကို သိစေခြင်းသည် မအပ်စပ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ အကယ်စင်စစ် ပရိကထာ၊ ဩဘာသ၊ นိမိတ္တကမ္မတို့သည် သင်္ကန်း၊ ဆွမ်း ဟူသော ပစ္စည်းနှစ်ပါးတို့၌ မအပ်စပ်ပေ။ ယခုအခါ ကျောင်းပစ္စည်း (သေနာသနပစ္စည်း) ၌ အလိုရှိအပ်သော ဝိညတ်ကို ပရိကထာစသည်တို့ဖြင့် အထူးပြု၍ ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘ဆောင်ခဲ့လော့၊ ပေးလော့ ဟူသော ဝိညတ်မျှသာ မအပ်စပ်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ပရိကထာ၊ ဩဘာသ၊ နိမိတ္တကမ္မတို့ အပ်စပ်ကုန်၏’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘ပရိကထာ’ မည်သည်ကား ပရိယာယ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်းတည်း။ ‘သံဃာတော်များ၏ ကျောင်းသည် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဩဘာသ’ မည်သည်ကား ဖြောင့်ဖြောင့်မပြောဘဲ အလိုဆန္ဒ ထင်ရှားစေရန် ရိပ်ဖမ်းပြောဆိုခြင်းတည်း။ ‘ဒါယကာတို့... သင်တို့ ဘယ်နေရာ၌ နေကြသနည်း’၊ ‘အရှင်ဘုရား... ပြာသာဒ် (တိုက်ကျောင်း) ၌ နေပါသည်’ ဟု လျှောက်လျှင် ‘ဒါယကာတို့... ရဟန်းတို့အား ပြာသာဒ်ကျောင်း မအပ်စပ်ပါသလော’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နိမိတ္တကမ္မ’ မည်သည်ကား ပစ္စည်းလေးပါးကို ရည်ညွှန်း၍ အလိုဆန္ဒကို သိသာစေရန် အမှတ်အသားပြုခြင်းတည်း။ ကျောင်းအလို့ငှာ မြေညှိခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်နေသော ရဟန်းအား ‘အရှင်ဘုရား အဘယ်ကို ပြုလုပ်နေပါသနည်း၊ မည်သူ ပြုလုပ်ခိုင်းပါသနည်း’ ဟု မေးမြန်းလျှင် ‘မည်သူမျှ မရှိပါ’ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Idāni gilānapaccaye viññattiādikaṃ sabbampi vaṭṭatīti dassento āha ‘‘gilānapaccaye panā’’tiādi. Tathā uppannaṃ pana bhesajjaṃ roge vūpasante paribhuñjituṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? Tattha vinayadharā ‘‘bhagavatā rogasīsena paribhogassa dvāraṃ dinnaṃ, tasmā arogakālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotī’’ti vadanti. Suttantikā pana ‘‘kiñcāpi āpatti na hoti, ājīvaṃ pana kopeti, tasmā sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa na vaṭṭati, sallekhaṃ kopetī’’ti vadanti. Ukkamantīti apagacchanti.

ယခုအခါ ဆေးပစ္စည်း (ဂိလာနပစ္စည်း) ၌ ဝိညတ် (တောင်းခြင်း) အစရှိသော အလုံးစုံသည်လည်း အပ်စပ်ကြောင်း ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘ဆေးပစ္စည်း၌မူကား...’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ရရှိအပ်သော ဆေးကို ရောဂါပျောက်ကင်းသွားသောအခါ သုံးဆောင်ရန် အပ်သလော၊ မအပ်သလော ဟူသော အမေး၌ ထိုအပ်မအပ်ဟူသော အမေး၌ ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့က ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ရောဂါကို အဦးမူ၍ သုံးဆောင်ခြင်းအခွင့်ကို ပေးတော်မူအပ်သောကြောင့် ရောဂါမရှိသောအခါ၌လည်း သုံးဆောင်ရန် အပ်၏၊ အာပတ်မသင့်’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ သုတ္တန်ဓရပုဂ္ဂိုလ်တို့ကမူ ‘အကယ်၍ အာပတ်မသင့်သော်လည်း စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှုကို ပျက်စီးစေ၏၊ ထို့ကြောင့် ခေါင်းပါးစွာ ကျင့်ခြင်း (သံလေခပဋိပတ်) ၌ တည်သော ရဟန်းအား မအပ်စပ်၊ သံလေခကို ပျက်စီးစေ၏’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ‘ဥက္ကမန္တိ’ ဟူသည်ကား ကင်းပျောက်ကုန်၏ (ဖယ်ရှားကုန်၏)။

344. Maṇi kaṇṭhe assāti maṇikaṇṭho, maṇinā upalakkhito vā kaṇṭho assāti maṇikaṇṭhoti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo. Devavaṇṇanti devattabhāvaṃ. Pasannākāranti pasannehi kātabbakiccaṃ, kāyaveyyāvaccasaṅkhātaṃ upaṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Maṇiyācanāya tassa anāgamanena [Pg.333] attano vaḍḍhi hotīti vuttaṃ ‘‘maṇinā me attho’’ti, mantapadanīhārena vā tathā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

၃၄၄. ‘လည်ပင်း၌ ပတ္တမြားရှိသောကြောင့် မဏိကဏ္ဌ’၊ သို့မဟုတ် ‘ပတ္တမြားဖြင့် မှတ်အပ်သော လည်ပင်းရှိသောကြောင့် မဏိကဏ္ဌ’ ဟု အလယ်ပုဒ်ကျေသော ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ်ဟု သိအပ်၏။ ‘ဒေဝဝဏ္ဏံ’ ဟူသည်မှာ နတ်၌ဖြစ်သော အတ္တဘောကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပသန္နာကာရံ’ ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုသောသူတို့ ပြုလုပ်အပ်သော ဝေယျာဝစ္စဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ဖြင့်လုပ်ကျွေးဆည်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပတ္တမြားကို တောင်းခြင်းကြောင့် ထိုနဂါး မလာတော့သဖြင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွား ဖြစ်ထွန်းသောကြောင့် ‘ငါ့အား ပတ္တမြားဖြင့် အလိုရှိ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် မန္တန်ပုဒ်ကို ရွတ်ဖတ်သဖြင့် ထိုသို့ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

345. Vattamānasamīpeti vattamānassa samīpe atīte. Evaṃ vattuṃ labbhatīti ‘‘āgatosī’’ti vattabbe vattamānasamīpattā ‘‘āgacchasī’’ti evaṃ vattamānavohārena vattuṃ labbhati. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthānusārato veditabbaṃ. So eva nayoti ‘‘āgatomhī’’ti vattabbe ‘‘āgacchāmī’’ti ayampi vattamānasamīpe vattamānavohāroti dasseti.

၃၄၅. ‘ဝတ္တမာနသမီပေ’ ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန် (ဝတ္တမာန်) ကာလ၏ အနီးဖြစ်သော အတိတ်ကာလ၌ ဟူလို။ ‘ဤသို့ ပြောဆိုခွင့်ရှိ၏’ ဟူသည်မှာ ‘လာခဲ့ပြီ (အာဂတောသိ)’ ဟု ပြောဆိုအပ်လျက် ဝတ္တမာန်ကာလနှင့် နီးကပ်သောကြောင့် ‘လာနေသည် (အာဂစ္ဆသိ)’ ဟု ပစ္စုပ္ပန်ဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုခွင့်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌ သဒ္ဒါကျမ်းလာ လက္ခဏာကိုမူ သဒ္ဒါနည်းစနစ်အတိုင်း သိအပ်၏။ ‘ထိုနည်းတူစွာပင်’ ဟူသည်မှာ ‘ငါလာခဲ့ပြီ (အာဂတောမှိ)’ ဟု ပြောဆိုအပ်လျက် ‘ငါလာနေသည် (အာဂစ္ဆာမိ)’ ဟု ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အနီး၌ ပစ္စုပ္ပန်ဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမျိုးကို ပြတော်မူခြင်းတည်း။

348-349. Yasmā pana na sakkā kevalaṃ yācanāya kiñci kātuṃ, tasmā ‘‘sayaṃ yācitakehi upakaraṇehī’’ti adhippāyattho vutto. Uddhaṃmukhaṃ littā ullittā, adhomukhaṃ littā avalittā. Yasmā pana uddhaṃmukhaṃ limpantā yebhuyyena anto limpanti, adhomukhaṃ limpantā ca bahi, tasmā vuttaṃ ‘‘ullittāti antolittā, avalittāti bahilittā’’ti. Tattha ullittā nāma ṭhapetvā tulāpiṭṭhasaṅghātavātapānadhūmachiddādibhedaṃ alepokāsaṃ avasese lepokāse kuṭṭehi saddhiṃ ghaṭetvā chadanassa anto sudhāya vā mattikāya vā littā. Avalittā nāma vuttanayeneva chadanassa bahi littā. Ullittāvalittā nāma tatheva chadanassa anto ca bahi ca littā.

၃၄၈-၃၄၉. သက်သက် တောင်းရုံမျှဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုကို ပြုလုပ်ရန် မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် “မိမိကိုယ်တိုင် တောင်းအပ်သော အဆောက်အဦအသုံးအဆောင်တို့ဖြင့်” ဟု အဓိပ္ပာယ်အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ အထက်သို့ မျက်နှာမူ၍ လိမ်းကျံခြင်းသည် ‘ဥလ္လိတ္တ’ မည်၏၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ လိမ်းကျံခြင်းသည် ‘အဝလိတ္တ’ မည်၏။ အထက်သို့ မျက်နှာမူ၍ လိမ်းကျံသူတို့သည် များသောအားဖြင့် အတွင်း၌ လိမ်းကျံကြပြီး၊ အောက်သို့ မျက်နှာမူ၍ လိမ်းကျံသူတို့သည် အပြင်၌ လိမ်းကျံကြသောကြောင့် “ဥလ္လိတ္တဟူသည် အတွင်း၌ လိမ်းကျံခြင်း၊ အဝလိတ္တဟူသည် အပြင်၌ လိမ်းကျံခြင်း ဖြစ်သည်” ဟု ဆရာက ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဥလ္လိတ္တမည်သည် ထုပ်၊ လျောက်၊ တံခါးစုံ၊ လေသာပြတင်း၊ အခိုးထွက်ပေါက် စသည်တို့ကဲ့သို့ မလိမ်းကျံအပ်သော အရပ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော လိမ်းကျံအပ်သည့် အရပ်၌ နံရံတို့နှင့်တကွ စပ်မိအောင် ပြုလုပ်၍ အမိုး၏အတွင်း၌ အင်္ဂတေဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရွှံ့စေးဖြင့်သော်လည်းကောင်း လိမ်းကျံထားသော ကုဋိတည်း။ အဝလိတ္တမည်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် အမိုး၏အပြင်၌ လိမ်းကျံထားသော ကုဋိတည်း။ ဥလ္လိတ္တအဝလိတ္တမည်သည် ထိုနည်းတူပင် အမိုး၏ အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း လိမ်းကျံထားသော ကုဋိတည်း။

Byañjanaṃ sametīti ‘‘kārayamānenā’’ti hetukattuvasena uddiṭṭhapadassa ‘‘kārāpentenā’’ti hetukattuvaseneva niddesassa katattā byañjanaṃ sameti. Yadi evaṃ ‘‘karonto vā kārāpento vā’’ti kasmā tassa padabhājanaṃ vuttanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. ‘‘Attanā vippakataṃ parehi pariyosāpetī’’tiādivacanato ‘‘karontenapi idha vuttanayeneva paṭipajjitabba’’nti vuttaṃ. Tattha idha vuttanayenevāti imasmiṃ sikkhāpade vuttanayeneva. Ubhopeteti kārakakārāpakā. Kārayamānenāti imināva padena saṅgahitāti kathaṃ saṅgahitā. Na hi kārayamāno karonto nāma hoti, evaṃ panettha adhippāyo veditabbo – yasmā karontenapi kārayamānenapi idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ, tasmā kārayamānena evaṃ paṭipajjitabbanti vutte pageva karontenāti idaṃ atthato āgatamevāti ‘‘kārayamānenā’’ti bhagavatā vuttaṃ. Tato ‘‘kārayamānenā’’ti vutte sāmatthiyato labbhamānopi attho teneva saṅgahito nāma hotīti. Byañjanaṃ [Pg.334] vilomitaṃ bhaveyyāti yasmā ‘‘kārayamānenā’’ti imassa ‘‘karontenā’’ti idaṃ pariyāyavacanaṃ na hoti, tasmā karontena vā kārāpentena vāti padatthavasena niddese kate byañjanaṃ viruddhaṃ bhaveyyāti adhippāyo. Atthamattamevāti padatthato sāmatthiyato ca labbhamānaṃ atthamattameva.

“ဗျဉ္ဇနံ သမေတိ” ဟူသည် “ကာရယမာနေန” ဟု ဟေတုကတ္တားအစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းပြအပ်သော မာတိကာပုဒ်ကို “ကာရာပေန္တေန” ဟု ဟေတုကတ္တားအစွမ်းဖြင့်ပင် အကျယ်ဖွင့်ဆိုအပ်သောကြောင့် သဒ္ဒါချင်း ညီညွတ်၏။ အကယ်၍ ဤသို့ သဒ္ဒါချင်း ညီညွတ်ပါမူ “မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးကို ပြုလုပ်စေသည်ဖြစ်စေ” ဟု ထိုပုဒ်၏ ပဒဘာဇနီကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟု မေးသော် “ယသ္မာ ပန” စသည်ဖြင့် ဖြေဆိုတော်မူ၏။ “မိမိစတင်လုပ်ဆောင်၍ မပြီးပြတ်သေးသောအလုပ်ကို သူတစ်ပါးတို့ဖြင့် ပြီးဆုံးစေ၏” ဟူသော ပါဠိစကားတော်အရ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူသည်လည်း ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ကျင့်သုံးအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ “ဣဓ ဝုတ္တနယေနေဝ” ဟူသည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ဥဘောပေတေ” ဟူသည် ပြုလုပ်သူနှင့် ပြုလုပ်စေသူ နှစ်ဦးလုံးကို ဆိုလိုသည်။ “ကာရယမာနေန” ဟူသော ဤပုဒ်တစ်ခုတည်းဖြင့်ပင် ထိုသူနှစ်ဦးလုံးကို သိမ်းသွင်းယူအပ်သလော၊ မည်သို့ သိမ်းသွင်းယူအပ်သနည်း။ စင်စစ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးကို စေခိုင်းသူ (ကာရယမာန) သည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူ (ကရောန္တ) မဟုတ်ပေ။ သို့ရာတွင် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏— မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူသော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို စေခိုင်းသူသော်လည်းကောင်း ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ကျင့်သုံးရမည်ဖြစ်သောကြောင့် “သူတစ်ပါးကို စေခိုင်းသူသည် ဤသို့ ကျင့်သုံးအပ်၏” ဟု ဆိုလျှင် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူသည်ကား အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း၊ ထိုအနက်သည် အလိုလိုပြီးစီးပြီး ဖြစ်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ကာရယမာနေန” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထိုသို့ “ကာရယမာနေန” ဟု ဟောတော်မူသော် သာမတ္တိယအစွမ်းအားဖြင့် ရရှိနိုင်သော အနက်ကိုလည်း ထိုပုဒ်ဖြင့်ပင် သင်္ဂြိုဟ်ယူအပ်သည်မည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “ဗျဉ္ဇနံ ဝိလောမိတံ ဘဝေယျ” ဟူသည် “ကာရယမာနေန” ဟူသော ပုဒ်၏ ပရိယာယ်သဒ္ဒါသည် “ကရောန္တေန” ဟု မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်၊ “မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သည်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးကို ပြုလုပ်စေသည်ဖြစ်စေ” ဟု ပုဒ်အနက်အစွမ်းဖြင့် အကျယ်ဖွင့်ဆိုခဲ့ပါမူ သဒ္ဒါဆန့်ကျင်ရာ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “အတ္ထမတ္တမေဝ” ဟူသည် ပုဒ်အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာမတ္တိယအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ရရှိအပ်သော အနက်မျှကိုသာ ဆိုလိုသည်။

Uddesoti uddisitabbo. Abbohārikanti appamāṇaṃ. ‘‘Āyāmato ca vitthārato cā’’ti avatvā vikappatthassa vā-saddassa vuttattā ekatobhāgena vaḍḍhitepi āpattiyevāti dassento ‘‘yo panā’’tiādimāha. Tihatthāti vaḍḍhakīhatthena tihatthā. Pamāṇayutto mañcoti pakatividatthiyā navavidatthippamāṇo mañco. Pamāṇikā kāretabbāti ukkaṭṭhappamāṇaṃ sandhāya vuttattā ukkaṭṭhappamāṇayuttāva kuṭi adesitavatthukā na vaṭṭati, pamāṇato pana ūnatarā adesitavatthukāpi vaṭṭatīti kassaci sandeho siyāti taṃnivattanatthaṃ ‘‘pamāṇato ūnatarampī’’tiādi vuttaṃ. Tattha pamāṇato ūnataranti pāḷiyaṃ vuttappamāṇato ūnataraṃ. Pacchimena pamāṇena catuhatthato ūnatarā kuṭi nāma na hotīti catuhatthato paṭṭhāya kuṭilakkhaṇappattaṃ kuṭiṃ dassetuṃ ‘‘catuhatthaṃ pañcahatthampī’’ti vuttaṃ. Kalalalepoti kenaci silesena katalepo, tambamattikādikalalalepo vā. Alepo evāti abbohārikāyevāti adhippāyo. Piṭṭhasaṅghāṭo dvārabāhā. Oloketvāpīti apaloketvāpi, apalokanakammavasenapi kātuṃ vaṭṭatīti adhippāyo.

“ဥဒ္ဒေသ” ဟူသည် ညွှန်ပြအပ်သော အရာတည်း။ “အဗ္ဗောဟာရိက” ဟူသည် ပမာဏမလောက်သော အရာတည်း။ “အလျားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနံအားဖြင့်လည်းကောင်း” ဟု တိုက်ရိုက်မဟောဘဲ ဝိကပ်အနက်ရှိသော “ဝါ” သဒ္ဒါကို ဟောတော်မူသောကြောင့် တစ်ဖက်တစ်ချက်၌သာ ပမာဏထက် ပိုမိုပြုလုပ်သော်လည်း အာပတ်သင့်သည်သာဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူလို၍ “ယော ပန” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ “တိဟတ္ထ” ဟူသည် လက်သမားတောင်ဖြင့် သုံးတောင်ရှိသော ကုဋိတည်း။ “ပမာဏယုတ္တော မဉ္စော” ဟူသည် သာမန်အတောင်ဖြင့် ကိုးထွာပမာဏရှိသော ညောင်စောင်းတည်း။ “ပမာဏိကာ ကာရေတဗ္ဗာ” ဟူသော စကားကို အလွန်ဆုံးပမာဏကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အလွန်ဆုံးပမာဏရှိသော ကုဋိကို သံဃာအား မညွှန်ကြားအပ်သော အရပ်၌ ဆောက်လုပ်ပါက မအပ်စပ်ပေ၊ သို့သော် ပမာဏထက် ယုတ်လျော့သော ကုဋိဖြစ်မူ သံဃာအား မညွှန်ကြားအပ်သော အရပ်၌ ဆောက်လုပ်သော်လည်း အပ်စပ်၏ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်အား ယုံမှားသံသယဖြစ်ရာ၏။ ထိုယုံမှားသံသယကို ပယ်ဖျောက်ရန်အလို့ငှာ “ပမာဏတော ဦနတရမ္ပိ” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ပမာဏတော ဦနတရံ” ဟူသည် ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပမာဏထက် ယုတ်သောပမာဏတည်း။ အနည်းဆုံးအတိုင်းအရှည်အားဖြင့် လေးတောင်ထက် ယုတ်လျော့သော ကုဋိဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် လေးတောင်မှစ၍ ကုဋိ၏ လက္ခဏာသို့ ရောက်သောကုဋိကို ညွှန်ပြခြင်းငှာ “လေးတောင် ငါးတောင်ရှိသော ကုဋိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကလလလေပ” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အစေးဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း၊ မြေနီ စသည်ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း သို့မဟုတ် ရွှံ့ညွှန်ဖြင့် လိမ်းကျံခြင်း ဖြစ်သော်လည်း လိမ်းကျံခြင်းမမည်သောကြောင့် မခေါ်ဝေါ်လောက်သော အရာသာ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ပိဋ္ဌသံဃာဋ” ဟူသည် တံခါးဘောင်တည်း။ “ဩလောကေတွာပိ” ဟူသည် အပလောကနကံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ပြုလုပ်ခြင်းငှာ အပ်စပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။

353. Yathā sīhādīnaṃ gocarāya pakkamantānaṃ nibaddhagamanamaggo na vaṭṭati, evaṃ hatthīnampi nibaddhagamanamaggo na vaṭṭati. Etesanti sīhādīnaṃ. Cāribhūmīti gocarabhūmi. Na gahitāti na vāritāti adhippāyo. Ārogyatthāyāti nirupaddavatthāya. Sesānīti pubbaṇṇanissitādīni. Pubbaṇṇanissitanti ettha pubbaṇṇaviruhanaṭṭhānaṃ pubbaṇṇa-saddena gahitaṃ. Tenāha – ‘‘sattannaṃ dhaññānaṃ…pe… ṭhita’’nti. Abhihananti etthāti abbhāghātaṃ. ‘‘Verighara’’nti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘corānaṃ māraṇatthāya kata’’nti vuttaṃ. Dhammagandhikāti hatthapādādichindanagandhikā.

၃၅၃. အစာရှာရန် ထွက်သွားကြသော ခြင်္သေ့စသည်တို့၏ အမြဲမပြတ် သွားရာလမ်းကို မယူအပ်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ ဆင်တို့၏ အမြဲမပြတ် သွားရာလမ်းကိုလည်း မယူအပ်ပေ။ “ဧတေသံ” ဟူသည် ခြင်္သေ့စသည်တို့၏တည်း။ “စာရိဘူမိ” ဟူသည် ကျက်စားရာမြေတည်း။ “န ဂဟိတာ” ဟူသည် မတားမြစ်အပ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “အာရောဂျတ္ထာယ” ဟူသည် ဘေးဥပဒ္ဒဝေါ ကင်းငြိမ်းစိမ့်သောငှာတည်း။ “သေသာနိ” ဟူသည် ပုဗ္ဗဏ္ဏနိဿိတ (ကောက်ပင်မှီရာအရပ်) စသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ပုဗ္ဗဏ္ဏနိဿိတံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကောက်ပင်ပေါက်ရာအရပ်ကို “ပုဗ္ဗဏ္ဏ” သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “စပါးမျိုး ခုနစ်ပါး…ပ… တည်ရာအရပ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရပ်၌ (ရန်သူတို့ကို) သတ်ဖြတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအရပ်သည် “အဗ္ဘာဃာတ” (သတ်ဖြတ်ရာအရပ်) မည်၏။ “ဝေရိဃရ” (ရန်ဘက်အိမ်) ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ထင်ရှားစွာပြရန် “ခိုးသူတို့ကို သတ်ဖြတ်ရန် ပြုလုပ်ထားသော နေရာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ဓမ္မဂန္ဓိကာ” ဟူသည် လက်ခြေစသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်ရာဖြစ်သော စဉ်းတီတုံးတည်း။

Āvijjituṃ [Pg.335] na sakkā hotīti chindataṭādisambhavato na sakkā hoti āvijjituṃ. Pācinanti kuṭivatthusāmantā cinitabbaadhiṭṭhānaṃ. Kiñcāpi idha pubbapayogasahapayogānaṃ adinnādāne viya viseso natthi, tathāpi tesaṃ vibhāgena dassanaṃ chinditvā puna kātabbāti ettha kuṭiyā bhedanaparicchedadassanatthaṃ kataṃ. Tadatthāyāti tacchanatthāya. Evaṃ katanti adesitavatthuṃ pamāṇātikkantaṃ vā kataṃ. Dārunā kataṃ kuṭṭaṃ etthāti dārukuṭṭikā, kuṭi. Silākuṭṭikantiādīsupi eseva nayo. Paṇṇasālanti bahi paṇṇehi chādetabbaṃ ullittāvalittaṃ kuṭimeva vadati. Tenevāha ‘‘sabhitticchadanaṃ limpissāmī’’ti.

“အာဝိဇ္ဈိတုံ န သက္ကာ ဟောတိ” ဟူသည် (သစ်ပင်ကို) ဖြတ်တောက်စဉ် ပြိုလဲကျမှု ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ပတ်ပတ်လည် လှည့်လည်၍ လွှဲခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းဟု ဆိုလိုသည်။ “ပါစီနံ” ဟူသည် ကုဋိဆောက်မည့် မြေရာ၏အနီး၌ စီစဉ်အပ်/သတ်မှတ်အပ်သော အရပ်ကို ဆိုသည်။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ပုဗ္ဗပယောဂနှင့် သဟပယောဂတို့၏ ထူးခြားချက်သည် အဒိန္နာဒါန် (အပြင်သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်း) ၌ကဲ့သို့ အကယ်၍ မရှိသော်လည်း ထိုပယောဂတို့ကို ခွဲခြား၍ ပြလိုသောကြောင့် “ဖျက်ဆီး၍ တစ်ဖန် ပြုလုပ်အပ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ၎င်းစကားရပ်ကို ကုဋိကို ဖျက်ဆီးရာ၌ အပိုင်းအခြားကို ပြခြင်းငှာ ပြုအပ်၏။ “တဒတ္ထာယ” ဟူသည် ရွေခြင်း အကျိုးငှာတည်း။ “ဧဝံ ကတံ” ဟူသည် သံဃာအား မညွှန်ကြားအပ်သော မြေရာ၌လည်းကောင်း၊ ပမာဏထက် ကျော်လွန်၍လည်းကောင်း ပြုလုပ်အပ်သော ကုဋိတည်း။ ဤကုဋိ၌ သစ်သားဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော နံရံရှိသောကြောင့် ထိုကုဋိကို “ဒါရုကုဋ္ဌိကာ” (သစ်သားနံရံရှိသောကုဋိ) ဟု ခေါ်၏။ “သိလာကုဋ္ဌိကံ” အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ပဏ္ဏသာလံ” ဟူသည် အပြင်ဘက်၌ သစ်ရွက်တို့ဖြင့် မိုးအပ်သော၊ ဥလ္လိတ္တအဝလိတ္တ ဖြစ်သော ကုဋိကိုသာ ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “နံရံနှင့်တကွ အမိုးကို လိမ်းကျံအံ့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Antolepeneva niṭṭhāpetukāmaṃ sandhāya ‘‘antolepe vā’’tiādi vuttaṃ. Bahilepe vāti etthāpi eseva nayo. Tasmiṃ dvārabaddhe vā vātapāne vā ṭhapiteti yojetabbaṃ. Tassokāsanti tassa dvārabaddhassa vā vātapānassa vā okāsaṃ. Puna vaḍḍhetvā vāti pubbeva ṭhapitokāsaṃ khuddakaṃ ce, bhedanena puna vaḍḍhetvā. Lepo na ghaṭiyatīti pubbe dinnalepo dvārabaddhena vā vātapānena vā saddhiṃ na ghaṭiyati, ekābaddhaṃ hutvā na tiṭṭhatīti vuttaṃ hoti. Tanti dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā. Paṭhamameva saṅghādisesoti lepakiccassa niṭṭhitattā dvārabaddhaṃ vā vātapānaṃ vā ṭhapanato pubbeyeva saṅghādiseso. Aṭṭhaṅgulamattena appattacchadanaṃ katvāti ettha evaṃ me āpatti na siyāti bhittiyaṃ vā chadane vā ekaṅgulamattampi okāsaṃ lepena aghaṭetvā ṭhapeti, vaṭṭatīti vadanti. Mattikākuṭṭameva mattikālepasaṅkhyaṃ gacchatīti āha – ‘‘sace mattikāya kuṭṭaṃ karoti, chadanalepena saddhiṃ ghaṭane āpattī’’ti. Ubhinnaṃ anāpattīti purimassa lepassa aghaṭitattā dutiyassa attuddesikatāsambhavato ubhinnaṃ anāpatti, tasmā vināpi vattasīsena tena anāṇatto tassa karomīti karoti, ubhinnaṃ anāpattiyeva. Sace tena āṇatto karoti, mūlaṭṭhasseva āpatti.

အတွင်း၌ လိမ်းကျံခြင်းဖြင့်သာ ပြီးစီးစေလိုခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'အတွင်း၌ လိမ်းကျံသော်လည်းကောင်း' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပြင်ပ၌ လိမ်းကျံသော်လည်းကောင်း ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုတံခါးအဖွဲ့၌သော်လည်းကောင်း၊ လေသာပြတင်း၌သော်လည်းကောင်း တပ်ဆင်အပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆက်စပ်ရမည်။ 'ထိုအရပ်ကို' ဟူသည် ထိုတံခါးအဖွဲ့၏ သို့မဟုတ် ထိုလေသာပြတင်း၏ နေရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'တစ်ဖန် ကြီးပွားစေ၍' ဟူသည် ရှေးဦးက ထားအပ်သော နေရာအရပ်သည် ငယ်နေပါက ဖျက်ဆီး၍ တစ်ဖန် ကျယ်ပြန့်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟူလို။ 'အလိမ်းမစပ်' ဟူသည် ရှေးက လိမ်းကျံအပ်သော အင်္ဂတေသည် တံခါးအဖွဲ့နှင့်သော်လည်းကောင်း၊ လေသာပြတင်းနှင့်သော်လည်းကောင်း မစပ်မိ၊ တစ်ဆက်တည်းဖြစ်၍ မတည်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ထိုအရာကို' ဟူသည် တံခါးအဖွဲ့ကို သို့မဟုတ် လေသာပြတင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ရှေးဦးစွာပင် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သင့်၏' ဟူသည် လိမ်းကျံခြင်းကိစ္စ ပြီးဆုံးသွားခြင်းကြောင့် တံခါးအဖွဲ့ကိုသော်လည်းကောင်း၊ လေသာပြတင်းကိုသော်လည်းကောင်း မတပ်ဆင်မီ ရှေးဦးကပင် သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်နှင့်ပြီး ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ 'ရှစ်သစ်ခန့် မပြည့်သော အမိုးကို ပြု၍' ဟူသော ဤပုဒ်၌—'ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ငါ့အား အာပတ်မသင့်ရာ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ နံရံ၌သော်လည်းကောင်း၊ အမိုး၌သော်လည်းကောင်း လက်တစ်သစ်ခန့်မျှသော အရပ်ကို အလိမ်းအကျံနှင့် မစပ်ဘဲ ချန်ထားအံ့၊ အပ်စပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'မြေနံရံသည်ပင်လျှင် မြေအလိမ်းအကျံဟူသော အခေါ်အဝေါ်သို့ ရောက်၏' ဟု ရည်ရွယ်၍ ဆရာက—'အကယ်၍ မြေဖြင့် နံရံကို ပြုလုပ်အံ့၊ အမိုးအလိမ်းနှင့် စပ်မိပါက အာပတ်သင့်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'နှစ်ဦးလုံးအား အာပတ်မသင့်' ဟူသည် ရှေးဦးပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိမ်းအကျံ မစပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်အား မိမိညွှန်းခြင်းမျိုး မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း နှစ်ဦးလုံးအား အာပတ်မသင့်။ ထို့ကြောင့် ဝတ်ကို အရင်းမပြုဘဲလည်းကောင်း၊ ထိုဆရာက မစေခိုင်းဘဲ 'ထိုဆရာ၏ အကျိုးငှာ ပြုအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပြုလုပ်ပါက နှစ်ဦးလုံးအား အာပတ်မသင့်သည်သာတည်း။ အကယ်၍ ထိုဆရာ စေခိုင်းသဖြင့် ပြုလုပ်ပါက စေခိုင်းသော မူလပုဂ္ဂိုလ်အားသာ အာပတ်သင့်၏။

354. Chattiṃsa catukkāni nāma ‘‘bhikkhu kuṭiṃ karotī’’tiādimhi paṭhamavāre adesitavatthukacatukkaṃ desitavatthukacatukkaṃ pamāṇātikkantacatukkaṃ pamāṇikacatukkaṃ adesitavatthukappamāṇātikkantacatukkaṃ desitavatthukappamāṇikacatukkanti [Pg.336] cha catukkāni, evaṃ samādisativārādīsupi pañcasūti chattiṃsa. Āpattibhedadassanatthaṃ vuttānīti ‘‘sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane’’ti avisesena mātikāya vuttattā sārambhaaparikkamanesupi saṅghādisesova siyāti micchāgāhanivattanatthaṃ sārambhe aparikkamane ca dukkaṭaṃ, adesitavatthukatāya pamāṇātikkantatāya ca saṅghādisesoti evaṃ āpattibhedadassanatthaṃ vuttāni.

၃၅၄. သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော စတုက္ကတို့ မည်သည်ကား 'ရဟန်းသည် ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်၏' ဟူသော အစရှိသော ပထမဝါရ၌ အဒေသိတဝတ္ထုကစတုက္က၊ ဒေသိတဝတ္ထုကစတုက္က၊ ပမာဏာတိက္ကန္တစတုက္က၊ ပမာဏိကစတုက္က၊ အဒေသိတဝတ္ထုကပမာဏာတိက္ကန္တစတုက္က၊ ဒေသိတဝတ္ထုကပမာဏိကစတုက္က ဟူ၍ စတုက္က ခြောက်ပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ဤနည်းတူစွာ သမာဒိဿတိဝါရ အစရှိကုန်သော ငါးပါးသော ဝါရတို့၌လည်း စတုက္က ခြောက်ပါးစီ ဖြစ်၍ ပေါင်းသော် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော စတုက္ကတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'အာပတ်အထူးကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်ကုန်၏' ဟူသည်—'သာရမ္ဘဖြစ်သော၊ အပရိက္ကမနဖြစ်သော အရပ်၌ ရဟန်းသည် ကျောင်းဆောက်လုပ်မူ' ဟု သာမညအားဖြင့် မာတိကာ၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် သာရမ္ဘနှင့် အပရိက္ကမနတို့၌လည်း သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သာ ဖြစ်ရာ၏ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆခြင်းကို တားမြစ်ရန်အလို့ငှာ၊ သာရမ္ဘ၌လည်းကောင်း၊ အပရိက္ကမန၌လည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏။ အဒေသိတဝတ္ထုကဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပမာဏာတိက္ကန္တဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သင့်၏ ဟု ဤသို့ အာပတ်အထူးကို ပြသရန် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

355-361. ‘‘Dvīhi saṅghādisesehī’’ti vattabbe vibhattibyattayena ca vacanabyattayena ca dvinnaṃ saṅghādisesenāti vuttanti āha ‘‘dvīhi saṅghādisesehi…pe… attho veditabbo’’ti. ‘‘Aññassa vā dātabbā’’ti vuttattā vippakataṃ kuṭiṃ labhitvā attano atthāya karontassapi ādito paṭṭhāya akatattā anāpattiyevāti vadanti. Apacinitabbāti viddhaṃsetabbā. Bhūmisamaṃ katvāti kuṭivatthusamaṃ katvā.

၃၅၅-၃၆၁. ‘‘ဒွီဟိ သံဃာဒိသေသေဟိ’’ ဟု ဆိုအပ်ပါလျက် ဝိဘတ်ကို ပြောင်းပြန်ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝုစ် (ကိန်း) ကို ပြောင်းပြန်ပြုခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ‘‘ဒွိန္နံ သံဃာဒိသေသေန’’ ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ဒွီဟိ သံဃာဒိသေသေဟိ...ပ... အနက်ကို သိအပ်၏' ဟု ဆရာက မိန့်တော်မူသည်။ 'သူတစ်ပါးအား ပေးအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မပြီးသေးသော ကျောင်းကို ရရှိ၍ မိမိအကျိုးငှာ ဆက်လက်ပြုလုပ်သော ရဟန်းအားလည်း အစမှစ၍ ကိုယ်တိုင်မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သည်သာတည်း ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'အပစိနိတဗ္ဗာ' ဟူသည် ဖျက်ဆီးအပ်၏ (ဖျက်ဆီးရမည်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'မြေပြင်နှင့် ညီမျှအောင် ပြု၍' ဟူသည် ကျောင်းရာမြေကို ညီညွတ်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟူလိုသည်။

364. Na hettha lepo ghaṭiyatīti chadanalepassa abhāvato vuttaṃ, visuṃyeva anuññātattā pana sacepi leṇassa anto uparibhāge cittakammādikaraṇatthaṃ lepaṃ denti, vaṭṭatiyeva. Lepadānavasena akatā iṭṭhakādiguhā guhā nāmāti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Tiṇehi vā paṇṇehi vā chāditakuṭikāva vuttāti ‘‘kukkuṭacchikagehaṃ vaṭṭatī’’ti vatvā ‘‘chadanaṃ daṇḍakehī’’tiādinā puna taṃ dassentehi tiṇapaṇṇacchadanā kuṭikāva vuttā. Chadanaṃ daṇḍakehi jālabandhaṃ katvāti chadanaṃ dīghato tiriyato ca ṭhapitadaṇḍakehi jālaṃ viya bandhitvā. Ogumphetvāti tiṇādiṃ viddhaṃsetvā. Bhittilepena saddhiṃ lepe ghaṭiteti ettha ullittāvalittabhāvassa chadanaṃ sandhāya vuttattā sacepi bhittilepena anatthiko hoti, chadanalepe samantato bhittiyā appamattakenapi ghaṭite bhittilepena vināpi āpattiyevāti vadanti. Upacikāmocanatthameva heṭṭhā pāsāṇakuṭṭaṃ katvā taṃ alimpitvā upari limpati, lepo na ghaṭiyati nāma, anāpattiyevāti iminā aṭṭhakathāvacanena taṃ na sameti. Tattha keci vadanti ‘‘bhittiṃ alimpitukāmatāya abhāvato chadanalepe pāsāṇakuṭṭena saddhiṃ ghaṭitepi tattha anāpatti vuttā’’ti, tampi na yuttaṃ. ‘‘Upacikāmocanatthamevā’’ti hi vuttattā pāsāṇakuṭṭe puna limpitukāmatāya abhāvoyeva viññāyati, teneva ‘‘taṃ alimpitvā’’ti [Pg.337] vuttaṃ. Tasmā ‘‘ullittādibhāvo…pe… chadanameva sandhāya vutto’’ti idaṃ satipi bhittilepe chadanalepena vinā āpatti na hotīti chadanalepassa padhānabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana bhittilepena vināpi āpatti hotīti dassanatthanti vadanti, idameva cettha yuttataranti amhākaṃ khanti. Etthāti tiṇakuṭikāya.

၃၆၄. 'ဤကျောင်း၌ အမိုးအလိမ်း မစပ်' ဟူသည် အမိုးကို လိမ်းကျံခြင်း မရှိသောကြောင့် ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ သီးခြား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် လိုဏ်ဂူ၏ အတွင်း အထက်အဖို့၌ ဆေးရေးပန်းချီ အစရှိသည်ကို ပြုရန်အလို့ငှာ လိမ်းကျံအံ့၊ အပ်စပ်သည်သာတည်း။ အင်္ဂတေလိမ်းကျံခြင်းမပြုဘဲ အုတ်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဆောက်လုပ်သောဂူသည် 'ဂူဟာ' မည်၏ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ 'မြက် သို့မဟုတ် သစ်ရွက်တို့ဖြင့် မိုးအပ်သော ကျောင်းကိုသာ ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဤပုဒ်၌—'ကြက်အိမ်နှင့်တူသော အိမ်သည် အပ်စပ်၏' ဟု ဆိုပြီး၍ 'အမိုးကို တံဖျာတို့ဖြင့်...' အစရှိသည်ဖြင့် ထိုအိမ်ကို ထပ်မံပြသလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် မြက်၊ သစ်ရွက်တို့ဖြင့် မိုးအပ်သော ကျောင်းကိုသာလျှင် ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အမိုးကို တံဖျာတို့ဖြင့် ကွန်ရက်ကဲ့သို့ ဖွဲ့၍' ဟူသည်ကား အမိုးကို အလျားအနံအားဖြင့် ထားအပ်သော တုတ်တံဖျာတို့ဖြင့် ကွန်ရက်ကဲ့သို့ ဖွဲ့နှောင်၍ ဟူလို။ 'ခါ၍' ဟူသည် မြက်အစရှိသည်တို့ကို ဖျက်ဆီးဖယ်ရှား၍ ဟူလို။ 'နံရံအလိမ်းနှင့်တကွ အလိမ်းအကျံ စပ်မိပါက' ဟူသော ဤပုဒ်၌—အပေါ်လိမ်း၊ အောက်လိမ်း (ဥလိတ္တ၊ အဝလိတ္တ) ဖြစ်ခြင်းကို အမိုးကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သောကြောင့်၊ နံရံအလိမ်းကို အလိုမရှိသော်လည်း၊ အမိုးအလိမ်းသည် ပတ်ပတ်လည်၌ နံရံနှင့် အနည်းငယ်မျှ စပ်မိပါက နံရံအလိမ်း မရှိသော်လည်း အာပတ်သင့်သည်သာတည်း ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ခြဘေးမှ ကင်းလွတ်စေရန်အလို့ငှာသာ အောက်၌ ကျောက်နံရံကို ပြုလုပ်၍ ထိုကျောက်နံရံကို မလိမ်းကျံဘဲ အထက်၌ လိမ်းကျံအံ့၊ အလိမ်းမစပ် မည်၏၊ အာပတ်မသင့်သည်သာတည်း' ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာစကားနှင့် (နံရံအလိမ်း မရှိသော်လည်း အာပတ်သင့်သည်သာတည်း ဟု ဆိုသော) ဆရာတို့စကားသည် မညီညွတ်ပေ။ ထိုစကား၌ အချို့သော ဆရာတို့က 'နံရံကို လိမ်းကျံလိုစိတ် မရှိသောကြောင့် အမိုးအလိမ်းသည် ကျောက်နံရံနှင့် စပ်မိသော်လည်း ထိုလိမ်းကျံရာ၌ အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည်လည်း မသင့်လျော်ပေ။ 'ခြဘေးမှ လွတ်ကင်းစေရန်အလို့ငှာသာ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ကျောက်နံရံ၌ တစ်ဖန် ထပ်မံလိမ်းကျံလိုစိတ် မရှိခြင်းကိုသာ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ထိုကျောက်နံရံကို မလိမ်းကျံဘဲ' ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အပေါ်လိမ်း၊ အောက်လိမ်း ဖြစ်ခြင်း...ပ... အမိုးကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် နံရံအလိမ်း ရှိသော်လည်း အမိုးအလိမ်းမပါဘဲ အာပတ်မသင့်ဟု အမိုးအလိမ်း၏ ပဓာနအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ နံရံအလိမ်း မရှိသော်လည်း အာပတ်သင့်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်မဟုတ် ဟု (ဆရာတို့က) ဆိုကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဤစကားသည်သာလျှင် အလွန်သင့်လျော်လှ၏ ဟု ငါတို့ အလိုရှိအပ်၏ (ယူဆ၏)။ 'ဤအရာ၌' ဟူသည် မြက်မိုးကျောင်း၌ ဟူလို။

Ettha ca tiṇakuṭikāya eva sabbathā anāpattibhāvassa dassanaṃ parivārapāḷiṃ ānetvā tiṇakuṭikāya sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo sukhena sakkā sādhetunti kataṃ. Tiṇakuṭikāya ca sabbathā anāpattibhāve sādhite teneva nayena leṇaguhādīsupi sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo sakkā viññātunti. Teneva ‘‘yaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Tathā hi tiṇakuṭikāya sārambhādipaccayāpi anāpattibhāve sādhite teneva nayena aññassatthāya karontassapi sārambhādipaccayāpi anāpattibhāvo atthato dassitoyeva hoti. Evañca sati bhikkhu samādisitvā pakkamati ‘‘kuṭiṃ me karothā’’ti, samādisati ca desitavatthukā ca hotu anārambhā ca saparikkamanā cāti, tassa kuṭiṃ karonti adesitavatthukaṃ sārambhaṃ aparikkamanaṃ. ‘‘Āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’nti pāḷiyaṃ aññassatthāya karontassapi sārambhādipaccayāpi dukkaṭaṃ kasmā vuttanti imaṃ codanaṃ manasi nidhāya ‘‘yaṃ pana…pe… akaraṇapaccayā vutta’’nti idaṃ vuttaṃ. Ayañhettha adhippāyo – aññassatthāya karontassapi sārambhādipaccayāpi anāpattiyeva. ‘‘Āpatti kārukānaṃ tiṇṇaṃ dukkaṭāna’’nti idaṃ pana aññassatthāya karontassa na sārambhādipaccayā āpattidassanatthaṃ vuttaṃ, kiñcarahi yathāsamādiṭṭhāya akaraṇapaccayā āpattidassanatthanti. Yasmā bahūsu potthakesu satasodhitasammate ca purāṇapotthake ayameva pāṭhakkamo dissati, tasmā yathādiṭṭhapāṭhānukkamenevettha attho pakāsito. Katthaci potthake pana ‘‘kuṭilakkhaṇappattampi kuṭiṃ…pe… anāpattī’’ti imassānantaraṃ ‘‘yaṃ panā’’tiādipāṭhaṃ likhanti, evañca sati tattha adhippāyo pākaṭoyeva. Anāpattīti vatvāti uposathāgārañca bhavissati, ahañca vasissāmītiādīsu vāsāgāratthāya eva aniyamitattā anāpattīti vatvā.

ဤအရာ၌ ပရိဝါပါဠိတော်ကို ဆောင်ယူ၍ မြက်ကုဋိ (တိဏကုဋိ) ၌သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော အချင်းအရာအားဖြင့် အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြင့် မြက်ကုဋိ၌ သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့်လည်း အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို လွယ်ကူစွာ ပြီးစေနိုင်၏ဟု ပြုအပ်၏။ မြက်ကုဋိ၌ ခပ်သိမ်းသော အချင်းအရာအားဖြင့် အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို ပြီးစေအပ်သည်ရှိသော် ထိုနည်းဖြင့်လျှင် လိုဏ်ဂူ (လေနဂူဟာ) အစရှိသည်တို့၌လည်း သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို သိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် “ယံ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကျယ်ကို ပြပါအံ့။ မြက်ကုဋိ၌ သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့်လည်း အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို ပြီးစေအပ်သည်ရှိသော် ထိုနည်းတူစွာပင် သူတစ်ပါးအတွက် ပြုလုပ်ပေးသော ရဟန်းအားလည်း သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သော အဖြစ်ကို အနက်အားဖြင့် ပြပြီးသား ဖြစ်ပေ၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါလျက် “ရဟန်းသည် (ကျောင်းဆောက်ရန်) တိုက်တွန်း၍ ဖဲသွား၏၊ ငါ့အား ကုဋိကို ဆောက်လုပ်ကြလော့ဟု တိုက်တွန်း၏။ တိုက်တွန်းအပ်သောသူတို့သည်လည်း ညွှန်ကြားအပ်သော မြေအရပ်ရှိသည်လည်းဖြစ်သော၊ အာရမ္ဘကင်းသည်လည်းဖြစ်သော၊ လှည့်ပတ်ခွင့်ရှိသည်လည်းဖြစ်သော ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းကို မညွှန်ကြားအပ်သော မြေအရပ်ရှိသော၊ သာရမ္ဘရှိသော၊ လှည့်ပတ်ခွင့်မရှိသော ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်၏။ ဆောက်လုပ်သူ သုံးဦးတို့အား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟု ပါဠိတော်၌ သူတစ်ပါးအတွက် ဆောက်လုပ်ပေးသူအားလည်း သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့် အဘယ်ကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်ဟု ဆိုသနည်းဟူသော စောဒနာကို စိတ်၌ ထား၍ “ယံ ပန... ပေ... အကရဏပစ္စယာ ဝုတ္တံ” ဟူသော စကားကို ဆရာတော် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- သူတစ်ပါးအတွက် ဆောက်လုပ်ပေးသူအားလည်း သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်သည်သာ ဖြစ်၏။ “ဆောက်လုပ်သူ သုံးဦးတို့အား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏” ဟူသော စကားကိုမူ သူတစ်ပါးအတွက် ဆောက်လုပ်ပေးသူအား သာရမ္ဘစသောအကြောင်းကြောင့် အာပတ်သင့်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ ဆိုသည်မဟုတ်၊ အမိန့်ပေးအပ်သည်အတိုင်း မပြုလုပ်ခြင်း ဟူသော အကြောင်းကြောင့် အာပတ်သင့်ကြောင်း ပြခြင်းငှာသာ ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ များစွာသော ပေစာတို့၌လည်းကောင်း၊ အကြိမ်တစ်ရာ သုတ်သင်အပ်သော ရှေးဟောင်း ပေစာတို့၌လည်းကောင်း ဤပါဌ်အစဉ်အတိုင်းသာ ထင်ရှားသောကြောင့် ဤ “ယံ ပန” အစရှိသော စကား၌ ထိုပါဌ်အစဉ်အတိုင်းပင် အနက်ကို ပြအပ်၏။ အချို့သော ပေစာတို့၌မူ “ကုဋိလက္ခဏပ္ပတ္တမ္ပိ ကုဋိံ... ပေ... အနာပတ္တိ” ဟူသော ဤပုဒ်၏ အခြားမဲ့၌ “ယံ ပန” အစရှိသော ပါဌ်ကို ရေးသားကြရာ ဤသို့ဖြစ်လျှင် အဓိပ္ပာယ်သည် ထင်ရှားလှပေ၏။ “အာပတ်မသင့်” ဟု ဆိုရာ၌ “ဥပုသ်အိမ်လည်း ဖြစ်လတ္တံ့၊ ငါလည်း နေအံ့” ဟု အစရှိသဖြင့် နေရာအိမ်အဖြစ်သို့ သီးသန့် မသတ်မှတ်အပ်သောကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

Pamāṇātikkantakuṭikaraṇalakkhaṇā [Pg.338] kiriyāyeva, adesitavatthumūlikāyapi āpattiyā aṅgaṃ hoti pamāṇātikkantamūlikāyapi, tadubhayaṃ ekato katvā ‘‘kiriyākiriyato’’ti vuttaṃ. Vatthuṃ adesāpetvā pamāṇayuttaṃ kuṭiṃ karontassapi vatthuṃ desāpetvā akiriyāya kuṭikaraṇakiriyāya ca samuṭṭhānato kiriyākiriyatova samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Acittakanti paṇṇattiajānanacittena acittakaṃ. Ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimappamāṇasambhavo, adesitavatthutā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭṭanāti imānettha cha vā satta vā aṅgāni.

ပမာဏလွန်သော ကုဋိကို ပြုလုပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ပြုလုပ်မှု (ကိရိယာ) သည်သာလျှင် မညွှန်ကြားအပ်သော မြေအရပ်ကို အရင်းခံသော အာပတ်၏လည်းကောင်း၊ ပမာဏလွန်ခြင်းကို အရင်းခံသော အာပတ်၏လည်းကောင်း အင်္ဂါ ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ “ကိရိယာကိရိယတော” (ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် မပြုလုပ်ခြင်းကြောင့်) ဟု ဆိုအပ်၏။ မြေအရပ်ကို မညွှန်ကြားစေဘဲ ပမာဏနှင့်ညီသော ကုဋိကို ပြုလုပ်သူအားလည်းကောင်း၊ မြေအရပ်ကို ညွှန်ကြားစေ၍ ကုဋိကို မပြုလုပ်ဘဲနေသူအားလည်းကောင်း ကုဋိပြုလုပ်ခြင်း ကိရိယာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “ကိရိယာကိရိယတော” (ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် မပြုလုပ်ခြင်းမှ) ဖြစ်ပေါ်၏ဟု သိအပ်၏။ “အစိတ္တက” ဟူသည်မှာ သိက္ခာပုဒ်ပညတ်ချက်ကို မသိသော စိတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သဖြင့် စိတ်မရှိသော (အစိတ္တက) ဟု ခေါ်၏။ ဥလ္လိတ္တ (အင်္ဂတေလိမ်းကျံခြင်း) အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး၏ အဖြစ်၊ အောက်ထစ်ပမာဏ မရှိခြင်း၊ မညွှန်ကြားအပ်သော မြေအရပ် ရှိခြင်း၊ ပမာဏလွန်ခြင်း၊ မိမိအတွက် ရည်ညွှန်းခြင်း၊ နေရာကျောင်း ဖြစ်ခြင်း၊ အင်္ဂတေလိမ်းကျံခြင်း ဟူသော ဤခြောက်ပါး သို့မဟုတ် ခုနစ်ပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

၇. ဝိဟာရကာရသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

365. Sattame evaṃnāmake nagareti kosambīnāmake. Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā kosambīti saṅkhyaṃ agamāsi. Kusumbassa nāma isino assamato avidūre māpitattāti eke. Idaṃ vuttaṃ hoti – kusumbassa isino nivāsabhūmi kosambī, tassa ca avidūre bhavattā nagaraṃ kosambīti saṅkhyaṃ gatanti. Ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kāritoti ettha ko ghositaseṭṭhi, kathañcānena so ārāmo kāritoti? Pubbe kira addilaraṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro subhikkhaṃ raṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi. Mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā. Te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakānañca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso bahutaraṃ pāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhāti. Paccekabuddhopi bhattakiccakāle kukkurassa ekaṃ piṇḍaṃ deti. So paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati, gopālake [Pg.339] asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tatrāssa ‘‘ghosakadevaputto’’tveva nāmaṃ ahosi.

၃၆၅. သတ္တမသိက္ခာပုဒ်၌ “ဤမည်သောမြို့၌” ဟူသည်မှာ ကောသမ္ဘီအမည်ရှိသော မြို့၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမြို့၏ ဥယျာဉ် ရေကန် အစရှိသော အရပ်တို့၌ ကြို့ပင် (ကောသမ္ဗရုက္ခ) များ အလွန်ပေါများသောကြောင့် ကောသမ္ဘီဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ အချို့ကလည်း ကုသုမ္ဗအမည်ရှိသော ရသေ့၏ သခန် (သင်္ခမ်း) အနီး၌ တည်ထားသောကြောင့် ကောသမ္ဘီဟု ခေါ်တွင်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ- ကုသုမ္ဗရသေ့၏ နေမြေအရပ်ကို ကောသမ္ဘီဟု ခေါ်၏၊ ထိုအရပ်နှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် ဖြစ်သောကြောင့် မြို့ကို ကောသမ္ဘီဟု ခေါ်တွင်ခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဃောသိတ အမည်ရှိသော သူဌေးသည် ဆောက်လုပ်အပ်၏” ဟူသော စကား၌ ဃောသိတသူဌေးဟူသည် မည်သူနည်း၊ သူသည် ထိုကျောင်းတိုက်ကို အဘယ်သို့ ဆောက်လုပ်သနည်းဟူသော မေးခွန်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ အကျယ်ကို ဆိုပေအံ့။ ရှေးအခါက အဒ္ဒိလတိုင်း ဟု ရှိခဲ့၏။ ထိုတိုင်းပြည်မှ ကောတူဟလိက အမည်ရှိသော သူဆင်းရဲတစ်ဦးသည် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသော ဘေးကြောင့် သားမယားနှင့်တကွ ဝပြောသော တိုင်းပြည်သို့ သွားစဉ် သားငယ်ကို မသယ်ဆောင်နိုင်သဖြင့် စွန့်ပစ်၍ သွားလေ၏။ အမိဖြစ်သူသည် ပြန်လှည့်၍ ထိုကလေးကို ကောက်ယူကာ သွားခဲ့၏။ ထိုသူတို့သည် နွားကျောင်းသားရွာ တစ်ခုသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုစဉ်အခါ နွားကျောင်းသားတို့သည် များစွာသော နို့ဃနာဆွမ်းကို ပြင်ဆင်ထားကြရာ ထိုနွားကျောင်းသားများထံမှ နို့ဃနာကို ရရှိ၍ စားကြလေသည်။ ထိုအခါ ထိုသူဆင်းရဲသည် နို့ဃနာကို အလွန်အကျွံ စားမိသဖြင့် မကြေနိုင်ဘဲ ညဉ့်အချိန်၌ သေဆုံးကာ ထိုနွားကျောင်းသားရွာ၌ပင် ခွေးမတစ်ကောင်၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေနေ၍ ခွေးကလေး ဖြစ်လာလေ၏။ ထိုခွေးကလေးသည် နွားကျောင်းသား၏ အလွန်ချစ်ခင်မှုကို ရရှိခဲ့သည်။ နွားကျောင်းသားသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း ဆွမ်းစားပြီးသောအခါ ခွေးကလေးအား ဆွမ်းတစ်ဆုပ် ပေးလေ့ရှိ၏။ ထိုခွေးကလေးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအပေါ်၌ ချစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေ၍ နွားကျောင်းသားနှင့်အတူ ကျောင်းသင်္ခမ်းသို့လည်း လိုက်ပါလေ့ရှိ၏။ နွားကျောင်းသား မရှိသောအခါ ဆွမ်းခံချိန်ရောက်လျှင် အလိုလိုသွား၍ အချိန်တန်ပြီဖြစ်ကြောင်း အသိပေးရန် သစ်ရွက်မိုးကျောင်းတံခါး၌ ဟောင်လေ့ရှိ၏။ လမ်းခရီးအကြား၌ သားရဲတိရစ္ဆာန်များကို မြင်လျှင်လည်း ဟောင်၍ မောင်းထုတ်ပေးတတ်၏။ ထိုခွေးကလေးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအပေါ်၌ ကြည်ညိုရိုသေသော စိတ်ဖြင့် သေဆုံးခဲ့၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ သူ့အား “ဃောသကနတ်သား” ဟူ၍သာ အမည်တွင်လေသည်။

So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekasmiṃ kulaghare nibbatti. Taṃ aputtako kira seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pitu accayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghositaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi, pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

ထိုဃောသကနတ်သားသည် နတ်ပြည်မှ စုတေ၍ ကောသမ္ဘီပြည်၌ တစ်ဦးသော အမျိုးအိမ်၌ မွေးဖွားလေသည်။ သားမရှိသော သူဌေးကြီးတစ်ဦးသည် ထိုသူငယ်၏ မိဘတို့အား ဥစ္စာပေး၍ သားအဖြစ် မွေးစားခဲ့၏။ ထိုနောက်မှ မိမိ၌ သားအရင်း ဖွားမြင်လာသောအခါ ထိုမွေးစားသားကို ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် သတ်ဖြတ်ရန် ကြိုးစားခဲ့၏။ သူငယ်သည် မိမိ၏ ဘုန်းကံကြီးမားမှုကြောင့် ခုနစ်နေရာစလုံး၌ မသေဘဲ နောက်ဆုံးတွင် သူဌေးသမီးတစ်ဦး၏ ဉာဏ်ပညာဖြင့် အသက်ဘေးမှ လွတ်မြောက်ခဲ့ရ၏။ နောင်အခါ ဖခင်သူဌေးကြီး ကွယ်လွန်သဖြင့် သူဌေးရာထူးကို ဆက်ခံရရှိကာ “ဃောသိတသူဌေး” ဟု ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ ကောသမ္ဘီပြည်၌ အခြားသော ကုက္ကုဋသူဌေး၊ ပါဝါရိယသူဌေး ဟူ၍ သူဌေးနှစ်ဦးလည်း ရှိကြရာ ဤဃောသိတသူဌေးနှင့်အတူ သူဌေးသုံးဦး ရှိကြကုန်၏။

Tena ca samayena tesaṃ sahāyakānaṃ seṭṭhīnaṃ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṃsu. Te kālena kālaṃ loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ āgacchanti. Athekasmiṃ vāre gimhasamaye manussapathaṃ āgacchantā nirudakaṃ mahākantāraṃ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṃ nigrodharukkhaṃ disvā cintesuṃ ‘‘yādiso ayaṃ rukkho, addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṃ, sādhu vatassa, sace no pānīyaṃ vā paribhojanīyaṃ vā dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘imesaṃ saṅgahaṃ karissāmī’’ti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṃ udakadhāraṃ pavattesi. Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṃ udakavaṭṭiṃ disvā attano bhājanehi udakaṃ gahetvā paribhogaṃ katvā cintesi ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogudakaṃ dinnaṃ, idaṃ pana agāmakaṃ mahāraññaṃ, sādhu vatassa, sace no āhārampi dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ upakappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi.

ထိုအခါ၌လည်း ထိုအဆွေခင်ပွန်းဖြစ်ကြသော သူဌေးတို့၏ ကိုးကွယ်ရာ ဆရာဖြစ်ကုန်သော ငါးရာသော ရသေ့တို့သည် တောင်ခြေ၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် အခါအားလျော်စွာ ဆားချဉ်မှီဝဲရန် လူတို့သွားရာ လမ်းခရီးသို့ လာကြကုန်၏။ တစ်ခါသော် နွေကာလ၌ လူတို့သွားရာလမ်းသို့ လာကြသော ရသေ့တို့သည် ရေမရှိသော တောကန္တာရကြီးကို ဖြတ်ကျော်ပြီးလျှင် ကန္တာရ၏အဆုံး၌ ကြီးစွာသော ပညောင်ပင်ကို မြင်၍— "ဤသစ်ပင်သည် ဤမျှလောက် ကျေးဇူးနှင့် ပြည့်စုံပေ၏၊ ဤသစ်ပင်၌ တန်ခိုးကြီးသော နတ်မင်း ရှိရမည်မှာ ဧကန်ပင် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ငါတို့အား သောက်ရေ သုံးဆောင်ရေကို ပေးလှူပါက ကောင်းလေစွတကား" ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ နတ်သည် ရသေ့တို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိ၍ "ဤရသေ့တို့အား ချီးမြှောက်ခြင်း ပြုအံ့" ဟု မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ဖြင့် သစ်ကိုင်းကြားမှ ထွန်တုံးဦးခန့်ရှိသော ရေအလျဉ်ကို စီးဆင်းစေ၏။ ရသေ့အပေါင်းသည် ငွေတုံးငွေခဲနှင့်တူသော ရေအလျဉ်ကို မြင်၍ မိမိတို့၏ ခွက်တို့ဖြင့် ရေကို ခပ်ယူကာ သုံးဆောင်ပြီးလျှင် "နတ်မင်းသည် ငါတို့အား သုံးဆောင်ရန် ရေကို ပေးလှူပေပြီ၊ သို့သော် ဤနေရာကား ရွာမရှိသော တောကြီးမျက်မည်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ငါတို့အား အာဟာရကိုလည်း ပေးလှူပါက ကောင်းလေစွတကား" ဟု ထပ်မံ ကြံစည်ကြပြန်၏။ နတ်သည် ရသေ့တို့အား ချီးမြှောက်သောအားဖြင့် နတ်သုဒ္ဓါ ယာဂူ ခဲဖွယ် စသည်တို့ကို လှူဒါန်း၍ ရောင့်ရဲစေ၏။

Isayo cintayiṃsu ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogudakampi bhojanampi sabbaṃ dinnaṃ, sādhu vatassa, sace no attānaṃ dasseyyā’’ti. Devatā tesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā upaḍḍhakāyaṃ dassesi. Devate mahatī te sampatti, kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ adhigatāsīti. Nātimahantaṃ parittakaṃ kammaṃ katvāti. Upaḍḍhuposathakammaṃ nissāya hi devatāya sampatti laddhā. Anāthapiṇḍikassa [Pg.340] kira gehe ayaṃ devaputto kammakāro ahosi. Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti. Ekadivasaṃ ayaṃ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṃ gato. Mahāseṭṭhi nivāpaṃ labhamānamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṃ gatabhāvaṃ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṃ adāsi. Bhattakāradāsī ekasseva bhattaṃ pacitvā araññato āgatassa bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi. Kammakāro cintayi ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ kāle gehaṃ ekasaddaṃ ahosi, ajja ativiya sannisinnaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti. Tassa sā ācikkhi ‘‘ajja imasmiṃ gehe sabbe manussā uposathikā, mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṃ adāsī’’ti. Evaṃ ammāti. Āma sāmīti. ‘‘Imasmiṃ kāle uposathaṃ samādinnassa uposathakammaṃ hoti, na hotī’’ti mahāseṭṭhiṃ puccha ammāti. Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha – ‘‘sakalauposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhakammaṃ pana hoti, uposathiko hotī’’ti. Kammakāro bhattaṃ abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṃ gahetvā nipajji. Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṃ vāto kuppi. So paccūsasamaye kālaṃ katvā upaḍḍhuposathakammanissandena mahāvattaniaṭavidvāre nigrodharukkhadevaputto hutvā nibbatti.

ရသေ့တို့သည် "နတ်မင်းသည် ငါတို့အား သုံးဆောင်ရန် ရေကိုလည်းကောင်း၊ ဘောဇဉ်ကိုလည်းကောင်း အလုံးစုံကို လှူဒါန်းပြီးပြီ။ အကယ်၍ ငါတို့အား မိမိ၏ကိုယ်ကို ပြသပါက ကောင်းလေစွတကား" ဟု ကြံစည်ကြပြန်၏။ နတ်သည် ရသေ့တို့၏ အလိုကို သိ၍ မိမိ၏ ကိုယ်တစ်ဝက်ကို ပြသလေ၏။ ရသေ့တို့က "နတ်သား... သင်၏စည်းစိမ်သည် ကြီးကျယ်လှဘိ၏၊ အဘယ်ကောင်းမှုကံကို ပြုခဲ့၍ ဤစည်းစိမ်ကို ရရှိသနည်း" ဟု မေးကြ၏။ နတ်သားက "အလွန်မကြီးကျယ်လှသော အနည်းငယ်မျှသော ကောင်းမှုကံကိုသာ ပြုခဲ့၍ ရပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုနတ်သားသည် ထက်ဝက်သော ဥပုသ်ဆောက်တည်ခြင်း ကောင်းမှုကို အမှီပြု၍ ဤနတ်စည်းစိမ်ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ကြားရသည်မှာ ထိုနတ်သားသည် လူ့ဘဝက အနာထပိဏ်သူဌေးကြီး၏ အိမ်၌ အလုပ်သမားတစ်ဦး ဖြစ်ဖူးသတတ်။ သူဌေးကြီး၏အိမ်၌ ဥပုသ်နေ့များတွင် ကျွန်နှင့် အလုပ်သမားများအထိ လူအားလုံး ဥပုသ်ဆောက်တည်ကြရ၏။ တစ်နေ့သ၌ ထိုအလုပ်သမားသည် တစ်ဦးတည်း နံနက်စောစောကပင် ထ၍ အလုပ်လုပ်ရန် တောသို့ သွားလေ၏။ သူဌေးကြီးသည် စားနပ်ရိက္ခာ ရသင့်ရထိုက်သောသူတို့ကို မှတ်သားစစ်ဆေးရာ ထိုအလုပ်သမား တစ်ယောက်တည်း တောသို့သွားကြောင်း သိသဖြင့် သူ၏ညစာအတွက် ရိက္ခာကို ဖယ်ထားပေး၏။ ထမင်းချက်ကျွန်မသည်လည်း ထိုသူတစ်ယောက်တည်းအတွက် ထမင်းချက်၍ တောမှပြန်လာသောအခါ ထမင်းခူးခတ်ပေး၏။ အလုပ်သမားသည် "အခြားနေ့များတွင် ဤအချိန်၌ အိမ်တွင် လူသံသူသံများ ညံညံစီစီ ရှိလှ၏၊ ယနေ့မူ အလွန် တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်နေပါတကား၊ ဤသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သနည်း" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ထိုထမင်းချက်ကျွန်မအား မေး၏။ ထမင်းချက်ကျွန်မက "ယနေ့ ဤအိမ်ရှိ လူအားလုံး ဥပုသ်ဆောက်တည်ကြသည်၊ သူဌေးကြီးသည် သင့်တစ်ယောက်တည်းအတွက်သာ ညစာရိက္ခာကို ပေးထားသည်" ဟု ပြောပြ၏။ "ထိုသို့လော မိခင်" ဟု မေးရာ၊ "ဟုတ်ပါသည် သခင်" ဟု ပြော၏။ ထိုအခါ အလုပ်သမားက "ဤအချိန်ကျမှ ဥပုသ်ဆောက်တည်ပါက ဥပုသ်ကံ ထမြောက်ပါဦးမည်လော၊ မထမြောက်ပါလောဟု သူဌေးကြီးအား သွားရောက် မေးမြန်းပေးပါဦး မိခင်" ဟု ဆို၏။ ကျွန်မသည် သွားရောက် မေးမြန်းရာ သူဌေးကြီးက "တစ်နေ့လုံးအပြည့် ဥပုသ်ကံကား မရနိုင်၊ ထက်ဝက်သော ဥပုသ်ကံမူကား ရနိုင်၏၊ ဥပုသ်သည် ဖြစ်နိုင်ပါသည်" ဟု ပြောကြားလိုက်၏။ အလုပ်သမားသည် ထမင်းကို မစားတော့ဘဲ ခံတွင်းကို ဆေးကြောသန့်စင်၍ ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ မိမိ၏ နေရာသို့ သွားရောက် အိပ်စက်လေ၏။ အာဟာရ ပြတ်တောက်သဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသော ထိုသူအား ညဉ့်အခါ၌ လေရောဂါ ထကြွလာ၏။ ထိုသူသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ ကွယ်လွန်၍ ထက်ဝက်သော ဥပုသ်ကောင်းမှုအကျိုးဆက်ကြောင့် မဟာဝတ္တနိတောအုပ်တံခါးဝရှိ ပညောင်ပင်၌ နတ်သားဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာလေသတည်း။

So taṃ pavattiṃ isīnaṃ ārocesi. Isayo pucchiṃsu ‘‘tumhehi mayaṃ ‘buddho dhammo saṅgho’ti assutapubbaṃ sāvitā, uppanno nu kho loke buddho’’ti. Āma, bhante, uppannoti. Idāni kuhiṃ vasatīti. Sāvatthiyaṃ nissāya jetavane, bhanteti. Isayo ‘‘tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ satthāraṃ passissāmā’’ti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambīnagaraṃ sampāpuṇiṃsu. Mahāseṭṭhino ‘‘isayo āgatā’’ti paccuggamanaṃ katvā ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṃ adaṃsu. Isayo ‘‘bhutvāva gacchāmā’’ti āpucchiṃsu. Bhante, tumhe aññasmiṃ kāle ekampi māsaṃ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha, imasmiṃ pana vāre hiyyo āgantvā ‘‘ajjeva gacchāmā’’ti vadatha, kiṃ idanti. Āma gahapatayo buddho loke uppanno, na kho pana sakkā jīvitantarāyo jānituṃ, tena mayaṃ turitā gacchāmāti[Pg.341]. Tena hi, bhante, mayampi āgacchāma, amhehi saddhiṃyeva gacchathāti. ‘‘Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ puretaraṃ gamissāmā’’ti nikkhamitvā ekaṭṭhāne dve divasāni avasitvā turitagamanena sāvatthiṃ patvā jetavanavihāre satthu santikameva agamaṃsu. Tattha madhuradhammakathaṃ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

ထိုနတ်သားသည် ထိုအကြောင်းအရာကို ရသေ့တို့အား ပြောကြားလျှောက်ထားလေ၏။ ရသေ့တို့ကလည်း "သင်သည် ငါတို့အား 'ဘုရား တရား သံဃာ' ဟူသော တစ်ခါမျှ မကြားဖူးသော စကားကို ကြားစေအပ်ပြီ၊ လောက၌ ဘုရားပွင့်တော်မူပြီလော" ဟု မေးကြ၏။ "ဟုတ်ပါသည် အရှင်ဘုရားတို့၊ ပွင့်တော်မူပါပြီ" ဟု လျှောက်၏။ "ယခုအခါ အဘယ်အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါသည် အရှင်ဘုရားတို့" ဟု လျှောက်ထား၏။ ရသေ့တို့သည် "သင်တို့ နေရစ်ကြဦးလော့၊ ငါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်အံ့" ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြလျက် ထွက်ခွာခဲ့ကြပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် ကောသမ္ပီပြည်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ သူဌေးကြီးတို့သည် "ရသေ့များ ကြွလာကြပြီ" ဟု သိရှိ၍ ခရီးဦးကြိုဆိုကြပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရားတို့... နက်ဖြန်၌ အကျွန်ုပ်တို့၏ ဆွမ်းကို အလှူခံတော်မူကြပါ" ဟု ပင့်ဖိတ်ကာ နောက်တစ်နေ့တွင် ရသေ့အပေါင်းတို့အား ကြီးစွာသောအလှူကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ ရသေ့တို့သည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးလျှင် "ငါတို့ သွားကြတော့အံ့" ဟု နှုတ်ဆက်ကြ၏။ "အရှင်ဘုရားတို့... အရှင်ဘုရားတို့သည် အခြားသောအခါများ၌ တစ်လ၊ နှစ်လ၊ သုံးလ၊ လေးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးပြီးမှ ကြွလေ့ရှိကြပါ၏၊ ယခုအကြိမ်၌မူ မနေ့ကမှ ကြွလာပြီးလျှင် 'ယနေ့ပင် သွားကြတော့အံ့' ဟု မိန့်တော်မူကြပါ၏၊ ဤသည်ကား အဘယ်အကြောင်းကြောင့်ပါနည်း

Tepi tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭuṇṇadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanasāmante khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tiṇṇampi sahāyānaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi. Te balavasomanassajātā satthāraṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ adaṃsu, puna nimantetvā punadivaseti evaṃ aḍḍhamāsaṃ dānaṃ datvā ‘‘bhante, amhākaṃ janapadaṃ āgamanāya paṭiññaṃ dethā’’ti pādamūle nipajjiṃsu. Bhagavā ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti āha. ‘‘Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotī’’ti gahapatayo sallakkhetvā ‘‘dinnā no bhagavatā paṭiññā’’ti pādamūle nipajjitvā dasabalaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane vihāraṃ kāretvā anupubbena kosambiṃ patvā ‘‘loke buddho uppanno’’ti kathayiṃsu. Tayo janā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vihāre kārāpesuṃ. Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma ahosi. Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavanaṃ nāma. Ghositena kārito ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ghositanāmakena kira seṭṭhinā so kārito’’ti.

ထိုသူဌေးသုံးဦးတို့သည်လည်း လှည်းငါးရာစီဖြင့် ထောပတ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပိုးဖဲကမ္ဗလာ ပုဆိုးစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ယူဆောင်ကာ ကောသမ္ပိပြည်မှ ထွက်ခွာခဲ့၍ အစဉ်သဖြင့် သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်ရှိပြီးလျှင် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်အနီး၌ စခန်းချ၍ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားရောက် ရှိခိုးကာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ စကားပြောကြားပြီးနောက် သင့်လျော်သော နေရာ၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအဆွေခင်ပွန်း သုံးဦးတို့အား သာယာနာပျော်ဖွယ် တရားစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသူဌေးတို့သည် အလွန်တရာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ပင့်ဖိတ်ကာ နက်ဖြန်နေ့၌ အလှူကြီးကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ တစ်ဖန် ပင့်ဖိတ်၍ နက်ဖြန်နေ့၌ အလှူကြီးကို လှူဒါန်းကြပြန်၏။ ဤနည်းဖြင့် လခွဲပတ်လုံး အလှူကို ပေးလှူပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့၏ ဇနပုဒ်သို့ ကြွရောက်တော်မူရန် ဝန်ခံတော်မူပါဘုရား" ဟု လျှောက်ထားလျက် ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဒါယကာတို့၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်၌သာ မွေ့လျော်တော်မူကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သူဌေးတို့သည် "ဤမျှဖြင့်ပင် ဝန်ခံခြင်းကို ပေးသည်မည်၏" ဟု နှလုံးသွင်း မှတ်သားကာ "မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အား ဝန်ခံတော်မူပြီ" ဟု ယူဆလျက် ခြေတော်ရင်း၌ ဝပ်စင်းရှိခိုးပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ထွက်ခွာလာခဲ့ကြ၏။ ခရီးလမ်းအကြား၌ တစ်ယူဇနာစီတွင် ကျောင်းတဲများကို ဆောက်လုပ်စေလျက် အစဉ်သဖြင့် ကောသမ္ပိပြည်သို့ ရောက်သောအခါ "လောက၌ ဘုရားပွင့်တော်မူပြီ" ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူဌေးသုံးဦးတို့သည် မိမိတို့၏ ဥယျာဉ်ခြံ၌ များစွာသော ဥစ္စာပစ္စည်းများကို စွန့်လွှတ်လျက် မြတ်စွာဘုရားအတွက် ကျောင်းများကို ဆောက်လုပ်စေကုန်၏။ ထိုကျောင်းတို့တွင် ကုက္ကုဋသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သောကျောင်းသည် ကုက္ကုဋာရုံကျောင်းတော် မည်၏။ ပါဝါရိကသူဌေး သရက်တော၌ ဆောက်လုပ်အပ်သောကျောင်းသည် ပါဝါရိကာရုံကျောင်းတော် မည်၏။ ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သောကျောင်းသည် ဃောသိတာရုံကျောင်းတော် မည်၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ "ဃောသိတအမည်ရှိသော သူဌေးသည် ထိုကျောင်းကို ဆောက်လုပ်အပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Yo abhinikkhamanakāle saddhiṃ nikkhanto, yassa ca satthārā parinibbānakāle brahmadaṇḍo āṇatto, taṃ sandhāyāha ‘‘bodhisattakāle upaṭṭhākachannassā’’ti. Iminā ca yo majjhimanikāye channovādasutte (ma. ni. 3.389 ādayo) gilāno hutvā dhammasenāpatinā ovadiyamānopi māraṇantikavedanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto tiṇhena satthena kaṇṭhanāḷiṃ chinditvā maraṇabhaye uppanne gatinimitte ca upaṭṭhite attano puthujjanabhāvaṃ ñatvā saṃviggo vipassanaṃ paṭṭhapetvā saṅkhāre pariggaṇhanto arahattaṃ [Pg.342] patvā samasīsī hutvā parinibbāyi, ayaṃ so na hotīti dasseti. Pūjāvacanappayoge kattari sāmivacanassapi icchitattā āha ‘‘gāmassa vā pūjita’’nti. Lakkhaṇaṃ panettha saddasatthānusārato veditabbaṃ. Ekeko koṭṭhāsoti ekeko bhāgo.

အကြင်ဆန္နသည် တောထွက်တော်မူစဉ်အခါက အတူတကွ ထွက်ခဲ့၏၊ အကြင်ဆန္နအားလည်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခါနီးကာလ၌ ဗြဟ္မဒဏ်ပေးရန် မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုဆန္နကို ရည်ညွှန်း၍ "ဗောဓိသတ္တကာလေ ဥပဋ္ဌာကဆန္နဿ" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း— မဇ္ဈိမနိကာယ် ဆန္နောဝါဒသုတ်၌ ဖျားနာသဖြင့် တရားစစ်သူကြီး ရှင်သာရိပုတ္တရာက ဆုံးမသော်လည်း သေလုမတတ်ပြင်းထန်သော ဝေဒနာကို သည်းမခံနိုင်သဖြင့် ထက်လှစွာသော ဓားဖြင့် လည်ချောင်းကို ဖြတ်ရာ၊ သေဘေးနီးလာပြီး ဂတိနိမိတ် ထင်လာသောအခါ မိမိ၏ ပုထုဇဉ်အဖြစ်ကို သိရှိကာ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် ဝိပဿနာကို ပွားများပြီး သင်္ခါရတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းလျက် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ သမသီသီဖြစ်လျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသွားသော ဆန္နသည် ဤဗောဓိသတ်ဘဝက အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ဆန္နမဟုတ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။ ပူဇနကြိယာကို သုံးစွဲရာ၌ ကတ္တားအနက်၌ သာမိဝိဘတ်ကိုလည်း လိုလားအပ်သောကြောင့် "gāmassa vā pūjita" ဟု ဆို၏။ ဤအရပ်၌ သရုပ်လက္ခဏာကို သဒ္ဒါကျမ်းနှင့်အညီ သိအပ်၏။ "ekeko koṭṭhāsa" ဟူသည် တစ်ခုစီသော အဖို့အစုတည်း။

366. Kiriyato samuṭṭhānabhāvoti kevalaṃ kiriyāmattato samuṭṭhānabhāvaṃ paṭikkhipati, vatthuno pana adesanāya kuṭikaraṇakiriyāya ca samuṭṭhānato kiriyākiriyato samuṭṭhātīti veditabbaṃ. Imasmiṃ sikkhāpade bhikkhū vā anabhineyyāti ettha vā-saddo ‘‘ayaṃ vā so mahānāgo’’tiādīsu viya avadhāraṇatthoti daṭṭhabbo.

၃၆၆. "ကိရိယတော သမုဋ္ဌာနဘာဝေါ" ဟူသည်ကား သက်သက်မျှသော ကိရိယာမျှကြောင့် သမုဋ္ဌာန်ဖြစ်ခြင်းကို ပယ်မြစ်၏။ ကျောင်းရာကို မပြဘဲ ကုဋိကိုပြုသော ကိရိယာကြောင့်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ကိရိယာနှင့် အကိရိယာတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ "bhikkhū vā anabhineyyā" ဟူသော ပုဒ်၌ "vā" သဒ္ဒါသည် "ayaṃ vā so mahānāgo" အစရှိသည်တို့၌ ကဲ့သို့ အဝဓာရဏ (ဧကန်သတ်မှတ်ခြင်း) အနက်ရှိ၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိဟာရကာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီး၏။

8. Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

၈. ပထမဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

380. Aṭṭhame pākārena parikkhittanti sambandho. Gopuraṭṭālakayuttanti dvārapāsādena ca tattha tattha pākāramatthake patiṭṭhāpitaaṭṭālakehi ca yuttaṃ. Veḷūhi parikkhittattā abbhantare pupphūpagaphalūpagarukkhasañchannattā ca nīlobhāsaṃ. Chāyūdakasampattiyā bhūmibhāgasampattiyā ca manoramaṃ. Kāḷakavesenāti kalandakarūpena. Nivāpanti bhojanaṃ. Tanti uyyānaṃ. Dabboti tassa therassa nāmanti dabbatthambhe patitattā dabboti tassa therassa nāmaṃ ahosi.

၃၈၀. ရှစ်ခုမြောက်၌ "pākārena parikkhitta" ဟု စပ်ရမည်။ "gopuraṭṭālakayutta" ဟူသည်မှာ တံခါးပြာသာဒ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုတံတိုင်းအထက်၌ တည်ဆောက်ထားအပ်သော ပြာသာဒ်တစောင်းတို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဝါးပင်တို့ဖြင့် ခြံရံအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတွင်း၌ ပွင့်သီးများနှင့် ပြည့်စုံသော သစ်ပင်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ညိုမှောင်သော အရောင်ရှိ၏။ အရိပ်၊ ရေ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် မြေပြင် ကောင်းမွန်ခြင်းတို့ကြောင့် စိတ်နှလုံး မွေ့လျော်ဖွယ် ရှိ၏။ "kāḷakavesena" ဟူသည်ကား ရှဥ့်နက်အသွင်ဖြင့်။ "nivāpa" ဟူသည်ကား ဘောဇဉ် (အစားအစာ) ကို။ "ta" ဟူသည် ထိုဥယျာဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ "dabbo" ဟူသည်မှာ ထိုမထေရ်၏ အမည်ဖြစ်၏။ သမန်းမြက် (dabbatthambha) ပေါ်၌ ကျသောကြောင့် ထိုမထေရ်၏ အမည်သည် "dabbo" ဟု ဖြစ်လာ၏။

Kassapadasabalassa sāsanosakkanakāle kira satta bhikkhū ekacittā hutvā aññe sāsane agāravaṃ karonte disvā ‘‘idha kiṃ karoma, ekamante samaṇadhammaṃ katvā dukkhassantaṃ karissāmā’’ti nisseṇiṃ bandhitvā uccaṃ pabbatasikharaṃ abhiruhitvā attano cittabalaṃ jānantā ‘‘nisseṇiṃ pātentu, jīvite sālayā otarantu, mā pacchānutappino ahuvatthā’’ti vatvā sabbe ekacittā hutvā nisseṇiṃ pātetvā ‘‘appamattā hotha, āvuso’’ti aññamaññaṃ ovaditvā cittaruciyesu ṭhānesu nisīditvā samaṇadhammaṃ kātuṃ ārabhiṃsu.

ကဿပမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်သောကာလ၌ ရဟန်းခုနစ်ပါးတို့သည် စိတ်တူကိုယ်တူ ဖြစ်ကြကုန်၍ အခြားသောရဟန်းတို့သည် သာသနာတော်၌ ရိုသေမှုမရှိသည်ကို မြင်လျှင် "ဤရဟန်းတို့ဘောင်၌ ငါတို့ အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း၊ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ၌ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်၍ ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုကြအံ့" ဟု တိုင်ပင်ကာ လှေကားကို ဖွဲ့လုပ်၍ မြင့်မားသော တောင်ထိပ်သို့ တက်ခဲ့ကြကုန်၏။ မိမိတို့၏ စိတ်စွမ်းအားကို စမ်းသပ်လိုသဖြင့် "လှေကားကို ချပစ်ကြကုန်လော့၊ အသက်၌ တွယ်တာသူရှိလျှင် ဆင်းသွားကြလော့၊ နောင်တမရကြစေနှင့်" ဟု ဆိုကာ အားလုံး စိတ်တူကိုယ်တူ လှေကားကို ချပစ်လိုက်ကြကုန်၏။ "ငါ့ရှင်တို့၊ မမေ့မလျော့ကြကုန်လင့်" ဟု အချင်းချင်း ဆုံးမပြီးလျှင် စိတ်နှလုံး မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော နေရာတို့၌ ထိုင်နေကြလျက် ရဟန်းတရားကို အားထုတ်တော်မူကြကုန်သတတ်။

Tatreko [Pg.343] thero pañcame divase arahattaṃ patvā ‘‘mama kiccaṃ nipphannaṃ, ahaṃ imasmiṃ ṭhāne kiṃ karissāmī’’ti iddhiyā uttarakuruto piṇḍapātaṃ āharitvā āha – ‘‘āvuso, imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjatha, bhikkhācārakiccaṃ mamāyattaṃ hotu, tumhe attano kammaṃ karothā’’ti. Kiṃ nu mayaṃ, āvuso, nisseṇiṃ pātentā evaṃ avacumha ‘‘yo paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikaroti, so bhikkhaṃ āharatu, tenābhataṃ sesā paribhuñjitvā samaṇadhammaṃ karissantī’’ti. Natthi, āvusoti. Tumhe attano pubbahetunāva labhittha, mayampi sakkontā vaṭṭassantaṃ karissāma, gacchatha tumheti. Thero te saññāpetuṃ asakkonto phāsukaṭṭhāne piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā gato. Aparopi thero sattame divase anāgāmiphalaṃ patvā tato cuto suddhāvāsabrahmaloke nibbatto, itare therā ekaṃ buddhantaraṃ devamanussesu saṃsaritvā tesu tesu kulesu nibbattā. Eko gandhāraraṭṭhe takkasilanagare rājagehe nibbatto, eko paccantimaraṭṭhe paribbājikāya kucchimhi nibbatto, eko bāhiyaraṭṭhe kuṭumbiyagehe nibbatto, eko rājagahe kuṭumbiyagehe nibbatto.

ထိုခုနစ်ပါးသော ရဟန်းတို့တွင် မထေရ်တစ်ပါးသည် ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၍ "ငါ၏ ကိစ္စသည် ပြီးပြီ၊ ငါသည် ဤအရပ်၌ အဘယ်သို့ ပြုအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်ကာ တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဥတ္တရကုရုကျွန်းမှ ဆွမ်းကို ဆောင်ယူခဲ့၍ "ငါ့ရှင်တို့၊ ဤဆွမ်းကို သုံးဆောင်ကြကုန်လော့၊ ဆွမ်းခံခြင်းကိစ္စသည် ငါ၏ တာဝန်ဖြစ်ပါစေ၊ သင်တို့သည် မိမိတို့၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအမှုကိုသာ ပြုကြကုန်လော့" ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ ကျန်ရဟန်းတို့က "ငါ့ရှင်၊ ငါတို့သည် လှေကားကို ချပစ်စဉ်အခါက 'အကြင်သူသည် ရှေးဦးစွာ တရားကို မျက်မှောက်ပြုအံ့၊ ထိုသူသည် ဆွမ်းကို ဆောင်ခဲ့လော့၊ ထိုသူ ဆောင်ယူအပ်သော ဆွမ်းကို ကျန်သူတို့ သုံးဆောင်၍ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ကြကုန်အံ့' ဟု ဤသို့ ပြောဆိုခဲ့ဖူးသလော" ဟု မေးရာ၊ မထေရ်က "ငါ့ရှင်တို့၊ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း မရှိခဲ့ပါ" ဟု ဆို၏။ ရဟန်းတို့ကလည်း "သင်အရှင်ဘုရားသည် မိမိ၏ ရှေးကောင်းမှုအကြောင်းကြောင့် ရရှိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကျွန်ုပ်တို့သည်လည်း စွမ်းနိုင်သမျှ ကြိုးစား၍ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၏အဆုံးကို ပြုကြပါအံ့၊ အရှင်ဘုရား သွားတော်မူပါ" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုရဟန်းတို့ကို ဝန်ခံအောင် မပြောဆိုနိုင်သဖြင့် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်၌ ဆွမ်းကို သုံးဆောင်ပြီးလျှင် ကြွသွားတော်မူ၏။ အခြား မထေရ်တစ်ပါးသည်လည်း ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ အနာဂါမိဖိုလ်သို့ ရောက်၍ ထိုဘဝမှ စုတေသောအခါ သုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ထွန်းတော်မူ၏။ ကြွင်းသောရဟန်းတို့သည် ဘုရားတစ်ဆူနှင့် တစ်ဆူအကြား ကာလပတ်လုံး နတ်ပြည်လူ့ပြည်တို့၌ ကျင်လည်ကြရပြီးလျှင် ထိုထိုသောအမျိုးတို့၌ ဖြစ်ထွန်းကြကုန်၏။ တစ်ပါးသည် ဂန္ဓာရတိုင်း တက္ကသိုလ်ပြည် မင်းအိမ်၌ ဖြစ်ထွန်း၏။ တစ်ပါးသည် ပစ္စန္တရစ်တိုင်း၌ ပုရပိုက်မ၏ ဝမ်း၌ ဖြစ်ထွန်း၏။ တစ်ပါးသည် ဗာဟိရတိုင်း၌ သူကြွယ်အိမ်၌ ဖြစ်ထွန်း၏။ တစ်ပါးသည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ သူကြွယ်အိမ်၌ ဖြစ်ထွန်း၏။

Ayaṃ pana dabbatthero mallaraṭṭhe anupiyanagare ekassa mallarañño gehe paṭisandhiṃ gaṇhi. Tassa mātā upavijaññā kālamakāsi. Matasarīraṃ susānaṃ netvā dārucitakaṃ āropetvā aggiṃ adaṃsu. Aggivegasantattaṃ udarapaṭalaṃ dvedhā ahosi. Dārako attano puññabalena uppatitvā ekasmiṃ dabbatthambhe nipati, taṃ dārakaṃ gahetvā ayyikāya adaṃsu. Sā tassa nāmaṃ gaṇhantī dabbatthambhe patitvā laddhajīvikattā ‘‘dabbo’’ti tassa nāmaṃ akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘dabboti tassa therassa nāma’’nti.

ဤဒဗ္ဗမထေရ်သည် မလ္လတိုင်း၊ အနုပိယမြို့၌ မလ္လမင်းတစ်ပါး၏ အိမ်၌ ပဋိသန္ဓေတည်နေခဲ့၏။ ထိုသူငယ်၏ အမိသည် သားမဖွားနိုင်ဘဲ ကွယ်လွန်ခဲ့၏။ သေဆုံးသော အလောင်းကို သုသာန်သို့ ဆောင်ယူပြီး ထင်းပုံထက်သို့ တင်၍ မီးတိုက်ကြ၏။ မီးအဟုန်ကြောင့် ပူလောင်သော ဝမ်းဗိုက်အရေသည် နှစ်ခြမ်းကွဲသွား၏။ ထိုသူငယ်သည် မိမိ၏ ကောင်းမှုကံအရှိန်ကြောင့် ပျံတက်၍ သမန်းမြက်တောတစ်ခုပေါ်သို့ ကျရောက်ခဲ့၏။ ထိုသူငယ်ကို ကောက်ယူပြီး အဖွားဖြစ်သူအား ပေးအပ်ကြ၏။ ထိုအဖွားသည် ထိုသူငယ်၏ အမည်ကို မှည့်ခေါ်ရာတွင် သမန်းမြက်တော၌ ကျ၍ အသက်ဘေးမှ ချမ်းသာရာရရှိသောကြောင့် 'ဒဗ္ဗ' ဟု အမည်မှည့်ခေါ်ခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒဗ္ဗဟူသည် ထိုမထေရ်၏ အမည်တည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Tassa sattavassikakāle satthā bhikkhusaṅghaparivuto mallaraṭṭhe cārikaṃ caramāno anupiyanigamaṃ patvā anupiyambavane viharati. Dabbakumāro satthāraṃ disvā saha dassaneneva pasīditvā pabbajitukāmo hutvā ‘‘ahaṃ dasabalassa santike pabbajissāmī’’ti ayyikaṃ āpucchi. Sā ‘‘sādhu tātā’’ti dabbakumāraṃ ādāya satthu santikaṃ gantvā ‘‘bhante, imaṃ kumāraṃ pabbājethā’’ti āha. Satthā aññatarassa bhikkhuno saññaṃ adāsi ‘‘bhikkhu imaṃ dārakaṃ pabbājehī’’ti. So thero satthu vacanaṃ sutvā dabbakumāraṃ pabbājento tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhi. Pubbahetusampanno katābhinīhāro [Pg.344] paṭhamakesavaṭṭiyā voropanakkhaṇeyeva sotāpattiphale patiṭṭhāsi, dutiyāya kesavaṭṭiyā oropiyamānāya sakadāgāmiphale, tatiyāya anāgāmiphale, sabbakesānaṃ pana oropanañca arahattaphalasacchikiriyā ca apacchā apure ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘thero kira sattavassikova saṃvegaṃ labhitvā pabbajito khuraggeyeva arahattaṃ pāpuṇīti veditabbo’’ti.

ထိုဒဗ္ဗသူငယ် ခုနစ်နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် မလ္လတိုင်း၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်ကြွချီတော်မူရာ အနုပိယနိဂုံးသို့ ရောက်၍ အနုပိယသရက်ဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဒဗ္ဗသူငယ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ရသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ကြည်ညိုစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ကာ ရဟန်းပြုလိုသဖြင့် 'အကျွန်ုပ်သည် ဒသမဗလရှင်တော်ဘုရား၏ ထံတော်၌ ရဟန်းပြုပါမည်' ဟု အဖွားထံ ခွင့်ပန်လေ၏။ ထိုအဖွားကလည်း 'ကောင်းလှပြီ ချစ်သား' ဟု ဆိုကာ ဒဗ္ဗသူငယ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရား၊ ဤသူငယ်ကို ရဟန်းပြုပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတစ်ပါးအား 'ရဟန်း၊ ဤသူငယ်ကို ရဟန်းပြုပေးလော့' ဟု အမှတ်သညာပေး၍ မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို နာယူပြီး ဒဗ္ဗသူငယ်ကို ရဟန်းပြုပေးစဉ် တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာန်းကို သင်ကြားပေး၏။ ရှေးအကြောင်းဥပနိဿယနှင့် ပြည့်စုံပြီး ပြုအပ်ပြီးသော ဆုတောင်းခြင်း (အဘိနီဟာရ) ရှိသောကြောင့် ပထမဆံစုကို ရိတ်ချသောခဏ၌ပင် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လေ၏။ ဒုတိယဆံစုကို ရိတ်ချစဉ် သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ တည်၏။ တတိယဆံစုကို ရိတ်ချစဉ် အနာဂါမိဖိုလ်၌ တည်၏။ ဆံပင်အားလုံးကို ရိတ်ချပြီးခြင်းနှင့် အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းသည် မရှေးမနှောင်း တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ခဲ့၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ 'မထေရ်သည် ခုနစ်နှစ်အရွယ်၌ပင် သံဝေဂရ၍ ရဟန်းပြုကာ ခေါင်းရိတ်ရာစင်၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Sāvakena pattabbanti yathupanissayaṃ tena tena sāvakena pattabbaṃ. Tisso vijjātiādi yathāsambhavavasena vuttaṃ. Guṇajātanti ‘‘yañca kiñci sāvakena pattabba’’nti napuṃsakaliṅgasambandhadassanatthaṃ vuttaṃ. Catūsu saccesu catūhi maggehi soḷasavidhassa kiccassa katattāti dukkhasamudayanirodhamaggasaṅkhātesu catūsu saccesu dukkhapariññā samudayappahānaṃ nirodhasacchikiriyā maggabhāvanāti ekekassa maggassa catunnaṃ catunnaṃ kiccānaṃ vasena soḷasavidhassa kiccassa katattā. Tato tato paṭikkamitvāti tato tato kiccato ārammaṇato ca paṭivattitvā. Silāpaṭṭaketi pāsāṇaphalake. Terasāpīti bhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarapaṭiggāhakacīvarabhājanakayāgubhājanakaphalabhājanakakhajjabhājanakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhāpakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīnaṃ vasena terasāpi sammutiyo dātuṃ vaṭṭanti.

'သာဝကသည် ရောက်အပ်သော အရာ' ဟူသည်မှာ ဥပနိဿယအလျောက် ထိုထိုသာဝကတို့ ရောက်အပ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဇ္ဇာသုံးပါး' အစရှိသည်ကို ဖြစ်နိုင်စွမ်းရှိသည်အားလျော်စွာ ဟောတော်မူ၏။ 'ဂုဏဇာတ' ဟူသော ဤစကားကို 'သာဝကသည် ရောက်အပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာ' ဟူ၍ နပုံလိင်နှင့်စပ်၍ ပြခြင်းအကျိုးငှာ ဟောတော်မူသည်။ 'သစ္စာလေးပါးတို့၌ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စကို ပြုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်' ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာ၊ သမုဒယသစ္စာ၊ နိရောဓသစ္စာ၊ မဂ္ဂသစ္စာ ဟု ဆိုအပ်သော သစ္စာလေးပါးတို့၌ ဒုက္ခကို ပိုင်းခြား၍သိခြင်း (ပရိညာ)၊ သမုဒယကို ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ နိရောဓကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယာ)၊ မဂ္ဂကို ပွားစေခြင်း (ဘာဝနာ) ဟူ၍ တစ်ပါးစီသော မဂ်၏ လေးပါးစီသော ကိစ္စတို့၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ကိစ္စကို ပြီးစေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ထိုထိုမှ ဆုတ်နစ်၍' ဟူသည်မှာ ထိုထိုကိစ္စမှလည်းကောင်း၊ ထိုထိုအာရုံမှလည်းကောင်း ပြန်လည်ဆုတ်နစ်၍ ဟူလို။ 'ကျောက်ဖျာထက်၌' ဟူသည်မှာ ကျောက်ဖျာ၌ ဟူ၏။ 'တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့လည်း' ဟူသည်မှာ ဆွမ်းညွှန်းပုဂ္ဂိုလ်၊ ကျောင်းနေရာချပေးသောပုဂ္ဂိုလ်၊ ဘဏ္ဍာစိုးပုဂ္ဂိုလ်၊ သင်္ကန်းလက်ခံသောပုဂ္ဂိုလ်၊ သင်္ကန်းဝေဖန်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ ယာဂုဝေဖန်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ သစ်သီးဝေဖန်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ မုန့်ဝေဖန်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ အနည်းငယ်မျှသော ဝတ္ထုကို ဝေဖန်တတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ ရေလဲသင်္ကန်းကို လက်ခံစေတတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ သပိတ်ကို လက်ခံစေတတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ ကျောင်းသားကို စေခိုင်းတတ်သောပုဂ္ဂိုလ်၊ သာမဏေကို စေခိုင်းတတ်သောပုဂ္ဂိုလ် ဟူသော အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သမုတိတို့ကို ပေးခြင်းငှာ သင့်လျော်၏ ဟူလို။

382. Apisūti ettha sūti nipātamattaṃ, api-saddo aṭṭhānappayutto ‘‘vikāle’’ti imassa anantaraṃ daṭṭhabbo, vikālepi āgacchantīti attho. Jānantāti dūrabhāvaṃ jānantā. Evaṃ sabbapadesūti ettha katikasaṇṭhānādīnaṃ nānappakārattā tasmiṃ tasmiṃ vihāre katikavattādīni visuṃ visuṃ kathāpetīti veditabbaṃ. Sabbavihāresu ca gamanamagge samappamāṇe katvā adhiṭṭhātīti vadanti. Ayañhi nimmitānaṃ dhammatāti aniyametvā nimmitānaṃ ayaṃ ‘‘ekasmiṃ bhāsamānasmi’’ntiādi dhammatā. Tathā hi ye vaṇṇavayasarīrāvayavaparikkhārakiriyāvisesādīhi niyamaṃ akatvā nimmitā honti, te aniyametvā nimmitattā iddhimatā sadisāva honti. Ṭhānanisajjādīsu bhāsitatuṇhībhāvādīsu vā yaṃ yaṃ iddhimā karoti, taṃ tadeva karonti. Sace pana nānappakāre kātukāmo hoti, keci paṭhamavaye, keci majjhimavaye, keci pacchimavaye, tathā dīghakese, upaḍḍhamuṇḍe[Pg.345], missakakese, upaḍḍharattacīvare, paṇḍukacīvare, padabhāṇadhammakathāsarabhaññapañhapucchanapañhavissajjanacīvarasibbanadhovanādīni karonte, aparepi vā nānappakārake kātukāmo hoti, tena pādakajjhānato vuṭṭhāya ‘‘ettakā bhikkhū paṭhamavayā hontū’’tiādinā nayena parikammaṃ katvā puna samāpajjitvā vuṭṭhāya adhiṭṭhite adhiṭṭhānacittena saddhiṃ icchiticchitappakārāyeva honti. Avatthukavacanaṃ na hotīti nimmitānaṃ ‘‘ayaṃ mañco’’tiādivacanaṃ avatthukaṃ na hoti sabbattha mañcapīṭhānaṃ sambhavato.

၃၈၂. 'အပိသု' ဟူသော ပုဒ်၌ 'သု' ဟူသော သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ 'အပိ' သဒ္ဒါသည် မသင့်လျော်သော နေရာ၌ သုံးစပ်ထားခြင်းဖြစ်၍ 'ဝိကာလေ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ နောက်ကွယ်၌ ရှိသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ 'နေလွဲသော အခါ၌လည်း လာကုန်၏' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဇာနန္တာ' ဟူသည်မှာ ဝေးကွာသော အခြေအနေကို သိရှိကုန်လျက် ဟူ၏။ 'ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌' ဟူသည်မှာ ကတိကသဏ္ဌာန် အစရှိသည်တို့၏ အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်သောကြောင့် ထိုထိုကျောင်းတိုက်၌ ကတိကဝတ် အစရှိသည်တို့ကို အသီးသီး ပြောဆိုစေ၏ ဟု သိအပ်၏။ အချို့ကမူ 'ခပ်သိမ်းသော ကျောင်းတို့၌လည်း သွားရာခရီးလမ်းဖြင့် တူညီသော အတိုင်းအရှည်ကို ပြု၍ ဓိဋ္ဌာန်ဆောက်တည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဤသည်ကား တန်ခိုးဖန်ဆင်းအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သဘာဝတည်း' ဟူသည်မှာ အထူးသတ်မှတ်ခြင်း မပြုဘဲ တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ 'တစ်ဦးတည်း စကားပြောသောအခါ' စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော သဘောတည်း။ စင်စစ်သော်ကား အဆင်း၊ အရွယ်၊ ကိုယ်ခန္ဓာ အစိတ်အပိုင်း၊ ပရိက္ခရာ၊ အမူအရာ ထူးခြားချက် စသည်တို့ဖြင့် အထူးသတ်မှတ်ခြင်း မပြုဘဲ ဖန်ဆင်းအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုသို့ အထူးမသတ်မှတ်ဘဲ ဖန်ဆင်းအပ်သောကြောင့် တန်ခိုးရှင်နှင့်ပင် တူညီကြကုန်၏။ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ စကားပြောခြင်း၊ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း စသည်တို့၌လည်းကောင်း တန်ခိုးရှင် ပြုသမျှကိုသာ ထိုဖန်ဆင်းခံ ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပြုလုပ်ကြကုန်၏။ အကယ်၍ ဖန်ဆင်းရှင်သည် အထူးထူးအပြားပြား ပြုလုပ်လိုသည်ဖြစ်အံ့၊ အချို့ကို ပထမအရွယ်၊ အချို့ကို မဇ္ဈိမအရွယ်၊ အချို့ကို ပစ္ဆိမအရွယ်၊ ထို့အတူ ရှည်သောဆံပင်ရှိသူ၊ ဦးပြည်းထက်ဝက်ရှိသူ၊ ဆံပင်ရောနှောနေသူ၊ ထက်ဝက်နီသော သင်္ကန်းဝတ်သူ၊ ဖြော့တော့သော သင်္ကန်းဝတ်သူ၊ ပုဒ်ကို ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ တရားဟောခြင်း၊ သံသာယာဖြင့် ရွတ်ခြင်း၊ မေးခွန်းမေးခြင်း၊ ဖြေကြားခြင်း၊ သပိတ်ဖုတ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းလျှော်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်နေကြသူများအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အထူးထူးအပြားပြား ဖန်ဆင်းလိုသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုတန်ခိုးရှင်သည် ပါဒကဈာန်မှ ထ၍ 'ဤမျှသော ရဟန်းတို့သည် ပထမအရွယ် ဖြစ်ကြစေသတည်း' စသည်ဖြင့် ပရိကံပြုကာ တစ်ဖန် ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ဓိဋ္ဌာန်စိတ်ဖြင့် အလိုရှိသမျှကို အထူးထူးအပြားပြား ဖြစ်စေနိုင်၏။ 'ဝတ္ထုအထောက်အထားမရှိသော စကားမဖြစ်' ဟူသည်မှာ တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ 'ဤသည်ကား ငါ၏ ညောင်စောင်းတည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားသည် ဝတ္ထုမရှိသည် မဟုတ်၊ အကြောင်းမှာ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ညောင်စောင်း၊ အင်ပျဉ် စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

383. Ekacārikabhattanti atimanāpattā visuṃ ṭhitikāya pāpetabbaṃ bhattaṃ. Taddhitavohārenāti cattāri parimāṇamassa catukkanti evaṃ taddhitavohārena. Odanassa pucchāya sādhakatamattā āha – ‘‘karaṇattheyeva karaṇavacana’’nti, odanena karaṇabhūtena pucchantīti vuttaṃ hoti. Ye ca odanena karaṇabhūtena pucchanti, tesaṃ pucchanākāradassanatthaṃ ‘‘kiṃ, bhante, odanaṃ demāti pucchantī’’ti vuttaṃ.

၃၈၃. 'ဧကစာရိကဘတ်' ဟူသည်မှာ အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် သီးခြားပြင်ဆင်၍ ပေးအပ်သော ဆွမ်းတည်း။ 'တဒ္ဓိတ်ဝေါဟာရအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဤဆွမ်းအား လေးပါးသော အတိုင်းအရှည်ရှိသောကြောင့် 'စတုက္က' မည်၏ဟု ဤသို့ တဒ္ဓိတ်ဝေါဟာရဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆွမ်းကို မေးမြန်းခြင်း၌ ကရိုဏ်ကြိယာကို အလွန်ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ဆရာက 'ကရိုဏ်အနက်၌သာလျှင် ကရိုဏ်ဝိဘတ် ဖြစ်၏' ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ကရိုဏ်ဖြစ်သော ဆွမ်းဖြင့် မေးမြန်းကြသည်ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ ဆွမ်းဖြင့် မေးမြန်းကြသော ဆွမ်းလှူဒါယကာတို့၏ မေးမြန်းပုံအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ 'အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်သို့သော ဆွမ်းကို လှူရပါအံ့နည်းဟု မေးမြန်းကြကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Bhavoti bhavitabbo. Asamannāharitvāti ābhogaṃ akatvā. Rattiṃ sammantayamānāti kañci kālaṃ supitvā vuṭṭhāya sammantayamānā. Rattiyañhi paṭhamayāmamajjhimayāmesu supitvā pabuddhānaṃ ajjatanakālepi anajjatanābhimāno hoti, tasmā te ‘‘hiyyo’’ti āhaṃsu. Ye pana rattiyaṃ kammappasutā jāgariyamanuyuttā honti, tesaṃ ajjatanābhimānoyeva, tasmā te ‘‘ajja’’icceva voharanti, na ‘‘hiyyo’’ti. Padhūpāyantāti punappunaṃ uppajjanakakodhavasena padhūpāyantā.

'ဘဝေါ' ဟူသည်မှာ ဖြစ်ထိုက်သောတရား။ 'အသမန္နာဟရိတွာ' ဟူသည်မှာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို မပြုဘဲ။ 'ရတ္တိံ သမ္မန္တယမာနာ' ဟူသည်မှာ စိုးစဉ်းမျှ အိပ်စက်ပြီးနောက် နိုးထကာ တိုင်ပင်ဆွေးနွေးကြကုန်လျက် ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား ညဉ့်ဦးယံ (ပထမယာမ) နှင့် သန်းခေါင်ယံ (မဇ္ဈိမယာမ) တို့၌ အိပ်စက်၍ နိုးလာသူတို့အား ယနေ့အချိန်ဖြစ်သော်လည်း 'ယနေ့ မဟုတ်သေး' ဟူသော အမှတ်သညာ ရှိတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမေတ္ထိယနှင့် ဘုမ္မဇကတို့သည် 'မနေ့က' ဟု ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ညဉ့်အခါ၌ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ကိုင်၍ မအိပ်မနေ အားထုတ်နေကြသူတို့အားမူကား 'ယနေ့' ဟူသော အမှတ်သညာသာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူတို့သည် 'ယနေ့' ဟုသာ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲကြပြီး 'မနေ့က' ဟု မသုံးစွဲကြကြောင်း သိအပ်၏။ 'ပဓူပါယန္တာ' ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အမျက်ဒေါသ၏အစွမ်းဖြင့် အခိုးအလျှံ ထွက်နေကြကုန်လျက် ဟူ၏။

384. Dabba dabbāti dutiyo dabba-saddo paṇḍitādhivacanoti āha ‘‘dabbā paṇḍitā’’ti. Evaṃ na nibbeṭhentīti sambandho. Nibbeṭhentīti attānaṃ dosato mocenti. Vuṭṭhānalakkhaṇaṃ maññamānāti vuṭṭhānalakkhaṇanti maññamānā. Na ghaṭiyatīti therassa susīlapaṭiññāya tassā dussīlapaṭiññāvacanaṃ na ghaṭiyatīti adhippāyo. Ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ parato āvi bhavissati. Nāsethāti setakaṃ datvā gihibhāvaṃ pāpethāti attho. Liṅganāsanā hettha adhippetā. Imameva ca dassetuṃ ‘‘tisso nāsanā’’tiādi vuttaṃ. Ekakammādisaṃvāsassa akaraṇaṃ saṃvāsanāsanā. Daṇḍakammanāsanā nāma vālukādīni okiritvā yāva khamāpeti, tāva daṇḍakammavasena [Pg.346] nikkaḍḍhanaṃ. Cara pire vinassāti nikkaḍḍhanākāradassanaṃ. Tattha carāti gaccha, apehīti vuttaṃ hoti. Pireti para amāmaka, amhākaṃ anajjhattikabhūtāti attho. Pireti hi para-saddena samānatthaṃ sambodhanavacanaṃ. Atha vā pireti ‘‘parato’’ti iminā samānatthaṃ nipātapadaṃ, tasmā cara pireti parato gaccha, mā idha tiṭṭhāti attho. Vinassāti adassanaṃ gaccha.

၃၈၄. “ဒဗ္ဗ ဒဗ္ဗာ” ဟူသော စကား၌ ဒုတိယမြောက် “ဒဗ္ဗ” သဒ္ဒါသည် ပညာရှိဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် “ဒဗ္ဗာ ပညာရှိ” ဟု ဆရာက မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသို့ မဖြေရှင်းနိုင်ကြကုန်” ဟု ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန်) ပြုအပ်၏။ “နိဗ္ဗေဌေန္တိ” (ဖြေရှင်းကြကုန်၏) ဟူသည် မိမိကိုယ်ကို အပြစ်မှ လွတ်စေကြကုန်၏။ “ဝုဋ္ဌာနလက္ခဏံ မညမာနာ” ဟူသည် ဝုဋ္ဌာနလက္ခဏာ (ထမြောက်ခြင်းလက္ခဏာ) ဟု အောက်မေ့ထင်မှတ်ကြကုန်လျက်။ “န ဃဋိယတိ” ဟူသည် အရှင်ဒဗ္ဗမထေရ်၏ သီလရှိကြောင်း ဝန်ခံချက်နှင့် ထိုဘိက္ခုနီမ၏ သီလမရှိကြောင်း ဝန်ခံသောစကားတို့ မကိုက်ညီ (မစပ်စပ်) ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤအရာ၌ ပြောဆိုသင့်သောစကားကို နောင်အခါ၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ “နာသေထ” (ဖျက်ဆီးကြလော့) ဟူသည် အဝတ်ဖြူပေး၍ လူအဖြစ်သို့ ရောက်စေကြကုန်လော့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအရာ၌ လိင်္ဂနာသန (အသွင်ဖျက်ဆီးခြင်း) ကို ရည်ရွယ်သည်။ ဤလိင်္ဂနာသနကို ပြခြင်းငှာ “တိဿော နာသနာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဧကကံပြုခြင်း စသော သံဝါသကို မပြုရခြင်းသည် “သံဝါသနာသနာ” မည်၏။ “ဒဏ္ဍကမ္မနာသနာ” မည်သည် သဲအစရှိသည်တို့ကို ဖြန့်ကြဲ၍ အပြစ်ဝန်ခံသည့်တိုင်အောင် ဒဏ္ဍကံအစွမ်းဖြင့် နှင်ထုတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “စရ ပิရေ ဝိနဿ” ဟူသော စကားသည် နှင်ထုတ်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြသော စကားတည်း။ ထိုစကား၌ “စရ” ဟူသည် သွားလော့၊ ဖဲလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပိရေ” ဟူသည် တစိမ်းဖြစ်သော၊ အချစ်မရှိသော၊ ငါတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ပိရေ” ဟူသော ပုဒ်သည် “ပရ” သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူသော နှိမ်ချခေါ်ဆိုသော စကားတည်း။ သို့မဟုတ် “ပိရေ” ဟူသော ပုဒ်သည် “ပရတော” (တစ်ပါးသို့) ဟူသော စကားနှင့် အနက်တူသော နိပါတ်ပုဒ်တည်း။ ထို့ကြောင့် “စရ ပိရေ” ဟူသည် တစ်ပါးသို့ သွားလော့၊ ဤအရပ်၌ မရပ်လင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “ဝိနဿ” ဟူသည် မမြင်ကွယ်ရာသို့ သွားလော့။

Yasmā te bhikkhū attānaṃ appakāsetvā ṭhitā, tasmā anuyuñjathāti imassa gavesatha jānāthāti attho vutto. Kārako hotīti ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti paṭiññātattā tāya paṭiññāya yadi nāsitā, thero kārako hoti, sadosoti attho. Akārako hotīti tāya katapaṭiññaṃ anapekkhitvā yadi bhagavatā pakatidussīlabhāvaṃyeva sandhāya sā nāsitā, thero akārako hotīti adhippāyo. ‘‘Sakāya paṭiññāya nāsethā’’ti vutte ‘‘ayyenamhi dūsitā’’ti tāya katapaṭiññāya bhūtatā āpajjatīti āha – ‘‘bhante, tumhākaṃ vāde thero kārako hoti sadoso’’ti. Bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭanti iminā mahāaṭṭhakathāvādo dassito. Musāvāde pācittiyanti vuttanti bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiyanti vuttaṃ.

အကြင်ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် မိမိကိုယ်ကို မထင်ရှားစေဘဲ တည်နေကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “အနုယုဉ္ဇထ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို “ရှာဖွေစုံစမ်းကြကုန်လော့၊ သိအောင်ပြုကြကုန်လော့” ဟု ဆရာက မိန့်တော်မူ၏။ “ကာရကော ဟောတိ” ဟူသည် “အရှင်ဘုရားသည် သမီးတော်ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပါသည်” ဟု ဝန်ခံသဖြင့် ထိုဘိက္ခုနီမ၏ ဝန်ခံချက်အရ အကယ်၍ ဖျက်ဆီးခြင်းသို့ ရောက်ပါက မထေရ်သည် ပြုလုပ်သူဖြစ်၏၊ အပြစ်ရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “အကာရကော ဟောတိ” ဟူသည် ထိုဘိက္ခုနီမ၏ ဝန်ခံချက်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ မြတ်စွာဘုရားသည် ပကတိ သီလမရှိသည်၏အဖြစ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ထိုဘိက္ခုနီမကို အကယ်၍ ဖျက်ဆီးအံ့၊ မထေရ်သည် ပြုလုပ်သူမဟုတ် ဖြစ်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ “မိမိ၏ ဝန်ခံချက်ဖြင့် ဖျက်ဆီးကြလော့” ဟု မိန့်တော်မူသည်ရှိသော် “အရှင်ဘုရား ဖျက်ဆီးအပ်ပါသည်” ဟူသော ထိုဘိက္ခုနီမ၏ ဝန်ခံချက်သည် ဟုတ်မှန်သောအဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် “အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဝါဒအရ မထေရ်သည် ပြုလုပ်သူဖြစ်၍ အပြစ်ရှိပါသည်” ဟု အမတ်က လျှောက်၏ (အမတ်ဟူသော ပုဒ်သည် ဖြည့်စွက်အပ်သော ပါဌ်တည်း)။ “ဘိက္ခုနီမကို စွပ်စွဲလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဟာအဋ္ဌကထာဝါဒကို ပြတော်မူ၏။ “မုသာဝါဒကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏” ဟု ဆိုရာ၌ ဘိက္ခုနီမကို စွပ်စွဲသောရဟန်းအား မုသာဝါဒကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Tatrāti tesu dukkaṭapācittiyesu. Ito paṭṭhāya ‘‘tasmā pācittiyameva yujjatī’’ti vacanapariyantaṃ dvīsupi aṭṭhakathāsu adhippāyavibhāvanaṃ. Tattha purimanayeti ‘‘bhikkhuniṃ anuddhaṃseti, dukkaṭa’’nti vuttaaṭṭhakathānaye. Dukkaṭameva yujjatīti kasmā vuttanti ce? Tattha kāraṇaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Bhikkhuno bhikkhusmiṃ saṅghādisesoti bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃsentassa bhikkhuno saṅghādisesoti attho. Pacchimanayepi ‘‘bhikkhuniṃ anuddhaṃsentassa musāvāde pācittiya’’nti vuttaṃ. Kurundīnayepi musāvādattā pācittiyameva yujjatīti visaṃvādapurekkhatāya pācittiyameva yujjatīti adhippāyo. Yadi evaṃ bhikkhuṃ amūlakena antimavatthunā anuddhaṃsentassa akkosantassa ca musāvādattā pācittiyeneva bhavitabbanti ce? Tattha satipi musāvāde vacanappamāṇato saṅghādisesaomasavādapācittiyeheva bhavitabbaṃ, na sampajānamusāvādapācittiyenāti dassetuṃ ‘‘vacanappamāṇato’’tiādimāha. Tattha vacanappamāṇatoti [Pg.347] bhagavatā vuttapāḷivacanappamāṇato. Idāni taṃ vacanaṃ dassetuṃ ‘‘anuddhaṃsanādhippāyenā’’tiādi vuttaṃ. Bhikkhussa pana bhikkhuniyā dukkaṭanti vacanaṃ natthīti bhikkhuniyā anuddhaṃsane bhikkhuno dukkaṭanti vacanaṃ natthi tathā pāḷiyaṃ anāgatattā. Sampajānamusāvāde pācittiyanti vacanamatthīti sāmaññato vuttaṃ sampajānamusāvādasikkhāpadaṃ dasseti.

“တတြ” ဟူသည် ထိုဒုက္ကဋ်အာပတ်နှင့် ပါစိတ်အာပတ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ ဤ “တတြ” စသော စကားမှစ၍ “ထို့ကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်တော်၏” ဟု ဆုံးသည့်တိုင်အောင်သော စကားသည် အဋ္ဌကထာနှစ်စောင်လုံး၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ “ရှေးနည်း (ပုရိမနည်း)” ဟူသည် “ဘိက္ခုနီမကို စွပ်စွဲလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ်” ဟု ဆိုအပ်သော မဟာအဋ္ဌကထာနည်း၌ ဖြစ်သည်။ “ဒုက္ကဋ်အာပတ်သာ သင့်တော်၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူမူ? ထိုသို့မေးရာ၌ အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် “ယထာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ရဟန်းအား ရဟန်း၌ သံဃာဒိသိသ်ထိုက်၏” ဟူသည် ရဟန်းကို အခြေအမြစ်မရှိဘဲ (အမူလက) အန္တိမဝတ္ထု (ပါရာဇိက) ဖြင့် စွပ်စွဲသော ရဟန်းအား သံဃာဒိသိသ်အာပတ် သင့်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ နောက်နည်း (ပစ္ဆိမနည်း) ၌လည်း “ဘိက္ခုနီမကို စွပ်စွဲသော ရဟန်းအား မုသာဝါဒကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏” ဟု ဆိုအပ်သော ကုရုန္ဒီနည်း၌လည်း မုသာဝါဒဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်တော်၏ဟူသည် လှည့်ပတ်ပြောဆိုခြင်းကို ရှေ့ရှုပြုသောကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်တော်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ မုသာဝါဒဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်တော်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ရဟန်းကို အခြေအမြစ်မရှိဘဲ အန္တိမဝတ္ထုဖြင့် စွပ်စွဲသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ ဆဲရေးသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း မုသာဝါဒဖြစ်သောကြောင့် ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်ရာသည်မဟုတ်လော ဟု မေးခဲ့အံ့? ထိုမေးခွန်း၌ မုသာဝါဒ ဖြစ်စေကာမူ ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိစကားကိုသာ ပမာဏပြုအပ်သောကြောင့် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်၊ ဩမသဝါဒ ပါစိတ်အာပတ်တို့သာ ဖြစ်ထိုက်၏၊ သမ္ပဇာနမုသာဝါဒ ပါစိတ်အာပတ် မဖြစ်ရာ။ ဤအချက်ကို ပြခြင်းငှာ “ဝစနပ္ပမာဏတော” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဝစနပ္ပမာဏတော” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ပါဠိစကားကိုသာ ပမာဏပြုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ထိုပါဠိစကားကို ပြခြင်းငှာ “အနုဒ္ဓံသနာဓိပ္ပါယေန” အစရှိသည်ကို ဆရာက မိန့်တော်မူ၏။ “ရဟန်းအား ဘိက္ခုနီမကို စွပ်စွဲလျှင် ဒုက္ကဋ်” ဟူသော စကားသည် မရှိ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသို့ ပါဠိတော်၌ လာရှိခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ “သမ္ပဇာနမုသာဝါဒ၌ ပါစိတ်” ဟူသော စကားရှိသည်ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သမ္ပဇာနမုသာဝါဒ သိက္ခာပုဒ်ကို ပြသည်။

Idāni dvīsupi aṭṭhakathāvādesu adhippāyaṃ vibhāvetvā tesu pacchimavāde dosaṃ dassetvā purimavādaṃ patiṭṭhapetukāmo ācariyo ‘‘tatra panā’’tiādimāha. Tatrāti ‘‘pācittiyameva yujjatī’’ti vuttavāde. Anuddhaṃsanādhippāye asati pācittiyanti iminā sampajānamusāvāde pācittiyassa okāsaṃ dasseti. Visuṃ pācittiyaṃ vuttanti sampajānamusāvāde pācittiyato visuṃ aññameva pācittiyaṃ vuttaṃ. Etehi nāsanā natthīti sāmaññato vuttaṃ, imissā pana dukkaṭena nāsanā natthīti adhippāyo. Yadi evaṃ kasmā naṃ bhagavā nāsetīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

ယခုအခါ အဋ္ဌကထာဝါဒ နှစ်ရပ်စလုံး၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြပြီး၍ ထိုဝါဒနှစ်ခုတို့တွင် နောက်ဝါဒ (ပစ္ဆိမဝါဒ) ၌ အပြစ်ကို ပြပြီးသော် ရှေးဝါဒ (ပုရိမဝါဒ) ကို တည်ဆောက်လိုသော ဆရာသည် “တတြ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “တတြ” ဟူသည် “ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်တော်၏” ဟု ဆိုအပ်သော ဝါဒ၌ ဖြစ်သည်။ “စွပ်စွဲလိုသော အဓိပ္ပာယ်မရှိဘဲ မုသာဝါဒပြောလျှင် ပါစိတ်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သမ္ပဇာနမုသာဝါဒ၌ ပါစိတ်အာပတ်၏ အခွင့်အလမ်းကို ပြ၏။ “အသီးအခြား ပါစိတ်ကို ဆိုအပ်၏” ဟူသည် သမ္ပဇာနမုသာဝါဒကြောင့် သင့်သော ပါစိတ်အာပတ်မှ တခြား တစ်ပါးသော ပါစိတ်အာပတ်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ “ဤအာပတ်တို့ကြောင့် လူဝတ်လဲစေခြင်း (နာသန) မရှိ” ဟူသည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ ဤဘိက္ခုနီမအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကြောင့် လူဝတ်လဲစေခြင်း မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ထိုဘိက္ခုနီမကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဖျက်ဆီး (လူဝတ်လဲ) စေတော်မူသနည်းဟု မေးဖွယ်ရှိသောကြောင့် “ယသ္မာ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

385-386. Dūsitoti duṭṭhasaddassa kammasādhanataṃ dasseti. Dūsayati paraṃ vināsetīti dūsako. Iminā ‘‘dūsayatīti doso’’ti dosasaddassa kattusādhanatā vuttā. Pakatibhāvaṃ jahāpitoti dusasaddassa vikatiyaṃ paṭhitattā vuttaṃ, pakatiyā sommabhāvaṃ jahāpitoti attho, vikāramāpāditoti vuttaṃ hoti. Ākāranānattenāti dūsitākārassa dūsakākārassa ca nānattena. Anabhiraddhoti atuṭṭho. Yo pana atuṭṭho, so sukhito nāma na hotīti āha ‘‘na sukhito’’ti. ‘‘Ārādhito rājā’’tiādīsu pasāditoti atthasambhavato ‘‘na vā pasādito’’ti vuttaṃ. Khīlasaddo thaddhabhāvavacano kacavarapariyāyo ca hotīti āha – ‘‘cittathaddhabhāvacittakacavarasaṅkhātaṃ paṭighakhīla’’nti. Khīlayati tena cittaṃ thaddhabhāvaṃ āpajjatīti khīlaṃ, cittassa thaddhabhāvo. So ca atthato paṭighoyeva. Cittassa thaddhabhāvalakkhaṇo hi paṭigho, tasmiñca uppanne cittaṃ uklāpajātaṭṭhānaṃ viya amanuññaṃ hoti, tasmā kacavarasadisattāpi paṭighova ‘‘khīla’’nti vutto. Tenāha ‘‘paṭighakhīla’’nti. Cittassa thaddhabhāvattā kacavarasadisattā ca paṭighoyeva khīlaṃ paṭighakhīlaṃ. Nappatītoti pītisukhādīhi na abhigato na anugato, na upetoti attho. Yo ca pītisukhādīhi anupagato, so tehi vajjito [Pg.348] nāma hotīti āha ‘‘pītisukhādīhi vajjito’’ti. Yo ca tehi vajjito, na so tena abhisaṭo nāma hotīti āha ‘‘na abhisaṭo’’ti, pītisukhādīhi na patthaṭoti attho.

၃၈၅-၃၈၆. ဒူသိတောဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဒုဋ္ဌသဒ္ဒါ၏ ကမ္မသာဓနအဖြစ်ကို ပြ၏။ သူတစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဒူသက မည်၏။ ဤဒူသကောဟူသော ပုဒ်ဖြင့် 'ဒူသယတီတိ ဒေါသော' ဟူ၍ ဒေါသသဒ္ဒါ၏ ကတ္တုသာဓနအဖြစ်ကို ဆိုသည်။ ပကတိအဖြစ်ကို စွန့်စေအပ်ပြီ ဟူသည်ကား ဒုသသဒ္ဒါ၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း၌ တည်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ ပကတိအားဖြင့် ကြည်လင်သော သဘောကို စွန့်စေအပ်ပြီဟူသည် အနက်တည်း။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်စေအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ အခြင်းအရာ ကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဟူသည်ကား ဒုဿိတအခြင်းအရာနှင့် ဒူသကအခြင်းအရာတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနဘိရဒ္ဓေါ ဟူသည် မနှစ်သက်အပ်သောသူ (မနှစ်သက်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ အကြင်သူသည် မနှစ်သက်၊ ထိုသူသည် သုခိတ (ချမ်းသာသူ) မည်သည်မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် 'နသုခိတော' (မချမ်းသာသူ) ဟု ဆိုသည်။ 'အာရာဓိတော ရာဇာ' စသည်တို့၌ သဘောတူကြည်ဖြူစေအပ်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'နဝါ ပသာဒိတော' (သဘောတူကြည်ဖြူစေအပ်သည်လည်း မဟုတ်) ဟု ဆိုသည်။ ခိလသဒ္ဒါသည် ခက်ထန်ခြင်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အမှိုက်သရိုက်၏ ပရိယာယ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ဟောသောကြောင့် 'စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်း၊ စိတ်၏ အမှိုက်သရိုက်ဟု ဆိုအပ်သော ပဋိဃခိလ (ဒေါသတုံး)' ဟု ဆိုသည်။ ထိုတရားကြောင့် စိတ်သည် ခက်ထန်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားသည် ခိလ (စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်း) မည်၏။ ထိုခက်ထန်ခြင်းသည်လည်း ပရမတ်အားဖြင့် ပဋိဃ (ဒေါသ) သာလျှင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ပဋိဃသည် စိတ်၏ ခက်ထန်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏၊ ထိုပဋိဃ ဖြစ်ပေါ်လာလျှင် စိတ်သည် အမှိုက်ပုံကဲ့သို့ မသာယာဖွယ် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် အမှိုက်နှင့် တူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်း ပဋိဃကိုပင် 'ခိလ' ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ပဋိဃခိလ' ဟု ဆိုသည်။ စိတ်၏ ခက်ထန်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အမှိုက်နှင့် တူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပဋိဃသည်သာလျှင် ခိလ (ပဋိဃခိလ) မည်၏။ နပ္ပတီတော ဟူသည် ပီတိ၊ သုခ စသည်တို့ဖြင့် မရောက်အပ်၊ မကပ်အပ်၊ မပြည့်စုံအပ်သည်ဟူ၍ အနက်ရသည်။ အကြင်တရားသည် ပီတိ၊ သုခ စသည်တို့ဖြင့် မကပ်ရောက်အပ်၊ ထိုတရားသည် ထိုပီတိ၊ သုခတို့ဖြင့် ကင်းဆိတ်အပ် (ကြဉ်အပ်) သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပီတိသုခစသည်တို့ဖြင့် ကင်းဆိတ်အပ်သော' ဟု ဆိုသည်။ အကြင်တရားသည် ထိုပီတိသုခတို့ဖြင့် ကင်းဆိတ်အပ်၏၊ ထိုတရားသည် ထိုပီတိသုခဖြင့် မပျံ့နှံ့အပ်သည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မပျံ့နှံ့အပ်' ဟု ဆိုသည်။ ပီတိ၊ သုခ စသည်တို့ဖြင့် မပြန့်ပွားအပ်ဟူသော အနက်တည်း။

Yenāti yena kopena. Duṭṭhoti mātikāya āgatapadaṃ dasseti, kupitoti padabhājane āgatapadaṃ. Atthato ekattepi ubhinnaṃ padānaṃ vasena ‘‘ubhayampī’’ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘tena ca kopena tena ca dosenā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena ‘‘dvīhī’’ti vuttaṃ, atthato pana dosoyeva. So ca saṅkhārakkhandhapariyāpannoti āha ‘‘imehi dvīhi saṅkhārakkhandhameva dassetī’’ti. ‘‘Anattamanatā anabhiraddhī’’ti vacanehi domanassavedanāva vuttāti āha ‘‘imehi dvīhi vedanākkhandhaṃ dassetī’’ti.

ယေန ဟူသည်ကား အကြင်အမျက်ဒေါသဖြင့်။ ဒုဋ္ဌောဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မာတိကာ၌ လာသောပုဒ်ကို ပြ၏၊ ကုပိတောဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပဒဘာဇနီ၌ လာသောပုဒ်ကို ပြ၏။ အနက်အားဖြင့် တူသော်လည်း ထိုပုဒ်နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'နှစ်ပါးလုံးလည်း' ဟု ဆိုသည်။ ဤသို့လျှင် 'ထိုအမျက်ဒေါသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပြစ်မှားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'နှစ်ပါးတို့ဖြင့်' ဟု ဆိုအပ်၏၊ တရားကိုယ်အားဖြင့်မူကား ဒေါသတစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။ ထိုဒေါသသည်လည်း သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် 'ဤနှစ်ပါးသော တရားတို့ဖြင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓာကိုသာလျှင် ပြ၏' ဟု ဆိုသည်။ 'အနတ္တမနတာ (မနှစ်သက်ခြင်း)၊ အနဘိရဒ္ဓိ (မမွေ့လျော်ခြင်း)' ဟူသော စကားတို့ဖြင့် ဒေါမနဿဝေဒနာကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဤနှစ်ပါးသော တရားတို့ဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို ပြ၏' ဟု ဆိုသည်။

Yadā pana codakena adiṭṭhaṃ asutaṃ aparisaṅkitaṃ vā hoti, tadā amūlakaṃ nāma hotīti āha ‘‘taṃ panassa…pe… codakavasena adhippeta’’nti. Yadi cuditakavasena adhippetaṃ siyā, amūlakaṃ nāma anajjhāpannanti padabhājanaṃ vadeyyāti adhippāyo. Yaṃ pārājikanti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā pārājikesu aññataraṃ. Padabhājane pana pāḷiyaṃ āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. Etanti cuditakassa āpannānāpannattaṃ. Idhāti imasmiṃ sikkhāpade.

အကြင်အခါ၌ကား စောဒကပုဂ္ဂိုလ်သည် မမြင်အပ်၊ မကြားအပ်၊ သံသယမရှိအပ် (ရွံရှာခြင်း မရှိအပ်) ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ၌ အမူလက (အခြေအမြစ်မရှိသော စောဒနာ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ထိုအမူလကသည်ကား ထိုစောဒက၏ အစွမ်းဖြင့် အလိုရှိအပ်၏' ဟု ဆိုသည်။ အကယ်၍ စုဒိတက (အစွပ်စွဲခံရသူ) ၏ အစွမ်းဖြင့် အလိုရှိအပ်သည် ဖြစ်အံ့၊ 'အမူလက ဟူသည် မလွန်ကျူးအပ်ခြင်းတည်း' ဟု ပဒဘာဇနီ၌ ဟောရာ၏ ဟူသည် အလိုတည်း။ အကြင်ပါရာဇိက ဟူသည် ရဟန်းအား လျော်ကန်သော တစ်ခုယုတ်နှစ်ဆယ် (၁၉) သော ပါရာဇိကအာပတ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးကို ဆိုလိုသည်။ ပဒဘာဇနီ၌မူကား ပါဠိတော်၌ လာသော ပါရာဇိကတို့ကိုသာ ယူ၍ 'လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့်' ဟု ဆိုသည်။ ဤစကားသည် စုဒိတကပုဂ္ဂိုလ်၏ အာပတ်သင့် မသင့် (ရောမရော) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ဟူသည်ကား ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။

Tathevāti pasādasotena dibbasotena vāti imamatthaṃ atidisati. Sutvāva jānitabbato ‘‘sutaṭṭhāneyeva tiṭṭhatī’’ti vuttaṃ. Parisaṅkanaṃ parisaṅkitaṃ, diṭṭhānugataṃ parisaṅkitaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ. Evaṃ sesesupi. Imesanti kattuatthe sāmivacanaṃ, imehīti attho. Karissanti vāti ettha vibhattipariṇāmaṃ katvā imeti yojetabbaṃ. Diṭṭhaṃ atthi samūlakaṃ, atthi amūlakanti idaṃ ajjhācārassa sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Atthi saññāsamūlakaṃ, atthi saññāamūlakanti idaṃ pana diṭṭhasaññāya sabbhāvāsabbhāvaṃ sandhāya.

ထို့အတူပင် ဟသည် ပသာဒသောတဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗသောတဖြင့် သော်လည်းကောင်း ကြားခြင်းဟူသော ဤအနက်ကို ညွှန်ပြ၏။ ကြား၍သာလျှင် သိအပ်သောကြောင့် 'ကြားအပ်သော အရာ၌သာ တည်၏' ဟု ဆိုသည်။ ရွံရှာခြင်းသည် ပရိသင်္ကိတ (ရွံရှာအပ်သော အရာ) မည်၏၊ အမြင်သို့ အစဉ်လိုက်သော ရွံရှာခြင်းသည် ဒိဋ္ဌပရိသင်္ကိတ (မြင်၍ ရွံရှာခြင်း) မည်၏။ ကြွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤသူတို့သည် ဟူသော ကတ္တားအနက်၌ သာမိဝိဘတ်သည် သက်ရောက်၏။ 'ပြုကြလတ္တံ့' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဝိဘတ်ပြန်ခြင်းကို ပြု၍ 'ဣမေ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ယှဉ်အပ်၏။ အခြေအမြစ်ရှိသော အမြင်ရှိ၏၊ အခြေအမြစ်မရှိသော အမြင်ရှိ၏ ဟူသော ဤစကားကို လွန်ကျူးမှု၏ ရှိခြင်း မရှိခြင်း (ဖြစ်ထိုက် မဖြစ်ထိုက်ခြင်း) ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ အမှတ်သညာနှင့်တကွ အခြေအမြစ်ရှိ၏၊ အမှတ်သညာနှင့်တကွ အခြေအမြစ်မရှိဟူသော ဤစကားကိုကား မြင်သော သညာ၏ ဖြစ်ထိုက် မဖြစ်ထိုက်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။

Samīpe ṭhatvāti dvādasahatthabbhantare samīpe ṭhatvāti vadantīti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Parato pana ‘‘dūtaṃ vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ pesetvā codentassa sīsaṃ na etī’’ti parammukhācodanāya eva anāpattiyā vuttattā ‘‘samīpe ṭhatvā’’ti idaṃ sammukhabhāvamattadassanatthaṃ vuttanti amhākaṃ khanti[Pg.349]. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā) aṅgaṃ dassentena ‘‘cāvanādhippāyena sammukhācodanā’’ti vuttaṃ, na ca sammukhabhāvo dvādasahatthabbhantareyevāti niyamo sakkā vatthuṃ. Vinayavinicchayañca patvā garukeyeva ṭhātabbanti vuttaṃ, tasmā upaparikkhitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Codāpakasseva vācāya vācāya saṅghādisesoti āṇattassa vācāya vācāya codāpakassa saṅghādiseso. Mayāpi diṭṭhaṃ sutaṃ atthīti idaṃ āṇattassapi codakabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, evaṃ pana avatvāpi ‘‘pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannosī’’ti idameva vacanaṃ parassa vacanaṃ viya akatvā anuddhaṃsanādhippāyena vadantassa saṅghādisesoyeva. Satipi pana anuddhaṃsanādhippāye ‘‘asukena evaṃ vutta’’nti dassetvā vadantassa natthi saṅghādisesoti vadanti.

အနီး၌ တည်၍ ဟူသည် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင် အတွင်း၌ တည်၍ ဟု ဂဏ္ဌိပဒ သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုသည်။ နောင်အခါ၌မူကား 'စေတမန်ကို သော်လည်းကောင်း၊ စာကို သော်လည်းကောင်း၊ သတင်းစကားကို သော်လည်းကောင်း ပေးပို့၍ စွပ်စွဲသောသူအား ဦးခေါင်းမရောက် (အပြစ်မထင်)' ဟု မျက်ကွယ်၌ စွပ်စွဲခြင်းဖြင့်သာ အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ဆိုသောကြောင့် 'အနီး၌ တည်၍' ဟူသော စကားသည် မျက်မှောက် ဖြစ်ရုံမျှကို ပြခြင်းငှာ ဆိုအပ်သည်ဟူသည် ငါတို့၏ အယူတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ အင်္ဂါကို ပြတော်မူသော ဆရာသည် 'သီလမှ ရွေ့လျောစေလိုသော အလိုရှိသဖြင့် မျက်မှောက်၌ စွပ်စွဲခြင်း' ဟု ဆိုအပ်၏၊ မျက်မှောက်အဖြစ်ကို တစ်ဆယ့်နှစ်တောင် အတွင်း၌သာ ဖြစ်ရမည်ဟု အမှတ်အသား ပြုရန် မတတ်ကောင်းပေ။ ဝိနည်းဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်သော်လည်း ကြီးလေးသော အရာ၌သာ တည်အပ်၏ဟု ဆိုသောကြောင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်တော်ရာကို ယူအပ်၏။ စေခိုင်းသော စောဒနာရှင်၏ စကားတစ်ခွန်းစီ တိုင်း၌ သံဃာဒိသိသ် အာပတ် သင့်၏ ဟူသည်ကား စေခိုင်းခြင်းခံရသော ရဟန်း၏ စကားတစ်ခွန်းစီ တိုင်း၌ စေခိုင်းသော စောဒနာရှင် ရဟန်းအား သံဃာဒိသိသ် ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ငါသည်လည်း မြင်အပ် ကြားအပ်သည် ရှိ၏' ဟူသော ဤစကားကို စေခိုင်းသောသူအားလည်း စောဒကအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဆိုသည်။ ဤသို့ မဆိုဘဲလည်း 'ပါရာဇိကတရားကို လွန်ကျူး၏' ဟူသော ဤစကားကိုသာလျှင် သူတစ်ပါး၏ စကားကဲ့သို့ မပြုမူဘဲ စွပ်စွဲနှိပ်စက်လိုသော အလိုဖြင့် ပြောဆိုသောသူအား သံဃာဒိသိသ် သာလျှင် ဖြစ်၏။ စွပ်စွဲနှိပ်စက်လိုသော အလိုရှိသော်လည်း 'ဤမည်သောသူသည် ဤသို့ ဆို၏' ဟု ညွှန်ပြ၍ ပြောဆိုသောသူအား သံဃာဒိသိသ် အာပတ် မရှိဟု ဆိုကြကုန်၏။

Sambahulā sambahule sambahulehi vatthūhi codentīti ettha sambahuleti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati. Vatthucodakānaṃyeva hi ekānekavasena idaṃ catukkamāgataṃ, na cuditakassapi ekānekavasena. Tathā hi ekasseva cuditakassa vasena ekavatthuekacodakaekavatthunānācodakanānāvatthuekacodakanānāvatthunānācodakappabhedaṃ idaṃ catukkamāgataṃ, teneva catutthacodanaṃ dassentenapi ‘‘imissā codanāya nānāvatthūni nānācodakā’’ti vuttaṃ, na pana ‘‘nānācuditakā’’ti, tasmā ‘‘sambahule’’ti bahuttaniddese kāraṇaṃ na dissati. Atha vā paṭhamaṃ tīsupi codanāsu ekattena cuditakaṃ niddisitvāpi idha bahuttena niddeso ‘‘na kevalaṃ ekasmiṃyeva cuditake codanā sambhavati, atha kho sambahulesupī’’ti imamatthaṃ dassetuṃ kato.

များစွာသောသူတို့သည် များစွာသောသူတို့ကို များစွာသော ဝတ္ထုတို့ဖြင့် စွပ်စွဲကုန်၏ ဟူသော ဤနေရာ၌ 'သမ္ဗဟုလေ' ဟု ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ပြဆိုရာ၌ အကြောင်းရင်းကို မတွေ့ရပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဝတ္ထုနှင့် စောဒကတို့၏သာလျှင် တစ်ခုနှင့် အများ (ဧက၊ အနေက) အစွမ်းဖြင့် ဤလေးပါး (စတုက္က) သည် လာ၏၊ စုဒိတက၏ တစ်ခုနှင့် အများ အစွမ်းဖြင့် မလာပေ။ ဤသို့လျှင် တစ်ယောက်တည်းသော စုဒိတက၏ အစွမ်းဖြင့် ဧကဝတ္ထု-ဧကစောဒက၊ ဧကဝတ္ထု-နာနာစောဒက၊ နာနာဝတ္ထု-ဧကစောဒက၊ နာနာဝတ္ထု-နာနာစောဒက အပြားရှိသော ဤစတုက္ကသည်သာ လာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် စတုတ္ထစောဒနာကို ပြတော်မူသော အဋ္ဌကထာဆရာသည်လည်း 'ဤစောဒနာ၌ နာနာဝတ္ထု နာနာစောဒက ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆိုသော်လည်း 'နာနာစုဒိတက' ဟု မဆိုပေ။ ထို့ကြောင့် 'သမ္ဗဟုလေ' ဟု ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ပြဆိုရာ၌ အကြောင်းရင်းကို မတွေ့ရပေ။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ရှေးဦးစွာ သုံးပါးသော စောဒနာတို့၌လည်း ဧကဝုစ်အဖြစ်ဖြင့် စုဒိတကကို ညွှန်းဆိုပြီးသော်လည်း၊ ဤစတုတ္ထစောဒနာ၌ ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ပြဆိုခြင်းသည် 'တစ်ယောက်တည်းသော စုဒိတက၌သာ စွပ်စွဲခြင်းသည် ဖြစ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား များစွာသော စုဒိတကတို့၌လည်း ဖြစ်ထိုက်၏' ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ ပြုအပ်သည်။

Codetuṃ pana ko labhati, ko na labhatītiādi anuddhaṃsanādhippāyaṃ vināpi codanālakkhaṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sīlasampannoti idaṃ dussīlassa vacanaṃ appamāṇanti adhippāyena vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ pana bhikkhuṃ codetuṃ anissarattā ‘‘bhikkhunimevā’’ti vuttaṃ. Satipi bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu anissarabhāve tāhi katacodanāpi codanāruhattā codanāyevāti adhippāyena ‘‘pañcapi sahadhammikā labhantī’’ti vuttaṃ. Bhikkhussa sutvā codetītiādinā codako yesaṃ sutvā codeti, tesampi vacanaṃ pamāṇamevāti sampaṭicchitattā tesaṃ codanāpi ruhatevāti dassetuṃ thero suttaṃ nidassesi.

"အဘယ်သူသည် စောဒနာခွင့်ရှိသနည်း၊ အဘယ်သူသည် စောဒနာခွင့်မရှိသနည်း" အစရှိသော စကားရပ်ကို စွပ်စွဲလိုသော အဓိပ္ပာယ် (အနုဒ္ဓံသန) မရှိသော်လည်း စောဒနာခြင်း၏ လက္ခဏာကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ "သီလနှင့် ပြည့်စုံသူ" ဟူသော ဤစကားကို သီလမရှိသူ (ဒုဿီလပုဂ္ဂိုလ်) ၏ စကားသည် ပမာဏ (အတည်ယူစရာ) မဟုတ်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ဘိက္ခူနီမတို့အား ရဟန်းယောကျ်ားကို စောဒနာရန် အာဏာမရှိသောကြောင့် (အခွင့်မရှိသောကြောင့်) "ဘိက္ခူနီမကိုသာလျှင်" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဘိက္ခူနီမတို့အား ရဟန်းတို့အပေါ်၌ စိုးပိုင်ခွင့် မရှိသော်လည်း ထိုဘိက္ခူနီမတို့ ပြုအပ်သော စောဒနာသည်လည်း စောဒနာထိုက်သော အဖြစ်ကြောင့် စောဒနာမည်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် "သဟဓမ္မိက ငါးဦးတို့သည်လည်း စောဒနာခွင့် ရကုန်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ "ရဟန်း၏ စကားကို ကြား၍ စောဒနာ၏" အစရှိသည်ဖြင့် စောဒကသည် အကြင်သူတို့၏ စကားကို ကြား၍ စောဒနာ၏၊ ထိုသူတို့၏ စကားသည်လည်း ပမာဏဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဝန်ခံအပ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ စောဒနာသည်လည်း ထမြောက်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ မထေရ်သည် ပါဠိတော်ကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူ၏။

Dūtaṃ [Pg.350] vā paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā pesetvāti ‘‘tvaṃyeva gantvā codehī’’ti dūtaṃ vā pesetvā yo taṃ codetuṃ sakkoti, tassa mukhasāsanaṃ vā paṇṇaṃ vā pesetvā. Sīsaṃ na etīti saṅghādiseso na hotīti adhippāyo. Kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti sāmaññato vuttattā dūtasāsanādīhi codāpentassapi āpattiyevāti paññāyati, ‘‘sīsaṃ na etī’’ti idaṃ pana aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. Samayenāti pakatiyā saddaṃ sutvā atthavijānanasamayena.

"တမန်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မည်းစာကိုသော်လည်းကောင်း၊ သတင်းစကားကိုသော်လည်းကောင်း စေ၍" ဟူသည်မှာ "သင်ကိုယ်တိုင် သွား၍ စောဒနာလော့" ဟု တမန်ကို စေလွှတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအမှုကို စောဒနာရန် စွမ်းနိုင်သူထံသို့ နှုတ်သတင်းစကား သို့မဟုတ် ကမ္မည်းစာကို ပေးပို့စေ၍သော်လည်းကောင်း စောဒနာခြင်း ဖြစ်၏။ "ဦးခေါင်းသို့ မရောက်" ဟူသည်မှာ သံဃာဒိသေသ်အာပတ် မဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား ပါဠိတော်၌ "ကိုယ်တိုင် စောဒနာသော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို စောဒနာစေသော်လည်းကောင်း" ဟု ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောတော်မူထားသဖြင့် တမန်စကားစသည်ဖြင့် စောဒနာစေသောသူအားလည်း အာပတ်သင့်ထိုက်သည်ဟု ထင်ရှားသော်လည်း "ဦးခေါင်းသို့ မရောက် (သံဃာဒိသေသ်မဖြစ်)" ဟူသော ဤစကားကို အဋ္ဌကထာဆရာတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပမာဏပြု၍ ယူအပ်၏။ "အခါအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပကတိအတိုင်း အသံကို ကြား၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သော အခါကာလအားဖြင့် ဖြစ်သည်။

Garukānaṃ dvinnanti pārājikasaṅghādisesānaṃ. Avasesānaṃ vasenāti pañcalahukāpattīnaṃ vasena. ‘‘Natthi dinna’’ntiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi. ‘‘Antavā loko, anantavā loko’’tiādinayappavattā diṭṭhi sassatucchedasaṅkhātaṃ antaṃ gaṇhātīti antaggāhikā. Ājīvahetu paññattānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasenāti ājīvahetu ājīvakāraṇā pāpiccho icchāpakato asantaṃ abhūtaṃ uttarimanussadhammaṃ ullapati, āpatti pārājikassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā sañcarittaṃ samāpajjati, āpatti saṅghādisesassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā yo te vihāre vasati, so bhikkhu arahāti bhaṇati, paṭivijānantassa āpatti thullaccayassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pācittiyassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhunī paṇītabhojanāni agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti pāṭidesanīyassa, ājīvahetu ājīvakāraṇā bhikkhu sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjati, āpatti dukkaṭassa, ājīvavipattipaccayā imā cha āpattiyo āpajjatīti evaṃ parivārapāḷiyaṃ (pari. 287) dassitānaṃ channaṃ sikkhāpadānaṃ vasena. Diṭṭhivipattiājīvavipattīhi codentopi tammūlikāya āpattiyā eva codeti.

"ကြီးလေးသော အာပတ်နှစ်ပါး" ဟူသည်မှာ ပါရာဇိကနှင့် သံဃာဒိသေသ် အာပတ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကြွင်းသော အာပတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ငါးပါးသော လဟုကအာပတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ပေးလှူအပ်သော အလှူ၏ အကျိုးသည် မရှိ" အစရှိသော အယူသည် ဆယ်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ "လောကသည် အဆုံးရှိ၏၊ လောကသည် အဆုံးမရှိ" အစရှိသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော အယူသည် သဿတနှင့် ဥစ္ဆေဒဟု ဆိုအပ်သော အစွန်း (အဆုံး) ကို ယူတတ်သောကြောင့် အန္တဂ္ဂါဟိက မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ မည်၏။ "အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် ပညတ်အပ်ကုန်သော ခြောက်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် ယုတ်မာသော အလိုရှိသဖြင့် အလိုရမ္မက် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၌ မရှိ မထင်ရှားသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ပြောဆိုအံ့၊ ပါရာဇိကအာပတ် သင့်၏။ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် အောင်သွယ်ခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ သံဃာဒိသေသ်အာပတ် သင့်၏။ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် "သင့်ကျောင်း၌ နေသော ထိုရဟန်းသည် ရဟန္တာ ဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုရာတွင် နားလည်သောသူအား ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ် သင့်၏။ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် ရဟန်းသည် မနာဖျားဘဲ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို မိမိအတွက် တောင်း၍ စားအံ့၊ ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် ဘိက္ခူနီမသည် မနာဖျားဘဲ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်တို့ကို မိမိအတွက် တောင်း၍ စားအံ့၊ ပါဋိဒေသနီအာပတ် သင့်၏။ အသက်မွေးမှု အကြောင်းကြောင့် ရဟန်းသည် မနာဖျားဘဲ ဟင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းကိုသော်လည်းကောင်း မိမိအတွက် တောင်း၍ စားအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ "အသက်မွေးမှု ပျက်စီးခြင်း (အာဇီဝဝိပတ္တိ) ကြောင့် ဤခြောက်ပါးသော အာပတ်တို့သို့ ရောက်၏" ဟု ဤသို့ ပရိဝါရပါဠိတော်၌ ပြအပ်ကုန်သော ခြောက်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ၊ အာဇီဝဝိပတ္တိတို့ဖြင့် စောဒနာသောသူသည်လည်း ထိုဒိဋ္ဌိဝိပတ္တိ၊ အာဇီဝဝိပတ္တိလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အာပတ်ဖြင့်သာ စောဒနာခြင်း ဖြစ်၏။

‘‘Kasmā maṃ na vandasī’’ti pucchite ‘‘assamaṇosi asakyaputtiyosī’’ti avandanakāraṇassa vuttattā antimavatthuṃ ajjhāpanno na vanditabboti vadanti. Codetukāmatāya eva avanditvā attanā vattabbassa vuttamatthaṃ ṭhapetvā avandiyabhāve taṃ kāraṇaṃ na hotīti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade [Pg.351] ca vuttaṃ. Antimavatthuṃ ajjhāpannassa avandanīyesu avuttattā tena saddhiṃ sayantassa sahaseyyāpattiyā abhāvato tassa ca paṭiggahaṇassa ruhanato tadeva yuttataranti viññāyati. Kiñcāpi yāva so bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti, tāva vanditabbo. Yadā pana ‘‘assamaṇomhī’’ti paṭijānāti, tadā na vanditabboti ayamettha viseso veditabbo. Antimavatthuṃ ajjhāpannassa hi bhikkhubhāvaṃ paṭijānantasseva bhikkhubhāvo, na tato paraṃ. Bhikkhubhāvaṃ appaṭijānanto hi anupasampannapakkhaṃ bhajati. Yasmā āmisaṃ dento attano icchitaṭṭhāneyeva deti, tasmā paṭipāṭiyā nisinnānaṃ yāgubhattādīni dentena ekassa codetukāmatāya adinnepi codanā nāma na hotīti āha ‘‘na tāvatā codanā hotī’’ti.

"အဘယ်ကြောင့် ငါ့ကို မရှိခိုးသနည်း" ဟု မေးအပ်သည်ရှိသော် "ရဟန်းမဟုတ်၊ သာကီဝင်မင်းသား၏ သားတော်မဟုတ်" ဟု ရှိမခိုးခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြောဆိုသောကြောင့် အန္တိမဝတ္ထု (ပါရာဇိက) သို့ ရောက်သောသူကို မရှိခိုးအပ်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြ၏။ စောဒနာလိုသောကြောင့်သာ ရှိမခိုးဘဲ မိမိပြောဆိုလိုသော စကားမျှကိုသာ ပြောဆို၍ ထားခြင်းသည် ရှိမခိုးထိုက်သော အဖြစ်၌ အကြောင်းရင်း မဟုတ်ဟု စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ အန္တိမဝတ္ထုသို့ ရောက်သောသူကို ရှိမခိုးအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ထည့်သွင်းမဟောသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသူနှင့်အတူ အိပ်သောရဟန်းအား သဟသေယျအာပတ် မဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသူ၏ အကပ်ခံခြင်း (ပဋိဂ္ဂဟဏ) ထမြောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုဂဏ္ဍိဆရာတို့၏ စကားသည်သာ အလွန်လျော်ကန်လှ၏ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသူသည် မိမိကိုယ်ကို ရဟန်းအဖြစ် ဝန်ခံနေသမျှ ကာလပတ်လုံး ရှိခိုးအပ်၏။ အကြင်အခါ၌မူ "ငါသည် ရဟန်းမဟုတ်ပြီ" ဟု ဝန်ခံအံ့၊ ထိုအခါ၌ မရှိခိုးအပ်ဟူသော ဤအထူးကို ဤအရာ၌ သိအပ်၏။ အန္တိမဝတ္ထုသို့ ရောက်သော်လည်း ရဟန်းအဖြစ်ကို ဝန်ခံနေသူအားသာ ရဟန်းအဖြစ် တည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး မတည်။ ရဟန်းအဖြစ်ကို ဝန်မခံသောသူသည်ကား အနုပသမ္ပန္န (လူ၊ သာမဏေ) အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ အာမိသ (လှူဖွယ်ဝတ္ထု) ကို လှူဒါန်းသူသည် မိမိအလိုရှိသော နေရာ၌သာ ပေးလှူခွင့် ရှိသဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ထိုင်နေကြသော ရဟန်းတို့အား ယာဂု၊ ဆွမ်းစသည်တို့ကို ပေးဝေရာတွင် တစ်ဦးသောသူအား စောဒနာလိုသော စိတ်ဖြင့် မပေးဘဲ ကျော်သွားသော်လည်း ထိုမျှဖြင့် စောဒနာခြင်း မမည်ဟု "ထိုမျှဖြင့် စောဒနာခြင်း မမည်" ဟု ဆရာက မိန့်တော်မူ၏။

Tiṃsānīti tiṃsa etesamatthīti tiṃsāni, tiṃsavantānīti attho, tiṃsādhikānīti vuttaṃ hoti. Guṇavacanattā taddhitalopaṃ katvā ‘‘tiṃsānī’’ti vuttaṃ. Atha vā tiṃsa codanā adhikā etesūti tiṃsāni. Tasmiṃ adhikamiti ḍakārapaccaye sati rūpamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Navutānīti etthāpi eseva nayo.

"တိံသာနိ" ဟူသည်မှာ ထိုသုံးရာသော စောဒနာတို့၌ သုံးဆယ်ရှိကုန်၏ ဟူသော အနက်ဖြင့် "တိံသာနိ (သုံးဆယ်ရှိကုန်သော)" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်ပြီး "သုံးဆယ်အလွန် ရှိကုန်သော" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂုဏ်ဟောသဒ္ဒါ ဖြစ်သောကြောင့် တဒ္ဓိတ်ပစ္စည်းကို ချေဖျက်၍ "တိံသာနိ" ဟု သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုစောဒနာတို့၌ လွန်ကဲသော သုံးဆယ်သော စောဒနာတို့ ရှိသောကြောင့် "တိံသာနိ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုတိံသာနိပုဒ်၌ "အဓိက" ဟူသော အနက်၌ "ဍ" ပစ္စည်း သက်ရောက်ရာတွင် ဤရုပ်ကို ရှုမြင်အပ်၏။ "နဝုတာနိ" ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။

Ubbāhikāya taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbanti ubbāhikāya sammatehi taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Alajjussannāya hi parisāya dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabbo. ‘‘Sīlavā hoti pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno’’tiādinā samathakkhandhake (cūḷava. 231) vuttadasaṅgasampattiyā samannāgatā dve tayo bhikkhū uccinitvā tattheva vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbā. Evaṃ sammatehi pana tehi bhikkhūhi visuṃ vā nisīditvā tassāyeva vā parisāya ‘‘aññehi na kiñci kathetabba’’nti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchinitabbaṃ. Tumhākanti cuditakacodake sandhāya vuttaṃ.

"ဥဗ္ဗာဟိကာဖြင့် ထိုအဓိကရုဏ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏" ဟူသည်မှာ ဥဗ္ဗာဟိကာအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် သမုတ်အပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည် ထိုအဓိကရုဏ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အလဇ္ဇီရဟန်းများသော ပရိသတ်၌ ဆယ်ပါးသောအင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းကို ဥဗ္ဗာဟိကာအဖွဲ့ဝင်အဖြစ် သမုတ်အပ်၏။ "သီလရှိ၏၊ ပါတိမောက်သံဝရသီလကို စောင့်ရှောက်လျက် နေ၏၊ အာစာရဂေါစရနှင့် ပြည့်စုံ၏" အစရှိသည်ဖြင့် သမထက္ခန္ဓက၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဆယ်ပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းနှစ်ပါး၊ သုံးပါးကို ရွေးချယ်ကာ ထိုသမထက္ခန္ဓက၌ပင် ဟောတော်မူအပ်သော ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့် သမုတ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့ သမုတ်အပ်သော ထိုရဟန်းတို့သည် သီးခြားထိုင်၍ဖြစ်စေ၊ ထိုပရိသတ်၌ပင် "အခြားသူများ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မပြောဆိုရ" ဟု ကြားသိစေ၍ဖြစ်စေ ထိုအဓိကရုဏ်ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ "သင်တို့အား" ဟူသော စကားရပ်ကို စုဒိတကနှင့် စောဒကပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Kimhīti kismiṃ vatthusmiṃ. Kimhi nampi na jānāsīti kimhi nanti vacanampi na jānāsi. Nāssa anuyogo dātabboti nāssa pucchā paṭipucchā dātabbā. ‘‘Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādivacanato ‘‘alajjīniggahatthāya…pe… paññatta’’nti vuttaṃ. Ehitīti āgamissati. Diṭṭhasantānenāti diṭṭhasambandhena, diṭṭhaniyāmenāti vuttaṃ hoti. Vivādavatthusaṅkhāte atthe [Pg.352] paccatthikā atthappaccatthikā. Saññaṃ datvāti tesaṃ kathaṃ pacchinditvā attano vacanaṃ sādhetuṃ saññaṃ katvā. Asuddhasaññāya uppannattā ‘‘ananucchaviko’’ti āha. Ekasambhogaparibhogāti idaṃ attano santikā tesaṃ mocanatthaṃ vuttaṃ, na pana tesaṃ aññamaññasambhoge yojanatthaṃ. Vinicchayo na kātabboti ‘‘amhākaṃ vacane aṭṭhātabbasabhāvā ete alajjino’’ti jānantena vinicchayo na kātabbo.

“Kimhī” ဟူသည်မှာ “အဘယ်ဝတ္ထုကြောင့်” ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “Kimhi nampi na jānāsi” ဟူသည်မှာ “ကိမှိနံ” ဟူသော စကားကိုပင် မသိခြင်း ဖြစ်သည်။ “Nāssa anuyogo dātabbo” ဟူသည်မှာ ထိုအလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်အား မေးမြန်းခြင်း၊ စောဒနာခြင်းကို မပြုအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် “အလဇ္ဇီရဟန်းတို့ကို နှိမ်နင်းရန် စသည်ဖြင့် ပညတ်အပ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “Ehiti” ဟူသည်မှာ “လာလတ္တံ့” ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “Diṭṭhasantānenā” ဟူသည်မှာ “မြင်အပ်သော အဆက်အစပ်ဖြင့် (diṭṭhasambandhena)” သို့မဟုတ် “မြင်အပ်သော နည်းလမ်းအမှတ်ဖြင့် (diṭṭhaniyāmena)” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဝိဝါဒဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော အကျိုး၌ ရန်ဘက်ဖြစ်သောသူတို့ကို “အတ္ထပစ္စတ္ထိက” ဟု ခေါ်သည်။ “Saññaṃ datvā” ဟူသည်မှာ ထိုအလဇ္ဇီရဟန်းတို့၏ စကားကို ဖြတ်တောက်၍ မိမိ၏ စကားကို တည်စေခြင်းငှာ အမှတ်အသား ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မစင်ကြယ်ဟူသော အမှတ်သညာ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “မလျောက်ပတ်သူ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “Ekasambhogaparibhogā” ဟူသော ဤစကားကို မိမိထံမှ ထိုအလဇ္ဇီရဟန်းတို့ကို လွတ်မြောက်စေရန် ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထိုရဟန်းတို့ အချင်းချင်း အတူတကွ သုံးဆောင်ရန် တိုက်တွန်းရန် ဆိုခြင်းမဟုတ်ပေ။ “Vinicchayo na kātabbo” ဟူသည်မှာ “ဤသူတို့ကား ငါတို့၏ စကား၌ မတည်သော သဘောရှိသည့် အလဇ္ဇီရဟန်းများ ဖြစ်ကြသည်” ဟု သိရှိသောသူသည် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မပြုလုပ်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Viraddhaṃ hotīti attanā katadosappaṭicchādanatthaṃ kañci musāvādaṃ katvā viraddhaṃ hoti. Paṭiññaṃ na detīti sace mayā katadosaṃ vakkhāmi, mayhaṃ anuvattakā bhijjissantīti ‘‘kataṃ mayā’’ti paṭiññaṃ na deti. Suddho hotūti tesaṃ vacanena suddho nāma hotu, tesaṃ vacanena ekadvevāramassa vinicchayo dātabboti adhippāyo. Ṭhāne na tiṭṭhatīti lajjiṭṭhāne na tiṭṭhati. Vinicchayo na dātabboti alajjibhāvamāpannattā na dātabbo.

“Viraddhaṃ hoti” ဟူသည်မှာ မိမိပြုလုပ်ထားသော အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက် မုသာဝါဒ တစ်စုံတစ်ခုကို ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ချွတ်ယွင်းပျက်စီးခြင်း ဖြစ်သည်။ “Paṭiññaṃ na deti” ဟူသည်မှာ “အကယ်၍ ငါပြုမိသော အပြစ်ကို ဝန်ခံပြောဆိုလျှင် ငါ့နောက်သို့ လိုက်ပါသူတို့သည် ပျက်စီးကြကုန်လတ္တံ့” ဟု နှလုံးသွင်းကာ “ငါပြုမိပါသည်” ဟု ဝန်ခံခြင်းကို မပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ “Suddho hotu” ဟူသည်မှာ ထိုယုံကြည်ကြသော အပေါင်းအသင်း ရဟန်းတို့၏ စကားဖြင့် စင်ကြယ်သူ ဖြစ်ပါစေဟူ၍၊ ထိုအပေါင်းအသင်းတို့၏ စကားဖြင့် ထိုစုဒိတကရဟန်းအား တစ်ကြိမ်နှစ်ကြိမ် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပေးအပ်ရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ “Ṭhāne na tiṭṭhati” ဟူသည်မှာ လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်၏ အရာ၌ မတည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “Vinicchayo na dātabbo” ဟူသည်မှာ အလဇ္ဇီအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားသောကြောင့် ဆုံးဖြတ်ချက်ကို မပေးအပ်ဟု ဆိုလိုသည်။

Amūlakampi samūlakampi mūlaṃ gahetvā vadantīti āha ‘‘dve mūlānī’’ti. Kālena vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhe gaṇamajjhe salākaggayāguaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vadanto bhūtena vadati nāma. ‘‘Ambho mahallaka-parisāvacara-paṃsukūlika-dhammakathika-patirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ pana katvā ‘‘bhante mahallakāttha, parisāvacarā paṃsukūlikā dhammakathikāttha, patirūpaṃ tumhākaṃ ida’’nti vadanto saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasañhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi, no dosantaroti mettacittaṃ upaṭṭhāpetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā. Pannarasasu dhammesūti parisuddhakāyasamācāratā, parisuddhavacīsamācāratā, sabrahmacārīsu mettacittatā, bahussutatā, ubhinnaṃ pātimokkhānaṃ vitthārena svāgatasuvibhattasuppavattasuvinicchitatā, ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā vuttapañcadhammā, kāruññatā, hitesitā, anukampatā, āpattivuṭṭhānatā, vinayapurekkhāratāti imesu pannarasasu dhammesu. Tattha kāruññatāti kāruṇikabhāvo. Iminā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca dassito. Hitesitāti hitagavesanatā. Anukampatāti tena [Pg.353] hitena saṃyojanā. Dvīhipi mettā ca mettāpubbabhāgo ca dassito. Āpattivuṭṭhānatāti āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpanā. Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ vinayapurekkhāratā nāma. Sacce ca akuppe cāti vacīsacce ca akuppatāya ca. Cuditakena hi saccañca vattabbaṃ, kopo ca na kātabbo, neva attanā kujjhitabbo, na paro ghaṭṭetabboti attho.

အမူလကကိုလည်းကောင်း၊ သမူလကကိုလည်းကောင်း အခြေခံပြု၍ ပြောဆိုကြသောကြောင့် “အခြေခံနှစ်ပါး (dve mūlāni)” ဟု ဆရာက မိန့်ဆိုသည်။ “သင့်တော်သော အခါ၌ ပြောဆိုအံ့” စသည်တို့တွင် တစ်ဦးသောသူသည် တစ်ဦးသောသူအား အခွင့်ပြုစေ၍ စောဒနာလိုသော် “သင့်တော်သော အခါ၌ ပြောဆိုသည်” မည်၏။ သံဃာ့အလယ်၊ ဂိုဏ်းအလယ်၌လည်းကောင်း၊ စာရေးတံမဲချရာ၊ ယာဂုဝေရာ၊ စဉ်းစားရာဝိုင်း၊ ဆွမ်းခံရာလမ်း၊ ဆွမ်းစားဇရပ် စသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ အလုပ်အကျွေးတို့ ခြံရံထားသော အခါ၌လည်းကောင်း စောဒနာလျှင် “အခါမဟုတ်သော ကာလ၌ ပြောဆိုသည်” မည်၏။ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ပြောဆိုလျှင် “အမှန်အတိုင်း ပြောဆိုသည်” မည်၏။ “အို အသက်ကြီးသူ၊ ပရိသတ်အလယ်၌ ကျက်စားသူ၊ ပံ့သကူဆောင်သူ၊ ဓမ္မကထိကဖြစ်သူ၊ သင်၏ ဤလုပ်ရပ်သည် သင့်လျော်ပါမည်လော” ဟု ပြောဆိုလျှင် “ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုသည်” မည်၏။ အကြောင်းအကျိုးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ “အရှင်ဘုရား၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် အသက်ကြီးရင့်သူများ ဖြစ်ကြပါ၏၊ ပရိသတ်အလယ်၌ ကျက်စားသူ၊ ပံ့သကူဆောင်သူ၊ ဓမ္မကထိက ဖြစ်ကြပါ၏၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဤလုပ်ရပ်သည် သင့်လျော်ပါမည်လော” ဟု လျှောက်ထားပြောဆိုလျှင် “နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ပြောဆိုသည်” မည်၏။ အကြောင်းအကျိုးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပြောဆိုလျှင် “အကျိုးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပြောဆိုသည်” မည်၏။ “မေတ္တာစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုအံ့၊ ဒေါသစိတ်ဖြင့် မဟုတ်” ဟူသည်မှာ မေတ္တာစိတ်ကို ရှေ့ထား၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဖျက်ဆီးလိုသောစိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “တရား တစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့၌” ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သော ကိုယ်အကျင့်ရှိခြင်း၊ စင်ကြယ်သော နှုတ်အကျင့်ရှိခြင်း၊ သီတင်းသုံးဖော်တို့အပေါ် မေတ္တာစိတ်ရှိခြင်း၊ အကြားအမြင် ဗဟုသုတရှိခြင်း၊ ပါတိမောက်နှစ်ပါးကို အကျယ်အားဖြင့် ကောင်းစွာရွတ်ဖတ်၊ ဝေဖန်၊ လေ့လာ၊ ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း၊ “သင့်လျော်သော အခါ၌ ပြောဆိုအံ့” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တရားငါးပါး၊ သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း (ကရုဏာရှိခြင်း)၊ အကျိုးစီးပွားကို ရှာမှီးခြင်း၊ သနားညှာတာခြင်း၊ အာပတ်မှ ထမြောက်စေခြင်း၊ ဝိနည်းကို ရှေးရှုဦးထိပ်ထားခြင်း ဟူသော ဤတစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရားတို့တွင် ဖြစ်သည်။ ထိုတစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရားတို့တွင် “ကရုဏာရှိခြင်း (kāruññatā)” ဟူသည်မှာ သနားစောင့်ရှောက်တတ်သော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ “ကာရုညတာ” ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ကရုဏာတရားနှင့် ကရုဏာ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်သော တရားကို ပြသတော်မူသည်။ “အကျိုးစီးပွားကို ရှာမှီးခြင်း (hitesitā)” ဟူသည်မှာ အကျိုးစီးပွားကို ရှာဖွေပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ “သနားညှာတာခြင်း (anukampatā)” ဟူသည်မှာ ထိုအကျိုးစီးပွားနှင့် ယှဉ်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပါးသော စကားရပ်တို့ဖြင့် မေတ္တာတရားနှင့် မေတ္တာ၏ ရှေ့ပြေးဖြစ်သော တရားကို ပြသတော်မူသည်။ “အာပတ်မှ ထမြောက်စေခြင်း (āpattivuṭṭhānatā)” ဟူသည်မှာ အာပတ်မှ ထမြောက်စေ၍ စင်ကြယ်သော သီလ၌ တည်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝတ္ထုကို စောဒနာ၍၊ သတိရစေပြီး၊ ပဋိညာဉ်ပြုစေလျက် ဝန်ခံချက်နှင့်အညီ ကံပြုခြင်းကို “ဝိနည်းကို ရှေးရှုဦးထိပ်ထားခြင်း (vinayapurekkhāratā)” မည်၏။ “ဟုတ်မှန်ခြင်းနှင့် အမျက်မထွက်ခြင်း၌” ဟူသည်မှာ နှုတ်ထွက်စကား၌ ဟုတ်မှန်ခြင်းနှင့် စိတ်မဆိုးခြင်းတို့၌ ဖြစ်သည်။ စုဒိတကရဟန်းသည် အမှန်တရားကိုသာ ပြောဆိုရမည်ဖြစ်ပြီး၊ အမျက်ဒေါသ မထွက်အပ်၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း စိတ်မဆိုးအပ်၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း မထိပါးညှဉ်းဆဲအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Bhummappattiyāti bhummavacane sampatte, bhummatthe idaṃ upayogavacananti vuttaṃ hoti. Adhikarīyanti etthāti adhikaraṇāni. Ke adhikarīyanti? Samathā. Kathaṃ adhikarīyanti? Samanavasena. Adhikaraṇaṃ samenti vūpasamentīti hi samathā. Atha vā samanatthāya pavattamānehi samathehi adhikātabbānīti adhikaraṇāni. Yathā hi samanavasena samathānaṃ vivādādīsu adhikattubhāvo, evaṃ vivādādīnaṃ tehi adhikattabbatāpi. Tenāha ‘‘samathehi adhikaraṇīyatā’’ti. Iminā adhikaraṇasaddassa kammasādhanatā vuttā. Gāhanti ‘‘asukaṃ codessāmī’’ti manasā codanāya gahaṇaṃ. Cetananti ‘‘codessāmī’’ti uppannacetanaṃ. Akkhantinti cuditake uppannaṃ akkhantiṃ. Vohāranti codanāvasappattavacanaṃ. Paṇṇattinti codanāvasappavattanāmapaṇṇattiṃ. Attādānaṃ gahetvāti codanaṃ manasā gahetvā. Taṃ adhikaraṇanti taṃ gāhalakkhaṇaṃ adhikaraṇaṃ.

“Bhummappattiyā” ဟူသည်မှာ သတ္တမီဝိဘတ် ရောက်သင့်သော်လည်း သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ဤဒုတိယာဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအရာ၌ အစွဲပြုစေအပ် သို့မဟုတ် ငြိမ်းစေအပ်သောကြောင့် “အဓိကရုဏ်း” ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်အရာတို့ကို ငြိမ်းစေသနည်း။ သမထတို့ကို ငြိမ်းစေကုန်၏။ အသို့ ငြိမ်းစေသနည်း။ ငြိမ်းချမ်းစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငြိမ်းစေကုန်၏။ ထိုကြောင့် အဓိကရုဏ်းကို ငြိမ်းစေတတ်၊ ငြိမ်သက်စေတတ်သောကြောင့် “သမထ” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ငြိမ်းချမ်းစေခြင်းအလို့ငှာ ဖြစ်ပေါ်လာသော သမထတို့ဖြင့် အစွဲပြုအပ်သောကြောင့် “အဓိကရုဏ်း” မည်ကုန်၏။ အမှန်အားဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သမထတို့သည် ဝိဝါဒစသည်တို့၌ အစွဲပြုအပ်သော အဖြစ်ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝိဝါဒစသည်တို့သည်လည်း ထိုသမထတို့ဖြင့် အစွဲပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် “သမထတို့ဖြင့် ငြိမ်းစေအပ်သည်၏အဖြစ် (samathehi adhikaraṇīyatā)” ဟု ဆရာက မိန့်ဆိုသည်။ ဤစကားရပ်ဖြင့် “အဓိကရုဏ်” သဒ္ဒါ၏ ကမ္မသာဓနအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ “Gāha” ဟူသည်မှာ “ဤအမည်ရှိသောသူကို စောဒနာအံ့” ဟု စိတ်ဖြင့် စောဒနာခြင်းကို ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ “Cetana” ဟူသည်မှာ “စောဒနာအံ့” ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော စေတနာ ဖြစ်သည်။ “Akkhanti” ဟူသည်မှာ စုဒိတက၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သည်းမခံနိုင်ခြင်း (သို့မဟုတ် မနှစ်သက်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ “Vohāra” ဟူသည်မှာ စောဒနာလိုသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စကား ဖြစ်သည်။ “Paṇṇatti” ဟူသည်မှာ စောဒနာလိုသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမပညတ် ဖြစ်သည်။ “Attādānaṃ gahetvā” ဟူသည်မှာ စောဒနာခြင်းကို စိတ်ဖြင့် ယူ၍ ဟူသောအနက်ဖြစ်သည်။ “Taṃ adhikaraṇaṃ” ဟူသည်မှာ ထိုစွဲကိုင်ယူခြင်း လက္ခဏာရှိသော အဓိကရုဏ်းကို ဆိုလိုသည်။

Tasmā paṇṇatti adhikaraṇanti aṭṭhakathāsu katasanniṭṭhānaṃ dassetvā idāni tampi na yuttanti dassetuṃ ‘‘taṃ paneta’’ntiādimāha. Teti aṭṭhakathācariyā. Pārājikadhammoti pārājikāpatti. Accantaakusalattāti lokavajjabhāvato pārājikāpattiyā ekantaakusalattā. Yāya paṇṇattiyāti nāmapaṇṇattiṃ sandhāya vadati. Abhilāpenāti tasseva vevacanaṃ. Paññattoti vohāravasena kathito. Adhikaraṇe pavattattā ca adhikaraṇanti mañcaṭṭhesu mañcavohāro viya. Yasmā amūlakena codento cuditake puggale taṃ adhikaraṇaṃ natthīti sallakkheti, tasmā tassa vacanaṃ abhidheyyasuññanti āha ‘‘sabhāvato natthī’’ti. Tañca kho idhevāti tañca yathāvuttapariyāyena paṇṇattiyā adhikaraṇabhāvo idheva imasmiṃyeva sikkhāpade. ‘‘Mātāpi puttena vivadatī’’tiādinayappavattassa [Pg.354] vivādassa adhikaraṇabhāvo na sambhavati samathehi anadhikaraṇīyattāti āha ‘‘idhekacco vivādo’’ti.

ထိုကြောင့် “ပညတ်သည် အဓိကရုဏ်းဖြစ်၏” ဟု အဋ္ဌကထာတို့၌ ပြုအပ်သော အဆုံးအဖြတ်ကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ထိုအဆုံးအဖြတ်သည်လည်း မသင့်လျော်ကြောင်း ပြသခြင်းငှာ “taṃ panetaṃ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “Te” ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “Pārājikadhammo” ဟူသည်မှာ ပါရာဇိကအာပတ် ဖြစ်သည်။ “Accanta-akusalattā” ဟူသည်မှာ လောကဝဇ္ဇဖြစ်သောကြောင့် ပါရာဇိကအာပတ်၏ စင်စစ် အကုသိုလ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “Yāya paṇṇattiyā” ဟူသော ဤစကားကို နာမပညတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ “Abhilāpena” ဟူသည်မှာ ထို “ပညတ်” သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ “Paññatto” ဟူသည်မှာ ဝေါဟာရအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ အဓိကရုဏ်း၌ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် “အဓိကရုဏ်း” ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်းမှာ ညောင်စောင်း၌ တည်ရှိသောသူတို့အပေါ် “ညောင်စောင်း (မဉ္စ)” ဟု ဝေါဟာရပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် အမူလကဖြင့် စောဒနာသောသူသည် စုဒိတကမဟုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်၌ ထိုအဓိကရုဏ်းသည် မရှိဟု နှလုံးသွင်း၏၊ ထိုကြောင့် ထိုစောဒနာသူ၏ စကားသည် ဖော်ပြအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်မှ ဆိတ်သုဉ်းသောကြောင့် “သဘောအားဖြင့် မရှိ” ဟု ဆရာက မိန့်ဆိုသည်။ “Tañca kho idheva” ဟူသည်မှာ ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အကြောင်းနည်းလမ်းအားဖြင့် ထိုပညတ်၏ အဓိကရုဏ်း ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ဤသိက္ခာပုဒ်၌သာ ဖြစ်သည်။ “မိခင်နှင့် ဖခင်သည် သားနှင့် ငြင်းခုံ၏” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဝိဝါဒ၏ အဓိကရုဏ်းအဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမထတို့ဖြင့် အစွဲပြု၍ မငြိမ်းစေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် “ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ငြင်းခုံခြင်း (idhekacco vivādo)” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Aṭṭhārasabhedakaravatthūnīti lakkhaṇavacanametaṃ yathā ‘‘yadi me byādhitā daheyyuṃ, dātabbamidamosadha’’nti, tasmā tesu aññataraññataraṃ nissāya uppanno vivādo ‘‘aṭṭhārasabhedakaravatthūni nissāya uppanno’’ti vuccati. Anuvādoti upavadanā ceva codanā ca. Tattha upavadanā nāma akkoso. Pañcapi āpattikkhandhāti mātikāya āgatā pañca āpattikkhandhā. Sattāti teyeva pañca, vibhaṅge āgatā thullaccayadubbhāsitāpattiyo dveti satta. Kiccayatāti kattabbatā. Karaṇīyatāti tasseva vevacanaṃ. Ubhayenapi apalokanādisaṅghakammaṃyeva dasseti, tenāha ‘‘apalokanakamma’’ntiādi.

“တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘေဒကဝတ္ထုတို့ကြောင့်” ဟူသော ဤစကားသည် “အကယ်၍ ငါ့အား အနာနှိပ်စက်ခြင်းကြောင့် ပေးအပ်သော ဤဆေးကို ထားကုန်ရာ၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ မှတ်သားကြောင်းဖြစ်သော သဒ္ဒါ (လက္ခဏဝစန) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုတစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘေဒကဝတ္ထုတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံခြင်း (ဝိဝါဒ) ကို “တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘေဒကဝတ္ထုတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိဝါဒ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အနုဝါဒ” ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဥပဝဒန) နှင့် စောဒနာခြင်း (စောဒနာ) တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (ဥပဝဒန) မည်သည် ဆဲရေးခြင်း (အက္ကောသ) ဖြစ်သည်။ “အာပါတ်အစု ငါးပါး” ဟူသည် မာတိကာ၌ လာသော အာပါတ်အစု ငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ “ခုနစ်ပါး” ဟူသည် ထိုငါးပါးတို့နှင့် ဝိဘင်း၌ လာသော ထုလ္လစ္စဉ်းအာပါတ်၊ ဒုဗ္ဘာသိတ်အာပါတ် ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့ ပေါင်း၍ ခုနစ်ပါး ဖြစ်သည်။ “ကိစ္စယတာ” ဟူသည် ပြုအပ်သော အဖြစ် (ကတ္တဗ္ဗတာ) ဖြစ်သည်။ “ကရဏီယတာ” ဟူသည် ထိုကိစ္စယတာ၏ ဝေဝုစ် (အနက်တူသဒ္ဒါ) သာ ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပုဒ်လုံးဖြင့် အပလောကနကံ အစရှိသော သံဃကံကိုသာ ပြ၏။ ထို့ကြောင့် “အပလောကနကံ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Āpattādhikaraṇaṃ ṭhapetvā sesādhikaraṇehi codanāyeva natthīti āha ‘‘imasmiṃ panatthe…pe… āpattādhikaraṇameva adhippeta’’nti. Sapadānukkamaniddesassāti padānaṃ anukkamena niddeso padānukkamaniddeso, padabhājanassetaṃ adhivacanaṃ. Tena saha vattamānaṃ sapadānukkamaniddesaṃ, sikkhāpadaṃ, tassa padānukkamaniddesasahitassa sikkhāpadassāti attho, padabhājanasahitassāti vuttaṃ hoti.

အာပတ္တာဓိကရုဏ်းကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသော အဓိကရုဏ်းတို့ဖြင့် စောဒနာခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် “ဤအနက်၌မူကား...ပ... အာပတ္တာဓိကရုဏ်းကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ “သပဒါနုက္ကမနိဒ္ဒေသဿ” ဟူသည် ပုဒ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ညွှန်ပြခြင်းသည် ပဒါနုက္ကမနိဒ္ဒေသ မည်၏။ ၎င်းသည် ပဒဘာဇနီ၏ အမည်တည်း။ ထိုပဒဘာဇနီနှင့်တကွ ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်သည် “သပဒါနုက္ကမနိဒ္ဒေသ” ဖြစ်ခွင့်ကို ရ၏။ “ပဒဘာဇနီနှင့် တကွဖြစ်သော ထိုသိက္ခာပုဒ်၏” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ပဒဘာဇနီနှင့်တကွဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်၏” ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Assāti kattuatthe sāmivacanaṃ, anenāti attho. Tenāha ‘‘etena codakenā’’tiādi. Idhāgatesūti imasmiṃ sikkhāpade āgatesu. Aññatra āgatesūti ito aññatra omasavādādisikkhāpadapāḷiyaṃ āgatesu. Dussīloti nissīlo sīlavirahito. Pāpadhammoti dussīlattā eva hīnajjhāsayatāya lāmakasabhāvo. Asucisaṅkassarasamācāroti aparisuddhakāyakammāditāya asuci hutvā saṅkāya saritabbasamācāro. Dussīlo hi kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ asukena kataṃ bhavissatī’’ti paresaṃ āsaṅkanīyo hoti, kenacideva vā karaṇīyena mantayante bhikkhū disvā ‘‘kacci nu kho ime mayā katakammaṃ jānitvā mantentī’’ti attanoyeva saṅkāya saritabbasamācāro. Paṭicchannakammantoti lajjitabbatāya paṭicchādetabbakammanto. Assamaṇoti [Pg.355] na samaṇo. Salākaggahaṇādīsu ‘‘ahampi samaṇo’’ti micchāpaṭiññāya samaṇapaṭiñño. Aseṭṭhacāritāya abrahmacārī. Uposathādīsu ‘‘ahampi brahmacārī’’ti micchāpaṭiññāya brahmacāripaṭiñño. Pūtinā kammena sīlavipattiyā anto anupaviṭṭhattā antopūti. Chadvārehi rāgādikilesānuvassanena tintattā avassuto. Sañjātarāgādikacavarattā sīlavantehi chaḍḍetabbattā ca kasambujāto.

“အဿ” ဟူသော ဤစကားသည် ကတ္တားအနက်၌ သုံးသော သာမိဝိဘတ် ဖြစ်ပြီး “ဤသူသည် (သို့မဟုတ်) ဤစောဒကပုဂ္ဂိုလ်သည်” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤစောဒကပုဂ္ဂိုလ်ဖြင့်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ “ဤ၌ လာကုန်သော” (ဣဓာဂတေသု) ဟူသည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ လာကုန်သော ပါဠိစကားရပ်များကို ဆိုလိုသည်။ “အခြားသော သိက္ခာပုဒ်၌ လာကုန်သော” (အညတြ အာဂတေသု) ဟူသည် ဤသိက္ခာပုဒ်မှတစ်ပါး ဩမသဝါဒအစရှိသော သိက္ခာပုဒ်ပါဠိတော်၌ လာကုန်သော ပါဠိစကားရပ်များကို ဆိုလိုသည်။ “ဒုဿီလော” ဟူသည် သီလမရှိသောသူ၊ သီလမှ ကင်းဝေးသောသူ ဖြစ်သည်။ “ပါပဓမ္မော” ဟူသည် သီလမရှိသဖြင့် ယုတ်ညံ့သော အလိုဆန္ဒရှိသောကြောင့် ယုတ်ညံ့သော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ “အသုစိသင်္ကဿရသမာစာရော” ဟူသည် မစင်ကြယ်သော ကာယကံအစရှိသည်တို့ကြောင့် မစင်ကြယ်ဘဲ ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်၍ အောက်မေ့အပ်သော အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား သီလမရှိသောသူသည် မလျောက်ပတ်သော အမှုတစ်ခုခုကို မြင်လျှင် “ဤအမှုကို ဤမည်သောသူ ပြုလုပ်သည် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု သူတစ်ပါးတို့၏ သံသယဖြစ်ဖွယ် ခံရတတ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော ပြုဖွယ်ကိစ္စဖြင့် တိုင်ပင်နေကြသော ရဟန်းတို့ကို မြင်လျှင် “ဤရဟန်းတို့သည် ငါပြုထားသော အမှုကို သိ၍ တိုင်ပင်နေကြလေသလော” ဟု မိမိအလိုလို သံသယဖြင့် အောက်မေ့အပ်သော အကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ “ပဋိစ္ဆန္နကမ္မန္တော” ဟူသည် ရှက်ဖွယ်ကောင်းသောကြောင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော အမှုအကျင့်ရှိသူ ဖြစ်သည်။ “အသမဏော” ဟူသည် ရဟန်းမဟုတ်ဘဲလျက် စာရေးတံယူခြင်း စသည်တို့၌ “ငါသည်လည်း ရဟန်းဖြစ်သည်” ဟု မမှန်မကန် ဝန်ခံသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ် ဝန်ခံသောသူ ဖြစ်သည်။ မြတ်သော အကျင့်မရှိသဖြင့် “အဗြဟ္မစာရီ” ဖြစ်သော်လည်း ဥပုဒ်စသည်ပြုရာ၌ “ငါသည်လည်း မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူဖြစ်သည်” ဟု မမှန်မကန် ဝန်ခံသဖြင့် “ဗြဟ္မစာရီပဋိညာဉ်” ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ယုတ်ညံ့သော ကံကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလပျက်စီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အတွင်းသို့ (အပုပ်နံ့) ဝင်နေသဖြင့် “အတွင်း၌ ပုတ်သောသူ” (အန္တောပူတိ) ဖြစ်သည်။ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ ရာဂစသော ကိလေသာတည်းဟူသော မိုးဖြင့် စိုစွတ်နေသဖြင့် “ယိုစီးသောသူ/ကိလေသာမိုးစွတ်သူ” (အဝဿုတ) ဖြစ်သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာသော ရာဂစသော အမှိုက်သရိုက် ရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလရှိသူတို့ စွန့်ပစ်အပ်သည် ဖြစ်သဖြင့်လည်းကောင်း “ယောက်သွားပုတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောသူ” (ကသမ္ဗုဇာတ) ဖြစ်သည်။

Idha pāḷiyanti imasmiṃ sikkhāpade pāḷiyaṃ. Jeṭṭhabbatikoti kalidevīvataniyutto. Kalidevī kira sirīdeviyā jeṭṭhā, tasmā tassā vatadharo ‘‘jeṭṭhabbatiko’’ti vuccati. Taṃ pana vataṃ samādiyitvā pūrento sakalasarīre masiṃ makkhetvā kākapattāni muṭṭhiyaṃ katvā kalideviṃ phalake likhāpetvā taṃ kājakoṭiyaṃ bandhitvā thomento vicarati. Yadaggenāti yattakena. Tadaggenāti tattakena. No kappetītiādi vematikabhāvadīpanatthameva vuttanti mahāpadumattherassa adhippāyo. Dutiyatthero pana ‘‘no kappeti, nassarati, pamuṭṭho’’ti etehi vematikabhāvāvatthāya adīpanato añño vematikabhāvo, aññāni no kappanādīnīti catunnampi vibhāgena atthaṃ dasseti, tasmā tassa vādo yuttataroti pacchā vutto. Dassane vematiko hotīti puggale ñātepi tassa kiriyāya sammā adiṭṭhabhāvato cirakālātikkamato vā taṃ kiriyaṃ karonto ‘‘esa mayā diṭṭho vā, na vā’’ti dassane vematiko hoti. Puggale vematiko hotīti tena katakamme ñātepi taṃ kammaṃ karontassa sammā adiṭṭhabhāvato kālantarabhāvato vā ‘‘tassa kammassa kārako ayaṃ vā, no’’ti puggale vematiko hoti.

“ဤ၌ ပါဠိတော်၌” (ဣဓ ပါဠိယံ) ဟူသည် ဤသိက္ခာပုဒ်ပါဠိတော်၌ ဟူလို။ “ဇေဋ္ဌဗ္ဗတိကော” ဟူသည် ကလိဒေဝီ၏ အကျင့်ကို ကျင့်သောသူ ဖြစ်သည်။ ကလိဒေဝီသည် သိရီဒေဝီ၏ အစ်မကြီး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကလိဒေဝီ၏ အကျင့်ကို ကျင့်ဆောင်သောသူကို “ဇေဋ္ဌဗ္ဗတိကော” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအကျင့်ကို ဆောက်တည်၍ ဖြည့်ကျင့်သောသူသည် ကိုယ်အလုံး၌ မှင်လိမ်း၍၊ လက်ဆုပ်၌ ကျီးတောင်တို့ကို ကိုင်လျက်၊ ကလိဒေဝီအရုပ်ကို ပျဉ်ပြား၌ ရေးဆွဲစေ၍၊ ထိုပျဉ်ပြားကို ထမ်းပိုးစွန်း၌ ချည်နှောင်ကာ ချီးမွမ်းလျက် လှည့်လည်တတ်၏။ “ယဒဂ္ဂေန” ဟူသည် အကြင်မျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့်။ “တဒဂ္ဂေန” ဟူသည် ထိုမျှလောက်သော အတိုင်းအတာဖြင့်။ “နော ကပ္ပေတိ” အစရှိသည်ကို ယုံမှားခြင်း (ဝေမတိက) အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာသာ မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟု အရှင်မဟာပဒုမထေရ်၏ အလိုရှိသည်။ ဒုတိယမထေရ် (အရှင်သုမမထေရ်) ကမူ “နော ကပ္ပေတိ၊ န သရတိ၊ ပမုဋ္ဌော” ဟူသော ဤပုဒ်တို့ဖြင့် ယုံမှားခြင်းအခြေအနေကို မပြသောကြောင့် ယုံမှားခြင်း (ဝေမတိက) အဖြစ်သည် တစ်ပါးဖြစ်ပြီး၊ “နော ကပ္ပေတိ” အစရှိသည်တို့သည် အခြားတစ်ပါး ဖြစ်ကြသည်ဟု အဓိကရုဏ်းလေးပါးတို့၏ အနက်ကိုလည်း အကျယ်အားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရှင်သုမမထေရ်၏ ဝါဒသည် သာလွန်သင့်လျော်သောကြောင့် နောက်မှ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “အမြင်၌ ယုံမှားခြင်း ရှိ၏” (ဒဿနေ ဝေမတိကော ဟောတိ) ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို သိသော်လည်း ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အမူအရာကို ကောင်းစွာ မမြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှည်လျားသော ကာလကို လွန်ခဲ့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအမူအရာကို ပြုနေစဉ် “ဤသူကို ငါ မြင်ဖူးသလော သို့မဟုတ် မမြင်ဖူးသလော” ဟု အမြင်၌ ယုံမှားခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “ပုဂ္ဂိုလ်၌ ယုံမှားခြင်း ရှိ၏” (ပုဂ္ဂလေ ဝေမတိကော ဟောတိ) ဟူသည် ပြုအပ်သော အမှုကို သိသော်လည်း ထိုအမှုကို ပြုလုပ်နေသောသူကို ကောင်းစွာ မမြင်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာလ ခြားနားသွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “ဤအမှုကို ပြုလုပ်သူသည် ဤသူလော သို့မဟုတ် မဟုတ်လေသလော” ဟု ပုဂ္ဂိုလ်၌ ယုံမှားခြင်း ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။

389. ‘‘Tajjanīyakammādisattavidhampi kammaṃ karissāmā’’ti āpattiyā codentassa adhippāyo kammādhippāyo. ‘‘Āpattito vuṭṭhāpessāmī’’ti adhippāyo vuṭṭhānādhippāyo. Anuddhaṃsentassāti iminā cāvanādhippāyaṃ dasseti. Akkosādhippāyena vadantassa pācittiyanti akkosādhippāyena sattahipi āpattikkhandhehi sammukhā vadantassa pācittiyaṃ. Dukkaṭanti akkosādhippāyena vadantassa dukkaṭaṃ.

၃၈၉. “တဇ္ဇနီယကံအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော ကံတို့ကို ပြုလုပ်အံ့” ဟု နှလုံးသွင်းကာ အာပါတ်ဖြင့် စောဒနာသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒသည် “ကမ္မာဓိပ္ပာယ” မည်၏။ “အာပါတ်မှ ထစေအံ့” ဟူသော အလိုဆန္ဒသည် “ဝုဋ္ဌာနာဓိပ္ပာယ” မည်၏။ “ဖျက်ဆီးလိုသောအားဖြင့်” (အနုဒ္ဓံသေန္တဿ) ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်မှ ရွေ့လျောစေလိုသော အလိုဆန္ဒ (စာဝနာဓိပ္ပာယ) ကို ပြ၏။ “ဆဲရေးလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ပြောဆိုသောသူအား ပါစိတ်အာပါတ် သင့်၏” ဟူသည်မှာ ဆဲရေးလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အာပါတ်အစုတို့ဖြင့် မျက်မှောက်၌ ပြောဆိုသော ရဟန်းအား ပါစိတ်အာပါတ် သင့်၏ ဟူလို။ “ဒုက္ကဋ်အာပါတ် သင့်၏” ဟူသည်မှာ ဆဲရေးလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပါတ် သင့်၏ ဟူလို။

‘‘Evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti vacanato kurundaṭṭhakathānayaṃ patiṭṭhapento ‘‘kurundiyaṃ [Pg.356] panā’’tiādimāha. Sabbatthevāti sabbaaṭṭhakathāsu. Yya-kāre sampatte re-kāro atikkanto nāma hotīti āha ‘‘re-kāre anatikkante’’ti. Uposathassa ñattikammabhāvato ñattiyā samattāya uposatho kato nāma hotīti āha ‘‘yya-kāre sampatte na labbhatī’’ti.

“ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ပရိသတ်သည် အချင်းချင်း အဆုံးအမပေးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အချင်းချင်း အာပါတ်မှ ထစေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ကြီးပွားတိုးတက်အပ်သည်သာတည်း” ဟူသော စကားကြောင့် ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာနည်းကို တည်စေလိုသော ဆရာမြတ်သည် “ကုရုန္ဒီ၌မူကား...” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ “ခပ်သိမ်းသော အဋ္ဌကထာတို့၌” (သဗ္ဗတ္ထေဝ) ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော အဋ္ဌကထာတို့၌ “ယ” အက္ခရာသို့ ရောက်သောအခါ “ရ” အက္ခရာသည် ကျော်လွန်ပြီးသည်မည်၏ ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် “ရ-အက္ခရာ မကျော်လွန်သေးမီ” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ဥပုဒ်ကံသည် ညတ္တိကံ ဖြစ်သောကြောင့် ညတ်ပြည့်စုံသောအခါ ဥပုဒ်ကို ပြုပြီးမည်ဖြစ်သောကြောင့် “ယျ-အက္ခရာသို့ ရောက်သော် မရအပ်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Idañcidañcāti ‘‘pāṇātipātaṃ adinnādāna’’ntiādiṃ. ‘‘Asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti akkosādhippāyena parammukhā vadantassa dukkaṭaṃ, sammukhā vadantassa pana pācittiyameva. Yathā ‘‘asūriyaṃ passati kaññā’’ti ettha ‘‘sūriyaṃ na passati kaññā’’ti ayamattho labbhati, evaṃ ‘‘anokāsaṃ kārāpetvā’’ti etthāpi ‘‘okāsaṃ akārāpetvā’’ti ayamattho labbhatīti āha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Yaṃ codeti, tassa upasampannoti saṅkhyūpagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhā codanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni.

“ဤအမှု ဤအမှုကို” (ဣဒဉ္စိဒဉ္စာ) ဟူသည် ပါဏာတိပါတ၊ အဒိန္နာဒါန အစရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ “မည်သူ မည်သူသည် ရဟန်းမဟုတ်၊ ဥပါသကာမဟုတ်” ဟု ဆဲရေးလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ကွယ်ရာ၌ ပြောဆိုသောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပါတ် သင့်၏။ မျက်မှောက်၌ ပြောဆိုသောသူအားမူကား ပါစိတ်အာပါတ်သာ သင့်၏။ “နေကို မမြင်ဖူးသော သတို့သမီး” (အသူရိယံ ပဿတိ ကညာ) ဟူသော စကား၌ “သတို့သမီးသည် နေကို မမြင်ရ” ဟူသော အနက်ကို ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “အခွင့်မပြုစေဘဲ” (အနောကာသံ ကာရာပေတွာ) ဟူသော ဤစကား၌လည်း “အခွင့်ကို မပြုစေမူ၍/အခွင့်မတောင်းဘဲ” ဟူသော အနက်ကို ရရှိသည်။ ထို့ကြောင့် “ယံ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ စောဒနာခြင်း၏ အင်္ဂါ ၅ ပါးမှာ- (၁) စောဒနာခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရဟန်းအဖြစ် (ဥပသမ္ပန္န) သို့ ရောက်ပြီးသူ ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ စင်ကြယ်သူဟူသော အမှတ်သညာ ရှိခြင်း၊ (၃) စောဒနာသော ပါရာဇိကအာပါတ်သည် မြင်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် အခြေအမြစ်မရှိသော (အမူလက) ဖြစ်ခြင်း၊ (၄) ရဟန်းအဖြစ်မှ ရွေ့လျောစေလိုသော အလိုဆန္ဒဖြင့် မျက်မှောက်၌ စောဒနာခြင်း၊ (၅) စောဒနာခံရသူက ထိုခဏ၌ သိနားလည်ခြင်း တို့ဖြစ်ကြသည်။ ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။

Paṭhamaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

9. Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

၉. ဒုတိယဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

391. Navame disvāti ajikāya vippaṭipajjantaṃ chagalakaṃ disvā. Mettiyaṃ bhikkhuninti tassā bhikkhunikālaṃ gahetvā bhūtapubbavohārena voharanti. Veḷuvaneyevāti therassa bhikkhācāravelaṃ aggahetvā tehi vuttabhattuddesavelaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Kacci noti kacci nu. Etamatthaṃ ārocesunti aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃsitabhāvaṃ ārocesuṃ.

၃၉၁. ကိုးခုမြောက် သံဃာဒိသိသ်သိက္ခာပုဒ်၌ - 'disvā' ဟူသည်မှာ ဆိတ်မ၌ ဖောက်ပြန်သော အကျင့်ရှိသော ဆိတ်ဖိုကို မြင်၍ ဟူလို။ 'mettiyaṃ bhikkhuniṃ' ဟူသည်မှာ ထိုဘိက္ခုနီမ၏ (ဘိက္ခုနီမ မဖြစ်မီ) ရှေးအခါကို ယူ၍ ဖြစ်ဖူးသော ဝေါဟာရဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ 'veḷuvaneyeva' ဟူသော ဤစကားကို မထေရ်၏ ဆွမ်းခံသွားသော အချိန်ကို မယူဘဲ ထိုရဟန်းတို့ ပြောဆိုအပ်သော ဆွမ်းညွှန်းသော အချိန်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'kacci no' ဟူသည်မှာ 'kacci nu' (အသို့နည်း) ဟူလို။ 'etamatthaṃ ārocesuṃ' ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော အစုရှိသော အဓိကရုဏ်း၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အမြွက်မျှကို အကြောင်းပြု၍ ပါရာဇိကဓမ္မဖြင့် စွပ်စွဲစောဒနာသည့်အဖြစ်ကို ကြားလျှောက်ကြကုန်၏ ဟူလို။

Aññabhāgassāti aññakoṭṭhāsassa, therassa manussajātibhikkhubhāvato aññassa tiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhātassa koṭṭhāsassāti vuttaṃ hoti. Idanti sāmaññato napuṃsakaniddesena chagalakaṃ niddisati, idaṃ chagalakajātanti attho, ayaṃ chagalakoti vuttaṃ hoti. Adhikaraṇasaddāpekkho vā napuṃsakaniddeso, idaṃ chagalakasaṅkhātaṃ [Pg.357] adhikaraṇanti vuttaṃ hoti. Aññabhāgoti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo, aññakoṭṭhāsoti attho. Assāti chagalakassa. ‘‘Aññabhāgasambandhī aññabhāgiya’’nti paṭhamaviggahassa attho, ‘‘aññabhāgavantaṃ aññabhāgiya’’nti dutiyaviggahassa. Dvīhipi viggahehi aññabhāgiyanti chagalakova vutto. Tiracchānajātichagalakabhāvañca ṭhapetvā paramatthato visuṃ chagalake asatipi ‘‘paṭimāya sarīra’’ntiādīsu viya abhedepi bhedakappanāya pavattalokavohāravasena ‘‘aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthī’’ti vuttaṃ.

'aññabhāgassa' ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော အစု၏ ဟူလို။ အရှင်ဒဗ္ဗမထေရ်၏ လူဇာတ် ရဟန်းအဖြစ်မှ တစ်ပါးသော၊ တိရိစ္ဆာန်ဇာတ် ဆိတ်ဖိုအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော အစု၏ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ 'idaṃ' ဟူသည်မှာ သာမညအားဖြင့် နပုမ်လိင်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ဆိတ်ဖိုကို ညွှန်ပြ၏။ 'ဤဆိတ်ဖိုဇာတ်တည်း' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဤဆိတ်ဖိုတည်း' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား - 'adhikaraṇa' သဒ္ဒါကို ငဲ့သော နပုမ်လိင်ညွှန်ပြချက် ဖြစ်သည်။ 'ဆိတ်ဖိုဟု ဆိုအပ်သော ဤအမှုကိစ္စ (အဓိကရုဏ်း) တည်း' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'aññabhāgo' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော တိရိစ္ဆာန်ဇာတ် ဆိတ်ဖိုအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော တစ်ပါးသော အစု (သို့မဟုတ်) တစ်ပါးသော အဖို့အစု ဟူ၍ အနက်ရ၏။ 'assa' ဟူသည်မှာ ထိုဆိတ်ဖိုအား ဟူလို။ 'တစ်ပါးသော အစုနှင့် စပ်သောကြောင့် aññabhāgiya မည်၏' ဟူသည်မှာ ပထမဝိဂ္ဂဟ၏ အနက် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'တစ်ပါးသော အစုရှိသောကြောင့် aññabhāgiya မည်၏' ဟူသည်မှာ ဒုတိယဝိဂ္ဂဟ၏ အနက် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဝိဂ္ဂဟနှစ်ပါးလုံးဖြင့်ပင် 'aññabhāgiya' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိတ်ဖိုကိုသာလျှင် ဆိုအပ်သည်။ တိရိစ္ဆာန်ဇာတ် ဆိတ်ဖိုအဖြစ်ကို ဖယ်ထား၍ ပရမတ်အနက်အားဖြင့် ဆိတ်ဖို၌ အသီးအခြား မရှိသော်လည်း 'ရုပ်တု၏ ကိုယ်ခန္ဓာ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ မပြားခြားနားသော်လည်း ကွဲပြားခြားနားသည်ဟု ကြံဆခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော လောကဝေါဟာရ၏ အစွမ်းကြောင့် 'တစ်ပါးသော အစု၏ ဤအရာတည်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါးသော အစုသည် ဤဆိတ်ဖိုအား ရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။

Idāni dvīhipi viggahehi vuttamatthaṃ vitthāretvā dassento ‘‘yo hi so’’tiādimāha. Soti so chagalako. Tassa ‘‘hotī’’ti iminā sambandho. Tatoti tato manussajātito bhikkhubhāvato ca. So vā aññabhāgoti yathāvuttatiracchānajātichagalakabhāvasaṅkhāto aññabhāgo. Assāti chagalakassa. So chagalako aññabhāgiyasaṅkhātaṃ labhatīti yojetabbaṃ. ‘‘Adhikaraṇanti ādhāro, vatthu adhiṭṭhāna’’nti heṭṭhā vuttamatthaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘yasmā cā’’tiādimāha. Tesanti mettiyabhūmajakānaṃ. Imanti chagalakaṃ. Nāmakaraṇasaññāyāti nāmakaraṇasaṅkhātāya saññāya so chagalako adhikaraṇanti veditabboti yojetabbaṃ. Tañhi sandhāyāti ‘‘avassaṃ tumhehi leso oḍḍito, kiṃ vadatha, kiṃ passitthā’’ti anuyuttehi tehi bhikkhūhi ‘‘chagalakassa vippaṭipattiṃ disvā dabbassa nāmaṃ tassa karimhā’’ti vuttattā tassa nāmakaraṇasaññāya adhiṭṭhānabhūtaṃ taṃ chagalakaṃ sandhāya. Te bhikkhūti te anuyuñjakā bhikkhū. Āpattilesampi puggalasmiṃyeva āropetvā vuttattā ‘‘puggalānaṃyeva lesā’’ti vuttaṃ. Padabhājane pana…pe… veditabbanti iminā nāmakaraṇasaññāya ādhārabhūtassa chagalakasaṅkhātassa adhikaraṇassa avacane kāraṇaṃ vuttaṃ.

ယခုအခါ ဝိဂ္ဂဟနှစ်မျိုးလုံးဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ချဲ့ထွင်၍ ပြသလိုသောကြောင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် 'yo hi so' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'so' ဟူသည်မှာ ထိုဆိတ်ဖိုကို ဆိုသည်။ ထို 'so' သဒ္ဒါ၏ 'hotī' ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်မှု ရှိသည်။ 'tato' ဟူသည်မှာ ထိုလူဇာတ်မှလည်းကောင်း၊ ထိုရဟန်းအဖြစ်မှလည်းကောင်း ဟူလို။ 'so vā aññabhāgo' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော တိရိစ္ဆာန်ဇာတ် ဆိတ်ဖိုအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော တစ်ပါးသော အစုသည် ဟူလို။ 'assa' ဟူသည်မှာ ထိုဆိတ်ဖိုအား ဟူလို။ ထိုဆိတ်ဖိုသည် 'aññabhāgiya' ဟူသော အမည်ဝေါဟာရကို ရ၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ (ဤ၌ ဋီကာအများတို့တွင် 'အညဘာဂိယသင်္ခါတံ' ဟု ရှိပြီး ၎င်းသည် အဋ္ဌကထာနှင့်လည်း ညီညွတ်၍ သဘောယုတ္တိအားဖြင့်လည်း သင့်လျော်ပေသည်)။ 'adhikaraṇa' ဟူသည်မှာ တည်ရာ (သို့မဟုတ်) ဝတ္ထု (သို့မဟုတ်) အခြေခံတည်ရာတည်း ဟု အောက်၌ အကျဉ်းအားဖြင့် ဆိုအပ်သော အနက်ကို သရုပ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ 'yasmā ca' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'tesaṃ' ဟူသည်မှာ မေတ္တိယနှင့် ဘုမ္မဇကရဟန်းတို့၏ ဟူလို။ 'imaṃ' ဟူသည်မှာ ထိုဆိတ်ဖိုကို ဟူလို။ 'nāmakaraṇasaññāya' ဟူသည်မှာ အမည်ပြုခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သညာ၏ ထိုဆိတ်ဖိုသည် တည်ရာတည်း (အဓိကရုဏ်းတည်း) ဟု သိအပ်၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်သည်။ 'taṃ hi sandhāya' ဟူသည်မှာ - 'သင်တို့သည် အမှန်ပင် အမြွက်မျှသော အကြောင်းကို တောင်း/ကြံစည်အပ်ပြီ၊ အဘယ်သို့ ပြောဆိုကြသနည်း၊ အဘယ်ကို မြင်ကြသနည်း' ဟု စစ်ဆေးမေးမြန်းအပ်သော ထိုရဟန်းတို့က 'ဆိတ်ဖို၏ ဖောက်ပြန်သော အကျင့်ကို မြင်၍ အရှင်ဒဗ္ဗ၏ အမည်ကို ထိုဆိတ်ဖို၏ အမည်အဖြစ် ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့' ဟု ပြောဆိုသောကြောင့်၊ ထိုအရှင်ဒဗ္ဗ၏ အမည်ပြုခြင်းသညာ၏ တည်ရာဖြစ်သော ထိုဆိတ်ဖိုကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်သည်။ 'te bhikkhū' ဟူသည်မှာ စစ်ဆေးမေးမြန်းသော ထိုရဟန်းတို့သည် ဟူလို။ အာပတ္တိလေသ (အာပတ်၏ အမြွက်မျှသော အကြောင်း) ကိုလည်း ပုဂ္ဂိုလ်၌သာ တင်ပြ၍ ဆိုသောကြောင့် 'ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏သာလျှင် အမြွက်ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆရာက ဆိုအပ်သည်။ 'padabhājane pana...pe... veditabba' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အမည်ပြုခြင်းသညာ၏ တည်ရာဖြစ်သော ဆိတ်ဖိုဟု ဆိုအပ်သော အဓိကရုဏ်းကို မဆိုခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသအပ်သည်။

393. ‘‘Aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’ti ettha pāḷiāgataadhikaraṇasaddapatirūpakaṃ aññaṃ adhikaraṇasaddaṃ pāḷiāgatatadaññasādhāraṇatāya ubhayapadatthaṃ uddharitvā ‘‘adhikaraṇaṃ nāma cattāri adhikaraṇānī’’ti vuttaṃ. Atthuddhāravasena hi atthaṃ dassentena pāḷiyaṃ āgatasaddapatirūpako añño saddo ubhayapadattho uddharitabbo, na ca aññaṃ uddharitvā [Pg.358] aññassa attho vattabbo, tasmā pāḷiāgataadhikaraṇasaddapatirūpako aññoyeva ubhayapadatthasādhāraṇo adhikaraṇasaddo uddhaṭoti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘adhikaraṇanti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇānī’’ti. Yā ca sā avasāne…pe… codanā vuttāti bhikkhu saṅghādisesaṃ ajjhāpajjanto diṭṭho hoti, saṅghādisese saṅghādisesadiṭṭhī hoti, tañce pārājikena codetītiādicodanaṃ sandhāya vadati.

၃၉၃. 'aññabhāgiyassa adhikaraṇassa' ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာပါဌ်၌ ပါဠိတော်၌လာသော အဓိကရဏသဒ္ဒါ၏ အတုပြု၍ဖြစ်သော အခြားတစ်ပါးသော အဓိကရဏသဒ္ဒါကို ပါဠိတော်၌လာသော ထိုသဒ္ဒါနှင့် အခြားတစ်ပါးသော သဒ္ဒါတို့၏ ဆက်ဆံသည်၏အဖြစ်ကြောင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်သော ပုဒ်အနက်ကို ထုတ်နုတ်၍ 'adhikaraṇa မည်သည်ကား အဓိကရုဏ်း ၄ ပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်သည်။ အနက်ကို ထုတ်နုတ်ပြသသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် ပါဠိတော်၌ လာသောသဒ္ဒါ၏ အတုဖြစ်သော၊ နှစ်ဖက်သော ပုဒ်အနက်ရှိသော အခြားတစ်ပါးသော သဒ္ဒါကို ထုတ်နုတ်ပြသအပ်၏။ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါကို ထုတ်နုတ်၍ အခြားတစ်ပါးသော သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မဟောအပ်/မပြောအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ လာသော အဓိကရဏသဒ္ဒါ၏ အတုဖြစ်သော၊ တစ်ပါးတည်းသာလျှင် ဖြစ်၍ နှစ်ဖက်သော ပုဒ်အနက်နှင့် ဆက်စပ်သော အဓိကရဏသဒ္ဒါကို ထုတ်နုတ်အပ်၏ ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုကြောင့်ပင်လျှင် 'adhikaraṇa ဟူသော သာမညဝေါဟာရအားဖြင့် အနက်ထုတ်နုတ်မှု၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဓိကရုဏ်း ၄ ပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'yā ca sā avasāne...pe... codanā vuttā' ဟူသော ဤစကားကို 'ရဟန်းသည် သံဃာဒိသိသ်အာပတ်သို့ ရောက်သည်ကို မြင်အပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်၌ သံဃာဒိသိသ်အာပတ်ဟု အမြင်ရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုရဟန်းကို ပါရာဇိကဖြင့် စွပ်စွဲစောဒနာအံ့' အစရှိသော စောဒနာခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။

Methunavītikkamāpattiyo vatthuto sabhāgā, itarāsaṃ pana adinnādānādiāpattīnaṃ samānepi pārājikāpattibhāve vatthuto visabhāgāti āha ‘‘sabhāgavisabhāgavatthuto’’ti. Sabhāvasarikkhāsarikkhatoti sabhāvena sadisāsadisabhāvato. Paṭhamapārājikañhi paṭhamapārājikāpattiyā methunarāgena sabhāvato sadisaṃ, dosasampayuttamanussaviggahena asadisaṃ. Nanu ca ‘‘āpattādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇassa siyā tabbhāgiyaṃ, siyā aññabhāgiya’’nti vuttattā uddesānukkamena tabbhāgiyataṃ aniddisitvā aññabhāgiyatā paṭhamaṃ kasmā niddiṭṭhāti āha ‘‘ādito paṭṭhāyā’’tiādi. Vuttanayenevāti ‘‘sabhāgavisabhāgavatthuto’’tiādinā vuttanayena.

မေထုနဝိတိက္ကမအာပတ်တို့သည် ဝတ္ထုတူသောကြောင့် 'သဘာဂ' (ဝတ္ထုတူ) မည်၏။ ပါရာဇိကအာပတ်အဖြစ် တူညီကြသော်လည်း ထိုမှတစ်ပါးသော အဒိန္နဒါန်စသော အာပတ်တို့သည် ဝတ္ထုမတူသောကြောင့် 'ဝိသဘာဂ' (ဝတ္ထုကွဲပြားခြားနားသည်) မည်၏။ ထိုကြောင့် 'sabhāgavisabhāgavatthuto' (သဘာဂဖြစ်စေ၊ ဝိသဘာဂဖြစ်စေ ဝတ္ထုအားဖြင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'sabhāvasarikkhāsarikkhato' ဟူသည်မှာ သဘောအားဖြင့် တူသည်ဖြစ်စေ၊ မတူသည်ဖြစ်စေ ၎င်း၏အဖြစ်ကြောင့် ဟူလို။ ပထမပါရာဇိကအာပတ်သည် ပထမပါရာဇိကအာပတ်ချင်း မေထုန်ရာဂဖြင့် သဘောအားဖြင့် တူ၏။ ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော မနုဿဝိဂ္ဂဟ (လူသတ်) အာပတ်နှင့်မူကား မတူပေ။ 'အာပတ္တာဓိကရုဏ်းသည် အာပတ္တာဓိကရုဏ်းအား တဗ္ဘာဂီယ (ထိုအစုဝင်) လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ အညဘာဂီယ (တစ်ပါးသောအစုဝင်) လည်း ဖြစ်ရာ၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဥဒ္ဒေသစဉ်အတိုင်း တဗ္ဘာဂီယအဖြစ်ကို ဦးစွာမပြဘဲ အဘယ်ကြောင့် အညဘာဂီယအဖြစ်ကို ရှေးဦးစွာ ပြသတော်မူသနည်း ဟု စောဒနာအပ်သောကြောင့် 'ādito paṭṭhāya' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'vuttanayeneva' ဟူသည်မှာ 'sabhāgavisabhāgavatthuto' အစရှိသော ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဟူလို။

‘‘Saṅghakammāni nissāya uppanna’’nti vuttattā saṅghakammato kiccādhikaraṇaṃ visuṃ viya dissatīti āha ‘‘kiṃ panā’’tiādi. ‘‘Kiccameva kiccādhikaraṇa’’nti vuttattā ‘‘saṅghakammānamevetaṃ adhivacana’’nti vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘saṅghakammāni nissāya uppanna’’nti kasmā vuttanti āha ‘‘evaṃ santepī’’tiādi. Tassa tassa saṅghakammassa bhagavatā vuttaṃ itikattabbatālakkhaṇaṃyeva tato saṅghakammassa nipphajjanato phalūpacārena saṅghakammanti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasi karoti, taṃ nissāya uppajjanato’’ti. Parivāsādisaṅghakammaṃ nissāya mānattādīnaṃ uppajjanato ukkhepanīyakammasīmāsammutikammādīni issāya osāraṇasīmāsamūhananādikammānaṃ uppajjanato ca ‘‘purimaṃ purimaṃ saṅghakamma’’ntiādi vuttaṃ.

'saṅghakammāni nissāya uppannaṃ' (သံဃကံတို့ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်) ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် သံဃကံမှ ကိစ္စာဓိကရုဏ်းသည် သီးခြားကဲ့သို့ ထင်ရှား၏၊ ထိုကြောင့် 'kiṃ pana' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'kiccameva kiccādhikaraṇaṃ' (ပြုဖွယ်ကိစ္စသာလျှင် ကိစ္စာဓိကရုဏ်းမည်၏) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'saṅghakammānamevetaṃ adhivacanaṃ' (ဤသည်မှာ သံဃကံတို့၏သာလျှင် အမည်တည်း) ဟု ဆိုအပ်သည်။ အကယ်၍ သံဃကံတို့၏သာ အမည်ဖြစ်ပါမူ၊ 'saṅghakammāni nissāya uppannaṃ' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း ဟု စောဒနာစရာရှိသောကြောင့် 'evaṃ santepi' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုထိုသော သံဃကံ၏ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ပြုလုပ်ဖွယ် 'ဣတိကတ္တဗ္ဗတာ' လက္ခဏာကိုသာလျှင် ထိုသံဃကံ၏ ပြီးစီးခြင်းကြောင့် ဖလူပစာအားဖြင့် သံဃကံဟု ခေါ်ဝေါ်ထိုက်သောကြောင့် 'yaṃ kammalakkhaṇaṃ manasi karoti taṃ nissāya uppajjanato' (အကြင် ကမ္မလက္ခဏာကို နှလုံးသွင်း၏၊ ထိုကမ္မလက္ခဏာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ပရိဝါသ်အစရှိသော သံဃကံကို မှီ၍ မာနတ်အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥက္ခေပနိယကံ၊ သိမ်သမုတိကံ အစရှိသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ဩသာရဏကံ၊ သိမ်နုတ်ကံ (သိမာသမုဟနကံ) အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း 'purimaṃ purimaṃ saṅghakammaṃ' (ရှေးဦး ရှေးဦး သံဃကံကို...) အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

395-400. Savatthukaṃ katvāti puggalādhiṭṭhānaṃ katvā. Dīghādinoti dīgharassakāḷaodātādino. Diṭṭhādinoti diṭṭhasutādino. Lohapattasadisoti [Pg.359] ayopattasadiso. Aṅgāni paṭhamaduṭṭhadose vuttasadisāni, idha pana kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanā adhikā.

၃၉၅-၄၀၀. "Savatthukaṃ katvā" ဟူသည်မှာ ပုဂ္ဂိုလ်ကို တည်ရာပြု၍ (ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ပြု၍) ဟု ဆိုလိုသည်။ "Dīghādino" ဟူသည်မှာ အရှည်၊ အတို၊ အမည်း၊ အဖြူ စသည်တို့၏ (အဆင်း သဏ္ဌာန် စသည်) ကို ဆိုလိုသည်။ "Diṭṭhādino" ဟူသည်မှာ မြင်ရခြင်း၊ ကြားရခြင်း စသည်တို့၏ (ဒိဋ္ဌ၊ သုတ စသည်) ကို ဆိုလိုသည်။ "Lohapattasadiso" ဟူသည်မှာ သံပြားနှင့် တူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂါရပ်တို့သည် ပထမဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူကုန်၏၊ သို့သော် ဤသိက္ခာပုဒ်၌မူ အနည်းငယ်မျှသော အကြောင်းပြချက်ကို စွဲလမ်းခြင်း (ကိဉ္စိဒေသလေသမတ္တကို စွဲလမ်းခြင်း) သည် ပိုလွန်ထူးခြားသည်။

Dutiyaduṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယဒုဋ္ဌဒေါသသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီး၏။

10. Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

၁၀. ပထမသံဃဘေဒသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

410. Dasame ye dubbalā honti appathāmā, na sakkonti araññakādīni sevantā dukkhassantaṃ kātuṃ, te sandhāyāha ‘‘bahūnaṃ kulaputtānaṃ maggantarāyāya saṃvattantī’’ti. Adhivāsanakhantisampannoti ‘‘khamo hoti sītassā’’tiādinā vuttasītuṇhādisahanalakkhaṇāya khantiyā samannāgato. Byañjanapadameva paramaṃ assāti padaparamo. Yassa hi puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ ‘‘padaparamo’’ti vuccati. Abhisambhuṇitvāti nipphādetvā. Nābhisambhuṇātīti na sampādeti, araññavāsaṃ sampādetuṃ na sakkotīti vuttaṃ hoti. Dhammato apetaṃ uddhammaṃ. Asabbaññū assāti tesaṃ anurūpassa ajānanato asabbaññū bhaveyya. ‘‘Na, bhikkhave, asenāsanikena vassaṃ upagantabba’’nti (mahāva. 204) vacanato ‘‘cattāro pana…pe… paṭikkhittamevā’’ti vuttaṃ. Idameva vacanaṃ sandhāya pāḷiyampi ‘‘aṭṭha māse kho mayā devadatta rukkhamūlasenāsanaṃ anuññāta’’nti vuttaṃ.

၄၁၀. တစ်ဆယ်မြောက်သိက္ခာပုဒ် အဖွင့်၌— အကြင် အားနည်းကုန်သော၊ အားအင်မရှိကုန်သော ရဟန်းတို့သည် တောကျောင်းစသည်တို့ကို မှီဝဲလျက် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးကို မပြုနိုင်ကုန်၊ ထိုရဟန်းတို့ကို ရည်ရွယ်၍ "များစွာသော အမျိုးကောင်းသားတို့၏ မဂ်ဖိုလ်၏ အန္တရာယ်ဖြစ်ရန် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Adhivāsanakhantisampanno" ဟူသည်မှာ "ချမ်း၊ ပူ စသည်တို့ကို သည်းခံနိုင်၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ချမ်းပူစသည်တို့ကို သည်းခံခြင်း လက္ခဏာရှိသော ခန္တီနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဗျဉ္ဇနပဒ (စာလုံး စာစုမျှ) သာလျှင် အလွန်အကဲ အမြင့်ဆုံး ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် "Padaparamo" (ပဒပရမ) မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား များစွာ နာယူသော်လည်းကောင်း၊ များစွာ ဟောပြောသော်လည်းကောင်း၊ များစွာ ဆောင်ထားသော်လည်းကောင်း၊ များစွာ သင်ကြားပို့ချသော်လည်းကောင်း ထိုဘဝ၌ တရားထူးရခြင်း (ဓမ္မာဘိသမယ) မရှိ၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို "ပဒပရမ" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ "Abhisambhuṇitvā" ဟူသည်မှာ ပြီးမြောက်စေ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "Nābhisambhuṇāti" ဟူသည်မှာ မပြည့်စုံစေနိုင်၊ တောကျောင်း၌ နေခြင်းကို ပြည့်စုံစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ တရားမှ ဖဲခွါသော တရားကို "Uddhamma" (ဓမ္မမဟုတ်သောတရား) ဟု ဆိုသည်။ "Asabbaññū assa" ဟူသည်မှာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ လျော်ကန်သော အကြောင်းကို မသိသောကြောင့် သဗ္ဗညုမဟုတ်သူ ဖြစ်ရာ၏ ဟူလို။ "ရဟန်းတို့၊ ကျောင်းမရှိဘဲ ဝါမကပ်အပ်" ဟူသော ဝစနကြောင့် "cattāro pana...pe... paṭikkhittameva" (လေးပါးသော ကျောင်းတို့ကို ပယ်မြစ်အပ်သည်သာတည်း) ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤစကားကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ ပါဠိတော်၌လည်း "ဒေဝဒတ်၊ ငါဘုရားသည် ရှစ်လပတ်လုံး သစ်ပင်ရင်းကျောင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tīhi koṭīhīti tīhi ākārehi, tīhi kāraṇehīti attho. Tadubhayavimuttaparisaṅkitanti diṭṭhaṃ sutanti idaṃ ubhayaṃ anissāya ‘‘kiṃ nu kho idaṃ bhikkhuṃ uddissa vadhitvā sampādita’’nti kevalameva parisaṅkitaṃ. Macchabandhanaṃ jālaṃ, vāgurā migabandhanī. Kappatīti yadi tesaṃ vacanena āsaṅkā upacchinnā hoti, vaṭṭati. Pavattamaṃsanti vikkāyikamaṃsaṃ. Maṅgalādīnanti ādi-saddena āhunapāhunādike saṅgaṇhāti. Bhikkhūnaṃyeva atthāyāti ettha aṭṭhānappayutto eva-saddo, bhikkhūnaṃ atthāya akatamevāti sambandhitabbaṃ. Tasmā ‘‘bhikkhūnañca dassāma, maṅgalādīnañca atthāya bhavissatī’’ti missetvā katampi na vaṭṭatīti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘bhikkhūnaṃyevāti [Pg.360] avadhāraṇena bhikkhūnañca aññesañca atthāya kataṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na sundaraṃ. Yattha ca nibbematiko hotīti bhikkhūnaṃ atthāya katepi sabbena sabbaṃ parisaṅkitābhāvamāha. Tamevatthaṃ āvikātuṃ ‘‘sace panā’’tiādi vuttaṃ. Itaresaṃ vaṭṭatīti ajānantānaṃ vaṭṭati, jānato evettha āpatti hotīti. Teyevāti ye uddissa kataṃ, teyeva. Uddisakatamaṃsaparibhogato akappiyamaṃsaparibhogassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘akappiyamaṃsaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Purimasmiṃ sacittakā āpatti, itarasmiṃ acittakā. Tenāha ‘‘akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuñjantassapi āpattiyevā’’ti. ‘‘Paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvā paribhuñjitabba’’nti vacanato akappiyamaṃsaṃ ajānitvā gaṇhantassa paṭiggahaṇena anāpatti siyā. Ajānitvāpi bhuñjantasseva hi āpatti vuttā. Vattanti vadantīti iminā āpatti natthīti dasseti.

"Tīhi koṭīhi" ဟူသည်မှာ သုံးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ သုံးပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ" ဟူသည်မှာ မြင်ခြင်း၊ ကြားခြင်း ဟူသော ဤနှစ်ပါးစုံမှ လွတ်ကင်း၍ "ဤအသားသည် ရဟန်းကို ရည်ညွှန်းပြီး သတ်၍ ပြင်ဆင်အပ်သလော" ဟု သက်သက် ရွံရှာယုံမှားခြင်း ဖြစ်သည်။ ငါးဖမ်းသော ကိရိယာသည် "Jāla" (ကွန်) မည်၏၊ သားကောင်ဖမ်းသော ကိရိယာသည် "Vāgurā" (ပိုက်) မည်၏။ "Kappati" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ထိုသူတို့၏ စကားဖြင့် ယုံမှားသံသယ ပြတ်တောက်သွားပါက အပ်စပ်၏။ "Pavattamaṃsa" ဟူသည်မှာ စျေး၌ ရောင်းချအပ်သော အသား ဖြစ်သည်။ "Maṅgalādīnaṃ" ဟူသော ပုဒ်၌ "Ādi" သဒ္ဒါဖြင့် ဧည့်သည်များအတွက် ပြင်ဆင်သော အစားအစာ စသည်တို့ကို သိမ်းသွင်းယူရမည်။ "Bhikkhūnaṃyeva atthāya" ဟူသော နေရာ၌ "Eva

Sallekhā vutti etesanti sallekhavuttino. Bāhulikoti ekassa la-kārassa lopaṃ katvā vuttaṃ. Kappanti āyukappaṃ. Saṅghabhedako hi ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālaṃ niraye tiṭṭheyyāti āyukappaṃ sandhāya ‘‘kappaṃ nirayamhi paccatī’’ti vuttaṃ. Kappaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 809) pana ‘‘saṇṭhahante hi kappe kappavemajjhe vā saṅghabhedaṃ katvā kappavināseyeva muccati. Sacepi hi sve kappo vinassissatīti ajja saṅghabhedaṃ karoti, sveva muccati, ekadivasameva niraye paccatī’’ti vuttaṃ. Tatthāpi kappavināseyevāti āyukappavināseyevāti atthe sati natthi virodho. Saṇṭhahanteti idampi ‘‘sve vinassissatī’’ti viya abhūtaparikappanavasena vuttaṃ. ‘‘Ekadivasameva niraye paccatī’’ti etthāpi tato paraṃ kappābhāve āyukappassapi abhāvatoti avirodhato atthayojanā daṭṭhabbā. Brahmaṃ puññanti seṭṭhaṃ puññaṃ. Kappaṃ saggamhi modatīti etthāpi āyukappameva.

"Sallekhā vutti etesanti sallekhavuttino" ဟူသည်မှာ ခြိုးခြံစွာ ကျင့်သော အလေ့ရှိသူတို့ကို "Sallekhavuttino" ဟု ဆိုသည်။ "Bāhuliko" ဟူသော ပုဒ်သည် "လ" (la) အက္ခရာတစ်လုံးကို ချေဖျက်၍ ဆိုအပ်သော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ "Kappa" ဟူသည်မှာ အသက်ကပ် (အာယုကပ်) ကို ဆိုလိုသည်။ သံဃာကို သင်းခွဲသောသူသည် ကပ်တစ်ကပ်ကို အစိတ်အပိုင်း ရှစ်ဆယ် ပြု၍ ထိုအထဲမှ တစ်စိတ်မျှသော ကာလပတ်လုံး ငရဲ၌ ကျရောက် ခံရအံ့ ဟူသော အာယုကပ်ကို ရည်ရွယ်၍ "ကပ်ပတ်လုံး ငရဲ၌ ကျက်ရ၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။ ကပ္ပဋ္ဌကထာ (ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ) ၌မူ "ကမ္ဘာတည်လတ်သော် ကပ်၏အလယ်၌ ဖြစ်စေ သံဃာကို သင်းခွဲပြီးလျှင် ကပ်ပျက်သောအခါ၌သာ ငရဲမှ လွတ်၏။ အကယ်၍ နက်ဖြန် ကပ်ပျက်တော့မည်ဖြစ်၍ ယနေ့ သံဃာကို သင်းခွဲအံ့၊ နက်ဖြန်၌ပင် လွတ်၏၊ တစ်ရက်မျှသာ ငရဲ၌ ကျက်ရ၏" ဟု ဆိုသည်။ ထိုစကား၌လည်း "ကပ်ပျက်သောအခါ၌သာ" ဟူသည်မှာ "အာယုကပ် ပျက်သောအခါ၌သာ" ဟူသော အနက်ရှိသဖြင့် ကွဲလွဲဆန့်ကျင်မှု မရှိပေ။ "ကမ္ဘာတည်လတ်သော်" ဟူသည်မှာလည်း "နက်ဖြန် ပျက်စီးလတ္တံ့" ဟု ကြံဆသကဲ့သို့ မဟုတ်သည်ကို ကြံဆခြင်းအားဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "တစ်ရက်မျှသာ ငရဲ၌ ကျက်ရ၏" ဟူသော စကား၌လည်း ထိုမှတစ်ပါး ကပ်မရှိတော့သဖြင့် အာယုကပ်လည်း မရှိတော့သောကြောင့် ကွဲလွဲဆန့်ကျင်မှုမရှိဘဲ အနက်ကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်သည်။ "Brahmaṃ puññaṃ" ဟူသည်မှာ မြတ်သော ကုသိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ကပ်ပတ်လုံး နတ်ပြည်၌ မွေ့လျော်ရ၏" ဟူသော နေရာ၌လည်း အာယုကပ်ကိုသာ ရည်ညွှန်းသည်။

411. Laddhinānāsaṃvāsakenāti bhāvappadhānoyaṃ niddeso, laddhinānāsaṃvāsakabhāvenāti attho. Kammanānāsaṃvāsakenāti etthāpi eseva nayo. Aññathā nānāsaṃvāsakena sahitassa samānasaṃvāsakassapi [Pg.361] saṅghassa asamānasaṃvāsakattaṃ āpajjeyya. Tattha laddhinānāsaṃvāsako nāma ukkhittānuvattako. So hi attano laddhiyā nānāsaṃvāsako jātoti ‘‘laddhinānāsaṃvāsako’’ti vuccati. Kammanānāsaṃvāsako nāma ukkhepanīyakammakato. So hi ukkhepanīyakammavasena nānāsaṃvāsako hotīti ‘‘kammanānāsaṃvāsako’’ti vuccati. Virahitoti vimutto. Kāyasāmaggīdānaṃ tesu tesu saṅghakammesu hatthapāsūpagamanavasena veditabbaṃ.

၄၁၁. "Laddhinānāsaṃvāsakena" ဟူသည်မှာ အဖြစ်ကို အဓိကထား၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အယူဝါဒအားဖြင့် သီးခြားကံဆောင်သူ (နာနာသံဝါသက) အဖြစ်ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Kammanānāsaṃvāsakena" ဟူသော နေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက နာနာသံဝါသက ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူ နေရသော သမာနသံဝါသက ဖြစ်သော သံဃာသည်လည်း အသမာနသံဝါသက ဖြစ်သွားရာ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် "Laddhinānāsaṃvāsako" (အယူဝါဒအားဖြင့် နာနာသံဝါသက) ဟူသည်မှာ ကံပြု၍ နှင်ထုတ်အပ်သောသူ (ဥက္ခိတ္တက) ၏ အယူဝါဒသို့ လိုက်ပါသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် မိမိ၏ အယူဝါဒကြောင့် သီးခြားကံဆောင်သူ ဖြစ်သွားသောကြောင့် "Laddhinānāsaṃvāsako" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "Kammanānāsaṃvāsako" (ကံအားဖြင့် နာနာသံဝါသက) ဟူသည်မှာ ဥက္ခေပနီယကံ ပြုလုပ်ခြင်း ခံရသောသူ ဖြစ်သည်။ ထိုသူသည် ဥက္ခေပနီယကံ ခံရခြင်းကြောင့် သီးခြားကံဆောင်သူ ဖြစ်သွားသောကြောင့် "Kammanānāsaṃvāsako" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "Virahito" ဟူသည်မှာ ကင်းလွတ်သောသူ ဟူလို။ "ကမ္မသာမဂ္ဂီ" (ကံညီညွတ်ခြင်း) ပေးခြင်းကို ထိုထို သံဃကံတို့၌ ဟတ္ထပါသ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏။

‘‘Bhedāya parakkameyyā’’ti visuṃ vuttattā bhedanasaṃvattanikassa adhikaraṇassa samādāya paggaṇhato pubbepi pakkhapariyesanādivasena saṅghabhedāya parakkamantassa samanubhāsanakammaṃ kātabbanti veditabbaṃ. Imāni vatthūnīti aṭṭhārasa bhedakaravatthūni. Kammenāti apalokanādīsu catūsu kammesu aññatarena kammena. Uddesenāti pañcasu pātimokkhuddesesu aññatarena uddesena. Vohārenāti tāhi tāhi upapattīhi ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādiaṭṭhārasabhedakaravatthudīpakena vohārena. Anussāvanāyāti ‘‘nanu tumhe jānātha mayhaṃ uccākulā pabbajitabhāvaṃ bahussutabhāvañca, mādiso nāma uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ gāheyyāti cittampi uppādetuṃ tumhākaṃ yuttaṃ, kiṃ mayhaṃ avīci nīluppalavanaṃ viya sītalo, kimahaṃ apāyato na bhāyāmī’’tiādinā nayena kaṇṇamūle vacībhedaṃ katvā anussāvanena. Salākaggāhenāti evaṃ anussāvetvā tesaṃ cittaṃ upatthambhetvā anivattidhamme katvā ‘‘gaṇhatha imaṃ salāka’’nti salākaggāhena. Pañcahi kāraṇehi saṅghabhedo hotīti ettha kammameva uddeso vā saṅghabhede padhānakāraṇanti veditabbaṃ. Vohārānussāvanasalākaggāhā pana pubbabhāgā. Aṭṭhārasavatthudīpanavasaena hi voharantena tattha rucijananatthaṃ anussāvetvā salākāya gahitāyapi abhinnova hoti saṅgho. Yadā pana evaṃ cattāro vā atirekā vā salākaṃ gahetvā āveṇikakammaṃ vā uddesaṃ vā karonti, tadā saṅgho bhinno nāma hoti. Abbhussitanti abbhuggataṃ. Accheyyāti vihareyya, pavatteyyāti attho.

“Bhedāya parakkameyyā”ti ဟူ၍ သီးခြားဟောတော်မူသောကြောင့် ကွဲပြားခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အဓိကရုဏ်းကို ဆောက်တည်ကာ ချီးမြှင့်သောကြောင့် ရှေး၌လည်း အပေါင်းအသင်းကို ရှာဖွေခြင်းစသည်တို့ဖြင့် သံဃာကွဲပြားစိမ့်သောငှာ လုံ့လပြုသော ရဟန်းအား သမနုဘာသနကံကို ပြုလုပ်ရမည်ဟု သိအပ်၏။ “Imāni vatthūnī”ti ဟူသည်ကား တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘေဒကရဝတ္ထုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “Kammenā”ti ဟူသည်ကား အပလောကနအစရှိသော ကံလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကံဖြင့်။ “Uddesenā”ti ဟူသည်ကား ပါတိမောက်ဥဒ္ဒေသ ငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဥဒ္ဒေသဖြင့်။ “Vohārenā”ti ဟူသည်ကား ထိုထိုဖြစ်ရပ်တို့ဖြင့် “အဓမ္မကို ဓမ္မ” စသည်ဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဘေဒကရဝတ္ထုကို ဖော်ပြသော ပြောဆိုခြင်း (ဝေါဟာရ) ဖြင့်။ “Anussāvanāyā”ti ဟူသည်ကား “သင်တို့သည် ငါ၏ မြင့်မြတ်သောအမျိုး၌ ရဟန်းပြုခြင်းနှင့် များစွာသောအကြားအမြင်ရှိခြင်းကို မသိကြသလော။ ငါကဲ့သို့သောသူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမတော်ကို တရားမဟုတ်၊ ဝိနည်းမဟုတ်သည်ကို ပြုလုပ်၍ ယူစေရာသလောဟု သင်တို့ စိတ်ထဲတွင်မျှပင် စဉ်းစားရန် သင့်သလော။ ငါ့အဖို့ အဝီစိငရဲသည် ကြာညိုတောကဲ့သို့ အေးမြနေသလော၊ ငါသည် အပါယ်ငရဲမှ မကြောက်သလော” စသည်ဖြင့် နားနားကပ်၍ ပြောကြားခြင်းဖြင့်။ “Salākaggāhenā”ti ဟူသည်ကား ထိုသို့ ပြောကြားကာ သူတို့၏စိတ်ကို အားပေးမြှောက်ပင့်လျက် မဆုတ်မနစ်သော သဘောရှိစေပြီးလျှင် “ဤစာရေးတံကို ယူကြလော့” ဟု စာရေးတံကို ယူစေခြင်းဖြင့်။ “အကြောင်းငါးပါးတို့ဖြင့် သံဃာကွဲပြားခြင်းဖြစ်၏” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကံသည်လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဒေသသည်လည်းကောင်း သံဃာကွဲပြားခြင်း၌ အဓိကအကြောင်းရင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဝေါဟာရ ပြောဆိုခြင်း၊ ကြားနာစေခြင်းနှင့် စာရေးတံယူစေခြင်းတို့သည်ကား ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော အကြောင်းတရားများသာတည်း။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝတ္ထုကို ပြသခြင်းအားဖြင့် ပြောဆိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုသူတို့၏ စိတ်ကျေနပ်မှုရစေရန် ကြားနာစေသော်လည်းကောင်း စာရေးတံကို ယူစေကာမျှဖြင့် သံဃာသည် မကွဲပြားသေးဘဲ ညီညွတ်လျက်သာ ရှိသေး၏။ အကြင်အခါ၌ကား ဤသို့ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် လေးပါးသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ လေးပါးထက်ပိုသော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း စာရေးတံကို ယူ၍ သီးခြားကံကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဒေသကိုသော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထိုအခါ၌ သံဃာသည် ကွဲပြားသည်မည်၏။ “Abbhussita”nti မြင့်တက်လှသော (လွန်ကဲသော)။ “Accheyyā”ti နေရာ၏ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရာ၏ဟု အနက်ရ၏။

‘‘Lajjī rakkhissatī’’ti vacanato āpattibhayena ārocanaṃ lajjīnaṃyeva bhāroti āha ‘‘lajjīhi bhikkhūhī’’ti. Alajjissapi anārocentassa āpattiyeva ‘‘ye passanti, ye suṇantī’’ti vacanato. Samāgacchatūti ekī [Pg.362] bhavatu. Ekībhāvo ca samānaladdhivasena hotīti āha ‘‘ekaladdhiko hotū’’ti. Sampattiyāti sīlādisampattiyā. Paṭinissajjantassa anāpattibhāvato ‘‘sotthibhāvo tassa bhikkhuno’’ti vuttaṃ. Appaṭinissajjato dukkaṭanti visuṃ visuṃ vadantānaṃ gaṇanāya dukkaṭaṃ. Pahontenāti gantuṃ samatthena agilānena. Saṅghabhedassa garukabhāvato avassaṃ kattabbatādassanatthaṃ ‘‘dūrepi bhāroyevā’’ti vuttaṃ, āpatti pana addhayojanabbhantare gantuṃ samatthassa agilānasseva veditabbā.

“လဇ္ဇီရဟန်းသည် သီလကို စောင့်ရှောက်လိမ့်မည်” ဟူသော စကားအရ အာပတ်ဘေးမှ ကြောက်သဖြင့် ကြားပြောခြင်းသည် လဇ္ဇီရဟန်းတို့၏ တာဝန်သာ ဖြစ်သောကြောင့် “လဇ္ဇီရဟန်းတို့သည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မကြားပြောဘဲ နေသော အလဇ္ဇီရဟန်းအားလည်း “မြင်သောရဟန်းများ၊ ကြားသောရဟန်းများ” ဟူသော ဒေသနာတော်အရ အာပတ်သင့်သည်သာ ဖြစ်၏။ “စည်းလုံးပါစေ” ဟူသည်မှာ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ပါစေဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း တူညီသောအယူဝါဒရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရသဖြင့် “တူညီသောအယူရှိသူ ဖြစ်ပါစေ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ပြည့်စုံခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ သီလစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် စွန့်လွှတ်သော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်သောကြောင့် “ထိုရဟန်းအား ဘေးကင်းခြင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “မစွန့်လွှတ်သောသူအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏” ဟူသည်မှာ သီးခြားစီ ပြောဆိုနေကြသော ရဟန်းတို့၏ အရေအတွက်အတိုင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “စွမ်းဆောင်နိုင်သူ” ဟူသည်မှာ သွားလာရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သော၊ မကျန်းမမာ ဖြစ်မနေသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ သံဃာပြိုကွဲခြင်း၏ ကြီးလေးသောအပြစ်ကြောင့် မလွဲမသွေ သွားရောက်တားမြစ်ရမည့် တာဝန်ရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဝေးကွာသော အရပ်၌ ဖြစ်သော်လည်း တာဝန်သာ ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာပတ်သင့်ခြင်းကိုမူ ယူဇနာဝက်အတွင်းသို့ သွားရောက်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သော မကျန်းမမာဖြစ်မနေသော ရဟန်းအားသာ သတ်မှတ်ချက်ဟု သိအပ်၏။

416. Asamanubhāsantassāti kammakārake kattuniddesoti āha ‘‘asamanubhāsiyamānassā’’ti. Tatiyakammavācāya paṭinissajjanto ñattiyā dukkaṭaṃ dvīhi kammavācāhi thullaccaye ca āpajjatiyevāti āha ‘‘paṭinissajjantassa saṅghādisesena anāpattī’’ti. Assāti devadattassa. Katena bhavitabbanti samanubhāsanakammena katena bhavitabbaṃ. Attano rucimattena vadeyyātiādikammikattā appaṭinissajjantassapi anāpattīti adhippāyena vadeyya. Apaññatte sikkhāpade samanubhāsanakammasseva abhāvato ‘‘na hi paññattaṃ sikkhāpadaṃ vītikkamantassā’’ti vuttaṃ. Sikkhāpadaṃ paññapenteneva hi samanubhāsanakammaṃ anuññātaṃ. Uddissa anuññātatoti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, romanthakassa romanthana’’ntiādiṃ (cūḷava. 273) uddissa anuññātaṃ sandhāya vadanti. Anāpattiyanti anāpattivāre. Āpattiṃ ropetabboti anissajjanapaccayā āpannapācittiyāpattiṃ ukkhepanīyakammakaraṇatthaṃ āropetabboti attho.

၄၁၆. “asamanubhāsantassa” ဟူသော ပုဒ်၌ ကမ္မကာရက (ကမ္မအနက်) တွင် ကတ္တာအနက်ကို ပြသောသဒ္ဒါ ဖြစ်သောကြောင့် “asamanubhāsiyamānassa” (ဆုံးမအပ်ဆဲဖြစ်သော ရဟန်းအား) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တတိယကမ္မဝါစာမပြီးဆုံးမီ စွန့်လွှတ်သောရဟန်းသည် ဉတ်ပြတ်ချိန်၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊ ကမ္မဝါစာနှစ်ကြိမ်ဖတ်ပြီးချိန်၌ ထုလ္လစ္စဉ်းအာပတ်တို့ သင့်ရောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် “စွန့်လွှတ်လိုက်သဖြင့် သံဃာဒိသိသ်အာပတ် မသင့်တော့ပေ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “assa” ဟူသည်မှာ ဒေဝဒတ်အား ဆိုလိုသည်။ “katena bhavitabbaṃ” ဟူသည်မှာ သမနုဘာသနကံကို ပြုလုပ်အပ်သည် ဖြစ်ရမည်။ “မိမိအလိုအလျောက် ပြောဆိုရာ၏” ဟူသည်မှာ ကနဦးပြုလုပ်သူ (အာဒိကမ္မိက) ဖြစ်သောကြောင့် မစွန့်လွှတ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြောဆိုရာသည်။ သိက္ခာပုဒ် မပညတ်ရသေးမီ သမနုဘာသနကံ မရှိသေးသောကြောင့် “ပညတ်အပ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူးသောသူအား မဟုတ်ပေ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်သာလျှင် သမနုဘာသနကံကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။ “ရည်ညွှန်း၍ ခွင့်ပြုအပ်သောကြောင့်” ဟူသည်မှာ “ရဟန်းတို့၊ စမြုံ့ပြန်သော ရဟန်းအား စမြုံ့ကို ခွင့်ပြု၏” စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်း၍ ခွင့်ပြုတော်မူသော သိက္ခာပုဒ်ကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “anāpattiyaṃ” ဟူသည်မှာ အနာပတ္တိဝါရ၌ ဖြစ်သည်။ “အာပတ်တင်အပ်၏” ဟူသည်မှာ မစွန့်လွှတ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် သင့်ရောက်သော ပါစိတ်အာပတ်ကို ဥက္ခေပနိယကံ ပြုလုပ်ရန်အတွက် တင်ပြစွပ်စွဲအပ်၏ဟု အနက်ရသည်။

Āpattiyeva na jātāti saṅghādisesāpatti na jātāyevāti attho. Sā panesāti sā pana esā anāpatti. Tivaṅgikanti kāyavācācittavasena tivaṅgikaṃ, kāyavācācittato samuṭṭhātīti vuttaṃ hoti. ‘‘Nappaṭinissajjāmī’’ti saññāya abhāvena muccanato saññāvimokkhaṃ. Sacittakanti ‘‘nappaṭinissajjāmī’’ti jānanacittena sacittakaṃ. Bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni.

“အာပတ်သည်ပင် မဖြစ်ပေါ်သေး” ဟူသည်မှာ သံဃာဒိသိသ်အာပတ် မသင့်သေးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ “sā panesā” ဟူသည်မှာ ထိုအနာပတ္တိ (အာပတ်မသင့်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “အင်္ဂါသုံးပါးရှိ၏” ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အင်္ဂါသုံးပါးရှိပြီး ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ငါမစွန့်လွှတ်အံ့” ဟု နှလုံးသွင်းမှတ်သားမှု (သညာ) မရှိဘဲ လွတ်မြောက်သွားသောကြောင့် သညာဝိမောက္ခ (သညာကြောင့် လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။ “sacittaka” ဟူသည်မှာ “ငါမစွန့်လွှတ်အံ့” ဟူသော သိစိတ်ဖြင့် သစိတ္တက (သိစိတ်ရှိသောကံ) မည်၏။ သံဃာပြိုကွဲရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ ဓမ္မကံဖြင့် ဆုံးမခြင်း၊ ကမ္မဝါစာ ပြီးဆုံးခြင်း၊ မစွန့်လွှတ်ခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။

Paṭhamasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမသံဃဘေဒသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

11. Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

၁၁. ဒုတိယသံဃဘေဒသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

417-418. Ekādasame [Pg.363] yaṃ vacanaṃ samaggepi vagge avayavabhūte karoti bhindati, taṃ kalahakārakavacanaṃ idha vagganti vuccatīti āha ‘‘vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantī’’ti. Asāmaggipakkhe bhavā asāmaggipakkhiyā, kalahakā. Tesaṃ vacanaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ, asāmaggipakkhe vā bhavaṃ vacanaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ. Yasmā ubbāhikādikammaṃ bahūnampi kātuṃ vaṭṭati, tasmā ‘‘na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karotī’’ti idaṃ niggahavasena kattabbakammaṃ sandhāya vuttanti veditabbaṃ. Aṅgāni panettha bhedāya parakkamanaṃ pahāya anuvattanaṃ pakkhipitvā heṭṭhā vuttasadisāneva.

၄၁၇-၄၁၈. တစ်ဆယ့်တစ်ပါးမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ ညီညွတ်သောရဟန်းတို့ကိုပင် မညီမညွတ် ကွဲပြားသောအစုအဖွဲ့ ဖြစ်စေတတ်သော၊ ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ခိုက်ရန်ဖြစ်စေတတ်သော ထိုစကားကို ဤနေရာ၌ "ဝဂ္ဂ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "မညီညွတ်သော အစုအဖွဲ့ဘက်တော်သားတို့၏ စကားကို ပြောဆိုကြကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မညီညွတ်သော အစုအဖွဲ့၌ ပါဝင်သူများသည် မညီညွတ်သော ဘက်တော်သားများ (ကွဲပြားသူများ) မည်ကုန်၏၊ ခိုက်ရန်ပြုတတ်သော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသူတို့၏ စကားသည် မညီညွတ်သောဘက်တော်သားတို့၏ စကားဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မညီညွတ်သော အစုအဖွဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော စကားဖြစ်၏။ ဥဗ္ဘာဟိက (အမှုစီရင်ရန် လွှဲအပ်ခြင်း) စသော ကံကို ရဟန်းအများအပြားအားလည်း ပြုလုပ်ရန် အပ်စပ်သောကြောင့် “သံဃာသည် သံဃာ၏ ကံကို မပြုလုပ်” ဟူသော ဤစကားကို နှိပ်ကွပ်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကံကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါရပ်တို့သည်ကား သံဃာကွဲပြားရန် လုံ့လပြုခြင်းကို ဖယ်ထုတ်၍ (ဒေဝဒတ်၏ နောက်သို့) လိုက်ပါကျင့်သုံးခြင်းကို ထည့်သွင်းကာ အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အင်္ဂါရပ်များနှင့် တူညီကြကုန်၏။

Dutiyasaṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယသံဃဘေဒသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

၁၂. ဒုဗ္ဗစသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

424. Dvādasame vambhanavacananti garahavacanaṃ. Apasādetukāmoti khipitukāmo, tajjetukāmo vā, ghaṭṭetukāmoti vuttaṃ hoti. Saṭasaddo patitasaddena samānattho. Visesanassa ca paranipātaṃ katvā tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭanti vuttanti āha ‘‘tattha tattha patitaṃ tiṇakaṭṭhapaṇṇa’’nti. Kenāpīti vātasadisena nadīsadisena ca kenāpi.

၄၂၄. တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ "ဝမ္ဘနဝစန" ဟူသည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ “ရှုတ်ချလိုသူ” ဟူသည်မှာ ပယ်ချလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခြိမ်းခြောက်လိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှိမ်ချကဲ့ရဲ့လိုသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “သဋ” သဒ္ဒါသည် “ပတိတ” (ပြုတ်ကျခြင်း) သဒ္ဒါနှင့် အနက်တူ၏။ ထို့ပြင် ဝိသေသနကို နောက်၌ ထား၍ “tiṇakaṭṭhapaṇṇasaṭa” ဟု သုံးနှုန်းထားသောကြောင့် “ထိုထိုအရပ်၌ ကြွေကျနေသော မြက်၊ ထင်း၊ သစ်ရွက်” ဟု ဆရာက မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “တစ်စုံတစ်ဦးဖြင့်လည်း” ဟူသည်မှာ လေနှင့်တူသော၊ မြစ်ရေယဉ်နှင့်တူသော တစ်စုံတစ်ဦးသောသူ (သို့မဟုတ် ထိုဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ) ဖြင့်လည်းဟု ဆိုလိုသည်။

425-426. Vattuṃ asakkuṇeyyoti kismiñci vuccamāne asahanato ovadituṃ asakkuṇeyyo. Dukkhaṃ vaco etasmiṃ vippaṭikūlaggāhe vipaccanīkavāde anādare puggaleti dubbaco. Tenāha ‘‘dukkhena kicchena vaditabbo’’tiādi. Dubbacabhāvakaraṇīyehīti dubbacabhāvakārakehi. Kattuatthe anīyasaddo daṭṭhabbo. Tenevāha ‘‘ye dhammā dubbacaṃ puggalaṃ karontī’’tiādi. Pāpikā icchā etassāti pāpiccho, tassa bhāvo pāpicchatā, asantaguṇasambhāvanatā paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatāti veditabbā. Attukkaṃsakā ca te paravambhakā cāti attukkaṃsakaparavambhakā. Ye attānaṃ ukkaṃsanti ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti, parañca vambhenti garahanti nīce ṭhāne ṭhapenti, tesametaṃ adhivacanaṃ. Tesaṃ bhāvo attukkaṃsakaparavambhakatā. Kujjhanasīlo kodhano, tassa bhāvo kodhanatā. Kujjhanalakkhaṇassa kodhassetaṃ adhivacanaṃ.

၄၂၅-၄၂၆. ပြောဆိုဆုံးမခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သူ (ဝတ္တုံအသက္ကုဏေယျ) ဟူသည်ကား တစ်စုံတစ်ယောက်က ပြောဆိုဆုံးမသောအခါ သည်းမခံနိုင်သောကြောင့် ဆုံးမရန် မလွယ်ကူသူကို ဆိုလိုသည်။ ဆန့်ကျင်ဘက် အယူရှိခြင်း၊ ငြင်းခုံတတ်ခြင်း၊ မရိုမသေပြုခြင်းတို့ ရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်၌ ပြောဆိုရခက်သော ဆိုးသွမ်းသောစကား ရှိသောကြောင့် 'ဒုဗ္ဗစ' (ပြောဆိုဆုံးမရခက်သူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဆင်းရဲခဲယဉ်းစွာ ပြောဆိုဆုံးမအပ်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ဒုဗ္ဗစဘာဝကရဏီယေဟိ' ဟူသည်မှာ ပြောဆိုဆုံးမရခက်သော အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ဖြင့် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကတ္တားအနက်၌ 'အနီယ'ပစ္စည်းကို ရှုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'အကြင်တရားတို့သည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုးသွမ်းသောသူ (ဒုဗ္ဗစပုဂ္ဂိုလ်) ဖြစ်အောင် ပြုတတ်ကုန်၏' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ယုတ်မာသော အလိုဆန္ဒရှိသောကြောင့် 'ပါပိစ္ဆ' (ယုတ်မာသော အလိုရှိသူ) မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏အဖြစ်ကို 'ပါပိစ္ဆတာ' ဟု ခေါ်၏။ ထင်ရှားမရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမြှောက်လိုခြင်းနှင့် အလှူခံရာ၌ အတိုင်းအရှည်ကို မသိခြင်းတို့ကို 'ပါပိစ္ဆတာ' ဟု သိအပ်၏။ မိမိကိုယ်ကိုယ် ချီးမြှောက်၍ သူတစ်ပါးကို နှိမ်ချကဲ့ရဲ့တတ်သောသူတို့ကို 'အတ္တုက္ကံသကပရဝမ္ဘက' ဟု ခေါ်သည်။ မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ပင့်၍ အထက်တန်း၌ ထားတတ်ကုန်သော၊ သူတစ်ပါးကိုမူ နှိမ့်ချကဲ့ရဲ့၍ နိမ့်ကျသောနေရာ၌ ထားတတ်ကုန်သော သူတို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ၎င်းတို့၏အဖြစ်ကို 'အတ္တုက္ကံသကပရဝမ္ဘကတာ' ဟု ခေါ်၏။ အမျက်ထွက်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် 'ကောဓန' မည်၏။ ၎င်း၏အဖြစ်သည် 'ကောဓနတာ' မည်၏။ ဤသည်မှာ အမျက်ထွက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော ဒေါသ၏ အမည်ဖြစ်သည်။

Pubbakāle [Pg.364] kodho, aparakāle upanāhoti āha ‘‘kodhahetu upanāhitā’’ti. Tattha upanahanasīlo, upanāho vā etassa atthīti upanāhī, tassa bhāvo upanāhitā. Punappunaṃ cittapariyonaddhalakkhaṇassa kodhassevetaṃ adhivacanaṃ. Sakiñhi uppanno kodho kodhoyeva, tatuttari upanāho. Abhisaṅgoti dummocanīyo balavaupanāho. So assa atthīti abhisaṅgī, tassa bhāvo abhisaṅgitā. Dummocanīyassa balavaupanāhassetaṃ adhivacanaṃ. Codakaṃ paṭippharaṇatāti codakassa paṭiviruddhena paccanīkena hutvā avaṭṭhānaṃ. Codakaṃ apasādanatāti ‘‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññissasī’’ti evaṃ codakassa ghaṭṭanā. Codakassa paccāropanatāti ‘‘tvampi khosi itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ tāva paṭikarohī’’ti evaṃ codakassa upari paṭiāropanatā.

ရှေးဦးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒေါသသည် 'ကောဓ' မည်၏။ နောက်ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒေါသသည် 'ဥပနာဟ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောဓလျှင် အကြောင်းရှိသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းသည် ဥပနာဟိတာ ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုပါဠိ၌ ရန်ငြိုးဖွဲ့တတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းရှိသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'ဥပနာဟီ' မည်၏။ ထိုသူ၏အဖြစ်သည် 'ဥပနာဟိတာ' မည်၏။ ဤသည်မှာ စိတ်ကို အဖန်ဖန် ရစ်ပတ်ပိတ်ဖုံးတတ်သော လက္ခဏာရှိသော ဒေါသ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် တစ်ကြိမ်တစ်ခါ ဖြစ်ပေါ်သော အမျက်သည် 'ကောဓ' သာ ဖြစ်၏။ ထိုထက်အလွန် ဖြစ်ပေါ်သော ဒေါသသည် 'ဥပနာဟ' မည်၏။ 'အဘိသင်္ဂ' ဟူသည် ပြေပျောက်နိုင်ခဲသော အားကြီးသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရန်ငြိုးရှိသောသူကို 'အဘိသင်္ဂီ' ဟု ခေါ်ပြီး၊ ၎င်း၏အဖြစ်ကို 'အဘိသင်္ဂိတာ' ဟု ခေါ်သည်။ ဤသည်မှာ ပြေပျောက်နိုင်ခဲသော အားကြီးသော ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း၏ အမည်ဖြစ်သည်။ 'စောဒကပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆန့်ကျင်တိုက်ခိုက်ခြင်း' (စောဒကံ ပဋိပ္ဖရဏတာ) ဟူသည် စောဒကပုဂ္ဂိုလ်အား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ တည်နေခြင်းဖြစ်သည်။ 'စောဒကပုဂ္ဂိုလ်ကို နှိမ်ချခြင်း' (စောဒကံ အပသာဒနတာ) ဟူသည် 'လူမိုက်၊ မလိမ္မာသော သင်၏စကားဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ သင်ကဲ့သို့သောသူကပင် ပြောဆိုထိုက်သည်ဟု အောက်မေ့သလော' ဟု ဤသို့ စောဒကပုဂ္ဂိုလ်ကို မောင်းမဲနှိပ်ကွပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'စောဒကပုဂ္ဂိုလ်ကို တုံ့ပြန်စွပ်စွဲခြင်း' (စောဒကဿ ပစ္စာရောပနတာ) ဟူသည် 'သင်သည်လည်း ဤအမည်ရှိသော အာပတ်ကို သင့်ရောက်နေ၏။ ထိုအာပတ်ကို သင် ဦးစွာ ကုစားဦးလော့' ဟု ဤသို့ စောဒကပုဂ္ဂိုလ်၏အပေါ်၌ တုံ့ပြန်စွပ်စွဲခြင်း ဖြစ်သည်။

Aññena aññaṃ paṭicaraṇatāti aññena kāraṇena, vacanena vā aññassa kāraṇassa, vacanassa vā paṭicchādanavasena caraṇatā. Paṭicchādanattho eva vā carasaddo anekatthattā dhātūnanti paṭicchādanatāti attho. Tāya samannāgato hi puggalo yaṃ codakena dosavibhāvanakāraṇaṃ, vacanaṃ vā vuttaṃ, taṃ tato aññeneva codanāya amūlikabhāvadīpanena kāraṇena, tadatthabodhakena vacanena vā paṭicchādeti. ‘‘Āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘ko āpanno, kiṃ āpanno, kismiṃ āpanno, kaṃ bhaṇatha, kiṃ bhaṇathā’’ti vā vatvā ‘‘evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭha’’nti vutte ‘‘na suṇāmī’’ti sotaṃ vā upanāmetvā vikkhepaṃ karontopi aññenaññaṃ paṭicchādeti. ‘‘Itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī’’ti puṭṭhe ‘‘pāṭaliputtaṃ gatomhī’’ti vatvā puna ‘‘na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma, āpattiṃ pucchāmā’’ti vutte tato ‘‘rājagahaṃ gatomhī’’ti vatvā ‘‘rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā, āpattiṃ āpannosī’’ti vutte ‘‘tattha me sūkaramaṃsaṃ laddha’’ntiādīni vatvā bahiddhā kathāvikkhipanampi atthato aññenaññaṃ paṭicaraṇamevāti visuṃ na gahitaṃ.

တစ်ပါးသော စကားဖြင့် တစ်ပါးသော စကားကို ဖုံးကွယ်ခြင်း (အညေနည ပဋိစရဏတာ) ဟူသည်ကား တစ်ပါးသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားဖြင့် တစ်ပါးသော အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားကို ဖုံးကွယ်လိုသဖြင့် ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဓာတ်တို့သည် များစွာသော အနက်ရှိသောကြောင့် 'စရ'သဒ္ဒါသည် ဖုံးကွယ်ခြင်းအနက်ရှိသဖြင့် ဖုံးကွယ်ခြင်းအဖြစ်ဟု အနက်ရသည်။ ထိုဖုံးကွယ်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စောဒကပုဂ္ဂိုလ်က အပြစ်ကိုထင်ရှားပြသော အကြင်အကြောင်း သို့မဟုတ် စကားကို ဆိုအပ်သော်၊ ထိုစကားမှ တစ်ပါးသော စောဒနာခြင်း၏ အခြေအမြစ်မရှိပုံကို ပြတတ်သော အကြောင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုအနက်ကို သိစေတတ်သော စကားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖုံးကွယ်တတ်၏။ 'အာပတ်သင့်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်သော် 'ဘယ်သူ အာပတ်သင့်တာလဲ၊ ဘာအာပတ်သင့်တာလဲ၊ ဘာကြောင့် သင့်တာလဲ၊ ဘယ်သူ့ကို ပြောတာလဲ၊ ဘာပြောတာလဲ' ဟု ဆို၍၊ 'ဤကဲ့သို့သောအမှုကို သင် မြင်ဖူးသလော' ဟု ဆိုသောအခါ 'မကြားရပါ' ဟု နားကိုမကြားချင်ယောင်ဆောင်ကာ အာရုံလွှဲ၍လည်းကောင်း တစ်ပါးသော စကားဖြင့် ဖုံးကွယ်တတ်၏။ 'ဤသို့သော အာပတ်ကို သင့်ရောက်၏လော' ဟု မေးအပ်သော် 'ပါတလိပုတ်ပြည်သို့ သွားခဲ့သည်' ဟု ပြော၍၊ တစ်ဖန် 'သင့်ပါတလိပုတ် သွားတာကို မမေးဘူး၊ အာပတ်ကို မေးတာ' ဟု ဆိုလျှင်၊ 'ထိုမှ ရာဇဂြိုဟ်သို့ သွားခဲ့သည်' ဟု ဆိုကာ၊ 'ရာဇဂြိုဟ်သွားသည်ဖြစ်စေ၊ ဗြာဟ္မဏအိမ်သွားသည်ဖြစ်စေ အာပတ်သင့်သလော' ဟု မေးလျှင်လည်း 'ထိုအရပ်၌ ဝက်သား ရခဲ့၏' စသည်ဖြင့် ပြောကာ အပြင်ပသို့ စကားလမ်းလွှဲခြင်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့် တစ်ပါးသောစကားဖြင့် တစ်ပါးသောစကားကို ဖုံးကွယ်ခြင်း (အညေနညပဋိစရဏ) သာ ဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားမယူအပ်ပေ။

Apadānenāti attano cariyāya. Apadīyanti hi dosā etena dakkhīyanti, luyanti chijjantīti vā apadānaṃ, sattānaṃ sammā micchā vā vattappayogo. Na sampāyanatāti ‘‘āvuso, tvaṃ kuhiṃ vasasi, kaṃ nissāya vasasī’’ti vā ‘‘yaṃ tvaṃ vadesi ‘mayā esa āpattiṃ āpajjanto diṭṭho’ti, tvaṃ [Pg.365] tasmiṃ samaye kiṃ karosi, ayaṃ kiṃ karoti, kattha ca tvaṃ ahosi, kattha aya’’nti vā ādinā nayena cariyaṃ puṭṭhena sampādetvā akathanaṃ.

'အပဒါန' ဟူသည် မိမိ၏ အကျင့်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤအကျင့်ဖြင့် အပြစ်တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဖြတ်တောက်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအကျင့်သည် 'အပဒါန' မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ မှန်ကန်သောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းသောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ပယောဂကျင့်ဝတ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သီလအကျင့်ကို မဖော်ပြခြင်း' (န သမ္ပါယနတာ) ဟူသည်ကား 'ငါ့ရှင်... သင် ဘယ်အရပ်မှာ နေသနည်း၊ ဘယ်သူ့ကိုမှီ၍ နေသနည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် 'သင်က - ဤသူ အာပတ်သင့်သည်ကို ငါမြင်သည် - ဟု ဆိုသော်၊ သင်သည် ထိုအချိန်တွင် ဘာလုပ်နေသနည်း၊ ဤသူက ဘာလုပ်နေသနည်း၊ သင် ဘယ်မှာရှိသနည်း၊ ဤသူက ဘယ်မှာရှိသနည်း' စသည်ဖြင့် ဤသို့သောနည်းဖြင့် အကျင့်သီလကို မေးမြန်းသည်ရှိသော် အဖြေကို ပြီးပြည့်စုံအောင် မပြောကြားခြင်း ဖြစ်သည်။

Makkhipaḷāsitāti ettha paraguṇamakkhanalakkhaṇo makkho, so etassa atthīti makkhī. Tādiso puggalo agāriyo anagāriyo vā samāno paresaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti. Agāriyopi hi kenaci anukampakena daliddo samāno uccaṭṭhāne ṭhapito, aparena samayena ‘‘kiṃ tayā mayhaṃ kata’’nti tassa sukatakaraṇaṃ vināseti. Anagāriyopi sāmaṇerakālato pabhuti ācariyena vā upajjhāyena vā catūhi paccayehi uddesaparipucchādīhi ca anuggahetvā dhammakathānayapakaraṇakosallādīni sikkhāpito, aparena samayena rājarājamahāmattādīhi sakkato garukato ācariyupajjhāyesu acittīkato caramāno ‘‘ayaṃ amhehi daharakāle eva anuggahito saṃvaddhito ca, atha ca panidāni nissineho jāto’’ti vuccamāno ‘‘kiṃ mayhaṃ tumhehi kata’’nti tesaṃ sukatakaraṇaṃ vināseti.

‘မက္ခိပလာသိတာ’ ဟူသော ပုဒ်၌ သူတစ်ပါး၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချေဖျက်ခြင်းလက္ခဏာရှိသည်မှာ ‘မက္ခ’ မည်၏။ ထိုသူတစ်ပါးကျေးဇူးချေဖျက်ခြင်းသဘောရှိသောသူသည် ‘မက္ခိ’ မည်၏။ ထိုသို့သောသဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လူဖြစ်စေ၊ ရဟန်းဖြစ်စေ သူတစ်ပါးတို့ ကောင်းစွာပြုအပ်သော ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ လူသည်လည်း— ဆင်းရဲသားတစ်ဦးအား သနားစောင့်ရှောက်သူတစ်ဦးက မြင့်မြတ်ရာ၌ ထားလျက်၊ နောင်အခါ၌ ‘သင်သည် ငါ့အား ဘာကျေးဇူးပြုဖူးသနည်း’ ဟု ဆိုကာ ကောင်းစွာပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။ ရဟန်းသည်လည်း— သာမဏေဘဝမှစ၍ ဆရာသမား သို့မဟုတ် ဥပဇ္ဈာယ်တို့က ပစ္စည်းလေးပါးဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်ကြားမေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ချီးမြှောက်၍ တရားဟောနည်းနှင့် ကျမ်းဂန်တို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှု စသည်တို့ကို သင်ကြားပေးအပ်လျက်၊ နောင်အခါတွင် မင်း၊ မင်း၏အမတ် စသည်တို့၏ ပူဇော်သက္ကာရ အလေးဂရုပြုခြင်းကို ခံရသောအခါ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့အပေါ်၌ ရိုသေမှုမရှိဘဲ ကျင့်သဖြင့်၊ ‘ဤသူကို ငါတို့သည် ငယ်စဉ်က ဤသို့ ချီးမြှောက် စောင့်ရှောက်ခဲ့ရ၏၊ သို့ပါလျက် ယခုမူကား မေတ္တာကင်းမဲ့သောသူ ဖြစ်နေလေပြီ’ ဟု ဆိုအပ်သော်၊ ‘အရှင်ဘုရားတို့သည် ငါ့အား ဘာကျေးဇူးပြုဖူးသနည်း’ ဟု ဆိုကာ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့ ကောင်းစွာပြုဖူးသော ကျေးဇူးကို ဖျက်ဆီးတတ်၏။

‘‘Bahussutepi puggale ajjhottharitvā īdisassa ceva bahussutassa aniyatā gati, tava vā mama vā ko viseso’’tiādinā nayena uppajjamāno yugaggāhalakkhaṇo paḷāso. So paraguṇehi attano guṇānaṃ samakaraṇaraso. Tathā hesa paresaṃ guṇe ḍaṃsitvā viya attano guṇehi same karotīti paḷāsoti vuccati, so etassa atthīti paḷāsī. Makkhī ca paḷāsī ca makkhipaḷāsino, tesaṃ bhāvo makkhipaḷāsitā. Atthato pana makkho ceva paḷāso ca.

“များစွာသောအကြားအမြင်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုပင် လွှမ်းမိုး၍ ဤကဲ့သို့သော ဗဟုသုတရှိသောသူ၏ လားရာဂတိသည် မမြဲခဲ့ပါက၊ သင်နှင့်ငါ အဘယ်ထူးခြားမှု ရှိသနည်း” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းလက္ခဏာရှိသောတရားသည် ‘ပလာသ’ မည်၏။ ထိုပလာသသည် သူတစ်ပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့နှင့် မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို တူမျှအောင် ပြုခြင်းကိစ္စရှိ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ညှပ်၍ (သို့မဟုတ် ဖျက်ဆီး၍) မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးနှင့် တူမျှအောင် ပြုသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပလာသ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဂုဏ်ပြိုင်ခြင်းရှိသောသူကို ‘ပလာသီ’ ဟု ခေါ်၏။ ‘မက္ခိ’ (သူတစ်ပါးကျေးဇူးကို ချေဖျက်သောသူ) နှင့် ‘ပလာသီ’ (ဂုဏ်ပြိုင်သောသူ) ကို ‘မက္ခိပလာသီ’ ဟု ခေါ်၍၊ ၎င်းတို့၏အဖြစ်သည် ‘မက္ခိပလာသိတာ’ မည်၏။ အနက်အားဖြင့်မူကား ‘မက္ခ’နှင့် ‘ပလာသ’ သာ ဖြစ်သည်။

Issati parasampattiṃ na sahatīti issukī. Maccharāyati attano sampattiṃ nigūhati, paresaṃ sādhāraṇabhāvaṃ na sahati, maccheraṃ vā etassa atthīti maccharī. Saṭhayati na sammā bhāsatīti saṭho, attano avijjamānaguṇappakāsanalakkhaṇena sāṭheyyena samannāgato kerāṭikapuggalo. Kerāṭiko ca ānandamaccho viya hoti. Ānandamaccho nāma kira macchānaṃ naṅguṭṭhaṃ dasseti, sappānaṃ sīsaṃ ‘‘tumhehi sadiso aha’’nti jānāpetuṃ, evameva kerāṭiko puggalo yaṃ yaṃ suttantikaṃ vā ābhidhammikaṃ [Pg.366] vā upasaṅkamati, taṃ taṃ evaṃ vadati ‘‘ahaṃ tumhākaṃ antevāsī, tumhe mayhaṃ anukampakā, nāhaṃ tumhe muñcāmī’’ti ‘‘evamete ‘sagāravo ayaṃ amhesu sappatisso’ti maññissantī’’ti. Sāṭheyyena hi samannāgatassa puggalassa asantaguṇasambhāvanena cittānurūpakiriyāviharato ‘‘evaṃcitto evaṃkiriyo’’ti duviññeyyattā kucchiṃ vā piṭṭhiṃ vā jānituṃ na sakkā. Yato so –

သူတစ်ပါးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်း (စည်းစိမ်) ကို ငြူစူတတ်၏၊ သည်းမခံနိုင်၊ ထို့ကြောင့် ဣဿုကီ (ငြူစူတတ်သူ) မည်၏။ မိမိ၏ စည်းစိမ်ကို ဝန်တိုတတ်၏၊ လျှို့ဝှက်တတ်၏၊ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မျှဝေသုံးစွဲခြင်းကို သည်းမခံနိုင်၊ ထို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဝန်တိုခြင်း ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း မစ္ဆရီ (ဝန်တိုတတ်သူ) မည်၏။ စဉ်းလဲတတ်၏၊ မှန်ကန်စွာ မပြောဆိုတတ်၊ ထို့ကြောင့် သဌ (စဉ်းလဲသူ) မည်၏။ မိမိ၌ မရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထုတ်ဖော်ပြသခြင်း လက္ခဏာရှိသော စဉ်းလဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကေရာဋိက ပုဂ္ဂိုလ် မည်၏။ ကေရာဋိက ပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း အာနန္ဒငါးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အာနန္ဒငါးမည်သည်မှာ 'ငါသည် သင်တို့နှင့် တူ၏' ဟု သိစေရန် ငါးတို့အား အမြီးကို ပြတတ်၏၊ မြွေတို့အား ဦးခေါင်းကို ပြတတ်၏ဟု ဆိုကြ၏။ ထို့အတူပင် ကေရာဋိကပုဂ္ဂိုလ်သည် သုတ္တန္တိကဆရာ သို့မဟုတ် အာဘိဓမ္မိကဆရာထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'အကျွန်ုပ်သည် အရှင်ဘုရားတို့၏ အတွင်းတပည့်ဖြစ်ပါသည်၊ အရှင်ဘုရားတို့သည် အကျွန်ုပ်အား အစဉ်သနားတော်မူကြပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် အရှင်ဘုရားတို့ကို မစွန့်လွှတ်နိုင်ပါ' ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ထိုဆရာတို့ကလည်း 'ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ငါတို့အပေါ်၌ ရိုသေခြင်း ရှိ၏၊ ကြိုးနွံခြင်း ရှိ၏' ဟု အောက်မေ့ကြလိမ့်မည်ဟူသော အကြံဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုတတ်၏။ အမှန်စင်စစ် စဉ်းလဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ဟန်ဆောင်ပြသခြင်းဖြင့် စိတ်ထားနှင့် လျော်ညီစွာပြုအပ်သော အမူအရာမှ ကင်းဝေးနေသောကြောင့် 'ဤသို့သော စိတ်ရှိ၏၊ ဤသို့သော အပြုအမူရှိ၏' ဟု သိနိုင်ခဲသော အဖြစ်ကြောင့် ဝမ်းတွင်းသဘောကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကျောပြင် (အပြင်ပန်း) သဘောကိုသော်လည်းကောင်း သိနိုင်ရန် မစွမ်းကောင်းပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် -

‘‘Vāmena sūkaro hoti, dakkhiṇena ajāmigo;

Sarena nelako hoti, visāṇena jaraggavo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 2.296;

vibha. aṭṭha. 894;

mahāni. aṭṭha. 166) –

လက်ဝဲနံပါးဖြင့် ဝက်ဖြစ်၏၊ လက်ယာနံပါးဖြင့် ဆိတ်မဖြစ်၏၊ အသံဖြင့် နွားငယ်ဖြစ်၏၊ ဦးချိုဖြင့် နွားအိုဖြစ်၏။

Evaṃ vuttayakkhasūkarasadiso hoti. Katapāpapaṭicchādanalakkhaṇā māyā, sā assa atthīti māyāvī.

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝင်္ဂဘီလူးနှင့် တူ၏။ ပြုအပ်သော မကောင်းမှုကို ဖုံးကွယ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသော မာယာသည် ရှိ၏၊ ထိုမာယာသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိသောကြောင့် မာယာဝီ (လှည့်ပတ်တတ်သူ) မည်၏။

Thambhasamaṅgitāya thaddho. Vātabharitabhastāsadisathaddhabhāvapaggahitasiraanivātavuttikārakaroti thambho. Yena samannāgato puggalo gilitanaṅgalasadiso viya ajagaro, vātabharitabhastā viya ca thaddho hutvā garuṭṭhāniye disvā onamitumpi na icchati, pariyanteneva carati. Abbhunnatilakkhaṇo atimāno, so etassa atthīti atimānī.

ခက်ထန်သော သဘောနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ခက်ထန်သူ (တဒ္ဓ) မည်၏။ လေပြည့်သော သရေအိတ်နှင့်တူသော ခက်ထန်သော အဖြစ်ကြောင့် မနှိမ်ချသော အကျင့်ကို ကျင့်ကာ ဦးခေါင်းကို မြှောက်ချီထားတတ်သောကြောင့် သမ္ဘ (ခက်ထန်သူ) မည်၏။ ထိုသမ္ဘနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ထွန်တုံးကို မျိုထားသော စပါးကြီးမြွေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေပြည့်နေသော သရေအိတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ခက်ထန်လွန်းလှသဖြင့် ရိုသေထိုက်သော ဆရာသမားတို့ကို မြင်သော်လည်း ဦးညွှတ်ရန်ပင် အလိုမရှိဘဲ ဘေးပတ်ဝန်းကျင်မှသာ ရှောင်ကွင်းသွားတတ်၏။ လွန်စွာ တက်ကြွထောင်လွှားခြင်း လက္ခဏာရှိသော အတိမာနသည် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိသောကြောင့် အတိမာနီ (လွန်စွာ ထောင်လွှားသူ) မည်၏။

Saṃ attano diṭṭhiṃ parāmasati sabhāvaṃ atikkamitvā parato āmasatīti sandiṭṭhiparāmāsī. Ādhānaṃ gaṇhātīti ādhānaggāhī. ‘‘Ādhāna’’nti daḷhaṃ vuccati, daḷhaggāhīti attho. Yuttaṃ kāraṇaṃ disvāva laddhiṃ paṭinissajjatīti paṭinissaggī, dukkhena kicchena kasirena bahumpi kāraṇaṃ dassetvā na sakkā paṭinissaggiṃ kātunti duppaṭinissaggī, yo attano diṭṭhiṃ ‘‘idameva sacca’’nti daḷhaṃ gaṇhitvā api buddhādīhi kāraṇaṃ dassetvā vuccamāno na paṭinissajjati, tassetaṃ adhivacanaṃ. Tādiso hi puggalo yaṃ yadeva dhammaṃ vā adhammaṃ vā suṇāti, taṃ sabbaṃ ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyehi kathitaṃ, evaṃ amhehi suta’’nti kummova aṅgāni sake kapāle antoyeva samodahati. Yathā hi kacchapo attano pādādike aṅge kenaci ghaṭṭite sabbāni aṅgāni attano kapāleyeva samodahati, na bahi nīharati, evamayampi ‘‘na sundaro tava gāho, chaḍḍehi na’’nti vutto taṃ na vissajjeti, antoyeva attano hadaye eva ṭhapetvā vicarati. Yathā kumbhīlā gahitaṃ na paṭinissajjanti, evaṃ kumbhīlaggāhaṃ gaṇhāti, na vissajjeti. Makkhipaḷāsitādiyugaḷattayena [Pg.367] dassite makkhapaḷāsādayo cha dhamme visuṃ visuṃ gahetvā ‘‘ekūnavīsati dhammā’’ti vuttaṃ. Anumānasuttaṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 1.181) pana makkhapaḷāsādayopi yugaḷavasena ekaṃ katvā ‘‘soḷasa dhammā’’ti vuttaṃ.

မိမိ၏ အယူဝါဒကို မှားယွင်းသောအားဖြင့် သုံးသပ်ကိုင်စွဲတတ်၏၊ ဟုတ်မှန်သော သဘောကို လွန်၍ သုံးသပ်ကိုင်စွဲတတ်သောကြောင့် သန္ဒိဋ္ဌိပရာမာသီ (မိမိအယူကို သုံးသပ်ကိုင်စွဲသူ) မည်၏။ မြဲမြံစွာ ယူတတ်သောကြောင့် အာဓာနဂ္ဂါဟီ မည်၏။ 'အာဓာန' ဟူသည် မြဲမြံခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ထို့ကြောင့် မြဲမြံစွာ စွဲကိုင်တတ်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ လျော်ကန်သော အကြောင်းပြချက်ကို မြင်မှသာ မိမိ၏ အယူကို စွန့်လွှတ်တတ်သဖြင့် ပဋိနိဿဂ္ဂီ မည်၏။ ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာဖြင့် အကြောင်းပြချက်များစွာ ပြသစေကာမူ မိမိ၏အယူကို မစွန့်လွှတ်နိုင်သဖြင့် ဒုပ္ပဋိနိဿဂ္ဂီ (အယူကို စွန့်လွှတ်ရန် ခဲယဉ်းသူ) မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် မိမိ၏ အယူကို 'ဤအယူသာလျှင် မှန်၏' ဟု မြဲမြံစွာ စွဲကိုင်ထားပြီး ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့က အကြောင်းပြချက်ပြ၍ ဆိုဆုံးမအပ်သော်လည်း မစွန့်လွှတ်ပေ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အမည်တည်း။ ထိုသို့ အယူကို မစွန့်လိုသော သဘောရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဟုတ်မှန်သော တရား သို့မဟုတ် မဟုတ်မှန်သော တရား တစ်ခုခုကို ကြားနာရသော် ထိုအလုံးစုံကို 'ဤသို့ ငါတို့ ဆရာသမားများ ဟောကြားခဲ့ဖူး၏၊ ဤသို့ ငါတို့ ကြားဖူး၏' ဟု လိပ်သည် မိမိ၏ ခြေလက်အစရှိသော အင်္ဂါတို့ကို မိမိအခွံအတွင်း၌သာ သွင်းနှုတ်ထားသကဲ့သို့ ပြုတတ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ဆိုရသော် လိပ်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်က ထိပါးလိုက်လျှင် မိမိ၏ ခြေလက်အစရှိသော အင်္ဂါအားလုံးကို မိမိအခွံအတွင်း၌သာ သွင်းနှုတ်ထား၍ အပြင်သို့ ထုတ်မပြသကဲ့သို့ ထို့အတူပင် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း 'သင်၏အယူသည် မကောင်း၊ ထိုအယူကို စွန့်လွှတ်လော့' ဟု ဆိုဆုံးမသော်လည်း ထိုအယူကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ မိမိ၏ နှလုံးသားအတွင်း၌သာ သိမ်းဆည်းထားပြီး လှည့်လည်သွားလာတတ်၏။ မိကျောင်းတို့သည် ဖမ်းယူမိသော အစာကို မစွန့်လွှတ်သကဲ့သို့ မိကျောင်းဖမ်းယူသကဲ့သို့ အယူကို မြဲမြံစွာ စွဲကိုင်ထားကာ စွန့်လွှတ်ခြင်း မပြုပေ။ မက္ခိ၊ ပလာသ အစရှိသော ယုဂဠ (အစုံ) သုံးခုတို့ဖြင့် ပြအပ်သော အဋ္ဌကထာဆရာသည် မက္ခ၊ ပလာသ အစရှိသော တရားခြောက်ပါးကို အသီးသီး ခွဲယူကာ 'တရား တစ်ဆယ့်ကိုးပါး' ဟု ဟောတော်မူ၏။ အနုမာနသုတ် အဋ္ဌကထာ၌မူ မက္ခ၊ ပလာသ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း အစုံ (ယုဂဠ) အားဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'တရား တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး' ဟု ဟောတော်မူ၏။

Pakārehi āvahanaṃ padakkhiṇaṃ, tato padakkhiṇato gahaṇasīlo padakkhiṇaggāhī, na padakkhiṇaggāhī appadakkhiṇaggāhī. Yo vuccamāno ‘‘tumhe maṃ kasmā vadatha, ahaṃ attano kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ atthānatthaṃ jānāmī’’ti vadati, ayaṃ anusāsaniṃ padakkhiṇato na gaṇhāti, vāmatova gaṇhāti, tasmā ‘‘appadakkhiṇaggāhī’’ti vuccati, tenāha ‘‘yathānusiṭṭha’’ntiādi.

အပြား (အခြင်းအရာ) တို့ဖြင့် ရွက်ဆောင်အပ်သောကြောင့် ပဒက္ခိဏ မည်၏။ ထိုသို့ ရိုသေသောအားဖြင့် ယူတတ်သော အလေ့ရှိသောကြောင့် ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ (ရိုသေစွာ ခံယူလေ့ရှိသူ) မည်၏။ ရိုသေစွာ ခံယူလေ့မရှိသောကြောင့် အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆိုဆုံးမအပ်သော် 'သင်တို့သည် ငါ့ကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုဆုံးမကြသနည်း။ ငါသည် ငါ့အတွက် အပ်စပ်ခြင်း၊ မအပ်စပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်ရှိခြင်း၊ အပြစ်မရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးရှိခြင်း၊ အကျိုးမရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ကိုယ်တိုင်သိပါသည်' ဟု ဆိုတတ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အဆုံးအမကို ရိုသေသောအားဖြင့် မယူဘဲ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်သာ ခံယူတတ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အပ္ပဒက္ခိဏဂ္ဂါဟီ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် ဆရာတော်သည် 'ယထာနုသိဋ္ဌံ' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Uddeseti pātimokkhuddese. Atha sabbāneva sikkhāpadāni kathaṃ pātimokkhuddesapariyāpannānīti āha ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyāti evaṃ saṅgahitattā’’ti. ‘‘Yassa siyā āpattī’’ti hi iminā sabbāpi āpattiyo nidānuddese saṅgahitāyeva honti. Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattāti labbhamānavasena vuttaṃ. Sahadhammikena sahakāraṇenātipi attho daṭṭhabbo. ‘‘Vacanāyā’’ti nissakke sampadānavacananti āha ‘‘tato mama vacanato’’ti. Aṅgāni cettha paṭhamasaṅghabhedasadisāni. Ayaṃ pana viseso – yathā tattha bhedāya parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbā.

'ဥဒ္ဒေသ၌' ဟူသည် ပါတိမောက်ပြသရာ (ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသ) ၌ ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ပါတိမောက်ပြသရာ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သနည်းဟု မေးအပ်သောကြောင့် ဆရာတော်က 'အကြင်သူအား အာပတ်ရှိလျှင် ထိုသူသည် ဖွင့်ဟပြောကြားရာ၏ ဟူ၍ ဤသို့ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့်ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ အမှန်စင်စစ် 'အကြင်သူအား အာပတ်ရှိလျှင်' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အာပတ်အားလုံးကို နိဒါနုဒ္ဒေသ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'သတင်းသုံးဖော် ငါးဦးတို့နှင့်တကွ ကျင့်အပ်သောကြောင့်' ဟူသည် ရသင့်ရထိုက်သော အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ သတင်းသုံးဖော် ငါးဦးတို့နှင့်တကွ အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ ဖြစ်သော သိက္ခာပုဒ်ဖြင့်ဟူ၍လည်း အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ 'ဝစနာယ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပဉ္စမီအနက်တွင် သမ္ပဒါန်ဝိဘတ် သက်ရောက်သဖြင့် 'ထို့ကြောင့် ငါ၏ စကားကြောင့်' ဟူ၍ ဟောတော်မူ၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါရပ်တို့သည်လည်း ပထမသံဃာဘေဒ သိက္ခာပုဒ်နှင့် တူကုန်၏။ သို့သော် ဤထူးခြားချက်ကား - ထိုပထမသံဃာဘေဒသိက္ခာပုဒ်၌ သံဃာကွဲပြားစေရန် လုံ့လပြုသကဲ့သို့၊ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ မဆိုဆုံးမအပ်သော အဖြစ်ကို ပြုခြင်း (အဝစနီယကရဏတာ) ကို မှတ်ယူအပ်၏။

Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုဗ္ဗစသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

၁၃. ကုလဒူသကသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

431. Terasame kīṭāgirīti tassa nigamassa nāmaṃ. Tañhi sandhāya parato ‘‘na assajipunabbasukehi bhikkhūhi kīṭāgirismiṃ vatthabba’’nti vuttaṃ. Tena pana yogato so janapadopi ‘‘kīṭāgiri’’icceva saṅkhyaṃ gatoti āha ‘‘evaṃnāmake janapade’’ti. Āvāse niyuttā āvāsikā, nibaddhavāsino. Te akataṃ senāsanaṃ karonti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti. Tenāha ‘‘so yesaṃ āyatto…pe… te āvāsikā’’ti[Pg.368]. Nivāso nivāsamattaṃ etesaṃ atthīti nevāsikāti āha ‘‘ye pana kevala’’ntiādi. Teti assajipunabbasukā. Cha janāti paṇḍuko lohitako mettiyo bhūmajako assaji punabbasukoti ime cha janā. Sammāti ālapanavacanametaṃ. Āyamukhabhūtāti āyassa mukhabhūtā. Dhuraṭṭhāneti sāvatthiyā avidūre ṭhāne. Vassāne hemante cāti dvīsu utūsu vassanato ‘‘dvīhi meghehī’’ti vuttaṃ. Diyaḍḍhabhikkhusahassato gaṇācariyānaṃ channaṃ janānaṃ adhikattā ‘‘samadhika’’nti vuttaṃ, sādhikanti attho. Ma-kāro padasandhivasena āgato. Akatavatthunti akatapubbaṃ abhinavavatthuṃ.

၄၃၁. ဆယ့်သုံးခုမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ "ကီဋာဂိရိ" ဟူသည်မှာ ထိုနိဂုံး၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုနိဂုံးကို ရည်ညွှန်း၍ နောက်ပိုင်း၌ "အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုက ရဟန်းတို့သည် ကီဋာဂိရိ၌ မနေထိုင်အပ်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုနိဂုံးနှင့် ဆက်စပ်မှုရှိသောကြောင့် ထိုဇနပုဒ်ကိုလည်း "ကီဋာဂိရိ" ဟူ၍ပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသဖြင့် "ဤမည်သော ဇနပုဒ်၌" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ကျောင်း၌ တာဝန်ယူရသူတို့ကို "အာဝါသိက" ဟု ခေါ်သည်၊ ဆိုလိုသည်မှာ အမြဲတစေ နေထိုင်သော ရဟန်းတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းတို့သည် မပြုလုပ်ရသေးသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ဟောင်းနွမ်းဆွေးမြည့်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ပြုပြင်ကြကုန်၏၊ ပြုလုပ်ပြီးသောအခါ အစိုးရကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည် အကြင်ရဟန်းတို့နှင့် သက်ဆိုင်၏... ထိုရဟန်းတို့ကို အာဝါသိက" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုရဟန်းတို့အား နေထိုင်ရုံမျှသာရှိသောကြောင့် "နေဝါသိက" မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "အကြင်ရဟန်းတို့သည်ကား အပြည့်အစုံမဟုတ်ဘဲ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "တေ" ဟူသည်မှာ အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုက ရဟန်းတို့ ဖြစ်သည်။ "ခြောက်ယောက်သောသူတို့" ဟူသည်မှာ ပဏ္ဍုက၊ လောဟိတက၊ မေတ္တိယ၊ ဘုမ္မဇက၊ အဿဇိ၊ ပုနဗ္ဗသုက တည်းဟူသော ဤခြောက်ယောက်သော ရဟန်းတို့ ဖြစ်သည်။ "သမ္မာ" ဟူသည်မှာ အာလုပ်သဒ္ဒါ (ခေါ်ဆိုသောစကား) ဖြစ်သည်။ "အာယုမုခဘူတာ" ဟူသည်မှာ စီးပွားဝင်ရာ လမ်းကြောင်းသဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော (သို့မဟုတ်) အခွန်အတုပ် ဝင်ရာတံခါးသဖွယ် ဖြစ်ကုန်သော ဟူလို။ "ဓုရဋ္ဌာနေ" ဟူသည်မှာ သာဝတ္ထိပြည်နှင့် မနီးမဝေးသော အရပ်၌ ဖြစ်သည်။ မိုးဥတုနှင့် ဆောင်းဥတုတည်းဟူသော ဥတုနှစ်ပါးတို့၌ မိုးရွာသွန်းသောကြောင့် "မိုးနှစ်ဆန်းတို့ဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်သည်။ တစ်ထောင်ငါးရာသော ရဟန်းအပေါင်းထက် ဂိုဏ်းဆရာဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းခြောက်ပါးတို့ ပိုမိုလွန်ကဲသောကြောင့် "သမဓိက" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ခြောက်ပါးအလွန်ရှိသော" ဟု အနက်ရသည်။ "မ" အက္ခရာသည် ပဒသန္ဓိအစွမ်းဖြင့် လာသည်။ "အကတဝတ္ထုံ" ဟူသည်မှာ ယခင်က မပြုလုပ်ဖူးသေးသော အသစ်ဖြစ်သော ဝတ္ထုကို ဆိုလိုသည်။

Kaṇikārādayo puppharukkhā, jātisumanādayo pupphagacchā. Koṭṭananti sayaṃ chindanaṃ. Koṭṭāpananti ‘‘imaṃ chinda bhindā’’ti aññehi chedāpanaṃ. Āḷiyā bandhananti yathā gacchamūle udakaṃ santiṭṭhati, tathā samantato bandhanaṃ. Udakassāti akappiyaudakassa. Kappiyaudakasiñcananti imināva siñcāpanampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Nanu ‘‘udakassa secanaṃ secāpana’’nti imināva sāmaññato kappiyākappiyaudakasiñcanādiṃ sakkā saṅgahetuṃ, tasmā kappiyaudakasiñcanādi kasmā visuṃ vuttanti? ‘‘Ārāmādiatthaṃ ropite akappiyavohāresupi kappiyaudakasiñcanādi vaṭṭatī’’ti vakkhamānattā idhāpi vibhāgaṃ katvā kappiyaudakasiñcanādi visuṃ dassitaṃ. Hatthamukhapādadhovananhānodakasiñcananti imināpi pakārantarena kappiyaudakasiñcanameva dasseti. ‘‘Akappiyavohāro’’ti koṭṭanakhaṇanādivasena sayaṃ karaṇassapi kathaṃ saṅgahoti? Akappiyanti voharīyatīti akappiyavohāroti akappiyabhūtaṃ karaṇakārāpanādi sabbameva saṅgahitaṃ, na pana akappiyavacanamattanti daṭṭhabbaṃ. Kappiyavohārepi eseva nayo. Sukkhamātikāya ujukaraṇanti iminā purāṇapaṇṇādiharaṇampi saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Kudālādīni bhūmiyaṃ ṭhapetvā ṭhānato hatthena gahetvā ṭhānameva pākaṭataranti ‘‘obhāso’’ti vuttaṃ.

ကဏိကာရ (မဟာလှေကားပင်) အစရှိသည်တို့သည် ပန်းပင်များ မည်ကုန်၏။ ဇာတိသုမန (မုလေးပန်း) အစရှိသည်တို့သည် ပန်းခြုံများ မည်ကုန်၏။ "ကောဋ္ဋန" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကောဋ္ဋာပန" ဟူသည်မှာ "ဤပန်းပင်ကို ဖြတ်လော့၊ ဖျက်လော့" ဟု အခြားသူတို့ကို ဖြတ်တောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ "အာဠိယာ ဗန္ဓန" ဟူသည်မှာ ပန်းခြုံရင်း၌ ရေတည်နေနိုင်ရန် ထက်ဝန်းကျင်မှ ရေကန်သင်း ဖွဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဥဒကဿ" ဟူသည်မှာ မအပ်စပ်သော ရေကို ဆိုလိုသည်။ "ကပ္ပိယဥဒကသိဉ္စန" (အပ်စပ်သောရေကို လောင်းခြင်း) ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် လောင်းစေခြင်းကိုလည်း သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ "ရေလောင်းခြင်း၊ လောင်းစေခြင်း" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အပ်စပ်သော ရေလောင်းခြင်း၊ မအပ်စပ်သော ရေလောင်းခြင်း စသည်တို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်နိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် အပ်စပ်သော ရေလောင်းခြင်း စသည်ကို သီးခြား မိန့်ဆိုရသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ "အရံစသည်တို့အတွက် စိုက်ပျိုးအပ်သော သစ်ပင်တို့၌ မအပ်စပ်သော အသုံးအနှုန်းများတွင်လည်း အပ်စပ်သော ရေလောင်းခြင်း စသည်တို့သည် အပ်၏" ဟု နောင်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့ ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌လည်း အသီးသီး ခွဲခြား၍ အပ်စပ်သော ရေလောင်းခြင်း စသည်ကို သီးခြားပြသအပ်သည်။ "လက်၊ မျက်နှာ၊ ခြေ ဆေးကန် ရေချိုးကန်တို့မှ ရေကို လောင်းခြင်း" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အပ်စပ်သော ရေကိုလောင်းခြင်းကိုသာ ပြသသည်။ "အကပ္ပိယဝေါဟာရ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ တူးဆွခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်းကို မည်သို့ သင်္ဂြိုဟ်သနည်း။ မအပ်စပ်သောအရာဟု ခေါ်ဝေါ်အပ်သောကြောင့် "အကပ္ပိယဝေါဟာရ" မည်၏။ ထိုပုဒ်၌ မအပ်စပ်သော ပြုလုပ်ခြင်း၊ ပြုလုပ်စေခြင်း စသည်တို့ကို အလုံးစုံ သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏၊ မအပ်စပ်သော စကားပြောဆိုရုံမျှကိုသာ သင်္ဂြိုဟ်သည်မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ ကပ္ပိယဝေါဟာရ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ခြောက်သွေ့သော ရေမြောင်းကို ဖြောင့်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သစ်ရွက်ဆွေးစသည်တို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းကိုလည်း သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ပေါက်တူအစရှိသည်တို့ကို မြေ၌ ထား၍ ရပ်ခြင်းထက် လက်ဖြင့် ကိုင်မြှောက်၍ ရပ်ခြင်းက ပို၍ ထင်ရှားသောကြောင့် "ဩဘာသ" (အရိပ်အယောင်ပြခြင်း) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

Mahāpaccarivādamhi patiṭṭhapetukāmo pacchā vadati. Vanatthāyāti idaṃ keci ‘‘vatatthāyā’’ti paṭhanti, tesaṃ vatiatthāyāti attho. Akappiyavohārepi ekaccaṃ vaṭṭatīti dassetuṃ ‘‘na kevalañca sesa’’ntiādimāha. Yaṃ kiñci mātikanti sukkhamātikaṃ vā asukkhamātikaṃ vā. ‘‘Kappiyaudakaṃ [Pg.369] siñcitu’’nti iminā ‘‘kappiyaudakaṃ siñcathāti vattumpi vaṭṭatī’’ti dasseti. Sayaṃ ropetumpi vaṭṭatīti iminā ‘‘ropehīti vattuṃ vaṭṭatī’’tipi siddhaṃ. Aññatthāya vā karontassāti vatthupūjādiatthaṃ karontassa. Kasmā na anāpattīti vatthupūjanatthāya ganthanādīsu kasmā na anāpatti. Anāpattiyevāti paṭivacanaṃ datvā idāni tameva anāpattibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘yathāhī’’tiādi vuttaṃ. Tatthāti ārāmādiatthāya rukkharopane. Tathā vatthupūjanatthāyapi anāpattiyevāti ratanattayapūjanatthāyapi kappiyavohārena pariyāyādīhi ca ganthāpane anāpattiyevāti attho.

မဟာပစ္စရီကျမ်းဝါဒ၌ တည်စေလိုသဖြင့် နောင်၌ မိန့်ဆိုသည်။ "ဝနတ္ထာယ" ဟူသော ဤစကားကို အချို့သောဆရာတို့က "ဝတတ္ထာယ" ဟု ဖတ်ကြကုန်၏၊ ထိုဆရာတို့၏အလို၌ ခြံစည်းရိုးကာရံခြင်း အကျိုးငှာဟု အနက်ရသည်။ မအပ်စပ်သော ပြောဆိုမှု (အကပ္ပိယဝေါဟာရ) ၌လည်း အချို့သောအရာတို့သည် အပ်စပ်ကြောင်း ပြသရန် "န ကေဝလဉ္စ သေသံ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ယံ ကိဉ္စိ မာတိကံ" ဟူသည်မှာ ခြောက်သွေ့သော ရေမြောင်းဖြစ်စေ၊ မခြောက်သွေ့သော ရေမြောင်းဖြစ်စေ ဆိုလိုသည်။ "ကပ္ပိယဥဒကံ သိဉ္စိတုံ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် "အပ်စပ်သော ရေကို လောင်းကြလော့" ဟု ပြောဆိုရန်လည်း အပ်စပ်ကြောင်း ပြသသည်။ "ကိုယ်တိုင် စိုက်ပျိုးခြင်းသည်လည်း အပ်၏" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် "စိုက်ပျိုးလော့" ဟု ပြောဆိုရန်လည်း အပ်စပ်ကြောင်း ပြီးမြောက်စေသည်။ "အညတ္ထာယ ဝါ ကရောန္တဿ" ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါးအား ပူဇော်ခြင်းစသည်တို့၏ အကျိုးငှာ ပြုလုပ်သော ရဟန်းအား ဆိုလိုသည်။ "ကသ္မာ န အနာပတ္တိ" ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါး ပူဇော်ရန် ပန်းသီကုံးခြင်း စသည်တို့၌ အဘယ်ကြောင့် အာပါတ်မသင့်သနည်း။ "အာပါတ်မသင့်သည်သာတည်း" ဟု အဖြေစကားကို ပေးပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုသို့ အာပါတ်မသင့်သောအဖြစ်ကို ပြသရန် "ယထာ ဟိ" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ အရံအစရှိသည်တို့၏ အကျိုးငှာ သစ်ပင်စိုက်ပျိုးခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ "ထို့အတူ ရတနာသုံးပါး ပူဇော်ခြင်း အကျိုးငှာလည်း အာပါတ်မသင့်သည်သာတည်း" ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါး ပူဇော်ရန်အတွက် ကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပရိယာယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပန်းသီကုံးစေရာ၌ အာပါတ်မသင့်သည်သာတည်းဟု အနက်ရသည်။

‘‘Tathā vatthupūjanatthāyā’’ti hi sāmaññato vuttepi ‘‘yathā hi tattha kappiyavohārena pariyāyādīhi cā’’ti vuttattā kappiyavohārādīhi ganthāpane eva anāpatti viññāyati, na sayaṃ ganthane, teneva paro sayaṃ ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti codento ‘‘nanu cā’’tiādimāha. Yathā ārāmādiatthaṃ kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropetumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanepi kasmā na vaṭṭatīti codakassa adhippāyo. Vuttantiādi ācariyassa parihāro. Atha ‘‘na pana mahāaṭṭhakathāya’’nti kasmā vadati. Mahāpaccariādīsu vuttampi hi pamāṇamevāti nāyaṃ virodho, mahāaṭṭhakathāyaṃ avuttampi tattheva vuttena saṃsanditvā pamāṇamevāti patiṭṭhāpetuṃ vuttattā. Taṃ kathanti maññeyyāsīti sambandho. Mahāaṭṭhakathāyañca kappiyaudakasecanaṃ vuttaṃ, taṃ kathanti etthāyamadhippāyo. Kiñcāpi mahāaṭṭhakathāyaṃ ārāmādiatthāya kappiyapathaviyaṃ sayaṃ ropanaṃ na vuttaṃ, kappiyaudakassa pana sayaṃ siñcanaṃ vuttameva, tasmā yathā ārāmādiatthāya kappiyaudakaṃ sayaṃ siñcitumpi vaṭṭati, tathā vatthupūjanatthāya sayaṃ ganthanampi kasmā na vaṭṭatīti. Tampi na virujjhatīti yadetaṃ ārāmādiatthāya sayaṃ ropanaṃ kappiyaudakasiñcanañca vuttaṃ, tampi na virujjhati. Kathaṃ taṃ na virujjhatīti āha ‘‘tatrahī’’tiādi. Etaṃ vuttanti mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipi siñcantipi siñcāpentipīti etaṃ vuttaṃ. Aññatra pana pariyāyo atthīti ‘‘mālāvacchaṃ ropentipi ropāpentipi siñcantipi siñcāpentipī’’ti kulasaṅgahatthāya ropanasiñcanaṃ sandhāya vuttattā tato aññatra ārāmādiatthāya mālāvaccharopane pariyāyo atthi. Tattha pariyāyaṃ idha [Pg.370] ca pariyāyābhāvaṃ ñatvāti tattha ‘‘mālāvacchaṃ ropentī’’tiādīsu ‘‘mālāvaccha’’nti visesavacanasabbhāvato pariyāyaṃ, idha ‘‘ganthentī’’tiādīsu tathāvidhavisesavacanābhāvato pariyāyābhāvañca ñatvā.

"Tathā vatthupūjanatthāya" ဟူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုသော်လည်း "yathā hi tattha kappiyavohārena pariyāyādīhi ca" ဟု ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အပ်စပ်သော ဝေါဟာရ စသည်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို သီစေခြင်း၌သာ အာပတ်မသင့်ကြောင်း သိအပ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင် သီခြင်း၌မူ (အာပတ်မသင့်ခြင်းကို) မသိအပ် (အာပတ်သင့်၏)။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ပရဝါဒီသည် "မိမိကိုယ်တိုင် သီခြင်းသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် မအပ်သနည်း" ဟု စောဒနာလိုသဖြင့် "nanu ca" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ "အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ အပ်စပ်သော မြေ၌ မိမိကိုယ်တိုင် စိုက်ပျိုးခြင်းငှာ အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းငှာ မိမိကိုယ်တိုင် သီခြင်း၌လည်း အဘယ်ကြောင့် မအပ်သနည်း" ဟူသည်ကား စောဒက၏ အလိုအဆန်း ဖြစ်၏။ "Vuttanti" အစရှိသည်မှာ အဋ္ဌကထာဆရာ၏ အဖြေတည်း။ "သို့ဖြစ်လျှင် 'မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူ မဆိုအပ်' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း" ဟူမူ ဤကား စောဒနာတည်း။ စင်စစ်သော်ကား (hi) မဟာပစ္စရီ အစရှိသည်တို့၌ ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း ပမာဏသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ ဆန့်ကျင်ခြင်း မရှိပေ။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ မဆိုသော်လည်း ထိုမဟာပစ္စရီ စသည်တို့၌ ဆိုအပ်သော စကားနှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ဆိုအပ်သော စကားသည်လည်း ပမာဏသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု တည်စေရန် ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Taṃ kathaṃ maññeyyāsi" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ဆက်စပ်မှု ပြုအပ်၏။ "မဟာအဋ္ဌကထာ၌လည်း အပ်စပ်သော ရေသွန်းခြင်းကို ဆိုအပ်၏" ဟူသော ဤအရာ၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား အလိုအဆန်းတည်း။ မဟာအဋ္ဌကထာ၌ အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ အပ်စပ်သော မြေ၌ မိမိကိုယ်တိုင် စိုက်ခြင်းကို အကယ်၍ မဆိုအပ်သော်လည်း၊ အပ်စပ်သော ရေကို မိမိကိုယ်တိုင် သွန်းလောင်းခြင်းကိုမူ ဆိုအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ အပ်စပ်သော ရေကို မိမိကိုယ်တိုင် သွန်းလောင်းခြင်းငှာ အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရတနာသုံးပါး ပူဇော်ခြင်းငှာ မိမိကိုယ်တိုင် သီခြင်းသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် မအပ်သနည်း ဟူ၍ (စောဒက၏) အလိုတည်း။ "Tampi na virujjhati" ဟူသည်ကား အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ မိမိကိုယ်တိုင် စိုက်ခြင်းနှင့် အပ်စပ်သော ရေကို မိမိကိုယ်တိုင် သွန်းလောင်းခြင်းကို ဆိုအပ်သော ထိုစကားသည်လည်း မဆန့်ကျင်။ ထိုစကားသည် အဘယ်ကြောင့် မဆန့်ကျင်သနည်း ဟု မေးအပ်သောကြောင့် ဆရာသည် "tatrahī" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ "Etaṃ vuttaṃ" ဟူသည်ကား "ပန်းပင်ကို စိုက်လည်း စိုက်ကုန်၏၊ စိုက်လည်း စေကုန်၏၊ ရေလည်း သွန်းလောင်းကုန်၏၊ သွန်းလောင်းလည်း စေကုန်၏" ဟူ၍ ဤစကားကို ဆိုလို၏။ "Aññatra pana pariyāyo atthī" ဟူသည်ကား "ပန်းပင်ကို စိုက်လည်း စိုက်ကုန်၏၊ စိုက်လည်း စေကုန်၏၊ ရေလည်း သွန်းလောင်းကုန်၏၊ သွန်းလောင်းလည်း စေကုန်၏" ဟူ၍ ဒါယကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ရန် စိုက်ခြင်း၊ ရေလောင်းခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသောကြောင့် ထိုစိုက်ခြင်း၊ ရေလောင်းခြင်းမှတစ်ပါး အခြားသောအခါ၌ အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ (စိုက်ခြင်း ရေလောင်းခြင်းပြုရန်) အကြောင်း (သို့မဟုတ်) ပရိယာယ် ရှိ၏။ "Tattha pariyāyaṃ idha ca pariyāyābhāvaṃ ñatvā" ဟူသည်ကား ထို "ပန်းပင်ကို စိုက်ကုန်၏" အစရှိသည်တို့၌ "ပန်းပင် (mālāvaccha)" ဟူသော ထူးခြားသောစကား ပါရှိသောကြောင့် ပရိယာယ်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဤ "သီကုန်၏ (ganthenti)" စသည်တို့၌ ထိုသို့သော ထူးခြားသောစကား မရှိသောကြောင့် ပရိယာယ် မဟုတ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိ၍ ဟူလို။

Nanu ca yathā ‘‘ganthentī’’ti sāmaññato vuttattā pariyāyo na labbhatīti yassa kassaci atthāya sayaṃ ganthanaṃ na vaṭṭati, evaṃ ‘‘ganthāpentī’’ti sāmaññato vuttattā pariyāyena ganthāpanampi na vaṭṭatīti āpajjati. Evañca sati parato ‘‘evaṃ jāna, evaṃ kate sobheyya, yathā etāni pupphāni na vikiriyanti, tathā karohītiādinā kappiyavacanena kāretuṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ virujjhatīti? Na virujjhati, pariyāyena hi kārāpanaṃ ganthāpanameva na hoti, tasmā yathāvuttanayena pariyāyato kārāpanaṃ vaṭṭati. Sabbaṃ vuttanayeneva veditabbanti heṭṭhā vuttaṃ vinicchayameva saṅkhepato nigameti. Haraṇādīsu kasmā anāpattīti vatthupūjanatthāya haraṇādīsu kasmā anāpatti. Kulitthiādīnaṃ atthāya haraṇatoti kulitthiādīnaṃ haraṇassa tattha vuttattāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘haraṇādhikāre hī’’tiādi. Mālanti pupphadāmaṃ. Mañjarī viyāti kusumamañjarī viya. Hārasadisanti muttāhārasadisaṃ.

"ပန်းသီကုန်၏ (ganthenti)" ဟူ၍ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ပရိယာယ်ကို မရအပ်သဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးငှာ မိမိကိုယ်တိုင် သီခြင်းသည် မအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ "သီစေကုန်၏ (ganthāpenti)" ဟူ၍လည်း ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် သီစေခြင်းသည်လည်း မအပ်ဟူသော အနက်သို့ ရောက်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက နောင်အခါ၌ "ဤသို့ သိလော့၊ ဤသို့ ပြုလုပ်လျှင် တင့်တယ်ရာ၏၊ ဤပန်းတို့သည် ဖရိုဖရဲ မဖြစ်စေရန် ဤသို့ ပြုလော့" ဟူသော အပ်စပ်သော စကားဖြင့် ပြုလုပ်စေခြင်းငှာ အပ်၏ဟူသော ဤစကားသည် ဆန့်ကျင်နေသည် မဟုတ်လော ဟု စောဒနာသော်— မဆန့်ကျင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိယာယ်အားဖြင့် ပြုလုပ်စေခြင်းသည် (တိုက်ရိုက်) သီစေခြင်းသက်သက် မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ပရိယာယ်အားဖြင့် ပြုလုပ်စေခြင်းသည် အပ်၏။ "Sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ" ဟူသည်ကား အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အဆုံးအဖြတ်ကိုသာလျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် နိဂုံးချုပ်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ "Haraṇādīsu kasmā anāpatti" ဟူသည်ကား ရတနာသုံးပါး ပူဇော်ရန် ဆောင်ယူခြင်း စသည်တို့၌ အဘယ်ကြောင့် အာပတ်မသင့်သနည်း။ "Kulitthiādīnaṃ atthāya haraṇato" ဟူသည်ကား အမျိုးသမီး စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ ဆောင်ခြင်းကို ထိုနေရာ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏ ဟူလို။ ထို့ကြောင့်ပင် "haraṇādhikāre hī" အစရှိသည်ကို ဆို၏။ "Mālaṃ" ဟူသည်မှာ ပန်းကုံး (pupphadāma) တည်း။ "Mañjarī viya" ဟူသည်မှာ ပန်းခိုင် (kusumamañjarī) ကဲ့သို့တည်း။ "Hārasadisaṃ" ဟူသည်မှာ ပုလဲသွယ်နှင့်တူသော (muttāhārasadisa) တည်း။

Pācittiyañceva dukkaṭañcāti pathavīkhaṇanapaccayā pācittiyaṃ, kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ. Akappiyavohārenāti ‘‘idaṃ khaṇa, idaṃ ropehī’’tiādiakappiyavohārena. Dukkaṭamevāti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ. Ubhayatthāti kappiyākappiyapathaviyaṃ. Sabbatthāti kulasaṅgahaparibhogaārāmādiatthāya ropite. Dukkaṭampīti na kevalaṃ pācittiyameva. Kappiyenāti kappiyena udakena. Tesaṃyeva dvinnanti kuladūsanaparibhogānaṃ. Dukkaṭanti kulasaṅgahatthāya sayaṃ siñcane kappiyavohārena akappiyavohārena vā siñcāpane ca dukkaṭaṃ, paribhogatthāya pana sayaṃ siñcane akappiyavohārena siñcāpane ca dukkaṭaṃ. Āpattibahulatā veditabbāti ettha sayaṃ siñcane dhārāpacchedagaṇanāya āpattigaṇanā veditabbā. Siñcāpane pana punappunaṃ āṇāpentassa vācāya vācāya āpatti, sakiṃ āṇattassa bahūnaṃ siñcanepi ekāva.

"Pācittiyañceva dukkaṭañca" ဟူသည်ကား မြေတူးခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပါစိတ်၊ ဒါယကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ "Akappiyavohārena" ဟူသည်ကား "ဤမြေကို တူးလော့၊ ဤသစ်ပင်ကို စိုက်လော့" ဟူသော အစရှိသည့် မအပ်သော ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "Dukkaṭameva" ဟူသည်ကား ဒါယကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်း ဖြစ်၏။ "Ubhayattha" ဟူသည်ကား အပ်သောမြေ၊ မအပ်သောမြေ နှစ်ခုလုံး၌ (kappiyākappiyapathaviyaṃ) ဖြစ်၏။ "Sabbathā" ဟူသည်ကား ဒါယကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်း၊ အရံ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ စိုက်ပျိုးရာ၌ ဖြစ်၏။ "Dukkaṭampi" ဟူသည်ကား သက်သက် ပါစိတ်သာမဟုတ်၊ ဒုက္ကဋ်လည်း သင့်၏ ဟူလို။ "Kappiyena" ဟူသည်ကား အပ်သော ရေဖြင့် ဖြစ်၏။ "Tesaṃyeva dvinnaṃ" ဟူသည်ကား ကုလဒူသန (ဒါယကာတို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း) နှင့် ပရိဘောဂ (သုံးဆောင်ခြင်း) နှစ်ပါးတို့၏ ဖြစ်၏။ "Dukkaṭaṃ" ဟူသည်ကား ဒါယကာတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ရန် မိမိကိုယ်တိုင် ရေလောင်းရာ၌လည်းကောင်း၊ အပ်သော စကားဖြင့်ဖြစ်စေ၊ မအပ်သော စကားဖြင့်ဖြစ်စေ လောင်းစေရာ၌လည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ ပရိဘောဂ (ကိုယ်တိုင်သုံးဆောင်ရန်) အကျိုးငှာမူ မိမိကိုယ်တိုင် ရေလောင်းရာ၌လည်းကောင်း၊ မအပ်သော စကားဖြင့် လောင်းစေရာ၌လည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏။ "Āpattibahulatā veditabbā" ဟူသော ဤပုဒ်၌ မိမိကိုယ်တိုင် ရေလောင်းရာ၌ ရေစက်ပြတ်သော အရေအတွက်ဖြင့် အာပတ်အရေအတွက်ကို သိအပ်၏။ သူတစ်ပါးကို လောင်းစေရာ၌မူကား အဖန်တလဲလဲ စေခိုင်းသော ရဟန်းအား စကားတစ်ခွန်း ပြောတိုင်း ပြောတိုင်း အာပတ် သင့်၏။ တစ်ကြိမ်တည်း စေခိုင်းသော် ရေအမြောက်အမြား လောင်းစေသော်လည်း တစ်ကြိမ်သာ အာပတ် သင့်၏။

Dukkaṭapācittiyānīti kulasaṅgahapaccayā dukkaṭaṃ, bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ. Aññatthāti vatthupūjādiatthāya ocinane. Sakiṃ āṇattoti akappiyavohārena āṇatto. Pācittiyamevāti akappiyavacanena [Pg.371] āṇattattā pācittiyaṃ. Kappiyavacanena pana vatthupūjādiatthāya ocināpentassa anāpattiyeva.

"Dukkaṭapācittiyāni" ဟူသည်ကား ဒါယကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်၊ ဘူတဂါမ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ "Aññatha" / "Aññattha" ဟူသည်ကား ဝတ္ထုပူဇာ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ (ပန်း) ဆွတ်ရာ၌ ဖြစ်၏။ "Sakiṃ āṇatto" ဟူသည်ကား မအပ်သော စကားဖြင့် စေခိုင်းအပ်သောသူ ဖြစ်၏။ "Pācittiyameva" ဟူသည်ကား မအပ်သော စကားဖြင့် စေခိုင်းသောကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ အပ်သော စကားဖြင့်မူကား ဝတ္ထုပူဇာ စသည်တို့၏ အကျိုးငှာ ဆွတ်စေသော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်ပေ။

Ganthanena nibbattaṃ gantimaṃ. Esa nayo sesesupi. Na vaṭṭatīti kulasaṅgahatthāya vatthupūjādiatthāya vā vuttanayena karontassa ca kārāpentassa ca dukkaṭanti attho. Purimanayenevāti ‘‘bhikkhussa vā’’tiādinā vuttanayena. Dhammāsanavitāne baddhakaṇṭakesu pupphāni vijjhitvā ṭhapentīti sambandho. Uparūpari vijjhitvā chattasadisaṃ katvā āvuṇanato ‘‘chattātichattaṃ viyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Kadalikkhandhamhī’’tiādinā vuttaṃ sabbameva sandhāya ‘‘taṃ atioḷārikamevā’’ti vuttaṃ, sayaṃ karontassa akappiyavacaneneva kārāpentassa ca dukkaṭamevāti attho. Pupphavijjhanatthanti vuttattā pupphāni vijjhituṃyeva kaṇṭakaṃ bandhituṃ na vaṭṭati, pupphadāmādibandhanatthaṃ pana vaṭṭati. Kaṇṭakampi bandhituṃ na vaṭṭatīti ca idaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. Pavesetuṃ na vaṭṭatīti vuttattā pupphacchidde apavesetvā uparūpari ṭhapetuṃ vaṭṭati. Jālamayaṃ vitānaṃ jālavitānaṃ. Nāgadantakampi sacchiddakaṃyeva gahetabbaṃ. Pupphapaṭicchakaṃ daṇḍādīhi katapupphādhāraṇaṃ, tampi sacchiddameva idha vuttaṃ. Asokapiṇḍiyāti asokapupphamañjarikāya. ‘‘Dhammarajju nāma cetiyaṃ vā bodhiṃ vā pupphapavesanatthaṃ āvijjhitvā baddharajjū’’ti mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ, tasmā tathābaddhāya rajjuyā cetiyassa ca antare pupphāni pavesetuṃ vaṭṭatīti viññāyati. Gaṇṭhipade pana ‘‘dhammarajjunti sithilaṃ vaṭṭikaṃ rajjuṃ katvā bodhiṃ vā cetiyaṃ vā parikkhipitvā dhammāsane vā lambitvā tattha pupphāni pavesentī’’ti vuttaṃ, tasmā sithilavaṭṭikāya rajjuyā antarepi pupphāni pavesetuṃ vaṭṭatīti viññāyati, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Ubhayatthāpi panettha nevatthi virodhoti amhākaṃ khanti.

သီကုံးခြင်းဖြင့် ပြီးသောပန်းကို ဂန္ထိမ (ဂန္ထိမပန်း) မည်၏။ ကြွင်းသောပန်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "မအပ်" ဟု ဆိုရာ၌ အမျိုးတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုပူဇော်ခြင်းစသည်တို့ အကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းဖြင့် ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်သော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ ပြုလုပ်စေသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရှေးနည်းအတိုင်းသာလျှင်" ဟူသည်မှာ "ရဟန်းအားလည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။ တရားဟောပလ္လင်၏ အထက်မျက်နှာကြက်၌ ချည်နှောင်ထားသော ဆူးတို့၌ ပန်းတို့ကို ထိုး၍ ထားကုန်၏ဟု စကားစပ်ရမည်။ အထပ်ထပ်ထိုး၍ ထီးနှင့် တူသည်ကို ပြုလုပ်၍ သီထားသောကြောင့် "ထီးဆင့်ထီးကဲ့သို့" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ "ငှက်ပျောတုံး၌" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်သော အလုံးစုံကိုပင် ရည်ရွယ်၍ "ထိုပြုလုပ်မှုသည် အလွန်ကြမ်းတမ်းလှ၏" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ မအပ်စပ်သောစကားဖြင့်သာ ပြုလုပ်စေသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်း။ "ပန်းထိုးခြင်းအကျိုးငှာ" ဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ပန်းတို့ကို ထိုးရန်သက်သက်သာ ဆူးကို ချည်နှောင်ခြင်းငှာ မအပ်၊ ပန်းကုံးစသည်တို့ကို ချည်နှောင်ရန်အတွက်မူ အပ်၏။ ဆူးကိုလည်း ချည်နှောင်ခြင်းငှာ မအပ်ဟူသော ဤစကားကိုလည်း အဋ္ဌကထာဆရာမြတ်တို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပမာဏပြု၍ ယူအပ်၏။ "မသွင်းအပ်" ဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ပန်းညှာပေါက်၌ မသွင်းဘဲ အထက်အထက်၌ တင်ထားခြင်းငှာ အပ်၏။ ကွန်ရက်ဖြင့်ပြီးသော မျက်နှာကြက်သည် ဇာလဝိတာန (ကွန်ရက်မျက်နှာကြက်) မည်၏။ ဆင်စွယ်ကိုလည်း အပေါက်ရှိသည်ကိုသာလျှင် ယူအပ်၏။ ဝါးခြမ်းစိတ်စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ပန်းခံသည် ပုပ္ဖပဋိစ္ဆက (ပန်းခံ) မည်၏။ ထိုပန်းခံကိုလည်း အပေါက်ရှိသည်ကိုသာလျှင် ဤနေရာ၌ ဆိုအပ်၏။ "အသောကပိဏ္ဍိယာ" ဟူသည်မှာ အသောကပန်းခိုင်ကို ဆိုသည်။ "ဓမ္မရဇ္ဇု (တရားကြိုး) မည်သည်ကား စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ကိုသော်လည်းကောင်း ပန်းပွင့်များ သွင်းခြင်းငှာ ရစ်ပတ်၍ ချည်နှောင်အပ်သော ကြိုးတည်း" ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်၌လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ထိုသို့ချည်နှောင်အပ်သော ကြိုးနှင့် စေတီတော်၏ အကြား၌ ပန်းတို့ကို သွင်းခြင်းငှာ အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဂဏ္ဌိပုဒ်၌မူ "ဓမ္မရဇ္ဇု" ဟူသည်မှာ လျော့ရဲရဲကျစ်အပ်သော ကြိုးကို ပြုလုပ်၍ ဗောဓိပင်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း ရစ်ပတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ တရားဟောပလ္လင်၌သော်လည်းကောင်း ဆွဲချ၍ ထိုကြိုး၌ ပန်းတို့ကို သွင်းကုန်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် လျော့ရဲရဲကျစ်အပ်သော ကြိုး၏ အကြား၌လည်း ပန်းတို့ကို သွင်းခြင်းငှာ အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်ရာကို ယူအပ်၏။ ဤဓမ္မရဇ္ဇုဝတ္ထု၌ကား ဆိုအပ်ပြီးသော နှစ်ဖက်သော ဆရာတို့၏ အယူတို့၌လည်း ဆန့်ကျင်ကွဲလွဲမှုသည် မရှိပေ။ ဤသည်လျှင် ငါတို့၏ အလိုတည်း။

Matthakadāmanti dhammāsanādimatthake lambakadāmaṃ. Pupphehi veṭhentīti pupphadāmena veṭhenti. Tesaṃyevāti uppalādīnaṃyeva. Vākena vā daṇḍakena vāti visuṃ acchinnena pupphasahiteneva vākena vā daṇḍakena vā. Khandhe ṭhapitakāsāvassāti khandhe ṭhapitasaṅghāṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi tathā bandhituṃ sakkā bhaveyya. Imināva aññampi tādisaṃ kāsāvaṃ vā vatthaṃ vā vuttanayena bandhitvā tattha pupphāni pakkhipituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. Aṃsabhaṇḍikaṃ pasibbake pakkhittasadisattā veṭhimaṃ nāma na jātaṃ, tasmā sithilabandhassa antarantarā pakkhipituṃ vaṭṭatīti vadanti.

"မတ္ထကဒါမ" ဟူသည်ကား တရားဟောပလ္လင်စသည်တို့၏ အထက်၌ ဆွဲထားသော ပန်းဆိုင်းဖြစ်သည်။ "ပန်းတို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ကုန်၏" ဟူသည်ကား ပန်းဆိုင်းဖြင့် ရစ်ပတ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထိုပန်းတို့၏သာလျှင်" ဟူသည်ကား ကြာပန်းစသည်တို့၏သာလျှင် ဖြစ်သည်။ "လျှော်မျှင်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အရိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း" ဟူသည်ကား သီးခြားမပြတ်သော၊ ပန်းပွင့်နှင့် တကွသာဖြစ်သော လျှော်မျှင်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အရိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ပခုံး၌ တင်ထားသော ကာသာဝဝတ်ရှိသူအား" ဟူသော ဤစကားကို ပခုံး၌ တင်ထားသော ဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို ထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ချည်နှောင်ခြင်းငှာ တတ်ကောင်းပေ၏။ ဤနည်းဖြင့်လျှင် အခြားသော ထိုသို့သဘောရှိသော သင်္ကန်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အဝတ်ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းဖြင့် ချည်နှောင်၍ ထိုသင်္ကန်းအဝတ်တို့၌ ပန်းတို့ကို ထည့်သွင်းခြင်းငှာ အပ်၏ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ပြီး၏။ ပခုံးလွယ်အိတ်၌ ထည့်သွင်းထားသည်နှင့် တူသောကြောင့် ဝေဌိမ (ရစ်ပတ်အပ်သောပန်း) ဟု မခေါ်ဆိုအပ်၊ ထို့ကြောင့် လျော့ရဲရဲချည်နှောင်ထားခြင်း၏ အကြားအကြား၌ ထည့်သွင်းခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Pupphapaṭe [Pg.372] ca daṭṭhabbanti pupphapaṭaṃ karontassa dīghato pupphadāmassa haraṇapaccāharaṇavasena pūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tiriyato haraṇaṃ pana vāyimaṃ nāma hoti, na pūrimaṃ. Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetīti ettha ‘‘aphusāpetvāpi atikkāmentassa āpattiyevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Purimaṭṭhānaṃ atikkāmetī’’ti avisesena vuttattā taṃ yuttaṃ. Keci pana ‘‘aññamaññaṃ aphusāpetvā anekakkhattuṃ parikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti vadantīti vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ na dissati. Bandhituṃ vaṭṭatīti puppharahitāya suttakoṭiyā vākakoṭiyā vā bandhituṃ vaṭṭati. Ekavāraṃ haritvā vā parikkhipitvā vāti idaṃ pubbe vuttacetiyādiparikkhepaṃ pupphapaṭakaraṇañca sandhāya vuttaṃ, tasmā cetiyaṃ vā bodhiṃ vā parikkhipantena ekavāraṃ parikkhipitvā purimaṭṭhānaṃ sampatte aññassa dātabbaṃ, tenapi ekavāraṃ parikkhipitvā tatheva kātabbaṃ. Pupphapaṭaṃ karontena ca ekavāraṃ haritvā aññassa dātabbaṃ, tenapi tatheva kātabbaṃ. Sacepi dveyeva bhikkhū ubhosu passesu ṭhatvā pariyāyena haranti, vaṭṭatiyevāti vadanti.

"ပန်းပုဆိုး၌လည်း ရှုအပ်၏" ဟူသော ဤစကားကို ပန်းပုဆိုးကို ပြုလုပ်သော ရဟန်းအား အလျားလိုက် ပန်းဆိုင်းကို ဆောင်ယူခြင်း၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ဆောင်ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံစေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ ဖီလာ (အနံ) အားဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းသည်ကား ဝါယိမ မည်၏၊ ရှေးဦးစွာ သွားခြင်း မဟုတ်ပေ။ "ရှေးနေရာကို လွန်စေ၏" ဟူသော ဤနေရာ၌ "မထိစေဘဲလည်း လွန်စေသော ရဟန်းအား အာပတ်သင့်သည်သာတည်း" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးမျိုးလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ "ရှေးနေရာကို လွန်စေ၏" ဟူ၍ အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုစကားသည်သာလျှင် သင့်လျော်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား "အချင်းချင်း မထိစေဘဲ အကြိမ်များစွာလည်း ရစ်ပတ်ခြင်းငှာ အပ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကား၌ ခိုင်လုံသောအကြောင်းကို မတွေ့ရပေ။ "ချည်နှောင်ခြင်းငှာ အပ်၏" ဟူသည်ကား ပန်းမရှိသော ချည်စွန်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လျှော်မျှင်စွန်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ချည်နှောင်ခြင်းငှာ အပ်၏။ "တစ်ကြိမ် ဆောင်ယူ၍သော်လည်းကောင်း၊ ရစ်ပတ်၍သော်လည်းကောင်း" ဟူသော ဤစကားကို ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စေတီတော်စသည်ကို ရစ်ပတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပန်းပုဆိုးပြုလုပ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ကိုသော်လည်းကောင်း ရစ်ပတ်သော ရဟန်းသည် တစ်ကြိမ်ရစ်ပတ်၍ ရှေးဦးစွာ စတင်ခဲ့သော နေရာသို့ ရောက်သောအခါ အခြားသောသူအား ပေးအပ်၏။ ထိုသူသည်လည်း တစ်ကြိမ်ရစ်ပတ်၍ ထိုနည်းတူပင် ပြုလုပ်အပ်၏။ ပန်းပုဆိုးကို ပြုလုပ်သော ရဟန်းသည်လည်း တစ်ကြိမ်ဆောင်ယူ၍ အခြားသူအား ပေးအပ်၏၊ ထိုသူသည်လည်း ထိုနည်းတူပင် ပြုလုပ်အပ်၏။ အကယ်၍ ရဟန်းနှစ်ပါးတို့သည်သာ ဘေးနှစ်ဖက်တို့၌ ရပ်လျက် အလှည့်ကျ ဆောင်ယူကြကုန်အံ့၊ အပ်သည်သာတည်းဟု ဆိုကြကုန်၏။

Pūritanti dīghato pasāraṇavasena pūritaṃ. Vāyituṃ na labhatīti dīghato pasārite tiriyato haraṇaṃ vāyanaṃ nāma hotīti ekavārampi pupphaguṇaṃ tiriyato harituṃ na vaṭṭati. Pupphāni ṭhapentenāti aganthitāni pākatikapupphāni ṭhapentena. Pupphadāmaṃ pana pūjanatthāya bhūmiyaṃ ṭhapentena phusāpetvā vā aphusāpetvā vā diguṇaṃ katvā ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti vadanti. Ghaṭikadāmaolambakoti ante ghaṭikākārayutto yamakadāmaolambako. Ekekaṃ pana dāmaṃ nikkhantasuttakoṭiyāva bandhitvā olambituṃ vaṭṭati, pupphadāmadvayaṃ saṅghaṭitukāmenapi nikkhantasuttakoṭiyāva suttakoṭiṃ saṅghaṭituṃ vaṭṭati. Aḍḍhacandākārena mālāguṇaparikkhepoti aḍḍhacandākārena mālāguṇassa punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūretvā parikkhipanaṃ. Teneva taṃ pūrime paviṭṭhaṃ, tasmā etampi aḍḍhacandākāraṃ punappunaṃ haraṇapaccāharaṇavasena pūritaṃ na vaṭṭati. Ekavāraṃ pana aḍḍhacandākārena mālāguṇaṃ harituṃ vaṭṭatīti vadanti. Pupphadāmakaraṇanti ettha suttakoṭiyaṃ gahetvāpi ekato kātuṃ na vaṭṭatīti vadanti. Geṇḍukakharapattadāmānaṃ paṭikkhittattā celādīhi katadāmampi na vaṭṭati akappiyānulomattāti vadanti.

"ပြည့်စေအပ်သည်" ဟူသည်ကား အလျားလိုက် ဆန့်ထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စုံစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ရက်ခြင်းငှာ မရအပ်" ဟူသည်ကား အလျားလိုက် ဆန့်တန်းထားရာ၌ ဖီလာ (အနံ) အားဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းသည် ရက်ခြင်း (ဝါယန) မည်သည် ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ကြိမ်မျှပင် ပန်းကုံးကို ဖီလာအားဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းငှာ မအပ်။ "ပန်းတို့ကို ထားသောရဟန်းအား" ဟူသည်ကား သီကုံးမထားသော သာမန်ပန်းတို့ကို တင်ထားသော ရဟန်းအား ဆိုလိုသည်။ ပန်းဆိုင်းကိုမူ ပူဇော်ရန်အလို့ငှာ မြေ၌ ထားသော ရဟန်းသည် ထိစေ၍ဖြစ်စေ၊ မထိစေဘဲဖြစ်စေ နှစ်ထပ်ပြုလုပ်၍ ထားခြင်းငှာ မအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ဃဋိကာဒါမဩလမ္ဗက" ဟူသည်ကား အဆုံး၌ ကြာသွတ်အိုးသဏ္ဌာန်ရှိသော ပန်းဆိုင်းအစုံကို ဆွဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ခုစီသော ပန်းဆိုင်းကိုမူ ပန်းဆိုင်းမှ ထွက်လာသော ချည်စွန်းဖြင့်သာ ချည်နှောင်၍ ဆွဲထားခြင်းငှာ အပ်၏၊ ပန်းဆိုင်းနှစ်ခုကို စပ်လိုသောသူသည်လည်း ပန်းဆိုင်းမှ ထွက်လာသော ချည်စွန်းချင်းသာ စပ်ခြင်းငှာ အပ်၏။ "လခြမ်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပန်းကုံးကို ရစ်ပတ်ခြင်း" ဟူသည်ကား လခြမ်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပန်းကုံးကို အဖန်ဖန် ဆောင်ယူခြင်း၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဆောင်ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စေ၍ ရစ်ပတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုအရာသည် ရှေးဦးစွာသော အရာ၌ ဝင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤလခြမ်းသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်အပ်သော ပန်းကုံးကိုလည်း အဖန်ဖန် ဆောင်ယူခြင်း၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဆောင်ယူခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပြည့်စေခြင်းငှာ မအပ်။ တစ်ကြိမ်မျှသာမူ လခြမ်းသဏ္ဌာန်ဖြင့် ပန်းကုံးကို ဆောင်ယူခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ပန်းဆိုင်းပြုလုပ်ခြင်း" ဟူသော ဤနေရာ၌ ချည်စွန်းကို ကိုင်၍သော်လည်းကောင်း တစ်ဖက်တည်းမှ ပြုလုပ်ခြင်းငှာ မအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အိမ်ထောင်ပန်းဆိုင်း၊ သမန်းမြက်ပန်းဆိုင်းတို့ကို ပယ်မြစ်အပ်သောကြောင့် ပုဆိုးစသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပန်းဆိုင်းသည်လည်း မအပ်စပ်သည်အား လျော်သောကြောင့် မအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘Lāsiyanāṭakaṃ [Pg.373] nāṭentī’’ti vatvā tameva pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘recakaṃ dentī’’ti vuttaṃ, abhinayaṃ dassentīti attho, attano adhippāyaṃ pakāsetvā ‘‘evaṃ naccitabba’’nti paṭhamaṃ uṭṭhahitvā naccanākāraṃ dassentīti vuttaṃ hoti. Keci pana ‘‘mukhe aṅguliyo pakkhipitvā saddaṃ karontā cakkamiva attānaṃ bhamayamānā recakaṃ denti nāmā’’ti vadanti. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ. ‘‘Aṭṭhāpada’’ntipi paṭhanti. Dasapadepi eseva nayo. Padānīti ca sāriādīnaṃ patiṭṭhānaṭṭhānāni. Dasapadaṃ nāma dvīhi pantīhi vīsatiyā padehi kīḷanajūtaṃ. Ākāseyeva kīḷantīti ‘‘ayaṃ sārī asukapadaṃ mayā nītā, ayaṃ asukapada’’nti kevalaṃ mukheneva vadantā ākāseyeva jūtaṃ kīḷanti. Jūtaphalaketi jūtamaṇḍale. Pāsakakīḷāya kīḷantīti pāsakaṃ vuccati chasu passesu ekekaṃ yāva chakkaṃ dassetvā katakīḷanaṃ, taṃ vaḍḍhetvā yathāladdhaekakādivasena sāriyo apanentā upanentā ca kīḷanti. Ghaṭena kīḷā ghaṭikāti eke.

“ကကစားစေကုန်၏” ဟု ဆိုပြီးနောက် ထို ‘ကကစားခြင်း’ ကိုပင် အခြားနည်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “ရေစက (ကဟန် အမူအရာ) ကို ပေးကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သရုပ်ဖော် အမူအရာကို ပြကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ မိမိ၏ အလိုကို ပြသ၍ “ဤသို့ ကရမည်” ဟု ရှေးဦးစွာ ထ၍ ကပြခြင်း အခြင်းအရာကို ပြသကုန်၏ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ အချို့သောသူတို့သည်ကား “ပါးစပ်ထဲသို့ လက်ချောင်းများကို ထည့်၍ အသံပြုလျက် မိမိကိုယ်ကို စက်ရဟတ်ကဲ့သို့ လည်ပတ်စေကာ ရေစကကို ပေးကုန်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ တစ်တန်းလျှင် ရှစ်ကွက်စီ ရှစ်ကွက်စီ ရှိသောကြောင့် ‘အဋ္ဌပဒ’ မည်၏။ ‘အဋ္ဌာပဒ’ ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ ဒသပဒ၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ပုဒ် (အကွက်) ဟူသည်မှာ နယ်ရုပ် စသည်တို့ တည်ရာအရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဒသပဒ မည်သည်မှာ နှစ်တန်း ဆယ်ကွက်စီဖြင့် အကွက်နှစ်ဆယ်ရှိသော ကျား (အန်) ကစားခုံ ဖြစ်၏။ “ကောင်းကင်၌သာ ကစားကုန်၏” ဟူသည်ကား “ဤနယ်ရုပ်ကို ဤအကွက်သို့ ငါရွှေ့လိုက်ပြီ၊ ဤနယ်ရုပ်ကို ဤအကွက်သို့ ရွှေ့လိုက်ပြီ” ဟု နှုတ်သက်သက်ဖြင့်သာ ပြောဆိုလျက် ကောင်းကင်ပြင်၌သာ ကစားကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အန်ကစားခုံ (ဇူတဖလက) ဟူသည်မှာ အန်ကစားရာ ကွင်းပြင်၌ ဖြစ်၏။ “အန်စာပစ်၍ ကစားကုန်၏” ဟူသည်မှာ ပါသက ကစားနည်းကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်းသည် မျက်နှာခြောက်ဖက်တွင် တစ်ခုမှ ခြောက်ခုအထိ ပြသကာ ကစားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုအန်စာကို ပစ်၍ ရရှိသော တစ် စသော အမှတ်အသားအတိုင်း နယ်ရုပ်များကို ရွှေ့ခြင်း၊ နှုတ်ခြင်းဖြင့် ကစားကြကုန်၏။ ကျည်းသားရိုက်၍ ကစားခြင်းသည် ဃဋိကာ မည်၏ ဟု အချို့ ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Mañjaṭṭhiyā vāti mañjaṭṭhirukkhasāraṃ gahetvā pakkakasāvaṃ sandhāya vadati. Salākahatthanti tālahīrādīnaṃ kalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Bahūsu salākāsu visesarahitaṃ ekaṃ salākaṃ gahetvā tāsu pakkhipitvā puna taṃyeva uddharantā salākahatthena kīḷantīti keci. Paṇṇena vaṃsākārena katā nāḷikā paṇṇanāḷikā. Tenevāha ‘‘taṃ dhamantā’’ti. Pucchantassa mukhāgataṃ akkharaṃ gahetvā naṭṭhamuṭṭhilābhālābhādijānanakīḷā akkharikātipi vadanti. Hatthisminti nimittatthe bhummaṃ, hatthinimittasippeti attho. Assasmintiādīsupi eseva nayo. ‘‘Usseḷenti apphoṭentī’’ti dvinnaṃ padānaṃ attho pākaṭoyevāti na vutto. Tattha usseḷentīti mukhena usseḷanasaddaṃ pamuñcanti, mahantaṃ katvā abyattasaddaṃ pavattentīti attho. ‘‘Ajānaṃ saññaṃ dentā ajapālakā viya mukhena vātaṃ nicchārentā sukhumaṃ abyattanādaṃ pavattentī’’tipi vadanti. Apphoṭentīti bhujahatthasaṅghaṭṭanasaddaṃ pavattenti, vāmahatthaṃ ure ṭhapetvā dakkhiṇena pāṇinā tattha tāḷanena saddaṃ karontīti attho. Mukhaḍiṇḍimanti mukhabheriyā etaṃ adhivacanaṃ.

“မဉ္စိဋ္ဌိယာ (မဉ္စိဋ္ဌပင် သစ်စေးပင်) ဖြင့်လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ မဉ္စိဋ္ဌပင်၏ အနှစ်ကို ယူ၍ ချက်အပ်သော ဖန်ရည်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ‘သလာကဟတ္ထ’ ဟူသော အမည်သည် ထန်းရွက်ခြမ်း စသည်တို့၏ အစုအဝေးကို ခေါ်သော အမည်တည်း။ များစွာသော ဝါးခြမ်းစိတ်တို့တွင် အမှတ်အသားမရှိသော ဝါးခြမ်းစိတ်တစ်ခုကို ယူ၍ ထိုဆေးရည်၌ ထည့်ပြီးလျှင် တစ်ဖန် ထိုဝါးခြမ်းစိတ်ကိုပင် နုတ်ယူကာ ‘သလာကဟတ္ထ’ ကစားနည်းဖြင့် ကစားကြသည်ဟု အချို့ ဆိုကြသည်။ သစ်ရွက်ဖြင့် ပလွေသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားသော ကျဉ်သည် ‘ပဏ္ဏနာဠိကာ’ မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “ထိုကျဉ်ကို မှုတ်ကြကုန်လျက်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မေးမြန်းသူ၏ နှုတ်မှ ထွက်လာသော အက္ခရာကို ယူ၍လည်းကောင်း၊ လက်ဆုပ်အတွင်း ဖျောက်ထားသော ပစ္စည်းကိုလည်းကောင်း၊ ရခြင်း မရခြင်း စသည်တို့ကို သိစေသော ကစားခြင်းကို ‘အက္ခရိကာ’ ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြကုန်၏။ “ဆင်၌” ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်သည် အကြောင်းအနက်ကို ပြသဖြင့် ဆင်၏နိမိတ်ကို သိသောပညာကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ မြင်း စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ “လေချွန်ကုန်၏၊ လက်ခုပ်တီးကုန်၏” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခု၏ အနက်သည် အလွန်ထင်ရှားသဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ မဖွင့်ဆိုပေ။ ထိုတွင် ‘လေချွန်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ နှုတ်ဖြင့် လေချွန်သံကို လွှတ်ကုန်၏၊ အသံကျယ်ကျယ်ပြု၍ မပီသသော အသံကို ဖြစ်စေကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ “ဆိတ်ကျောင်းသားတို့သည် ဆိတ်များအား အမှတ်အသားပေးသကဲ့သို့ နှုတ်ဖြင့် လေကို မှုတ်ထုတ်ကာ သိမ်မွေ့၍ မပီသသော အသံကို ဖြစ်စေကုန်၏” ဟုလည်း အချို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘လက်ခုပ်တီးကုန်၏’ ဟူသည်မှာ လက်မောင်းနှင့် လက်ဖျားတို့ကို တီးခတ်၍ အသံဖြစ်စေကုန်၏၊ လက်ဝဲလက်ကို ရင်ဘတ်တွင် ထား၍ လကျ်ာလက်ဖြင့် ထိုလက်ဝဲလက်မောင်းကို ပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့် အသံပြုကုန်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ‘မုခဍိဏ္ဍိမ’ ဟူသည်ကား နှုတ်ဖြင့် စည်တီးသံ ပြုခြင်း၏ အမည်တည်း။

432. Pasādāvahenāti [Pg.374] pasādajananakena. Abhikkamanaṃ abhikkantanti āha ‘‘gamanenā’’ti. Paṭikkamanaṃ paṭikkantaṃ. Nivattanenāti nivattimattaṃ dasseti. Nivattetvā pana gamanaṃ gamanameva. Abhimukhaṃ lokitaṃ ālokitanti āha ‘‘purato dassanenā’’ti. Ito cito ca dassanenāti anudisāpekkhanaṃ dasseti. Yaṃdisābhimukho gacchati tiṭṭhati nisīdati, tadabhimukhaṃ pekkhanaṃ ālokitaṃ, tadanugatadisālokanaṃ ‘‘vilokita’’nti hi vuccati. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhanavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti. Tāni pana na samaṇasāruppāni appasādāvahāni, tenevettha ālokitavilokitāneva gahitāni. Tesanti samāse guṇībhūtānipi pabbāni parāmasati. ‘‘Pabbasaṅkocanenā’’ti hi vuttattā pabbāni tattha guṇībhūtāni saṅkocanassa padhānattā. Satisampajaññehīti sātthakatādipariggāhikāya satiyā tathāpavattasampajaññena ca samantato pakārehi, pakaṭṭhaṃ vā savisesaṃ jānātīti sampajāno, tassa bhāvo sampajaññaṃ. Tathāpavattañāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Abhisaṅkhatattāti sammā pavattitattā. Heṭṭhākhittacakkhūti khandhaṃ anāmetvāva adhokhittacakkhu. Khandhaṃ nāmetvā hi heṭṭhāvalokanaṃ na samaṇasāruppaṃ. ‘‘Okkhittacakkhū’’ti ca iminā yugamattadassitā vuttā.

၄၃၂. “ကြည်ညိုဖွယ်ကို ဆောင်သည်ဖြင့်” ဟူသည်မှာ ကြည်ညိုခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော နည်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ရှေ့သို့ တက်ခြင်းကို ‘အဘိက္ကန္တ’ ဟု ခေါ်သောကြောင့် “သွားခြင်းဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ နောက်သို့ ဆုတ်ခြင်းသည် ‘ပဋိက္ကန္တ’ မည်၏။ “လှည့်ပြန်ခြင်းဖြင့်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် နောက်သို့ ပြန်ဆုတ်ခြင်းမျှကို ပြ၏။ ပြန်လှည့်၍ သွားခြင်းသည် သွားခြင်း (ဂမန) သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ရှေ့တည့်တည့်သို့ ကြည့်ခြင်းကို ‘အာလောကိတ’ ဟု ခေါ်သောကြောင့် “ရှေ့သို့ ကြည့်ခြင်းဖြင့်” ဟု ဆိုတော်မူ၏။ “ဤမှ ထိုမှ ကြည့်ခြင်းဖြင့်” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အရပ်မျက်နှာ အကြားသို့ ကြည့်ခြင်း (ဝိလောကိတ) ကို ပြ၏။ အကြင် အရပ်သို့ ရှေးရှု သွား၏၊ ရပ်၏၊ နေ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ရှေးရှု ကြည့်ခြင်းသည် ‘အာလောကိတ’ မည်၏၊ ၎င်းကို အစဉ်လျှောက်၍ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ကြည့်ခြင်းကို ‘ဝိလောကိတ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ အောက်အရပ်၊ အထက်အရပ်၊ အနောက်အရပ်သို့ ကြည့်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဩလောကိတ၊ ဥလ္လောကိတ၊ အပလောကိတ ဟူ၍ အခြားသော ကြည့်ခြင်းများလည်း ရှိသေး၏။ သို့ရာတွင် ထိုကြည့်ခြင်းတို့သည် ရဟန်းတို့အား မလျှောက်ပတ်ကုန်၊ ကြည်ညိုဖွယ်ကို မဆောင်တတ်ကုန်၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤနေရာ၌ အာလောကိတနှင့် ဝိလောကိတတို့ကိုသာလျှင် ယူအပ်ကုန်၏။ “ထိုအဆစ်တို့၏” ဟူသော ပုဒ်သည် သမာသ်၌ မြှုပ်ကွယ်၍ မထင်ရှားသော အဆစ်တို့ကို ညွှန်းဆို၏။ “အဆစ်တို့ကို ကွေးခြင်းဖြင့်” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုပုဒ်၌ အဆစ်တို့သည် မြှုပ်ကွယ်နေကုန်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကွေးခြင်း (သင်္ကောစန) ကသာ ပဓာန ဖြစ်သောကြောင့် တည်း။ “သတိနှင့် သမ္ပဇဉ်တို့ဖြင့်” ဟူသည်မှာ အကျိုးရှိမရှိ စသည်ကို သိမ်းဆည်းတတ်သော သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်သော သမ္ပဇဉ်ဉာဏ်နှင့်လည်းကောင်း ထက်ဝန်းကျင် အပြားတို့ဖြင့် (သို့မဟုတ်) ထူးခြားစွာ သိတတ်သောကြောင့် ‘သမ္ပဇာန’ မည်၏၊ ၎င်း၏ အဖြစ်သည် ‘သမ္ပဇည’ မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော ဉာဏ်၏ အမည်တည်း။ “ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သောကြောင့်” ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် ဟု အနက်ရ၏။ “အောက်သို့ ချသော မျက်လွှာရှိသည်ဖြစ်၍” ဟူသည်မှာ ပခုံးကို မညွတ်စေဘဲ အောက်သို့ ချထားသော မျက်လုံးရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်၏။ ပခုံးကို ညွတ်၍ အောက်သို့ကြည့်ခြင်းသည် ရဟန်းတို့အား မလျှောက်ပတ်သောကြောင့် တည်း။ “မျက်လွှာချလျက်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ထွန်တုံးတစ်ပြန်မျှ ကြည့်ခြင်းကို ပြသည်ဖြစ်၍ ဆိုအပ်၏။

Bondoti lolo mandadhātukoti attho. Bhakuṭiṃ katvāti bhamukabhedaṃ katvā. Sākhalyena yuttāti ‘‘tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā (dha. sa. 1350) nayena vuttasākhalyena samannāgatā, muduvacanāti attho. Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcinā vijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Dānanibaddhānīti nibaddhadānāni.

“ဗောန္ဒော (ကိုယ်ခန္ဓာ)” ဟူသည်မှာ လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော သို့မဟုတ် အနုဓာတ်ရှိသောသူ ဟု အနက်ရ၏။ “မျက်မှောင်ကြုတ်၍” ဟူသည်မှာ မျက်ခုံးကို တွန့်ရှုံ့စေ၍ ဖြစ်၏။ “ပြေပြစ်သောစကားနှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍” ဟူသည်မှာ “ထိုစကားတို့တွင် ပြေပြစ်သောစကားသည် အဘယ်နည်း? အပြစ်ကင်း၍ နားသာသော စကားသည်...” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော နည်းအတိုင်း ပြေပြစ်သော အဖြစ်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော စကားရှိသည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ “နေဠာ (အပြစ်ကင်းသော စကား)” ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဧလ’ ဟူသည် အပြစ်ကို ဆို၏၊ ထိုစကား၌ အပြစ်မရှိသောကြောင့် ‘နေဠာ’ မည်၏၊ အပြစ်မရှိသော စကားဟု အနက်ရ၏။ “နားသာသောစကား” ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါ ဗျည်းချိုသာသောကြောင့် နားတို့အား ချမ်းသာစိုပြေစေတတ်၏၊ အပ်ဖြင့် ထိုးဆွသကဲ့သို့ နားတံကျင်ကို မဖြစ်စေတတ်။ “အမြဲအလှူတို့” ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် လူဒါန်းအပ်သော အလှူတို့ကို ဆိုလိုသည်။

‘‘Sāriputtamoggallāne āmantesī’’ti vatvā ‘‘gacchatha tumhe sāriputtā’’ti vacanato ‘‘sāriputtā’’ti idaṃ ekasesanayena vuttanti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. ‘‘Sāriputtā’’ti hi idaṃ ekasesanayena vuttaṃ virūpekasesassapi icchitattā, tenevettha bahuvacananiddeso katoti. Saddhassa pasannassāti ratanattayassa saddhāya [Pg.375] samannāgatassa tatoyeva ca pasannassa, kammaphalasaddhāya vā samannāgatattā saddhassa ratanattayappasādabahulatāya pasannassa.

“သာရိပုတ္တရာနှင့် မောဂ္ဂလာန်တို့ကို ခေါ်တော်မူ၍” ဟု ဆိုပြီးနောက် “သာရိပုတ္တရာတို့... သင်တို့ သွားကြကုန်လော့” ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် “သာရိပုတ္တရာတို့” ဟူသော ဤစကားကို ဧကသေသနည်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် အလွန်ထင်ရှားလှသောကြောင့် မဖွင့်ဆိုပေ။ “သာရိပုတ္တရာတို့” ဟူသော ဤစကားကို ဧကသေသနည်းဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိရူပဧကသေသကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် ဤပါဌ်၌ ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်းဆိုခြင်းကို ပြုအပ်၏။ “သဒ္ဓါတရားရှိ၍ ကြည်ညိုသောသူအား” ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါးကို ယုံကြည်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်ပင် ကြည်ညိုသောသူအား၊ သို့မဟုတ် ကံ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် သဒ္ဓါတရားရှိ၍ ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်း များပြားသောကြောင့် ကြည်ညိုသောသူအား ဟု ဆိုလိုသည်။

433. Āpattiṃ ropetabbāti kuladūsakakammena āpannāpattiṃ ropetabbā. Tasmiṃ vihāreti bahigāme vihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Antogāme vihāro pana ‘‘tasmiṃ gāme na vasitabba’’nti imināva saṅgahito gāmaggahaṇeneva gahitattā. ‘‘Tasmiṃ vihāre’’ti vacanato tassa gāmassa sāmantā aññasmiṃ vihāre vasituṃ vaṭṭati. Sāmantagāme piṇḍāya na caritabbanti tasmiṃ vihāre vāsassa paṭikkhittattā yadi tattha vasati, tena sāmantagāmepi piṇḍāya na caritabbanti adhippāyo. Tasmiṃ gāme piṇḍāya na caritabbanti yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ, tasmiṃ gāme na caritabbaṃ. Yasmiñhi gāme vā nigame vā kuladūsakakammaṃ kataṃ, yasmiñca vihāre vasati, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā carituṃ labbhati, na vihāre vasituṃ. Sāmantavihāre vasantena pana sāmantagāme carituṃ vaṭṭati tattha vāsassa appaṭikkhittattā.

၄၃၃. အာပတ်တင်ထိုက်၏ ဟူသည်မှာ အမျိုးဖျက်ဆီးသော အမှု (ကူလဒူသကကံ) ဖြင့် ရောက်ရှိအပ်သော အာပတ်ကို စွပ်စွဲ (ထင်ရှားပြ) အပ်၏။ 'ထိုကျောင်း၌' ဟူသော စကားကို ရွာပြင်ပရှိ ကျောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ရွာတွင်းရှိ ကျောင်းကိုမူကား 'ထိုရွာ၌ မနေအပ်' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်ပင် သိမ်းသွင်းအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ရွာဟူသော အသုံးအနှုန်းဖြင့် ယူအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ထိုကျောင်း၌' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းကြောင့် ထိုရွာ၏ အနီးအပါးဖြစ်သော အခြားကျောင်း၌ နေခြင်းငှာ အပ်၏။ 'အနီးနားရှိ ရွာ၌ ဆွမ်းခံ မလှည့်လည်အပ်' ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်း၌ နေခြင်းကို မြစ်ပယ်အပ်သောကြောင့် အကယ်၍ ထိုကျောင်း၌ နေပါက ထိုရဟန်းသည် အနီးနားရှိ ရွာ၌လည်း ဆွမ်းခံမသွားအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ထိုရွာ၌ ဆွမ်းခံ မသွားအပ်' ဟူသည်မှာ အကြင်ရွာ၌ ကူလဒူသကကံကို ပြုအပ်၏၊ ထိုရွာ၌ ဆွမ်းခံမသွားအပ်။ အမှန်စင်စစ် အကြင်ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံး၌ ကူလဒူသကကံကို ပြုအပ်၏၊ အကြင်ကျောင်း၌လည်း နေ၏၊ ထိုရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံး၌ ဆွမ်းခံသွားခွင့်လည်း မရ၊ ထိုကျောင်း၌လည်း နေခွင့်မရပေ။ အနီးအပါးရှိ ကျောင်း၌ နေသောရဟန်းသည်မူကား အနီးအပါးရှိ ရွာ၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်းငှာ အပ်၏၊ ထိုကျောင်း၌ နေခြင်းကို မမြစ်ပယ်အပ်သောကြောင့်တည်း။

435. Aṭṭhārasa vattānīti ‘‘na upasampādetabbaṃ, na nissayo dātabbo, na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo, na bhikkhunovādakasammuti sāditabbā, sammatena bhikkhuniyo na ovaditabbā, yāya āpattiyā saṅghena pabbājanīyakammaṃ kataṃ hoti, na sā āpatti āpajjitabbā aññā vā tādisikā tato vā pāpiṭṭhatarā, kammaṃ na garahitabbaṃ, kammikā na garahitabbā, na pakatattassa bhikkhuno uposatho ṭhapetabbo, na pavāraṇā ṭhapetabbā, na savacanīyaṃ kātabbaṃ, na anuvādo ṭhapetabbo, na okāso kāretabbo, na codetabbo, na sāretabbo, na bhikkhūhi sampayojetabba’’nti evamāgatāni aṭṭhārasa vattāni.

၄၃၅. တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝတ်တို့ဟူသည်မှာ - 'ရဟန်းခံပေးခြင်း (ပဉ္စင်းခံပေးခြင်း) ကို မပြုအပ်၊ နိဿရည်း မပေးအပ်၊ သာမဏေကို အလုပ်အကျွေး မပြုစေအပ် (ရှင်မပြုပေးအပ်)၊ ဘိက္ခုနီတို့ကို ဆုံးမတတ်သော ရဟန်းသမ္မုတိကို မသာယာအပ်၊ သမ္မုတိရသော်လည်း ဘိက္ခုနီတို့ကို မဆုံးမအပ်၊ အကြင်အာပတ်ကြောင့် သံဃာက နှင်ထုတ်ခြင်းကံ (ပဗ္ဗာဇနိယကံ) ကို ပြုအပ်၏၊ ထိုအာပတ်မျိုးကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသို့သဘောရှိသော အခြားအာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုထက် အလွန်ယုတ်မာသော အာပတ်ကိုလည်းကောင်း မရောက်စေအပ်၊ သံဃကံကို မကဲ့ရဲ့အပ်၊ ကံပြုသောရဟန်းတို့ကို မကဲ့ရဲ့အပ်၊ ပကတတ္တရဟန်းအား ဥပုသ်ကို မတားမြစ်အပ်၊ ဖိတ်ခြင်း (ပဝါရဏာ) ကို မတားမြစ်အပ်၊ စောဒနာလို၍ ဆန့်ကျင်ဘက်စကား (သဝစနီယ) မပြုအပ်၊ တဖန်ဆုံးမခြင်း (အနုဝါဒ) ကို မထားအပ်၊ အခွင့်ပေးခြင်းကို မပြုအပ်၊ မစောဒနာအပ်၊ မအောက်မေ့စေအပ် (သတိမပေးအပ်)၊ ရဟန်းတို့နှင့် ရန်တွေ့ခြင်းကို မပြုအပ်' ဟူ၍ လာရှိကုန်သော တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဝတ်တို့ ဖြစ်သည်။

Assajipunabbasukappadhānā assajipunabbasukāti vuttā sahacaraṇañāyena. Anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāyāti yathāpaññattasammāvattasaṅkhātaṃ anulomapaṭipadaṃ appaṭipajjanatāya, yena vattena ciṇṇena saṅgho anulomiko hoti, tasmiṃ avattanatoti vuttaṃ hoti. Na pannalomā hontīti patitalomā na honti, anukūlavuttino na hontīti [Pg.376] attho. Nittharaṇamaggaṃ na paṭipajjantīti anulomavattasaṅkhātaṃ nittharaṇūpāyaṃ na paṭipajjanti, yena vattena ciṇṇena sāpattikabhāvato nittiṇṇā honti, tasmiṃ nittharaṇakavattasmiṃ na vattanti, āpattivuṭṭhānatthaṃ turitaturitā chandajātā na hontīti vuttaṃ hoti. Dasahi akkosavatthūhīti jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattihīnasaṅkhātehidasahi akkosakāraṇehi. Chandagāmitā pāpentītiādīsu ya-kāro ‘‘sayaṃ abhiññā’’tiādīsu viya luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘chandagāmitāyapi pāpentī’’tiādi. Tesanti assajipunabbasukānaṃ gaṇapāmokkhānaṃ.

အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုကတို့သည် အဓိကဖြစ်သောကြောင့် အတူတကွဖြစ်ခြင်း အနက် (သဟစရဏနည်း) ဖြင့် 'အဿဇိပုနဗ္ဗသုက' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'လျော်သောအကျင့်ကို မကျင့်ခြင်းကြောင့်' ဟူသည်မှာ ပညတ်အပ်သော၊ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော ဝတ်ဟု ဆိုအပ်သော လျော်သော အကျင့်ကို မကျင့်ခြင်းကြောင့်၊ အကြင်ဝတ်အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့် သံဃာသည် အစဉ်လျော်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုဝတ်အကျင့်၌ မကျင့်ခြင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာန်တည်းဟူသော ချအပ်သော အမွေးရှိကုန်သည် မဖြစ်ကုန်' ဟူသည်မှာ (မွေးညင်းမတ်တင်း မရှိဘဲ) အစဉ်လျော်စွာ ကျင့်သူများ မဖြစ်ကြကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'လွတ်မြောက်ကြောင်းလမ်းကို မကျင့်ကုန်' ဟူသည်မှာ လျော်သော ဝတ်အကျင့်ဟု ဆိုအပ်သော လျောက်သော လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို မကျင့်ကုန်၊ အကြင်ဝတ်အကျင့်ကို ကျင့်ခြင်းဖြင့် အာပတ်ရှိသော အဖြစ်မှ လွန်မြောက်ကုန်အံ့၊ ထိုလွတ်မြောက်ကြောင်း ဝတ်အကျင့်၌ မကျင့်ကုန်၊ အာပတ်မှ ထမြောက်ရန်အတွက် လျင်မြန်စွာဖြစ်သော အလိုဆန္ဒ မရှိကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဆဲရေးအပ်သော အကြောင်း ဆယ်ပါးတို့ဖြင့်' ဟူသည်မှာ ဇာတ်၊ နာမည်၊ အနွယ်၊ အမှုကိစ္စ၊ အတတ်ပညာ၊ အနာရောဂါ၊ အမှတ်သဏ္ဌာန်၊ ကိလေသာ၊ အာပတ်၊ ယုတ်ညံ့သော အရာဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးခြင်း အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ဆန္ဒဂါမိတာ ပါပန္တိ' အစရှိသည်တို့၌ 'ယ' အက္ခရာသည် 'သယံ အဘိညာ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ချေဖျက်၍ ပြအပ်သော ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဆန္ဒဂါမိတာယာပိ ပါပန္တိ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ထိုသူတို့၏' ဟူသည်မှာ အဿဇိနှင့် ပုနဗ္ဗသုကဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဂိုဏ်းဆရာကြီးတို့၏ ဖြစ်သည်။

436-437. Nigamassa apākaṭattā taṃ dassetuṃ ‘‘tatthā’’tiādimāha. Parasantakaṃ deti, dukkaṭamevāti vissāsaggāhena parasantakaṃ gahetvā dentaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañca kho vatthupūjanatthāyāti mātāpitūnampi dentena vatthupūjanatthāya eva dātabbanti dasseti. ‘‘Maṇḍanatthāya pana sivaliṅgādipūjanatthāyāti ettakameva vuttattā imaṃ vikkiṇitvā jīvikampi kappessantīti mātuādīnaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Kassacipīti ñātakassa aññātakassa vā kassacipi. Ñātisāmaṇerehevāti anucchavikattā vuttaṃ. Sampattānaṃ sāmaṇerānaṃ upaḍḍhabhāgaṃ dātuṃ vaṭṭatīti saṅghikassa lābhassa upacārasīmagatānaṃ sāmaṇerānampi santakattā tesampi upaḍḍhabhāgo labbhatevāti katvā vuttaṃ. Cūḷakanti upaḍḍhabhāgatopi upaḍḍhaṃ. Catutthabhāgassetaṃ adhivacanaṃ.

၄၃၆-၄၃၇. နိဂုံး၏ မထင်ရှားသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုနိဂုံးကို ပြခြင်းငှာ 'ထိုအရပ်၌' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ပေးလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်း' ဟူသော ဤစကားကို ချစ်ကျွမ်းဝင်သဖြင့် သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ယူ၍ ပေးသော ရဟန်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ထိုသို့ပေးခြင်းကိုလည်း ရတနာသုံးပါးအား ပူဇော်ခြင်းအကျိုးငှာသာ ပေးအပ်၏' ဟူသည်မှာ မိဘတို့အား ပေးသော ရဟန်းသည်လည်း ရတနာသုံးပါးအား ပူဇော်ခြင်းအကျိုးငှာသာ ပေးအပ်၏ဟု ပြတော်မူသည်။ 'တန်ဆာဆင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သီဝလင်္ကာစသည်တို့ကို ပူဇော်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ဤမျှကိုသာ ဆိုသောကြောင့် ဤပစ္စည်းကို ရောင်းချ၍ အသက်မွေးကြကုန်လတ္တံ့ ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိခင်အစရှိသော သူတို့အား ပေးခြင်းငှာ အပ်၏' ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ 'တစ်စုံတစ်ယောက်သော သူအားလည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ ဆွေမျိုးတော်သည်ဖြစ်စေ၊ မတော်သည်ဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ယောက်သော သူအားလည်း ဖြစ်၏။ 'ဆွေမျိုးတော်စပ်သော သာမဏေတို့ဖြင့်သာ' ဟူသည်မှာ လျောက်ပတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ရောက်ရှိလာကုန်သော သာမဏေတို့အား ထက်ဝက်သော အဖို့ကို ပေးခြင်းငှာ အပ်၏' ဟူသည်မှာ သံဃာ့ဥစ္စာဖြစ်သော လာဘ်ကို ဥပစာရသိမ်အတွင်း၌ ရှိနေသော သာမဏေတို့လည်း ပိုင်ဆိုင်သောကြောင့် ထိုသာမဏေတို့သည်လည်း ထက်ဝက်သော အဖို့ကို ရအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု နှလုံးပြု၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'စူဠက' ဟူသည်မှာ ထက်ဝက်သော အဖို့၏ ထက်ဝက်တည်း၊ လေးပုံတစ်ပုံ (လေးခုမြောက်သော အဖို့) ၏ အမည်တည်း။

‘‘Sāmaṇerā…pe… ṭhapentī’’ti idaṃ vassaggena abhājiyaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha tatthāti magge vā cetiyaṅgaṇe vā. Dāpetuṃ na labhantīti sāmaṇerehi dāpetuṃ ananucchavikattā vuttaṃ. Na hi taṃ pupphadānaṃ nāma siyā. Yadi hi tathā āgatānaṃ tesaṃ dānaṃ pupphadānaṃ bhaveyya, sāmaṇerehipi dātuṃ na labbheyya. Sayamevāti sāmaṇerā sayameva. Yāgubhattādīni ādāyāti idaṃ bhikkhūnaṃ atthāya yāgubhattādisampādanaṃ sandhāya vuttattā ‘‘na vaṭṭatī’’ti avisesena vuttaṃ.

‘သာမဏေတို့သည်... ထားကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားကို ဝါတော်စဉ်ဖြင့် မဝေဖန်အပ်သည်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'ထိုထိုအရပ်၌' ဟူသည်မှာ လမ်းခရီး၌သော်လည်းကောင်း၊ စေတီရင်ပြင်၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'ပေးစေခြင်းငှာ မရကုန်' ဟူသည်မှာ သာမဏေတို့အား ပေးစေခြင်းသည် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူ၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုသို့ပေးခြင်းသည် ပန်းလှူခြင်းမည်သည် မဖြစ်ရာ။ အကယ်၍ ထိုသို့ ရောက်ရှိလာသူတို့အား ပေးခြင်းသည် ပန်းလှူခြင်း ဖြစ်အံ့၊ သာမဏေတို့သည်လည်း ပေးလှူခွင့် မရနိုင်ရာ။ 'ကိုယ်တိုင်သာလျှင်' ဟူသည်မှာ သာမဏေတို့သည် မိမိတို့အလိုလိုသာလျှင် ဖြစ်၏။ 'ယာဂု၊ ဆွမ်း အစရှိသည်တို့ကို ယူ၍' ဟူသော ဤစကားသည် ရဟန်းတို့အတွက် ယာဂု၊ ဆွမ်းစသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် 'မအပ်' ဟု သာမညအားဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Vuttanayenevāti mātāpitūnaṃ tāva haritvāpi harāpetvāpi pakkositvāpi pakkosāpetvāpi dātuṃ vaṭṭati, sesañātakānaṃ pakkosāpetvāva. Mātāpitūnañca harāpentena ñātisāmaṇereheva harāpetabbaṃ, itare pana yadi sayameva icchanti, vaṭṭatīti imaṃ pupphe vuttanayaṃ phalepi [Pg.377] atidisati, tasmā phalampi mātāpitūnaṃ haraṇaharāpanādinā dātuṃ vaṭṭati, sesañātīnaṃ pakkosāpetvāva. Idāni ‘‘yo haritvā vā harāpetvā vā…pe… issaravatāya dadato thullaccaya’’nti imaṃ pupphe vuttanayaṃ phalepi saṅkhipitvā dassento ‘‘kulasaṅgahatthāya panā’’tiādimāha. Khīṇaparibbayānanti āgantuke sandhāya vuttaṃ. Phalaparicchedena vāti ‘‘ettakāni phalāni dātabbānī’’ti evaṃ phalaparicchedena vā. Rukkhaparicchedena vāti ‘‘imehi rukkhehi dātabbānī’’ti evaṃ rukkhaparicchedena vā. Paricchinnesupi rukkhesu ‘‘idha phalāni sundarāni, ito gaṇhathā’’ti vadantena kulasaṅgaho kato nāma hotīti āha ‘‘evaṃ pana na vattabba’’nti.

‘ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာလျှင်’ ဟူသည်မှာ မိဘတို့အား ဦးစွာ ကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူ၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆောင်ယူစေ၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ခေါ်၍သော်လည်းကောင်း၊ ခေါ်စေ၍သော်လည်းကောင်း ပေးခြင်းငှာ အပ်၏၊ ကြွင်းသော အဆွေအမျိုးတို့အားမူကား ခေါ်စေ၍သာ ပေးအပ်၏။ မိဘတို့အားလည်း ဆောင်ယူစေသော ရဟန်းသည် ဆွေမျိုးတော်စပ်သော သာမဏေတို့ကိုသာ ဆောင်ယူစေအပ်၏။ ဆွေမျိုးမဟုတ်သော သာမဏေတို့သည်မူကား အကယ်၍ မိမိတို့အလိုလို လိုလားကြပါက အပ်၏။ ပန်းပွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤနည်းကို အသီး၌လည်း ညွှန်ပြ၏။ ထို့ကြောင့် အသီးကိုလည်း မိဘတို့အား ဆောင်ယူခြင်း၊ ဆောင်ယူစေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ပေးခြင်းငှာ အပ်၏၊ ကြွင်းသောအမျိုးတို့အားမူကား ခေါ်စေ၍သာ ပေးအပ်၏။ ယခုအခါ ‘အကြင်ရဟန်းသည် ကိုယ်တိုင်ဆောင်၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆောင်စေ၍သော်လည်းကောင်း... အစိုးရသော အဖြစ်ဖြင့် ပေးသော် ထုလ္လစ္စယံ ထိုက်၏’ ဟူသော ပန်းပွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဤနည်းကို အသီး၌လည်း အကျဉ်းချုံး၍ ပြလိုသဖြင့် 'ဒကာတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းငှာမူကား' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ 'ရိက္ခာကုန်သော သူတို့အား' ဟူသော ဤစကားကို အာဂန္တုကဖြစ်သော လူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ 'အသီးအပိုင်းအခြားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ 'ဤမျှလောက်သော အသီးတို့ကို ပေးအပ်၏' ဟု ဤသို့ အသီးအပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ 'သစ်ပင်အပိုင်းအခြားဖြင့်လည်းကောင်း' ဟူသည်မှာ 'ဤသစ်ပင်တို့မှ ပေးအပ်၏' ဟု ဤသို့ သစ်ပင်အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ သစ်ပင်တို့ကို ပိုင်းခြားအပ်သော်လည်း 'ဤသစ်ပင်၌ အသီးတို့သည် ကောင်းကုန်၏၊ ဤသစ်ပင်မှ ယူကြကုန်လော' ဟု ပြောဆိုသော ရဟန်းသည် အမျိုးတို့အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ပြုသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဤသို့မူကား မပြောဆိုအပ်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Rukkhacchallīti rukkhattaco. Tesaṃ tesaṃ gihīnaṃ gāmantaradesantarādīsu sāsanapaṭisāsanaharaṇaṃ jaṅghapesanikaṃ. Tenāha ‘‘gihīnaṃ dūteyyaṃ sāsanaharaṇakamma’’nti. Dūtassa kammaṃ dūteyyaṃ. Paṭhamaṃ sāsanaṃ aggahetvāpi…pe… pade pade dukkaṭanti idaṃ tassa sāsanaṃ ārocessāmīti iminā adhippāyena gamanaṃ sandhāya vuttaṃ, tassa pana sāsanaṃ paṭikkhipitvā sayameva kāruññe ṭhito gantvā attano patirūpaṃ sāsanaṃ āroceti, anāpatti. Pubbe vuttappakāranti ‘‘mama vacanena bhagavato pāde vandathā’’tiādinā vuttappakāraṃ sikkhāpade paṭhamaṃ vuttaṃ. Pakkamatāyasmāti idaṃ pabbājanīyakammavasena vuttaṃ. Puna pakkamatāyasmāti idaṃ pana pabbājanīyakammakatassa vattavasena vuttaṃ. Paṭhamasaṅghabhedasadisānevāti ettha aṅgesupi yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ tādisamevāti.

ရုက္ခဆလ္လီဟူသည်မှာ သစ်ခေါက်တည်း။ ထိုထိုသော လူတို့၏ ရွာအချင်းချင်း၊ တိုင်းပြည်အချင်းချင်း စသည်တို့၌ သတင်းစကားနှင့် အပြန်သတင်းစကားကို သယ်ဆောင်ခြင်းသည် ဇင်္ဃပေသဏိက (ခြေလျင်တမန်) မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'လူတို့၏ တမန်အမှု သတင်းစကားဆောင်ခြင်းအမှု' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ တမန်၏အမှုသည် ဒူတေယျ (တမန်အမှု) မည်၏။ 'ရှေးဦးစွာ သတင်းစကားကို မယူဘဲလည်း...ပ... ခြေလှမ်းတိုင်း ခြေလှမ်းတိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏' ဟူသော ဤစကားကို ထိုလူ၏ သတင်းစကားကို ငါပြောကြားအံ့ဟူသော ဤသို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် သွားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုလူ၏ သတင်းစကားကိုမူ ပယ်စွန့်၍ မိမိအလိုအလျောက် သနားစောင့်ရှောက်ခြင်း၌ တည်လျက် သွားပြီးလျှင် မိမိအား လျော်ကန်သော သတင်းစကားကို ပြောကြားပါက အာပတ်မသင့်။ 'ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော' ဟူသည်မှာ 'ငါ့စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို ရှိခိုးပါလော့' ဟူသည် အစရှိသဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော သိက္ခာပုဒ်၌ ရှေးဦးစွာ ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ 'အရှင်ဘုရားသည် ဖဲသွားတော်မူပါ' ဟူသော ဤစကားကို နှင်ထုတ်ခြင်းကံ (ပဗ္ဗာဇနီယကံ) ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'တစ်ဖန် အရှင်ဘုရားသည် ဖဲသွားတော်မူပါ' ဟူသော ဤစကားကိုမူ ပဗ္ဗာဇနီယကံ ပြုအပ်ပြီးသော ရဟန်း၏ ဝတ်ကို ပြခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'ပထမသံဃာဒိသိသ်နှင့် တူကုန်သည်သာလျှင်တည်း' ဟူသော ဤစကား၌ အင်္ဂါတို့၌လည်း ထိုပထမသံဃာဒိသိသ်သိက္ခာပုဒ်၌ လုံ့လပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤကုလဒူသကသိက္ခာပုဒ်၌ ဆန္ဒအစရှိသည်တို့ဖြင့် ရောက်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသောအရာသည် ထိုပထမသံဃာဒိသိသ်နှင့် တူသည်သာလျှင်တည်း။

Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကုလဒူသကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Nigamanavaṇṇanā

နိဂုံးစကားအဖွင့်

442. Paṭhamaṃ āpatti āpajjanaṃ etesanti paṭhamāpattikā. Tattakāni ahānīti paṭicchāditadivasato paṭṭhāya yāva ārocitadivaso, tāva divasapakkhamāsasaṃvaccharavasena yattako kālo atikkanto, tattakaṃ kālanti attho. Akāmena avasenāti ettha appaṭikammakatāya āpattiyā saggamokkhāvaraṇabhāvato anicchantenapi parivasitabbanti [Pg.378] adhippāyo. Avhātabboti abbhānakammavasena pakkositabbo. Te ca bhikkhū gārayhāti ettha ye ūnabhāvaṃ ñatvā abbhenti, te bhikkhū ca garahitabbā sātisārā sadosā, dukkaṭaṃ āpajjantīti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. Sāmīcīti vattaṃ.

၄၄၂. ထိုသံဃာဒိသိသ်အာပတ်တို့အား ရှေးဦးစွာ ရောက်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ပထမာပတ္တိကာ (ရှေးဦးစွာ ရောက်အပ်သော အာပတ်ရှိကုန်၏) မည်ကုန်၏။ 'ထိုမျှလောက်သော နေ့ရက်တို့ပတ်လုံး' ဟူသည်ကား ဖုံးလွှမ်းအပ်သော နေ့မှစ၍ အကြင်ရွေ့လောက် (အာပတ်ကို) ကြားလျှောက်အပ်သော နေ့တိုင်အောင် နေ့၊ ရက်၊ ပက္ခ၊ လ၊ နှစ်၏ အစွမ်းဖြင့် အကြင်မျှလောက်သော ကာလသည် လွန်လေအံ့၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး (ပရိဝါသ်ဆောက်တည်အပ်၏) ဟု အနက်ရ၏။ 'အလိုမရှိဘဲလျက် အလိုသို့ မလိုက်ဘဲ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ မကုစားအပ်သော အာပတ်ကြောင့် နတ်ရွာနိဗ္ဗာန် (သဂ္ဂမောက္ခ) နှစ်ပါးကို တားမြစ်တတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် အလိုမရှိသော်လည်း ပရိဝါသ်နေရမည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'ခေါ်ဝေါ်အပ်၏' ဟူသည်မှာ အဗ္ဘနကံ၏ အစွမ်းဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။ 'ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်၏' ဟူသော ဤပါဠိ၌ အကြင်ရဟန်းတို့သည် (သံဃာအဖွဲ့၏) ယုတ်သော အဖြစ်ကို သိလျက် အဗ္ဘန်သွင်းကုန်၏၊ ထိုရဟန်းတို့ကိုလည်း ကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်၏၊ အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ကုန်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားသည်သာဖြစ်သောကြောင့် မဆိုပြီ။ 'သာမီစီ' ဟူသည်မှာ ဝတ်တည်း။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော သဒ္ဒါအစဉ်၊ အနက်အစဉ်အားဖြင့် သမန္တပါသာဒိကာ အမည်ရှိသော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ မြတ်သော အနက်ကို ပြတတ်သော သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ၌

Terasakavaṇṇanā niṭṭhitā.

တေရသကဏ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

3. Aniyatakaṇḍaṃ

၃. အနိယတကဏ္ဍ

1. Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

၁. ပထမအနိယတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

443. Puttasaddena [Pg.379] sāmaññaniddesato ekasesanayena vā puttīpi gahitāti āha ‘‘bahū dhītaro cā’’ti. Dānappadānesūti khuddakesu ceva mahantesu ca dānesu. Chaṇaṃ nāma attano gehe kattabbamaṅgalanti āha ‘‘āvāhavivāhamaṅgalādīsū’’ti. Ettha ādi-saddena phagguṇamāsādīsu uttaraphagguṇādiabhilakkhitadivasesu saparijanānaṃ manussānaṃ maṅgalakaraṇampi saṅgaṇhāti. Antarussavesūti mahussavassa antarantarā pavattitaussavesu. Āsāḷhīpavāraṇanakkhattādīsūti ettha nakkhattasaddo paccekaṃ yojetabbo. Tattha āsāḷhīnakkhattanti vassūpagamanapūjādivasaṃ sandhāya vuttaṃ, pavāraṇanakkhattanti pavāraṇapūjādivasaṃ sandhāya. Ādi-saddena yasmiṃ nakkhatte gāmanigamavāsino tayo satta vā divase nakkhattaghosanaṃ katvā yathāvibhavaṃ alaṅkatapaṭiyattā bhoge paribhuñjantā nakkhattakīḷaṃ kīḷanti, tampi saṅgaṇhāti. Imepi dārakāti attano dārake sandhāya vadanti. Tadanantaranti bhikkhūnaṃ bhojanānantaraṃ.

၄၄၃. ပုတ္တသဒ္ဒါဖြင့် သာမညညွှန်းဆိုခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဧကသေသနည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း သမီးကိုလည်း ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'များစွာသော သမီးတို့သည်လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အလှူကြီး အလှူငယ်တို့ကို ပေးလှူရာ၌' ဟူသည်မှာ အလှူငယ် အလှူကြီးတို့၌ ဖြစ်၏။ 'ဆဏ' မည်သည်မှာ မိမိတို့အိမ်၌ ပြုအပ်သော မင်္ဂလာပွဲတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ အစရှိသည်တို့၌' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် တပေါင်းလစသည်တို့၌ ဥတ္တရာဖရဂုဏ္ဏီအစရှိသော နက္ခတ်တို့ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော နေ့တို့၌ အခြံအရံနှင့်တကွသော လူတို့၏ မင်္ဂလာပြုခြင်းကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူ၏။ 'ပွဲသဘင်တို့၏ အကြားအကြား၌' ဟူသည်မှာ ပွဲသဘင်ကြီးတို့၏ အကြားအကြား၌ ဖြစ်ပွားစေအပ်သော ပွဲသဘင်တို့၌ ဖြစ်၏။ 'အာသာဠှီ၊ ပဝါရဏာ နက္တ်ပွဲသဘင် အစရှိသည်တို့၌' ဟူသော ဤပုဒ်၌ နက္ခတ်သဒ္ဒါကို တစ်ခုချင်းစီ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'အာသာဠှီနက္ခတ်' ဟူသော ဤစကားကို ဝါကပ်ပူဇော်ပွဲနေ့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'ပဝါရဏာနက္ခတ်' ဟူသော ဤစကားကို ပဝါရဏာပူဇော်ပွဲနေ့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အကြင်နက္ခတ်ပွဲ၌ ရွာနေလူတို့သည် သုံးရက် သို့မဟုတ် ခုနစ်ရက်တိုင်တိုင် နက္ခတ်ပွဲသဘင် ကြွေးကြော်ခြင်းကို ပြု၍ မိမိတို့ စည်းစိမ်အလျောက် တန်ဆာဆင်ပြင်ဆင်ကြလျက် စည်းစိမ်တို့ကို ခံစားသုံးဆောင်ရင်း နက္ခတ်ပွဲသဘင် ကစားကြကုန်၏၊ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း သိမ်းသွင်းယူ၏။ 'ဤသူငယ်တို့သည်လည်း' ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သူငယ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်၏။ 'ထိုနောက်၌' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသည်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်၏။

444-445. Taṃ kammanti taṃ ajjhācārakammaṃ. Bhikkhu nisinneti ettha bhikkhūti bhummatthe paccattavacanaṃ, bhummavacanassa vā lopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘bhikkhumhi nisinne’’ti. Pāḷiyaṃ ‘‘sotassa raho’’ti idaṃ atthuddhāravasena vuttaṃ, ‘‘paṭicchanne āsane’’ti pana vacanato ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti ca vuttattā cakkhussa raho idhādhippetoti dassetuṃ ‘‘kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Paricchedo veditabboti raho nisajjāpattiyā paricchedo vavatthānaṃ veditabbaṃ. Idāni cakkhussa raheneva āpattiṃ paricchinditvā dassento ‘‘sacepi hī’’tiādimāha. Pihitakavāṭassāti iminā paṭicchannabhāvato cakkhussa rahosabbhāvaṃ dasseti. Apihitakavāṭassāti iminā appaṭicchannabhāvaṃ dasseti. Appaṭicchanne ca dutiyasikkhāpade āgatanayena sotassa rahavasenapi paricchedo veditabboti āha ‘‘antodvādasahatthepi okāse’’ti. ‘‘Antodvādasahatthe’’ti hi idaṃ sotassa rahābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Yadi hi cakkhusseva rahābhāvaṃ sandhāya vadeyya[Pg.380], ‘‘antodvādasahatthe’’ti na vadeyya appaṭicchanne tato dūratare nisinnepi cakkhussa rahāsambhavato. Yasmā nisīditvā niddāyanto kapimiddhapareto kañci kālaṃ cakkhūni ummīleti, kañci kālaṃ nimīleti, na ca mahāniddaṃ okkamati, tasmā ‘‘niddāyantopi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Nipajjitvā niddāyanto pana tādiso na hotīti āha ‘‘nipajjitvā niddāyanto na karotī’’ti, anāpattiṃ na karotīti attho.

၄၄၄-၄၄၅. 'ထိုအမှု' ဟူသည်မှာ ထိုလွန်ကျူးသော အကျင့်အမှုတည်း။ 'ရဟန်းသည် ထိုင်နေစဉ်' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ရဟန်း' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် သတ္တမီအနက်၌ ပဌမာဝိဘတ်တည်း၊ သို့မဟုတ် သတ္တမီဝိဘတ်ကို ချေ၍ ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ရဟန်း၌ ထိုင်နေစဉ်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပါဠိတော်၌ 'နား၏ ကွယ်ရာ' ဟူသော ဤစကားကို အနက်ထုတ်ယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့သော်လည်း 'ဖုံးကွယ်အပ်သော နေရာ၌' ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ 'မေထုန်ဓမ္မကို မှီဝဲခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသိက္ခာပုဒ်၌ မျက်စိ၏ ကွယ်ရာကို အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ 'စင်စစ်သော်လည်း' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်သည်။ 'အတိုင်းအရှည်ကို သိအပ်၏' ဟူသည်မှာ ကွယ်ရာ၌ ထိုင်နေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော အာပတ်၏ အပိုင်းအခြား (သတ်မှတ်ချက်) ကို သိအပ်၏။ ယခုအခါ မျက်စိ၏ ကွယ်ရာဖြစ်ခြင်းဖြင့်သာ အာပတ်ကို ပိုင်းခြား၍ ပြတော်မူလိုသောကြောင့် 'အကယ်၍ စင်စစ်သော်လည်း' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ 'တံခါးပိတ်ထားသော' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မျက်စိ၏ ကွယ်ရာဖြစ်ခြင်းကို ပြ၏။ 'တံခါးမပိတ်ထားသော' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် မဖုံးကွယ်အပ်သော အဖြစ်ကို ပြ၏။ ဖုံးကွယ်မှု မရှိသော အရပ်၌လည်း ဒုတိယသိက္ခာပုဒ်၌ လာသော နည်းဖြင့် နား၏ ကွယ်ရာဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အပိုင်းအခြားကို သိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်အတွင်း၌လည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်အတွင်း' ဟူသည်မှာ နား၏ ကွယ်ရာ မရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မျက်စိ၏ ကွယ်ရာမရှိခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုငြားအံ့၊ 'တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်အတွင်း' ဟု မဆိုရာ၊ အကြောင်းမူကား ဖုံးကွယ်မှုမရှိသောအရပ်၌ ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်တောင်ထက် ဝေးကွာသော အရပ်၌ ထိုင်နေသော်လည်း မျက်စိ၏ ကွယ်ရာမဖြစ်နိုင်သောကြောင့် တည်း။ အကြင်ကြောင့် ထိုင်၍ Ngိုက်မြည်းသော သူသည် မျောက်ကဲ့သို့ ငိုက်မြည်းခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သည်ဖြစ်၍ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံး မျက်စိတို့ကို ဖွင့်တတ်၏၊ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံး မှိတ်တတ်၏၊ ကြီးစွာသော အိပ်ပျော်ခြင်းသို့လည်း မသက်ရောက်၊ ထို့ကြောင့် 'ငိုက်မြည်းနေသူသည် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြု၏' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ လျောင်း၍ အိပ်သောသူသည်မူကား ထိုသို့သဘောမရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'လျောင်း၍ အိပ်သောသူသည် (အာပတ်မသင့်ခြင်းကို) မပြု' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြု (အာပတ်သင့်၏) ဟူသော အနက်တည်း။

Paṭiladdhasotāpattiphalāti antimaparicchedato ariyasāvikaṃ dasseti. Paṭividdhacatusaccāti sotāpattimaggena paṭividdhacatusaccā. Tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabboti nisajjaṃ paṭijānamānassa tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarasamāyogo hotiyevāti vuttaṃ. Pārājikena pana saṅghādisesena ca pācittiyena ca tenākārena nisajjaṃ paṭijānamānova kāretabbo. Na appaṭijānamānoti alajjīpi appaṭijānamāno āpattiyā na kāretabboti avisesena vuttaṃ. So hi yāva na paṭijānāti, tāva neva suddho, na asuddhoti vā vattabbo, vattānusandhinā pana kāretabbo. Vuttañhetaṃ –

'သောတာပတ္တိဖိုလ်ကို ရအပ်ပြီးသော' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အယုတ်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် အရိယာသာဝိကာမကို ပြတော်မူ၏။ 'ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော သစ္စာလေးပါးရှိသော' ဟူသည်မှာ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော သစ္စာလေးပါးရှိသော သာဝိကာမတည်း။ 'တရားသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏' ဟူသည်မှာ နေခြင်းကို ဝန်ခံသော ရဟန်းအား တရားသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် ဖြစ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ သို့သော်လည်း ပါရာဇိကဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံဃာဒိသိသ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပါစိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ထို(ဥပါသိကာမ ပြောဆိုသော) အခြင်းအရာအားဖြင့် နေခြင်းကို ဝန်ခံမှသာလျှင် ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ 'ဝန်မခံပါက မဆုံးဖြတ်အပ်' ဟူသည်မှာ အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်ကိုပင် ဝန်မခံပါက အာပတ်ဖြင့် မဆုံးဖြတ်အပ်ဟု မခွဲခြားဘဲ (သာမညအားဖြင့်) မိန့်တော်မူအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုရဟန်းသည် အကြင်မျှလောက် ဝန်မခံသေး၊ ထိုမျှလောက် 'စင်ကြယ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မစင်ကြယ်' ဟူ၍လည်းကောင်း မဆိုအပ်၊ အကျင့်နှင့် ညီညွတ်သော ဝန်ခံခြင်း (ဝတ္ထာနုသန္ဓိ) ဖြင့်မူကား ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Paṭiññā lajjīsu katā, alajjīsu evaṃ na vijjati;

Bahumpi alajjī bhāseyya, vattānusandhitena kāraye’’ti. (pari. 359);

'ဝန်ခံချက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ပြုအပ်၏၊ အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဤသို့ (ဝန်ခံချက်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်း) မရှိ။ အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်သည် များစွာလည်း ပြောဆိုရာ၏၊ အကျင့်နှင့် ညီညွတ်သော ဝန်ခံခြင်းဖြင့်သာ ဆုံးဖြတ်ရာ၏။' ဟူသော ဤစကားကို ပရိဝါပါဠိတော်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်၏။

Yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabboti ettha ‘‘paṭijānamāno’’ti avuttepi adhikārattā ‘‘paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tathārūpāya upāsikāya vacanena aññathattābhāvato diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpi hotīti dassanena aññathattasambhavaṃ dasseti. Evaṃ mahiddhikā nāma…pe… vadāpethāti idaṃ ‘‘evaṃ mahiddhikāpi tumhe evarūpe āsaṅkanīye ṭhāne kasmā anupaparikkhitvā nisinnattha, tumhādisehi nāma antaraghare nisīdantehi upaparikkhitvā patirūpe ṭhāne nisīditabba’’nti theraṃ ovadanto āha, na pana asaddahanto. Thero attano anupaparikkhitvā anisinnabhāvaṃ dassento ‘‘antaragharasseveso āvuso doso’’ti āha. Evamakāsinti attano nigūhitabbampi guṇaṃ pakāsento evaṃ [Pg.381] viya iddhipāṭihāriyaṃ akāsiṃ. Rakkheyyāsi manti ‘‘mā maṃ aññepi evaṃ jānantū’’ti attano guṇaṃ ajānāpetukāmo vadati.

ထိုယုံကြည်ထိုက်သော စကားရှိသော ဥပါသိကာမသည် အကြင်အပြစ်ဖြင့် ပြောဆိုရာ၏၊ ထိုရဟန်းကို ထိုအပြစ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်စေအပ်၏ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘ဝန်ခံသောသူဖြစ်လျှင်’ ဟု မဆိုသော်လည်း အာဏာဒေသနာတော်သို့ လိုက်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘ဝန်ခံသော်သာလျှင် ထိုရဟန်းကို ထိုပြောဆိုသော အပြစ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်စေအပ်၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ သဘောရှိသော ဥပါသိကာမ၏ စကားဖြင့် လွဲချော်ပြောင်းလဲခြင်း မရှိသောကြောင့် မြင်အပ်သော အရာသည် ဤသို့လည်း ဖြစ်တတ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်း ဖြစ်တတ်၏ဟု ပြသခြင်းဖြင့် လွဲချော်ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြသတော်မူသည်။ ‘ဤသို့ တန်ခိုးကြီးကုန်လျက်... ပြောစေကုန်သနည်း’ ဟူသော ဤစကားကို ‘ဤသို့ ကြီးသောတန်ခိုးရှိကုန်လျက်လည်း အရှင်ဘုရားတို့သည် ဤသို့သဘောရှိသော ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ်ရာအရပ်၌ အဘယ်ကြောင့် မစုံစမ်း မဆင်ခြင်ဘဲ ထိုင်နေကုန်သနည်း၊ အရှင်ဘုရားတို့ကဲ့သို့သော သူတို့သည် ရွာတွင်း၌ ထိုင်နေကြသည်ရှိသော် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ လျောက်ပတ်သောအရပ်၌သာ ထိုင်နေအပ်၏’ ဟု မထေရ်အား ဆုံးမလိုသည်ဖြစ်၍ ဆို၏၊ မယုံကြည်၍ မဟုတ်ပေ။ မထေရ်သည်လည်း မိမိမစုံစမ်းမဆင်ခြင်ဘဲ မထိုင်သောအဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် ‘ငါ့ရှင်... ဤသည်ကား ရွာတွင်း၌ဖြစ်သော အပြစ်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘ဤသို့ ပြုတော်မူ၏’ ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ဖုံးကွယ်အပ်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် ဤကဲ့သို့သော တန်ခိုးပြာဋိဟာရကို ပြုတော်မူ၏။ ‘ငါ့ကို စောင့်ရှောက်လော့’ ဟူသည်မှာ ‘တစ်ပါးသောသူတို့သည်လည်း ငါ့ကို ဤသို့မသိကြပါစေကုန်လင့်’ ဟု မိမိ၏ဂုဏ်ကို မသိစေလိုသဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

446-451. Mātugāmassa methunaṃ dhammaṃ paṭisevantoti ettha ‘‘magge’’ti pāṭhaseso daṭṭhabboti āha ‘‘mātugāmassa magge’’ti. Raho nisajjassādassa asatipi methunarāgabhāve tappaṭibaddhakilesattā vuttaṃ ‘‘methunadhammasannissitakileso vuccatī’’ti, teneva sannissitaggahaṇaṃ kataṃ. Taṃ sandhāya agatepi asuddhacittena gatattā ‘‘assāde uppanne pācittiya’’nti vuttaṃ. Rahassādo uppajjati anāpattīti suddhacittena gantvā nisinnattā cittuppādamattenettha āpatti na hotīti vuttaṃ. Ayaṃ dhammo aniyatoti ettha tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyatoti ayamattho pākaṭoyevāti na vutto. Yaṃ āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasenettha aṅgabhedo veditabbo.

၄၄၆-၄၅၁. ‘မတုဂါမအား မေထုန်မှုကို မှီဝဲသောသူ’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘မဂ်၌’ ဟု ကြွင်းသောပါဌ်ကို ရှုအပ်၏ ဟု ယူဆသဖြင့် ‘မတုဂါမ၏ မဂ်၌’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ ထိုင်ခြင်းကို သာယာသောသူအား မေထုန်ရာဂသဘောသည် မရှိသော်လည်း ထိုမေထုန်ရာဂနှင့်စပ်သော ကိလေသာဖြစ်သောကြောင့် ‘မေထုန်တရားကို မှီသော ကိလေသာဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ‘မှီသော’ ဟူသော စကားကို ယူတော်မူသည်။ ထိုမေထုန်ရာဂကိလေသာကို ရည်ညွှန်း၍ ရွာတွင်းသို့ သွားရာ၌လည်း မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် သွားသောကြောင့် ‘သာယာမှု ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ပါစိတ်အာပတ်သင့်၏’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ‘ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ သာယာမှုဖြစ်သော်လည်း အာပတ်မသင့်’ ဟူသော စကားကိုမူ စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် သွား၍ ထိုင်နေခြင်းကြောင့် စိတ်ဖြစ်ကာမျှဖြင့် ဤနေရာ၌ အာပတ်မသင့်ဟု နှလုံးသွင်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဤတရားသည် မမြဲ (အနိယတ)’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ အာပတ်သုံးပါးတို့တွင် အကြင်အာပတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အကြင်ဝတ္ထုကိုသော်လည်းကောင်း ဝန်ခံအံ့၊ ထိုဝန်ခံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘အနိယတ-မမြဲ’ ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားလှသဖြင့် မဆိုအပ်ပေ။ အကြင်အာပတ်ကို ဝန်ခံအံ့၊ ထိုအာပတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါအထူးကို သိအပ်၏။

Paṭhamaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမအနိယတသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီး၏။

2. Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā

၂. ဒုတိယအနိယတသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

452. ‘‘Eko’’ti vuttattā ‘‘nisajjaṃ kappetuṃ paṭikkhitta’’nti iminā sambandho na ghaṭatīti āha ‘‘yaṃ eko…pe… sambandho veditabbo’’ti. Etaṃ paccattavacananti ‘‘eko’’ti idaṃ paccattavacanaṃ.

၄၅၂. ‘ဧကော’ ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ‘ထိုင်နေခြင်းကို ပြုအံ့သောငှာ ဖုံးကွယ်အပ်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် စပ်စပ်မှုမရှိဟု ယူဆ၍ ‘အကြင်တစ်ယောက်သောသူသည်... စပ်စပ်မှုကို သိအပ်၏’ ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ‘ဤကား ပထမာဝိဘတ်ဖြစ်၏’ ဟူရာ၌ ‘ဧကော’ ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပထမာဝိဘတ် ဖြစ်သည်။

453. Bahi parikkhittanti bahi pākārādinā parikkhittaṃ. Pariveṇaṅgaṇanti pariveṇamāḷakaṃ sandhāya vuttaṃ. Itthīpi purisopīti ettha paṭhame kasmā itthisatampi anāpattiṃ na karoti, idha ekāpi kasmā anāpattiṃ karotīti? Vuccate – paṭhamasikkhāpadaṃ ‘‘sakkā hoti methunaṃ dhammaṃ paṭisevitu’’nti vuttattā methunadhammavasena āgataṃ, na ca methunassa mātugāmo dutiyo hoti. Itthiyo hi aññamaññissā vajjaṃ paṭicchādenti, teneva vesāliyaṃ mahāvane dvāraṃ vivaritvā nipanne bhikkhumhi sambahulā itthiyo yāvadatthaṃ katvā pakkamiṃsu, tasmā tattha ‘‘itthisatampi anāpattiṃ na karotī’’ti vuttaṃ. Idaṃ pana sikkhāpadaṃ duṭṭhullavācāvasena āgataṃ ‘‘alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsitu’’nti [Pg.382] vuttattā. Duṭṭhullavācañca sutvā mātugāmopi na paṭicchādeti. Teneva duṭṭhullavācāsikkhāpade yā tā itthiyo hirimanā, tā nikkhamitvā bhikkhū ujjhāpesuṃ, tasmā idha ‘‘itthīpi anāpattiṃ karotī’’ti vuttaṃ. Idha appaṭicchannattā itthīpi anāpattiṃ karoti, tattha paṭicchannattā itthisatampi anāpattiṃ na karotīti ca vadanti.

၄၅၃. ‘ပြင်ပ၌ ခြံရံအပ်သော’ ဟူသည်မှာ အပြင်ဘက်၌ တံတိုင်းအစရှိသည်တို့ဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော အရာကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကျောင်းဦးရင်ပြင်’ ဟူသည်မှာ ပရဝုဏ်အတွင်းရှိ တန်ဆောင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ ‘မိန်းမလည်းကောင်း ယောက်ျားလည်းကောင်း’ ဟူသော ဤပုဒ်၌— ‘ပထမအနိယတသိက္ခာပုဒ်၌ မိန်းမတစ်ရာရှိသော်လည်း အဘယ်ကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြုသနည်း၊ ဤဒုတိယအနိယတသိက္ခာပုဒ်၌မူ မိန်းမတစ်ယောက်တည်း ရှိသော်လည်း အဘယ်ကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြုသနည်း’ ဟူသော မေးခွန်းရှိရာ၊ အဖြေကို ငါဆိုအံ့— ပထမသိက္ခာပုဒ်သည် ‘မေထုန်မှုကို မှီဝဲခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏’ ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် မေထုန်မှု၏အစွမ်းဖြင့် လာသည်။ မေထုန်ပြုရာ၌ မတုဂါမသည် ဒုတိယအဖော် မဖြစ်နိုင်ပေ။ စင်စစ် မိန်းမတို့သည် အချင်းချင်း၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်တတ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဝေသာလီပြည် မဟာဝုန်တောကျောင်း၌ တံခါးကိုဖွင့်၍ အိပ်ပျော်နေသော ရဟန်းထံသို့ များစွာသော မိန်းမတို့သည် လာရောက်၍ အလိုရှိတိုင်း ပြုကျင့်ပြီးလျှင် ဖဲသွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပထမသိက္ခာပုဒ်၌ ‘မိန်းမတစ်ရာရှိသော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြု’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤဒုတိယသိက္ခာပုဒ်သည်ကား ‘မတုဂါမကို ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသောစကားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်၏’ ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားပြောဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လာသည်။ ရုန့်ရင်းကြမ်းတမ်းသော စကားကို ကြားရလျှင် မိန်းမသည်ပင် ဖုံးကွယ်မထားပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာသိက္ခာပုဒ်၌ အရှက်ရှိသော မိန်းမတို့သည် ထွက်သွားကြကုန်လျက် ရဟန်းတို့ကို ကဲ့ရဲ့စေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ‘မိန်းမတစ်ယောက်ရှိသော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြု၏’ ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤဒုတိယသိက္ခာပုဒ်၌ မဖုံးကွယ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် မိန်းမတစ်ယောက်တည်း ရှိသော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေ၏၊ ထိုပထမသိက္ခာပုဒ်၌ ဖုံးကွယ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် မိန်းမတစ်ရာရှိသော်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြုဟုလည်း အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Kāyasaṃsaggavasena anandho vutto, duṭṭhullavācāvasena abadhiro. Antodvādasahatthe okāseti sotassa rahābhāvo vutto, etena ‘‘sotassa raho dvādasahatthena paricchinditabbo’’ti dasseti. Tasmā dvādasahatthato bahi nisinno anāpattiṃ na karoti satipi cakkhussa rahābhāve sotassa rahasabbhāvato. Imasmiñhi sikkhāpade appaṭicchannattā sotassa rahoyeva adhippeto. Pāḷiyaṃ pana ‘‘cakkhussa raho’’ti atthuddhāravasena vuttaṃ. Kenaci pana ‘‘dvepi rahā idha adhippetā’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi appaṭicchanne okāse cakkhussa raho sambhavati dvādasahatthato bahi dassanavisaye dūratare nisinnassapi daṭṭhuṃ sakkuṇeyyabhāvato. Niddāyantopīti iminā ‘‘nipajjitvā niddāyantopi gahitoyevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Nipajjitvā niddāyantepi satipi cakkhussa rahe abadhirattā sotassa raho natthī’’ti gaṇṭhipadakārānaṃ adhippāyo. Yathā pana nipajjitvā niddāyanto andho viya kiñci na passatīti cakkhussa raho sambhavati, tathā badhiro viya kiñci saddaṃ na suṇātīti sotassa rahopi sambhavatīti sakkā vattuṃ. Aṭṭhakathāyañca ṭhito vā nisinno vāti ettakameva vuttaṃ, paṭhamasikkhāpade viya ‘‘nipajjitvā niddāyantopi anāpattiṃ na karotī’’ti idaṃ pana na vuttaṃ, tasmā vīmaṃsitvā yathā na virujjhati, tathā gahetabbaṃ.

ကာယသံသဂ္ဂ၏ အစွမ်းဖြင့် မျက်စိမကန်းသောသူကို ဆိုအပ်၏၊ ဒုဋ္ဌုလ္လဝါစာ၏ အစွမ်းဖြင့် နားမပင်းသောသူကို ဆိုအပ်၏။ ‘အတွင်း တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်ရှိသော အရပ်၌’ ဟူသည်မှာ နား၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်း မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့် ‘နား၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းကို တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်၏’ ဟု ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်၏ ပြင်ပ၌ ထိုင်နေသောသူသည် မျက်စိဖြင့် ဆိတ်ကွယ်ခြင်း မရှိသော်လည်း နားဖြင့် ဆိတ်ကွယ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြု (အာပတ်သင့်၏)။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ မဖုံးကွယ်အပ်သော အဖြစ်ကြောင့် နား၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းကိုသာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ကား ‘မျက်စိ၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်း’ ဟု အနက်ကို ထုတ်ဆောင်သောအားဖြင့် ဆိုထားသည်။ အချို့သော ဆရာသည်ကား ‘ဤသိက္ခာပုဒ်၌ နှစ်ပါးသော ဆိတ်ကွယ်ခြင်းတို့ကိုပင် အလိုရှိအပ်၏’ ဟု ဆို၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မဖုံးကွယ်အပ်သော အရပ်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်၏ ပြင်ပဖြစ်သော မြင်နိုင်ကောင်းသော အလွန်ဝေးသော အရပ်၌ ထိုင်နေသူကိုပင် မြင်နိုင်စွမ်းသောကြောင့် မျက်စိ၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ‘အိပ်ပျော်နေသူလည်း ဖြစ်စေ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘လျောင်း၍ အိပ်ပျော်နေသောသူကိုလည်း ယူအပ်သည်သာတည်း’ ဟု ကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်သည်။ ‘လျောင်း၍ အိပ်ပျော်နေသော်လည်း မျက်စိ၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်း ရှိသော်လည်း နားမပင်းသောကြောင့် နား၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်း မရှိ’ ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်ဆရာတို့၏ အလိုတည်း။ လျောင်း၍ အိပ်ပျော်နေသောသူသည် မျက်စိကန်းသောသူကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မမြင်ရသဖြင့် မျက်စိ၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းသည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ နားပင်းသောသူကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော အသံကိုမျှ မကြားရသဖြင့် နား၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု ဆိုထိုက်သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ‘ရပ်နေသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုင်နေသည်ဖြစ်စေ’ ဟု ဤမျှသာ ဆိုအပ်၏၊ ပထမသိက္ခာပုဒ်၌ကဲ့သို့ ‘လျောင်း၍ အိပ်ပျော်နေသောသူသည်လည်း အာပတ်မသင့်ခြင်းကို မပြု’ ဟူသော ဤစကားကိုမူ မဆိုအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဆင်ခြင်စုံစမ်း၍ မဆန့်ကျင်သောနည်းဖြင့် ယူအပ်၏။

Sotassa rahasseva idhādhippetattā ‘‘badhiro pana cakkhumāpī’’ti vuttaṃ. Andhassa appaṭicchannampi paṭicchannapakkhaṃ bhajatīti paṭhamasikkhāpadassa visayattā vuttaṃ ‘‘andho vā abadhiropi na karotī’’ti. Yatheva hi tattha apihitakavāṭassa gabbhassa anto samīpepi ṭhito andho anāpattiṃ na karoti, evamayampīti daṭṭhabbaṃ. Ubhayatthāpīti dvīsupi aniyatesu. Yasmā dvīhi sikkhāpadehi udāyittheraṃ ārabbha visuṃ paññattā kāci āpatti nāma natthi, tasmā tassa tassa sikkhāpadassa ādikammike sandhāya ādikammikānaṃ anāpatti vuttā. Upanandattherādayo hi raho nisajjādīnaṃ [Pg.383] ādikammikā. Bhagavatā pana paṭhamaṃ paññattasikkhāpadāniyeva gahetvā upanandavatthusmiṃ aniyatakkamo dassito. Yadi imehi sikkhāpadehi visuṃ paññattā āpatti nāma natthi, atha kasmā bhagavatā aniyatadvayaṃ paññattanti? Evarūpāyapi upāsikāya vuccamāno paṭijānamānoyeva āpattiyā kāretabbo, na appaṭijānamānoti dassentena bhagavatā yāya kāyaci āpattiyā yena kenaci codite paṭiññātakaraṇaṃyeva daḷhaṃ katvā vinayavinicchayalakkhaṇaṃ ṭhapitaṃ. Atha bhikkhunīnaṃ aniyataṃ kasmā na vuttanti? Idameva lakkhaṇaṃ sabbattha anugatanti na vuttaṃ.

ဤသိက္ခာပုဒ်၌ နားကြားခြင်း၏ ဆိတ်ကွယ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် “နားပင်းသော်လည်း မျက်စိရှိသူသည်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ မျက်မမြင်အား မဖုံးကွယ်ထားသော အရပ်သည်လည်း ဖုံးကွယ်ထားသော အရပ်နှင့် တူညီသော အဖြစ်သို့ ရောက်သောကြောင့် ပထမသိက္ခာပုဒ်၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် “မျက်မမြင်ဖြစ်မူလည်းကောင်း၊ နားမပင်းသူဖြစ်မူလည်းကောင်း မပြု” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုပထမသိက္ခာပုဒ်၌ မပိတ်အပ်သော တံခါးရှိသော တိုက်ခန်းအတွင်း၌ သို့မဟုတ် အနီး၌ တည်နေသော မျက်မမြင်သည် အာပတ်မသင့်သကဲ့သို့၊ ဤသူကိုလည်း ထို့အတူ ရှုအပ်၏။ “နှစ်ပါးလုံး၌လည်း” ဟူသည် အနိယတသိက္ခာပုဒ် နှစ်ပါးလုံး၌ ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် သိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် အရှင်ဥဒါယီမထေရ်ကို အကြောင်းပြု၍ အသီးအခြား ပညတ်အပ်သော အာပတ် မည်သည်မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်၏ အစဦးပြုသော ပုဂ္ဂိုလ် (အာဒိကမ္မိက) တို့ကို ရည်မှတ်၍ အာဒိကမ္မိကတို့အား အာပတ်မသင့်ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဥပနန္ဒမထေရ် အစရှိသည်တို့သည် ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ နေခြင်းစသည်တို့၏ အစဦးပြုသူ (အာဒိကမ္မိက) မည်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ရှေးဦးစွာ ပညတ်အပ်ပြီးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကိုသာလျှင် ယူ၍ ဥပနန္ဒဝတ္ထု၌ အနိယတ၏ အစီအစဉ်ကို ပြတော်မူအပ်၏။ “အကယ်၍ ဤသိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် အသီးအခြား ပညတ်အပ်သော အာပတ်မည်သည်မရှိအံ့၊ သို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အနိယတနှစ်ပါးကို ပညတ်တော်မူသနည်း” ဟု မေးမြန်းချက်ရှိသော်၊ “ဤသို့ သဘောရှိသော ဥပါသိကာမ၏ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို ဝန်ခံသော်သာလျှင် အာပတ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏၊ ဝန်မခံသော် မဆုံးဖြတ်အပ်” ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ခုသော အာပတ်ဖြင့် အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် စောဒနာအပ်သည်ရှိသော် ဝန်ခံခြင်းကိုသာလျှင် ခိုင်မြဲစွာပြု၍ ဝိနည်းအဆုံးအဖြတ် လက္ခဏာကို ထားတော်မူအပ်၏။ “သို့ဖြစ်လျှင် ဘိက္ခုနီတို့အား အနိယတကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မမူသနည်း” ဟူသော မေးမြန်းချက်၌ “ဤလက္ခဏာသည်သာလျှင် အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ လိုက်နာရမည်ဖြစ်သောကြောင့် ဟောတော်မမူ” ဟု သိအပ်၏။

Dutiyaaniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယအနိယတသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်ကျမ်းပြီး၏။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီကျမ်း၌—

Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

အနိယတအဖွင့် ပြီး၏။

4. Nissaggiyakaṇḍaṃ

၄. နိဿဂ္ဂိယကဏ္ဍ (နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်ပိုင်း)။

1. Cīvaravaggo

၁. စီဝရဝဂ် (သင်္ကန်းဝဂ်)။

1. Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā

၁. ပထမကထိန်သိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

459. Samitāvināti [Pg.384] samitapāpena. Gotamake cetiyeti gotamayakkhassa cetiyaṭṭhāne katavihāro vuccati. Paribhuñjituṃ anuññātaṃ hotīti bhagavatā gahapaticīvare anuññāte bahūni cīvarāni labhitvā bhaṇḍikaṃ katvā sīsepi khandhepi kaṭiyāpi ṭhapetvā āgacchante bhikkhū disvā cīvare sīmaṃ bandhantena ticīvaraṃ paribhogatthāya anuññātaṃ, na pana adhiṭṭhānavasena. Nahāyanti etthāti nahānaṃ, nahānatitthaṃ.

၄၅၉. “သမိတာဝိနာ” ဟူသည် ငြိမ်းပြီးသော မကောင်းမှုရှိသော မြတ်စွာဘုရားကို ဆိုလိုသည်။ “ဂေါတမကစေတီ၌” ဟူသည် ဂေါတမဘီလူး၏ စေတီတည်ရာအရပ်၌ ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်ကို ဆိုလိုသည်။ “သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂဟပတိသင်္ကန်းကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည်ရှိသော် များစွာသော သင်္ကန်းတို့ကို ရရှိ၍ အထုပ်ပြုလုပ်ကာ ဦးခေါင်း၌လည်းကောင်း၊ ပခုံး၌လည်းကောင်း၊ ခါး၌လည်းကောင်း တင်ထား၍ လာကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကို မြင်တော်မူ၍ သင်္ကန်း၌ အပိုင်းအခြားကို ကန့်သတ်တော်မူလျက် တိစီဝရိက် (သင်္ကန်းသုံးထည်) ကို သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏၊ အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်ကား ခွင့်ပြုတော်မမူအပ်။ “ဤ၌ ရေချိုးကြကုန်၏” ဟူသော အနက်ကြောင့် ထိုနေရာသည် “နဟာန” (ရေချိုးရာအရပ်) သို့မဟုတ် “နဟာနတိတ္ထ” (ရေချိုးဆိပ်) မည်၏။

460. Eko kira brāhmaṇo cintesi ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ nāma hotī’’ti. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha ‘‘sacepi brāhmaṇa dhammaratanaṃ pūjetukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti. Bahussutaṃ bhante ācikkhathāti. Bhikkhusaṅghaṃ pucchāti. So bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘bahussutaṃ bhante ācikkhathā’’ti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanakena cīvarena pūjesi. Tena vuttaṃ ‘‘paṭilābhavasena uppanna’’nti. Uppanna-saddo nipphannapariyāyopi hotīti taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘no nipphattivasenā’’ti. Paṭhamameva hi taṃ tantavāyakammena nipphannaṃ.

၄၆၀. တစ်ဦးသော ပုဏ္ဏားသည် “ဘုရားရတနာနှင့် သံဃာရတနာအား ပူဇော်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ တရားရတနာအား ပူဇော်ခြင်းမည်သည် အဘယ်သို့လျှင် ဖြစ်သနည်း” ဟု ကြံစည်သတတ်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းလျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ပုဏ္ဏား... အကယ်၍ တရားရတနာကို ပူဇော်လိုပါက တစ်ဦးသော ဗဟုသုတရှိသောသူကို ပူဇော်လော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရား... ဗဟုသုတရှိသောသူကို ညွှန်ပြတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထား၏။ “သံဃာတော်ကို မေးမြန်းလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းတို့ထံ ချဉ်းကပ်၍ “အရှင်ဘုရားတို့... ဗဟုသုတရှိသောသူကို ညွှန်ပြတော်မူကြပါ” ဟု လျှောက်၏။ “ပုဏ္ဏား... အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ဗဟုသုတရှိသောသူဖြစ်၏” ဟု ညွှန်ပြတော်မူကြ၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် မထေရ်အား အဖိုးတစ်ထောင်ထိုက်သော သင်္ကန်းဖြင့် ပူဇော်၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် “ရရှိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (ဥပ္ပန္န)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒါသည် နိပ္ပန္န (ပြီးစီးခြင်း) သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုနိပ္ပန္နသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပယ်လို၍ “ပြီးစီးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုသင်္ကန်းသည် ရှေးဦးကပင် ရက်ကန်းလုပ်ငန်းဖြင့် ပြီးစီးအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Therassa santike upajjhaṃ gāhāpetvā sayaṃ anussāvanakammaṃ karotīti ettha sāriputtattheropi tatheva karotīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmantaṃ ānandaṃ ativiya mamāyatīti ānandatthero tāva mamāyatu akhīṇāsavabhāvato, sāriputtatthero kathanti? Na idaṃ mamāyanaṃ gehassitapemavasena, atha kho guṇasambhāvanāvasenāti nāyaṃ doso. Navamaṃ vā divasaṃ dasamaṃ vāti bhummatthe upayogavacanaṃ[Pg.385], navame vā dasame vā divaseti attho. Sace bhaveyyāti sace kassaci evaṃ siyā. Vuttasadisamevāti ettha ‘‘vuttadivasamevā’’tipi paṭhanti. Dhāretunti ettha ‘‘āhā’’ti pāṭhaseso daṭṭhabbo.

“မထေရ်၏ အထံ၌ ဥပဇ္ဈာယ် ယူစေ၍ မိမိကိုယ်တိုင် ကမ္မဝါစာ ဖတ်ခြင်းကို ပြု၏” ဟူသော ပုဒ်၌ အရှင်သာရိပုတ္တရာ မထေရ်သည်လည်း ထို့အတူပင် ပြုတော်မူ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် တစ်ဦးစီ တစ်ဦးစီ မိမိတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို ပေး၍ ရှင်ပြုစေလျက် ဥပဇ္ဈာယ် ယူစေအပ်ကုန်သော ငါးရာ ငါးရာသော ရဟန်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ “အရှင်အာနန္ဒာကို အလွန် မြတ်နိုး၏” ဟူသော ပုဒ်၌ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကိုကား ရဟန္တာ မဟုတ်သေးသောကြောင့် ချစ်မြတ်နိုးအပ်သော်လည်း၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာကိုမူ အဘယ်ကြောင့် ချစ်မြတ်နိုးသနည်းဟူသော မေးမြန်းချက်၌ ဤသို့ ချစ်မြတ်နိုးခြင်းသည် အိမ်ရာတည်ထောင်သူတို့၏ ချစ်ခြင်း (ဂေဟဿိတပေမ) ဖြင့် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးကျူးသောအားဖြင့် ချစ်မြတ်နိုးခြင်းဖြစ်သောကြောင့် အပြစ်မရှိပေ။ “ကိုးရက်မြောက်သောနေ့၌ သို့မဟုတ် ဆယ်ရက်မြောက်သောနေ့၌” ဟူသည် သတ္တမီအနက်၌ ဒုတိယဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်၍၊ ကိုးရက်မြောက်သောနေ့၌ သို့မဟုတ် ဆယ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ဟု အနက်ရ၏။ “အကယ်၍ ဖြစ်ငြားအံ့” ဟူသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သူအား ဤသို့ အကြံဖြစ်ငြားအံ့။ “ဆိုအပ်ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာလျှင်” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဆိုအပ်ပြီးသော နေ့၌သာလျှင်” ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ “ဆောင်အံ့သောငှာ” ဟူသော ပါဌ်၌ “မိန့်တော်မူ၏” ဟူသော ပါဌ်ကြွင်းကို ဖြည့်စွက်၍ မှတ်အပ်၏။

462-463. Niṭṭhitacīvarasminti bhummavacanassa lopaṃ katvā niddesoti āha ‘‘niṭṭhite cīvarasmi’’nti, cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti vuttaṃ hoti. Pāsapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānaṃ yaṃ kiñci kātabbaṃ, taṃ katvāti yojetabbaṃ. Sūciyā paṭisāmananti idaṃ sūcikammassa sammā pariniṭṭhitabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, sūcikammaniṭṭhānamevettha pamāṇaṃ. Etesampīti vinaṭṭhādiṃ parāmasati.

၄၆၂-၄၆၃. “နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိံ” ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်ကို ချေဖျက်၍ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပြီးစီးသော သင်္ကန်းရှိသော်” ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ခြင်းတည်းဟူသော ပလိဗောဓ ပြတ်စဲသည်ရှိသော် ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ကွင်းချပ်ခြင်း၊ ကြယ်သီးပြားချုပ်ခြင်း အဆုံးရှိသော ပြုဖွယ်ကိစ္စ တစ်စုံတစ်ခုရှိအံ့၊ ထိုပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီး၍ ဟု ယောဇနာအပ်၏။ “အပ်ဖြင့် သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း” ဟူသော ဤစကားကို အပ်အမှု၏ ကောင်းစွာ ပြီးဆုံးခြင်းအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဤသင်္ကန်းချုပ်ခြင်း၌ အပ်အမှုပြီးစီးခြင်းသည်သာလျှင် ပမာဏတည်း။ “ဤသူတို့အားလည်းကောင်း” ဟူသော စကားဖြင့် ပျက်စီးခြင်းစသည်တို့ကို ညွှန်ပြ၏။

Kathine ca ubbhatasminti yaṃ saṅghassa kathinaṃ atthataṃ, tasmiṃ kathine ca ubbhateti attho. Dutiyassa palibodhassa abhāvaṃ dassetīti āvāsapalibodhassa abhāvaṃ dasseti. Ettha ca ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ ubbhatasmiṃ kathine’’ti imehi dvīhi padehi dvinnaṃ palibodhānaṃ abhāvadassanena atthatakathinassa pañcamāsabbhantare yāva cīvarapalibodho āvāsapalibodho ca na upacchijjati, tāva anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ atirekacīvaraṃ dasāhato parampi ṭhapetuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Atthatakathinassa hi yāva kathinassa ubbhārā anāmantacāro asamādānacāro yāvadatthacīvaraṃ gaṇabhojanaṃ yo ca tattha cīvaruppādoti ime pañcānisaṃsā labbhanti. Pakkamanaṃ anto assāti pakkamanantikā. Evaṃ sesāpi veditabbā. Vitthāro panettha āgataṭṭhāneyeva āvi bhavissati.

“ကထိန်ကို နှုတ်အပ်သည်ရှိသော်” ဟူသည် သံဃာအား အကြင်ကထိန်ကို ခင်းအပ်၏၊ ထိုကထိန်ကို နှုတ်အပ်ပြီးသည်ရှိသော် ဟု အနက်ရ၏။ “ဒုတိယမြောက် ပလိဗောဓမရှိခြင်းကို ပြ၏” ဟူသည် အာဝါသပလိဗောဓ မရှိခြင်းကို ပြသတည်း။ ဤအရာ၌လည်း “ပြီးစီးသော သင်္ကန်းရှိသော်၊ ကထိန်ကို နှုတ်အပ်သော်” ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ပလိဗောဓနှစ်ပါး မရှိခြင်းကို ပြသဖြင့် ကထိန်ခင်းပြီးသော ရဟန်းအား ငါးလအတွင်း၌ သင်္ကန်းပလိဗောဓနှင့် အာဝါသပလိဗောဓတို့ မပြတ်စဲသရွေ့ကာလပတ်လုံး အဓိဋ္ဌာန်မတင်အပ်သော၊ ဝိကပ္ပနာမပြုအပ်သော အပိုသင်္ကန်းကို ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်၍လည်း ထားခြင်းငှာ အပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ကထိန်ခင်းထားသော ရဟန်းအား ကထိန်မနှုတ်သရွေ့ကာလပတ်လုံး (၁) မပန်ဘဲ သွားခြင်း (အနာမန္တစာရ)၊ (၂) တိစီဝရိက်နှင့် ကင်း၍ နေခြင်း (အသမာဒါနစာရ)၊ (၃) အလိုရှိသမျှ သင်္ကန်းဆောင်နိုင်ခြင်း (ယာဝဒတ္ထစီဝရ)၊ (၄) ဂဏဘောဇဉ်ကို စားနိုင်ခြင်း (ဂဏဘောဇန)၊ (၅) ထိုကျောင်း၌ သင်္ကန်းရရှိခြင်း (စီဝရုပ္ပါဒ) တည်းဟူသော ဤငါးပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ရရှိအပ်ကုန်၏။ ဖဲသွားခြင်း (ပက္ကမန) သည် အဆုံးရှိသောကြောင့် “ပက္ကမနန္တိက” ဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းတူ ကြွင်းသော နိဋ္ဌာနန္တိက စသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ အကျယ်ကိုမူကား လာလတ္တံ့သော အရပ်၌ ထင်ရှားပေလတ္တံ့။

Khomanti khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭacīvaraṃ, tathā sesāni. Sāṇanti sāṇavākasuttehi katacīvaraṃ. Bhaṅganti khomasuttādīni sabbāni ekaccāni vā missetvā katacīvaraṃ. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Dukūlaṃ paṭṭuṇṇaṃ somārapaṭaṃ cīnapaṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti imāni pana cha cīvarāni etesaṃyeva anulomānīti visuṃ na vuttāni. Dukūlañhi sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. Paṭṭuṇṇadese sañjātavatthaṃ paṭṭuṇṇaṃ. ‘‘Paṭṭuṇṇakoseyyaviseso’’ti hi abhidhānakose vuttaṃ. Somāradese cīnadese ca jātavatthāni somāracīnapaṭāni. Paṭṭuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. Iddhijaṃ ehibhikkhūnaṃ [Pg.386] puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ, taṃ khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃ eva anulomaṃ. Devatāhi dinnaṃ cīvaraṃ devadinnaṃ, taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato.

“ခေါမံ” ဟူသည်မှာ ကြာခြည်မျှင် (ခေါမချည်မျှင်) တို့ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော ခေါမဖျင်သင်္ကန်း ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောသင်္ကန်းတို့လည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏။ “သာဏံ” ဟူသည်မှာ ပိုက်ဆန်လျှော်မျှင်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းဖြစ်၏။ “ဘင်္ဂံ” ဟူသည်မှာ ခေါမချည်မျှင် စသည်တို့ကို အားလုံးသော်လည်းကောင်း၊ တချို့သော်လည်းကောင်း ရောနှော၍ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းဖြစ်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား “ဘင်္ဂသင်္ကန်းသည်လည်း လျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သည်သာတည်း” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဒုကုဋ်သင်္ကန်း၊ ပိုးသင်္ကန်း (ပဋ္ဋုဏ္ဏ)၊ သောမာရသင်္ကန်း၊ စိနဖျင်သင်္ကန်း၊ တန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်သောသင်္ကန်း (ဣဒ္ဓိဇ)၊ နတ်လှူသောသင်္ကန်း (ဒေဝဒိန္န) ဟူသော ဤသင်္ကန်းခြောက်ပါးတို့သည်ကား ထိုသင်္ကန်းတို့၏ အနုလုံ (အဝင်အပါ) များသာ ဖြစ်သောကြောင့် သီးခြားခွဲ၍ မဟောအပ်ကုန်။ စင်စစ်သော်ကား ဒုကုဋ်သင်္ကန်းသည် လျှော်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် ပိုက်ဆန်လျှော်သင်္ကန်း၏ အနုလုံ ဖြစ်၏။ ပဋ္ဋုဏ္ဏတိုင်း၌ ဖြစ်သော အထည်သည် ပဋ္ဋုဏ္ဏ (ပိုးသင်္ကန်း) မည်၏။ အဘိဓာန်ကျမ်း၌ “ပဋ္ဋုဏ္ဏသည် ပိုးချည်အထူး ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ သောမာရတိုင်းနှင့် စိနတိုင်းတို့၌ ဖြစ်သော အထည်တို့သည် သောမာရဖျင်၊ စိနဖျင် မည်ကုန်၏။ ပဋ္ဋုဏ္ဏအစရှိသော အထည်သုံးမျိုးတို့သည် ပိုးကောင်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ချည်မျှင်ဖြစ်သောကြောင့် ပိုးသင်္ကန်း၏ အနုလုံ ဖြစ်ကုန်၏။ ဣဒ္ဓိဇသင်္ကန်းသည် ဧဟိဘိက္ခုရဟန်းတို့အား ကောင်းမှုတန်ခိုးကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သင်္ကန်းဖြစ်၍ ထိုသင်္ကန်းသည် ခေါမစသော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြစ်သောကြောင့် ထိုခေါမစသော သင်္ကန်းတို့၏ အနုလုံသာ ဖြစ်၏။ နတ်တို့လှူအပ်သော သင်္ကန်းသည် ဒေဝဒိန္နမည်၏။ ထိုသင်္ကန်းသည် ပဒေသပင်၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ဇာလိနီနတ်သမီးသည် အနုရုဒ္ဓါမထေရ်အား လှူဒါန်းအပ်သော အထည်နှင့် တူ၏။ ထိုဒေဝဒိန္နသင်္ကန်းသည်လည်း ထိုခေါမစသော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုခေါမစသော သင်္ကန်းတို့၏ အနုလုံသာ ဖြစ်၏။

Majjhimassa purisassa vidatthiṃ sandhāya ‘‘dve vidatthiyo’’tiādi vuttaṃ. Iminā dīghato vaḍḍhakīhatthappamāṇaṃ vitthārato tato upaḍḍhappamāṇaṃ vikappanupaganti dasseti. Tathā hi ‘‘sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hattho hotī’’ti kuṭikārasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.348-349) vuttaṃ, tasmā sugataṅgulena dvādasaṅgulaṃ vaḍḍhakīhatthena diyaḍḍho hatthoti siddhaṃ. Evañca katvā sugataṅgulena aṭṭhaṅgulaṃ vaḍḍhakīhatthappamāṇanti idaṃ āgatamevāti.

အလယ်အလတ်ရှိသော ယောက်ျား၏ အထွာကို ရည်ညွှန်း၍ “နှစ်ထွာ” အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အလျားအားဖြင့် လက်သမားတောင် (ဝဍ္ဎကီဟတ်) အတိုင်းအတာ၊ အနံအားဖြင့် ထိုအတိုင်းအတာ၏ ထက်ဝက်ရှိသော အတိုင်းအတာသည် ဝိကပ္ပနာပြုခြင်းသို့ ကပ်ရောက်နိုင်၏ (ဝိကပ္ပနာပြုလောက်၏) ဟု ပြ၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏၊ “သုဂတအထွာ မည်သည်ကား ယခုခေတ် အလယ်အလတ်ရှိသော ယောက်ျား၏ သုံးထွာ၊ လက်သမားတောင်ဖြင့် တစ်တောင်ခွဲ ဖြစ်၏” ဟု ကုဋိကာရသိက္ခာပုဒ် အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သုဂတလက်သစ်ဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်သစ်သည် လက်သမားတောင်ဖြင့် တစ်တောင်ခွဲဖြစ်ကြောင်း ပြီး၏ (ထင်ရှား၏)။ ဤသို့ပြုခြင်းကြောင့် သုဂတလက်သစ်ဖြင့် ရှစ်သစ်သည် လက်သမားတောင် အတိုင်းအတာဖြစ်ကြောင်း ဤအနက်သည် ပါဌ်၌ လာသည်သာ ဖြစ်၏။

Taṃ atikkāmayatoti ettha tanti cīvaraṃ kālaṃ vā parāmasati. Tassa yo aruṇoti tassa cīvaruppādadivasassa yo atikkanto aruṇo. Cīvaruppādadivasena saddhinti cīvaruppādadivasassa atikkantaaruṇena saddhinti attho. Divasasaddena hi taṃdivasanissito aruṇo vutto. Bandhitvāti rajjuādīhi bandhitvā. Veṭhetvāti vatthādīti veṭhetvā.

“တံ အတိက္ကာမယတော” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “တံ” သဒ္ဒါသည် သင်္ကန်းကို သော်လည်းကောင်း၊ အချိန်ကာလကို သော်လည်းကောင်း ညွှန်း၏။ “တဿ ယော အရုဏော” ဟူသည်မှာ ထိုသင်္ကန်းရသောနေ့၏ လွန်မြောက်သွားသော အရုဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ “သင်္ကန်းရသောနေ့နှင့်အတူ” ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းရသောနေ့၏ လွန်မြောက်ပြီးသော အရုဏ်နှင့်အတူ ဟု အနက်ရ၏။ “နေ့ (ဒိဝသ)” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထိုနေ့၌ မှီသော အရုဏ်ကို ဆိုအပ်၏။ “ဗန္ဓိတွာ” ဟူသည်မှာ ကြိုးစသည်တို့ဖြင့် ချည်နှောင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝေဌေတွာ” ဟူသည်မှာ အဝတ်စသည်တို့ဖြင့် ပတ်ရစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Vacanīyoti saṅghaṃ apekkhitvā vuttaṃ. Aññathāpi vattabbanti ettha ‘‘yāya kāyaci bhāsāya padapaṭipāṭiyā avatvāpi atthamatte vutte vaṭṭatī’’ti vadanti. Tenāti āpattiṃ paṭiggaṇhantena. Paṭiggāhakena ‘‘passasī’’ti vutte desakena vattabbavacanaṃ dasseti ‘‘āma passāmī’’ti. Puna paṭiggāhakena vattabbavacanamāha ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti. Evaṃ vutte puna desakena vattabbavacanaṃ ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti. Iminā attano āyatiṃ saṃvare patiṭṭhitabhāvaṃ dasseti. Dvīsu pana sambahulāsu vāti dvīsu sambahulāsu vā āpattīsu purimanayeneva vacanabhedo veditabbo. Ñattiyaṃ āpattiṃ sarati vivaratīti ettha dve āpattiyoti vā sambahulā āpattiyoti vā vattabbanti adhippāyo. Cīvaradānepīti nissaṭṭhacīvarassa dānepi. Vatthuvasenāti cīvaragaṇanāya. Gaṇassa vuttā pāḷiyevettha pāḷīti dvīsu imāhaṃ āyasmantānaṃ nissajjāmīti vacane visesābhāvato vuttaṃ. Evaṃ…pe… vattuṃ vaṭṭatīti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ito [Pg.387] garukatarānī’’tiādi. Tattha itoti ito nissaṭṭhacīvaradānato. Ñattikammato ñattidutiyakammaṃ garukataranti āha ‘‘ito garukatarānī’’ti. Imāhaṃ cīvaranti ettha ‘‘imaṃ cīvara’’ntipi paṭhanti.

“ဝစနီယော” ဟူသည်မှာ သံဃာကို ငဲ့ကွက်၍ ဆိုအပ်သော စကားတည်း။ “အခြားနည်းဖြင့်လည်း ဆိုအပ်၏” ဟူသော ဤစကား၌ “မည်သည့် ဘာသာစကား၊ မည်သည့် ပုဒ်အစီအစဉ်ဖြင့်မဆို မဆိုသော်လည်း အနက်မျှကိုသာ ဆိုလျှင်လည်း အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “တေန” ဟူသည်မှာ အာပတ်ကို လက်ခံသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ လက်ခံသော ရဟန်းက “မြင်သလား” ဟု မေးအပ်သည်ရှိသော် ဒေသနာပြောသော ရဟန်းက ပြောအပ်သော စကားကို “အင်း မြင်ပါသည်” ဟု ပြ၏။ တစ်ဖန် လက်ခံသော ရဟန်းက ပြောအပ်သော စကားကို “နောင်အခါ စောင့်စည်းပါလော့” ဟု ဆို၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် တစ်ဖန် ဒေသနာပြောသော ရဟန်းက ပြောအပ်သော စကားကို “ကောင်းပါပြီ ကောင်းစွာ စောင့်စည်းပါအံ့” ဟု ပြ၏။ ဤစကားဖြင့် မိမိသည် နောင်အခါ စောင့်စည်းမှု၌ တည်သော အဖြစ်ကို ပြ၏။ “နှစ်ပါးတို့၌ လည်းကောင်း၊ များစွာတို့၌ လည်းကောင်း” ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးလည်းဖြစ်ကုန်သော၊ များစွာလည်းဖြစ်ကုန်သော အာပတ်တို့၌ ရှေးနည်းအတိုင်းသာလျှင် ဝစနဘေဒ (ဧကဝုစ်၊ ဗဟုဝုစ်ကွဲပြားပုံ) ကို သိအပ်၏။ ဉတ် (ဉတ္တိ) အာပတ်ကို အောက်မေ့၍ ဖွင့်ဟရာ၌ “နှစ်ပါးသော အာပတ်တို့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် “များစွာသော အာပတ်တို့” ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “သင်္ကန်းပေးရာ၌လည်း” ဟူသည်မှာ စွန့်အပ်သော သင်္ကန်းကို ပေးရာ၌လည်း ဖြစ်၏။ “ဝတ္ထု၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ သင်္ကန်းအရေအတွက်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ “ဂိုဏ်းအား ဆိုအပ်သော ပါဠိသည်သာ ဤနေရာ၌ ပါဠိဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့၌ “ဤသင်္ကန်းကို အရှင်ဘုရားတို့အား စွန့်ပါ၏” ဟု ဆိုရာ၌ ထူးခြားမှုမရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ “ဤသို့ စသည်ဖြင့် ပြောဆိုရန် သင့်၏” ဟု ဆိုပြီး၍ ထိုသို့ ဆိုရာ၌ အကြောင်းကို “ဤ (သင်္ကန်းပေးခြင်း) ထက် ပို၍ လေးသောအမှုတို့” စသည်ဖြင့် ဆို၏။ ထိုပါဌ်၌ “ဤထက်” ဟူသည်မှာ စွန့်အပ်သော သင်္ကန်းကို ပေးခြင်းမှ၊ ဉတ္တိကံမှ ထက် ဉတ္တိဒုတိယကံသည် ပို၍ လေး၏။ ထို့ကြောင့် “ဤထက် ပို၍ လေးသောအမှုတို့” ဟု ဆို၏။ “ဤမာဟံ စီဝရံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ဤမံ စီဝရံ” ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။

468. Na idha saññā rakkhatīti idaṃ vematikaṃ anatikkantasaññañca sandhāya vuttaṃ. Yopi evaṃsaññī, tassapīti na kevalaṃ atikkante atikkantasaññissa, atha kho vematikassa anatikkantasaññissapīti attho. ‘‘Na idha saññā rakkhatī’’tiādinā vuttamatthaṃ sesattikepi atidisati. Esa nayo sabbatthāti esa nayo avinaṭṭhādīsupīti aññesaṃ cīvaresu upacikādīhi khāyitesu ‘‘mayhampi cīvaraṃ khāyita’’nti evaṃsaññī hotītiādinā yojetabbanti dasseti. Anaṭṭhato aviluttassa visesamāha ‘‘pasayhāvahāravasenā’’ti. Theyyāvahāravasena gahitañhi naṭṭhanti adhippetaṃ, pasayhāvahāravasena gahitaṃ viluttanti. Anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatīti idaṃ nisīdanasanthataṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ yena hi purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthiṃ anādiyitvā aññaṃ navaṃ nisīdanasanthataṃ kataṃ, tassa taṃ nissaggiyaṃ hoti. Tasmā ‘‘anāpatti aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti idaṃ parassa nissaggiyaṃ aparassa paribhuñjituṃ vaṭṭatīti imamatthaṃ sādheti. Paribhogaṃ sandhāya vuttanti anatikkante atikkantasaññissa vematikassa ca paribhuñjantasseva dukkaṭaṃ, na pana aparibhuñjitvā ṭhapentassāti adhippāyo.

၄၆၈. “ဤသာသနာတော်၌ အမှတ်သညာသည် မစောင့်ရှောက်နိုင်” ဟူသော ဤစကားကို ဝေမတိက (ယုံမှားရှိသူ) ကိုလည်းကောင်း၊ အနတိက္ကန္တသညာ (မလွန်သေးဟု အမှတ်ရှိသူ) ကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ “ဤသို့ အမှတ်ရှိသော သူအားလည်း” ဟူသည်မှာ ကာလလွန်ပြီးသည်၌ လွန်ပြီဟု အမှတ်ရှိသော ရဟန်းအားသာ သက်သက် မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ယုံမှားရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ မလွန်သေးဟု အမှတ်ရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း အာပတ်သင့်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤသာသနာတော်၌ အမှတ်သညာသည် မစောင့်ရှောက်နိုင်” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ကြွင်းသော တိက၌လည်း ညွှန်ပြ၏။ “ဤနည်းသည် အလုံးစုံသော ဝတ္ထု၌ ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ ဤနည်းသည် မပျက်စီးသေးသော အဝတ်စသည်တို့၌လည်း တစ်ပါးသော သူတို့၏ သင်္ကန်းတို့ကို ခြစသည်တို့ ကိုက်ခဲအပ်သည်ရှိသော် “ငါ၏ သင်္ကန်းကိုလည်း ကိုက်ခဲအပ်၏” ဟု ဤသို့ အမှတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ယူခြင်း စသည်ဖြင့် ယောဇနာအပ်၏ ဟု ပြ၏။ မပျောက်ကွယ်သော (အနဋ္ဌ)၊ မလုယက်အပ်သော (အဝိလုတ္တ) ပုဒ်၏ ထူးခြားမှုကို “အနိုင်အထက် ယူခြင်း (ပသယှာဝဟာရ) အစွမ်းဖြင့်” ဟု ဆို၏။ ခိုးယူခြင်း (ထေယျာဝဟာရ) အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သော ထိုသင်္ကန်းကို ပျောက်ကွယ်အပ်သော (နဋ္ဌ) ဟု အလိုရှိအပ်၏။ အနိုင်အထက် ယူခြင်း အစွမ်းဖြင့် ယူအပ်သော ထိုသင်္ကန်းကို လုယက်အပ်သော (ဝိလုတ္တ) ဟု အလိုရှိအပ်၏။ “အာပတ်မရှိ၊ တစ်ပါးသောသူ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းကို ပြန်လည်ရရှိ၍ သုံးစွဲခြင်း” ဟူသော ဤစကားကို နိသိဒိုင်အခင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် အခင်းဟောင်း၏ အနီးမှ သုဂတအထွာကို မယူဘဲ အခြားသော နိသိဒိုင်အခင်းသစ်ကို ပြုလုပ်ငြားအံ့၊ ထိုရဟန်းအား ထိုနိသိဒိုင်သည် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “အာပတ်မရှိ၊ တစ်ပါးသောသူ ပြုလုပ်အပ်သော သင်္ကန်းကို ပြန်လည်ရရှိ၍ သုံးစွဲခြင်း” ဟူသော ဤစကားသည် တစ်ပါးသောသူ၏ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကို အခြားသူတစ်ယောက်က သုံးစွဲခြင်းသည် အပ်စပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြီးစေ၏။ “သုံးစွဲခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏” ဟူသည်မှာ မလွန်သေးသည်၌ လွန်ပြီဟု အမှတ်ရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ ယုံမှားရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း သုံးစွဲသောသူအားသာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ မသုံးစွဲဘဲ သိမ်းဆည်းထားသော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

469. Ticīvaraṃ adhiṭṭhātunti nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātuṃ. Na vikappetunti nāmaṃ vatvā na vikappetuṃ. Esa nayo sabbattha. Tasmā ticīvarādīni adhiṭṭhahantena ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’tiādinā nāmaṃ vatvā adhiṭṭhātabbaṃ. Vikappentena pana ‘‘imaṃ saṅghāṭi’’ntiādinā tassa tassa cīvarassa nāmaṃ aggahetvāva ‘‘imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ vikappemī’’ti vikappetabbaṃ. Ticīvaraṃ vā hotu aññaṃ vā, yadi taṃ taṃ nāmaṃ gahetvā vikappeti, avikappitaṃ hoti, atirekacīvaraṭṭhāneyeva tiṭṭhati. Tato paraṃ vikappetunti ‘‘catumāsato paraṃ vikappetvā paribhuñjituṃ anuññāta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘tato paraṃ vikappetvā yāva āgāmisaṃvacchare vassānaṃ cātumāsaṃ, tāva ṭhapetuṃ anuññāta’’ntipi vadanti. ‘‘Tato paraṃ vikappetuṃ anujānāmīti ettāvatā vassikasāṭikaṃ kaṇḍuppaṭicchādiñca [Pg.388] taṃ taṃ nāmaṃ gahetvā vikappetuṃ anuññātanti evamattho na gahetabbo tato paraṃ vassikasāṭikādināmasseva abhāvato. Tasmā tato paraṃ vikappentenapi nāmaṃ gahetvā na vikappetabbaṃ. Ubhinnampi tato paraṃ vikappetvā paribhogassa anuññātattā tathā vikappitaṃ aññanāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabba’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

၄၆၉. “သင်္ကန်းသုံးထည်ကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်း” ဟူသည်မှာ အမည်ကို ပြောဆို၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် ဖြစ်သည်။ “ဝိကပ္ပနာ မပြုအပ်” ဟူသည်မှာ အမည်ကို ပြောဆို၍ ဝိကပ္ပနာမပြုရန် ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ကန်းသုံးထည် စသည်တို့ကို အဓိဋ္ဌာန်တင်သော ရဟန်းသည် “ဤဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ပါ၏” စသည်ဖြင့် ထိုထိုသင်္ကန်း၏ အမည်ကို ပြောဆို၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်။ ဝိကပ္ပနာပြုသော ရဟန်းသည်မူကား “ဤဒုကုဋ်သင်္ကန်း” စသည်ဖြင့် ထိုထိုသင်္ကန်း၏ အမည်ကို မယူဘဲ “ဤသင်္ကန်းကို သင့်အား ဝိကပ္ပနာပြုပါ၏” ဟုသာ ဝိကပ္ပနာပြုရမည်။ သင်္ကန်းသုံးထည်ဖြစ်စေ၊ အခြားသင်္ကန်းဖြစ်စေ အကယ်၍ ထိုထိုအမည်ကို ယူ၍ ဝိကပ္ပနာပြုပါက ဝိကပ္ပနာပြုရာမရောက်ဘဲ အတိရိက်သင်္ကန်းအရာ၌သာ တည်ရှိပေလိမ့်မည်။ “ထိုမှနောက်၌ ဝိကပ္ပနာပြုရန်” ဟူသည်ကား “မိုးလေးလလွန်ပြီးနောက် ဝိကပ္ပနာပြု၍ သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်” ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်း သုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုထားသည်။ အချို့ဆရာတို့ကမူ “ထိုမိုးလေးလလွန်ပြီးနောက် ဝိကပ္ပနာပြု၍ နောင်လာမည့်နှစ်၏ မိုးလေးလတိုင်အောင် ထားရှိရန် ခွင့်ပြုတော်မူသည်” ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ “ထိုမှနောက်၌ ဝိကပ္ပနာပြုရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏” ဟူသော ဤမျှသောစကားအစဉ်ဖြင့် မိုးရေခံသင်္ကန်းနှင့် အမာလွှမ်းသင်္ကန်းတို့ကို ထိုထိုအမည်ဖြင့် ယူ၍ ဝိကပ္ပနာပြုရန် ခွင့်ပြုထားသည်ဟု ဤသို့ အနက်မယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမိုးလေးလလွန်ပြီးနောက်၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းစသော အမည်ပင် မရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုမှနောက်၌ ဝိကပ္ပနာပြုသောရဟန်းသည်လည်း အမည်ကိုယူ၍ ဝိကပ္ပနာမပြုအပ်ပေ။ ထိုသင်္ကန်းနှစ်ထည်လုံးကိုလည်း ထိုမှနောက်၌ ဝိကပ္ပနာပြု၍ သုံးဆောင်ရန် ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် ထိုသို့ ဝိကပ္ပနာပြုထားသောသင်္ကန်းကို အခြားအမည်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ သုံးဆောင်ရမည်ဟု ဂဏ္ဌိပဒသုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုထားသည်။

Paccuddharāmīti ṭhapemi, pariccajāmīti vā attho. Imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmīti ettha ‘‘imaṃ cīvaraṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmīti evampi vattuṃ vaṭṭatī’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ, tampi ‘‘imaṃ cīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhāmī’’ti iminā sameti. Kāyavikāraṃ karontenāti hatthena cīvaraṃ parāmasantena vā cālentena vā. Duvidhanti sammukhaparammukhabhedesu duvidhaṃ. Hatthapāseti idaṃ dvādasahatthaṃ sandhāya vuttaṃ, tasmā dvādasahatthabbhantare ṭhitaṃ ‘‘ima’’nti vatvā adhiṭṭhātabbaṃ. Tato paraṃ ‘‘eta’’nti vatvā adhiṭṭhātabbanti keci vadanti. Gaṇṭhipadesu panettha na kiñci vuttaṃ. Pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca sabbattha ‘‘hatthapāso’’ti aḍḍhateyyahattho vuccati, tasmā idha visesavikappanāya kāraṇaṃ gavesitabbaṃ. Sāmantavihāro nāma yattha tadaheva gantvā nivattituṃ sakkā. ‘‘Sāmantavihāre’’ti idaṃ desanāsīsamattaṃ, tasmā ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā dūre ṭhitampi adhiṭṭhātabbanti vadanti. Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvāti ca idaṃ ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇaṃ anucchavikanti katvā vuttaṃ, cīvarasallakkhaṇamevettha pamāṇaṃ.

“ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုပါ၏” ဟူသည်မှာ ထားရှိပါ၏ သို့မဟုတ် စွန့်ပယ်ပါ၏ဟု အနက်ရသည်။ “ဤဒုကုဋ်သင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ပါ၏” ဟူသော ဤအရာ၌ “ဤသင်္ကန်းကို ဒုကုဋ်အဖြစ် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပါ၏” ဟု ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းငှာလည်း အပ်၏ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းတို့၌ ဆိုသည်။ ထိုစကားသည်လည်း “ဤသင်္ကန်းကို ပရိက္ခာရစောဠအဖြစ် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပါ၏” ဟူသော ဤစကားနှင့် ညီညွတ်၏ဟု သိအပ်သည်။ “ကိုယ်အမူအရာကို ပြုသောရဟန်း” ဟူသည်မှာ လက်ဖြင့် သင်္ကန်းကို သုံးသပ်ကိုင်တွယ်၍သော်လည်းကောင်း၊ လှုပ်ရှား၍သော်လည်းကောင်း ပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “နှစ်မျိုး” ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ပြုအပ်သော သမုခါဓိဋ္ဌာန်နှင့် မျက်ကွယ်ပြုအပ်သော ပရမုခါဓိဋ္ဌာန် အပြားအားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိသည်။ “ဟတ္ထပါသ၌” ဟူသော ဤစကားသည် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင် အကွာအဝေးကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ့်နှစ်တောင်အတွင်း၌ ရှိသော သင်္ကန်းကို “ဤသင်္ကန်းကို” ဟု ဆို၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်။ ထိုထက်ကျော်လွန်ပါက “ထိုသင်္ကန်းကို” ဟု ဆို၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ သို့သော် ဤအရာ၌ ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းတို့၌မူ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုထားပေ။ ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့၌မူ အလုံးစုံသောနေရာတို့၌ နှစ်တောင်ထွာကိုသာ “ဟတ္ထပါသ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ အထူးကြံဆယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေအပ်သည်။ “သာမန္တဝိဟာရ” မည်သည်ကား ထိုနေ့၌ပင် သွားရောက်၍ ပြန်လာနိုင်သော ကျောင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ “သာမန္တဝိဟာရ၌” ဟူသော ဤစကားသည် ဒေသနာ၏ ဥပမာပြစကားမျှသာ ဖြစ်သဖြင့် ထားရှိရာအရပ်ကို မှတ်သား၍ အဝေး၌ ရှိသော သင်္ကန်းကိုလည်း အဓိဋ္ဌာန်တင်နိုင်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ “ထားရှိရာအရပ်ကို မှတ်သား၍” ဟူသော ဤစကားသည် ထားရှိရာအရပ်ကို မှတ်သားခြင်းသည် လျောက်ပတ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌မူ သင်္ကန်းကို မှတ်သားခြင်းသည်သာလျှင် ပမာဏ ဖြစ်သည်။

Adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehīti parikkhāracoḷanāmena adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi. Adhiṭṭhānato pubbe saṅghāṭiādivohārassa abhāvato ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti parikkhāracoḷassa visuṃ paccuddhāravidhiṃ dasseti. Parikkhāracoḷanāmena pana adhiṭṭhitattā ‘‘imaṃ parikkhāracoḷaṃ paccuddharāmī’’ti vuttepi nevatthi dosoti viññāyati. Paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbānīti idañca saṅghāṭiādicīvaranāmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitukāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Parikkhāracoḷanāmeneva adhiṭṭhahitvā paribhuñjantassa pana pubbekataadhiṭṭhānameva adhiṭṭhānaṃ. Adhiṭṭhānakiccaṃ natthīti iminā kappabindudānakiccampi natthīti dasseti. Muṭṭhipañcakāditicīvarappamāṇayuttaṃ sandhāya ‘‘ticīvaraṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātunti parikkhāracoḷaṃ katvā adhiṭṭhātuṃ. Baddhasīmāyaṃ avippavāsasīmāsammutisabbhāvato cīvaravippavāsepi nevatthi dosoti na tattha dupparihāratāti āha ‘‘abaddhasīmāyaṃ dupparihāra’’nti.

“အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ ထားအပ်သော အဝတ်တို့ဖြင့်” ဟူသည်မှာ ပရိက္ခာရစောဠအမည်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ ထားအပ်သော အဝတ်တို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဓိဋ္ဌာန်မတင်မီ ရှေးဦး၌ ဒုကုဋ်စသော ဝေါဟာရအမည်များ မရှိသေးသောကြောင့် “ဤအရာကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုပါ၏” ဟု ပရိက္ခာရစောဠအတွက် သီးခြား ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုပုံနည်းစနစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရိက္ခာရစောဠအမည်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ထားခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် “ဤပရိက္ခာရစောဠကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုပါ၏” ဟု ဆိုသော်လည်း အပြစ်မရှိဟု သိအပ်သည်။ “ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ တစ်ဖန် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်” ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဒုကုဋ်စသော သင်္ကန်းအမည်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ သုံးဆောင်လိုသူကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ပရိက္ခာရစောဠအမည်ဖြင့်သာ အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ သုံးဆောင်သောရဟန်းအားမူကား ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သော အဓိဋ္ဌာန်သည်သာလျှင် အဓိဋ္ဌာန် ဖြစ်သည်။ “အဓိဋ္ဌာန်ပြုရန် ကိစ္စမရှိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးခြင်း ကိစ္စသည်လည်း မရှိကြောင်း ပြသသည်။ လက်ဆုပ်ငါးလုံး စသည်ရှိသော သင်္ကန်းသုံးထည်၏ ပမာဏနှင့် ညီညွတ်သည်ကို ရည်ရွယ်၍ “သင်္ကန်းသုံးထည်သည်ကား...” စသည်ဖြင့် ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပရိက္ခာရစောဠကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန်” ဟူသည်မှာ ပရိက္ခာရစောဠအဖြစ် ပြုလုပ်၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် ဖြစ်သည်။ ဗဒ္ဓသိမ်၌ အဝိပ္ပဝါသသိမ်သမုတ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် သင်္ကန်းနှင့် ကင်းကွာသော်လည်း အပြစ်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဗဒ္ဓသိမ်၌ ဆောင်ရွက်ရခက်ခဲခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် “အဗဒ္ဓသိမ်၌ ဆောင်ရွက်ရခက်ခဲ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Anatirittappamāṇāti [Pg.389] sugatavidatthiyā dīghaso cha vidatthiyo tiriyaṃ aḍḍhateyyavidatthiñca anatikkantappamāṇāti attho. Nanu ca vassikasāṭikā vassānātikkamena, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamena adhiṭṭhānaṃ vijahati. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenapi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamenapi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti vuttaṃ. Tasmā ‘‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’’ti kasmā vuttaṃ. Sati hi adhiṭṭhāne paccuddhāro yuttoti? Ettha tāva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘paccuddharitvāti idaṃ paccuddharaṇaṃ sandhāya na vuttaṃ, paccuddharitvāti pana vassikasāṭikabhāvato apanetvāti evamattho gahetabbo. Tasmā hemantassa paṭhamadivasato paṭṭhāya antodasāhe vassikasāṭikabhāvato apanetvā vikappetabbāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’ti vutta’’nti.

“အတိုင်းအရှည်ထက် မလွန်သော ပမာဏရှိသော” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အတောင်ထွာဖြင့် အလျား ခြောက်ထွာ၊ အနံ နှစ်ထောင့်ထွာထက် မပိုသော ပမာဏရှိသော (မိုးရေခံသင်္ကန်း) ဟူ၍ အနက်ရသည်။ “မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိုးဥတုကို ကျော်လွန်သွားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမာလွှမ်းပုဆိုးသည် အနာရောဂါ ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့်လည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန် ပျက်ပြယ်သွားသည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါဝိတရဏီအဋ္ဌကထာ ကထိန်သိက္ခာပုဒ်အဖွင့်) ၌ 'မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိုးလွန်သွားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမာလွှမ်းပုဆိုးသည် အနာရောဂါ ငြိမ်းသွားသဖြင့်လည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန် ပျက်၏' ဟု ဆိုထားသည်။ သို့ဖြစ်ပါက 'ထိုမှနောက်၌ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ အဓိဋ္ဌာန် တည်ရှိနေမှသာလျှင် ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုခြင်းသည် သင့်လျော်သည် မဟုတ်ပါလော” ဟု စောဒနာခဲ့လျှင်- ဤအရာ၌ ရှေးဦးစွာ ဂဏ္ဌိပဒသုံးကျမ်းလုံး၌ ဤသို့ ဆိုထားသည်။ “ပစ္စုဒ္ဓရေတွာ” (ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍) ဟူသော ဤစကားသည် ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုခြင်းကို တိုက်ရိုက်ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ “ပစ္စုဒ္ဓရေတွာ” ဟူသည်မှာ မိုးရေခံသင်္ကန်းအဖြစ်မှ ဖယ်ရှား၍ ဟူ၍သာ ဤသို့ အနက်ယူအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆောင်းဥတု၏ ပထမနေ့မှစ၍ ဆယ်ရက်အတွင်း၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းအဖြစ်မှ ဖယ်ရှားကာ ဝိကပ္ပနာပြုရမည်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသလို၍ “ထိုမှနောက်၌ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏” ဟု ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Keci pana ‘‘yathā kathinamāsabbhantare uppannacīvaraṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti, evamayaṃ vassikasāṭikāpi vassānamāsātikkame nissaggiyā hoti, tasmā kattikapuṇṇamadivase paccuddharitvā tato paraṃ hemantassa paṭhamadivase vikappetabbāti evamattho gahetabbo. Paccuddharitvā tato paraṃ vikappetabbāti padayojanā veditabbā’’ti ca vadanti, taṃ na yuttaṃ. Kathinamāse uppannañhi cīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne ṭhitattā avasānadivase anadhiṭṭhitaṃ kathinamāsātikkame nissaggiyaṃ hoti. Ayaṃ pana vassikasāṭikā adhiṭṭhahitvā ṭhapitattā na tena sadisāti vassānātikkame kathaṃ nissaggiyā hoti. Anadhiṭṭhitaavikappitameva hi taṃtaṃkālātikkame nissaggiyaṃ hoti, tasmā hemantepi vassikasāṭikā dasāhaṃ parihāraṃ labhatiyeva. Evaṃ kaṇḍuppaṭicchādipi ābādhavūpasamena adhiṭṭhānaṃ vijahati, tasmā tato paraṃ dasāhaṃ parihāraṃ labhati, dasāhaṃ pana anatikkamitvā vikappetabbāti.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “ကထိန်လအတွင်း၌ ရရှိသောသင်္ကန်းသည် ကထိန်လလွန်သွားခြင်းကြောင့် နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်ရသကဲ့သို့၊ ဤမိုးရေခံသင်္ကန်းသည်လည်း မိုးလလွန်သွားခြင်းကြောင့် နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ အဓိဋ္ဌာန်ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍၊ ထိုနေ့၏နောက် ဆောင်းဥတု၏ ပထမဦးဆုံးနေ့၌ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏ဟူ၍ ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူအပ်၏။ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ထိုနောက်မှ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏ဟု ပဒယောဇနာကို သိအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကထိန်လ၌ဖြစ်သော သင်္ကန်းသည် အတိရိတ်သင်္ကန်းအရာ၌ တည်သောကြောင့် နောက်ဆုံးနေ့၌ အဓိဋ္ဌာန်မတင်မိပါက ကထိန်လလွန်သွားလျှင် နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်၏။ ဤမိုးရေခံသင်္ကန်းသည်ကား အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ သိမ်းဆည်းထားသောကြောင့် ထိုကထိန်သင်္ကန်းနှင့် မတူပေ။ သို့ဖြစ်ရာ မိုးလလွန်သဖြင့် အဘယ်ကြောင့် နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်ရအံ့နည်း။ အဓိဋ္ဌာန်မတင်ရသေး၊ ဝိကပ္ပနာမပြုရသေးသော သင်္ကန်းသည်သာ သက်ဆိုင်ရာကာလလွန်လျှင် နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆောင်းဥတု၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် ဆယ်ရက်တိုင်တိုင် အစောင့်အရှောက် (ပရိဟာရ) ကို ရရှိသည်သာတည်း။ ထို့အတူ အာဂန္တုကအနာငြိမ်းခြင်းကြောင့် အိုင်းအနာဖုံးသင်္ကန်းသည်လည်း အဓိဋ္ဌာန်ပျက်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအနာငြိမ်းသည့်နောက် ဆယ်ရက်တိုင်တိုင် အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏။ သို့ရာတွင် ဆယ်ရက်မလွန်မီ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏။

Keci pana ‘‘adhiṭṭhānabhedalakkhaṇe avuttattā vassikasāṭikā vassānamāsātikkamepi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhe vūpasantepi adhiṭṭhānaṃ na vijahati, tasmā ‘tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā’ti idaṃ vutta’’nti vadanti, taṃ mātikāṭṭhakathāya na sameti, samantapāsādikāya pana sameti. Tathā hi ‘‘vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenapi, kaṇḍuppaṭicchādi [Pg.390] ābādhavūpasamenapi adhiṭṭhānaṃ vijahatī’’ti idaṃ samantapāsādikāyaṃ natthi, parivāraṭṭhakathāyañca ‘‘atthāpatti hemante āpajjati, no gimhe’’ti ettha idaṃ vuttaṃ ‘‘kattikapuṇṇamāsiyā pacchime pāṭipadadivase vikappetvā ṭhapitaṃ vassikasāṭikaṃ nivāsento hemante āpajjati. Kurundiyaṃ pana ‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā hemante āpajjatī’ti vuttaṃ, tampi suvuttaṃ. Cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetunti hi vutta’’nti (pari. aṭṭha. 323).

အချို့ဆရာတို့သည်ကား “အဓိဋ္ဌာန်ပျက်ခြင်း လက္ခဏာ၌ အထူးမဆိုအပ်သောကြောင့် မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိုးလလွန်သွားသော်လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာဖုံးသင်္ကန်းသည် အနာငြိမ်းသွားသော်လည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန်မပျက်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုနောက်မှ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏’ ဟူ၍ ဤစကားကို ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မာတိကာအဋ္ဌကထာနှင့် မညီညွတ်သော်လည်း၊ သမန္တပါသာဒိကာအဋ္ဌကထာနှင့်မူ ညီညွတ်၏။ အမှန်အားဖြင့် “မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိုးလလွန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အိုင်းအနာဖုံးသင်္ကန်းသည် အနာငြိမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အဓိဋ္ဌာန်ပျက်၏” ဟူသော ဤစကားသည် သမန္တပါသာဒိကာ၌ မရှိပေ။ ပရိဝါရအဋ္ဌကထာ၌လည်း “အာပတ်သည် ဆောင်းဥတု၌ ရောက်၏၊ နွေဥတု၌ မဟုတ်” ဟူသော ဤနေရာ၌ “တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့၌ ဝိကပ္ပနာပြု၍ ထားအပ်သော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံသောရဟန်းသည် ဆောင်းဥတု၌ အာပတ်သင့်၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူ ‘တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုဘဲ ဆောင်းဥတုသို့ ရောက်လျှင် အာပတ်သင့်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည်လည်း ကောင်းစွာဆိုအပ်၏။ လေးလပတ်လုံး အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏၊ ထိုမှလွန်လျှင် ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏ ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

Tattha mahāaṭṭhakathāyaṃ nivāsanapaccayā dukkaṭaṃ vuttaṃ, kurundaṭṭhakathāyaṃ pana apaccuddhārapaccayā. Tasmā kurundiyaṃ vuttanayeneva vassikasāṭikā vassānamāsātikkamepi adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti paññāyati. Kurundiyañhi ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ, tato paraṃ vikappetu’’nti vacanato yadi kattikapuṇṇamāyaṃ na paccuddhareyya, avijahitādhiṭṭhānā vassikasāṭikā hemantaṃ sampattā vikappanakkhette adhiṭṭhānasabbhāvato dukkaṭaṃ janeti, tasmā kattikapuṇṇamāyaṃ eva paccuddharitvā hemante vikappetabbāti iminā adhippāyena ‘‘kattikapuṇṇamadivase apaccuddharitvā hemante āpajjatī’’ti vuttaṃ, tasmā vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

ထိုဝါဒနှစ်ရပ်တို့တွင် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဝတ်ရုံခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ပြဆို၏။ ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌မူ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုခြင်းဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ပြဆို၏။ ထို့ကြောင့် ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သောနည်းဖြင့်လည်း မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိုးလလွန်သော်လည်း အဓိဋ္ဌာန်မပျက်ဟု သိသာထင်ရှား၏။ စင်စစ် ကုရုန္ဒီ၌ “မိုးလေးလပတ်လုံး အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါး ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏” ဟူသော စကားကြောင့် အကယ်၍ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုအံ့၊ အဓိဋ္ဌာန်မပျက်သေးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် ဆောင်းဥတုသို့ ရောက်လတ်သော် ဝိကပ္ပနာပြုရာ ကာလအပိုင်းအခြား၌ အဓိဋ္ဌာန်ရှိနေဆဲဖြစ်သောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌သာလျှင် ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဆောင်းဥတု၌ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏ ဟူသော ဤရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် “တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုဘဲ ဆောင်းဥတု၌ အာပတ်သင့်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်ရာကို ယူအပ်၏။

Nahānatthāya anuññātattā ‘‘vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Dve pana na vaṭṭantīti dvinnaṃ adhiṭṭhānābhāvato vuttaṃ. ‘‘Sace vassāne aparā vassikasāṭikā uppannā hoti, purimavassikasāṭikaṃ paccuddharitvā vikappetvā ca adhiṭṭhātabbā’’ti vadanti. Pamāṇayuttanti dīghaso sugatavidatthiyā dve vidatthiyo, vitthārato diyaḍḍhā, dasā vidatthīti iminā pamāṇena yuttaṃ. Pamāṇikāti sugatavidatthiyā dīghaso catasso vidatthiyo, tiriyaṃ dve vidatthiyoti evaṃ vuttappamāṇayuttā. Paccuddharitvā vikappetabbāti ettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hoti, puna na paccuddharīyati kālaparicchedābhāvato’’ti vadanti. Apare pana ‘‘ekavacanenapi vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitamevā’ti vutta’’nti vadanti. Ubhayatthāpi assa vacanassa idha vacane apubbaṃ payojanaṃ na dissati, teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ imasmiṃ ṭhāne ‘‘sakiṃ adhiṭṭhitaṃ adhiṭṭhitameva hotī’’ti idaṃ padaṃ na vuttaṃ.

ရေချိုးခြင်းအကျိုးငှာ ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် “အရောင်ပျက်စေရုံမျှ ဆိုးအပ်သော ဤမိုးရေခံသင်္ကန်းသည်လည်း အပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “နှစ်ထည်ကား မအပ်” ဟူသည်မှာ နှစ်ထည်လုံးကို တစ်ပြိုင်နက် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန်မရှိခြင်းကြောင့် ဆိုအပ်၏။ “အကယ်၍ မိုးဥတု၌ အခြားမိုးရေခံသင်္ကန်းတစ်ထည် ဖြစ်ပေါ်လာပါက ရှေးမိုးရေခံသင်္ကန်းကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဝိကပ္ပနာပြုပြီးလျှင် အသစ်ဖြစ်သော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပမာဏနှင့်ယှဉ်သော (ပမာဏယုတ္တ) ဟူသည်ကား အလျားအားဖြင့် သုဂတအမိုက် နှစ်ထွာ၊ အနံအားဖြင့် တစ်ထွာခွဲ၊ အမြှပ် (ဒသာ) အားဖြင့် တစ်ထွာဟူသော ဤပမာဏနှင့် ယှဉ်အပ်၏။ အတိုင်းအရှည်ရှိသော (ပမာဏiကာ) ဟူသည်ကား သုဂတအမိုက်အားဖြင့် အလျားလေးထွာ၊ အနံနှစ်ထွာဟူ၍ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အတိုင်းအရှည်ပမာဏနှင့် ပြည့်စုံသော သင်္ကန်းတည်း။ “ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်၏” ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာတည်း။ “တစ်ကြိမ် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသောသင်္ကန်းသည် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏။ ကာလအပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့် တစ်ဖန် ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြုရန်မလို” ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ အခြားဆရာတို့သည်ကား “တစ်ခွန်းသောစကားဖြင့်လည်း အပ်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ‘တစ်ကြိမ် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးလျှင် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ နှစ်ပါးသောအကြောင်းတို့၌လည်း ထိုစကားကို ဤနေရာ၌ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ထူးခြားသောအကျိုးထင်ရှားမရှိပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ ဤနေရာတွင် “တစ်ကြိမ် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးလျှင် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏” ဟူသော ဤပုဒ်ကို မဆိုအပ်ပေ။

‘‘Attano [Pg.391] santakabhāvato mocetvā ṭhapitaṃ sandhāya mahāpaccariyaṃ anāpatti vuttā’’ti vadanti. Iminā bhesajjaṃ cetāpessāmi, idaṃ mātuyā dassāmīti ṭhapentena adhiṭṭhātabbaṃ, idaṃ bhesajjassa, idaṃ mātuyāti vissajjetvā sakasantakabhāvato mocite adhiṭṭhānakiccaṃ natthīti adhippāyo. Senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇeti ettha ‘‘anivāsetvā apārupitvā ca kevalaṃ mañcapīṭhesuyeva attharitvā paribhuñjiyamānaṃ paccattharaṇaṃ attano santakampi anadhiṭṭhātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Heṭṭhā pana ‘‘paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbamevā’’ti avisesena vuttattā attano santakaṃ adhiṭṭhātabbamevāti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

“မိမိ၏ဥစ္စာအဖြစ်မှ လွတ်စေ၍ သိမ်းဆည်းထားသောအရာကို ရည်ရွယ်၍ မဟာပစ္စရီကျမ်း၌ အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ “ဤသင်္ကန်းဖြင့် ဆေးဝယ်အံ့၊ ဤသင်္ကန်းကို အမိအား ပေးအံ့” ဟု နှလုံးသွင်း၍ သိမ်းထားသောရဟန်းသည် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။ “ဤသည်ကား ဆေးအတွက်တည်း၊ ဤသည်ကား မိခင်အတွက်တည်း” ဟု ဝေဖန်ခွဲခြား၍ မိမိဥစ္စာအဖြစ်မှ လွတ်စေအပ်သည်ရှိသော် အဓိဋ္ဌာန်ပြုရန် ကိစ္စမရှိဟူသည်မှာ ဤစကား၏ ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ ကျောင်းအသုံးအဆောင်အလို့ငှာ ပေးအပ်သောအိပ်ရာခင်းဟူသော ဤပုဒ်၌ “ကိုယ်၌မဝတ်ရုံဘဲ၊ မခြုံဘဲ သက်သက် ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တို့၌သာ ခင်း၍သုံးဆောင်အပ်သော အခင်းကို မိမိဥစ္စာဖြစ်သော်လည်း အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ သုံးစွဲကောင်း၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အောက်၌ကား “အခင်းကိုလည်း အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်သည်သာတည်း” ဟု အထူးမပြုဘဲ ဟောထားသောကြောင့် မိမိ၏ဥစ္စာကို အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်သည်သာတည်းဟူသည်မှာ ငါတို့၏အယူဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် စိစစ်ဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။

‘‘Hīnāyāvattanenāti sikkhaṃ appaccakkhāya gihibhāvūpagamanenā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ, taṃ yuttaṃ aññassa dāne viya cīvare nirālayabhāveneva pariccattattā. Keci pana ‘‘hīnāyāvattanenāti bhikkhuniyā gihibhāvūpagamanenā’’ti evamatthaṃ gahetvā ‘‘bhikkhu pana vibbhamantopi yāva sikkhaṃ na paccakkhāti, tāva bhikkhuyevāti adhiṭṭhānaṃ na vijahatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘bhikkhuniyā hīnāyāvattanenā’’ti visesetvā avuttattā. Bhikkhuniyā hi gihibhāvūpagamane adhiṭṭhānavijahanaṃ visuṃ vattabbaṃ natthi tassā vibbhamaneneva assamaṇībhāvato. Sikkhāpaccakkhānenāti pana idaṃ sace bhikkhuliṅge ṭhitova sikkhaṃ paccakkhāti, tassa kāyalaggampi cīvaraṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Kaniṭṭhaṅgulinakhavasenāti heṭṭhimaparicchedaṃ dasseti. Pamāṇacīvarassāti pacchimappamāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Dve cīvarāni pārupantassāti antaragharappavesanatthāya suppaṭicchannasikkhāpade vuttanayena saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgañca ekato katvā pārupantassa. Saṅgharitaṭṭhāneti dvīsupi antesu saṅgharitaṭṭhāne. Esa nayoti iminā pamāṇayuttesu yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahati, mahantesu pana tato parena chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti ayamattho dassito. Sabbesūti ticīvarādibhedesu sabbacīvaresu.

‘‘လူအဖြစ်သို့ ပြန်လည်သက်ဆင်းခြင်းဖြင့်’’ ဟူသည်မှာ သိက္ခာကို မစွန့်ဘဲ လူအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အခြားသူအား ပေးလှူရာ၌ ကဲ့သို့ သင်္ကန်း၌ တွယ်တာမှု လုံးဝမရှိဘဲ စွန့်လွှတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် ထိုစကားသည် သင့်လျော်ပေ၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား ‘‘လူအဖြစ်သို့ ပြန်လည်သက်ဆင်းခြင်းဖြင့် ဟူသည် ဘိက္ခုနီမ၏ လူအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့်’’ ဟု ဤသို့ အနက်ယူကြပြီးလျှင် ‘‘ရဟန်းသည် လူထွက်သော်လည်း သိက္ခာကို မစွန့်သမျှ ကာလပတ်လုံး ရဟန်းသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန် မပျက် (မစွန့်) ပေ’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို လက်မခံအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ‘‘ဘိက္ခုနီမ၏ လူအဖြစ်သို့ ပြန်လည်သက်ဆင်းခြင်းဖြင့်’’ ဟု အထူးပြု၍ ဟောတော်မမူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘိက္ခုနီမသည် လူဝတ်လဲရုံမျှဖြင့် ရဟန်းမိန်းမအဖြစ်မှ လျှောကျသွားသောကြောင့် ထိုဘိက္ခုနီမ၏ လူအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိရာ၌ အဓိဋ္ဌာန်ပျက်ခြင်းကို သီးခြား ပြောဆိုဖွယ်မရှိပေ။ ‘‘သိက္ခာစွန့်ခြင်းဖြင့်’’ ဟူသော ဤစကားကိုမူကား ရဟန်းအသွင်၌ တည်လျက်ပင် သိက္ခာကို စွန့်ပါက ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်၌ ကပ်လျက်ရှိသော သင်္ကန်းသည်ပင် အဓိဋ္ဌာန် ပျက်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘‘သန်းဥခွံခန့်ရှိသော သန်းဉာဏ်ငယ်၏ ခြေသည်းပမာဏဖြင့်’’ ဟူသည် အယုတ်ဆုံးသော အပိုင်းအခြားကို ပြပေ၏။ ‘‘အတိုင်းအတာရှိသော သင်္ကန်း၏’’ ဟူသည် ယုတ်စွအဆုံးရှိသော ပမာဏကို ရည်မှတ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘‘သင်္ကန်းနှစ်ထည်ကို ရုံသောရဟန်းအား’’ ဟူသည် ရွာတွင်းသို့ ဝင်အံ့သောငှာ သုပ္ပဋိစ္ဆန္နသိက္ခာပုဒ်၌ ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ဒုကုဋ်နှင့် ဧကသီကို ပေါင်း၍ ရုံသောရဟန်းအား ဆိုလိုသည်။ ‘‘စုရုံးရာအရပ်၌’’ ဟူသည် အစွန်းနှစ်ဖက်လုံး၌ စုရုံးရာအရပ်၌ ဖြစ်၏။ ‘‘ဤနည်းတည်း’’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် အတိုင်းအတာနှင့် ညီညွတ်သော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ခုခုသော နေရာ၌ အပေါက်ဖြစ်ပါက အဓိဋ္ဌာန်ပျက်၏၊ ကြီးသောသင်္ကန်းတို့၌မူကား ထိုအတိုင်းအတာထက် ကျော်လွန်သော နေရာ၌ အပေါက်ဖြစ်ပါက အဓိဋ္ဌာန်မပျက်ဟု ဤအနက်ကို ပြပေသည်။ ‘‘အားလုံးတို့၌’’ ဟူသည် တိစီဝရိတ်စသော အလုံးစုံသော သင်္ကန်းတို့၌ ဖြစ်၏။

Aññaṃ pacchimappamāṇaṃ nāma natthīti sutte āgataṃ natthīti adhippāyo. Idāni tameva vibhāvetuṃ ‘‘yañhī’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Taṃ atikkamayato chedanakaṃ pācittiya’’nti vuttattā āha ‘‘tato uttari paṭisiddhattā’’ti. Taṃ na sametīti parikkhāracoḷassa vikappanupagapacchimaṃ pacchimappamāṇanti gahetvā itaresaṃ ticīvarādīnaṃ muṭṭhipañcakādibhedaṃ pacchimappamāṇaṃ sandhāya ‘‘esa [Pg.392] nayo’’tiādivacanaṃ na sameti tādisassa pacchimappamāṇassa sutte abhāvatoti adhippāyo. Andhakaṭṭhakathāyaṃ vuttavacanaṃ na sametīti imināva paṭikkhepena vikappanupagapacchimassa anto yattha katthaci chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ vijahatīti ayampi nayo paṭikkhittoyevāti daṭṭhabbaṃ. Ticīvarañhi ṭhapetvā sesacīvaresu chiddena adhiṭṭhānavijahanaṃ nāma natthi, tasmā adhiṭṭhahitvā ṭhapitesu sesacīvaresu vikappanupagapacchimaṃ appahontaṃ katvā khaṇḍākhaṇḍikaṃ chinnesupi adhiṭṭhānavijahanaṃ natthi. Sace pana adhiṭṭhānato pubbeyeva tādisaṃ hoti, acīvarattā adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Khuddakaṃ cīvaranti muṭṭhipañcakādibhedappamāṇato anūnameva khuddakacīvaraṃ. Mahantaṃ vā khuddakaṃ karotīti ettha tiṇṇaṃ cīvarānaṃ catūsu passesu yasmiṃ padese chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ na vijahati, tasmiṃ padese samantato chinditvā khuddakaṃ karontassa adhiṭṭhānaṃ na vijahatīti adhippāyo.

‘‘အခြားသော ယုတ်စွအဆုံး ပမာဏမည်သည် မရှိ’’ ဟူသည်မှာ ပါဠိတော်၌ လာသော အခြားပမာဏ မရှိဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ယခုအခါ ထိုအနက်ကိုပင် ရှင်းလင်းပြသရန် ‘‘ယဉှိ’’ အစရှိသည်ကို ဆရာတော် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘‘ထိုအတိုင်းအတာကို လွန်လျှင် ဖြတ်၍ ဝတ်အပ်သော ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏’’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘‘ထိုထက်အလွန် တားမြစ်အပ်သောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘ထိုစကားသည် မညီညွတ်ပေ’’ ဟူသည်မှာ အသုံးအဆောင်ဖြစ်သော အဝတ်ပိုင်း၏ ဝိကပ္ပနာပြုလောက်သော အငယ်ဆုံးပမာဏကို ‘‘ယုတ်စွအဆုံးပမာဏ’’ ဟု ယူပြီးလျှင်၊ ကြွင်းသော တိစီဝရိတ်စသည်တို့၏ လက်ဆုပ်ငါးဆုပ်စသော ကွဲပြားသော ယုတ်စွအဆုံးပမာဏကို ရည်မှတ်၍ ‘‘ဤနည်းတည်း’’ ဟူသော စကားသည် မညီညွတ်ပေ၊ ထိုသို့သော ယုတ်စွအဆုံးပမာဏသည် ပါဠိတော်၌ မရှိသောကြောင့်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ‘‘အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သော စကားသည် မညီညွတ်ပေ’’ ဟူသော ဤပယ်မြစ်ချက်ဖြင့်ပင် ဝိကပ္ပနာပြုလောက်သော အငယ်ဆုံးသင်္ကန်း၏ အတွင်း တစ်ခုခုသော အရပ်၌ ပေါက်ပြဲခြင်းရှိလျှင် အဓိဋ္ဌာန်ပျက်၏ ဟူသော ဤနည်းလမ်းကိုလည်း ပယ်မြစ်အပ်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ တိစီဝရိတ်သင်္ကန်းကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသောသင်္ကန်းတို့၌ ပေါက်ပြဲခြင်းကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်ပျက်ခြင်းမည်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ ထားအပ်သော ကြွင်းသောသင်္ကန်းတို့၌ ဝိကပ္ပနာပြုလောက်သော အငယ်ဆုံးပမာဏထက် မလောက်မငှဖြစ်အောင် အပိုင်းပိုင်း ဖြတ်တောက်စေကာမူ အဓိဋ္ဌာန်ပျက်ခြင်း မရှိပေ။ အကယ်၍ အဓိဋ္ဌာန်မတင်မီ ရှေးဦးစွာကပင် ထိုသို့သော အခြေအနေ ဖြစ်နေပါက သင်္ကန်းအဖြစ်သို့ မရောက်သောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ဖွယ် ကိစ္စမရှိပေ။ ‘‘သင်္ကန်းငယ်’’ ဟူသည်မှာ လက်ဆုပ်ငါးဆုပ်စသော အတိုင်းအတာပမာဏထက် မယုတ်သော သင်္ကန်းငယ် ဖြစ်၏။ ‘‘ကြီးသောသင်္ကန်း သို့မဟုတ် ငယ်သောသင်္ကန်းကို ပြုအံ့’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ သင်္ကန်းသုံးထည်တို့၏ လေးမျက်နှာတို့တွင် အကြင်အရပ်၌ ပေါက်ပြဲသော်လည်း အဓိဋ္ဌာန်မပျက်၊ ထိုအရပ်၌ ပတ်ပတ်လည်မှ ဖြတ်တောက်၍ အငယ်ကို ပြုသောရဟန်းအား အဓိဋ္ဌာန်မပျက်ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။

Sammukhāvikappanā parammukhāvikappanāti ettha sammukhena vikappanā parammukhena vikappanāti evamattho gahetabbo. Sannihitāsannihitabhāvanti āsannadūrabhāvaṃ. Āsannadūrabhāvo ca adhiṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo. Paribhogādayopi vaṭṭantīti ettha adhiṭṭhānassapi antogadhattā sace saṅghāṭiādināmena adhiṭṭhahitvā paribhuñjitukāmo hoti, adhiṭṭhānaṃ kātabbaṃ. No ce, na kātabbaṃ, vikappanameva pamāṇaṃ, tasmā atirekacīvaraṃ nāma na hoti. Mittoti daḷhamitto. Sandiṭṭhoti diṭṭhamitto nātidaḷhamitto. Vikappitavikappanā nāmesā vaṭṭatīti adhiṭṭhitaadhiṭṭhānaṃ viyāti adhippāyo avisesena vuttavacananti ticīvarādiṃ adhiṭṭheti, vassikasāṭikaṃ kaṇḍuppaṭicchādiñca vikappetīti avatvā sabbacīvarānaṃ avisesena vikappetīti vuttavacanaṃ. Ticīvarasaṅkhepenāti ticīvaranīhārena, saṅghāṭiādiadhiṭṭhānavasenāti vuttaṃ hoti.

‘‘မျက်မှောက် ဝိကပ္ပနာပြုခြင်း၊ မျက်ကွယ် ဝိကပ္ပနာပြုခြင်း’’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်၌ ဝိကပ္ပနာပြုခြင်း၊ ကွယ်ရာ၌ ဝိကပ္ပနာပြုခြင်း ဟု ဤသို့ အနက်ယူအပ်၏။ နီးကပ်စွာ တည်ရှိခြင်းနှင့် မနီးမကပ် တည်ရှိခြင်းဟူသည်မှာ နီးသော အဖြစ်၊ ဝေးသော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ နီးခြင်း၊ ဝေးခြင်းကိုလည်း အဓိဋ္ဌာန်အပိုင်း၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းဖြင့်ပင် သိအပ်၏။ ‘‘သုံးဆောင်ခြင်း စသည်တို့သည်လည်း အပ်ကုန်၏’’ ဟူသော ဤနေရာ၌ အဓိဋ္ဌာန်၏လည်း အတွင်းဝင်သည် ဖြစ်သောကြောင့် အကယ်၍ ဒုကုဋ်စသော အမည်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်၍ သုံးဆောင်လိုပါက အဓိဋ္ဌာန် ပြုအပ်၏။ အကယ်၍ မသုံးဆောင်လိုပါက အဓိဋ္ဌာန်မပြုအပ်၊ ဝိကပ္ပနာပြုထားခြင်းသည်သာ ပမာဏဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အတိရိတ်သင်္ကန်းမည်သည် မဖြစ်ပေ။ ‘‘မိတ်ဆွေ’’ ဟူသည် ခိုင်မြဲသော အဆွေခင်ပွန်း ဖြစ်၏။ ‘‘ကျွမ်းဝင်သူ’’ ဟူသည် မြင်ဖူးရုံမျှဖြစ်သော အဆွေခင်ပွန်းဖြစ်၍ အလွန်ခိုင်မြဲသော အဆွေခင်ပွန်းမဟုတ်ပေ။ ‘‘ဝိကပ္ပနာပြုပြီးသော သင်္ကန်းကို ဝိကပ္ပနာပြုခြင်းမည်သည် အပ်၏’’ ဟူသည်မှာ အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသော သင်္ကန်းသည် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသည် မည်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ‘‘အထူးမပြုဘဲ ဆိုအပ်သော စကား’’ ဟူသည်မှာ တိစီဝရိတ်စသည်ကို အဓိဋ္ဌာန်တင်၏၊ မိုးရေခံသင်္ကန်းနှင့် အမာလွှမ်းသင်္ကန်းကို ဝိကပ္ပနာပြု၏ ဟု ခွဲခြားမဆိုဘဲ အလုံးစုံသော သင်္ကန်းတို့ကို အထူးမပြုဘဲ ဝိကပ္ပနာပြု၏ဟု ဆိုအပ်သော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ‘‘တိစီဝရိတ်နည်းဖြင့်’’ ဟူသည်မှာ တိစီဝရိတ်ဟူသော နည်းလမ်းဖြင့် ဒုကုဋ်စသည်ကို အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။

Tuyhaṃ demītiādīsu ‘‘tasmiṃ kāle na gaṇhitukāmopi sace na paṭikkhipati, puna gaṇhitukāmatāya sati gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Itthannāmassāti parammukhe ṭhitaṃ sandhāya vadati. ‘‘Tuyhaṃ gaṇhāhī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ gaṇhāmī’’ti vadati, sudinnaṃ suggahitañcāti ettha ‘‘yathā parato ‘tava santakaṃ karohī’ti vutte duddinnampi ‘sādhu, bhante, mayhaṃ gaṇhāmī’ti vacanena ‘suggahitaṃ hotī’ti vuttaṃ, evamidhāpi ‘tuyhaṃ gaṇhāhī’ti vutte sudinnattā [Pg.393] ‘mayhaṃ gaṇhāmī’ti avuttepi ‘sudinnamevā’’’ti vadanti. ‘‘Gaṇhāhīti ca āṇattiyā gahaṇassa tappaṭibaddhatākaraṇavasena pavattattā tadā gaṇhāmīti citte anuppādite pacchā gahetuṃ na labhatī’’ti vadanti.

‘‘သင့်အား ငါပေး၏’’ စသည်တို့၌ ‘‘ထိုအခါ၌ မယူလိုသော်လည်း အကယ်၍ မပယ်မြစ်ပါက၊ နောက်တစ်ဖန် ယူလိုစိတ်ရှိလျှင် ယူခြင်းငှာ အပ်၏’’ ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘‘ဤမည်သောသူအား’’ ဟူသော စကားသည် မျက်ကွယ်၌ တည်ရှိသောသူကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ‘‘သင့်အား ယူလော့’’ ဟု ဆိုအပ်သော် ‘‘ငါ့အား ငါယူ၏’’ ဟု ဆိုသည်ရှိသော် ကောင်းစွာ ပေးလှူအပ်၊ ကောင်းစွာ ယူအပ်သည် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤနေရာ၌ ‘‘နောက်မှ ‘သင့်ဥစ္စာ ပြုလော့’ ဟု ဆိုသော် မကောင်းသဖြင့် ပေးအပ်သော်လည်း ‘ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား၊ ငါ့အား ငါယူပါ၏’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘ကောင်းစွာ ယူအပ်သည် ဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤအရာ၌လည်း ‘သင့်အား ယူလော့’ ဟု ဆိုသော် ကောင်းစွာ ပေးအပ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် ‘ငါ့အား ငါယူ၏’ ဟု မဆိုသော်လည်း ‘ကောင်းစွာ ပေးအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏’ ’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ‘‘ ‘ယူလော့’ ဟူသော စေခိုင်းချက်ဖြင့် ယူခြင်းသည် ထိုစေခိုင်းမှုနှင့် ပတ်သက်စပ်ဆိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရကား၊ ထိုအချိန်၌ ‘ငါယူ၏’ ဟု စိတ်မဖြစ်စေခဲ့လျှင် နောက်ပိုင်း၌ ယူခွင့်မရတော့ပေ’’ ဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Taṃ na yujjatīti vinayakammassa karaṇavasena gahetvā dinnattā vuttaṃ. Sace pana paro saccatoyeva vissāsaṃ gaṇhāti, puna kenaci kāraṇena tena dinnaṃ tassa na vaṭṭatīti natthi. Nissaggiyaṃ pana cīvaraṃ jānitvā vā ajānitvā vā gaṇhantaṃ ‘‘mā gaṇhāhī’’ti nivāraṇatthaṃ vuttaṃ. Kāyavācāhi kattabbaadhiṭṭhānavikappanānaṃ akatattā hotīti āha ‘‘kāyavācāto samuṭṭhātī’’ti. Cīvarassa attano santakatā, jātippamāṇayuttatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni.

‘‘ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ’’ ဟူသည်မှာ ဝိနည်းကံကို ပြုခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယူ၍ ပေးအပ်သောကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ တစ်ပါးသောသူသည် အမှန်တကယ်ပင် အကျွမ်းတဝင်ရှိသဖြင့် ယူခဲ့ပါက၊ နောက်တစ်ဖန် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ထိုသူပေးသော သင်္ကန်းသည် ထိုသူအား မအပ်ဟူသော အရာမျိုး မရှိပေ။ နိဿဂ္ဂိသင်္ကန်းကိုမူကား သိ၍ဖြစ်စေ၊ မသိဘဲဖြစ်စေ ယူသောသူအား ‘‘မယူလင့်’’ ဟု တားမြစ်ခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ကိုယ်၊ နှုတ်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော အဓိဋ္ဌာန်၊ ဝိကပ္ပနာတို့ကို မပြုသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘ကိုယ်၊ နှုတ်တို့မှ ဖြစ်ပေါ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သင်္ကန်းသည် မိမိဥစ္စာဖြစ်ခြင်း၊ ဇာတ်ပမာဏနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဖြတ်ပြီးသော ဗလိဗောဓ (နှောင်ဖွဲ့မှု) ရှိခြင်း၊ အတိရိတ်သင်္ကန်းဖြစ်ခြင်း၊ ဆယ်ရက်လွန်ခြင်း ဟူသော ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကုန်၏။

Paṭhamakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမကထိန်သိက္ခာပုဒ် ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

၂. ဥဒေါသိတသိက္ခာပုဒ် ဝဏ္ဏနာ

471-473. Dutiye athānandatthero kathaṃ okāsaṃ paṭilabhati, kiṃ karonto ca āhiṇḍatīti āha ‘‘thero kirā’’tiādi. Avippavāseti nimittatthe bhummaṃ, avippavāsatthanti attho, vippavāsapaccayā yā āpatti, tadabhāvatthanti vuttaṃ hoti.

၄၇၁-၄၇၃. ဒုတိယနည်း၌ "ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် အဘယ်သို့ အခွင့်ကို ရသနည်း၊ အဘယ်အမှုကို ပြုလိုသည်ဖြစ်၍ လည်သနည်း" ဟု မေးအပ်သောကြောင့် "thero kirā" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "avippavāse" ဟူသော ပုဒ်၌ သတ္တမီဝိဘတ်သည် နိမိတ်အနက်၌ ဖြစ်၏၊ "မကင်းကွာဘဲ နေခြင်းအကျိုးငှာ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကင်းကွာ၍ နေခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်တတ်သော အကြင်အာပါတ်သည် ရှိ၏၊ ထိုအာပါတ် မဖြစ်စေရန် အကျိုးငှာဟု ဆိုလိုသည်။

475-476. Evaṃ chinnapalibodhoti evaṃ imehi cīvaraniṭṭhānakathinubbhārehi chinnapalibodho. Adhiṭṭhitesūti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitesu. Ticīvarena vippavuttho hotīti ‘‘rukkho chinno, paṭo daḍḍho’’tiādīsu viya avayavepi samudāyavohāro labbhatīti vuttaṃ.

၄၇၅-၄၇၆. "evaṃ chinnapalibodho" ဟူသည်ကား ဤသို့ ဤသင်္ကန်းပြီးခြင်း၊ ကထိန်နုတ်ခြင်းတို့ဖြင့် ဖြတ်အပ်သော ပလိဗောဓ ရှိသည်ဖြစ်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ "adhiṭṭhitesu" ဟူသည်ကား တိစီဝရိက် အဓိဋ္ဌာန်တင်နည်းဖြင့် အဓိဋ္ဌာန် တင်ထားအပ်ကုန်သော (သင်္ကန်းတို့၌)။ "ticīvarena vippavuttho hoti" ဟူသော ဤစကားကို "သစ်ပင်ကို ဖြတ်အပ်၏၊ ပုဆိုးကို မီးလောင်၏" စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အစိတ်၌လည်း အပေါင်း၏ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ရအပ်၏ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆိုအပ်သည်။

477-478. Parikhāya vā parikkhittoti iminā ca samantā nadītaḷākādiudakena parikkhittopi parikkhittoyevāti dasseti. Ettāvatāti ‘‘parikkhitto’’ti iminā vacanena. Ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpetīti gharassa upari ākāse aḍḍhateyyaratanappamāṇaṃ atikkamitvā aruṇaṃ [Pg.394] uṭṭhāpeti. Gharaṃ nivesanudositādilakkhaṇameva, na pana pāṭiyekkaṃ gharaṃ nāma atthīti āha ‘‘ettha cā’’tiādi.

၄၇၇-၄၇၈. "parikhāya vā parikkhitto" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း ထက်ဝန်းကျင်မှ မြစ်၊ ဆည်ကန် အစရှိသော ရေဖြင့် ရံသော်လည်း အရံရှိသည် (ပရိက္ခိတ္တ) မည်သည်သာလျှင်တည်း ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူသည်။ "ettāvatā" ဟူသည်ကား "parikkhitto" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ākāse aruṇaṃ uṭṭhāpeti" ဟူသည်ကား အိမ်၏ အထက် ကောင်းကင်၌ နှစ်တောင်ထွာ ပမာဏရှိသော အရပ်ကို လွန်၍ အရုဏ်ကို တက်စေ၏။ အိမ် (ဃရ) မည်သည် ဝိသေသလက္ခဏာ၊ ဥဒ္ဓေါသိတလက္ခဏာ အစရှိသော လက္ခဏာမျှသာ ဖြစ်၏၊ အသီးအခြား အိမ်ဟူ၍ မရှိ၊ ထို့ကြောင့် "ettha ca" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

479. Pāḷiyaṃ vuttanayena ‘‘sabhāye’’ti avatvā ‘‘sabhāya’’nti paccattavacanaṃ sabhāya-saddassa napuṃsakaliṅgatāvibhāvanatthaṃ vuttaṃ. Sabhā-saddapariyāyopi hi sabhāya-saddo napuṃsakaliṅgayutto idha vuttoti imamatthaṃ dassento ‘‘liṅgabyattayena sabhā vuttā’’ti āha. Cīvarahatthapāse vasitabbaṃ natthīti cīvarahatthapāseyeva vasitabbanti natthi. Yaṃ tassā…pe… na vijahitabbanti ettha tassā vīthiyā sammukhaṭṭhāne sabhāyadvārānaṃ gahaṇeneva tattha sabbānipi gehāni sā ca antaravīthi gahitāyeva hoti. Atiharitvā ghare nikkhipatīti taṃ vīthiṃ muñcitvā ṭhite aññasmiṃ ghare nikkhipati. Purato vā pacchato vā hatthapāseti gharassa hatthapāsaṃ sandhāya vadati.

၄၇၉. ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် "sabhāye" ဟု မဆိုမူ၍ "sabhāyaṃ" ဟု ပဌမာဝိဘတ်ဖြင့် သဘာယသဒ္ဒါ၏ နပုံလိင်အဖြစ်ကို ထင်စွာပြခြင်းငှာ ဆိုသည်။ သဘာသဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်ဖြစ်သော လမ်းခရီးဟော သဘာယသဒ္ဒါကို နပုံလိင်နှင့်ယှဉ်၍ ဤအရာ၌ သုံးနှုန်းအပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြတော်မူလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "liṅgabyattayena sabhā vuttā" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "cīvarahatthapāse vasitabbaṃ natthi" ဟူသည်ကား တိစီဝရိက်၏ ဟတ္ထပါသ်၌သာလျှင် နေအပ်၏ဟူသော ဤစကားမျိုး မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ "yaṃ tassā...pe... na vijahitabbaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထိုလမ်းခရီး၏ ရှေ့ရှုမျက်နှာမူရာအရပ်ဖြင့် သဘာယဒွါရတို့ကို ယူသဖြင့်လျှင် ထိုအရပ်၌ အလုံးစုံသော အိမ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုလမ်းခရီးအကြားကိုလည်းကောင်း ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ "atiharitvā ghare nikkhipati" ဟူသည်ကား ထိုလမ်းခရီးကို လွန်၍ တည်သော အခြားတစ်ပါးသော အိမ်၌ ထား၏။ "purato vā pacchato vā hatthapāse" ဟူသည်ကား အိမ်၏ ဟတ္ထပါသ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။

Nivesanādīsu parikkhittatāya ekūpacāratā, aparikkhittatāya nānūpacāratā ca veditabbāti dassento ‘‘etenevupāyenā’’tiādimāha. Nivesanādīni gāmato bahi sanniviṭṭhāni gahitānīti veditabbaṃ. Antogāme ṭhitānañhi gāmaggahaṇena gahitattā gāmaparihāroyevāti. Sabbatthāpīti gāmādīsu ajjhokāsapariyantesu pannarasasu. Parikkhepādivasenāti ettha ādi-saddena aparikkhepasseva gahaṇaṃ veditabbaṃ, na ekakulādīnampi.

နိဝေသန (အိမ်ရာ) အစရှိသည်တို့၌လည်း အရံရှိသောကြောင့် ဧကုပစာရအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အရံမရှိသောကြောင့် နာနုပစာရအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏ဟု ပြတော်မူလိုသဖြင့် "etenevupāyena" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ရွာမှအပ၌ တည်ကုန်သော နိဝေသနအစရှိသည်တို့ကို ယူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရွာတွင်း၌ တည်သော အိမ်တို့ကို ဂါမသဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ရွာ၏ အစောင့်အရှောက် (ဂါမပရိဟာရ) သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ "sabbatthāpi" ဟူသည်ကား ရွာအစရှိသော အဇ္ဈောကာသ (လွင်ပြင်) အဆုံးရှိကုန်သော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်သည်။ "parikkhepādivasena" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် အရံမရှိသော အရပ်ကိုသာလျှင် ယူခြင်းကို သိအပ်၏၊ ဧကကူလ (အိမ်တစ်စုတည်းသောသူတို့၏ လယ်) အစရှိသည်တို့၏ ယူခြင်းကိုမူ မသိအပ်။

480-487. Ovarako nāma gabbhassa abbhantare añño gabbhotipi vadanti. Muṇḍacchadanapāsādoti candikaṅgaṇayutto pāsādo.

၄၈၀-၄၈၇. "ovarako" မည်သည်ကား တိုက်ခန်း၏ အတွင်း၌ ရှိသော အခြားတိုက်ခန်း (အိပ်ခန်းငယ်) ဖြစ်၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ "muṇḍacchadanapāsādo" ဟူသည်ကား ဟင်းလင်းပြင်နှင့် ပြည့်စုံသော ပြာသာဒ် (အမိုးပြားသော ပြာသာဒ်) ဖြစ်သည်။

489. Satthoti jaṅghasattho sakaṭasattho vā. Pariyādiyitvāti vinivijjhitvā. Vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘antopaviṭṭhena…pe… ṭhito hotī’’ti. Tattha antopaviṭṭhenāti gāmassa nadiyā vā antopaviṭṭhena. Nadīparihāro ca labbhatīti ettha ‘‘visuṃ nadīparihārassa avuttattā gāmādīhi aññattha viya cīvarahatthapāsoyeva nadīparihāro’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Vihārasīmanti avippavāsasīmaṃ sandhāyāha. Vihāraṃ gantvā vasitabbanti antosīmāya yattha katthaci vasitabbaṃ. Satthasamīpeyevāti idaṃ yathāvuttaabbhantaraparicchedavasena [Pg.395] vuttaṃ. Pāḷiyaṃ nānākulassa sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā hatthapāsā na vijahitabbanti ettha hatthapāso nāma satthassa hatthapāsoti veditabbaṃ.

၄၈၉. "sattho" ဟူသည်ကား ခြေလျင်သွားသော ခရီးသည်အစု (ဇင်္ဃသတ္ထ) သော်လည်းကောင်း၊ လှည်းဖြင့်သွားသော လှည်းကုန်သည်အစု (သကဋသတ္ထ) သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "pariyādiyitvā" ဟူသည်ကား ဖောက်ထွင်း၍။ "antopaviṭṭhena...pe... ṭhito hoti" ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် ထင်စွာပြ၏။ ထိုအဋ္ဌကထာပါဌ်၌ "antopaviṭṭhena" ဟူသည်ကား ရွာ၏လည်းကောင်း၊ မြစ်၏လည်းကောင်း အတွင်း၌ ဝင်၍ တည်သဖြင့်။ "nadīparihāro ca labsati" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "နဒီပရိဟာရ (မြစ်၏အစောင့်အရှောက်) ကို အသီးအခြား မဆိုသောကြောင့် ရွာအစရှိသည်တို့မှ တစ်ပါးသောအရပ်၌ကဲ့သို့ စီဝရဟတ္ထပါသ်သည်သာလျှင် နဒီပရိဟာရ မည်၏" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်သည်။ "vihārasīmaṃ" ဟူသည်ကား အဝိပ္ပဝါသသီမ (မကင်းအပ်သော သိမ်) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ "vihāraṃ gantvā vasitabbaṃ" ဟူသည်ကား သိမ်အတွင်း၌ အမှတ်မရှိသော အရပ်၌ နေအပ်၏။ "satthasamīpeyeva" ဟူသော ဤစကားကို ဆိုအပ်ပြီးသော အဗ္ဘန္တရသီမကို ပိုင်းခြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ပါဠိတော်၌ "nānākulassa sattho hoti, satthe cīvaraṃ nikkhipitvā hatthapāsā na vijahitabbaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဟတ္ထပါသ်မည်သည်ကား သတ္ထ (လှည်းကုန်သည်အစု) ၏ ဟတ္ထပါသ်ဟု သိအပ်၏။

490. Ekakulassa khetteti aparikkhittaṃ sandhāya vadati. Yasmā ‘‘nānākulassa parikkhitte khette cīvaraṃ nikkhipitvā khettadvāramūle vā tassa hatthapāse vā vatthabba’’nti vuttaṃ, tasmā dvāramūlato aññattha antokhettepi vasantena cīvaraṃ hatthapāse katvāyeva vasitabbaṃ.

၄၉၀. "ekakulassa khette" ဟူသည်ကား အရံမရှိသော လယ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ အကြင်ကြောင့် "အထူးထူးသော အမျိုးတို့၏ အရံရှိသော လယ်၌ သင်္ကန်းကို ထား၍ လယ်၏အတွင်း၌လည်း နေသဖြင့် လယ်တံခါး၏အနီး၌လည်းကောင်း၊ ထိုတံခါး၏ ဟတ္ထပါသ်၌လည်းကောင်း နေအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် တံခါးဝအနီးမှတစ်ပါး လယ်၏အတွင်း၌လည်း နေသဖြင့် သင်္ကန်းကို ဟတ္ထပါသ်ပြု၍သာလျှင် နေအပ်၏။

491-494. ‘‘Vihāro nāma saparikkhitto vā aparikkhitto vā sakalo āvāso’’ti vadanti. Yasmiṃ vihāreti ettha pana ekaṃ gehameva vuttaṃ. Ekakulanānākulasantakatā cettha kārāpakānaṃ vasena veditabbā. Chāyāya phuṭṭhokāsassa anto evāti yadā mahāvīthiyaṃ ujukameva gacchantaṃ sūriyamaṇḍalaṃ majjhanhikaṃ pāpuṇāti, tadā yaṃ okāsaṃ chāyā pharati, taṃ sandhāya vuttaṃ. Agamanapatheti yaṃ tadaheva gantvā puna āgantuṃ sakkā na hoti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ.

၄၉၁-၄၉၄. "သီတင်းသုံးရာကျောင်း (ဝိဟာရ) မည်သည် အရံရှိသည်ဖြစ်စေ၊ အရံမရှိသည်ဖြစ်စေ အလုံးစုံသော အာဝါသကျောင်းတိုက် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "yasmiṃ vihāre" ဟူသော ဤပုဒ်၌မူ တစ်ခုသော ကျောင်းအိမ်ကိုသာလျှင် ဆိုအပ်သည်။ ဤသိမ်ပိုင်းခြားခြင်း၌ ဧကကူလသန္တကအဖြစ်၊ နာနာကူလသန္တကအဖြစ်ကို ကျောင်းဒါယကာ (ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းသူ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ "chāyāya phuṭṭhokāsassa anto eva" ဟူသည်ကား အကြင်အခါ၌ လမ်းမကြီး၌ ဖြောင့်တန်းစွာ သွားသော နေဝန်းသည် မွန်းတည့်အခါသို့ ရောက်၏၊ ထိုအခါ၌ အကြင်အရပ်သို့ အရိပ်သည် ဖြန့်ကျက်၏၊ ထိုသို့ ဖြန့်ကျက်ရာအရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ "agamanapathe" ဟူသော ဤစကားကို အကြင်အရပ်သို့ ထိုနေ့၌ပင် သွား၍ တစ်ဖန် ပြန်လာခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ ထိုသို့သော သဘောရှိသော အရပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။

495. Nadiṃ otaratīti hatthapāsaṃ muñcitvā otarati. Na āpajjatīti paribhogapaccayā dukkaṭaṃ nāpajjati. Tenāha ‘‘so hī’’tiādi. Aparibhogārahattāti imināva nissaggiyacīvaraṃ anissajjetvā paribhuñjantassa dukkaṭaṃ acittakanti siddhaṃ. Ekaṃ pārupitvā ekaṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā gantabbanti idaṃ bahūnaṃ sañcāraṭṭhāne evaṃ akatvā gamanaṃ na sāruppanti katvā vuttaṃ. Bahigāme ṭhapetvā…pe… vinayakammaṃ kātabbanti vuttattā adhiṭṭhāne viya parammukhā ṭhitampi nissaggiyaṃ cīvaraṃ nissajjituṃ nissaṭṭhacīvarañca dātuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ.

၄၉၅. "nadiṃ otarati" ဟူသည်ကား ဟတ္ထပါသ်ကို လွှတ်၍ ဆင်း၏ (သက်၏)။ "na āpajjati" ဟူသည်ကား သုံးဆောင်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပါတ်သို့ မရောက်။ ထို့ကြောင့် "so hi" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "aparibhogārahattā" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း နိဿဂ္ဂိယသင်္ကန်းကို မစွန့်ဘဲ သုံးဆောင်သောရဟန်းအား သတိမမူဘဲ သုံးဆောင်သော်လည်း (အစိတ္တက) ဒုက္ကဋ်အာပါတ် ထိုက်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ပြီး၏။ "တစ်ခုကို ရုံ၍ တစ်ခုကို ပခုံးစွန်း၌ တင်၍ သွားအပ်၏" ဟူသော ဤစကားကို လူအများ သွားလာရာအရပ်၌ ဤသို့မပြုဘဲ သွားခြင်းသည် မလျောက်ပတ်သောကြောင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ရွာပြင်ပ၌ ထား၍...pe... ဝိနည်းကံကို ပြုအပ်၏" ဟု ဆိုသောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရာ၌ ကဲ့သို့ မျက်ကွယ်၌ တည်သော်လည်း နိဿဂ္ဂိယသင်္ကန်းကို စွန့်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ စွန့်ပြီးသောသင်္ကန်းကို ပေးခြင်းငှာလည်းကောင်း အပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Gamane saussāhattā ‘‘nissayo pana na paṭippassambhatī’’ti vuttaṃ. Muhuttaṃ sayitvā…pe… nissayo ca paṭippassambhatīti ettha ‘‘ussāhe apariccattepi gamanassa upacchinnattā puna uṭṭhāya saussāhaṃ gacchantānampi antarā aruṇe uṭṭhite nissayo paṭippassambhatiyevā’’ti vadanti. Parato muhuttaṃ ṭhatvāti etthāpi eseva nayo. Aññamaññassa vacanaṃ aggahetvā gatāti ettha sace evaṃ gacchantā ‘‘purāruṇā aññamaññaṃ passissāmā’’ti ussāhaṃ vināva gatā honti, aruṇuggamane nissayapaṭippassaddhi na vattabbā paṭhamataraṃyeva paṭippassambhanato. Atha ‘‘purāruṇā passissāmā’’ti saussāhāva [Pg.396] gacchanti, nissayapaṭippassaddhiyeva na vattabbā. Evañca sati ‘‘saha aruṇuggamanā nissayo paṭippassambhatī’’ti kasmā vuttaṃ? Vuccate – saussahattā paṭhamataraṃ paṭippassaddhi na vuttā. Satipi ca ussāhabhāve ekato gamanassa upacchinnattā ‘‘muhuttaṃ ṭhatvā’’ti ettha viya saha aruṇuggamanā paṭippassaddhiyeva vuttā.

သွားခြင်း၌ ဥဿာဟရှိသောကြောင့် 'နိဿရည်သည်ကား မငြိမ်း' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'တစ်ခဏအိပ်၍...' စသည်ဖြင့် 'နိဿရည်သည်လည်း ငြိမ်း၏' ဟူသော ဤပုဒ်၌— 'ဥဿာဟကို မစွန့်သော်လည်း သွားခြင်းပြတ်သွားသောကြောင့် တစ်ဖန်ထ၍ ဥဿာဟနှင့်တကွ သွားကြကုန်သော်လည်း အကြား၌ အရုဏ်တက်သဖြင့် နိဿရည်သည် ငြိမ်းသည်သာလျှင် ဖြစ်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ထိုမှတစ်ပါး တစ်ခဏရပ်၍' ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'အချင်းချင်း၏ စကားကို မယူဘဲ သွားကြကုန်၏' ဟူသော ဤပုဒ်၌— အကယ်၍ ဤသို့ သွားကြသော ရဟန်းတို့သည် 'အရုဏ်မတက်မီ အချင်းချင်း တွေ့မြင်ကြကုန်အံ့' ဟူသော ဥဿာဟမရှိဘဲ သွားကြကုန်အံ့၊ အရုဏ်တက်သောအခါ နိဿရည်ငြိမ်းခြင်းကို မဆိုအပ်၊ ရှေးဦးကပင်လျှင် ငြိမ်းပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်နည်းကား 'အရုဏ်မတက်မီ တွေ့ကြကုန်အံ့' ဟု ဥဿာဟနှင့်တကွ သွားကြကုန်အံ့၊ နိဿရည်ငြိမ်းခြင်းကိုသာလျှင် မဆိုအပ် (နိဿရည် မငြိမ်းဟု ဆိုအပ်၏)။ ဤသို့ နိဿရည်မငြိမ်းဟု ဆိုအပ်သည်ရှိသော် 'အရုဏ်တက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် နိဿရည်ငြိမ်း၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း။ ဖြေဆိုအံ့— ဥဿာဟရှိသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ငြိမ်းခြင်းကို မဆိုအပ်။ ဥဿာဟရှိသော အဖြစ်ရှိသော်လည်း တစ်ပေါင်းတည်း သွားခြင်း ပြတ်သွားသောကြောင့် 'တစ်ခဏရပ်၍' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ကဲ့သို့ အရုဏ်တက်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ငြိမ်းခြင်းကိုသာလျှင် ဆိုအပ်၏။

Antosīmāyaṃ gāmanti avippavāsasīmāsammutiyā pacchā patiṭṭhāpitagāmaṃ sandhāya vadati gāmaṃ anto katvā avippavāsasīmāsammutiyā abhāvato. Neva cīvarāni nissaggiyāni hontīti avippavāsasīmābhāvato vuttaṃ, na nissayo paṭippassambhatīti saussāhabhāvato. Antarāmaggeyeva ca nesaṃ aruṇaṃ uggacchatīti dhammaṃ sutvā āgacchantānaṃ aruṇaṃ uggacchati. Assatiyā gacchatīti assatiyā attano cīvaraṃ apaccuddharitvā therassa cīvaraṃ apaccuddharāpetvā gacchati. Evaṃ gate tasmiṃ pacchā therena saritvā paṭipajjitabbavidhiṃ dasseti ‘‘attano cīvaraṃ paccuddharitvā daharassa cīvaraṃ vissāsena gahetvā ṭhapetabba’’nti. Gantvā vattabboti āgatakiccaṃ niṭṭhapetvā vihāraṃ gatena paṭipajjitabbavidhiṃ dasseti. Anadhiṭṭhitacīvaratā, anatthatakathinatā, aladdhasammutitā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni.

'သိမ်အတွင်း၌ ရွာကို' ဟူသော ဤစကားကို အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို သမုတ်ပြီးနောက်၌ တည်ဆောက်အပ်သော ရွာကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ရွာကို အတွင်းပြု၍ အဝိပ္ပဝါသသိမ်ကို သမုတ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ 'သင်္ကန်းတို့သည် နိဿဂ္ဂိ မဖြစ်ကြကုန်' ဟူသည်ကား အဝိပ္ပဝါသသိမ် ဖြစ်သောကြောင့် ဆိုအပ်၏။ 'နိဿရည် မငြိမ်း' ဟူသည်ကား ဥဿာဟရှိသော အဖြစ်ကြောင့် ဆိုအပ်၏။ 'ထိုရဟန်းတို့အား လမ်းအကြား၌သာလျှင် အရုဏ်တက်၏' ဟူသည်ကား တရားနာ၍ ပြန်လာကြကုန်သော ရဟန်းတို့အား အရုဏ်တက်ခြင်း ဖြစ်၏။ 'သတိမေ့လျော့သဖြင့် သွား၏' ဟူသည်ကား သတိမေ့လျော့သဖြင့် မိမိ၏ သင်္ကန်းကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုဘဲ၊ မထေရ်၏ သင်္ကန်းကိုလည်း ပစ္စုဒ္ဓိုရ်မပြုစေဘဲ သွား၏။ ထိုရှင်ငယ်ရဟန်းသည် ဤသို့ သွားသည်ရှိသော် နောက်မှ မထေရ်သည် သတိရ၍ 'မိမိသင်္ကန်းကို ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ရှင်ငယ်၏သင်္ကန်းကို ချစ်ကျွမ်းဝင်သဖြင့် ယူ၍ ထားအပ်၏' ဟု ကျင့်အပ်သော အစီအရင်ကို ပြတော်မူ၏။ 'သွား၍ ပြောဆိုအပ်၏' ဟူသည်ကား လာခြင်းကိစ္စတို့ကို ပြီးစေ၍ ကျောင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ကျင့်အပ်သော အစီအရင်ကို ပြတော်မူ၏။ အဓိဋ္ဌာန်မတင်သော သင်္ကန်းရှိသည်၏အဖြစ်၊ မခင်းအပ်သော ကထိန်ရှိသည်၏အဖြစ်၊ မရအပ်သော သမုတိရှိသည်၏အဖြစ်၊ ညဉ့်ကင်းခြင်း ဟူကုန်သော ဤလေးပါးတို့သည် ဤနေရာ၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဥဒေါသိတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

3. Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā

၃. တတိယကထိန်သိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

497-499. Tatiye pāḷiyaṃ cīvarapaccāsā nikkhipitunti ettha cīvarapaccāsāya satiyā nikkhipitunti evamattho gahetabbo. Bhaṇḍikābaddhāni bhaṇḍikabaddhānītipi paṭhanti, bhaṇḍikaṃ katvā baddhānīti attho. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti ettha purimasikkhāpade viya sāmivaseneva karaṇavacanassa attho veditabbo.

၄၉၇-၄၉၉. တတိယသိက္ခာပုဒ် ပါဠိတော်၌ 'သင်္ကန်းရော်နိုင်သော အလားအလာရှိသော် ထားခြင်းငှာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ သင်္ကန်းရော်နိုင်သော မျှော်လင့်ချက် ရှိသော် ထားခြင်းငှာ ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို ယူအပ်၏။ 'ဘဏ္ဍိကာဗဒ္ဓါနိ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဘဏ္ဍိကဗဒ္ဓါနိ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဖတ်ကြကုန်၏။ အထုပ်ပြု၍ ဖွဲ့အပ်ကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။ 'နိဋ္ဌိတစီဝရသ္မိံ ဘိက္ခုနာ' ဟူသော ဤပါဠိ၌ ရှေးသိက္ခာပုဒ်၌ ကဲ့သို့ သာမိအစွမ်းဖြင့် ကရိုဏ်းဝိဘတ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။

500. Anatthate kathine cīvaramāse bhikkhuno uppannacīvaraṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ tasmiṃ māse ṭhapetuṃ vaṭṭatīti āha ‘‘ekaṃ pacchimakattikamāsaṃ ṭhapetvā’’ti. Keci pana ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvaranti [Pg.397] vacanato anatthate kathine pacchimakattikamāsasaṅkhāte cīvaramāse uppannacīvarassapi paccāsācīvare asati dasāhaparihāroyeva, tato paraṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ aṭṭhakathāya na sameti. Tathā hi accekacīvarasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.646-649 ādayo) ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamiyaṃ uppannassa accekacīvarassa anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā parihāro’’ti vuttaṃ. Tameva ca parihāraṃ sandhāya ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāya pana uppannaṃ anaccekacīvarampi paccuddharitvā ṭhapitacīvarampi etaṃ parihāraṃ labhatiyevā’’ti (pārā. aṭṭha. 2.646-649) vuttaṃ. Tasmā cīvaramāse dasāhato parampi anadhiṭṭhitaṃ avikappitampi ṭhapetuṃ vaṭṭati.

၅၀၀. ကထိန်မခင်းအပ်သော် သင်္ကန်းလပတ်လုံး၌ ရဟန်းအား ရအပ်သော သင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်မတင်လို၊ ဝိကပ္ပနာမပြုလိုပါက ထိုတစ်လပတ်လုံး ထားခြင်းငှာ အပ်၏ဟူ၍ ရည်ရွယ်၍ 'နောက်ဖြစ်သော တန်ဆောင်မုန်းလတစ်လကို ထား၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အချို့ဆရာတို့သည်ကား 'ကာလ၌လည်း ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သော ထိုသင်္ကန်းသည် အကာလသင်္ကန်းမည်၏' ဟူသော ဝစနကြောင့်၊ ကထိန်မခင်းအပ်သော် နောက်တန်ဆောင်မုန်းလဟု ဆိုအပ်သော သင်္ကန်းလ၌ ရအပ်သော သင်္ကန်း၏လည်း ပစ္စာသာသင်္ကန်း (မျှော်လင့်ရသောသင်္ကန်း) မရှိသော် ဆယ်ရက်အစောင့်အရှောက်ကိုသာ ရ၏၊ ထိုဆယ်ရက်ထက် အလွန်ထားခြင်းငှာ မအပ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဋ္ဌကထာနှင့် မညီညွတ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပုဒ် အဋ္ဌကထာ၌ သီတင်းကျွတ်လဆန်း ၅ ရက်နေ့၌ ရအပ်သော အစ္စေကသင်္ကန်းသည် ကထိန်မခင်းအပ်သော် ၁၁ ရက်အလွန်ရှိသော တစ်လ၊ ကထိန်ခင်းအပ်သော် ၁၁ ရက်အလွန်ရှိသော ငါးလပတ်လုံး အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏ဟူ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအစောင့်အရှောက်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ '၆ ရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍ ရအပ်သော အနစ္စေကသင်္ကန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပစ္စုဒ္ဓိုရ်ပြု၍ ယူအပ်သော သင်္ကန်းကိုလည်းကောင်း ထိုအစောင့်အရှောက်ကို ရသည်သာလျှင်တည်း' ဟူ၍ အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ကန်းလ၌ ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်သော်လည်း အဓိဋ္ဌာန်မတင်ရသေးသော၊ ဝိကပ္ပနာမပြုရသေးသော သင်္ကန်းကို ထားခြင်းငှာ အပ်၏။

Yadi evaṃ ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvara’’nti idaṃ kasmā vuttanti ce? Akālacīvarasāmaññato atthuddhāravasena vuttaṃ paṭhamāniyate sotassa raho viya. Ekādasamāse sattamāse ca uppannañhi cīvaraṃ vutthavassehi sesehi ca sammukhībhūtehi bhājetuṃ labbhatīti akālacīvaraṃ nāma jātaṃ. Kāle pana ‘‘saṅghassa idaṃ akālacīvaraṃ dammī’’ti anuddisitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ vutthavassehiyeva bhājetabbaṃ, na aññehīti kālacīvaranti vuccati. Ādissa dinnaṃ pana sammukhībhūtehi sabbehiyeva bhājetabbanti akālacīvaraṃ, tasmā kālepi ādissa dinnassa vutthavassehi sesehi ca sampattehi bhājanīyattā akālacīvarasāmaññato ‘‘kālepi ādissa dinnaṃ, etaṃ akālacīvara’’nti atthuddhāravasena vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ekapuggalassa vā idaṃ tuyhaṃ dammīti dinna’’nti kasmā vuttaṃ. Na hi puggalassa ādissa dinnaṃ kenaci bhājanīyaṃ hotīti? Nāyaṃ virodho ādissa vacanasāmaññato labbhamānamatthaṃ dassetuṃ tathā vuttattā.

အကယ်၍ ထိုသို့အပ်ပါမူ 'ကာလ၌လည်း ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သော ထိုသင်္ကန်းသည် အကာလသင်္ကန်းမည်၏' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဟောတော်မူသနည်းဟု မေးအံ့။ အကာလစီဝရအဖြစ်ဖြင့် တူသောကြောင့် (အကာလစီဝရသာမညအားဖြင့်) အတ္ထုဒ္ဓါရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ပထမအနိယတသိက္ခာပုဒ်၌ 'သောတသာရဟော' ဟူသော ပုဒ်ကဲ့သို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ၁၁ လပတ်လုံးနှင့် ၇ လပတ်လုံး၌ ရအပ်သော သင်္ကန်းကို ဝါမှထကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော သမုခိဘူတဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း ဝေဖန်ခြင်းငှာ ရအပ်သောကြောင့် အကာလသင်္ကန်းဟူ၍ ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းကာလ၌မူကား 'ဤအကာလသင်္ကန်းကို သံဃာအား လှူ၏' ဟု မညွှန်းဘဲ 'သံဃာအား လှူ၏' ဟု လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို ဝါမှထကုန်သော ရဟန်းတို့သာလျှင် ဝေဖန်အပ်၏၊ အခြားသူတို့ မဝေဖန်အပ်သောကြောင့် ကာလသင်္ကန်းဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ရည်ညွှန်း၍ လှူသောသင်္ကန်းကိုကား သမုခိဘူတဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းအားလုံးတို့သည်သာလျှင် ဝေဖန်အပ်သောကြောင့် အကာလသင်္ကန်းမည်၏။ ထို့ကြောင့် ကာလ၌ပင်လျှင် ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို ဝါမှထကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ရောက်လာကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း ဝေဖန်အပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်၊ အကာလစီဝရအဖြစ် တူမျှသောအားဖြင့် 'ကာလ၌လည်း ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သော ထိုသင်္ကန်းသည် အကာလသင်္ကန်းမည်၏' ဟု အတ္ထုဒ္ဓါရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ 'တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်းကောင်း၊ ဤသင်္ကန်းကို သင့်အား လှူ၏ ဟု လှူအပ်၏' ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း။ ပုဂ္ဂိုလ်အား ရည်ညွှန်း၍ လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဝေဖန်အပ်သည် မဟုတ်ပါတကားဟု မေးအံ့။ ဤစကားသည် မဆန့်ကျင်ပေ။ ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုခြင်း တူမျှသောကြောင့် ရသင့်ရထိုက်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြခြင်းငှာ ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။

Evaṃ pana avatvāti ‘‘tato ce uttari’’nti imassa ‘‘māsaparamato uttari’’nti padabhājanaṃ avatvā. Tāva uppannaṃ paccāsācīvaranti paccattavacanaṃ ‘‘attano gatikaṃ karotī’’ti karaṇakiriyāya kattubhāvato. Antarā uppannañhi paccāsācīvaraṃ māsaparamaṃ mūlacīvaraṃ ṭhapetuṃ adatvā attano dasāhaparamatāya eva paricchindatīti attano gatikaṃ karoti. Tato uddhaṃ mūlacīvaranti ettha pana mūlacīvaranti paccattavacanaṃ. Vīsatimadivasato uddhañhi uppannaṃ [Pg.398] paccāsācīvaraṃ dasāhaparamaṃ gantuṃ adatvā mūlacīvaraṃ attanā saddhiṃ karaṇasambandhatāmattena sakakālavasena paricchindatīti attano gatikaṃ karoti. Paccāsācīvare pana labhitvā visuṃ ṭhapentassa dasāhaṃ anatikkante natthi tappaccayā āpatti. Pāḷiyaṃ dasāhā kāretabbanti ettha dasāhāti karaṇatthe nissakkavacanaṃ, dasāhenāti attho. Pañcāhuppannetiādiṃ rassaṃ katvāpi paṭhanti. Ekavīse uppanne…pe… navāhā kāretabbantiādi paccāsācīvarassa uppannadivasaṃ ṭhapetvā vuttaṃ.

အကယ်၍ ဤသို့ မဆိုဘဲ 'ထိုမှတစ်ပါး အလွန်' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'တစ်လထက် အလွန်' ဟူ၍ ပဒဘာဇနီကို မဆိုမူ၍။ 'ထိုမျှလောက် ရအပ်သော ပစ္စာသာသင်္ကန်း' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ကရဏကိရိယာ၏ ကတ္တားအဖြစ်ကြောင့် ပထမာဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ (ထို့ကြောင့်) မိမိ၏ အလားတူကို ပြု၏။ အကြား၌ ရအပ်သော ပစ္စာသာသင်္ကန်းကို တစ်လအတိုင်းအရှည်ရှိသော မူလသင်္ကန်းကို မထားစေဘဲ မိမိ၏ ဆယ်ရက်အတိုင်းအရှည်ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် မိမိ၏ အလားတူကို ပြု၏။ 'ထိုမှအထက် မူလသင်္ကန်း' ဟူသော ဤပုဒ်၌မူကား 'မူလသင်္ကန်း' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ပထမာဝိဘတ်တည်း။ ရက်နှစ်ဆယ်ထက် အလွန်၌ ရအပ်သော ပစ္စာသာသင်္ကန်းကို ဆယ်ရက်အတိုင်းအရှည်သို့ မရောက်စေဘဲ မူလသင်္ကန်းကို မိမိနှင့်အတူ ပြုလုပ်ခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်ရုံမျှဖြင့် မိမိ၏ ကာလအစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြားတတ်သောကြောင့် မိမိ၏ အလားတူကို ပြု၏။ ပစ္စာသာသင်္ကန်းကိုမူကား ရရှိ၍ အသီးအသန့် ထားသောသူအား ဆယ်ရက်မလွန်သေးပါက ထိုအကြောင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်။ ပါဠိတော်၌ 'dasāhā kāretabbaṃ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'dasāhā' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကရဏအနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ 'ဆယ်ရက်ဖြင့်' ဟု အနက်ရ၏။ 'pañcāhuppanne' အစရှိသောပုဒ်ကို ရဿပြု၍လည်း ဖတ်ရွတ်ကြကုန်၏။ 'ekavīse uppanne...pe... navāhā kāretabbaṃ' အစရှိသည်ကို ပစ္စာသာသင်္ကန်း ရရှိသောနေ့ကို ချန်လှပ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။

Aññaṃ paccāsācīvaraṃ…pe… kāretabbanti idaṃ satiyā eva paccāsāya vuttanti veditabbaṃ. Sace pana ‘‘ito paṭṭhāya cīvaraṃ na labhissāmī’’ti paccāsā upacchinnā, mūlacīvarampi dasāhaṃ ce sampattaṃ, tadaheva adhiṭṭhātabbaṃ. Paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbanti paṭhamataraṃ uppannaṃ visabhāgapaccāsācīvaraṃ sandhāya vadati. Aññamaññanti aññaṃ aññaṃ, ayameva vā pāṭho. Aṅgaṃ panettha paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso.

‘အခြားသော ပစ္စာသာသင်္ကန်းကို... စီရင်အပ်၏’ ဟူသော ဤစကားကို ပစ္စာသာ (မျှော်လင့်ချက်) ရှိသောကြောင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ အကယ်၍ ‘ယခုမှစ၍ သင်္ကန်းကို ရလိမ့်မည်မဟုတ်’ ဟု ပစ္စာသာ (မျှော်လင့်ချက်) ပြတ်စဲခဲ့လျှင် မူလသင်္ကန်းသည်လည်း ဆယ်ရက်သို့ ရောက်ခဲ့အံ့၊ ထိုနေ့၌ပင် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။ ‘ပစ္စာသာသင်္ကန်းကိုလည်း ပရိက္ခာရစိုဒ်အဖြစ် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏’ ဟူသော ဤစကားကို ရှေးဦးစွာ ရရှိသော ဝိသဘာဂ (မတူသော) ပစ္စာသာသင်္ကန်းကို ရည်မှတ်၍ ဟောတော်မူ၏။ ‘aññamaññaṃ’ ဟူသည်မှာ ‘aññaṃ aññaṃ’ (တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ) ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤသည်ပင်လျှင် ပါဌ်ရင်းတည်း။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါသည် ပထမကထိန်သိက္ခာပုဒ်၌ ဟောတော်မူအပ်သည်နှင့် တူလှစွာ၏။ ထိုပထမကထိန်သိက္ခာပုဒ်၌ ဆယ်ရက်လွန်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ တစ်လလွန်ခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ဤသည်သာလျှင် အထူးဖြစ်၏။

Tatiyakathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

တတိယကထိန်သိက္ခာပုဒ် ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးပြီ။

4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

၄. ပုရာဏစီဝရသိက္ခာပုဒ် ဖွင့်ဆိုချက်

503. Catutthe bhattavissagganti pāḷipadassa bhattakiccanti attho veditabbo, ‘‘bhattasaṃvidhāna’’ntipi keci. Tattha nāma tvanti imassapi so nāma tvanti attho veditabbo, ‘‘tāya nāma tva’’nti keci.

၅၀၃. စတုတ္ထသိက္ခာပုဒ်၌ ‘bhattavissaggaṃ’ ဟူသော ပါဠိပုဒ်၏ ‘ဆွမ်းစားခြင်း ကိစ္စ’ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏၊ ‘ဆွမ်းကို စီမံခြင်း’ ဟူ၍လည်း အချို့ ဆိုကြကုန်၏။ ‘tattha nāma tvaṃ’ ဟူသော ဤပုဒ်၏လည်း ‘ထိုသင်သည်’ ဟု အနက်ကို သိအပ်၏၊ ‘ထိုသူမသည် သင်သည်’ ဟူ၍လည်း အချို့ ဆိုကြကုန်၏။

505. Pitā ca mātā ca pitaro, pitūnaṃ pitaro pitāmahā, tesaṃyeva yugo pitāmahayugo, tasmā yāva sattamā pitāmahayugā pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo. Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahitoti. ‘‘Yāva sattamā pitāmahayugā’’ti vacanato heṭṭhā ca uddhañca aṭṭhamayugo ñāti nāma na hoti. Desanāmukhameva cetanti pitāmahayugāti pitāmaha-ggahaṇaṃ desanāmukhaṃ pitāmahīmātāmahīādīnampi adhippetattā. Pitu mātā pitāmahī. Mātu pitā mātāmaho[Pg.399]. Mātu mātā mātāmahī. Ettha kiñcāpi pañcasatasākiyānīnaṃ vasena bhikkhubhāve ṭhatvā parivattaliṅgāya bhikkhuniyā ca vasena ekatoupasampannā bhikkhunī labbhati, tathāpi pakatiniyāmeneva dassetuṃ ‘‘bhikkhunī nāma ubhatosaṅghe upasampannā’’ti vuttaṃ. ‘‘Kappaṃ katvāti vacanato dinnakappameva pācittiyaṃ janetī’’ti vadanti. ‘‘Purāṇacīvaraṃ nāma sakiṃ nivatthampi sakiṃ pārutampī’’ti idaṃ nidassanamattanti āha ‘‘antamaso paribhogasīsenā’’tiādi. ‘‘Kāyena phusitvā paribhogoyeva paribhogo nāmā’’ti kurundiyaṃ adhippāyo.

၅၀၅. အဖနှင့် အမိကို မိဘ (ပီတရော) ဟု ခေါ်၏။ မိဘတို့၏ အဖကို ဘိုး (ပီတာမဟ) ဟု ခေါ်၏။ ထိုဘိုးတို့၏ အစုံသည် ဘိုးအစုံ (ပီတာမဟာယုဂ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ခုနစ်ဆက်မြောက်သော ဘိုးအစုံတိုင်အောင် ဘိုးနှစ်ဦးတို့၏ အစုံဟူ၍ ဤအရာ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ ဘိုး (ပီတာမဟ) သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် အမိဖက်မှအဘိုး (မာတာမဟ) ကိုလည်း ယူအပ်ပြီးဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ 'ခုနစ်ဆက်မြောက်သော ဘိုးအစုံတိုင်အောင်' ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် အောက်ဖက်၌လည်းကောင်း၊ အထက်ဖက်၌လည်းကောင်း ရှစ်ဆက်မြောက်သော အစုံသည် ဆွေမျိုးဟူ၍ မခေါ်ဆိုနိုင်ပေ။ '၎င်းသည် ဒေသနာမုခ (ဒေသနာ၏အဦး) မျှသာတည်း' ဟူသည်မှာ ဘိုးအစုံ၌ ဘိုးကို ယူခြင်းသည် ဘွား၊ အမိဖက်မှအဘွား စသည်တို့ကိုလည်း အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဒေသနာ၏အဦးပြု၍ ဟောတော်မူခြင်းတည်း။ အဖ၏ အမိသည် ဘွား (ပီတာမဟီ) မည်၏။ အမိ၏ အဖသည် အမိဖက်မှအဘိုး (မာတာမဟ) မည်၏။ အမိ၏ အမိသည် အမိဖက်မှအဘွား (မာတာမဟီ) မည်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ငါးရာသော သာကီဝင်မင်းသမီးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းအဖြစ်၌ တည်၍ လိင်ပြန်သော ဘိက္ခုနီ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ဖက်တည်း၌ ရဟန်းဖြစ်သော (ဧကတောဥပသမ္ပန္န) ဘိက္ခုနီကို အကယ်၍ ရနိုင်သော်လည်း၊ ထိုသို့ ရနိုင်သော်လည်း ပကတိအမှတ်ဖြင့် ပြခြင်းငှာ 'ဘိက္ခုနီမည်သည် ဥဘတောသံဃာ (နှစ်ဖက်သောသံဃာ) ၌ ရဟန်းဖြစ်သောသူတည်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ကပ္ပဗိန္ဒုထိုး၍' ဟု ဆိုသောကြောင့် ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးပြီးသော သင်္ကန်းသည်သာ ပါစိတ်အာပတ်ကို ဖြစ်စေ၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'သင်္ကန်းဟောင်းမည်သည် တစ်ကြိမ်ဝတ်အပ်သည်ဖြစ်စေ၊ တစ်ကြိမ်ရုံအပ်သည်ဖြစ်စေ' ဟူသော ဤစကားသည် သာဓက (ပုံစံ) ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'အနည်းဆုံး သုံးဆောင်ခြင်းအစရှိသည်' ကို ဟောတော်မူ၏။ 'ကိုယ်ဖြင့် ထိ၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည်သာ သုံးဆောင်ခြင်းမည်၏' ဟု ကုရုန္ဒီအဋ္ဌကထာ၌ အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။

506. Kāyavikāraṃ katvāti idaṃ yāva ‘‘orato ṭhapetī’’ti padaṃ, tāva sabbapadesu sambandhitabbaṃ. Yathā sā ‘‘dhovāpetukāmo aya’’nti jānāti, evaṃ kāyavikāraṃ katvāti attho. ‘‘Kāyavikāraṃ katvā’’ti vacanato kāyavācāhi kañci vikāraṃ akatvā hatthena hatthe dentassapi anāpatti. Antodvādasahatthe okāseti idaṃ visesanaṃ yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Tathā hi hatthena hatthe dentassa pādamūle ca ṭhapetvā dentassa ‘‘antodvādasahatthe okāse’’ti idaṃ vattabbanti natthi aññathā asambhavato. Sati hi sambhave byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ hoti. Upari ‘‘khipatī’’tiādīni pana sandhāya idaṃ visesanaṃ vuttaṃ, tasmā antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari khipantassa aññassa hatthe pesentassa ca āpatti. Upacāraṃ pana muñcitvā kāyavācāhi vikāraṃ katvā āṇāpentassapi anāpatti. Upacāreti antodvādasahatthameva okāsaṃ vadati. Upacāraṃ muñcitvāti dvādasahatthūpacāraṃ muñcitvā.

၅၀၆. ‘ကိုယ်၏ဖောက်ပြန်မှုကို ပြု၍’ ဟူသော ဤပုဒ်ကို ‘ထိုမတိုင်မီ ထား၏’ ဟူသော ပုဒ်တိုင်အောင် ခပ်သိမ်းသောပုဒ်တို့၌ စပ်အပ်၏။ အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုဘိက္ခုနီသည် ‘ဤသူသည် လျှော်စေလို၏’ ဟု သိနိုင်အံ့၊ ထိုသို့ ကိုယ်၏ဖောက်ပြန်မှုကို ပြု၍ ဟု အနက်ရ၏။ ‘ကိုယ်၏ဖောက်ပြန်မှုကို ပြု၍’ ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဖောက်ပြန်မှုကို မပြုဘဲ လက်ဖြင့် လက်သို့ ပေးသောရဟန်းအားလည်း အာပတ်မသင့်။ ‘တစ်ဆယ်နှစ်တောင်အတွင်းဖြစ်သော အရပ်၌’ ဟူသော ဤဝိသေသနကို ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ စပ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လက်ဖြင့် လက်သို့ ပေးသောသူအားလည်းကောင်း၊ ခြေရင်း၌ ထား၍ ပေးသောသူအားလည်းကောင်း ‘တစ်ဆယ်နှစ်တောင်အတွင်းဖြစ်သော အရပ်၌’ ဟု ဤစကားကို ဆိုရန်မရှိသောကြောင့်တည်း၊ အခြားနည်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သာမညဖြစ်ခြင်းနှင့် ဖောက်ပြန်ကွဲပြားခြင်း ရှိမှသာ ဝိသေသနသည် အကျိုးရှိသည် ဖြစ်၏။ အထက်သို့ ‘ပစ်ချ၏’ အစရှိသော ပုဒ်တို့ကိုမူကား ရည်မှတ်၍ ဤဝိသေသနကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဆယ်နှစ်တောင်အတွင်းဖြစ်သော အရပ်၌ ရပ်၍ အထက်သို့ ပစ်ချသောသူအားလည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသူ၏လက်သို့ စေလွှတ်သောသူအားလည်းကောင်း အာပတ်သင့်၏။ ဥပစာကိုမူကား လွတ်၍ ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် ဖောက်ပြန်မှုကို ပြုကာ စေခိုင်းသောသူအားလည်း အာပတ်မသင့်။ ‘ဥပစာ’ ဟူသည် ဆယ်နှစ်တောင်အတွင်းရှိသော အရပ်ကို ဆို၏။ ‘ဥပစာကို လွတ်၍’ ဟူသည် ဆယ်နှစ်တောင်ဥပစာကို ကျော်လွန်၍ ဟု ဆိုလို၏။

Ekena vatthunāti paṭhamaṃ katvā niṭṭhāpitaṃ sandhāya vuttaṃ. Rajane anāpattīti rajanaṃ paccāsīsantassapi ‘‘dhovitvā ānehī’’ti vuttattā anāpatti anāṇattiyā katattā. ‘‘Avuttā dhovatī’’ti iminā ‘‘avuttā rajati, avuttā ākoṭetī’’ti idampi vuttameva hotīti āha – ‘‘avuttā dhovatīti iminā lakkhaṇena anāpattī’’ti. Sambahulā āpattiyo āpajjatīti pācittiyena saddhiṃ dve dukkaṭāni āpajjati. Yathāvatthukamevāti nissaggiyamevāti attho. Pañca satāni parimāṇametāsanti pañcasatā.

‘ဝတ္ထုတစ်ခုဖြင့်’ ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ပြုလုပ်၍ ပြီးဆုံးစေအပ်သော အမှုကို ရည်မှတ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ‘ဆိုးခြင်း၌ အာပတ်မရှိ’ ဟူသည်မှာ ဆိုးခြင်းကို မျှော်လင့်သော်လည်း ‘လျှော်၍ ယူဆောင်ခဲ့လော့’ ဟု ဆိုသောကြောင့် မစေခိုင်းဘဲ ပြုလုပ်သောကြောင့် အာပတ်မသင့်။ ‘မဆိုဘဲ လျှော်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ‘မဆိုဘဲ ဆိုး၏၊ မဆိုဘဲ နယ်၏’ ဟူသော ဤသည်ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏ဟု ရည်မှတ်၍ ‘မဆိုဘဲ လျှော်၏ဟူသော ဤလက္ခဏာဖြင့် အာပတ်မရှိ’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ‘များစွာသော အာပတ်တို့သို့ ရောက်၏’ ဟူသည်မှာ ပါစိတ်အာပတ်နှင့်အတူ ဒုက္ကဋ်အာပတ်နှစ်ခုတို့သို့ ရောက်၏။ ‘ဝတ္ထုအားလျော်စွာသာလျှင်’ ဟူသည်မှာ နိဿဂ္ဂိယအာပတ်သာလျှင်တည်းဟု အနက်ရ၏။ ‘ငါးရာ’ ဟူသည် ထိုသူတို့အား ငါးရာသော အရေအတွက်အတိုင်းအရှည် ရှိသောကြောင့်တည်း။

507. Cīvaraṃ [Pg.400] dhovāti…pe… āṇāpentassāti ettha tāya dhovanaṃ paccāsīsantassapi anāpatti. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni.

၅၀၇. ‘သင်္ကန်းကို လျှော်လော့... စေခိုင်းသောသူအား’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထိုဘိက္ခုနီမ၏ လျှော်ခြင်းကို မျှော်လင့်သောသူအားလည်း အာပတ်မသင့်။ သင်္ကန်းဟောင်းဖြစ်ခြင်း၊ ဥပစာ၌ တည်၍ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သော ဘိက္ခုနီကို စေခိုင်းခြင်း၊ ထိုဘိက္ခုနီမ၏ လျှော်ခြင်းစသည်တို့ ဖြစ်ခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကုန်၏။

Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပုရာဏစီဝရသိက္ခာပုဒ် ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးပြီ။

5. Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

၅. စီဝရပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပုဒ် ဖွင့်ဆိုချက်

508. Pañcame apaññatte sikkhāpadeti gaṇamhā ohīyanasikkhāpade apaññatte. Vihāravāranti vihārapaṭijagganavāraṃ. Koṭṭhāsasampattīti sakalā aṅgapaccaṅgasampatti. Sabbapariyantanti chaṭṭhassa aññacīvarassa abhāvā pañcannaṃ cīvarānaṃ ekamekaṃ sabbesaṃ pariyantanti sabbapariyantaṃ. Antaravāsakādīsu hi pañcasu ekamekaṃ aññassa chaṭṭhassa abhāvā pañcannaṃ antameva hoti. Athavā pañcasu cīvaresu ekamekaṃ attano aññassa dutiyassa abhāvā antameva hotīti sabbameva pariyantanti sabbapariyantaṃ, sabbaso vā pariyantanti sabbapariyantaṃ. Tenāha – ‘‘aññaṃ…pe… natthī’’ti. Yathā tassa manoratho na pūratīti ‘‘sarīrapāripūriṃ passissāmī’’ti tassa uppanno manoratho yathā na pūrati. Evaṃ hatthataleyeva dassetvāti sarīraṃ adassetvāva dātabbacīvaraṃ hatthatale ‘‘handā’’ti dassetvā.

၅၀၈. ငါးခုမြောက် (သိက္ခာပုဒ်) ၌ - "apaññatte sikkhāpade" ဟူသည် အပေါင်းမှ ဖဲခွါခြင်း ဆိုင်ရာ သိက္ခာပုဒ်ကို မပညတ်ရသေးမီ ဟူလို။ "vihāravāra" ဟူသည် ကျောင်းဝတ်ကို ပြုစုလုပ်ကျွေးရမည့် အလှည့်ကို ဆိုလိုသည်။ "koṭṭhāsasampatti" ဟူသည် အင်္ဂါကြီးငယ် အားလုံး ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုသည်။ "sabbapariyanta" ဟူသည် ခြောက်ခုမြောက် အခြားသော သင်္ကန်း မရှိခြင်းကြောင့် ငါးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီသည် အားလုံးတို့၏ အယုတ်ဆုံး (အငယ်ဆုံး) ဖြစ်သောကြောင့် "sabbapariyanta" မည်၏။ အန္တရဝါသကစသည့် ငါးထည်တို့တွင် တစ်ခုစီ တစ်ခုစီသည် ခြောက်ခုမြောက် အခြားသင်္ကန်း မရှိသဖြင့် ငါးထည်တို့တွင် အငယ်ဆုံး (အတိုဆုံး) သာ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ငါးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ခုစီသည် မိမိမှတစ်ပါး ဒုတိယသင်္ကန်း မရှိသဖြင့် အငယ်ဆုံးသာ ဖြစ်သောကြောင့် အားလုံးသည်သာလျှင် အငယ်ဆုံးဖြစ်၍ "sabbapariyanta" မည်၏၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကျဉ်းဆုံးဖြစ်၍ "sabbapariyanta" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "aññaṃ...pe... natthi" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "yathā tassa manoratho na pūrati" ဟူသည် "ခန္ဓာကိုယ် ပြည့်စုံမှုကို ငါကြည့်အံ့" ဟု ထိုရှင်ဥပါယီမထေရ်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အလိုဆန္ဒသည် မပြည့်စုံသကဲ့သို့ ဟူလို။ "evaṃ hatthatale yeva dassetvā" ဟူသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို မပြဘဲ ပေးအပ်မည့် သင်္ကန်းကို လက်ဝါးပြင်၌ "ရော့၊ ယူလော့" ဟု ပြ၍ ဟူလို။

510. Vihatthatāyāti vihatahatthatāya, agaṇatāya appaccayatāya appaṭisaraṇatāyāti vuttaṃ hoti. Samabhitunnattāti pīḷitattā. Parivattetabbaṃ parivattaṃ, parivattameva pārivattakaṃ, parivattetvā dīyamānanti attho.

၅၁၀. "vihatthatāya" ဟူသည် လက်ဟောင်းနွမ်းပျက်စီးခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် အားကိုးရာမရှိခြင်း၊ အကြောင်းမရှိခြင်း၊ ခိုကိုးရာမရှိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "samabhitunnattā" ဟူသည် နှိပ်စက်အပ်ခြင်းကြောင့် (ပင်ပန်းခြင်းကြောင့်) ဟု ဆိုလိုသည်။ လဲလှယ်အပ်သော သင်္ကန်းကို "parivatta" ဟု ခေါ်၏၊ ထို "parivatta" သည်ပင် "pārivattaka" မည်၏၊ လဲလှယ်၍ ပေးလှူအပ်သော သင်္ကန်းဟူသည် အနက်တည်း။

512. Upacāreti dvādasahatthūpacāraṃ sandhāya vadati. Upacāraṃ vā muñcitvā khipantīti dvādasahatthaṃ muñcitvā orato ṭhapenti, na purimasikkhāpade viya dvādasahatthabbhantareyevāti adhippāyo. Aññatra pārivattakāti yaṃ antamaso harītakakhaṇḍampi datvā vā dassāmīti ābhogaṃ katvā vā pārivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā. Acittakabhāvena na sametīti yathā aññātikāya ñātikasaññissa vematikassa ca gaṇhato acittakattā āpatti[Pg.401], evamidhāpi ‘‘bhikkhuniyā santakaṃ ida’’nti ajānitvā gaṇhatopi āpattiyevāti adhippāyo. Vassāvāsikaṃ detīti puggalikaṃ katvā deti. Paṃsukūlaṃ attano atthāya ṭhapitabhāvaṃ jānitvā gaṇhantenapi aññassa santakaṃ gahitaṃ nāma na hotīti āha – ‘‘sace pana saṅkārakūṭādīsū’’tiādi. Asāmikañhi paṃsukūlanti vuccati. Paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvāti ‘‘asāmikaṃ ida’’nti saññaṃ uppādetvā. Evaṃ pana paṃsukūlasaññaṃ anuppādetvā gaṇhituṃ na vaṭṭati.

၅၁၂. "upacāra" ဟူသည် ၁၂ တောင်ရှိသော ဥပစာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ "upacāraṃ vā muñcitvā khipanti" ဟူသည် ၁၂ တောင် အကွာအဝေးကို ချန်လှပ်၍ အနီးအပါး၌ ထားကြသည်၊ ရှေးသိက္ခာပုဒ်၌ ကဲ့သို့ ၁၂ တောင် အတွင်း၌သာ မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "aññatra pārivattakā" ဟူသည် အနည်းဆုံး ဖန်ခါးသီးတစ်စိတ်ကို ပေး၍ဖြစ်စေ၊ "ငါ ပြန်ပေးပါမည်" ဟု နှလုံးသွင်း၍ဖြစ်စေ လဲလှယ်သော သင်္ကန်းကို ယူခြင်းမှတစ်ပါး ထိုအရာကို ချန်လှပ်၍ ဟူလို။ "acittakabhāvena na sameti" ဟူသည် ဆွေမျိုးမတော်စပ်သော အမျိုးသမီးအပေါ် ဆွေမျိုးတော်စပ်သည်ဟု ထင်မှတ်၍ သော်လည်းကောင်း၊ ယုံမှားသံသယဖြစ်၍ သော်လည်းကောင်း ယူသောသူအား စိတ်မရှိသော်လည်း အာပတ်သင့်သကဲ့သို့၊ ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း "ဤအရာသည် ဘိက္ခုနီ၏ ဥစ္စာဖြစ်သည်" ဟု မသိဘဲ ယူသောသူအားလည်း အာပတ်သင့်သည်သာဖြစ်ကြောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "vassāvāsikaṃ deti" ဟူသည် ပုဂ္ဂလိကပြု၍ ပေးလှူသည်။ မိမိအတွက် ထားရှိသော ပံ့သုကူသင်္ကန်း ဖြစ်မှန်းသိ၍ ယူသောသူသည်ပင် အခြားသူ၏ ဥစ္စာကို ယူသည်မမည်ကြောင်း ပြလို၍ "sace pana saṅkārakūṭādīsu..." စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ ပိုင်ရှင်မရှိသော အရာကိုသာ ပံ့သုကူဟု ခေါ်၏။ "paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā" ဟူသည် "ဤအရာသည် ပိုင်ရှင်မရှိသောအရာ ဖြစ်သည်" ဟု အမှတ်သညာကို ဖြစ်စေ၍ ဟူလို။ သို့သော် ဤကဲ့သို့ ပံ့သုကူအမှတ်သညာကို မဖြစ်စေဘဲ မယူအပ်ပေ။

513. Aññātikāya aññātikasaññīti tikapācittiyanti ettha iti-saddo ādiattho. Tīṇi parimāṇamassāti tikaṃ, tikañca taṃ pācittiyañcāti tikapācittiyaṃ, tīṇi pācittiyānīti attho.

၅၁၃. ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူ၌ ဆွေမျိုးမတော်စပ်ဟု အမှတ်ရှိသူ စသည်၌ "tikapācittiya" ဟူသော နေရာဝယ် "iti" သဒ္ဒါသည် အစရှိသည်ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ သုံးခုသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော အရာကို "tika" (တိက) ဟု ခေါ်၏၊ တိကလည်း ဖြစ်၍ ပါစိတ်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် "tikapācittiya" မည်၏၊ ပါစိတ်အာပတ် သုံးပါးဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

514. Pattatthavikādiṃ yaṃkiñcīti anadhiṭṭhānupagaṃ sandhāya vadati. ‘‘Cīvaraṃ nāma channaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ vikappanupagaṃ pacchima’’nti hi vuttattā adhiṭṭhānupagaṃ yaṃkiñci na vaṭṭati. Tenevāha – ‘‘vikappanupagapacchimacīvarappamāṇa’’ntiādi. Yasmā bhisicchavi mahantāpi senāsanasaṅgahitattā cīvarasaṅkhyaṃ na gacchatīti neva adhiṭṭhānupagā na vikappanupagā ca, tasmā anadhiṭṭhānupagasāmaññato vuttaṃ. Sacepi mañcappamāṇā bhisicchavi hoti, vaṭṭatiyevāti. Ko pana vādo pattatthavikādīsūti mahatiyāpi tāva bhisicchaviyā anadhiṭṭhānupagattā anāpatti, tato khuddakataresu anadhiṭṭhānupagesu pattatthavikādīsu kimeva vattabbanti adhippāyo. Paṭiggahaṇaṃ kiriyā, aparivattanaṃ akiriyā. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

၅၁၄. "pattatthavikādiṃ yaṃkiñci" ဟူသည် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် မအပ်သောအရာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။ "သင်္ကန်းမည်သည် သင်္ကန်းခြောက်ထည်တွင် တစ်ခုခုဖြစ်၍ ဝိကပ္ပနာပြုရန် အငယ်ဆုံးသင်္ကန်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အပ်သော တစ်စုံတစ်ခုကို မယူအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "vikappanupagapacchimacīvarappamāṇa" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဘုံလျှော်အိတ် (bhisicchavi) သည် ကြီးမားသော်လည်း သေနာသန (အိပ်ရာနေရာ) တွင် အကျုံးဝင်သောကြောင့် သင်္ကန်းဟူသော အခေါ်အဝေါ်ထဲသို့ မဝင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန်လည်း မအပ်၊ ဝိကပ္ပနာပြုရန်လည်း မအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် မအပ်သောအရာဟူ၍ မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ကုတင်ပမာဏရှိသော ဘုံလျှော်အိတ် ဖြစ်စေကာမူ အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ဘုံလျှော်အိတ်ကြီးသည်ပင် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် မအပ်သဖြင့် အာပတ်မသင့်လျှင်၊ ၎င်းထက် သေးငယ်သော အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် မအပ်သည့် သပိတ်အိတ် စသည်တို့၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ခံယူခြင်းသည် ပြုလုပ်ခြင်း (ကိရိယာ) ဖြစ်ပြီး၊ မလဲလှယ်ခြင်းသည် မပြုလုပ်ခြင်း (အကိရိယာ) ဖြစ်သည်။ ဝိကပ္ပနာပြုလောက်သော သင်္ကန်းဖြစ်ခြင်း၊ လဲလှယ်စရာ မရှိခြင်း၊ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သော ဘိက္ခုနီ၏ လက်မှ ခံယူခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

သင်္ကန်းခံယူခြင်း သိက္ခာပုဒ် အဖွင့် (စီဝရပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်) ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

၆. အညာတကဝိညတ္တိသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

515. Chaṭṭhe patikiṭṭhoti nihīno, lāmakoti attho. Lolajātikoti lolasabhāvo. Paṭuyeva paṭṭo. Tenāha ‘‘cheko’’tiādi. Kismiṃ viyāti ettha ‘‘kismiṃ viyā’’ti nipātavasena samānatthaṃ ‘‘kiṃsu viyā’’ti nipātapadanti āha ‘‘kiṃsu viyā’’ti, kiṃ viyāti [Pg.402] attho, dukkhaṃ viyāti adhippāyo. Tenāha ‘‘kileso viyā’’tiādi. Dhammavasena upacāravasena nimantanā dhammanimantanāti pāḷipadassa attho veditabbo. Sace pana ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti idaṃ saccameva vuttaṃ siyā, pavāritoyeva hoti. Yasmā pana pavāretvāpi adātukāmo appavāritaṭṭhāneyeva tiṭṭhati, tasmā bhagavā pavāritāpavāritabhāvaṃ avicāretvā ‘‘ñātako te, upananda, aññātako’’ti ñātakaaññātakabhāvaṃyeva vicāresi. Musiṃsūti vilumpiṃsu.

၅၁၅. ခြောက်ခုမြောက် (သိက္ခာပုဒ်) ၌ - "patikiṭṭho" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော၊ ဖျင်းအူသော ဟူသောအနက်တည်း။ "lolajātiko" ဟူသည် လျှပ်ပေါ်လော်လည်သော သဘောရှိသော။ လိမ္မာပါးနပ်သူကိုပင် "paṭṭo" ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် "cheko" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ "kismiṃ viyā" ဟူသော ပုဒ်၌ "kismiṃ viyā" ဟူသည် နိပါတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်တူသော "kiṃsu viyā" ဟူသော နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်သောကြောင့် "kiṃsu viyā" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အဘယ်ကဲ့သို့နည်း ဟူသောအနက်ဖြစ်ပြီး ဆင်းရဲဒုက္ခကဲ့သို့ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် "kileso viyā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ တရားနှင့်အညီ သော်လည်းကောင်း၊ ချဉ်းကပ်မှု အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖိတ်ကြားခြင်းကို "dhammanimantana" ဟု ခေါ်ကြောင်း ပါဠိပုဒ်၏ အနက်ကို သိအပ်၏။ အကယ်၍ "အရှင်ဘုရား၊ အလိုရှိရာကို မိန့်တော်မူပါ" ဟု ဤစကားကို အမှန်တကယ် ပြောဆိုခဲ့ပါက ဖိတ်ကြားအပ်ပြီးသူ (ပဝါရိတ) ဖြစ်၏။ သို့သော် ဖိတ်ကြားပြီးသော်လည်း မလှူဒါန်းလိုသဖြင့် မဖိတ်ကြားသောသူ၏ အခြေအနေ၌ တည်ရှိနေသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖိတ်ကြားခြင်း၊ မဖိတ်ကြားခြင်းကို မစိစစ်ဘဲ "ဥပနန္ဒ၊ သင်နှင့် ဆွေမျိုးတော်သလော၊ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သလော" ဟု ဆွေမျိုးတော်စပ်ခြင်း၊ မတော်စပ်ခြင်းကိုသာ စိစစ်မေးမြန်းတော်မူခဲ့သည်။ "musiṃsu" ဟူသည် လုယက်ဖျက်ဆီးကြကုန်ပြီ ဟူလို။

517. Anupubbakathāti anupubbena vinicchayakathā. Sesaparikkhārānaṃ saddhivihārikehi gahitattā nivāsanapārupanamattameva avasiṭṭhanti āha ‘‘nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā’’ti. Saddhivihārikānaṃ tāva āgamanassa vā anāgamanassa vā ajānanatāya vuttaṃ ‘‘therehi neva tāva…pe… bhañjitabba’’nti. Paresampi atthāya labhantīti attano cīvaraṃ dadamānā sayaṃ sākhābhaṅgena paṭicchādentīti tesaṃ atthāyapi bhañjituṃ labhanti. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti vacanato īdisesu bhūtagāmapātabyatāpi anuññātāyeva hotīti āha – ‘‘neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hotī’’ti. Na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭanti tesaṃ titthiyaddhajānaṃ dhāraṇepi dukkaṭaṃ natthi.

၅၁၇. "anupubbakathā" ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဆုံးဖြတ်ချက်ချသော စကားတည်း။ ကျန်ရှိသော ပရိက္ခရာများကို သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့က ယူဆောင်သွားကြသဖြင့် ဝတ်ရုံစရာ (သင်းပိုင်နှင့် ဧကသီ) မျှသာ ကျန်ရှိတော့ကြောင်း ပြလို၍ "nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သဒ္ဓိဝိဟာရိကတို့၏ လာခြင်း၊ မလာခြင်းကို မသိရသေးသောကြောင့် "therehi neva tāva...pe... bhañjitabba" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ အခြားသူတို့အတွက်လည်း ရရှိနိုင်သည်ဖြစ်ရာ မိမိ၏ သင်္ကန်းကို ပေးလှူလျက် မိမိကိုယ်ကို သစ်ကိုင်းချိုး၍ ကွယ်ကာကြသဖြင့် သူတို့အတွက်လည်း သစ်ကိုင်းချိုးခွင့် ရရှိကြသည်။ "မြက်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ သစ်ရွက်ဖြင့်ဖြစ်စေ ဖုံးလွှမ်း၍ လာအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူချက်အရ ဤသို့သော အခြေအနေမျိုး၌ သက်ရှိသစ်ပင်ကို ဖျက်ဆီးခြင်း (ဘူတဂါမပါတဗျတာ) ကိုလည်း ခွင့်ပြုပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် "neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hoti" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭaṃ" ဟူသည် ထိုတိတ္ထိတို့၏ တံခွန် (အမှတ်အသား) များကို ဝတ်ရုံဆင်မြန်းရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် မသင့်ပေ ဟူလို။

Yāni ca nesaṃ vatthāni dentīti sambandho. Therānaṃ sayameva dinnattā vuttaṃ ‘‘acchinnacīvaraṭṭhāne ṭhitattā’’ti. Yadi laddhiṃ gaṇhāti, titthiyapakkantako nāma hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘laddhiṃ aggahetvā’’ti. ‘‘No ce hoti saṅghassa vihāracīvaraṃ vā…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti iminā antarāmagge paviṭṭhavihārato nikkhamitvā aññattha attano abhirucitaṭṭhānaṃ gacchantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ. Iminā ca ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchatī’’ti vuttaṃ antarāmagge ṭhitavihārampi sace naggo hutvā gacchati, dukkaṭamevāti veditabbaṃ. Yadi evaṃ tattha kasmā na vuttanti ce? Anokāsattā. Tattha hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, acchinnacīvarassa vā…pe… cīvaraṃ viññāpetu’’nti iminā sambandhena saṅghikampi cīvaraṃ nivāsetuṃ pārupituñca anujānanto ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ…pe… gahetvā pārupitu’’nti āha, tasmā tattha anokāsattā dukkaṭaṃ na vuttaṃ.

ထိုသူတို့အား အဝတ်အထည်တို့ကို ပေးကြကုန်၏ဟူသော စကားနှင့် စပ်စပ်ရမည်။ မထေရ်တို့သည် ကိုယ်တိုင် ပေးသောကြောင့် 'သင်္ကန်းအလုခံရသူ၏ အဖြစ်၌ တည်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကယ်၍ မိစ္ဆာအယူကို ယူငြားအံ့၊ တိတ္ထိဘက်သို့ ကူးပြောင်းသွားသူ မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'မိစ္ဆာအယူကို မယူဘဲ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘အကယ်၍ သံဃာ၏ ကျောင်းသင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း ...ပ... မရှိအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ခရီးအကြား၌ ဝင်သောကျောင်းမှ ထွက်၍ အခြား မိမိအလိုရှိရာ အရပ်သို့ သွားသော ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်ပုံကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤစကားဖြင့် ‘အကြင်ကျောင်းသို့ ရှေးဦးစွာ ရောက်၏’ ဟု ဆိုအပ်သော ခရီးအကြားရှိ ကျောင်းသို့လည်း အကယ်၍ ကိုယ်လုံးတီး သွားငြားအံ့၊ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်သာဟု မှတ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုကျောင်း၌ အဘယ်ကြောင့် (ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်ကြောင်းကို) မဟောသနည်းဟူမူ - အခွင့်မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ ‘ရဟန်းတို့... သင်္ကန်းအလုခံရသော ရဟန်းအား ...ပ... သင်္ကန်းကို တောင်းခြင်းငှာ ခွင့်ပြု၏’ ဟူသော ဤစကားနှင့် ဆက်စပ်၍ သံဃိကသင်္ကန်းကိုလည်း ဝတ်ရုံခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူလျက် ‘အကြင်ကျောင်းသို့ ရှေးဦးစွာ...ပ... ယူ၍ ဝတ်ရုံလော့’ ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုကျောင်း၌ အခွင့်မရှိသောကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် ဖြစ်ပုံကို မဟောခြင်း ဖြစ်သည်။

Vihāracīvaranti [Pg.403] senāsanacīvaraṃ. Cimilikāhīti paṭapilotikāhi. Tassa uparīti bhūmattharaṇassa upari. Videsagatenāti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā videsagatena. Ekasmiṃ…pe… ṭhapetabbanti ettha ‘‘lesena gahetvā agatattā ṭhapentena ca saṅghikaparibhogeneva ṭhapitattā aññasmiṃ senāsane niyamitampi aññattha ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Paribhogenevāti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā paribhuñjanena.

ဝိဟာရစီဝရဟူသည် ကျောင်းသုံးသင်္ကန်းတည်း။ စိမိလိကာဟိ ဟူသည် အဝတ်စုတ်တို့ဖြင့် တည်း။ တဿ ဥပရိ ဟူသည် မြေပြင်အခင်း၏ အထက်၌ တည်း။ ဝိဒေသဂတေန ဟူသည် အခြားသင်္ကန်းကို မရသဖြင့် တစ်ပါးသော အရပ်သို့ သွားသော ရဟန်းသည် တည်း။ ‘တစ်ခုသော ...ပ... ထားအပ်၏’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘အကြောင်းပြ၍ ယူ၍ လာသည်မဟုတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထားသောသူသည်လည်း သံဃိက သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့်သာ ထားသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြားကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ သတ်မှတ်အပ်သော်လည်း အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ ထားရန် သင့်၏’ ဟု ဆရာအချို့တို့ ဆိုကြကုန်၏။ ပရိဘောဂေနေဝ ဟူသည် အခြားသင်္ကန်းကို မရသဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းဖြင့်သာ တည်း။

519-521. Paribhogajiṇṇanti yathā tena cīvarena sarīraṃ paṭicchādetuṃ na sakkā, evaṃ jiṇṇaṃ. Kappiyavohārenāti kayavikkayāpattito mocanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Viññāpentassā’’ti imasseva atthaṃ vibhāveti ‘‘cetāpentassa parivattāpentassā’’ti. Attano dhanena hi viññāpanaṃ nāma parivattanamevāti adhippāyo. Saṅghavasena pavāritānaṃ viññāpane vattaṃ dasseti ‘‘pamāṇameva vaṭṭatī’’ti. Saṅghavasena hi pavārite sabbesaṃ sādhāraṇattā adhikaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ yaṃ pavāretīti yaṃ yaṃ cīvarādiṃ dassāmīti pavāreti. Viññāpanakiccaṃ natthīti vinā viññattiyā dīyamānattā viññāpetvā kiṃ karissatīti adhippāyo. Aññassatthāyāti etthāpi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti idaṃ anuvattatiyevāti āha ‘‘attano ñātakapavārite’’tiādi. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.

၅၁၉-၅၂၁. ပရိဘောဂဇိဏ္ဏ ဟူသည် ထိုသင်္ကန်းဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို မဖုံးလွှမ်းနိုင်အောင် ထိုသို့ ဆွေးမြေ့ စုတ်ပြတ်နေသော သင်္ကန်းတည်း။ ကပ္ပိယဝေါဟာရေန ဟူသည် ဝယ်ယူရောင်းချခြင်း အာပတ်မှ လွတ်စေရန် မိန့်တော်မူအပ်သော စကားတည်း။ ‘တောင်းသောရဟန်းအား’ ဟူသော ဤစကား၏ အနက်ကိုပင် ‘ဝယ်စေသော ရဟန်းအား၊ လဲလှယ်စေသော ရဟန်းအား’ ဟု ထင်ရှားပြတော်မူသည်။ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြင့် တောင်းခြင်းမည်သည် လဲလှယ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သံဃာ့အစွမ်းဖြင့် ဖိတ်ကြားအပ်သောသူတို့အား တောင်းခြင်း၌ ဝတ်ကို ‘အတိုင်းအရှည်မျှသာ သင့်၏’ ဟု ပြတော်မူသည်။ သံဃာ့အစွမ်းဖြင့် ဖိတ်ကြားအပ်သည်ရှိသော် အားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောကြောင့် အလွန်အကျွံ တောင်းခြင်းငှာ မသင့်ပေ။ ‘အကြင်အကြင်ကို ဖိတ်ကြား၏’ ဟူသည် အကြင်အကြင် သင်္ကန်းစသည်ကို ပေးအံ့ဟု ဖိတ်ကြားခြင်းတည်း။ တောင်းခြင်းကိစ္စ မရှိဟူသည် တောင်းခြင်းမရှိဘဲ လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် တောင်း၍ ဘာပြုအံ့နည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အညဿတ္ထာယ ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ‘ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားအပ်သူတို့၏’ ဟူသော ဤစကားသည် အစဉ်လိုက်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘မိမိ၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ၊ ဖိတ်ကြားအပ်သူတို့အား’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဝိကပ္ပနာသို့ ရောက်နိုင်သော သင်္ကန်းဖြစ်ခြင်း၊ အခွင့်မဟုတ်သော အခါမဟုတ်ခြင်း၊ ဆွေမျိုးမတော်စပ် မဖိတ်ကြားသောသူထံမှ တောင်းခြင်း၊ ထိုသို့ တောင်းခြင်းကြောင့် ရရှိခြင်း ဟူ၍ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

အညာတကဝိညာတသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

၇. တတုတ္တရိသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

522. Sattame pāḷiyaṃ paggāhikasālanti dussavāṇijakānaṃ āpaṇaṃ. ‘‘Paggāhitasāla’’ntipi paṭhanti.

၅၂၂. သတ္တမသိက္ခာပုဒ် ပါဠိတော်၌ 'ပဂ္ဂါဟိကသာလာ' ဟူသည် အထည်သည်ကုန်သည်တို့၏ ဆိုင်တည်း။ 'ပဂ္ဂါဟိတသာလာ' ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြကုန်၏။

523-524. Abhīti upasaggoti tassa visesatthābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘haritunti attho’’ti. Vara-saddassa icchāyaṃ vattamānattā āha ‘‘icchāpeyyā’’ti. Daṭṭhu khematoti ettha gāthābandhavasena anunāsikalopo daṭṭhabbo. Saantaranti antaravāsakasahitaṃ. Uttaranti uttarāsaṅgaṃ. Assa cīvarassāti sāditabbacīvarassa. Acchinnasabbacīvarenāti acchinnāni [Pg.404] sabbāni tīṇi cīvarāni assāti acchinnasabbacīvaro, tenāti attho. Yassa hi acchindanasamaye tīṇi cīvarāni sannihitāni honti, tāni sabbāni acchinnānīti so ‘‘acchinnasabbacīvaro’’ti vuccati. Teneva ‘‘acchinnasabbacīvarena ticīvarakenā’’ti vuttaṃ. Ticīvarakenāti hi acchindanasamaye ticīvarassa sannihitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana vinayatecīvarikabhāvaṃ dhutaṅgatecīvarikabhāvaṃ vā sandhāya. Evaṃ paṭipajjitabbanti ‘‘santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’nti vuttavidhinā paṭipajjitabbaṃ. Aññenāti acchinnaasabbacīvarena. Yassa tīsu cīvaresu ekaṃ vā dve vā cīvarāni acchinnāni honti, tenāti attho. Aññathāpīti ‘‘santaruttaraparama’’nti vuttavidhānato aññathāpi. Yassa hi tīsu dve cīvarāni acchinnāni honti, ekaṃ sāditabbaṃ. Ekasmiṃ acchinne na sāditabbanti na tassa santaruttaraparamasādiyanaṃ sambhavati, ayameva ca attho padabhājanena vibhāvito. Tenāha ‘‘taṃ vibhāgaṃ dassetu’’nti.

၅၂၃-၅၂၄. ‘အဘိ’ ဟူသော ဥပသာရပုဒ်သည် ထိုပုဒ်၏ အနက်ထူးမရှိပုံကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဆောင်ယူခြင်းဟူသော အနက်တည်း’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဝရ’သဒ္ဒါသည် အလိုရှိခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘တောင့်တရာ၏’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘ဒဋ္ဌု ခေမတော’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ဂါထာဗန္ဓ၏ အစွမ်းဖြင့် နိဂ္ဂဟိတ် ကျေခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ‘သန္တရံ’ ဟူသည် သင်းပိုင်နှင့်တကွ ဖြစ်သော။ ‘ဥတ္တရံ’ ဟူသည် ဧကသီကိုယ်ဝတ်ကို။ ‘အဿ စီဝရဿ’ ဟူသည် သာယာအပ်သော သင်္ကန်းအား။ ‘အစ္ဆိန္နသဗ္ဗစီဝရေန’ ဟူသည် လုယက်အပ်သော အလုံးစုံသော သုံးထည်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းသည် အစ္ဆိန္နသဗ္ဗစီဝရ မည်၏၊ ထိုရဟန်းဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ အကြင်ရဟန်းအား လုယက်စဉ်အခါ၌ သုံးထည်သော သင်္ကန်းတို့သည် အနီး၌ ရှိကုန်၏၊ ထိုသင်္ကန်းအားလုံးကို လုယက်အပ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းကို ‘အစ္ဆိန္နသဗ္ဗစီဝရ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘အလုံးစုံသော သင်္ကန်းကို လုယက်အပ်သော တိစီဝရိတ် ဆောင်သောရဟန်းဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘တိစီဝရိကေန’ ဟူသော စကားကို လုယက်စဉ်အခါ၌ သုံးထည်သော သင်္ကန်း၏ အနီး၌ ရှိသည်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ဝိနည်းလာ တိစီဝရိတ်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဓုတင်လာ တိစီဝရိတ်အဖြစ်ကိုသော်လည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်ပေ။ ‘ဤသို့ ကျင့်အပ်၏’ ဟူသည် ‘ထိုရဟန်းသည် သင်းပိုင်၊ ဧကသီ အတိုင်းအရှည်ရှိသော သင်္ကန်းကို ထိုထက်လွန်၍ သာယာအပ်၏’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော နည်းစနစ်ဖြင့် ကျင့်အပ်၏။ ‘အညေန’ ဟူသည် အလုံးစုံသော သင်္ကန်းကို အလုမခံရသော ရဟန်းဖြင့်။ အကြင်ရဟန်းအား သုံးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ထည် သို့မဟုတ် နှစ်ထည်သော သင်္ကန်းကို လုယက်အပ်ကုန်၏၊ ထိုရဟန်းဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ‘အညထာပိ’ ဟူသည် ‘သင်းပိုင်၊ ဧကသီ အတိုင်းအရှည်ရှိသော’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သော အစီအရင်မှ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့်လည်း။ အကြင်ရဟန်းအား သုံးထည်တို့တွင် နှစ်ထည်ကို လုယက်အပ်ကုန်၏၊ တစ်ထည်ကို သာယာအပ်၏။ တစ်ထည်ကိုသာ လုယက်သော် မသာယာအပ်။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအား သင်းပိုင်၊ ဧကသီ အတိုင်းအရှည်ကို သာယာခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ၊ ဤအနက်ကိုပင် ပဒဘာဇနီဖြင့် ထင်စွာ ပြတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုအဖို့အစုကို ပြခြင်းငှာ’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။

Keci pana ‘‘ticīvarakenāti vuttattā ticīvaraṃ parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā paribhuñjato tasmiṃ naṭṭhe bahūnipi gahetuṃ labhatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Padabhājanassa hi adhippāyaṃ dassentena yasmā pana ‘‘acchinnasabbacīvarena…pe… taṃ vibhāgaṃ dassetu’’nti vuttaṃ, padabhājane ca na tādiso attho upalabbhati, tasmā taṃ na gahetabbameva. Yampi mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yassa adhiṭṭhitacīvarassa tīṇi naṭṭhānī’’ti, tatthāpi adhiṭṭhitaggahaṇaṃ sarūpakathanamattanti gahetabbaṃ, na pana ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarassevāti evamattho gahetabbo pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca tathā atthassa asambhavato. Na hi ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarasseva idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti sakkā viññātuṃ. Purimasikkhāpadena hi acchinnacīvarassa aññātakaviññattiyā anuññātattā pamāṇaṃ ajānitvā viññāpanavatthusmiṃ pamāṇato sādiyanaṃ anujānantena bhagavatā idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmā ‘‘parikkhāracoḷikassa bahumpi sādituṃ vaṭṭatī’’ti ayamattho neva pāḷiyā sameti, na ca bhagavato adhippāyaṃ anulometi.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ‘တိစီဝရိကေန ဟု မိန့်တော်မူသောကြောင့် သုံးထည်သော သင်္ကန်းကို ပရိက္ခာရာစောဠ အစွမ်းဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ သုံးဆောင်သော ရဟန်းအား ထိုသင်္ကန်း ပျောက်ဆုံးသည်ရှိသော် များစွာသော သင်္ကန်းတို့ကိုလည်း ရနိုင်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားကို မယူအပ်ပေ။ ပဒဘာဇနီ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ပြတော်မူသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် အကြင်ကြောင့် ‘အလုံးစုံသော သင်္ကန်းကို အလုခံရသော ရဟန်းဖြင့် ...ပ... ထိုအဖို့အစုကို ပြခြင်းငှာ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ပဒဘာဇနီ၌လည်း ထိုကဲ့သို့သော အနက်မျိုးကို မရနိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့၏ စကားကို မယူအပ်သည်သာတည်း။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ ‘အကြင် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်သော သင်္ကန်း သုံးထည်လုံး ပျောက်ဆုံးအပ်၏’ ဟု အကြင်စကားကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုစကား၌လည်း အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်းကို ဖော်ပြခြင်းသည် သရုပ်ကို ပြရုံမျှသာဟု မှတ်အပ်၏၊ ‘တိစီဝရိတ် အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်သော သင်္ကန်း၏သာလျှင်’ ဟု ဤကဲ့သို့ အနက်ကို မယူအပ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း ထိုသို့သော အနက်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ တိစီဝရိတ် အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားသာလျှင် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်၏ဟု မသိနိုင်ပေ။ ရှေးသိက္ခာပုဒ်ဖြင့် သင်္ကန်းအလုခံရသော ရဟန်းအား ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူထံမှ တောင်းခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူပြီးဖြစ်သောကြောင့် အတိုင်းအရှည်ကို မသိဘဲ တောင်းအပ်သော ဝတ္ထု၌ အတိုင်းအရှည်အတိုင်း သာယာခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ပရိက္ခာရာစောဠဆောင်သော ရဟန်းအား များစွာကိုလည်း သာယာခြင်းငှာ သင့်၏’ ဟူသော ဤအနက်သည် ပါဠိတော်နှင့်လည်း မညီညွတ်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်နှင့်လည်း မလျော်ပေ။

Yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbānīti ettha yassa ticīvarato adhikampi cīvaraṃ aññattha ṭhitaṃ atthi, tadātassa cīvarassa alabbhanīyabhāvato tenapi [Pg.405] sādituṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Pakatiyāva santaruttarena caratīti sāsaṅkasikkhāpadavasena vā avippavāsasammutivasena vā tatiyassa alābhena vā carati. ‘‘Dve naṭṭhānī’’ti adhikārattā vuttaṃ ‘‘dve sāditabbānī’’ti. Ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissatīti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ dvīsu naṭṭhesu ekaṃ sādiyantena samo bhavissati ubhinnampi santaruttaraparamatāya avaṭṭhānato. Yassa ekaṃyeva hotīti aññena kenaci kāraṇena vinaṭṭhasesacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ.

‘‘Yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni’’ ဟူသော ပါဌ်၌— အကြင်ရဟန်းအား တိစီဝရ (သုံးထည်သော သင်္ကန်း) ထက် ပိုလွန်သော သင်္ကန်းသည် အခြားတစ်ပါးသော အရပ်၌ တည်ရှိနေသော်လည်း၊ ထိုအခါ၌ ထိုသင်္ကန်းကို မရနိုင်သောကြောင့် ထိုရဟန်းသည်လည်း (သင်္ကန်းနှစ်ထည်ကို) တောင်းခံ (သာယာ) အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘‘Pakatiyāva santaruttarena carati’’ ဟူသည်ကား သာသင်္ကသိက္ခာပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဝိပ္ပဝါသသမ္မုတိ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးခုမြောက်သော သင်္ကန်းကို မရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သွားလာလှည့်လည်၏။ ‘‘Dve naṭṭhānီ’’ ဟူသော ပုဒ်၏ အာဏာအစွမ်းကြောင့် ‘‘dve sāditabbānီ’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘‘Ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati’’ ဟူသည်ကား သုံးထည်သော သင်္ကန်းတို့တွင် နှစ်ထည် ပျောက်ဆုံးလတ်သော် တစ်ထည်ကို တောင်းခံ (သာယာ) သော ရဟန်းနှင့် တူမျှလိမ့်မည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နှစ်ထည်လုံးပင် သန္တရုတ္တရပရမ (သင်းပိုင်နှင့် ဧကသီမျှသာ ရှိခြင်း) အဖြစ်၌ တည်သောကြောင့်တည်း။ ‘‘Yassa ekaṃyeva hotီ’’ ဟူသော ပုဒ်ကို အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ပျောက်ပျက်၍ ကျန်ရှိသော သင်္ကန်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။

526. ‘‘Sesakaṃ tuyheva hotūti dentī’’ti vuttattā ‘‘pamāṇayuttaṃ gaṇhissāma, sesakaṃ āharissāmā’’ti vatvā gahetvā gamanasamayepi ‘‘sesakampi tumhākaññeva hotū’’ti vadanti, laddhakappiyameva. Pavāritānanti acchinnakālato pubbeyeva pavāritānaṃ. Pāḷiyā na sametīti santaruttaraparamato uttari sādiyane anāpattidassanatthaṃ ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttattā na sameti. Santaruttaraparamaṃ sādiyantassa hi āpattippasaṅgoyeva natthi, sati ca sikkhāpadena āpattippasaṅge anāpatti yuttā dassetunti adhippāyo. Keci pana ‘‘pamāṇameva vaṭṭatīti idaṃ sallekhadassanatthaṃ vutta’’nti vadanti.

၅၂၆. ‘‘Sesakaṃ tuyheva hotūti dentī’’ ဟူသော ပါဌ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘ငါတို့သည် အတိုင်းအရှည်ပမာဏနှင့် ညီသည်ကို ယူကြကုန်အံ့၊ အကြွင်းကို ဆောင်ခဲ့ကြကုန်အံ့’’ ဟု ဆို၍ ယူကာ သွားသောအခါ၌လည်း ‘‘အကြွင်းကိုလည်း အရှင်ဘုရားတို့အားသာလျှင် ဖြစ်ပါစေလော’’ ဟု ဆိုကြကုန်အံ့၊ ရအပ်သော အပ်စပ်သော အရာသာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘‘Pavāritānaṃ’’ ဟူသည်မှာ လုယက်ခြင်း မခံရမီ ကာလအပိုင်းအခြားမှ ရှေးဦးစွာ ဖိတ်ကြားအပ်ကုန်သော သူတို့အား ဆိုလိုသည်။ ‘‘Pāḷiyā na sameti’’ ဟူသည်မှာ သန္တရုတ္တရပရမ (သင်းပိုင်နှင့် ဧကသီမျှသာ ရှိခြင်း) ထက် အလွန် တောင်းခံ (သာယာ) ရာ၌ အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြအံ့သောငှာ ‘‘ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားအပ်သူတို့အား အာပတ်မရှိ’’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ပါဠိတော်နှင့် မညီပေ။ အကယ်စင်စစ် သန္တရုတ္တရပရမမျှကို တောင်းခံ (သာယာ) သော သူအား အာပတ်သင့်ရန် အကြောင်းမရှိပေ၊ သိက္ခာပုဒ်အားဖြင့် အာပတ်သင့်ရန် အကြောင်းရှိမှသာလျှင် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြခြင်းငှာ သင့်မြတ်၏ ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ အချို့ဆရာတို့သည်ကား ‘‘အတိုင်းအရှည်ပမာဏအတိုင်းသာ ရအပ်၏ဟူသော စကားကို သလ္လေခ (ခြိုးခြံမှု) ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏’’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Yasmā panidaṃ…pe… na vuttanti etthāyamadhippāyo – ‘‘aññassatthāyā’’ti vuccamāne aññesaṃ atthāya pamāṇaṃ atikkamitvāpi gaṇhituṃ vaṭṭatīti āpajjati, tañca aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃ paññattattā vatthunā saṃsandiyamānaṃ na sameti. Na hi yaṃ vatthuṃ nissāya sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmiṃyeva anāpattivacanaṃ yuttanti. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi ‘‘imassa sikkhāpadassa attano sādiyanapaṭibaddhatāvasena pavattattā ‘aññassatthāyā’ti vattuṃ okāsoyeva natthi, tasmā na vutta’’nti kathitaṃ. Idha ‘‘aññassatthāyā’’ti avuttattā aññesaṃ atthāya ñātakapavāritesu adhikaṃ viññāpentassa āpattīti ce? Na, tattha purimasikkhāpadeneva anāpattisiddhito. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.

‘‘Yasmā panidaṃ…pe… na vuttaṃ’’ ဟူသော စကား၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘‘အခြားသူ၏ အကျိုးငှာ’’ ဟု ဆိုအပ်ပါက အခြားသူတို့၏ အကျိုးငှာ အတိုင်းအရှည်ပမာဏကို လွန်၍လည်း ယူခြင်းငှာ အပ်၏ဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်၏။ ထိုစကားသည်လည်း အခြားသူ၏ အကျိုးငှာ တောင်းခြင်းဟူသော ဝတ္ထုကြောင့် ပညတ်အပ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ဝတ္ထုနှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ကြည့်ပါက မညီညွတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြင်ဝတ္ထုကို အမှီပြု၍ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသည်မဟုတ်၊ ထိုဝတ္ထု၌သာလျှင် အာပတ်မသင့်ဟူသော စကားသည် သင့်မြတ်၏ဟူ၍ မညီညွတ်ပြန်ပေ။ ဂဏ္ဍިပုဒ် သုံးစောင်လုံး၌ကား ‘‘ဤသိက္ခာပုဒ်သည် မိမိ၏ တောင်းခံသာယာခြင်းနှင့် စပ်သော အစွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် ‘အခြားသူ၏ အကျိုးငှာ’ ဟု ဆိုခြင်းငှာ အခွင့်ပင် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် မဆိုအပ်’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ‘‘အခြားသူ၏ အကျိုးငှာ’’ ဟု မဆိုအပ်သောကြောင့် အခြားသူတို့၏ အကျိုးငှာ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားသူတို့၌ အလွန် တောင်းသော ရဟန်းအား အာပတ်သင့်သလောဟု မေးအံ့။ အာပတ်မသင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဆွေမျိုး ဖိတ်ကြားသူတို့၏ အရာ၌ ရှေးသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်လျှင် အာပတ်မသင့်ခြင်း အကျိုးပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုထက်အလွန်ဖြစ်ခြင်း (တဒုတ္တရိတ)၊ ခိုးသူ လုယက်ခြင်းဟူသော အကြောင်းရှိခြင်း (အစ္ဆိန္နာဓိကာရဏတာ)၊ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား တောင်းခြင်း (အညာတကဝิညတ္တိ)၊ ထိုသို့ တောင်းသဖြင့် ရခြင်း (ပါဋိလာဘ) ဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

တဒုတ္တရိသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

8. Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

၈. ပထမဥပက္ခဋသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

527. Aṭṭhame [Pg.406] api mayyāti pāṭhepi soyevattho. Ayyāti pana bahuvacanena āmantanaṃ kataṃ.

၅၂၇. ရှစ်ခုမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ ‘‘api mayya’’ ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ထိုအနက်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ‘‘ayyā’’ ဟူသော ပုဒ်ကိုမူကား ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။

528-529. Apadissāti ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti evaṃ apadisitvā. Paccayaṃ katvāti kāraṇaṃ katvā. Uddissāti ettha yo kattāti ‘‘uddissā’’ti iminā vuttauddisanakiriyāya yo kattā. Cīvaraṃ cetāpenti parivattenti etenāti cīvaracetāpannaṃ. Na-kārāgamaṃ katvā cīvaracetāpannanti vuttaṃ, ‘‘cīvaracetāpana’’ntipi paṭhanti. Pacuravohāravasenāti yebhuyyavohāravasena. Yebhuyyavasena hi gharasāmikaṃ daṭṭhukāmā tassa gharaṃ gacchantīti tatheva bahulaṃ vohāro. Byañjanamattamevāti attho netabbo natthīti adhippāyo.

၅၂၈-၅၂၉. ‘‘Apadissa’’ ဟူသည်မှာ ‘‘ဤမည်သော ရဟန်းအား လှူအံ့’’ ဟု ဤသို့ ညွှန်ပြ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘‘Paccayaṃ katvā’’ ဟူသည်မှာ အကြောင်းပြု၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘‘Uddissa’’ ဟူသော ပုဒ်၌ အကြင်ကတ္တားကို ဆိုလိုသည်မှာ ‘‘uddissa’’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဥဒ္ဒိဿနကိရိယာ၏ ကတ္တားကို ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းတို့သည် ဤရွှေငွေအစရှိသည်ဖြင့် သင်္ကန်းကို ဝယ်ယူ (လဲလှယ်) ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရွှေငွေအစရှိသည်ကို သင်္ကန်းဝယ်ယူကြောင်း (စီဝရစေတာပန) ဟု ခေါ်၏။ ‘‘န’’ အက္ခရာကို လာစေ၍ ‘‘cīvaracetāpanna’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ‘‘cīvaracetāpana’’ ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ ‘‘Pacuravohāravasena’’ ဟူသည်မှာ ယေဘုယျဝေါဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ယေဘုယျအားဖြင့် အိမ်ရှင်ကို တွေ့မြင်လိုသော သူတို့သည် ထိုသူ၏ အိမ်သို့ သွားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသည် များလှ၏။ ‘‘Byañjanamattameva’’ ဟူသော ပုဒ်၌ ဆောင်အပ်သော အနက်ထူး မရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

531. Samakepi pana anāpattīti yadagghanakaṃ so dātukāmo hoti, tadagghanake anāpatti mūlaṃ vaḍḍhetvā adhikavidhānaṃ anāpannattā. Ettha ca ‘‘dātukāmomhī’’ti attano santike avuttepi dātukāmataṃ sutvā yadagghanakaṃ so dātukāmo hoti, tadagghanakaṃ āharāpetuṃ vaṭṭati. Agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpadanti ettha agghavaḍḍhanaṃ etassa atthīti agghavaḍḍhanakaṃ, agghavaḍḍhanaṃ sandhāya idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyo. Cīvaraṃ dehīti saṅghāṭiādīsu yaṃkiñci cīvaraṃ sandhāya vadati. Cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni.

၅၃၁. ‘‘Samakepi pana anāpatti’’ ဟူသည်ကား ဒါယကာသည် အကြင်မျှလောက် တန်ဖိုးရှိသော ဝတ္ထုကို လှူဒါန်းလို၏၊ ထိုတန်ဖိုးမျှရှိသော ဝတ္ထုကို တောင်းခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တန်ဖိုးကို ပွားစေ၍ အလွန်စီရင်ခြင်း (သို့မဟုတ် အလွန်တောင်းဆိုခြင်း) သို့ မရောက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤအရာ၌လည်း ‘‘ငါသည် လှူဒါန်းလို၏’’ ဟု မိမိထံ၌ တိုက်ရိုက်မပြောသော်လည်း လှူဒါန်းလိုကြောင်းကို ကြားသိရ၍ ထိုဒါယကာ လှူဒါန်းလိုသော တန်ဖိုးမျှရှိသော ဝတ္ထုကို ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ အပ်၏။ ‘‘Agghavaḍḍhanakañhi idaṃ sikkhāpadaṃ’’ ဟူသော အရာ၌ ‘‘ဤသိက္ခာပုဒ်အား တန်ဖိုးကို ပွားစေခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် တန်ဖိုးပွားစေခြင်းရှိသော သိက္ခာပုဒ် (အဂ္ဃဝဍ္ဎနက) မည်၏’’ ဟု ဤသို့ ဝိဂ္ဂဟပြုအပ်၏။ တန်ဖိုးပွားစေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘‘သင်္ကန်းကို ပေးပါ’’ ဟူသည်မှာ ဒုကုဋ်အစရှိသော သင်္ကန်းတို့တွင် တစ်ခုခုသော သင်္ကန်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုကြကုန်၏။ သင်္ကန်း၌ သာ၍ လိုချင်ခြင်း (စီဝရေ ဘိယျောkamyata)၊ ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား တောင်းခြင်း (အညာတကဝိညတ္တိ)၊ ထိုသို့ တောင်းသဖြင့် ရရှိခြင်း (ပါဋိလာဘ) ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမဥပက္ခဋသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

532. Dutiyaupakkhaṭe vattabbaṃ natthi.

၅၃၂. ဒုတိယဥပက္ခဋသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။

10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

၁၀. ရာဇသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

537-539. Rājasikkhāpade pana ‘‘ajjaṇho’’ti pāṭhe ‘‘ajjuṇho’’tipi paṭhanti. Bhogoti bhuñjitabbo. Yaṃ vuttaṃ mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘iminā [Pg.407] cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehīti idaṃ āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sace hi ‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyyā’’ti, tattha āgamanassa suddhiyā vā asuddhiyā vā visesappayojanaṃ na dissati. Satipi hi āgamanassa asuddhabhāve dūto attano kusalatāya kappiyavohārena vadati, ‘‘kappiyakārako na niddisitabbo’’ti idaṃ natthi, na ca dūtena kappiyavohāravasena vutte dāyakena idaṃ kathaṃ pesitanti īdisī vicāraṇā upalabbhati, avicāretvā ca taṃ na sakkā jānituṃ, yadi pana āgamanassa asuddhattā kappiyakārako niddisitabbo na bhaveyya, cīvarānaṃ atthāya dūtassa hatthe akappiyavatthusmiṃ pesite sabbattha dāyakena kathaṃ pesitanti pucchitvāva kappiyakārako niddisitabbo bhaveyya. Tasmā asatipi āgamanasuddhiyaṃ sace so dūto attano kusalatāya kappiyavohāravasena vadati, dūtasseva vacanaṃ gahetabbaṃ. Yadi hi āgamanasuddhiyevettha pamāṇaṃ, mūlasāmikena kappiyavohāravasena pesitassa dūtassa akappiyavohāravasena vadatopi kappiyakārako niddisitabbo bhaveyya, tasmā sabbattha dūtavacanameva pamāṇanti gahetabbaṃ.

၅၃၇-၅၃၉. ရာဇသိက္ခာပုဒ်၌မူ 'အဇ္ဇဏှော' ဟူသော ပါဌ်၌ 'အဇ္ဇုဏှော' ဟူ၍လည်း ဖတ်ရွတ်ကြကုန်၏။ ဘောဂဟူသည် သုံးဆောင်အပ်သော အရာတည်း။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ 'ဤသင်္ကန်းဖိုးဖြင့် သင်္ကန်းကို ဝယ်ယူ၍ ဤမည်သော ရဟန်းအား သင်္ကန်းဖြင့် လှူဒါန်းလော့ ဟူသော ဤစကားသည် သင်္ကန်းရောက်လာခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်း (အာဂမနသုဒ္ဓိ) ကို ပြရန် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ဤသင်္ကန်းကို ဤမည်သော ရဟန်းအား ပေးလော့ဟု စေလွှတ်ပါက ဆောင်ယူလာပုံ မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် အကပ္ပိယဝတ္ထုကို အကြောင်းပြု၍ ရဟန်းသည် ကပ္ပိယကာရကကိုလည်း ညွှန်ပြရန် မလိုပေ' ဟု ဟောကြားထားရာ၊ ထိုစကား၌ လာခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်း သို့မဟုတ် မစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ထူးခြားသော အကျိုးကျေးဇူးကို မတွေ့ရပေ။ လာခြင်း၏ အကြောင်းစင်ကြယ်မှု မရှိသော်လည်း တမန်သည် မိမိ၏ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် ကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုပါက 'ကပ္ပိယကာရကကို မညွှန်ပြအပ်' ဟူသော ဤအကြောင်းပြချက်မျိုး မရှိနိုင်ပေ။ တမန်က ကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုသောအခါ အလှူဒါယကာသည် ဤသင်္ကန်းဖိုးကို မည်သို့ စေလွှတ်လိုက်သနည်းဟု ဤကဲ့သို့ စုံစမ်းမေးမြန်းခြင်းမျိုး မရှိနိုင်သလို၊ မစုံစမ်းဘဲလည်း ထိုအကြောင်းကို မသိနိုင်ပေ။ အကယ်၍ လာခြင်း မစင်ကြယ်သဖြင့် ကပ္ပိယကာရကကို မညွှန်ပြအပ်ပါက၊ သင်္ကန်းအတွက် တမန်၏လက်ဝယ်သို့ အကပ္ပိယဝတ္ထုကို ပေးအပ်စေလွှတ်သော ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ ဒါယကာက မည်သို့စေလွှတ်လိုက်သနည်းဟု မေးမြန်းပြီးမှသာ ကပ္ပိယကာရကကို ညွှန်ပြအပ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် လာခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်း မရှိသော်လည်း အကယ်၍ ထိုတမန်သည် မိမိ၏ လိမ္မာကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် ကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုပါက တမန်၏ စကားကိုသာ မှတ်ယူရမည်။ အကယ်၍ ဤနေရာ၌ လာခြင်း၏ စင်ကြယ်ခြင်းသာ ပမာဏဖြစ်ပါက၊ ဥစ္စာရှင်က ကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် စေလွှတ်လိုက်သော်လည်း တမန်က အကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် ပြောဆိုသောအခါ၌ပင် ကပ္ပိယကာရကကို ညွှန်ပြအပ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ တမန်၏ စကားသည်သာ ပမာဏဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်။

Iminā cīvaracetāpannenātiādinā pana imamatthaṃ dasseti – kappiya vasena āgatampi cīvaramūlaṃ īdisena dūtavacanena akappiyaṃ hoti, tasmā taṃ paṭikkhipitabbanti. Tenevāha – ‘‘tena bhikkhunā so dūto evamassa vacanīyo’’tiādi. Suvaṇṇaṃ, rajataṃ, kahāpaṇo, māsakoti imāni hi cattāri nissaggiyavatthūni, muttā, maṇi, veḷuriyo, saṅkho, silā, pavāḷaṃ, lohitaṅko, masāragallaṃ, satta dhaññāni, dāsidāsaṃ, khettaṃ, vatthu, pupphārāmaphalārāmādayoti imāni dukkaṭavatthūni ca attano vā cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭanti, tasmā taṃ sādituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti vuttaṃ, ‘‘cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmā’’ti idaṃ pana attānaṃ uddissa ābhatattā vattuṃ vaṭṭati, tasmā vuttaṃ. ‘‘Veyyāvaccakaro niddisitabbo’’ti idaṃ ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti kappiyavacanena vuttattā anuññātaṃ. Sace pana dūto ‘‘ko imaṃ gaṇhātī’’ti vā [Pg.408] ‘‘kassa demī’’ti vā vadati, na niddisitabbo. ‘‘Ārāmiko vā upāsako vā’’ti idaṃ sāruppatāya vuttaṃ, ṭhapetvā pana pañca sahadhammike yo koci kappiyakārako vaṭṭati. ‘‘Eso kho, āvuso, bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti idaṃ bhikkhussa kappiyavacanadassanatthaṃ vuttaṃ. Evameva hi vattabbaṃ, ‘‘etassa dehī’’tiādi na vattabbaṃ. So vā cetāpessati vāti ettha eko vā-saddo padapūraṇo, ‘‘saññatto so mayā’’tiādi pana dūtena evaṃ ārociteyeva taṃ codetuṃ vaṭṭati, nevāssa hatthe datvā gatamattakāraṇenāti dassanatthaṃ vuttaṃ.

'ဤသင်္ကန်းဖိုးဖြင့်' အစရှိသော စကားဖြင့် ဤအနက်ကို ပြ၏ - ကပ္ပိယနည်းလမ်းဖြင့် ရောက်လာသော်လည်း ဤသို့သော တမန်၏ စကားကြောင့် သင်္ကန်းဖိုးသည် အကပ္ပိယဖြစ်သွားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသင်္ကန်းဖိုးကို ငြင်းပယ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ထိုရဟန်းသည် ထိုတမန်ကို ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ရွှေ၊ ငွေ၊ အသပြာ၊ မာသက ဟူသော ဤလေးပါးသော နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုတို့နှင့် ပုလဲ၊ ပတ္တမြား၊ ကြောင်မျက်ရွဲ၊ ခရုသင်း၊ ကျောက်သလင်း၊ သန္တာ၊ ပတ္တမြားနီ၊ ပတ္တမြားပြောက် (မသာရဂလ္လ)၊ စပါးမျိုး ခုနစ်ပါး၊ ကျွန်မိန်းမ ကျွန်ယောက်ျား၊ လယ်မြေ၊ အိမ်ရာဝိုင်းမြေ၊ ပန်းဥယျာဉ် သစ်သီးဥယျာဉ် အစရှိသော ဤဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုတို့ကို မိမိအတွက်သော်လည်းကောင်း၊ စေတီ၊ သံဃာ၊ ဂိုဏ်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက်သော်လည်းကောင်း ဝန်ခံလက်ခံရန် မအပ်စပ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဝတ္ထုတို့ကို သာယာခြင်းမပြုအပ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ 'ငါ့ရှင်... ငါတို့သည် သင်္ကန်းဖိုးကို လက်မခံကြပါ၊ သင်္ကန်းကိုမူကား လက်ခံကြပါသည်' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'သင်္ကန်းကိုမူကား လက်ခံပါသည်' ဟူသော ဤစကားသည် မိမိကို ရည်စူး၍ ယူဆောင်လာသောကြောင့် ပြောဆိုအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဝေယျာဝစ္စကရကို ညွှန်ပြအပ်၏' ဟူသော ဤစကားကို 'အရှင်ဘုရားတို့အား ဝေယျာဝစ္စကရ တစ်ဦးဦး ရှိပါသလော' ဟု ကပ္ပိယဝေါဟာရစကားဖြင့် မေးမြန်းသောကြောင့် ခွင့်ပြုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ တမန်က 'ဤအရာကို မည်သူ ယူမည်နည်း' သို့မဟုတ် 'မည်သူ့အား ပေးရမည်နည်း' ဟု ပြောဆိုပါက မညွှန်ပြအပ်ပေ။ 'အာရာမိက (ကျောင်းစောင့်) သော်လည်းကောင်း၊ ဥပါသကာသော်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤစကားကို လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဟောတော်မူ၏။ သီတင်းသုံးဖော် ငါးယောက်တို့ကို ချန်လှပ်၍ အခြားမည်သည့် ကပ္ပိယကာရကမဆို အပ်စပ်ပေသည်။ 'ငါ့ရှင်... ဤသူသည် ရဟန်းတို့၏ ဝေယျာဝစ္စကရဖြစ်သည်' ဟူသော ဤစကားသည် ရဟန်း၏ အပ်စပ်သော ပြောဆိုမှုကို ပြရန် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့သာ ပြောဆိုအပ်၏၊ 'ထိုသူအား ပေးလော့' အစရှိသည်ဖြင့် မပြောဆိုအပ်ပေ။ 'ထိုသူသည်လည်းကောင်း ဝယ်ပေးလတ္တံ့' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် ပဒပူရဏ (ပုဒ်ပြည့်စေရုံ) မျှသာ ဖြစ်သည်။ 'ထိုသူသည် ငါ့အား တောင်းပန်အပ်ပြီ' အစရှိသော စကားကိုမူကား တမန်က ဤသို့ လာရောက်ပြောကြားပြီးမှသာလျှင် ထိုကပ္ပိယကာရကကို တောင်းခြင်း (စောဒနာခြင်း) ငှာ အပ်၏၊ ထိုသူ၏ လက်ဝယ်သို့ ပေးအပ်ရုံမျှဖြင့် သွားရောက်တောင်းဆိုခြင်းငှာ မအပ်ကြောင်း ပြရန် ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Etāni hi vacanāni…pe… na vattabboti ettha ‘‘evaṃ vadanto paṭikkhittassa katattā vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati, codanā pana hotiyevā’’ti mahāgaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ. Uddiṭṭhacodanāparicchedaṃ dassetvāti ‘‘dutiyampi vattabbo’’tiādinā dassetvā. Pucchiyamānoti ettha pucchiyamānenāti attho gahetabboti āha ‘‘karaṇatthe paccattavacana’’nti. Āgatakāraṇaṃ bhañjatīti āgatakāraṇaṃ vināseti.

‘ဤစကားတို့ကို… မပြောဆိုအပ်’ ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'ဤသို့ ပြောဆိုသောရဟန်းသည် ငြင်းပယ်ခြင်းကို ပြုသောကြောင့် ဝတ်ကျင့်ပျက်ကွက်မှု (ဝတ္တဘေဒ) ကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ တောင်းခြင်း (စောဒနာ) ကား ဖြစ်မြောက်သည်သာတည်း' ဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဟောတော်မူ၏။ 'ရည်စူး၍ တောင်းခြင်း၏ အပိုင်းအခြားကို ပြပြီး၍' ဟူသည်မှာ 'ဒုတိယအကြိမ်လည်း ပြောဆိုအပ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ပြသပြီး၍ ဟူလို။ 'မေးမြန်းအပ်သည်ရှိသော်' ဟူသော ဤပါဠိ၌ 'မေးမြန်းအပ်သောသူသည်' ဟူသော အနက်ကို ယူအပ်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် 'ကရိုဏ်းအနက်၌ ကတ္တုဝိဘတ်သက်ခြင်း' ဖြစ်သည်။ 'လာခြင်း၏ အကြောင်းကို ဖျက်ဆီး၏' ဟူသည်မှာ လာခြင်း၏ အကြောင်းကို ပျက်စီးစေတတ်၏။

Ettha keci vadanti ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma cīvaraggahaṇaṃ, taṃ bhañjatīti vuttattā puna taṃ cīvaraṃ yena kenaci ākārena gahetuṃ na vaṭṭatī’’ti. Keci pana ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma kāyavācāhi codanā, taṃ bhañjatīti vuttattā puna taṃ yena kenaci ākārena codetuṃ na labhati. Sace sayameva deti, mūlasāmiko vā dāpeti, gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānaṃ, taṃ bhañjatīti vuttattā yathā ‘attho me, āvuso, cīvarenā’ti ekāya codanāya dve ṭhānāni bhañjati, evamidhāpi sace āsane nisīdati, ekāya nisajjāya dve ṭhānāni bhañjati. Āmisaṃ ce paṭiggaṇhāti, ekena paṭiggahaṇena dve ṭhānāni bhañjati. Dhammaṃ ce bhāsati, dhammadesanāsikkhāpade vuttaparicchedāya ekāya vācāya dve ṭhānāni bhañjatī’’ti vadanti. Imesaṃ pana sabbesampi vādaṃ ‘‘ayutta’’nti paṭikkhipitvā tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘āgatakāraṇaṃ nāma ṭhānameva, tasmā ‘na kattabba’nti vāritassa katattā nisajjādīsu katesu chasu ṭhānesu ekaṃ ṭhānaṃ bhañjatī’’ti.

ဤအရာ၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'လာခြင်း၏ အကြောင်းမည်သည် သင်္ကန်းကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုယူခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ထိုသင်္ကန်းကို မည်သည့်နည်းဖြင့်မျှ လက်ခံခြင်းငှာ မအပ်' ဟု ဆိုကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်မူကား 'လာခြင်း၏ အကြောင်းမည်သည် ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် တောင်းခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုတောင်းခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် တစ်ဖန် ထိုသင်္ကန်းကို မည်သည့်နည်းဖြင့်မျှ တောင်းခြင်းငှာ မရနိုင်။ အကယ်၍ မိမိအလိုလို ပေးအံ့ သို့မဟုတ် ဥစ္စာရှင်က ပေးစေအံ့ လက်ခံခြင်းငှာ အပ်၏' ဟု ဆိုကုန်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည်မူကား 'လာခြင်း၏ အကြောင်းမည်သည် ရပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုရပ်ခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ငါ့ရှင်... ငါ့အား သင်္ကန်းဖြင့် အလိုရှိ၏' ဟု တစ်ကြိမ်တောင်းခြင်းဖြင့် နှစ်ကြိမ် ရပ်ခြင်းတို့ကို ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့၊ ဤအရာ၌လည်း အကယ်၍ နေရာ၌ ထိုင်နေအံ့၊ တစ်ကြိမ် ထိုင်ခြင်းဖြင့် နှစ်ကြိမ် ရပ်ခြင်းတို့ကို ဖျက်ဆီး၏။ အကယ်၍ အာမိသကို လက်ခံအံ့၊ တစ်ကြိမ် လက်ခံခြင်းဖြင့် နှစ်ကြိမ် ရပ်ခြင်းတို့ကို ဖျက်ဆီး၏။ အကယ်၍ တရားဟောအံ့၊ ဓမ္မဒေသနာသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အပိုင်းအခြားရှိသော စကားတစ်ခွန်းဖြင့် နှစ်ကြိမ် ရပ်ခြင်းတို့ကို ဖျက်ဆီး၏' ဟု ဆိုကုန်၏။ ဤဆရာအားလုံးတို့၏ အယူဝါဒကို 'မလျော်ကန်' ဟု ငြင်းပယ်၍ ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးကျမ်းလုံး၌ ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - 'လာခြင်း၏ အကြောင်းမည်သည် ရပ်ခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'မပြုအပ်' ဟု တားမြစ်အပ်သော အမှုကို ပြုမိသောကြောင့် ထိုင်ခြင်းစသည်တို့ကို ပြုအပ်သော ခြောက်ပါးသော ဌာနတို့တွင် တစ်ခုသော ဌာနကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Tatra [Pg.409] tatra ṭhāne tiṭṭhatīti idaṃ codakassa ṭhitaṭṭhānato apakkamma tatra tatra uddissa ṭhānaṃyeva sandhāya vuttaṃ. ‘‘Sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo’’ti idaṃ sabhāvato codetuṃ anicchantenapi kātabbamevāti vadanti. Mukhaṃ vivaritvā sayameva kappiyakārakattaṃ upagatoti mukhavevaṭikakappiyakārako. Avicāretukāmatāyāti imasmiṃ pakkhe ‘‘natthamhākaṃ kappiyakārako’’ti idaṃ ‘‘tādisaṃ karonto kappiyakārako natthī’’ti iminā adhippāyena vuttaṃ.

'ထိုထိုအရပ်၌ ရပ်၏' ဟူသော ဤစကားသည် တောင်းသောရဟန်းအား ရပ်ရာအရပ်မှ ဖဲခွာ၍ ထိုထိုအရပ်ကို ရည်စူး၍ ရပ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း သွားအပ်၏၊ တမန်ကိုသော်လည်းကောင်း စေလွှတ်အပ်၏' ဟူသော ဤစကားကို သဘောအားဖြင့် တောင်းခြင်းငှာ အလိုမရှိသော်လည်း ပြုလုပ်အပ်သည်သာတည်းဟု ဆိုကုန်၏။ 'နှုတ်ကို ဖွင့်ဟ၍ မိမိအလိုလို ကပ္ပိယကာရကအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် နှုတ်ဖွင့်ကပ္ပိယကာရက (မုခဝေဝဋိကကပ္ပိယကာရက) မည်၏။ 'မစုံစမ်းလိုခြင်းကြောင့်' ဟူသော ဤဖက်၌ 'ငါတို့အား ကပ္ပိယကာရက မရှိ' ဟူသော ဤစကားသည် 'ထိုသို့သော အမှုကို ပြုပေးမည့် ကပ္ပိယကာရက မရှိ' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Meṇḍakasikkhāpade vuttanayena paṭipajjitabba’’nti vatvā idāni taṃ meṇḍakasikkhāpadaṃ dassento ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Idameva hi ‘‘santi, bhikkhave, saddhā pasannā’’tiādivacanaṃ bhesajjakkhandhake meṇḍakavatthusmiṃ (mahāva. 299) vuttattā ‘‘meṇḍakasikkhāpada’’nti vuttaṃ. Tattha hi meṇḍakena nāma seṭṭhinā –

“မေဏ္ဍကသိက္ခာပုဒ်၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ကျင့်သုံးအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုမေဏ္ဍကသိက္ခာပုဒ်ကို ပြသလိုသဖြင့် အဋ္ဌကထာဆရာသည် “ဝုတ္တဉှေတံ” အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဘေသဇ္ဇခန္ဓက မေဏ္ဍကဝတ္ထု၌ ဟောတော်မူအပ်သော “သန္တိ ဘိက္ခဝေ သဒ္ဓါ ပသန္နာ” အစရှိသော ဤစကားရပ်ကိုပင် “မေဏ္ဍကသိက္ခာပုဒ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုဘေသဇ္ဇခန္ဓက၌ မေဏ္ဍကအမည်ရှိသော သူဌေးသည်-

‘‘Santi, bhante, maggā kantārā appodakā appabhakkhā, na sukarā apātheyyena gantuṃ, sādhu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātheyyaṃ anujānātū’’ti –

“အရှင်ဘုရား၊ ရေနည်းပါး၍ အစာအဟာရ ခေါင်းပါးသော ကန္တာရခရီးလမ်းတို့ ရှိပါကုန်၏။ ထိုလမ်းခရီးတို့သို့ ရိက္ခာမပါဘဲ သွားရောက်ရန် မလွယ်ကူပါ။ ဖုန်းတော်ကြီးမြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ခရီးသွားရိက္ခာကို ခွင့်ပြုတော်မူပါလျှင် ကောင်းပါမည်” ဟု-

Yācitena bhagavatā –

တောင်းပန်အပ်သော မြတ်စွာဘုရားသည်-

‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pātheyyaṃ pariyesituṃ. Taṇḍulo taṇḍulatthikena, muggo muggatthikena, māso māsatthikena, loṇaṃ loṇatthikena, guḷo guḷatthikena, telaṃ telatthikena, sappi sappitthikenā’’ti –

“ရဟန်းတို့၊ ခရီးသွားရိက္ခာကို ရှာဖွေရန် ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ ဆန်ကို အလိုရှိသောသူသည် ဆန်ကိုလည်းကောင်း၊ ပဲနောက်ကို အလိုရှိသောသူသည် ပဲနောက်ကိုလည်းကောင်း၊ ပဲမတ်ပဲကို အလိုရှိသောသူသည် ပဲမတ်ပဲကိုလည်းကောင်း၊ ဆားကို အလိုရှိသောသူသည် ဆားကိုလည်းကောင်း၊ တင်လဲကို အလိုရှိသောသူသည် တင်လဲကိုလည်းကောင်း၊ ဆီကို အလိုရှိသောသူသည် ဆီကိုလည်းကောင်း၊ ထောပတ်ကို အလိုရှိသောသူသည် ထောပတ်ကိုလည်းကောင်း ရှာဖွေရန် ခွင့်ပြု၏” ဟု-

Vatvā idaṃ vuttaṃ –

မိန့်တော်မူပြီးနောက် ဤသို့ ဟောတော်မူ၏-

‘‘Santi, bhikkhave, manussā saddhā pasannā, te kappiyakārakānaṃ hatthe hiraññaṃ upanikkhipanti ‘iminā ayyassa yaṃ kappiyaṃ, taṃ dethā’ti. Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ tato kappiyaṃ, taṃ sādituṃ, na tvevāhaṃ bhikkhave kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabbaṃ pariyesitabbanti vadāmī’’ti.

“ရဟန်းတို့၊ ယုံကြည်ကြည်ညိုတတ်သော လူတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုလူတို့သည် ကပ္ပိယကာရကတို့၏ လက်၌ ‘ဤငွေဖြင့် အရှင်ဘုရားအား အပ်စပ်သောဝတ္ထုကို လှူဒါန်းပါလော့’ ဟု ဆို၍ ရွှေငွေကို အပ်နှံထားတတ်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအပ်နှံထားသောငွေမှ အပ်စပ်သော ဝတ္ထုကို သာယာခြင်းငှာ ငါခွင့်ပြု၏။ သို့ရာတွင် ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းဖြင့် ရွှေငွေကို သာယာအပ်၏၊ ရှာမှီးအပ်၏ ဟု မဟောတော်မူပေ” ဟူသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Hiraññaṃ [Pg.410] upanikkhipantīti etthāpi bhikkhussa ārocanaṃ atthiyevāti gahetabbaṃ. Aññathā aniddiṭṭhakappiyakārakattaṃ bhajatīti na codetabbo siyā. Yadi mūlaṃ sandhāya codeti, taṃ sāditameva siyāti āha ‘‘mūlaṃ asādiyantenā’’ti.

“ဟိရညံ ဥပနိက္ခိပန္တိ” ဟူသော ဤပါဠိ၌လည်း ရဟန်းအား အပ်နှံကြောင်း ကြားလျှောက်ခြင်း ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ဘဲ အခြားတစ်နည်းအားဖြင့် အနက်ကို ယူပါက မညွှန်ပြအပ်သော ကပ္ပိယကာရကအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ထိုကပ္ပိယကာရကအား စောဒနာတောင်းပန်ခြင်း မပြုအပ်ရာ။ အကယ်၍ အဖိုး (သင်္ကန်းဖိုး) ကို ရည်ညွှန်း၍ စောဒနာတောင်းပန်အံ့၊ ထိုသင်္ကန်းဖိုးကို သာယာသည်သာလျှင် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုကြောင့် “သင်္ကန်းဖိုးကို မသာယာသော ရဟန်းသည်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

‘‘Aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbanti idaṃ attanā codanāṭhānañca na kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ. Aññaṃ pana kappiyakārakaṃ pesetvā lokacārittavasena anuyuñjitvāpi kappiyavatthuṃ āharāpetuṃ vaṭṭati attānaṃ uddissa nikkhittassa attano santakattā’’ti keci vadanti, taṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabbaṃ. Sace sayameva cīvaraṃ ānetvā denti, gahetabbaṃ. No ce, kiñci na vattabbā’’ti daḷhaṃ katvā vuttattā na gahetabbanti amhākaṃ khanti. Na hi aññātakaappavāritaṃ sayaṃ aviññāpetvā aññena viññāpetuṃ vaṭṭati, na ca yattha aññaṃ pesetvā āharāpetuṃ vaṭṭati, tattha sayaṃ gantvā na āharāpetabbanti sakkā vatthuṃ. Yadi cettha aññena āharāpetuṃ vaṭṭati, ‘‘aññātakaappavāritesu viya paṭipajjitabba’’ntiādivacanameva niratthakaṃ siyā. ‘‘Dūtenā’’ti imassa byabhicāraṃ dasseti ‘‘sayaṃ āharitvāpī’’ti. Dadantesūti iminā sambandho. Piṇḍapātādīnaṃ atthāyāti iminā pana ‘‘cīvaracetāpanna’’nti imassa byabhicāraṃ dasseti. ‘‘Eseva nayo’’ti vuttattā piṇḍapātādīnaṃ atthāya dinnepi ṭhānacodanādi sabbaṃ heṭṭhā vuttanayeneva kātabbaṃ.

“ဆွေမျိုးမတော် ဖိတ်မန်မထားသောသူတို့၌ကဲ့သို့ ကျင့်အပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် မိမိကိုယ်တိုင် တောင်းခြင်း (စောဒနာခြင်း) နှင့် ရပ်ခြင်းတို့ကို မပြုအပ်ပုံ အနက်ကို ပြသရန် မိန့်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ “အခြားကပ္ပိယကာရကကို စေလွှတ်၍ လောကစာရိတ္တအရ စိစစ်မေးမြန်းပြီးလျှင်လည်း အပ်စပ်သောဝတ္ထုကို ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိမိကို ရည်ညွှန်း၍ အပ်နှံထားသော ဝတ္ထုသည် မိမိ၏ ဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့်တည်း” ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို အဋ္ဌကထာ၌ “ဆွေမျိုးမတော် ဖိတ်မန်မထားသောသူတို့၌ကဲ့သို့ ကျင့်အပ်၏။ အကယ်၍ အလိုလိုသာလျှင် သင်္ကန်းကို ဆောင်ယူ၍ လှူဒါန်းပါက ခံယူအပ်၏။ မလှူဒါန်းပါက တစ်စုံတစ်ခုမျှ မဆိုအပ်” ဟု ခိုင်မြဲစွာ ပြဆိုထားသောကြောင့် ထိုအယူကို မယူအပ်ဟူသည်မှာ ငါတို့၏ အယူ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဆွေမျိုးမတော် ဖိတ်မန်မထားသောသူအား ကိုယ်တိုင် မတောင်းဘဲ အခြားသူကို စေလွှတ်၍ တောင်းစေခြင်းငှာ မအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အခြားသူကို စေလွှတ်၍ ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ မအပ်သော ထိုအရပ်၌ ကိုယ်တိုင်သွား၍ ဆောင်ယူစေအပ်၏ ဟု ဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းကောင်းရာ။ အကယ်၍ ဤနေရာ၌ အခြားသူအား ဆောင်ယူစေခြင်းငှာ အပ်စပ်ပါက “ဆွေမျိုးမတော် ဖိတ်မန်မထားသောသူတို့၌ကဲ့သို့ ကျင့်အပ်၏” အစရှိသော စကားသည် အချည်းနှီးဖြစ်ရာ၏။ “ဒူတေန” (တမန်ဖြင့်) ဟူသော ဤပုဒ်၏ ကွဲလွဲခြင်းကို “ကိုယ်တိုင် ဆောင်ယူ၍လည်းကောင်း” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပြ၏။ “လှူဒါန်းကြကုန်သော်” ဟူသော ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ရမည်။ “ဆွမ်းအစရှိသည်တို့၏ အကျိုးငှာ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် “စီဝရစေတာပန” (သင်္ကန်းလဲလှယ်ရာဝတ္ထု) ဟူသော ပုဒ်၏ ကွဲလွဲခြင်းကို ပြ၏။ “ဤနည်းတူစွာပင်” ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် ဆွမ်းအစရှိသည်တို့၏ အကျိုးငှာ လှူဒါန်းရာ၌လည်း ရပ်ခြင်း၊ စောဒနာတောင်းပန်ခြင်း အစရှိသော ခပ်သိမ်းသော နည်းလမ်းကို အထက်၌ ပြဆိုခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ပြုအပ်၏။

Paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattīti paṭiggahaṇe pācittiyaṃ, paribhoge dukkaṭaṃ. Sveva sāpattikoti dukkaṭāpattiṃ sandhāya vadati. Idañca aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ. ‘‘Parassa niddosabhāvadassanatthaṃ sveva sāpattiko sadosoti vuttaṃ hotī’’tipi vadanti. ‘‘Codetīti vuttattā pana āpattiyā codetīti katvā sveva sāpattikoti idaṃ dukkaṭaṃyeva sandhāya vattuṃ yutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Paṭiggahaṇepi paribhogepi āpattiyevāti dukkaṭameva sandhāya vuttaṃ. Taḷākassapi khettasaṅgahitattā tassa paṭiggahaṇepi āpatti vuttā. Cattāro paccaye saṅgho paribhuñjatūti detīti ettha ‘‘bhikkhusaṅgho cattāro paccaye paribhuñcatu, taḷākaṃ dammī’’ti vā ‘‘catupaccayaparibhogatthaṃ taḷākaṃ [Pg.411] dammī’’ti vā vadati, vaṭṭatiyeva. ‘‘Ito taḷākato uppanne cattāro paccaye dammī’’ti vutte pana vattabbameva natthi.

“အလှူခံရာ၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်ရာ၌လည်းကောင်း အာပတ်သင့်၏” ဟူသည်မှာ အလှူခံရာ၌ ပါစိတ်အာပတ်၊ သုံးဆောင်ရာ၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ထို (စောဒနာသော) ရဟန်းသည်သာလျှင် အာပတ်ရှိ၏” ဟူသော ဤစကားကို ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားကိုလည်း အဋ္ဌကထာကို ပမာဏပြု၍သာ မှတ်ယူအပ်၏။ “သူတစ်ပါးအား အပြစ်မရှိကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ ထိုစောဒနာသောရဟန်းသည်သာ အာပတ်ရှိ၏၊ အပြစ်ရှိ၏ ဟု ဆိုအပ်သည်” ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း “စောဒေတိ” (စောဒနာ၏) ဟု မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် “အာပတ်ဖြင့် စောဒနာ၏” ဟု ယူဆပြီးလျှင် “ထိုရဟန်းသည်သာလျှင် အာပတ်ရှိ၏” ဟူသော ဤစကားသည် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်၏ ဟု ဂန္ထိပဒကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ပြဆိုထားသည်။ “အလှူခံရာ၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်ရာ၌လည်းကောင်း အာပတ်သင့်သည်သာ” ဟူသော ဤစကားကို ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ရေကန်ကိုလည်း လယ်မြေ၌ သွတ်သွင်းရေတွက်အပ်သောကြောင့် ထိုရေကန်ကို လက်ခံရာ၌လည်း အာပတ်သင့်ကြောင်း ဟောတော်မူ၏။ “သံဃာတော်သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို သုံးဆောင်တော်မူပါ၊ ရေကန်ကို လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် “ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို သုံးဆောင်ခြင်းအကျိုးငှာ ရေကန်ကို လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ဖြစ်စေ ပြောဆိုလှူဒါန်းပါက အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ “ဤရေကန်မှ ဖြစ်ထွန်းလာသော ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို လှူဒါန်းပါ၏” ဟု ပြောဆိုခဲ့ပါက ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။

Amhākaṃ ekaṃ kappiyakārakaṃ ṭhapethāti vutteti idaṃ īdisaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Kappiyakkamena sampaṭicchitesu khettataḷākādīsu pana avuttepi kappiyakārakaṃ ṭhapetuṃ labbhatiyeva. Yasmā parasantakaṃ nāsetuṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, tasmā ‘‘na sassakāle’’ti vuttaṃ. ‘‘Janapadassa sāmikoti imināva yo taṃ janapadaṃ vicāreti, tenapi acchinditvā dinnaṃ vaṭṭatiyevā’’ti vadanti. Udakavāhakanti udakamātikaṃ. Kappiyavohārepīti ettha ‘‘vidhānaṃ vakkhāmā’’ti pāṭhaseso. Udakavasenāti udakaparibhogatthaṃ. Suddhacittānanti kevalaṃ udakaparibhogatthamevāti adhippāyo. Alajjinā kārāpite vattabbameva natthīti āha ‘‘lajjībhikkhunā’’ti. Pakatibhāgo nāma imasmiṃ raṭṭhe catuambaṇamattaṃ. Akaṭṭhapubbaṃ navasassaṃ nāma. Aparicchinnabhāgeti ‘‘ettake bhūmibhāge ettako bhāgo dātabbo’’ti evaṃ aparicchinnabhāge.

“ငါတို့အား ကပ္ပိယကာရကတစ်ဦးကို ထားပါလော့” ဟု မိန့်ဆိုရာ၌ ဤကဲ့သို့သော အလှူမျိုးကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အပ်စပ်သော စီစဉ်မှုဖြင့် လက်ခံထားသော လယ်၊ ရေကန် အစရှိသည်တို့၌မူကား (ကပ္ပိယကာရက ထားပါလော့ဟု) မဆိုသော်လည်း ကပ္ပိယကာရကကို ထားရှိခွင့် ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ဖျက်ဆီးခြင်းငှာ ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်သောကြောင့် “သီးနှံရိတ်သိမ်းချိန်၌ မဟုတ်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ဇနပုဒ်၏ အရှင်” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကြင်သူသည် ထိုဇနပုဒ်ကို စီရင်အုပ်ချုပ်၏၊ ထိုသူသည်လည်း အဓမ္မလုယက်မှုမရှိဘဲ လှူဒါန်းခဲ့လျှင် အပ်စပ်သည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဥဒကဝါဟက” ဟူသည်မှာ ရေမြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကပ္ပိယဝေါဟာရ၌လည်း” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အစီအရင်ကို ပြဆိုပါအံ့” ဟူသော စကားအကြွင်းကို မှတ်ယူအပ်၏။ “ရေ၏အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ ရေကို သုံးဆောင်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ “စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိသူတို့အား” ဟူသည်မှာ သက်သက် ရေကို သုံးဆောင်ခြင်း အကျိုးငှာသာ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ် ပြုလုပ်အပ်သော အရာ၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့သောကြောင့် “လဇ္ဇီရဟန်းသည်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ “ပကတိဘာဂ” (ပကတိအဖို့) မည်သည်မှာ ဤတိုင်းပြည်၌ လေးအမ္ဗဏ (လေးတင်း) မျှ အတိုင်းအရှည် ဖြစ်၏။ ရှေး၌ မထွန်ယက်ဘူးသေးသော မြေ၌ သစ်သီးသစ်နှံအသစ်ကို “နဝသဿ” မည်၏။ “အပိုင်းအခြားမရှိသော အဖို့၌” ဟူသည်မှာ “ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော မြေ၌ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော အဖို့ကို ပေးအပ်၏” ဟု ဤသို့ အပိုင်းအခြားမရှိသော အဖို့၌ ဖြစ်သည်။

Rajjuyā vā daṇḍena vāti ettha ‘‘pādehipi minituṃ na vaṭṭatī’’ti vadanti. Khale vā ṭhatvā rakkhatīti ettha pana thenetvā gaṇhante disvā ‘‘mā gaṇhathā’’ti nivārento rakkhati nāma. Sace pana avicāretvā kevalaṃ tuṇhībhūtova rakkhaṇatthāya olokento tiṭṭhati, vaṭṭati. Sacepi tasmiṃ tuṇhībhūte corikāya haranti, ‘‘mayaṃ bhikkhusaṅghassa ārocessāmā’’ti evaṃ vattuṃ vaṭṭatīti vadanti. Nīharāpeti paṭisāmetīti etthāpi ‘‘sace pariyāyena vadati, vaṭṭatī’’ti vadanti. Apubbassa anuppāditattā aññesaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘tasseva taṃ akappiya’’nti.

“ကြိုးဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ တုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ခြေတို့ဖြင့် တိုင်းတာခြင်းငှာလည်း မအပ်စပ်” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “တလင်း၌ ရပ်၍ စောင့်ရှောက်၏” ဟူသော ဤပါဌ်၌မူကား ခိုးယူသောသူတို့ကို မြင်၍ “မယူကြကုန်လင့်” ဟု တားမြစ်သောသူသည် စောင့်ရှောက်သည် မည်၏။ အကယ်၍ မစီရင်ဘဲ သက်သက် ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် စောင့်ရှောက်ရန် ကြည့်ရှု၍ ရပ်တည်နေပါက အပ်စပ်၏။ ထိုရဟန်း ဆိတ်ဆိတ်နေစဉ် ခိုးသူတို့သည် ခိုးယူသွားကြပါက “ငါတို့သည် သံဃာတော်အား ကြားလျှောက်ကုန်အံ့” ဟု ဤသို့ ဆိုခြင်းငှာ အပ်စပ်၏ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ “ထုတ်စေ၏၊ သိမ်းဆည်းစေ၏” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း “အကယ်၍ ပရိယာယ်အားဖြင့် ပြောဆိုပါက အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အသစ်ဖြစ်သော ဝတ္ထုကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း မရှိသောကြောင့် အခြားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏၊ ထိုကြောင့် “ထိုသူအားသာလျှင် ထိုဝတ္ထုသည် မအပ်စပ်” ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။

Nanu ca dubbicāritamattena tasseva taṃ akappiyaṃ, na sabbesaṃ rūpiyasaṃvohāre catutthapatto viya. Vuttañhi tattha (pārā. aṭṭha. 2.589) ‘‘yo pana rūpiyaṃ asampaṭicchitvā ‘therassa pattaṃ kiṇitvā dehī’ti pahitakappiyakārakena saddhiṃ kammārakulaṃ gantvā pattaṃ disvā ‘ime kahāpaṇe gahetvā imaṃ dehī’ti kahāpaṇe dāpetvā gahito, ayaṃ patto etasseva bhikkhuno na vaṭṭati dubbicāritattā, aññesaṃ pana vaṭṭati mūlassa asampaṭicchitattā’’ti. Tasmā [Pg.412] yaṃ te āharanti, sabbesaṃ akappiyaṃ. Kasmā? Kahāpaṇānaṃ vicāritattāti idaṃ kasmā vuttanti? Ettha keci vadanti ‘‘kahāpaṇe sādiyitvā vicāritaṃ sandhāya evaṃ vutta’’nti. Saṅghikattā ca nissajjituṃ na sakkā, tasmā sabbesaṃ na kappatīti tesaṃ adhippāyo. Keci pana ‘‘asādiyitvāpi kahāpaṇānaṃ vicāritattā rūpiyasaṃvohāro kato hoti, saṅghikattā ca nissajjituṃ na sakkā, tasmā sabbesaṃ na kappatī’’ti vadanti. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi idaṃ vuttaṃ ‘‘catutthapatto gihisantakānaṃyeva kahāpaṇānaṃ vicāritattā aññesaṃ kappati, idha pana saṅghikānaṃ vicāritattā sabbesaṃ na kappatī’’ti. Sabbesampi vādo tena tena pariyāyena yujjatiyeva.

မကောင်းသော စီရင်ချက်မျှဖြင့် ထိုရဟန်းအားသာလျှင် ထိုဝတ္ထုသည် မအပ်သည်မဟုတ်လော၊ ရူပိယသံဝေါဟာရ၌ လေးခုမြောက် သပိတ်ကဲ့သို့ ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့အား မအပ်သည်မဟုတ်။ ထိုအရာ၌ (ပါရာဇိကဏ်အဋ္ဌကထာ၌) ဤသို့ ဆိုအပ်၏ - 'အကြင်ရဟန်းသည် ရွှေငွေကို ကိုယ်တိုင်မခံယူဘဲ ”မထေရ်၏သပိတ်ကို ဝယ်၍ ပေးလော့” ဟု ဆို၍ စေလွှတ်အပ်သော ကပ္ပိယကာရကနှင့်အတူ ပန်းပဲအိမ်သို့သွား၍ သပိတ်ကိုမြင်သော် ”ဤအသပြာတို့ကိုယူ၍ ဤသပိတ်ကို ပေးလော့” ဟု အသပြာတို့ကို ပေးစေ၍ ယူအပ်သော ဤသပိတ်သည် မကောင်းသဖြင့် စီရင်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရဟန်းအားသာလျှင် မအပ်၊ အခြားသောရဟန်းတို့အားကား မူလအဖိုးငွေကို လက်မခံအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် အပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူတို့ ဆောင်ယူအပ်သော အရာသည် ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့အား မအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အသပြာတို့ကို စီရင်အပ်သောကြောင့်တည်း' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်းဟူမူ? ဤအဋ္ဌကထာပါဌ်၌ အချို့သော ဆရာတို့သည် 'အသပြာတို့ကို သာယာ၍ စီရင်ခြင်းကို ရည်စူး၍ ဤသို့ ဆိုအပ်၏' ဟု ဆိုကုန်၏။ သံဃိကဖြစ်သောကြောင့် စွန့်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့အား မအပ်ဟူသည် ထိုဆရာတို့၏ အလိုတည်း။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'မသာယာဘဲလျက်လည်း အသပြာတို့ကို စီရင်အပ်သောကြောင့် ရူပိယသံဝေါဟာရ ပြုအပ်သည်ဖြစ်၏၊ သံဃိကဖြစ်သောကြောင့် စွန့်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ရဟန်းတို့အား မအပ်' ဟု ဆိုကုန်၏။ ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ကား 'လေးခုမြောက်သပိတ်သည် လူတို့၏ဥစ္စာသာဖြစ်သော အသပြာတို့ကို စီရင်အပ်သောကြောင့် အခြားရဟန်းတို့အား အပ်၏၊ ဤနေရာ၌ကား သံဃိကဥစ္စာတို့ကို စီရင်အပ်သောကြောင့် ခပ်သိမ်းသောရဟန်းတို့အား မအပ်' ဟု ဤစကားကို ဆိုအပ်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဆရာတို့၏ အယူဝါဒသည် ထိုထိုအကြောင်းဖြင့် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်၏။

Catusāladvāreti bhojanasālaṃ sandhāya vuttaṃ. Pariyāyena kathitattāti ‘‘gaṇhā’’ti avatvā ‘‘sīmā gatā’’ti pariyāyena kathitattā. Pakatibhūmikaraṇatthaṃ ‘‘heṭṭhā gahitaṃ paṃsu’’ntiādi vuttaṃ. Dāsaṃ dammīti ettha ‘‘manussaṃ dammīti vutte vaṭṭatī’’ti vadanti. Kukkuṭasūkarā…pe… vaṭṭatīti ettha kukkuṭasūkaresu dīyamānesu ‘‘imehi amhākaṃ attho natthi, sukhaṃ jīvantu, araññe vissajjethā’’ti vattuṃ vaṭṭati. ‘‘Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hotī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.10, 194) khettādīnaṃ paṭiggahaṇe ayaṃ sabbo vinicchayo vutto. Kappiyakārakassa bhikkhunā niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttari vāyāmo, tena vāyāmena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.

“စတုသာလဒွါရေ” ဟူသော ဤစကားကို ဆွမ်းစားဇရပ်ကို ရည်စူး၍ ဆိုအပ်၏။ “အငင်ဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့်” ဟူသည်ကား “ယူလော့” ဟု တိုက်ရိုက်မဆိုဘဲ “သီမာသို့ သွားပြီ” ဟု အဆွယ်အဝိုင်းအားဖြင့် ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပကတိမြေကို ပြခြင်းငှာ “အောက်မှ ယူအပ်သော မြေမှုန့်” အစရှိသည်ကို ဆိုအပ်၏။ “ဒါသံ ဒမ္မိ” ဟူသော ပုဒ်၌ “လူကို လှူပါ၏ ဟု ဆိုသော် အပ်၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ “ကြက် ဝက်တို့ကို...ပ... လှူအပ်သည်ရှိသော်” ဟူသော ဤနေရာ၌ ကြက်ဝက်တို့ကို လှူဒါန်းကြသောအခါ “ဤကြက်ဝက်တို့ဖြင့် ငါတို့အား အကျိုးမရှိ၊ ချမ်းသာစွာ အသက်ရှင်ကြပါစေ၊ တော၌ လွှတ်လိုက်ကြကုန်လော့” ဟု ပြောဆိုရန် အပ်၏။ “လယ်ယာမြေ၊ အိမ်ရာမြေတို့ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏” ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရ လယ်ယာမြေစသည်တို့ကို ခံယူရာ၌ ဤဆုံးဖြတ်ချက်အားလုံးကို ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ကပ္ပိယကာရကအား ရဟန်းက ညွှန်ပြအပ်သည်၏ အဖြစ်၊ တမန်အား အပ်နှင်းအပ်သည်၏ အဖြစ်၊ ထိုထက်လွန်သော လုံ့လပြုခြင်း၊ ထိုလုံ့လပြုခြင်းဖြင့် ရရှိခြင်း ဟု ဤအရာ၌ အင်္ဂါလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

မင်းသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီးပြီ။

Niṭṭhito cīvaravaggo paṭhamo.

ပထမဖြစ်သော စီဝရဝဂ်သည် ပြီးပြီ။

2. Kosiyavaggo

၂. ကောသိယဝဂ်

1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

၁. ကောသိယသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

542. Pāḷiyaṃ ‘‘kosiyakārake’’ti ettha kosaṃ karontīti kosakārakāti laddhavohārānaṃ pāṇakānaṃ kosato nibbattaṃ kosiyaṃ, taṃ karontīti kosiyakārakā, tantavāyā. Saṃhananaṃ saṅghāto[Pg.413], vināsoti attho. Kosiyamissakanti kosiyatantunā missaṃ. ‘‘Avāyima’’nti vuttattā vāyitvā ce karonti, anāpatti. Anāpatti vitānaṃ vātiādinā vitānādīnaṃ atthāya karaṇepi tenākārena paribhogepi anāpatti vuttā.

၅၄၂. ပါဠိတော်၌ ”ကောသိယကာရကေ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အိမ် (ပိုးအိမ်) ကို ပြုတတ်ကုန်သောကြောင့် ကောသကာရက ဟု အခေါ်အဝေါ်ရအပ်သော ပိုးကောင်တို့၏ အိမ်မှ ဖြစ်သောချည်သည် ကောသိယ (ပိုးချည်) မည်၏၊ ထိုပိုးချည်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် ကောသိယကာရက (ယက်ကန်းသည်) တို့ကို ရအပ်၏။ ”သံဟနနံ” ဟူသည် ပျက်စီးခြင်း၊ ပျက်ဆီးခြင်း ဟု အနက်ရ၏။ ”ကောသိယမိဿကံ” ဟူသည် ပိုးချည်နှင့် ရောနှောအပ်သော ချည်ကို ဆိုလိုသည်။ ”မယက်အပ်သော” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အကယ်၍ ယက်လုပ်၍ ပြုလုပ်ပါက အာပတ်မသင့်။ ”အနာပတ္တိ ဝိတာနံ ဝါ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် မျက်နှာကြက်အမိုးစသည်တို့အလို့ငှာ ပြုလုပ်ရာ၌လည်းကောင်း၊ ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သုံးစွဲရာ၌လည်းကောင်း အာပတ်မသင့်ကြောင်း ဆိုအပ်၏။

Evampi missetvā katameva hotīti iminā vātena āharitvā pātitepi acittakattā āpattiyevāti dasseti. Kosiyamissakatā, attano atthāya santhatassa karaṇaṃ kārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni.

“ဤသို့ပင် ရောစပ်၍ ပြုလုပ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် လေသည် ဆောင်ယူ၍ ကျစေသော်လည်း အစိတ္တက (စိတ်မရှိသော သိက္ခာပုဒ်) ဖြစ်သောကြောင့် အာပတ်သင့်သည်သာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြ၏။ ပိုးချည်နှင့် ရောစပ်သည်၏အဖြစ်၊ မိမိအလို့ငှာ အခင်းကို ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ပြုလုပ်စေခြင်း၊ ရရှိခြင်း ဟု ဤအရာ၌ အင်္ဂါသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမဖြစ်သော ကောသိယသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီးပြီ။

547. Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ uttānatthameva.

၅၄၇. သုဒ္ဓကာဠကသိက္ခာပုဒ်သည် ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ တည်း။

3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

၃. ဒွေဘာဂသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

552. Dvebhāgasikkhāpade pana dve bhāgāti ukkaṭṭhaparicchedo kāḷakānaṃ adhikaggahaṇassa paṭikkhepavasena sikkhāpadassa paññattattā. Tatiyaṃ odātānaṃ catutthaṃ gocariyānanti ayaṃ heṭṭhimaparicchedo tesaṃ adhikaggahaṇe paṭikkhepābhāvato, tasmā kāḷakānaṃ bhāgadvayato adhikaṃ na vaṭṭati, sesānaṃ pana vuttappamāṇato adhikampi vaṭṭati. ‘‘Kāḷakānaṃyeva ca adhikaggahaṇassa paṭikkhittattā kāḷakānaṃ upaḍḍhaṃ odātānaṃ vā gocariyānaṃ vā upaḍḍhaṃ gahetvāpi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, ‘‘anāpatti bahutaraṃ odātānaṃ bahutaraṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karoti, suddhaṃ odātānaṃ suddhaṃ gocariyānaṃ ādiyitvā karotī’’ti iminā taṃ sameti. ‘‘Kāḷake odāte ca ṭhapetvā sesā gocariyesuyeva saṅgahaṃ gacchantī’’ti vadanti. Dve koṭṭhāsā kāḷakānanti ettha pana ‘‘ekassapi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hotī’’ti mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā) ttaṃ, taṃ ‘‘dhārayitvā dve tulā ādātabbā’’ti vacanato tulādhāraṇāya na sameti[Pg.414]. Na hi lome gaṇetvā tulādhāraṇā karīyati, atha gaṇetvāva dhārayitabbaṃ siyā, kiṃ tulādhāraṇāya, tasmā evamettha adhippāyo yutto siyā – acittakattā sikkhāpadassa pubbe tulāya dhārayitvā ṭhapitesu ekampi lomaṃ tattha pateyya, nissaggiyanti. Aññathā dubbiññeyyabhāvato dve tulā nādātabbā, ūnakatarāva ādātabbā siyuṃ.

၅၅၂. ဒွေဘာဂသိက္ခာပုဒ်၌လည်း “ဒွေဘာဂ (အဖို့နှစ်ခု)” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အလွန်ဆုံးကို ပိုင်းခြားသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သိုးမွေးနက်တို့ကို အလွန်ယူခြင်းကို ပယ်မြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “တတိယအဖို့ သိုးမွေးဖြူ၊ စတုတ္ထအဖို့ သိုးမွေးကြား” ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် အနည်းဆုံးကို ပိုင်းခြားသော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုသိုးမွေးဖြူ၊ သိုးမွေးကြားတို့ကို အလွန်ယူခြင်း၌ ပယ်မြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် သိုးမွေးနက်တို့၏ နှစ်စုထက် အလွန်ကို ယူခြင်းသည် မအပ်၊ ကြွင်းသော သိုးမွေးဖြူ၊ သိုးမွေးကြားတို့၏ကား ဆိုအပ်ပြီးသော ပမာဏထက် အလွန်သည်လည်း အပ်၏။ “သိုးမွေးနက်တို့၏ အလွန်ယူခြင်းကိုသာ ပယ်မြစ်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် သိုးမွေးနက်တို့၏ ထက်ဝက်ကိုလည်းကောင်း၊ သိုးမွေးဖြူ သို့မဟုတ် သိုးမွေးကြားတို့၏ ထက်ဝက်ကိုလည်းကောင်း ယူ၍ ပြုခြင်းငှာ အပ်၏” ဟု ဆိုကုန်၏၊ ထိုစကားသည် “အနာပတ္တိ ဗဟုတရံ ဩဒါတာနံ... ကရောတိ” ဟူသော ဤအနာပတ္တိဝါရပါဌ်နှင့် ညီ၏။ “သိုးမွေးနက်နှင့် သိုးမွေးဖြူတို့ကို ထား၍ ကြွင်းသော သိုးမွေးတို့သည် သိုးမွေးကြားတို့၌သာ ရေတွက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏” ဟု ဆိုကုန်၏။ “သိုးမွေးနက် နှစ်စု” ဟူသော ဤပုဒ်၌ကား တစ်ခုသော သိုးမွေးအမွေးသည်လည်း လွန်သည်ရှိသော် စွန့်အပ် (နိဿဂ္ဂိယ) ဖြစ်၏ ဟု မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည် “ချိန်တွယ်၍ နှစ်တူလာကို ယူအပ်ကုန်၏” ဟူသော စကားတော်ကြောင့် တူလာဓာရဏနှင့် မညီညွတ်။ အမွေးတို့ကို ရေတွက်၍ တူလာဓာရဏ (ချိန်တွယ်ခြင်း) ကို မပြုအပ်၊ ထိုသို့ မပြုအပ်သည်ရှိသော် ရေတွက်၍သာလျှင် ဆောင်အပ်ရာ၏၊ တုလာဓာရဏာဖြင့် အဘယ်အကျိုး ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် ဤမာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့သော အဓိပ္ပာယ်သည်သာ သင့်လျော်ရာ၏ - သိက္ခာပုဒ်၏ အစိတ္တကဖြစ်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ ချိန်တွယ်၍ ထားအပ်ကုန်သော သိုးမွေးတို့၌ တစ်ခုသော သိုးမွေးသည်လည်း ထိုအခင်း၌ ကျငြားအံ့၊ စွန့်အပ်၏ ဟူသောအဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုမှတစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် အနက်ကို ယူသော် သိနိုင်ခဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နှစ်ဘက်မျှသော ချိန်ခွင်တိုင်ကို မယူအပ်ကုန်၊ အယုတ်တို့ကိုသာ ယူအပ်ကုန်ရာ၏။

Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

တတိယဖြစ်သော ดွေဘာဂသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီးပြီ။

4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

၄. ဆဗ္ဗဿသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

557. Chabbassasikkhāpade pana ‘‘yesaṃ no santhate dārakā uhadantipi ummihantipi, yesaṃ no santhatā undūrehipi khajjantī’’ti evaṃ pāḷipadānaṃ sambandho veditabbo. Hada karīsossagge, miha secaneti panimassatthaṃ sandhāyāha ‘‘vaccampi passāvampi karontī’’ti. Pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu santhataṃ karitvā puna chaṭṭhe vasse paripuṇṇe pavāraṇāuposathapāṭipadadivasesu karonto ‘‘chabbassāni karotī’’ti vuccati. Dutiyadivasato paṭṭhāya karonto pana atirekachabbassāni karoti nāma.

၅၅၇. ဆဗ္ဗဿသိက္ခာပုဒ်၌ကား ”အကြင်ငါတို့၏ သန္ဓအခင်းတို့ကို သူငယ်တို့သည် ကျင်ကြီးစွန့်ကုန်၏၊ ကျင်ငယ်လည်း စွန့်ကုန်၏၊ အကြင်ငါတို့၏ အခင်းတို့ကို ကြွက်တို့သည် ကိုက်ခဲကုန်၏” ဟု ဤသို့ ပါဠိပုဒ်တို့၏ စပ်ကြားပုံကို သိအပ်၏။ ”ဟရ” ဓာတ်သည် ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်းအနက်၌၊ ”မိဟ” ဓာတ်သည် ကျင်ငယ်စွန့်ခြင်း (သွန်းခြင်း) အနက်၌ ရှိသောကြောင့် ဤအပြစ်ဖြစ်ခြင်းကို ရည်စူး၍ ”ကျင်ကြီးကိုလည်းကောင်း၊ ကျင်ငယ်ကိုလည်းကောင်း စွန့်ကုန်၏” ဟု ဆရာက ဆိုတော်မူ၏။ ပဝါရဏာနေ့၊ ဥပုသ်နေ့၊ ပဋိပတ်နေ့ (လဆန်းတစ်ရက်နေ့) တို့၌ အခင်းကို ပြုလုပ်၍ တဖန် ခြောက်နှစ်မြောက်သော နှစ် ပြည့်မြောက်သော် ပဝါရဏာနေ့၊ ဥပုသ်နေ့၊ ပဋိပတ်နေ့တို့၌ ပြုလုပ်သောသူကို ”ခြောက်နှစ်မြောက်၌ ပြုလုပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ နှစ်ရက်မြောက်သောနေ့မှ စ၍ ပြုလုပ်သောသူသည်ကား ခြောက်နှစ်ထက် အလွန်၌ ပြုလုပ်သည်မည်၏။

Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

စတုတ္ထဖြစ်သော ဆဗ္ဗဿသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်သည် ပြီးပြီ။

5. Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā

၅. နိသီဒနသန္ထတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

565-6. Nisīdanasanthatasikkhāpade pana paññāyissatīti sace sā katikā manāpā bhavissati, manāpatāya bhikkhusaṅgho sandississati. Sace amanāpā, amanāpatāya sandississatīti adhippāyo, āraññakaṅgādīni tīṇi pāḷiyaṃ padhānaṅgavasena vuttāni, sesānipi te samādiyiṃsuyevāti veditabbaṃ. Tenevāha ‘‘santhate catutthacīvarasaññitāyā’’ti. Ujjhitvāti vissajjetvā.

၅၆၅-၆. နိသီဒနသန္ထတသိက္ခာပုဒ်၌ "ပညာယိဿတိ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ထိုကတိကဝတ်သည် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်အံ့၊ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ရဟန်းသံဃာ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ အကယ်၍ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်အံ့၊ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလတ္တံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အရညကင်စသော သုံးပါးသောဓုတင်တို့ကို ပါဠိတော်၌ ပဓာနအင်္ဂါ၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောဓုတင်တို့ကိုလည်း ထိုရဟန်းတို့သည် ဆောက်တည်ကုန်သည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သန္ထတေ စတုတ္ထစီဝရသညိတာယ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဥဇ္ဈိတွာ" ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

567. Nisīdanasanthatattā [Pg.415] nivāsanapārupanakiccaṃ natthīti āha ‘‘sakiṃ nisinnañceva nipannañcā’’ti. Vidatthimattanti sugatavidatthiṃ sandhāya vadati. Idañca heṭṭhimaparicchedadassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Vitānādīnaṃyeva atthāya karaṇe anāpattivacanato sace nipajjanatthāya karonti, āpattiyevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Akappiyattā pana ‘‘paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Idañca nisīdanasanthataṃ nāma nisīdanacīvarameva, nāññanti vadanti. Nisīdanasikkhāpadepi nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti ca aṭṭhakathāyañcassa ‘‘santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthiyā vidatthimatte padese dvīsu ṭhānesu phāletvā tisso dasā karīyanti, tāhi dasāhi sadasaṃ nāma vuccatī’’ti (pāci. aṭṭha. 531) vacanato idhāpi ‘‘nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatī’’ti ca ‘‘santhate catutthacīvarasaññitāyā’’ti ca vacanato taṃ yuttaṃ viya dissati. Keci pana ‘‘nisīdanasanthataṃ eḷakalomāni santharitvā santhataṃ viya karonti, taṃ avāyimaṃ anadhiṭṭhānupagaṃ, nisīdanacīvaraṃ pana channaṃ cīvarānaṃ aññatarena karoti adhiṭṭhānupagaṃ, taṃ karontā ca nantakāni santharitvā santhatasadisaṃ karontī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ.

၅၆၇. နိသီဒနသန္ထတ (နိသိဒိုန်အခင်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဝတ်ခြင်းရုံခြင်းကိစ္စ မရှိဟု ရည်ရွယ်၍ "သကိံ နိသိန္နဉ္စေဝ နိပန္နဉ္စ" (တစ်ကြိမ် ထိုင်ခြင်း လျောင်းခြင်းကိုသာ ပြုအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဝိဒတ္ထိမတ္တံ" ဟူသည်မှာ သုဂတအထွာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဤစကားကို အောက်ထပ်အပိုင်းအခြားကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ "ဗိတာန် (မျက်နှာကြက်) စသည်တို့၏အကျိုးငှာ ပြုရာ၌ အာပတ်မသင့်ကြောင်း ဟောတော်မူသောကြောင့် အကယ်၍ အိပ်စက်ရန်အလို့ငှာ ပြုလုပ်ကြပါမူ အာပတ်သင့်သည်သာတည်း" ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဟောတော်မူ၏။ မအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် "သုံးစွဲရန် မအပ်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤနိသီဒနသန္ထတ မည်သည်မှာ နိသီဒနသင်္ကန်းပင် ဖြစ်၏၊ အခြားမဟုတ်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ နိသီဒနသိက္ခာပုဒ်၌လည်း နိသီဒနမည်သည် အဆာရှိသော သင်္ကန်းကို ဆိုလိုသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ၎င်းသိက္ခာပုဒ်၏ အဋ္ဌကထာ၌လည်း "အခင်းနှင့်တူစွာ ခင်း၍ တစ်ခုသောအစွန်း၌ သုဂတအထွာမျှလောက်သော နေရာ၌ နေရာနှစ်ဌာနတို့၌ ခွဲ၍ အဆာသုံးခုတို့ကို ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထိုအဆာတို့ဖြင့် အဆာရှိသောသင်္ကန်း (သဒသ) မည်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌လည်း "နိသီဒနမည်သည် အဆာရှိသော သင်္ကန်းကို ဆို၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "သန္ထတေ စတုတ္ထစီဝရသညိတာယ" ဟူသော စကားကြောင့်လည်းကောင်း ထိုစကားသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "နိသီဒနသန္ထတကို သိုးမွေးတို့ကို ခင်း၍ အခင်းကဲ့သို့ ပြုလုပ်ကြကုန်၏၊ ထိုအခင်းကို မယက်အပ်၊ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် မအပ်။ နိသီဒနသင်္ကန်းကိုမူ သင်္ကန်းခြောက်ထည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြင့် ပြုလုပ်၏၊ အဓိဋ္ဌာန်တင်ထိုက်သော သင်္ကန်းကို ပြုသောသူသည်လည်း အဝတ်စုတ် (နန္တက) တို့ကို ခင်း၍ အခင်းနှင့်တူအောင် ပြုလုပ်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ သင့်လျော်သောအရာကို ယူအပ်၏။

Nisīdanasanthatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိသီဒနသန္ထတသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်ကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

၆. ဧဠကလောမသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

571. Eḷalomasikkhāpade pana āsumbhīti ettha ‘‘asumbhī’’ti paṭhanti. Kilantāti iminā kilantatāya te onamitvā pātetuṃ na sakkontīti dasseti. Addhānamaggappaṭipannassāti idaṃ vatthumattadīpanavasena pāḷiyaṃ vuttaṃ. Yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhituṃ vaṭṭatiyeva. Tiyojanaparamanti ca gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desanti evamattho gahetabbo.

၅၇၁. ဧဠကလောမသိက္ခာပုဒ်၌ "အာသုမ္ဘိ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "အာသမ္ဘိသိ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အာသုမ္ဘိသိ" ဟူ၍လည်းကောင်း ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ "ကိလန္တာ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ပင်ပန်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ထိုသိုးမွေးတို့ကို ဦးညွှတ်၍ ချခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကုန်ဟု ဤအနက်ကို ပြ၏။ "အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နဿ" ဟူသော ဤစကားကို ဝတ္ထုမျှကိုပြခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ခုသော အရပ်၌မူ တရားသဖြင့် ရရှိ၍ ယူခြင်းငှာ အပ်သည်သာတည်း။ "တိယောဇနပရမံ" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ယူရာအရပ်မှ သုံးယူဇနာပမာဏရှိသော အရပ်ကို ဟု ဤသို့ အနက်ယူအပ်၏။

572. Sahatthāti karaṇatthe nissakkavacananti āha ‘‘sahatthenā’’ti. Asante hāraketi pāḷiyaṃ bhikkhuno anurūpatādassanatthaṃ vuttaṃ, na pana hārake vijjamāne tiyojanabbhantare sahatthā harantassa āpattidassanatthaṃ. Tiyojanato bahi bahitiyojananti āha ‘‘tiyojanato bahi pātetī’’ti. Tena haritepi āpattiyevāti saussāhattā anāṇattiyā haṭattā ca. Satipi hi saussāhabhāve āṇattiyā [Pg.416] ce harati, anāpatti ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti vacanato. Añño harissatīti adhippāyābhāvato ‘‘suddhacittena ṭhapita’’nti vuttaṃ. Saussāhattāti tiyojanātikkamane saussāhattā. Idañca ‘‘añño harissatī’’ti asuddhacittena ṭhapitaṃ sandhāya vuttaṃ, acittakattāti idaṃ pana suddhacittena ṭhapitaṃ sandhāya. Anāpatti pāḷiyā na sametīti ‘‘tiyojanaṃ haratī’’tiādipāḷiyā, visesato ‘‘aññaṃ harāpetī’’ti pāḷiyā ca na sameti.

၅၇၂. "သဟတ္ထာ" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "သ" သဒ္ဒါသည် ကရိုဏ်း (ကရဏ) အနက်၌ ပဉ္စမီဝိဘတ် (နိဿက္ကဝစန) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာသည် "မိမိလက်ဖြင့်" ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ "အသန္တေ ဟာရကေ" ဟူသော ဤစကားကို ပါဠိတော်၌ ရဟန်းအား လျော်ကန်သည်၏အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် သယ်ဆောင်မည့်သူရှိပါလျက် သုံးယူဇနာအတွင်း၌ မိမိလက်ဖြင့် သယ်ဆောင်သော ရဟန်းအား အာပတ်ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်။ "သုံးယူဇနာ၏ အပ၌" ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ဆရာသည် "သုံးယူဇနာ၏ အပ၌ ချ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသူ သယ်ဆောင်သွားစေကာမူ အာပတ်သင့်သည်သာဖြစ်ကြောင်းမှာ ကိုယ်တိုင်အားထုတ်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မခိုင်းစေဘဲ သယ်ဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အားထုတ်မှုရှိသော်လည်း စေခိုင်းသဖြင့် အကယ်၍ သယ်ဆောင်အံ့၊ "သူတစ်ပါးကို သယ်ဆောင်စေ၏" ဟူသော ဝါကျကြောင့် အာပတ်မသင့်။ "အခြားသူသည် သယ်ဆောင်လိမ့်မည်" ဟူသော အလိုမရှိသောကြောင့် "စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ထားအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သဥဿာဟတ္တာ" ဟူသည်မှာ သုံးယူဇနာကို လွန်ရာ၌ အားထုတ်မှုရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤစကားကိုလည်း "သူတစ်ပါး သယ်ဆောင်လိမ့်မည်" ဟူ၍ မစင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ထားသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "အစိတ္တကတ္တာ" ဟူသော ဤစကားကိုမူ စင်ကြယ်သောစိတ်ဖြင့် ထားသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ "အာပတ္တိ ပါဠိတော်နှင့် မညီ" ဟူသည်မှာ "သုံးယူဇနာ သယ်ဆောင်၏" စသော ပါဠိတော်နှင့်လည်းကောင်း၊ အထူးအားဖြင့် "သူတစ်ပါးကို သယ်ဆောင်စေ၏" ဟူသော ပါဠိတော်နှင့်လည်းကောင်း မညီဟူ၍ ဖြစ်၏။

Sace sāmikaṃ jānāpetvā ṭhapeti, āṇattiyā harāpeti nāmāti āha ‘‘sāmikassa ajānantassevā’’ti. Agacchantepīti gamanaṃ upacchinditvā ṭhitayānepi. Heṭṭhā vā gacchantoti bhūmiyaṃ gacchanto. Aññaṃ harāpetīti ettha añña-ggahaṇena sāmaññato tiracchānagatāpi saṅgahitāti āha – ‘‘aññaṃ harāpetīti vacanato anāpattī’’ti. Suṅkaghāte āpatti hotīti aññaṃ harāpentassa āpatti. Tattha anāpattīti aññavihitassa theyyacittābhāvato anāpatti.

အကယ်၍ အရှင်ကို သိစေ၍ ထားအံ့၊ စေခိုင်းသဖြင့် သယ်ဆောင်စေသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် "အရှင်က မသိသည်သာလျှင်ဖြစ်၍" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အာဂစ္ဆန္တေပိ" ဟူသည်မှာ သွားခြင်းကို ဖြတ်တောက်၍ တည်သောယာဉ်၌လည်းကောင်း၊ "ဟေဋ္ဌာ ဝါ ဂစ္ဆန္တော" ဟူသည်မှာ မြေ၌ သွားသောသူကိုလည်းကောင်း ဆိုလို၏။ "သူတစ်ပါးကို သယ်ဆောင်စေ၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ "အည" သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် သာမညအားဖြင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကိုလည်း သင်္ဂြိုဟ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သူတစ်ပါးကို သယ်ဆောင်စေ၏ ဟူသော စကားကြောင့် အာပတ်မသင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အခွန်ကောက်ရာဌာန၌ အာပတ်သင့်၏" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို သယ်ဆောင်စေသော ရဟန်းအား အာပတ်သင့်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ "ထိုအရပ်၌ အာပတ်မသင့်" ဟူသည်မှာ အခြားအမှု၌ နှလုံးသွင်းသော ရဟန်းအား ခိုးလိုသောစိတ် မရှိသောကြောင့် အာပတ်မသင့်ခြင်း ဖြစ်၏။

575. ‘‘Taṃ harantassāti puna tiyojanaṃ harantassā’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. Taṃ pana mātikāṭṭhakathāyaṃ aṅgesu ‘‘paṭhamappaṭilābho sati iminā vacanena na sameti. ‘‘Paṭhamappaṭilābho’’ti hi idaṃ dutiyappaṭilābho āpattiyā aṅgaṃ na hotīti dīpeti, tasmā pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca visesābhāvato acchinnaṃ paṭilabhitvā harantassa puna tiyojanātikkamepi anāpatti vuttāti amhākaṃ khanti. Aññathā acchinnaṃ paṭilabhitvā puna tiyojanaṃ haratīti vadeyya. Vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Anāpatti katabhaṇḍanti ettha ‘‘kambalakojavādikatabhaṇḍampi. Pakaticīvare laggalomāni āpattiṃ janentiyevā’’ti vadanti. Tanukapattatthavikantare aghaṭṭanatthaṃ pakkhipanti. Pakkhittanti kaṇṇacchidde pakkhittaṃ. Nidhānamukhaṃ nāmāti iminā katabhaṇḍasaṅkhyaṃ na gacchatīti dasseti. Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni.

၅၇၅. "တံ ဟရန္တဿ" (ထိုသိုးမွေးကို သယ်ဆောင်သောသူအား) ဟူသည်မှာ တစ်ဖန် သုံးယူဇနာအပ၌ သယ်ဆောင်သောသူအားဟု မဟာဂဏ္ဌိပုဒ်၌ ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၏ အင်္ဂါတို့တွင် "ပထမပဋိလာဘော" (ရှေ့ဦးစွာရခြင်း) ဟူသော ဤစကားနှင့် မညီ။ အမှန်စင်စစ် "ပထမပဋိလာဘော" ဟူသော ဤစကားသည် ဒုတိယအကြိမ်ရခြင်းသည် အာပတ်၏အင်္ဂါမဖြစ်ဟု ပြ၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း ထူးခြားချက်မရှိသောကြောင့် ခိုးသူလုယက်သော သိုးမွေးကို ပြန်လည်ရရှိ၍ သယ်ဆောင်သောသူအား တစ်ဖန် သုံးယူဇနာကို လွန်စေကာမူ အာပတ်မသင့်ကြောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်ဟူသည်မှာ ငါတို့၏ အလိုဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူက ခိုးယူလုယက်သော သိုးမွေးကို တစ်ဖန်ရရှိ၍ တစ်ဖန် သုံးယူဇနာ သယ်ဆောင်၏ဟု ဆိုရာ၏။ စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ သာလွန်သင့်လျော်သောအရာကို ယူအပ်၏။ "အာပတ္တိ ကတဘဏ္ဍံ" ဟူသော ဤပါဠိတော်ပုဒ်၌ ကမ္ဗလာ၊ ကောဇော အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ဘဏ္ဍာဖြစ်စေကာမူ ပကတိသင်္ကန်း၌ ကပ်ငြိနေသော သိုးမွေးတို့သည် အာပတ်ကို ဖြစ်စေသည်သာတည်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပါးလွှာသော သပိတ်အိတ်၏အကြားတို့ကို မထိခိုက်စေရန် ထည့်သွင်းကြကုန်၏။ "ပက္ခိတ္တံ" ဟူသည်မှာ နားပေါက်၌ ထည့်သွင်းသော သိုးမွေးကို ဆိုလို၏။ "နိဓာနမုခံ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပြုလုပ်ပြီးသော ဘဏ္ဍာအရေအတွက်ထဲသို့ မဝင်ဟု ပြ၏။ သိုးမွေးတို့၏ မပြုအပ်သေးသောဘဏ္ဍာဖြစ်ခြင်း၊ ရှေ့ဦးစွာရရှိခြင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ယူဆောင်၍သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး မသိစဉ် ယာဉ်ထဲ၌ ထည့်သွင်း၍သော်လည်းကောင်း သုံးယူဇနာကို လွန်ခြင်း၊ ရှေ့ရှုယူဆောင်ခြင်းနှင့် ပြန်လည်ယူဆောင်ခြင်း၊ နေထိုင်လိုသောဆန္ဒရှိခြင်း ဟူသော ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဧဠကလောမသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

576. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ [Pg.417] uttānatthameva.

၅၇၆. ဧဠကလောမဓောဝါပနသိက္ခာပုဒ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေ၏။

8. Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā

၈. ရူပိယသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

583-584. Rūpiyasikkhāpade pana satthuvaṇṇoti satthunā samānavaṇṇo. Satthuno vaṇṇo satthuvaṇṇo, satthuvaṇṇo viya vaṇṇo assāti satthuvaṇṇoti majjhapadalopīsamāso daṭṭhabbo. Pākatiko nāma etarahi pakatikahāpaṇo. Rukkhaphalabījamayoti tintiṇikādirukkhānaṃ phalabījena kato. Iccetaṃ sabbampīti yathāvuttabhedaṃ sabbampi catubbidhaṃ nissaggiyavatthu hotīti sambandho. Jātarūpamāsakoti suvaṇṇakahāpaṇo.

၅၈၃-၅၈၄. ရူပိယသိက္ခာပုဒ်၌ "သတ္ထုဝဏ္ဏော" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ အဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိသော ရွှေကို ဆိုလို၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အဆင်းသည် "သတ္ထုဝဏ္ဏ" မည်၏။ ထိုရွှေအား မြတ်စွာဘုရား၏ အဆင်းကဲ့သို့သော အဆင်းရှိ၏ဟု "သတ္ထုဝဏ္ဏ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သဖြင့် အလယ်ပုဒ်ကျေသော သမာသ် (မဇ္ဈေလောပီသမာသ်) ဟု မှတ်အပ်၏။ "ပါကတိကော" မည်သည်မှာ ယခုအခါ၌ ပကတိအသပြာ (ကဟာပဏ) ဖြစ်၏။ "ရုက္ခဖလဗီဇမယော" ဟူသည်မှာ မန်ကျည်းပင်စသော သစ်ပင်တို့၏ အသီးမျိုးစေ့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော မာသကတည်း။ "ဣစ္စေတံ သဗ္ဗမ္ပိ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော လေးပါးသော နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထု ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ "ဇာတရူပမာသကော" ဟူသည်မှာ ရွှေအသပြာ ဖြစ်၏။

Gaṇheyyāti attano atthāya dīyamānaṃ vā katthaci ṭhitaṃ vā nippariggahaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya. ‘‘Idaṃ ayyassa hotū’’ti evaṃ sammukhā vā ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ atthi, taṃ tuyhaṃ hotū’’ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘tuyha’’nti vatvā pariccattassa kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena sādiyanaṃ upanikkhittasādiyanaṃ nāma. ‘‘Sādiyatī’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘gaṇhitukāmo hotī’’ti. ‘‘Idaṃ guttaṭṭhāna’’nti ācikkhitabbanti paccayaparibhogaṃyeva sandhāya ācikkhitabbaṃ. ‘‘Idha nikkhipāhī’’ti vutte ‘‘uggaṇhāpeyya vā’’ti vuttalakkhaṇena nissaggiyaṃ hotīti āha – ‘‘idha nikkhipāhīti na vattabba’’nti. Parato ‘‘imaṃ gaṇhā’’ti na vattabbanti etthāpi eseva nayo. Kappiyañca akappiyañca nissāya ṭhitameva hotīti yasmā tato uppannapaccayaparibhogo kappati, tasmā kappiyaṃ nissāya ṭhitaṃ. Yasmā pana dubbicāraṇāya tato uppannapaccayaparibhogopi na kappati, tasmā akappiyaṃ nissāya ṭhitanti veditabbaṃ.

“ယူငြားအံ့” ဟူသည်မှာ မိမိအကျိုးအတွက် လှူအပ်သော ရွှေငွေကိုသော်လည်းကောင်း၊ အမှတ်မရှိသော (တစ်စုံတစ်ခုသော) အရပ်၌ တည်ရှိနေသော အရှင်မရှိသော ရွှေငွေကိုသော်လည်းကောင်း မြင်၍ မိမိကိုယ်တိုင် ယူခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဤရွှေငွေသည် အရှင်ဘုရားအား ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဤသို့ မျက်မှောက်၌သော်လည်းကောင်း၊ “ဤမည်သော အရပ်၌ ငါ၏ ရွှေငွေ ရှိပါ၏၊ ထိုရွှေငွေသည် အရှင်ဘုရားအား ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဤသို့ မျက်ကွယ်၌ တည်ရှိသော ရွှေငွေကိုသော်လည်းကောင်း၊ သက်သက် နှုတ်ဖြင့်ဖြစ်စေ၊ လက်ဟန်ခြေဟန် အမူအရာဖြင့်ဖြစ်စေ “အရှင်ဘုရားအတွက် ဖြစ်ပါစေ” ဟု ဆို၍ စွန့်အပ်သော ရွှေငွေကို ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် မပယ်မြစ်ဘဲ စိတ်ဖြင့် သာယာခြင်းကို ‘ဥပနိက္ခိတ္တသာဒိယန’ (အနီး၌ ထားအပ်သည်ကို သာယာခြင်း) မည်၏။ “သာယာ၏” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် “ယူလိုသော စိတ်ရှိသည် ဖြစ်အံ့” ဟု ထင်စွာပြ၏။ “ဤကား လုံခြုံသော အရပ်တည်း” ဟု ပြောကြားအပ်၏ ဟူသည်ကို ပစ္စည်းသုံးစွဲခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောကြားအပ်၏။ “ဤအရပ်၌ ထားလော့” ဟု ဆိုသည်ရှိသော် “ယူစေအံ့” ဟု ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာဖြင့် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဤအရပ်၌ ထားလော့” ဟု မဆိုအပ်ဟု ဆရာက ဆို၏။ နောင်၌ “ဤရွှေငွေကို ယူလော့” ဟု မဆိုအပ် ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အပ်စပ်ခြင်းနှင့် မအပ်စပ်ခြင်းကို မှီ၍ တည်သည်သာ ဖြစ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရွှေငွေမှ ရရှိသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းသည် အပ်စပ်သောကြောင့် အပ်စပ်ခြင်းကို မှီ၍ တည်၏။ စီရင်စီမံမှု မကောင်းသဖြင့် ထိုရွှေငွေမှ ရရှိသော ပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ခြင်းသည် မအပ်စပ်သောကြောင့် မအပ်စပ်ခြင်းကို မှီ၍ တည်၏ဟု သိအပ်၏။

Na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpitanti ettha cetāpitaṃ ce, natthi paribhogupāyo, tasmā evaṃ vuttaṃ. Akappiyañhi nissaggiyaṃ vatthuṃ uggaṇhitvā taṃ anissajjitvāva cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhampi sabbesaṃ na kappati. Keci pana ‘‘yasmā nissaggiyaṃ vatthuṃ paṭiggahetvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissajjāmīti nissaṭṭhaṃ vināva upāyaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati, tasmā [Pg.418] ‘na tena kiñci kappiyabhaṇḍaṃ cetāpita’nti vutta’’nti vadanti. ‘‘Ārāmikānaṃ vā pattabhāganti idaṃ gihīnaṃ hatthagatopi soyeva bhāgoti katvā vuttaṃ. Sace pana tena aññaṃ parivattetvā ārāmikā denti, paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti majjhimagaṇṭhipade cūḷagaṇṭhipade ca vuttaṃ. Tato haritvāti aññesaṃ pattabhāgato haritvā. Kasiṇaparikammanti ālokakasiṇaparikammaṃ. Mañcapīṭhādīni vāti ettha ‘‘tato gahitamañcapīṭhādīni parivattetvā aññaṃ ce gahitaṃ, vaṭṭatī’’ti vadanti. Chāyāpīti bhojanasālādīnaṃ chāyāpi. Paricchedātikkantāti gehaparicchedaṃ atikkantā, chāyāya gatagataṭṭhānaṃ gehaṃ nāma na hotīti adhippāyo. Maggenapīti ettha ‘‘sace añño maggo natthi, maggaṃ adhiṭṭhahitvā gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Kītāyāti tena vatthunā kītāya. Upanikkhepaṃ ṭhapetvā saṅgho paccaye paribhuñjatīti sace upāsako ‘‘atibahu etaṃ hiraññaṃ, idaṃ, bhante, ajjeva na vināsetabba’’nti vatvā sayaṃ upanikkhepaṃ ṭhapeti, aññena vā ṭhapāpeti, etaṃ upanikkhepaṃ ṭhapetvā tato udayaṃ paribhuñjanto saṅgho paccaye paribhuñjati, tena vatthunā gahitattā ‘‘akappiya’’nti vuttaṃ.

“ထိုရွှေငွေဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အပ်စပ်သောပစ္စည်းကို မဝယ်အပ်” ဟူရာ၌ အကယ်၍ ဝယ်အပ်သော်လည်း သုံးဆောင်ရန် နည်းလမ်း မရှိသောကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ မှန်၏၊ မအပ်စပ်သော နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကို လက်ခံရယူ၍ ထိုနိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကို မစွန့်ဘဲ ဝယ်ယူအပ်သော အပ်စပ်သော ပစ္စည်းကို သံဃာအား စွန့်သော်လည်း ရဟန်းအားလုံးအား မအပ်စပ်ပေ။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား “အကြင်ကြောင့် နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကို လက်ခံရယူ၍ ဝယ်ယူအပ်သော အပ်စပ်သော ပစ္စည်းကို ‘သံဃာအား စွန့်ပါ၏’ ဟု စွန့်အပ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းမရှိဘဲ သုံးဆောင်ရန် သင့်လျော်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ထိုရွှေငွေဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော အပ်စပ်သော ပစ္စည်းကို မဝယ်အပ်’ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဝေယာဝစ္စပြုလုပ်သူတို့၏ ရအပ်သော အဖို့” ဟူသော ဤစကားကို လူတို့၏ လက်သို့ ရောက်သော်လည်း ထိုသဘောပင် ဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆို၏။ အကယ်၍ ထိုဝတ္ထုဖြင့် အခြားအရာကို လဲလှယ်၍ ဝေယာဝစ္စပြုလုပ်သူတို့က ပေးလှူပါက သုံးဆောင်ရန် အပ်စပ်၏ ဟု မဇ္ဈိမဂဏ္ဌိပုဒ်နှင့် စူဠဂဏ္ဌိပုဒ်တို့၌ ဆိုအပ်၏။ “ထိုရအပ်သောအဖို့မှ ဆောင်ယူ၍” ဟူသည်မှာ အခြားသူတို့၏ ရအပ်သော အဖို့မှ ဆောင်ယူ၍ ဖြစ်၏။ “ကသိုဏ်းပရိကံ” ဟူသည်မှာ အာလောကကသိုဏ်း ပရိကံကို ဆိုသည်။ “ညောင်စောင်း အင်းပျဉ် အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “ထိုရအပ်သော အဖို့မှ ရရှိသော ညောင်စောင်း အင်းပျဉ် အစရှိသည်တို့ကို လဲလှယ်၍ အခြားတစ်ပါးသော ဝတ္ထုကို အကယ်၍ ယူငြားအံ့၊ အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “အရိပ်သည်လည်း” ဟူသည်မှာ ဆွမ်းစားဇရပ် အစရှိသည်တို့၏ အရိပ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ကျောင်း၏ အပိုင်းအခြားကို လွန်သော” ဟူသည်မှာ ကျောင်း၏ အပိုင်းအခြားကို ကျော်လွန်သော အရိပ် ရောက်ရာ ရောက်ရာ အရပ်သည် ကျောင်းမည်သည် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ခရီးလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အကယ်၍ အခြားခရီးလမ်း မရှိပါက ထိုလမ်းကို ဆောက်တည်၍ သွားရန် အပ်စပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ဝယ်အပ်သော” ဟူသည်မှာ ထိုဝတ္ထုဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော ဖြစ်၏။ “အပ်နှံခြင်းကို ထား၍ သံဃာသည် ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်၏” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ဥပါသကာသည် “အရှင်ဘုရား၊ ဤရွှေငွေသည် အလွန်များပြား၏၊ ဤရွှေငွေကို ယနေ့ပင် မဖျက်ဆီးအပ် (မသုံးပစ်အပ်)” ဟု ဆို၍ မိမိကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း အနီးအပါး၌ အပ်နှံထားအံ့၊ သူတစ်ပါးကိုသော်လည်းကောင်း အပ်နှံစေအံ့၊ ဤသို့ အပ်နှံထားခြင်းကို ထား၍ ထိုထက် အလွန် အကျိုးအမြတ်ကို သုံးဆောင်လျက် သံဃာသည် ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်အံ့၊ ထိုရွှေငွေဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် “မအပ်စပ်” ဟု ဆိုအပ်၏။

585. Patitokāsaṃ asamannāharantena pātetabbanti idaṃ nirapekkhabhāvadassanaparanti veditabbaṃ, tasmā patitaṭṭhāne ñātepissa gūthaṃ chaḍḍentassa viya nirapekkhabhāvoyevettha pamāṇanti veditabbaṃ. Asantasambhāvanāyāti attani avijjamānauttarimanussadhammārocanaṃ sandhāya vuttaṃ. Theyyaparibhogo nāma anarahassa paribhogo. Bhagavatā hi attano sāsane sīlavato paccayā anuññātā, na dussīlassa. Dāyakānampi sīlavato eva pariccāgo, na dussīlassa attano kārānaṃ mahapphalabhāvassa paccāsīsanato. Iti satthārā ananuññātattā dāyakehi ca apariccattattā dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo. Iṇavasena paribhogo iṇaparibhogo, paṭiggāhakato dakkhiṇāvisuddhiyā abhāvato iṇaṃ gahetvā paribhogo viyāti attho. Tasmāti ‘‘sīlavato’’tiādinā vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati. Cīvaraṃ paribhoge paribhogeti kāyato mocetvā mocetvā paribhoge. Purebhatta…pe… pacchimayāmesu paccavekkhitabbanti sambandho. Tathā asakkontena yathāvuttakālavisesavasena ekasmiṃ divase catukkhattuṃ tikkhattuṃ dvikkhattuṃ sakiṃyeva vā paccavekkhitabbaṃ.

၅၈၅. “ကျရာအရပ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ (မငဲ့ကွက်ဘဲ) ချပစ်အပ်၏” ဟူသော ဤစကားသည် ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းကို ဦးတည်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကျရာအရပ်ကို သိသော်လည်း ကျင်ကြီးကို စွန့်ပစ်သော သူကဲ့သို့ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသော အဖြစ်သည်သာ ဤရွှေငွေ၌ ပမာဏ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ “မရှိသော ဂုဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ မိမိ၌ မရှိသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မကို ပြောကြားခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ ‘ထေယျပရိဘောဂ’ (ခိုးယူသုံးစွဲခြင်း) မည်သည်ကား မထိုက်တန်သောသူ၏ သုံးစွဲခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ သာသနာတော်၌ သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားသာ ပစ္စည်းတို့ကို ခွင့်ပြုတော်မူအပ်၏၊ သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ခွင့်ပြုတော်မမူ။ ဒါယကာတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အလှူဒါန ကောင်းမှုတို့၏ ကြီးမြတ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို တောင့်တကြသောကြောင့် သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အားသာ စွန့်လှူကြကုန်၏၊ သီလမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား စွန့်လှူကြသည်မဟုတ်။ ဤသို့ ဘုရားရှင်ကလည်း ခွင့်ပြုတော်မမူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒါယကာတို့ကလည်း မစွန့်လှူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သီလမရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ သုံးဆောင်ခြင်းသည် ‘ထေယျပရိဘောဂ’ (ခိုး၍ သုံးဆောင်ခြင်း) မည်၏။ ကြွေးမြီ၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းသည် ‘ဣဏပရိဘောဂ’ (ကြွေးမြီအဖြစ် သုံးဆောင်ခြင်း) မည်၏၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်၏ ဘက်မှ အလှူစင်ကြယ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ကြွေးမြီကို ယူ၍ သုံးဆောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် “သီလဝတော” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကိုပင် အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဆင်ခြင်၏။ “သင်္ကန်းကို သုံးဆောင်ရာ သုံးဆောင်ရာ၌” ဟူသည်မှာ ကိုယ်မှ လွတ်စေ လွတ်စေ၍ သုံးဆောင်ရာ၌ ဖြစ်၏။ “နံနက်ပိုင်း...ပ... နောက်ဆုံးယံတို့၌ ဆင်ခြင်အပ်၏” ဟု စပ်အပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ မတတ်နိုင်သော ရဟန်းသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ကာလထူး၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်နေ့လျှင် လေးကြိမ်၊ သုံးကြိမ်၊ နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် တစ်ကြိမ်သာလျှင်သော်လည်းကောင်း ဆင်ခြင်အပ်၏။

Sacassa [Pg.419] apaccavekkhatova aruṇo uggacchati, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatīti ettha ‘‘hiyyo yaṃ mayā cīvaraṃ paribhuttaṃ, taṃ yāvadeva sītassa paṭighātāya…pe… hirikopīnappaṭicchādanatthaṃ, hiyyo yo mayā piṇḍapāto paribhutto, so neva davāyātiādinā sace atītaparibhogapaccavekkhaṇaṃ na kareyya, iṇaparibhogaṭṭhāne tiṭṭhatī’’ti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Senāsanampi paribhoge paribhogeti pavese pavese. Evaṃ pana asakkontena purebhattādīsu paccavekkhitabbaṃ. Taṃ heṭṭhā vuttanayeneva sakkā viññātunti idha visuṃ na vuttaṃ. Satipaccayatāti satiyā paccayabhāvo, paṭiggahaṇassa paribhogassa ca paccavekkhaṇasatiyā paccayabhāvo yujjati, paccavekkhitvāva paṭiggahetabbaṃ paribhuñjitabbañcāti attho. Tenevāha ‘‘satiṃ katvā’’tiādi. Evaṃ santepīti yadipi dvīsupi ṭhānesu paccavekkhaṇā yuttā, evaṃ santepi. Apare panāhu ‘‘satipaccayatāti satibhesajjaparibhogassa paccayabhāve paccayeti attho. Evaṃ santepīti paccaye satipī’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ. Tathā hi paccayasannissitasīlaṃ paccavekkhaṇāya visujjhati, na paccayasabbhāvamattena.

“အကယ်၍ မဆင်ခြင်ဘဲ အရုဏ်တက်ခဲ့လျှင် ကြွေးမြီသုံးစွဲခြင်း အရာ၌ တည်၏” ဟူရာ၌ “မနေ့က ငါ သုံးဆောင်အပ်သော အကြင်သင်္ကန်းကို အေးခြင်းကို ဖျောက်ခြင်းငှာ...ပ... အရှက်အကြောက် အင်္ဂါဇာတ်ကို ဖုံးလွှမ်းခြင်းငှာ မှီဝဲ၏၊ မနေ့က ငါ သုံးဆောင်အပ်သော အကြင်ဆွမ်းကို ကစားပျော်ပါးရန် မဟုတ်ဘဲ မှီဝဲ၏” အစရှိသည်ဖြင့် အတိတ်ကာလ၌ သုံးဆောင်အပ်သော ပစ္စည်းကို ဆင်ခြင်ခြင်းကို အကယ်၍ မပြုခဲ့လျှင် “ကြွေးမြီသုံးစွဲခြင်း အရာ၌ တည်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ဤစကားကို စုံစမ်းဆင်ခြင်အပ်၏။ “ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကိုလည်း သုံးဆောင်ရာ သုံးဆောင်ရာ၌” ဟူသည်မှာ ကျောင်းသို့ ဝင်တိုင်း ဝင်တိုင်း ဆင်ခြင်ခြင်းတည်း။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ မတတ်နိုင်သော ရဟန်းသည် ဆွမ်းမစားမီ (ပူရေဘတ္တ) အစရှိသည်တို့၌ ဆင်ခြင်အပ်၏။ ထိုစကားကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် သိနိုင်သောကြောင့် ဤ၌ အသီးအခြား မဆိုပြီ။ “သတိပစ္စယတာ” (သတိ၏ အကြောင်းအဖြစ်) ဟူသည်မှာ သတိ၏ အကြောင်းအဖြစ်တည်း၊ ခံယူခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဆင်ခြင်တတ်သော သတိ၏ အကြောင်းအဖြစ်သည် သင့်လျော်၏၊ ဆင်ခြင်၍သာ ခံယူအပ်၏၊ သုံးဆောင်လည်း သုံးဆောင်အပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် “သတိပြု၍” စသည်ဖြင့် ဆရာက ဆို၏။ “ဤသို့ သင့်လျော်သော်လည်း” ဟူသည်မှာ နေရာနှစ်ပါးလုံး၌ ဆင်ခြင်ခြင်းသည် သင့်လျော်သော်လည်း ဟူသော အနက်တည်း။ အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား “သတိပစ္စယတာ ဟူသည်မှာ သတိရှိခိုက် ဆေးဝါးသုံးစွဲခြင်း၏ အကြောင်းရှိသော် ဟု အနက်ရ၏၊ ဧဝံ သန္တေပိ ဟူသည်မှာ အကြောင်းရှိသော်လည်း ဟု ဆိုလိုသည်” ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ အယူမျှသာ ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလသည် ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်သာ စင်ကြယ်၏၊ ပစ္စည်းရှိရုံမျှဖြင့် မစင်ကြယ်နိုင်ပေ။

Nanu ca ‘‘paribhoge karontassa anāpattī’’ti iminā pātimokkhasaṃvarasīlaṃ vuttaṃ, tasmā paccayasannissitasīlassa pātimokkhasaṃvarasīlassa ca ko visesoti? Vuccate – purimesu tāva tīsu paccayesu viseso pākaṭoyeva, gilānapaccaye pana yathā vatiṃ katvā rukkhamūle gopite tassa phalānipi rakkhitāniyeva honti, evameva paccavekkhaṇāya paccayasannissitasīle rakkhite tappaṭibaddhaṃ pātimokkhasaṃvarasīlampi nipphannaṃ nāma hoti. Gilānapaccayaṃ apaccavekkhitvā paribhuñjantassa sīlaṃ bhijjamānaṃ pātimokkhasaṃvarasīlameva bhijjati, paccayasannissitasīlaṃ pana pacchābhattapurimayāmādīsu yāva aruṇuggamanā apaccavekkhantasseva bhijjati. Purebhattañhi apaccavekkhitvāpi gilānapaccayaṃ paribhuñjantassa anāpatti, idametesaṃ nānākaraṇaṃ.

အံ့- ‘သုံးဆောင်မှုပြုသောသူအား အာပတ်မသင့်’ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ပါတိမောက်သံဝရသီလကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပစ္စယသန္နိဿိတသီလနှင့် ပါတိမောက်သံဝရသီလတို့၏ အဘယ်သို့သော ထူးခြားမှုရှိသနည်း ဟူသော စောဒနာရှိငြားအံ့။ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား - ရှေးဦးစွာ ရှေးဖြစ်ကုန်သော ပစ္စည်းသုံးပါးတို့၌ ထူးခြားမှုသည် ထင်ရှားသည်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဆေးပစ္စည်း၌မူကား ခြံစည်းရိုးခတ်၍ သစ်ပင်ရင်းကို စောင့်ရှောက်အပ်သည်ရှိသော် ထိုသစ်ပင်၏ အသီးတို့ကိုလည်း စောင့်ရှောက်အပ်သည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခနာ) ဖြင့် ပစ္စယသန္နိဿိတသီလကို စောင့်ရှောက်အပ်သည်ရှိသော် ထိုသီလနှင့်စပ်သော ပါတိမောက်သံဝရသီလသည်လည်း ပြီးမြောက်သည်မည်၏။ ဆေးပစ္စည်းကို မဆင်ခြင်ဘဲ သုံးဆောင်သောရဟန်း၏ သီလပျက်စီးသည်ရှိသော် ပါတိမောက်သံဝရသီလသာလျှင် ပျက်စီး၏။ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလမူကား ပစ္ဆာဘတ္တအခါ၊ ပုရိမယာမ် အစရှိသည်တို့၌ အရုဏ်တက်သည်တိုင်အောင် မဆင်ခြင်သောသူအားသာလျှင် ပျက်စီး၏။ မှန်၏၊ ဆွမ်းမစားမီ နံနက်အခါ၌ မဆင်ခြင်ဘဲ ဆေးပစ္စည်းကို သုံးဆောင်သော်လည်း အာပတ်မသင့်။ ဤသည်ကား ထိုသီလနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားကွဲပြားချက်တည်း။

Evaṃ paccayasannissitasīlassa visuddhiṃ dassetvā teneva pasaṅgena sabbāpi suddhiyo dassetuṃ ‘‘catubbidhā hi suddhī’’tiādimāha. Tattha sujjhati etāyāti suddhi, yathādhammaṃ desanāva suddhi desanāsuddhi. Vuṭṭhānassapi cettha desanāya eva saṅgaho daṭṭhabbo. Chinnamūlāpattīnaṃ pana abhikkhutāpaṭiññāva desanā. Adhiṭṭhānavisiṭṭho saṃvarova suddhi saṃvarasuddhi. Dhammena samena [Pg.420] paccayānaṃ pariyeṭṭhi eva suddhi pariyeṭṭhisuddhi. Catūsu paccayesu vuttavidhinā paccavekkhaṇāva suddhi paccavekkhaṇasuddhi. Esa tāva suddhīsu samāsanayo. Suddhimantesu sīlesu desanā suddhi etassāti desanāsuddhi. Sesesupi eseva nayo. Na puna evaṃ karissāmīti ettha evanti saṃvarabhedaṃ sandhāyāha. Pahāyāti vajjetvā, akatvāti attho. Dātabbaṭṭhena dāyaṃ, taṃ ādiyantīti dāyādā, ananuññātesu sabbena sabbaṃ paribhogābhāvato anuññātesuyeva ca paribhogasabbhāvabhāvato bhikkhūhi paribhuñjitabbapaccayā bhagavato santakā. Dhammadāyādasuttañcettha sādhakanti –

ဤသို့ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလ၏ စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသပြီး၍ ထိုအကြောင်းဆက်အားဖြင့်ပင် အလုံးစုံသော စင်ကြယ်ခြင်း (သုဒ္ဓိ) တို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘စင်ကြယ်ခြင်းသည် လေးပါးရှိ၏’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ ဤဒေသနာကြားခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘သုဒ္ဓိ’ မည်၏။ တရားနှင့်လျော်စွာ ဒေသနာကြားခြင်းသည်သာလျှင် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒေသနာသုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ဤဒေသနာသုဒ္ဓိ၌ ဝုဋ္ဌာနကံကိုလည်း ဒေသနာကြားရာ၌သာ သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းကို ရှုအပ်၏။ အရင်းပြတ်ပြီးသော အာပါတ် (ပါရာဇိက) ရှိကုန်သောသူတို့၏ ရဟန်းမဟုတ်ဟု ဝန်ခံခြင်းသည်သာလျှင် ဒေသနာကြားခြင်းမည်၏။ အဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် ထူးခြားသော စောင့်စည်းခြင်းသည်သာလျှင် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘သံဝရသုဒ္ဓိ’ မည်၏။ တရားသဖြင့် ညီညွတ်စွာ ပစ္စည်းတို့ကို ရှာမှီးခြင်းသည်သာလျှင် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ပရိယေဋ္ဌိသုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အစီအရင်ဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းသည်သာလျှင် စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ပစ္စဝေက္ခဏသုဒ္ဓိ’ မည်၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ သုဒ္ဓိတို့၌ အကျဉ်းချုပ်နည်းတည်း။ သုဒ္ဓိမန္တဖြစ်ကုန်သော သီလတို့၌ ဒေသနာကြားခြင်းဟူသော စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဒေသနာသုဒ္ဓိ’ ဟု ခေါ်၏။ ကြွင်းသော သုဒ္ဓိတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ‘နောက်တစ်ဖန် ဤသို့မပြုတော့အံ့’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘ဤသို့’ ဟူသော သဒ္ဒါကို သံဝရပျက်စီးခြင်းကို ရည်စူး၍ မိန့်တော်မူ၏။ ‘စွန့်၍’ ဟူသည်ကား ကြဉ်ဖယ်၍၊ မပြုဘဲဟု အနက်ရ၏။ ပေးအပ်သောအနက်ကြောင့် ‘ဒါယ’ မည်၏။ ထိုဒါယကို ယူတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဒါယဒ’ (အမွေခံ) မည်ကုန်၏။ ခွင့်မပြုအပ်သော ပစ္စည်းတို့၌ အချင်းခပ်သိမ်း သုံးဆောင်မှု မရှိနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော ပစ္စည်းတို့၌သာ သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရဟန်းတို့ သုံးဆောင်အပ်သော ပစ္စည်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဥစ္စာတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအရာ၌ ဓမ္မဒါယာဒသုတ်သည် သက်သေသာဓကဖြစ်၏ -

‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave, bhavatha, mā āmisadāyādā. Atthi me tumhesu anukampā, ‘kinti me sāvakā dhammadāyādā bhaveyyuṃ, no āmisadāyādā’’’ti (ma. ni. 1.29) –

“ရဟန်းတို့... သင်တို့သည် ငါ၏ တရားတည်းဟူသော အမွေကို ခံယူသူ (ဓမ္မဒါယာဒ) တို့ ဖြစ်ကြကုန်လော့၊ အာမိသတည်းဟူသော အမွေကို ခံယူသူ (အာမိသဒါယာဒ) တို့ မဖြစ်ကြကုန်လင့်။ ငါ့အား သင်တို့အပေါ်၌ ‘အဘယ်သို့လျှင် ငါ၏ တပည့်တို့သည် တရားတည်းဟူသော အမွေကို ခံယူသူများ ဖြစ်ကုန်အံ့နည်း၊ အာမိသတည်းဟူသော အမွေကို ခံယူသူများ မဖြစ်ကုန်အံ့နည်း’ ဟု အစဉ်သနားခြင်း ရှိ၏” ဟူ၍ -

Evaṃ pavattaṃ dhammadāyādasuttañca ettha etasmiṃ atthe sādhakaṃ.

ဤသို့ ဖြစ်ပွားတော်မူသော ဓမ္မဒါယာဒသုတ်သည်လည်း ဤအရာ၊ ဤအနက်၌ သက်သေသာဓက ဖြစ်၏။

Avītarāgānaṃ taṇhāparavasatāya paccayaparibhoge sāmibhāvo natthi, tadabhāvena vītarāgānaṃ tattha sāmibhāvo yathāruci paribhogasabbhāvato. Tathā hi te paṭikūlampi appaṭikūlākārena appaṭikūlampi paṭikūlākārena tadubhayampi vajjetvā ajjhupekkhanākārena paccaye paribhuñjanti, dāyakānañca manorathaṃ paripūrenti. Tenāha – ‘‘te hi taṇhāya dāsabyaṃ atītattā sāmino hutvā paribhuñjantī’’ti. Yo panāyaṃ sīlavato paccavekkhitaparibhogo, so iṇaparibhogassa paccanīkattā āṇaṇyaparibhogo nāma hoti. Yathā hi iṇāyiko attano ruciyā icchitadesaṃ gantuṃ na labhati, evaṃ iṇaparibhogayutto lokato nissarituṃ na labhatīti tappaṭipakkhattā sīlavato paccavekkhitaparibhogo āṇaṇyaparibhogoti vuccati, tasmā nippariyāyato catuparibhogavinimutto visuṃyevāyaṃ paribhogoti veditabbo. So idha visuṃ na vutto, dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatīti. Sīlavāpi hi imāya sikkhāya samannāgatattā sekkhotveva vuccati. Sabbesanti ariyānaṃ puthujjanānañca.

မကင်းသေးသော ရာဂရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တဏှာ၏ ကျွန်အဖြစ်သို့ လိုက်ရသောကြောင့် ပစ္စည်းသုံးဆောင်ရာ၌ အစိုးရသောအဖြစ် (သာမိပရိဘောဂ) မရှိ။ ထိုတဏှာ၏ ကျွန်ဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် ကင်းပြီးသော ရာဂရှိကုန်သော (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ထိုပစ္စည်းကို သုံးဆောင်ရာ၌ အစိုးရသောအဖြစ် ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား အလိုရှိတိုင်း သုံးဆောင်နိုင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မှန်၏၊ ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်ရှိသော ပစ္စည်းကိုလည်း မစက်ဆုပ်သောအခြင်းအရာအားဖြင့်၊ စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် မရှိသော ပစ္စည်းကိုလည်း စက်ဆုပ်ဖွယ်အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကိုလည်း ကြဉ်ဖယ်၍ လျစ်လျူရှုခြင်း (ဥပေက္ခာ) အခြင်းအရာအားဖြင့် ပစ္စည်းတို့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏။ အလှူရှင်တို့၏ စိတ်အလိုကိုလည်း ပြည့်စုံစေကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုရဟန္တာတို့သည် တဏှာ၏ ကျွန်အဖြစ်ကို ကျော်လွန်ပြီးဖြစ်၍ အရှင်သခင်ဖြစ်လျက် သုံးဆောင်ကြကုန်၏’ ဟု ဆရာ (အဋ္ဌကထာဆရာ) က မိန့်တော်မူ၏။ သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြင် ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုသုံးဆောင်ခြင်းသည် ကြွေးမြီကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်း (ဣဏပရိဘောဂ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် အာနဏျပရိဘောဂ (ကြွေးကင်းလျက် သုံးဆောင်ခြင်း) မည်၏။ ကြွေးရှိသောသူသည် မိမိအလိုအတိုင်း အလိုရှိအပ်သော အရပ်သို့ သွားခြင်းငှာ မရသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ကြွေးရှိသကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်းနှင့် စပ်ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် လောကမှ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာ မရနိုင်။ ထိုသို့ ကြွေးမြီသုံးဆောင်ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် သီလရှိသောပုဂ္ဂိုလ်၏ ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ခြင်းကို ‘အာနဏျပရိဘောဂ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မုချအားဖြင့် လေးပါးသော သုံးဆောင်ခြင်း (ပရိဘောဂ) မှ လွတ်သော ဤသုံးဆောင်ခြင်းကို သီးခြားသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသုံးဆောင်ခြင်းကို ဤအရာ၌ သီးခြားမဟောအပ်၊ သို့မဟုတ် အမွေခံ၍ သုံးဆောင်ခြင်း (ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂ) ၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ သီလရှိသောသူသည်လည်း ဤသိက္ခာနှင့် ပြည့်စုံသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘သေက္ခ’ ဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ခပ်သိမ်းသောသူတို့၏’ ဟူသည်မှာ အရိယာတို့အားလည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်တို့အားလည်းကောင်း ဆိုလို၏။

Kathaṃ [Pg.421] puthujjanānaṃ ime paribhogā sambhavantīti? Upacāravasena. Yo hi puthujjanassapi sallekhappaṭipattiyaṃ ṭhitassa paccayagedhaṃ pahāya tattha anupalittena cittena paribhogo, so sāmiparibhogo viya hoti. Sīlavato pana paccavekkhitaparibhogo dāyajjaparibhogo viya hoti dāyakānaṃ manorathassa avirādhanato. Teneva vuttaṃ ‘‘dāyajjaparibhogeyeva vā saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Kalyāṇaputhujjanassa paribhoge vattabbameva natthi tassa sekkhasaṅgahato. Sekkhasuttañhetassa atthassa sādhakaṃ.

ပုထုဇဉ်တို့အား ဤသို့ သုံးဆောင်ခြင်းတို့သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်ကုန်သနည်း။ ဥပစာအားဖြင့် ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ မှန်၏၊ သလ္လေခအကျင့်၌ တည်သော ပုထုဇဉ်အားလည်း ပစ္စည်း၌ တပ်မက်ခြင်းကို စွန့်၍ ထိုပစ္စည်း၌ မလိမ်းကျံသော စိတ်ဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းသည် ရှိ၏။ ထိုသုံးဆောင်ခြင်းသည် သာမိပရိဘောဂ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သီလရှိသောသူ၏ ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်ခြင်းကား အလှူရှင်တို့၏ စိတ်အလိုကို မချွတ်ယွင်းစေတတ် (မဆန့်ကျင်စေတတ်) သောကြောင့် ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂ ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ‘ဒါယဇ္ဇပရိဘောဂ၌သာလျှင် သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသို့ ရောက်၏’ ဟု ငါဆိုအပ်ပြီးဖြစ်၏။ ကလျာဏပုထုဇ္ဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သုံးဆောင်ခြင်း၌ ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား ထိုကလျာဏပုထုဇ္ဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို သေက္ခ (ကျင့်ဆဲပုဂ္ဂိုလ်) ၌ သင်္ဂြိုဟ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ သေက္ခသုတ်သည် ဤအနက်ကို ပြီးစေတတ် (သက်သေထူ) ၏။

Lajjinā saddhiṃ paribhogo nāma lajjissa santakaṃ gahetvā paribhogo. Alajjinā saddhinti etthāpi eseva nayo. Ādito paṭṭhāya hi alajjī nāma natthīti iminā diṭṭhadiṭṭhesuyeva āsaṅkā na kātabbāti dasseti. Attano bhārabhūtā saddhivihārikādayo. Sopi nivāretabboti yo passati, tena nivāretabbo. Yasmā alajjīparibhogo nāma lajjino vuccati, tasmā āpatti nāma natthi ubhinnampi alajjībhāvato, ‘‘alajjīparibhogo’’ti idaṃ nāmamattameva na labbhatīti vuttaṃ hoti. ‘‘Āpatti pana atthiyevāti vadantī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်နှင့်အတူ သုံးဆောင်ခြင်းမည်သည် လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်၏ ဥစ္စာကို ယူ၍ သုံးဆောင်ခြင်းတည်း။ ‘အလဇ္ဇီနှင့်အတူ သုံးဆောင်ခြင်း’ ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ ‘အစမှစ၍ အလဇ္ဇီမည်သည်မရှိ’ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် မြင်တိုင်း မြင်တိုင်းသော အရာတို့၌သာလျှင် သံသယမရှိအပ်၊ မရွံရှာအပ်ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ မိမိ၏ တာဝန်ဖြစ်ကုန်သော သဒ္ဓိဝိဟာရိက စသည်တို့သည်လည်း တားမြစ်အပ်၏။ အကြင်သူသည် မြင်၏၊ ထိုမြင်သောသူသည် တားမြစ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူကား အလဇ္ဇီပရိဘောဂမည်သည် လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်အား ပြောဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤရာ၌ နှစ်ယောက်လုံးပင် အလဇ္ဇီဖြစ်သောကြောင့် အာပတ်မည်သည်မရှိ၊ ‘အလဇ္ဇီပရိဘောဂ’ ဟူသော ဤစကားသည် အမည်မျှသာဖြစ်၍ သီးခြားမရအပ်ဟု ဆိုလို၏။ ‘အာပတ်ကား ရှိသည်သာတည်း’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးပါးတို့၌ ဆိုအပ်၏။

Adhammiyoti anesanādīhi uppanno. Dhammiyoti bhikkhācariyādīhi uppanno. Saṅghasseva detīti bhattaṃ aggahetvā attanā laddhasalākaṃyeva deti. Sace pana lajjī alajjiṃ paggaṇhāti…pe… antaradhāpetīti ettha kevalaṃ paggaṇhitukāmatāya evaṃ kātuṃ na vaṭṭati, dhammassa pana sāsanassa sotūnañca anuggahatthāya vaṭṭatīti veditabbaṃ. Purimanayena ‘‘so āpattiyā kāretabbo’’ti vuttattā imassa āpattiyevāti vadanti. Uddesaggahaṇādinā dhammassa paribhogo dhammaparibhogo. Dhammānuggahena gaṇhantassa āpattiyā abhāvepi thero tassa alajjibhāvaṃyeva sandhāya ‘‘pāpo kirāya’’ntiādimāha. Tassa pana santiketi mahārakkhitattherassa santike.

‘အဓမ္မိယ’ ဟူသည်ကား အနေသန (မအပ်မရာ ရှာမှီးခြင်း) အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရအပ်သော ပစ္စည်းတည်း။ ‘ဓမ္မိယ’ ဟူသည်ကား ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း (ဘိက္ခာစရိယ) အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရအပ်သော ပစ္စည်းတည်း။ ‘သံဃာအားသာ ပေးလှူ၏’ ဟူသည်ကား ဆွမ်းကို မယူဘဲ မိမိရအပ်သော စာရေးတံကိုသာ ပေး၏။ ‘အကယ်၍ လဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်သည် အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်ကို ချီးမြှောက်အံ့…ပ… ကွယ်ပျောက်စေအံ့’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ သက်သက် ချီးမြှောက်လိုသော အလိုအားဖြင့် ဤသို့ပြုခြင်းငှာ မအပ်။ သို့ရာတွင် တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သာသနာတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သင်အာနာယူကြသော သူတို့ကိုလည်းကောင်း ချီးမြှောက်ခြင်းငှာ အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ရှေးနည်းအတိုင်း ‘ထိုရဟန်းကို အာပတ်ဖြင့် ဆုံးမအပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤရဟန်းအား အာပတ်သာလျှင် သင့်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပါဠိသင်ခြင်း၊ သင်အံခြင်း အစရှိသည်ဖြင့် တရားတော်ကို သုံးဆောင်ခြင်းသည် ‘ဓမ္မပရိဘောဂ’ မည်၏။ တရားတော်ကို ချီးမြှောက်ခြင်းဖြင့် သင်ယူသော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်သော်လည်း မထေရ်သည် ထိုစာချသောသူ၏ အလဇ္ဇီဖြစ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ‘သူယုတ်မာဖြစ်၏’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ‘ထိုမထေရ်၏ အထံ၌’ ဟူသည်မှာ မဟာရက္ခိတမထေရ်၏ အထံ၌ (ဆိုလို၏)။

586. Rājorodhādayotiādi ‘‘idaṃ gaṇhissāmī’’ti cetanāmattasambhavato vuttaṃ. Assatiyā dinnanti ettha assatiyā dinnaṃ nāma apariccattaṃ hoti, tasmā dasante baddhakahāpaṇādi assatiyā dinnaṃ bhikkhunā [Pg.422] vatthasaññāya paṭiggahitañca, tato neva rūpiyaṃ dinnaṃ, nāpi paṭiggahitañca hotīti ettha āpattidesanākiccaṃ natthi, taṃ pana dāyakānameva paṭidātabbaṃ. Tena akappiyavatthunā te ce dāyakā sappiādīni kiṇitvāna saṅghassa tassa ca bhikkhuno denti, sabbesaṃ kappati dāyakānaṃyeva santakattā. Aṭṭhakathāyaṃ pana puññakāmehi pariccajitvā dinnameva sandhāya ‘‘puññakāmā…pe… rūpiye arūpiyasaññī rūpiyaṃ paṭiggaṇhātīti veditabbo’’ti vuttaṃ, tasmā pariccajitvā dinnaṃ vatthasaññāya gaṇhatopi nissaggiyameva. Tena yadi te dāyakā no āgantvā gaṇhanti, dāyake pucchitvā attano atthāya ce pariccattaṃ, saṅghe nissajjitvā āpatti desetabbā. Tava coḷakaṃ passāhīhi iminā gihisantakepi ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tiādiakappiyavohārena vidhānaṃ bhikkhuno na kappatīti dīpeti. Ekaparicchedānīti kiriyākiriyabhāvato ekaparicchedāni. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, kahāpaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.

၅၈၆. "မင်း၏ မောင်းမ မိဿံ အစရှိသည်တို့ကို ဤဝတ္ထုကို ယူအံ့" ဟူသော စေတနာမျှ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "သတိကင်းသဖြင့် ပေးအပ်သော" ဟူသော ဤပုဒ်၌ သတိမမူဘဲ မေ့လျော့၍ ပေးသော ဝတ္ထုမည်သည်မှာ စွန့်လွှတ်အပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အဝတ်အဆာ၏ အစွန်း၌ ချည်နှောင်ထားသော အသပြာ စသည်ကို သတိမမူဘဲ ပေးလှူရာ၌ ရဟန်းကလည်း အဝတ်ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ခံယူခဲ့လျှင် ထိုမှတစ်ဆင့် ရွှေငွေကို ပေးသည်လည်း မဟုတ်၊ ခံယူသည်လည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအရာ၌ အာပါတ်ကို ဒေသနာကြားခြင်း ကိစ္စ မရှိပေ။ သို့သော် ထိုရွှေငွေကို အလှူဒါယကာတို့အားသာလျှင် ပြန်၍ ပေးအပ်၏။ ထိုအကပ္ပိယဝတ္ထုဖြင့် ထိုအလှူဒါယကာတို့သည် ထောပတ်အစရှိသည်တို့ကို ဝယ်ယူ၍ သံဃာအားလည်းကောင်း၊ ထိုရဟန်းအားလည်းကောင်း လှူဒါန်းကြကုန်အံ့၊ ထိုအရာသည် ဒါယကာတို့၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်သောကြောင့် ရဟန်းအားလုံးအား အပ်စပ်ပေ၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ကောင်းမှုကို အလိုရှိသော သူတို့သည် စွန့်လွှတ်၍ လှူဒါန်းသည်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ "ကောင်းမှုကို အလိုရှိကုန်သောသူတို့သည်... ရွှေငွေ၌ ရွှေငွေမဟုတ်ဟူသော အမှတ်ရှိလျက် ရွှေငွေကို ခံယူ၏ဟု သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် စွန့်လွှတ်၍ လှူဒါန်းသော ရွှေငွေကို အဝတ်ဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် ယူသော ရဟန်းအားလည်း နိဿဂ္ဂိယအာပါတ် သင့်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ထိုအလှူဒါယကာတို့သည် ပြန်မလာ၍ မယူကြကုန်အံ့၊ ဒါယကာတို့ကို မေးမြန်း၍ မိမိတို့အတွက် စွန့်လွှတ်ပါက သံဃာ့အလယ်၌ စွန့်၍ အာပါတ် ဒေသနာကြားရအံ့။ "သင့်အဝတ်ကို ကြည့်လော့" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် လူတို့၏ ဥစ္စာတို့ဖြင့် "ဤဝတ္ထုကို ယူကုန်လော" အစရှိသော အကပ္ပိယဝေါဟာရဖြင့် စီရင်ညွှန်ကြားခြင်းသည် ရဟန်းအား မအပ်စပ်ဟူသော အနက်ကို ပြဆို၏။ "တစ်ဆက်တည်း အပိုင်းအခြားရှိကုန်၏" ဟူသည်မှာ ကိရိယာ အကရိယ ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ဆက်တည်း အပိုင်းအခြားရှိကုန်၏။ ရွှေငွေ၏ အဖြစ်၊ မိမိကို ရည်ညွှန်း၍ လှူဒါန်းသည့်အဖြစ်၊ အသပြာ စသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါး၏အဖြစ် ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤအရာ၌ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Rūpiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပိယသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

၉. ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

587. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpade jātarūpādicatubbidhampi nissaggiyavatthu idha rūpiyaggahaṇeneva gahitanti āha ‘‘jātarūparajataparivattana’’nti. Paṭiggahitaparivattaneti sāditarūpiyassa parivattane, asādiyitvā vā kappiyena gāhena paṭiggahitarūpiyaparivattane.

၅၈၇. ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပုဒ်၌ ရွှေငွေအစရှိသော လေးပါးသော နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကိုပင် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ "ရူပိယ" ဟူသော အမည်ဖြင့် ခံယူထားသောကြောင့် "ရွှေငွေကို လဲလှယ်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို လဲလှယ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ သာယာအပ်သော ရွှေငွေကို လဲလှယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် မသာယာဘဲ အပ်စပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို လဲလှယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်စေ ဖြစ်သည်။

589. Ga-kārassa ka-kāraṃ katvā ‘‘sīsūpaka’’nti likhitaṃ, padabhājane ghanakatanti piṇḍaṃ kataṃ. Satthuvaṇṇotiādīsu ‘‘satthuvaṇṇo ca kahāpaṇo ca…pe… ye ca vohāraṃ gacchantī’’ti evaṃ sabbattha samuccayo veditabbo. Rūpiye rūpiyasaññīti sakasantakaṃ vadati. Rūpiyaṃ cetāpetīti parasantakaṃ vadati. ‘‘Nissaggiyavatthunā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā cetāpentassapi eseva nayo’’ti idaṃ kasmā vuttaṃ. Na [Pg.423] hi ‘‘rūpiye rūpiyasaññī arūpiyaṃ cetāpeti, nissaggiyaṃ pācittiya’’ntiādittiko pāḷiyaṃ vuttoti āha ‘‘yo hī’’tiādi. Tassānulomattāti etthāyamadhippāyo – rūpiyasaṃvohāro nāma na kevalaṃ rūpiyena rūpiyaparivattanameva, atha kho ‘‘arūpiye rūpiyasaññī rūpiyaṃ cetāpetī’’ti vuttattā arūpiyena rūpiyacetāpanampi rūpiyasaṃvohāro nāma hotīti etasmiṃ pakkhepi rūpiye sati rūpiyasaṃvohāroyeva hotīti ayamattho avuttopi viññāyatīti. Arūpiyaṃ nāma dukkaṭavatthukappiyavatthūni. Ekantena rūpiyapakkheti ekena antena rūpiyapakkheti ayaṃ attho gahetabbo. ‘‘Ekato rūpiyapakkhe’’ti vā pāṭho veditabbo. ‘‘Ekarūpiyapakkhe’’tipi paṭhanti, tatthāpi ekato rūpiyapakkheti ayamevattho gahetabbo.

၅၈၉. ဂအက္ခရာကို ကအက္ခရာပြု၍ "သီသူပက" ဟု ရေးသားအပ်၏။ ပဒဘာဇန၌ "ဃနကတ" ဟူသည် အစုအပေါင်း ပြုအပ်သည်ကို ဆိုသည်။ "သတ္ထုဝဏ္ဏ" အစရှိသည်တို့၌ "ဘုရားဆင်းတုတော်နှင့် တူသော အဆင်းရှိသော အပြားသည်လည်းကောင်း၊ အသပြာသည်လည်းကောင်း ... အကြင်သူတို့သည်လည်း ရောင်းဝယ်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏" ဟု ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ သမုစ္စည်းကို သိအပ်၏။ "ရွှေငွေ၌ ရွှေငွေဟု အမှတ်ရှိသူ" ဟူသည်မှာ မိမိဥစ္စာကို ဆိုလိုသည်။ "ရွှေငွေကို လဲလှယ်စေ၏" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ဆိုလိုသည်။ "နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုဖြင့် ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကပ္ပိယဝတ္ထုကိုသော်လည်းကောင်း လဲလှယ်စေသော သူအားလည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏" ဟု ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုအပ်သနည်း။ "ရွှေငွေ၌ ရွှေငွေဟု အမှတ်ရှိလျက် အရူပိယကို လဲလှယ်စေ၏၊ နိဿဂ္ဂိယ ပါစိတ် ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် တိကကို ပါဠိတော်၌ မဟောသောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "အကြင်သူသည်" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ "ထိုတရားအား လျော်သောကြောင့်" ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သော အဓိပ္ပာယ်ကား— ရူပိယသံဝေါဟာရ မည်သည်မှာ ရွှေငွေဖြင့် ရွှေငွေချင်း လဲလှယ်ခြင်း သက်သက်သာ မဟုတ်သေး၊ စင်စစ်သော်ကား "အရူပိယ၌ ရွှေငွေဟု အမှတ်ရှိလျက် ရွှေငွေကို လဲလှယ်စေ၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် အရူပိယဖြင့် ရွှေငွေကို လဲလှယ်ခြင်းသည်လည်း ရူပိယသံဝေါဟာရ မည်ပေ၏။ ဤအဖို့၌လည်း ရွှေငွေရှိသည်ရှိသော် ရူပိယသံဝေါဟာရသာလျှင် ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို မဆိုသော်လည်း သိသာအပ်ပေ၏။ အရူပိယ မည်သည်ကား ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုနှင့် ကပ္ပိယဝတ္ထုတို့ ဖြစ်သည်။ "ဧကန္တအားဖြင့် ရူပိယဘက်၌" ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်သော အဖို့အားဖြင့် ရူပိယအစုအပုဒ်၌ ဟူသော ဤအနက်ကို ယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် "ဧကတော ရူပိယပက္ခေ" ဟူ၍လည်း ဖတ်ရွတ်အပ်၏။ "ဧကရူပိယပက္ခေ" ဟူ၍လည်း ရွတ်ဖတ်ကြကုန်၏။ ထိုပုဒ်၌လည်း တစ်ဖက်မှ ရူပိယအဖို့၌ ဟူသော ဤအနက်ကိုသာလျှင် ယူအပ်၏။

Kappiyavatthunā kappiyavatthuno kayavikkayepi tāva nissaggiyaṃ hoti, dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthuno kayavikkaye kasmā na hotīti andhakaṭṭhakathāya adhippāyo. Idaṃ sikkhāpadaṃ…pe… arūpiyena ca rūpiyacetāpanaṃ sandhāya vuttanti sambandho. Idhāti imasmiṃ rūpiyasaṃvohārasikkhāpade. Tatthāti kayavikkayasikkhāpade. Tenevāti kappiyavatthunāyeva.

အပ်စပ်သော ကပ္ပိယဝတ္ထုချင်း အပြန်အလှန် ရောင်းဝယ်ရာ၌ပင် နိဿဂ္ဂိယအာပါတ် သင့်သေး၏၊ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုချင်း အပြန်အလှန် ရောင်းဝယ်ရာ၌မူ အဘယ်ကြောင့် မဖြစ်သနည်း ဟူသော ဤအရာသည် အန္ဓကအဋ္ဌကထာ၏ အာဘော် (အဓိပ္ပာယ်) တည်း။ ဤသိက္ခာပုဒ်သည်... အရူပိယဖြင့် ရွှေငွေကို လဲလှယ်စေခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု စပ်ရမည်။ "ဤ၌" ဟူသည် ဤရူပိယသံဝေါဟာရ သိက္ခာပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။ "ထိုသိက္ခာပုဒ်၌" ဟူသည် ကယဝိက္ကယ သိက္ခာပုဒ်၌ ဖြစ်သည်။ "ထိုဝတ္ထုဖြင့်ပင်" ဟူသည် ကပ္ပိယဝတ္ထုဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်သည်။

Puna kappiyabhāvaṃ netuṃ asakkuṇeyyattā ‘‘mahāakappiyo nāmā’’ti vuttaṃ. ‘‘Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātunti idaṃ pañcannaṃyeva sahadhammikānaṃ antare parivattanaṃ sandhāya vuttaṃ, gihīhi pana gahetvā attano santakaṃ katvā dinnaṃ sabbesaṃ kappatī’’ti vadanti. ‘‘Na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’’nti pana imināva paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāva tena cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ.

တစ်ဖန် ကပ္ပိယအဖြစ်သို့ ဆောင်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်သောကြောင့် "မဟာအကပ္ပိယ မည်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "မည်သည့် နည်းလမ်းဖြင့်မျှ အပ်စပ်အောင် ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်" ဟူသော ဤစကားသည် သတင်းသုံးဖော် ငါးယောက်တို့ အချင်းချင်းအကြား လဲလှယ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏၊ လူတို့သည် ယူ၍ မိမိတို့၏ ဥစ္စာပြုပြီးမှ လှူဒါန်းလျှင်မူကား အားလုံးသော ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော် "မည်သည့် နည်းလမ်းဖြင့်မျှ အပ်စပ်အောင် ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်" ဟူသော ဤစကားဖြင့်ပင် ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ထိုရွှေငွေဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သော ကပ္ပိယဝတ္ထုပစ္စည်းကို သံဃာအား စွန့်သော်လည်း သုံးစွဲရန် မအပ်စပ်ကြောင်း ထင်ရှားပေ၏။

Ye pana ‘‘paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvāpi tena parivattitaṃ kappiyabhaṇḍaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tesaṃ ‘‘na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’’nti idaṃ na yujjati. Te panettha evaṃ vadanti ‘‘yasmā nissajjitabbavatthuṃ anissajjitvāva uparūpari aññaṃ aññaṃyeva kataṃ, tasmā paricchedābhāvato idha nissajjituṃ avatvā ‘na sakkā kenaci upāyena kappiyo kātu’nti vuttaṃ, paricchedābhāvatoyeva ‘mūle mūlasāmikānaṃ[Pg.424], patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’ti ca na vutta’’nti. Yadi paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati, evaṃ sante idhāpi avasānavatthuṃ gahetvā saṅghassa nissaṭṭhaṃ kasmā na vaṭṭati, ‘‘yo pana rūpiyaṃ uggaṇhitvā…pe… patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’’ti imināpi paṭiggahitarūpiyaṃ anissajjitvā cetāpitaṃ kappiyabhaṇḍampi saṅghassa nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭatīti siddhaṃ. Yadi taṃ nissaṭṭhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭeyya, ‘‘mūle mūlasāmikānaṃ, patte ca pattasāmikānaṃ dinne kappiyo hotī’’ti na vadeyya. Apare panettha evaṃ vadanti ‘‘yadi saṅghassa nissaṭṭhaṃ hoti, rūpiyapaṭiggāhakassa na vaṭṭati, tasmā tassapi yathā vaṭṭati, tathā dassanatthaṃ ‘mūle mūlasāmikāna’ntiādi vutta’’nti.

အကြင်ဆရာတို့သည်ကား "ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ထိုရွှေငွေဖြင့် လဲလှယ်အပ်သော ကပ္ပိယပစ္စည်းကို သံဃာအား စွန့်၍ သုံးစွဲရန် အပ်စပ်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထိုဆရာတို့၏ အယူဝါဒ၌ "မည်သည့် နည်းလမ်းဖြင့်မျှ အပ်စပ်အောင် ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်" ဟူသော ဤစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ ထိုဆရာတို့သည် ဤအရာ၌ ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏— "အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စွန့်အပ်သော ဝတ္ထုကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ အထက်အထက်၌ အသစ်အသစ်သော ဝတ္ထုကို ပြုအပ်သောကြောင့် အပိုင်းအခြား မရှိသဖြင့် ဤအရာ၌ စွန့်ရန် မမိန့်ဆိုဘဲ ‘မည်သည့် နည်းလမ်းဖြင့်မျှ အပ်စပ်အောင် ပြုခြင်းငှာ မတတ်နိုင်’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုသို့ အပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့်လည်း ‘အစ၌ မူလပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်၌ သပိတ်ပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏’ ဟု မမိန့်ဆိုပေ" ဟု ဆိုကြ၏။ အကယ်၍ ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို မစွန့်ဘဲ ဝယ်ယူအပ်သော ကပ္ပိယပစ္စည်းကိုပင် သံဃာအား စွန့်၍ သုံးစွဲရန် အပ်စပ်ပါက၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း အဆုံးသတ်ဝတ္ထုကို ယူ၍ သံဃာအား စွန့်သော်လည်း အဘယ်ကြောင့် မအပ်စပ်သနည်း။ "အကြင်သူသည် ရွှေငွေကို ကိုင်ယူ၍ ... သပိတ်၌ သပိတ်ပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော် အပ်စပ်၏" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်လည်း ခံယူအပ်သော ရွှေငွေကို မစွန့်လွှတ်ဘဲ ဝယ်ယူအပ်သော ကပ္ပိယပစ္စည်းကို သံဃာအား စွန့်သော်လည်း သုံးစွဲရန် မအပ်စပ်ကြောင်း ထင်ရှားပေ၏။ အကယ်၍ ထိုစွန့်အပ်သော ဝတ္ထုကို သုံးစွဲရန် အပ်စပ်ပါက "အစ၌ မူလပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော်လည်းကောင်း၊ သပိတ်၌ သပိတ်ပိုင်ရှင်တို့အား ပေးသော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏" ဟု မဆိုရာပေ။ ဤအရာ၌ အခြားသော ဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏— "အကယ်၍ သံဃာအား စွန့်အပ်သည် ဖြစ်ပါက ရွှေငွေကို ခံယူသော ပုဂ္ဂိုလ်အား မအပ်စပ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုရွှေငွေကို ခံယူသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အပ်စပ်နိုင်သော အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ‘အစ၌ မူလပိုင်ရှင်တို့အား...’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Dutiyapattasadisoyevāti iminā pañcannampi sahadhammikānaṃ na kappatīti dasseti. Tattha kāraṇamāha ‘‘mūlassa sampaṭicchitattā’’ti. Atha mūlassa sampaṭicchitattā rūpiyapaṭiggāhakassa tāva akappiyo hotu, sesānaṃ pana kasmā na kappatīti maññamāno pucchati ‘‘kasmā sesānaṃ na kappatī’’ti. Kāraṇamāha ‘‘mūlassa anissaṭṭhattā’’ti. Pattassa kappiyabhāvepi sampaṭicchitamūlassa nissajjitabbassa anissaṭṭhattā tena gahitapatto sesānampi na kappati. Yadi hi tena sampaṭicchitamūlaṃ saṅghamajjhe nissaṭṭhaṃ siyā, tena kappiyena kammena ārāmikādīhi gahetvā dinnapatto rūpiyapaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sesānaṃ vaṭṭati. Apare pana ‘‘mūlaṃ sampaṭicchitvā gahitapattopi yadi saṅghassa nissaṭṭho, sesānaṃ kappatī’’ti vadanti. Evaṃ sante ‘‘mūlassa anissaṭṭhattā’’ti na vattabbaṃ, ‘‘saṅghassa anissaṭṭhattā’’ti evameva vattabbaṃ.

«ဒုတိယပတ္တသဒိသောယေဝ»ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သတင်းသုံးဖော်ငါးဦးတို့အားလုံးပင် မအပ်စပ်ကြောင်းကို ပြသသည်။ ထိုသို့မအပ်စပ်ရာ၌ «မူလဿ သမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တာ» (အဖိုးအခကို လက်ခံထားသောကြောင့်) ဟူ၍ အကြောင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ အဖိုးအခကို လက်ခံထားခြင်းကြောင့် ရွှေငွေကို လက်ခံသောရဟန်းအား ရှေးဦးစွာ မအပ်စပ်သည်ဖြစ်ပါစေ၊ ကြွင်းသောရဟန်းတို့အား အဘယ်ကြောင့် မအပ်စပ်သနည်းဟု တွေးတောကာ «ကသ္မာ သေသာနံ န ကပ္ပတိ» (အဘယ်ကြောင့် ကြွင်းသောရဟန်းတို့အား မအပ်သနည်း) ဟု မေးမြန်းသည်။ အကြောင်းရင်းကို «မူလဿ အနိဿဋ္ဌတ္တာ» (အဖိုးကို မစွန့်လွှတ်အပ်သေးသောကြောင့်) ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ သပိတ်သည် ကပ္ပိယဝတ္ထု ဖြစ်သော်လည်း စွန့်အပ်သော လက်ခံထားသော အဖိုးကို မစွန့်လွှတ်ရသေးသောကြောင့် ထိုရဟန်းယူအပ်သောသပိတ်သည် ကြွင်းသောရဟန်းတို့အားလည်း မအပ်စပ်ချေ။ အကယ်၍ ထိုရဟန်းသည် လက်ခံထားသော အဖိုးအခကို သံဃာ့အလယ်၌ စွန့်ခဲ့လျှင်၊ ထိုအပ်စပ်သော အမှုဖြင့် ကပ္ပိယကာရက၊ အရံစောင့်စသည်တို့က (ထိုအဖိုးကို) ယူ၍ လှူအပ်သော သပိတ်သည် ရွှေငွေကို လက်ခံသောရဟန်းကို ဖယ်ထား၍ ကြွင်းသောရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူကား «အဖိုးအခကို လက်ခံ၍ ယူအပ်သော သပိတ်ကိုပင် အကယ်၍ သံဃာအား စွန့်ပါက ကြွင်းသောရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏»ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက «မူလဿ အနိဿဋ္ဌတ္တာ» (အဖိုးကို မစွန့်သောကြောင့်) ဟူ၍ မဆိုအပ်၊ «သံဃဿ အနိဿဋ္ဌတ္တာ» (သံဃာအား မစွန့်သောကြောင့်) ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။

Dubbicāritattāti iminā rūpiyasaṃvohāro anena katoti dasseti. Aññesaṃ pana vaṭṭatīti yasmānena rūpiyasaṃvohāramattameva kataṃ, na mūlaṃ sampaṭicchitaṃ, tasmā vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhakālato paṭṭhāya aññesaṃ vaṭṭati. Imasmiṃyeva ca atthe pamāṇaṃ dassento ‘‘mahāsumattherassa kirā’’tiādimāha. Apare pana ‘‘dubbicāritattāti iminā kevalaṃ gihisantakabhāvena ṭhite dubbicāritamattaṃ vuttaṃ, na rūpiyasaṃvohārāpajjanaṃ, tasmā rūpiyasaṃvohārābhāvato so patto nissajjituṃ na sakkāti tassa na kappati, anissaṭṭhopi aññesaṃ [Pg.425] kappati. Anissaṭṭhasseva ca aññesaṃ kappiyabhāvadassanatthaṃ ‘mahāsumattherassa kirā’tiādivatthūni udāhaṭāni. Saṅghassa nissajjīti idañca aññesaṃ kappiyattā kevalaṃ saṅghassa pariccattabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana vinayakammavasena saṅghassa nissaṭṭhabhāvaṃ. Imassa ca atthassa sappissa pūretvāti idaṃ vacanaṃ sādhaka’’nti vadanti.

«ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ»ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဤရဟန်းသည် ရုပိယသံဝေါဟာရ (ရွှေငွေနှင့် လဲလှယ်ရောင်းဝယ်ခြင်း) ကို ပြုလုပ်အပ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသသည်။ «အညေသံ ပန ဝတ္တတိ»ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းသည် ရုပိယသံဝေါဟာရမျှကိုသာ ပြုလုပ်ပြီး အဖိုးအခကို လက်ခံထားခြင်း မရှိသောကြောင့်၊ ဝိနည်းကံအစွမ်းဖြင့် သံဃာအား စွန့်သောကာလမှစ၍ အခြားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ ဤအရာ၌ သက်သေအထောက်အထားကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် «မဟာသုမတ္ထေရဿ ကိရ»အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အခြားဆရာတို့ကမူကား «ဒုဗ္ဗိစာရိတတ္တာ»ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် သက်သက် လူတို့၏ဥစ္စာအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိသော်လည်း မကောင်းသဖြင့် စီမံမှုမျှကိုသာ ဆိုအပ်၏၊ ရုပိယသံဝေါဟာရသို့ ရောက်ခြင်းကို မဆိုအပ်၊ ထို့ကြောင့် ရုပိယသံဝေါဟာရ မရှိသောကြောင့် ထိုသပိတ်ကို စွန့်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ ထိုရဟန်းအား မအပ်စပ်သော်လည်း မစွန့်ရသေးဘဲ အခြားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်၏။ မစွန့်ရသေးသော်လည်း အခြားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သောအဖြစ်ကို ပြသရန် «မဟာသုမတ္ထေရဿ ကိရ»အစရှိသော ဝတ္ထုတို့ကို ထုတ်ဆောင်ပြအပ်ကုန်၏။ «သံဃဿ နိဿဇ္ဇိ»ဟူသော ဤစကားသည်လည်း အခြားရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သောကြောင့် သက်သက် သံဃာအား စွန့်လွှတ်အပ်သောအဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏၊ ဝိနည်းကံအစွမ်းဖြင့် သံဃာအား စွန့်အပ်သောအဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်မဟုတ်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်အတွက် «သပ္ပိဿ ပူရေတွာ»ဟူသော ဤစကားသည် သက်သေထူရာဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။

591. Rūpiyapaṭiggahaṇarūpiyasaṃvohāresu yena ekekameva kataṃ, tena tattha tattha vuttanayeneva nissajjitabbaṃ. Yena pana paṭiggahitarūpiyeneva saṃvohāro kato, tena kathaṃ nissajjitabbanti? Nayidaṃ dukkaraṃ, ‘‘ahaṃ, bhante, nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajji’’nti evameva nissajjitabbaṃ. ‘‘Imasmiṃ sikkhāpadepi ‘arūpiye rūpiyasaññī, āpatti dukkaṭassā’tiādittikassa avasānapade anāpattiyā vuttattā kappiyavatthuvaseneva idaṃ tikaṃ vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘arūpiyaggahaṇena kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ saṅgahoti purimapadadvayaṃ kappiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ vasena vuttaṃ, avasānapadameva kappiyavatthuvasena vutta’’nti vadanti, taṃ na yujjati anāpattimissite avasānattike saññānānattaṃ ṭhapetvā vatthunānattassa abhāvato. Dukkaṭavatthunā pana dukkaṭavatthuno cetāpanaṃ neva idha, na tattha pāḷiyaṃ vuttanti vacanamettha sādhakaṃ. Yaṃ attano dhanena parivattati, tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva, parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni.

၅၉၁. ရူပိယပဋိဂ္ဂဟဏသိက္ခာပုဒ်၊ ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပုဒ်တို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် တစ်ခုခုကိုသာ ပြုအပ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် ထိုထိုဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် စွန့်အပ်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် လက်ခံအပ်သော ရွှေငွေဖြင့်ပင်လျှင် ရောင်းဝယ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် အသို့စွန့်အပ်သနည်း။ ဤသည်ကား မခဲယဉ်းလှပါ၊ «အဟံ ဘန္တေ နာနပ္ပကာရကံ ရူပိယသံဝေါဟာရံ သမာပဇ္ဇိံ» (အရှင်ဘုရား... အကျွန်ုပ်သည် အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ရွှေငွေရောင်းဝယ်ခြင်းသို့ ရောက်ပါ၏) ဟူ၍ ဤသို့လျှင် စွန့်အပ်၏။ «ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း ‘ရွှေငွေမဟုတ်သည်၌ ရွှေငွေဟု သညာရှိလျှင် ဒုက္ကဋ်အာပါတ် သင့်၏’ အစရှိသော တိက၏ အဆုံးပုဒ်၌ အနာပတ္တိ (အာပါတ်မသင့်ခြင်း) ကို ဟောတော်မူသောကြောင့် ကပ္ပိယဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဤတိကကို မိန့်တော်မူအပ်၏»ဟု ဂဏ္ဌိကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူကား «အရူပိယသဒ္ဒါဖြင့် ကပ္ပိယဝတ္ထု၊ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုတို့ကို သင်္ဂြိုဟ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ရှေးပုဒ်နှစ်ခုကို ကပ္ပိယဝတ္ထု၊ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏၊ အဆုံးပုဒ်ကိုသာ ကပ္ပိယဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏»ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနာပတ္တိနှင့် ရောနှောအပ်သော အဆုံးတိက၌ သညာအပြားကို ဖယ်ထား၍ ဝတ္ထုအပြား မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုဖြင့် ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုကို လဲလှယ်ခြင်းကို ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း မဆို၊ ထိုကယဝိက္ကယသိက္ခာပုဒ် ပါဠိတော်၌လည်း မဆိုဟူသော ဤစကားသည် ဤအရာ၌ သက်သေတည်း။ မိမိဥစ္စာဖြင့် လဲလှယ်အပ်သော အကြင်ဝတ္ထု၊ ထိုဝတ္ထု၏သော်လည်းကောင်း၊ မိမိဥစ္စာ၏သော်လည်းကောင်း ရွှေငွေဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ လဲလှယ်ခြင်းလည်းကောင်း ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့သည် ဤအရာ၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပိယသံဝေါဟာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

၁၀. ကယဝိက္ကယသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

593. Kayavikkayasikkhāpade pāḷiyaṃ jānāhīti ettha upadhārehīti attho, suṭṭhu upadhāretvā gaṇha, idaṃ na manāpanti puna dātuṃ na sakkhissasīti adhippāyo.

၅၉၃. ကယဝိက္ကယသိက္ခာပုဒ် ပါဠိတော်၌ «ဇာနာဟိ»ဟူသော ဤပုဒ်၌ «စူးစမ်းဆင်ခြင်လော့»ဟူသည် အနက်တည်း။ ကောင်းစွာ စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ယူလော့၊ ဤဝတ္ထုသည် စိတ်နှလုံးကို မမွေ့လျော်စေတတ်၊ ထို့ကြောင့် တစ်ဖန် ပြန်ပေးခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်လိမ့်မည်မဟုတ်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

594-595. Kayanti parabhaṇḍassa gahaṇaṃ. Vikkayanti attano bhaṇḍassa dānaṃ. Tenāha ‘‘iminā imaṃ dehī’’tiādi. Yasmā kayitaṃ nāma parassa [Pg.426] hatthato gahitaṃ vuccati, vikkītañca parassa hatthe dinnaṃ, tasmā ‘‘kayitañca hoti parabhaṇḍaṃ attano hatthagataṃ karontena, vikkītañca attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ karontenā’’ti vuttaṃ. Yadi evaṃ pāḷiyaṃ parato ‘‘kayitañca hoti vikkayitañcā’’ti vatvā ‘‘attano bhaṇḍaṃ parahatthagataṃ parabhaṇḍaṃ attano hatthagata’’nti kasmā vuttanti āha ‘‘iminā imantiādivacanānurūpato panā’’tiādi. Imināti hi sakasantakaṃ vuttaṃ. Tadanurūpato pāḷiyaṃ paṭhamaṃ attano bhaṇḍaṃ dassitaṃ, na kayavikkayapadānurūpato. Tañhi viparītato parasantakaggahaṇaṃ purakkhatvā ṭhitaṃ.

၅၉၄-၅၉၅. «ကယ»ဟူသည် သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာကို ယူခြင်းတည်း။ «ဝိက္ကယ»ဟူသည် မိမိ၏ ဘဏ္ဍာကို ပေးခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် «ဤဥစ္စာဖြင့် ဤဥစ္စာကို ပေးလော့»အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကယိတ (ဝယ်ယူအပ်သော ဥစ္စာ) မည်သည် သူတစ်ပါးလက်မှ ယူခြင်းကို ဆိုအပ်၏၊ ဝိက္ကီတ (ရောင်းချအပ်သော ဥစ္စာ) မည်သည်လည်း သူတစ်ပါးလက်သို့ ပေးခြင်းကို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် «သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာကို မိမိလက်သို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ဝယ်ယူအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏၊ မိမိ၏ ဘဏ္ဍာကို သူတစ်ပါးလက်သို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် ရောင်းချအပ်သည်လည်း ဖြစ်၏»ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ပါဠိတော်၌ နောက်ပိုင်းတွင် «ကယိတဉ္စ ဟောတိ ဝိက္ကီတဉ္စ»ဟု ဆိုပြီး၍ «မိမိ၏ ဘဏ္ဍာကို သူတစ်ပါးလက်သို့ ရောက်စေခြင်း၊ သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာကို မိမိလက်သို့ ရောက်စေခြင်း»ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုတော်မူသနည်းဟူမူ «မိမိဥစ္စာဖြင့် ဤဥစ္စာကို... ဟူသော စကားအစဉ်အားလျော်သောအဖြစ်ကြောင့်တည်း»ဟု အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ «ဣမိနာ» (ဤဥစ္စာဖြင့်) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မိမိပိုင်ဥစ္စာကို ဆိုအပ်၏။ ထိုမိမိပိုင်ဥစ္စာအား လျော်သောအဖြစ်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ မိမိ၏ ဘဏ္ဍာကို ပြအပ်၏၊ ကယဝိက္ကယပုဒ် အစဉ်အားလျော်သောအဖြစ်ဖြင့် ပြသည်မဟုတ်။ ထိုသကသန္တက (မိမိဥစ္စာ) သည် ပြောင်းပြန်အားဖြင့် သူတစ်ပါးပိုင်ဥစ္စာကို ရှေးရှုပြု၍ တည်၏။

Kāmaṃ sesañātakepi ‘‘imaṃ dehī’’ti vadato viññatti na hoti, saddhādeyyavinipātanassapi pana abhāvaṃ dassetukāmo ‘‘mātaraṃ pana pitaraṃ vā’’ti āha. Viññatti na hotīti idaṃ visuṃ viññāpanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññaṃ kiñci avatvā evaṃ vadanto aññātakaṃ viññāpeti nāmāti āha – ‘‘aññātakaṃ ‘imaṃ dehī’ti vadato viññattī’’ti. Aññaṃ kiñci avatvā ‘‘imaṃ gaṇhāhī’’ti dinnaṃ aññātakassa dinnaṃ nāma hotīti vuttaṃ ‘‘saddhādeyyavinipātana’’nti. Tisso āpattiyoti aññātakaviññattisaddhādeyyavinipātanakayavikkayāpattisaṅkhātā tisso āpattiyo.

အလိုအလျောက် ကြွင်းသောဆွေမျိုးတို့အားလည်း «ဤအရာကို ပေးလော့»ဟု ပြောဆိုသူအား ဝိညတ် (တောင်းခြင်း) မဖြစ်သော်လည်း၊ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတန (သဒ္ဓါကြည်ညို၍ လှူသောပစ္စည်းကို ပျက်စီးစေခြင်း) လည်း မရှိသောအဖြစ်ကို ပြသလိုသဖြင့် «မိခင် သို့မဟုတ် ဖခင်အား»ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ «ဝိညတ်မဖြစ်»ဟူသော ဤစကားသည် သီးခြားတောင်းခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်။ အခြားတစ်ပါးသော စကားကိုမဆိုဘဲ ဤသို့ပြောဆိုသူသည် ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား တောင်းသည်မည်၏ဟု ပြသရန် «ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား ဤအရာကို ပေးလော့ဟု ပြောဆိုသူအား ဝိညတ်ဖြစ်၏»ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အခြားတစ်ပါးသော စကားကိုမဆိုဘဲ «ဤအရာကို ယူလော့»ဟု ပေးလှူအပ်သောပစ္စည်းကို ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား ပေးလှူအပ်သည်မည်၏ဟု ပြသရန် «သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတန»ဟူ၍ မိန့်တော်မူသည်။ «အာပါတ်သုံးပါး»ဟူသည်ကား ဆွေမျိုးမတော်စပ်သူအား တောင်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော အာပါတ်၊ သဒ္ဓါဒေယျဝိနိပါတနကြောင့်ဖြစ်သော အာပါတ်၊ ကယဝိက္ကယကြောင့်ဖြစ်သော အာပါတ်ဟု ဆိုအပ်သော အာပါတ်သုံးပါးတို့ ဖြစ်သည်။

Imaṃ nāma karohīti vadati, vaṭṭatīti ettha bhuttosi, idāni kasmā na karosīti vatthumpi vaṭṭati. ‘‘Nissaggiyaṃ pācittiya’’nti kiñcāpi satiyeva nissaggiyavatthumhi pācittiyaṃ vuttaṃ, asatipi pana tasmiṃ pācittiyanti idaṃ aṭṭhakathāpamāṇena gahetabbanti dassetuṃ ‘‘kiñcāpī’’tiādi vuttaṃ. Paribhutteti sappiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ attano dhanena parivatteti, yena ca parivatteti, tesaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.

“ဤမည်သောအမှုမျိုးကို ပြုလော့” ဟု ဆိုလျှင် အပ်၏။ ဤအရာ၌ “သင်သည် ဆွမ်းစားပြီးပြီ၊ ယခုအခါ အဘယ်ကြောင့် မပြုသနည်း” ဟု ပြောဆိုခြင်းသည်လည်း အပ်၏။ “နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်” ဟု ဆိုရာ၌ နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုရှိမှသာ ပါစိတ်အာပတ် သင့်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း ထိုဝတ္ထု မရှိသော်လည်း ပါစိတ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်း။ ဤအချက်ကို အဋ္ဌကထာအဆုံးအဖြတ်ဖြင့် ယူရမည်ဟု ပြခြင်းငှာ “kiñcāpī” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “သုံးဆောင်အပ်သော” ဟူသည်မှာ ထောပတ်စသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ မိမိ၏ ဥစ္စာဖြင့် လဲလှယ်အပ်သော ဝတ္ထုနှင့် လဲလှယ်ခြင်းကို ပြုသော ဝတ္ထုတို့၏ အပ်စပ်သော ဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း (ကပ္ပိယဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း)၊ သဟဓမ္မိက မဟုတ်ခြင်း၊ အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကာယဝိက္ကယသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီး၏။

Niṭṭhito kosiyavaggo dutiyo.

ဒုတိယ ကောသိယဝဂ် ပြီး၏။

3. Pattavaggo

၃. ပတ္တဝဂ်

1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

၁. ပတ္တသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

598-602. Pattavaggassa [Pg.427] paṭhame bhaṇḍanti vikketabbabhaṇḍaṃ. Yasmā vaṇṇasaddo saṇṭhānajātirūpāyatanakāraṇapamāṇaguṇapasaṃsādīsu dissati. ‘‘Mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) hi saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

၅၉၈-၆၀၂. ပတ္တဝဂ်၏ ပထမသိက္ခာပုဒ်၌ “bhaṇḍa” ဟူသည် ရောင်းအပ်သော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “vaṇṇa” ဟူသော သဒ္ဒါကို သဏ္ဌာန်၊ ဇာတ်၊ ရူပါရုံ၊ အကြောင်း၊ ပမာဏ၊ ဂုဏ်၊ ချီးမွမ်းခြင်း စသည်တို့၌ တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ကြီးစွာသော မြွေမင်း၏ သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍” စသည်တို့၌ သဏ္ဌာန်ကို ဆိုအပ်၏။ “ပုဏ္ဏားသည်သာ အမြတ်ဆုံး အမျိုး (ဝဏ္ဏ) ဖြစ်၏၊ အခြားအမျိုးသည် ယုတ်ညံ့၏” စသည်တို့၌ ဇာတ်ကို ဆို၏။ “လွန်ကဲသော အဆင်းအရောင် အလှအပနှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏” စသည်တို့၌ ရူပါရုံကို ဆို၏။

‘‘Na harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234;

jā. 1.6.116) –

“ငါသည် (ကြာပန်းကို) လည်း မခိုးယူ၊ မဖျက်ဆီးပါ၊ ဝေးဝေးမှသာ ကြာညိုပန်းကို နမ်းရှူပါ၏။ သို့ပါလျက် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါ့ကို အနံ့ခိုးသူဟု ဆိုရသနည်း” ဟူသော ဂါထာစသည်၌လည်းကောင်း-

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññuḷhā pana te gahapati ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 4.3) pasaṃsā. Tasmā vuttaṃ ‘‘tayo pattassa vaṇṇāti tīṇi pattassa pamāṇānī’’ti.

အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အကြောင်းကို ဆို၏။ “သပိတ်၏ အရွယ် (ဝဏ္ဏ) သုံးပါး” စသည်တို့၌ ပမာဏ (အရွယ်အစား) ကို ဆို၏။ “သူကြွယ်... ရဟန်းဂေါတမ၏ ဤဂုဏ်ကျေးဇူး (ဝဏ္ဏ) တို့ကို သင်သည် အဘယ်အခါမှစ၍ ကြားဖူးပါသနည်း” စသည်တို့၌ ဂုဏ်ကို ဆို၏။ “ချီးမွမ်းထိုက်သောသူ၏ ချီးမွမ်းခြင်း (ဝဏ္ဏ) ကို ပြောဆို၏” စသည်တို့၌ ချီးမွမ်းခြင်းကို ဆို၏။ ထို့ကြောင့် “tayo pattassa vaṇṇā” ဟူသည် သပိတ်၏ ပမာဏ (အရွယ်အစား) သုံးပါးဟု မိန့်တော်မူသည်။

Aḍḍhaterasapalā hotīti ettha ‘‘māsānaṃ aḍḍhaterasapalāni gaṇhātī’’ti vadanti. ‘‘Magadhanāḷi nāma chapasatā nāḷī’’ti keci. ‘‘Aṭṭhapasatā’’ti apare. Tattha purimānaṃ matena tipasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi hoti, pacchimānaṃ catupasatāya nāḷiyā dve nāḷiyo ekā magadhanāḷi. Ācariyadhammapālattherena pana ‘‘pakatiyā catumuṭṭhikaṃ kuḍuvaṃ, catukuḍuvaṃ nāḷikaṃ, tāya nāḷiyā soḷasa nāḷiyo doṇaṃ, taṃ pana magadhanāḷiyā dvādasa nāḷiyo hontī’’ti vuttaṃ, tasmā tena nayena ‘‘magadhanāḷi nāma pañca kuḍuvāni ekañca muṭṭhiṃ ekāya muṭṭhiyā tatiyañca bhāgaṃ gaṇhātī’’ti veditabbaṃ.

“ဆယ့်သုံးဖိုလ်ခွဲရှိ၏” ဟူသော စကား၌ ပဲ့ (ပဲမျိုး) တို့၏ ဆယ့်နှစ်ဖိုလ်ခွဲကို ယူ၏ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ “မဂဓပြည်သုံး ပြည်သည် ခြောက်လက်ဆွန်းရှိသော ပြည်ဖြစ်၏” ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ “ရှစ်လက်ဆွန်းရှိသော ပြည်ဖြစ်၏” ဟု အခြားဆရာတို့က ဆိုကြ၏။ ထိုဆရာတို့တွင် ရှေးဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် သုံးလက်ဆွန်းရှိသော ပြည်ဖြင့် နှစ်ပြည်သည် မဂဓပြည်တစ်ပြည် ဖြစ်၏။ နောက်ဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် လေးလက်ဆွန်းရှိသော ပြည်ဖြင့် နှစ်ပြည်သည် မဂဓပြည်တစ်ပြည် ဖြစ်၏။ ဆရာ ဓမ္မပါလမထေရ်သည်ကား “ပကတိအတိုင်း လေးဆုပ်သည် တစ်ကုဍုဗ်မည်၏၊ လေးကုဍုဗ်သည် တစ်ပြည် (နာဠိကာ) မည်၏၊ ထိုပြည်ဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပြည်သည် တစ်ဒေါဏမည်၏၊ ထိုဒေါဏသည် မဂဓပြည်ဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပြည် ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနည်းဖြင့် “မဂဓပြည်မည်သည် ငါးကုဍုဗ်နှင့် တစ်ဆုပ်၊ ထိုတစ်ဆုပ်၏ သုံးပုံတစ်ပုံကို ယူ၏” ဟု သိအပ်၏။

Sabbasambhārasaṅkhatoti jīrakādisabbasambhārehi saṅkhato. Ālopassa ālopassa anurūpanti ettha ‘‘byañjanassa mattā nāma odanacatuttho bhāgo’’ti brahmāyusuttassa aṭṭhakathāyaṃ (ma. ni. aṭṭha. 2.387) vuttattā ālopassa catutthabhāgappamāṇaṃ byañjanaṃ ālopassa anurūpanti gahetabbaṃ. Idha pana sūpasseva odanacatutthabhāgappamāṇataṃ [Pg.428] dassetvā etassa lakkhaṇe dassite itarassapi dassitameva hotīti byañjanassa tathā visesetvā pamāṇaṃ na dassitaṃ.

“အဆောက်အဦး (အဆာပြေစရာ) အားလုံးဖြင့် စီရင်အပ်သော” ဟူသည်ကား ဇာဒိပ္ဖိုလ်စသည့် အဆာပြေစရာအားလုံးဖြင့် စီရင်အပ်သောဟူ၏။ “ဆွမ်းလုပ်နှင့် ဆွမ်းလုပ်အား လျှောက်ပတ်သော” ဟူသော စကား၌ “ဟင်းလျာ၏ အတိုင်းအရှည်သည် ဆွမ်း၏ လေးပုံတစ်ပုံဖြစ်၏” ဟု ဗြဟ္မာယုသုတ် အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဆွမ်းလုပ်၏ လေးပုံတစ်ပုံ ပမာဏရှိသော ဟင်းလျာသည် ဆွမ်းလုပ်အား လျှောက်ပတ်၏ဟု ယူအပ်၏။ ဤအရာ၌ကား ပဲဟင်း၏ ဆွမ်းလေးပုံတစ်ပုံ ပမာဏရှိသည်ကို ပြ၍ ထိုပဲဟင်း၏ လက္ခဏာကို ပြပြီးသော် အခြားဟင်းလျာ၏ လက္ခဏာကိုလည်း ပြပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဟင်းလျာ၏ ပမာဏကို ထိုကဲ့သို့ ထူးခြားစွာ မပြတော့ပေ။

Magadhanāḷiyā upaḍḍhappamāṇo idha patthoti āha ‘‘patthodananti magadhanāḷiyā upaḍḍhanāḷikodana’’nti. Iminā ca ‘‘patthadvayaṃ magadhanāḷī’’ti dassitaṃ hoti. Pattho ca ‘‘catupalo kuḍuvo, catukuḍuvo pattho’’ti iminā lokiyavohārena veditabbo. Bhājanaparibhogenāti udakāharaṇādinā bhājanaparibhogena.

မဂဓပြည်၏ ထက်ဝက်ပမာဏသည် ဤသိက္ခာပုဒ်၌ “ပတ်” (ပတ်ထ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “ပတ်ဆွမ်းဟူသည် မဂဓပြည်၏ တစ်ဝက်ပြည်ဆွမ်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် “နှစ်ပတ်သည် တစ်မဂဓပြည်ဖြစ်၏” ဟု ပြပြီး ဖြစ်၏။ “ပတ်” ကိုလည်း “လေးဖိုလ်သည် တစ်ကုဍုဗ်၊ လေးကုဍုဗ်သည် တစ်ပတ်” ဟူသော ဤလောကဝေါဟာရဖြင့် သိအပ်၏။ “ခွက်ဟူသောအသုံးအဆောင်ဖြင့်” ဟူသည်ကား ရေခပ်ခြင်းအစရှိသော ခွက်အသုံးအဆောင်ဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းတည်း။

607. Dhoteti paribhogāvasānadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana dhoteyeva dukkaṭaṃ āpajjati tato puretaraṃ paribhogakāleyeva āpajjanato.

၆၀၇. “ဆေးအပ်သော” ဟူသော ဤစကားကို သုံးဆောင်ခြင်း၏ အဆုံးကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဆေးပြီးမှသာ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်မဟုတ်၊ ထိုဆေးခြင်းထက် ရှေးဦးစွာ သုံးဆောင်သော ကာလ၌ပင်လျှင် အာပတ် သင့်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

608. Pañcahi dvīhīti idaṃ ‘‘ettāvatā kāḷavaṇṇatā sampajjatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Yadi pana ekenapi pākena kāḷavaṇṇo hoti, adhiṭṭhānupagoyevā’’ti vadanti. Hatthānāgatassapi adhiṭṭhātabbabhāvadassanatthaṃ ‘‘yadihī’’tiādi vuttaṃ. Iminā ca dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ vikappetuñca labhati, ṭhapitaṭṭhānasallakkhaṇañca na pamāṇanti veditabbaṃ. Sutvā vāti pattakārakena pesitabhikkhunā anāṇatto kevalaṃ tassa kathentassa vacanamattaṃ sutvā. Na pamāṇanti tena apesitattā. Sāmantavihāreti idaṃ upacāramattaṃ, tato dūre ṭhitampi adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva. Ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvāti idampi upacāramattaṃ, pattasallakkhaṇamevettha pamāṇaṃ. Patte vā chiddaṃ hotīti mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yattha katthaci chiddaṃ hoti. Sesamettha paṭhamakathine vuttanayameva.

၆၀၈. “ငါးကြိမ် နှစ်ကြိမ် ဖုတ်သဖြင့်” ဟူသော ဤစကားကို “ဤမျှဖြင့် မည်းသောအဆင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ “အကယ်၍ တစ်ကြိမ် ဖုတ်ရုံဖြင့် မည်းသောအဆင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် သင့်သည်သာတည်း” ဟု အချို့က ဆိုကြ၏။ လက်သို့ မရောက်သေးသော်လည်း အဓိဋ္ဌာန် တင်ထိုက်သည်ကို ပြခြင်းငှာ “အကယ်၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် အဝေး၌ တည်သောသပိတ်ကိုလည်း အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်း၊ ဝိကပ္ပနာပြုခြင်းတို့ ပြုနိုင်ကြောင်း၊ ထားရာအရပ်ကို မှတ်သားခြင်းသည် ပမာဏမဟုတ်ကြောင်း သိအပ်၏။ “ကြား၍သာ” ဟူသည်ကား သပိတ်လုပ်သူက စေလွှတ်လိုက်သော ရဟန်းက မစေခိုင်းဘဲ သက်သက် ပြောဆိုနေသော စကားမျှကို ကြားရုံဖြင့် ပြောခြင်းတည်း။ “ပမာဏမဟုတ်” ဟူသည်မှာ ထိုသပိတ်လုပ်သူက မစေလွှတ်သောကြောင့် ပမာဏမဟုတ်ပေ။ “အနီးအပါးကျောင်း၌” ဟူသော ဤစကားသည် ဥပစာရမျှသာတည်း၊ ထိုကျောင်းမှ အဝေး၌ တည်သော သပိတ်ကိုလည်း အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အပ်သည်သာတည်း။ “ထားရာအရပ်ကို မှတ်၍” ဟူသော ဤစကားသည်လည်း ဥပစာရမျှသာတည်း၊ သပိတ်ကို မှတ်မိခြင်းသည်သာ ဤနေရာ၌ ပမာဏဖြစ်၏။ “သပိတ်၌ အပေါက်ရှိ၏” ဟူသည်မှာ သပိတ်နှုတ်ခမ်းမှ အောက်ဘက် နှစ်သစ်မျှရှိသော အရပ်မှစ၍ တစ်နေရာရာ၌ အပေါက်ရှိခြင်းတည်း။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ပထမ ကထိနသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။

Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပတ္တသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီး၏။

2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

၂. ဦနပဉ္စဗန္ဓနသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

610. Dutiyasikkhāpade hatthesu piṇḍāya caratīti pāḷipadassa hatthesu labhitabbapiṇḍatthāya caratīti attho veditabbo.

၆၁၀. ဒုတိယသိက္ခာပုဒ်၌ “hatthesu piṇḍāya carati” ဟူသော ပါဠိပုဒ်၏ အနက်မှာ လက်တို့၌ ရအပ်သော ဆွမ်းအလို့ငှာ သွား၏ဟု သိအပ်၏။

612-613. ‘‘Tassa [Pg.429] so apattoti vacanato so patto adhiṭṭhānampi vijahati apattattā. Apattabhāvatoyeva hi ‘pañcabandhanaṃ pattaṃ cetāpetī’ti pāḷiyaṃ na vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘apattoti idaṃ ‘aññaṃ pattaṃ viññāpetuṃ vaṭṭatī’ti dassanatthaṃ vuttaṃ, so pana patto adhiṭṭhānaṃ na vijahatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati ‘‘yassa pañca ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyevā’’ti vakkhamānattā. Na hi mukhavaṭṭiyā pañcasu ṭhānesu dvaṅgulamattāhi rājīhi adhiṭṭhānaṃ vijahatīti sakkā vattuṃ, ekāya pana rājiyā dasaṅgulāya sace tattha vuttappamāṇo chiddo paññāyati, chiddeneva adhiṭṭhānavijahanaṃ siyāti yuttaṃ vattuṃ. Bandhanokāse sati asati vā bandhanavirahito patto abandhanoti vutto, bandhanokāsavirahitoyeva pana abandhanokāsoti vutto.

၆၁၂-၆၁၃. “ထိုရဟန်းအား ထိုသပိတ်သည် သပိတ်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူသောကြောင့် ထိုသပိတ်သည် သပိတ်မဟုတ်သောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်ကိုလည်း စွန့်၏။ သပိတ်မဟုတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် “ငါးခုသော အဖွဲ့ရှိသော သပိတ်ကို တောင်းစေ၏” ဟု ပါဠိတော်၌ မဆိုအပ်ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့သည်ကား “သပိတ်မဟုတ်” ဟူသော ဤစကားကို “အခြားသပိတ်ကို တောင်းခံခြင်းငှာ အပ်၏” ဟု ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူ၏၊ သို့သော် ထိုသပိတ်သည် အဓိဋ္ဌာန်ကို မစွန့်ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစကားသည် သင့်လျော်သကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ “အကြင်သပိတ်အား ငါးခုသော အက်ကြောင်း သို့မဟုတ် တစ်ခုတည်းသော်လည်း တစ်ဆယ်သစ်ရှိသော အက်ကြောင်းရှိအံ့၊ ထိုသပိတ်သည် ဖွဲ့သော်လည်း မဖွဲ့သော်လည်း သပိတ်မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်၏” ဟု နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သပိတ်နှုတ်ခမ်း၏ ငါးခုသော အရပ်တို့၌ လက်နှစ်သစ်မျှရှိသော အက်ကြောင်းတို့ဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်စွန့်၏ဟု မဆိုနိုင်ပေ။ တစ်ဆယ်သစ်ရှိသော တစ်ခုတည်းသော အက်ကြောင်း၌ အကယ်၍ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ပမာဏရှိသော အပေါက်ထင်ရှားအံ့၊ ထိုအပေါက်ကြောင့်သာ အဓိဋ္ဌာန်စွန့်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏ဟု ပြောဆိုရန် သင့်၏။ ဖွဲ့စရာအရပ် ရှိသည်ဖြစ်စေ၊ မရှိသည်ဖြစ်စေ အဖာ (အဖွဲ့) ကင်းသောသပိတ်ကို အဖာကင်းသောသပိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖွဲ့စရာအရပ် ကင်းသော သပိတ်ကိုသာလျှင် အဖာကင်းသော သပိတ်ဟု ဆိုအပ်၏။

Tipusuttakena vā bandhitvāti ettha ‘‘bandhitabbo’’ti pāṭho gahetabbo. Purāṇapotthakepi hi ayameva pāṭho dissati. Suddhehi…pe… na vaṭṭatīti idaṃ uṇhabhojane pakkhitte vilīyamānattā vuttaṃ. Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭatīti pāsāṇacuṇṇena saddhiṃ phāṇitaṃ pacitvā tathāpakkena pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭati.

“Tipusuttakena vā bandhitvā”ဟူသော ဤပါဌ်၌ “bandhitabbo”ဟူသော ပါဌ်ကို ယူအပ်၏။ ရှေးမူဟောင်း ပေစာ၌လည်း ဤပါဌ်သာလျှင် ထင်ရှား၏။ “Suddhehi...pe... na vaṭṭati”ဟူသော ဤစကားကို ပူသောဘောဇဉ်ကို ထည့်သွင်းသည်ရှိသော် အရည်ပျော်တတ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ “Phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhituṃ vaṭṭati”ဟူသည်ကား ကျောက်မှုန့်နှင့်တကွ တင်လဲကို ကျိုချက်၍ ထိုသို့ကျိုချက်အပ်သော ကျောက်မှုန့်ဖြင့် စပ်ထုပ်ခြင်းငှာ အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

615. Anukampāya na gaṇhantassa dukkaṭanti vuttattā yassa so patto na ruccati, tassapi agaṇhantassa anāpatti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. ūnapañcabandhanasīkkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘sace therassa patto na ruccati, appicchatāya vā na gaṇhāti, vaṭṭatī’’ti. Pattapariyantoti pariyantapatto, avasānapattoti attho. ‘‘Saṅghamajjhe pattaṃ gāhāpentena alajjiṃ agāhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. ‘‘Anujānāmi bhikkhave ādhārakanti vuttattā pīṭhādīsu yattha katthaci ādhāraṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhāraṭhapanokāsassa aniyamitattā’’ti vadanti. Aparibhogenāti ayuttaparibhogena.

၆၁၅. “သနားသဖြင့် မယူသောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပါတ်သင့်၏”ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်၊ အကြင်မထေရ်အား ထိုသပိတ်ကို မနှစ်သက်ပါက ထိုမယူသောမထေရ်အားလည်း အာပါတ်မသင့်ချေ။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ “အကယ်၍ မထေရ်အား သပိတ်ကို မနှစ်သက်လျှင် သို့မဟုတ် အလိုနည်းသောကြောင့် မယူလျှင် အပ်၏”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “Pattapariyanto”ဟူသည်ကား အသုံးအဆောင်ဖြစ်သောသပိတ်၊ အဆုံးသတ်သပိတ်ဟု အနက်ရ၏။ “သံဃာ့အလယ်၌ သပိတ်ကို ယူစေရာတွင် အလဇ္ဇီပုဂ္ဂိုလ်ကို မယူစေခြင်းငှာ အပ်၏”ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ သပိတ်ခြေကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏”ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့်၊ ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်စသည်တို့တွင် တစ်နေရာရာ၌ သပိတ်ခြေကိုတင်ထား၍ ထိုသပိတ်ခြေပေါ်၌ သပိတ်ကို ထားခြင်းငှာ အပ်၏၊ သပိတ်ခြေထားရာအရပ်ကို သီးခြားသတ်မှတ်ထားခြင်းမရှိသောကြောင့်တည်းဟု ဆိုကြကုန်၏။ “Aparibhogena”ဟူသည် မအပ်မသင့်သော သုံးစွဲခြင်းဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။

616. Pāḷiyaṃ ‘‘abandhanena pattena abandhanaṃ pattaṃ. Ekabandhanaṃ pattaṃ… dvibandhanaṃ pattaṃ… tibandhanaṃ… catubandhanaṃ… abandhanokāsaṃ… eka… dvi… ti… catubandhanokāsaṃ pattaṃ cetāpetī’’ti evaṃ ekekena pattena dasadhā dasavidhaṃ pattaṃ cetāpanavasena [Pg.430] ekanissaggiyapācittiyasataṃ vuttaṃ. Imasmiṃ sikkhāpade pamāṇayuttaṃ aggahitakāḷavaṇṇampi pattaṃ viññāpentassa āpattiyevāti daṭṭhabbaṃ. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.

၆၁၆. ပါဠိတော်၌ “အဖွဲ့မရှိသော သပိတ်ဖြင့် အဖွဲ့မရှိသော သပိတ်ကို... လဲလှယ်စေ၏”ဟူ၍ ဤသို့ သပိတ်တစ်ခုချင်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော အပြားရှိသော သပိတ်ကို လဲလှယ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် နိဿဂ္ဂိပါစိတ် တစ်ရာကို ဟောတော်မူအပ်၏ (အချို့ဋီကာ၌ 'pattena dasada dasavidhaṃ' ဟု ရှိ၏)။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ပမာဏနှင့် ညီညွတ်သော်လည်း မရအပ်သေးသော အနက်ရောင်အဆင်းရှိသော သပိတ်ကို တောင်းသောရဟန်းအား အာပါတ်သင့်သည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း မှတ်အပ်၏။ အဓိဋ္ဌာန်လောက်သော သပိတ်၏ ငါးဖွဲ့အောက် လျော့နည်းခြင်း၊ မိမိသည် ညွှန်းခြင်း၊ မပြုအပ်သော ဝိညတ်ရှိခြင်း၊ ထိုဝိညတ်ဖြင့် ရရှိခြင်းဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒုတိယမြောက်ဖြစ်သော ဦနပဉ္စဗန္ဓနသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

၃. ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

622. Tatiyasikkhāpade yesaṃ maṃsaṃ kappatīti idaṃ nissaggiyavatthudassanatthaṃ vuttaṃ, na pana yesaṃ maṃsaṃ na kappati, tesaṃ sappiādīni na kappantīti dassanatthaṃ. Manussakhīrādīnipi hi no na kappanti, kuto sasassa sappīti āha ‘‘yesañhi khīraṃ atthi, sappipi tesaṃ atthiyevā’’ti. ‘‘Idañca yebhuyyena vutta’’nti vadanti. Uggahitakaṃ katvā nikkhittanti appaṭiggahitaṃ sayameva gahetvā nikkhittaṃ. Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti tadahupurebhattameva sandhāya vuttaṃ. Atha sayaṃkataṃ nirāmisaṃ bhuñjantassa kasmā sāmaṃpāko na hotīti āha – ‘‘navanītaṃ tāpentassa hi sāmaṃpāko na hotī’’ti. Savatthukapaṭiggahitassa vatthugatikattā āha – ‘‘savatthukassa paṭiggahitattā’’ti. Pacchābhattaṃ paṭiggahitehīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi. Purebhattampi ca uggahitakehi kataṃ abbhañjanādīsu upanetabbanti sambandho. Ubhayesampīti pacchābhattaṃ paṭiggahitakhīradadhīhi ca purebhattaṃ uggahitakehi ca katānaṃ. Eseva nayoti nissaggiyaṃ hotīti attho. Akappiyamaṃsasappimhīti akappiyamaṃsasattānaṃ sappimhi. Kāraṇapatirūpakaṃ vatvāti sajātiyānaṃ sappibhāvatoti kāraṇapatirūpakaṃ vatvā.

၆၂၂. တတိယသိက္ခာပုဒ်၌ “yesaṃ maṃsaṃ kappati”ဟူသော ဤစကားကို နိဿဂ္ဂိယဝတ္ထုကို ပြခြင်းငှာ မိန့်တော်မူအပ်၏။ အသားမအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ ထောပတ်စသည်တို့သည်လည်း မအပ်ဟု ပြခြင်းငှာမူကား မဟုတ်ချေ။ စင်စစ် လူနို့ရည်စသည်တို့သည်လည်း မအပ်သည်မဟုတ်၊ အပ်သည်သာတည်း။ ယုန်၏ထောပတ်သည် အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်းဟု မေးမြန်းပါက ထို့ကြောင့် “အကြင်သတ္တဝါတို့အား နို့ရည်ရှိအံ့၊ ထိုသတ္တဝါတို့အား ထောပတ်သည်လည်း ရှိသည်သာတည်း”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ဤစကားကိုလည်း ယေဘုယျအားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏”ဟု ဆိုကြကုန်၏။ “Uggahitakaṃ katvā nikkhittaṃ”ဟူသည်ကား အကပ်မခံရသေးသော ထောပတ်ကို မိမိတိုင် ယူ၍ ထားအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကိုယ်တိုင်ပြုအပ်သော အာမိဿကင်းသော ဆီဦးသည်သာ အပ်၏”ဟူသော ဤစကားကို ထိုအကပ်ခံသောနေ့ နံနက်အခါကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် ကိုယ်တိုင်ပြုအပ်သော အာမိဿကင်းသော ထောပတ်ကို သုံးဆောင်သောရဟန်းအား အဘယ်ကြောင့် ကိုယ်တိုင်ချက်ခြင်း (သာမပါk) မဖြစ်သနည်းဟု မေးအပ်သော် “ဆီဦးကို ကျိုချက်သောရဟန်းအား ကိုယ်တိုင်ချက်ခြင်းမဖြစ်ချေ”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဝတ္ထုနှင့်တကွ အကပ်ခံအပ်သော ထောပတ်၏ ဝတ္ထုအလားတူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် “ဝတ္ထုနှင့်တကွ အကပ်ခံရသောကြောင့်”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “Pacchābhattaṃ paṭiggahitehi”ဟူသည်ကား ညချမ်းအခါ၌ အကပ်ခံအပ်သော နို့ရည်နို့ဓမ်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံနက်အခါ၌ အကပ်ပျက်သော နို့ရည်နို့ဓမ်းတို့ဖြင့် ပြုအပ်သော ထောပတ်ကို ခြေလိမ်းဆီစသည်တို့၌ ဆောင်ယူအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ “Ubhayesampi”ဟူသည်ကား ညချမ်းအခါ၌ အကပ်ခံအပ်သော နို့ရည်နို့ဓမ်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နံနက်အခါ၌ အကပ်ပျက်သော နို့ရည်နို့ဓမ်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ပြုအပ်သော ထောပတ်တို့၏ “ဤနည်းတူပင်တည်း”ဟူသည်မှာ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်ဖြစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “Akappiyamaṃsasappimhi”ဟူသည် မအပ်သောအသားရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ထောပတ်၌ဟု အနက်ရ၏။ “Kāraṇapatirūpakaṃ vatvā”ဟူသည်ကား တူသောဇာတ်ရှိသော သတ္တဝါတို့၏ ထောပတ်ဖြစ်သောကြောင့်ဟု အကြောင်းနှင့်တူသောအရာကို ဆို၍ ဟု ဆိုလိုသည်။

Sappinayeneva veditabbanti nirāmisameva sattāhaṃ vaṭṭatīti attho. Etthāti navanīte. Dhotaṃ vaṭṭatīti adhotaṃ ce, savatthukapaṭiggahitaṃ hoti, tasmā dhotaṃ paṭiggahetvā sattāhaṃ nikkhipituṃ vaṭṭatīti therānaṃ adhippāyo. Takkato uddhaṭamattameva khādiṃsūti ettha takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi paṭiggahetvā paribhuñjantā dhovitvā pacitvā [Pg.431] vā paribhuñjiṃsūti evamattho gahetabbo. Therassa hi dadhiguḷikādisahitampi paṭiggahitaṃ pacchā dhovitvā pacitvā vā paribhuñjantassa savatthukapaṭiggahaṇe doso natthīti adhippāyo, teneva therassa adhippāyaṃ dassentena ‘‘tasmā navanītaṃ paribhuñjantena…pe… ayamettha adhippāyo’’ti vuttaṃ. Keci pana ‘‘takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū’’ti vacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘takkato uddhaṭamattaṃ adhotampi dadhiguḷikādisahitaṃ vikālepi paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi dadhiguḷikādiāmisena saṃsaṭṭharasaṃ navanītaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakkā vattuṃ. Navanītaṃ paribhuñjantenāti adhovitvā paṭiggahitanavanītaṃ paribhuñjantena. Dadhi eva dadhigataṃ yathā ‘‘gūthagataṃ muttagata’’nti (ma. ni. 2.119). Khayaṃ gamissatīti vacanato khīraṃ pakkhipitvā pakkasappiādipi vikāle kappatīti veditabbaṃ. Kukkuccāyanti kukkuccakāti iminā attanāpi tattha kukkuccasabbhāvaṃ dīpeti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘nibbaṭṭitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tāni paṭiggahetvāti tāni khīradadhīni paṭiggahetvā.

“Sappinayeneva veditabbaṃ”ဟူသည်ကား အာမိဿကင်းသော ဆီဦးသည်သာလျှင် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး အပ်၏ဟု အနက်ရ၏။ “Ettha”ဟူသည် ဆီဦး၌တည်း။ “Dhotaṃ vaṭṭati”ဟူသည်ကား အကယ်၍ မစစ်မဆေးရသေးပါက ဝတ္ထုနှင့်တကွ အကပ်ခံခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် စစ်ဆေးပြီးသော ဆီဦးကို အကပ်ခံ၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သိမ်းဆည်းထားခြင်းငှာ အပ်၏ဟု မထေရ်တို့၏ အလိုတည်း။ “Takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū”ဟူသော ဤအဋ္ဌကထာပါဌ်၌ ဒဓိယက်တက်မှ ဆယ်ယူကာမျှဖြစ်သော မစစ်မဆေးရသေးသော ဆီဦးကိုပင် ဖြစ်စေ အကပ်ခံ၍ သုံးဆောင်လိုသောရဟန်းတို့သည် စစ်ဆေး၍ ကျိုချက်ပြီးမှ သုံးဆောင်ကြကုန်၏ ဟူသော အနက်ကို ယူအပ်၏။ စင်စစ် နို့ဓမ်းခဲစသည်နှင့်တကွဖြစ်သော အကပ်ခံရသော ဆီဦးကို နောက်မှ စစ်ဆေးဆေးကြော၍ဖြစ်စေ၊ ကျိုချက်၍ဖြစ်စေ သုံးဆောင်သောမထေရ်အား ဝတ္ထုနှင့်တကွ အကပ်ခံရာ၌ အပြစ်မရှိဟူသည် မထေရ်၏အလိုတည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် မထေရ်၏အလိုကို ပြလိုသဖြင့် အဋ္ဌကထာ၌ “Tasmā navanītaṃ paribhuñjantena...pe... ayamettha adhippāyo”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ အချို့တို့သည်ကား “takkato uddhaṭamattameva khādiṃsū”ဟူသော စကား၏ အလိုအဓိပ္ပာယ်ကို မသိကြသဖြင့် “ဒဓိယက်တက်မှ ဆယ်ကာမျှဖြစ်သော မစစ်မဆေးရသေးသည့် နို့ဓမ်းခဲစသည်နှင့်တကွဖြစ်သော ဆီဦးကို နေလွဲသောအခါ၌လည်း သုံးဆောင်ခြင်းငှာ အပ်၏”ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်ချေ。 စင်စစ် နို့ဓမ်းခဲစသော အာမိဿနှင့် ရောနှောသောအနံ့အရသာရှိသော ဆီဦးကို သုံးဆောင်ခြင်းငှာ အပ်၏ဟု မဆိုအပ်ပေ။ “Navanītaṃ paribhuñjantena”ဟူသည် မဆေးကြောဘဲ အကပ်ခံအပ်သော ဆီဦးကို သုံးဆောင်သဖြင့်ဟု အနက်ရ၏။ ဒဓိ၌ဖြစ်သောပိုးသည်ပင် ဒဓိဂတမည်၏။ ကျင်ကြီး၌ ဖြစ်သောပိုးကို gūthagata ဟုလည်းကောင်း၊ ကျင်ငယ်၌ ဖြစ်သောပိုးကို muttagata ဟုလည်းကောင်း ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ “Khayaṃ gamissati”ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် နို့ရည်ကိုထည့်၍ ချက်အပ်သော ထောပတ်စသည်တို့သည်လည်း နေလွဲသောအခါ၌ အပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “Kukkuccāyanti kukkuccakā”ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုနို့ဓမ်းယက်တက်မှ ဆယ်ယူ၍ချက်သော ထောပတ်စသည်တို့၌ ကုက္ကုစ္စဖြစ်ခြင်းကို ပြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ “စစ်ပြီးသော ထောပတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆီဦးကိုသော်လည်းကောင်း ချက်ခြင်းငှာ အပ်၏”ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “Tāni paṭiggahetvā”ဟူသည်ကား ထိုနို့ရည်နို့ဓမ်းတို့ကို အကပ်ခံ၍ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭiggahetvā ṭhapitabhesajjehīti paṭiggahetvā ṭhapitayāvajīvikabhesajjehi. Vuttanayena yathā taṇḍulādīni na paccanti, tathā lajjīyeva sampādetvā detīti lajjīsāmaṇeraggahaṇaṃ, apica alajjinā ajjhoharitabbaṃ yaṃ kiñci abhisaṅkharāpetuṃ na vaṭṭati, tasmāpi evamāha. Tile paṭiggahetvā katatelanti attanā bhajjanādīni akatvā gahitatelaṃ. Teneva ‘‘sāmisampi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Nibbaṭṭitattāti yāvakālikavatthuto vivecitattā. Ubhayampīti attanā ca parena ca kataṃ. Yāva aruṇassa uggamanā tiṭṭhati, nissaggiyanti sattamadivase katatelaṃ sace yāva aruṇuggamanā tiṭṭhati, nissaggiyaṃ.

"အကပ်ခံ၍ ထားအပ်သော ဆေးတို့ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အကပ်ခံ၍ ထားအပ်သော ယာဝဇီဝက ဆေးတို့ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဆန်စသည်တို့ကို မချက်သကဲ့သို့ ထိုနည်းတူစွာ အရှက်ရှိသော သာမဏေ (လဇ္ဇီသာမဏေ) သည်သာလျှင် စီမံပြည့်စုံစေ၍ ပေးအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "လဇ္ဇီသာမဏေ" ဟူသော စကားကို သုံးနှုန်းရခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် အလဇ္ဇီ (အရှက်မရှိသောရဟန်း) မျိုအပ်သော မည်သည့်အရာကိုမျှ ပြုပြင်စီရင်စေရန် မအပ်သဖြင့်လည်း ဤသို့ ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ "နှမ်းတို့ကို အကပ်ခံ၍ ပြုအပ်သော ဆီ" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် လှော်ခြင်းစသည်တို့ကို မပြုဘဲ ခံယူအပ်သော ဆီကို ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အာမိသနှင့် စပ်သော်လည်း အပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ "ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ ယာဝကာလိက ဝတ္ထုမှ ကင်းလွတ်သည့်အတွက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "နှစ်မျိုးလုံးလည်း" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သည်လည်းကောင်း၊ သူတပါး ပြုအပ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "အရုဏ်တက်သည်တိုင်အောင် တည်ရှိပါက နိဿဂ္ဂိ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ရက်မြောက်နေ့၌ ပြုလုပ်သောဆီသည် အကယ်၍ အရုဏ်တက်သည်အထိ တည်ရှိနေပါက နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ် သင့်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

623. Acchavasanti dukkaṭavatthuno vasāya anuññātattā taṃsadisānaṃ dukkaṭavatthūnaṃyeva akappiyamaṃsasattānaṃ vasā anuññātā, na thullaccayavatthūnaṃ manussānaṃ vasāti āha ‘‘ṭhapetvā manussavasa’’nti. Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ. ‘‘Kāle paṭiggahitaṃ vikāle anupasampannenapi nippakkaṃ saṃsaṭṭhañca paribhuñjantassa dvepi dukkaṭāni hontiyevā’’ti vadanti. Yasmā khīradadhiādīni pakkhipitvā telaṃ pacanti, tasmā kasaṭaṃ na vaṭṭati, telameva [Pg.432] vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘pakkatelakasaṭe viya kukkuccāyatī’’ti. ‘‘Sace vasāya saddhiṃ pakkattā na vaṭṭati, idaṃ kasmā vaṭṭatī’’ti pucchantā ‘‘bhante’’tiādimāhaṃsu. Etaṃ vaṭṭatīti nanu etaṃ dadhiguḷikādīhi pakkaṃ navanītaṃ vaṭṭatīti attho.

၆၂၃. "ဝက်ဝံဆီ" ဟူသည်မှာ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ အဆီကို ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် ထိုဝက်ဝံဆီနှင့် တူကုန်သော၊ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထုသာလျှင် ဖြစ်ကုန်သော အကပ္ပိယဖြစ်သော အသားရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အဆီကို ခွင့်ပြုအပ်၏။ ထုလ္လစ္စည်းဝတ္ထုဖြစ်ကုန်သော လူတို့၏ အဆီကိုမူ ခွင့်ပြုတော်မမူ၊ ထို့ကြောင့် "လူဆီကို ချန်လှပ်၍" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ "ရောနှောအပ်သော" ဟူသည်မှာ စစ်ထားအပ်သော အဆီတည်း။ "နံနက်အခါ၌ အကပ်ခံအပ်သော အဆီကို နေလွဲသောအခါ၌ လူသာမဏေသည် ချက်အပ်သော အဆီကိုလည်းကောင်း၊ ရောနှောအပ်သော အဆီကိုလည်းကောင်း သုံးစွဲသောသူအား နှစ်မျိုးလုံးပင် ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ နို့ရည်၊ နို့ဓမ်း စသည်တို့ကို ထည့်၍ ဆီကို ချက်ကြသောကြောင့် ဆီချေး (အဖတ်) သည် မအပ်၊ ဆီသက်သက်သာ အပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ချက်အပ်သော ဆီချေး၌ကဲ့သို့ ယုံမှားသံသယဖြစ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ "အကယ်၍ အဆီနှင့်အတူ ချက်သောကြောင့် မအပ်ပါက ဤအရာသည် အဘယ်ကြောင့် အပ်သနည်း" ဟု မေးမြန်းကြကုန်လျက် "အရှင်ဘုရား" အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထားကြသည်။ "ဤအရာ အပ်၏" ဟူသည်မှာ နို့ဓမ်းခဲ စသည်တို့ဖြင့် ချက်အပ်သော ဤထောပတ်သည် အပ်ပါသလောဟု မေးသော အနက်တည်း။

‘‘Madhukarīhi nāma madhumakkhikāhīti ayaṃ khuddakamakkhikānaṃ bhamaramakkhikānañca sāmaññaniddeso’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Keci pana ‘‘daṇḍakesu madhukarā madhukarī makkhikā nāmā’’ti vatvā ‘‘tāhi madhukarīādīhi tīhi makkhikāhi kataṃ madhu nāmā’’ti vadanti. Bhamaramakkhikāhīti mahābhamaramakkhikāhi. Silesasadisanti ghanapakkaṃ vuttaṃ. Itaranti tanukamadhu. Madhupaṭalanti madhurahitaṃ kevalaṃ madhupaṭalaṃ. ‘‘Sace madhusahitaṃ paṭalaṃ paṭiggahetvā nikkhipanti, paṭalassa bhājanaṭṭhāniyattā madhuno vasena sattāhātikkame nissaggiyaṃ hotī’’ti vadanti, ‘‘madhumakkhitaṃ pana madhugatikamevā’’ti iminā taṃ na sameti.

"မဓုကရီ မည်သော ပျားတို့သည်" ဟူသော ဤဖော်ပြချက်သည် ယင်ပျားငယ်တို့နှင့် ပျားကြီး (ခမ်းပတ်) တို့ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ဖော်ပြသော သာမညနိဒ္ဒေသစကားဖြစ်သည်ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်း သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုသည်။ အချို့ဆရာတို့မူကား "သစ်ကိုင်းငယ်တို့၌ ပျားစွဲသော ပျားအမျိုးအစားကို မဓုကရီ ဟု ခေါ်သည်" ဟု ဆိုကြပြီး၊ "ထိုမဓုကရီ အစရှိသော သုံးမျိုးသော ပျားကောင်တို့ ပြုလုပ်သော ပျားရည်ကို မဓု (ပျားရည်) ဟု ခေါ်သည်" ဟု ဆိုကြသည်။ "ပျားကြီးတို့" ဟူသည်မှာ အရွယ်ကြီးသော ပျားကောင်ကြီးများကို ဆိုသည်။ "သလိပ်နှင့် တူသည်" ဟူသည်မှာ ပျစ်ခဲစွာ ချက်ထားသည်ကို ဆိုသည်။ "အခြားတစ်မျိုး" ဟူသည်မှာ ကျဲသော ပျားရည်တည်း။ "ပျားသလက်" ဟူသည်မှာ ပျားရည်ကင်းသော ပျားသလက် သက်သက်ကို ဆိုသည်။ "အကယ်၍ ပျားရည်နှင့်တကွသော ပျားသလက်ကို အကပ်ခံ၍ ထားပါက ပျားသလက်သည် ပျားရည်ကို ထည့်ရာ အိုးခွက်သဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် ပျားရည်၏ စွမ်းအားဖြင့် ခုနစ်ရက်ကျော်လွန်သောအခါ နိဿဂ္ဂိပါစိတ်အာပတ် သင့်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် "ပျားရည်ဖြင့် လိမ်းကျံအပ်သော အရာသည် ပျားရည်၏ သဘောသာရှိ၏" ဟူသော ပါဌ်နှင့် ထိုစကားသည် မညီညွတ်ပေ။

‘‘Phāṇitaṃ nāma ucchumhā nibbatta’’nti pāḷiyaṃ avisesena vuttattā aṭṭhakathāyañca ‘‘ucchurasaṃ upādāya…pe… avatthukā ucchuvikati ‘phāṇita’nti veditabbā’’ti vacanato ucchurasopi nikkasaṭo sattāhakālikoti veditabbo. Kenaci pana ‘‘madhumhi cattāro kālikā yathāsambhavaṃ yojetabbā, ucchumhi cā’’ti vatvā ‘‘samakkhikaṇḍaseḷakaṃ yāvakālikaṃ, aneḷakaṃ udakasambhinnaṃ yāmakālikaṃ, asambhinnaṃ sattāhakālikaṃ, madhusitthaṃ parisuddhaṃ yāvajīvikaṃ, tathā ucchu vā raso vā sakasaṭo yāvakāliko, nikkasaṭo udakasambhinno yāmakāliko, asambhinno sattāhakāliko, suddhakasaṭaṃ yāvajīvika’’nti ca vatvā uttaripi bahudhā papañcitaṃ. Tattha ‘‘udakasambhinnaṃ madhu vā ucchuraso vā udakasambhinno yāmakāliko’’ti idaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. ‘‘Yāvakālikaṃ samānaṃ garutarampi muddikājātirasaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ lahukaṃ yāmakālikabhāvaṃ upanentaṃ udakaṃ lahutaraṃ sattāhakālikaṃ attanā saṃsaṭṭhaṃ garutaraṃ yāmakālikabhāvaṃ upanetī’’ti ettha kāraṇaṃ soyeva pucchitabbo, sabbattha pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca udakasambhedena garutarassapi lahubhāvopagamanaṃyeva dassitaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodaka’’nti (mahāva. 284) vadantena [Pg.433] agilānena paribhuñjituṃ ayuttopi guḷo udakasambhinno agilānassapi vaṭṭatīti anuññāto.

ပါဠိတော်၌ "တင်လဲ မည်သည် ကြံမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော အရာတည်း" ဟု အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျ ဟောတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်း "ကြံရည်ကို အစွဲပြု၍... ပျားဖတ်မရှိသော ကြံ၏ ဝိကတိ (ပြုပြင်အပ်သော အရာ) ကို တင်လဲ ဟု သိအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း ကြံရည်သည်လည်း အဖတ်မရှိလျှင် သတ္တာဟကာလိက ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ "ပျားရည်၌ ဖြစ်သင့်သမျှသော ကာလိက လေးပါးတို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏၊ ကြံ၌လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်" ဟု ဆို၍၊ "ပျားကောင် ပျားဦးနှင့် တကွသော ပျားရည်သည် ယာဝကာလိက မည်၏၊ ပျားကောင်မရှိဘဲ ရေနှင့် ရောနှောသော ပျားရည်သည် ယာမကာလိက မည်၏၊ ရေမရောသော ပျားရည်သည် သတ္တာဟကာလိက မည်၏၊ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပျားဖယောင်းသည် ယာဝဇီဝက မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ ကြံသော်လည်းကောင်း၊ ကြံရည်သော်လည်းကောင်း အဖတ်နှင့် တကွ ဖြစ်ပါက ယာဝကာလိက မည်၏၊ အဖတ်မရှိဘဲ ရေနှင့်ရောပါက ယာမကာလိက မည်၏၊ ရေမရောပါက သတ္တာဟကာလိက မည်၏၊ သက်သက်သော အဖတ်သည် ယာဝဇီဝက မည်၏" ဟု ဆိုပြီးလျှင် ထို့ထက်မက အကျယ်ချဲ့၍ ဆိုထားလေသည်။ ထိုစကား၌ "ရေနှင့်ရောသော ပျားရည် သို့မဟုတ် ရေနှင့်ရောသော ကြံရည်သည် ယာမကာလိက ဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကားသည် ပါဠိတော်၌လည်း မတွေ့ရ၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်း မတွေ့ရပေ။ "ယာဝကာလိက ဖြစ်ပြီး ပိုမို လေးလံသော မုဒရက်သီး (စပျစ်သီး) အရည်သည် မိမိနှင့် ရောနှောသော ရေကို ပေါ့ပါးသော ယာမကာလိက အဖြစ်သို့ ရောက်စေနိုင်သော်လည်း၊ ပိုမို ပေါ့ပါးသော သတ္တာဟကာလိကသည် မိမိနှင့် ရောနှောသော ရေကို ပိုမို လေးလံသော ယာမကာလိက အဖြစ်သို့ ရောက်စေ၏" ဟူသော အရာ၌ အကြောင်းရင်းကိုမူ ထိုဝဇီရဗုဒ္ဓိဆရာကိုသာ မေးအပ်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာ အားလုံးတို့၌ ရေနှင့် ရောစပ်ခြင်းကြောင့် လေးလံသော ကာလိကသည်ပင် ပေါ့ပါးသော ကာလိက အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားခြင်းကိုသာ ပြဆိုတော်မူထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်၌လည်း "ရဟန်းတို့... ဂိလာနရဟန်းအား တင်လဲကိုလည်းကောင်း၊ မနာဖျားသော ရဟန်းအား တင်လဲရည်ကိုလည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် မနာဖျားသော ရဟန်း သုံးစွဲရန် မသင့်လျော်သော်လည်း တင်လဲကို ရေနှင့် ရောစပ်သောအခါ မနာဖျားသော ရဟန်းအားလည်း အပ်စပ်၏ဟု ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Yampi ca ‘‘ucchu ce yāvakāliko, ucchuraso ce yāmakāliko, phāṇitaṃ ce sattāhakālikaṃ, taco ce yāvajīviko’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ‘‘ucchuraso udakasambhinno yāmakāliko’’ti aññena kenaci vuttaṃ, tampi tathāvidhassa aṭṭhakathāvacanassa imissā samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya abhāvato na sārato paccetabbaṃ. Tatoyeva ca ‘‘ucchuraso udakena sambhinnopi asambhinnopi sattāhakālikoyevā’’ti keci ācariyā vadanti. Bhesajjakkhandhake ca ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ucchurasa’’nti (mahāva. 300) ettha tīsupi gaṇṭhipadesu avisesena vuttaṃ ‘‘ucchuraso sattāhakāliko’’ti.

"အကယ်၍ ကြံဖြစ်ပါက ယာဝကာလိက ဖြစ်၏၊ ကြံရည်ဖြစ်ပါက ယာမကာလိက ဖြစ်၏၊ တင်လဲဖြစ်ပါက သတ္တာဟကာလိက ဖြစ်၏၊ ကြံခွံဖြစ်ပါက ယာဝဇီဝက ဖြစ်၏" ဟူသော အဋ္ဌကထာ စကားကို ပြသ၍ "ရေနှင့် ရောစပ်သော ကြံရည်သည် ယာမကာလိက ဖြစ်၏" ဟု အခြားဆရာတစ်ဦးက ပြောဆိုအပ်သော စကားကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသို့သော အဋ္ဌကထာစကားသည် ဤသမ္မန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ မရှိသောကြောင့် အနှစ်သာရအားဖြင့် မမှတ်ယူအပ်ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် "ကြံရည်သည် ရေနှင့် ရောစပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မရောစပ်သည်ဖြစ်စေ သတ္တာဟကာလိက သာလျှင် ဖြစ်၏" ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။ ဘေသဇ္ဇခန္ဓက၌လည်း "ရဟန်းတို့... ကြံရည်ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏" ဟူသော ပါဠိတော်၌ ဂဏ္ဌိပဒကျမ်း သုံးစောင်လုံး၌ပင် "ကြံရည်သည် သတ္တာဟကာလိက ဖြစ်၏" ဟု အထူးမခွဲခြားဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုထားလေသည်။

Sayaṃkataṃ nirāmisameva vaṭṭatīti ettha aparissāvitaṃ paṭiggahitampi karaṇasamaye parissāvetvā kasaṭaṃ apanetvāva attanā katanti gahetabbaṃ. Jhāmaucchuphāṇitanti agginā daḍḍhe ucchukhette jhāmaucchunā kataphāṇitaṃ. Koṭṭitaucchuphāṇitanti khuddānukhuddakaṃ chinditvā koṭṭetvā nippīḷetvā pakkaṃ yebhuyyena ca sakasaṭaṃ phāṇitaṃ. Tādisassa ca kasaṭassa abbohārikattā ‘‘taṃ yutta’’nti vuttaṃ. Sītudakena katanti madhukapupphāni sītodake pakkhipitvā madditvā puppharase udakagate sati taṃ udakaṃ gahetvā pacitvā kataphāṇitaṃ. Khīraṃ pakkhipitvā kataṃ madhukaphāṇitaṃ yāvakālikanti ettha khīraṃ pakkhipitvā pakkatelaṃ kasmā vikāle vaṭṭatīti ce? Tele pakkhittakhīraṃ telameva hoti, aññaṃ pana khīraṃ pakkhipitvā kataṃ khīrabhāvaṃ gaṇhātīti idamettha kāraṇaṃ. Yadi evaṃ khaṇḍasakkharampi khīraṃ pakkhipitvā karonti, taṃ kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘khaṇḍasakkharaṃ panā’’tiādi. Tattha khīrajallikanti khīrapheṇaṃ.

"ကိုယ်တိုင်ပြုအပ်သော တင်လဲသည် အာမိသကင်းမှသာ အပ်စပ်၏" ဟူသော ဤစကား၌ အကပ်ခံစဉ်က မစစ်ရသေးသော ကြံရည်ကိုလည်း ချက်သောအခါ၌ စစ်၍ အဖတ်ကို ဖယ်ရှားပြီးမှသာ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်အပ်သော တင်လဲဟု ယူရမည်။ "မီးလောင်သောကြံဖြင့် ပြုအပ်သော တင်လဲ" ဟူသည်ကား မီးလောင်သော ကြံခင်း၌ မီးလောင်သောကြံဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော တင်လဲ ဖြစ်သည်။ "ထုထောင်းအပ်သောကြံဖြင့် ပြုအပ်သော တင်လဲ" ဟူသည်ကား ငယ်ငယ်ကြီးကြီးသော ကြံကို ဖြတ်၍၊ ထုထောင်း၍၊ ညှစ်၍ ချက်အပ်သော၊ များသောအားဖြင့် အဖတ်နှင့်တကွဖြစ်သော တင်လဲဖြစ်သည်။ ထိုသို့သဘောရှိသော အဖတ်သည် ပမာဏမပြုလောက်သောကြောင့် "ထိုတင်လဲသည် အပ်စပ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ရေအေးဖြင့် ပြုအပ်သော တင်လဲ" ဟူသည်ကား ကန်းစွန်းပွင့် (သို့မဟုတ် ကတ္တရာပွင့်) တို့ကို ရေအေး၌ ထည့်၍၊ မနယ်ဘဲ ပန်းပွင့်ရည်သည် ရေသို့ ရောက်ရှိသွားသောအခါ ထိုရေကို ယူ၍ ချက်လုပ်အပ်သော တင်လဲဖြစ်သည်။ "နို့ရည်ထည့်၍ ပြုအပ်သော တင်လဲသည် ယာဝကာလိက ဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကား၌ နို့ရည်ထည့်၍ ချက်အပ်သောဆီသည် အဘယ်ကြောင့် နေလွဲသောအခါ၌ အပ်စပ်သနည်းဟု မေးအံ့။ ဆီ၌ ထည့်အပ်သော နို့ရည်သည် ဆီသာလျှင် ဖြစ်၏။ အခြားသော နို့ရည်ထည့်၍ ပြုအပ်သော ဝတ္ထုသည်ကား နို့ရည်အဖြစ်ကို ယူ၏။ ဤသည်ကား ဤအရာ၌ အကြောင်းတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သကြားခဲကိုလည်း နို့ရည်ထည့်၍ ပြုလုပ်ကြရာ ထိုသကြားခဲသည် အဘယ်ကြောင့် အပ်စပ်သနည်းဟု မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် "သကြားခဲသည်ကား" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဌ်၌ "ခီရဇလ္လိက" ဟူသည်ကား နို့ရည်အမြှုပ်တည်း။

Bhesajjodissaṃ dassentena ‘‘sattavidhañhi odissaṃ nāmā’’tiādinā itarānipi atthuddhāravasena vuttāni. Vikaṭānīti apakatibhesajjattā vikaṭāni, virūpānīti attho. Dukkaṭavatthūnampi akappiyamaṃsānaṃ vasāya anuññātattā ‘‘vasodissa’’nti vuttaṃ. Oḷārikānampi āhāratthaṃ pharituṃ samatthānaṃ sappiādīnaṃ bhesajjanāmena anuññātattā ‘‘bhesajjodissa’’nti vuttaṃ[Pg.434]. ‘‘Pacchābhattato paṭṭhāya sati paccayeti vuttattā paṭiggahitabhesajjāni dutiyadivasato paṭṭhāya purebhattampi sati paccaye paribhuñjitabbāni, na āhāratthaṃ bhesajjatthāya paṭiggahitattā’’ti vadanti.

ဆေးကို ရည်ညွှန်းခြင်း (ဘေသဇ္ဇဥဒ္ဒိဿ) ကို ပြလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် "ဥဒ္ဒိဿမည်သည် ခုနစ်မျိုးရှိ၏" အစရှိသည်ဖြင့် အခြားသော ဥဒ္ဒိဿအမျိုးအစားတို့ကိုလည်း အနက်အဓိပ္ပာယ် ထုတ်ပြခြင်းဖြင့် ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ဝိကတ" ဟူသည်ကား ပကတိဆေးမဟုတ်သောကြောင့် ဖောက်ပြန်သောဆေးတို့တည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဒုက္ကဋ်ဝတ္ထု ဖြစ်ကုန်သော အကပ်မသင့်သော အသားတို့၏ အဆီကို ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် "ဝသောဒ္ဒိဿ" (အဆီကို ရည်ညွှန်းခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြမ်းတမ်းလှသော်လည်း အာဟာရအကျိုးကို ပြီးစေခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကုန်သော ထောပတ်အစရှိသည်တို့ကို ဆေးဟူသော အမည်ဖြင့် ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့် "ဘေသဇ္ဇဥဒ္ဒိဿ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "မွန်းလွဲရာမှစ၍ အကြောင်းကိစ္စရှိသော်" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အကပ်ခံထားသော ဆေးတို့ကို နှစ်ရက်မြောက်နေ့မှစ၍ နံနက်အခါ၌လည်း အကြောင်းကိစ္စရှိလျှင် သုံးဆောင်အပ်ကုန်၏၊ အာဟာရအလို့ငှာမူကား မသုံးဆောင်အပ်၊ ဆေးအလို့ငှာသာ အကပ်ခံအပ်သောကြောင့်ဖြစ်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

624. Dvāravātapānakavāṭesūti mahādvārassa vātapānānañca kavāṭaphalakesu. Kasāve pakkhittāni tāni attano sabhāvaṃ pariccajanti, tasmā ‘‘makkhetabbānī’’ti vuttaṃ, ghuṇapāṇakādiparihāratthaṃ makkhetabbānīti attho. Adhiṭṭhetīti ‘‘idāni mayhaṃ ajjhoharaṇīyaṃ na bhavissati, bāhiraparibhogatthāya gamissatī’’ti cittaṃ uppādetīti attho. Tenevāha – ‘‘sappiñca telañca vasañca muddhani telaṃ vā abbhañjanaṃ vā’’tiādi. ‘‘Evaṃ adhiṭṭhitañca paṭiggahaṇaṃ vijahatī’’ti vadanti.

၆၂၄. "တံခါးမ တံခါးပေါက် လေသာပြတင်းတို့၌" ဟူသည်ကား တံခါးမကြီးနှင့် လေသာပြတင်းတို့၏ တံခါးရွက် တံခါးပျဉ်တို့၌ ဖြစ်၏။ ဖန်ရည်၌ ထည့်သွင်းအပ်သော ထိုဆီစသည်တို့သည် မိမိတို့၏ မူလသဘာဝကို စွန့်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "လိမ်းကျံအပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ခြပိုး ပိုးမွှားစသည်တို့၏ ဘေးရန်ကို ကာကွယ်ရန် လိမ်းကျံအပ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဓိဋ္ဌာန်ပြုအံ့" ဟူသည်ကား "ယခုအခါ ဤသည်ကား ငါ၏ မျိုအပ်သော အာဟာရမျိုး မဖြစ်လတ္တံ့၊ ပြင်ပအသုံးအဆောင်အဖြစ်သို့ ရောက်လတ္တံ့" ဟု စိတ်ကို ဖြစ်စေအံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ထောပတ်၊ ဆီ၊ အဆီတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဦးခေါင်း၌ ဆီလိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် လိမ်းကျံခြင်းကိုလည်းကောင်း" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဤသို့ ဓိဋ္ဌာန်ပြုအပ်သော အရာသည်လည်း အကပ်ခံခြင်းအဖြစ်ကို စွန့်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

625. Sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti ettha majjhe pāṭho parihīno, evaṃ panettha pāṭho veditabbo ‘‘sace dvinnaṃ santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ avibhattaṃ hoti, sattāhātikkame dvinnampi anāpatti, paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatī’’ti. Aññathā pana saddappayogopi na saṅgacchati. Gaṇṭhipadepi ca ayameva pāṭho dassito. Tattha dvinnampi anāpattīti yathā aññassa santakaṃ ekena paṭiggahitaṃ sattāhātikkamena nissaggiyaṃ na hoti parasantakabhāvato, evamidampi avibhattattā ubhayasādhāraṇampi avinibbhogabhāvato nissaggiyaṃ na hotīti adhippāyo. Paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti bhikkhunā paṭiggahitattā sattāhātikkame yassa kassaci bhikkhuno paribhuñjituṃ na vaṭṭati paṭiggahitasappiādīnaṃ paribhogassa sattāheneva paricchinnattā. ‘‘Tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānī’’ti hi vuttaṃ. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi idha pāṭhassa parihīnabhāvaṃ asallakkhetvā ‘‘paribhuñjituṃ pana na vaṭṭatīti idaṃ antosattāhe paribhogaṃ sandhāya vuttanti saññāya vissāsaggāhābhāvato paribhuñjituṃ na vaṭṭatī’’ti evamattho vutto, so na gahetabbo.

၆၂၅. "အကယ်၍ နှစ်ယောက်သောရဟန်းတို့၏ ဥစ္စာကို တစ်ပါးသောရဟန်းသည် အကပ်ခံ၍ မဝေဖန်ရသေးလျှင်၊ သုံးဆောင်ရန်ကား မအပ်စပ်" ဟူသော ဤစကား၌ အလယ်၌ ပါဌ်သည် ကျန်ရစ်နေ၏။ ဤအရာ၌ ပါဌ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏၊ "အကယ်၍ နှစ်ယောက်သောရဟန်းတို့၏ ဥစ္စာကို တစ်ပါးသောရဟန်းသည် အကပ်ခံ၍ မဝေဖန်ရသေးလျှင် ခုနစ်ရက်လွန်သော်လည်း နှစ်ပါးစုံ၌ အာပတ်မသင့်၊ သုံးဆောင်ရန်ကား မအပ်စပ်" ဟူ၍ ဖြစ်၏။ အခြားသောနည်းဖြင့်မူကား သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းသည်လည်း မစေ့စပ်။ ဂဏ္ဍိပုဒ်ကျမ်း၌လည်း ဤပါဌ်ကိုသာလျှင် ပြအပ်၏။ ထိုပါဌ်၌ "နှစ်ပါးစုံ၌ အာပတ်မသင့်" ဟူသည်ကား သူတပါးဥစ္စာကို တစ်ဦးက အကပ်ခံထားသော် ခုနစ်ရက်လွန်သော်လည်း သူတပါးဥစ္စာဖြစ်သောကြောင့် နိဿဂ္ဂိအာပတ် မသင့်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤအရာ၌လည်း မဝေဖန်ရသေးသဖြင့် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်နေသော်လည်း ဝေဖန်ခြင်းမရှိသေးသောကြောင့် နိဿဂ္ဂိယအာပတ် မသင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "သုံးဆောင်ရန်ကား မအပ်စပ်" ဟူသည်ကား ရဟန်းသည် အကပ်ခံထားသောကြောင့် ခုနစ်ရက်လွန်သော် မည်သည့်ရဟန်းအားမျှ သုံးဆောင်ရန် မအပ်စပ်၊ အကပ်ခံထားသော ထောပတ်အစရှိသည်တို့ကို သုံးဆောင်ခြင်းကို ခုနစ်ရက်ဖြင့်သာ ပိုင်းခြားထားသောကြောင့်ဖြစ်၏။ "ထိုဆေးတို့ကို အကပ်ခံ၍ ခုနစ်ရက်အတိုင်းအတာဖြင့် သိုမှီးကာ သုံးဆောင်အပ်ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဂဏ္ဍိပုဒ်သုံးစောင်တို့၌ကား ဤအရာ၌ ပါဌ်ကျန်ရစ်နေသည်ကို သတိမပြုမိဘဲ "'သုံးဆောင်ရန် မအပ်စပ်' ဟူသည်မှာ ခုနစ်ရက်အတွင်း သုံးဆောင်ခြင်းကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခြင်းဖြစ်၏" ဟု ယူဆကာ၊ ဝိဿာသဂါဟ မရှိသောကြောင့် သုံးဆောင်ရန် မအပ်စပ်ဟု ဤသို့ အနက်ကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုအနက်ကို မယူအပ်။

Āvuso, imaṃ telaṃ sattāhamattaṃ paribhuñja tvanti iminā yena paṭiggahitaṃ, tena antosattāheyeva parassa vissajjitabhāvaṃ dasseti. Kassa āpattīti paṭhamaṃ tāva ubhinnaṃ sādhāraṇattā anāpatti vuttā. Idāni [Pg.435] pana ekena itarassa vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇatā natthīti vibhattasadisaṃ hutvā ṭhitaṃ, tasmā ettha paṭiggahitassa sattāhātikkame ekassa āpattiyā bhavitabbanti maññamāno ‘‘kiṃ paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhakassa āpatti, udāhu yassa santakaṃ jātaṃ, tassā’’ti pucchati. Nissaṭṭhabhāvatoyeva ca idha ‘‘avibhattabhāvato’’ti kāraṇaṃ avatvā ‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’ti vuttaṃ. Idañca vissaṭṭhabhāvato ubhayasādhāraṇataṃ pahāya ekassa santakaṃ hontampi yena paṭiggahitaṃ, tato aññassa santakaṃ jātaṃ, tasmā parasantakapaṭiggahaṇe viya paṭiggāhakassa paṭiggahaṇapaccayā natthi āpattīti dassanatthaṃ vuttaṃ, na pana ‘‘yena paṭiggahitaṃ, tena vissajjitattā’’ti vacanato avissajjite sati avibhattepi sattāhātikkame āpattīti dassanatthaṃ avissajjite avibhattabhāvatoyeva anāpattiyā siddhattā. Sace pana itaro yena paṭiggahitaṃ, tasseva antosattāhe attano bhāgampi vissajjeti, sattāhātikkame siyā āpatti yena paṭiggahitaṃ, tasseva santakabhāvamāpannattā itarassa appaṭiggahitattā. Iminā tassa santakabhāvepi aññena paṭiggahitasakasantake viya tena appaṭiggahitabhāvato anāpattīti dīpeti. Idaṃ pana adhippāyaṃ ajānitvā ito aññathā gaṇṭhipadakārādīhi papañcitaṃ, na taṃ sārato paccetabbaṃ.

"ငါ့ရှင်... ဤဆီကို ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သုံးဆောင်လော့" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် အကြင်ရဟန်းသည် အကပ်ခံအပ်၏၊ ထိုရဟန်းသည် ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ပင် သူတပါးအား စွန့်အပ်သောအဖြစ်ကို ပြ၏။ "အဘယ်သူအား အာပတ်သင့်သနည်း

Aparibhogaṃ hotīti kassaci amanuññassa patitattā paribhogārahaṃ na hoti. Yena cittenāti yena pariccajitukāmatācittena. ‘‘Antosattāhe’’ti adhikārattā ‘‘antosattāhe anapekkho datvā paṭilabhitvā paribhuñjatī’’ti imaṃ sambandhaṃ sandhāya mahāsumattherena ‘‘evaṃ antosattāhe datvā’’tiādi vuttaṃ. Mahāpadumatthero pana yadi evaṃ ‘‘vissajjetī’’ti imināva taṃ siddhaṃ, sattāhātikkantaṃ pana nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati, tasmā tassa paribhogamukhadassanamidanti āha – ‘‘nayidaṃ yācitabba’’ntiādi. Aññena bhikkhunāti ettha suddhacittena dinnattā sayampi āharāpetvā paribhuñjituṃ vaṭṭatiyeva. Sappiādīnaṃ paṭiggahitabhāvo, attano santakatā, sattāhātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.

“သုံးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်သည် ဖြစ်၏” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ (သို့မဟုတ် လူမဟုတ်သူ) စွန့်ပစ်အပ်သောကြောင့် သုံးဆောင်ခြင်းငှာ မထိုက်သည် ဖြစ်၏။ “အကြင်စိတ်ဖြင့်” ဟူသည်မှာ စွန့်လွှတ်လိုသော အလိုရှိသည်ဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်။ “ခုနစ်ရက်အတွင်း” ဟူသော အရာသို့ လိုက်သဖြင့် “ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ ပေး၍ ပြန်လည်ရရှိသဖြင့် သုံးဆောင်၏” ဟူသော ဤစပ်သွယ်မှုကို ရည်ရွယ်၍ မဟာသုမထေရ်က “ဤသို့ ခုနစ်ရက်အတွင်း ပေး၍” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ မဟာပဒုမထေရ်ကမူ အကယ်၍ ဤသို့ “စွန့်လွှတ်၏” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်သာ ထိုစကားသည် ပြီး၏၊ ခုနစ်ရက် လွန်မြောက်သော စွန့်ပြီးသောဝတ္ထုကိုမူ ပြန်လည်ရရှိ၍ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ အပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤစကားသည် ထိုရဟန်း၏ သုံးဆောင်ခြင်း အကြောင်းကို ပြသော စကားတည်းဟု “ဤဝတ္ထုကို မတောင်းအပ်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “အခြားသော ရဟန်းသည်” ဟူသော ဤပါဌ်၌ စင်ကြယ်သော စိတ်ဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သောကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ဆောင်ယူစေ၍ သုံးဆောင်ခြင်းငှာ အပ်သည်သာလျှင် တည်း။ ထောပတ်အစရှိသည်တို့ကို အကပ်ခံပြီးသည်ဖြစ်ခြင်း၊ မိမိဥစ္စာဖြစ်ခြင်း၊ ခုနစ်ရက် လွန်မြောက်ခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤအရာ၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘေသဇ္ဇသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

၄. ဝဿိကသာဋိကသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်။

627. Catutthe [Pg.436] sibbanarajanakappapariyosānena niṭṭhāpetvāti sūcikammaniṭṭhānena sakimpi vaṇṇabhedamattarajanena kappabindukaraṇena ca niṭṭhāpetvā. Samayeti vassānasamaye.

၆၂၇. စတုတ္ထသိက္ခာပုဒ်၌ “ချုပ်ခြင်း၊ ဆိုးခြင်း၊ ကပ္ပဗိန္ဒုထိုးခြင်း အဆုံးသတ်သဖြင့် ပြီးစေ၍” ဟူသည်မှာ အပ်မှု (ချုပ်ခြင်းအမှု) ပြီးဆုံးသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်မျှ အဆင်းပျက်ရုံမျှ ဆိုးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကပ္ပဗိန္ဒု ထိုးခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပြီးစေ၍။ “သမယ၌” ဟူသည်မှာ မိုးရာသီ (မိုးလ) ၌။

628. Kucchisamayoti antosamayo. ‘‘Ayameko aḍḍhamāso pariyesanakkhettañceva karaṇakkhettañca. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ laddhaṃ kātuñca vaṭṭati, nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti potthakesu pāṭho dissati, so apāṭho. Evaṃ panettha pāṭhena bhavitabbaṃ ‘‘ayameko aḍḍhamāso pariyesanakkhettaṃ. Etasmiñhi antare vassikasāṭikaṃ aladdhaṃ pariyesituṃ vaṭṭati, laddhaṃ kātuṃ nivāsetuṃ adhiṭṭhātuñca na vaṭṭatī’’ti. Na hi gimhānaṃ pacchimamāsassa paṭhamo aḍḍhamāso karaṇakkhettaṃ hoti. ‘‘Aḍḍhamāso seso gimhānanti katvā nivāsetabba’’nti vacanato pana gimhānaṃ pacchimamāsassa pacchimo aḍḍhamāso karaṇakkhettañceva nivāsanakkhettañca hoti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. vahisakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ, pacchimo aḍḍhamāso karaṇanivāsanakkhettampī’’ti vuttaṃ. Tasmā pāḷiyā mātikāṭṭhakathāya ca avirodhaṃ icchantena vuttanayeneva pāṭho gahetabbo.

၆၂၈. “ကုစ္ဆိသမယ” ဟူသည်မှာ အတွင်းသမယ ဖြစ်၏။ “ဤလခွဲ တစ်ခုတည်းသာလျှင် ရှာဖွေရာခေတ် (ကာလ) လည်း ဖြစ်၏၊ ပြုလုပ်ရာခေတ် (ကာလ) လည်း ဖြစ်၏။ ထိုအတွင်း၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို မရသေးပါက ရှာဖွေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ရရှိပါက ချုပ်လုပ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အပ်၏၊ ဝတ်ရုံခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်းငှာလည်းကောင်း မအပ်” ဟု ပေစာတို့၌ ပါဌ်ရှိသော်လည်း ထိုပါဌ်သည် ပါဌ်စစ်မဟုတ်ပေ။ ဤသို့သော နည်းဖြင့်သာ ဤအရာ၌ ပါဌ်ရှိအပ်၏ - “ဤလခွဲ တစ်ခုတည်းသာလျှင် ရှာဖွေရာခေတ် ဖြစ်၏။ ထိုလခွဲအတွင်း၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို မရသေးပါက ရှာဖွေခြင်းငှာ အပ်၏၊ ရရှိပါက ချုပ်လုပ်ခြင်း၊ ဝတ်ရုံခြင်းနှင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ခြင်းငှာ မအပ်” ဟု ဖြစ်၏။ နွေရာသီ၏ နောက်ဆုံးလ၏ ရှေးဦးစွာသော လခွဲသည် ချုပ်လုပ်ရာခေတ် မဖြစ်သည်သာတည်း။ “နွေလတို့၏ လခွဲမျှသာ ကျန်ရှိတော့သည်ဟု သိ၍ ဝတ်ရုံအပ်၏” ဟူသော စကားကြောင့် နွေရာသီ နောက်ဆုံးလ၏ နောက်ဆုံးလခွဲသည်သာ ချုပ်လုပ်ရာခေတ်လည်း ဖြစ်၏၊ ဝတ်ရုံရာခေတ်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ “နွေရာသီ၏ နောက်ဆုံးလသည် ရှာဖွေရာခေတ် ဖြစ်၏၊ နောက်ဆုံးလခွဲသည် ချုပ်လုပ်ဝတ်ရုံရာခေတ်လည်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်နှင့် မာတိကာအဋ္ဌကထာတို့၏ မဆန့်ကျင်ခြင်းကို အလိုရှိသောသူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ ပါဌ်ကို မှတ်ယူအပ်၏။

‘‘Viññattiṃ katvā nipphādentassa aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattī’’ti vadantena ‘‘piṭṭhisamayattā iminā sikkhāpadena āpattī’’ti dīpitā hoti. Na hi ñātakapavāritaṭṭhānato piṭṭhisamaye satuppādakaraṇamattenapi sambhavantī āpatti tato garukatarāya viññattiyā na hotīti sakkā vattuṃ. Teneva bhadantabuddhadattācariyena vuttaṃ –

“ဝိညတ်ပြု၍ ပြီးစေသော ရဟန်းအား အညာတကဝိညတ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်” ဟု ဆိုတော်မူသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် “ပိဋ္ဌိသမယ (သမယမှ ကင်းပသောအခါ) ဖြစ်သောကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်သင့်၏” ဟု ပြအပ်သည် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားအပ်သူတို့ထံမှ ပိဋ္ဌိသမယ၌ စိတ်အကြံဖြစ်စေကာမျှဖြင့်လည်း အာပတ်သည် ဖြစ်နိုင်ရာ၏၊ ထိုထက် အလွန်လေးသော ဝိညတ်ပြုခြင်းကြောင့် အာပတ်မသင့်ဟု ဆိုခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ ထို့ကြောင့်လျှင် အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တဆရာသည် မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘Katvā pana satuppādaṃ, vassikasāṭicīvaraṃ;

Nipphādentassa bhikkhussa, samaye piṭṭhisammate.

“ပိဋ္ဌိသမယဟု သမုတ်အပ်သော ကာလ၌ စိတ်အကြံကို ဖြစ်စေ၍ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ပြီးစေသော ရဟန်းအား၊”

‘‘Hoti nissaggiyāpatti, ñātakāñātakādino;

Tesuyeva ca viññattiṃ, katvā nipphādane tathā’’ti.

“ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ မတော်စပ်သူ စသည်တို့ထံ၌ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ ထိုသူတို့၌ပင်လျှင် တောင်းခြင်း (ဝိညတ်) ကို ပြု၍ ပြီးစေရာ၌လည်း ထို့အတူ အာပတ်သင့်၏။”

Kenassa [Pg.437] hoti āpattīti assa mātaraṃ cīvaraṃ yācantassa kena sikkhāpadena āpattīti pucchati. ‘‘Pariṇataṃ viññāpentassa pariṇāmanasikkhāpadena āpattī’’ti codanābhāvaṃ dasseti no ca saṅghe pariṇatanti. Atha aññātakaviññattisikkhāpadenāti ce, etampi natthīti āha ‘‘anāpatti ca ñātake’’ti. ‘‘Ñātake viññāpentassā’’ti pāṭhaseso. Imamatthaṃ sandhāyāti piṭṭhisamaye vassikasāṭikatthaṃ ñātakapavāritaṭṭhāne satuppādakaraṇena āpattiṃ, aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattiñca sandhāya.

“အဘယ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်သင့်သနည်း” ဟူသည်မှာ မိခင်အား သင်္ကန်းတောင်းသော ထိုရဟန်းအား အဘယ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်သင့်သနည်းဟု မေးခြင်း ဖြစ်၏။ “သံဃာသို့ ညွှတ်ပြီးသောသင်္ကန်းကို တောင်းသော ရဟန်းအား ပရိဏာမနသိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်သင့်၏” ဟု ဆိုပါက ထိုသံဃာသို့ ညွှတ်ပြီးသော သင်္ကန်း မရှိခြင်းဟူသော အပြစ်တင်ဖွယ် မရှိပုံကို “သံဃာသို့ ညွှတ်ပြီးသော သင်္ကန်းမဟုတ်” ဟူသော စကားဖြင့် ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် အညာတကဝိညတ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်သင့်သလော ဟု ဆိုအံ့၊ ထိုအာပတ်သင့်ခြင်းသည်လည်း မရှိပါဟူ၍ “ဆွေမျိုးတော်စပ်သူအား တောင်းသော် အာပတ်မသင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ဆွေမျိုးတော်စပ်သူအား တောင်းသောရဟန်းအား” ဟူ၍ ပါဌ်ကြွင်းကို မှတ်အပ်၏။ “ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍” ဟူသည်မှာ ပိဋ္ဌိသမယ၌ မိုးရေခံသင်္ကန်းအတွက် ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားသူတို့ထံ၌ စိတ်အကြံကို ဖြစ်စေသဖြင့် အာပတ်သင့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အညာတကဝိညတ်သိက္ခာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ဖြစ်၏။

Aññātakaappavāritaṭṭhānato…pe… dukkaṭanti idaṃ vassikasāṭikaṃ adinnapubbe sandhāya vuttaṃ. Tenevettha vattabhede dukkaṭaṃ vuttaṃ, dinnapubbesu pana vattabhedo natthi. Tenevāha – ‘‘ye manussā…pe… vattabhedo natthī’’ti. Idanti yathāvuttanissaggiyapācittiyaṃ. Viññattiṃ katvā nipphādentassāti aññātakaappavāritaṭṭhānato viññattiṃ katvā nipphādentassa. Pakatiyā vassikasāṭikadāyakā nāma saṅghavasena vā puggalavasena vā apavāretvā anusaṃvaccharaṃ vassikasāṭikānaṃ dāyakā. Aññātakaviññattisikkhāpadena anāpattīti ettha imināpi sikkhāpadena anāpattīti veditabbaṃ. Kucchisamaye hi attano ñātakapavāritaṭṭhānato ‘‘detha me vassikasāṭika’’ntiādinā viññāpentassapi anāpatti. Tenevāha – ‘‘na vattabbā detha meti idañhi pariyesanakāle aññātakaappavārite eva sandhāya vutta’’nti. Mātikāṭṭhakathāyañhi (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘attano ñātakapavāritaṭṭhānato pana ‘detha me vassikasāṭikacīvara’ntiādikāya viññattiyāpi pariyesitabba’’nti.

“အဆွေမတော်စပ်သူ မဖိတ်ကြားသူတို့ထံမှ...ပ... ဒုက္ကဋ်အာပတ်သင့်၏” ဟူသော ဤစကားကို မိုးရေခံသင်္ကန်းကို တစ်ကြိမ်မျှ မလှူဖူးသေးသော သူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ဤအရာ၌ ဝတ္ထုခြားနားမှုကြောင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ လှူဖူးသောသူတို့၌မူ ဝတ္ထုခြားနားမှု မရှိပေ။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “အကြင်လူတို့သည်...ပ... ဝတ္ထုခြားနားမှုမရှိ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ဤသည်ကား” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော နိဿဂ္ဂိယပါစိတ်အာပတ်ကို ဆိုလို၏။ “ဝိညတ်ပြု၍ ပြီးစေသော ရဟန်းအား” ဟူသည်မှာ အဆွေမတော်စပ်သူ မဖိတ်ကြားသူတို့ထံမှ ဝိညတ်ပြု၍ ပြီးစေသော ရဟန်းအား ဖြစ်၏။ ပကတိအားဖြင့် မိုးရေခံသင်္ကန်း လှူဒါန်းသော ဒါယကာတို့သည် သံဃာ့အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း မဖိတ်ကြားဘဲ နှစ်စဉ်မပြတ် မိုးရေခံသင်္ကန်းကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ “အညာတကဝိညတ်သိက္خာပုဒ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်လည်း အာပတ်မသင့်ဟု သိအပ်၏။ ကုစ္ဆိသမယ (အတွင်းသမယ) ၌ မိမိ၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားသူတို့ထံမှ “ငါ့အား မိုးရေခံသင်္ကန်းကို လှူကြပါ” စသည်ဖြင့် တောင်းသော်လည်း အာပတ်မသင့်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် “ငါ့အား ပေးပါဟူ၍ မတောင်းအပ်ဟူသော ဤစကားသည် ရှာဖွေရာကာလ၌ အဆွေမတော်မဖိတ်သော သူတို့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း “မိမိ၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ ဖိတ်ကြားသူတို့ထံမှ 'ငါ့အား မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ပေးပါ' စသည်ဖြင့် တောင်းခြင်းဖြင့်လည်း ရှာဖွေအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

629. ‘‘Ākāsato patitaudakenevāti vacanato chadanakoṭiyā patitaudakena nahāyantassa anāpattī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ.

၆၂၉. “မိုးကောင်းကင်မှ ကျသောရေဖြင့်သာ ရေချိုးအပ်၏ဟူသော စကားကြောင့် အမိုးစွန်းမှ ကျသောရေဖြင့် ရေချိုးသော ရဟန်းအား အာပတ်မသင့်” ဟု ဂဏ္ဌိပဒကျမ်းသုံးစောင်လုံး၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။

630. Cha māse parihāraṃ labhatīti etena antovassepi yāva vassānassa pacchimadivasā akatā parihāraṃ labhatīti dīpitaṃ hoti. Yasmā mūlacīvaraṃ karontena hemantassa pacchimuposathadivaseyeva kātabbaṃ, tasmā gimhānato ekūnatiṃsadivase parihāraṃ labhati, evaṃ santepi [Pg.438] appakaṃ ūnamadhikaṃ vā gaṇanūpagaṃ na hotīti katvā ‘‘tato parampi…pe… ekamāsa’’nti vuttaṃ. Ekāhadvīhādivasena…pe… laddhā ceva niṭṭhitā cāti iminā ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca, dvīhānāgatāya…pe… dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā ca, antovasse vā laddhā ceva niṭṭhitā cāti ayamattho dassito. Tattha āsāḷhimāsassa juṇhapakkhapuṇṇamiyaṃ laddhā ceva niṭṭhitā ca vassikasāṭikā ‘‘ekāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Eteneva nayena juṇhapakkhassa chaṭṭhiyaṃ laddhā ceva niṭṭhitā ca ‘‘dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Yāva paṭhamakattikatemāsapuṇṇamī, tāva antotemāse laddhā ceva niṭṭhitā ca ‘‘antovasse laddhā ceva niṭṭhitā cā’’ti vuccati. Paṭhamakattikatemāsapuṇṇamito parañhi laddhā ceva niṭṭhitā ca yāva cīvarakālo nātikkamati, tāva anadhiṭṭhahitvā ṭhapetuṃ vaṭṭatīti na tatrāyaṃ vicāraṇā sambhavati.

၆၃၀. “ခြောက်လပတ်လုံး အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဝါတွင်း၌လည်း မိုးရာသီ၏ နောက်ဆုံးနေ့တိုင်အောင် မပြုလုပ်ရသေးပါက အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏ဟု ပြဆိုရာရောက်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မူလသင်္ကန်းကို ပြုလုပ်သောရဟန်းသည် ဆောင်းဥတု၏ နောက်ဆုံးဥပုသ်နေ့၌သာ ပြုလုပ်ရမည် ဖြစ်သောကြောင့် နွေဥတုမှ နှစ်ဆယ့်ကိုးရက်မြောက်သောနေ့၌ အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏။ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း နည်းပါးသော လျော့နည်းမှု သို့မဟုတ် ပိုလွန်မှုသည် အရေအတွက်ထဲသို့ ထည့်သွင်းလောက်သည် မဟုတ်ဟု နှလုံးသွင်း၍ “ထို့ထက် နောက်ထပ်လည်း...ပ... တစ်လ” ဟု ဆရာက ဆိုခဲ့သည်။ “တစ်ရက် နှစ်ရက် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်...ပ... ရအပ်သည်လည်းဖြစ် ပြီးဆုံးအပ်သည်လည်းဖြစ်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဝါဆိုကပ်ရန် တစ်ရက်အလို၌ ရအပ်ပြီးစီးသော သင်္ကန်း၊ နှစ်ရက်...ပ... ဆယ်ရက်အလို ဝါဆိုကပ်မည့်နေ့၌ ရအပ်ပြီးစီးသော သင်္ကန်း၊ သို့မဟုတ် ဝါတွင်း၌ ရအပ်ပြီးစီးသော သင်္ကန်းဟူသော ဤအနက်ကို ပြဆိုသည်။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ဝါဆိုလ၏ လဆန်းပက္ခ လပြည့်နေ့၌ ရအပ်ပြီးစီးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို “ဝါဆိုကပ်ရန် တစ်ရက်အလို၌ ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်း” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် လဆန်းပက္ခ၏ ခြောက်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်းကို “ဝါဆိုကပ်ရန် ဆယ်ရက်အလို၌ ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်း” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပထမသီတင်းကျွတ် သုံးလပြည့် (သီတင်းကျွတ်လပြည့်) နေ့တိုင်အောင် ဝါတွင်းသုံးလအတွင်း ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်းကို “ဝါတွင်း၌ ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်း” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ပထမသီတင်းကျွတ် သုံးလပြည့်နေ့၏ နောက်ပိုင်း၌ ရအပ်ပြီးစီးသော သင်္ကန်းများကိုမူ သင်္ကန်းကာလ မလွန်သရွေ့ အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ ထားရှိရန် အပ်သောကြောင့် ထိုအရာ၌ ဤသို့ စိစစ်စရာ မလိုတော့ပေ။

Tasmiṃyeva antodasāhe adhiṭṭhātabbāti avisesena vuttepi vassānato pubbe ekāhadvīhādivasena anāgatāya vassūpanāyikāya laddhā tehi divasehi saddhiṃ dasāhaṃ anatikkamantena vassūpanāyikadivasato paṭṭhāya adhiṭṭhānakkhettaṃ sampattāyeva adhiṭṭhātabbā, na tato pubbe adhiṭṭhānassa akhettattā. Antovasse pana laddhā tasmiṃyeva antovasse laddhadivasato paṭṭhāya dasāhaṃ anatikkāmetvā adhiṭṭhātabbā.

“ထိုဆယ်ရက်အတွင်း၌သာ အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏” ဟု အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုသော်လည်း မိုးရာသီမတိုင်မီ တစ်ရက် နှစ်ရက် စသည်ဖြင့် ဝါဆိုကပ်ရန် လိုသေးသောနေ့များ၌ ရရှိသော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ထိုနေ့ရက်များနှင့်တကွ ဆယ်ရက်ထက် မကျော်လွန်စေဘဲ ဝါဆိုကပ်သည့်နေ့မှစ၍ အဓိဋ္ဌာန်တင်ထိုက်သော ကာလအပိုင်းအခြားသို့ ရောက်ရှိသောအခါမှသာ အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။ ထိုထက်စော၍ အဓိဋ္ဌာန်မတင်အပ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အချိန်ကာလမဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ ဝါတွင်း၌ ရရှိသော မိုးရေခံသင်္ကန်းကိုမူ ထိုဝါတွင်း၌ပင် သင်္ကန်းရရှိသည့်နေ့မှစ၍ ဆယ်ရက်ထက် မကျော်လွန်စေဘဲ အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏။

Nanu ca vassānato pubbe anadhiṭṭhahitvā dasāhaṃ atikkāmetuṃ vaṭṭatiyeva, tasmā adhiṭṭhānassa akhettabhūtepi divase gahetvā ‘‘antodasāhe adhiṭṭhātabba’’nti kasmā vuttaṃ? Yathā ‘‘antovasse laddhāpi yāva na niṭṭhāti, tāva anadhiṭṭhahitvā dasāhaṃ atikkāmetuṃ vaṭṭatī’’ti akatāya anadhiṭṭhānakkhettasadisāpi atikkantadivasā dasāhaṃ atikkāmetvā niṭṭhitāya gaṇanūpagā hontīti niṭṭhitadivaseyeva adhiṭṭhātabbā, evamidhāpi vassānato pubbe anadhiṭṭhānakkhettabhūtāpi divasā laddhadivasato paṭṭhāya gaṇanūpagā hontīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Yadi evaṃ ‘‘tasmiṃyeva antodasāhe’’ti avisesena vuttattā dasāhānāgatāya vassūpanāyikāya [Pg.439] chaṭṭhiyaṃ laddhā puṇṇamiyaṃ adhiṭṭhātabbāti āpajjatīti? Nāpajjati ‘‘cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti vacaneneva paṭikkhittattā. Evaṃ sante ‘‘dasāhānāgatāyā’’ti iminā kiṃ payojananti ce? Vassānato pubbeyeva dasāhe atikkante vassūpanāyikadivase niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbāti dassanatthaṃ vuttanti idamettha payojanaṃ. Tenevāha – ‘‘dasāhātikkame niṭṭhitā tadaheva adhiṭṭhātabbā’’ti.

မိုးရာသီမတိုင်မီ အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ ဆယ်ရက်ကို လွန်စေရန် အပ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ ထို့ကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အချိန်မဟုတ်သော နေ့ရက်များကို ထည့်သွင်း၍ “ဆယ်ရက်အတွင်း အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏” ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ ဝါတွင်း၌ ရရှိသော်လည်း မပြီးစီးသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲ ဆယ်ရက်ထက် ကျော်လွန်ခွင့်ရှိသဖြင့် မပြုလုပ်ရသေးသောကြောင့် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အချိန်မဟုတ်သည့် နေ့ရက်များနှင့် တူညီသော ကျော်လွန်သွားသည့် နေ့ရက်များသည် ဆယ်ရက်ကျော်လွန်၍ ပြီးစီးသွားသောအခါ၌ အရေအတွက်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာကြသဖြင့် ပြီးစီးသည့်နေ့၌သာ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရသကဲ့သို့၊ ဤနေရာ၌လည်း မိုးရာသီမတိုင်မီ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အချိန်မဟုတ်သော နေ့ရက်များသည်လည်း သင်္ကန်းရရှိသည့်နေ့မှစ၍ အရေအတွက်ထဲသို့ ဝင်ရောက်လာကြသည်ဟူသော အနက်ကို ပြဆိုရန် ဤသို့ မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “ထိုဆယ်ရက်အတွင်း၌သာ” ဟု အထူးမပြုဘဲ ဆိုထားသဖြင့် ဝါဆိုရန် ဆယ်ရက်အလို လဆန်း ခြောက်ရက်နေ့၌ ရရှိသောသင်္ကန်းကို လပြည့်နေ့၌ အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်ဟူသော အနက်သို့ မရောက်နိုင်ပါလော။ မရောက်နိုင်ပါ၊ “လေးလပတ်လုံး အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန်” ဟူသော စကားဖြင့်ပင် ပယ်မြစ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ဆိုလျှင် “ဆယ်ရက်အလို” ဟူသော ဤစကားရပ်ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိသနည်းဟု မေးစရာရှိ၏။ မိုးရာသီမတိုင်မီကပင် ဆယ်ရက်လွန်မြောက်ခဲ့သော် ဝါဆိုကပ်သည့်နေ့၌ ပြီးစီးသောသင်္ကန်းကို ထိုနေ့၌ပင် အဓိဋ္ဌာန်တင်ရမည်ဟု ပြဆိုရန် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ ရည်ရွယ်ချက် (အကျိုး) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ဆယ်ရက်ကျော်လွန်၍ ပြီးစီးသောသင်္ကန်းကို ထိုနေ့၌ပင် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Dasāhe appahonte cīvarakālaṃ nātikkametabbāti temāsabbhantare dasāhe appahonte laddhā ceva niṭṭhitā ca cīvarakālaṃ nātikkametabbāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘paṭhamakattikatemāsapuṇṇamito pubbe sattamito paṭṭhāya laddhā ceva niṭṭhitā ca vassikasāṭikā dasāhe anatikkanteyeva cīvarakālaṃ otiṇṇattā tattha anadhiṭṭhahitvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti. Iminā ca imaṃ dīpeti – akatā ce vassikasāṭikā, vassānaṃ cātumāsaṃ akatattāyeva parihāraṃ labhati, katāya pana dasāhaparamasikkhāpadaṃ avikopetvā parihāro vattabboti.

“ဆယ်ရက်မလောက်ပါက သင်္ကန်းကာလကို မကျော်လွန်စေအပ်” ဟူသည်မှာ ဝါတွင်းသုံးလအတွင်း၌ ဆယ်ရက်မလောက်တော့ပါက ရအပ်ပြီးစီးသောသင်္ကန်းကို သင်္ကန်းကာလထက် မကျော်လွန်စေအပ်ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ “ပထမ သီတင်းကျွတ် သုံးလပြည့်နေ့ (သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့) မတိုင်မီ ခုနစ်ရက်အလိုမှစ၍ ရအပ်ပြီးစီးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းသည် ဆယ်ရက်မပြည့်မီကပင် သင်္ကန်းကာလသို့ ရောက်ရှိသွားသောကြောင့် ထိုသင်္ကန်းကို အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲလည်း သိမ်းဆည်းထားရန် အပ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် ဤသို့လည်း ပြဆိုရာရောက်သည်—အကယ်၍ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို မချုပ်လုပ်ရသေးပါက မိုးရာသီ လေးလပတ်လုံး မချုပ်လုပ်ရသေးသောကြောင့်သာ အစောင့်အရှောက်ကို ရရှိသည်။ ချုပ်လုပ်ပြီးစီးသော သင်္ကန်းအတွက်မူ ဒသာဟပရမသိက္ခာပုဒ်ကို မဖောက်ဖျက်ဘဲ အစောင့်အရှောက်ကို ဆိုအပ်၏။

Yadā vā tadā vā adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatīti cātumāsabbhantare dasāhe atikkantepi natthi dosoti adhippāyo. ‘‘Kadā adhiṭṭhātabbā…pe… yadi nappahoti, yāva kattikapuṇṇamā parihāraṃ labhatī’’ti imināpi kurundivacanena akatāya vassikasāṭikāya cātumāsaṃ parihāro, katāya dasāhameva parihāroti ayamattho dīpitoyevāti āha ‘‘apicā’’tiādi.

“အဘယ်အခါ၌မဆို အဓိဋ္ဌာန်တင်ရန် အပ်၏” ဟူသည်မှာ လေးလပတ်လုံးအတွင်း၌ ဆယ်ရက်ကျော်လွန်သွားသော်လည်း အပြစ်မရှိဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြစ်သည်။ “အဘယ်အခါ၌ အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်သနည်း...ပ... အကယ်၍ မလုံလောက်ပါက သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့တိုင်အောင် အစောင့်အရှောက်ကို ရ၏” ဟူသော ဤကုရုန္ဒီအဖွင့်စကားဖြင့်လည်း မပြုလုပ်ရသေးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းအတွက် လေးလပတ်လုံး အစောင့်အရှောက်ရရှိပြီး၊ ပြုလုပ်ပြီးစီးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းအတွက်မူ ဆယ်ရက်သာလျှင် အစောင့်အရှောက် ရရှိသည်ဟူသော ဤအနက်ကို ထင်ရှားစွာ ပြဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့် “အပိစ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

Pāḷiyaṃ acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassātiādinā nissaggiyena anāpatti vuttā, udāhu naggassa nahāyato dukkaṭena anāpatti vuttāti? Kimettha pucchitabbaṃ. Sabbasikkhāpadesu hi yattha yattha mūlasikkhāpadena āpattippasaṅgo, tattha tattha anāpattidassanatthaṃ anāpattivāro ārabhīyatīti idhāpi nissaggiyena anāpattidassanatthanti yuttaṃ vattuṃ. Na hi mūlāpattiyā anāpattiṃ adassetvā antarā vuttāya eva āpattiyā anāpattidassanatthaṃ anāpattivāro ārabhīyatīti. Teneva tīsupi gaṇṭhipadesu idaṃ vuttaṃ ‘‘acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassa cāti ettha acchinnasesacīvarassa naṭṭhasesacīvarassa ca asamaye nivāsentassa pariyesantassa ca anāpatti. Āpadāsūti ettha anivatthaṃ corā [Pg.440] harantīti asamaye nivāsentassa anāpattī’’ti. Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā anivatthaṃ corā harantīti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpattī’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ pana naggassa nahāyato dukkaṭeneva anāpattiṃ sandhāya ‘‘acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi naggānaṃ kāyovassāpane anāpatti. Ettha ca mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nahāyantassa corupaddavo āpadā nāmā’’ti yaṃ vuttaṃ, tattha kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ.

ပါဠိတော်၌ ‘acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassa’ အစရှိသည်ဖြင့် နိဿဂ္ဂိယအားဖြင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ဟောတော်မူသလော၊ သို့မဟုတ် ကိုယ်လုံးတီး ရေချိုးသောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ဟောတော်မူသလော? ဤအရာ၌ အဘယ်သို့ မေးမြန်းစရာ ရှိသနည်း။ စင်စစ်သော်ကား ခပ်သိမ်းသော သိက္ခာပုဒ်တို့၌ အကြင်အကြင် မူလသိက္ခာပုဒ်ကြောင့် အာပတ်သင့်ရာ၌ ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်တို့၌ အာပတ်မသင့်ပုံ (အနာပတ္တိ) ကို ပြခြင်းငှာ အနာပတ္တိဝါရကို စတင်လေ့ရှိသဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း နိဿဂ္ဂိယဖြင့် အာပတ်မသင့်ပုံကို ပြရန် အနာပတ္တိဝါရကို စတင်သည်ဟု ဆိုခြင်းက သင့်မြတ်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား မူလအာပတ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်ပုံကို မပြဘဲ ကြား၌ ဆိုအပ်သော အာပတ် (ဒုက္ကဋ်) ဖြင့်သာ အာပတ်မသင့်ပုံကို ပြခြင်းငှာ အနာပတ္တိဝါရကို စတင်မည်မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဂဏ္ဌိပဒသုံးစောင်လုံး၌ ‘acchinnacīvarassa naṭṭhacīvarassa ca’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ခိုးသူလုယက်သဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ ပျောက်ဆုံးသဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားလည်းကောင်း အခါမဟုတ်ဘဲ ဝတ်ရုံသောရဟန်း၊ ရှာဖွေသောရဟန်းအား အာပတ်မသင့်’ ဟုလည်းကောင်း၊ ‘āpadāsu’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘မဝတ်ရသေးသော သင်္ကန်းကို ခိုးသူတို့ လုယူသွားသောကြောင့် အခါမဟုတ်ဘဲ ဝတ်ရုံသောရဟန်းအား အာပတ်မသင့်’ ဟုလည်းကောင်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါဝိတရဏီ) ၌လည်း ‘လုယက်ခံရသော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်း သို့မဟုတ် ပျောက်ဆုံးသော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအား မဝတ်ရသေးသော သင်္ကန်းကို ခိုးသူတို့ လုယူသွားကြသဖြင့် ဤသို့သော ဘေးရန်တို့ကြောင့် ထိုသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံသောရဟန်းအားလည်းကောင်း၊ ရူးသွပ်သောရဟန်း အစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း အာပတ်မသင့်’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ကိုယ်လုံးတီး ရေချိုးသောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ်ဖြင့်သာ အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘acchinncīvarassa’ ဟူသော စကားသည် ဤမိုးရေခံသင်္ကန်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကိုယ်လုံးတီး ရေချိုးသောရဟန်းတို့အား ကိုယ်ပေါ်၌ မိုးရေခံခြင်း ၌ အာပတ်မသင့်။ ဤအရာ၌လည်း တန်ဖိုးကြီးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ဝတ်၍ ရေချိုးသောရဟန်းအား ခိုးသူဘေးရန် ကြုံတွေ့ရခြင်းကို ဘေးရန် (အာပဒါ) ဟု ခေါ်သည်ဟု ဟောတော်မူသော စကား၏ အကြောင်းရင်းကို ရှာဖွေအပ်၏။

Atha ubhayenapi anāpattidassanatthaṃ ‘‘acchinnacīvarassā’’tiādi āraddhanti evamadhippāyo siyā, evampi ‘‘acchinnacīvarassāti etaṃ vassikasāṭikameva sandhāya vutta’’ntiādinā visesetvā na vattabbaṃ. Evañhi vattabbaṃ siyā ‘‘acchinnasesacīvarassa naṭṭhasesacīvarassa vā asamaye nivāsentassa pariyesantassa ca nissaggiyena anāpatti, acchinnavassikasāṭikassa naṭṭhavassikasāṭikassa vā naggassa nahāyato dukkaṭena anāpatti, āpadāsu anivatthaṃ corā harantīti asamaye nivāsayato nissaggiyena anāpatti, mahagghavassikasāṭikaṃ nivāsetvā nahāyantassa corā haranti, naggassa nahāyato dukkaṭena anāpattī’’ti. Sesamettha uttānameva.

သို့မဟုတ် နိဿဂ္ဂိယနှင့် ဒုက္ကဋ် အာပတ်နှစ်ပါးစုံဖြင့် အာပတ်မသင့်ပုံကို ပြရန် ‘acchinncīvarassa’ အစရှိသည်ကို စတင်သည်ဟု ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ယူရမည် ဆိုပါကလည်း၊ ‘acchinncīvarassa ဟူသော စကားသည် ဤမိုးရေခံသင်္ကန်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်’ ဟူ၍ အထူးပြု၍ မဆိုသင့်ပေ။ ဤသို့သာ ဆိုသင့်သည် - ‘ခိုးသူလုယက်သဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း၊ ပျောက်ဆုံးသဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း အခါမဟုတ်ဘဲ ဝတ်ရုံသောရဟန်း၊ ရှာဖွေသောရဟန်းအား နိဿဂ္ဂိယဖြင့် အာပတ်မသင့်။ ခိုးသူလုယက်သော မိုးရေခံသင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း၊ ပျောက်ဆုံးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းရှိသော ရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း ကိုယ်လုံးတီး ရေချိုးသောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်။ ဘေးရန်ကြုံစဉ် မဝတ်ရသေးသော သင်္ကန်းကို ခိုးသူတို့ လုယူသွားသဖြင့် အခါမဟုတ်ဘဲ ဝတ်ရုံသောရဟန်းအား နိဿဂ္ဂိယဖြင့် အာပတ်မသင့်။ တန်ဖိုးကြီးသော မိုးရေခံသင်္ကန်းကို ဝတ်၍ ရေချိုးသောရဟန်းအား ခိုးသူတို့ လုယူသွားကြသဖြင့် ကိုယ်လုံးတီး ရေချိုးသောရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်ဖြင့် အာပတ်မသင့်’ ဟု ဆိုသင့်သည်။ ဤအရာ၌ ကြွင်းသောစကားသည် ထင်ရှားလွယ်ကူလှပေသည်။

Aṅgesu pana vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni. Sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti imāni nivāsanāpattiyā cattāri aṅgāni.

အင်္ဂါရပ်တို့၌မူ မိုးရေခံသင်္ကန်းကို မိမိအတွက် ရည်ညွှန်းခြင်း၊ အခါမဟုတ်ဘဲ ရှာမှီးခြင်း၊ ထိုသို့ ရှာဖွေသဖြင့် ရရှိခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ရှေးဦးစွာ ပရိယေသန (ရှာမှီးမှု) အာပတ်၏ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ သင်္ကန်းရှိခြင်း၊ ဘေးရန်မရှိခြင်း၊ ထိုမိုးရေခံသင်္ကန်းသည် မိမိပိုင်ဖြစ်ခြင်း၊ အခါမဟုတ်ဘဲ ဝတ်ရုံခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် နိဝါသန (ဝတ်ရုံမှု) အာပတ်၏ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။

Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

မိုးရေခံသင်္ကန်းသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

၅. သင်္ကန်းလုယူမှုသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

631. Pañcame yampi tyāhanti ettha yanti kāraṇavacanaṃ, tasmā evamettha sambandho veditabbo – mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yaṃ kāraṇaṃ nissāya ahaṃ te, āvuso, cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ na karosīti kupito [Pg.441] anattamano acchindīti. Yanti vā cīvaraṃ parāmasati, tattha ‘‘mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yampi te ahaṃ cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ cīvaraṃ gaṇhissāmīti kupito anattamano acchindī’’ti sambandhitabbaṃ.

၆၃၁. ငါးခုမြောက်သိက္ခာပုဒ်၌ ‘yampi tyāhaṃ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ‘yaṃ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကြောင်းပြသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ စကားအဆက်အစပ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ‘ငါနှင့်အတူ ဇနပုဒ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီလိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းကို အမှီပြု၍ ငါ့သျှင်... ငါသည် သင့်အား သင်္ကန်းကို ပေးခဲ့၏၊ ထိုအမှုကို သင်မပြုပေ’ ဟု အမျက်ထွက်ကာ မကျေမနပ်ဖြစ်၍ လုယူ၏ ဟု စပ်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘yaṃ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သင်္ကန်းကို ရည်ညွှန်းသည်။ ထိုသို့ ရည်ညွှန်းရာ၌ ‘ငါနှင့်အတူ ဇနပုဒ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ ငါသည် သင့်အား အကြင်သင်္ကန်းကို ပေးခဲ့၏၊ ထိုအတူသွားသောအမှုကို သင်မပြု၊ ထို့ကြောင့် ထိုသင်္ကန်းကို ငါ ပြန်ယူမည်’ ဟု အမျက်ထွက်ကာ မကျေမနပ်ဖြစ်၍ လုယူ၏ ဟု စပ်ဆိုအပ်သည်။

633. Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiyanti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇattiyā ekacīvaravisayattā ekameva pācittiyaṃ. Vācāya vācāya dukkaṭanti ettha acchinnesu vatthugaṇanāya pācittiyāni. Ekavācāya sambahulā āpattiyoti idaṃ acchinnesu vatthugaṇanāya āpajjitabbaṃ pācittiyāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Āṇattiyā āpajjitabbaṃ pana dukkaṭaṃ ekameva.

၆၃၃. ‘စေခိုင်းခံရသူက သင်္ကန်းအများအပြားကို လုယူသော်လည်း ပါစိတ်အာပတ် တစ်ခုသာ သင့်၏’ ဟူသည်ကား ‘သင်္ကန်းကို လုယူလော့’ ဟု စေခိုင်းခြင်းသည် တစ်ထည်တည်းသော သင်္ကန်းကိုသာ ရည်ရွယ်ရာရောက်သောကြောင့် တစ်ကြိမ်တည်းသော ပါစိတ်အာပတ်သာ သင့်သည်။ ‘ပြောဆိုသော စကားတစ်ခွန်းစီတိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်’ ဟူသော စကား၌မူ လုယူသော သင်္ကန်းအရေအတွက် (ဝတ္ထုအရေအတွက်) အားဖြင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘စကားတစ်ခွန်းတည်းဖြင့် များစွာသော အာပတ်များ သင့်၏’ ဟူသော စကားကို လုယူအပ်သော သင်္ကန်းတို့၏ ဝတ္ထုအရေအတွက်အရ သင့်ရောက်အပ်သော ပါစိတ်အာပတ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စေခိုင်းမှုကြောင့် သင့်ရောက်အပ်သော ဒုက္ကဋ်အာပတ်မှာမူ တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သည်။

634. Evanti iminā ‘‘vatthugaṇanāya dukkaṭānī’’ti idaṃ parāmasati. Eseva nayoti sithilaṃ gāḷhañca pakkhittāsu āpattiyā bahuttaṃ ekattañca atidissati.

၆၃၄. ‘evaṃ’ ဟူသော စကားဖြင့် ‘ဝတ္ထုအရေအတွက်အားဖြင့် ဒုက္ကဋ်အာပတ်များ သင့်၏’ ဟူသော စကားကို ညွှန်ပြသည်။ ‘ထိုနည်းတူစွာပင်’ (eseva nayo) ဟူသည်ကား လျော့လျော့ဖြစ်စေ၊ တင်းတင်းကျပ်ကျပ်ဖြစ်စေ ပစ်ချထားသော နေရာတို့၌ အာပတ်၏ များပြားခြင်းနှင့် တစ်ခုတည်းဖြစ်ခြင်းကို နှိုင်းယှဉ်ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

635. Āvuso, mayantiādīsu gaṇhitukāmatāya evaṃ vuttepi teneva dinnattā anāpatti. Amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissatīti idaṃ sāmaṇerassapi dānaṃ dīpeti. Tasmā kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’’ti vuttaṃ, tathāpi anupasampannakāle datvāpi upasampannakāle acchindantassa pācittiyamevāti veditabbaṃ. Acchindanasamaye upasampannabhāvoyeva hettha pamāṇaṃ. Detīti tuṭṭho vā kupito vā deti. Rundhathāti nivāretha. Evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭatīti ettha evaṃ dinnaṃ na tāva tassa santakanti anadhiṭṭhahitvāva paribhuñjitabbanti veditabbaṃ. Āharāpetuṃ pana vaṭṭatīti evaṃ dinnaṃ bhatisadisattā āharāpetuṃ vaṭṭati. Cajitvā dinnanti vuttanayena adatvā anapekkhena hutvā tasseva dinnaṃ. Bhaṇḍagghena kāretabboti sakasaññāya vinā gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpattiyā kāretabbo. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni.

၆၃၅. ‘ငါ့သျှင်... ငါတို့သည်’ စသည်ဖြင့် လုယူလိုသော ဆန္ဒဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုသော်လည်း ထိုရဟန်းကိုယ်တိုင် ပေးသောကြောင့် အာပတ်မသင့်ပေ။ ‘ငါတို့ထံ၌ ဥပဇ္ဈာယ်ယူလိမ့်မည်’ ဟူသော ဤစကားသည် သာမဏေအား ပေးလှူခြင်းကိုလည်း ညွှန်ပြသည်။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ ‘ရဟန်းအား မိမိကိုယ်တိုင် သင်္ကန်းကို ပေးလှူ၍’ ဟု ဟောတော်မူသော်လည်း၊ လူ သာမဏေဖြစ်စဉ်က ပေးလှူခဲ့သော်လည်း ရဟန်းဖြစ်လာသောအခါ၌ ပြန်လည်လုယူပါက ပါစိတ်အာပတ် သင့်သည်သာတည်းဟု သိအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဤသိက္ခာပုဒ်၌ လုယူစဉ်အချိန်၌ ရဟန်းအဖြစ် ရှိနေခြင်းသည်သာ ပမာဏ (အဆုံးအဖြတ်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ‘deti’ (ပေး၏) ဟူသည်မှာ ကြည်ဖြူ၍ဖြစ်စေ၊ စိတ်ဆိုး၍ဖြစ်စေ ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘rundhatha’ ဟူသည်မှာ တားမြစ်ကြလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဤသို့ ပေးခြင်းငှာ မအပ်’ ဟူသော စကား၌ ဤသို့ ပေးလှူလိုက်သော သင်္ကန်းသည် ပေးလှူသူရဟန်း၏ ဥစ္စာမဖြစ်သေးသဖြင့် (လက်ခံရရှိသူသည်) အဓိဋ္ဌာန်မတင်ဘဲသာ သုံးဆောင်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ‘ပြန်လည်ယူဆောင်စေရန် အပ်၏’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ပေးလှူသော သင်္ကန်းသည် လုပ်ခလစာနှင့် တူသောကြောင့် ပြန်လည်ယူဆောင်စေရန် အပ်စပ်ပေသည်။ ‘စွန့်လွှတ်၍ ပေးအပ်၏’ ဟူသည်မှာ ဖော်ပြပါနည်းအတိုင်း မဟုတ်ဘဲ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ ထိုရဟန်းအားသာ စွန့်လွှတ်၍ ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဘဏ္ဍာအဖိုးဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏’ ဟူသည်မှာ မိမိဥစ္စာဟု ထင်မှတ်ခြင်းမရှိဘဲ ယူသောရဟန်းကို ထိုသင်္ကန်း (ဘဏ္ဍာ) ကို တန်ဖိုးဖြတ်စေ၍ သက်ဆိုင်ရာအာပတ်ဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏။ ဝိကပ္ပနာပြုလောက်သော အနည်းဆုံး အဝတ်အစားသင်္ကန်းဖြစ်ခြင်း၊ ကိုယ်တိုင်ပေးလှူခဲ့ခြင်း၊ (ပေးလှူသူသည်) မိမိပိုင်ဥစ္စာဟု မှတ်ထင်ခြင်း၊ (အလုခံရသူသည်) ရဟန်းဖြစ်ခြင်း၊ အမျက်ဒေါသဖြင့် ကိုယ်တိုင်လုယူခြင်း သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကို လုယူစေခြင်း ဟူသော ဤငါးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါရပ်များ ဖြစ်ကြသည်။

Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

သင်္ကန်းလုယူမှုသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

၆. ချည်တောင်းမှုသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

636. Chaṭṭhe [Pg.442] pāḷiyaṃ cīvarakārasamayeti iminā vassaṃvutthabhikkhūnaṃ cīvarakammasamayattā cīvaramāso vutto, athaññopi pana cīvarakammakālo cīvarakārasamayoti vattuṃ vaṭṭati.

၆၃၆. ခြောက်ခုမြောက် သိက္ခာပုဒ်၌ ပါဠိတော်ဝယ် ‘cīvarakārasamaye’ ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် ဝါကျွတ်ပြီးသော ရဟန်းတို့၏ သင်္ကန်းလုပ်ငန်းပြုလုပ်ရာ အချိန်ကာလဖြစ်သောကြောင့် ‘သင်္ကန်းပြုလုပ်ရာကာလ’ (စီဝရမာသ) ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း အခြားသော သင်္ကန်းချုပ်ဆိုးသည့် အချိန်ကာလကိုလည်း သင်္ကန်းပြုလုပ်ရာကာလ (စီဝရကာလ) ဟု ခေါ်ဆိုရန် သင့်မြတ်ပေသည်။

638. Pañcahipi missetvāti khomādīhi pañcahi missetvā. Vītavītaṭṭhānaṃ yattha saṃharitvā ṭhapenti, tassa turīti adhivacanaṃ. Suttaṃ pavesetvā yena ākoṭentā ghanabhāvaṃ sampādenti, taṃ vemanti vuccati. Yaṃ yanti yaṃ yaṃ payogaṃ. Tantūnaṃ attano santakattā vītavītaṭṭhānaṃ paṭiladdhameva hotīti āha ‘‘dīghato…pe… vīte nissaggiyaṃ pācittiya’’nti. Pāḷiyampi hi imināva adhippāyena ‘‘paṭilābhena nissaggiya’’nti vuttaṃ, tasmā yāva cīvaraṃ vaḍḍhati, tāva iminā pamāṇena āpattiyo vaḍḍhanti.

၆၃၈. “ငါးပါးတို့ဖြင့်လည်း ရောနှော၍” ဟူသည် ခေါမမြှော် စသည်တို့ဖြင့် ရောနှော၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ရက်လုပ်ပြီးသော အရာများကို လိပ်၍ ထားရာဖြစ်သော (လေးတောင်ခန့်ရှိသော) သစ်တုံးကို “တူရိ” ဟု ခေါ်သည်။ ချည်မျှင်ကို သွင်း၍ အထည်သား ကျစ်လျစ်သိပ်သည်းစေရန် ခတ်နှိပ်ရသော လွန်း သို့မဟုတ် လတ်ခတ်ကို “ဝေမ” ဟု ခေါ်သည်။ “အကြင်” ဟူသည် အကြင်အကြင် ပယောဂကို ဆိုသည်။ ရက်ကန်းသမားတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့် ရက်လုပ်ပြီးသော အပိုင်းကို ပြန်လည်ရရှိသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် “အလျားအားဖြင့်...ပ... ရက်လုပ်ပြီးသော် နိဿဂ္ဂိပါစိတ် အာပတ်သင့်၏” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ပါဠိတော်၌လည်း ဤအဓိပ္ပာယ်ဖြင့်ပင် “ရရှိသဖြင့် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ကန်းသည် မည်မျှ ပမာဏ ပွားများလာသလဲ၊ ထိုမျှ ပမာဏ အလိုက် အာပတ်တို့သည်လည်း ပွားများလာသည်။

Seso kappiyoti ettha hatthakammayācanavasena. Pubbe vuttanayena nissaggiyanti dīghaso vidatthimatte tiriyaṃ hatthamatte ca vīte nissaggiyaṃ. Tenevāti akappiyatantavāyena. Tatheva dukkaṭanti paricchede paricchede dukkaṭaṃ. Kedārabaddhādīhīti ādi-saddena acchimaṇḍalabaddhādi gahitaṃ. Tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabbanti ettha ‘‘pacchā vītaṭṭhānaṃ adhiṭṭhitagatikameva hoti, puna adhiṭṭhānakiccaṃ natthi. Sace pana paricchedaṃ dassetvā antarantarā avītaṃ hoti, puna adhiṭṭhātabba’’nti vadanti. Eseva nayoti vikappanupagappamāṇamatte vīte tante ṭhitaṃyeva adhiṭṭhātabbanti attho. Cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ, attuddesikatā, akappiyatantavāyena vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni.

“ကြွင်းသော အပ်စပ်သော အထည်” ဟူရာ၌ လက်မှုအကူအညီ တောင်းခြင်းအားဖြင့် အပ်စပ်သည်။ “ရှေး၌ ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်၏” ဟူသည် အလျား တစ်ထွာခန့်၊ အနံ တစ်တောင်ခန့် ရက်လုပ်ပြီးလျှင် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်သည်။ “ထိုသူဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် မအပ်စပ်သော ရက်ကန်းသမားဖြင့်။ “ထိုနည်းတူစွာ ဒုက္ကဋ်” ဟူသည် ပိုင်းခြားမှုတစ်ခုစီတိုင်း၌ ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်သည်။ “လယ်ကွင်းချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့်” ဟူရာ၌ “စသည်” သဒ္ဒါဖြင့် ဆင်မျက်ကွင်းချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ကို ယူရမည်။ “ရက်ကန်းစင်၌ ရှိစဉ်ကပင် အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏” ဟူရာ၌ “ရက်ပြီးသောနေရာသည် အဓိဋ္ဌာန်တင်ပြီးသား ဖြစ်၏၊ ထပ်မံ၍ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရန် မလိုတော့ချေ။ အကယ်၍ အပိုင်းအခြားကို ပြသော်လည်း အကြားအကြား၌ မရက်ရသေးသောအပိုင်း ရှိနေပါက ထပ်မံ အဓိဋ္ဌာန်ပြုရမည်” ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ “ထိုနည်းတူစွာပင်” ဟူသည် ဝိကပ္ပနာပြုရန် သင့်တော်ရုံမျှ ရက်လုပ်ပြီးသောအခါ ရက်ကန်းစင်၌ ရှိနေသော ရက်ပြီးသော အထည်ကိုသာ အဓိဋ္ဌာန်တင်အပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ (၁) သင်္ကန်းအတွက် တောင်းအပ်သော ချည် ဖြစ်ခြင်း၊ (၂) မိမိအတွက် ရည်ညွှန်းခြင်း၊ (၃) မအပ်စပ်သော ရက်ကန်းသမားကို ရက်စေခြင်း ဟူသော ဤသုံးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā) pana vāyāpeyyāti ettha ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathāti akappiyaviññattiyā vāyāpeyyā’’ti atthaṃ vatvā aṅgesupi ‘‘akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpana’’nti visesetvā vuttaṃ, tathāvidhaṃ pana visesavacanaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhati. Pāḷiyampi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti ettakameva anāpattivāre vuttaṃ, aṭṭhakathāyañca suttatantavāyānameva kappiyākappiyabhāvena bahudhā nayo dassito[Pg.443], na kappiyākappiyaviññattivasenāti. ‘‘Akappiyaviññattiyā vāyāpeyyā’’ti ca visesetvā vadantena ayaṃ nāma kappiyaviññattīti visuṃ na dassitaṃ, tasmā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

မာတိကာအဋ္ဌကထာ (ကင်္ခါဝိတရဏီ) ၌မူကား “ရက်စေအံ့” ဟူရာ၌ “ငါ့ရှင်တို့... ငါ့အတွက် သင်္ကန်းကို ရက်ကြပါလော့ဟု မအပ်စပ်သော တောင်းခြင်းဖြင့် ရက်စေအံ့” ဟု အနက်ဆို၍ အင်္ဂါတို့၌လည်း “မအပ်စပ်သော ရက်ကန်းသမားဖြင့် မအပ်စပ်သော တောင်းခြင်းဖြင့် ရက်စေခြင်း” ဟု ထူးခြားစွာ မိန့်ဆိုထားသည်။ သို့သော် ထိုကဲ့သို့သော ထူးခြားသော စကားမျိုးသည် ပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း မတွေ့ရပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် ပါဠိတော်၌ “ဆွေမျိုးတော်စပ်သူ၊ ဖိတ်မန်ထားသူတို့၏” ဟူ၍ ဤမျှကိုသာ အနာပတ္တိဝါရ၌ ဟောတော်မူသည်။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း ချည်ရက်ကန်းသမားတို့ကိုသာ အပ်စပ်၊ မအပ်စပ်သော အားဖြင့် နည်းမျိုးစုံ ပြထားသော်လည်း၊ ကပ္ပိယဝိညတ် အစွမ်းဖြင့် မပြထားပေ။ ထို့ကြောင့် “မအပ်စပ်သော တောင်းခြင်းဖြင့် ရက်စေအံ့” ဟု အထူးပြု၍ မိန့်ဆိုတော်မူသော ဆရာသည် ဤသည်ကား ကပ္ပိယဝိညတ်ဖြစ်သည်ဟု သီးခြားခွဲ၍ မပြထားပေ။ ထို့ကြောင့် စုံစမ်းဆင်ခြင်၍ ယူအပ်၏။

Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဆဋ္ဌမမြောက်ဖြစ်သော သုတ္တဝိညတ္တိသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

၇. မဟာပသကာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

642. Sattame kiñcimattaṃ anupadajjeyyāti idaṃ tassa kattabbākāramattadassanaṃ, dānaṃ panettha aṅgaṃ na hoti suttavaḍḍhanavaseneva āpajjitabbattā. Teneva padabhājanepi ‘‘tassa vacanena āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karoti, payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiya’’nti suttavaḍḍhanākārameva dassetvā āpatti vuttā. Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘na bhikkhuno piṇḍapātadānamattena taṃ nissaggiyaṃ hoti. Sace pana te tassa vacanena cīvarasāmikānaṃ hatthato suttaṃ gahetvā īsakampi āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karonti, atha tesaṃ payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hotī’’ti. Āyatādīsu sattasu ākāresu ādimhi tayo ākāre suttavaḍḍhanena vinā na sakkā kātunti āha ‘‘suttavaḍḍhanaākārameva dassetī’’ti. Suvītādayo hi ākāre vināpi suttavaḍḍhanena sakkā kātuṃ. Sesamettha uttānameva. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarassa paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni.

၆၄၂. သတ္တမသိက္ခာပုဒ်၌ “တစ်စုံတစ်ခုသော အဖိုးအခကို ပေးအံ့” ဟူသော စကားသည် ထိုရဟန်း ပြုလုပ်ရမည့် အခြင်းအရာမျှကိုသာ ပြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ပေးလှူခြင်းသည် အင်္ဂါမမည်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ချည်ကို ပွားစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အာပတ်သင့်သည်ဟု ဟောကြားထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ပဒဘာဇနီ၌လည်း “သူ၏ စကားဖြင့် အလျားကို ဖြစ်စေ၊ အနံကို ဖြစ်စေ၊ သိပ်သည်းမှုကို ဖြစ်စေ ပြုလုပ်အံ့၊ ပယောဂကြောင့် ဒုက္ကဋ်၊ ရရှိသဖြင့် နိဿဂ္ဂိယ ဖြစ်၏” ဟု ချည်ပွားစေခြင်း အခြင်းအရာကိုသာ ပြ၍ အာပတ်ကို ဟောတော်မူသည်။ မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း “ရဟန်းအား ဆွမ်းလှူရုံမျှဖြင့် ထိုသင်္ကန်းသည် နိဿဂ္ဂိယ မဖြစ်ပေ။ အကယ်၍ ရက်ကန်းသည်တို့သည် ရဟန်း၏ စကားဖြင့် သင်္ကန်းရှင်တို့၏ လက်မှ ချည်ကိုယူ၍ အနည်းငယ်မျှသော်လည်း အလျားရှည်အောင်၊ သို့မဟုတ် အနံကျယ်အောင်၊ သို့မဟုတ် သိပ်သည်းအောင် ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့၊ ထိုအခါ ထိုရက်ကန်းသည်တို့၏ ပယောဂကြောင့် ရဟန်းအား ဒုက္ကဋ်အာပတ် သင့်၏၊ ရရှိသဖြင့် နိဿဂ္ဂိယအာပတ် သင့်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ အလျားရှည်ခြင်း စသော အခြင်းအရာ ၇ ပါးတို့တွင် ရှေးဦး သုံးပါးသော အခြင်းအရာတို့ကို ချည်ပွားစေခြင်းမရှိဘဲ မပြုလုပ်နိုင်သောကြောင့် “ချည်ပွားစေသော အခြင်းအရာကိုသာ ပြတော်မူ၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။ ကောင်းစွာ ရက်လုပ်ခြင်း (သုဝိတ) စသော အခြင်းအရာတို့ကိုမူ ချည်ပွားစေခြင်း မရှိဘဲလည်း ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ကြွင်းသောအနက်သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ (၁) အဆွေမတော် မဖိတ်မန်သောသူတို့၏ ရက်ကန်းသည်တို့ထံ သွား၍ အလှူတိုးမြှင့်ရန် စီရင်ခြင်း၊ (၂) မိမိအတွက် ရည်ညွှန်းခြင်း၊ (၃) မိမိ၏စကားဖြင့် ချည်ကို တိုးပွားစေခြင်း၊ (၄) သင်္ကန်းကို ပြန်လည်ရရှိခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် ဤသိက္ခာပုဒ်၏ အင်္ဂါများ ဖြစ်ကြသည်။

Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟာပသကာရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

၈. အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပုဒ် အဖွင့်

646. Aṭṭhame asammohatthanti dasāhānāgatapade asammohatthaṃ. Paṭhamapadassāti dasāhānāgatapadassa. Tāni divasānīti tesu divasesu. Uppajjeyyāti saṅghato vā gaṇato vā ujukaṃ attanoyeva vā uppajjeyya. Pañcamitoti ettha vassaṃ vasantassa saṅghassa pañcamito pubbe uppannaṃ [Pg.444] accekacīvaraṃ pañcamiyaṃ vibhajitvā gahitaṃ accekacīvaraparihārameva labhati. Ujukaṃ attanoyeva uppannaṃ ce, pañcamiyaṃ uppannameva accekacīvaraparihāraṃ labhati, na tato pubbeti daṭṭhabbaṃ.

၆၄၆. အဋ္ဌမသိက္ခာပုဒ်၌ “မတွေဝေစေရန်” ဟူသည် “ဆယ်ရက်မတိုင်မီ” ဟူသော ပုဒ်၌ မတွေဝေစိမ့်သောငှာ ဖြစ်သည်။ “ရှေးဦးပုဒ်၏” ဟူသည် “ဆယ်ရက်မတိုင်မီ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဖြစ်သည်။ “ထိုနေ့ရက်တို့၌” ဟူသည် ထိုနေ့ရက်တို့၌ ဖြစ်သည်။ “ရရှိငြားအံ့” ဟူသည် သံဃာထံမှသော်လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းထံမှသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မိမိအား တိုက်ရိုက်သော်လည်းကောင်း ရရှိငြားအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “ငါးရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍” ဟူရာ၌ ဝါဆိုအပ်သော သံဃာအား ငါးရက်မြောက်သောနေ့ မတိုင်မီက ရရှိသော အစ္စေကသင်္ကန်းကို ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ ဝေဖန်၍ ရရှိအပ်သော အစ္စေကသင်္ကန်းသည် သိမ်းဆည်းစောင့်ရှောက်ခွင့် (ပရိဟာရ) ကိုသာ ရရှိသည်။ အကယ်၍ မိမိအား တိုက်ရိုက်ရရှိပါမူ ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ ရရှိသော အစ္စေကသင်္ကန်းသည်သာ သိမ်းဆည်းခွင့်ကို ရရှိ၏၊ ထိုငါးရက်မြောက်သောနေ့ထက် ရှေးဦးစွာ မရရှိနိုင်ဟု မှတ်အပ်၏။

Saddhāmattakanti dhammassavanādīhi taṅkhaṇuppannaṃ saddhāmattakaṃ. Ārocitaṃ cīvaranti ārocetvā dinnacīvaraṃ. Chaṭṭhiyaṃ uppannacīvarassa ekādasamo aruṇo cīvarakāle uṭṭhātīti āha ‘‘chaṭṭhito paṭṭhāyā’’tiādi. Ṭhapitacīvarampīti padhānacīvaradassanamukhena sabbampi atirekacīvaraṃ vuttaṃ. Atha ‘‘cīvaramāsepi atirekacīvaraṃ nikkhipituṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ kuto laddhanti ce? ‘‘Visuṃ ananuññātepi imasmiṃ sikkhāpade ‘cīvarakālasamayo nāma anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañca māsā’ti vadantena tatiyakathinasikkhāpade ‘akālacīvaraṃ nāma anatthate kathine ekādasamāse uppannaṃ, atthate kathine sattamāse uppanna’nti vadantena ca anuññātameva hotī’’ti vadanti. ‘‘Aṭṭhakathāvacanappamāṇena gahetabba’’nti ca keci.

“သဒ္ဓါတရားမျှသာ” ဟူသည် တရားနာခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ထိုခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဒ္ဓါတရားမျှသာ ဖြစ်သည်။ “ကြားပြောအပ်သော သင်္ကန်း” ဟူသည် ကြားပြော၍ လှူအပ်သော သင်္ကန်းကို ဆိုသည်။ ခြောက်ရက်မြောက်သောနေ့၌ ရရှိအပ်သော သင်္ကန်း၏ တစ်ဆယ့်တစ်ရက်မြောက်သော အရုဏ်တက်ချိန်သည် သင်္ကန်းရသောကာလ၌ တက်၏။ ထို့ကြောင့် “ခြောက်ရက်မြောက်သောနေ့မှ စ၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “သိမ်းဆည်းထားအပ်သော သင်္ကန်းကိုလည်း” ဟူရာ၌ ပဓာနဖြစ်သော သင်္ကန်းကို ပြသခြင်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော အတိရေကသင်္ကန်းကိုပင် ဆိုလိုသည်။ ထို့ပြင် “သင်္ကန်းကာလ၌လည်း အတိရေကသင်္ကန်းကို သိမ်းဆည်းထားအပ်၏” ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်မှ ရရှိသနည်းဟု မေးအံ့။ “ဤသိက္ခာပုဒ်၌ သီးခြား ခွင့်မပြုထားသော်လည်း ‘သင်္ကန်းကာလ သမယမည်သည် ကထိန်မခင်းလျှင် မိုးလ၏ နောက်ဆုံးတစ်လ၊ ကထိန်ခင်းလျှင် ငါးလဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယ ကထိန်သိက္ခာပုဒ်၌ ‘အကာလသင်္ကန်း မည်သည် ကထိန်မခင်းလျှင် တစ်ဆယ့်တစ်လအတွင်း ရအပ်၏၊ ကထိန်ခင်းလျှင် ခုနစ်လအတွင်း ရအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသဖြင့်လည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူပြီးသား ဖြစ်၏” ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။ အချို့ဆရာတို့ကမူ “အဋ္ဌကထာစကားကို ပမာဏပြု၍ ယူအပ်၏” ဟု ဆိုကြသည်။

650. Idāni paṭhamakathinādisikkhāpadehi tassa tassa cīvarassa labbhamānaṃ parihāraṃ idheva upasaṃharitvā dassento ‘‘iti atirekacīvarassa dasāhaṃ parihāro’’tiādimāha. ‘‘Anatthate kathine ekādasadivasādhiko māso, atthate kathine ekādasadivasādhikā pañca māsā’’ti ayameva pāṭho gahetabbo. Keci panettha ‘‘kāmañcesa ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti pāṭhaṃ vatvā ‘‘dasadivasādhiko māso, dasadivasādhikā pañca māsāti pāṭhena bhavitabba’’nti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ tassa pamādapāṭhattā. Na hi dasāhena asampattāya kattikatemāsikapuṇṇamāya cīvarakālato pubbe dasa divasā adhikā honti. Evañhi sati ‘‘navāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇama’’nti vattabbaṃ.

၆၅၀. ယခုအခါ၌ ပထမကထိန် အစရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့ဖြင့် ထိုထိုသောသင်္ကန်း၏ ရထိုက်သော အစောင့်အရှောက်ကို ထိုအရာ၌သာလျှင် ဆောင်ယူ၍ ပြတော်မူလိုသော အဋ္ဌကထာဆရာသည် “အစ္စေကသင်္ကန်းကို ဆယ်ရက်အထိ အစောင့်အရှောက် ပြုရမည်” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “ကထိန်မခင်းသော် တစ်ဆယ့်တစ်ရက် အလွန်ရှိသော တစ်လ၊ ကထိန်ခင်းသော် တစ်ဆယ့်တစ်ရက် အလွန်ရှိသော ငါးလတို့ ဖြစ်သည်” ဟူသော ဤပါဌ်ကိုသာလျှင် ယူအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ဤအရာ၌ “ဤအနက်သည် ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ’ ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့်ပင် ပြီးသော်လည်း အတ္ထုပ္ပတ္တိ၏ အစွမ်းအားဖြင့် အသစ်ကဲ့သို့ အနက်ကိုပြ၍ သိက္ခာပုဒ်ကို ထားအပ်၏” ဟု ဆို၍ “ဆယ်ရက်အလွန်ရှိသော တစ်လ၊ ဆယ်ရက်အလွန်ရှိသော ငါးလ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဖြစ်ရမည်” ဟု ပြောဆိုကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်၊ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ထိုပါဌ်သည် ပမာဒပါဌ် (မှားယွင်းသော ပါဌ်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဆယ်ရက်ဖြင့် မရောက်သေးသော သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ သင်္ကန်းကာလ၏ ရှေး၌ ဆယ်ရက်တို့သည် မလွန်ကုန်။ ဤသို့ ဖြစ်သည်ရှိသော် “ကိုးရက်ဖြင့် မရောက်သေးသော သီတင်းကျွတ်လပြည့်” ဟူ၍သာ ဆိုအပ်ရာ၏။

Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘pavāraṇamāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hotī’’ti vatvā ‘‘kāmañcesa ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’nti imināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapita’’nti pāṭho [Pg.445] dassito, sopi pamādapāṭhoyeva. ‘‘Juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāyā’’ti ca vuttattā tattheva pubbāparavirodhopi siyā, chaṭṭhito paṭṭhāyāti vattabbaṃ. Evañhi sati ‘‘dasāhaparamasikkhāpadeneva siddha’’nti sakkā vattuṃ. Imameva ca pamādapāṭhaṃ gahetvā bhadantabuddhadattācariyena ca –

မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း “သီတင်းကျွတ်လ၏ လဆန်း ၅ ရက်မြောက်သောနေ့မှစ၍ ရရှိသောသင်္ကန်းကို သိမ်းဆည်းရမည့်ကာလကို ပြအပ်၏” ဟု ဆိုပြီး၍ “ဤအနက်သည် ‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ’ ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်ပင် ပြီးသော်လည်း အတ္ထုပ္ပတ္တိ၏အစွမ်းဖြင့် အသစ်ကဲ့သို့ အနက်ကိုပြ၍ သိက္ခာပုဒ်ကို ထားအပ်၏” ဟူသော ပါဌ်ကို ပြထားရာ ထိုပါဌ်သည်လည်း ပမာဒပါဌ်မျှသာ ဖြစ်၏။ “လဆန်း ၅ ရက်နေ့မှစ၍” ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုမာတိကာအဋ္ဌကထာ၌ပင် ရှေ့နောက်ဆန့်ကျင်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ “လဆန်း ၆ ရက်နေ့မှစ၍” ဟုသာ ဆိုအပ်ရာ၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်သည်ရှိသော် “ဒသာဟပရမသိက္ခာပုဒ်ဖြင့်ပင် ပြီး၏” ဟု ဆိုနိုင်၏။ ဤပမာဒပါဌ်ကိုပင် ယူ၍ အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တဆရာသည်လည်း-

‘‘Tassāccāyikavatthassa, kathine tu anatthate;

Parihārekamāsova, dasāhaparamo mato.

“ကထိန်မခင်းသော် ထိုအစ္စေကသင်္ကန်း (အရေးပေါ်လှူသောသင်္ကန်း) ၏ အစောင့်အရှောက်သည် ဆယ်ရက်အလွန်ရှိသော တစ်လသာ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆအပ်၏။

‘‘Atthate kathine tassa, pañca māsā pakāsitā;

Parihāro munindena, dasāhaparamā panā’’ti. –

“ကထိန်ခင်းသော် ထိုအစ္စေကသင်္ကန်း၏ အစောင့်အရှောက်သည် ဆယ်ရက်အလွန်ရှိသော ငါးလဖြစ်သည်ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ပြသတော်မူအပ်၏” ဟု-

Vuttaṃ.

မိန့်တော်မူအပ်၏။

Accekacīvarakāle uppannattā ‘‘accekacīvarasadise’’ti vuttaṃ. ‘‘Pañcamiyaṃ uppannaṃ anaccekacīvaraṃ dasāhaṃ atikkāmayato cīvarakālato pubbeyeva āpatti hoti, na cīvarakālātikkame, tasmā cīvarakālātikkame puna āpajjitabbāya āpattiyā abhāvaṃ sandhāya ‘anaccekacīvare anaccekacīvarasaññī anāpattī’ti vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Vikappanupagapacchimappamāṇassa accekacīvarassa attano santakatā, dasāhānāgatāya kattikatemāsikapuṇṇamāya uppannabhāvo, anadhiṭṭhitaavikappitatā, cīvarakālātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni.

အစ္စေကစီဝရကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် “အစ္စေကသင်္ကန်းနှင့် တူသောသင်္ကန်း” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ ရရှိသော အနစ္စေကသင်္ကန်းကို ဆယ်ရက်လွန်စေသောရဟန်းအား သင်္ကန်းကာလ၏ ရှေး၌သာလျှင် အာပတ်သင့်၏၊ သင်္ကန်းကာလလွန်သဖြင့် တစ်ဖန် အာပတ်မသင့်။ ထို့ကြောင့် သင်္ကန်းကာလလွန်သဖြင့် တစ်ဖန် ရောက်အပ်သော အာပတ်မရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ‘အစ္စေကသင်္ကန်း၌ အနစ္စေကသင်္ကန်းဟု သညာရှိသော် အာပတ်မသင့်’ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဂဏ္ဌိပုဒ်သုံးစောင်လုံး၌ ဆိုအပ်၏။ ဝိကပ္ပနာပြုထိုက်သော ပစ္ဆိမသင်္ကန်းပမာဏရှိသော အစ္စေကသင်္ကန်းကို မိမိဥစ္စာအဖြစ် ပြုခြင်း၊ ဆယ်ရက်ဖြင့် မရောက်သေးသော သီတင်းကျွတ်လပြည့်နေ့၌ ရရှိခြင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်မတင် ဝိကပ္ပနာမပြုခြင်း၊ သင်္ကန်းကာလကို မလွန်ခြင်း ဟူသော ဤလေးပါးတို့သည် ဤအရာ၌ အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမ အစ္စေကစီဝရသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

၉. သာသကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

652. Navame antaraghareti antare gharāni ettha, etassāti vā antaragharanti laddhavohāre gocaragāme. Tenāha ‘‘antogāme’’ti. Pāḷiyaṃ vippavasantīti idaṃ yasmiṃ vihāre vasantā antaraghare cīvaraṃ nikkhipiṃsu, tato aññattha vasante sandhāya vuttaṃ. Tasmiñhi vihāre antaraghare cīvaraṃ nikkhipitvā vasituṃ anuññātattā tattha vāso vippavāso nāma na hoti. Dubbalacoḷā duccoḷā virūpacoḷā vā, duccoḷattā eva lūkhacīvarā.

၆၅၂. ကိုးခုမြောက်သိက္ခာပုဒ်၌ 'antaraghare' ဟူသည်မှာ အိမ်တို့၏ အကြားဖြစ်သော သို့မဟုတ် အိမ်တို့၏အကြားရှိသော 'antaraghara' (ရွာတွင်း) ဟု သမုတ်အပ်သော ဆွမ်းခံရွာကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “ရွာတွင်း၌” ဟု ဆို၏။ ပါဠိတော်၌ 'vippavasanti' ဟူသည်မှာ အကြင်ကျောင်း၌ နေစဉ်အတွင်း ရွာတွင်း၌ သင်္ကန်းကို ထားခဲ့ကြ၍ ထိုကျောင်းမှတစ်ပါး အခြားကျောင်း၌ နေသူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ ထိုကျောင်း၌ ရွာတွင်း၌ သင်္ကန်းကိုထားကာ နေခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုကျောင်း၌ နေခြင်းသည် ကင်း၍နေခြင်း (ဝိပ္ပဝါသ) မမည်ပေ။ ဟောင်းနွမ်းသောအဝတ်စု သို့မဟုတ် အရောင်မလှသောအဝတ်စုကို 'duccoḷā' ဟု ခေါ်၏။ ထိုကဲ့သို့ အဝတ်ညစ်ဖြစ်သောကြောင့်ပင် 'lūkhacīvara' (ခေါင်းပါးသောသင်္ကန်း) မည်၏။

653. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti imassa vibhaṅge ‘‘upasampajjā’’ti uddharitabbe ‘‘upasampajja’’nti uddharitvā ‘‘yo paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho’’tiādi [Pg.446] vuttaṃ, taṃ sandhāyāha ‘‘upasampajjantiādīsu viyā’’ti. Ādi-saddena ‘‘anāpucchaṃ vā pakkameyyā’’tiādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Upagantvāti upa-saddassa atthamāha. Vasitvāti akhaṇḍaṃ vasitvā. ‘‘Yena yassa hi sambandho, dūraṭṭhampi ca tassa ta’’nti vacanato ‘‘imassa…pe… iminā sambandho’’ti vuttaṃ. Tattha imassāti ‘‘upavassa’’nti padassa. Nikkhipeyyāti ṭhapeyya.

၆၅၃. “Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati” ဟူသော ဤပုဒ်၏ ဝိဘင်း၌ “upasampajja” ဟု ထုတ်နုတ်ရမည့်အစား “upasampajjaṃ” ဟု ထုတ်နုတ်၍ “yo paṭhamassa jhānassa lābho paṭilābho” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုအရာကို ရည်ရွယ်၍ “upasampajja-စသည်တို့၌ ကဲ့သို့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “စသည်” သဒ္ဒါဖြင့် “anāpucchaṃ vā pakkameyya” စသည်တို့ကို သိမ်းဆည်းအပ်၏။ “upagantvā” ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် “upa” သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြ၏။ “vasitvā” ဟူသည်မှာ မပျက်မကွက် နေထိုင်၍ ဟူလို။ “အကြင်ပုဒ်သည် အကြင်ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှုရှိအံ့၊ ထိုပုဒ်သည် ဝေးရာ၌ တည်သော်လည်း ဆက်စပ်အပ်၏” ဟူသော စကားအရ “ဤပုဒ်၏…ပေ… ဤပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်ပုံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို၌ “imassa” ဟူသည် “upavassaṃ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဟူလို။ “nikkhipeyya” ဟူသည် ထားရာ၏ ဟူလို။

Ettāvatā ca purimikāya upagantvā akhaṇḍaṃ katvā vutthavassena āraññakesu senāsanesu viharantena sakalaṃ kattikamāsaṃ ticīvarena vippavasituṃ anuññātaṃ hoti. Anatthatakathinassa hi cīvaramāse vippavāso na vaṭṭati atthatakathinānaṃyeva asamādānacārassa anuññātattā. Keci pana ‘‘anatthatakathinānaṃ cīvaramāsepi asamādānacāro labbhatī’’ti vatvā bahudhā papañcenti, taṃ na gahetabbaṃ. Byañjanavicāraṇanti ‘‘upavassa upavassitvā’’tiādivicāraṇaṃ. Tassapīti ‘‘vutthavassāna’’nti vibhaṅgapadassa. Vutthavassānanti ca niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Tenāha – ‘‘evarūpānaṃ bhikkhūnaṃ abbhantare’’ti. Senāsanesūti ettha tathārūpesūti sambandhitabbaṃ.

ဤမျှသောစကားဖြင့် ပုရိမိကာဝါသို့ ကပ်၍ မပျက်မကွက် ဝါဆိုပြီးသော၊ တောကျောင်း၌ နေသော ရဟန်းအား သီတင်းကျွတ်လပတ်လုံး (ကထိန်လပတ်လုံး) တိစီဝရိတ်သင်္ကန်းနှင့် ကင်း၍နေခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကထိန်မခင်းသော ရဟန်းအား သင်္ကန်းလ၌ သင်္ကန်းမယူဘဲ ကင်း၍နေခြင်းသည် မအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား ကထိန်ခင်းသော ရဟန်းတို့အားသာလျှင် သင်္ကန်းကိုမယူဘဲ အရပ်တစ်ပါးသို့ သွားလာခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူသောကြောင့်တည်း။ အချို့သောဆရာတို့သည်ကား “ကထိန်မခင်းသော ရဟန်းတို့အားလည်း သင်္ကန်းလ၌ သင်္ကန်းမယူဘဲ သွားလာခြင်းကို ရအပ်၏” ဟု ဆို၍ များစွာ ချဲ့ကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်။ “ဗျဉ္ဇနဝိစာရဏ” ဟူသည်ကား “ဥပဝဿံ ဥပဝဿိတွာ” အစရှိသော စိစစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “Tassāpi” (ထိုသူအားလည်း) ဟူသည်ကား “vutthavassānaṃ” ဟူသော ဝိဘင်းပုဒ်၏ အနက်ဖြစ်၏။ “Vutthavassānaṃ” ဟူသော သဒ္ဒါ၌ ရှိသော ဝိဘတ်သည်လည်း နိဒ္ဓါရဏအနက်၌ သာမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့သဘောရှိသော ရဟန်းတို့၏ အလယ်၌” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “Senāsanesu” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “tathārūpesu” ဟု စပ်အပ်၏။

Parikkhepārahaṭṭhānatoti ettha ‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃ nāma dve leḍḍupātā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Aparikkhittassa pana gāmassa pariyante ṭhitagharūpacārato paṭṭhāya eko leḍḍupāto parikkhepārahaṭṭhānanti idamettha sanniṭṭhānaṃ. Teneva visuddhimaggepi (visuddhi. 1.31) vuttaṃ ‘‘aparikkhittassa paṭhamaleḍḍupātato paṭṭhāyā’’ti. Sabbapaṭhamanti gāmābhimukhadisābhāgato sabbapaṭhamaṃ. Taṃ paricchedaṃ katvāti taṃ paṭhamasenāsanādiṃ paricchedaṃ katvā. Idañca vinayadharānaṃ matena vuttaṃ, majjhimabhāṇakānaṃ matena pana ‘‘senāsanādīnaṃ upacāre ṭhitassa ekaleḍḍupātaṃ muñcitvā minitabba’’nti majjhimabhāṇakā vadanti. Teneva majjhimanikāyaṭṭhakathāyaṃ ‘‘vihārassapi gāmasseva upacāraṃ nīharitvā ubhinnaṃ leḍḍupātānaṃ antarā minitabba’’nti vuttaṃ. Pañcadhanusatikanti āropitena ācariyadhanunā pañcadhanusatappamāṇaṃ. Tato tato maggaṃ pidahatīti tattha tattha khuddakamaggaṃ pidahati. Dhutaṅgacoroti iminā imassapi sikkhāpadassa aṅgasampattiyā abhāvaṃ dīpeti.

ဤပုဒ်၌ ‘ခြံရံအပ်သောအရပ် (ဥပစာ) မည်သည် ခဲနှစ်ပစ်ခရီးဖြစ်သည်’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို မယူအပ်။ အရံအတားမရှိသော ရွာ၏မူကား အစွန်း၌ တည်ရှိသော အိမ်၏ ဥပစာမှစ၍ ခဲတစ်ပစ်ခရီးသည် ခြံရံအပ်သောအရပ် (ဥပစာ) မည်၏ ဟူသော ဤစကားသည် ဤအရာ၌ အဆုံးအဖြတ်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌လည်း 'အရံအတားမရှိသောရွာ၏ ပထမခဲပစ်ခရီးမှ စ၍' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အလုံးစုံတို့၏ ရှေးဦးစွာ' ဟူသည် ရွာသို့ ရှေးရှုသော အရပ်မျက်နှာမှ အလုံးစုံတို့၏ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏။ 'ထိုအပိုင်းအခြားကိုပြု၍' ဟူသည် ထိုပထမဖြစ်သော ကျောင်းအစရှိသည်ကို အပိုင်းအခြားပြု၍ ဖြစ်၏။ ဤစကားကို ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏အလိုအားဖြင့် ဆိုအပ်၏။ မဇ္ဈိမဘာဏကဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့်မူကား 'ကျောင်းအစရှိသည်တို့၏ ဥပစာ၌တည်သော အိမ်၏ ထိုခဲတစ်ပစ်ခရီးကို ချန်လှပ်၍ တိုင်းတာအပ်၏' ဟု မဇ္ဈိမဘာဏကဆရာတို့သည် ဆိုကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ 'ကျောင်း၏လည်းကောင်း၊ ရွာ၏လည်းကောင်း ဥပစာကို ဖယ်ထုတ်၍ ခဲနှစ်ပစ်ခရီးတို့၏ အကြား၌ တိုင်းတာအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'အပြန်ငါးရာ' ဟူသည် တင်အပ်သော ဆရာတောင်ဖြင့် အပြန်ငါးရာ အတိုင်းအရှည်ရှိ၏။ 'ထိုထိုအရပ်မှ လမ်းကို ပိတ်၏' ဟူသည် ထိုထိုအရပ်၌ လမ်းငယ်ကို ပိတ်၏။ 'ဓုတင်ဆောင်ခိုးသူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဤသိက္ခာပုဒ်၌လည်း အင်္ဂါပြည့်စုံခြင်း မရှိသည်ကို ပြ၏။

‘‘Sāsaṅkānī’’ti sammatānīti corānaṃ niviṭṭhokāsādidassanena ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni. Sannihitabalavabhayānīti corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanato [Pg.447] sannihitabalavabhayānīti attho. Sace pacchimikāyātiādinā vuttamevatthaṃ byatirekamukhena vibhāveti. Yatra hi piṇḍāyātiādinā vuttappamāṇameva visesetvā dasseti. Sāsaṅkasappaṭibhayamevāti ettha sāsaṅkaṃ vā sappaṭibhayaṃ vā hotu, vaṭṭatiyeva.

‘ဘေးရန်ရှိသည်ဟု သမုတ်အပ်ကုန်၏’ ဟူသည် ခိုးသူတို့၏ နေရာအရပ် စသည်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် ‘ဘေးရန်ရှိသည်’ ဟု သမုတ်အပ်ကုန်၏။ ‘ဘေးအန္တရာယ် နီးကပ်စွာ ရှိကုန်၏’ ဟူသည် ခိုးသူတို့သည် လူတို့ကို သတ်ဖြတ်ခြင်း၊ လုယက်ခြင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်းတို့ကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဘေးအန္တရာယ်ကြီးစွာ နီးကပ်စွာရှိကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အကယ်၍ အနောက်အရပ်၌ ဖြစ်အံ့’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကိုပင် ဗျတိရေက (ဖီလာ) နည်းဖြင့် ထင်ရှားစွာပြ၏။ ‘အကြင် ဆွမ်းခံသွားခြင်း စသည်ဖြင့်’ ဆိုအပ်သော ဂါဝုတ်ပမာဏကိုပင် ထူးခြားအောင် ပြသ၏။ ‘ဘေးရန် ရွံရှာဖွယ်ရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်၏’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ထိုရဟန်းအား ဘေးရန်ရွံရှာဖွယ်ဖြစ်စေ၊ ဘေးအန္တရာယ်ရှိသည်ဖြစ်စေ အပ်သည်သာတည်း။

Pāḷiyaṃ ‘‘siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāya, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabba’’nti iminā antaraghare cīvaraṃ nikkhipitvā tasmiṃ vihāre vasantassa aññattha gamanakicce sati vihārato bahi chārattaṃ vippavāso anuññāto. Vasanaṭṭhānato hi aññattha chārattaṃ vippavāso vutto, na tasmiṃ vihāre vasantassa. Tena ca ‘‘puna gāmasīmaṃ okkamitvāti ettha sace gocaragāmato puratthimāya disāya senāsanaṃ, ayañca pacchimadisaṃ gato hotī’’tiādi vuttaṃ. Tatoyeva ca mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tato ce uttari vippavaseyyā’’ti ettha ‘‘chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyā’’ti attho vutto. Bhadantabuddhadattācariyena pana pākaṭataraṃ katvā ayamevattho vutto. Vuttañhi tena –

ပါဠိတော်၌ ‘ထိုရဟန်းအား ထိုသင်္ကန်းနှင့် ကင်း၍ နေခြင်းငှာ အကြောင်းကိစ္စတစ်ခုခု ရှိငြားအံ့... ထိုရဟန်းသည် ထိုသင်္ကန်းနှင့် ကင်း၍ ခြောက်ညဉ့်အတိုင်းအရှည် နေအပ်၏’ ဟူသော ဤပါဠိဖြင့် အိမ်၌ သင်္ကန်းကို ထားခဲ့၍ ထိုကျောင်း၌ နေသောရဟန်းအား အခြားကျောင်းသို့ သွားဖွယ်ကိစ္စရှိသော် ကျောင်းမှအပ၌ ခြောက်ညဉ့်ပတ်လုံး ကင်း၍နေခြင်း (ဝိပ္ပဝါသ) ကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏။ အမှန်အားဖြင့် နေထိုင်ရာအရပ်မှ အခြားတစ်ပါးသောအရပ်၌ ခြောက်ညဉ့်ပတ်လုံး ကင်း၍နေခြင်းကိုသာ ဟောတော်မူအပ်၏၊ ထိုကျောင်း၌ နေသောရဟန်းအား ထိုသင်္ကန်းနှင့် ကင်း၍နေခြင်းကို ဟောတော်မမူ။ ထို့ကြောင့် ‘တစ်ဖန် ရွာဥပစာသို့ သက်ဝင်၍’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘အကယ်၍ ဆွမ်းခံရွာမှ အရှေ့အရပ်၌ ကျောင်းရှိအံ့၊ ဤရဟန်းသည်လည်း အနောက်အရပ်သို့ သွားသည်ဖြစ်အံ့’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မာတိကာအဋ္ဌကထာ၌လည်း ‘ထိုမှတစ်ပါး အလွန်ကင်း၍ နေအံ့’ ဟူသော ဤအရာ၌ ‘ခြောက်ညဉ့်ထက်အလွန် ထိုကျောင်း၌ ခုနစ်ခုမြောက်သော အရုဏ်ကို မတက်စေရာ’ ဟု အဓိပ္ပာယ်ဆိုအပ်၏။ အရှင်ဗုဒ္ဓဒတ္တဆရာသည်မူကား သာ၍ ထင်ရှားအောင်ပြု၍ ဤအနက်ကိုပင် ဆိုတော်မူ၏။ ထိုအရှင်သည် ဤသို့ ဆိုတော်မူ၏ -

‘‘Yaṃ gāmaṃ gocaraṃ katvā, bhikkhu āraññake vase;

Tasmiṃ gāme ṭhapetuṃ taṃ, māsamekantu vaṭṭati.

‘ရဟန်းသည် အကြင်ရွာကို ဆွမ်းခံရွာပြု၍ တောကျောင်း၌ နေအံ့၊ ထိုရွာ၌ ထိုသင်္ကန်းကို တစ်လပတ်လုံး ထားခြင်းငှာ အပ်၏။

‘‘Aññattheva vasantassa, chārattaparamaṃ mataṃ;

Ayamassa adhippāyo, paṭicchanno pakāsito’’ti.

အခြားတစ်ပါးသောကျောင်း၌ နေသောရဟန်းအား ခြောက်ညဉ့်အတိုင်းအရှည်သာ ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသိက္ခာပုဒ်၏ ဖုံးကွယ်သော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Kosambiyaṃ aññataro bhikkhu gilāno hotī’’ti āgatattā ‘‘kosambakasammuti anuññātā’’ti vuttaṃ. Kosambakassa bhikkhuno sammuti kosambakasammuti. Senāsanaṃ āgantvāti vusitavihārasseva sandhāya vuttattā tasmiṃ gāmūpacārepi aññasmiṃ vihāre aruṇaṃ uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭati. Vasitvāti aruṇaṃ uṭṭhāpetvā. Gataṭṭhānassa atidūrattā ‘‘evaṃ asakkontenā’’ti vuttaṃ. Tatthevāti tasmiṃyeva gataṭṭhāne.

‘ကောသမ္ဗီပြည်၌ အညတရရဟန်းတစ်ပါးသည် မကျန်းမမာဖြစ်၏’ ဟု လာသောကြောင့် ‘ကောသမ္ဗီသမုတိကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကောသမ္ဗီ၌နေသော ရဟန်း၏ သမုတိသည် ကောသမ္ဗီသမုတိ မည်၏။ ‘ကျောင်းသို့ လာ၍’ ဟူသည် သုံးစွဲအပ်သော ကျောင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ထိုရွာဥပစာ၌လည်း အခြားသောကျောင်း၌ အရုဏ်တက်စေခြင်းငှာ မအပ်။ ‘နေ၍’ ဟူသည် အရုဏ်တက်စေ၍ ဖြစ်၏။ ရောက်ရာအရပ်သည် အလွန်ဝေးလွန်းသောကြောင့် ‘ဤသို့ မတတ်နိုင်သော်’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘ထိုအရပ်၌ပင်’ ဟူသည် ထိုရောက်ရာအရပ်၌ပင် ဖြစ်၏။

Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကိုးခုမြောက် သာသကသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီး၏။

10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

၁၀. တစ်ဆယ်မြောက် ပရိဏတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့်

657-659. Dasame [Pg.448] uddissa ṭhapitabhāgeti attano gharepi uddisitvā visuṃ ṭhapitakoṭṭhāse. ‘‘Ekaṃ mayhaṃ, ekaṃ imassa dehī’’ti evaṃ ekavācāya āpajjitabbattā ‘‘āpajjeyya ekato’’ti vuttaṃ. Tumhākaṃ sappiādīni ābhatānīti tumhākaṃ atthāya ābhatāni sappiādīni. Pariṇatabhāvaṃ jānitvāpi vuttavidhinā viññāpentena tesaṃ santakameva viññāpitaṃ nāma hotīti āha – ‘‘mayhampi dethāti vadati, vaṭṭatī’’ti.

၆၅၇-၆၅၉. တစ်ဆယ်မြောက်သိက္ခာပုဒ်၌ ‘ရည်ညွှန်း၍ ထားအပ်သော အစု၌’ ဟူသည် မိမိ၏အိမ်၌ပင် ရည်ညွှန်း၍ အသီးအခြား ထားအပ်သော အစု၌ ဖြစ်၏။ ‘တစ်ခုကို ငါ့အားပေးလော့၊ တစ်ခုကို ဤသူ့အားပေးလော့’ ဟု ဤသို့ တစ်ခွန်းသော စကားဖြင့် အာပတ်သို့ ရောက်အပ်သောကြောင့် ‘တစ်ပြိုင်နက် အာပတ်သို့ ရောက်ရာ၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘သင်တို့အား ထောပတ်အစရှိသည်တို့ကို ဆောင်အပ်၏’ ဟူသည် သင်တို့အကျိုးငှာ ဆောင်အပ်ကုန်သော ထောပတ်အစရှိသည်တို့တည်း။ သံဃာသို့ ညွှတ်ပြီးသော အဖြစ်ကို သိလျက်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် တောင်းသောရဟန်းသည် ထိုဒါယကာတို့၏ ဥစ္စာကိုသာ တောင်းသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ငါ့အားလည်း ပေးပါဟု ပြောဆိုအပ်၏’ ဟု ဆိုတော်မူ၏။

660. Pupphampi āropetuṃ na vaṭṭatīti idaṃ pariṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana ekasmiṃ cetiye pūjitaṃ pupphaṃ gahetvā aññasmiṃ cetiye pūjeti, vaṭṭati. Ṭhitaṃ disvāti sesakaṃ gahetvā ṭhitaṃ disvā. Imassa sunakhassa mā dehi, etassa dehīti idaṃ pariṇateyeva. Tiracchānagatassa pariccajitvā dinne pana taṃ palāpetvā aññaṃ bhuñjāpetuṃ vaṭṭati. ‘‘Kattha demātiādinā ekenākārena pāḷiyaṃ anāpatti dassitā, evaṃ pana apucchitepi apariṇataṃ idanti jānantena attano ruciyā yattha icchati, tattha dāpetuṃ vaṭṭatī’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Yattha icchatha, tattha dethāti etthāpi ‘‘tumhākaṃ ruciyā’’ti vuttattā yattha icchati, tattha dāpetuṃ labhati. Pāḷiyaṃ āgatanayenevāti ‘‘yattha tumhākaṃ deyyadhammo’’tiādinā nayena. Saṅghapariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni.

၆၆၀. ‘ပန်းကိုသော်လည်း တင်လှူခြင်းငှာ မအပ်’ ဟူသော ဤစကားကို ညွှတ်ပြီးသော လာဘ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ စေတီတစ်ဆူ၌ ပူဇော်ပြီးသော ပန်းကိုယူ၍ အခြားစေတီတစ်ဆူ၌ ပူဇော်အံ့၊ အပ်၏။ ‘ရပ်သည်ကို မြင်၍’ ဟူသည် အကြွင်းအကျန်ကို ယူ၍ ရပ်သည်ကို မြင်၍ ဖြစ်၏။ ‘ဤခွေးအား မပေးလင့်၊ ထိုသူအား ပေးလော့’ ဟူသော ဤစကားသည် ညွှတ်ပြီးသော လာဘ်၌သာ သက်ဆိုင်၏။ တိရစ္ဆာန်အား စွန့်လွှတ်၍ ပေးပြီးသည်ရှိသော်ကား ထိုတိရစ္ဆာန်ကို မောင်းထုတ်၍ အခြားတိရစ္ဆာန်ကို စားစေခြင်းငှာ အပ်၏။ ‘အဘယ်၌ လှူရအံ့နည်း စသည်ဖြင့် တစ်ခုသော အခြင်းအရာဖြင့် ပါဠိတော်၌ အာပတ်မသင့်ခြင်းကို ပြအပ်၏၊ ဤသို့ မမေးသော်လည်း ဤအရာသည် မညွှတ်သေးသော ဥစ္စာဖြစ်၏ဟု သိသော ရဟန်းသည် မိမိအလိုအားဖြင့် အကြင်အရပ်၌ အလိုရှိ၏၊ ထိုရပ်၌ ပေးစေခြင်းငှာ အပ်၏’ ဟု ဂဏ္ဌိပဒသုံးကျမ်းလုံး၌ ဆိုအပ်၏။ ‘သင်တို့အလိုရှိရာ၌ လှူကြလော့’ ဟူသော ဤအရာ၌လည်း ‘သင်တို့၏ အလိုအားဖြင့်’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အလိုရှိရာအရပ်၌ လှူခွင့်ရ၏။ ပါဠိတော်၌ လာသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ဟူသည် ‘သင်တို့၏ လှူဖွယ်ဝတ္ထုသည် အကြင်အရပ်၌...’ စသောနည်းဖြင့် ဖြစ်၏။ သံဃာသို့ ညွှတ်ပြီးသော အဖြစ်၊ ထိုညွှတ်ပြီးသည်ကို သိလျက် မိမိအား ညွှတ်စေခြင်း၊ ရရှိခြင်း ဟူ၍ ဤအရာ၌ အင်္ဂါသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

တစ်ဆယ်မြောက် ပရိဏတသိက္ခာပုဒ်အဖွင့် ပြီး၏။

Niṭṭhito pattavaggo tatiyo.

တတိယမြောက် ပတ္တဝဂ် ပြီး၏။

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya sāratthadīpaniyaṃ

ဤသို့ သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၏ သာရတ္ထဒီပနီဋီကာ၌

Nissaggiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိဿဂ္ဂိယအဖွင့် ပြီး၏။

Dutiyo bhāgo niṭṭhito.

ဒုတိယတွဲ ပြီး၏။