বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি


1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Dvemātikāpāḷi

দ্বেমাতিকা পালি


Bhikkhupātimokkhapāḷi

ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ পালি


Pubbakaraṇaṃ-4

পূর্বকরণ-৪


Sammajjanī [Pg.1] padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati.

ঝাড়ু দেওয়া, প্রদীপ জ্বালানো, জল এবং আসন প্রস্তুত করা—উপোসথের এইগুলোকে "পূর্বকরণ" বলা হয়।


Pubbakiccaṃ-5

পূর্বকৃত্য-৫


Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati.

ছন্দ (সম্মতি), পারিশুদ্ধি, ঋতু ঘোষণা, ভিক্ষু গণনা এবং ওবাদ (উপদেশ)—উপোসথের এইগুলোকে "পূর্বকৃত্য" বলা হয়।


Pattakallaaṅgā-4

পত্তকল্ল অঙ্গ-৪


Uposatho, yāvatikā ca bhikkhū kammappattā;

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati.

উপোসথ দিবস, কর্মপ্রাপ্ত (উপস্থিত হওয়ার যোগ্য) সকল ভিক্ষুর উপস্থিতি, সমভাগী আপত্তি (একই প্রকারের অপরাধ) না থাকা এবং বর্জনীয় ব্যক্তিগণের সেখানে অনুপস্থিতি—একে "পত্তকল্ল" (উপযুক্ত সময়) বলা হয়।


Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhusaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma.

পূর্বকরণ ও পূর্বকৃত্যসমূহ সমাপ্ত করে, আপত্তি দেশনা করেছেন এমন সমগ্র ঐক্যবদ্ধ ভিক্ষুসংঘের অনুমতিক্রমে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার জন্য আরাধনা করছি।


Nidānuddeso

নিদানুদ্দেশ


Suṇātu me bhante saṅgho? Ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

"ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুন। আজ পঞ্চদশী উপোসথ তিথি। যদি সংঘের উপযুক্ত সময় (প্রস্তুতি) হয়ে থাকে, তবে সংঘ উপোসথ কর্ম সম্পাদন করুক এবং প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করুক।"


Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā [Pg.2] kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yo pana bhikkhu yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassa hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyasmanto antarāyiko dhammo vutto bhagavatā, tasmā saramānena bhikkhunā āpannena visuddhāpekkhena santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissa phāsu hoti.

"সংঘের পূর্বকৃত্য কী? হে আয়ুষ্মানগণ, আপনারা পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন। আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব। আমরা সকলে শান্ত হয়ে তা মনোযোগ সহকারে শ্রবণ করি এবং মনে ধারণ করি। যাঁর কোনো আপত্তি (অপরাধ) রয়েছে, তিনি তা প্রকাশ করুন। আপত্তি না থাকলে নীরব থাকতে হবে। নীরবতার মাধ্যমেই আমি জানব যে আয়ুষ্মানগণ পরিশুদ্ধ আছেন। যেভাবে প্রত্যেককে আলাদাভাবে জিজ্ঞাসা করলে উত্তর দেওয়া হয়, ঠিক তেমনি এই রূপ পরিষদের সামনে তিনবার পর্যন্ত ঘোষণা করা হচ্ছে। যে ভিক্ষু তিনবার ঘোষণার সময়েও নিজের বিদ্যমান আপত্তির কথা স্মরণ থাকা সত্ত্বেও তা প্রকাশ করবেন না, তিনি সজ্ঞানে মিথ্যা বলার অপরাধে অপরাধী হবেন। হে আয়ুষ্মানগণ, সজ্ঞানে মিথ্যা বলাকে ভগবান অন্তরায়িক ধর্ম (অন্তরায় সৃষ্টিকারী বিষয়) বলেছেন। অতএব, আপত্তিতে পতিত এবং পরিশুদ্ধিপ্রত্যাশী স্মরণকারী ভিক্ষু কর্তৃক বিদ্যমান আপত্তি প্রকাশ করা উচিত; কারণ প্রকাশ করলেই তাঁর সুখ বা শান্তি লাভ হয়।"


Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

"হে আয়ুষ্মানগণ, নিদান (ভূমিকা) আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এভাবেই এটি ধারণ করছি।"


Nidānaṃ niṭṭhitaṃ.

"নিদান সমাপ্ত।"


Pārājikuddeso

পারাজিকোদ্দেশ


Tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

"সেখানে এই চারটি পারাজিক ধর্ম আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।"


Methunadhamma sikkhāpadaṃ

মৈথুনধর্ম শিক্ষাপদ


1. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatāyapi, pārājiko hoti asaṃvāso.

১. "যে ভিক্ষু ভিক্ষুদের শিক্ষণীয় জীবনযাত্রায় যুক্ত থেকে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান না করে এবং নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করে মৈথুন ধর্ম আচরণ করে, এমনকি পশুর সাথেও, সে পারাজিক হয় এবং সংঘের সাথে সহবাসের অযোগ্য হয়।"


Adinnādānasikkhāpadaṃ

অদিন্নাদান শিক্ষাপদ


2. Yo pana bhikkhu gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corosi bālosi mūḷhosi thenosīti, tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamāno ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

২. "যে ভিক্ষু গ্রাম বা অরণ্য থেকে অদত্ত (যা দেওয়া হয়নি এমন) বস্তু চুরির উদ্দেশ্যে গ্রহণ করে, যে রূপ চুরির অপরাধে রাজারা চোরকে ধরে হত্যা করে, অথবা বন্দি করে, অথবা নির্বাসিত করে এই বলে যে—'তুমি চোর, তুমি মূর্খ, তুমি বিভ্রান্ত, তুমি তস্কর'; সেই রূপ অদত্ত বস্তু গ্রহণকারী ভিক্ষুও পারাজিক হয় এবং সংঘের সাথে সহবাসের অযোগ্য হয়।"


Manussaviggahasikkhāpadaṃ

মনুষ্যবিগ্রহ শিক্ষাপদ


3. Yo pana bhikkhu sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ [Pg.3] te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamano cittasaṅkappo anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

৩. "যে ভিক্ষু জেনে-বুঝে কোনো মানুষকে জীবন থেকে বঞ্চিত করে (হত্যা করে), অথবা তার জন্য অস্ত্র অন্বেষণ করে দেয়, অথবা মৃত্যুর প্রশংসা করে, অথবা তাকে মৃত্যুর জন্য প্ররোচিত করে এই বলে—'হে মানুষ, তোমার এই পাপময় কষ্টকর জীবনের কী প্রয়োজন? তোমার বেঁচে থাকার চেয়ে মরে যাওয়াই শ্রেয়'; এভাবে মনে মনে চিন্তা করে ও সংকল্প করে নানা উপায়ে মৃত্যুর প্রশংসা করে বা মৃত্যুর জন্য প্ররোচিত করে, সেও পারাজিক হয় এবং সংঘের সাথে সহবাসের অযোগ্য হয়।"


Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ

উত্তরিমণুষ্যধর্ম শিক্ষাপদ


4. Yo pana bhikkhu anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā āpanno visuddhāpekkho evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ āvuso avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājiko hoti asaṃvāso.

৪. "যে ভিক্ষু নিজে না জেনেও নিজের মধ্যে উত্তরিমণুষ্যধর্ম (লোকোত্তর গুণাবলি) রয়েছে বলে দাবি করে এবং আর্যজ্ঞান ও দর্শন প্রকাশ করে বলে—'আমি এই জানি, আমি এই দেখি'; পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা না হয়েও, আপত্তিতে পতিত হয়ে পরিশুদ্ধি লাভের উদ্দেশ্যে যদি বলে—'হে আবসো (বন্ধু), আমি না জেনেই বলেছিলাম যে আমি জানি, না দেখেই বলেছিলাম যে আমি দেখি, আমি মিথ্যা ও বৃথা প্রলাপ বকেছি'; অধিমান ব্যতীত অন্য ক্ষেত্রে এই রূপ আচরণকারী ভিক্ষুও পারাজিক হয় এবং সংঘের সাথে সহবাসের অযোগ্য হয়।"


Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājiko hoti asaṃvāso. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

"হে আয়ুষ্মানগণ, চারটি পারাজিক ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এগুলোর মধ্যে যেকোনো একটিতে পতিত হলে ভিক্ষু পূর্বের ন্যায় পরবর্তীতেও ভিক্ষুদের সাথে সহবাসের অধিকার লাভ করে না; সে পারাজিক হয় এবং সংঘের সাথে সহবাসের অযোগ্য হয়। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এভাবেই এটি ধারণ করছি।"


Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ.

"পারাজিক সমাপ্ত।"


Saṅghādisesuddeso

সংঘাদিশেষোদ্দেশ


Ime kho panāyasmanto terasa saṅghādisesā

"হে আয়ুষ্মানগণ, এই তেরোটি সংঘাদিশেষ"


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

"ধর্ম আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।"


Sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ

শুক্রবিসর্গ শিক্ষাপদ


1. Sañcetanikā sukkavissaṭṭhi aññatra supinantā saṅghādiseso.

১. "স্বপ্নদোষ ব্যতীত সজ্ঞানে বা ইচ্ছাকৃতভাবে শুক্র নির্গমন করা সংঘাদিশেষ অপরাধ।"


Kāyasaṃsaggasikkhāpadaṃ

কায়সংসর্গ শিক্ষাপদ


2. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmena saddhiṃ kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyya hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ, saṅghādiseso.

২. "যে ভিক্ষু কামাসক্ত ও বিকৃত চিত্তে কোনো নারীর সাথে কায়সংসর্গ (শারীরিক স্পর্শ) করে, যেমন—হাত ধরা, চুল ধরা বা অন্য যেকোনো অঙ্গ স্পর্শ করা, তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Duṭṭhullavācāsikkhāpadaṃ

দুষ্টুল্লবাচা শিক্ষাপদ


3. Yo [Pg.4] pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāseyya yathā taṃ yuvā yuvatiṃ methunupasaṃhitāhi, saṅghādiseso.

৩. "যে ভিক্ষু কামাসক্ত ও বিকৃত চিত্তে কোনো নারীকে মৈথুন-সংক্রান্ত অশ্লীল বা অশোভন বাক্যে সম্বোধন করে, যেমন যুবক যুবতীকে করে থাকে, তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Attakāmapāricariyasikkhāpadaṃ

আত্মকামপারিসর্যা শিক্ষাপদ


4. Yo pana bhikkhu otiṇṇo vipariṇatena cittena mātugāmassa santike attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāseyya ‘‘etadaggaṃ bhagini pāricariyānaṃ yā mādisaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ brahmacāriṃ etena dhammena paricareyyā’’ti methunupasaṃhitena, saṅghādiseso.

৪. "যে ভিক্ষু কামাসক্ত ও বিকৃত চিত্তে কোনো নারীর নিকটে নিজের কামসেবার প্রশংসা করে বলে—'হে ভগিনী, সেবাই সর্বোত্তম সেবা, যা আমার মতো শীলবান, কল্যাণধর্মী ও ব্রহ্মচারী পুরুষকে এই মৈথুনধর্মের দ্বারা সেবা করা হয়'; তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Sañcarittasikkhāpadaṃ

সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদ


5. Yo pana bhikkhu sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā, antamaso taṅkhaṇikāyapi, saṅghādiseso.

৫. "যে ভিক্ষু ঘটকালি করে, কোনো নারীর কাছে পুরুষের অভিপ্রায় অথবা কোনো পুরুষের কাছে নারীর অভিপ্রায় পৌঁছে দেয়, তা পত্নী হিসেবে হোক বা উপপত্নী হিসেবে হোক, এমনকি ক্ষণিকের জন্য হলেও, তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Kuṭikārasikkhāpadaṃ

কুটি নির্মাণ শিক্ষাপদ


6. Saññācikāya pana bhikkhunā kuṭiṃ kārayamānena assāmikaṃ attuddesaṃ pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ sattantarā, bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane saññācikāya kuṭiṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, pamāṇaṃ vā atikkāmeyya, saṅghādiseso.

৬. "কোনো ভিক্ষু যদি নিজের যাচ্ঞা দ্বারা (নিজের জন্য ভিক্ষা করে) স্বামীহীন (মালিকহীন) স্থানে নিজের উদ্দেশ্যে কুটি নির্মাণ করতে চায়, তবে তা পরিমাপ অনুযায়ী করতে হবে। তার পরিমাপ হলো—দৈর্ঘ্যে সুগত-বিধস্তির (সুগত-হাতের) বারো বিধস্তি এবং প্রস্থে সাত বিধস্তি (ভেতরের পরিমাপ)। স্থানটি দেখানোর জন্য ভিক্ষুদের আমন্ত্রণ জানাতে হবে। সেই ভিক্ষুগণ এমন স্থান নির্ধারণ করবেন যা অহিংস (জীবজন্তুর ক্ষতিহীন) এবং যার চারপাশে চলাচলের জায়গা (পরিক্রমণ পথ) থাকে। যদি কোনো ভিক্ষু হিংসাত্মক (জীবজন্তুর ক্ষতিসাধনকারী) ও চলাচলের জায়গাহীন স্থানে নিজের যাচ্ঞা দ্বারা কুটি নির্মাণ করে, অথবা স্থান নির্ধারণের জন্য ভিক্ষুদের আমন্ত্রণ না জানায়, অথবা পরিমাপ অতিক্রম করে, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Vihārakārasikkhāpadaṃ

বিহার নির্মাণ শিক্ষাপদ


7. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena sassāmikaṃ attuddesaṃ bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya, tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ. Sārambhe ce bhikkhu vatthusmiṃ aparikkamane mahallakaṃ vihāraṃ kāreyya, bhikkhū vā anabhineyya vatthudesanāya, saṅghādiseso.

৭. "কোনো ভিক্ষু যদি সস্বামীক (মালিক বা দাতা বিশিষ্ট) স্থানে নিজের উদ্দেশ্যে বড় বিহার নির্মাণ করতে চায়, তবে স্থান নির্ধারণের জন্য ভিক্ষুদের আমন্ত্রণ জানাতে হবে। সেই ভিক্ষুগণ এমন স্থান নির্ধারণ করবেন যা অহিংস এবং যার চারপাশে চলাচলের জায়গা থাকে। যদি কোনো ভিক্ষু হিংসাত্মক ও চলাচলের জায়গাহীন স্থানে বড় বিহার নির্মাণ করে, অথবা স্থান নির্ধারণের জন্য ভিক্ষুদের আমন্ত্রণ না জানায়, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ

দুষ্টদোষ শিক্ষাপদ


8. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti[Pg.5], tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso.

৮. "যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুর প্রতি ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে, তাকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করার উদ্দেশ্যে অমূলক (ভিত্তিহীন) পারাজিক অপরাধে অভিযুক্ত করে; পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা না হয়েও যদি জানা যায় যে সেই অভিযোগটি সম্পূর্ণ ভিত্তিহীন ছিল এবং অভিযুক্তকারী ভিক্ষুও নিজের দোষ স্বীকার করে, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ

অন্যভাগীয় শিক্ষাপদ


9. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ duṭṭho doso appatīto aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti kocideso lesamatto upādinno, bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti, saṅghādiseso.

৯. "যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুর প্রতি ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে, তাকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করার উদ্দেশ্যে অন্য কোনো বিষয়ের সামান্য সাদৃশ্য বা অজুহাত নিয়ে পারাজিক অপরাধে অভিযুক্ত করে; পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা না হয়েও যদি জানা যায় যে সেই বিষয়টি অন্য কোনো বিষয়ের অন্তর্গত ছিল এবং সামান্য সাদৃশ্য মাত্র গ্রহণ করা হয়েছিল, এবং অভিযুক্তকারী ভিক্ষুও নিজের দোষ স্বীকার করে, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Saṅghabhedasikkhāpadaṃ

সংঘভেদ শিক্ষাপদ


10. Yo pana bhikkhu samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyasmā saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

১০. "যে ভিক্ষু ঐক্যবদ্ধ সংঘের মধ্যে বিভেদ সৃষ্টির চেষ্টা করে, অথবা বিভেদ সৃষ্টিকারী কোনো বিষয়কে আঁকড়ে ধরে অনড় থাকে, সেই ভিক্ষুকে অন্য ভিক্ষুগণ এভাবে বলবেন—'আয়ুষ্মান, আপনি ঐক্যবদ্ধ সংঘের মধ্যে বিভেদ সৃষ্টির চেষ্টা করবেন না, অথবা বিভেদ সৃষ্টিকারী কোনো বিষয়কে আঁকড়ে ধরে অনড় থাকবেন না। আয়ুষ্মান সংঘের সাথে ঐক্যবদ্ধ হোন; কারণ ঐক্যবদ্ধ সংঘ প্রীতিপূর্ণভাবে, বিবাদহীনভাবে এবং একই প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করে সুখে বসবাস করে।' এভাবে বলার পরও যদি সেই ভিক্ষু নিজের অবস্থানে অনড় থাকে, তবে সেই মত পরিত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুগণ তাকে তিনবার পর্যন্ত বোঝাবেন (অনুলোপন করবেন)। তিনবার বোঝানোর পর যদি সে তা পরিত্যাগ করে, তবে তা ভালো; আর যদি পরিত্যাগ না করে, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।"


Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ

ভেদানুবর্তক শিক্ষাপদ


11. Tasseva kho pana bhikkhussa bhikkhū honti anuvattakā vaggavādakā eko vā dve vā tayo vā, te evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyasmanto etaṃ bhikkhuṃ kiñci avacuttha, dhammavādī ceso bhikkhu, vinayavādī ceso bhikkhu, amhākañceso bhikkhu chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, te bhikkhū bhikkhūhi evamassu vacanīyā ‘‘māyasmanto evaṃ avacuttha, na ceso bhikkhu dhammavādī, na ceso bhikkhu vinayavādī, māyasmantānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyasmantānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti[Pg.6], evañca te bhikkhū bhikkhūhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, te bhikkhū bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, saṅghādiseso.

১১. সেই ভিক্ষুরই অনুগামী ও দলভুক্ত এক, দুই বা তিনজন ভিক্ষু থাকতে পারেন, যারা হয়তো বলবেন—‘আয়ুষ্মানগণ, এই ভিক্ষুকে কিছু বলবেন না। এই ভিক্ষু ধর্মবাদী, এই ভিক্ষু বিনয়বাদী। এই ভিক্ষু আমাদের ইচ্ছা ও রুচি অনুযায়ী কথা বলেন, তিনি জানেন এবং আমাদের হয়ে কথা বলেন, আমাদেরও এটি পছন্দ।’ তখন ভিক্ষুগণ সেই অনুগামী ভিক্ষুদের এভাবে বলবেন—‘আয়ুষ্মানগণ, আপনারা এমন বলবেন না। এই ভিক্ষু ধর্মবাদী নন, এই ভিক্ষু বিনয়বাদী নন। আয়ুষ্মানদের যেন সংঘভেদ পছন্দ না হয়। আয়ুষ্মানগণ সংঘের সাথে মিলিত হোন। কারণ সমগ্র সংঘ প্রীতিপূর্ণভাবে, বিবাদহীনভাবে, একই প্রাতিমোক্ষ পাঠের অধীনে সুখে বসবাস করে।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুগণ নিজেদের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুদের সেই মত পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত সমনুভাষণ করতে হবে। যদি তিনবার সমনুভাষণ করার পর তারা তা পরিত্যাগ করেন, তবে তা ভালো; যদি পরিত্যাগ না করেন, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Dubbacasikkhāpadaṃ

দুর্বচ শিক্ষাপদ


12. Bhikkhu paneva dubbacajātiko hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ āyasmanto kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyasmante na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyasmanto mama vacanāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyamevāyasmā attānaṃ karotu, āyasmāpi bhikkhū vadatu sahadhammena, bhikkhūpi āyasmantaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

১২. আবার, কোনো ভিক্ষু যদি স্বভাবতই অবাধ্য (দুর্বচ) হন এবং প্রাতিমোক্ষ পাঠের অন্তর্ভুক্ত শিক্ষাপদসমূহ সম্পর্কে ভিক্ষুগণ কর্তৃক ধর্মসম্মতভাবে অনুশাসিত হওয়ার সময় নিজেকে উপদেশ-অযোগ্য করে তোলেন এবং বলেন—‘আয়ুষ্মানগণ, আপনারা আমাকে ভালো বা মন্দ কোনো কথাই বলবেন না। আমিও আয়ুষ্মানদের ভালো বা মন্দ কোনো কথা বলব না। আয়ুষ্মানগণ, আমাকে উপদেশ দেওয়া থেকে বিরত থাকুন।’ তখন ভিক্ষুগণ সেই ভিক্ষুকে এভাবে বলবেন—‘আয়ুষ্মান, নিজেকে উপদেশ-অযোগ্য করবেন না। আয়ুষ্মান নিজেকে উপদেশ-যোগ্য করুন। আয়ুষ্মানও ভিক্ষুদের ধর্মসম্মতভাবে উপদেশ দিন, ভিক্ষুগণও আয়ুষ্মানকে ধর্মসম্মতভাবে উপদেশ দেবেন। কারণ সেই ভগবানের অনুসারী সংঘ পারস্পরিক উপদেশ প্রদান এবং পারস্পরিক অপরাধ থেকে উত্তোলনের মাধ্যমেই বৃদ্ধি লাভ করেছে।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষু নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুকে সেই মত পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত সমনুভাষণ করতে হবে। যদি তিনবার সমনুভাষণ করার পর তিনি তা পরিত্যাগ করেন, তবে তা ভালো; যদি পরিত্যাগ না করেন, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Kuladūsakasikkhāpadaṃ

কুলদূষক শিক্ষাপদ


13. Bhikkhu paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsako pāpasamācāro, tassa kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tena duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno te bhikkhū evaṃ vadeyya ‘‘chandagāmino ca bhikkhū, dosagāmino ca bhikkhū, mohagāmino ca bhikkhū, bhayagāmino ca bhikkhū tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti, ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, na ca bhikkhū chandagāmino, na ca bhikkhū dosagāmino, na ca bhikkhū mohagāmino, na ca bhikkhū bhayagāmino, āyasmā kho kuladūsako pāpasamācāro, āyasmato [Pg.7] kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyasmatā duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyasmā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti, evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, saṅghādiseso.

১৩. আবার, কোনো ভিক্ষু যদি কোনো গ্রাম বা নগরের আশ্রয়ে বসবাস করেন এবং তিনি কুলদূষক ও অসদাচারী হন, এবং তাঁর সেই অসদাচার দেখাও যায় এবং শোনাও যায়, এবং তাঁর দ্বারা কুলসমূহ দূষিত হয়েছে তাও দেখাও যায় এবং শোনাও যায়; তখন ভিক্ষুগণ সেই ভিক্ষুকে এভাবে বলবেন—‘আয়ুষ্মান একজন কুলদূষক ও অসদাচারী। আয়ুষ্মানের অসদাচার দেখাও যায় এবং শোনাও যায়, এবং আয়ুষ্মান কর্তৃক কুলসমূহ দূষিত হয়েছে তাও দেখাও যায় এবং শোনাও যায়। আয়ুষ্মান, এই আবাস থেকে চলে যান, আপনার এখানে বসবাসের প্রয়োজন নেই।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা হলে সেই ভিক্ষু যদি সেই ভিক্ষুদের বলেন—‘ভিক্ষুগণ পক্ষপাতদুষ্ট, দ্বেষদুষ্ট, মোহগ্রস্ত এবং ভয়গ্রস্ত। তারা একই ধরনের অপরাধের জন্য কাউকে বহিষ্কার করেন, আবার কাউকে বহিষ্কার করেন না।’ তখন ভিক্ষুগণ সেই ভিক্ষুকে এভাবে বলবেন—‘আয়ুষ্মান, এমন বলবেন না। ভিক্ষুগণ পক্ষপাতদুষ্ট নন, দ্বেষদুষ্ট নন, মোহগ্রস্ত নন এবং ভয়গ্রস্ত নন। আয়ুষ্মানই কুলদূষক ও অসদাচারী। আয়ুষ্মানের অসদাচার দেখাও যায় এবং শোনাও যায়, এবং আয়ুষ্মান কর্তৃক কুলসমূহ দূষিত হয়েছে তাও দেখাও যায় এবং শোনাও যায়। আয়ুষ্মান, এই আবাস থেকে চলে যান, আপনার এখানে বসবাসের প্রয়োজন নেই।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষু নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুকে সেই মত পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত সমনুভাষণ করতে হবে। যদি তিনবার সমনুভাষণ করার পর তিনি তা পরিত্যাগ করেন, তবে তা ভালো; যদি পরিত্যাগ না করেন, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto terasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, cattāro yāvatatiyakā. Yesaṃ bhikkhu aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādeti, tāvatīhaṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabbaṃ. Parivutthaparivāsena bhikkhunā uttari chārattaṃ bhikkhumānattāya paṭipajjitabbaṃ, ciṇṇamānatto bhikkhu yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho, tattha so bhikkhu abbhetabbo. Ekenapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho taṃ bhikkhuṃ abbheyya, so ca bhikkhu anabbhito, te ca bhikkhū gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আয়ুষ্মানগণ, তেরোটি সংঘাদিশেষ ধর্ম আবৃত্তি করা হলো, যার মধ্যে প্রথম নয়টি অপরাধ সংঘটিত হওয়ামাত্রই সংঘাদিশেষ হয় এবং অবশিষ্ট চারটি তিনবার সতর্ক করার পর সংঘাদিশেষ হয়। কোনো ভিক্ষু যদি এগুলোর মধ্যে যেকোনো একটি অপরাধে লিপ্ত হন এবং জেনে-বুঝে যত দিন তা গোপন রাখেন, তত দিন সেই ভিক্ষুকে অনিচ্ছাসত্ত্বেও পরিবাস ব্রত পালন করতে হবে। পরিবাস ব্রত সম্পন্ন করার পর সেই ভিক্ষুকে আরও ছয় রাত ভিক্ষু-মানত্ত ব্রত পালন করতে হবে। মানত্ত ব্রত সম্পন্নকারী ভিক্ষুকে যেখানে অন্তত বিশ জন ভিক্ষুর সংঘ উপস্থিত থাকবেন, সেখানে তাঁকে আব্বহান (পুনর্বহাল) করতে হবে। যদি বিশ জনের চেয়ে একজন ভিক্ষুও কম থাকে এবং সেই সংঘ সেই ভিক্ষুকে পুনর্বহাল করে, তবে সেই ভিক্ষু পুনর্বহাল হবেন না এবং সেই ভিক্ষুগণও নিন্দনীয় হবেন। এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে নীরব, তাই আপনারা পরিশুদ্ধ। আমি এভাবেই এটি মনে রাখছি।


Saṅghādiseso niṭṭhito.

সংঘাদিশেষ সমাপ্ত।


Aniyatuddeso

অনিয়তদ্দেশ (অনিয়ত নিয়মের আবৃত্তি)


Ime kho panāyasmanto dve aniyatā dhammā

আয়ুষ্মানগণ, এই দুটি অনিয়ত ধর্ম—


Uddesaṃ āgacchanti.

আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Paṭhamaaniyatasikkhāpadaṃ

প্রথম অনিয়ত শিক্ষাপদ


1. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho paṭicchanne āsane alaṃkammaniye nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo pārājikena vā saṅghādisesena vā pācittiyena [Pg.8] vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayaṃ dhammo aniyato.

১. যে কোনো ভিক্ষু যদি কোনো মহিলার সাথে নির্জনে, আড়ালে থাকা আসনে, যা মৈথুনকর্মের উপযোগী, একাকী বসেন; এবং কোনো শ্রদ্ধেয় ও বিশ্বাসযোগ্য উপাসিকা তাঁকে দেখে তিন প্রকার অপরাধের যেকোনো একটির কথা বলেন—পরাজিকা, সংঘাদিশেষ অথবা পাচিত্তিয়; এবং সেই ভিক্ষু যদি সেখানে বসার কথা স্বীকার করেন, তবে তাঁকে সেই তিন প্রকার অপরাধের যেকোনো একটির অধীনে বিচার করতে হবে—পরাজিকা, সংঘাদিশেষ অথবা পাচিত্তিয়; অথবা সেই বিশ্বাসযোগ্য উপাসিকা যে অপরাধের কথা বলবেন, সেই অনুযায়ী সেই ভিক্ষুর বিচার করতে হবে। এই নিয়মটি অনিয়ত।


Dutiyaaniyatasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদ


2. Na heva kho pana paṭicchannaṃ āsanaṃ hoti nālaṃkammaniyaṃ, alañca kho hoti mātugāmaṃ duṭṭhullāhi vācāhi obhāsituṃ, yo pana bhikkhu tathārūpe āsane mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, tamenaṃ saddheyyavacasā upāsikā disvā dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena vadeyya saṅghādisesena vā pācittiyena vā, nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamāno dvinnaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo saṅghādisesena vā pācittiyena vā, yena vā sā saddheyyavacasā upāsikā vadeyya, tena so bhikkhu kāretabbo, ayampi dhammo aniyato.

২. যদি আসনটি আড়ালে না থাকে এবং মৈথুনকর্মের উপযোগীও না হয়, কিন্তু মহিলার সাথে অশালীন কথা বলার উপযোগী হয়; এবং কোনো ভিক্ষু যদি তেমন আসনে কোনো মহিলার সাথে নির্জনে একাকী বসেন; এবং কোনো শ্রদ্ধেয় ও বিশ্বাসযোগ্য উপাসিকা তাঁকে দেখে দুই প্রকার অপরাধের যেকোনো একটির কথা বলেন—সংঘাদিশেষ অথবা পাচিত্তিয়; এবং সেই ভিক্ষু যদি সেখানে বসার কথা স্বীকার করেন, তবে তাঁকে সেই দুই প্রকার অপরাধের যেকোনো একটির অধীনে বিচার করতে হবে—সংঘাদিশেষ অথবা পাচিত্তিয়; অথবা সেই বিশ্বাসযোগ্য উপাসিকা যে অপরাধের কথা বলবেন, সেই অনুযায়ী সেই ভিক্ষুর বিচার করতে হবে। এই নিয়মটিও অনিয়ত।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto dve aniyatā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আয়ুষ্মানগণ, দুটি অনিয়ত ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে নীরব, তাই আপনারা পরিশুদ্ধ। আমি এভাবেই এটি মনে রাখছি।


Aniyato niṭṭhito.

অনিয়ত অধ্যায় সমাপ্ত।


Nissaggiyapācittiyā

নিসর্গিক পাচিত্তিয়


Ime kho panāyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā

আয়ুষ্মানগণ, এই ত্রিশটি নিসর্গিক পাচিত্তিয়—


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Kathinasikkhāpadaṃ

কঠিন শিক্ষাপদ


1. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১. চীবর প্রস্তুত হওয়ার পর এবং কঠিন প্রত্যাহার করার পর, কোনো ভিক্ষু অনধিক দশ দিন পর্যন্ত অতিরিক্ত চীবর ধারণ করতে পারেন। সেই সময়সীমা অতিক্রম করলে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Udositasikkhāpadaṃ

উদোসিত শিক্ষাপদ


2. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২. চীবর প্রস্তুত হওয়ার পর এবং কঠিন প্রত্যাহার করার পর, কোনো ভিক্ষু যদি ভিক্ষুসংঘের সম্মতি ছাড়া নিজের ত্রি-চীবর থেকে পৃথক হয়ে এক রাতও অতিবাহিত করেন, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Akālacīvarasikkhāpadaṃ

অকালচীবর শিক্ষাপদ


3. Niṭṭhitacīvarasmiṃ [Pg.9] bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuno paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tena bhikkhunā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৩. চীবর প্রস্তুত হওয়ার পর এবং কঠিন প্রত্যাহার করার পর, যদি কোনো ভিক্ষুর অকালচীবর লাভ হয়, তবে ইচ্ছা করলে তিনি তা গ্রহণ করতে পারেন। গ্রহণ করার পর তা দ্রুত তৈরি করে নিতে হবে। যদি তা চীবর তৈরির জন্য পর্যাপ্ত না হয়, তবে চীবরের ঘাটতি পূরণের আশা থাকলে সেই ভিক্ষু অনধিক এক মাস পর্যন্ত সেই কাপড় রেখে দিতে পারেন। যদি ঘাটতি পূরণের আশা থাকা সত্ত্বেও তার চেয়ে বেশি সময় তা রেখে দেওয়া হয়, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Purāṇacīvarasikkhāpadaṃ

পুরাণচীবর শিক্ষাপদ


4. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā purāṇacīvaraṃ dhovāpeyya vā rajāpeyya vā ākoṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৪. যে কোনো ভিক্ষু যদি কোনো অনাত্মীয়া ভিক্ষুণী দ্বারা পুরাতন চীবর ধোয়ানো, রঙ করানো বা পেটানো করান, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Cīvarapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

চীবরপ্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ


5. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvaraṃ paṭiggaṇheyya aññatra pārivattakā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৫. যে কোনো ভিক্ষু যদি কোনো অনাত্মীয়া ভিক্ষুণীর হাত থেকে চীবর গ্রহণ করেন, বিনিময় ছাড়া, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ

অজ্ঞাতকবিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ


6. Yo pana bhikkhu aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, acchinnacīvaro vā hoti bhikkhu, naṭṭhacīvaro vā, ayaṃ tattha samayo.

৬. যে কোনো ভিক্ষু যদি কোনো অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নীর কাছে উপযুক্ত সময় ছাড়া চীবর যাচ্ঞা করেন, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। উপযুক্ত সময়টি হলো—যদি ভিক্ষুর চীবর ছিনতাই হয়ে যায় অথবা নষ্ট হয়ে যায়; এটিই সেখানে উপযুক্ত সময়।


Tatuttarisikkhāpadaṃ

তদুত্তরি শিক্ষাপদ


7. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৭. যদি কোনো অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নী অনেক চীবর দিয়ে সেই ভিক্ষুকে আমন্ত্রণ জানান, তবে সেই ভিক্ষু বড়জোর একটি অন্তর্বাস ও একটি উত্তরবাস চীবর গ্রহণ করতে পারেন। যদি তার চেয়ে বেশি গ্রহণ করেন, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

প্রথম উপক্খট শিক্ষাপদ


8. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādessāmī’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৮. আবার, কোনো ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে কোনো অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নী যদি চীবর ক্রয়ের জন্য অর্থ বা তহবিল প্রস্তুত করে রাখেন এই ভেবে যে—‘এই চীবর-তহবিল দিয়ে চীবর ক্রয় করে অমুক ভিক্ষুকে চীবর দান করব’; এবং সেই ভিক্ষু যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়েও সেখানে গিয়ে চীবর সম্পর্কে নিজের পছন্দ প্রকাশ করেন—‘আয়ুষ্মান, দয়া করে এই চীবর-তহবিল দিয়ে আমার জন্য এই রকম বা ওই রকম চীবর ক্রয় করে আমাকে দান করুন’—উত্তম চীবর পাওয়ার আকাঙ্ক্ষায়, তবে নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় উপক্খট শিক্ষাপদ


9. Bhikkhuṃ [Pg.10] paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৯. কোনো ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে যদি দুই জন অজ্ঞাত (আত্মীয় নয় এমন) গৃহপতি বা গৃহপত্নী পৃথক পৃথক চীবর-মূল্য প্রস্তুত করে রাখে এই ভেবে যে—'আমরা এই পৃথক চীবর-মূল্য দ্বারা পৃথক পৃথক চীবর ক্রয় করে অমুক নামের ভিক্ষুকে চীবর দান করব'; এবং সেই ভিক্ষু যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়ে তাদের কাছে গিয়ে ভালো চীবর পাওয়ার আশায় চীবর বিষয়ে প্রস্তাব করে যে—'মহোদয়গণ, আপনারা এই পৃথক চীবর-মূল্য দ্বারা এই প্রকার বা ওই প্রকার একটি চীবর ক্রয় করে আমাকে দান করলে খুব ভালো হয়, আপনারা উভয়ে মিলে একটি চীবর দিন'; তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Rājasikkhāpadaṃ

রাজ শিক্ষাপদ।


10. Bhikkhuṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, bhante, āyasmantaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātu āyasmā cīvaracetāpanna’’nti. Tena bhikkhunā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhūnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, bhante, āyasmā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyasmā kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikena, bhikkhave, bhikkhunā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamāno sārayamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtena uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūto uddissa tiṭṭhamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, tato ce uttari vāyamamāno taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No [Pg.11] ce abhinipphādeyya, yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

১০. কোনো ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে যদি রাজা, রাজকর্মচারী, ব্রাহ্মণ বা গৃহপতি কোনো দূতের মাধ্যমে চীবর-মূল্য পাঠান এই বলে যে—'এই চীবর-মূল্য দ্বারা চীবর ক্রয় করে অমুক নামের ভিক্ষুকে চীবর দান করো।' সেই দূত যদি সেই ভিক্ষুর নিকট এসে বলে—'ভন্তে, আপনার উদ্দেশ্যে এই চীবর-মূল্য আনা হয়েছে, আপনি এই চীবর-মূল্য গ্রহণ করুন।' তখন সেই ভিক্ষু কর্তৃক সেই দূতকে এভাবে বলা উচিত—'আবুসো (বন্ধু), আমরা চীবর-মূল্য গ্রহণ করি না; কিন্তু আমরা যথাসময়ে কল্পিত (অনুমোদিত) চীবর গ্রহণ করি।' সেই দূত যদি সেই ভিক্ষুকে বলে—'ভন্তের কি কোনো বৈয়াবৃত্যকর (সেবক) আছে?' চীবরপ্রার্থী ভিক্ষু কর্তৃক তখন আরামিক (আশ্রমের কর্মী) বা উপাসককে বৈয়াবৃত্যকর হিসেবে নির্দেশ করা উচিত—'আবুসো, ইনি ভিক্ষুদের বৈয়াবৃত্যকর।' সেই দূত যদি সেই বৈয়াবৃত্যকরকে বুঝিয়ে দিয়ে সেই ভিক্ষুর নিকট এসে বলে—'ভন্তে, আপনি যে বৈয়াবৃত্যকরকে নির্দেশ করেছিলেন, আমি তাকে বুঝিয়ে দিয়েছি। আপনি যথাসময়ে তার নিকট যাবেন, তিনি আপনাকে চীবর দান করবেন।' চীবরপ্রার্থী ভিক্ষু তখন সেই বৈয়াবৃত্যকরের নিকট গিয়ে দুই বা তিনবার চীবরের জন্য তাগাদা দেবেন বা স্মরণ করিয়ে দেবেন—'আবুসো, আমার চীবরের প্রয়োজন।' দুই বা তিনবার তাগাদা দিয়ে বা স্মরণ করিয়ে দিয়ে যদি সেই চীবর লাভ করতে পারেন, তবে তা ভালো। যদি লাভ করতে না পারেন, তবে চারবার, পাঁচবার বা সর্বোচ্চ ছয়বার নীরব থেকে চীবরের উদ্দেশ্যে দাঁড়িয়ে থাকতে হবে। চারবার, পাঁচবার বা সর্বোচ্চ ছয়বার নীরব থেকে দাঁড়িয়ে থাকার পর যদি সেই চীবর লাভ করতে পারেন, তবে তা ভালো। যদি তার চেয়ে বেশি চেষ্টা করে সেই চীবর লাভ করেন, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়। যদি লাভ করতে না পারেন, তবে যেখান থেকে চীবর-মূল্য আনা হয়েছিল, সেখানে নিজে গিয়ে বা দূত পাঠিয়ে বলতে হবে—'আপনারা যে ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে চীবর-মূল্য পাঠিয়েছিলেন, তা সেই ভিক্ষুর কোনো উপকারে আসেনি। আপনারা আপনাদের জিনিস ফেরত নিন, আপনাদের ধন যেন নষ্ট না হয়।' এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Kathinavaggo paṭhamo.

প্রথম কঠিন বর্গ।


Kosiyasikkhāpadaṃ

কোশিয় শিক্ষাপদ।


11. Yo pana bhikkhu kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১১. যে ভিক্ষু রেশম মিশ্রিত আসন (গালিচা) তৈরি করাবে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Suddhakāḷakasikkhāpadaṃ

শুদ্ধকালক শিক্ষাপদ।


12. Yo pana bhikkhu suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১২. যে ভিক্ষু কেবল কালো ভেড়ার লোম দ্বারা আসন তৈরি করাবে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Dvebhāgasikkhāpadaṃ

দ্বিভাগ শিক্ষাপদ।


13. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārayamānena dve bhāgā suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ ādātabbā, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ. Anādā ce bhikkhu dve bhāge suddhakāḷakānaṃ eḷakalomānaṃ, tatiyaṃ odātānaṃ, catutthaṃ gocariyānaṃ, navaṃ santhataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৩. নতুন আসন তৈরি করার সময় ভিক্ষু দুই ভাগ খাঁটি কালো ভেড়ার লোম, এক-তৃতীয়াংশ (তৃতীয় ভাগ) সাদা এবং এক-চতুর্থাংশ (চতুর্থ ভাগ) লালচে-বাদামী (গোচরীয়) লোম গ্রহণ করবেন। যদি কোনো ভিক্ষু দুই ভাগ খাঁটি কালো ভেড়ার লোম, এক-তৃতীয়াংশ সাদা এবং এক-চতুর্থাংশ লালচে-বাদামী লোম গ্রহণ না করে নতুন আসন তৈরি করায়, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Chabbassasikkhāpadaṃ

ছয় বৎসর শিক্ষাপদ।


14. Navaṃ pana bhikkhunā santhataṃ kārāpetvā chabbassāni dhāretabbaṃ, orena ce channaṃ vassānaṃ taṃ santhataṃ vissajjetvā vā avissajjetvā vā aññaṃ navaṃ santhataṃ kārāpeyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৪. ভিক্ষু নতুন আসন তৈরি করিয়ে তা ছয় বছর পর্যন্ত ব্যবহার করবেন। can keep for six years. ছয় বছরের কম সময়ের মধ্যে যদি তিনি সেই আসনটি ত্যাগ করে বা না করে, ভিক্ষুসংঘের সম্মতি ব্যতিরেকে অন্য একটি নতুন আসন তৈরি করান, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Nisīdanasanthatasikkhāpadaṃ

নিসীদন-আসন শিক্ষাপদ।


15. Nisīdanasanthataṃ pana bhikkhunā kārayamānena purāṇasanthatassa sāmantā sugatavidatthi ādātabbā dubbaṇṇakaraṇāya. Anādā ce bhikkhu purāṇasantha tassa [Pg.12] sāmantā sugatavidatthiṃ, navaṃ nisīdanasanthataṃ kārāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৫. ভিক্ষু যখন বসার আসন (নিসীদন) তৈরি করাবেন, তখন নতুন আসনের সৌন্দর্য নষ্ট করার জন্য (বিরূপকরণের জন্য) পুরাতন আসনের চারপাশ থেকে এক সুগত-বিঘত পরিমাণ অংশ কেটে নিয়ে তাতে জোড়া দেবেন। যদি কোনো ভিক্ষু পুরাতন আসনের চারপাশ থেকে এক সুগত-বিঘত পরিমাণ অংশ না নিয়ে নতুন বসার আসন তৈরি করায়, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Eḷakalomasikkhāpadaṃ

এড়কলোম (ভেড়ার লোম) শিক্ষাপদ।


16. Bhikkhuno paneva addhānamaggappaṭipannassa eḷakalomāni uppajjeyyuṃ, ākaṅkhamānena bhikkhunā paṭiggahetabbāni, paṭiggahetvā tiyojanaparamaṃ sahatthā haritabbāni asante hārake. Tato ce uttari hareyya, asantepi hārake, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৬. পথচলতি কোনো ভিক্ষু যদি ভেড়ার লোম লাভ করেন, তবে ইচ্ছা করলে তিনি তা গ্রহণ করতে পারেন। তা গ্রহণ করে যদি কোনো বহনকারী না থাকে, তবে তিনি নিজের হাতে সর্বোচ্চ তিন যোজন পর্যন্ত বহন করতে পারেন। বহনকারী না থাকলেও যদি তিনি তার চেয়ে বেশি দূর বহন করেন, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadaṃ

এড়কলোম ধৌতকরণ শিক্ষাপদ।


17. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā eḷakalomāni dhovāpeyya vā rajāpeyya vā vijaṭāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৭. যে ভিক্ষু কোনো অজ্ঞাত (আত্মীয় নয় এমন) ভিক্ষুণী দ্বারা ভেড়ার লোম ধোয়াবে, রং করাবে বা আঁচড়াবে (আঁশ ছাড়াবে), তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Rūpiyasikkhāpadaṃ

রূপ্য (রৌপ্য/টাকা) শিক্ষাপদ।


18. Yo pana bhikkhu jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৮. যে ভিক্ষু সোনা-রুপা (টাকা-পয়সা) নিজে গ্রহণ করে, অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করায় অথবা নিজের উদ্দেশ্যে রাখা সোনা-রুপা অনুমোদন করে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ

রূপ্য-সংব্যবহার (মুদ্রা লেনদেন) শিক্ষাপদ।


19. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৯. যে ভিক্ষু নানা প্রকার মুদ্রা বা অর্থের লেনদেন (ক্রয়-বিক্রয় বা বিনিময়) করে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Kayavikkayasikkhāpadaṃ

ক্রয়-বিক্রয় শিক্ষাপদ।


20. Yo pana bhikkhu nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২০. যে ভিক্ষু নানা প্রকার ক্রয়-বিক্রয়ে লিপ্ত হয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Kosiyavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় কোশিয় বর্গ।


Pattasikkhāpadaṃ

পাত্র শিক্ষাপদ।


21. Dasāhaparamaṃ atirekapatto dhāretabbo, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২১. অতিরিক্ত পাত্র সর্বোচ্চ দশ দিন পর্যন্ত রাখা যেতে পারে। সেই সময় অতিক্রম করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ

ঊনপঞ্চবন্ধন (পাঁচটির কম জোড়াতালিযুক্ত পাত্র) শিক্ষাপদ।


22. Yo pana bhikkhu ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tena bhikkhunā so patto bhikkhuparisāya nissajjitabbo[Pg.13], yo ca tassā bhikkhuparisāya pattapariyanto, so tassa bhikkhuno padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhu patto yāva bhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

২২. যে ভিক্ষু পাঁচটির কম জোড়াতালি থাকা সত্ত্বেও অন্য একটি নতুন পাত্র সংগ্রহ করবে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়। সেই ভিক্ষু কর্তৃক সেই পাত্রটি ভিক্ষুসংঘের নিকট উৎসর্গ করতে হবে। এবং সেই ভিক্ষুসংঘের মধ্যে যে পাত্রটি সবচেয়ে নিকৃষ্ট (সর্বশেষ), সেটি সেই ভিক্ষুকে দেওয়া হবে এই বলে—'ভিক্ষু, এটি তোমার পাত্র, এটি ভেঙে না যাওয়া পর্যন্ত তোমাকে ব্যবহার করতে হবে।' এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Bhesajjasikkhāpadaṃ

ভেষজ শিক্ষাপদ।


23. Yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৩. পীড়িত (অসুস্থ) ভিক্ষুদের সেবনের জন্য যেসকল ভেষজ রয়েছে, যেমন—ঘি, মাখন, তেল, মধু ও গুড়; সেগুলো গ্রহণ করে সর্বোচ্চ সাত দিন পর্যন্ত সঞ্চয় করে ভোগ করা যাবে। সেই সময় অতিক্রম করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ

বর্ষাশাটিকা (বর্ষাকালীন স্নানের বস্ত্র) শিক্ষাপদ।


24. ‘‘Māso seso gimhāna’’nti bhikkhunā vassikasāṭikacīvaraṃ pariyesitabbaṃ, ‘‘addhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāsetabbaṃ. Orena ce ‘‘māso seso gimhāna’’nti vassikasāṭikacīvaraṃ pariyeseyya, orena‘‘ddhamāso seso gimhāna’’nti katvā nivāseyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৪. 'গ্রীষ্মকালের এক মাস অবশিষ্ট থাকতে' ভিক্ষু বর্ষাশাটিকা চীবর অন্বেষণ করবেন এবং 'গ্রীষ্মকালের অর্ধেক মাস (১৫ দিন) অবশিষ্ট থাকতে' তা প্রস্তুত করে পরিধান করবেন। যদি গ্রীষ্মকালের এক মাসেরও বেশি সময় অবশিষ্ট থাকতে বর্ষাশাটিকা চীবর অন্বেষণ করেন অথবা অর্ধেক মাসেরও বেশি সময় অবশিষ্ট থাকতে তা প্রস্তুত করে পরিধান করেন, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ

চীবর হরণ (কেড়ে নেওয়া) শিক্ষাপদ।


25. Yo pana bhikkhu bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupito anattamano acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৫. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুকে নিজে চীবর দান করে, পরবর্তীতে ক্রুদ্ধ বা অসন্তুষ্ট হয়ে তা নিজে কেড়ে নেয় বা অন্যকে দিয়ে কাড়িয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Suttaviññattisikkhāpadaṃ

সূত্র বিজ্ঞপ্তি (সুতা চাওয়া) শিক্ষাপদ।


26. Yo pana bhikkhu sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৬. যে ভিক্ষু নিজে সুতা চেয়ে নিয়ে তাঁতিদের দ্বারা চীবর বুনিয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Mahāpesakārasikkhāpadaṃ

মহাপেশকার (তাঁতি) শিক্ষাপদ।


27. Bhikkhuṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra ce so bhikkhu pubbe appavārito tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho, āvuso, cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca, appitañca, suvītañca, suppavāyitañca, suvilekhitañca, suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti. Evañca so bhikkhu vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৭. কোনো ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করে যদি কোনো অজ্ঞাত (আত্মীয় নয় এমন) গৃহপতি বা গৃহপত্নী তাঁতিদের দ্বারা চীবর বুনিয়ে নেয়; এবং সেই ভিক্ষু যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়ে তাঁতিদের নিকট গিয়ে চীবর বিষয়ে প্রস্তাব করে যে—'আবুসো, এই চীবরটি আমার উদ্দেশ্যে বোনা হচ্ছে। আপনারা এটিকে দীর্ঘ, প্রশস্ত, ঘন, সুবিন্যস্ত, সুবোনা ও মসৃণ করুন। তাহলে হয়তো আমিও আপনাদের কিছু দেব।' এবং সেই ভিক্ষু যদি এ কথা বলে তাদের সামান্য কিছুও দান করে, এমনকি তা কেবল একবেলা আহারের (পিণ্ডপাত) সমানও হয়, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Accekacīvarasikkhāpadaṃ

অত্যয়িক চীবর (জরুরি চীবর) শিক্ষাপদ।


28. Dasāhānāgataṃ [Pg.14] kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuno paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānena bhikkhunā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৮. কার্তিকী পূর্ণিমা (বর্ষাবাসের তিন মাসের পূর্ণিমা) আসতে দশ দিন বাকি থাকতে যদি কোনো ভিক্ষুর জরুরি চীবর (অত্যয়িক চীবর) উৎপন্ন হয়, তবে জরুরি মনে করে ভিক্ষু তা গ্রহণ করতে পারেন। তা গ্রহণ করে চীবর দানের সময় পর্যন্ত তা রেখে দেওয়া যাবে। যদি তার চেয়ে বেশি সময় রেখে দেওয়া হয়, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Sāsaṅkasikkhāpadaṃ

সশঙ্ক (ভীতিকর বাসস্থান) শিক্ষাপদ।


29. Upavassaṃ kho pana kattikapuṇṇamaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto ākaṅkhamāno tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ cīvaraṃ antaraghare nikkhipeyya, siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo tena cīvarena vippavāsāya, chārattaparamaṃ tena bhikkhunā tena cīvarena vippavasitabbaṃ. Tato ce uttari vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৯. কার্তিকী পূর্ণিমার পর, যেসকল অরণ্যবাস (বনের বাসস্থান) সশঙ্ক (ভীতিকর) ও বিপজ্জনক বলে গণ্য, সেইরূপ বাসস্থানে অবস্থানকারী ভিক্ষু ইচ্ছা করলে তাঁর ত্রিচীবরের যেকোনো একটি চীবর কোনো গৃহস্থের ঘরে রেখে আসতে পারেন। এবং সেই চীবর ছাড়া থাকার যদি কোনো কারণ থাকে, তবে সেই ভিক্ষু সর্বোচ্চ sechs (ছয়) রাত পর্যন্ত সেই চীবর ছাড়া থাকতে পারেন। যদি ভিক্ষুসংঘের সম্মতি ব্যতিরেকে তার চেয়ে বেশি সময় চীবর ছাড়া থাকেন, তবে তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Pariṇatasikkhāpadaṃ

পরিণত (সংঘের লাভ নিজের দিকে ঘোরানো) শিক্ষাপদ।


30. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৩০. যে ভিক্ষু জেনে-বুঝে সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত লাভ নিজের দিকে ঘুরিয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Pattavaggo tatiyo.

তৃতীয় পাত্র বর্গ।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আয়ুষ্মানগণ, ত্রিশটি নিসর্গীয় পাচিত্তিয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে নীরব, তাই আপনারা পরিশুদ্ধ; আমি এভাবেই এটি মনে রাখছি।


Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā.

নিসর্গীয় পাচিত্তিয় সমাপ্ত।


Suddhapācittiyā

শুদ্ধ পাচিত্তিয়।


Ime kho panāyasmanto dvenavuti pācittiyā

আয়ুষ্মানগণ, এই বিরানব্বইটি (৯২) পাচিত্তিয়—


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Musāvādasikkhāpadaṃ

মৃষাবাদ (মিথ্যা বলা) শিক্ষাপদ।


1. Sampajānamusāvāde pācittiyaṃ.

১. জেনে-বুঝে মিথ্যা বললে পাচিত্তিয় হয়।


Omasavādasikkhāpadaṃ

ওমাসবাদ শিক্ষাপদ


2. Omasavāde pācittiyaṃ.

২. ওমাসবাদে (অপমানজনক বা গালিগালাজপূর্ণ কথা বললে) পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Pesuññasikkhāpadaṃ

পেসুঞ্ঞ শিক্ষাপদ


3. Bhikkhupesuññe [Pg.15] pācittiyaṃ.

৩. ভিক্ষুর বিরুদ্ধে চোগলখোরি (পেসুঞ্ঞ) করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Padasodhammasikkhāpadaṃ

পদসোধম্ম শিক্ষাপদ


4. Yo pana bhikkhu anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

৪. যে ভিক্ষু কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তিকে পদানুসারে (শব্দে শব্দে) ধর্ম শিক্ষা দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ

প্রথম সহশয্যা শিক্ষাপদ


5. Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৫. যে ভিক্ষু কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তির সাথে দুই বা তিন রাতের বেশি সহশয্যা (একত্রে শয়ন) করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় সহশয্যা শিক্ষাপদ


6. Yo pana bhikkhu mātugāmena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৬. যে ভিক্ষু কোনো স্ত্রীলোকের সাথে সহশয্যা (একত্রে শয়ন) করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dhammadesanāsikkhāpadaṃ

ধর্মদেশনা শিক্ষাপদ


7. Yo pana bhikkhu mātugāmassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā purisaviggahena, pācittiyaṃ.

৭. যে ভিক্ষু কোনো বুদ্ধিমান পুরুষ মানুষের উপস্থিতি ব্যতীত কোনো স্ত্রীলোককে পাঁচ বা ছয় বাক্যের অধিক ধর্মদেশনা করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Bhūtārocanasikkhāpadaṃ

ভূত আরোচনা শিক্ষাপদ


8. Yo pana bhikkhu anupasampannassa uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ.

৮. যে ভিক্ষু কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তির কাছে নিজের অতিমানবীয় গুণের (উত্তর-মনুষ্যধর্ম) কথা প্রকাশ করবেন, তা সত্য হলেও তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ

দুট্ঠুল্লা আরোচনা শিক্ষাপদ


9. Yo pana bhikkhu bhikkhussa duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannassa āroceyya aññatra bhikkhusammutiyā, pācittiyaṃ.

৯. যে ভিক্ষু সংঘের সম্মতি ব্যতীত কোনো ভিক্ষুর গুরুতর অপরাধের (দুট্ঠুল্লা আপত্তি) কথা কোনো অনুপসম্পন্ন ব্যক্তির কাছে প্রকাশ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ

পথবী খনন শিক্ষাপদ


10. Yo pana bhikkhu pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā pācittiyaṃ.

১০. যে ভিক্ষু নিজে মাটি খনন করবেন বা অন্যকে দিয়ে খনন করাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Musāvādavaggo paṭhamo.

প্রথম মুষাবাদ বর্গ।


Bhūtagāmasikkhāpadaṃ

ভূতগাম শিক্ষাপদ


11. Bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ.

১১. উদ্ভিদ বা গাছপালা ধ্বংস করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Aññavādakasikkhāpadaṃ

অঞ্ঞবাদক শিক্ষাপদ


12. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ.

১২. ভিন্ন কথা বলে এড়িয়ে গেলে এবং অন্যকে বিরক্ত বা হয়রানি করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ

উজ্ঝাপনক শিক্ষাপদ


13. Ujjhāpanake[Pg.16], khiyyanake pācittiyaṃ.

১৩. অন্যের প্রতি অসন্তোষ প্রকাশ করলে এবং নিন্দা বা দোষারোপ করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ

প্রথম শয্যাসন শিক্ষাপদ


14. Yo pana bhikkhu saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

১৪. যে ভিক্ষু সংঘের মালিকানাধীন খাট, চেয়ার, গদি বা মোড়া খোলা জায়গায় নিজে পেতে বা অন্যকে দিয়ে পাতানোর পর, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় তা নিজে তুলে রাখবেন না বা অন্যকে দিয়ে তোলানোর ব্যবস্থা করবেন না, অথবা কাউকে না জানিয়ে চলে যাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদ


15. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

১৫. যে ভিক্ষু সংঘের বিহারে বিছানা নিজে পেতে বা অন্যকে দিয়ে পাতানোর পর, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় তা নিজে গুটিয়ে রাখবেন না বা অন্যকে দিয়ে গোটানোর ব্যবস্থা করবেন না, অথবা কাউকে না জানিয়ে চলে যাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Anupakhajjasikkhāpadaṃ

অনুপখজ্জ শিক্ষাপদ


16. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassa sambādho bhavissati, so pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

১৬. যে ভিক্ষু সংঘের বিহারে পূর্বেই অবস্থানকারী কোনো ভিক্ষুর কথা জেনেও, "যার অসুবিধা হবে সে চলে যাবে"—কেবল এই উদ্দেশ্যেই তাঁর পাশে জোরপূর্বক নিজের বিছানা পাতবেন, অন্য কোনো কারণে নয়, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

নিক্কড্ডহন শিক্ষাপদ


17. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ kupito anattamano saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

১৭. যে ভিক্ষু ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে কোনো ভিক্ষুকে সংঘের বিহার থেকে বের করে দেবেন বা অন্যকে দিয়ে বের করাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ

বেহাসকুটি শিক্ষাপদ


18. Yo pana bhikkhu saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

১৮. যে ভিক্ষু সংঘের বিহারের দোতলার ঘরে আলগা পায়াবিশিষ্ট খাটে বা চেয়ারে বসবেন বা শোবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Mahallakavihārasikkhāpadaṃ

মহল্লক বিহার শিক্ষাপদ


19. Mahallakaṃ pana bhikkhunā vihāraṃ kārayamānena yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitena adhiṭṭhātabbaṃ, tato ce uttari appaharitepi ṭhito adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ.

১৯. কোনো ভিক্ষু যখন বড় বিহার নির্মাণ করাবেন, তখন দরজা লাগানোর জন্য, জানালা বা আলো চলাচলের পথ তৈরি করার জন্য এবং দুই বা তিন স্তর ছাদ বা প্লাস্টার করার জন্য শস্যহীন বা সবুজ উদ্ভিদহীন স্থানে দাঁড়িয়ে তদারকি করতে পারেন। যদি তিনি এর চেয়ে বেশি তদারকি করেন, এমনকি শস্যহীন স্থানে দাঁড়িয়েও করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ

সপ্পাণক শিক্ষাপদ


20. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ.

২০. যে ভিক্ষু জেনে-বুঝে সজীব প্রাণীযুক্ত জল ঘাস বা মাটির ওপর ঢালবেন বা ঢালাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Bhūtagāmavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় ভূতগাম বর্গ।


Ovādasikkhāpadaṃ

ওবাদ শিক্ষাপদ


21. Yo [Pg.17] pana bhikkhu asammato bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ.

২১. যে ভিক্ষু সংঘ কর্তৃক মনোনীত বা অনুমোদিত না হয়ে ভিক্ষুণীদের উপদেশ দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Atthaṅgatasikkhāpadaṃ

অত্থঙ্গত শিক্ষাপদ


22. Sammatopi ce bhikkhu atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovadeyya, pācittiyaṃ.

২২. সংঘ কর্তৃক মনোনীত হওয়া সত্ত্বেও যদি কোনো ভিক্ষু সূর্যাস্তের পর ভিক্ষুণীদের উপদেশ দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Bhikkhunupassayasikkhāpadaṃ

ভিক্ষুণুপস্সয় শিক্ষাপদ


23. Yo pana bhikkhu bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā bhikkhuniyo ovadeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānā hoti bhikkhunī, ayaṃ tattha samayo.

২৩. যে ভিক্ষু উপযুক্ত সময় ব্যতীত ভিক্ষুণী আশ্রমে গিয়ে ভিক্ষুণীদের উপদেশ দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। উপযুক্ত সময়টি হলো: যদি কোনো ভিক্ষুণী অসুস্থ থাকেন; এটিই সেখানে উপযুক্ত সময়।


Āmisasikkhāpadaṃ

আমিস শিক্ষাপদ


24. Yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘āmisahetu therā bhikkhū bhikkhuniyo ovadantī’’ti, pācittiyaṃ.

২৪. যে ভিক্ষু এই কথা বলবেন যে, "স্থবির ভিক্ষুগণ বস্তুগত লাভের (আমিস) আশায় ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিচ্ছেন", তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Cīvaradānasikkhāpadaṃ

চীবরদান শিক্ষাপদ


25. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ dadeyya aññatra pārivattakā, pācittiyaṃ.

২৫. যে ভিক্ষু কোনো আত্মীয় নয় এমন ভিক্ষুণীকে চীবর দান করবেন, বিনিময় ব্যতীত, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ

চীবর সীবন শিক্ষাপদ


26. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā cīvaraṃ sibbeyya vā sibbāpeyya vā, pācittiyaṃ.

২৬. যে ভিক্ষু কোনো আত্মীয় নয় এমন ভিক্ষুণীর চীবর সেলাই করবেন বা অন্যকে দিয়ে সেলাই করাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Saṃvidhānasikkhāpadaṃ

সংবিধান শিক্ষাপদ


27. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, satthagamanīyo hoti maggo, sāsaṅkasammato, sappaṭibhayo, ayaṃ tattha samayo.

২৭. যে ভিক্ষু কোনো ভিক্ষুণীর সাথে পূর্বপরিকল্পনা করে একই পথে যাত্রা করবেন, এমনকি এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে যাওয়ার জন্যও, উপযুক্ত সময় ব্যতীত, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। উপযুক্ত সময়টি হলো: যদি পথটি কাফেলার সাথে যাওয়ার মতো হয়, যা বিপজ্জনক ও আশঙ্কাজনক বলে গণ্য; এটিই সেখানে উপযুক্ত সময়।


Nāvābhiruhanasikkhāpadaṃ

নাবাবিরোহণ শিক্ষাপদ


28. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhāya ekaṃ nāvaṃ abhiruheyya uddhaṃgāminiṃ vā adhogāminiṃ vā aññatra tiriyaṃ taraṇāya, pācittiyaṃ.

২৮. যে ভিক্ষু কোনো ভিক্ষুণীর সাথে পূর্বপরিকল্পনা করে একই নৌকায় আরোহণ করবেন, তা উজান বা ভাটি যে কোনো দিকেই হোক না কেন, কেবল আড়াআড়িভাবে নদী পার হওয়া ব্যতীত, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paripācitasikkhāpadaṃ

পরিপাচিত শিক্ষাপদ


29. Yo [Pg.18] pana bhikkhu jānaṃ bhikkhuniparipācitaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjeyya aññatra pubbe gihisamārambhā, pācittiyaṃ.

২৯. যে ভিক্ষু জেনে-বুঝে কোনো ভিক্ষুণী দ্বারা প্ররোচিত বা অনুরোধকৃত পিণ্ডপাত (খাদ্য) গ্রহণ করবেন, গৃহস্থদের দ্বারা পূর্বেই প্রস্তুতকৃত হওয়া ব্যতীত, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rahonisajjasikkhāpadaṃ

রহোনিসজ্জা শিক্ষাপদ


30. Yo pana bhikkhu bhikkhuniyā saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৩০. যে ভিক্ষু কোনো ভিক্ষুণীর সাথে নির্জনে একাকী বসবেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ovādavaggo tatiyo.

ওবাদবর্গ - তৃতীয়।


Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ

আবসথপিণ্ড শিক্ষাপদ।


31. Agilānena bhikkhunā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৩১. অসুস্থ নন এমন ভিক্ষু কর্তৃক একটি আবসথপিণ্ড (পান্থশালার খাদ্য) ভোজন করা উচিত। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি ভোজন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ

গণভোজন শিক্ষাপদ।


32. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo.

৩২. বিশেষ সময় ব্যতীত গণভোজন করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। সেখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: অসুস্থতার সময়, চীবর দানের সময়, চীবর তৈরির সময়, দীর্ঘ পথ ভ্রমণের সময়, নৌকায় আরোহণের সময়, মহাসময় (উৎসবের সময়), শ্রমণদের ভোজনের সময়—এগুলোই সেখানে বিশেষ সময়।


Paramparabhojanasikkhāpadaṃ

পরম্পরভোজন শিক্ষাপদ।


33. Paramparabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

৩৩. বিশেষ সময় ব্যতীত পরম্পরভোজন করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। সেখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: অসুস্থতার সময়, চীবর দানের সময়, চীবর তৈরির সময়—এগুলোই সেখানে বিশেষ সময়।


Kāṇamātusikkhāpadaṃ

কাণমাতা শিক্ষাপদ।


34. Bhikkhuṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānena bhikkhunā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

৩৪. কোনো ভিক্ষু কোনো কুলে (পরিবারে) উপস্থিত হলে যদি তাকে পিঠা বা ছাতু দিয়ে নিমন্ত্রণ করা হয়, তবে ইচ্ছুক ভিক্ষু দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ করে গ্রহণ করতে পারেন। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি গ্রহণ করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ করে গ্রহণ করার পর, সেখান থেকে নিয়ে গিয়ে ভিক্ষুদের সাথে ভাগ করে ভোগ করতে হবে—এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadaṃ

প্রথম প্রবারণা শিক্ষাপদ।


35. Yo pana bhikkhu bhuttāvī pavārito anatirittaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

৩৫. যে ভিক্ষু ভোজন শেষ করে তৃপ্ত হয়েছেন (খাদ্য প্রত্যাখ্যান করেছেন), তিনি যদি অতিরিক্ত (উচ্ছিষ্ট বা অবশিষ্ট নয় এমন) খাদ্য বা ভোজ্য চর্বণ বা ভোজন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyapavāraṇāsikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় প্রবারণা শিক্ষাপদ।


36. Yo [Pg.19] pana bhikkhu bhikkhuṃ bhuttāviṃ pavāritaṃ anatirittena khādanīyena vā bhojanīyena vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya ‘‘handa bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti jānaṃ āsādanāpekkho, bhuttasmiṃ pācittiyaṃ.

৩৬. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষু ভোজন শেষ করে তৃপ্ত হয়েছেন জেনেও, তাকে দোষারোপ বা বিরক্ত করার উদ্দেশ্যে 'নিন ভিক্ষু, চর্বণ করুন বা ভোজন করুন' বলে অতিরিক্ত নয় এমন খাদ্য বা ভোজ্য দ্বারা নিমন্ত্রণ করেন, তবে সেই ভিক্ষু ভোজন করলে (নিমন্ত্রণকারী ভিক্ষুর) পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Vikālabhojanasikkhāpadaṃ

বিকালভোজন শিক্ষাপদ।


37. Yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

৩৭. যে ভিক্ষু বিকালে (মধ্যাহ্নের পর থেকে পরদিন অরুণোদয় পর্যন্ত সময়ে) খাদ্য বা ভোজ্য চর্বণ বা ভোজন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sannidhikārakasikkhāpadaṃ

সন্নিধিকারক শিক্ষাপদ।


38. Yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

৩৮. যে ভিক্ষু সঞ্চিত করে রাখা খাদ্য বা ভোজ্য চর্বণ বা ভোজন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṇītabhojanasikkhāpadaṃ

প্রণীতভোজন শিক্ষাপদ।


39. Yāni kho pana tāni paṇītabhojanāni, seyyathidaṃ – sappi, navanītaṃ, telaṃ, madhu, phāṇitaṃ, maccho, maṃsaṃ, khīraṃ, dadhi. Yo pana bhikkhu evarūpāni paṇītabhojanāni agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৩৯. যেসব প্রণীত (উত্তম) ভোজন রয়েছে, যেমন—ঘি, মাখন, তেল, মধু, গুড়, মাছ, মাংস, দুধ, দই; কোনো ভিক্ষু যদি অসুস্থ না হয়ে নিজের জন্য এই রূপ প্রণীত ভোজন চেয়ে নিয়ে ভোজন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dantaponasikkhāpadaṃ

দন্তপোন শিক্ষাপদ।


40. Yo pana bhikkhu adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ.

৪০. যে ভিক্ষু জল ও দন্তপোন (দাঁতন) ব্যতীত অন্য কোনো অদত্ত (যা দেওয়া হয়নি এমন) আহার্য মুখে গ্রহণ করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Bhojanavaggo catuttho.

ভোজনবর্গ - চতুর্থ।


Acelakasikkhāpadaṃ

অচেলক শিক্ষাপদ।


41. Yo pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ.

৪১. যে ভিক্ষু কোনো অচেলক (নগ্ন পরিব্রাজক), পরিব্রাজক বা পরিব্রাজিকাকে নিজের হাতে খাদ্য বা ভোজ্য দান করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Uyyojanasikkhāpadaṃ

উয্যোজন শিক্ষাপদ।


42. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ ‘‘ehāvuso, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassa dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāvuso, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekakassa me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

৪২. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুকে 'আসুন বন্ধু, আমরা পিণ্ডাচরণের জন্য গ্রামে বা নগরে প্রবেশ করি' বলে তাকে খাদ্য দান করিয়ে বা না করিয়ে এই বলে বিদায় করে দেন যে, 'যান বন্ধু, আপনার সাথে কথা বলা বা বসা আমার জন্য আরামদায়ক নয়, একাকী কথা বলা বা বসা আমার জন্য আরামদায়ক'—কেবল এই কারণ দেখিয়ে অন্য কোনো কারণ ছাড়া, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sabhojanasikkhāpadaṃ

সভোজন শিক্ষাপদ।


43. Yo [Pg.20] pana bhikkhu sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৪৩. যে ভিক্ষু ভোজনরত পরিবারে জোরপূর্বক প্রবেশ করে আসন গ্রহণ করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ

রহোপটিচ্ছন্ন শিক্ষাপদ।


44. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৪৪. যে ভিক্ষু কোনো মহিলার সাথে নির্জনে আবৃত (আড়াল করা) আসনে উপবেশন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rahonisajjasikkhāpadaṃ

রহোনিসজ্জ শিক্ষাপদ।


45. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ eko ekāya raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৪৫. যে ভিক্ষু কোনো মহিলার সাথে নির্জনে একাকী উপবেশন করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Cārittasikkhāpadaṃ

চারিত্ত শিক্ষাপদ।


46. Yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

৪৬. যে ভিক্ষু নিমন্ত্রিত হয়ে ভোজন গ্রহণ করার পর, উপস্থিত অন্য ভিক্ষুকে না জানিয়ে, ভোজনের পূর্বে বা পরে পরিবারসমূহে যাতায়াত করেন, বিশেষ সময় ব্যতীত, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। সেখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: চীবর দানের সময়, চীবর তৈরির সময়—এগুলোই সেখানে বিশেষ সময়।


Mahānāmasikkhāpadaṃ

মহানাম শিক্ষাপদ।


47. Agilānena bhikkhunā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ.

৪৭. অসুস্থ নন এমন ভিক্ষু কর্তৃক চার মাসের জন্য চীবরাদি প্রত্যয়ের প্রবারণা (নিমন্ত্রণ) গ্রহণ করা উচিত, পুনরায় প্রবারণা বা নিত্য প্রবারণা ব্যতীত। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি গ্রহণ করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ

উয্যুত্তসেনা শিক্ষাপদ।


48. Yo pana bhikkhu uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

৪৮. যে ভিক্ষু যুদ্ধযাত্রা বা কুচকাওয়াজের জন্য প্রস্তুত সৈন্যদল দেখতে যান, উপযুক্ত কারণ ব্যতীত, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Senāvāsasikkhāpadaṃ

সেনাবাস শিক্ষাপদ।


49. Siyā ca tassa bhikkhuno kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tena bhikkhunā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ.

৪৯. যদি সেই ভিক্ষুর সৈন্যদলে যাওয়ার কোনো কারণ থাকে, তবে তিনি সৈন্যদলে দুই বা তিন রাত বাস করতে পারেন। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি সময় বাস করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Uyyodhikasikkhāpadaṃ

উয্যোধিক শিক্ষাপদ।


50. Dirattatirattaṃ ce bhikkhu senāya vasamāno uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

৫০. যদি ভিক্ষু সৈন্যদলে দুই বা তিন রাত বাস করার সময় যুদ্ধক্ষেত্র, সৈন্য সমাবেশ, ব্যূহ রচনা বা সৈন্য পরিদর্শন দেখতে যান, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Acelakavaggo pañcamo.

অচেলকবর্গ - পঞ্চম।


Surāpānasikkhāpadaṃ

সুরাপান শিক্ষাপদ।


51. Surāmerayapāne [Pg.21] pācittiyaṃ.

৫১. সুরা ও মদ্য পানে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ

অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষাপদ।


52. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ.

৫২. আঙুল দিয়ে সুড়সুড়ি দিলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Hasadhammasikkhāpadaṃ

হসধম্ম শিক্ষাপদ।


53. Udake hasadhamme pācittiyaṃ.

৫৩. জলে হাস্যকৌতুক বা জলক্রীড়া করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Anādariyasikkhāpadaṃ

অনাদর শিক্ষাপদ।


54. Anādariye pācittiyaṃ.

৫৪. অনাদর বা অবজ্ঞা প্রদর্শন করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ

ভিংসাপন শিক্ষাপদ।


55. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ.

৫৫. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুকে ভয় দেখান, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Jotisikkhāpadaṃ

জোতি শিক্ষাপদ।


56. Yo pana bhikkhu agilāno visibbanāpekkho jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

৫৬. যে ভিক্ষু অসুস্থ না হয়ে, শরীর গরম করার উদ্দেশ্যে আগুন জ্বালেন বা জ্বালান, উপযুক্ত কারণ ব্যতীত, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Nahānasikkhāpadaṃ

স্নান শিক্ষাপদ।


57. Yo pana bhikkhu orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo.

৫৭. যে ভিক্ষু পক্ষকালের (অর্ধ মাসের) কম সময়ের মধ্যে স্নান করেন, বিশেষ সময় ব্যতীত, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। সেখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: 'গ্রীষ্মের অবশিষ্ট দেড় মাস' এবং 'বর্ষার প্রথম মাস'—এই আড়াই মাস হলো উষ্ণ সময়, দাহের সময়, অসুস্থতার সময়, কাজের সময়, দীর্ঘ পথ ভ্রমণের সময়, ঝড়-বৃষ্টির সময়—এগুলোই সেখানে বিশেষ সময়।


Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ

দুবর্ণকরণ শিক্ষাপদ।


58. Navaṃ pana bhikkhunā cīvaralābhena tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhu tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৫৮. ভিক্ষু কর্তৃক নতুন চীবর লাভ হলে তিনটি দুবর্ণকরণের (রং বিকৃত করার) যেকোনো একটি গ্রহণ করতে হবে—নীল (সবুজ বা নীল), কাদা-রং বা কালচে-শ্যামল রং। যদি ভিক্ষু তিনটি দুবর্ণকরণের যেকোনো একটি গ্রহণ না করে নতুন চীবর পরিধান বা ব্যবহার করেন, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Vikappanasikkhāpadaṃ

বিকল্পন শিক্ষাপদ।


59. Yo pana bhikkhu bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৫৯. যে ভিক্ষু কোনো ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, শিক্ষমান, শ্রামণের বা শ্রামণেরীকে নিজে চীবর বিকল্পন (উৎসর্গ) করে, তা প্রত্যাহার না করেই ভোগ করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Apanidhānasikkhāpadaṃ

অপনিধান শিক্ষাপদ।


60. Yo [Pg.22] pana bhikkhu bhikkhussa pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhopi, pācittiyaṃ.

৬০. যে ভিক্ষু কোনো ভিক্ষুর পাত্র, চীবর, নিসীদন (আসন), সূঁচদানি বা কটিবন্ধনী নিজে লুকিয়ে রাখেন বা অন্যকে দিয়ে লুকান, এমনকি পরিহাসের ছলেও যদি তা করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Surāpānavaggo chaṭṭho.

সুরাপান বর্গ ষষ্ঠ।


Sañciccasikkhāpadaṃ

সঞ্চিচ্চ শিক্ষাপদ।


61. Yo pana bhikkhu sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ.

৬১. যে ভিক্ষু সজ্ঞানে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ

সপ্পাণক শিক্ষাপদ।


62. Yo pana bhikkhu jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৬২. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে সপ্রাণক (জীবযুক্ত) জল ব্যবহার করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ukkoṭanasikkhāpadaṃ

উক্কোটন শিক্ষাপদ।


63. Yo pana bhikkhu jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ.

৬৩. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে ধর্মসম্মতভাবে মীমাংসিত কোনো অধিকরণকে পুনরায় বিচারের জন্য উত্থাপন করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Duṭṭhullasikkhāpadaṃ

দুট্ঠুল্ল শিক্ষাপদ।


64. Yo pana bhikkhu bhikkhussa jānaṃ duṭṭhullaṃ āpattiṃ paṭicchādeyya, pācittiyaṃ.

৬৪. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুর গুরুতর অপরাধ জেনে-শুনে গোপন করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ūnavīsativassasikkhāpadaṃ

ঊনবীশতিবর্ষ শিক্ষাপদ।


65. Yo pana bhikkhu jānaṃ ūnavīsativassaṃ puggalaṃ upasampādeyya, so ca puggalo anupasampanno, te ca bhikkhū gārayhā, idaṃ tasmiṃ pācittiyaṃ.

৬৫. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে বিশ বছরের কম বয়সী কোনো ব্যক্তিকে উপসম্পদা প্রদান করেন, সেই ব্যক্তির উপসম্পদা অসিদ্ধ হয় এবং সেই উপসম্পদাদানকারী ভিক্ষুগণ নিন্দনীয় হন; এটি তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ।


Theyyasatthasikkhāpadaṃ

থেয্যসত্থ শিক্ষাপদ।


66. Yo pana bhikkhu jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

৬৬. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে কোনো চোর-দলের সাথে একযোগে যাত্রা করার সিদ্ধান্ত নিয়ে একই পথে ভ্রমণ করেন, এমনকি এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রাম পর্যন্তও যান, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Saṃvidhānasikkhāpadaṃ

সংবিধান শিক্ষাপদ।


67. Yo pana bhikkhu mātugāmena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

৬৭. যে ভিক্ষু কোনো মহিলার সাথে একযোগে যাত্রা করার সিদ্ধান্ত নিয়ে একই পথে ভ্রমণ করেন, এমনকি এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রাম পর্যন্তও যান, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ariṭṭhasikkhāpadaṃ

অরিট্ঠ শিক্ষাপদ।


68. Yo [Pg.23] pana bhikkhu evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so bhikkhu bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māyasmā evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca so bhikkhu bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so bhikkhu bhikkhūhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamāno taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

৬৮. যদি কোনো ভিক্ষু এমন বলেন— ‘ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক দেশিত ধর্মকে আমি যেভাবে বুঝি, তাতে ভগবান যেসব বিষয়কে অন্তরায়িক (অন্তরায় সৃষ্টিকারী) ধর্ম বলেছেন, সেগুলো সেবন করলে কোনো অন্তরায় ঘটে না’; তখন ভিক্ষুগণ সেই ভিক্ষুকে এভাবে বলবেন— ‘আয়ুষ্মান, এমন বলবেন না। ভগবানকে মিথ্যা অপবাদ দেবেন না। ভগবানের প্রতি মিথ্যা অপবাদ দেওয়া ভালো নয়। ভগবান কখনো এমন কথা বলতে পারেন না। হে আয়ুষ্মান, ভগবান বহু উপায়ে অন্তরায়িক ধর্মসমূহকে অন্তরায় সৃষ্টিকারী হিসেবে বর্ণনা করেছেন এবং সেগুলো সেবন করলে অবশ্যই অন্তরায় ঘটে।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষু নিজের মত আঁকড়ে ধরে থাকেন, তবে সেই মত পরিত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুগণ তাঁকে তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। তিনবার অনুশাসন করার পর যদি তিনি তা পরিত্যাগ করেন, তবে ভালো। আর যদি পরিত্যাগ না করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ

উক্খিত্তসম্ভোগ শিক্ষাপদ।


69. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathāvādinā bhikkhunā akaṭānudhammena taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhena saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৬৯. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে সেই রূপ মত পোষণকারী, ধর্মের অনুসারী আচরণ না করা এবং সেই ভুল দৃষ্টি পরিত্যাগ না করা কোনো ভিক্ষুর সাথে একত্রে আহার করেন, সহবাস করেন বা একই সাথে শয়ন করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Kaṇṭakasikkhāpadaṃ

কণ্টক শিক্ষাপদ।


70. Samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘māvuso, samaṇuddesa evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāvuso, samaṇuddesa antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti, evañca so samaṇuddeso bhikkhūhi vuccamāno tatheva paggaṇheyya, so samaṇuddeso bhikkhūhi evamassa vacanīyo ‘‘ajjatagge te, āvuso, samaṇuddesa na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññe samaṇuddesā labhanti bhikkhūhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yo pana bhikkhu jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

৭০. যদি কোনো শ্রমণোদ্দেশ এমন বলেন— ‘ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক দেশিত ধর্মকে আমি যেভাবে বুঝি, তাতে ভগবান যেসব বিষয়কে অন্তরায়িক (অন্তরায় সৃষ্টিকারী) ধর্ম বলেছেন, সেগুলো সেবন করলে কোনো অন্তরায় ঘটে না’; তখন ভিক্ষুগণ সেই শ্রমণোদ্দেশকে এভাবে বলবেন— ‘হে শ্রমণোদ্দেশ, এমন বলবেন না। ভগবানকে মিথ্যা অপবাদ দেবেন না। ভগবানের প্রতি মিথ্যা অপবাদ দেওয়া ভালো নয়। ভগবান কখনো এমন কথা বলতে পারেন না। হে শ্রমণোদ্দেশ, ভগবান বহু উপায়ে অন্তরায়িক ধর্মসমূহকে অন্তরায় সৃষ্টিকারী হিসেবে বর্ণনা করেছেন এবং সেগুলো সেবন করলে অবশ্যই অন্তরায় ঘটে।’ ভিক্ষুগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই শ্রমণোদ্দেশ নিজের মত আঁকড়ে ধরে থাকেন, তবে ভিক্ষুগণ তাঁকে বলবেন— ‘হে শ্রমণোদ্দেশ, আজ থেকে তুমি ভগবান বুদ্ধকে তোমার শাস্তা বলে উল্লেখ করতে পারবে না। অন্যান্য শ্রমণোদ্দেশগণ ভিক্ষুদের সাথে দুই বা তিন রাত একত্রে শয়ন করার যে অধিকার লাভ করেন, তাও তোমার জন্য আর থাকবে না। দূর হও, চলে যাও, বিনষ্ট হও।’ যে ভিক্ষু জেনে-শুনে এভাবে বহিষ্কৃত কোনো শ্রমণোদ্দেশকে প্ররোচিত করেন, তাঁর সেবা গ্রহণ করেন, তাঁর সাথে আহার করেন বা একই সাথে শয়ন করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sappāṇakavaggo sattamo.

সপ্রাণক বর্গ সপ্তম।


Sahadhammikasikkhāpadaṃ

সহধর্মিক শিক্ষাপদ।


71. Yo [Pg.24] pana bhikkhu bhikkhūhi sahadhammikaṃ vuccamāno evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, āvuso, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānena, bhikkhave, bhikkhunā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

৭১. যদি কোনো ভিক্ষু অন্য ভিক্ষুদের দ্বারা ধর্মসম্মতভাবে কোনো কথা বলা হলে এমন বলেন— ‘হে আয়ুষ্মান, আমি এই শিক্ষাপদটি ততক্ষণ পর্যন্ত পালন করব না, যতক্ষণ না আমি অন্য কোনো অভিজ্ঞ ও বিনয়ধর ভিক্ষুকে এ বিষয়ে জিজ্ঞাসা করছি’; তবে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। হে ভিক্ষুগণ, শিক্ষাপ্রাপ্ত ভিক্ষুর কর্তব্য হলো জানা, জিজ্ঞাসা করা এবং অনুসন্ধান করা; এটাই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Vilekhanasikkhāpadaṃ

বিলেখন শিক্ষাপদ।


72. Yo pana bhikkhu pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ.

৭২. প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার সময় যদি কোনো ভিক্ষু এমন বলেন— ‘এইসব ক্ষুদ্র ও অতি ক্ষুদ্র শিক্ষাপদ আবৃত্তি করার কী প্রয়োজন? এগুলো কেবল সন্দেহ, বিরক্তি ও উদ্বেগেরই সৃষ্টি করে’; এভাবে শিক্ষাপদের অবমাননা বা নিন্দা করলে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Mohanasikkhāpadaṃ

মোহন শিক্ষাপদ।


73. Yo pana bhikkhu anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ jānāmi, ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti. Tañce bhikkhuṃ aññe bhikkhū jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ iminā bhikkhunā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassa bhikkhuno aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpanno, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassa moho āropetabbo ‘‘tassa te, āvuso, alābhā, tassa te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamānena sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ.

৭৩. প্রতি অর্ধমাসে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার সময় যদি কোনো ভিক্ষু এমন বলেন— ‘আমি এইমাত্র জানতে পারলাম যে, এই নিয়মটিও সূত্রে বর্ণিত হয়েছে, সূত্রের অন্তর্ভুক্ত এবং প্রতি অর্ধমাসে আবৃত্তি করা হয়।’ এবং অন্য ভিক্ষুগণ যদি জানেন যে, এই ভিক্ষু এর আগে দুই বা তিনবার, অথবা তার চেয়েও বেশি বার প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তির সময় উপস্থিত ছিলেন, তবে অজ্ঞতার অজুহাতে সেই ভিক্ষুর কোনো মুক্তি নেই। তিনি সেখানে যে অপরাধ করেছেন, ধর্মসম্মতভাবে তাঁর সেই অপরাধের বিচার করতে হবে এবং অতিরিক্ত হিসেবে তাঁর এই অজ্ঞতার ভান করার বিষয়টি প্রকাশ করে বলতে হবে— ‘হে আয়ুষ্মান, এটি তোমার জন্য অলাভজনক, এটি তোমার দুর্ভাগ্য যে, প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার সময় তুমি মনোযোগ সহকারে তা হৃদয়ে ধারণ করোনি।’ এটি তাঁর অজ্ঞতার ভান করার কারণে পাচিত্তিয় অপরাধ।


Pahārasikkhāpadaṃ

প্রহার শিক্ষাপদ।


74. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

৭৪. যে ভিক্ষু ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে অন্য কোনো ভিক্ষুকে আঘাত করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Talasattikasikkhāpadaṃ

তলসত্তিক শিক্ষাপদ।


75. Yo pana bhikkhu bhikkhussa kupito anattamano talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ.

৭৫. যে ভিক্ষু ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে অন্য কোনো ভিক্ষুকে আঘাত করার জন্য হাত তোলেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Amūlakasikkhāpadaṃ

অমূলক শিক্ষাপদ।


76. Yo pana bhikkhu bhikkhuṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ.

৭৬. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুকে ভিত্তিহীনভাবে সঙ্ঘাদিশেষ অপরাধে অভিযুক্ত করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sañciccasikkhāpadaṃ

সঞ্চিচ্চ শিক্ষাপদ।


77. Yo [Pg.25] pana bhikkhu bhikkhussa sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissa muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

৭৭. যে ভিক্ষু অন্য কোনো ভিক্ষুর মনে ইচ্ছাকৃতভাবে এই ভেবে অনুশোচনা বা উদ্বেগ সৃষ্টি করেন যে— ‘এর ফলে সে মুহূর্তের জন্যও অস্বস্তিতে থাকবে’; কেবল এই উদ্দেশ্যেই এবং অন্য কোনো কারণে নয়, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Upassutisikkhāpadaṃ

উপশ্রুতি শিক্ষাপদ।


78. Yo pana bhikkhu bhikkhūnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ ime bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

৭৮. যে ভিক্ষু কলহ, বিবাদ ও দ্বন্দ্বে লিপ্ত ভিক্ষুদের কথা আড়ি পেতে শোনার জন্য দাঁড়িয়ে থাকেন এই ভেবে যে— ‘তারা কী বলে আমি তা শুনব’; কেবল এই উদ্দেশ্যেই এবং অন্য কোনো কারণে নয়, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ

কর্মপ্রতিবাহন শিক্ষাপদ।


79. Yo pana bhikkhu dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

৭৯. যে ভিক্ষু সঙ্ঘের ধর্মসম্মত কার্যাবলীতে নিজের সম্মতি প্রদান করার পর পরবর্তীতে সে বিষয়ে ক্ষোভ বা অসন্তোষ প্রকাশ করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ

ছন্দংঅদত্বাগমন শিক্ষাপদ।


80. Yo pana bhikkhu saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ.

৮০. সঙ্ঘে কোনো বিষয়ে সিদ্ধান্ত গ্রহণের আলোচনা চলাকালীন যদি কোনো ভিক্ষু নিজের সম্মতি প্রদান না করেই আসন থেকে উঠে চলে যান, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dubbalasikkhāpadaṃ

দুব্বল শিক্ষাপদ।


81. Yo pana bhikkhu samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhū saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ.

৮১. সমগ্র সঙ্ঘ কর্তৃক চীবর দান করার পর যদি কোনো ভিক্ষু পরবর্তীতে এই বলে অসন্তোষ প্রকাশ করেন যে— ‘ভিক্ষুগণ সঙ্ঘের লাভ বা সম্পত্তি নিজেদের পরিচয় বা বন্ধুত্বের ভিত্তিতে বণ্টন করছেন’; তবে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Pariṇāmanasikkhāpadaṃ

পরিণামন শিক্ষাপদ।


82. Yo pana bhikkhu jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ.

৮২. যে ভিক্ষু জেনে-শুনে সঙ্ঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত কোনো লাভ বা সম্পত্তি কোনো ব্যক্তির উদ্দেশ্যে ঘুরিয়ে দেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

সহধর্মিক বর্গ অষ্টম।


Antepurasikkhāpadaṃ

অন্তেপুর শিক্ষাপদ।


83. Yo pana bhikkhu rañño khattiyassa muddhābhisittassa anikkhantarājake aniggataratanake pubbe appaṭisaṃvidito indakhīlaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

৮৩. যে ভিক্ষু কোনো অভিষিক্ত ক্ষত্রিয় রাজার অন্দরমহলে, যেখান থেকে রাজা বের হননি এবং রাজমহিষী প্রস্থান করেননি, পূর্বানুমতি বা পূর্বঘোষণা ছাড়া প্রবেশদ্বার (ইন্দ্রখীল) অতিক্রম করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ratanasikkhāpadaṃ

রতন শিক্ষাপদ।


84. Yo [Pg.26] pana bhikkhu ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhunā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

৮৪. যে ভিক্ষু বিহার বা বাসস্থান ছাড়া অন্য কোনো স্থানে কোনো রত্ন বা রত্নতুল্য মূল্যবান বস্তু নিজে গ্রহণ করেন বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করান, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। কিন্তু যদি কোনো ভিক্ষু বিহারে বা বাসস্থানে কোনো রত্ন বা রত্নতুল্য মূল্যবান বস্তু নিজে গ্রহণ করেন বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করান, তবে তা এই ভেবে রেখে দিতে হবে যে— ‘যার বস্তু সে এসে নিয়ে যাবে’; এটাই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Vikālagāmappavesanasikkhāpadaṃ

বিকালগামপ্পবেসন শিক্ষাপদ।


85. Yo pana bhikkhu santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāvikāle gāmaṃ paviseyya aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā, pācittiyaṃ.

৮৫. কোনো জরুরি কাজ ছাড়া, যে ভিক্ষু বিহারে উপস্থিত অন্য কোনো ভিক্ষুর অনুমতি না নিয়ে অসময়ে গ্রামে প্রবেশ করেন, তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sūcigharasikkhāpadaṃ

সূচিঘর শিক্ষাপদ।


86. Yo pana bhikkhu aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ.

৮৬. যে ভিক্ষু হাড়, দাঁত বা শিং দিয়ে তৈরি সূঁচদানি প্রস্তুত করান, তা ভেঙে ফেলার শর্তে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ

মঞ্চপীঠ শিক্ষাপদ।


87. Navaṃ pana bhikkhunā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānena aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

৮৭. কোনো ভিক্ষু যখন নতুন খাট বা আসন তৈরি করাবেন, তখন নিচের ফ্রেম বাদ দিয়ে তার পায়া সুগত-আঙুলের মাপে আট আঙুল পরিমাণ করতে হবে। এই পরিমাপ অতিক্রম করলে, তা কেটে ফেলার শর্তে তাঁর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Tūlonaddhasikkhāpadaṃ

তুলোনদ্ধ শিক্ষাপদ


88. Yo pana bhikkhu mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ.

৮৮. যে ভিক্ষু তুলো দিয়ে তৈরি গদিযুক্ত (তুলোনদ্ধ) খাট বা পিঁড়ি তৈরি করাবে, তা ছিঁড়ে ফেলার শর্তে পাচিত্তি হবে।


Nisīdanasikkhāpadaṃ

নিসীদন শিক্ষাপদ


89. Nisīdanaṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikaṃ kāretabbaṃ, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso dve vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ diyaḍḍhaṃ, dasā vidatthi. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

৮৯. ভিক্ষু কর্তৃক নিসীদন (বসার আসন) তৈরি করানোর সময় তা পরিমাপ অনুযায়ী তৈরি করতে হবে। এখানে পরিমাপ হলো: সুগত-হস্তের মাপে দৈর্ঘ্যে দুই বিঘত, প্রস্থে দেড় বিঘত এবং ঝালর এক বিঘত। তা অতিক্রম করলে কেটে ফেলার শর্তে পাচিত্তি হবে।


Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ

কণ্ডুপ্রটিচ্ছাদি শিক্ষাপদ


90. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

৯০. ভিক্ষু কর্তৃক কণ্ডুপ্রটিচ্ছাদি (চুলকানি বা চর্মরোগ ঢাকার বস্ত্র) তৈরি করানোর সময় তা পরিমাপ অনুযায়ী তৈরি করতে হবে। এখানে পরিমাপ হলো: সুগত-হস্তের মাপে দৈর্ঘ্যে চার বিঘত, প্রস্থে দুই বিঘত। তা অতিক্রম করলে কেটে ফেলার শর্তে পাচিত্তি হবে।


Vassikasāṭikasikkhāpadaṃ

বর্ষাশাটিকা শিক্ষাপদ


91. Vassikasāṭikaṃ [Pg.27] pana bhikkhunā kārayamānena pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso cha vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ aḍḍhateyyā. Taṃ atikkāmayato chedanakaṃ pācittiyaṃ.

৯১. ভিক্ষু কর্তৃক বর্ষাশাটিকা (বর্ষাকালের স্নানের বস্ত্র) তৈরি করানোর সময় তা পরিমাপ অনুযায়ী তৈরি করতে হবে। এখানে পরিমাপ হলো: সুগত-হস্তের মাপে দৈর্ঘ্যে ছয় বিঘত, প্রস্থে আড়াই বিঘত। তা অতিক্রম করলে কেটে ফেলার শর্তে পাচিত্তি হবে।


Nandasikkhāpadaṃ

নন্দ শিক্ষাপদ


92. Yo pana bhikkhu sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti.

৯২. যে ভিক্ষু সুগত-চীবরের পরিমাপের সমান বা তার চেয়ে বড় চীবর তৈরি করাবে, তা কেটে ফেলার শর্তে পাচিত্তি হবে। এখানে সুগতের সুগত-চীবরের পরিমাপ হলো: সুগত-হস্তের মাপে দৈর্ঘ্যে নয় বিঘত, প্রস্থে ছয় বিঘত; এটিই সুগতের সুগত-চীবরের পরিমাপ।


Ratanavaggo navamo.

নবম রত্ন বর্গ।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto dvenavuti pācittiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আয়ুষ্মানগণ, বিরানব্বইটি পাচিত্তি ধর্ম উদ্দিষ্ট হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এভাবেই এটি ধারণ করছি।


Pācittiyā niṭṭhitā.

পাচিত্তি সমাপ্ত।


Pāṭidesanīyā

পাটিদেসনীয়


Ime kho panāyasmanto cattāro pāṭidesanīyā

হে আয়ুষ্মানগণ, এই চারটি পাটিদেসনীয়


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্মসমূহ আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ


1. Yo pana bhikkhu aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

১. যে ভিক্ষু কোনো আত্মীয় নয় এমন ভিক্ষুণীর হাত থেকে, যিনি গৃহের অভ্যন্তরে প্রবেশ করেছেন, নিজের হাতে খাদ্য বা ভোজ্য গ্রহণ করে খাবে বা ভোজন করবে, সেই ভিক্ষু কর্তৃক তা প্রতিদেশনা করতে হবে: "হে আবসো, আমি নিন্দনীয়, অসংগত ও প্রতিদেশনীয় অপরাধে আপন্ন হয়েছি, তা আমি প্রতিদেশনা করছি।"


Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ


2. Bhikkhū paneva kulesu nimantitā bhuñjanti, tatra ce sā bhikkhunī vosāsamānarūpā ṭhitā hoti ‘‘idha sūpaṃ detha, idha odanaṃ dethā’’ti. Tehi bhikkhūhi sā bhikkhunī apasādetabbā ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva [Pg.28] bhikkhū bhuñjantī’’ti. Ekassapi ce bhikkhuno na paṭibhāseyya taṃ bhikkhuniṃ apasādetuṃ ‘‘apasakka tāva bhagini, yāva bhikkhū bhuñjantī’’ti, paṭidesetabbaṃ tehi bhikkhūhi ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjimhā asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemā’’ti.

২. যদি ভিক্ষুগণ কোনো কুলে নিমন্ত্রিত হয়ে ভোজন করেন, এবং সেখানে যদি কোনো ভিক্ষুণী নির্দেশ দেওয়ার মতো দাঁড়িয়ে বলেন, "এখানে ব্যঞ্জন দিন, এখানে ভাত দিন", তবে ভিক্ষুদের দ্বারা সেই ভিক্ষুণীকে বারণ করতে হবে: "ভগিনী, ভিক্ষুগণ যতক্ষণ ভোজন করছেন, ততক্ষণ আপনি একটু সরে দাঁড়ান।" যদি একজন ভিক্ষুরও সেই ভিক্ষুণীকে বারণ করার বুদ্ধি না হয় যে, "ভগিনী, ভিক্ষুগণ যতক্ষণ ভোজন করছেন, ততক্ষণ আপনি একটু সরে দাঁড়ান", তবে সেই ভিক্ষুদের দ্বারা তা প্রতিদেশনা করতে হবে: "হে আবসো, আমরা নিন্দনীয়, অসংগত ও প্রতিদেশনীয় অপরাধে আপন্ন হয়েছি, তা আমরা প্রতিদেশনা করছি।"


Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

তৃতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ


3. Yāni kho pana tāni sekkhasammatāni kulāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu sekkhasammatesu kulesu pubbe animantito agilāno khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

৩. যেসব কুলকে 'শৈক্ষ' বলে ঘোষণা করা হয়েছে, কোনো ভিক্ষু যদি পূর্ব-নিমন্ত্রিত না হয়ে এবং অসুস্থ না হয়ে, সেইরূপ শৈক্ষ-ঘোষিত কুলসমূহ থেকে নিজের হাতে খাদ্য বা ভোজ্য গ্রহণ করে খাবে বা ভোজন করবে, তবে সেই ভিক্ষু কর্তৃক তা প্রতিদেশনা করতে হবে: "হে আবসো, আমি নিন্দনীয়, অসংগত ও প্রতিদেশনীয় অপরাধে আপন্ন হয়েছি, তা আমি প্রতিদেশনা করছি।"


Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadaṃ

চতুর্থ পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ


4. Yāni kho pana tāni āraññakāni senāsanāni sāsaṅkasammatāni sappaṭibhayāni, yo pana bhikkhu tathārūpesu senāsanesu pubbe appaṭisaṃviditaṃ khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā ajjhārāme sahatthā paṭiggahetvā agilāno khādeyya vā, bhuñjeyya vā, paṭidesetabbaṃ tena bhikkhunā ‘‘gārayhaṃ, āvuso, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

৪. যেসব আরণ্যক শয্যাসন আশঙ্কাজনক ও বিপজ্জনক বলে গণ্য, কোনো ভিক্ষু যদি সেইরূপ শয্যাসনে অবস্থানকালে পূর্বে না জানিয়ে, বিহারের অভ্যন্তরে নিজের হাতে খাদ্য বা ভোজ্য গ্রহণ করে অসুস্থ না হয়ে খাবে বা ভোজন করবে, তবে সেই ভিক্ষু কর্তৃক তা প্রতিদেশনা করতে হবে: "হে আবসো, আমি নিন্দনীয়, অসংগত ও প্রতিদেশনীয় অপরাধে আপন্ন হয়েছি, তা আমি প্রতিদেশনা করছি।"


Uddiṭṭhā kho āyasmanto cattāro pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আয়ুষ্মানগণ, চারটি পাটিদেসনীয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এভাবেই এটি ধারণ করছি।


Pāṭidesanīyā niṭṭhitā.

পাটিদেসনীয় সমাপ্ত।


Sekhiyā

শেখিয়


Ime kho panāyasmanto sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

হে আয়ুষ্মানগণ, এই শেখিয় ধর্মসমূহ আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ

পরিমণ্ডল শিক্ষাপদ


1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā.

১. "চারিদিকে সমানভাবে (পরিমণ্ডল) অন্তর্বাস পরিধান করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২. "চারিদিকে সমানভাবে (পরিমণ্ডল) চীবর পরিধান করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ

সুপ্রতিচ্ছন্ন শিক্ষাপদ


3. Suppaṭicchanno [Pg.29] antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩. "সুসংবৃত হয়ে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


4. Suppaṭicchanno antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪. "সুসংবৃত হয়ে গৃহের অভ্যন্তরে বসব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Susaṃvutasikkhāpadaṃ

সুসংবৃত শিক্ষাপদ


5. Susaṃvuto antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫. "সুসংবৃত হয়ে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


6. Susaṃvuto antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬. "সুসংবৃত হয়ে গৃহের অভ্যন্তরে বসব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ

অবক্ষিপ্তচক্ষু শিক্ষাপদ


7. Okkhittacakkhu antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭. "দৃষ্টি নিচের দিকে রেখে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


8. Okkhittacakkhu antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৮. "দৃষ্টি নিচের দিকে রেখে গৃহের অভ্যন্তরে বসব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Ukkhittakasikkhāpadaṃ

উৎক্ষিপ্তক শিক্ষাপদ


9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৯. "চীবর উপরে তুলে ধরে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১০. "চীবর উপরে তুলে ধরে গৃহের অভ্যন্তরে বসব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Parimaṇḍalavaggo paṭhamo.

প্রথম পরিমণ্ডল বর্গ।


Ujjagghikasikkhāpadaṃ

উজ্জগঘিক শিক্ষাপদ


11. Na ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১১. "উচ্চৈঃস্বরে হাসতে হাসতে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১২. "উচ্চৈঃস্বরে হাসতে হাসতে গৃহের অভ্যন্তরে বসব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Uccasaddasikkhāpadaṃ

উচ্চশব্দ শিক্ষাপদ


13. Appasaddo antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৩. "অল্প শব্দ করে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


14. Appasaddo antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৪. "অল্প শব্দ করে গৃহের অভ্যন্তরে বসব"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Kāyappacālakasikkhāpadaṃ

কায়প্রচালক শিক্ষাপদ


15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৫. "দেহ দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৬. "দেহ দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে বসব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ

বাহুপ্রচালক শিক্ষাপদ


17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৭. "হাত দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


18. Na bāhuppacālakaṃ antaragharenisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৮. "হাত দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে বসব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Sīsappacālakasikkhāpadaṃ

শীর্ষপ্রচালক শিক্ষাপদ


19. Na [Pg.30] sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৯. "মাথা দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে গমন করব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২০. "মাথা দুলিয়ে দুলিয়ে গৃহের অভ্যন্তরে বসব না"—এই শিক্ষা গ্রহণ করতে হবে।


Ujjagghikavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় উজ্জগঘিক বর্গ।


Khambhakatasikkhāpadaṃ

খম্ভকত শিক্ষাপদ


21. Na khambhakato antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২১. কোমরে হাত দিয়ে গৃহমধ্যে গমন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


22. Na khambhakato antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২২. কোমরে হাত দিয়ে গৃহমধ্যে বসব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

ওগুণ্ঠিত শিক্ষাপদ


23. Na oguṇṭhito antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৩. মাথা বা শরীর আবৃত করে গৃহমধ্যে গমন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


24. Na oguṇṭhito antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৪. মাথা বা শরীর আবৃত করে গৃহমধ্যে বসব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Ukkuṭikasikkhāpadaṃ

উক্কুটিক শিক্ষাপদ


25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৫. উবু হয়ে গৃহমধ্যে গমন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pallatthikasikkhāpadaṃ

পল্লত্থিক শিক্ষাপদ


26. Na pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৬. হাঁটু জড়িয়ে ধরে গৃহমধ্যে বসব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

সক্কচ্চ-পটিগ্গহণ শিক্ষাপদ


27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৭. শ্রদ্ধাপূর্বক পিণ্ডপাত গ্রহণ করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

পত্তসঞ্ঞী-পটিগ্গহণ শিক্ষাপদ


28. Pattasaññī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৮. পাত্রের দিকে দৃষ্টি রেখে পিণ্ডপাত গ্রহণ করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

সমসূূপক-পটিগ্গহণ শিক্ষাপদ


29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৯. সমান অনুপাতে ব্যঞ্জনসহ পিণ্ডপাত গ্রহণ করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Samatittikasikkhāpadaṃ

সমতিত্তিক শিক্ষাপদ


30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩০. পাত্রের কিনারা পর্যন্ত পিণ্ডপাত গ্রহণ করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Khambhakatavaggo tatiyo.

খম্ভকত বর্গ তৃতীয়।


Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ

সক্কচ্চ-ভুঞ্জন শিক্ষাপদ


31. Sakkaccaṃ [Pg.31] piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩১. শ্রদ্ধাপূর্বক পিণ্ডপাত ভোজন করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pattasaññībhuñjanasikkhāpadaṃ

পত্তসঞ্ঞী-ভুঞ্জন শিক্ষাপদ


32. Pattasaññī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩২. পাত্রের দিকে দৃষ্টি রেখে পিণ্ডপাত ভোজন করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sapadānasikkhāpadaṃ

সপদান শিক্ষাপদ


33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৩. ধারাবাহিকভাবে পিণ্ডপাত ভোজন করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Samasūpakasikkhāpadaṃ

সমসূূপক শিক্ষাপদ


34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৪. সমান অনুপাতে ব্যঞ্জনসহ পিণ্ডপাত ভোজন করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Nathūpakatasikkhāpadaṃ

নথূপকত শিক্ষাপদ


35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৫. স্তূপের চূড়া থেকে চেপে চেপে পিণ্ডপাত ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ

ওদনপ্পটিচ্ছাদন শিক্ষাপদ


36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā.

৩৬. অধিক পাওয়ার লোভে ভাত দিয়ে ব্যঞ্জন বা তরকারি ঢেকে রাখব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ

সূূপোদনবিঞ্ঞত্তি শিক্ষাপদ


37. Na sūpaṃ vā odanaṃ vā agilāno attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৭. পীড়িত না হয়ে নিজের জন্য ব্যঞ্জন বা ভাত চেয়ে নিয়ে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Ujjhānasaññīsikkhāpadaṃ

উজ্ঝানসঞ্ঞী শিক্ষাপদ


38. Na ujjhānasaññī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৮. দোষ খোঁজার উদ্দেশ্যে অন্যের পাত্রের দিকে তাকাব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Kabaḷasikkhāpadaṃ

কবল শিক্ষাপদ


39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৯. অতি বড় গ্রাস করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Ālopasikkhāpadaṃ

আলুপ শিক্ষাপদ


40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪০. গোলাকার গ্রাস করব—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sakkaccavaggo catuttho.

সক্কচ্চ বর্গ চতুর্থ।


Anāhaṭasikkhāpadaṃ

অনাহট শিক্ষাপদ


41. Na [Pg.32] anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪১. গ্রাস মুখে আনার পূর্বে মুখব্যাদান করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Bhuñjamānasikkhāpadaṃ

ভুঞ্জমান শিক্ষাপদ


42. Na bhuñjamāno sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪২. ভোজন করার সময় সম্পূর্ণ হাত মুখে প্রবেশ করাব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sakabaḷasikkhāpadaṃ

সকবল শিক্ষাপদ


43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৩. মুখে গ্রাস থাকা অবস্থায় কথা বলব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ

পিণ্ডুক্ক্ষেপক শিক্ষাপদ


44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৪. মুখে গ্রাস ছুড়ে দিয়ে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ

কবলাবচ্ছেদক শিক্ষাপদ


45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৫. গ্রাস কামড়ে কেটে কেটে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ

অবগণ্ডকারক শিক্ষাপদ


46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৬. গাল ফুলিয়ে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ

হুত্থনিদ্ধুনক শিক্ষাপদ


47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৭. হাত ঝেড়ে ঝেড়ে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ

সিত্থাবকারক শিক্ষাপদ


48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৮. ভাতের কণা ছড়িয়ে ছিটিয়ে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ

জিব্হানিচ্ছারক শিক্ষাপদ


49. Na jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৯. জিহ্বা বের করে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Capucapukārakasikkhāpadaṃ

চপুচপুকারক শিক্ষাপদ


50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫০. চপ-চপ শব্দ করে ভোজন করব না—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Kabaḷavaggo pañcamo.

কবলবর্গ পঞ্চম।


Surusurukārakasikkhāpadaṃ

সুরুসুরুকারক শিক্ষাপদ


51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫১. ‘সুরুসুরু শব্দ করে আহার করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Hatthanillehakasikkhāpadaṃ

হস্তনির্লেহক শিক্ষাপদ


52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫২. ‘হাত চেটে আহার করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pattanillehakasikkhāpadaṃ

পাত্রনির্লেহক শিক্ষাপদ


53. Na [Pg.33] pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৩. ‘পাত্র চেটে আহার করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ

ওষ্ঠনির্লেহক শিক্ষাপদ


54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৪. ‘ঠোঁট চেটে আহার করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sāmisasikkhāpadaṃ

সামিষ শিক্ষাপদ


55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৫. ‘খাদ্যলিপ্ত হাতে পানীয় জলের পাত্র গ্রহণ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sasitthakasikkhāpadaṃ

সসিত্থক শিক্ষাপদ


56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৬. ‘ভাত বা খাদ্যের কণা যুক্ত পাত্র ধৌত জল গৃহের অভ্যন্তরে ফেলব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Chattapāṇisikkhāpadaṃ

ছত্রপাণি শিক্ষাপদ


57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৭. ‘হাতে ছাতা ধারণকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ

দণ্ডপাণি শিক্ষাপদ


58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৮. ‘হাতে লাঠি ধারণকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Satthapāṇisikkhāpadaṃ

শস্ত্রপাণি শিক্ষাপদ


59. Na satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৯. ‘হাতে অস্ত্র ধারণকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ

আয়ুধপাণি শিক্ষাপদ


60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬০. ‘হাতে ধনুর্বাণ বা অন্য কোনো যুদ্ধাস্ত্র ধারণকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Surusuruvaggo chaṭṭho.

সুরুসুরুবর্গ ষষ্ঠ।


Pādukasikkhāpadaṃ

পাদুকা শিক্ষাপদ


61. Na [Pg.34] pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬১. ‘পাদুকা পরিহিত অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Upāhanasikkhāpadaṃ

উপাহন শিক্ষাপদ


62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬২. ‘জুতো পরিহিত অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Yānasikkhāpadaṃ

যান শিক্ষাপদ


63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৩. ‘যানে আরূঢ় অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sayanasikkhāpadaṃ

শয়ন শিক্ষাপদ


64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৪. ‘শয্যায় শায়িত অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pallatthikasikkhāpadaṃ

পল্লত্থিকা শিক্ষাপদ


65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৫. ‘হাঁটু জড়িয়ে উপবিষ্ট অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Veṭhitasikkhāpadaṃ

বেষ্টিত শিক্ষাপদ


66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৬. ‘মাথায় পাগড়ি বা কাপড় জড়ানো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

ওগুণ্ঠিত শিক্ষাপদ


67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৭. ‘মাথা অবগুণ্ঠিত রাখা অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Chamāsikkhāpadaṃ

ক্ষমা শিক্ষাপদ


68. Na chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৮. ‘নিজে মাটিতে বসে আসনে উপবিষ্ট অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Nīcāsanasikkhāpadaṃ

নীচাসন শিক্ষাপদ


69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৯. ‘নিজে নিচু আসনে বসে উঁচু আসনে উপবিষ্ট অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ṭhitasikkhāpadaṃ

স্থিত শিক্ষাপদ


70. Na ṭhito nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭০. ‘নিজে দাঁড়িয়ে উপবিষ্ট অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pacchatogamanasikkhāpadaṃ

পশ্চাতোগমন শিক্ষাপদ


71. Na [Pg.35] pacchato gacchanto purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭১. ‘নিজে পেছনে হেঁটে সামনে গমনকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Uppathenagamanasikkhāpadaṃ

উৎপথগমন শিক্ষাপদ


72. Na uppathena gacchanto pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭২. ‘নিজে বিপথে হেঁটে পথ দিয়ে গমনকারী অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ṭhitouccārasikkhāpadaṃ

স্থিতউচ্চার শিক্ষাপদ


73. Na ṭhito agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৩. ‘অ-পীড়িত অবস্থায় দাঁড়িয়ে মল বা মূত্র ত্যাগ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Hariteuccārasikkhāpadaṃ

হরিতউচ্চার শিক্ষাপদ


74. Na harite agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৪. ‘অ-পীড়িত অবস্থায় সবুজ ঘাস বা উদ্ভিদের ওপর মল, মূত্র বা থুতু ত্যাগ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Udakeuccārasikkhāpadaṃ

উদকউচ্চার শিক্ষাপদ


75. Na udake agilāno uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৫. ‘অ-পীড়িত অবস্থায় জলে মল, মূত্র বা থুতু ত্যাগ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pādukavaggo sattamo.

পাদুকা বর্গ সপ্তম।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto sekhiyā dhammā. Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আয়ুষ্মানগণ, শেখিয় ধর্মসমূহ উদ্দিষ্ট হলো। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি একে এভাবেই ধারণ করছি।


Sekhiyā niṭṭhitā.

শেখিয় সমাপ্ত।


Adhikaraṇasamathā

অধিকরণ সমথ


Ime kho panāyasmanto satta adhikaraṇasamathā

হে আয়ুষ্মানগণ, এই সাতটি অধিকরণ সমথ


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্মসমূহ আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo.

উৎপন্ন উৎপন্ন অধিকরণসমূহের সমতা ও উপশমের জন্য সম্মুখবিনয় প্রদান করতে হবে।


Sativinayo dātabbo.

স্মৃতিবিনয় প্রদান করতে হবে।


Amūḷhavinayo dātabbo.

অমূঢ়বিনয় প্রদান করতে হবে।


Paṭiññāya [Pg.36] kāretabbaṃ.

প্রতিজ্ঞা (স্বীকারোক্তি) অনুসারে কার্যাদি করতে হবে।


Yebhuyyasikā.

যেভূয়সিকা (বহুমত বা সংখ্যাগরিষ্ঠের সিদ্ধান্ত)।


Tassapāpiyasikā.

তস্সপাপীয়সিকা (পাপী ব্যক্তির স্বভাব উন্মোচন বা দণ্ড)।


Tiṇavatthārakoti.

তৃণপ্রস্তারক (তৃণ দ্বারা আচ্ছাদনের ন্যায় অপরাধ উপশম)।


Uddiṭṭhā kho āyasmanto satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyasmante, pucchāmi kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আয়ুষ্মানগণ, সাতটি অধিকরণ-সমথ ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে। এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আয়ুষ্মানগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব রয়েছেন। আমি একে এভাবেই ধারণ করছি।


Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā.

অধিকরণ-সমথ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ,

হে আয়ুষ্মানগণ, নিদান উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā cattāro pārājikā dhammā,

চারটি পারাজিক ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā terasa saṅghādisesā dhammā,

তেরোটি সঙ্ঘাদিশেষ ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā dve aniyatā dhammā,

দুটি অনিয়ত ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā,

ত্রিশটি নৈসর্গিক পাচিত্তিয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā dvenavuti pācittiyā dhammā,

বিরানব্বইটি পাচিত্তিয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā cattāro pāṭidesanīyā dhammā,

চারটি প্রাতিদেশনীয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā,

শৈক্ষ্য ধর্মসমূহ উদ্দিষ্ট হয়েছে,


Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbeheva samaggehi sammodamānehi avivadamānehi sikkhitabbanti.

সাতটি অধিকরণ-সমথ ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে। সেই ভগবানের সূত্রাগত ও সূত্রপর্যাপ্ত এতটুকু প্রতি অর্ধমাসে আবৃত্তির জন্য আসে। সেখানে সকলেরই ঐক্যবদ্ধ হয়ে, প্রমোদিত চিত্তে এবং বিবাদ না করে শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Vitthāruddeso pañcamo.

পঞ্চম বিস্তারিত আবৃত্তি সমাপ্ত।


Bhikkhupātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ.

ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ সমাপ্ত।


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যক সম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Bhikkhunīpātimokkhapāḷi

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ পালি


Pubbakaraṇaṃ-4

পূর্বকরণ - ৪


Sammajjanī [Pg.37] padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakaraṇa’’nti vuccati.

ঝাড়ু দেওয়া, প্রদীপ জ্বালানো, জল এবং আসন প্রস্তুত করা—উপোসথের এই কাজগুলোকে 'পূর্বকরণ' বলা হয়।


Pubbakiccaṃ-5

পূর্বকৃত্য - ৫


Chanda, pārisuddhi, utukkhānaṃ, bhikkhunigaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘‘pubbakicca’’nti vuccati.

ছন্দ (সম্মতি), পরিশুদ্ধি, ঋতু ঘোষণা, ভিক্ষুণী গণনা এবং ওবাদ (উপদেশ)—উপোসথের এই কাজগুলোকে 'পূর্বকৃত্য' বলা হয়।


Pattakallaaṅgā-4

পত্তকল্ল অঙ্গ - ৪


Uposatho, yāvatikā ca bhikkhunī kammappattā;

Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti, ‘‘pattakalla’’nti vuccati.

উপোসথ, কর্মপ্রাপ্ত ভিক্ষুণীদের উপস্থিতি, সমভাগী আপত্তির অনুপস্থিতি এবং বর্জনীয় ব্যক্তিদের অনুপস্থিতি—একে 'পত্তকল্ল' (উপযুক্ত সময় বা প্রস্তুতি) বলা হয়।


Pubbakaraṇapubbakiccāni samāpetvā desitāpattikassa samaggassa bhikkhunisaṅghassa anumatiyā pātimokkhaṃ uddisituṃ ārādhanaṃ karoma.

পূর্বকরণ ও পূর্বকৃত্যসমূহ সমাপ্ত করে, আপত্তিসমূহ দেশনা করা ঐক্যবদ্ধ ভিক্ষুণীসঙ্ঘের অনুমতিক্রমে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার জন্য আরাধনা করছি।


Nidānuddeso

নিদান আবৃত্তি


Suṇātu me ayye saṅgho, ajjuposatho pannaraso, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyya.

হে আর্যা সঙ্ঘ, আমার কথা শুনুন। আজ পঞ্চদশী উপোসথ। যদি সঙ্ঘের উপযুক্ত সময় হয়, তবে সঙ্ঘ উপোসথ করবে এবং প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করবে।


Kiṃ saṅghassa pubbakiccaṃ? Pārisuddhiṃ ayyāyo ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmi, taṃ sabbāva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karoma. Yassā siyā āpatti, sā āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyyāyo, ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmi. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassā veyyākaraṇaṃ hoti, evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hoti. Yā pana bhikkhunī yāvatatiyaṃ anusāviyamāne saramānā santiṃ āpattiṃ nāvikareyya, sampajānamusāvādassā hoti. Sampajānamusāvādo kho panāyyāyo, antarāyiko dhammo [Pg.38] vutto bhagavatā, tasmā saramānāya bhikkhuniyā āpannāya visuddhāpekkhāya santī āpatti āvikātabbā, āvikatā hissā phāsu hoti.

সঙ্ঘের পূর্বকৃত্য কী? হে আর্যাগণ, আপনারা পরিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন। আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব। আমরা সকলে শান্ত হয়ে তা মনোযোগ সহকারে শুনব এবং মনে ধারণ করব। যার কোনো আপত্তি থাকবে, সে তা প্রকাশ করবে। কোনো আপত্তি না থাকলে নীরব থাকতে হবে। হে আর্যাগণ, নীরবতার মাধ্যমেই আমি জানব যে আপনারা পরিশুদ্ধ। যেভাবে প্রত্যেককে আলাদাভাবে জিজ্ঞাসা করলে উত্তর দেওয়া হয়, ঠিক তেমনি এই পরিষদের সামনে তিনবার ঘোষণা করা হচ্ছে। যে ভিক্ষুণী তিনবার ঘোষণার সময় স্মরণ থাকা সত্ত্বেও নিজের বিদ্যমান আপত্তি প্রকাশ করবে না, তার সজ্ঞান মিথ্যাচার হবে। হে আর্যাগণ, সজ্ঞান মিথ্যাচারকে ভগবান অন্তরায় সৃষ্টিকারী ধর্ম বলেছেন। অতএব, আপত্তিতে পতিত যে ভিক্ষুণী পরিশুদ্ধি কামনা করে, তার স্মরণ থাকা আপত্তি প্রকাশ করা উচিত; কারণ প্রকাশ করলে তার সুখ বা শান্তি লাভ হয়।


Uddiṭṭhaṃ kho, ayyāyo, nidānaṃ. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আর্যাগণ, নিদান উদ্দিষ্ট হয়েছে। এ বিষয়ে আমি আর্যাদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব রয়েছেন। আমি একে এভাবেই ধারণ করছি।


Nidānaṃ niṭṭhitaṃ.

নিদান সমাপ্ত।


Pārājikuddeso

পারাজিক আবৃত্তি


Tatrime aṭṭha pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

এখানে এই আটটি পারাজিক ধর্ম আবৃত্তির জন্য আসছে।


Methunadhammasikkhāpadaṃ

মৈথুনধর্ম শিক্ষাপদ


1. Yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyya, antamaso tiracchānagatenapi, pārājikā hoti asaṃvāsā.

১. যে ভিক্ষুণী স্বেচ্ছায় মৈথুনধর্ম আচরণ করবে, এমনকি পশুর সাথেও, সে পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে।


Adinnādānasikkhāpadaṃ

অদত্তাদান শিক্ষাপদ


2. Yā pana bhikkhunī gāmā vā araññā vā adinnaṃ theyyasaṅkhātaṃ ādiyeyya, yathārūpe adinnādāne rājāno coraṃ gahetvā haneyyuṃ vā bandheyyuṃ vā pabbājeyyuṃ vā corāsi bālāsi mūḷhāsi thenāsīti, tathārūpaṃ bhikkhunī adinnaṃ ādiyamānā ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

২. যে ভিক্ষুণী গ্রাম বা অরণ্য থেকে অদত্ত কোনো বস্তু চুরির উদ্দেশ্যে গ্রহণ করবে, যে ধরনের চুরির জন্য রাজারা চোরকে ধরে হত্যা করে, অথবা বন্দি করে, অথবা নির্বাসিত করে এই বলে যে—'তুমি চোর, তুমি মূর্খ, তুমি অজ্ঞ, তুমি চোর'; সেই ধরনের অদত্ত বস্তু গ্রহণকারী ভিক্ষুণীও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে।


Manussaviggahasikkhāpadaṃ

মনুষ্যবিগ্রহ শিক্ষাপদ


3. Yā pana bhikkhunī sañcicca manussaviggahaṃ jīvitā voropeyya, satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya, maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya ‘‘ambho purisa, kiṃ tuyhiminā pāpakena dujjīvitena, mataṃ te jīvitā seyyo’’ti, iti cittamanā cittasaṅkappā anekapariyāyena maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya, maraṇāya vā samādapeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

৩. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে কোনো মানুষকে জীবন থেকে বঞ্চিত করবে, অথবা তার জন্য অস্ত্র সন্ধান করবে, অথবা মৃত্যুর প্রশংসা করবে, অথবা তাকে মৃত্যুর জন্য প্ররোচিত করবে এই বলে যে—'হে মানুষ, তোমার এই কষ্টকর পাপময় জীবনের কী প্রয়োজন? তোমার বেঁচে থাকার চেয়ে মরে যাওয়াই ভালো'; এভাবে মনে মনে সংকল্প করে বিভিন্ন উপায়ে মৃত্যুর প্রশংসা করবে বা মৃত্যুর জন্য প্ররোচিত করবে, সেও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে।


Uttarimanussadhammasikkhāpadaṃ

উত্তরমনুষ্যধর্ম শিক্ষাপদ


4. Yā pana bhikkhunī anabhijānaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ alamariyañāṇadassanaṃ samudācareyya ‘‘iti jānāmi, iti passāmī’’ti, tato [Pg.39] aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā āpannā visuddhāpekkhā evaṃ vadeyya ‘‘ajānamevaṃ, ayye, avacaṃ jānāmi, apassaṃ passāmi, tucchaṃ musā vilapi’’nti, aññatra adhimānā, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā.

৪. যে ভিক্ষুণী নিজে না জেনেও নিজের মধ্যে উত্তরমনুষ্যধর্ম বা আর্যজ্ঞানদর্শন আছে বলে দাবি করবে যে—'আমি এই জানি, আমি এই দেখি'; এবং পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত বা অজিজ্ঞাসিত হয়ে, আপত্তিতে পতিত হয়ে পরিশুদ্ধি কামনায় বলবে—'হে আর্যা, আমি না জেনেই বলেছিলাম যে আমি জানি, না দেখেই বলেছিলাম যে আমি দেখি, আমি মিথ্যা ও বৃথা প্রলাপ বকেছি'; অতিমান ব্যতীত অন্য ক্ষেত্রে এই ভিক্ষুণীও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে।


Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadaṃ

উর্ধ্বজানুমণ্ডলীকা শিক্ষাপদ


5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa, adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ āmasanaṃ vā parāmasanaṃ vā gahaṇaṃ vā chupanaṃ vā paṭipīḷanaṃ vā sādiyeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ubbhajāṇumaṇḍalikā.

৫. যে কামাসক্ত ভিক্ষুণী কোনো কামাসক্ত পুরুষের জত্রুর নিচে এবং জানুর ঊর্ধ্বাংশের স্পর্শ, মর্দন, গ্রহণ, ছোঁয়া বা চাপ দেওয়া গ্রহণ বা অনুমোদন করবে, সেও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে; একে 'উর্ধ্বজানুমণ্ডলীকা' পারাজিক বলা হয়।


Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadaṃ

বজ্রপ্রচ্ছাদিকা শিক্ষাপদ


6. Yā pana bhikkhunī jānaṃ pārājikaṃ dhammaṃ ajjhāpannaṃ bhikkhuniṃ nevattanā paṭicodeyya, na gaṇassa āroceyya, yadā ca sā ṭhitā vā assa cutā vā nāsitā vā avassaṭā vā, sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘pubbevāhaṃ, ayye, aññāsiṃ etaṃ bhikkhuniṃ ‘evarūpā ca evarūpā ca sā bhaginī’ti, no ca kho attanā paṭicodessaṃ, na gaṇassa ārocessa’’nti, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā vajjappaṭicchādikā.

৬. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর পারাজিক অপরাধে লিপ্ত হওয়ার কথা জেনেও নিজে তাকে অভিযুক্ত করবে না বা সঙ্ঘকে জানাবে না; এবং পরবর্তীতে যখন সেই অপরাধী ভিক্ষুণী সঙ্ঘে থাকবে বা চ্যুত হবে বা বহিষ্কৃত হবে বা চলে যাবে, তখন যদি সে বলে—'হে আর্যা, আমি পূর্বেই জানতাম যে এই ভগিনী এই এই অপরাধে লিপ্ত, কিন্তু আমি নিজে তাকে অভিযুক্ত করিনি বা সঙ্ঘকে জানাইনি'; তবে এই ভিক্ষুণীও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে; একে 'বজ্রপ্রচ্ছাদিকা' পারাজিক বলা হয়।


Ukkhittānuvattikāsikkhāpadaṃ

উক্ষিপ্তানুবর্তিকা শিক্ষাপদ


7. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuṃ dhammena vinayena satthusāsanena anādaraṃ appaṭikāraṃ akatasahāyaṃ tamanuvatteyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘eso kho, ayye, bhikkhu samaggena saṅghena ukkhitto, dhammena vinayena satthusāsanena anādaro appaṭikāro akatasahāyo, māyye, etaṃ bhikkhuṃ anuvattī’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyaṃ ce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā ukkhittānuvattikā.

৭. যে ভিক্ষুণী সমগ্র সঙ্ঘ কর্তৃক ধর্ম, বিনয় ও শাস্ত্রের শাসন অনুসারে বহিষ্কৃত, অনাদৃত, প্রতিকারহীন এবং নিঃসঙ্গ কোনো ভিক্ষুর অনুগামী হবে, সেই ভিক্ষুণীকে hospital অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবে—'হে আর্যা, এই ভিক্ষু সমগ্র সঙ্ঘ কর্তৃক ধর্ম, বিনয় ও শাস্ত্রের শাসন অনুসারে বহিষ্কৃত, অনাদৃত, প্রতিকারহীন ও নিঃসঙ্গ; হে আর্যা, আপনি এই ভিক্ষুর অনুগামী হবেন না।' এভাবে বলার পরও যদি সেই ভিক্ষুণী তা আঁকড়ে ধরে রাখে, তবে ভিক্ষুণীরা তাকে সেই আচরণ ত্যাগের জন্য তিনবার পর্যন্ত বোঝাবে। যদি তিনবার বোঝানোর পর সে তা ত্যাগ করে, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করে, তবে সেও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে; একে 'উক্ষিপ্তানুবর্তিকা' পারাজিক বলা হয়।


Aṭṭhavatthukāsikkhāpadaṃ

অষ্টবস্তুকা শিক্ষাপদ


8. Yā [Pg.40] pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ vā sādiyeyya, santiṭṭheyya vā, sallapeyya vā, saṅketaṃ vā gaccheyya, purisassa vā abbhāgamanaṃ sādiyeyya, channaṃ vā anupaviseyya, kāyaṃ vā tadatthāya upasaṃhareyya etassa asaddhammassa paṭisevanatthāya, ayampi pārājikā hoti asaṃvāsā aṭṭhavatthukā.

৮. যে কামাসক্ত ভিক্ষুণী কোনো কামাসক্ত পুরুষের হাত ধরা, সংঘাটির কোণ ধরা অনুমোদন করবে, অথবা তার সাথে দাঁড়াবে, অথবা কথা বলবে, অথবা কোনো সংকেত স্থানে যাবে, অথবা পুরুষের আগমন অনুমোদন করবে, অথবা কোনো গোপন স্থানে প্রবেশ করবে, অথবা সেই অসদ্ধর্ম আচরণের উদ্দেশ্যে নিজের শরীরকে তার কাছে সমর্পণ করবে; এই আটটি বিষয়ের কারণে সেও পারাজিক হবে এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হবে; একে 'অষ্টবস্তুকা' পারাজিক বলা হয়।


Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, aṭṭha pārājikā dhammā. Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjitvā na labhati bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvāsaṃ yathā pure, tathā pacchā, pārājikā hoti asaṃvāsā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আর্যাগণ, আটটি পারাজিক ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে। যেগুলোর যেকোনো একটিতে আপন্ন হলে ভিক্ষুণী পূর্বে যেমন সঙ্ঘের সাথে বাস করত, পরে আর তা লাভ করতে পারে না; সে পারাজিক হয় এবং সঙ্ঘবাসের অযোগ্য হয়। এ বিষয়ে আমি আর্যাদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব রয়েছেন। আমি একে এভাবেই ধারণ করছি।


Pārājikaṃ niṭṭhitaṃ.

পারাজিক সমাপ্ত।


Saṅghādisesuddeso

সঙ্ঘাদিশেষ আবৃত্তি


Ime kho panāyyāyo sattarasa saṅghādisesā

হে আর্যাগণ, এই সতেরোটি সঙ্ঘাদিশেষ


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম আবৃত্তির জন্য আসছে।


Ussayavādikāsikkhāpadaṃ

উস্সয়বাদিকা শিক্ষাপদ


1. Yā pana bhikkhunī ussayavādikā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā dāsena vā kammakārena vā antamaso samaṇaparibbājakenāpi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১. যে ভিক্ষুণী কোনো গৃহপতি, গৃহপতির পুত্র, দাস, কর্মকার, এমনকি কোনো শ্রমণ বা পরিব্রাজকের সাথেও মামলা-মোকদ্দমা বা বিবাদে লিপ্ত হবে, সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক সঙ্ঘ থেকে বহিষ্কারযোগ্য সঙ্ঘাদিশেষ অপরাধে আপন্ন হবে।


Corīvuṭṭhāpikāsikkhāpadaṃ

চোরী-উত্থাপিকা শিক্ষাপদ


2. Yā pana bhikkhunī jānaṃ coriṃ vajjhaṃ viditaṃ anapaloketvā rājānaṃ vā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā pūgaṃ vā seṇiṃ vā, aññatra kappā vuṭṭhāpeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

২. যে ভিক্ষুণী কোনো চোর বা দণ্ডপ্রাপ্ত অপরাধী নারীকে জেনেও রাজা, সঙ্ঘ, গণ, পূগ বা শ্রেণীকে না জানিয়ে, উপযুক্ত কারণ ব্যতীত প্রব্রজ্যা বা উপসম্পদা প্রদান করবে, সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক সঙ্ঘ থেকে বহিষ্কারযোগ্য সঙ্ঘাদিশেষ অপরাধে আপন্ন হবে।


Ekagāmantaragamanasikkhāpadaṃ

একগ্রামান্তরগমন শিক্ষাপদ


3. Yā [Pg.41] pana bhikkhunī ekā vā gāmantaraṃ gaccheyya, ekā vā nadīpāraṃ gaccheyya, ekā vā rattiṃ vippavaseyya, ekā vā gaṇamhā ohiyeyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৩. যে ভিক্ষুণী একা অন্য গ্রামে গমন করেন, অথবা একা নদীর ওপারে যান, অথবা একা রাত্রিযাপন করেন, অথবা একা দল থেকে পিছিয়ে পড়েন, সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadaṃ

উত্ক্ষিপ্তকাওসারণ শিক্ষাপদ


4. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena ukkhittaṃ bhikkhuniṃ dhammena vinayena satthusāsanena anapaloketvā kārakasaṅghaṃ, anaññāya gaṇassa chandaṃ osāreyya, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৪. যে ভিক্ষুণী সমগ্র সংঘ কর্তৃক ধর্ম, বিনয় ও শাস্ত্রের শাসনানুযায়ী উত্ক্ষিপ্ত (স্থগিত) কোনো ভিক্ষুণীকে, কার্যনির্বাহক সংঘের অনুমতি না নিয়ে এবং দলের সম্মতি না জেনে পুনরায় সংঘে ফিরিয়ে নেন, সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Bhojanapaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadaṃ

ভোজনপ্রতিগ্রহণ প্রথম শিক্ষাপদ


5. Yā pana bhikkhunī avassutā avassutassa purisapuggalassa hatthato khādanīyaṃ vā, bhojanīyaṃ vā sahatthā paṭiggahetvā khādeyya vā bhuñjeyya vā, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৫. যে ভিক্ষুণী নিজে কামাসক্ত হয়ে, অন্য কোনো কামাসক্ত পুরুষের হাত থেকে নিজের হাতে খাদ্য বা ভোজ্য গ্রহণ করে আহার বা ভক্ষণ করেন, সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Bhojanapaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadaṃ

ভোজনপ্রতিগ্রহণ দ্বিতীয় শিক্ষাপদ


6. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ te, ayye, eso purisapuggalo karissati avassuto vā anavassuto vā, yato tvaṃ anavassutā, iṅgha, ayye, yaṃ te eso purisapuggalo deti khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā, taṃ tvaṃ sahatthā paṭiggahetvā khāda vā bhuñja vā’’ti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৬. যে ভিক্ষুণী এরূপ বলেন—'আর্যে! এই পুরুষটি কামাসক্ত হোক বা না হোক, তাতে আপনার কী? যেহেতু আপনি নিজে অনাসক্ত, তাই আর্যে, এই পুরুষ আপনাকে যে খাদ্য বা ভোজ্য দিচ্ছে, তা আপনি নিজের হাতে গ্রহণ করে আহার বা ভক্ষণ করুন'—সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Sañcarittasikkhāpadaṃ

সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদ


7. Yā pana bhikkhunī sañcarittaṃ samāpajjeyya itthiyā vā purisamatiṃ, purisassa vā itthimatiṃ, jāyattane vā jārattane vā antamaso taṅkhaṇikāyapi, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৭. যে ভিক্ষুণী ঘটকালি করেন—নারীর অভিপ্রায় পুরুষের কাছে অথবা পুরুষের অভিপ্রায় নারীর কাছে পৌঁছে দেন, তা পত্নীত্ব বা উপপত্নীত্ব লাভের জন্য হোক, এমনকি ক্ষণস্থায়ী মিলনের জন্যও হোক—সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Duṭṭhadosasikkhāpadaṃ

দুষ্টদোষ শিক্ষাপদ


8. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā amūlakena pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asa manuggāhīyamānā vā amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti, bhikkhunī ca dosaṃ [Pg.42] patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৮. যে ভিক্ষুণী ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে এই উদ্দেশ্যে অমূলক পারাজিক অপরাধে অভিযুক্ত করেন যে—'যাতে তাকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করা যায়', এবং পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা না হয়েও যদি দেখা যায় যে সেই অভিযোগটি সম্পূর্ণ ভিত্তিহীন এবং সেই ভিক্ষুণী নিজের ক্রোধের কথা স্বীকার করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Aññabhāgiyasikkhāpadaṃ

অন্যভাগীয় শিক্ষাপদ


9. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ duṭṭhā dosā appatītā aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya ‘‘appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti, tato aparena samayena samanuggāhīyamānā vā asamanuggāhīyamānā vā aññabhāgiyañceva taṃ adhikaraṇaṃ hoti. Kocideso lesamatto upādinno, bhikkhunī ca dosaṃ patiṭṭhāti, ayampi bhikkhunī paṭhamāpattikaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

৯. যে ভিক্ষুণী ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে অন্য কোনো বিষয়ের সামান্য সাদৃশ্য বা অজুহাত নিয়ে এই উদ্দেশ্যে পারাজিক অপরাধে অভিযুক্ত করেন যে—'যাতে তাকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করা যায়', এবং পরবর্তীতে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা না হয়েও যদি দেখা যায় যে সেই বিষয়টি ভিন্ন প্রকৃতির ছিল এবং কেবল সামান্য অজুহাত গ্রহণ করা হয়েছিল, আর সেই ভিক্ষুণী নিজের ক্রোধের কথা স্বীকার করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও প্রথম আপত্তিসূচক, সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadaṃ

শিক্ষা-প্রত্যাখ্যান শিক্ষাপদ


10. Yā pana bhikkhunī kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmi dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘buddhaṃ paccācikkhāmi, dhammaṃ paccācikkhāmi, saṅghaṃ paccācikkhāmi, sikkhaṃ paccācikkhāmi, kinnumāva samaṇiyo yā samaṇiyo sakyadhītaro, santaññāpi samaṇiyo lajjiniyo kukkuccikā sikkhākāmā, tāsāhaṃ santike brahmacariyaṃ carissāmī’ti, abhiramāyye, svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১০. যে ভিক্ষুণী ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে এরূপ বলেন—'আমি বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করছি, ধর্মকে প্রত্যাখ্যান করছি, সংঘকে প্রত্যাখ্যান করছি, শিক্ষাকে প্রত্যাখ্যান করছি। এই শাক্যপুত্রী শ্রমণীরা আবার কী? অন্য লজ্জাশীলা, পাপভীরু ও শিক্ষাকামী শ্রমণীরাও আছেন, আমি তাঁদের সান্নিধ্যে ব্রহ্মচর্য পালন করব।' সেই ভিক্ষুণীকে অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবেন—'আর্যে! আপনি ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে এরূপ বলবেন না যে—"আমি বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করছি... আমি তাঁদের সান্নিধ্যে ব্রহ্মচর্য পালন করব।" আর্যে, আনন্দিত হোন, ধর্ম সুখ্যাত; দুঃখের সম্যক অবসানের জন্য ব্রহ্মচর্য পালন করুন।' ভিক্ষুণীদের দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীরা তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। যদি তিনবার অনুশাসন করার পর তিনি তা ত্যাগ করেন, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও তৃতীয়বার অনুশাসনের পর সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Adhikaraṇakupitasikkhāpadaṃ

অধিকরণকুপিত শিক্ষাপদ


11. Yā pana bhikkhunī kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, kismiñcideva adhikaraṇe paccākatā kupitā anattamanā evaṃ avaca ‘chandagāminiyo [Pg.43] ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo’ti, ayyā kho chandāpi gaccheyya, dosāpi gaccheyya, mohāpi gaccheyya, bhayāpi gaccheyyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১১. যে ভিক্ষুণী কোনো বিবাদে পরাজিত হয়ে ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট চিত্তে এরূপ বলেন—'ভিক্ষুণীরা ছন্দগামী, দ্বেষগামী, মোহগামী এবং ভয়গামী।' সেই ভিক্ষুণীকে অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবেন—'আর্যে! কোনো বিবাদে পরাজিত হয়ে ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট চিত্তে এরূপ বলবেন না যে—"ভিক্ষুণীরা ছন্দগামী, দ্বেষগামী, মোহগামী এবং ভয়গামী।" আর্যারা ছন্দ, দ্বেষ, মোহ বা ভয়ের বশবর্তী হন না।' ভিক্ষুণীদের দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীরা তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। যদি তিনবার অনুশাসন করার পর তিনি তা ত্যাগ করেন, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও তৃতীয়বার অনুশাসনের পর সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadaṃ

পাপসমাচার প্রথম শিক্ষাপদ


12. Bhikkhuniyo paneva saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১২. যদি ভিক্ষুণীরা পরস্পর সংসৃষ্ট হয়ে বসবাস করেন, যাদের আচরণ মন্দ, কুখ্যাতিসম্পন্ন, অপযশযুক্ত, যারা ভিক্ষুণীসংঘের জন্য পীড়াদায়ক এবং একে অপরের দোষ গোপনকারী; তবে সেই ভিক্ষুণীদের অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবেন—'ভগিনীগণ! আপনারা সংসৃষ্ট হয়ে বসবাস করছেন, আপনাদের আচরণ মন্দ, কুখ্যাতিসম্পন্ন, অপযশযুক্ত, আপনারা ভিক্ষুণীসংঘের জন্য পীড়াদায়ক এবং একে অপরের দোষ গোপনকারী। আর্যারা পৃথক হোন; সংঘ ভগিনীদের জন্য নির্জনতাকেই প্রশংসা করে।' ভিক্ষুণীদের দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণীরা নিজেদের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুণীদের তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীরা তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। যদি তিনবার অনুশাসন করার পর তাঁরা তা ত্যাগ করেন, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করেন, তবে এই ভিক্ষুণীরাও তৃতীয়বার অনুশাসনের পর সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Pāpasamācāradutiyasikkhāpadaṃ

পাপসমাচার দ্বিতীয় শিক্ষাপদ


13. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā saṅgho na kiñci āha tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, evaṃ avaca, saṃsaṭṭhāva ayye tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharittha, santi saṅghe aññāpi bhikkhuniyo evācārā evaṃsaddā evaṃsilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, tā [Pg.44] saṅgho na kiñci āha, tumhaññeva saṅgho uññāya paribhavena akkhantiyā vebhassiyā dubbalyā evamāha – ‘bhaginiyo kho saṃsaṭṭhā viharanti pāpācārā pāpasaddā pāpasilokā bhikkhunisaṅghassa vihesikā aññamaññissā vajjappaṭicchādikā, viviccathāyye, vivekaññeva bhaginīnaṃ saṅgho vaṇṇetī’’’ti, evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১৩. যে ভিক্ষুণী এরূপ বলেন—'আর্যারা! আপনারা সংসৃষ্ট হয়েই বসবাস করুন, পৃথকভাবে থাকবেন না। সংঘে এমন আচরণ, কুখ্যাতি ও অপযশযুক্ত অন্য ভিক্ষুণীরাও আছেন যারা সংঘের জন্য পীড়াদায়ক এবং একে অপরের দোষ গোপনকারী; সংঘ তাঁদের কিছুই বলে না। কেবল অবজ্ঞা, অবহেলা, অসহিষ্ণুতা ও দুর্বলতাবশত সংঘ আপনাদেরই বলছে—"ভগিনীগণ! আপনারা সংসৃষ্ট হয়ে বসবাস করছেন... আর্যারা পৃথক হোন; সংঘ ভগিনীদের জন্য নির্জনতাকেই প্রশংসা করে।"' সেই ভিক্ষুণীকে অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবেন—'আর্যে! আপনি এরূপ বলবেন না যে—"আর্যারা! আপনারা সংসৃষ্ট হয়েই বসবাস করুন...।"' ভিক্ষুণীদের দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীরা তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। যদি তিনবার অনুশাসন করার পর তিনি তা ত্যাগ করেন, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও তৃতীয়বার অনুশাসনের পর সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Saṅghabhedakasikkhāpadaṃ

সংঘভেদক শিক্ষাপদ


14. Yā pana bhikkhunī samaggassa saṅghassa bhedāya parakkameyya, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha tiṭṭheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, samaggassa saṅghassa bhedāya parakkami, bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇaṃ samādāya paggayha aṭṭhāsi, sametāyyā, saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১৪. যে ভিক্ষুণী সমগ্র সংঘের মধ্যে বিভেদ সৃষ্টির চেষ্টা করেন, অথবা বিভেদ সৃষ্টিকারী কোনো বিষয়কে আঁকড়ে ধরে সমর্থন করতে থাকেন, সেই ভিক্ষুণীকে অন্য ভিক্ষুণীরা এভাবে বলবেন—'আর্যে! আপনি সমগ্র সংঘের মধ্যে বিভেদ সৃষ্টির চেষ্টা করবেন না, অথবা বিভেদ সৃষ্টিকারী কোনো বিষয়কে আঁকড়ে ধরে সমর্থন করবেন না। আর্যে, সংঘের সাথে একমত হোন; কারণ ঐক্যবদ্ধ সংঘ আনন্দিত চিত্তে, বিবাদহীনভাবে, একই প্রাতিমোক্ষ পাঠের মাধ্যমে সুখে বসবাস করে।' ভিক্ষুণীদের দ্বারা এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী নিজের অবস্থানে অনড় থাকেন, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীরা তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবেন। যদি তিনবার অনুশাসন করার পর তিনি তা ত্যাগ করেন, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করেন, তবে সেই ভিক্ষুণীও তৃতীয়বার অনুশাসনের পর সংঘ থেকে অপসারণযোগ্য সংঘাদিশেষ অপরাধে অপরাধী হন।


Bhedānuvattakasikkhāpadaṃ

ভেদানুবর্তক শিক্ষাপদ


15. Tassāyeva kho pana bhikkhuniyā bhikkhuniyo honti anuvattikā vaggavādikā ekā vā dve vā tisso vā, tā evaṃ vadeyyuṃ ‘‘māyyāyo, etaṃ bhikkhuniṃ kiñci avacuttha dhammavādinī cesā bhikkhunī, vinayavādinī cesā bhikkhunī, amhākañcesā bhikkhunī chandañca ruciñca ādāya voharati, jānāti, no bhāsati, amhākampetaṃ khamatī’’ti, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi evamassu vacanīyā ‘‘māyyāyo, evaṃ avacuttha, na cesā bhikkhunī dhammavādinī, na cesā bhikkhunī vinayavādinī, māyyānampi saṅghabhedo ruccittha, sametāyyānaṃ saṅghena, samaggo hi saṅgho sammodamāno avivadamāno ekuddeso phāsu viharatī’’ti, evañca tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyyuṃ, tā bhikkhuniyo bhikkhunīhi [Pg.45] yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyyuṃ. Iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyyuṃ, imāpi bhikkhuniyo yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১৫. যদি সেই ভিক্ষুণীরই অনুগামী ও দল গঠনকারী এক, দুই বা তিনজন ভিক্ষুণী থাকে এবং তারা যদি বলে—'আর্যাগণ, এই ভিক্ষুণীকে কিছু বলবেন না। এই ভিক্ষুণী ধর্মবাদী, এই ভিক্ষুণী বিনয়বাদী। এই ভিক্ষুণী আমাদের ইচ্ছা ও রুচি গ্রহণ করে কথা বলেন, তিনি জানেন এবং বলেন, আর এটি আমাদেরও পছন্দ।' তখন ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সেই ভিক্ষুণীদের এভাবে বলা উচিত—'আর্যাগণ, এমন বলবেন না। এই ভিক্ষুণী ধর্মবাদী নন, এই ভিক্ষুণী বিনয়বাদী নন। আর্যাদেরও যেন সংঘভেদ পছন্দ না হয়। আর্যাগণ সংঘের সাথে মিলিত হোন। কারণ সমগ্র সংঘ আনন্দিত হয়ে, বিবাদ না করে, এক উদ্দেশ্যে সুখে বাস করে।' ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণীরা পূর্বের মতোই আচরণ করতে থাকে, তবে সেই ভিক্ষুণীদের তা পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করা উচিত। যদি তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করার পর তারা তা পরিত্যাগ করে, তবে তা ভালো। যদি পরিত্যাগ না করে, তবে এই ভিক্ষুণীরাও তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন লঙ্ঘনজনিত সংঘাদিশেষ নামক অপরাধে অপরাধী হবেন, যা সংঘ থেকে বহিষ্কারযোগ্য।


Dubbacasikkhāpadaṃ

দুর্বাচ শিক্ষাপদ


16. Bhikkhunī paneva dubbacajātikā hoti uddesapariyāpannesu sikkhāpadesu bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā attānaṃ avacanīyaṃ karoti ‘‘mā maṃ ayyāyo kiñci avacuttha kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, ahampāyyāyo, na kiñci vakkhāmi kalyāṇaṃ vā pāpakaṃ vā, viramathāyyāyo, mama vacanāyā’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, attānaṃ avacanīyaṃ akāsi, vacanīyameva, ayyā, attānaṃ karotu, ayyāpi bhikkhuniyo vadatu sahadhammena, bhikkhuniyopi ayyaṃ vakkhanti sahadhammena, evaṃ saṃvaddhā hi tassa bhagavato parisā yadidaṃ aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১৬. যদি কোনো ভিক্ষুণী স্বভাবতই দুর্বাচ (অবাধ্য) হন এবং প্রাতিমোক্ষ পাঠের অন্তর্গত শিক্ষাপদসমূহ নিয়ে ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক ধর্মসম্মতভাবে অনুশাসিত হওয়ার সময় নিজেকে উপদেশ-অযোগ্য করে তোলেন এবং বলেন—'আর্যাগণ, আমাকে ভালো বা মন্দ কোনো কথাই বলবেন না। আর্যাগণ, আমিও আপনাদের ভালো বা মন্দ কোনো কথা বলব না। আর্যাগণ, আমাকে উপদেশ দেওয়া থেকে বিরত থাকুন।' তখন ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সেই ভিক্ষুণীকে এভাবে বলা উচিত—'আর্যা, নিজেকে উপদেশ-অযোগ্য করবেন না। আর্যা নিজেকে উপদেশ-যোগ্য করুন। আর্যাও ভিক্ষুণীদের ধর্মসম্মতভাবে উপদেশ দিন এবং ভিক্ষুণীগণও আর্যাকে ধর্মসম্মতভাবে উপদেশ দেবেন। কারণ পরস্পরের উপদেশ প্রদান ও পরস্পরের অপরাধ সংশোধন করার মাধ্যমেই তথাগতের এই পরিষদ বৃদ্ধি লাভ করেছে।' ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী পূর্বের মতোই আচরণ করতে থাকে, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করা উচিত। যদি তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করার পর সে তা পরিত্যাগ করে, তবে তা ভালো। যদি পরিত্যাগ না করে, তবে এই ভিক্ষুণীও তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন লঙ্ঘনজনিত সংঘাদিশেষ নামক অপরাধে অপরাধী হবেন, যা সংঘ থেকে বহিষ্কারযোগ্য।


Kuladūsakasikkhāpadaṃ

কুলদূষক শিক্ষাপদ


17. Bhikkhunī paneva aññataraṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati kuladūsikā pāpasamācārā, tassā kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni ca tāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ayyā, kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya, duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā imamhā āvāsā, alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo, dosagāminiyo ca bhikkhuniyo, mohagāminiyo ca bhikkhuniyo, bhayagāminiyo ca bhikkhuniyo, tādisikāya āpattiyā ekaccaṃ pabbājenti ekaccaṃ na pabbājentī’’ti, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyyā, evaṃ avaca, na ca bhikkhuniyo chandagāminiyo, na ca bhikkhuniyo dosagāminiyo[Pg.46], na ca bhikkhuniyo mohagāminiyo, na ca bhikkhuniyo bhayagāminiyo, ayyā kho kuladūsikā pāpasamācārā, ayyāya kho pāpakā samācārā dissanti ceva suyyanti ca, kulāni cāyyāya duṭṭhāni dissanti ceva suyyanti ca, pakkamatāyyā, imamhā āvāsā alaṃ te idha vāsenā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, ayampi bhikkhunī yāvatatiyakaṃ dhammaṃ āpannā nissāraṇīyaṃ saṅghādisesaṃ.

১৭. যদি কোনো ভিক্ষুণী কোনো গ্রাম বা নগরের ওপর নির্ভর করে বাস করেন এবং তিনি কুলদূষক (গৃহী পরিবারদের কলুষিতকারী) ও পাপাচারী হন, আর তাঁর পাপাচার দেখাও যায় এবং শোনাও যায়, এবং তাঁর দ্বারা কুলসমূহ (পরিবারসমূহ) দূষিত হওয়া দেখাও যায় ও শোনাও যায়, তখন ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সেই ভিক্ষুণীকে এভাবে বলা উচিত—'আর্যা, আপনি কুলদূষক ও পাপাচারী। আর্যার পাপাচার দেখাও যাচ্ছে এবং শোনাও যাচ্ছে, আর আর্যার দ্বারা কুলসমূহ দূষিত হওয়া দেখাও যাচ্ছে ও শোনাও যাচ্ছে। আর্যা, এই আবাস থেকে চলে যান, এখানে আপনার বসবাসের আর প্রয়োজন নেই।' ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী সেই ভিক্ষুণীদের এভাবে বলে—'ভিক্ষুণীগণ ছন্দগামী (পক্ষপাতদুষ্ট), দ্বেষগামী, মোহগামী ও ভয়গামী। তারা একই ধরনের অপরাধের জন্য কাউকে বহিষ্কার করে, আবার কাউকে বহিষ্কার করে না।' তখন ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সেই ভিক্ষুণীকে এভাবে বলা উচিত—'আর্যা, এমন বলবেন না। ভিক্ষুণীগণ ছন্দগামী নন, দ্বেষগামী নন, মোহগামী নন এবং ভয়গামীও নন। আর্যাই কুলদূষক ও পাপাচারী। আর্যার পাপাচার দেখাও যাচ্ছে এবং শোনাও যাচ্ছে, আর আর্যার দ্বারা কুলসমূহ দূষিত হওয়া দেখাও যাচ্ছে ও শোনাও যাচ্ছে। আর্যা, এই আবাস থেকে চলে যান, এখানে আপনার বসবাসের আর প্রয়োজন নেই।' ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী পূর্বের মতোই আচরণ করতে থাকে, তবে সেই ভিক্ষুণীকে তা পরিত্যাগ করার জন্য তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করা উচিত। যদি তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করার পর সে তা পরিত্যাগ করে, তবে তা ভালো। যদি পরিত্যাগ না করে, তবে এই ভিক্ষুণীও তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন লঙ্ঘনজনিত সংঘাদিশেষ নামক অপরাধে অপরাধী হবেন, যা সংঘ থেকে বহিষ্কারযোগ্য।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammā nava paṭhamāpattikā, aṭṭha yāvatatiyakā,

আর্যাগণ, সতেরোটি সংঘাদিশেষ ধর্ম (নিয়ম) আবৃত্তি করা হলো, যার মধ্যে নয়টি প্রথমাপত্তিক (অপরাধ সংঘটিত হওয়ামাত্রই অপরাধী হয়) এবং আটটি তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন লঙ্ঘনজনিত।


Yesaṃ bhikkhunī aññataraṃ vā aññataraṃ vā āpajjati, tāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbaṃ. Ciṇṇamānattā bhikkhunī yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho, tattha sā bhikkhunī abbhetabbā. Ekāyapi ce ūno vīsatigaṇo bhikkhunisaṅgho taṃ bhikkhuniṃ abbheyya, sā ca bhikkhunī anabbhitā, tā ca bhikkhuniyo gārayhā, ayaṃ tattha sāmīci. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

এই অপরাধসমূহের মধ্যে কোনো একটিতে যদি কোনো ভিক্ষুণী আপন্ন (অপরাধী) হন, তবে সেই ভিক্ষুণীকে উভয় সংঘে (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী সংঘে) পক্ষ-মানত (পনেরো দিনের মানত ব্রত) আচরণ করতে হবে। মানত আচরণ শেষ হলে যেখানে অন্তত বিশজন ভিক্ষুণীর সংঘ উপস্থিত থাকবে, সেখানে সেই ভিক্ষুণীকে আব্বহান (পুনর্বহাল) করতে হবে। যদি বিশজনের চেয়ে একজনও কম ভিক্ষুণী সংঘ সেই ভিক্ষুণীকে আব্বহান করে, তবে সেই ভিক্ষুণী পুনর্বহাল হবেন না এবং সেই ভিক্ষুণীগণও নিন্দনীয় হবেন। এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম। এ বিষয়ে আমি আর্যাদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি।


Saṅghādiseso niṭṭhito.

সংঘাদিশেষ সমাপ্ত।


Nissaggiya pācittiyā

নিসর্গিক পাচিত্তিয়


Ime kho panāyyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā

আর্যাগণ, এই ত্রিশটি নিসর্গিক পাচিত্তিয়


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম (নিয়ম) আবৃত্তির উদ্দেশ্যে উপস্থাপিত হচ্ছে।


Pattasannicayasikkhāpadaṃ

পাত্র-সঞ্চয় শিক্ষাপদ


1. Yā pana bhikkhunī pattasannicayaṃ kareyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১. যে ভিক্ষুণী পাত্র সঞ্চয় (মজুত) করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Akālacīvarabhājanasikkhāpadaṃ

অকাল-চীবর বণ্টন শিক্ষাপদ


2. Yā pana bhikkhunī akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২. যে ভিক্ষুণী অকাল-চীবরকে (অসময়ের চীবর) 'কাল-চীবর' (সময়ের চীবর) হিসেবে অধিষ্ঠান করে বণ্টন করাবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cīvaraparivattanasikkhāpadaṃ

চীবর-বিনিময় শিক্ষাপদ


3. Yā [Pg.47] pana bhikkhunī bhikkhuniyā saddhiṃ cīvaraṃ parivattetvā sā pacchā evaṃ vadeyya ‘‘handāyye, tuyhaṃ cīvaraṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, yaṃ tuyhaṃ tuyhamevetaṃ, yaṃ mayhaṃ mayhamevetaṃ, āhara metaṃ cīvaraṃ, sakaṃ paccāharā’’ti acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৩. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর সাথে চীবর বিনিময় করে পরবর্তীতে এভাবে বলবেন—'আর্যা, এই নিন আপনার চীবর, আমার চীবরটি আমাকে দিয়ে দিন। যা আপনার তা আপনারই, যা আমার তা আমারই। আমার চীবরটি আমাকে দিন, আপনারটি ফেরত নিন'—এবং তা কেড়ে নেবেন বা কেড়ে নেওয়াবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Aññaviññāpanasikkhāpadaṃ

অন্য-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ


4. Yā pana bhikkhunī aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৪. যে ভিক্ষুণী একটি জিনিস যাচনা (অনুরোধ) করে পুনরায় অন্য একটি জিনিস যাচনা করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Aññacetāpana sikkhāpadaṃ

অন্য-বিনিময় শিক্ষাপদ


5. Yā pana bhikkhunī aññaṃ cetāpetvā aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৫. যে ভিক্ষুণী একটি জিনিস ক্রয়ের (বিনিময়ের) কথা বলে অন্য একটি জিনিস ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ

প্রথম সংঘিক-বিনিময় শিক্ষাপদ


6. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৬. যে ভিক্ষুণী অন্য উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট এবং অন্য কিছুর জন্য উৎসর্গীকৃত সংঘের পরিষ্করণ (উপকরণ) দিয়ে অন্য কিছু ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় সংঘিক-বিনিময় শিক্ষাপদ


7. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena saṅghikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৭. যে ভিক্ষুণী নিজে যাচনা করে অন্য উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট এবং অন্য কিছুর জন্য উৎসর্গীকৃত সংঘের পরিষ্করণ দিয়ে অন্য কিছু ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ

প্রথম গণিক-বিনিময় শিক্ষাপদ


8. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৮. যে ভিক্ষুণী অন্য উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট এবং অন্য কিছুর জন্য উৎসর্গীকৃত বহুজনের (গণ বা দলের) পরিষ্করণ দিয়ে অন্য কিছু ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় গণিক-বিনিময় শিক্ষাপদ


9. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena mahājanikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৯. যে ভিক্ষুণী নিজে যাচনা করে অন্য উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট এবং অন্য কিছুর জন্য উৎসর্গীকৃত বহুজনের পরিষ্করণ দিয়ে অন্য কিছু ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Puggalikacetāpanasikkhāpadaṃ

পুগ্গলিক-বিনিময় শিক্ষাপদ


10. Yā pana bhikkhunī aññadatthikena parikkhārena aññuddisikena puggalikena saññācikena aññaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১০. যে ভিক্ষুণী নিজে যাচনা করে অন্য উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট এবং অন্য কিছুর জন্য উৎসর্গীকৃত ব্যক্তিগত পরিষ্করণ দিয়ে অন্য কিছু ক্রয় করবেন, তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Pattavaggo paṭhamo.

প্রথম পাত্র বর্গ।


Garupāvuraṇasikkhāpadaṃ

গুরু-প্রাবরণ শিক্ষাপদ


11. Garupāvuraṇaṃ [Pg.48] pana bhikkhuniyā cetāpentiyā catukkaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১১. যদি কোনো ভিক্ষুণী ভারী প্রাবরণ (চাদর) ক্রয় করতে চান, তবে সর্বোচ্চ চার কংস মূল্যের প্রাবরণ ক্রয় করতে পারবেন। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি মূল্যের প্রাবরণ ক্রয় করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Lahupāvuraṇasikkhāpadaṃ

লঘু-প্রাবরণ শিক্ষাপদ


12. Lahupāvuraṇaṃ pana bhikkhuniyā cetāpentiyā aḍḍhateyyakaṃsaparamaṃ cetāpetabbaṃ. Tato ce uttari cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১২. যদি কোনো ভিক্ষুণী হালকা প্রাবরণ (চাদর) ক্রয় করতে চান, তবে সর্বোচ্চ আড়াই (দুই এবং অর্ধেক) কংস মূল্যের প্রাবরণ ক্রয় করতে পারবেন। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি মূল্যের প্রাবরণ ক্রয় করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Kathinasikkhāpadaṃ

কঠিন শিক্ষাপদ


13. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৩. ভিক্ষুণীর চীবর তৈরি সম্পন্ন হলে এবং কঠিন (কঠিন চীবর দান সংক্রান্ত সুবিধা) প্রত্যাহার করা হলে, অতিরিক্ত চীবর সর্বোচ্চ দশ দিন পর্যন্ত রাখা যেতে পারে। যদি কেউ সেই সময়সীমা অতিক্রম করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Udositasikkhāpadaṃ

উদোসিত শিক্ষাপদ


14. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhunī ticīvarena vippavaseyya, aññatra bhikkhunisammutiyā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৪. ভিক্ষুণীর চীবর তৈরি সম্পন্ন হলে এবং কঠিন প্রত্যাহার করা হলে, ভিক্ষুণীগণের সম্মতি ছাড়া যদি কোনো ভিক্ষুণী একটি রাতের জন্যও তাঁর ত্রিচীবর থেকে আলাদা হয়ে বাস করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Akālacīvarasikkhāpadaṃ

অকাল-চীবর শিক্ষাপদ


15. Niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhuniyā ubbhatasmiṃ kathine bhikkhuniyā paneva akālacīvaraṃ uppajjeyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā khippameva kāretabbaṃ, no cassa pāripūri, māsaparamaṃ tāya bhikkhuniyā taṃ cīvaraṃ nikkhipitabbaṃ ūnassa pāripūriyā satiyā paccāsāya. Tato ce uttari nikkhipeyya satiyāpi paccāsāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৫. ভিক্ষুণীর চীবর তৈরি সম্পন্ন হলে এবং কঠিন প্রত্যাহার করা হলে, যদি কোনো ভিক্ষুণীর অকাল-চীবর লাভ হয়, তবে ইচ্ছা করলে তিনি তা গ্রহণ করতে পারেন। গ্রহণ করার পর তা দ্রুত তৈরি করে নেওয়া উচিত। যদি তা চীবর তৈরির জন্য পর্যাপ্ত না হয়, তবে চীবরের ঘাটতি পূরণের আশা থাকলে সেই ভিক্ষুণী সর্বোচ্চ এক মাস পর্যন্ত সেই চীবরটি রেখে দিতে পারেন। ঘাটতি পূরণের আশা থাকা সত্ত্বেও যদি তিনি তার চেয়ে বেশি সময় তা রেখে দেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Aññātakaviññattisikkhāpadaṃ

অজ্ঞাতক-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ


16. Yā pana bhikkhunī aññātakaṃ gahapatiṃ vā gahapatāniṃ vā cīvaraṃ viññāpeyya aññatra samayā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo acchinnacīvarā vā hoti bhikkhunī, naṭṭhacīvarā vā, ayaṃ tattha samayo.

১৬. যদি কোনো ভিক্ষুণী উপযুক্ত সময় ছাড়া অন্য কোনো সময়ে কোনো অপরিচিত গৃহপতি বা গৃহপত্নীর কাছে চীবর যাচনা করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে। এখানে উপযুক্ত সময় হলো—যদি সেই ভিক্ষুণীর চীবর ছিনতাই হয়ে যায় অথবা নষ্ট হয়ে যায়; এটিই সেখানে উপযুক্ত সময়।


Tatuttarisikkhāpadaṃ

তদুত্তর শিক্ষাপদ


17. Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tāya bhikkhuniyā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ. Tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৭. যদি সেই অপরিচিত গৃহপতি বা গৃহপত্নী অনেক চীবর নিয়ে এসে তাঁকে চীবর গ্রহণের জন্য আমন্ত্রণ জানান, তবে সেই ভিক্ষুণী সর্বোচ্চ একটি অন্তর্বাসক ও একটি উত্তরসঙ্গ চীবর গ্রহণ করতে পারবেন। যদি তিনি তার চেয়ে বেশি গ্রহণ করেন, তবে তাঁর নিসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

প্রথম উপখাট শিক্ষাপদ


18. Bhikkhuniṃ [Pg.49] paneva uddissa aññātakassa gahapatissa vā gahapatāniyā vā cīvaracetāpannaṃ upakkhaṭaṃ hoti ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādessāmī’’ti. Tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata, maṃ āyasmā iminā cīvaracetāpannena evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādehī’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৮. কোন ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে যদি কোনো অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নী চীবর ক্রয়ের জন্য অর্থ প্রস্তুত করে রাখে এই ভেবে যে—'এই চীবর-মূল্য দ্বারা চীবর ক্রয় করে অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে চীবর দান করব।' এমতাবস্থায়, সেই ভিক্ষুণী যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়েও তাদের কাছে গিয়ে চীবর বিষয়ে নিজের পছন্দ প্রকাশ করে বলে—'মহাশয়, সাধু হবে যদি আপনি এই চীবর-মূল্য দ্বারা এই প্রকার বা এই প্রকার চীবর ক্রয় করে আমাকে দান করেন', এবং তা যদি উত্তম চীবর পাওয়ার আকাঙ্ক্ষায় হয়, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ।


Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় উপক্খট শিক্ষাপদ


19. Bhikkhuniṃ paneva uddissa ubhinnaṃ aññātakānaṃ gahapatīnaṃ vā gahapatānīnaṃ vā paccekacīvaracetāpannāni upakkhaṭāni honti ‘‘imehi mayaṃ paccekacīvaracetāpannehi paccekacīvarāni cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarehi acchādessāmā’’ti. Tatra cesā bhikkhūnī pubbe appavāritā upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘sādhu vata maṃ āyasmanto imehi paccekacīvaracetāpannehi evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā cīvaraṃ cetāpetvā acchādetha ubhova santā ekenā’’ti kalyāṇakamyataṃ upādāya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

১৯. কোন ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে যদি দুই জন অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নী পৃথক পৃথক চীবর ক্রয়ের জন্য অর্থ প্রস্তুত করে রাখে এই ভেবে যে—'আমরা এই পৃথক পৃথক চীবর-মূল্য দ্বারা পৃথক পৃথক চীবর ক্রয় করে অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে চীবর দান করব।' এমতাবস্থায়, সেই ভিক্ষুণী যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়েও তাদের কাছে গিয়ে চীবর বিষয়ে নিজের পছন্দ প্রকাশ করে বলে—'মহাশয়গণ, সাধু হবে যদি আপনারা এই পৃথক পৃথক চীবর-মূল্য দ্বারা এই প্রকার বা এই প্রকার একটি চীবর ক্রয় করে আমাকে দান করেন, উভয় মিলে একটি চীবর দিন', এবং তা যদি উত্তম চীবর পাওয়ার আকাঙ্ক্ষায় হয়, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ।


Rājasikkhāpadaṃ

রাজ শিক্ষাপদ


20. Bhikkhuniṃ paneva uddissa rājā vā rājabhoggo vā brāhmaṇo vā gahapatiko vā dūtena cīvaracetāpannaṃ pahiṇeyya ‘‘iminā cīvaracetāpannena cīvaraṃ cetāpetvā itthannāmaṃ bhikkhuniṃ cīvarena acchādehī’’ti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘idaṃ kho, ayye, ayyaṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, paṭiggaṇhātāyyā cīvaracetāpanna’’nti. Tāya bhikkhuniyā so dūto evamassa vacanīyo ‘‘na kho mayaṃ, āvuso, cīvaracetāpannaṃ paṭiggaṇhāma, cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma kālena kappiya’’nti. So ce dūto taṃ bhikkhuniṃ evaṃ vadeyya ‘‘atthi panāyyāya, koci veyyāvaccakaro’’ti, cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro niddisitabbo ārāmiko vā upāsako vā ‘‘eso kho, āvuso, bhikkhunīnaṃ veyyāvaccakaro’’ti. So ce dūto taṃ veyyāvaccakaraṃ saññāpetvā taṃ bhikkhuniṃ upasaṅkamitvā evaṃ vadeyya ‘‘yaṃ kho, ayye, ayyā veyyāvaccakaraṃ niddisi, saññatto so mayā, upasaṅkamatāyyā [Pg.50] kālena, cīvarena taṃ acchādessatī’’ti. Cīvaratthikāya, bhikkhave, bhikkhuniyā veyyāvaccakaro upasaṅkamitvā dvattikkhattuṃ codetabbo sāretabbo ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti, dvattikkhattuṃ codayamānā sārayamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ, no ce abhinipphādeyya, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtāya uddissa ṭhātabbaṃ, catukkhattuṃ pañcakkhattuṃ chakkhattuparamaṃ tuṇhībhūtā uddissa tiṭṭhamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, iccetaṃ kusalaṃ. Tato ce uttari vāyamamānā taṃ cīvaraṃ abhinipphādeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. No ce abhinipphādeyya, yatassā cīvaracetāpannaṃ ābhataṃ, tattha sāmaṃ vā gantabbaṃ, dūto vā pāhetabbo ‘‘yaṃ kho tumhe āyasmanto bhikkhuniṃ uddissa cīvaracetāpannaṃ pahiṇittha, na taṃ tassā bhikkhuniyā kiñci atthaṃ anubhoti, yuñjantāyasmanto sakaṃ, mā vo sakaṃ vinassā’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

২০. কোন ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে যদি রাজা, রাজকর্মচারী, ব্রাহ্মণ বা গৃহপতি दूতের মাধ্যমে চীবর ক্রয়ের জন্য অর্থ পাঠান এই বলে—'এই চীবর-মূল্য দ্বারা চীবর ক্রয় করে অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে চীবর দান করো।' সেই দূত যদি সেই ভিক্ষুণীর কাছে গিয়ে বলে—'আর্য্যা, আপনার উদ্দেশ্যে এই চীবর-মূল্য আনা হয়েছে, আপনি এই চীবর-মূল্য গ্রহণ করুন।' তখন সেই ভিক্ষুণী কর্তৃক সেই দূতকে এভাবে বলা উচিত—'হে আবসো (বন্ধু), আমরা চীবর-মূল্য গ্রহণ করি না, তবে আমরা সময়মতো কল্পিত (উপযুক্ত) চীবর গ্রহণ করি।' সেই দূত যদি সেই ভিক্ষুণীকে বলে—'আর্য্যার কি কোনো বৈয়াবৃত্যকর (সেবক) আছে?' তখন চীবরপ্রার্থী ভিক্ষুণী কর্তৃক কোনো আরামিক (বিহারের সেবক) বা উপাসককে নির্দেশ করে বলা উচিত—'হে আবসো, এই ব্যক্তি ভিক্ষুণীদের বৈয়াবৃত্যকর।' সেই দূত যদি সেই বৈয়াবৃত্যকরকে বুঝিয়ে রাজি করানোর পর সেই ভিক্ষুণীর কাছে এসে বলে—'আর্য্যা, আপনি যে বৈয়াবৃত্যকরকে নির্দেশ করেছিলেন, আমি তাকে বুঝিয়ে রাজি করেছি। আর্য্যা, আপনি সময়মতো তার কাছে যাবেন, তিনি আপনাকে চীবর দান করবেন।' তখন চীবরপ্রার্থী ভিক্ষুণী সেই বৈয়াবৃত্যকরের কাছে গিয়ে দুই বা তিন বার তাগিদ দেবেন বা স্মরণ করিয়ে দেবেন—'হে আবসো, আমার চীবরের প্রয়োজন।' দুই বা তিন বার তাগিদ দিয়ে বা স্মরণ করিয়ে দিয়ে যদি সেই চীবরটি লাভ করতে পারেন, তবে তা ভালো। যদি লাভ করতে না পারেন, তবে চার বার, পাঁচ বার বা সর্বোচ্চ ছয় বার পর্যন্ত নীরব থেকে তার উদ্দেশ্যে দাঁড়িয়ে থাকতে হবে। চার বার, পাঁচ বার বা সর্বোচ্চ ছয় বার নীরব থেকে দাঁড়িয়ে থাকার পর যদি সেই চীবরটি লাভ করতে পারেন, তবে তা ভালো। যদি তার চেয়ে বেশি চেষ্টা করে সেই চীবরটি লাভ করেন, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ। যদি লাভ করতে না পারেন, তবে যেখান থেকে চীবর-মূল্য পাঠানো হয়েছিল, সেখানে নিজে গিয়ে বা দূতের মাধ্যমে জানানো উচিত—'আপনারা যে ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে চীবর-মূল্য পাঠিয়েছিলেন, তা সেই ভিক্ষুণীর কোনো উপকারে আসেনি। আপনারা আপনাদের জিনিস ফেরত নিন, যাতে আপনাদের জিনিস নষ্ট না হয়।' এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Cīvaravaggo dutiyo.

দ্বিতীয় চীবর বর্গ।


Rūpiyasikkhāpadaṃ

রূপ্য শিক্ষাপদ


21. Yā pana bhikkhunī jātarūparajataṃ uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā upanikkhittaṃ vā sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২১. যে ভিক্ষুণী সোনা বা রূপা নিজে গ্রহণ করে, অথবা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করায়, অথবা নিজের উদ্দেশ্যে রাখা সোনা-রূপা গ্রহণ করতে সম্মতি দেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadaṃ

রূপ্যসংব্যবহার শিক্ষাপদ


22. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ rūpiyasaṃvohāraṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২২. যে ভিক্ষুণী নানা প্রকার মুদ্রা বা অর্থের লেনদেন করে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Kayavikkayasikkhāpadaṃ

ক্রয়-বিক্রয় শিক্ষাপদ


23. Yā pana bhikkhunī nānappakārakaṃ kayavikkayaṃ samāpajjeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৩. যে ভিক্ষুণী নানা প্রকার ক্রয়-বিক্রয় করে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ūnapañcabandhanasikkhāpadaṃ

ঊনপঞ্চবন্ধন শিক্ষাপদ


24. Yā pana bhikkhunī ūnapañcabandhanena pattena aññaṃ navaṃ pattaṃ cetāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Tāya bhikkhuniyā so patto bhikkhuniparisāya nissajjitabbo, yo ca tassā bhikkhuniparisāya pattapariyanto, so tassā bhikkhuniyā padātabbo ‘‘ayaṃ te bhikkhuni patto yāvabhedanāya dhāretabbo’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

২৪. যে ভিক্ষুণী পাঁচটির কম জোড়াতালি বা ফাটল থাকা পাত্র থাকা সত্ত্বেও অন্য একটি নতুন পাত্র সংগ্রহ করে, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। সেই ভিক্ষুণী কর্তৃক সেই পাত্রটি ভিক্ষুণী-সংঘের কাছে ত্যাগ করতে হবে। সেই ভিক্ষুণী-সংঘের মধ্যে যে পাত্রটি সবচেয়ে নিকৃষ্ট বা শেষ সীমার, সেটি সেই ভিক্ষুণীকে দেওয়া হবে এবং বলা হবে—'হে ভিক্ষুণী, এই পাত্রটি তোমার, এটি ভেঙে না যাওয়া পর্যন্ত তোমাকে ধারণ করতে হবে।' এটিই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Bhesajjasikkhāpadaṃ

ভেষজ শিক্ষাপদ


25. Yāni [Pg.51] kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhunīnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni, seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni. Taṃ atikkāmentiyā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৫. পীড়িত (অসুস্থ) ভিক্ষুণীদের সেবনের জন্য যেসকল ভেষজ (ওষুধ) রয়েছে, যেমন—ঘি, মাখন, তেল, মধু ও গুড়; সেগুলো গ্রহণ করে সর্বোচ্চ সাত দিন পর্যন্ত সঞ্চয় করে ভোগ করা যাবে। সেই সময় অতিক্রম করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Cīvaraacchindanasikkhāpadaṃ

চীবরআচ্ছিন্দন শিক্ষাপদ


26. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sāmaṃ cīvaraṃ datvā kupitā anattamanā acchindeyya vā acchindāpeyya vā, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৬. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে নিজে চীবর দান করার পর, ক্রুদ্ধ বা অসন্তুষ্ট হয়ে তা নিজে কেড়ে নেয় বা অন্যকে দিয়ে কাড়িয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Suttaviññattisikkhāpadaṃ

সূতবিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ


27. Yā pana bhikkhunī sāmaṃ suttaṃ viññāpetvā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৭. যে ভিক্ষুণী নিজে সুতা চেয়ে নিয়ে তাঁতিদের দ্বারা চীবর বুনিয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Mahāpesakārasikkhāpadaṃ

মহাপেশকার শিক্ষাপদ


28. Bhikkhuniṃ paneva uddissa aññātako gahapati vā gahapatānī vā tantavāyehi cīvaraṃ vāyāpeyya, tatra cesā bhikkhunī pubbe appavāritā tantavāye upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ‘‘idaṃ kho āvuso cīvaraṃ maṃ uddissa viyyati, āyatañca karotha, vitthatañca appitañca suvītañca suppavāyitañca suvilekhitañca suvitacchitañca karotha, appeva nāma mayampi āyasmantānaṃ kiñcimattaṃ anupadajjeyyāmā’’ti, evañca sā bhikkhunī vatvā kiñcimattaṃ anupadajjeyya antamaso piṇḍapātamattampi, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৮. কোন ভিক্ষুণীকে উদ্দেশ্য করে যদি কোনো অনাত্মীয় গৃহপতি বা গৃহপত্নী তাঁতিদের দ্বারা চীবর বুনিয়ে নেয়, এমতাবস্থায় সেই ভিক্ষুণী যদি পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়েও তাঁতিদের কাছে গিয়ে চীবর বিষয়ে নিজের পছন্দ প্রকাশ করে বলে—'হে আবসো (ভাই), এই চীবরটি আমার উদ্দেশ্যে বোনা হচ্ছে। এটি দীর্ঘ করো, চওড়া করো, ঘন করো, সুবিন্যস্ত করো, ভালোভাবে বোনা করো, সুবিন্যস্তভাবে আঁচড়ানো ও মসৃণ করো। তাহলে হয়তো আমরাও আপনাদের সামান্য কিছু উপহার দেব।' এবং সেই ভিক্ষুণী এভাবে বলে যদি সামান্য কিছু, এমনকি অন্তত এক বেলা আহারের পরিমাণও দান করে, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ।


Accekacīvarasikkhāpadaṃ

অচ্চেকচীবর শিক্ষাপদ


29. Dasāhānāgataṃ kattikatemāsikapuṇṇamaṃ bhikkhuniyā paneva accekacīvaraṃ uppajjeyya, accekaṃ maññamānāya bhikkhuniyā paṭiggahetabbaṃ, paṭiggahetvā yāva cīvarakālasamayaṃ nikkhipitabbaṃ. Tato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

২৯. কার্তিক মাসের পূর্ণিমার দশ দিন পূর্বে যদি কোনো ভিক্ষুণীর জন্য জরুরি চীবর (অচ্চেক চীবর) উৎপন্ন হয়, তবে জরুরি মনে করে ভিক্ষুণী তা গ্রহণ করতে পারেন। গ্রহণ করে চীবর তৈরির সময় পর্যন্ত তা রেখে দেওয়া যাবে। যদি তার চেয়ে বেশি সময় রেখে দেওয়া হয়, তবে তা নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ।


Pariṇatasikkhāpadaṃ

পরিণত শিক্ষাপদ


30. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ attano pariṇāmeyya, nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

৩০. যে ভিক্ষুণী জেনে-বুঝে সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত লাভ নিজের দিকে ঘুরিয়ে নেয়, তার নিসর্গীয় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Pattavaggo tatiyo.

তৃতীয় পাত্র বর্গ।


Uddiṭṭhā [Pg.52] kho, ayyāyo, tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আর্য্যাগণ, ত্রিশটি নিসর্গীয় পাচিত্তিয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আর্য্যাদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্য্যাগণ এ বিষয়ে নীরব রয়েছেন, তাই আপনারা পরিশুদ্ধ—এভাবেই আমি এটি মনে রাখছি।


Nissaggiyapācittiyā niṭṭhitā.

নিসর্গীয় পাচিত্তিয় সমাপ্ত।


Suddhapācittiyā

শুদ্ধ পাচিত্তিয়


Ime kho panāyyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā

আর্য্যাগণ, এই একশত ছেষট্টিটি পাচিত্তিয়


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম আবৃত্তির অন্তর্ভুক্ত হচ্ছে।


Lasuṇasikkhāpadaṃ

লশুন শিক্ষাপদ


1. Yā pana bhikkhunī lasuṇaṃ khādeyya pācittiyaṃ.

১. যে ভিক্ষুণী রসুন খায়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sambādhalomasikkhāpadaṃ

সম্বাধলোম শিক্ষাপদ


2. Yā pana bhikkhunī sambādhe lomaṃ saṃharāpeyya, pācittiyaṃ.

২. যে ভিক্ষুণী গুপ্তাঙ্গের লোম অপসারণ করায়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Talaghātakasikkhāpadaṃ

তলঘাতক শিক্ষাপদ


3. Talaghātake pācittiyaṃ.

৩. গুপ্তাঙ্গে হাত দিয়ে আঘাত করলে (চড় মারলে) পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Jatumaṭṭhakasikkhāpadaṃ

জতুমাট্ঠক শিক্ষাপদ


4. Jatumaṭṭhake pācittiyaṃ.

৪. গালা বা কৃত্রিম লিঙ্গ ব্যবহার করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Udakasuddhikasikkhāpadaṃ

উদকশুদ্ধিকা শিক্ষাপদ


5. Udakasuddhikaṃ pana bhikkhuniyā ādiyamānāya dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

৫. ভিক্ষুণী কর্তৃক জল দ্বারা শৌচকর্ম করার সময় সর্বোচ্চ দুই আঙুলের কর পর্যন্ত প্রবেশ করানো যাবে। তা অতিক্রম করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Upatiṭṭhanasikkhāpadaṃ

উপতিষ্ঠান শিক্ষাপদ


6. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa bhuñjantassa pānīyena vā vidhūpanena vā upatiṭṭheyya, pācittiyaṃ.

৬. যে ভিক্ষুণী কোনো ভিক্ষুর ভোজন করার সময় জল বা পাখা নিয়ে কাছে দাঁড়িয়ে সেবা করে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Āmakadhaññasikkhāpadaṃ

আমকধান্য শিক্ষাপদ


7. Yā pana bhikkhunī āmakadhaññaṃ viññatvā vā viññāpetvā vā bhajjitvā vā bhajjāpetvā vā koṭṭetvā vā koṭṭāpetvā vā pacitvā vā pacāpetvā vā bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৭. যে ভিক্ষুণী কাঁচা শস্য নিজে চেয়ে নিয়ে বা অন্যকে দিয়ে চাইয়ে, নিজে ভেজে বা অন্যকে দিয়ে ভাজিয়ে, নিজে কুটে বা অন্যকে দিয়ে কুট্টিয়ে, নিজে রান্না করে বা অন্যকে দিয়ে রান্নাইয়ে ভক্ষণ করে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ

প্রথম মলমূত্র-নিক্ষেপ শিক্ষাপদ


8. Yā [Pg.53] pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā tirokuṭṭe vā tiropākāre vā chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৮. যে ভিক্ষুণী মল, মূত্র, আবর্জনা বা উচ্ছিষ্ট খাদ্য দেয়াল বা প্রাচীরের ওপারে ফেলে বা অন্যকে দিয়ে ফেলায়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় মলমূত্র-নিক্ষেপ শিক্ষাপদ


9. Yā pana bhikkhunī uccāraṃ vā passāvaṃ vā saṅkāraṃ vā vighāsaṃ vā harite chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৯. যে ভিক্ষুণী মল, মূত্র, আবর্জনা বা উচ্ছিষ্ট খাদ্য সবুজ ঘাস বা শস্যের ওপর ফেলে বা অন্যকে দিয়ে ফেলায়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Naccagītasikkhāpadaṃ

নৃত্যগীত শিক্ষাপদ


10. Yā pana bhikkhunī naccaṃ vā gītaṃ vā vāditaṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ.

১০. যে ভিক্ষুণী নাচ, গান বা বাজনা দেখতে বা শুনতে যায়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Lasuṇavaggo paṭhamo.

প্রথম লশুন বর্গ।


Rattandhakārasikkhāpadaṃ

রাত্র্যন্ধকার শিক্ষাপদ


11. Yā pana bhikkhunī rattandhakāre appadīpe purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

১১. যে ভিক্ষুণী রাতের অন্ধকারে প্রদীপহীন স্থানে কোনো পুরুষের সাথে একাকী দাঁড়ায় বা আলাপ করে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Paṭicchannokāsasikkhāpadaṃ

প্রচ্ছন্নাবকাশ শিক্ষাপদ


12. Yā pana bhikkhunī paṭicchanne okāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

১২. যে ভিক্ষুণী কোনো আড়াল বা ঢাকা স্থানে পুরুষের সাথে একাকী দাঁড়ায় বা আলাপ করে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Ajjhokāsasallapanasikkhāpadaṃ

অভ্যবকাশ-আলাপ শিক্ষাপদ


13. Yā pana bhikkhunī ajjhokāse purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā, pācittiyaṃ.

১৩. যে ভিক্ষুণী উন্মুক্ত স্থানে কোনো পুরুষের সাথে একাকী দাঁড়ায় বা আলাপ করে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Dutiyikauyyojanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয়িকা-উয্যোজন শিক্ষাপদ


14. Yā pana bhikkhunī rathikāya vā byūhe vā siṅghāṭake vā purisena saddhiṃ ekenekā santiṭṭheyya vā sallapeyya vā nikaṇṇikaṃ vā jappeyya dutiyikaṃ vā bhikkhuniṃ uyyojeyya, pācittiyaṃ.

১৪. যে ভিক্ষুণী কোনো পুরুষের সাথে একাকী রাজপথে, গলিতে বা চতুষ্পথে দাঁড়াবে বা আলাপ করবে, অথবা কানে কানে কথা বলবে, অথবা তার সঙ্গী ভিক্ষুণীকে বিদায় করে দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Anāpucchāpakkamanasikkhāpadaṃ

অনুমতি না নিয়ে প্রস্থান সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


15. Yā pana bhikkhunī purebhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā āsane nisīditvā sāmike anāpucchā pakkameyya, pācittiyaṃ.

১৫. যে ভিক্ষুণী পূর্বাহ্নে কোনো কুলে গিয়ে আসনে উপবেশন করার পর গৃহস্বামীকে না বলে চলে যাবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadaṃ

অনুমতি না নিয়ে উপবেশন সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


16. Yā [Pg.54] pana bhikkhunī pacchābhattaṃ kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā āsane abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

১৬. যে ভিক্ষুণী অপরাহ্নে কোনো কুলে গিয়ে গৃহস্বামীকে না বলে আসনে উপবেশন করবে বা শয়ন করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadaṃ

অনুমতি না নিয়ে শয্যা প্রস্তুত করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


17. Yā pana bhikkhunī vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchā seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

১৭. যে ভিক্ষুণী অকালে কোনো কুলে গিয়ে গৃহস্বামীকে না বলে শয্যা প্রস্তুত করে বা করিয়ে তাতে উপবেশন করবে বা শয়ন করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paraujjhāpanakasikkhāpadaṃ

অন্যকে অসন্তুষ্ট করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


18. Yā pana bhikkhunī duggahitena dūpadhāritena paraṃ ujjhāpeyya, pācittiyaṃ.

১৮. যে ভিক্ষুণী ভুল বুঝে বা ভুল ধারণা পোষণ করে অন্যকে অসন্তুষ্ট করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paraabhisapanasikkhāpadaṃ

অন্যকে অভিশাপ দেওয়া সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


19. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vā paraṃ vā nirayena vā brahmacariyena vā abhisapeyya, pācittiyaṃ.

১৯. যে ভিক্ষুণী নিজেকে বা অন্যকে নরক বা ব্রহ্মচর্যের দোহাই দিয়ে অভিশাপ দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Rodanasikkhāpadaṃ

ক্রন্দন করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


20. Yā pana bhikkhunī attānaṃ vadhitvā vadhitvā rodeyya, pācittiyaṃ.

২০. যে ভিক্ষুণী নিজেকে আঘাত করে করে ক্রন্দন করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Rattandhakāravaggo dutiyo.

রাত্রির অন্ধকার নামক দ্বিতীয় বর্গ।


Naggasikkhāpadaṃ

নগ্নতা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


21. Yā pana bhikkhunī naggā nahāyeyya, pācittiyaṃ.

২১. যে ভিক্ষুণী নগ্ন হয়ে স্নান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Udakasāṭikasikkhāpadaṃ

স্নানের বস্ত্র সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


22. Udakasāṭikaṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

২২. ভিক্ষুণী যদি স্নানের বস্ত্র তৈরি করায়, তবে তা পরিমাপ অনুযায়ী করাতে হবে। এখানে পরিমাপ হলো: সুগত-হস্তের দৈর্ঘ্যে চার বিঘত এবং প্রস্থে দুই বিঘত। এই পরিমাপ অতিক্রম করলে তা কেটে ছোট করতে হবে এবং তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cīvarasibbanasikkhāpadaṃ

চীবর সেলাই করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


23. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā cīvaraṃ visibbetvā vā visibbāpetvā vā sā pacchā anantarāyikinī neva sibbeyya, na sibbāpanāya ussukkaṃ kareyya aññatra catūhapañcāhā, pācittiyaṃ.

২৩. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর চীবর খুলে বা খুলিয়ে দিয়ে, পরবর্তীতে কোনো অন্তরায় না থাকা সত্ত্বেও চার-পাঁচ দিনের বেশি সময় ধরে তা নিজে সেলাই করবে না বা সেলাই করানোর জন্য উদ্যোগ নেবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Saṅghāṭicārasikkhāpadaṃ

সংঘাটি ছাড়া থাকা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


24. Yā [Pg.55] pana bhikkhunī pañcāhikaṃ saṅghāṭicāraṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

২৪. যে ভিক্ষুণী পাঁচ দিনের বেশি সময় সংঘাটি ছাড়া অতিবাহিত করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadaṃ

চীবর হস্তান্তর সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


25. Yā pana bhikkhunī cīvarasaṅkamanīyaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

২৫. যে ভিক্ষুণী হস্তান্তরযোগ্য চীবর পরিধান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Gaṇacīvarasikkhāpadaṃ

গণ-চীবর সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


26. Yā pana bhikkhunī gaṇassa cīvaralābhaṃ antarāyaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

২৬. যে ভিক্ষুণী গণের চীবর প্রাপ্তিতে অন্তরায় সৃষ্টি করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭibāhanasikkhāpadaṃ

বাধা দেওয়া সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


27. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ.

২৭. যে ভিক্ষুণী নিয়মানুগ চীবর বণ্টনে বাধা দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cīvaradānasikkhāpadaṃ

চীবর দান সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


28. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā samaṇacīvaraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

২৮. যে ভিক্ষুণী কোনো গৃহস্থকে, পরিব্রাজককে বা পরিব্রাজিকাকে শ্রমণ-চীবর দান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Kālaatikkamanasikkhāpadaṃ

সময় অতিক্রম করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


29. Yā pana bhikkhunī dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyya, pācittiyaṃ.

২৯. যে ভিক্ষুণী দুর্বল চীবরের আশায় চীবর প্রাপ্তির সময়কাল অতিক্রম করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Kathinuddhārasikkhāpadaṃ

কঠিন চীবর প্রত্যাহার সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


30. Yā pana bhikkhunī dhammikaṃ kathinuddhāraṃ paṭibāheyya, pācittiyaṃ.

৩০. যে ভিক্ষুণী নিয়মানুগ কঠিন চীবর প্রত্যাহারে বাধা দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Naggavaggo tatiyo.

নগ্নতা নামক তৃতীয় বর্গ।


Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ

এক শয্যায় শয়ন করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


31. Yā pana bhikkhuniyo dve ekamañce tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ.

৩১. যদি দুই ভিক্ষুণী একই শয্যায় শয়ন করে, তবে তাদের পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadaṃ

এক আস্তরণ ও এক আচ্ছাদনে শয়ন করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


32. Yā pana bhikkhuniyo dve ekattharaṇapāvuraṇā tuvaṭṭeyyuṃ, pācittiyaṃ.

৩২. যদি দুই ভিক্ষুণী একই আস্তরণ ও আচ্ছাদন ব্যবহার করে শয়ন করে, তবে তাদের পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Aphāsukaraṇasikkhāpadaṃ

অস্বস্তি সৃষ্টি করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


33. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca aphāsuṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৩৩. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর ইচ্ছাকৃতভাবে অস্বস্তি সৃষ্টি করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Naupaṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

সেবা-শুশ্রূষা না করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


34. Yā [Pg.56] pana bhikkhunī dukkhitaṃ sahajīviniṃ neva upaṭṭhaheyya, na upaṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৩৪. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ সহচারিণীকে নিজে সেবা-শুশ্রূষা করবে না এবং অন্যের দ্বারা সেবা করানোর জন্যও উদ্যোগ নেবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

বের করে দেওয়া সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


35. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā upassayaṃ datvā kupitā anattamanā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৩৫. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে বাসস্থান দেওয়ার পর ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে তাকে বের করে দেবে বা বের করিয়ে দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Saṃsaṭṭhasikkhāpadaṃ

সংসর্গ রাখা সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


36. Yā pana bhikkhunī saṃsaṭṭhā vihareyya gahapatinā vā gahapatiputtena vā, sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, saṃsaṭṭhā vihari gahapatināpi gahapatiputtenāpi, viviccāyye, vivekaññeva bhaginiyā saṅgho vaṇṇetī’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya, yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

৩৬. যে ভিক্ষুণী কোনো গৃহপতি বা গৃহপতির পুত্রের সাথে সংসর্গ রেখে বসবাস করবে, তাকে ভিক্ষুণীগণ এভাবে বলবে— ‘আর্যা, আপনি গৃহপতি বা গৃহপতির পুত্রের সাথে সংসর্গ রাখবেন না। আর্যা, আপনি একাকী থাকুন; সংঘ ভগিনীদের জন্য একাকীত্বকেই প্রশংসা করে।’ ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক এভাবে বলা সত্ত্বেও যদি সেই ভিক্ষুণী একইভাবে আচরণ করতে থাকে, তবে তা ত্যাগ করার জন্য ভিক্ষুণীগণ তাকে তিনবার পর্যন্ত অনুশাসন করবে। তিনবার অনুশাসন করার পর যদি সে তা ত্যাগ করে, তবে ভালো; আর যদি ত্যাগ না করে, তবে তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Antoraṭṭhasikkhāpadaṃ

দেশের অভ্যন্তরে ভ্রমণ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


37. Yā pana bhikkhunī antoraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

৩৭. যে ভিক্ষুণী দেশের অভ্যন্তরে বিপজ্জনক ও আশঙ্কাজনক বলে বিবেচিত স্থানে কোনো কাফেলা ছাড়া ভ্রমণ করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Tiroraṭṭhasikkhāpadaṃ

দেশের বাইরে ভ্রমণ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


38. Yā pana bhikkhunī tiroraṭṭhe sāsaṅkasammate sappaṭibhaye asatthikā cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

৩৮. যে ভিক্ষুণী দেশের বাইরে বিপজ্জনক ও আশঙ্কাজনক বলে বিবেচিত স্থানে কোনো কাফেলা ছাড়া ভ্রমণ করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Antovassasikkhāpadaṃ

বর্ষাবাসের সময় ভ্রমণ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


39. Yā pana bhikkhunī antovassaṃ cārikaṃ careyya, pācittiyaṃ.

৩৯. যে ভিক্ষুণী বর্ষাবাসের সময় ভ্রমণ করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cārikanapakkamanasikkhāpadaṃ

ভ্রমণে বের না হওয়া সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


40. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā cārikaṃ na pakkameyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ.

৪০. যে ভিক্ষুণী বর্ষাবাস সম্পন্ন করার পর অন্তত পাঁচ-ছয় যোজন দূরত্বের ভ্রমণেও বের হবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Tuvaṭṭavaggo catuttho.

শয়ন নামক quarto বর্গ।


Rājāgārasikkhāpadaṃ

রাজপ্রাসাদ দর্শন সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


41. Yā [Pg.57] pana bhikkhunī rājāgāraṃ vā cittāgāraṃ vā ārāmaṃ vā uyyānaṃ vā pokkharaṇiṃ vā dassanāya gaccheyya, pācittiyaṃ.

৪১. যে ভিক্ষুণী রাজপ্রাসাদ, চিত্রশালা, আরাম, উদ্যান বা পুষ্করিণী দেখার জন্য যাবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Āsandiparibhuñjanasikkhāpadaṃ

আসন ব্যবহার সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


42. Yā pana bhikkhunī āsandiṃ vā pallaṅkaṃ vā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৪২. যে ভিক্ষুণী দীর্ঘ আসন বা পালঙ্ক ব্যবহার করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Suttakantanasikkhāpadaṃ

সুতাকর্তন শিক্ষাপদ


43. Yā pana bhikkhunī suttaṃ kanteyya, pācittiyaṃ.

৪৩. যে ভিক্ষুণী সুতা কাটবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Gihiveyyāvaccasikkhāpadaṃ

গৃহি-বৈয়াবৃত্য শিক্ষাপদ


44. Yā pana bhikkhunī gihiveyyāvaccaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৪৪. যে ভিক্ষুণী গৃহস্থের বৈয়াবৃত্য করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Adhikaraṇasikkhāpadaṃ

অধিকরণ শিক্ষাপদ


45. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ‘‘ehāyye, imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasamehī’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā anantarāyikinī neva vūpasameyya, na vūpasamāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৪৫. যে ভিক্ষুণী অন্য ভিক্ষুণী কর্তৃক “আসুন আর্যা, এই অধিকরণটি মীমাংসা করুন” এভাবে বলা হলে “উত্তম” বলে সম্মতি দিয়ে, পরবর্তীতে কোনো অন্তরায় না থাকা সত্ত্বেও তা মীমাংসা না করে এবং মীমাংসার জন্য কোনো উদ্যোগ না নেয়, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Bhojanadānasikkhāpadaṃ

ভোজনদান শিক্ষাপদ


46. Yā pana bhikkhunī agārikassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya, pācittiyaṃ.

৪৬. যে ভিক্ষুণী কোনো গৃহস্থকে, পরিব্রাজককে বা পরিব্রাজিকাকে নিজ হাতে খাদ্য বা ভোজ্য প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Āvasathacīvarasikkhāpadaṃ

আবসথ-চীবর শিক্ষাপদ


47. Yā pana bhikkhunī āvasathacīvaraṃ anissajjetvā paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

৪৭. যে ভিক্ষুণী আবসথ-চীবর হস্তান্তর না করে নিজে ব্যবহার করবে, তার paচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Āvasathavihārasikkhāpadaṃ

আবসথ-বিহার শিক্ষাপদ


48. Yā pana bhikkhunī āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkameyya, pācittiyaṃ.

৪৮. যে ভিক্ষুণী আবসথ হস্তান্তর না করে চারিকায় চলে যাবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadaṃ

তিরশ্চান-বিদ্যা শিক্ষণ শিক্ষাপদ


49. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇeyya, pācittiyaṃ.

৪৯. যে ভিক্ষুণী তিরশ্চান-বিদ্যা শিখবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadaṃ

তিরশ্চান-বিদ্যা শিক্ষাদান শিক্ষাপদ


50. Yā pana bhikkhunī tiracchānavijjaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

৫০. যে ভিক্ষুণী তিরশ্চান-বিদ্যা শিক্ষা দেবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Cittāgāravaggo pañcamo.

চিত্রাগার বর্গ - পঞ্চম।


Ārāmapavisanasikkhāpadaṃ

আরাম-প্রবেশ শিক্ষাপদ


51. Yā [Pg.58] pana bhikkhunī jānaṃ sabhikkhukaṃ ārāmaṃ anāpucchā paviseyya, pācittiyaṃ.

৫১. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে ভিক্ষুযুক্ত আরামে না বলে প্রবেশ করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Bhikkhuakkosanasikkhāpadaṃ

ভিক্ষু-আক্রোশন শিক্ষাপদ


52. Yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyya vā paribhāseyya vā, pācittiyaṃ.

৫২. যে ভিক্ষুণী কোনো ভিক্ষুকে আক্রোশ করবে বা তিরস্কার করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Gaṇaparibhāsanasikkhāpadaṃ

গণ-তিরস্কার শিক্ষাপদ


53. Yā pana bhikkhunī caṇḍīkatā gaṇaṃ paribhāseyya, pācittiyaṃ.

৫৩. যে ভিক্ষুণী ক্রুদ্ধ হয়ে গণকে তিরস্কার করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Pavāritasikkhāpadaṃ

প্রবারিত শিক্ষাপদ


54. Yā pana bhikkhunī nimantitā vā pavāritā vā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

৫৪. যে ভিক্ষুণী নিমন্ত্রিত বা প্রবারিত হয়ে খাদ্য বা ভোজ্য আহার করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Kulamaccharinīsikkhāpadaṃ

কুলমাৎসর্য শিক্ষাপদ


55. Yā pana bhikkhunī kulamaccharinī assa, pācittiyaṃ.

৫৫. যে ভিক্ষুণী কুলমাৎসর্যপরায়ণ হবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Abhikkhukāvāsasikkhāpadaṃ

অভিক্ষুক-আবাস শিক্ষাপদ


56. Yā pana bhikkhunī abhikkhuke āvāse vassaṃ vaseyya, pācittiyaṃ.

৫৬. যে ভিক্ষুণী ভিক্ষুহীন আবাসে বর্ষাবাস যাপন করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Apavāraṇāsikkhāpadaṃ

অপ্রবারণা শিক্ষাপদ


57. Yā pana bhikkhunī vassaṃvuṭṭhā ubhatosaṅghe tīhi ṭhānehi na pavāreyya diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, pācittiyaṃ.

৫৭. যে ভিক্ষুণী বর্ষাবাস সমাপ্ত করে উভয় সংঘের নিকট দেখা, শোনা বা সন্দেহের ভিত্তিতে এই তিন বিষয়ে প্রবারণা না করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Ovādasikkhāpadaṃ

ওবাদ শিক্ষাপদ


58. Yā pana bhikkhunī ovādāya vā saṃvāsāya vā na gaccheyya, pācittiyaṃ.

৫৮. যে ভিক্ষুণী ওবাদ গ্রহণের জন্য বা সংবাসের জন্য যাবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadaṃ

ওবাদ-উপসংক্রমণ শিক্ষাপদ


59. Anvaddhamāsaṃ bhikkhuniyā bhikkhusaṅghato dve dhammā paccāsīsitabbā uposathapucchakañca ovādūpasaṅkamanañca. Taṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

৫৯. প্রতি অর্ধমাসে ভিক্ষুণী কর্তৃক ভিক্ষুসংঘের নিকট থেকে দুটি বিষয় প্রত্যাশা করতে হবে—উপোসথ জিজ্ঞাসা এবং ওবাদের জন্য উপসংক্রমণ। যে ভিক্ষুণী এটি অতিক্রম করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Pasākhejātasikkhāpadaṃ

পশাখাজাত শিক্ষাপদ


60. Yā pana bhikkhunī pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ vā rudhitaṃ vā anapaloketvā saṅghaṃ vā gaṇaṃ vā purisena saddhiṃ ekenekā bhedāpeyya vā [Pg.59] phālāpeyya vā dhovāpeyya vā ālimpāpeyya vā bandhāpeyya vā mocāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৬০. যে ভিক্ষুণী উরুসন্ধি বা বগলে উৎপন্ন ফোড়া বা ক্ষত সংঘ বা গণকে না জানিয়ে, কোনো পুরুষের সাথে একাকী নির্জনে তা ফাটানো, চিরানো, ধৌত করা, প্রলেপ দেওয়া, ব্যান্ডেজ বাঁধা বা ব্যান্ডেজ খোলা করাবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Ārāmavaggo chaṭṭho.

আরাম বর্গ - ষষ্ঠ।


Gabbhinīsikkhāpadaṃ

গর্ভিণী শিক্ষাপদ


61. Yā pana bhikkhunī gabbhiniṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬১. যে ভিক্ষুণী গর্ভবতী নারীকে উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Pāyantīsikkhāpadaṃ

পায়ন্তী শিক্ষাপদ


62. Yā pana bhikkhunī pāyantiṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬২. যে ভিক্ষুণী স্তন্যদাত্রী নারীকে উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamasikkhamānasikkhāpadaṃ

প্রথম শিক্ষমাণা শিক্ষাপদ


63. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৩. যে ভিক্ষুণী দুই বছর ধরে ছয়টি ধর্মে অশিক্ষিত-শিক্ষা শিক্ষমাণাকে উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Dutiyasikkhamānasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় শিক্ষমাণা শিক্ষাপদ


64. Yā pana bhikkhunī dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৪. যে ভিক্ষুণী দুই বছর ধরে ছয়টি ধর্মে শিক্ষিত-শিক্ষা শিক্ষমাণাকে সংঘ কর্তৃক অসম্মত অবস্থায় উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamagihigatasikkhāpadaṃ

প্রথম গৃহীগতা শিক্ষাপদ


65. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassaṃ gihigataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৫. যে ভিক্ষুণী বারো বছরের কম বয়সী বিবাহিতা নারীকে উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Dutiyagihigatasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় গৃহীগতা শিক্ষাপদ


66. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৬. যে ভিক্ষুণী পূর্ণ বারো বছর বয়সী বিবাহিতা নারীকে দুই বছর ধরে ছয়টি ধর্মে অশিক্ষিত-শিক্ষা অবস্থায় উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Tatiyagihigatasikkhāpadaṃ

তৃতীয় গৃহীগতা শিক্ষাপদ


67. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassaṃ gihigataṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৭. যে ভিক্ষুণী পূর্ণ বারো বছর বয়সী বিবাহিতা নারীকে দুই বছর ধরে ছয়টি ধর্মে শিক্ষিত-শিক্ষা হওয়া সত্ত্বেও সংঘ কর্তৃক অসম্মত অবস্থায় উপসম্পদা প্রদান করবে, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Paṭhamasahajīvinīsikkhāpadaṃ

প্রথম সহজীবিনী শিক্ষাপদ


68. Yā pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā dve vassāni neva anuggaṇheyya na anuggaṇhāpeyya, pācittiyaṃ.

৬৮. যে ভিক্ষুণী সহজীবিনীকে উপসম্পদা প্রদান করে দুই বছর পর্যন্ত নিজে তার দেখাশোনা করবে না বা অন্যকে দিয়ে দেখাশোনা করাবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Pavattinīnānubandhanasikkhāpadaṃ

প্রবর্তিনী-অনুবন্ধন শিক্ষাপদ


69. Yā pana bhikkhunī vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ dve vassāni nānubandheyya, pācittiyaṃ.

৬৯. যে ভিক্ষুণী উপসম্পদা লাভ করার পর দুই বছর পর্যন্ত নিজের প্রবর্তিনীকে অনুগমন করবে না, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Dutiyasahajīvinīsikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় সহজীবিনী শিক্ষাপদ


70. Yā [Pg.60] pana bhikkhunī sahajīviniṃ vuṭṭhāpetvā neva vūpakāseyya na vūpakāsāpeyya antamaso chappañcayojanānipi, pācittiyaṃ.

৭০. যে ভিক্ষুণী সহজীবিনীকে উপসম্পদা প্রদান করে তাকে নিজের সাথে নিয়ে যাবে না বা অন্যকে দিয়ে নিয়ে যাবে না, অন্তত পাঁচ-ছয় যোজন পর্যন্তও, তার পাচিত্তিয় অপরাধ হবে।


Gabbhinivaggo sattamo.

গর্ভিণী বর্গ - সপ্তম।


Paṭhamakumāribhūtasikkhāpadaṃ

প্রথম কুমারীভূতা শিক্ষাপদ


71. Yā pana bhikkhunī ūnavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭১. যে ভিক্ষুণী ঊনবিংশতি বছর (অনূর্ধ্ব বিশ বছর) বয়সী কুমারীভূতাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Dutiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় কুমারীভূতা শিক্ষাপদ।


72. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu asikkhitasikkhaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭২. যে ভিক্ষুণী পরিপূর্ণ বিশ বছর বয়সী কুমারীভূতাকে, যে দুই বছর ছয়টি ধর্মে শিক্ষা গ্রহণ করেনি, তাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Tatiyakumāribhūtasikkhāpadaṃ

তৃতীয় কুমারীভূতা শিক্ষাপদ।


73. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇavīsativassaṃ kumāribhūtaṃ dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ saṅghena asammataṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭৩. যে ভিক্ষুণী পরিপূর্ণ বিশ বছর বয়সী কুমারীভূতাকে, যে দুই বছর ছয়টি ধর্মে শিক্ষা গ্রহণ করেছে কিন্তু সঙ্ঘ কর্তৃক অনুমোদিত হয়নি, তাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Ūnadvādasavassasikkhāpadaṃ

ঊনদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ।


74. Yā pana bhikkhunī ūnadvādasavassā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭৪. যে ভিক্ষুণী নিজে বারো বছরের কম দীক্ষিত হয়ে অন্যকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadaṃ

পরিপূর্ণদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ।


75. Yā pana bhikkhunī paripuṇṇadvādasavassā saṅghena asammatā vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭৫. যে ভিক্ষুণী নিজে পরিপূর্ণ বারো বছর দীক্ষিত হয়েও সঙ্ঘ কর্তৃক অনুমোদিত না হয়ে অন্যকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Khiyyanadhammasikkhāpadaṃ

খীয়নধর্ম শিক্ষাপদ।


76. Yā pana bhikkhunī ‘‘alaṃ tāva te, ayye, vuṭṭhāpitenā’’ti vuccamānā ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā sā pacchā khiyyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

৭৬. যে ভিক্ষুণীকে যখন বলা হয়, "আর্যে, আপনার দ্বারা একে উপসম্পদা প্রদান করার প্রয়োজন নেই," তখন তিনি "উত্তম" বলে সম্মতি জানিয়ে পরবর্তীতে অসন্তোষ প্রকাশ করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Paṭhamasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

প্রথম শিক্ষমানা-উপসম্পাদন শিক্ষাপদ।


77. Yā pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace me tvaṃ, ayye, cīvaraṃ dassasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৭৭. যে ভিক্ষুণী কোনো শিক্ষমানাকে বলেন, "আর্যে, তুমি যদি আমাকে চীবর দাও, তবে আমি তোমাকে উপসম্পদা প্রদান করব," এবং পরবর্তীতে কোনো অন্তরায় না থাকা সত্ত্বেও তাকে উপসম্পদা প্রদান করেন না এবং উপসম্পদা প্রদানের জন্য কোনো উদ্যোগও গ্রহণ করেন না, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Dutiyasikkhamānanavuṭṭhāpanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় শিক্ষমানা-উপসম্পাদন শিক্ষাপদ।


78. Yā [Pg.61] pana bhikkhunī sikkhamānaṃ ‘‘sace maṃ tvaṃ, ayye, dve vassāni anubandhissasi, evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti vatvā sā pacchā anantarāyikinī neva vuṭṭhāpeyya, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ kareyya, pācittiyaṃ.

৭৮. যে ভিক্ষুণী কোনো শিক্ষমানাকে বলেন, "আর্যে, তুমি যদি দুই বছর আমার অনুগমন করো, তবে আমি তোমাকে উপসম্পদা প্রদান করব," এবং পরবর্তীতে কোনো অন্তরায় না থাকা সত্ত্বেও তাকে উপসম্পদা প্রদান করেন না এবং উপসম্পদা প্রদানের জন্য কোনো উদ্যোগও গ্রহণ করেন না, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Sokāvāsasikkhāpadaṃ

শোকাভাস শিক্ষাপদ।


79. Yā pana bhikkhunī purisasaṃsaṭṭhaṃ kumārakasaṃsaṭṭhaṃ caṇḍiṃ sokāvāsaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৭৯. যে ভিক্ষুণী পুরুষের সংস্রবযুক্ত, বালকের সংস্রবযুক্ত, ক্রোধী ও শোকাকুল শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Ananuññātasikkhāpadaṃ

অননুমোদিত শিক্ষাপদ।


80. Yā pana bhikkhunī mātāpitūhi vā sāmikena vā ananuññātaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৮০. যে ভিক্ষুণী পিতা-মাতা অথবা স্বামী কর্তৃক অননুমোদিত শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Pārivāsikasikkhāpadaṃ

পারিবাসিক শিক্ষাপদ।


81. Yā pana bhikkhunī pārivāsikachandadānena sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৮১. যে ভিক্ষুণী পরিবাসে থাকা ভিক্ষুণীর সম্মতি (ছন্দ) নিয়ে শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Anuvassasikkhāpadaṃ

অনুবর্ষ শিক্ষাপদ।


82. Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৮২. যে ভিক্ষুণী প্রতি বছর উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Ekavassasikkhāpadaṃ

একবর্ষ শিক্ষাপদ।


83. Yā pana bhikkhunī ekaṃ vassaṃ dve vuṭṭhāpeyya, pācittiyaṃ.

৮৩. যে ভিক্ষুণী এক বছরে দুইজনকে উপসম্পদা প্রদান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

কুমারীভূত বর্গ অষ্টম।


Chattupāhanasikkhāpadaṃ

ছত্র-উপানহ শিক্ষাপদ।


84. Yā pana bhikkhunī agilānā chattupāhanaṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

৮৪. যে ভিক্ষুণী সুস্থ অবস্থায় ছাতা ও জুতো ব্যবহার করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Yānasikkhāpadaṃ

যান শিক্ষাপদ।


85. Yā pana bhikkhunī agilānā yānena yāyeyya, pācittiyaṃ.

৮৫. যে ভিক্ষুণী সুস্থ অবস্থায় যানবাহনে আরোহণ করে গমন করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Saṅghāṇisikkhāpadaṃ

সঙ্ঘাণী শিক্ষাপদ।


86. Yā pana bhikkhunī saṅghāṇiṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

৮৬. যে ভিক্ষুণী কোমরবন্ধনী পরিধান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Itthālaṅkārasikkhāpadaṃ

স্ত্রী-অলঙ্কার শিক্ষাপদ।


87. Yā pana bhikkhunī itthālaṅkāraṃ dhāreyya, pācittiyaṃ.

৮৭. যে ভিক্ষুণী নারীদের অলঙ্কার পরিধান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Gandhavaṇṇakasikkhāpadaṃ

গন্ধ-বর্ণক শিক্ষাপদ।


88. Yā [Pg.62] pana bhikkhunī gandhavaṇṇakena nahāyeyya, pācittiyaṃ.

৮৮. যে ভিক্ষুণী সুগন্ধি ও প্রসাধন ব্যবহার করে স্নান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Vāsitakasikkhāpadaṃ

বাসিতক শিক্ষাপদ।


89. Yā pana bhikkhunī vāsitakena piññākena nahāyeyya, pācittiyaṃ.

৮৯. যে ভিক্ষুণী সুবাসিত খৈল ব্যবহার করে স্নান করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadaṃ

ভিক্ষুণী-উন্মর্দন শিক্ষাপদ।


90. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৯০. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণী দ্বারা শরীর মর্দন করান বা ডলান, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Sikkhamānaummaddāpanasikkhāpadaṃ

শিক্ষমানা-উন্মর্দন শিক্ষাপদ।


91. Yā pana bhikkhunī sikkhamānāya ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৯১. যে ভিক্ষুণী কোনো শিক্ষমানা দ্বারা শরীর মর্দন করান বা ডলান, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Sāmaṇerīummaddāpanasikkhāpadaṃ

শ্রামণেরী-উন্মর্দন শিক্ষাপদ।


92. Yā pana bhikkhunī sāmaṇeriyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৯২. যে ভিক্ষুণী কোনো শ্রামণেরী দ্বারা শরীর মর্দন করান বা ডলান, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Gihiniummaddāpanasikkhāpadaṃ

গৃহিণী-উন্মর্দন শিক্ষাপদ।


93. Yā pana bhikkhunī gihiniyā ummaddāpeyya vā parimaddāpeyya vā, pācittiyaṃ.

৯৩. যে ভিক্ষুণী কোনো গৃহী নারী দ্বারা শরীর মর্দন করান বা ডলান, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Anāpucchāsikkhāpadaṃ

অনাপৃচ্ছা শিক্ষাপদ।


94. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa purato anāpucchā āsane nisīdeyya, pācittiyaṃ.

৯৪. যে ভিক্ষুণী কোনো ভিক্ষুর সামনে তাঁর অনুমতি না নিয়ে আসনে বসেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Pañhāpucchanasikkhāpadaṃ

প্রশ্ন জিজ্ঞাসা শিক্ষাপদ।


95. Yā pana bhikkhunī anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ puccheyya, pācittiyaṃ.

৯৫. যে ভিক্ষুণী কোনো ভিক্ষুর কাছ থেকে অনুমতি না নিয়ে তাঁকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Asaṃkaccikasikkhāpadaṃ

অসংকচ্ছিকা শিক্ষাপদ।


96. Yā pana bhikkhunī asaṃkaccikā gāmaṃ paviseyya, pācittiyaṃ.

৯৬. যে ভিক্ষুণী সংকচ্ছিকা ছাড়া গ্রামে প্রবেশ করেন, তাঁর পাচিত্তিয় হয়।


Chattupāhanavaggo navamo.

ছত্র-উপানহ বর্গ নবম।


Musāvādasikkhāpadaṃ

মৃষাবাদ শিক্ষাপদ।


97. Sampajānamusāvāde [Pg.63] pācittiyaṃ.

৯৭. জেনে-বুঝে মিথ্যা বললে পাচিত্তিয় হয়।


Omasavādasikkhāpadaṃ

ওমাসবাদ শিক্ষাপদ।


98. Omasavāde pācittiyaṃ.

৯৮. অপমানজনক বা তিরস্কারমূলক কথা বললে পাচিত্তিয় হয়।


Pesuññasikkhāpadaṃ

পৈশুন্য শিক্ষাপদ।


99. Bhikkhunipesuññe pācittiyaṃ.

৯৯. ভিক্ষুণীর বিরুদ্ধে পরনিন্দা বা খলতা করলে পাচিত্তিয় হয়।


Padasodhammasikkhāpadaṃ

পদশোধন শিক্ষাপদ।


100. Yā pana bhikkhunī anupasampannaṃ padaso dhammaṃ vāceyya, pācittiyaṃ.

১০০. যে ভিক্ষুণী অনুপসম্পন্ন ব্যক্তিকে পদানুসারে ধর্ম শিক্ষা দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Paṭhamasahaseyyasikkhāpadaṃ

প্রথম সহশয্যা শিক্ষাপদ।


101. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttaridirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১০১. যে ভিক্ষুণী অনুপসম্পন্না নারীর সাথে দুই বা তিন রাতের বেশি সহশয্যা গ্রহণ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Dutiyasahaseyyasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় সহশয্যা শিক্ষাপদ।


102. Yā pana bhikkhunī purisena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১০২. যে ভিক্ষুণী পুরুষের সাথে সহশয্যা গ্রহণ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Dhammadesanāsikkhāpadaṃ

ধর্মদেশনা শিক্ষাপদ।


103. Yā pana bhikkhunī purisassa uttarichappañcavācāhi dhammaṃ deseyya aññatra viññunā itthiviggahena, pācittiyaṃ.

১০৩. যে ভিক্ষুণী কোনো বিজ্ঞা নারীর উপস্থিতি ব্যতীত কোনো পুরুষকে পাঁচ বা ছয় বাক্যের অধিক ধর্মদেশনা করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Bhūtārocanasikkhāpadaṃ

ভূত আরোচনা শিক্ষাপদ।


104. Yā pana bhikkhunī anupasampannāya uttarimanussadhammaṃ āroceyya, bhūtasmiṃ pācittiyaṃ.

১০৪. যে ভিক্ষুণী অনুপসম্পন্ন ব্যক্তির কাছে নিজের উত্তরমনুষ্যধর্মের কথা প্রকাশ করবেন, তা সত্য হলেও তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Duṭṭhullārocanasikkhāpadaṃ

দুষ্টুল্লা আরোচনা শিক্ষাপদ।


105. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā duṭṭhullaṃ āpattiṃ anupasampannāya āroceyya aññatra bhikkhunisammutiyā, pācittiyaṃ.

১০৫. যে ভিক্ষুণী ভিক্ষুণীসংঘের সম্মতি ব্যতীত অন্য কোনো ভিক্ষুণীর গুরুতর আপত্তি (দুষ্টুল্লা আপত্তি) অনুপসম্পন্ন ব্যক্তির কাছে প্রকাশ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Pathavīkhaṇanasikkhāpadaṃ

পৃথিবী খনন শিক্ষাপদ।


106. Yā pana bhikkhunī pathaviṃ khaṇeyya vā khaṇāpeyya vā, pācittiyaṃ.

১০৬. যে ভিক্ষুণী মাটি খনন করবেন বা খনন করাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Musāvādavaggo dasamo.

মুষাবাদ বর্গ - দশম।


Bhūtagāmasikkhāpadaṃ

ভূতগ্রাম শিক্ষাপদ।


107. Bhūtagāmapātabyatāya [Pg.64] pācittiyaṃ.

১০৭. উদ্ভিদ বা বীজ ধ্বংস করার কারণে পাচিত্তিয় হবে।


Aññavādakasikkhāpadaṃ

অন্যবাদক শিক্ষাপদ।


108. Aññavādake, vihesake pācittiyaṃ.

১০৮. অন্যবাদক (এড়িয়ে যাওয়া কথা বলা) এবং অন্যকে বিরক্ত করার কারণে পাচিত্তিয় হবে।


Ujjhāpanakasikkhāpadaṃ

উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদ।


109. Ujjhāpanake, khiyyanake pācittiyaṃ.

১০৯. দোষারোপ করা এবং নিন্দা করার কারণে পাচিত্তিয় হবে।


Paṭhamasenāsanasikkhāpadaṃ

প্রথম শয্যাসন শিক্ষাপদ।


110. Yā pana bhikkhunī saṅghikaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā bhisiṃ vā kocchaṃ vā ajjhokāse santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

১১০. যে ভিক্ষুণী সংঘের মালিকানাধীন খাট, চেয়ার, গদি বা মোড়া খোলা জায়গায় পেতে নিজে বা অন্যকে দিয়ে পাতানোর পর, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় তা নিজে তুলে না নেন বা অন্যকে দিয়ে তোলান না, অথবা কাউকে না জানিয়ে চলে যান, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Dutiyasenāsanasikkhāpadaṃ

দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদ।


111. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā vā santharāpetvā vā taṃ pakkamantī neva uddhareyya, na uddharāpeyya, anāpucchaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

১১১. যে ভিক্ষুণী সংঘের বিহারে শয্যা পেতে নিজে বা অন্যকে দিয়ে পাতানোর পর, সেখান থেকে চলে যাওয়ার সময় তা নিজে তুলে না নেন বা অন্যকে দিয়ে তোলান না, অথবা কাউকে না জানিয়ে চলে যান, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Anupakhajjasikkhāpadaṃ

অনুপ্রখজ্জ শিক্ষাপদ।


112. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre jānaṃ pubbupagataṃ bhikkhuniṃ anupakhajja seyyaṃ kappeyya ‘‘yassā sambādho bhavissati, sā pakkamissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

১১২. যে ভিক্ষুণী সংঘের বিহারে পূর্বেই অবস্থানকারী কোনো ভিক্ষুণীকে জেনে-শুনে তাঁর পাশে জোরপূর্বক শয্যা গ্রহণ করবেন এই উদ্দেশ্যে যে—'যার অসুবিধা হবে সে চলে যাবে'—কেবল এই কারণেই অন্য কোনো কারণে নয়, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadaṃ

নিষ্কাশন শিক্ষাপদ।


113. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ kupitā anattamanā saṅghikā vihārā nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā, pācittiyaṃ.

১১৩. যে ভিক্ষুণী ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে সংঘের বিহার থেকে বের করে দেবেন বা বের করিয়ে দেবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Vehāsakuṭisikkhāpadaṃ

বেহাসকুটি শিক্ষাপদ।


114. Yā pana bhikkhunī saṅghike vihāre uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā abhinisīdeyya vā abhinipajjeyya vā, pācittiyaṃ.

১১৪. যে ভিক্ষুণী সংঘের বিহারের ওপরের তলার কুঠিরে আলগা পায়াবিশিষ্ট খাটে বা চেয়ারে বসবেন বা শুয়ে থাকবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Mahallakavihārasikkhāpadaṃ

মহল্লক বিহার শিক্ষাপদ।


115. Mahallakaṃ pana bhikkhuniyā vihāraṃ kārayamānāya yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya, ālokasandhiparikammāya dvatticchadanassa pariyāyaṃ appaharite ṭhitāya adhiṭṭhātabbaṃ. Tato ce uttari appaharitepi ṭhitā adhiṭṭhaheyya, pācittiyaṃ.

১১৫. কোনো ভিক্ষুণী যদি একটি বড় বিহার নির্মাণ করান, তবে দরজা-জানালা স্থাপন, ছিটকিনি লাগানো এবং আলো-বাতাস চলাচলের পথ তৈরির জন্য শস্যহীন স্থানে দাঁড়িয়ে দুই বা তিন স্তর পর্যন্ত ছাদ দেওয়ার কাজ তদারকি করতে পারেন। যদি তিনি শস্যহীন স্থানে দাঁড়িয়েও এর চেয়ে বেশি তদারকি করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ

সপ্রাণক শিক্ষাপদ।


116. Yā [Pg.65] pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ tiṇaṃ vā mattikaṃ vā siñceyya vā siñcāpeyya vā, pācittiyaṃ.

১১৬. যে ভিক্ষুণী সপ্রাণ (জীবযুক্ত) জল জেনে-শুনে ঘাস বা মাটির ওপর ঢালবেন বা ঢালাবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Bhūtagāmavaggo ekādasamo.

ভূতগ্রাম বর্গ - একাদশ।


Āvasathapiṇḍasikkhāpadaṃ

আবসথপিণ্ড শিক্ষাপদ।


117. Agilānāya bhikkhuniyā eko āvasathapiṇḍo bhuñjitabbo. Tato ce uttari bhuñjeyya, pācittiyaṃ.

১১৭. সুস্থ ভিক্ষুণী পান্থশালায় একবার মাত্র আহার গ্রহণ করতে পারবেন। যদি তিনি এর চেয়ে বেশি আহার করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ

গণভোজন শিক্ষাপদ।


118. Gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, gilānasamayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, addhānagamanasamayo, nāvābhiruhanasamayo, mahāsamayo, samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo.

১১৮. বিশেষ সময় ব্যতীত গণভোজন করার কারণে পাচিত্তিয় হবে। এখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: অসুস্থতার সময়, চীবর দানের সময়, চীবর তৈরির সময়, দীর্ঘ পথ ভ্রমণের সময়, নৌকায় আরোহণের সময়, মহোৎসবের সময় এবং শ্রমণদের ভোজনের সময়—এগুলোই হলো বিশেষ সময়।


Kāṇamātusikkhāpadaṃ

কাণমাতা শিক্ষাপদ।


119. Bhikkhuniṃ paneva kulaṃ upagataṃ pūvehi vā manthehi vā abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, ākaṅkhamānāya bhikkhuniyā dvattipattapūrā paṭiggahetabbā. Tato ce uttari paṭiggaṇheyya, pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvā tato nīharitvā bhikkhunīhi saddhiṃ saṃvibhajitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

১১৯. কোনো পরিবারে গমনকারী ভিক্ষুণীকে যদি পিঠা বা ছাতু দিয়ে নিমন্ত্রণ করা হয়, তবে ইচ্ছা করলে তিনি দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ করে গ্রহণ করতে পারেন। যদি তিনি এর চেয়ে বেশি গ্রহণ করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় হবে। দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ করে গ্রহণ করার পর, তা সেখান থেকে নিয়ে এসে অন্য ভিক্ষুণীদের সাথে ভাগ করে নিতে হবে—এটাই সেখানে নিয়ম।


Vikālabhojanasikkhāpadaṃ

বিকালের ভোজন শিক্ষাপদ।


120. Yā pana bhikkhunī vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

১২০. যে ভিক্ষুণী অকালে (বিকাল বা রাতে) কোনো খাদ্য বা ভোজ্য আহার করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Sannidhikārakasikkhāpadaṃ

सन्निधिकारक শিক্ষাপদ।


121. Yā pana bhikkhunī sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā, pācittiyaṃ.

১২১. যে ভিক্ষুণী সঞ্চিত রাখা কোনো খাদ্য বা ভোজ্য আহার করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Dantaponasikkhāpadaṃ

দন্তপোন শিক্ষাপদ।


122. Yā pana bhikkhunī adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhareyya aññatra udakadantaponā, pācittiyaṃ.

১২২. যে ভিক্ষুণী জল এবং দাঁতন ব্যতীত অন্য কোনো না-দেওয়া (অদত্ত) খাদ্য মুখে গ্রহণ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Uyyojanasikkhāpadaṃ

উয্যোজন শিক্ষাপদ।


123. Yā [Pg.66] pana bhikkhunī bhikkhuniṃ ‘‘ehāyye, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisissāmā’’ti tassā dāpetvā vā adāpetvā vā uyyojeyya ‘‘gacchāyye, na me tayā saddhiṃ kathā vā nisajjā vā phāsu hoti, ekikāya me kathā vā nisajjā vā phāsu hotī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

১২৩. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে—'আসুন আর্যা, আমরা গ্রামে বা নগরে পিণ্ডচারের জন্য প্রবেশ করি'—এই বলে ডেকে নিয়ে, তাকে আহার পাইয়ে বা না পাইয়ে এই বলে বিদায় করে দেবেন যে—'যান আর্যা, আপনার সাথে কথা বলা বা বসা আমার জন্য আরামদায়ক নয়, একা কথা বলা বা বসাই আমার জন্য আরামদায়ক'—কেবল এই কারণেই অন্য কোনো কারণে নয়, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Sabhojanasikkhāpadaṃ

সভোজন শিক্ষাপদ।


124. Yā pana bhikkhunī sabhojane kule anupakhajja nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১২৪. যে ভিক্ষুণী ভোজনরত কোনো পরিবারে জোরপূর্বক প্রবেশ করে আসন গ্রহণ করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Rahopaṭicchannasikkhāpadaṃ

রহোপটিচ্ছন্ন শিক্ষাপদ।


125. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ raho paṭicchanne āsane nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১২৫. যে ভিক্ষুণী কোনো পুরুষের সাথে নির্জন ও আবৃত আসনে উপবেশন করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Rahonisajjasikkhāpadaṃ

রহোপবেশন শিক্ষাপদ।


126. Yā pana bhikkhunī purisena saddhiṃ ekenekā raho nisajjaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১২৬. যে ভিক্ষুণী কোনো পুরুষের সাথে একাকী নির্জনে উপবেশন করবেন, তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Bhojanavaggo dvādasamo.

ভোজন বর্গ - দ্বাদশ।


Cārittasikkhāpadaṃ

চারিত্র শিক্ষাপদ।


127. Yā pana bhikkhunī nimantitā sabhattā samānā santiṃ bhikkhuniṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo, cīvaradānasamayo, cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo.

১২৭. যে ভিক্ষুণী নিমন্ত্রিত হয়ে আহার গ্রহণ করার পর, অন্য কোনো উপস্থিত ভিক্ষুণীকে না জানিয়ে, ভোজনের পূর্বে বা পরে পরিবারসমূহে যাতায়াত করবেন, বিশেষ সময় ব্যতীত তাঁর পাচিত্তিয় হবে। এখানে বিশেষ সময়গুলো হলো: চীবর দানের সময় এবং চীবর তৈরির সময়—এগুলোই হলো বিশেষ সময়।


Mahānāmasikkhāpadaṃ

মহানাম শিক্ষাপদ।


128. Agilānāya bhikkhuniyā catumāsappaccayapavāraṇā sāditabbā aññatra punapavāraṇāya, aññatra niccapavāraṇāya. Tato ce uttari sādiyeyya, pācittiyaṃ.

১২৮. সুস্থ ভিক্ষুণী চার মাসের জন্য প্রয়োজনীয় সামগ্রীর (প্রত্যয়) নিমন্ত্রণ গ্রহণ করতে পারেন, পুনরায় নিমন্ত্রণ বা স্থায়ী নিমন্ত্রণ ব্যতীত। যদি তিনি এর চেয়ে বেশি সময় ধরে তা গ্রহণ করেন, তবে তাঁর পাচিত্তিয় হবে।


Uyyuttasenāsikkhāpadaṃ

উয্যুত্তসেনা শিক্ষা পদ


129. Yā pana bhikkhunī uyyuttaṃ senaṃ dassanāya gaccheyya aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

১২৯. যে ভিক্ষুণী উপযুক্ত কারণ ব্যতীত যুদ্ধযাত্রা করা সৈন্যদল দেখতে যাবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Senāvāsasikkhāpadaṃ

সেনাবাস শিক্ষা পদ


130. Siyā [Pg.67] ca tassā bhikkhuniyā kocideva paccayo senaṃ gamanāya, dirattatirattaṃ tāya bhikkhuniyā senāya vasitabbaṃ. Tato ce uttari vaseyya, pācittiyaṃ.

১৩০. যদি সেই ভিক্ষুণীর সৈন্যদলে যাওয়ার কোনো কারণ থাকে, তবে সেই ভিক্ষুণী দুই বা তিন রাত সৈন্যদলে অবস্থান করতে পারবে। যদি তার চেয়ে বেশি সময় অবস্থান করে, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Uyyodhikasikkhāpadaṃ

উয্যোধিক শিক্ষা পদ


131. Dirattatirattaṃ ce bhikkhunī senāya vasamānā uyyodhikaṃ vā balaggaṃ vā senābyūhaṃ vā anīkadassanaṃ vā gaccheyya, pācittiyaṃ.

১৩১. যদি দুই বা তিন রাত সৈন্যদলে অবস্থানকালে ভিক্ষুণী যুদ্ধক্ষেত্র, সৈন্য সমাবেশ, ব্যূহ রচনা অথবা সৈন্য পরিদর্শন দেখতে যায়, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Surāpānasikkhāpadaṃ

সুরাপান শিক্ষা পদ


132. Surāmerayapāne pācittiyaṃ.

১৩২. সুরা ও মৈরেয় (মদ) পানে পাচিত্তিয় হবে।


Aṅgulipatodakasikkhāpadaṃ

অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষা পদ


133. Aṅgulipatodake pācittiyaṃ.

১৩৩. আঙুল দিয়ে সুড়সুড়ি দিলে পাচিত্তিয় হবে।


Hasadhammasikkhāpadaṃ

হাসধম্ম শিক্ষা পদ


134. Udake hasadhamme pācittiyaṃ.

১৩৪. জলে খেলাধুলা বা কৌতুক করলে পাচিত্তিয় হবে।


Anādariyasikkhāpadaṃ

অনাদরিয় শিক্ষা পদ


135. Anādariye pācittiyaṃ.

১৩৫. অনাদর বা অবজ্ঞা করলে পাচিত্তিয় হবে।


Bhiṃsāpanasikkhāpadaṃ

ভীংসাপন শিক্ষা পদ


136. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ bhiṃsāpeyya, pācittiyaṃ.

১৩৬. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে ভয় দেখাবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Cārittavaggo terasamo.

চারিত্ত বর্গ (ত্রয়োদশ)।


Jotisikkhāpadaṃ

জোতি শিক্ষা পদ


137. Yā pana bhikkhunī agilānā visibbanāpekkhā jotiṃ samādaheyya vā samādahāpeyya vā aññatra tathārūpappaccayā, pācittiyaṃ.

১৩৭. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়ে, শরীর গরম করার উদ্দেশ্যে উপযুক্ত কারণ ব্যতীত নিজে আগুন জ্বালাবে বা অন্যকে দিয়ে জ্বালাবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Nahānasikkhāpadaṃ

নহান শিক্ষা পদ


138. Yā pana bhikkhunī orenaddhamāsaṃ nahāyeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo ‘‘diyaḍḍho māso seso gimhāna’’nti ‘‘vassānassa paṭhamo māso’’ iccete aḍḍhateyyamāsā uṇhasamayo, pariḷāhasamayo, gilānasamayo, kammasamayo, addhānagamanasamayo, vātavuṭṭhisamayo, ayaṃ tattha samayo.

১৩৮. যে ভিক্ষুণী উপযুক্ত সময় ব্যতীত অর্ধমাসের কম সময়ের মধ্যে স্নান করবে, তার পাচিত্তিয় হবে। উপযুক্ত সময়গুলো হলো: গ্রীষ্মের শেষ দেড় মাস এবং বর্ষার প্রথম মাস—এই আড়াই মাস হলো গরমের সময়, এছাড়া জ্বরের সময়, অসুস্থতার সময়, পরিশ্রমের সময়, দীর্ঘ পথ ভ্রমণের সময়, ঝড়-বৃষ্টির সময়; এগুলোই হলো স্নানের উপযুক্ত সময়।


Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadaṃ

দুব্বণ্ণকরণ শিক্ষা পদ


139. Navaṃ [Pg.68] pana bhikkhuniyā cīvaralābhāya tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ ādātabbaṃ nīlaṃ vā kaddamaṃ vā kāḷasāmaṃ vā. Anādā ce bhikkhunī tiṇṇaṃ dubbaṇṇakaraṇānaṃ aññataraṃ dubbaṇṇakaraṇaṃ navaṃ cīvaraṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

১৩৯. ভিক্ষুণী নতুন চীবর লাভ করলে, তাকে তিনটি বিবর্ণকারী রঙের যেকোনো একটি রঙ দিয়ে দাগ দিতে হবে: নীল, কাদা রঙ অথবা কালো-শ্যামল রঙ। যদি ভিক্ষুণী এই তিনটি বিবর্ণকারী রঙের কোনো একটি দিয়ে দাগ না দিয়ে নতুন চীবর পরিধান করে, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Vikappanasikkhāpadaṃ

বিকপ্পন শিক্ষা পদ


140. Yā pana bhikkhunī bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā sikkhamānāya vā sāmaṇerassa vā sāmaṇeriyā vā sāmaṃ cīvaraṃ vikappetvā apaccuddhāraṇaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

১৪০. যে ভিক্ষুণী কোনো ভিক্ষু, ভিক্ষুণী, শিক্ষমাণা, শ্রামণের বা শ্রামণেরীর কাছে নিজের চীবর বিকল্পন করে তা ফেরত না নিয়ে ব্যবহার করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Apanidhāpanasikkhāpadaṃ

অপনিধাপন শিক্ষা পদ


141. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā pattaṃ vā cīvaraṃ vā nisīdanaṃ vā sūcigharaṃ vā kāyabandhanaṃ vā apanidheyya vā apanidhāpeyya vā antamaso hasāpekkhāpi, pācittiyaṃ.

১৪১. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর পাত্র, চীবর, নিসীদন, সূঁচদানি বা কোমরবন্ধনী নিজে লুকিয়ে রাখবে বা অন্যকে দিয়ে লুকাবে, এমনকি কৌতুকবশত হলেও, তার পাচিত্তিয় হবে।


Sañciccasikkhāpadaṃ

সঞ্চিচ্চ শিক্ষা পদ


142. Yā pana bhikkhunī sañcicca pāṇaṃ jīvitā voropeyya, pācittiyaṃ.

১৪২. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে কোনো প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Sappāṇakasikkhāpadaṃ

সপ্পাণক শিক্ষা পদ


143. Yā pana bhikkhunī jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjeyya, pācittiyaṃ.

১৪৩. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে সপ্রাণ জল ব্যবহার করবে, তার paচিত্তিয় হবে।


Ukkoṭanasikkhāpadaṃ

উক্কোটন শিক্ষা পদ


144. Yā pana bhikkhunī jānaṃ yathādhammaṃ nihatādhikaraṇaṃ punakammāya ukkoṭeyya, pācittiyaṃ.

১৪৪. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে ধর্মসম্মতভাবে মীমাংসিত কোনো অধিকরণকে পুনরায় বিচারের জন্য উত্থাপন করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Theyyasatthasikkhāpadaṃ

থেয্যসত্থ শিক্ষা পদ


145. Yā pana bhikkhunī jānaṃ theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjeyya antamaso gāmantarampi, pācittiyaṃ.

১৪৫. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে চোর বা দস্যুদলের সাথে পরামর্শ করে একই পথে যাত্রা করবে, এমনকি এক গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে যাওয়ার জন্যও হয়, তার পাচিত্তিয় হবে।


Ariṭṭhasikkhāpadaṃ

অরিট্ঠ শিক্ষা পদ


146. Yā pana bhikkhunī evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato [Pg.69] antarāyāyā’’ti. Evañca sā bhikkhunī bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā bhikkhunī bhikkhunīhi yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbā tassa paṭinissaggāya. Yāvatatiyañce samanubhāsiyamānā taṃ paṭinissajjeyya, iccetaṃ kusalaṃ. No ce paṭinissajjeyya, pācittiyaṃ.

১৪৬. যদি কোনো ভিক্ষুণী এমন কথা বলে: 'আমি ভগবান বুদ্ধের দেশিত ধর্মকে যেভাবে বুঝি, তাতে ভগবান যেসব অন্তরায়িক ধর্ম বলেছেন, সেগুলো সেবন করলে কোনো অন্তরায় সৃষ্টি হয় না।' তখন অন্যান্য ভিক্ষুণীরা তাকে এভাবে বলবে: 'হে আর্যা, এমন কথা বলবেন না। ভগবানকে মিথ্যা অপবাদ দেবেন না। ভগবানের প্রতি মিথ্যা অপবাদ দেওয়া ভালো নয়। ভগবান কখনো এমন কথা বলেননি। হে আর্যা, ভগবান অনেক উপায়ে অন্তরায়িক ধর্মগুলোকে অন্তরায় সৃষ্টিকারী বলেছেন এবং সেগুলো সেবন করলে অবশ্যই অন্তরায় সৃষ্টি হয়।' এভাবে বলার পরও যদি সেই ভিক্ষুণী নিজের মত আঁকড়ে ধরে থাকে, তবে অন্যান্য ভিক্ষুণীরা সেই মত ত্যাগ করার জন্য তাকে তিনবার পর্যন্ত বোঝাবে। যদি তিনবার বোঝানোর পর সে তা ত্যাগ করে, তবে ভালো। আর যদি ত্যাগ না করে, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Jotivaggo cuddasamo.

জোতি বর্গ (চতুর্দশ)।


Ukkhittasambhogasikkhāpadaṃ

উক্খিত্তসম্ভোগ শিক্ষা পদ


147. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathāvādiniyā bhikkhuniyā akaṭānudhammāya taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissaṭṭhāya saddhiṃ sambhuñjeyya vā, saṃvaseyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১৪৭. যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে এমন কোনো বহিষ্কৃত ভিক্ষুণীর সাথে—যে ধর্মসম্মত আচরণ করেনি এবং নিজের ভুল মতবাদ ত্যাগ করেনি—একত্রে আহার করবে, সহবাস করবে বা একসাথে শয়ন করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Kaṇṭakasikkhāpadaṃ

কণ্টক শিক্ষা পদ


148. Samaṇuddesāpi ce evaṃ vadeyya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti. Sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘māyye, samaṇuddese evaṃ avaca, mā bhagavantaṃ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṃ, na hi bhagavā evaṃ vadeyya, anekapariyāyenāyye, samaṇuddese antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evañca sā samaṇuddesā bhikkhunīhi vuccamānā tatheva paggaṇheyya, sā samaṇuddesā bhikkhunīhi evamassa vacanīyā ‘‘ajjatagge te, ayye, samaṇuddese na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo, yampi caññā samaṇuddesā labhanti bhikkhunīhi saddhiṃ dirattatirattaṃ sahaseyyaṃ, sāpi te natthi, cara pire, vinassā’’ti. Yā pana bhikkhunī jānaṃ tathānāsitaṃ samaṇuddesaṃ upalāpeyya vā, upaṭṭhāpeyya vā, sambhuñjeyya vā, saha vā seyyaṃ kappeyya, pācittiyaṃ.

১৪৮. যদি কোনো শ্রামণেরীও এমন কথা বলে: 'আমি ভগবান বুদ্ধের দেশিত ধর্মকে যেভাবে বুঝি, তাতে ভগবান যেসব অন্তরায়িক ধর্ম বলেছেন, সেগুলো সেবন করলে কোনো অন্তরায় সৃষ্টি হয় না।' তখন ভিক্ষুণীরা সেই শ্রামণেরীকে এভাবে বলবে: 'হে আর্যা শ্রামণেরী, এমন কথা বলবেন না। ভগবানকে মিথ্যা অপবাদ দেবেন না। ভগবানের প্রতি মিথ্যা অপবাদ দেওয়া ভালো নয়। ভগবান কখনো এমন কথা বলেননি। হে আর্যা শ্রামণেরী, ভগবান অনেক উপায়ে অন্তরায়িক ধর্মগুলোকে অন্তরায় সৃষ্টিকারী বলেছেন এবং সেগুলো সেবন করলে অবশ্যই অন্তরায় সৃষ্টি হয়।' এভাবে বলার পরও যদি সেই শ্রামণেরী নিজের মত আঁকড়ে ধরে থাকে, তবে ভিক্ষুণীরা তাকে বলবে: 'হে আর্যা শ্রামণেরী, আজ থেকে তুমি আর ভগবান বুদ্ধকে তোমার শাস্তা বলে উল্লেখ করতে পারবে না। অন্যান্য শ্রামণেরীরা ভিক্ষুণীদের সাথে যে দুই বা তিন রাত একসাথে শয়নের সুযোগ পায়, তাও তোমার জন্য আর থাকবে না। দূর হও, চলে যাও, বিনষ্ট হও।' যে ভিক্ষুণী জেনেশুনে এমন বহিষ্কৃত শ্রামণেরীকে প্ররোচিত করবে, তার সেবা গ্রহণ করবে, তার সাথে আহার করবে বা একসাথে শয়ন করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Sahadhammikasikkhāpadaṃ

সহধম্মিক শিক্ষা পদ


149. Yā pana bhikkhunī bhikkhunīhi sahadhammikaṃ vuccamānā evaṃ vadeyya ‘‘na tāvāhaṃ, ayye, etasmiṃ sikkhāpade sikkhissāmi, yāva na aññaṃ bhikkhuniṃ byattaṃ vinayadharaṃ paripucchāmī’’ti, pācittiyaṃ. Sikkhamānāya, bhikkhave, bhikkhuniyā aññātabbaṃ paripucchitabbaṃ paripañhitabbaṃ, ayaṃ tattha sāmīci.

১৪৯. যে ভিক্ষুণী অন্যান্য ভিক্ষুণীদের দ্বারা ধর্মসম্মতভাবে কোনো কথা বলার পর বলবে: 'হে আর্যা, আমি এই শিক্ষা পদে ততক্ষণ পর্যন্ত শিক্ষা গ্রহণ করব না, যতক্ষণ না আমি অন্য কোনো বিজ্ঞ ও বিনয়ধর ভিক্ষুণীকে এ বিষয়ে জিজ্ঞাসা করছি', তার পাচিত্তিয় হবে। হে ভিক্ষুগণ, শিক্ষা গ্রহণকারী ভিক্ষুণীর কর্তব্য হলো অজানা বিষয় জিজ্ঞাসা করা এবং প্রশ্ন করা; এটাই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Vilekhanasikkhāpadaṃ

বিলেখন শিক্ষা পদ


150. Yā [Pg.70] pana bhikkhunī pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘kiṃ panimehi khuddānukhuddakehi sikkhāpadehi uddiṭṭhehi, yāvadeva kukkuccāya vihesāya vilekhāya saṃvattantī’’ti, sikkhāpadavivaṇṇake pācittiyaṃ.

১৫০. যে ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার সময় বলবে: 'এই ক্ষুদ্র ও অতি ক্ষুদ্র শিক্ষা পদগুলো আবৃত্তি করার কী প্রয়োজন? এগুলো কেবল সন্দেহ, বিরক্তি ও ব্যাকুলতাই সৃষ্টি করে', এভাবে শিক্ষা পদের নিন্দা বা অবমাননা করলে তার পাচিত্তিয় হবে।


Mohanasikkhāpadaṃ

মোহন শিক্ষা পদ


151. Yā pana bhikkhunī anvaddhamāsaṃ pātimokkhe uddissamāne evaṃ vadeyya ‘‘idāneva kho ahaṃ, ayye, jānāmi ayampi kira dhammo suttāgato suttapariyāpanno anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatī’’ti, tañce bhikkhuniṃ aññā bhikkhuniyo jāneyyuṃ nisinnapubbaṃ imāya bhikkhuniyā dvattikkhattuṃ pātimokkhe uddissamāne, ko pana vādo bhiyyo, na ca tassā bhikkhuniyā aññāṇakena mutti atthi, yañca tattha āpattiṃ āpannā, tañca yathādhammo kāretabbo, uttari cassā moho āropetabbo ‘‘tassā te, ayye, alābhā, tassā te dulladdhaṃ, yaṃ tvaṃ pātimokkhe uddissamāne na sādhukaṃ aṭṭhiṃ katvā manasi karosī’’ti, idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyaṃ.

১৫১. যে ভিক্ষুণী প্রতি অর্ধমাসে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার সময় বলবে: 'হে আর্যা, আমি এইমাত্র জানলাম যে এই নিয়মটিও সূত্রে এসেছে, সূত্রের অন্তর্ভুক্ত এবং প্রতি অর্ধমাসে আবৃত্তি করা হয়।' যদি অন্যান্য ভিক্ষুণীরা জানে যে সেই ভিক্ষুণী এর আগে দুই বা তিনবার প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তির সময় উপস্থিত ছিল, তবে তার আর কোনো অজুহাত চলবে না। অজ্ঞতার অজুহাতে সে মুক্তি পাবে না। সে যে আপত্তি করেছে, তার জন্য ধর্মসম্মত শাস্তি পেতে হবে এবং তার ওপর মোহ আরোপ করতে হবে এভাবে: 'হে আর্যা, এটি তোমার অলাভ, এটি তোমার দুর্ভাগ্য যে তুমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তির সময় মনোযোগ দিয়ে তা শ্রবণ করোনি।' এই মোহ প্রকাশ করার জন্য তার পাচিত্তিয় হবে।


Pahārasikkhāpadaṃ

প্রহার শিক্ষা পদ


152. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā pahāraṃ dadeyya, pācittiyaṃ.

১৫২. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর ওপর ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে তাকে আঘাত করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Talasattikasikkhāpadaṃ

তলসত্তিক শিক্ষা পদ


153. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā kupitā anattamanā talasattikaṃ uggireyya, pācittiyaṃ.

১৫৩. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর ওপর ক্রুদ্ধ ও অসন্তুষ্ট হয়ে তাকে আঘাত করার জন্য হাত বা কোনো বস্তু তুলবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Amūlakasikkhāpadaṃ

অমূলক শিক্ষা পদ


154. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniṃ amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃseyya, pācittiyaṃ.

১৫৪. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীকে ভিত্তিহীনভাবে সঙ্ঘাদিশেষ অপরাধে অভিযুক্ত করবে, তার পাচিত্তিয় হবে।


Sañciccasikkhāpadaṃ

সঞ্চিচ্চ শিক্ষা পদ


155. Yā pana bhikkhunī bhikkhuniyā sañcicca kukkuccaṃ upadaheyya ‘‘itissā muhuttampi aphāsu bhavissatī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

১৫৫. যে ভিক্ষুণী অন্য কোনো ভিক্ষুণীর মনে ইচ্ছাকৃতভাবে এই উদ্দেশ্যে অনুশোচনা বা সন্দেহ সৃষ্টি করবে যে—'এর ফলে তার মুহূর্তের জন্যও অস্বস্তি হবে'—এবং এই উদ্দেশ্য ছাড়া অন্য কোনো কারণ না থাকে, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Upassuti sikkhāpadaṃ

উপশ্রুতি শিক্ষা পদ


156. Yā [Pg.71] pana bhikkhunī bhikkhunīnaṃ bhaṇḍanajātānaṃ kalahajātānaṃ vivādāpannānaṃ upassutiṃ tiṭṭheyya ‘‘yaṃ imā bhaṇissanti, taṃ sossāmī’’ti etadeva paccayaṃ karitvā anaññaṃ, pācittiyaṃ.

১৫৬. যে ভিক্ষুণী ঝগড়া, কলহ ও বিবাদে লিপ্ত ভিক্ষুণীদের কথা আড়ি পেতে শোনার জন্য দাঁড়িয়ে থাকবে এই উদ্দেশ্যে যে—'তারা কী বলে তা আমি শুনব'—এবং এই উদ্দেশ্য ছাড়া অন্য কোনো কারণ না থাকে, তবে তার পাচিত্তিয় হবে।


Diṭṭhivaggo pannarasamo.

দিট্ঠি বর্গ (পঞ্চদশ)।


Kammappaṭibāhanasikkhāpadaṃ

কম্মপ্পটিবাহন শিক্ষা পদ


157. Yā pana bhikkhunī dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya, pācittiyaṃ.

১৫৭. যে ভিক্ষুণী নিয়মানুগ (ধার্মিক) কার্যাবলীতে সম্মতি প্রদানের পর পরবর্তীতে অসন্তোষ প্রকাশ বা নিন্দা করেন, তাঁর পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadaṃ

ছন্দ না দিয়ে গমন শিক্ষাপদ।


158. Yā pana bhikkhunī saṅghe vinicchayakathāya vattamānāya chandaṃ adatvā uṭṭhāyāsanā pakkameyya, pācittiyaṃ.

১৫৮. যে ভিক্ষুণী সঙ্ঘে বিচার-মীমাংসার আলোচনা চলাকালীন সম্মতি প্রদান না করে আসন থেকে উঠে চলে যান, তাঁর পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Dubbalasikkhāpadaṃ

দুর্বল শিক্ষাপদ।


159. Yā pana bhikkhunī samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjeyya ‘‘yathāsanthutaṃ bhikkhuniyo saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇāmentī’’ti, pācittiyaṃ.

১৫৯. যে ভিক্ষুণী সমগ্র সঙ্ঘের সাথে চীবর দান করার পর পরবর্তীতে এই বলে নিন্দা বা অসন্তোষ প্রকাশ করেন যে, “ভিক্ষুণীগণ সঙ্ঘের লাভ বা সম্পত্তি নিজেদের পরিচয় বা বন্ধুত্ব অনুযায়ী বণ্টন (পরিণত) করছে”, তাঁর পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Pariṇāmanasikkhāpadaṃ

পরিণামন শিক্ষাপদ।


160. Yā pana bhikkhunī jānaṃ saṅghikaṃ lābhaṃ pariṇataṃ puggalassa pariṇāmeyya, pācittiyaṃ.

১৬০. যে ভিক্ষুণী সঙ্ঘের উদ্দেশ্যে নির্ধারিত লাভ বা সম্পত্তি জেনে-বুঝে কোনো ব্যক্তির উদ্দেশ্যে হস্তান্তরিত করেন, তাঁর পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Ratanasikkhāpadaṃ

রতন শিক্ষাপদ।


161. Yā pana bhikkhunī ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā aññatra ajjhārāmā vā ajjhāvasathā vā uggaṇheyya vā uggaṇhāpeyya vā, pācittiyaṃ. Ratanaṃ vā pana bhikkhuniyā ratanasammataṃ vā ajjhārāme vā ajjhāvasathe vā uggahetvā vā uggahāpetvā vā nikkhipitabbaṃ ‘‘yassa bhavissati, so harissatī’’ti, ayaṃ tattha sāmīci.

১৬১. যে ভিক্ষুণী বিহার বা বাসস্থান ব্যতীত অন্য কোনো স্থানে রত্ন বা রত্ন হিসেবে গণ্য কোনো বস্তু নিজে গ্রহণ করেন বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করান, তাঁর পাচিত্তি অপরাধ হয়। কিন্তু বিহারে বা বাসস্থানে কোনো রত্ন বা রত্ন হিসেবে গণ্য বস্তু গ্রহণ করে বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করিয়ে এই ভেবে রেখে দিতে হবে যে, “যার বস্তু সে এসে নিয়ে যাবে”—এটাই সেখানে সঠিক নিয়ম।


Sūcigharasikkhāpadaṃ

সূচিঘর শিক্ষাপদ।


162. Yā [Pg.72] pana bhikkhunī aṭṭhimayaṃ vā dantamayaṃ vā visāṇamayaṃ vā sūcigharaṃ kārāpeyya, bhedanakaṃ pācittiyaṃ.

১৬২. যে ভিক্ষুণী হাড়ের, হাতির দাঁতের বা শিংয়ের তৈরি সূঁচের খাপ তৈরি করান, তাঁর ভেদনক পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Mañcapīṭhasikkhāpadaṃ

মঞ্চ-পীঠ শিক্ষাপদ।


163. Navaṃ pana bhikkhuniyā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā kārayamānāya aṭṭhaṅgulapādakaṃ kāretabbaṃ sugataṅgulena aññatra heṭṭhimāya aṭaniyā. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

১৬৩. নতুন খাট বা চেয়ার তৈরি করার সময় ভিক্ষুণীর উচিত নিচের ফ্রেম (অটনি) বাদ দিয়ে সুগত-আঙুলের মাপে আট আঙুল পরিমাণ পা তৈরি করা। তা অতিক্রম করলে ছেদনক পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Tūlonaddhasikkhāpadaṃ

তূলোনদ্ধ শিক্ষাপদ।


164. Yā pana bhikkhunī mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā tūlonaddhaṃ kārāpeyya, uddālanakaṃ pācittiyaṃ.

১৬৪. যে ভিক্ষুণী তুলা দিয়ে তৈরি বা তুলা-ভর্তি খাট বা চেয়ার তৈরি করান, তাঁর উদালনক পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadaṃ

কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদি শিক্ষাপদ।


165. Kaṇḍuppaṭicchādiṃ pana bhikkhuniyā kārayamānāya pamāṇikā kāretabbā, tatridaṃ pamāṇaṃ, dīghaso catasso vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ dve vidatthiyo. Taṃ atikkāmentiyā chedanakaṃ pācittiyaṃ.

১৬৫. চুলকানি বা ঘা ঢাকার বস্ত্র (কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদি) তৈরি করার সময় ভিক্ষুণীর পরিমাপ অনুযায়ী তৈরি করা উচিত। এর পরিমাপ হলো—দৈর্ঘ্যে সুগত-বিঘতের চার বিঘত এবং প্রস্থে দুই বিঘত। তা অতিক্রম করলে ছেদনক পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Nandasikkhāpadaṃ

নন্দ শিক্ষাপদ।


166. Yā pana bhikkhunī sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ kārāpeyya, atirekaṃ vā, chedanakaṃ pācittiyaṃ. Tatridaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇaṃ, dīghaso nava vidatthiyo sugatavidatthiyā, tiriyaṃ cha vidatthiyo, idaṃ sugatassa sugatacīvarappamāṇanti.

১৬৬. যে ভিক্ষুণী সুগত-চীবরের পরিমাপে বা তার চেয়ে বড় চীবর তৈরি করান, তাঁর ছেদনক পাচিত্তি অপরাধ হয়। সুগতের সুগত-চীবরের পরিমাপ হলো—দৈর্ঘ্যে সুগত-বিঘতের নয় বিঘত এবং প্রস্থে ছয় বিঘত; এটিই সুগতের সুগত-চীবরের পরিমাপ।


Dhammikavaggo soḷasamo.

ষোড়শ ধাম্মিক বর্গ।


Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আর্যাগণ, একশত ছেষট্টিটি পাচিত্তি ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আর্যাগণকে জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি।


Pācittiyā niṭṭhitā.

পাচিত্তি ধর্ম সমাপ্ত।


Pāṭidesanīyā

প্রাতিদেশনীয় ধর্ম।


Ime kho panāyyāyo aṭṭha pāṭidesanīyā

হে আর্যাগণ, এই আটটি প্রাতিদেশনীয়...


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

...ধর্ম আবৃত্তির উদ্দেশ্যে উপস্থাপিত হচ্ছে।


Sappiviññāpanasikkhāpadaṃ

সর্পি-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


1. Yā [Pg.73] pana bhikkhunī agilānā sappiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

১. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও ঘি চেয়ে নিয়ে আহার করেন, সেই ভিক্ষুণীর তা স্বীকার করে বলা উচিত— “হে আর্যা, আমি নিন্দনীয় ও অনুপযুক্ত প্রাতিদেশনীয় অপরাধে অপরাধী হয়েছি, আমি তা স্বীকার করছি।”


Telaviññāpanasikkhāpadaṃ

তেল-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


2. Yā pana bhikkhunī agilānā telaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

২. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও তেল চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Madhuviññāpanasikkhāpadaṃ

মধু-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


3. Yā pana bhikkhunī agilānā madhuṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

৩. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও মধু চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Phāṇitaviññāpanasikkhāpadaṃ

ফাণিত-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


4. Yā pana bhikkhunī agilānā phāṇitaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

৪. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও গুড় চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Macchaviññāpanasikkhāpadaṃ

মৎস্য-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


5. Yā pana bhikkhunī agilānā macchaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

৫. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও মাছ চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Maṃsaviññāpanasikkhāpadaṃ

মাংস-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


6. Yā pana bhikkhunī agilānā maṃsaṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

৬. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও মাংস চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Khīraviññāpanasikkhāpadaṃ

ক্ষীর-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


7. Yā pana bhikkhunī agilānā khīraṃ viññāpetvā bhuñjeyya…pe… taṃ paṭidesemīti.

৭. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও দুধ চেয়ে নিয়ে আহার করেন... পেয়াল... আমি তা স্বীকার করছি।


Dadhiviññāpanasikkhāpadaṃ

দধি-বিজ্ঞাপন শিক্ষাপদ।


8. Yā pana bhikkhunī agilānā dadhiṃ viññāpetvā bhuñjeyya, paṭidesetabbaṃ tāya bhikkhuniyā ‘‘gārayhaṃ, ayye, dhammaṃ āpajjiṃ asappāyaṃ pāṭidesanīyaṃ, taṃ paṭidesemī’’ti.

৮. যে ভিক্ষুণী অসুস্থ না হয়েও দই চেয়ে নিয়ে আহার করেন, সেই ভিক্ষুণীর তা স্বীকার করে বলা উচিত— “হে আর্যা, আমি নিন্দনীয় ও অনুপযুক্ত প্রাতিদেশনীয় অপরাধে অপরাধী হয়েছি, আমি তা স্বীকার করছি।”


Uddiṭṭhā [Pg.74] kho, ayyāyo, aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

হে আর্যাগণ, আটটি প্রাতিদেশনীয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আর্যাগণকে জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এতে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি।


Pāṭidesanīyā niṭṭhitā.

প্রাতিদেশনীয় ধর্ম সমাপ্ত।


Sekhiyā

শৈক্ষ্য ধর্ম।


Ime kho panāyyāyo, sekhiyā dhammā uddesaṃ āgacchanti.

হে আর্যাগণ, এই শৈক্ষ্য ধর্মসমূহ আবৃত্তির উদ্দেশ্যে উপস্থাপিত হচ্ছে।


Parimaṇḍalasikkhāpadaṃ

পরিমণ্ডল শিক্ষাপদ।


1. Parimaṇḍalaṃ nivāsessāmīti sikkhā karaṇīyā.

১. “আমি চারপাশ সমান করে (পরিমণ্ডল) অন্তর্বাস পরিধান করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


2. Parimaṇḍalaṃ pārupissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২. “আমি চারপাশ সমান করে (পরিমণ্ডল) চীবর পরিধান করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Suppaṭicchannasikkhāpadaṃ

সুপ্রতিচ্ছন্ন শিক্ষাপদ।


3. Suppaṭicchannā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩. “আমি নিজেকে ভালোভাবে আবৃত করে অন্তর্গৃহে গমন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


4. Suppaṭicchannā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪. “আমি নিজেকে ভালোভাবে আবৃত করে অন্তর্গৃহে উপবেশন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Susaṃvutasikkhāpadaṃ

সুসংবৃত শিক্ষাপদ।


5. Susaṃvutā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫. “আমি সুসংবৃত হয়ে অন্তর্গৃহে গমন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


6. Susaṃvutā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬. “আমি সুসংবৃত হয়ে অন্তর্গৃহে উপবেশন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Okkhittacakkhusikkhāpadaṃ

অক্ষিক্ষিপ্ত শিক্ষাপদ।


7. Okkhittacakkhunī antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭. “আমি নিচের দিকে দৃষ্টি রেখে অন্তর্গৃহে গমন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


8. Okkhittacakkhunī antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৮. “আমি নিচের দিকে দৃষ্টি রেখে অন্তর্গৃহে উপবেশন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ukkhittakasikkhāpadaṃ

উৎক্ষিপ্তকা শিক্ষাপদ।


9. Na ukkhittakāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৯. “আমি চীবর উপরে তুলে না ধরে অন্তর্গৃহে গমন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


10. Na ukkhittakāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১০. “আমি চীবর উপরে তুলে না ধরে অন্তর্গৃহে উপবেশন করব”—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Parimaṇḍalavaggo paṭhamo.

পরিমণ্ডল বর্গ প্রথম।


Ujjagghikasikkhāpadaṃ

উজ্জগঘিক শিক্ষাপদ।


11. Na [Pg.75] ujjagghikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১১. ‘অন্তর্গৃহে অট্টহাস্য করতে করতে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


12. Na ujjagghikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১২. ‘অন্তর্গৃহে অট্টহাস্য করতে করতে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Uccasaddasikkhāpadaṃ

উচ্চশব্দ শিক্ষাপদ।


13. Appasaddā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৩. ‘অন্তর্গৃহে মৃদুস্বরে যাব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


14. Appasaddā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৪. ‘অন্তর্গৃহে মৃদুস্বরে বসব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Kāyappacālakasikkhāpadaṃ

কায়প্রচালক শিক্ষাপদ।


15. Na kāyappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৫. ‘অন্তর্গৃহে শরীর দোলাতে দোলাতে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


16. Na kāyappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৬. ‘অন্তর্গৃহে শরীর দোলাতে দোলাতে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Bāhuppacālakasikkhāpadaṃ

বাহুপ্রচালক শিক্ষাপদ।


17. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৭. ‘অন্তর্গৃহে বাহু দোলাতে দোলাতে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


18. Na bāhuppacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৮. ‘অন্তর্গৃহে বাহু দোলাতে দোলাতে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sīsappacālakasikkhāpadaṃ

শীর্ষপ্রচালক শিক্ষাপদ।


19. Na sīsappacālakaṃ antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

১৯. ‘অন্তর্গৃহে মাথা দোলাতে দোলাতে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


20. Na sīsappacālakaṃ antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২০. ‘অন্তর্গৃহে মাথা দোলাতে দোলাতে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ujjagghikavaggo dutiyo.

উজ্জগঘিক বর্গ দ্বিতীয়।


Khambhakatasikkhāpadaṃ

খম্ভকত শিক্ষাপদ।


21. Na khambhakatā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২১. ‘অন্তর্গৃহে কোমরে হাত দিয়ে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


22. Na khambhakatā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২২. ‘অন্তর্গৃহে কোমরে হাত দিয়ে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

ওগুণ্ঠিত শিক্ষাপদ।


23. Na oguṇṭhitā antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৩. ‘অন্তর্গৃহে মাথা ঢেকে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


24. Na oguṇṭhitā antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৪. ‘অন্তর্গৃহে মাথা ঢেকে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ukkuṭikasikkhāpadaṃ

উক্কুটিক শিক্ষাপদ।


25. Na ukkuṭikāya antaraghare gamissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৫. ‘অন্তর্গৃহে উবু হয়ে যাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pallatthikasikkhāpadaṃ

পল্লত্থিক শিক্ষাপদ।


26. Na [Pg.76] pallatthikāya antaraghare nisīdissāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৬. ‘অন্তর্গৃহে হাঁটু জড়িয়ে বসব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

সক্চ্চ-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ।


27. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৭. ‘শ্রদ্ধাপূর্বক পিণ্ডপাত গ্রহণ করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pattasaññinīpaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

পত্তসংজ্ঞী-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ।


28. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৮. ‘পাত্রের দিকে দৃষ্টি রেখে পিণ্ডপাত গ্রহণ করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadaṃ

সমসূপক-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ।


29. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

২৯. ‘অনুপাতিক হারে ব্যঞ্জনসহ পিণ্ডপাত গ্রহণ করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Samatittikasikkhāpadaṃ

সমতিত্তিক শিক্ষাপদ।


30. Samatittikaṃ piṇḍapātaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩০. ‘পাত্রের কিনারা পর্যন্ত সমান করে পিণ্ডপাত গ্রহণ করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Khambhakatavaggo tatiyo.

খম্ভকত বর্গ তৃতীয়।


Sakkaccabhuñjanasikkhāpadaṃ

সক্চ্চ-ভোজন শিক্ষাপদ।


31. Sakkaccaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩১. ‘শ্রদ্ধাপূর্বক পিণ্ডপাত ভোজন করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Pattasaññinībhuñjanasikkhāpadaṃ

পত্তসংজ্ঞী-ভোজন শিক্ষাপদ।


32. Pattasaññinī piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩২. ‘পাত্রের দিকে দৃষ্টি রেখে পিণ্ডপাত ভোজন করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sapadānasikkhāpadaṃ

সপদান শিক্ষাপদ।


33. Sapadānaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৩. ‘একপাশ থেকে ধারাবাহিকভাবে পিণ্ডপাত ভোজন করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Samasūpakasikkhāpadaṃ

সমসূপক শিক্ষাপদ।


34. Samasūpakaṃ piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৪. ‘অনুপাতিক হারে ব্যঞ্জনসহ পিণ্ডপাত ভোজন করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Na thūpakatasikkhāpadaṃ

ন থূপকত শিক্ষাপদ।


35. Na thūpakato omadditvā piṇḍapātaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৫. ‘স্তূপের চূড়া থেকে চেপে চেপে পিণ্ডপাত ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Odanappaṭicchādanasikkhāpadaṃ

ওদন-প্রতিচ্ছাদন শিক্ষাপদ।


36. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vā odanena paṭicchādessāmi bhiyyokamyataṃ upādāyāti sikkhā karaṇīyā.

৩৬. ‘অধিক পাওয়ার লোভে ভাত দিয়ে ডাল বা ব্যঞ্জন ঢেকে রাখব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ

সূপোদন-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ।


37. Na [Pg.77] sūpaṃ vā odanaṃ vā agilānā attano atthāya viññāpetvā bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৭. ‘পীড়িত না হয়ে নিজের জন্য ডাল বা ভাত চেয়ে নিয়ে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ujjhānasaññinīsikkhāpadaṃ

উজ্জ্ঝানসংজ্ঞী শিক্ষাপদ।


38. Na ujjhānasaññinī paresaṃ pattaṃ olokessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৮. ‘দোষ খোঁজার উদ্দেশ্যে অন্যের পাত্রের দিকে তাকাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Kabaḷasikkhāpadaṃ

কবল শিক্ষাপদ।


39. Nātimahantaṃ kabaḷaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৩৯. ‘অতি বড় গ্রাস করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Ālopasikkhāpadaṃ

আলোক শিক্ষাপদ।


40. Parimaṇḍalaṃ ālopaṃ karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪০. ‘গোলাকার গ্রাস করব’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Sakkaccavaggo catuttho.

সক্চ্চ বর্গ চতুর্থ।


Anāhaṭasikkhāpadaṃ

অনাহৃত শিক্ষাপদ।


41. Na anāhaṭe kabaḷe mukhadvāraṃ vivarissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪১. ‘গ্রাস মুখে আনার পূর্বে মুখ হাঁ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Bhuñjamānasikkhāpadaṃ

ভোজনমান শিক্ষাপদ।


42. Na bhuñjamānā sabbahatthaṃ mukhe pakkhipissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪২. ‘ভোজন করার সময় সম্পূর্ণ হাত মুখে প্রবেশ করাব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sakabaḷasikkhāpadaṃ

সকবল শিক্ষাপদ।


43. Na sakabaḷena mukhena byāharissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৩. ‘মুখে গ্রাস নিয়ে কথা বলব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Piṇḍukkhepakasikkhāpadaṃ

পিণ্ডুক্ষেপক শিক্ষাপদ।


44. Na piṇḍukkhepakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৪. ‘খাবারের গ্রাস ছুড়ে ছুড়ে মুখে ফেলে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Kabaḷāvacchedakasikkhāpadaṃ

কবলাবচ্ছেদক শিক্ষাপদ।


45. Na kabaḷāvacchedakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৫. ‘গ্রাস কেটে কেটে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Avagaṇḍakārakasikkhāpadaṃ

অবগণ্ডকারক শিক্ষাপদ।


46. Na avagaṇḍakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৬. ‘গাল ফুলিয়ে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Hatthaniddhunakasikkhāpadaṃ

হস্তনির্ধুনক শিক্ষাপদ।


47. Na hatthaniddhunakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৭. ‘হাত ঝেড়ে ঝেড়ে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sitthāvakārakasikkhāpadaṃ

সিত্থাবকারক শিক্ষাপদ।


48. Na sitthāvakārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৮. ‘ভাতের কণা ছড়িয়ে ছিটিয়ে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Jivhānicchārakasikkhāpadaṃ

জিহ্বানিষ্কারক শিক্ষাপদ।


49. Na [Pg.78] jivhānicchārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৪৯. ‘জিহ্বা বের করে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Capucapukārakasikkhāpadaṃ

চপুচপুকারক শিক্ষাপদ।


50. Na capucapukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫০. ‘চপ-চপ শব্দ করে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Kabaḷavaggo pañcamo.

কবল বর্গ পঞ্চম।


Surusurukārakasikkhāpadaṃ

সুরুসুরুকারক শিক্ষাপদ।


51. Na surusurukārakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫১. ‘সুরু-সুরু শব্দ করে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Hatthanillehakasikkhāpadaṃ

হস্তনিলেহক শিক্ষাপদ।


52. Na hatthanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫২. ‘হাত চেটে চেটে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pattanillehakasikkhāpadaṃ

পাত্রনিলেহক শিক্ষাপদ।


53. Na pattanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৩. ‘পাত্র চেটে চেটে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Oṭṭhanillehakasikkhāpadaṃ

ওষ্ঠনিলেহক শিক্ষাপদ।


54. Na oṭṭhanillehakaṃ bhuñjissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৪. ‘ঠোঁট চেটে চেটে ভোজন করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sāmisasikkhāpadaṃ

সামিষ শিক্ষাপদ।


55. Na sāmisena hatthena pānīyathālakaṃ paṭiggahessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৫. ‘খাদ্যলিপ্ত হাতে পানীয় জলের পাত্র গ্রহণ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sasitthakasikkhāpadaṃ

সসিত্থক শিক্ষাপদ।


56. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৬. ‘গৃহের অভ্যন্তরে ভাতের কণা যুক্ত পাত্র ধৌত জল ফেলব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Chattapāṇisikkhāpadaṃ

ছত্রপাণি শিক্ষাপদ।


57. Na chattapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৭. ‘ছাতা হাতে থাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Daṇḍapāṇisikkhāpadaṃ

দণ্ডপাণি শিক্ষাপদ।


58. Na daṇḍapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৮. ‘লাঠি হাতে থাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Satthapāṇisikkhāpadaṃ

শস্ত্রপাণি শিক্ষাপদ।


59. Na [Pg.79] satthapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৫৯. ‘অস্ত্র হাতে থাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Āvudhapāṇisikkhāpadaṃ

আয়ুধপাণি শিক্ষাপদ।


60. Na āvudhapāṇissa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬০. ‘আয়ুধ হাতে থাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Surusuruvaggo chaṭṭho.

সুরুসুরু বর্গ ষষ্ঠ।


Pādukasikkhāpadaṃ

পাদুকা শিক্ষাপদ।


61. Na pādukāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬১. ‘পাদুকা পরিহিত কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Upāhanasikkhāpadaṃ

উপাহন শিক্ষাপদ।


62. Na upāhanāruḷhassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬২. ‘জুতো পরিহিত কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Yānasikkhāpadaṃ

যান শিক্ষাপদ।


63. Na yānagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৩. ‘যানে আরূঢ় কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Sayanasikkhāpadaṃ

শয়ন শিক্ষাপদ।


64. Na sayanagatassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৪. ‘শয্যায় শায়িত কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pallatthikasikkhāpadaṃ

পল্লত্থিকা শিক্ষাপদ।


65. Na pallatthikāya nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৫. ‘হাঁটু জড়িয়ে উপবিষ্ট কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Veṭhitasikkhāpadaṃ

বেষ্টিত শিক্ষাপদ।


66. Na veṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৬. ‘মাথায় পাগড়ি জড়ানো কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Oguṇṭhitasikkhāpadaṃ

অবগুণ্ঠিত শিক্ষাপদ।


67. Na oguṇṭhitasīsassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৭. ‘মাথা ঢাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Chamāsikkhāpadaṃ

ক্ষমা শিক্ষাপদ।


68. Na [Pg.80] chamāyaṃ nisīditvā āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৮. ‘নিজে মাটিতে বসে আসনে উপবিষ্ট কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Nīcāsanasikkhāpadaṃ

নীচাসন শিক্ষাপদ।


69. Na nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৬৯. ‘নিজে নিচু আসনে বসে উঁচু আসনে উপবিষ্ট কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Ṭhitāsikkhāpadaṃ

স্থিত শিক্ষাপদ।


70. Na ṭhitā nisinnassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭০. ‘নিজে দাঁড়িয়ে বসে থাকা কোনো অ-পীড়িত ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pacchatogacchantīsikkhāpadaṃ

পশ্চাতোগচ্ছন্তী শিক্ষাপদ।


71. Na pacchato gacchantī purato gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭১. ‘পেছনে পেছনে হেঁটে সামনে গমনকারী সুস্থ ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Uppathenagacchantīsikkhāpadaṃ

উত্পথগামী শিক্ষাপদ।


72. Na uppathena gacchantī pathena gacchantassa agilānassa dhammaṃ desessāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭২. ‘পথের বাইরে হেঁটে পথ দিয়ে গমনকারী সুস্থ ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Ṭhitāuccārasikkhāpadaṃ

দাঁড়িয়ে মলত্যাগ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


73. Na ṭhitā agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৩. ‘সুস্থ অবস্থায় দাঁড়িয়ে মল বা মূত্র ত্যাগ করব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Hariteuccārasikkhāpadaṃ

সবুজ ঘাস বা উদ্ভিদের ওপর মলত্যাগ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


74. Na harite agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৪. ‘সুস্থ অবস্থায় সবুজ ঘাস বা উদ্ভিদের ওপর মল, মূত্র বা থুতু ফেলব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Udakeuccārasikkhāpadaṃ

জলে মলত্যাগ সংক্রান্ত শিক্ষাপদ।


75. Na udake agilānā uccāraṃ vā passāvaṃ vā kheḷaṃ vā karissāmīti sikkhā karaṇīyā.

৭৫. ‘সুস্থ অবস্থায় জলে মল, মূত্র বা থুতু ফেলব না’—এই শিক্ষা গ্রহণ করা কর্তব্য।


Pādukavaggo sattamo.

পাদুকা বর্গ সপ্তম।


Uddiṭṭhā kho, ayyāyo, sekhiyā dhammā. Tatthāyyāyo, pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আর্য্যাগণ, সেখিয় ধর্মসমূহ আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আর্য্যাগণকে জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্য্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি।


Sekhiyā niṭṭhitā.

সেখিয় ধর্ম সমাপ্ত।


Adhikaraṇasamathā

অধিকরণ সমথ ধর্ম।


Ime [Pg.81] kho panāyyāyo, satta adhikaraṇasamathā

আর্য্যাগণ, এই সাতটি অধিকরণ সমথ...


Dhammā uddesaṃ āgacchanti.

ধর্ম আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হচ্ছে।


Uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo dātabbo.

উত্পন্ন হওয়া অধিকরণসমূহের (বিবাদসমূহের) মীমাংসা ও প্রশমনের জন্য সম্মুখবিনয় প্রদান করতে হবে।


Sativinayo dātabbo.

স্মৃতিবিনয় প্রদান করতে হবে।


Amūḷhavinayo dātabbo.

অমূঢ়বিনয় প্রদান করতে হবে।


Paṭiññāya kāretabbaṃ.

প্রতিজ্ঞা অনুসারে কার্য সম্পাদন করতে হবে।


Yebhuyyasikā.

যেভূয়সিকতা (অধিকাংশের মতানুসারে সিদ্ধান্ত)।


Tassapāpiyasikā.

তস্সপাপিয়সিকতা (পাপী ব্যক্তির প্রতি দণ্ডদান)।


Tiṇavatthārakoti.

তৃণপ্রস্তারক (তৃণ দিয়ে ঢেকে দেওয়ার মতো মীমাংসা)।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo satta adhikaraṇasamathā dhammā. Tatthāyyāyo pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyyāyo, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti.

আর্য্যাগণ, সাতটি অধিকরণ সমথ ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। এ বিষয়ে আমি আর্য্যাগণকে জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ? যেহেতু আর্য্যাগণ এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন। আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি।


Adhikaraṇasamathā niṭṭhitā.

অধিকরণ সমথ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhaṃ kho ayyāyo nidānaṃ,

আর্য্যাগণ, নিদান (ভূমিকা) আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā aṭṭha pārājikā dhammā,

আটটি পারাজিক ধর্ম আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā sattarasa saṅghādisesā dhammā,

সতেরোটি সংঘাদিশেষ ধর্ম আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammā,

ত্রিশটি নিসর্গীয় পাচিত্তিয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā chasaṭṭhi satā pācittiyā dhammā,

একশত ছেষট্টিটি পাচিত্তিয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā aṭṭha pāṭidesanīyā dhammā,

আটটি প্রাতিদেশনীয় ধর্ম আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā sekhiyā dhammā,

সেখিয় ধর্মসমূহ আবৃত্তি করা হলো।


Uddiṭṭhā satta adhikaraṇasamathā dhammā, ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, tattha sabbāheva samaggāhi sammodamānāhi avivadamānāhi sikkhitabbanti.

সাতটি অধিকরণ সমথ ধর্ম আবৃত্তি করা হলো। সেই ভগবানের সূত্রাগত ও সূত্রপর্যাপ্ত এতটুকু ধর্ম প্রতি অর্ধমাস অন্তর আবৃত্তির জন্য উপস্থাপিত হয়। সেখানে সকলেরই সমবেত হয়ে, প্রীত মনে, বিবাদ না করে শিক্ষা গ্রহণ করা উচিত।


Vitthāruddeso catuttho.

চতুর্থ বিস্তারিত আবৃত্তি।


Bhikkhunipātimokkhaṃ niṭṭhitaṃ.

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ সমাপ্ত।


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার।


Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā

কঙ্খাভিতরণী অট্ঠকথা (টীকা)


Ganthārambhakathā

গ্রন্থারম্ভ কথা (গ্রন্থের ভূমিকা)


Buddhaṃ [Pg.83] dhammañca saṅghañca, vippasannena cetasā;

Vanditvā vandanāmāna, pūjāsakkārabhājanaṃ.

বন্দনা, সম্মান, পূজা ও সৎকারের যোগ্য পাত্র বুদ্ধ, ধর্ম এবং সংঘকে অত্যন্ত প্রসন্ন চিত্তে বন্দনা করে—


Theravaṃsappadīpānaṃ, thirānaṃ vinayakkame;

Pubbācariyasīhānaṃ, namo katvā katañjalī.

স্থবির বংশের প্রদীপস্বরূপ, বিনয়-শৃঙ্খলায় সুপ্রতিষ্ঠিত এবং সিংহসদৃশ পূর্বতন আচার্যগণের প্রতি কৃতাঞ্জলিপুটে নমস্কার জানিয়ে—


Pāmokkhaṃ anavajjānaṃ, dhammānaṃ yaṃ mahesinā;

Mukhaṃ mokkhappavesāya, pātimokkhaṃ pakāsitaṃ.

মহর্ষি (বুদ্ধ) কর্তৃক প্রকাশিত যে প্রাতিমোক্ষ অনবদ্য (অনিন্দনীয়) ধর্মসমূহের মধ্যে প্রধান এবং যা নির্বাণে প্রবেশের দ্বারস্বরূপ—


Sūratena nivātena, sucisallekhavuttinā;

Vinayācārayuttena, soṇattherena yācito.

সুশীল, নিরহংকার, पवित्र ও সংযত জীবনযাপনকারী এবং বিনয়াচারে যুক্ত স্থবির সোণ কর্তৃক প্রার্থিত হয়ে—


Tattha sañjātakaṅkhānaṃ, bhikkhūnaṃ tassa vaṇṇanaṃ;

Kaṅkhāvitaraṇatthāya, paripuṇṇavinicchayaṃ.

সেখানে (প্রাতিমোক্ষে) উৎপন্ন হওয়া সংশয় দূর করার উদ্দেশ্যে এবং ভিক্ষুদের কঙ্খা (সংশয়) উত্তরণের জন্য, পূর্ণাঙ্গ সিদ্ধান্ত সম্বলিত সেই প্রাতিমোক্ষের ব্যাখ্যা—


Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ;

Vattayissāmi nāmena, kaṅkhāvitaraṇiṃ subhanti.

মহাবিহারবাসীদের পঠন-পাঠন পদ্ধতির ওপর ভিত্তি করে ‘কঙ্খাভিতরণী’ নামক কল্যাণময়ী ব্যাখ্যা গ্রন্থটি রচনা করব।


Nidānavaṇṇanā

নিদান বর্ণনা (ভূমিকার ব্যাখ্যা)


Tattha [Pg.84] pātimokkhanti paatimokkhaṃ atipamokkhaṃ atiseṭṭhaṃ atiuttamanti attho. Iti iminā vacanatthena ekavidhampi sīlaganthabhedato duvidhaṃ hoti. Tathā hi ‘‘pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharatī’’ti (ma. ni. 1.69; 3.75; vibha. 508) ca ‘‘ādimetaṃ mukhametaṃ pamukhametaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ, tena vuccati pātimokkha’’nti (mahāva. 135) ca ādīsu sīlaṃ pātimokkhanti vuccati, ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni hontī’’tiādīsu (pāci. 147; a. ni. 8.52; 10.33) gantho pātimokkhanti vuccati. Tattha sīlaṃ yo naṃ pāti rakkhati, taṃ mokkheti mocayati āpāyikādīhi dukkhehi, attānuvādādīhi vā bhayehīti pātimokkhaṃ. Gantho pana tassa pātimokkhassa jotakattā pātimokkhanti vuccati. Ādimhi pana vutto vacanattho ubhinnampi sādhāraṇo hoti.

সেখানে ‘প্রাতিমোক্ষ’ বলতে অতি-প্রমোক্ষ (সর্বপ্রধান), অতি-শ্রেষ্ঠ ও অতি-উত্তম—এই অর্থ বোঝায়। এই শাব্দিক অর্থের দিক থেকে এটি এক প্রকার হলেও, শীল ও গ্রন্থভেদে তা দুই প্রকার। যেমন—‘প্রাতিমোক্ষ সংবর সংবৃত হয়ে বিহার করেন’ এবং ‘এটি কুশল ধর্মসমূহের আদি, মুখ ও প্রমুখ, তাই একে প্রাতিমোক্ষ বলা হয়’ ইত্যাদি বাক্যে শীলকে ‘প্রাতিমোক্ষ’ বলা হয়েছে। আবার ‘তার উভয় প্রাতিমোক্ষ বিস্তারিতভাবে সুআগত হয়েছে’ ইত্যাদি বাক্যে গ্রন্থকে ‘প্রাতিমোক্ষ’ বলা হয়েছে। সেখানে শীলকে যে রক্ষা করে (পাতি), তা তাকে অপায়িক দুঃখসমূহ এবং আত্মানুবাদ (নিজের নিন্দা) ইত্যাদি ভয় থেকে মুক্ত করে (মোক্ষতি/মোচয়তি), তাই তা ‘প্রাতিমোক্ষ’। আর গ্রন্থটি সেই শীল-প্রাতিমোক্ষকে প্রকাশ করে বলে একে ‘প্রাতিমোক্ষ’ বলা হয়। তবে শুরুতে যে শাব্দিক অর্থ বলা হয়েছে, তা উভয়ের জন্যই সাধারণ (প্রযোজ্য)।


Tatthāyaṃ vaṇṇanā sīlapātimokkhassāpi yujjati ganthapātimokkhassāpi, ganthe hi vaṇṇite tassa attho vaṇṇitova hoti. Taṃ panetaṃ ganthapātimokkhaṃ bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ hoti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādikaṃ (mahāva. 134) pañcahi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhupātimokkhaṃ, ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho’’tiādikaṃ catūhi uddesaparicchedehi vavatthitaṃ bhikkhunipātimokkhaṃ. Tattha bhikkhupātimokkhe pañca uddesā nāma nidānuddeso, pārājikuddeso, saṅghādisesuddeso, aniyatuddeso, vitthāruddesoti. Tattha nidānuddeso tāva ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… āvikatā hissa phāsu hoti, tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhā, dutiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, tatiyampi pucchāmi, kaccittha parisuddhā, parisuddhetthāyasmanto, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidāna’’ntiādinā nayena avasese sutena sāvite uddiṭṭho hoti. Pārājikuddesādīnaṃ paricchedā nidānassa ādito paṭṭhāya pārājikādīni osāpetvā yojetabbā. Vitthāro vitthāroyeva[Pg.85]. ‘‘Avasesaṃ sutena sāvetabba’’nti (mahāva. 150; pari. 325) vacanato pana pārājikuddesādīsu yasmiṃ vippakate antarāyo uppajjati, tena saddhiṃ avasesaṃ sutena sāvetabbaṃ. Nidānuddese pana aniṭṭhite sutena sāvetabbaṃ nāma natthi. Bhikkhunipātimokkhe pana aniyatuddeso parihāyati, sesaṃ vuttanayameva. Evametesaṃ pañcahi ceva catūhi ca uddesaparicchedehi vavatthitānaṃ dvinnampi pātimokkhānaṃ ayaṃ vaṇṇanā bhavissati. Yasmā panettha bhikkhupātimokkhaṃ paṭhamaṃ, tasmā tassa tāva vaṇṇanatthamidaṃ vuccati.

সেখানে এই ব্যাখ্যা শীল-প্রাতিমোক্ষ এবং গ্রন্থ-প্রাতিমোক্ষ উভয়ের জন্যই প্রযোজ্য; কারণ গ্রন্থ ব্যাখ্যাত হলে তার অর্থও ব্যাখ্যাত হয়ে যায়। সেই গ্রন্থ-প্রাতিমোক্ষ আবার দুই প্রকার: ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষ ও ভিক্ষুণী-প্রাতিমোক্ষ। সেখানে ‘ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুন...’ ইত্যাদি বাক্য দিয়ে শুরু হওয়া পাঁচটি আবৃত্তি-বিভাগে বিভক্তটি হলো ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষ এবং ‘আর্য্যাগণ, সংঘ আমার কথা শুনুন...’ ইত্যাদি বাক্য দিয়ে শুরু হওয়া চারটি আবৃত্তি-বিভাগে বিভক্তটি হলো ভিক্ষুণী-প্রাতিমোক্ষ। সেখানে ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষের পাঁচটি আবৃত্তি (উদ্দেশ) হলো—নিদানুদ্দেশ, পারাজিকুদ্দেশ, সংঘাদিশেষুদ্দেশ, অনিয়তুদ্দেশ ও বিস্তারুদ্দেশ। সেখানে নিদানুদ্দেশ হলো—প্রথমে ‘ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুন... (পে)... প্রকাশ করলে তার সুখ হয়, এ বিষয়ে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—আপনারা কি পরিশুদ্ধ? দ্বিতীয়বারও... তৃতীয়বারও... যেহেতু আয়ুষ্মানগণ পরিশুদ্ধ, তাই আপনারা নীরব আছেন, আমি এটিকে এভাবেই ধারণ করছি’—এটুকু বলে, ‘আয়ুষ্মানগণ, নিদান আবৃত্তি করা হলো’ ইত্যাদি নিয়মে অবশিষ্ট অংশ শ্রবণের মাধ্যমে (সুতেন) জ্ঞাপন করলে তা আবৃত্তি করা হয়। পারাজিকুদ্দেশ ইত্যাদির সীমা নিদানের শুরু থেকে নিয়ে পারাজিক ইত্যাদির সমাপ্তি পর্যন্ত যুক্ত করতে হবে। বিস্তারুদ্দেশ হলো বিস্তারিতই। কিন্তু ‘অবশিষ্ট অংশ শ্রবণের মাধ্যমে জ্ঞাপন করতে হবে’—এই বচনানুসারে, পারাজিকুদ্দেশ ইত্যাদির কোনো একটি অসমাপ্ত থাকা অবস্থায় যদি কোনো অন্তরায় (বাধা) উপস্থিত হয়, তবে সেই অসমাপ্ত অংশের সাথে অবশিষ্ট অংশ শ্রবণের মাধ্যমে জ্ঞাপন করতে হবে। কিন্তু নিদানুদ্দেশ অসমাপ্ত থাকলে শ্রবণের মাধ্যমে জ্ঞাপন করার কোনো নিয়ম নেই। ভিক্ষুণী-প্রাতিমোক্ষে অনিয়তুদ্দেশ বাদ যায়, অবশিষ্ট অংশ উক্ত নিয়মেই সম্পন্ন হয়। এভাবে পাঁচ ও চার আবৃত্তি-বিভাগে বিভক্ত উভয় প্রাতিমোক্ষের জন্যই এই ব্যাখ্যা হবে। যেহেতু এখানে ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষ প্রথম, তাই প্রথমে তার ব্যাখ্যার উদ্দেশ্যে এটি বলা হচ্ছে।


‘‘Suṇātu me’’tiādīnaṃ, padānaṃ atthanicchayaṃ;

Bhikkhavo sīlasampannā, sikkhākāmā suṇantu meti.

‘আমার কথা শুনুন’ ইত্যাদি পদের অর্থের নিশ্চয়তা (ব্যাখ্যা), হে শীলসম্পন্ন ও শিক্ষাকামী ভিক্ষুগণ, আপনারা আমার কাছ থেকে শ্রবণ করুন।


Ettha hi suṇātūtiidaṃ savanāṇattivacanaṃ. Meti yo sāveti, tassa attaniddesavacanaṃ. Bhanteti sagāravasappatissavacanaṃ. Saṅghoti puggalasamūhavacanaṃ. Sabbameva cetaṃ pātimokkhuddesakena paṭhamaṃ vattabbavacanaṃ. Bhagavatā hi pātimokkhuddesaṃ anujānantena rājagahe vuttaṃ, tasmā yo pātimokkhaṃ uddisati, tena sace saṅghatthero hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ. Sace navakataro hoti, pāḷiyaṃ (mahāva. 134) āgatanayeneva ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ. Saṅghatthero vā hi pātimokkhaṃ uddiseyya ‘‘therādhikaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 154), navakataro vā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yo tattha bhikkhu byatto paṭibalo, tassādheyyaṃ pātimokkha’’ntivacanato (mahāva. 155).

এখানে ‘শুনুন’ (সুণাতু) শব্দটি হলো শ্রবণের জন্য অনুরোধ বা নির্দেশবাচক শব্দ। ‘আমার’ (মে) শব্দটি হলো যিনি আবৃত্তি করছেন বা জ্ঞাপন করছেন, তাঁর আত্মনির্দেশক শব্দ। ‘ভন্তে’ শব্দটি হলো গৌরব ও শ্রদ্ধাবাচক সম্বোধন। ‘সংঘ’ শব্দটি হলো ব্যক্তি-সমষ্টিবাচক শব্দ। এই সমস্ত বাক্যই প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারক কর্তৃক প্রথমে উচ্চারণযোগ্য। কারণ ভগবান যখন প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তির অনুমতি দিয়েছিলেন, তখন রাজগৃহে এটি বলেছিলেন। অতএব, যিনি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করবেন, তিনি যদি সংঘের স্থবির (জ্যেষ্ঠ) হন, তবে তাঁর ‘আবুসো’ (বন্ধুগণ) বলা উচিত। আর যদি তিনি কনিষ্ঠ হন, তবে পালিতে বর্ণিত নিয়ম অনুযায়ী ‘ভন্তে’ (ভান্তেরা) বলা উচিত। কারণ সংঘস্থবিরও প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করতে পারেন, যেহেতু বচন রয়েছে—‘প্রাতিমোক্ষ স্থবিরদের দায়িত্বাধীন’; অথবা কনিষ্ঠও করতে পারেন, যেহেতু বচন রয়েছে—‘হে ভিক্ষুগণ, আমি অনুমতি দিচ্ছি যে, সেখানে যে ভিক্ষু বিজ্ঞ ও সমর্থ, সে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করবে’।


‘‘Saṅgho’’tiiminā pana padena kiñcāpi avisesato puggalasamūho vutto, atha kho so dakkhiṇeyyasaṅgho, sammutisaṅgho cāti duvidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyasaṅghoti aṭṭha ariyapuggalasamūho vuccati. Sammutisaṅghoti avisesena bhikkhusamūho, so idha adhippeto. So panesa kammavasena pañcavidho (mahāva. 388) hoti – catuvaggo pañcavaggo dasavaggo vīsativaggo atirekavīsativaggoti. Tattha catuvaggena ṭhapetvā upasampadapavāraṇaabbhānāni sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Pañcavaggena ṭhapetvā majjhimesu janapadesu upasampadañca abbhānakammañca sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ [Pg.86] vaṭṭati. Dasavaggena abbhānakammamattaṃ ṭhapetvā sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Vīsativaggena na kiñci saṅghakammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, tathā atirekavīsativaggena.So pana catuvaggādinā saṅghena kattabbaṃ kammaṃ ūnakatarena kātuṃ na vaṭṭati, atirekena pana vaṭṭatīti dassanatthaṃ vutto. Imasmiṃ panatthe catuvaggaṃ upādāya sabbopi sammutisaṅgho adhippeto.

যদিও ‘সংঘ’ এই শব্দটির দ্বারা সাধারণভাবে কোনো বিশেষত্ব ছাড়াই ব্যক্তি-সমষ্টিকে বোঝানো হয়েছে, তবুও তা দুই প্রকার: দক্ষিণীয় সংঘ ও সম্মতি সংঘ। সেখানে ‘দক্ষিণীয় সংঘ’ বলতে আট প্রকার আর্যপুদ্গলের সমষ্টিকে বোঝায়। আর ‘সম্মতি সংঘ’ বলতে সাধারণভাবে ভিক্ষুসংঘকে বোঝায়, যা এখানে অভিপ্রেত। সেই সংঘ আবার বিনয়কর্মের দিক থেকে পাঁচ প্রকার—চতুর্বর্গ (চারজনের সংঘ), পঞ্চবর্গ (পাঁচজনের সংঘ), দশবর্গ (দশজনের সংঘ), বিংশতিবর্গ (বিশজনের সংঘ) এবং অতিরেক-বিংশতিবর্গ (বিশজনের অধিক সংঘ)। সেখানে চতুর্বর্গ সংঘের দ্বারা উপসম্পদা, প্রবারণা ও আব্বহান কর্ম ব্যতীত সমস্ত সংঘকর্ম সম্পাদন করা কর্তব্য। পঞ্চবর্গ সংঘের দ্বারা মধ্যম জনপদসমূহে উপসম্পদা এবং আব্বহান কর্ম ব্যতীত সমস্ত সংঘকর্ম সম্পাদন করা কর্তব্য। দশবর্গ সংঘের দ্বারা কেবল আব্বহান কর্ম ব্যতীত সমস্ত সংঘকর্ম সম্পাদন করা কর্তব্য। বিংশতিবর্গ সংঘের দ্বারা সম্পাদন করা যায় না এমন কোনো সংঘকর্ম নেই, অতিরেক-বিংশতিবর্গ সংঘের ক্ষেত্রেও তাই। তবে চতুর্বর্গ আদি সংঘের দ্বারা সম্পাদনযোগ্য কর্ম তার চেয়ে কম সংখ্যক ভিক্ষুর দ্বারা সম্পাদন করা অকর্তব্য, কিন্তু অধিক সংখ্যক ভিক্ষুর দ্বারা সম্পাদন করা কর্তব্য—এটি দেখানোর জন্যই এই বিভাগ বলা হয়েছে। এই (উপোসথ) প্রসঙ্গে চতুর্বর্গ থেকে শুরু করে সমগ্র সম্মতি সংঘই অভিপ্রেত।


Ajjuposathoti ajja uposathadivaso, etena anuposathadivasaṃ paṭikkhipati. Pannarasoti iminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Divasavasena hi tayo uposathā cātuddasiko pannarasiko sāmaggiuposathoti, evaṃ tayo uposathā vuttā. Tattha hemantagimhavassānānaṃ tiṇṇaṃ utūnaṃ tatiyasattamapakkhesu dve dve katvā cha cātuddasikā, avasesā aṭṭhārasa pannarasikāti evaṃ ekasaṃvacchare catuvīsati uposathā, idaṃ tāva pakaticārittaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sakiṃ pakkhassa cātuddase vā pannarase vā pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 136) vacanato pana ‘‘āgantukehi āvāsikānaṃ anuvattitabba’’ntiādivacanato (mahāva. 178) ca tathārūpapaccaye sati aññasmimpi cātuddase uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana pubbakattikapuṇṇamā vā, tesaṃyeva sace bhaṇḍanakārakehi upaddutā pavāraṇaṃ paccukkaḍḍhanti, atha pubbakattikamāsassa kāḷapakkhacātuddaso vā, pacchimakattikapuṇṇamā vā, pacchimavassaṃvuṭṭhānañca pacchimakattikapuṇṇamā evāti ime tayo pavāraṇādivasāpi honti, idampi pakaticārittameva. Tathārūpapaccaye pana sati dvinnaṃ kattikapuṇṇamānaṃ purimesu cātuddasesupi pavāraṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Yadā pana kosambakakkhandhake (mahāva. 451) āgatanayena bhinne saṅghe osārite tasmiṃ bhikkhusmiṃ saṅgho tassa vatthussa vūpasamāya saṅghassa sāmaggiṃ karoti, tadā ‘‘tāvadeva uposatho kātabbo, pātimokkhaṃ uddisitabba’’nti (mahāva. 475) vacanato ṭhapetvā cātuddasapannarase, aññopi yo koci divaso sāmaggiuposathadivaso nāma hoti, purimavassaṃvuṭṭhānaṃ pana kattikamāsabbhantare ayameva sāmaggipavāraṇādivaso nāma hoti. Iti imesu tīsu divasesu ‘‘pannaraso’’tiiminā aññaṃ uposathadivasaṃ paṭikkhipati. Tasmā yvāyaṃ ‘‘ajjuposatho’’tivacanena anuposathadivaso [Pg.87] paṭikkhitto, tasmiṃ uposatho na kātabboyeva. Yo panāyaṃ añño uposathadivaso, tasmiṃ uposatho kātabbo. Karontena pana sace cātuddasiko hoti, ‘‘ajjuposatho cātuddaso’’ti vattabbaṃ. Sace pannarasiko hoti, ‘‘ajjuposatho pannaraso’’ti vattabbaṃ. Sace sāmaggiuposatho hoti, ‘‘ajjuposatho sāmaggī’’ti vattabbaṃ.

‘অজ্জুপোসথো’ (আজ উপোসথ) বলতে আজ উপোসথ দিবসকে বোঝায়; এর দ্বারা অনুপোসথ দিবসকে (যা উপোসথ দিন নয়) বর্জন করা হয়। ‘পন্নরসো’ (পঞ্চদশী) শব্দের দ্বারা অন্য উপোসথ দিবসকে বর্জন করা হয়। দিনের ভেদে উপোসথ তিন প্রকার: চাতুদ্দসিক (চতুর্দশী), পন্নরসিক (পঞ্চদশী) এবং সামগ্রী উপোসথ; এভাবে তিন প্রকার উপোসথের কথা বলা হয়েছে। সেখানে হেমন্ত, গ্রীষ্ম ও বর্ষা—এই তিন ঋতুর তৃতীয় ও সপ্তম পক্ষে দুটি করে মোট ছয়টি চাতুদ্দসিক উপোসথ এবং অবশিষ্ট আঠারোটি পন্নরসিক উপোসথ হয়। এভাবে এক বছরে চব্বিশটি উপোসথ হয়ে থাকে; এটি হলো স্বাভাবিক নিয়ম (প্রকৃতি চারিত্র)। কিন্তু “হে ভিক্ষুগণ, আমি পক্ষে একবার চতুর্দশী বা পঞ্চদশীতে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার অনুমতি দিচ্ছি”—এই বচন অনুসারে এবং “আগত ভিক্ষুদের আব্যাসিক (আবাসিক) ভিক্ষুদের অনুবর্তন করা উচিত”—ইত্যাদি বচন অনুসারে, অনুরূপ কারণ উপস্থিত হলে অন্য চতুর্দশীতেও উপোসথ করা কর্তব্য। পূর্ব বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের জন্য আশ্বিনী পূর্ণিমা (পূর্ব কার্তিক পূর্ণিমা), অথবা যদি কলহকারী ভিক্ষুদের দ্বারা উপদ্রুত হয়ে তারা প্রবারণাকে পিছিয়ে দেয়, তবে আশ্বিন মাসের কৃষ্ণপক্ষের চতুর্দশী অথবা কার্তিকী পূর্ণিমা (पश्चिम কার্তিক পূর্ণিমা), এবং উত্তর বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের জন্য কার্তিকী পূর্ণিমাই—এই তিনটি প্রবারণা দিবসও হয়ে থাকে; এটিও স্বাভাবিক নিয়ম। তবে অনুরূপ কারণ উপস্থিত হলে দুটি কার্তিক পূর্ণমার পূর্ববর্তী চতুর্দশীগুলোতেও প্রবারণা করা কর্তব্য। যখন কোসম্বক খন্ধকে বর্ণিত নিয়মানুসারে সংঘ বিভক্ত হওয়ার পর, সেই (উত্খিপ্ত) ভিক্ষুকে পুনরায় সংঘে ফিরিয়ে নেওয়া হলে সংঘ সেই বিবাদের উপশমের জন্য সংঘের সামগ্রী (ঐক্য) সম্পাদন করে, তখন “তৎক্ষণাৎ উপোসথ করা কর্তব্য এবং প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করা কর্তব্য”—এই বচন অনুসারে চতুর্দশী ও পঞ্চদশী ব্যতিরেকে অন্য যেকোনো দিনও সামগ্রী উপোসথ দিবস নামে অভিহিত হয়। পূর্ব বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের জন্য কার্তিক মাসের অভ্যন্তরে এই দিনটিই সামগ্রী প্রবারণা দিবস নামে অভিহিত হয়। এভাবে এই তিন দিনের মধ্যে ‘পন্নরসো’ শব্দের দ্বারা অন্য উপোসথ দিবসকে বর্জন করা হয়। অতএব, ‘অজ্জুপোসথো’ বচনের দ্বারা যে অনুপোসথ দিবস বর্জিত হয়েছে, সেই দিনে উপোসথ করা একেবারেই অনুচিত। কিন্তু অন্য যে উপোসথ দিবস রয়েছে, সেই দিনে উপোসথ করা কর্তব্য। উপোসথ করার সময় যদি তা চাতুদ্দসিক (চতুর্দশী) হয়, তবে বলতে হবে—‘অজ্জুপোসথো চাতুদ্দসো’ (আজ চতুর্দশী উপোসথ)। যদি পন্নরসিক (পঞ্চদশী) হয়, তবে বলতে হবে—‘অজ্জুপোসথো পন্নরসো’ (আজ পঞ্চদশী উপোসথ)। যদি সামগ্রী উপোসথ হয়, তবে বলতে হবে—‘অজ্জুপোসথো সামগ্গী’ (আজ সামগ্রী উপোসথ)।


Yadi saṅghassa pattakallanti ettha patto kālo imassa kammassāti pattakālaṃ, pattakālameva pattakallaṃ. Tadetaṃ idha catūhi aṅgehi saṅgahitaṃ. Yathāhu aṭṭhakathācariyā –

‘যদি সংঘস্স পত্তকল্লং’ (যদি সংঘের উপযুক্ত সময় বা পত্তকল্ল হয়)—এখানে এই কর্মের জন্য যে কাল বা সময় প্রাপ্ত বা উপযুক্ত হয়েছে, তা-ই ‘পত্তকাল’ (প্রাপ্তকাল); আর পত্তকালই হলো ‘পত্তকল্ল’। এখানে এই বিষয়টি চারটি অঙ্গের দ্বারা সংগৃহীত বা পরিগৃহীত হয়েছে। যেমন অট্ঠকথাচার্যগণ বলেছেন—


‘‘Uposatho yāvatikā ca bhikkhū kammappattā,Sabhāgāpattiyo ca na vijjanti;

Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na honti,‘Pattakalla’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168);

“উপোসথ দিবস হওয়া, কর্মের জন্য উপযুক্ত ভিক্ষুগণ উপস্থিত থাকা, সমভাগ আপত্তি (একই জাতীয় অপরাধ) না থাকা এবং বর্জনীয় ব্যক্তিগণ সেখানে উপস্থিত না থাকা—একেই ‘পত্তকল্ল’ (উপযুক্ত সময় বা কর্ম) বলা হয়।”


Tattha uposathoti tīsu uposathadivasesu aññatarauposathadivaso. Tasmiñhi sati idaṃ saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Yathāha ‘‘na ca, bhikkhave, anuposathe uposatho kātabbo, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 183).

সেখানে ‘উপোসথ’ বলতে তিন প্রকার উপোসথ দিবসের মধ্যে যেকোনো একটি উপোসথ দিবসকে বোঝায়। তা হলেই সংঘের এই উপোসথ কর্ম ‘পত্তকল্ল’ (উপযুক্ত কর্ম) নামে অভিহিত হয়, অন্যথায় নয়। যেমন ভগবান বুদ্ধ বলেছেন: “হে ভিক্ষুগণ, অনুপোসথ দিবসে উপোসথ করা উচিত নয়; যে করবে, তার দুক্কট আপত্তি হবে।”


Yāvatikā ca bhikkhū kammappattāti yattakā bhikkhū tassa uposathakammassa pattā yuttā anurūpā, sabbantimena paricchedena cattāro pakatattā, te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā.

‘যাবতিকা চ ভিক্খূ কম্মপ্পত্তা’ বলতে সেই উপোসথ কর্মের জন্য উপযুক্ত, যোগ্য ও অনুরূপ যতজন ভিক্ষু প্রয়োজন—সর্বনিম্ন সীমা অনুযায়ী চারজন পকতত্ত (স্বাভাবিক) ভিক্ষু; এবং তারা হস্তপাশ পরিত্যাগ না করে একই সীমার মধ্যে অবস্থান করবেন।


Sīmā ca nāmesā baddhasīmā abaddhasīmāti duvidhā hoti. Tattha ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā baddhasīmā nāma, ‘‘atikhuddakā, atimahatī, khaṇḍanimittā, chāyānimittā, animittā, bahisīme ṭhitā sammatā, nadiyā sammatā, samudde sammatā, jātassare sammatā, sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā, sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā’’ti imā hi ‘‘ekādasahi ākārehi sīmato kammāni vipajjantī’’ti (pari. 486) vacanato ekādasa vipattisīmāyo nāma. Tattha atikhuddakā nāma yattha ekavīsati bhikkhū nisīdituṃ na sakkonti[Pg.88]. Atimahatī nāma yā antamaso kesaggamattenāpi tiyojanaṃ atikkamitvā sammatā. Khaṇḍanimittā nāma aghaṭitanimittā vuccati, puratthimāya disāya nimittaṃ kittetvā anukkameneva dakkhiṇāya pacchimāya uttarāya disāya kittetvā puna puratthimāya disāya pubbakittitaṃ paṭikittetvā ṭhapetuṃ vaṭṭati, evaṃ akkhaṇḍanimittā hoti. Sace pana anukkamena āharitvā uttarāya disāya nimittaṃ kittetvā tattheva ṭhapeti, khaṇḍanimittā nāma hoti. Aparāpi khaṇḍanimittā nāma yā animittupagaṃ tacasārarukkhaṃ vā khāṇukaṃ vā paṃsupuñjavālukapuñjānaṃ vā aññataraṃ antarā ekaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Chāyānimittā nāma pabbatacchāyādīnaṃ yaṃ kiñci chāyaṃ nimittaṃ katvā sammatā. Animittā nāma sabbena sabbaṃ nimittāni akittetvā sammatā. Bahisīme ṭhitasammatā nāma nimittāni kittetvā nimittānaṃ bahiṭhitena sammatā. Nadiyā samudde jātassare sammatā nāma etesu nadiādīsu sammatā. Sā hi evaṃ sammatāpi ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā, sabbo samuddo asīmo, sabbo jātassaro asīmo’’ti (mahāva. 147) vacanato asammatāva hoti. Sīmāya sīmaṃ sambhindantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ sambhindantena sammatā. Sace hi porāṇakassa vihārassa puratthimāya disāya ambo ceva jambū cāti dve rukkhā aññamaññaṃ saṃsaṭṭhaviṭapā honti, tesu ambassa pacchimadisābhāge jambū, vihārasīmā ca jambuṃ anto katvā ambaṃ kittetvā baddhā hoti, atha pacchā tassa vihārassa puratthimāya disāya vihāre kate sīmaṃ bandhantā bhikkhū taṃ ambaṃ anto katvā jambuṃ kittetvā bandhanti, sīmāya sīmaṃ sambhinnā hoti. Sīmāya sīmaṃ ajjhottharantena sammatā nāma attano sīmāya paresaṃ sīmaṃ ajjhottharantena sammatā. Sace hi paresaṃ baddhasīmaṃ sakalaṃ vā tassā padesaṃ vā anto katvā attano sīmaṃ sammannati, sīmāya sīmaṃ ajjhottharitā nāma hoti. Iti imā ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā sammatā.

সীমা মূলত দুই প্রকার: বদ্ধসীমা ও অবদ্ধসীমা। সেখানে এগারোটি বিপত্তিসীমা (ত্রুটিযুক্ত সীমা) বর্জন করে, ত্রিবিধ সম্পত্তিসম্পন্ন হয়ে, নিমিত্তের সাথে নিমিত্ত সংযুক্ত করে যে সীমা সম্মত (নির্ধারিত) করা হয়, তাকে ‘বদ্ধসীমা’ বলা হয়। “অতি ক্ষুদ্রা, অতি মহতী, খণ্ডনিমিত্তা, ছায়ানিমিত্তা, অনিমিত্তা, বহিসীমায় স্থিত হয়ে সম্মত, নদীতে সম্মত, সমুদ্রে সম্মত, জাতস্বরে (প্রাকৃতিক হ্রদে) সম্মত, সীমা দ্বারা সীমাকে মিশ্রিত করে সম্মত এবং সীমা দ্বারা সীমাকে আচ্ছন্ন করে সম্মত”—এই এগারোটি হলো বিপত্তিসীমা, কারণ “এগারোটি উপায়ে সীমার কারণে কর্মসমূহ ব্যর্থ হয়” বলে শাস্ত্রে বর্ণিত হয়েছে। সেখানে ‘অতি ক্ষুদ্রা’ বলতে বোঝায় যে সীমায় একুশজন ভিক্ষু বসতে পারেন না। ‘অতি মহতী’ বলতে বোঝায় যা অন্তত এক চুল পরিমাণ হলেও তিন যোজন অতিক্রম করে সম্মত করা হয়েছে। ‘খণ্ডনিমিত্তা’ বলতে অসংযুক্ত নিমিত্তবিশিষ্ট সীমাকে বোঝায়; পূর্ব দিকে নিমিত্ত ঘোষণা করে ক্রমান্বয়ে দক্ষিণ, পশ্চিম ও উত্তর দিকে ঘোষণা করার পর পুনরায় পূর্ব দিকের পূর্বে ঘোষিত নিমিত্তটি পুনরায় ঘোষণা করে সমাপ্ত করা উচিত, এভাবে তা অখণ্ডনিমিত্তা হয়। কিন্তু যদি ক্রমান্বয়ে ঘোষণা করে উত্তর দিকে নিমিত্ত ঘোষণা করার পর সেখানেই সমাপ্ত করা হয়, তবে তা ‘খণ্ডনিমিত্তা’ নামে অভিহিত হয়। অন্য এক প্রকার খণ্ডনিমিত্তাও রয়েছে, যা নিমিত্তের অযোগ্য বাকলযুক্ত বৃক্ষ, গাছের গোড়া বা খুঁটি, অথবা মাটির ঢিবি ও বালির ঢিবির যেকোনো একটিকে অন্তর্বর্তী একক নিমিত্ত করে সম্মত করা হয়েছে। ‘ছায়ানিমিত্তা’ বলতে পর্বতের ছায়া ইত্যাদির যেকোনো ছায়াকে নিমিত্ত করে সম্মত সীমাকে বোঝায়। ‘অনিমিত্তা’ বলতে কোনো প্রকার নিমিত্ত ঘোষণা না করে সম্পূর্ণভাবে সম্মত সীমাকে বোঝায়। ‘বহিসীমায় স্থিত হয়ে সম্মত’ বলতে নিমিত্তসমূহ ঘোষণা করে নিমিত্তের বাইরে অবস্থানকারী ভিক্ষুসংঘ কর্তৃক সম্মত সীমাকে বোঝায়। ‘নদীতে, সমুদ্রে ও জাতস্বরে সম্মত’ বলতে এই নদী ইত্যাদিতে সম্মত সীমাকে বোঝায়। কারণ এভাবে সম্মত হলেও “হে ভিক্ষুগণ, সমস্ত নদী সীমা-বিহীন, সমস্ত সমুদ্র সীমা-বিহীন এবং সমস্ত জাতস্বর (প্রাকৃতিক হ্রদ) সীমা-বিহীন”—এই বচন অনুসারে তা অসম্মত (অসিদ্ধ) হিসেবেই গণ্য হয়। ‘সীমা দ্বারা সীমাকে মিশ্রিত করে সম্মত’ বলতে নিজের সীমার সাথে অন্যের সীমাকে মিশ্রিত করে সম্মত করাকে বোঝায়। যেমন—যদি কোনো প্রাচীন বিহারের পূর্ব দিকে আমগাছ ও জামগাছ—এই দুটি বৃক্ষ থাকে যাদের ডালপালা একে অপরের সাথে জড়িয়ে রয়েছে, এবং সেগুলোর মধ্যে আমগাছের পশ্চিম দিকে জামগাছটি অবস্থিত থাকে, আর বিহারের সীমা জামগাছটিকে ভেতরে রেখে আমগাছটিকে নিমিত্ত ঘোষণা করে আবদ্ধ করা হয়; অতঃপর পরবর্তীতে সেই বিহারের পূর্ব দিকে নতুন বিহার নির্মিত হলে সীমা নির্ধারণকারী ভিক্ষুগণ সেই আমগাছটিকে ভেতরে রেখে জামগাছটিকে নিমিত্ত ঘোষণা করে সীমা আবদ্ধ করেন, তবে সীমা দ্বারা সীমা মিশ্রিত (সংযুক্ত) হয়ে যায়। ‘সীমা দ্বারা সীমাকে আচ্ছন্ন করে সম্মত’ বলতে নিজের সীমা দ্বারা অন্যের সীমাকে আচ্ছন্ন বা অভিভূত করে সম্মত করাকে বোঝায়। যেমন—যদি অন্যের বদ্ধসীমার সম্পূর্ণ অংশ বা তার কোনো অংশকে ভেতরে রেখে নিজের সীমা সম্মত করা হয়, তবে তা সীমা দ্বারা সীমাকে আচ্ছন্ন করা নামে অভিহিত হয়। এভাবে এই এগারোটি বিপত্তিসীমা বর্জন করে সীমা সম্মত করতে হয়।


Tividhasampattiyuttāti nimittasampattiyā parisāsampattiyā kammavācāsampattiyā ca yuttā. Tattha nimittasampattiyā yuttā nāma pabbatanimittaṃ, pāsāṇanimittaṃ, vananimittaṃ, rukkhanimittaṃ, magganimittaṃ, vammikanimittaṃ, nadinimittaṃ, udakanimittanti evaṃ vuttesu aṭṭhasu nimittesu tasmiṃ tasmiṃ disābhāge yathāladdhāni [Pg.89] nimittupagāni nimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ, pabbato, bhante, eso pabbato nimitta’’ntiādinā nayena sammā kittetvā sammatā. Tatrevaṃ saṅkhepato nimittupagatā veditabbā – suddhapaṃsusuddhapāsāṇaubhayamissakavasena hi tividhopi pabbato hatthippamāṇato paṭṭhāya uddhaṃ nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Pāsāṇanimitte ayoguḷampi pāsāṇasaṅkhameva gacchati, tasmā yo koci pāsāṇo ukkaṃsavasena hatthippamāṇato omakataraṃ ādiṃ katvā heṭṭhimaparicchedena dvattiṃsapalaguḷapiṇḍaparimāṇo nimittupago, na tato khuddakataro. Piṭṭhipāsāṇo pana atimahantopi vaṭṭati. Vananimitte antosārehi vā antosāramissakehi vā rukkhehi catupañcarukkhamattampi vanaṃ nimittupagaṃ, tato ūnakataraṃ na vaṭṭati. Rukkho jīvantoyeva antosāro bhūmiyaṃ patiṭṭhito, antamaso ubbedhato aṭṭhaṅgulo, pariṇāhato sūcidaṇḍakappamāṇopi nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Maggo jaṅghamaggo vā hotu sakaṭamaggo vā, yo vinivijjhitvā dve tīṇi gāmakhettāni gacchati, tādiso jaṅghasatthasakaṭasatthehi valañjiyamānoyeva nimittupago, avalañjito na vaṭṭati. Vammiko pana heṭṭhimaparicchedena taṃdivasaṃjāto aṭṭhaṅgulubbedho govisāṇamattopi vammiko nimittupago, tato omakataro na vaṭṭati. Yaṃ pana abaddhasīmālakkhaṇe nadiṃ vakkhāma, sā nimittupagā, aññā na vaṭṭati. Udakaṃ yaṃ asandamānaṃ āvāṭapokkharaṇītaḷākajātassaraloṇisamuddādīsu ṭhitaṃ, taṃ ādiṃ katvā antamaso taṅkhaṇeyeva pathaviyaṃ khaṇite āvāṭake ghaṭehi āharitvā pūritampi yāva kammavācāpariyosānā saṇṭhamānakaṃ nimittupagaṃ, itaraṃ sandamānaṃ vā vuttaparicchedakālaṃ atiṭṭhantaṃ vā bhājanagataṃ vā na vaṭṭatīti.

‘ত্রিবিধ সম্পত্তিসম্পন্ন’ বলতে নিমিত্ত সম্পত্তি, পরিষদ সম্পত্তি এবং কর্মবাচা সম্পত্তির দ্বারা যুক্ত হওয়াকে বোঝায়। সেখানে ‘নিমিত্ত সম্পত্তিসম্পন্ন’ বলতে পর্বত-নিমিত্ত, পাষাণ-নিমিত্ত, বন-নিমিত্ত, বৃক্ষ-নিমিত্ত, পথ-নিমিত্ত, উইঢিবি-নিমিত্ত, নদী-নিমিত্ত এবং জল-নিমিত্ত—এইভাবে বর্ণিত আটটি নিমিত্তের মধ্যে সেই সেই দিকে প্রাপ্ত নিমিত্তের যোগ্য নিমিত্তসমূহকে “পূর্ব দিকে কী নিমিত্ত? পর্বত, ভন্তে; এই পর্বতটি নিমিত্ত”—ইত্যাদি নিয়মে সঠিকভাবে ঘোষণা করে সম্মত করাকে বোঝায়। সেখানে সংক্ষেপে নিমিত্তের যোগ্যতা এভাবে জানা উচিত—বিশুদ্ধ মাটি, বিশুদ্ধ পাথর অথবা উভয় মিশ্রিত—এই তিন প্রকার পর্বতই সাত হাত পরিমাপের হাতির সমান উচ্চতা থেকে শুরু করে তদূর্ধ্ব হলে নিমিত্তের যোগ্য হয়, তার চেয়ে ছোট হলে তা গ্রহণযোগ্য নয়। পাষাণ-নিমিত্তের ক্ষেত্রে লোহার গোলকও পাষাণ বা পাথরের মধ্যেই গণ্য হয়; অতএব, যেকোনো পাথর সর্বোচ্চ হাতির পরিমাপ থেকে শুরু করে সর্বনিম্ন সীমা হিসেবে বত্রিশ পল পরিমিত গুড়ের পিণ্ডের সমান হলে নিমিত্তের যোগ্য হয়, তার চেয়ে ক্ষুদ্রতর হলে নয়। তবে পাথরের চাতাল (পিটঠিপাষাণ) অত্যন্ত বড় হলেও তা গ্রহণযোগ্য। বন-নিমিত্তের ক্ষেত্রে অন্তসারযুক্ত (যার ভেতরে অষ্টি বা সার রয়েছে) অথবা অন্তসারমিশ্রিত চার-পাঁচটি বৃক্ষবিশিষ্ট বন নিমিত্তের যোগ্য হয়, তার চেয়ে কম হলে গ্রহণযোগ্য নয়। বৃক্ষটি অবশ্যই জীবিত, অন্তসারযুক্ত এবং মাটিতে প্রতিষ্ঠিত হতে হবে; অন্তত উচ্চতায় আট আঙুল এবং লম্বায় বা পরিধিতে লেখনী শলাকার (কণিচ) সমান হলেও তা নিমিত্তের যোগ্য হয়, তার চেয়ে ছোট হলে গ্রহণযোগ্য নয়। পথটি পায়ে চলা পথ (জঙ্ঘামাগ) হোক বা গরুর গাড়ির পথ (শকটমার্গ) হোক, যা দুই-তিনটি গ্রামক্ষেত্র অতিক্রম করে যায় এবং পথচারী বা শকট চালকদের দ্বারা নিয়মিত ব্যবহৃত হয়, তা-ই নিমিত্তের যোগ্য; অব্যবহৃত পথ গ্রহণযোগ্য নয়। উইঢিবির ক্ষেত্রে সর্বনিম্ন সীমা হিসেবে সেই দিনই তৈরি হওয়া আট আঙুল উচ্চতা এবং গরুর শিংয়ের সমান উইঢিবিও নিমিত্তের যোগ্য হয়, তার চেয়ে ছোট হলে গ্রহণযোগ্য নয়। অবদ্ধসীমার লক্ষণে আমরা যে নদীর কথা বলব, তা-ই নিমিত্তের যোগ্য, অন্য নদী গ্রহণযোগ্য নয়। জল বলতে অপ্রবাহমান জলকে বোঝায়, যা কুয়া, পুকুর, জলাশয়, প্রাকৃতিক হ্রদ, লবণাক্ত সমুদ্রের জলাশয় ইত্যাদিতে অবস্থিত; তা থেকে শুরু করে অন্তত অন্তত তৎক্ষণাৎ মাটিতে খনন করা গর্তে কলসি দিয়ে এনে পূর্ণ করা জলও যদি কর্মবাচা সমাপ্ত হওয়া পর্যন্ত স্থির থাকে, তবে তা নিমিত্তের যোগ্য হয়। অন্যথায়, প্রবাহমান জল, অথবা উক্ত নির্দিষ্ট সময় পর্যন্ত স্থির না থাকা জল, অথবা পাত্রে রাখা জল নিমিত্তের যোগ্য নয়।


Parisāsampattiyā yuttā nāma sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi sannipatitvā yāvatikā tasmiṃ gāmakhette baddhasīmaṃ vā nadisamuddajātassare vā anokkamitvā ṭhitā bhikkhū, te sabbe hatthapāse vā katvā chandaṃ vā āharitvā sammatā.

পরিষদ-সম্পত্তি (পরিসাসম্পত্তি) যুক্ত সীমা বলতে বোঝায়—সর্বনিম্ন সীমা হিসেবে অন্তত চারজন ভিক্ষু একত্রিত হয়ে, সেই গ্রামক্ষেত্রে (গ্রামের সীমানায়) যত ভিক্ষু আছেন, তাঁরা যদি কোনো বদ্ধসীমা অথবা নদী, সমুদ্র বা প্রাকৃতিক হ্রদে প্রবেশ না করে অবস্থান করেন, তবে তাঁদের সকলকে হস্তপাশে (শারীরিক নৈকট্যে) এনে অথবা তাঁদের ছন্দ (সম্মতি) গ্রহণ করে যে সীমা নির্ধারণ বা জ্ঞাপন করা হয়।


Kammavācāsampattiyā [Pg.90] yuttā nāma ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yāvatā samantā nimittā kittitā’’tiādinā (mahāva. 139) nayena vuttāya parisuddhāya ñattidutiyakammavācāya sammatā. Evaṃ ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā ‘‘baddhasīmā’’ti veditabbā. Khaṇḍasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmāti tassāyeva pabhedo.

কর্মবাচা-সম্পত্তি (কম্মবাচাসম্পত্তি) যুক্ত সীমা বলতে বোঝায়—'ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক, চারপাশের যতগুলো নিমিত্ত ঘোষণা করা হয়েছে...' ইত্যাদি নিয়মে উক্ত পরিশুদ্ধ জ্ঞপ্তিদ্বিতীয় কর্মবাচা (ঞত্তিদুতিয়কম্মবাစာ) দ্বারা অনুমোদিত সীমা। এভাবে এগারোটি বিপত্তি-সীমা অতিক্রম করে, ত্রিবিধ সম্পত্তিতে যুক্ত হয়ে, নিমিত্তের সাথে নিমিত্ত সংযুক্ত করে যে সীমা নির্ধারণ করা হয়, তাকে 'বদ্ধসীমা' (বদ্ধসীমা) বলে জানতে হবে। খণ্ডসীমা, সমানসংবাসসীমা এবং অবিপ্পবাসসীমা—এগুলো সেই বদ্ধসীমারই বিভিন্ন প্রকারভেদ।


Abaddhasīmā pana gāmasīmā, sattabbhantarasīmā, udakukkhepasīmāti tividhā. Tattha yāvatā ekaṃ gāmakkhettaṃ, ayaṃ gāmasīmā nāma. Agāmake araññe samantā sattabbhantarā sattabbhantarasīmā nāma. Tattha agāmakaṃ nāma araññaṃ viñjhāṭaviādīsu vā samuddamajjhe vā macchabandhānaṃ agamanapathesu dīpakesu labbhati. Samantā sattabbhantarāti majjhe ṭhitānaṃ sabbadisāsu sattabbhantarā vinibbedhena cuddasa honti. Tattha ekaṃ abbhantaraṃ aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ hoti, ayañca sīmā parisāvasena vaḍḍhati, tasmā samantā parisāpariyantato paṭṭhāya abbhantaraparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ uposathaṃ karonti, dvinnaṃ sattabbhantarānaṃ antare aññamekaṃ sattabbhantaraṃ upacāratthāya ṭhapetabbaṃ. Yā panesā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. 147) nayena nadiādīnaṃ sīmabhāvaṃ paṭikkhipitvā puna ‘‘nadiyā vā, bhikkhave, samudde vā jātassare vā yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti vuttā ayaṃ udakukkhepasīmā nāma. Tattha yassā dhammikānaṃ rājūnaṃ kāle anvaḍḍhamāsaṃ anudasāhaṃ anupañcāhaṃ anatikkamitvā deve vassante valāhakesu vigatamattesu sotaṃ pacchijjati, ayaṃ nadisaṅkhyaṃ na gacchati. Yassā pana īdise suvuṭṭhikāle vassānassa catumāse sotaṃ na pacchijjati, yattha titthena vā atitthena vā sikkhākaraṇīye āgatalakkhaṇena timaṇḍalaṃ paṭicchādetvā antaravāsakaṃ anukkhipitvā uttarantiyā bhikkhuniyā ekadvaṅgulamattampi antaravāsako temiyati, ayaṃ samuddaṃ vā pavisatu taḷākaṃ vā, pabhavato paṭṭhāya nadī nāma. Samuddo pākaṭoyeva. Yo pana kenaci khaṇitvā akato sayaṃjāto sobbho samantato āgatena udakena [Pg.91] pūrito tiṭṭhati, yattha nadiyaṃ vuttappakāre vassakāle udakaṃ santiṭṭhati, ayaṃ jātassaro nāma. Yopi nadiṃ vā samuddaṃ vā bhinditvā nikkhantaudakena khato sobbho etaṃ lakkhaṇaṃ pāpuṇāti, ayampi jātassaroyeva.

পক্ষান্তরে, অবদ্ধসীমা (অবদ্ধসীমা) তিন প্রকার: গ্রামসীমা, সপ্তঅভ্যন্তরসীমা (সত্তব্ভন্তরসীমা) এবং উদকক্ষেপসীমা (উদকুক্खेপসীমা)। তার মধ্যে, একটি গ্রামক্ষেত্রের সীমানা যতটুকু বিস্তৃত, তাকে 'গ্রামসীমা' বলা হয়। জনবসতিহীন অরণ্যে চারদিকে সাত অভ্যন্তর পরিমাপের সীমাকে 'সপ্তঅভ্যন্তরসীমা' বলা হয়। সেখানে জনবসতিহীন অরণ্য বলতে বিন্ধ্য অরণ্য ইত্যাদি অথবা সমুদ্রের মাঝখানে অবস্থিত এমন সব ছোট দ্বীপকে বোঝায়, যেখানে মৎস্যজীবীরা দিনে গিয়ে দিনে ফিরে আসতে পারে না। 'চারদিকে সাত অভ্যন্তর' বলতে বোঝায়—মাঝখানে অবস্থানকারী ভিক্ষুদের থেকে চারদিকে সাত অভ্যন্তর করে ব্যাস বরাবর মোট চৌদ্দ অভ্যন্তর। সেখানে এক অভ্যন্তর হলো আটাশ হাত পরিমাপের সমান। আর এই সীমা পরিষদের আকার অনুযায়ী বৃদ্ধি পায়; তাই চারপাশের পরিষদের শেষ প্রান্ত থেকে শুরু করে অভ্যন্তরের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। কিন্তু যদি দুটি সংঘ পৃথকভাবে উপোসথ কর্ম সম্পাদন করে, তবে দুটি সপ্তঅভ্যন্তরসীমার মাঝখানে সীমার উপচারের (সীমানার মর্যাদা রক্ষার) জন্য আরও একটি অভ্যন্তর ফাঁকা রাখতে হবে। আর যে সীমা সম্পর্কে 'হে ভিক্ষুগণ, সমস্ত নদীই সীমাহীন...' ইত্যাদি উপায়ে নদী ইত্যাদির সীমা হওয়ার যোগ্যতা প্রত্যাখ্যান করে পুনরায় বলা হয়েছে—'হে ভিক্ষুগণ, নদী, সমুদ্র বা প্রাকৃতিক হ্রদে একজন মাঝারি গড়নের মানুষের চারপাশের জল ছিটানোর দূরত্ব যতটুকু, সেখানে তাদের সমান সংবাস (একত্র বসবাস) এবং এক উপোসথ হবে'—তাকে 'উদকক্ষেপসীমা' বলা হয়। সেখানে ধার্মিক রাজাদের রাজত্বকালে, অর্ধমাস, দশ দিন বা পাঁচ দিন অতিবাহিত না হতেই যখন বৃষ্টি হয় এবং মেঘ কেটে যাওয়ার সাথে সাথেই যার জলস্রোত বন্ধ হয়ে যায়, তা নদীর গণনায় পড়ে না। কিন্তু যে নদীর জলস্রোত এমন সুবৃষ্টির সময়ে বর্ষাকালের চার মাস পর্যন্ত বন্ধ হয় না, এবং যেখানে ঘাট বা অঘাট দিয়ে নামার সময় শিক্ষাকরণীয় (সেখিয়) নিয়মানুযায়ী ত্রিমণ্ডল (দুই হাঁটু ও নাভি) ঢেকে এবং অন্তর্বাস (অান্তরবাসক) না তুলে পার হওয়ার সময় কোনো ভিক্ষুণীর অন্তর্বাস অন্তত এক বা দুই আঙুল পরিমাণ ভিজে যায়—সেই নদী সমুদ্রে গিয়ে পতিত হোক বা জলাশয়ে, তার উৎপত্তিস্থল থেকে তাকে 'নদী' বলা হয়। সমুদ্র তো সুপরিচিতই। আর যে জলাশয় বা গর্ত কেউ খনন করেনি, যা স্বয়ংজাত এবং চারপাশ থেকে আসা জলে পূর্ণ হয়ে থাকে, যেখানে নদীর মতো বর্ষাকালে জল জমে থাকে, তাকে 'জাতসর' (প্রাকৃতিক হ্রদ) বলা হয়। নদী বা সমুদ্রের বাঁধ ভেঙে নির্গত জল দ্বারা সৃষ্ট গর্তও যদি এই বৈশিষ্ট্য লাভ করে, তবে তাও 'জাতসর' হিসেবেই গণ্য হবে।


Yaṃ majjhimassa purisassa samantā udakukkhepāti yaṃ ṭhānaṃ thāmamajjhimassa purisassa samantato udakukkhepena paricchinnaṃ, tattha yathā akkhadhuttā dāruguḷaṃ khipanti, evaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā hatthena gahetvā majjhimena purisena sabbathāmena khipitabbaṃ, tattha yattha evaṃ khittaṃ udakaṃ vā vālukaṃ vā patati, ayaṃ udakukkhepo nāma.

'একজন মাঝারি গড়নের মানুষের চারপাশের জল ছিটানোর দূরত্ব যতটুকু' বলতে বোঝায়—যে স্থানটি মাঝারি শক্তির একজন মানুষের চারদিকে জল ছিটানোর দূরত্ব দ্বারা পরিবেষ্টিত। সেখানে জুয়াড়িরা যেভাবে কাঠের গুটি ছুড়ে মারে, ঠিক সেভাবে একজন মাঝারি গড়নের মানুষ হাত দিয়ে জল বা বালু নিয়ে তার পূর্ণ শক্তিতে ছুড়ে মারবেন; এভাবে ছুড়ে মারা জল বা বালু যেখানে গিয়ে পড়বে, সেই স্থানটুকুই 'উদকক্ষেপ' (জল ছিটানোর দূরত্ব) নামে পরিচিত।


Ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathāti ayaṃ tesu nadiādīsu udakukkhepaparicchinnā sīmā samānasaṃvāsā ceva ekūposathā ca, ayaṃ pana etesaṃ nadiādīnaṃ antoyeva labbhati, na bahi. Tasmā nadiyā vā jātassare vā yattakaṃ padesaṃ pakativassakāle catūsu māsesu udakaṃ ottharati, samudde yasmiṃ padese pakativīciyo ottharitvā saṇṭhahanti, tato paṭṭhāya kappiyabhūmi, tattha ṭhatvā uposathādikammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Dubbuṭṭhikāle vā gimhe vā nadijātassaresu sukkhesupi sā eva kappiyabhūmi, sace pana sukkhe jātassare vāpiṃ vā khaṇanti, vappaṃ vā karonti, taṃ ṭhānaṃ gāmakkhettaṃ hoti. Yā panesā ‘‘kappiyabhūmī’’ti vuttā, tato bahi udakukkhepasīmā na gacchati, antoyeva gacchati, tasmā tesaṃ anto parisāpariyantato paṭṭhāya samantā udakukkhepaparicchedo kātabbo. Sace pana dve saṅghā visuṃ visuṃ uposathādikammaṃ karonti, dvinnaṃ udakukkhepānaṃ antare añño eko udakukkhepo upacāratthāya ṭhapetabbo. Ayañhi sattabbhantarasīmā ca udakukkhepasīmā ca bhikkhūnaṃ ṭhitokāsato paṭṭhāya labbhati. Paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti, idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu (mahāva. aṭṭha. 147) sanniṭṭhānaṃ. Evaṃ abaddhasīmā veditabbā. Iti imaṃ baddhasīmābaddhasīmāvasena duvidhaṃ sīmaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā’’ti. Tesu hi catūsu bhikkhūsu ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitesvevetaṃ [Pg.92] saṅghassa uposathakammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, na itarathā. Yathāha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, catunnaṃ pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 168).

'সেখানে তাদের সমান সংবাস এবং এক উপোসথ হবে' বলতে বোঝায়—নদী ইত্যাদিতে উদকক্ষেপ দ্বারা পরিবেষ্টিত এই সীমাটি সমান সংবাস এবং এক উপোসথযুক্ত। তবে এটি কেবল নদী ইত্যাদির ভেতরেই পাওয়া যায়, বাইরে নয়। অতএব, নদী বা প্রাকৃতিক হ্রদে স্বাভাবিক বর্ষাকালে চার মাস ধরে যতটুকু স্থান জল দ্বারা প্লাবিত থাকে, এবং সমুদ্রে যে স্থানে স্বাভাবিক ঢেউ আছড়ে পড়ে জল স্থির থাকে, সেখান থেকে শুরু করে তা 'কল্পভূমি' (কপ্পিয়ভূমি - সীমা নির্ধারণের উপযুক্ত স্থান) হিসেবে গণ্য হয়; সেখানে অবস্থান করে উপোসথ আদি কর্ম সম্পাদন করা কর্তব্য। অনাবৃষ্টির সময়ে বা গ্রীষ্মকালে নদী ও প্রাকৃতিক হ্রদ শুকিয়ে গেলেও সেই স্থানটিই কল্পভূমি হিসেবে থাকে। কিন্তু যদি শুকিয়ে যাওয়া প্রাকৃতিক হ্রদে কেউ দীঘি খনন করে বা চাষাবাদ করে, তবে সেই স্থানটি গ্রামক্ষেত্রে পরিণত হয়। যাকে 'কল্পভূমি' বলা হয়েছে, উদকক্ষেপসীমা তার বাইরে যায় না, কেবল ভেতরেই থাকে। তাই সেই কল্পভূমির ভেতরে পরিষদের শেষ প্রান্ত থেকে শুরু করে চারদিকে উদকক্ষেপের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। কিন্তু যদি দুটি সংঘ পৃথকভাবে উপোসথ আদি কর্ম সম্পাদন করে, তবে দুটি উদকক্ষেপের মাঝখানে সীমার উপচারের জন্য আরও একটি উদকক্ষেপ ফাঁকা রাখতে হবে। কারণ, এই সপ্তঅভ্যন্তরসীমা এবং উদকক্ষেপসীমা ভিক্ষুদের অবস্থানের স্থান থেকে শুরু করে নির্ধারিত হয়। সীমানার ভেতরে থেকে হস্তপাশ ত্যাগ করে দাঁড়ালে অথবা সীমানার বাইরে সমপরিমাণ উপচার-সীমা অতিক্রম না করে দাঁড়ালেও সংঘকর্ম পণ্ড (অসিদ্ধ) হয়—এটিই সমস্ত অট্ঠকথা বা ভাষ্যের চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত। এভাবে অবদ্ধসীমা সম্পর্কে জানতে হবে। এভাবে বদ্ধসীমা ও অবদ্ধসীমা ভেদে এই দ্বিবিধ সীমাকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে—'এবং তারা হস্তপাশ ত্যাগ না করে এক সীমার মধ্যে অবস্থান করবে।' কারণ, সেই চারজন ভিক্ষু এক সীমার মধ্যে হস্তপাশ ত্যাগ না করে অবস্থান করলেই সংঘের সেই উপোসথ কর্মটি 'পত্তকল্ল' (বৈধ বা যথোপযুক্ত) হয়, অন্যথায় নয়। যেমনটি বলা হয়েছে—'হে ভিক্ষুগণ, আমি চারজন ভিক্ষুকে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করার অনুমতি দিচ্ছি।'


Sabhāgāpattiyo ca na vijjantīti ettha yaṃ sabbo saṅgho vikālabhojanādinā sabhāgavatthunā lahukāpattiṃ āpajjati, evarūpā vatthusabhāgā ‘‘sabhāgā’’ti vuccati, vikālabhojanapaccayā āpannaṃ pana āpattisabhāgaṃ anatirittabhojanapaccayā āpannassa santike desetuṃ vaṭṭati. Sabhāgāpattiyā pana sati tehi bhikkhūhi eko bhikkhu sāmantā āvāsā sajjukaṃ pāhetabbo ‘‘gacchāvuso, taṃ āpattiṃ paṭikaritvā āgaccha, mayaṃ te santike āpattiṃ paṭikarissāmā’’ti, evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ, no ce labhetha, byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgaṃ āpattiṃ āpanno, yadā aññaṃ bhikkhuṃ suddhaṃ anāpattikaṃ passissati, tadā tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti (mahāva. 171) vatvā uposatho kātabbo. Sace pana vematiko hoti, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ sabbo saṅgho sabhāgāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissati, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissatī’’ti vatvā uposatho kātabbo. Sace panettha koci taṃ sabhāgaṃ āpattiṃ desetuṃ vaṭṭatīti maññamāno ekassa santike deseti, desitā sudesitāva. Aññaṃ pana desanāpaccayā desako, paṭiggahaṇapaccayā paṭiggāhako cāti ubhopi dukkaṭaṃ āpajjanti, taṃ nānāvatthukaṃ hoti, tasmā aññamaññaṃ desetabbaṃ. Ettāvatā te dve nirāpattikā honti, tesaṃ santike sesehi sabhāgāpattiyo desetabbā vā ārocetabbā vā. Sace te evaṃ akatvā uposathaṃ karonti, ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’tiādinā (mahāva. 134) nayena sāpattikassa uposathakaraṇe paññattaṃ dukkaṭaṃ āpajjanti. Sace sabbo saṅgho sabhāgāpattiyā sati vuttavidhiṃ akatvā uposathaṃ karoti, vuttanayeneva sabbo saṅgho āpattiṃ āpajjati, tasmā sabhāgāpattiyā sati saṅghassa pattakallaṃ [Pg.93] nāma na hoti, tena vuttaṃ ‘‘sabhāgāpattiyo ca na vijjantī’’ti. Etāsu hi sabhāgāpattīsu avijjamānāsu visabhāgāpattīsu vijjamānāsupi pattakallaṃ hotiyeva.

'এবং কোনো সভাগ-আপত্তি (সভাগাপত্তি - সমজাতীয় অপরাধ) বিদ্যমান থাকবে না'—এখানে যখন সমগ্র সংঘ বিকালের ভোজন (বিকালভোজন) ইত্যাদি সমজাতীয় বিষয়ের কারণে কোনো লঘু আপত্তিতে (লহুকাপত্তি) পতিত হয়, তখন বিষয়গতভাবে সমজাতীয় এই ধরনের আপত্তিতে পতিত হওয়াকে 'সভাগ' (সমজাতীয়) বলা হয়। তবে বিকাল ভোজনের কারণে পতিত হওয়া সমজাতীয় আপত্তি, অনতিরিক্ত ভোজনের (অনতিরিওভোজন) কারণে পতিত হওয়া ভিক্ষুর সমীপে দেশনা (স্বীকার) করা যায়। কিন্তু যদি সভাগ-আপত্তি বিদ্যমান থাকে, তবে সেই ভিক্ষুদের মধ্য থেকে একজন ভিক্ষুকে অবিলম্বে নিকটবর্তী বিহারে এই বলে প্রেরণ করতে হবে—'হে আয়ুষ্মান, আপনি যান, সেই আপত্তি প্রতিকার (শোধন) করে ফিরে আসুন; আমরা আপনার সমীপে আমাদের আপত্তি প্রতিকার করব।' যদি এভাবে কোনো ভিক্ষু পাওয়া যায়, তবে তা উত্তম। আর যদি না পাওয়া যায়, তবে একজন বিজ্ঞ ও সক্ষম ভিক্ষু সংঘকে জ্ঞাপন করবেন—'ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। এই সমগ্র সংঘ সভাগ-আপত্তিতে পতিত হয়েছে। যখন সংঘ অন্য কোনো পরিশুদ্ধ ও আপত্তিহীন ভিক্ষুকে দেখতে পাবে, তখন তাঁর সমীপে এই আপত্তি প্রতিকার করবে।'—এ কথা বলে উপোসথ কর্ম সম্পাদন করতে হবে। কিন্তু যদি কোনো বিষয়ে সন্দেহ থাকে, তবে—'ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। এই সমগ্র সংঘ সভাগ-আপত্তির বিষয়ে সন্দেহযুক্ত। যখন সংঘ সন্দেহমুক্ত হবে, তখন সেই আপত্তি প্রতিকার করবে।'—এ কথা বলে উপোসথ কর্ম সম্পাদন করতে হবে। কিন্তু যদি এখানে কেউ মনে করেন যে, সেই সভাগ-আপত্তি দেশনা করা কর্তব্য এবং তিনি অন্য একজনের সমীপে তা দেশনা করেন, তবে সেই দেশনা সুদেশিতই (সঠিকভাবে শোধিত) হয়। কিন্তু দেশনা করার কারণে দেশনাকারী এবং গ্রহণ করার কারণে গ্রহণকারী—উভয়েই পুনরায় একটি দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তিতে পতিত হন। তবে সেই দুষ্কৃত আপত্তিটি ভিন্ন ভিন্ন বিষয়ঘটিত (নানাবত্থুক) হওয়ায় তারা একে অপরের সমীপে তা দেশনা করতে পারেন। এর মাধ্যমে সেই দুজন ভিক্ষু আপত্তিহীন হন এবং তাঁদের সমীপে অবশিষ্ট ভিক্ষুগণ তাঁদের সভাগ-আপত্তি দেশনা বা জ্ঞাপন করতে পারেন। যদি তাঁরা তা না করে উপোসথ সম্পাদন করেন, তবে 'আয়ুষ্মানগণ, আপনাদের পরিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন...' ইত্যাদি নিয়মে আপত্তিযুক্ত অবস্থায় উপোসথ করার কারণে প্রজ্ঞাপিত দুষ্কৃত আপত্তিতে পতিত হবেন। যদি সমগ্র সংঘ সভাগ-আপত্তি থাকা সত্ত্বেও উক্ত নিয়ম পালন না করে উপোসথ সম্পাদন করে, তবে উক্ত নিয়মেই সমগ্র সংঘ আপত্তিতে পতিত হবে। অতএব, সভাগ-আপত্তি থাকলে সংঘের উপোসথ কর্ম 'পত্তকল্ল' (বৈধ) হয় না। এই কারণেই বলা হয়েছে—'এবং কোনো সভাগ-আপত্তি বিদ্যমান থাকবে না।' কারণ, এই সভাগ-আপত্তিগুলো বিদ্যমান না থাকলে, বিসভাগ-আপত্তি (ভিন্নজাতীয় অপরাধ) বিদ্যমান থাকলেও উপোসথ কর্ম বৈধই হয়ে থাকে।


Vajjanīyā ca puggalā tasmiṃ na hontīti ‘‘na, bhikkhave, sagahaṭṭhāya parisāya pātimokkhaṃ uddisitabbaṃ, yo uddiseyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 154) vacanato gahaṭṭho, ‘‘na, bhikkhave, bhikkhuniyā nisinnaparisāya pātimokkhaṃ uddisitabba’’ntiādinā (mahāva. 183) nayena vuttā bhikkhunī, sikkhamānā, sāmaṇero, sāmaṇerī, sikkhāpaccakkhātako, antimavatthuajjhāpannako, āpattiyā adassane ukkhittako, āpattiyā appaṭikamme ukkhittako, pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge ukkhittako, paṇḍako, theyyasaṃvāsako, titthiyapakkantako, tiracchānagato, mātughātako, pitughātako arahantaghātako, bhikkhunidūsako, saṅghabhedako, lohituppādako, ubhatobyañjanakoti ime vīsati cāti ekavīsati puggalā vajjanīyā nāma, te hatthapāsato bahikaraṇavasena vajjetabbā. Etesu hi tividhe ukkhittake sati uposathaṃ karonto saṅgho pācittiyaṃ āpajjati, sesesu dukkaṭaṃ. Ettha ca tiracchānagatoti yassa upasampadā paṭikkhittā, titthiyā gahaṭṭheneva saṅgahitā. Etepi hi vajjanīyā nāma. Evaṃ pattakallaṃ imehi catūhi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ.

‘সেখানে বর্জনীয় ব্যক্তিগণ থাকবে না’—এই বিষয়ে, ‘হে ভিক্ষুগণ, গৃহীসহ উপস্থিত পরিষদের সামনে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করা উচিত নয়; যে আবৃত্তি করবে, তার দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হবে’—এই বচন অনুসারে গৃহী; ‘হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুণী উপবিষ্ট পরিষদের সামনে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করা উচিত নয়’—ইত্যাদি নিয়মে উক্ত ভিক্ষুণী, শিক্ষমানা, শ্রামণের, শ্রামণেরী, শিক্ষা প্রত্যাখ্যানকারী, অন্তিম বস্তু (পারাজিকা আপত্তি) অধ্যাপন্ন ব্যক্তি, আপত্তি স্বীকার না করায় উৎক্ষিপ্ত (বহিষ্কৃত) ভিক্ষু, আপত্তি প্রতিকার না করায় উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষু, পাপদৃষ্টি পরিত্যাগ না করায় উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষু, পণ্ডিতক (নপুংসক), থেইয়্যসংবাসক (চৌর-সহবাসী), তীর্থিক-ক্রান্ত (অন্য ধর্মে চলে যাওয়া ব্যক্তি), তির্যকগত (পশু), মাতৃঘাতক, পিতৃঘাতক, অর্হন্তঘাতক, ভিক্ষুণী-দূষক, সংঘভেদক, লোহিতোৎপাদক (বুদ্ধের শরীরে রক্তপাতকারী), উভয়ব্যঞ্জন (উভয়লিঙ্গ)—এই বিশ জন এবং গৃহীসহ মোট একুশ জন ব্যক্তি ‘বর্জনীয় ব্যক্তি’ নামে পরিচিত। হাত-পাসের (হস্তপাশ বা শারীরিক নৈকট্য) বাইরে রাখার মাধ্যমে তাদের বর্জন করতে হবে। কারণ, এদের মধ্যে তিন প্রকার উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষু উপস্থিত থাকা অবস্থায় যদি সংঘ উপোসথ সম্পন্ন করে, তবে সংঘের পাচিত্তি আপত্তি হয়; অবশিষ্টদের উপস্থিতিতে উপোসথ করলে দুক্কট আপত্তি হয়। এখানে ‘তির্যকগত’ বলতে যার উপসম্পদা নিষিদ্ধ করা হয়েছে তাকে বোঝায়; আর ‘তীর্থিক’ বলতে গৃহী শব্দের দ্বারাই তাদের অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে। কারণ তারাও বর্জনীয়। এভাবে এই চারটি অঙ্গের দ্বারা ‘পত্তকল্ল’ (উপোসথের উপযুক্ত সময় ও পরিস্থিতি) সংগৃহীত হয়েছে বলে জানতে হবে।


Saṅgho uposathaṃ kareyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā saṅghe uposatho, gaṇe uposatho, puggale uposathoti, evaṃ kārakavasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā saṅghe uposathameva dīpeti. Pātimokkhaṃ uddiseyyātiiminā ye te aparepi tayo uposathā suttuddeso, pārisuddhiuposatho, adhiṭṭhānauposathoti, evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathā vuttā, tesu itare dve paṭikkhipitvā suttuddesameva dīpeti. Suttuddeso nāma pātimokkhuddeso vuccati, so duvidho ovādapātimokkhuddeso ca āṇāpātimokkhuddeso ca. Tattha

‘সংঘ উপোসথ করবে’—এই পদের দ্বারা, সম্পাদনকারী ব্যক্তির ভেদে যে অন্য তিন প্রকার উপোসথ রয়েছে, যথা—সংঘ উপোসথ, গণ উপোসথ এবং পুদ্গল উপোসথ; এই তিন প্রকার উপোসথের মধ্যে অপর দুটিকে বর্জন করে কেবল সংঘ উপোসথকেই নির্দেশ করা হয়েছে। ‘প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করবে’—এই পদের দ্বারা, করণীয় পদ্ধতির ভেদে যে অন্য তিন প্রকার উপোসথ রয়েছে, যথা—সূত্তুদ্দেশ (সূত্র-আবৃত্তি) উপোসথ, পারিশুদ্ধি উপোসথ এবং অধিষ্ঠান উপোসথ; এই তিন প্রকার উপোসথের মধ্যে অপর দুটিকে বর্জন করে কেবল সূত্তুদ্দেশ উপোসথকেই নির্দেশ করা হয়েছে। সূত্তুদ্দেশ বলতে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকে বোঝায়। তা দুই প্রকার—ওবাদ-প্রাতিমোক্ষোদ্দেশ (উপদেশমূলক প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি) এবং আণা-প্রাতিমোক্ষোদ্দেশ (শাসনমূলক প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি)। সেখানে—


‘‘Khantī [Pg.94] paramaṃ tapo titikkhā…pe….

‘ক্ষান্তিই পরম তপস্যা ও তিতিক্ষা... ইত্যাদি...’


‘‘Sabbapāpassa akaraṇaṃ…pe….

‘সর্ব পাপের অকরণ... ইত্যাদি...’


‘‘Anūpavādo anūpaghāto’’ti. (dī. ni. 2.90; dha. pa. 184, 183, 185)

‘নিন্দা না করা, আঘাত না করা...’


Ādinā nayena vuttā tisso gāthāyo ovādapātimokkhaṃ nāma, taṃ buddhā eva uddisanti, na sāvakā. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā (mahāva. 134) nayena vuttaṃ āṇāpātimokkhaṃ nāma, taṃ sāvakā eva uddisanti, na buddhā. Idameva ca imasmiṃ atthe ‘‘pātimokkha’’nti adhippetaṃ.

ইত্যাদি নিয়মে উক্ত তিনটি গাথাকে ‘ওবাদ-প্রাতিমোক্ষ’ (ওবাদ প্রাতিমোক্ষ) বলা হয়; তা কেবল বুদ্ধগণই আবৃত্তি করেন, শ্রাবকগণ নয়। ‘ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক...’ ইত্যাদি নিয়মে উক্ত প্রাতিমোক্ষকে ‘আণা-প্রাতিমোক্ষ’ (আজ্ঞা প্রাতিমোক্ষ) বলা হয়; তা কেবল শ্রাবকগণই আবৃত্তি করেন, বুদ্ধগণ নয়। এই অর্থেই এখানে ‘প্রাতিমোক্ষ’ বলতে আণা-প্রাতিমোক্ষকেই বোঝানো হয়েছে।


Ye pana itare dve uposathā, tesu pārisuddhiuposatho tāva aññesañca santike, aññamaññañca ārocanavasena duvidho. Tattha yvāyaṃ aññesaṃ santike karīyati, sopi pavāritānañca appavāritānañca santike karaṇavasena duvidho. Tattha mahāpavāraṇāya pavāritānaṃ santike pacchimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā cātumāsiniyaṃ pana pavāritānaṃ santike purimikāya upagatena vā anupagatena vā chinnavassena vā kāyasāmaggiṃ datvā ‘‘parisuddho ahaṃ, bhante, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti tikkhattuṃ vatvā kātabbo, ṭhapetvā ca pana pavāraṇādivasaṃ aññasmiṃ kāle āvāsikehi uddiṭṭhamatte pātimokkhe avuṭṭhitāya vā ekaccāya vuṭṭhitāya vā sabbāya vā vuṭṭhitāya parisāya ye aññe samasamā vā thokatarā vā āgacchanti, tehi tesaṃ santike vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbā. Yo panāyaṃ aññamaññaṃ ārocanavasena karīyati, so ñattiṃ ṭhapetvā ca aṭṭhapetvā ca karaṇavasena duvidho. Tattha yasmiṃ āvāse tayo bhikkhū viharanti, tesu uposathadivase sannipatitesu ekena bhikkhunā ‘‘suṇantu me āyasmantā ajjuposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ mayaṃ aññamaññaṃ pārisuddhiuposathaṃ kareyyāmā’’ti ñattiyā ṭhapitāya therena bhikkhunā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘parisuddho ahaṃ, āvuso, ‘parisuddho’ti maṃ dhārethā’’ti (mahāva. 168) tikkhattuṃ vattabbaṃ. Itarehi ‘‘bhante’’ti vatvā evameva vattabbaṃ. Evaṃ ñattiṃ ṭhapetvā kātabbo. Yattha pana dve bhikkhū viharanti, tatra [Pg.95] ñattiṃ aṭṭhapetvā vuttanayeneva pārisuddhi ārocetabbāti ayaṃ pārisuddhiuposatho.

আর যে অন্য দুটি উপোসথ রয়েছে, beauties মধ্যে পারিশুদ্ধি উপোসথ প্রথমত—অন্যদের সমীপে এবং পরস্পরের মধ্যে জ্ঞাপনের ভেদে দুই প্রকার। তাদের মধ্যে যা অন্যদের সমীপে করা হয়, তাও আবার প্রবারণা সম্পন্নকারী (পবারিত) এবং প্রবারণা না-করা (অপবারিত) ভিক্ষুদের সমীপে করার ভেদে দুই প্রকার। সেখানে মহাপ্রবারণার দিনে প্রবারণা সম্পন্নকারীদের সমীপে—पश्चिमिका বর্ষাবাস গ্রহণকারী, অথবা বর্ষাবাস গ্রহণ না-করা, অথবা খণ্ডিত বর্ষাবাসধারী ভিক্ষু কর্তৃক; অথবা চাতুর্মাসিক প্রবারণার দিনে প্রবারণা সম্পন্নকারীদের সমীপে—পুরিমিকা বর্ষাবাস গ্রহণকারী, অথবা বর্ষাবাস গ্রহণ না-করা, অথবা খণ্ডিত বর্ষাবাসধারী ভিক্ষু কর্তৃক কায়-সামগ্রী (শারীরিক নৈকট্য বা হস্তপাশ) প্রদান করে, ‘ভন্তে, আমি পরিশুদ্ধ; আমাকে পরিশুদ্ধ বলে ধারণ করুন’—এভাবে তিনবার বলে পারিশুদ্ধি উপোসথ করতে হবে। প্রবারণার দিন ব্যতীত অন্য সময়ে, আবাসিক ভিক্ষুদের প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি শেষ হওয়া মাত্রই যদি পরিষদ আসন থেকে না উঠে থাকে, অথবা আংশিক উঠে থাকে, অথবা সম্পূর্ণ উঠে গিয়ে থাকে, এমতাবস্থায় অন্য সমসংখ্যক বা কমসংখ্যক আগন্তুক ভিক্ষু আগমন করেন, তবে তাদের দ্বারা আবাসিক ভিক্ষুদের সমীপে উক্ত নিয়মেই পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করতে হবে। আর যা পরস্পরের মধ্যে জ্ঞাপনের মাধ্যমে করা হয়, তা জ্ঞপ্তি (জ্ঞাপন প্রস্তাব) স্থাপন করে এবং জ্ঞপ্তি স্থাপন না করে—এই দুই উপায়ে সম্পন্ন করার ভেদে দুই প্রকার। সেখানে যে বিহারে তিনজন ভিক্ষু বাস করেন, উপোসথের দিনে তারা একত্রিত হলে একজন ভিক্ষু কর্তৃক ‘আয়ুষ্মানগণ, আমার কথা শুনুন, আজ চতুর্দশী (অথবা পঞ্চদশী) উপোসথ... যদি আয়ুষ্মানদের উপযুক্ত মনে হয়, তবে আমরা পরস্পরের মধ্যে পারিশুদ্ধি উপোসথ সম্পন্ন করব’—এভাবে জ্ঞপ্তি স্থাপন করার পর, স্থবির ভিক্ষু এক কাঁধে উত্তরীয় (চীবর) পরিধান করে, উবু হয়ে বসে, করজোড়ে ‘আয়ুষ্মানগণ, আমি পরিশুদ্ধ; আমাকে পরিশুদ্ধ বলে ধারণ করুন’—এভাবে তিনবার বলবেন। অন্য ভিক্ষুগণ ‘ভন্তে’ সম্বোধন করে একইভাবে বলবেন। এভাবে জ্ঞপ্তি স্থাপন করে উপোসথ করতে হবে। কিন্তু যেখানে দুজন ভিক্ষু বাস করেন, সেখানে জ্ঞপ্তি স্থাপন না করে উক্ত নিয়মেই পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করতে হবে; এটিই হলো পারিশুদ্ধি উপোসথ।


Sace pana ekova bhikkhu hoti, sabbaṃ pubbakaraṇīyaṃ katvā aññesaṃ anāgamanaṃ ñatvā ‘‘ajja me uposatho cātuddaso’’ti vā ‘‘pannaraso’’ti vā vatvā ‘‘adhiṭṭhāmī’’ti vattabbaṃ. Ayaṃ adhiṭṭhānuposathoti evaṃ kattabbākāravasena tayo uposathāti veditabbā. Ettāvatā nava uposathā dīpitā honti. Tesu divasavasena pannarasiko, kārakavasena saṅghuposatho, kattabbākāravasena suttuddesoti evaṃ tilakkhaṇasampanno uposatho idha niddiṭṭhoti veditabbo. Tasmiṃ pavattamāne uposathaṃ akatvā tadahuposathe aññaṃ abhikkhukaṃ nānāsaṃvāsakehi vā sabhikkhukaṃ āvāsaṃ vā anāvāsaṃ vā vāsatthāya aññatra saṅghena, aññatra antarāyā gacchantassa dukkaṭaṃ hoti.

যদি কেবল একজন ভিক্ষু থাকেন, তবে সমস্ত পূর্বকরণীয় সম্পন্ন করে অন্য ভিক্ষুদের অন্যাগমন (না আসা) নিশ্চিত জেনে, ‘আজ আমার চতুর্দশী (অথবা পঞ্চদশী) উপোসথ... আমি অধিষ্ঠান করছি’—এভাবে বলতে হবে। এটি হলো অধিষ্ঠান উপোসথ। এভাবে করণীয় পদ্ধতির ভেদে তিন প্রকার উপোসথ জানতে হবে। এর দ্বারা মোট নয় প্রকার উপোসথ ব্যাখ্যা করা হলো। তাদের মধ্যে তিথি ভেদে পঞ্চদশী, সম্পাদনকারী ভেদে সংঘ উপোসথ এবং করণীয় পদ্ধতি ভেদে সূত্তুদ্দেশ—এভাবে ত্রিলক্ষণযুক্ত উপোসথ এখানে নির্দেশ করা হয়েছে বলে জানতে হবে। সেই উপোসথ বিহারে বিদ্যমান থাকা সত্ত্বেও উপোসথ না করে, উপোসথের দিনে রাত্রিযাপনের উদ্দেশ্যে সংঘের অনুমতি ছাড়া এবং কোনো অন্তরায় (বিপদ) ছাড়া অন্য কোনো ভিক্ষুহীন বিহারে, অথবা নানা-সংবাসক ভিক্ষুযুক্ত বিহারে, অথবা অ-আবাসে (বাসস্থান নয় এমন স্থানে) গমনকারী ভিক্ষুর দুক্কট আপত্তি হয়।


Kiṃ saṅghassa pubbakiccanti ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakaraṇasambandheneva vuttassa saṅghassa uposathe kattabbe yaṃ taṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, uposathāgāraṃ sammajjitu’’ntiādinā (mahāva. 159) nayena pāḷiyaṃ āgataṃ, aṭṭhakathāsu ca –

‘সংঘের পূর্বকৃত্য কী?’—‘সংঘ উপোসথ করবে’—এভাবে উপোসথ সম্পাদনের সম্বন্ধেই উক্ত সংঘের উপোসথ করার সময় যে পূর্বকৃত্যসমূহ ‘হে ভিক্ষুগণ, আমি উপোসথগৃহ মার্জনা (ঝাড়ু দেওয়া) করার অনুমতি দিচ্ছি’ ইত্যাদি নিয়মে পালিতে এসেছে, এবং অট্ঠকথাতেও বলা হয়েছে—


‘‘Sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca;

Uposathassa etāni, ‘pubbakaraṇa’nti vuccati.

‘ঝাড়ু দেওয়া, প্রদীপ জ্বালানো, জল ও আসনের ব্যবস্থা করা—উপোসথের এই কাজগুলোকে পূর্বকরণীয় বলা হয়।


‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 168);

ছন্দ (সম্মতি), পারিশুদ্ধি, ঋতু ঘোষণা, ভিক্ষু গণনা এবং ওবাদ (ভিক্ষুণীদের উপদেশ প্রদান)—উপোসথের এই কাজগুলোকে পূর্বকৃত্য বলা হয়।’


Evaṃ dvīhi nāmehi navavidhaṃ pubbakiccaṃ dassitaṃ, kiṃ taṃ katanti pucchati. Na hi taṃ akatvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati, tasmā therena āṇattena agilānena bhikkhunā uposathāgāraṃ sammajjitabbaṃ, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ upaṭṭhāpetabbaṃ, āsanaṃ paññāpetabbaṃ, padīpo kātabbo, akaronto dukkaṭaṃ āpajjati, therenāpi patirūpaṃ ñatvā āṇāpetabbaṃ.

এভাবে দুটি নামে নয় প্রকার পূর্বকৃত্য প্রদর্শন করা হয়েছে; ‘তা কি করা হয়েছে?’—এভাবে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষু জিজ্ঞাসা করেন। কারণ, তা সম্পন্ন না করে উপোসথ করা অনুচিত। তাই স্থবির ভিক্ষু কর্তৃক আদিষ্ট হয়ে সুস্থ (অ-গিলান) ভিক্ষু উপোসথগৃহ ঝাড়ু দেবেন, পানীয় ও ব্যবহার্য জলের ব্যবস্থা করবেন, আসন প্রস্তুত করবেন এবং প্রদীপ জ্বালাবেন। এই কাজগুলো না করলে ভিক্ষুর দুক্কট আপত্তি হয়। স্থবির ভিক্ষুরও উপযুক্ত ভিক্ষু দেখে আদেশ দেওয়া উচিত।


Chandapārisuddhīti ettha uposathakaraṇatthaṃ sannipatite saṅghe bahi uposathaṃ katvā āgatena sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā kāyasāmaggiṃ adentena [Pg.96] chando dātabbo. Yopi gilāno vā hoti kiccappasuto vā, tenāpi pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Kathaṃ dātabbo? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘chandaṃ dammi, chandaṃ me hara, chandaṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 165) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinno hoti chando. Akatūposathena pana gilānena vā kiccappasutena vā pārisuddhi dātabbā. Kathaṃ dātabbā? Ekassa bhikkhuno santike ‘‘pārisuddhiṃ dammi, pārisuddhiṃ me hara, pārisuddhiṃ me ārocehī’’ti (mahāva. 164) ayaṃ attho kāyena vā vācāya vā ubhayena vā viññāpetabbo, evaṃ dinnā hoti pārisuddhi, taṃ pana dentena chandopi dātabbo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tadahuposathe pārisuddhiṃ dentena chandampi dātuṃ, santi saṅghassa karaṇīya’’nti (mahāva. 165). Tattha pārisuddhidānaṃ saṅghassapi attanopi uposathakaraṇaṃ sampādeti, na avasesaṃ saṅghakiccaṃ. Chandadānaṃ saṅghasseva uposathakaraṇañca sesakiccañca sampādeti, attano pana uposatho akatoyeva hoti. Tasmā pārisuddhiṃ dentena chandopi dātabbo. Pubbe vuttaṃ pana suddhikacchandaṃ vā imaṃ vā chandapārisuddhiṃ ekena bahūnampi āharituṃ vaṭṭati. Sace pana so antarāmagge aññaṃ bhikkhuṃ passitvā yesaṃ tena chando vā pārisuddhi vā gahitā, tesañca attano ca chandapārisuddhiṃ deti, tasseva sā āgacchati, itarā pana biḷālasaṅkhalikā chandapārisuddhi nāma hoti, sā nāgacchati, tasmā sayameva sannipatitaṭṭhānaṃ gantvā ārocetabbaṃ. Sace pana sañcicca nāroceti, dukkaṭaṃ āpajjati. Chandapārisuddhi pana tasmiṃ hatthapāsaṃ upagatamatteyeva āgatā hoti.

‘ছন্দ ও পারিশুদ্ধি’—এই বিষয়ে, উপোসথ সম্পাদনের জন্য সংঘ একত্রিত হলে, বাইরে উপোসথ সম্পন্ন করে আসা কোনো ভিক্ষু যদি সভাস্থলে এসে কায়-সামগ্রী (শারীরিক উপস্থিতি) দিতে না পারেন, তবে তাকে ছন্দ (সম্মতি) দিতে হবে। যিনি অসুস্থ (গিলান) অথবা কোনো জরুরি কাজে ব্যস্ত, তাকেও পারিশুদ্ধি দেওয়ার সময় ছন্দ দিতে হবে। কীভাবে দিতে হবে? একজন ভিক্ষুর সমীপে ‘আমি ছন্দ দিচ্ছি, আমার ছন্দ বহন করুন, আমার ছন্দ সংঘকে জ্ঞাপন করুন’—এই অর্থ কায়িক, বাচনিক অথবা উভয় উপায়ে প্রকাশ করতে হবে; এভাবে ছন্দ প্রদান করা হয়। আর উপোসথ সম্পন্ন না-করা অসুস্থ অথবা কাজে ব্যস্ত ভিক্ষু কর্তৃক পারিশুদ্ধি প্রদান করতে হবে। কীভাবে দিতে হবে? একজন ভিক্ষুর সমীপে ‘আমি পারিশুদ্ধি দিচ্ছি, আমার পারিশুদ্ধি বহন করুন, আমার পারিশুদ্ধি সংঘকে জ্ঞাপন করুন’—এই অর্থ কায়িক, বাচনিক অথবা উভয় উপায়ে প্রকাশ করতে হবে; এভাবে পারিশুদ্ধি প্রদান করা হয়। তবে পারিশুদ্ধি দেওয়ার সময় ছন্দও দিতে হবে। কারণ ভগবান বলেছেন—‘হে ভিক্ষুগণ, আমি উপোসথের দিনে পারিশুদ্ধি প্রদানকারীর দ্বারা ছন্দও দেওয়ার অনুমতি দিচ্ছি, কারণ সংঘের করণীয় কাজ থাকতে পারে।’ সেখানে পারিশুদ্ধি প্রদান সংঘের এবং নিজের উভয়েরই উপোসথ সম্পাদন সম্পন্ন করে, কিন্তু অবশিষ্ট সংঘকৃত্য সম্পন্ন করে না। আর ছন্দ প্রদান কেবল সংঘেরই উপোসথ সম্পাদন ও অবশিষ্ট কৃত্য সম্পন্ন করে, কিন্তু নিজের উপোসথ অসম্পন্নই থেকে যায়। তাই পারিশুদ্ধি দেওয়ার সময় ছন্দও দিতে হবে। পূর্বে উল্লিখিত কেবল শুদ্ধ ছন্দ অথবা এই ছন্দ-পারিশুদ্ধি একজন ভিক্ষু অনেকের পক্ষ থেকেও বহন করতে পারেন। কিন্তু পথিমধ্যে যদি তিনি অন্য কোনো ভিক্ষুকে দেখে, যাদের ছন্দ বা পারিশুদ্ধি তিনি গ্রহণ করেছিলেন, তাদের এবং নিজের ছন্দ-পারিশুদ্ধি সেই ভিক্ষুকে দিয়ে দেন, তবে কেবল সেই ভিক্ষুর ছন্দ-পারিশুদ্ধিই সংঘের কাছে পৌঁছাবে; অবশিষ্টগুলো ‘বিড়াল-শৃঙ্খল’ (শিকল বা চেইন অব ট্রান্সমিশন) সদৃশ ছন্দ-পারিশুদ্ধি হবে, যা সংঘের কাছে পৌঁছাবে না। তাই নিজেই সভাস্থলে গিয়ে তা জ্ঞাপন করতে হবে। যদি কেউ ইচ্ছাকৃতভাবে জ্ঞাপন না করে, তবে তার দুক্কট আপত্তি হয়। আর ছন্দ-পারিশুদ্ধি বহনকারী ভিক্ষু হস্তপাশের মধ্যে প্রবেশ করা মাত্রই তা সংঘের কাছে পৌঁছেছে বলে গণ্য হয়।


Utukkhānanti ‘‘hemantādīnaṃ utūnaṃ ettakaṃ atikkantaṃ, ettakaṃ avasiṭṭha’’nti evaṃ utūnaṃ ācikkhanaṃ. Bhikkhugaṇanāti ‘‘ettakā bhikkhū uposathagge sannipatitā’’ti bhikkhūnaṃ gaṇanā. Idampi hi ubhayaṃ katvāva uposatho kātabbo. Ovādoti bhikkhunovādo. Na hi bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ anārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Bhikkhuniyo hi ‘‘sve uposatho’’ti āgantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitvā puna uposathadivase āgantvā ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, bhikkhusaṅghassa [Pg.97] pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti (cūḷava. 413) evaṃ ovādaṃ yācanti. Taṃ ṭhapetvā bālagilānagamiye añño sacepi āraññiko hoti, apaṭiggahetuṃ na labhati, tasmā yena so paṭiggahito, tena bhikkhunā uposathagge pātimokkhuddesako bhikkhu evaṃ vattabbo ‘‘bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘atthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato’’ti. Sace hoti koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, tato tena so vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cūḷava. 413). Sace natthi, tato tena pucchitabbaṃ ‘‘ko āyasmā ussahati bhikkhuniyo ovaditu’’nti. Sace koci ussahati, sopi ca aṭṭhahi aṅgehi samannāgato, taṃ tattheva sammannitvā ovādapaṭiggāhako vattabbo ‘‘itthannāmo bhikkhu bhikkhunovādako sammato, taṃ bhikkhunisaṅgho upasaṅkamatū’’ti (cuḷava. 413). Sace pana koci na ussahati, pātimokkhuddesakena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti. Ettāvatā hi sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalaṃ sāsanaṃ ārocitaṃ hoti. Tena bhikkhunā ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā pāṭipadadivase bhikkhunīnaṃ ārocetabbaṃ.

ঋতু ঘোষণা (উতুক্ষাণ) বলতে বোঝায়—'হেমন্ত আদি ঋতুসমূহের এতটুকু অতিবাহিত হয়েছে, এতটুকু অবশিষ্ট আছে' এভাবে ঋতুসমূহ জ্ঞাপন করা। ভিক্ষু গণনা বলতে বোঝায়—'উপোসথগৃহে এতজন ভিক্ষু সমবেত হয়েছেন' এভাবে ভিক্ষুদের গণনা করা। এই উভয় কাজ সম্পন্ন করেই উপোসথ করা কর্তব্য। ওবাদ বলতে ভিক্ষুণী-ওবাদকে (ভিক্ষুণীদের উপদেশ প্রদান) বোঝায়। ভিক্ষুণীদের দ্বারা যাচিত ওবাদ না জানিয়ে উপোসথ করা অনুচিত। কারণ ভিক্ষুণীগণ 'কাল উপোসথ' ভেবে এসে, 'এই উপোসথ কি চতুর্দশী নাকি পঞ্চদশী?' এভাবে জিজ্ঞাসা করে পুনরায় উপোসথের দিনে এসে বলেন: 'আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদ-উপগমনের (উপদেশ গ্রহণের জন্য আসার) প্রার্থনা করছে; আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে।' এভাবে ওবাদ প্রার্থনা করে। মূর্খ, পীড়িত এবং গমনেচ্ছু ভিক্ষুদের বাদ দিয়ে অন্য কোনো ভিক্ষু যদি আরণ্যকও হন, তবুও তিনি তা গ্রহণ না করে থাকতে পারেন না; তাই যাঁর দ্বারা তা গৃহীত হয়েছে, সেই ভিক্ষু উপোসথগৃহে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষুকে এভাবে বলবেন: 'ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছে; ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে।' প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষুর বলা উচিত: 'ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত কোনো ভিক্ষু কি আছেন?' যদি ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত কোনো ভিক্ষু থাকেন, তবে তাঁর দ্বারা তাঁকে বলা উচিত: 'অমুক নামের ভিক্ষু ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত হয়েছেন, ভিক্ষুণীসংঘ তাঁর নিকট উপগমন করুক।' যদি না থাকেন, তবে তাঁর দ্বারা জিজ্ঞাসা করা উচিত: 'কোন আয়ুষ্মান ভিক্ষুণীদের উপদেশ দিতে সক্ষম?' যদি কেউ সক্ষম হন এবং তিনি যদি আটটি অঙ্গে সমন্বিত হন, তবে তাঁকে সেখানেই মনোনীত করে ওবাদ-প্রতিগ্রাহক ভিক্ষুকে বলা উচিত: 'অমুক নামের ভিক্ষু ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত হয়েছেন, ভিক্ষুণীসংঘ তাঁর নিকট উপগমন করুক।' কিন্তু যদি কেউ সক্ষম না হন, তবে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষুর বলা উচিত: 'ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত কোনো ভিক্ষু নেই; ভিক্ষুণীসংঘ যেন শ্রদ্ধাপূর্ণ চিত্তে (ত্রিসিক্ষা) সম্পাদন করে।' কারণ এর দ্বারা ত্রিসিক্ষা-সংগৃহীত সমগ্র শাসনই জ্ঞাপন করা হয়। সেই ভিক্ষু 'সাধু' বলে তা স্বীকার করে প্রতিপদ তিথিতে ভিক্ষুণীদের তা জানাবেন।


Bhikkhunisaṅghenāpi tā bhikkhuniyo pesetabbā, gacchatha, ayyā, pucchatha ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti, tāhi ‘‘sādhu, ayye’’ti sampaṭicchitvā taṃ bhikkhuṃ upasaṅkamitvā evaṃ vattabbaṃ ‘‘kiṃ, ayya, labhati bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. Tena vattabbaṃ ‘‘natthi koci bhikkhu bhikkhunovādako sammato, pāsādikena bhikkhunisaṅgho sampādetū’’ti, tāhi ‘‘sādhu ayyā’’ti sampaṭicchitabbaṃ. Idañca ekato āgatānaṃ dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā vasena vuttaṃ. Tāsu pana ekāya bhikkhuniyā vattabbañceva sampaṭicchitabbañca, itarā tassā sahāyikā. Sace pana bhikkhusaṅgho vā bhikkhunisaṅgho vā na pūrati, ubhayatopi vā gaṇamattameva puggalamattaṃ vā hoti.

ভিক্ষুণীসংঘেরও উচিত সেই ভিক্ষুণীদের পাঠানো—'যাও আর্যাগণ, জিজ্ঞাসা করো—আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ কি ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেছে?' তাঁদের দ্বারা 'সাধু আর্যা' বলে তা স্বীকার করে সেই ভিক্ষুর নিকট গিয়ে এভাবে বলা উচিত: 'আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ কি ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেছে?' তাঁর দ্বারা বলা উচিত: 'ভিক্ষুণী-ওবাদক হিসেবে সম্মত কোনো ভিক্ষু নেই; ভিক্ষুণীসংঘ যেন শ্রদ্ধাপূর্ণ চিত্তে সম্পাদন করে।' তাঁদের দ্বারা 'সাধু আর্যা' বলে তা স্বীকার করা উচিত। আর এই বহুবচনান্ত বাক্যটি একত্রে আগত দুই বা তিন জন ভিক্ষুণীর উদ্দেশ্যে বলা হয়েছে। কিন্তু তাঁদের মধ্যে একজন ভিক্ষুণীরই বলা এবং স্বীকার করা উচিত, অন্যরা তাঁর সহায়িকা মাত্র। কিন্তু যদি ভিক্ষুসংঘ বা ভিক্ষুণীসংঘ পূর্ণ না হয়, অথবা উভয় পক্ষেই কেবল গণমাত্র বা ব্যক্তি মাত্র থাকে—


Tatrāyaṃ [Pg.98] vacanakkamo – ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghassa pādevandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayyā, ayyānaṃ pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayyā, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayyā, ayyānaṃ pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayyā, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayyānaṃ pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayyā, ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, ayya, bhikkhunisaṅgho ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhuniyo, ayya, ayyassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, ayya, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyassa pāde vandāmi, ovādūpasaṅkamanañca yācāmi, labhāmahaṃ, ayya, ovādūpasaṅkamana’’nti. Tenāpi bhikkhunā uposathakāle evaṃ vattabbaṃ ‘‘bhikkhuniyo, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandanti, ovādūpasaṅkamanañca yācanti, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo ovādūpasaṅkamana’’nti, ‘‘bhikkhunī, bhante, bhikkhusaṅghassa pāde vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. ‘‘Bhikkhunisaṅgho, bhante, bhikkhuniyo, bhante, bhikkhunī bhante āyasmantānaṃ pāde vandati, vandanti, vandati, ovādūpasaṅkamanañca yācati, yācanti, yācati, labhatu kira, bhante, bhikkhunisaṅgho, labhantu kira, bhante, bhikkhuniyo, labhatu kira, bhante, bhikkhunī ovādūpasaṅkamana’’nti. Uposathaggepi pātimokkhuddesakena vā ñattiṭṭhapakena vā itarena vā bhikkhunā sace sammato bhikkhu atthi, purimanayeneva ‘‘taṃ bhikkhunisaṅgho, taṃ bhikkhuniyo, taṃ bhikkhunī upasaṅkamatu, upasaṅkamantu, upasaṅkamatū’’ti vattabbaṃ. Sace natthi, ‘‘pāsādikena bhikkhunisaṅgho, bhikkhuniyo, bhikkhunī sampādetu, sampādentu, sampādetū’’ti vattabbaṃ. Ovādappaṭiggāhakena pāṭipade taṃ paccāharitvā tatheva vattabbaṃ, ayamettha saṅkhepavinicchayo. Evaṃ bhikkhunīhi yācitaṃ ovādaṃ ārocetvāva uposatho kātabbo. Tena vuttaṃ –

সেক্ষেত্রে বাক্যপ্রয়োগের নিয়মটি নিম্নরূপ—'আর্য, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছেন; আর্য, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেন।' 'আর্য, আমি ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছি এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছি; আর্য, আমি যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করি।' 'আর্যাগণ, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যগণের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছে; আর্যাগণ, ভিক্ষুণীসংঘ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে।' 'আর্যাগণ, ভিক্ষুণীগণ আর্যগণের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছেন; আর্যাগণ, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেন।' 'আর্যাগণ, আমি আর্যগণের চরণে বন্দনা করছি এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছি; আর্যাগণ, আমি যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করি।' 'আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছে; আর্য, ভিক্ষুণীসংঘ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে।' 'আর্য, ভিক্ষুণীগণ আর্যের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছেন; আর্য, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেন।' 'আর্য, আমি আর্যের চরণে বন্দনা করছি এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছি; আর্য, আমি যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করি।' সেই ভিক্ষুর দ্বারাও উপোসথকালে এভাবে বলা উচিত: 'ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছেন এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছেন; ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করেন।' 'ভন্তে, ভিক্ষুণী ভিক্ষুসংঘের চরণে বন্দনা করছে এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছে; ভন্তে, ভিক্ষুণী যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে।' 'ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ / ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ / ভন্তে, ভিক্ষুণী আয়ুষ্মানদের চরণে বন্দনা করছে / করছেন / করছে এবং ওবাদ-উপগমনের প্রার্থনা করছে / করছেন / করছে; ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ / ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ / ভন্তে, ভিক্ষুণী যেন ওবাদ-উপগমনের অনুমতি লাভ করে / করেন / করে।' উপোসথগৃহেও প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষু, অথবা জ্ঞপ্তি স্থাপনকারী ভিক্ষু, অথবা অন্য কোনো ভিক্ষুর দ্বারা যদি সম্মত ভিক্ষু থাকেন, তবে পূর্বের নিয়মেই বলা উচিত: 'ভিক্ষুণীসংঘ / ভিক্ষুণীগণ / ভিক্ষুণী তাঁর নিকট উপগমন করুক / করুন / করুক।' যদি না থাকেন, তবে বলা উচিত: 'ভিক্ষুণীসংঘ / ভিক্ষুণীগণ / ভিক্ষুণী যেন শ্রদ্ধাপূর্ণ চিত্তে সম্পাদন করে / করেন / করে।' ওবাদ প্রতিগ্রাহক ভিক্ষুর দ্বারা প্রতিপদ তিথিতে তা পুনরায় এনে একইভাবে বলা উচিত। এটিই এখানে সংক্ষিপ্ত সিদ্ধান্ত। এভাবে ভিক্ষুণীদের দ্বারা যাচিত ওবাদ জ্ঞাপন করেই উপোসথ করা কর্তব্য। তাই বলা হয়েছে—


‘‘Chandapārisuddhiutukkhānaṃ[Pg.99], bhikkhugaṇanā ca ovādo;

Uposathassa etāni, ‘pubbakicca’nti vuccatī’’ti.

‘ছন্দ, পারিশুদ্ধি, ঋতু ঘোষণা, ভিক্ষু গণনা এবং ওবাদ; উপোসথের এই কাজগুলোকে পূর্বকৃত্য বলা হয়।’


Pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethāti attano parisuddhabhāvaṃ ārocetha, ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’tiidaṃ pārisuddhiārocanassa kāraṇavacanaṃ. ‘‘Na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabbaṃ, yo suṇeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 386) hi vacanato aparisuddhehi pātimokkhaṃ sotuṃ na vaṭṭati. Tena vuttaṃ – pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, pātimokkhaṃ uddisissāmīti. Ettha siyā ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (mahāva. 134) vuttattā idhāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissatī’’ti vattabbaṃ, evañhi sati pubbenāparaṃ sandhiyatīti. Vuccate, vacanamattamevetaṃ na sandhiyati, lakkhaṇato pana sameti, saṅghassa sāmaggiyā, gaṇassa sāmaggiyā, puggalassa uddesā saṅghassa uddiṭṭhaṃ hoti pātimokkhanti idañhettha lakkhaṇaṃ, tasmā ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti idamevettha vattabbaṃ.

‘আয়ুষ্মানগণ, পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন’ বলতে নিজের আপত্তিরহিত বা পরিশুদ্ধ অবস্থা জ্ঞাপন করাকে বোঝায়। ‘আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব’—এটি পারিশুদ্ধি জ্ঞাপনের কারণ-নির্দেশক বাক্য। কারণ ‘হে ভিক্ষুগণ, আপত্তিযুক্ত ভিক্ষুর প্রাতিমোক্ষ শ্রবণ করা উচিত নয়; যে শ্রবণ করবে, তার দুষ্কৃত আপত্তি হবে’—এই বচন অনুসারে অপরিশুদ্ধ ভিক্ষুদের প্রাতিমোক্ষ শ্রবণ করা অনুচিত। তাই বলা হয়েছে—আয়ুষ্মানগণ, পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন, আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব। এখানে আপত্তি উঠতে পারে যে, ‘সংঘ উপোসথ করবে, প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করবে’ এরূপ উক্ত থাকায় এখানেও ‘প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করা হবে’ বলা উচিত; কারণ এমন হলে পূর্বাপর বাক্যের সামঞ্জস্য রক্ষা পায়। উত্তরে বলা হচ্ছে—এটি কেবল শব্দমাত্র, সামঞ্জস্যহীন নয়; বরং লক্ষণের দিক থেকে এটি সংগতিপূর্ণ। সংঘের ঐক্য, গণের ঐক্য এবং ব্যক্তির আবৃত্তির দ্বারা সমগ্র সংঘের প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি সম্পন্ন হয়—এটাই এখানকার লক্ষণ। অতএব, এখানে ‘আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব’ এই বাক্যটিই বলা উচিত।


Taṃ sabbeva santā sādhukaṃ suṇoma manasi karomāti nti pātimokkhaṃ. Sabbeva santāti yāvatikā tassā parisāya therā ca navā ca majjhimā ca. Sādhukaṃ suṇomāti aṭṭhiṃ katvā manasi karitvā sotadvāravasena sabbacetasā samannāharāma. Manasi karomāti ekaggacittā hutvā citte ṭhapeyyāma. Ettha ca kiñcāpi ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti vuttattā ‘‘suṇotha manasi karothā’’ti vattuṃ yuttaṃ viya dissati, ‘‘saṅgho uposathaṃ kareyyā’’tiiminā pana na sameti. Samaggassa hi saṅghassetaṃ uposathakaraṇaṃ, pātimokkhuddesako ca saṅghapariyāpannova, iccassa saṅghapariyāpannattā ‘‘suṇoma manasi karomā’’ti idameva vattuṃ yuttaṃ.

‘আমরা সকলে উপস্থিত থেকে তা ভালোভাবে শ্রবণ করব ও মনে ধারণ করব’—এখানে ‘তা’ বলতে প্রাতিমোক্ষকে বোঝায়। ‘আমরা সকলে উপস্থিত থেকে’ বলতে সেই পরিষদের যতজন স্থবির, নবীন ও মধ্যম ভিক্ষু আছেন সকলকে বোঝায়। ‘ভালোভাবে শ্রবণ করব’ বলতে প্রাতিমোক্ষ শ্রবণের আকাঙ্ক্ষা রেখে, মনে স্থান দিয়ে, শ্রোত্রদ্বারের মাধ্যমে সমগ্র চিত্ত দিয়ে তা গ্রহণ করাকে বোঝায়। ‘মনে ধারণ করব’ বলতে একাগ্ৰচিত্ত হয়ে চিত্তে স্থাপন করাকে বোঝায়। এখানে যদিও ‘আমি প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব’ এরূপ বলা হয়েছে, তাই ‘তোমরা শ্রবণ করো ও মনে ধারণ করো’ বলাটাই যুক্তিযুক্ত বলে মনে হতে পারে; কিন্তু ‘সংঘ উপোসথ করবে’ এই বাক্যের সাথে তা সংগতিপূর্ণ হয় না। কারণ এটি ঐক্যবদ্ধ সংঘের উপোসথ সম্পাদন, এবং প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তিকারী ভিক্ষুও সংঘেরই অন্তর্ভুক্ত। অতএব, তিনি সংঘের অন্তর্ভুক্ত হওয়ার কারণে ‘আমরা শ্রবণ করব ও মনে ধারণ করব’ এই বাক্যটি বলাই সংগত।


Idāni yaṃ vuttaṃ ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocethā’’ti, tattha yathā pārisuddhiārocanaṃ hoti, taṃ dassetuṃ yassa siyā āpatti, so āvikareyyāti āha. Tattha yassa siyāti yassa channaṃ ākārānaṃ aññatarena āpannāpatti bhaveyya. Āpattiñhi [Pg.100] āpajjanto alajjitā, aññāṇatā, kukkuccappakatatā, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, satisammosāti imehi chahākārehi (pari. 295) āpajjati.

এখন, ‘আয়ুষ্মানগণ, পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করুন’ যা বলা হয়েছে, সেখানে যেভাবে পারিশুদ্ধি জ্ঞাপন করতে হয়, তা দেখানোর জন্য ‘যার আপত্তি থাকবে, সে তা প্রকাশ করুক’ বলা হয়েছে। সেখানে ‘যার থাকবে’ বলতে বোঝায়—ছয়টি কারণের যেকোনো একটির দ্বারা যার আপত্তি সংঘটিত হয়েছে। কারণ আপত্তিগ্রস্ত হওয়ার ক্ষেত্রে ভিক্ষুগণ এই sechsটি কারণে আপত্তিগ্রস্ত হন: নির্লজ্জতা, অজ্ঞানতা, কৌতুহল বা সংশয়গ্রস্ততা, অকল্পনীয় বিষয়ে কল্পনীয় জ্ঞান করা, কল্পনীয় বিষয়ে অকল্পনীয় জ্ঞান করা এবং স্মৃতিবিভ্রম।


Kathaṃ alajjitāya āpajjati? Akappiyabhāvaṃ jānantoyeva madditvā vītikkamaṃ karoti.

নির্লজ্জতার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? অকল্পনীয় বিষয় জেনেও তা অবজ্ঞা করে লঙ্ঘন করে।


Vuttampi cetaṃ –

এ বিষয়ে আরও বলা হয়েছে—


‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati, āpattiṃ parigūhati;

Agatigamanañca gacchati, ediso vuccati alajjipuggalo’’ti. (pari. 359);

‘যে জেনে-বুঝে আপত্তিগ্রস্ত হয়, আপত্তি গোপন করে এবং অগতিতে গমন করে, তাকে নির্লজ্জ ব্যক্তি বলা হয়।’


Kathaṃ aññāṇatāya āpajjati? Aññāṇapuggalo hi mando momūho kattabbākattabbaṃ ajānanto akattabbaṃ karoti, kattabbaṃ virādheti, evaṃ aññāṇatāya āpajjati.

অজ্ঞানতার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? অজ্ঞ ব্যক্তি মন্দবুদ্ধি ও অত্যন্ত মোহগ্রস্ত হওয়ার কারণে করণীয় ও অকরণীয় বিষয় না জেনে অকরণীয় কাজ করে এবং করণীয় কাজ থেকে বিচ্যুত হয়; এভাবে অজ্ঞানতার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati? Kappiyākappiyaṃ nissāya kukkucce uppanne vinayadharaṃ pucchitvā kappiyaṃ ce, kattabbaṃ siyā, akappiyaṃ ce, na kattabbaṃ, ayaṃ pana ‘‘vaṭṭatī’’ti madditvā vītikkamatiyeva, evaṃ kukkuccappakatatāya āpajjati.

সংশয়গ্রস্ততার কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? কল্পনীয় ও অকল্পনীয় বিষয় নিয়ে সংশয় উৎপন্ন হলে বিনয়ধরের নিকট জিজ্ঞাসা করে যদি তা কল্পনীয় হয় তবে তা করা উচিত, আর যদি অকল্পনীয় হয় তবে তা করা অনুচিত; কিন্তু এই ব্যক্তি ‘এটি বৈধ’ মনে করে অবজ্ঞা করে তা লঙ্ঘনই করে। এভাবে সংশয়গ্রস্ততার কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati? Acchamaṃsaṃ ‘‘sūkaramaṃsa’’nti khādati, vikāle kālasaññāya bhuñjati, evaṃ akappiye kappiyasaññitāya āpajjati.

অকল্পনীয় (অযোগ্য) বিষয়ে কল্পনীয় (যোগ্য) মনে করে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? ভালুকের মাংসকে 'শূকরের মাংস' মনে করে আহার করে, অথবা বিকালের (অসময়ের) সময়কে উপযুক্ত সময় মনে করে ভোজন করে; এভাবে অকল্পনীয় বিষয়ে কল্পনীয় মনে করে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati? Sūkaramaṃsaṃ ‘‘acchamaṃsa’’nti khādati, kāle vikālasaññāya bhuñjati, evaṃ kappiye akappiyasaññitāya āpajjati.

কল্পনীয় (যোগ্য) বিষয়ে অকল্পনীয় (অযোগ্য) মনে করে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? শূকরের মাংসকে 'ভালুকের মাংস' মনে করে আহার করে, অথবা উপযুক্ত সময়ে বিকালের (অসময়ের) সময় মনে করে ভোজন করে; এভাবে কল্পনীয় বিষয়ে অকল্পনীয় মনে করে আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Kathaṃ satisammosā āpajjati? Sahaseyyacīvaravippavāsādīni satisammosā āpajjati, iti imesaṃ channaṃ ākārānaṃ aññatarena ākārena āpannā yassa siyā sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ aññatarā āpatti therassa vā navassa vā majjhimassa vāti attho.

স্মৃতিবিভ্রমের কারণে কীভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়? সহশয্যা, চীবর-বিপ্রবাস ইত্যাদিতে স্মৃতিবিভ্রমের কারণে আপত্তিগ্রস্ত হয়। এভাবে এই ছয়টি উপায়ের যেকোনো একটি উপায়ের দ্বারা যে ভিক্ষুর—তিনি স্থবির, নবীন বা মধ্যম বর্ষারই হোন না কেন—সাতটি আপত্তি-স্কন্ধের যেকোনো একটি আপত্তি সংঘটিত হয়, এটিই অর্থ।


So āvikareyyāti so taṃ āpattiṃ desetu vā pakāsetu vāti vuttaṃ hoti. Asantiyā āpattiyāti yassa pana evaṃ anāpannā vā āpattiṃ [Pg.101] āpajjitvā ca pana vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti, tassa sā āpatti asantī nāma hoti, evaṃ asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ. Tuṇhībhāvena kho panāyasmante ‘‘parisuddhā’’ti vedissāmīti tuṇhībhāvenāpi hi kāraṇena ahaṃ āyasmante ‘‘parisuddhā’’icceva jānissāmīti. Yathā kho pana paccekapuṭṭhassa veyyākaraṇaṃ hotīti yathā ekeneko puṭṭho byākareyya, yathā ekeneko paccekapuṭṭho ‘‘maṃ esa pucchatī’’ti ñatvā byākareyyāti vuttaṃ hoti.

'তিনি তা প্রকাশ করবেন' বলতে বোঝানো হয়েছে যে, সেই আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষু সেই আপত্তি দেশনা করবেন বা প্রকাশ করবেন। 'আপত্তি না থাকলে' বলতে বোঝায়—যে ভিক্ষুর এভাবে কোনো আপত্তি সংঘটিত হয়নি, অথবা আপত্তি সংঘটিত হওয়ার পর তা থেকে মুক্ত হয়েছেন, দেশনা করেছেন বা প্রকাশ করেছেন, তাঁর সেই আপত্তিকে 'অসন্তী' (অবিদ্যমান) বলা হয়; এভাবে আপত্তি না থাকলে মৌন থাকতে হবে। 'মৌন থাকার কারণে আমি আপনাদের পরিচ্ছন্ন বলে জানব' বলতে বোঝায়—মৌন থাকারূপ কারণের দ্বারাই আমি আপনাদের পরিচ্ছন্ন বা শুদ্ধ বলেই জানব। 'যেমন প্রত্যেককে আলাদাভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে উত্তর দেওয়া হয়' বলতে বোঝায়—যেমন প্রত্যেককে আলাদাভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে তিনি উত্তর দেবেন, অর্থাৎ প্রত্যেকে আলাদাভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে 'তিনি আমাকে জিজ্ঞাসা করছেন' এটি জেনে উত্তর দেবেন, এটাই বলা হয়েছে।


Evamevaṃ evarūpāya parisāya yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti ettha ekacce tāva ācariyā evaṃ vadanti ‘‘evamevaṃ imissāya bhikkhuparisāya yadetaṃ ‘yassa siyā āpatti, so āvikareyya, asantiyā āpattiyā tuṇhī bhavitabbaṃ, tuṇhībhāvena kho panāyasmante parisuddhāti vedissāmī’ti tikkhattuṃ anusāvitaṃ, taṃ ekamekena ‘maṃ esa pucchatī’ti evaṃ jānitabbaṃ hotīti attho’’ti. Taṃ na yujjati, kasmā? Atthabyañjanabhedato. Anussāvanañhi nāma atthato ca byañjanato ca abhinnaṃ hoti ‘‘dutiyampi etamatthaṃ vadāmī’’tiādīsu (mahāva. 72; cūḷava. 3) viya, ‘‘yassa siyā’’tiādivacanattayaṃ pana atthatopi byañjanatopi bhinnaṃ, tenassa anussāvanattayaṃ na yujjati. Yadi cetaṃ yāvatatiyānussāvanaṃ siyā, nidānuddese aniṭṭhitepi āpatti siyā. Na ca yuttaṃ anāpattikkhette āpattiṃ āpajjituṃ.

'অনুরূপভাবে এই প্রকার পরিষদের মধ্যে তিনবার পর্যন্ত ঘোষিত হয়'—এ বিষয়ে প্রথমত কোনো কোনো আচার্য এভাবে বলেন: 'অনুরূপভাবে এই ভিক্ষু-পরিষদের মধ্যে যে বাক্যটি—যার আপত্তি আছে, তিনি তা প্রকাশ করুন; আপত্তি না থাকলে মৌন থাকুন; মৌন থাকার কারণে আমি আপনাদের পরিচ্ছন্ন বলে জানব—তিনবার ঘোষিত হয়েছে, তা প্রত্যেকের দ্বারা 'তিনি আমাকে জিজ্ঞাসা করছেন' এভাবে জানা উচিত, এটাই অর্থ।' কিন্তু তা যুক্তিযুক্ত নয়। কেন? অর্থ ও ব্যঞ্জনের (শব্দের) পার্থক্যের কারণে। কারণ 'অনুশ্রাবণ' (ঘোষণা) অর্থ ও ব্যঞ্জনের দিক থেকে অভিন্ন হতে হয়, যেমন 'দ্বিতীয়বারও আমি এই কথা বলছি' ইত্যাদি বাক্যের ক্ষেত্রে হয়ে থাকে। কিন্তু 'যার আপত্তি আছে' ইত্যাদি তিনটি বাক্য অর্থ ও ব্যঞ্জন উভয় দিক থেকেই ভিন্ন; তাই এর অনুশ্রাবণত্ব (তিনবার ঘোষণার রূপ) যুক্তিযুক্ত নয়। আর যদি এটি তিনবার অনুশ্রাবণ হতো, তবে নিদান-উদ্দেশ সমাপ্ত না হলেও আপত্তি সংঘটিত হতো। কিন্তু আপত্তিহীন ক্ষেত্রে আপত্তিগ্রস্ত হওয়া যুক্তিযুক্ত নয়।


Apare ‘‘anusāvita’’ntipadassa anusāvetabbanti atthaṃ vikappetvā ‘‘yāvatatiya’’ntiidaṃ upari uddesāvasāne ‘‘kaccittha parisuddhā…pe… tatiyampi pucchāmī’’ti etaṃ sandhāya vuttanti āhu. Tampi na yujjati, kasmā? Atthayuttīnaṃ abhāvato. Idañhi padaṃ keci ‘‘anusāveta’’nti sajjhāyanti, keci ‘‘anusāveta’’nti, taṃ ubhayaṃ vāpi atītakālameva dīpeti, na anāgataṃ. Yadi cassa ayaṃ attho siyā, ‘‘anusāvitaṃ hessatī’’ti vadeyya, evaṃ tāva atthābhāvato na yujjati. Yadi cetaṃ uddesāvasāne vacanaṃ sandhāya vuttaṃ siyā, ‘‘na āvikarissāmī’’ti cittaṃ uppādentassa nidāne samattepi vuttamusāvādo na siyā, kasmā? ‘‘Yāvatatiyaṃ anussāviyamāne’’tivacanato (mahāva. 134) ‘‘yāvatatiya’’nti idaṃ vacanameva [Pg.102] niratthakaṃ siyā, kasmā? Nidānuddese yāvatatiyānussāvanassa abhāvatoti evaṃ yuttiabhāvato tampi na yujjati. ‘‘Yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotī’’ti idaṃ pana lakkhaṇavacanamattaṃ, tena imamatthaṃ dasseti – idaṃ pātimokkhaṃ nāma yāvatatiyaṃ anussāviyati, tasmiṃ yāvatatiyaṃ anussāviyamāne yo saramāno santiṃ āpattiṃ nāvikaroti, tassa yāvatatiyānussāvanāvasāne sampajānamusāvādo hotīti.

অন্যান্য আচার্যগণ 'অনুসাভিতং' পদের অর্থ 'ঘোষণা করা উচিত' (অনুসাভেতব্বং) বলে কল্পনা করে বলেন যে, 'তিনবার পর্যন্ত' (যাবতৃতীযং) এই কথাটি উপরে উদ্দেশ-সমাপ্তিতে 'আপনারা কি পরিচ্ছন্ন?... তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি' এই বাক্যকে লক্ষ্য করে বলা হয়েছে। তাও যুক্তিযুক্ত নয়। কেন? অর্থগত যুক্তির অভাবের কারণে। কারণ এই পদটি কেউ কেউ 'অনুসাভেতং' বলে পাঠ করেন, আবার কেউ কেউ 'অনুসাভেতং' বলে; কিন্তু উভয় পাঠই কেবল অতীত কালকে নির্দেশ করে, অনাগত (ভবিষ্যৎ) কালকে নয়। যদি এর অর্থ ভবিষ্যৎ হতো, তবে 'অনুসাভিতং হেस्सতি' (ঘোষিত হবে) বলা হতো; এভাবে প্রথমত অর্থের অভাবের কারণে তা যুক্তিযুক্ত নয়। আর যদি এটি উদ্দেশ-সমাপ্তির বাক্যকে লক্ষ্য করে বলা হতো, তবে 'আমি প্রকাশ করব না' এরূপ চিত্ত উৎপন্নকারী ভিক্ষুর নিদান সমাপ্ত হলেও কথিত মৃষাবাদ (মিথ্যাচার) হতো না। কেন? 'তিনবার ঘোষিত হওয়ার সময়' এই বচন অনুসারে 'তিনবার পর্যন্ত' এই বচনটিই নিরর্থক হয়ে যেত। কেন? নিদান-উদ্দেশে তিনবার অনুশ্রাবণের অভাবের কারণে। এভাবে যুক্তির অভাবের কারণে তাও যুক্তিযুক্ত নয়। 'তিনবার পর্যন্ত ঘোষিত হয়' (যাবতৃতীযং অনুসাভিতং হোতি)—এটি কেবল লক্ষণ-প্রকাশক বাক্য মাত্র। এর দ্বারা এই অর্থ প্রদর্শন করা হয়েছে যে—এই প্রাতিমোক্ষ তিনবার পর্যন্ত ঘোষিত হয়; তা তিনবার ঘোষিত হওয়ার সময় যে ভিক্ষু স্মরণ থাকা সত্ত্বেও বিদ্যমান আপত্তি প্রকাশ করেন না, তিনবার ঘোষণার শেষে তাঁর সম্প্রজ্ঞান-মৃষাবাদ (জেনেশুনে মিথ্যা বলা) হয়।


Tadetaṃ yathā anusāvitaṃ yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ nāma hoti, taṃ dassetuṃ tatthāyasmante pucchāmītiādi vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pārājikādīnaṃ avasāne dissati, na nidānāvasāne. Kiñcāpi na dissati, atha kho uddesakāle ‘‘āvikatā hissa phāsu hotī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, tatthāyasmante pucchāmī’’tiādinā nayena vattabbameva. Evañhi nidānaṃ suuddiṭṭhaṃ hoti, aññathā duuddiṭṭhaṃ. Imameva ca atthaṃ sandhāya uposathakkhandhake vuttaṃ ‘‘yāvatatiyaṃ anusāvitaṃ hotīti sakimpi anusāvitaṃ hoti, dutiyampi anusāvitaṃ hoti, tatiyampi anusāvitaṃ hotī’’ti (mahāva. 134). Ayamettha ācariyaparamparābhato vinicchayo.

সেই প্রাতিমোক্ষ যেভাবে ঘোষিত হলে তিনবার ঘোষিত বলা হয়, তা দেখানোর জন্য 'সেখানে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি' ইত্যাদি বলা হয়েছে। কিন্তু তা পারাজিক ইত্যাদির শেষে দেখা যায়, নিদানের শেষে দেখা যায় না। যদিও দেখা যায় না, তবুও উদ্দেশকালে 'প্রকাশ করলে তাঁর সুখ বা স্বস্তি হয়' বলে 'আয়ুষ্মানগণ, নিদান উদ্দেশ করা হয়েছে, সেখানে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি' ইত্যাদি নিয়মে অবশ্যই বলা উচিত। এভাবে নিদান সুন্দরভাবে উদ্দিষ্ট (ঘোষিত) হয়, অন্যথায় তা ত্রুটিপূর্ণভাবে উদ্দিষ্ট হয়। এই অর্থকে লক্ষ্য করেই উপোসথ-স্কন্ধকে বলা হয়েছে—'তিনবার ঘোষিত হয় বলতে একবারও ঘোষিত হয়, দ্বিতীয়বারও ঘোষিত হয় এবং তৃতীয়বারও ঘোষিত হয়।' এটিই এ বিষয়ে আচার্য-পরম্পরাগত সিদ্ধান্ত।


Yo pana bhikkhu…pe… sampajānamusāvādassa hotīti sampajānamusāvādo assa hoti, tenassa dukkaṭāpatti hoti, sā ca kho pana na musāvādalakkhaṇena, ‘‘sampajānamusāvāde kiṃ hoti, dukkaṭaṃ hotī’’ti (mahāva. 135) iminā pana bhagavato vacanena vacīdvāre akiriyasamuṭṭhānāpatti hotīti veditabbā.

'যে ভিক্ষু... ইত্যাদি... সম্প্রজ্ঞান-মৃষাবাদ হয়' বলতে বোঝায়—তাঁর সম্প্রজ্ঞান-মৃষাবাদ হয়, যার কারণে তাঁর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। আর তা মৃষাবাদের লক্ষণের কারণে নয়, বরং 'সম্প্রজ্ঞান-মৃষাবাদে কী হয়? দুষ্কৃত হয়'—ভগবানের এই বচনের দ্বারা বাক-দ্বারে (বচীদ্বারে) অক্রিয়া-সমুত্থান আপত্তি হয় বলে জানতে হবে।


Vuttampi cetaṃ –

এ বিষয়ে বলাও হয়েছে—


‘‘Anālapanto manujena kenaci,Vācāgiraṃ no ca pare bhaṇeyya;

Āpajjeyya vācasikaṃ, na kāyikaṃ,Pañhāmesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

'কোনো মানুষের সাথে কথা না বলেও এবং অন্যের উদ্দেশ্যে কোনো বাক্য উচ্চারণ না করেও বাচনিক আপত্তিগ্রস্ত হতে পারে, কায়িক নয়—এই প্রশ্নটি বিনয়-কুশল পণ্ডিতগণ চিন্তা করেছেন।'


Antarāyikoti [Pg.103] vippaṭisāravatthutāya pāmojjādisambhavaṃ nivāretvā paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya antarāyaṃ karoti. Tasmāti yasmā ayaṃ anāvikaraṇasaṅkhāto sampajānamusāvādo antarāyiko hoti, tasmā. Saramānenāti attani santiṃ āpattiṃ jānantena. Visuddhāpekkhenāti vuṭṭhātukāmena visujjhitukāmena. Santī āpattīti āpajjitvā avuṭṭhitā āpatti. Āvikātabbāti saṅghamajjhe vā gaṇamajjhe vā ekapuggale vā pakāsetabbā, antamaso anantarassāpi bhikkhuno ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, ito vuṭṭhahitvā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 170) vattabbaṃ. Sacepi vematiko hoti, ‘‘ahaṃ, āvuso, itthannāmāya āpattiyā vematiko, yadā nibbematiko bhavissāmi, tadā taṃ āpattiṃ paṭikarissāmī’’ti (mahāva. 169) vattabbaṃ. Āvikatā hissa phāsu hotītiettha āvikatāti āvikatāya, pakāsitāyāti attho. Alajjitātiādīsu (pari. 295) viya hi idampi karaṇatthe paccattavacanaṃ. Hīti nipātamattaṃ. Assāti etassa bhikkhuno. Phāsu hotīti paṭhamajjhānādīnaṃ adhigamāya phāsu hoti, avippaṭisāramūlakānaṃ pāmojjādīnaṃ vasena sukhappaṭipadā sampajjatīti attho.

'অন্তরায় সৃষ্টিকারী' বলতে বোঝায়—অনুতাপের (বিপ্রতিসারের) কারণ হওয়ার দরুণ প্রমোদ ইত্যাদির উৎপত্তিকে বাধাগ্রস্ত করে প্রথম ধ্যান আদি লাভের ক্ষেত্রে অন্তরায় সৃষ্টি করে। 'অতএব' বলতে বোঝায়—যেহেতু এই অপ্রকাশিত সম্প্রজ্ঞান-মৃষাবাদ অন্তরায় সৃষ্টিকারী হয়, সেই হেতু। 'স্মরণকারী কর্তৃক' বলতে বোঝায়—নিজের মধ্যে বিদ্যমান আপত্তি সম্পর্কে অবগত ভিক্ষু কর্তৃক। 'বিশুদ্ধিকামী কর্তৃক' বলতে বোঝায়—আপত্তি থেকে মুক্ত হতে ইচ্ছুক, শুদ্ধ হতে ইচ্ছুক ভিক্ষু কর্তৃক। 'বিদ্যমান আপত্তি' বলতে বোঝায়—আপত্তিগ্রস্ত হওয়ার পর যা থেকে এখনও মুক্ত হওয়া যায়নি এমন আপত্তি। 'প্রকাশ করতে হবে' বলতে বোঝায়—সংঘের মধ্যে, বা গণের মধ্যে, অথবা একক ব্যক্তির কাছে প্রকাশ করতে হবে; অন্ততপক্ষে নিজের ঠিক পাশে থাকা ভিক্ষুকে বলতে হবে: 'আয়ুষ্মান, আমি অমুক নামের আপত্তিতে পতিত হয়েছি, এখান থেকে উঠে গিয়ে আমি সেই আপত্তি প্রতিকার করব।' যদি তিনি সংশয়াচ্ছন্ন হন, তবে বলতে হবে: 'আয়ুষ্মান, আমি অমুক নামের আপত্তির বিষয়ে সংশয়াচ্ছন্ন আছি; যখন আমি সংশয়মুক্ত হব, তখন সেই আপত্তি প্রতিকার করব।' 'প্রকাশ করলে তাঁর সুখ বা স্বস্তি হয়' এখানে 'আভিকতা' বলতে প্রকাশিত হওয়ার কারণে, এটাই অর্থ। 'অলজ্জিত' ইত্যাদির মতো এখানেও এটি করণ অর্থে প্রথমা বিভক্তির পদ। 'হি' শব্দটি কেবল নিপাত মাত্র। 'তাঁর' বলতে এই ভিক্ষুর। 'সুখ বা স্বস্তি হয়' বলতে প্রথম ধ্যান আদি লাভের জন্য সহজ বা অনুকূল হয়; অর্থাৎ অনুতাপহীনতা-মূলক প্রমোদ ইত্যাদির মাধ্যমে সুখকর প্রতিপদা (সাধন পথ) সম্পন্ন হয়, এটাই অর্থ।


Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

এভাবে কঙ্খাভিতরণী নামক প্রাতিমোক্ষ-বর্ণনায়—


Nidānavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিদান-বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Pārājikakaṇḍo

পারাজিক-কাণ্ড


Idāni [Pg.104] yadetaṃ nidānānantaraṃ tatrime cattārotiādi pārājikakaṇḍaṃ, tattha tatrāti tasmiṃ ‘‘pātimokkhaṃ uddisissāmī’’ti evaṃ vutte pātimokkhe. Imeti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Cattāroti gaṇanaparicchedo. Pārājikāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena.

এখন, niদানের ঠিক পরেই যে 'তত্রিমে চত্তারো' (সেখানে এই চারটি) ইত্যাদি পারাজিক-কাণ্ড রয়েছে, সেখানে 'তত্র' (সেখানে) বলতে—সেই 'প্রাতিমোক্ষ উদ্দেশ করব' এভাবে বলা প্রাতিমোক্ষে। 'ইমে' (এইগুলি) শব্দটি এখন যা বলা হবে তাকে সম্মুখে উপস্থাপন করার জন্য ব্যবহৃত হয়েছে। 'চত্তারো' (চারটি) শব্দটি সংখ্যা-নির্ধারক শব্দ। 'পারাজিকা' বলতে এই নামের। 'ধম্মা' বলতে আপত্তিগুলি। 'উদ্দেশং আগচ্ছন্তি' (উদ্দেশের অন্তর্গত হয়) বলতে স্বরূপে (নির্দিষ্টভাবে) আবৃত্তিযোগ্যতার পর্যায়ে আসে; নিদানের মতো 'যার আপত্তি থাকবে' এরূপ সাধারণ বচন মাত্রের দ্বারা নয়।


1. Paṭhamapārājikavaṇṇanā

১. প্রথম পারাজিক-বর্ণনা


Yo panāti rassadīghādinā liṅgādibhedena yo koci. Bhikkhūti ehibhikkhuupasampadā, saraṇagamanūpasampadā, ovādappaṭiggahaṇūpasampadā, pañhābyākaraṇūpasampadā, aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇūpasampadā, dūtenūpasampadā, aṭṭhavācikūpasampadā, ñatticatutthakammūpasampadāti imāsu aṭṭhasu upasampadāsu ñatticatutthena upasampadākammena akuppena ṭhānārahena upasampanno. Tassa pana kammassa vatthuñattianussāvana sīmā parisāsampattivasena akuppatā veditabbā.

'যে কেউ' বলতে খর্ব, দীর্ঘ ইত্যাদি শারীরিক গঠন বা লিঙ্গ ইত্যাদির ভেদে যেকোনো ব্যক্তি। 'ভিক্ষু' বলতে—এহি-ভিক্ষু উপসম্পদা, শরণগমন উপসম্পদা, ওবাদ-প্রতিগ্রহণ উপসম্পদা, প্রশ্ন-ব্যাকরণ উপসম্পদা, অষ্ট-গরুধর্ম-প্রতিগ্রহণ উপসম্পদা, দূত-উপসম্পদা, অষ্টবাচিক উপসম্পদা এবং জ্ঞপ্তিতুর্থ-কর্ম উপসম্পদা—এই আট প্রকার উপসম্পদার মধ্যে জ্ঞপ্তিতুর্থ উপসম্পদা-কর্মের দ্বারা অ-ক্ষোভ্য (অখণ্ডনীয়) ও উপযুক্ত স্থানে সম্পাদিত উপসম্পদা প্রাপ্ত ব্যক্তি। আর সেই উপসম্পদা-কর্মের অখণ্ডনীয়তা বস্তু-সম্পত্তি, জ্ঞপ্তি-সম্পত্তি, অনুশ্রাবণ-সম্পত্তি, সীমা-সম্পত্তি এবং পরিষদ-সম্পত্তির মাধ্যমে জানতে হবে।


Tattha vatthūti upasampadāpekkho puggalo, so ṭhapetvā ūnavīsativassaṃ antimavatthuajjhāpannapubbaṃ, paṇḍakādayo ca ekādasa abhabbapuggale veditabbo. Tattha ūnavīsativasso nāma paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativasso. Antimavatthuajjhāpannapubbo nāma catunnaṃ pārājikānaṃ aññataraṃ ajjhāpannapubbo. Paṇḍakādayo vajjanīyapuggalakathāyaṃ vuttā. Tesu āsittapaṇḍakañca usūyapaṇḍakañca ṭhapetvā opakkamikapaṇḍako napuṃsakapaṇḍako paṇḍakabhāvapakkhe ṭhito pakkhapaṇḍako ca idha adhippeto.

সেখানে 'বস্তু' বলতে উপসম্পদা-প্রত্যাশী ব্যক্তি; তিনি অনূঢ়বিংশতিবর্ষ (বিশ বছরের কম বয়সী), পূর্বে অন্তিম-বস্তু (পারাজিক আপত্তি) প্রাপ্ত ব্যক্তি এবং পণ্ডক আদি এগারো প্রকার অভব্য (অযোগ্য) ব্যক্তি ব্যতীত অন্য কেউ বলে জানতে হবে। সেখানে 'অনূঢ়বিংশতিবর্ষ' বলতে মাতৃগর্ভে প্রতিসন্ধি গ্রহণের সময় থেকে শুরু করে যার বিশ বছর পূর্ণ হয়নি এমন ব্যক্তি। 'পূর্বে অন্তিম-বস্তু প্রাপ্ত' বলতে চার প্রকার পারাজিকের যেকোনো একটিতে পূর্বে পতিত হওয়া ব্যক্তি। পণ্ডক আদি ব্যক্তিদের কথা বর্জনীয়-ব্যক্তি-কথায় বলা হয়েছে। তাদের মধ্যে আসিক্ত-পণ্ডক ও অসূয়া-পণ্ডক ব্যতীত ঔপক্রমিক-পণ্ডক, নপুংসক-পণ্ডক এবং পণ্ডক-ভাবের পক্ষে স্থিত পক্ষ-পণ্ডক এখানে অভিপ্রেত।


Theyyasaṃvāsako pana tividho liṅgatthenako saṃvāsatthenako ubhayatthenakoti. Tattha yo sayaṃ pabbajitvā na bhikkhuvassāni gaṇeti, na yathāvuḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ vā sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ sādiyati, na āsanena paṭibāhati, na uposathādīsu sandissati, ayaṃ asuddhacittatāya liṅgamattasseva thenitattā liṅgatthenako nāma. Yo pana bhikkhūhi pabbajito sāmaṇero samāno kāsāyāni apanetvā tesu saussāhova [Pg.105] methunaṃ dhammaṃ paṭisevitvā puna nivāsetvā sāmaṇerabhāvaṃ paṭijānāti, ayaṃ bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā na liṅgatthenako, na liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā nāpi saṃvāsatthenako. Antimavatthuajjhāpannakepi eseva nayo. Yo ca kho sāmaṇero samāno videsaṃ gantvā bhikkhuvassāni gaṇeti, yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, uposathādīsu sandissati, ayaṃ saṃvāsamattasseva thenitattā saṃvāsatthenako nāma. Bhikkhuvassagaṇanādiko hi sabbopi kiriyabhedo imasmiṃ atthe ‘‘saṃvāso’’ti veditabbo. Sikkhaṃ paccakkhāya ‘‘na maṃ koci jānātī’’ti puna evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo. Yo pana sayaṃ pabbajitvā vihāraṃ gantvā yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ sādiyati, āsanena paṭibāhati, bhikkhuvassāni gaṇeti, uposathādīsu sandissati, ayaṃ liṅgassa ceva saṃvāsassa ca thenitattā ubhayatthenako nāma. Dhuranikkhepavasena kāsāyāni apanetvā antimavatthuṃ ajjhāpajjitvā puna tāni acchādetvā evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo, ayaṃ tividhopi theyyasaṃvāsako idha adhippeto. Ṭhapetvā pana imaṃ tividhaṃ.

চৌর্য-সহবাসকারী (স্তেয়সংবাসক) তিন প্রকার: লিঙ্গস্তেনক (বেশ চোর), সংবাসস্তেনক (সহবাস চোর) এবং উভয়স্তেনক (উভয় চোর)। সেখানে যে ব্যক্তি নিজে নিজে প্রব্রজিত হয়ে ভিক্ষুবর্ষ গণনা করে না, জ্যেষ্ঠতা অনুসারে ভিক্ষু বা শ্রামণরদের বন্দনা গ্রহণ করে না, আসনে বাধা দেয় না, উপোসথাদিতে উপস্থিত হয় না, সে অশুদ্ধচিত্ততার কারণে কেবল বেশ বা লিঙ্গ চুরি করার কারণে 'লিঙ্গস্তেনক' নামে পরিচিত। কিন্তু যে ব্যক্তি ভিক্ষুদের দ্বারা প্রব্রজিত শ্রামণর হয়েও কাষায় বস্ত্র ত্যাগ করে, পুনরায় তা পরিধান করার ইচ্ছা রেখে মৈথুন ধর্ম আচরণ করে এবং পুনরায় তা পরিধান করে নিজেকে শ্রামণর বলে দাবি করে, সে ভিক্ষুদের দ্বারা প্রদত্ত লিঙ্গ বা বেশ ত্যাগ না করার কারণে 'লিঙ্গস্তেনক' নয়, এবং লিঙ্গানুরূপ সহবাসে সন্তুষ্ট থাকার কারণে 'সংবাসস্তেনক'ও নয়। অন্তিম বস্তু (পারাজিকা অপরাধ) প্রাপ্ত ব্যক্তির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। আর যে শ্রামণর অন্য দেশে গিয়ে ভিক্ষুবর্ষ গণনা করে, জ্যেষ্ঠতা অনুসারে বন্দনা গ্রহণ করে, আসনে বাধা দেয়, উপোসথাদিতে উপস্থিত হয়, সে কেবল সহবাস চুরি করার কারণে 'সংবাসস্তেনক' নামে পরিচিত। ভিক্ষুবর্ষ গণনা ইত্যাদি সমস্ত ক্রিয়াবিশেষকে এই অর্থে 'সংবাস' বলে জানতে হবে। শিক্ষা প্রত্যাখ্যান করে 'আমাকে কেউ চেনে না' ভেবে পুনরায় এভাবে আচরণকারীর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু যে ব্যক্তি নিজে প্রব্রজিত হয়ে বিহারে গিয়ে জ্যেষ্ঠতা অনুসারে বন্দনা গ্রহণ করে, আসনে বাধা দেয়, ভিক্ষুবর্ষ গণনা করে, উপোসথাদিতে উপস্থিত হয়, সে লিঙ্গ এবং সহবাস উভয়ই চুরি করার কারণে 'উভয়স্তেনক' নামে পরিচিত। দায়িত্ব ত্যাগের উদ্দেশ্যে কাষায় বস্ত্র পরিহার করে অন্তিম বস্তুতে (পারাজিকায়) পতিত হয়ে পুনরায় তা পরিধান করে এভাবে আচরণকারীর ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এই তিন প্রকার স্তেয়সংবাসকই এখানে অভিপ্রেত। এই তিন প্রকারকে বাদ দিয়ে...


‘‘Rāja dubbhikkha kantāra-roga verī bhayena vā;

Cīvarāharaṇatthaṃ vā, liṅgaṃ ādiyatīdha yo.

রাজভয়, দুর্ভিক্ষভয়, কান্তারভয় (দুর্গম পথ বা অরণ্যভয়), রোগভয় বা শত্রুভয়ের কারণে অথবা চীবর সংগ্রহের উদ্দেশ্যে যে ব্যক্তি এখানে (এই শাসনে) লিঙ্গ (বেশ) গ্রহণ করে...


‘‘Saṃvāsaṃ nādhivāseti, yāva so suddhamānaso;

Theyyasaṃvāsako nāma, tāva esa na vuccatī’’ti. (mahāva. aṭṭha. 110);

যতক্ষণ পর্যন্ত সে শুদ্ধচিত্ত হয়ে সহবাস (ভিক্ষুবর্ষ গণনা ইত্যাদি) গ্রহণ বা অনুমোদন করে না, ততক্ষণ পর্যন্ত তাকে 'স্তেয়সংবাসক' বলা যায় না।


Yo pana upasampanno titthiyabhāvaṃ patthayamāno sayaṃ vā kusacīrādikaṃ titthiyaliṅgaṃ ādiyati, tesaṃ vā santike pabbajati, naggo vā hutvā ājīvakānaṃ santikaṃ gantvā tesaṃ vatāni ādiyati, ayaṃ titthiyapakkantako nāma. Ṭhapetvā pana manussajātikaṃ avaseso sabbopi tiracchānagato nāma. Yena manussajātikā janetti sayampi manussabhūteneva sañcicca jīvitā voropitā, ayaṃ mātughātako nāma. Pitughātakepi eseva nayo. Yena antamaso gihiliṅge ṭhitopi manussajātiko khīṇāsavo sañcicca jīvitā voropito, ayaṃ arahantaghātako nāma. Yo pana pakatattaṃ bhikkhuniṃ tiṇṇaṃ maggānaṃ aññatarasmiṃ [Pg.106] magge dūseti, ayaṃ bhikkhunidūsako nāma. Yo devadatto viya sāsanaṃ uddhammaṃ ubbinayaṃ katvā catunnaṃ kammānaṃ aññataravasena saṅghaṃ bhindati, ayaṃ saṅghabhedako nāma. Yo devadatto viya duṭṭhacittena vadhakacittena tathāgatassa jīvamānakasarīre khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ uppādeti, ayaṃ lohituppādako nāma. Yassa itthinimittuppādanakammato ca purisanimittuppādanakammato ca ubhato duvidhampi byañjanaṃ atthi, ayaṃ ubhatobyañjanako nāma. Iti ime terasa puggalā upasampadāya avatthū, ime pana ṭhapetvā aññasmiṃ upasampadāpekkhe sati upasampadākammaṃ vatthusampattivasena akuppaṃ hoti.

কিন্তু যে উপসম্পন্ন ভিক্ষু তিত্থিয় (অন্যধর্মী) হওয়ার ইচ্ছা পোষণ করে নিজে কুশচীর (কুশ ঘাসের তৈরি বস্ত্র) আদি তিত্থিয় বেশ ধারণ করে, অথবা তাদের কাছে প্রব্রজ্যা গ্রহণ করে, অথবা নগ্ন হয়ে আজীবকদের কাছে গিয়ে তাদের ব্রতসমূহ গ্রহণ করে, সে 'তিত্থিয়পক্কন্তক' (অন্যধর্মে চলে যাওয়া ব্যক্তি) নামে পরিচিত। মনুষ্যজাতিকে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সমস্ত প্রাণীই 'তির্যকগত' (তিরশ্চানগত) নামে পরিচিত। যে ব্যক্তি নিজে মানুষ হয়ে জেনে-বুঝে মনুষ্যজাতীয়া জন্মদাত্রী মাতাকে জীবন থেকে বঞ্চিত করে (হত্যা করে), সে 'মাতৃঘাতক' নামে পরিচিত। পিতৃঘাতকের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। যে ব্যক্তি অন্তত গৃহীবেশে থাকা অবস্থায়ও মনুষ্যজাতীয় ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ)-কে জেনে-বুঝে জীবন থেকে বঞ্চিত করে, সে 'অরহৎঘাতক' নামে পরিচিত। কিন্তু যে ব্যক্তি প্রকৃত স্বভাবের (পকতত্ত) ভিক্ষুণীকে তিন মার্গের (পথের/দ্বারের) যেকোনো একটি মার্গে দূষিত (ধর্ষণ বা মৈথুন) করে, সে 'ভিক্ষুণীদূষক' নামে পরিচিত। যে ব্যক্তি দেবদত্তের মতো শাসনকে অধর্ম ও অবিনয়ী করে চার প্রকার কর্মের যেকোনো একটির মাধ্যমে সংঘ ভেদ করে, সে 'সংঘভেদক' নামে পরিচিত। যে ব্যক্তি দেবদত্তের মতো দুষ্টচিত্তে বা বধকচিত্তে তথাগতের জীবিত শরীরে ছোট মাছির পান করার মতো পরিমাণও রক্তপাত ঘটায়, সে 'লোহিতোৎপাদক' (রুধিরোৎপাদক) নামে পরিচিত। যার স্ত্রীলিঙ্গ উৎপাদক কর্ম এবং পুংলিঙ্গ উৎপাদক কর্ম উভয় কর্মের কারণে উভয় প্রকার ব্যঞ্জন (যৌনাঙ্গ) বিদ্যমান থাকে, সে 'উভয়ব্যঞ্জনক' (উভয়লিঙ্গী) নামে পরিচিত। এইভাবে এই তেরো প্রকার ব্যক্তি উপসম্পদার অযোগ্য (অবস্তু)। কিন্তু এদের বাদ দিয়ে অন্য কোনো উপসম্পদা প্রত্যাশীর ক্ষেত্রে opসম্পদা কর্মটি বস্তু-সম্পত্তির কারণে অকম্প্য (অকুপ্প - সিদ্ধ বা অখণ্ডনীয়) হয়।


Kathaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti? Vatthusaṅghapuggalañattīnaṃ aparāmasanāni, pacchā ñattiṭṭhapanañcāti ime tāva pañca ñattidosā. Tattha ‘‘ayaṃ itthannāmo’’ti upasampadāpekkhassa akittanaṃ vatthuaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiettha ‘‘suṇātu me, bhante’’ti vatvā ‘‘saṅgho’’ti abhaṇanaṃ saṅghaaparāmasanaṃ nāma. ‘‘Itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti upajjhāyassa akittanaṃ puggalaaparāmasanaṃ nāma. Sabbena sabbaṃ ñattiyā anuccāraṇaṃ ñattiaparāmasanaṃ nāma. Paṭhamaṃ kammavācaṃ niṭṭhāpetvā ‘‘esā ñattī’’ti vatvā ‘‘khamati saṅghassā’’ti evaṃ ñattikittanaṃ pacchā ñattiṭṭhapanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya ñattiyā sampannaṃ ñattisampattivasena akuppaṃ hoti.

জ্ঞপ্তি-সম্পত্তির কারণে কীভাবে অকম্প্য হয়? বস্তু, সংঘ, পুদ্গল ও জ্ঞপ্তির উল্লেখ না করা এবং পরে জ্ঞপ্তি স্থাপন করা—এই পাঁচটি হলো জ্ঞপ্তির দোষ (জ্ঞপ্তিদোষ)। সেখানে 'এই অমুক নামধারী' বলে উপসম্পদা প্রত্যাশীর নাম উচ্চারণ না করাকে 'বস্তু-অনুল্লেখ' বলা হয়। 'শুনুন ভন্তে, সংঘ' এখানে 'শুনুন ভন্তে' বলে 'সংঘ' শব্দটি উচ্চারণ না করাকে 'সংঘ-অনুল্লেখ' বলা হয়। 'অমুক নামধারীর উপসম্পদা প্রত্যাশী' বলে উপাধ্যায়ের নাম উচ্চারণ না করাকে 'পুদ্গল-অনুল্লেখ' বলা হয়। সম্পূর্ণরূপে জ্ঞপ্তি উচ্চারণ না করাকে 'জ্ঞপ্তি-অনুল্লেখ' বলা হয়। প্রথমে কর্মবাচ্য সমাপ্ত করে 'এই হলো জ্ঞপ্তি' বলে 'সংঘের অনুমোদিত' এভাবে জ্ঞপ্তি কীর্তন করাকে 'পশ্চাৎ-জ্ঞপ্তিস্থাপন' বলা হয়। এইভাবে এই দোষসমূহ থেকে মুক্ত জ্ঞপ্তির দ্বারা সম্পন্ন উপসম্পদা কর্ম জ্ঞপ্তি-সম্পত্তির কারণে অকম্প্য হয়।


Anussāvanavasena akuppatāyapi vatthusaṅghapuggalānaṃ aparāmasanāni, sāvanāya hāpanaṃ, akāle sāvananti ime pañca anussāvanadosā. Tattha vatthādīnaṃ aparāmasanāni ñattiyaṃ vuttasadisāneva. Tīsu pana anussāvanāsu yattha katthaci etesaṃ aparāmasanaṃ aparāmasanameva. Sabbena sabbaṃ pana kammavācaṃ avatvā catukkhattuṃ ñattikittanameva, atha vā pana kammavācābbhantare akkharassa vā padassa vā anuccāraṇaṃ vā duruccāraṇaṃ vā sāvanāya hāpanaṃ nāma. Sāvanāya anokāse paṭhamaṃ ñattiṃ aṭṭhapetvā anussāvanakaraṇaṃ akāle sāvanaṃ nāma. Iti imehi dosehi vimuttāya anussāvanāya sampannaṃ anussāvanasampattivasena akuppaṃ hoti.

অনুশ্রাবণের (কর্মবাচ্যের) কারণে অকম্প্য হওয়ার ক্ষেত্রেও বস্তু, সংঘ ও পুদ্গলের উল্লেখ না করা, শ্রাবণের (পাঠের) হানি ঘটানো এবং অকালে শ্রাবণ করা—এই পাঁচটি হলো অনুশ্রাবণ-দোষ। সেখানে বস্তু ইত্যাদির উল্লেখ না করা জ্ঞপ্তির ক্ষেত্রে বলা নিয়মের মতোই। তিনটি অনুশ্রাবণের (কর্মবাচ্যের) মধ্যে যেকোনো একটিতে এদের উল্লেখ না করা অনুল্লেখই বটে। কিন্তু সম্পূর্ণ কর্মবাচ্য পাঠ না করে চারবার কেবল জ্ঞপ্তি কীর্তন করা, অথবা কর্মবাচ্যের অভ্যন্তরে কোনো অক্ষর বা পদের উচ্চারণ না করা বা ভুল উচ্চারণ করাকে 'শ্রাবণ-হানি' (পাঠহানি) বলা হয়। শ্রাবণের অযোগ্য সময়ে প্রথমে জ্ঞপ্তি স্থাপন না করে অনুশ্রাবণ করাকে 'অকাল-শ্রাবণ' বলা হয়। এইভাবে এই দোষসমূহ থেকে মুক্ত অনুশ্রাবণের দ্বারা সম্পন্ন উপসম্পদা কর্ম অনুশ্রাবণ-সম্পত্তির কারণে অকম্প্য হয়।


Pubbe vuttaṃ vipattisīmālakkhaṇaṃ samatikkantāya pana sīmāya kataṃ sīmāsampattivasena akuppaṃ hoti. Yāvatikā bhikkhū kammappattā, tesaṃ [Pg.107] anāgamanaṃ, chandārahānaṃ chandassa anāharaṇaṃ, sammukhībhūtānaṃ paṭikkosananti ime pana tayo parisādosā, tehi vimuttāya parisāya kataṃ parisāsampattivasena akuppaṃ hoti. Kāraṇārahattā pana satthu sāsanārahattā ṭhānārahaṃ nāma hoti. Iti yo iminā evaṃ akuppena ṭhānārahena ñatticatutthena upasampadākammena upasampanno, ayaṃ idha ‘‘bhikkhū’’ti adhippeto. Paṇṇattivajjesu pana aññepi saṅgahaṃ gacchanti.

পূর্বে বর্ণিত বিপত্তি-সীমার লক্ষণ অতিক্রমকারী সীমায় সম্পাদিত উপসম্পদা কর্ম সীমা-সম্পত্তির কারণে অকম্প্য হয়। কর্মপ্রাপ্ত যতজন ভিক্ষু আছেন তাদের অনুপস্থিতি, ছন্দ প্রদানের যোগ্য ভিক্ষুদের ছন্দের (সম্মতির) অভাব এবং উপস্থিত ভিক্ষুদের আপত্তি—এই তিনটি হলো পরিষদ-দোষ। এই দোষসমূহ থেকে মুক্ত পরিষদের দ্বারা সম্পাদিত উপসম্পদা কর্ম পরিষদ-সম্পত্তির কারণে অকম্প্য হয়। উপযুক্ত কারণ এবং শাস্ত্রীয় বিধানের কারণে এটি 'স্থানার্হ' (উপযুক্ত স্থান বা যোগ্য) নামে পরিচিত হয়। এইভাবে যে ব্যক্তি এই অকম্প্য, স্থানার্হ এবং জ্ঞপ্তি-চতুর্থ উপসম্পদা কর্মের দ্বারা উপসম্পন্ন হয়েছেন, তিনিই এখানে 'ভিক্ষু' হিসেবে অভিপ্রেত। কিন্তু প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য শিক্ষাপদসমূহের ক্ষেত্রে অন্যান্য ভিক্ষুরাও এর অন্তর্ভুক্ত হন।


Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti, ekajīvikā sabhāgavuttino honti, taṃ bhagavatā paññattaṃ sikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca, tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamaāpanno. Samāpannoti sikkhañca paripūrento sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvāti yaṃ sikkhaṃ samāpanno, taṃ apaṭikkhipitvā, yañca sājīvaṃ samāpanno, tasmiṃ dubbalabhāvaṃ appakāsetvā. Tattha cittakhettakālapayogapuggalavijānanavasena sikkhāya paccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena apaccakkhānaṃ veditabbaṃ. Kathaṃ? Upasampannabhāvato cavitukāmatācitteneva hi sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na davā vā ravā vā bhaṇantassa. Evaṃ cittavasena sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Tathā ‘‘buddhaṃ paccakkhāmi, dhammaṃ paccakkhāmi, saṅghaṃ paccakkhāmi, sikkhaṃ, vinayaṃ, pātimokkhaṃ, uddesaṃ, upajjhāyaṃ, ācariyaṃ, saddhivihārikaṃ, antevāsikaṃ, samānupajjhāyakaṃ, samānācariyakaṃ, sabrahmacāriṃ paccakkhāmī’’ti evaṃ vuttānaṃ buddhādīnaṃ cuddasannaṃ, ‘‘gihīti maṃ dhārehi, upāsako, ārāmiko, sāmaṇero, titthiyo, titthiyasāvako, asamaṇo, ‘asakyaputtiyo’ti maṃ dhārehī’’ti evaṃ vuttānaṃ gihiādīnaṃ aṭṭhannañcāti imesaṃ dvāvīsatiyā khettapadānaṃ yassa kassaci savevacanassa vasena tesu yaṃkiñci vattukāmassa yaṃkiñci vadato sikkhāpaccakkhānaṃ hoti, na rukkhādīnaṃ aññatarassa nāmaṃ gahetvā paccācikkhantassa. Evaṃ khettavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

‘ভিক্ষুদের শিক্ষা ও সাজীব সম্পন্ন’ বলতে ভিক্ষুদের অধিশীল নামক যে শিক্ষা রয়েছে তা, এবং যেখানে তারা একসাথে বসবাস করেন, সম-আজীব ও সম-আচরণযুক্ত হন, ভগবানের দ্বারা প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদ নামক সেই সাজীব—তাতে শিক্ষণশীলতার কারণে যুক্ত হওয়াকে ‘ভিক্ষুদের শিক্ষা ও সাজীব সম্পন্ন’ বলা হয়। ‘সম্পন্ন’ বলতে শিক্ষাকে পরিপূর্ণ করে এবং সাজীবকে অতিক্রম না করে সেই উভয়ের সান্নিধ্যে উপনীত হওয়াকে বোঝায়। ‘শিক্ষা প্রত্যাখ্যান না করে এবং দুর্বলতা প্রকাশ না করে’ বলতে যে শিক্ষায় সে উপনীত হয়েছে তা বর্জন না করে এবং যে সাজীবে সে উপনীত হয়েছে তাতে নিজের দুর্বলতা প্রকাশ না করে। সেখানে চিত্ত, ক্ষেত্র, কাল, প্রয়োগ, পুদ্গল ও বিজ্ঞানের প্রকারভেদে শিক্ষার প্রত্যাখ্যান জেনে, সেগুলোর অভাবে অপ্রত্যাখ্যান বুঝতে হবে। কীভাবে? উপসম্পন্ন ভাব থেকে চ্যুত হওয়ার ইচ্ছাযুক্ত চিত্তের দ্বারাই শিক্ষার প্রত্যাখ্যান হয়, পরিহাসচ্ছলে বা ভুলবশত উচ্চারণকারীর ক্ষেত্রে নয়। এইভাবে চিত্তের কারণে শিক্ষার প্রত্যাখ্যান হয়, চিত্তের অভাব হলে নয়। তেমনি ‘আমি বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করছি, ধর্মকে প্রত্যাখ্যান করছি, সংঘকে প্রত্যাখ্যান করছি, শিক্ষা, বিনয়, প্রাতিমোক্ষ, উদ্দেশ, উপাধ্যায়, আচার্য, সদ্ধিবিহারিক, অন্তেবাসিক, সমানোপাধ্যায়ক, সমানাচার্যিক, সব্রহ্মচারীকে প্রত্যাখ্যান করছি’—এইভাবে উক্ত বুদ্ধ আদি চৌদ্দটি পদ; ‘আমাকে গৃহী বলে মনে করুন, উপাসক, আরামিক, শ্রামণর, তিত্থিয়, তিত্থিয়-শ্রাবক, অ-শ্রমণ, অ-শাক্যপুত্রীয় বলে আমাকে মনে করুন’—এইভাবে উক্ত গৃহী আদি আটটি পদ; এইভাবে এই বাইশটি ক্ষেত্রপদের যেকোনো একটির প্রতিশব্দসহ যে কোনো একটি বলার ইচ্ছায় উচ্চারণকারীর শিক্ষার প্রত্যাখ্যান হয়, বৃক্ষ ইত্যাদির নাম নিয়ে প্রত্যাখ্যানকারীর ক্ষেত্রে নয়। এইভাবে ক্ষেত্রের কারণে প্রত্যাখ্যান হয়, ক্ষেত্রের অভাব হলে নয়।


Tattha yadetaṃ ‘‘paccakkhāmī’’ti ca, ‘‘maṃ dhārehī’’ti (pārā. 51) ca vuttaṃ vattamānakālavacanaṃ, yāni ca ‘‘alaṃ me buddhena, kiṃ nu me buddhena, na mamattho buddhena[Pg.108], sumuttāhaṃ buddhenā’’tiādinā (pārā. 52) nayena ākhyātavasena kālaṃ anāmasitvā purimehi cuddasahi padehi saddhiṃ yojetvā vuttāni ‘‘alaṃ me’’tiādīni cattāri padāni, tesaṃyeva ca savevacanānaṃ vasena paccakkhānaṃ hoti, na ‘‘paccakkhāsi’’nti vā ‘‘paccakkhissa’’nti vā ‘‘maṃ dhāresī’’ti vā ‘‘maṃ dhāressatī’’ti vā ‘‘yaṃnūnāhaṃ paccakkheyya’’nti (pārā. 45) vātiādīni atītānāgataparikappavacanāni bhaṇantassa. Evaṃ vattamāna kālavasena ceva anāmaṭṭhakālavasena ca paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

সেখানে এই যে ‘প্রত্যাখ্যান করছি’ এবং ‘আমাকে মনে করুন’ বলা হয়েছে, তা বর্তমান কালের শব্দ। এবং ‘বুদ্ধের দ্বারা আমার কী প্রয়োজন, বুদ্ধের দ্বারা আমার কী হবে, বুদ্ধের দ্বারা আমার কোনো প্রয়োজন নেই, আমি বুদ্ধ থেকে মুক্ত’ ইত্যাদি নিয়মে আখ্যাত (ক্রিয়া) দ্বারা কাল নির্দেশ না করে পূর্ববর্তী চৌদ্দটি পদের সাথে যুক্ত করে বলা ‘আমার কী প্রয়োজন’ ইত্যাদি চারটি পদ এবং তাদের প্রতিশব্দসমূহের দ্বারাই প্রত্যাখ্যান হয়; ‘আমি প্রত্যাখ্যান করেছিলাম’, ‘আমি প্রত্যাখ্যান করব’, ‘আপনি আমাকে মনে করেছিলেন’, ‘আপনি আমাকে মনে করবেন’ অথবা ‘আমি যদি প্রত্যাখ্যান করতাম তবে ভালো হতো’ ইত্যাদি অতীত, ভবিষ্যৎ ও পরিকল্পনাসূচক বাক্য উচ্চারণকারীর ক্ষেত্রে প্রত্যাখ্যান হয় না। এইভাবে বর্তমান কাল এবং অনির্দিষ্ট কালের (অনুল্লিখিত কাল) কারণেই প্রত্যাখ্যান হয়, সেগুলোর অভাবে নয়।


Payogo pana duvidho kāyiko ca vācasiko ca. Tattha ‘‘buddhaṃ paccakkhāmī’’tiādinā (pārā. 51) nayena yāya kāyaci bhāsāya vacībhedaṃ katvā vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na akkharalikhanaṃ vā hatthamuddādidassanaṃ vā kāyappayogaṃ karontassa. Evaṃ vācasikappayogeneva paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

প্রয়োগ দুই প্রকার: কায়িক ও বাচনিক। সেখানে ‘আমি বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করছি’ ইত্যাদি নিয়মে যেকোনো ভাষায় বাক্য উচ্চারণ করে বাচনিক প্রয়োগের মাধ্যমেই প্রত্যাখ্যান হয়, অক্ষর লিখে বা হাতের মুদ্রা আদি প্রদর্শন করে কায়িক প্রয়োগকারীর ক্ষেত্রে নয়। এইভাবে বাচনিক প্রয়োগের মাধ্যমেই প্রত্যাখ্যান হয়, তার অভাবে নয়।


Puggalo pana duvidho – yo ca paccakkhāti, yassa ca paccakkhāti. Tattha yo paccakkhāti, so sace ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ aññataro na hoti. Yassa pana paccakkhāti, so sace manussajātiko hoti, na ca ummattakādīnaṃ aññataro, sammukhībhūto ca sikkhāpaccakkhānaṃ hoti. Na hi asammukhībhūtassa dūtena vā paṇṇena vā ārocanaṃ ruhati. Evaṃ yathāvuttapuggalavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena.

ব্যক্তি কিন্তু দুই প্রকার – যে (শিক্ষা) প্রত্যাখ্যান করে এবং যার কাছে প্রত্যাখ্যান করে। তাদের মধ্যে যে প্রত্যাখ্যান করে, সে যদি উন্মত্ত, ক্ষিপ্তচিত্ত বা তীব্র বেদনার্তদের কোনো একজন না হয়; আর যার কাছে প্রত্যাখ্যান করে, সে যদি মনুষ্যজাতীয় হয়, উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো একজন না হয় এবং সম্মুখে উপস্থিত থাকে, তবে শিক্ষা প্রত্যাখ্যান সম্পন্ন হয়। কারণ, সম্মুখে উপস্থিত না থাকা ব্যক্তির কাছে দূতের মাধ্যমে বা চিঠির মাধ্যমে জানানো কার্যকর হয় না। এভাবে যথোক্ত ব্যক্তির মাধ্যমেই শিক্ষা প্রত্যাখ্যান সম্পন্ন হয়, তাদের অনুপস্থিতিতে নয়।


Vijānanampi niyamitāniyamitavasena duvidhaṃ. Tattha yassa yesaṃ vā niyametvā ‘‘imassa, imesaṃ vā ārocemī’’ti vadati, sace te yathā pakatiyā loke manussā vacanaṃ sutvā āvajjanasamaye jānanti, evaṃ tassa vacanānantarameva tassa ‘‘ayaṃ ukkaṇṭhito’’ti vā ‘‘gihibhāvaṃ patthayatī’’ti vā yena kenaci ākārena sikkhāpaccakkhānabhāvaṃ jānanti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Atha aparabhāge ‘‘kiṃ iminā vutta’’nti cintetvā jānanti, aññe vā jānanti, apaccakkhātāva hoti sikkhā. Aniyametvā ārocentassa pana sace vuttanayena yo koci manussajātiko vacanatthaṃ jānāti, paccakkhātāva hoti sikkhā. Evaṃ vijānanavasena paccakkhānaṃ hoti, na tadabhāvena. Yo pana antamaso davāyapi paccakkhāti, tena apaccakkhātāva hoti sikkhā. Iti imesaṃ vuttappakārānaṃ [Pg.109] cittādīnaṃ vā vasena, sabbaso vā pana apaccakkhānena sikkhaṃ apaccakkhāya sikkhāpaccakkhānasseva ca atthabhūtaṃ ekaccaṃ dubbalyaṃ anāvikatvā.

অর্থ অনুধাবন করাও (বোঝাও) নির্ধারিত ও অনির্ধারিত ভেদে দুই প্রকার। তাদের মধ্যে যার বা যাদেরকে নির্দিষ্ট করে 'একে বা এদেরকে বলব' ভেবে বলে, তারা যদি স্বাভাবিকভাবে জগতের মানুষ যেভাবে কথা শুনে চিন্তা করার সময়ে বুঝতে পারে, সেভাবে তার কথা বলার সাথে সাথেই যদি তার 'এই ভিক্ষু অসন্তুষ্ট হয়েছে' অথবা 'গৃহী হতে চাচ্ছে' অথবা অন্য কোনো উপায়ে শিক্ষা প্রত্যাখ্যানের বিষয়টি বুঝতে পারে, তবে শিক্ষা প্রত্যাখ্যান সম্পন্ন হয়। কিন্তু পরে 'সে কী বলল?' এভাবে চিন্তা করে যদি বোঝে, অথবা অন্য কেউ যদি বোঝে, তবে শিক্ষা প্রত্যাখ্যান অসিদ্ধই থাকে। আর নির্দিষ্ট না করে বলার ক্ষেত্রে যদি পূর্বোক্ত নিয়মে যেকোনো মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তি কথার অর্থ বুঝতে পারে, তবে শিক্ষা প্রত্যাখ্যান সম্পন্ন হয়। এভাবে অর্থ বোঝার মাধ্যমেই শিক্ষা প্রত্যাখ্যান সম্পন্ন হয়, তা না হলে নয়। আর যে ব্যক্তি অন্তত পরিহাসের ছলেও শিক্ষা প্রত্যাখ্যান করে, তার দ্বারা শিক্ষা প্রত্যাখ্যান অসিদ্ধই থাকে। এভাবে পূর্বোক্ত চিত্ত প্রভৃতির কারণে অথবা সম্পূর্ণরূপে শিক্ষা প্রত্যাখ্যান না করে, এবং শিক্ষা প্রত্যাখ্যানের অর্থস্বরূপ কোনো দুর্বলতা প্রকাশ না করে (মৈথুন ধর্ম সেবন করলে)।


Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti ettha methunaṃ dhammanti rāgapariyuṭṭhānena sadisānaṃ ubhinnaṃ dhammaṃ. Paṭiseveyyāti paṭiseveyya ajjhāpajjeyya. Antamasoti sabbantimena paricchedena. Tiracchānagatāyapīti paṭisandhivasena tiracchānesu gatāyapi, ayamettha anupaññatti. Pārājiko hotīti parājito hoti, parājayaṃ āpanno. Asaṃvāsoti pakatattā bhikkhū saha vasanti etthāti ekakammādikova tividhopi vidhi saṃvāso nāma, so tena saddhiṃ natthīti asaṃvāso. Saṅghakammesu hi esa gaṇapūrakopi na hoti, ayaṃ tāva padavaṇṇanā.

'মৈথুন ধর্ম সেবন করবে' - এখানে 'মৈথুন ধর্ম' বলতে রাগের প্রাবল্যবশত সমভাবাপন্ন উভয়ের আচরণকে বোঝায়। 'সেবন করবে' বলতে সেবন করবে বা লিপ্ত হবে। 'অন্তত' বলতে সর্বনিম্ন সীমা পর্যন্ত। 'তির্যকযোনিগত প্রাণীর সাথেও' বলতে প্রতিসন্ধি গ্রহণের কারণে তির্যকযোনিতে উৎপন্ন স্ত্রীর সাথেও; এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। 'পারাজিত হয়' বলতে পরাজিত হয়, পরাজয় প্রাপ্ত হয়। 'অসহবাস' বলতে - যেখানে স্বাভাবিক শীলবান ভিক্ষুগণ একত্রে বাস করেন, সেই এককর্ম আদি তিন প্রকার বিধিকে 'সহবাস' বলা হয়; সেই সহবাস তার সাথে থাকে না, তাই সে 'অসহবাস'। কারণ সংঘকর্মে সে গণপূরকও হতে পারে না। এটি হলো পদ-বর্ণনা।


Ayaṃ panettha vinicchayo – manussāmanussatiracchānagatavasena hi tisso itthiyo, tāsaṃ vaccamaggapassāvamaggamukhamaggavasena tayo tayo katvā nava maggā, tathā ubhatobyañjanakānaṃ. Purisānaṃ pana vaccamaggamukhamaggavasena dve dve katvā cha maggā, tathā paṇḍakānanti evaṃ tiṃsa maggā. Tesu attano vā paresaṃ vā yassa kassaci maggassa santhatassa vā asanthatassa vā, paresaṃ pana matānampi akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse yo bhikkhu ekatilabījamattampi attano aṅgajātaṃ santhataṃ vā asanthataṃ vā sevanacittena paveseti, parena vā pavesiyamāne pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikāpattiṃ āpanno nāma hoti, ayaṃ tāvettha asādhāraṇavinicchayo. Sabbasikkhāpadānaṃ pana sādhāraṇavinicchayatthaṃ ayaṃ mātikā –

আর এখানে এই বিনিশ্চয় (সিদ্ধান্ত) – মানুষ, অমানুষ এবং তির্যকযোনি ভেদে তিন প্রকার নারী রয়েছে। তাদের মলদ্বার, মূত্রদ্বার এবং মুখদ্বার ভেদে তিন তিন করে নয়টি মার্গ হয়; অনুরূপভাবে উভয়ব্যঞ্জনকদেরও নয়টি মার্গ হয়। পুরুষদের ক্ষেত্রে মলদ্বার ও মুখদ্বার ভেদে দুটি দুটি করে ছয়টি মার্গ হয়; অনুরূপভাবে নপুংসকদেরও ছয়টি মার্গ হয়। এভাবে মোট ত্রিশটি মার্গ হয়। সেগুলির মধ্যে নিজের বা অপরের যেকোনো মার্গে - যা আবৃত বা অনাবৃত হোক না কেন; অথবা মৃত ব্যক্তিদের ক্ষেত্রেও যা হিংস্র পশু কর্তৃক একেবারেই অভক্ষিত বা অধিকাংশ অভক্ষিত এবং স্বাভাবিক বায়ু দ্বারা অস্পৃষ্ট আর্দ্র স্থানে - কোনো ভিক্ষু যদি মৈথুন সেবনের উদ্দেশ্যে নিজের লিঙ্গকে অন্তত একটি তিল পরিমাণও আবৃত বা অনাবৃত অবস্থায় প্রবেশ করায়; অথবা অন্য কেউ প্রবেশ করানোর সময় প্রবেশ করানো, প্রবেশ করা অবস্থা, স্থির থাকা বা বের করার যেকোনো একটি অবস্থাকে আস্বাদন করে, তবে সে পারাজিকা আপত্তিগ্রস্ত হয়। এটি এখানে অসাধারণ বিনিশ্চয়। আর সকল শিক্ষাপদের সাধারণ বিনিশ্চয়ের জন্য এই মাতৃকা –


Nidānaṃ puggalaṃ vatthuṃ, paññattividhimeva ca;

Āṇattāpattināpatti-vipattiṃ aṅgameva ca.

নিদান, পুদ্গল, বস্তু, প্রজ্ঞপ্তি-বিধি, আজ্ঞপ্তি, আপত্তি, অনাপত্তি, বিপত্তি এবং অঙ্গ।


Samuṭṭhānavidhiṃ kiriyā-saññācittehi nānattaṃ;

Vajjakammappabhedañca, tikadvayavidhiṃ tathā.

সমুত্থান-বিধি, ক্রিয়া, সংজ্ঞা ও চিত্তের ভিন্নতা, বর্জ্য ও কর্মের প্রভেদ এবং তদ্রূপ ত্রিক ও দ্বিক বিধি।


Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ;

Ñatvā yojeyya medhāvī, tattha tattha yathārahanti.

এই সতেরো প্রকার সাধারণ লক্ষণ জেনে মেধাবী ব্যক্তি সেই সেই শিক্ষাপদে যথোপযুক্তভাবে প্রয়োগ করবেন।


Tattha [Pg.110] nidānaṃ nāma vesāli-rājagaha-sāvatthi-āḷavi-kosambi-sagga-bhaggānaṃ vasena sattavidhaṃ paññattiṭṭhānaṃ, idañhi sabbasikkhāpadānaṃ nidānaṃ. Puggalo nāma yaṃ yaṃ ārabbha taṃ taṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ. Vatthu nāma tassa tassa puggalassa ajjhācāro vuccati. Paññattividhinti paññattianupaññattianuppannapaññattisabbatthapaññattipadesapaññattisādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññattiekatopaññattiubhatopaññattivasena navavidhā paññatti. Tattha anuppannapaññatti nāma anuppanne dose paññattā, sā aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇavasena (cūḷava. 403) bhikkhunīnaṃyeva āgatā, aññatra natthi. Vinayadharapañcamena (mahāva. 259) gaṇena upasampadā, gaṇaṅgaṇūpāhanā (mahāva. 259) dhuvanhānaṃ cammattharaṇanti etesaṃ vasena catubbidhā padesapaññatti nāma. Majjhimadeseyeva hi etehi āpatti hoti, tesupi dhuvanhānaṃ paṭikkhepamattameva pātimokkhe āgataṃ, tato aññā padesapaññatti nāma natthi. Sabbāni sabbatthapaññattiyeva honti, sādhāraṇapaññattidukañca ekatopaññattidukañca atthato ekaṃ, tasmā anuppannapaññattiñca sabbatthapaññattidukañca ekatopaññattidukañca ṭhapetvā sesānaṃ catassannaṃ paññattīnaṃ vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Āṇattāpattināpattivipattintiettha āṇattītiāṇāpanā vuccati. Āpattīti pubbappayogādivasena āpattibhedo. Anāpattīti ajānanādivasena anāpatti. Vipattīti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃ aññatarā. Iti imāsaṃ āṇattādīnampi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo. Aṅganti sabbasikkhāpadesu āpattīnaṃ aṅgaṃ veditabbaṃ.

সেখানে 'নিদান' বলতে বৈশালী, রাজগৃহ, শ্রাবস্তী, আলবী, কৌশাম্বী, শাক্য ও ভর্গ দেশের ভেদে সাত প্রকার প্রজ্ঞপ্তি-স্থানকে বোঝায়; এটিই সকল শিক্ষাপদের নিদান। 'পুদ্গল' বলতে যাকে লক্ষ্য করে সেই সেই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'বস্তু' বলতে সেই সেই ব্যক্তির অতিচারকে বলা হয়। 'প্রজ্ঞপ্তি-বিধি' বলতে প্রজ্ঞপ্তি, অনুপ্রজ্ঞপ্তি, অনুৎপন্ন-প্রজ্ঞপ্তি, সর্বত্র-প্রজ্ঞপ্তি, প্রদেশ-প্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ-প্রজ্ঞপ্তি, অসাধারণ-প্রজ্ঞপ্তি, একত-প্রজ্ঞপ্তি এবং উভয়ত-প্রজ্ঞপ্তি ভেদে নয় প্রকার প্রজ্ঞপ্তিকে বোঝায়। তাদের মধ্যে 'অনুৎপন্ন-প্রজ্ঞপ্তি' বলতে দোষ উৎপন্ন হওয়ার পূর্বেই যা প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে; তা অষ্ট গরুধর্ম গ্রহণের মাধ্যমে কেবল ভিক্ষুণীদের জন্যই এসেছে, অন্য কোথাও নেই। বিনয়ধর পঞ্চম গণ দ্বারা উপসম্পদা, বহুস্তরবিশিষ্ট পাদুকা পরিধান, সর্বদা স্নান করা এবং চর্মের আসন ব্যবহার করা - এগুলির ভেদে চার প্রকার 'প্রদেশ-প্রজ্ঞপ্তি' রয়েছে। কারণ মধ্যদেশেই কেবল এগুলির দ্বারা আপত্তি হয়; সেগুলির মধ্যেও কেবল সর্বদা স্নান করার নিষেধটুকুই প্রাতিমোক্ষে এসেছে, তা ছাড়া অন্য কোনো প্রদেশ-প্রজ্ঞপ্তি নেই। সকল শিক্ষাপদই সর্বত্র-প্রজ্ঞপ্তি; সাধারণ-প্রজ্ঞপ্তি দ্বিক এবং একত-প্রজ্ঞপ্তি দ্বিক অর্থগতভাবে অভিন্ন। তাই অনুৎপন্ন-প্রজ্ঞপ্তি, সর্বত্র-প্রজ্ঞপ্তি দ্বিক এবং একত-প্রজ্ঞপ্তি দ্বিক বাদ দিয়ে অবশিষ্ট চার প্রকার প্রজ্ঞপ্তির মাধ্যমে সর্বত্র বিনিশ্চয় জানতে হবে। 'আজ্ঞপ্তি, আপত্তি, অনাপত্তি, বিপত্তি' - এখানে 'আজ্ঞপ্তি' বলতে আদেশ দেওয়াকে বোঝায়। 'আপত্তি' বলতে পূর্বপ্রয়োগ ইত্যাদির ভেদে আপত্তির প্রকারভেদ। 'অনাপত্তি' বলতে না জানা ইত্যাদির কারণে আপত্তি না হওয়া। 'বিপত্তি' বলতে শীল, আচার, দৃষ্টি ও আজীব বিপত্তির যেকোনো একটি। এভাবে এই আজ্ঞপ্তি ইত্যাদির মাধ্যমেও সর্বত্র বিনিশ্চয় জানতে হবে। 'অঙ্গ' বলতে সকল শিক্ষাপদে আপত্তির অঙ্গসমূহ জানতে হবে।


Samuṭṭhānavidhinti sabbāpattīnaṃ kāyo vācā kāyavācā kāyacittaṃ vācācittaṃ kāyavācācittanti imāni ekaṅgikadvaṅgikativaṅgikāni. Cha samuṭṭhānāni nāma yāni ‘‘sikkhāpadasamauṭṭhānānī’’tipi vuccanti. Tattha purimāni tīṇi acittakāni, pacchimāni sacittakāni. Tesu ekena vā dvīhi vā tīhi vā catūhi vā chahi vā samuṭṭhānehi āpattiyo samuṭṭhahanti, pañcasamuṭṭhānā nāma natthi. Tattha ekasamuṭṭhānā nāma catutthena ca pañcamena ca chaṭṭhena ca samuṭṭhānena samuṭṭhāti, na aññena. Dvisamuṭṭhānā nāma paṭhamacatutthehi ca dutiyapañcamehi ca tatiyachaṭṭhehi ca catutthachaṭṭhehi ca pañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi, samuṭṭhāti, na aññehi. Tisamuṭṭhānā nāma paṭhamehi [Pg.111] ca tīhi, pacchimehi ca tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Catusamuṭṭhānā nāma paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi ca dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi ca samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, na aññehi. Cha samuṭṭhānā nāma chahipi samuṭṭhāti.

'সমুত্থান-বিধি' বলতে সকল আপত্তির কায়, বাক্য, কায়-বাক্য, কায়-চিত্ত, বাক্য-চিত্ত এবং কায়-বাক্য-চিত্ত - এই একাঙ্গিক, দ্ব্যঙ্গিক ও ত্র্যঙ্গিক। এগুলিকে ছয় প্রকার সমুত্থান বলা হয়, যা 'শিক্ষাপদ সমুত্থান' নামেও অভিহিত হয়। তাদের মধ্যে প্রথম তিনটি হলো অচিত্তক এবং শেষ তিনটি হলো সচিত্তক। সেগুলির মধ্যে একটি, দুটি, তিনটি, চারটি বা ছয়টি সমুত্থান দ্বারা আপত্তি উৎপন্ন হয়; পঞ্চসমুত্থান বলতে কিছু নেই। তাদের মধ্যে 'একসমুত্থান' বলতে যা চতুর্থ, পঞ্চম বা ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, অন্য কোনোটি দ্বারা নয়। 'দ্বিসমুত্থান' বলতে যা প্রথম-চতুর্থ, দ্বিতীয়-পঞ্চম, তৃতীয়-ষষ্ঠ, চতুর্থ-ষষ্ঠ এবং পঞ্চম-ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, অন্যগুলি দ্বারা নয়। 'ত্রিসমুত্থান' বলতে যা প্রথম তিনটি অথবা শেষ তিনটি সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, অন্যগুলি দ্বারা নয়। 'চতুঃসমুত্থান' বলতে যা প্রথম-তৃতীয়-চতুর্থ-ষষ্ঠ অথবা দ্বিতীয়-তৃতীয়-পঞ্চম-ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, অন্যগুলি দ্বারা নয়। 'ছয় সমুত্থান' বলতে যা ছয়টি সমুত্থান দ্বারাই উৎপন্ন হয়।


Evaṃ –

এভাবে -


Tidhā ekasamuṭṭhānā, pañcadhā dvisamuṭṭhitā;

Dvidhā ticaturo ṭhānā, ekadhā chasamuṭṭhitāti.

একসমুত্থান তিন প্রকার, দ্বিসমুত্থান পাঁচ প্রকার, ত্রিসমুত্থান ও চতুঃসমুত্থান দুই প্রকার এবং ছয় সমুত্থান এক প্রকার।


Samuṭṭhānavasena sabbāva terasa āpattiyo honti (cūḷava. 165 ādayo), tā paṭhamapaññattisikkhāpadavasena samuṭṭhānato terasa nāmāni labhanti paṭhamapārājikasamuṭṭhānā, adinnādāna-sañcaritta-samanubhāsana-kathina-eḷakaloma-padasodhamma-addhāna-theyyasattha-dhammadesanābhūtārocana-corivuṭṭhāpana-ananuññātasamuṭṭhānāti. Tattha yā kāyacittato samuṭṭhāti, ayaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānā nāma. Yā sacittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ adinnādānasamuṭṭhānā nāma. Yā chahipi samuṭṭhāti, ayaṃ sañcarittasamuṭṭhānā nāma. Yā chaṭṭheneva samuṭṭhāti, ayaṃ samanubhāsanasamuṭṭhānā nāma. Yā tatiyachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ kathinasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamacatutthehi samuṭṭhāti, ayaṃ eḷakalomasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyapañcamehi samuṭṭhāti, ayaṃ padasodhammasamuṭṭhānā nāma. Yā paṭhamatatiyacatutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ addhānasamuṭṭhānā nāma. Yā catutthachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ theyyasatthasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcameneva samuṭṭhāti, ayaṃ dhammadesanāsamuṭṭhānā nāma. Yā acittakehi tīhi samuṭṭhānehi samuṭṭhāti, ayaṃ bhūtārocanasamuṭṭhānā nāma. Yā pañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānā nāma. Yā dutiyatatiyapañcamachaṭṭhehi samuṭṭhāti, ayaṃ ananuññātasamuṭṭhānā nāmāti. Iti imassa samuṭṭhānavidhinopi vasena sabbattha vinicchayo veditabbo.

সমুত্থান ভেদে সর্বমোট তেরো প্রকার আপত্তি রয়েছে। সেগুলি প্রথম প্রজ্ঞপ্ত শিক্ষাপদের সমুত্থান অনুসারে তেরোটি নাম লাভ করে, যথা - প্রথম পারাজিকা সমুত্থান, অদত্তাদান সমুত্থান, সঞ্চরিত্র সমুত্থান, সমনুভাষণ সমুত্থান, কঠিন সমুত্থান, এলকলোম সমুত্থান, পদশোধন সমুত্থান, অধ্বান সমুত্থান, থেয্যসার্থ সমুত্থান, ধর্মদেশনা সমুত্থান, ভূত আরোচন সমুত্থান, চোরী উত্থাপন সমুত্থান এবং অননুজ্ঞাত সমুত্থান। তাদের মধ্যে যা কায় ও চিত্ত থেকে উৎপন্ন হয়, তা 'প্রথম পারাজিকা সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা সচিত্তক তিনটি সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'অদত্তাদান সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা ছয়টি সমুত্থান দ্বারাই উৎপন্ন হয়, তা 'sancharitta (সঞ্চরিত্র) সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা কেবল ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'সমনুভাষণ সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা তৃতীয় ও ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'কঠিন সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা প্রথম ও চতুর্থ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'এলকলোম সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা দ্বিতীয় ও পঞ্চম সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'পদশোধন সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা প্রথম, তৃতীয়, চতুর্থ ও ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'অধ্বান সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা চতুর্থ ও ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'থেয্যসার্থ সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা কেবল পঞ্চম সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'ধর্মদেশনা সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা অচিত্তক তিনটি সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'ভূত আরোচন সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা পঞ্চম ও ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'চোরী উত্থাপন সমুত্থান' নামে পরিচিত। যা দ্বিতীয়, তৃতীয়, পঞ্চম ও ষষ্ঠ সমুত্থান দ্বারা উৎপন্ন হয়, তা 'অননুজ্ঞাত সমুত্থান' নামে পরিচিত। এভাবে এই সমুত্থান-বিধির মাধ্যমেও সর্বত্র বিনিশ্চয় জানতে হবে।


Kiriyāsaññācittehi nānattanti etehi kiriyādīhi sabbāpattīnaṃ nānābhāvaṃ ñatvā sabbattha vinicchayo veditabbo. Sabbāpattiyo hi kiriyāvasena pañcavidhā honti, seyyathidaṃ – atthāpatti kiriyato samuṭṭhāti[Pg.112], atthi akiriyato, atthi kiriyākiriyato, atthi siyā kiriyato siyā akiriyato, atthi siyā kiriyato siyā kiriyākiriyatoti. Tattha yā kāyena vā vācāya vā pathavikhaṇanādīsu (paci. 84) viya vītikkamaṃ karontassa hoti, ayaṃ kiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā kāyavācāhi kattabbaṃ akarontassa hoti paṭhamakathināpatti (pārā. 459 ādayo) viya, ayaṃ akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā karontassa ca akarontassa ca hoti aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 508-511) viya, ayaṃ kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca, siyā akarontassa ca hoti rūpiyappaṭiggahaṇāpatti (pārā. 582) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā akiriyato samuṭṭhāti nāma. Yā siyā karontassa ca siyā karontākarontassa ca hoti kuṭikārāpatti (pārā. 342 ādayo) viya, ayaṃ siyā kiriyato siyā kiriyākiriyato samuṭṭhāti nāma.

ক্রিয়া, সংজ্ঞা ও চিত্তের দ্বারা নানাত্ব (ভিন্নতা)—এই ক্রিয়া ইত্যাদির দ্বারা সকল আপত্তির নানাত্ব জেনে সর্বত্র বিনিশ্চয় (সিদ্ধান্ত) জানা উচিত। নিশ্চয়ই সকল আপত্তি ক্রিয়ার প্রভাবে পাঁচ প্রকার হয়ে থাকে। যথা—কোনো আপত্তি ক্রিয়া (যা করা উচিত নয় তা করা) থেকে উৎপন্ন হয়, কোনোটি অক্রিয়া (যা করা উচিত তা না করা) থেকে, কোনোটি ক্রিয়া-অক্রিয়া থেকে, কোনোটি কখনো ক্রিয়া থেকে আবার কখনো অক্রিয়া থেকে, এবং কোনোটি কখনো ক্রিয়া থেকে আবার কখনো ক্রিয়া-অক্রিয়া থেকে উৎপন্ন হয়। তার মধ্যে, মাটি খনন করা ইত্যাদির মতো কায় বা বাক্যের দ্বারা অতিবর্তন (লঙ্ঘন)কারী ভিক্ষুর যে আপত্তি হয়, তাকে ‘ক্রিয়া থেকে উৎপন্ন’ (ক্রিয়াতো সমুট্ঠাতি) বলা হয়। প্রথম কঠিন আপত্তির মতো কায় ও বাক্যের দ্বারা করণীয় কাজ না করার কারণে যে আপত্তি হয়, তাকে ‘অক্রিয়া থেকে উৎপন্ন’ (অক্রিয়াতো সমুট্ঠাতি) বলা হয়। আত্মীয় নয় এমন ভিক্ষুণীর হাত থেকে চীবর গ্রহণের আপত্তির মতো যা করা এবং না করা উভয়ের মাধ্যমে ঘটে, তাকে ‘ক্রিয়া-অক্রিয়া থেকে উৎপন্ন’ (ক্রিয়াক্রিয়াতো সমুট্ঠাতি) বলা হয়। রূপা (টাকা-পয়সা) গ্রহণের আপত্তির মতো যা কখনো করার কারণে এবং কখনো না করার কারণে ঘটে, তাকে ‘কখনো ক্রিয়া থেকে, কখনো অক্রিয়া থেকে উৎপন্ন’ বলা হয়। কুটি নির্মাণের আপত্তির মতো যা কখনো করার কারণে এবং কখনো করা ও না করা উভয়ের কারণে ঘটে, তাকে ‘কখনো ক্রিয়া থেকে, কখনো ক্রিয়া-অক্রিয়া থেকে উৎপন্ন’ বলা হয়।


Sabbāpattiyo ca saññāvasena duvidhā honti saññāvimokkhā nosaññāvimokkhāti. Tattha yato vītikkamasaññāya abhāvena muccati, ayaṃ saññāvimokkhā, itarā nosaññāvimokkhā. Puna ca sabbāpi cittavasena duvidhā honti sacittakā acittakā cāti. Tattha yā sacittakasamuṭṭhānavaseneva samuṭṭhāti ayaṃ sacittakā. Yā acittakena vā sacittakamissakena vā samuṭṭhāti ayaṃ acittakā.

আবার সকল আপত্তি সংজ্ঞার (ধারণা বা চেতনার) প্রভাবে দুই প্রকার হয়—সংজ্ঞাবিমোক্ষা (সংজ্ঞার দ্বারা মুক্ত হওয়া) এবং নোসংজ্ঞাবিমোক্ষা (সংজ্ঞার দ্বারা মুক্ত না হওয়া)। তার মধ্যে, অতিবর্তনের (লঙ্ঘনের) সংজ্ঞার অভাবে যে আপত্তি থেকে মুক্তি পাওয়া যায়, তাকে ‘সংজ্ঞাবিমোক্ষা’ বলা হয় এবং অন্যটিকে ‘নোসংজ্ঞাবিমোক্ষা’ বলা হয়। পুনরায় সকল আপত্তি চিত্তের প্রভাবেও দুই প্রকার হয়—সচিত্তক (সচেতন) এবং অচিত্তক (অচেতন)। তার মধ্যে, যা কেবল সচিত্তক সমুত্থানের (সচেতন উৎপত্তির) প্রভাবেই উৎপন্ন হয়, তাকে ‘সচিত্তক’ বলা হয়। আর যা অচিত্তক অথবা সচিত্তক-মিশ্রিত সমুত্থানের দ্বারা উৎপন্ন হয়, তাকে ‘অচিত্তক’ বলা হয়।


Vajjakammappabhedanti ettha sabbāpattiyo vajjavasena duvidhā honti lokavajjā paṇṇattivajjā cāti. Tattha yassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, ayaṃ lokavajjā, sesā paṇṇattivajjā. Sabbā ca kāyakammavacīkammatadubhayavasena tividhā honti. Tattha kāyadvāre āpajjitabbā kāyakammanti vuccati, vacīdvāre āpajjitabbā vacīkammanti vuccati, ubhayattha āpajjitabbā kāyakammaṃ vacīkammañcāti, manodvāre āpatti nāma natthi. Iti iminā vajjakammappabhedenāpi sabbattha vinicchayo veditabbo.

বজ্র (দোষ) ও কর্মের প্রকারভেদের ক্ষেত্রে—এখানে সকল আপত্তি দোষের প্রভাবে দুই প্রকার হয়—লোকবজ্র (লৌকিক দোষযুক্ত) এবং পন্নত্তিবজ্র (প্রজ্ঞপ্তি বা নিয়ম লঙ্ঘনের দোষযুক্ত)। তার মধ্যে, যে আপত্তির সচিত্তক পক্ষে চিত্ত কেবল অকুশলই হয়ে থাকে, তাকে ‘লোকবজ্র’ বলা হয়; অবশিষ্টগুলো ‘পন্নত্তিবজ্র’। আবার সকল আপত্তি কায়কর্ম, বচীকর্ম এবং উভয় কর্মের প্রভাবে তিন প্রকার হয়। তার মধ্যে, কায়দ্বারে সংঘটিত হওয়ার যোগ্য আপত্তিকে ‘কায়কর্ম’ বলা হয়, বচীদ্বারে সংঘটিত হওয়ার যোগ্য আপত্তিকে ‘বচীকর্ম’ বলা হয়, এবং উভয় দ্বারে সংঘটিত হওয়ার যোগ্য আপত্তিকে ‘কায়কর্ম ও বচীকর্ম’ বলা হয়; মনোদ্বারে কোনো আপত্তি নেই। এভাবে এই বজ্র ও কর্মের প্রকারভেদের দ্বারাও সর্বত্র বিনিশ্চয় জানা উচিত।


Tikadvayavidhinti kusalattikavedanāttikavidhiṃ. Āpattiṃ āpajjamāno hi akusalacitto vā āpajjati kusalābyākatacitto vā, tathā dukkhavedanāsamaṅgī [Pg.113] vā itaravedanādvayasamaṅgī vā. Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ, kusalābyākatacittavasena dve cittāni, sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni. Dukkhavedanāvasena ekā vedanā, sukhaupekkhāvasena dve, sabbāsaṃ vasena tisso vedanāti. Ayameva pabhedo labbhati, na añño.

দুইটি ত্রিকের নিয়ম বলতে কুশল-ত্রিক ও বেদনা-ত্রিকের নিয়মকে বোঝায়। কেননা, আপত্তিতে পতিত হওয়ার সময় ভিক্ষু অকুশল চিত্তে অথবা কুশল ও অব্যাকৃত চিত্তে আপত্তিতে পতিত হন; একইভাবে দুঃখ বেদনাসম্পন্ন হয়ে অথবা অন্য দুটি বেদনাসম্পন্ন (সুখ ও উপেক্ষা) হয়ে আপত্তিতে পতিত হন। এমন হলেও, সকল শিক্ষাপদে অকুশল চিত্তের প্রভাবে একটি চিত্ত, কুশল ও অব্যাকৃত চিত্তের প্রভাবে দুটি চিত্ত এবং সকলের প্রভাবে তিনটি চিত্ত পাওয়া যায়। দুঃখ বেদনার প্রভাবে একটি বেদনা, সুখ ও উপেক্ষার প্রভাবে দুটি বেদনা এবং সকলের প্রভাবে তিনটি বেদনা পাওয়া যায়। কেবল এই প্রকারভেদই পাওয়া যায়, অন্য কোনোটি নয়।


Lakkhaṇaṃ sattarasadhā, ṭhitaṃ sādhāraṇaṃ idaṃ, ñatvāti idaṃ nidānādivedanāttikapariyosānaṃ sattarasappakāraṃ lakkhaṇaṃ jānitvā yojeyya medhāvī. Tattha tattha yathārahanti paṇḍito bhikkhu tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade idaṃ lakkhaṇaṃ yathānurūpaṃ yojeyyāti attho. Taṃ pana ayojitaṃ dubbijānaṃ hoti, tasmā naṃ sabbasikkhāpadānaṃ asādhāraṇavinicchayapariyosāne imaṃ mātikaṃ anuddharitvāva yojetvā dassayissāma.

‘লক্ষণ সতেরো প্রকার, এটি সাধারণ হিসেবে প্রতিষ্ঠিত, তা জেনে’—অর্থাৎ নিদান (ভূমিকা) থেকে শুরু করে বেদনা-ত্রিক পর্যন্ত এই সতেরো প্রকার লক্ষণ জেনে বুদ্ধিমান ব্যক্তির তা প্রয়োগ করা উচিত। ‘সেখানে সেখানে যথোপযুক্তভাবে’—এর অর্থ হলো, পণ্ডিত ভিক্ষু সেই সেই শিক্ষাপদে এই লক্ষণটি যথোপযুক্তভাবে প্রয়োগ করবেন। কিন্তু তা প্রয়োগ না করা হলে বোঝা কঠিন হয়; তাই সকল শিক্ষাপদের অসাধারণ (নির্দিষ্ট) বিনিশ্চয়ের শেষে এই মাতৃকাটি (তালিকা) বাদ না দিয়ে প্রয়োগ করে আমরা দেখাব।


Idha panassa ayaṃ yojanā – idaṃ vesāliyaṃ sudinnattheraṃ ārabbha methunavītikkamavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti ayamettha paññatti, ‘‘sikkhaṃ apaccakkhāyā’’ti ca ‘‘antamaso tiracchānagatāyapī’’ti ca dve anupaññattiyo. Anupaññatti ca nāmesā āpattikarā ca hoti aññavādakasikkhāpadādīsu (pāci. 95 ādayo) viya, anāpattikarā ca aññatra supinantātiādīsu (pārā. 236-237) viya, āpattiupatthambhakarā ca adinnādānādīsu (pārā. 91) viya, idha pana upatthambhakarāti veditabbā. Ito paraṃ pana yattha anupaññatti atthi, tattha ‘‘ayaṃ anupaññattī’’ti ettakameva dassayissāma. Ṭhapetvā pana anupaññattiṃ avasesā paññattiyevāti sabbattha vinicchayo veditabbo. Bhikkhuṃ ārabbha uppannavatthusmiṃyeva ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’ti evaṃ bhikkhunīnampi paññattito sādhāraṇapaññatti. Āṇattiyā anāpajjanato anāṇattikaṃ. Bhikkhuṃ pana āṇāpento akappiyasamādānāpattito na muccati, methunarāgena kāyasaṃsagge dukkaṭaṃ, jīvamānakasarīrassa vuttappakāre magge sacepi tacādīni anavasesetvā sabbaso chinne nimittasaṇṭhānamattaṃ paññāyati, tattha antamaso aṅgajāte uṭṭhitaṃ anaṭṭhakāyappasādaṃ pīḷakaṃ vā cammakhilaṃ vā pavesentassāpi sevanacitte sati pārājikaṃ, naṭṭhakāyappasādaṃ sukkhapīḷakaṃ vā matacammaṃ vā lomaṃ vā pavesentassa dukkaṭaṃ, sace nimittasaṇṭhānamattampi anavasesetvā sabbaso maggo uppāṭito, tattha upakkamato vaṇasaṅkhepavasena [Pg.114] thullaccayaṃ, tathā manussānaṃ akkhināsākaṇṇacchiddavatthikosesu satthakena katavaṇe vā, hatthiassādīnañca tiracchānānaṃ vatthikosanāsāpuṭesu thullaccayaṃ. Tiracchānānaṃ pana akkhikaṇṇanāsāvaṇesu ahimacchādīnaṃ pavesanappamāṇavirahite aṇunimitte sabbesañca upakacchakādīsu sesasarīresu dukkaṭaṃ. Matasarīre nimitte upaḍḍhakkhāyitato paṭṭhāya yāva na kuthitaṃ hoti, tāva thullaccayaṃ. Kuthite dukkaṭaṃ, tathā vaṭṭakate mukhe acchupantaṃ aṅgajātaṃ pavesentassa dukkaṭaṃ. Oṭṭhato bahi nikkhantajivhāya vā dantesu vā thullaccayaṃ. Nimittato bahi patitamaṃsapesiyaṃ dukkaṭanti ayamettha āpattibhedo.

এখানে এর প্রয়োগ নিম্নরূপ—এটি বৈশালীতে স্থবির সুদিনকে কেন্দ্র করে মৈথুন-লঙ্ঘনের বিষয়কে ভিত্তি করে প্রজ্ঞপ্ত (নির্ধারিত) হয়েছিল। ‘মৈথুন ধর্ম আচরণ করবে’—এটি এখানে মূল প্রজ্ঞপ্তি (পঞ্ঞত্তি); ‘শিক্ষা প্রত্যাখ্যান না করে’ এবং ‘এমনকি পশুর সাথেও’—এই দুটি হলো অনুপ্রজ্ঞপ্তি (অনুপঞ্ঞত্তি)। এই অনুপ্রজ্ঞপ্তি কোনো কোনো শিক্ষাপদে আপত্তি-উৎপাদক হয়, যেমন অন্যবাদক শিক্ষাপদ ইত্যাদিতে; কোনোটিতে আপত্তি-অনুৎপাদক হয়, যেমন ‘স্বপ্নদোষ ব্যতীত’ ইত্যাদিতে; আবার কোনোটিতে আপত্তির সহায়ক হয়, যেমন অদিন্নাদান (চুরি) ইত্যাদিতে। কিন্তু এখানে এটিকে ‘সহায়ক’ (উপত্থম্ভক) হিসেবে জানতে হবে। এর পর থেকে যেখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি থাকবে, সেখানে কেবল ‘এটি অনুপ্রজ্ঞপ্তি’—এতটুকুই আমরা দেখাব। অনুপ্রজ্ঞপ্তি বাদ দিয়ে অবশিষ্ট অংশটি মূল প্রজ্ঞপ্তি—এভাবে সর্বত্র বিনিশ্চয় জানা উচিত। ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে উৎপন্ন বিষয়ের ওপর ভিত্তি করেই ‘যে ভিক্ষুণী স্বেচ্ছায় মৈথুন ধর্ম আচরণ করবে...’ এভাবে ভিক্ষুণীদের জন্যও প্রজ্ঞপ্ত হওয়ার কারণে এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি (সাধারণপঞ্ঞত্তি)। আজ্ঞার (আদেশের) দ্বারা আপত্তি না হওয়ার কারণে এটি অনাজ্ঞপ্তিক (অনানত্তিক)। কিন্তু অন্য ভিক্ষুকে আদেশদানকারী ভিক্ষু অকল্পনীয় চীবর বা বস্তু গ্রহণের আপত্তি (অকপ্পিয় সমাদান দুক্কট) থেকে মুক্ত হন না। মৈথুন রাগের কারণে কায়সংসর্গ (শারীরিক স্পর্শ) হলে দুক্কট (দুষ্কৃত) আপত্তি হয়। জীবিত শরীরের ক্ষেত্রে যদি উল্লেখিত পথটি (অঙ্গটি) চামড়া ইত্যাদি অবশিষ্ট না রেখে সম্পূর্ণ কেটে ফেলা হয়, কিন্তু কেবল অঙ্গের আকৃতিটুকু দৃশ্যমান থাকে, সেখানে মৈথুন করার ইচ্ছায় নিজের অঙ্গে উৎপন্ন অক্ষত কায়প্রসাদযুক্ত (সংবেদনশীল) কোনো ফোঁড়া বা আঁচিল বা চামড়ার অংশ প্রবেশ করালেও পারাজিক আপত্তি হয়। কিন্তু নষ্ট কায়প্রসাদযুক্ত শুকনো ফোঁড়া, মৃত চামড়া বা লোম প্রবেশ করালে দুক্কট আপত্তি হয়। যদি অঙ্গের আকৃতিটুকুও অবশিষ্ট না রেখে সম্পূর্ণ পথটি উপড়ে ফেলা হয়, তবে সেখানে প্রচেষ্টার কারণে ক্ষত হিসেবে গণ্য করে থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) আপত্তি হয়। একইভাবে মানুষের চোখ, নাক, কান, মূত্রনালী বা ছুরি দিয়ে করা ক্ষতস্থানে, এবং হাতি, ঘোড়া ইত্যাদি পশুর মূত্রনালী, কোষ বা নাসারন্ধ্রে প্রবেশ করালে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। কিন্তু পশুদের চোখ, কান, নাক ও ক্ষতস্থানে, এবং সাপ, মাছ ইত্যাদির ক্ষুদ্র অঙ্গে যেখানে প্রবেশের মতো পর্যাপ্ত স্থান নেই, এবং সকলের বগল ইত্যাদি শরীরের অবশিষ্ট অংশে প্রবেশ করালে দুক্কট আপত্তি হয়। মৃতদেহের অঙ্গের ক্ষেত্রে, কুকুর ইত্যাদির দ্বারা অর্ধেক খাওয়া অবস্থা থেকে শুরু করে যতক্ষণ না তা পচে যায়, ততক্ষণ থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। পচে গেলে দুক্কট আপত্তি হয়। একইভাবে মুখ গোল বা হাঁ করে রাখলে স্পর্শ না করে অঙ্গ প্রবেশ করালে দুক্কট আপত্তি হয়। ঠোঁটের বাইরে বের হওয়া জিভে বা দাঁতে স্পর্শ করালে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। অঙ্গের বাইরে পড়ে থাকা মাংসপিণ্ডে প্রবেশ করালে দুক্কট আপত্তি হয়—এটিই এখানে আপত্তির প্রকারভেদ।


Ajānantassa asādiyantassa ummattakassa khittacittassa vedanāṭṭassa ādikammikānañca anāpatti. Ettha pana yo niddaṃ okkantattā parena katampi upakkamaṃ na jānāti, so ajānanto. Yo jānitvāpi na sādiyati, so asādiyanto. Yo pittavasena atekicchaṃ ummādaṃ patto, so ummattako. Yakkhehi katacittavikkhepo khittacitto. Dvinnampi ca etesaṃ aggisuvaṇṇagūthacandanādīsu samappavattibhāvena ajānanabhāvova pamāṇaṃ. Yo adhimattavedanāya āturattā kiñci na jānāti, so vedanāṭṭo. Yo tasmiṃ tasmiṃ vatthusmiṃ ādibhūto, so ādikammiko. Ayaṃ pana anāpatti. Catūsu vipattīsu sīlavipatti. Tassā dve aṅgāni sevanacittañca maggena maggapaṭipādanañcāti. Samuṭṭhānādito idaṃ sikkhāpadaṃ paṭhamapārājikasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti, imāni ca samuṭṭhānādīni nāma āpattiyā honti, na sikkhāpadassa. Vohārasukhatthaṃ pana sabbaṭṭhakathāsu sikkhāpadasīsena desanā āgatā, tasmā aññesupi evarūpesu ṭhānesu byañjane ādaraṃ akatvā adhippetameva gahetabbaṃ.

অজানন্ত (অজ্ঞাত ব্যক্তি), অসাদিয়ন্ত (অসম্মত ব্যক্তি), উন্মত্তক (পাগল), ক্ষিপ্তচিত্ত (বিক্ষিপ্তমনা), বেদনাগ্রস্ত এবং আদিকর্মিকদের (প্রথম লঙ্ঘনকারী) কোনো আপত্তি হয় না। এখানে, যে ব্যক্তি ঘুমিয়ে পড়ার কারণে অন্যের দ্বারা কৃত কোনো প্রচেষ্টাও জানতে পারে না, সে হলো ‘অজানন্ত’। যে ব্যক্তি জেনেও সহমত বা আস্বাদন করে না, সে হলো ‘অসাদিয়ন্ত’। পিত্তের প্রকোপে যে ব্যক্তি অচিকিৎসনীয় উন্মাদনা লাভ করেছে, সে হলো ‘উন্মত্তক’। যক্ষদের দ্বারা যার চিত্ত বিক্ষিপ্ত হয়েছে, সে হলো ‘ক্ষিপ্তচিত্ত’। এই উভয়ের ক্ষেত্রে আগুন ও সোনা, মল ও চন্দন ইত্যাদির প্রতি সমভাব থাকার কারণে তাদের অজ্ঞতাই হলো (উন্মাদনার) প্রমাণ। যে ব্যক্তি তীব্র বেদনায় কাতর হয়ে কিছুই জানতে পারে না, সে হলো ‘বেদনাগ্রস্ত’। যে ব্যক্তি সেই সেই বিষয়ে প্রথম লঙ্ঘনকারী, সে হলো ‘আদিকর্মিক’। এটিই হলো অনাপত্তি (আপত্তিহীনতা)। চার প্রকার বিপত্তির মধ্যে এটি ‘শীলবিপত্তি’। এর অঙ্গ দুটি—মৈথুন সেবনের চিত্ত এবং অঙ্গের দ্বারা অঙ্গে প্রবেশ করানো। সমুত্থান ইত্যাদির দিক থেকে এই শিক্ষাপদটি প্রথম পারাজিক সমুত্থানযুক্ত, ক্রিয়াশীল, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্র, কায়কর্ম, অকুশল চিত্তযুক্ত এবং দ্বি-বেদনাবিশিষ্ট। এই সমুত্থান ইত্যাদি আপত্তির ক্ষেত্রে প্রযোজ্য, শিক্ষাপদের ক্ষেত্রে নয়। কিন্তু ব্যবহারের সুবিধার জন্য সকল অট্ঠকথা বা টীকাগুলোতে শিক্ষাপদকে শিরোনাম করে দেশনা করা হয়েছে; তাই অন্যান্য অনুরূপ ক্ষেত্রেও শব্দের প্রতি অতিরিক্ত গুরুত্ব না দিয়ে কেবল অভিপ্রেত অর্থই গ্রহণ করা উচিত।


Atthañhi nātho saraṇaṃ avoca;

Na byañjanaṃ lokahito mahesī.

কেননা, জগতের হিতকারী মহর্ষি নাথ (বুদ্ধ) অর্থকেই শরণ বলেছেন, ব্যঞ্জনকে (শব্দ বা অক্ষরকে) নয়।


Tasmā akatvā ratimakkharesu;

Atthe niveseyya matiṃ mutīmāti.

অতএব, বুদ্ধিমান ব্যক্তি অক্ষরে (শব্দে) আসক্ত না হয়ে অর্থেই নিজের মতি (মনোযোগ) নিবেশ করবেন।


Paṭhamapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম পারাজিক বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Dutiyapārājikavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় পারাজিক বর্ণনা


Dutiye [Pg.115] gāmā vā araññāvāti ettha sabbopi ekakuṭikādibhedo parikkhitto vā aparikkhitto vā samanusso vā amanusso vā antamaso atirekacātumāsaniviṭṭho yo koci satthopi ‘‘gāmo’’ti veditabbo. Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ araññaṃ nāma. Tattha asammohatthaṃ gharaṃ gharūpacāro gāmo gāmūpacāroti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Nibbakosassa hi udakapatanaṭṭhānabbhantaraṃ gharaṃ nāma. Yaṃ pana dvāre ṭhito mātugāmo bhājanadhovanaudakaṃ chaḍḍeti, tassa patanaṭṭhānañca mātugāmeneva antogehe ṭhitena pakatiyā bahi khittassa suppassa vā saṃmuñjaniyā vā patanaṭṭhānañca gharassa purato dvīsu koṇesu sambandhitvā majjhe rukkhasūcidvāraṃ ṭhapetvā gorūpānaṃ pavesananivāraṇatthaṃ kataparikkhepo ca ayaṃ sabbopi gharūpacāro nāma. Yaṃ pana sabbantimaṃ gharaṃ hoti, tassa gharassa tādise gharūpacāre ṭhitassa thāmamajjhimassa purisassa yathā taruṇamanussā attano balaṃ dassento bāhuṃ pasāretvā leḍḍuṃ khipanti, evaṃ khittassa leḍḍussa patanaṭṭhānabbhantaraṃ gāmo nāma. Tato aññassa leḍḍupātassa abbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Patitassa pana leḍḍuno pavattitvā gataṭṭhānaṃ na gahetabbaṃ. Parikkhittassa pana gāmassa parikkhepoyeva gāmassa paricchedo, tassa sace dve indakhilā honti abbhantarime indakhile ṭhitassa leḍḍupātabbhantaraṃ gāmūpacāro nāma. Padabhājanepi (pārā. 92) hi imināva nayena attho veditabbo. Tattha yvāyaṃ aparikkhittassa gāmassa upacāro dassito, tassa vasena vikāle gāmappavesanādīsu āpatti paricchinditabbā. Iti imaṃ ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañca avasesaṃ imasmiṃ sikkhāpade araññaṃ nāma. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘gāmā vā araññāvā’’ti. Ye pana imesaṃ paricchedadassanatthaṃ gharagharūpacāragāmūpacārā vuttā, tatopi pārājikavatthuṃ avaharantassa pārājikaṃ hotiyeva.

দ্বিতীয় পারাজিক শিক্ষাপদে 'গ্রাম বা অরণ্য'—এই পাঠে, এক-কুটির (এক ঘর বিশিষ্ট) ইত্যাদি প্রকারভেদযুক্ত সমস্তই, প্রাচীর বা বেষ্টনী দ্বারা পরিবেষ্টিত হোক বা অবেষ্টিত হোক, জনবসতিপূর্ণ হোক বা জনশূন্য হোক, এমনকি অন্তত চার মাসের অধিক সময় ধরে অবস্থানকারী যেকোনো বণিকদলও (সার্থ) 'গ্রাম' বলে জানতে হবে। গ্রাম এবং গ্রামের উপচার (সীমান্তবর্তী এলাকা) বাদ দিয়ে অবশিষ্ট স্থানকে 'অরণ্য' বলা হয়। সেখানে বিভ্রান্তি দূর করার জন্য ঘর, ঘরের উপচার, গ্রাম এবং গ্রামের উপচার—এই বিভাজনটি জানা আবশ্যক। ছাদের কার্নিশ বা চালের জল পড়ার জায়গার ভেতরের অংশকে 'ঘর' বলা হয়। আর দরজায় দাঁড়িয়ে কোনো নারী পাত্র ধোয়ার জল যেখানে ফেলে, সেই জল পড়ার স্থান, অথবা ঘরের ভেতরে দাঁড়িয়ে কোনো নারী স্বাভাবিকভাবে বাইরে যে চালুনী (কুলো) বা ঝাড়ু ছুঁড়ে ফেলে, তার পড়ার স্থান, এবং ঘরের সামনে দুই কোণ সংযুক্ত করে মাঝখানে কাঠের খিলযুক্ত দরজা রেখে গবাদি পশুর প্রবেশ রোধ করার জন্য যে বেষ্টনী তৈরি করা হয়, এই সমস্ত স্থানকে 'ঘরের উপচার' বলা হয়। আর যে ঘরটি সবার শেষে (সীমান্তে) অবস্থিত, সেই ঘরের উপচারে দাঁড়িয়ে কোনো মাঝারি শক্তির পুরুষ, যেমন যুবকেরা নিজেদের শক্তি প্রদর্শনের জন্য হাত প্রসারিত করে ঢিল ছুঁড়ে মারে, সেভাবে ছুঁড়ে মারা ঢিল পড়ার ভেতরের স্থানকে 'গ্রাম' বলা হয়। সেই প্রথম ঢিল পড়ার স্থান থেকে দ্বিতীয়বার ঢিল ছুঁড়ে মারলে যেখানে পড়ে, তার ভেতরের অংশকে 'গ্রামের উপচার' বলা হয়। তবে ঢিলটি পড়ার পর গড়িয়ে যেখানে যায়, সেই স্থানটি গ্রহণ করা যাবে না। কিন্তু প্রাচীরবেষ্টিত গ্রামের ক্ষেত্রে সেই প্রাচীর বা বেষ্টনীই হলো গ্রামের সীমা। যদি তার দুটি ইন্দ্রখীল (দ্বারস্তম্ভ) থাকে, তবে ভেতরের ইন্দ্রখীলে দাঁড়িয়ে ঢিল ছুঁড়লে যেখানে পড়ে, তার ভেতরের অংশকে 'গ্রামের উপচার' বলা হয়। পদভাজনীতেও এই নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। সেখানে অবেষ্টিত গ্রামের যে উপচার দেখানো হয়েছে, তার ভিত্তিতে অসময়ে গ্রামে প্রবেশ ইত্যাদি শিক্ষাপদের আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। এভাবে এই গ্রাম ও গ্রামের উপচার বাদ দিয়ে অবশিষ্ট অংশকে এই শিক্ষাপদে 'অরণ্য' বলা হয়। 'গ্রাম বা অরণ্য'—এই কথাটি কেবল দেশনামাত্র। কিন্তু এদের সীমা দেখানোর জন্য যে ঘর, ঘরের উপচার, গ্রাম ও গ্রামের উপচার বলা হয়েছে, সেখান থেকেও পারাজিকের বস্তু চুরি করলে পারাজিক আপত্তিই হয়।


Adinnanti aññassa manussajātikassa santakaṃ. Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro, thenassa bhāvo theyyaṃ, avaharaṇacittassetaṃ nāmaṃ. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ, koṭṭhāsassetaṃ nāmaṃ ‘‘saññānidānā [Pg.116] hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu (su. ni. 880; mahāni. 109) viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ. Yo ca theyyasaṅkhātena ādiyati, so yasmā theyyacitto hoti, tasmā byañjanaṃ anādiyitvā atthameva dassetuṃ ‘‘theyyacitto avaharaṇacitto’’ti (pārā. 92) evamassa padabhājanaṃ vuttanti veditabbaṃ.

'অদত্ত' বলতে অন্য কোনো মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তির মালিকানাধীন সম্পত্তিকে বোঝায়। 'চুরির অভিপ্রায়ে'—এখানে 'থেন' (thena) মানে চোর, চোরের ভাব বা কাজ হলো 'থেয্য' (theyya - চুরি), এটি অপহরণের চিত্তের (চৌর্যচিত্তের) নাম। 'সংখা' (saṅkhā) এবং 'সংখাত' (saṅkhāta)—এই দুটি শব্দ অর্থের দিক থেকে এক, যেমন 'সংজ্ঞা-নিদানক প্রপঞ্চ-সংখা' ইত্যাদি বাক্যে এটি 'সমষ্টি' বা 'অংশ' (কোষ্ঠাস)-এর নাম। যা চুরি এবং যা সংখাত (সমষ্টি)—তা-ই 'থেয্যসংখাত', অর্থাৎ চুরির চিত্তের সমষ্টিরূপ একটি চিত্ত-কোষ্ঠাস (চিত্তের অংশ)—এই হলো অর্থ। এটি করণ কারকের অর্থে প্রথমা বিভক্তি, তাই অর্থগতভাবে একে 'থেয্যসংখাতেন' (চৌর্যচিত্তের দ্বারা) হিসেবে দেখতে হবে। আর যে ব্যক্তি চুরির অভিপ্রায়ে গ্রহণ করে, সে যেহেতু চৌর্যচিত্তযুক্ত হয়, তাই ব্যঞ্জনের (শব্দের) প্রতি গুরুত্ব না দিয়ে কেবল মূল অর্থটি প্রকাশ করার জন্য 'চৌর্যচিত্তযুক্ত, অপহরণচিত্তযুক্ত' এভাবে এর পদভাজনী বলা হয়েছে—এটি জানতে হবে।


Ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyya. Te pana avahārā pañca pañcakāni samodhānetvā sādhukaṃ sallakkhetabbā. Pañca pañcakāni nāma nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti. Tattha purimāni dve pañcakāni etasseva padassa padabhājane vuttānaṃ ‘‘ādiyeyya hareyya avahareyya iriyāpathaṃ vikopeyya ṭhānā cāveyyā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti. Tattha nānābhaṇḍapañcakaṃ saviññāṇakāviññāṇakavasena daṭṭhabbaṃ, itaraṃ saviññāṇakavaseneva. Kathaṃ? Ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa. Hareyyāti aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropeti, pārājikaṃ. Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘dehi me bhaṇḍa’’nti vuccamāno ‘‘nāhaṃ gaṇhāmī’’ti bhaṇati, dukkaṭaṃ. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, thullaccayaṃ. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, pārājikaṃ. Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘saha bhaṇḍahārakaṃ nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti, thullaccayaṃ. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Evaṃ tāva nānābhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. Sasāmikassa pana dāsassa vā tiracchānagatassa vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyanaharaṇaavaharaṇairiyāpathavikopanaṭhānācāvanavasena ekabhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ.

'গ্রহণ করবে' বলতে পঁচিশ প্রকার চুরির যেকোনো একটি উপায়ে হরণ করবে। সেই চুরির প্রকারগুলোকে পাঁচটি পঞ্চকে বিভক্ত করে ভালোভাবে মনে রাখতে হবে। পাঁচটি পঞ্চক হলো: নানাভাব-পঞ্চক (নানাভাণ্ডপঞ্চক), একভাণ্ডপঞ্চক, সাহস্তিকপঞ্চক, পূর্বপ্রয়োগপঞ্চক এবং থেয্যাপহারপঞ্চক (চৌর্য অপহরণ পঞ্চক)। তার মধ্যে প্রথম দুটি পঞ্চক এই পদেরই পদভাজনীতে উক্ত 'গ্রহণ করবে, হরণ করবে, অপহার করবে, ঈর্যাপথ বিকোপিত করবে, স্থানচ্যুত করবে'—এই পদগুলোর মাধ্যমে পাওয়া যায়। তার মধ্যে নানাভাব-পঞ্চককে সবিজ্ঞানক (সচেতন) ও অবিজ্ঞানক (অচেতন) দ্রব্যের ভিত্তিতে দেখতে হবে, আর অন্যটিকে (একভাণ্ডপঞ্চক) কেবল সবিজ্ঞানক দ্রব্যের ভিত্তিতে দেখতে হবে। কীভাবে? 'গ্রহণ করবে' বলতে—আরাম (বাগান) নিজের দাবি করে মামলা বা বিবাদ করে, এতে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। মালিকের মনে সংশয় সৃষ্টি করলে স্থূলচ্চয় আপত্তি হয়। মালিক যখন 'এটি আর আমার হবে না' ভেবে আশা ছেড়ে দেয়, তখন পারাজিক আপত্তি হয়। 'হরণ করবে' বলতে—অন্যের দ্রব্য হরণ করার সময় মাথায় বোঝা থাকা অবস্থায় চুরির উদ্দেশ্যে স্পর্শ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। নাড়া দিলে স্থূলচ্চয় আপত্তি হয়। কাঁধে নামালে পারাজিক আপত্তি হয়। 'অপহার করবে' বলতে—গচ্ছিত রাখা দ্রব্য সম্পর্কে 'আমার দ্রব্যটি দাও' বলা হলে 'আমি নিইনি' বলে অস্বীকার করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। মালিকের মনে সংশয় সৃষ্টি করলে স্থূলচ্চয় আপত্তি হয়। মালিক যখন 'এটি আর আমার হবে না' ভেবে আশা ছেড়ে দেয়, তখন পারাজিক আপত্তি হয়। 'ঈর্যাপথ বিকোপিত করবে' বলতে—'দ্রব্য বহনকারী ব্যক্তিসহ নিয়ে যাব' এই উদ্দেশ্যে প্রথম কদম বাড়ালে স্থূলচ্চয় আপত্তি হয়। দ্বিতীয় কদম বাড়ালে পারাজিক আপত্তি হয়। 'স্থানচ্যুত করবে' বলতে—স্থলে (ভূমিতে) রাখা দ্রব্য চুরির উদ্দেশ্যে স্পর্শ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। নাড়া দিলে স্থূলচ্চয় আপত্তি হয়। স্থান থেকে সরিয়ে দিলে পারাজিক আপত্তি হয়। এভাবে প্রথমে নানাভাব-পঞ্চক জানতে হবে। আর মালিকাধীন দাস বা তির্যকজাতীয় (পশু) প্রাণীর ক্ষেত্রে পূর্বোক্ত মামলা করা ইত্যাদি নিয়মে গ্রহণ, হরণ, অপহার, ঈর্যাপথ বিকোপন ও স্থানচ্যুতির মাধ্যমে একভাণ্ডপঞ্চক জানতে হবে।


Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ? Sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepoti. Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ [Pg.117] sahatthā avaharati. Āṇattiko nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Nissaggiyo nāma suṅkaghātakaparikappitokāsānaṃ anto ṭhatvā bahi pātanaṃ. Atthasādhako nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkoti, tadā taṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakatelaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati, hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Dhuranikkhepo pana ārāmābhiyogaupanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo. Tāvakālikabhaṇḍadeyyāni adentassāpi esevanayoti idaṃ sāhatthikapañcakaṃ.

সাহস্তিকপঞ্চক কোনটি? সাহস্তিক (স্বহস্তে চুরি), আজ্ঞপ্তিক (আদেশ দিয়ে চুরি), নৈসর্গিক (ছুঁড়ে ফেলে চুরি), অর্থসাধক (উদ্দেশ্য সাধনকারী চুরি) এবং ধুরনিক্ষেপ (আশা ত্যাগ করানো)। তার মধ্যে 'সাহস্তিক' হলো নিজের হাতে অন্যের দ্রব্য চুরি করা। 'আজ্ঞপ্তিক' হলো 'অমুকের দ্রব্য চুরি করো' বলে অন্যকে আদেশ দেওয়া। 'নৈসর্গিক' হলো শুল্ক ঘাঁটি বা পরিকল্পিত সীমানার ভেতরে দাঁড়িয়ে বাইরে ছুঁড়ে ফেলা। 'অর্থসাধক' হলো 'অমুকের দ্রব্য যখন পারবে, তখন চুরি করো' বলে অন্যকে আদেশ দেওয়া। সেখানে যদি অন্য ব্যক্তি কোনো বাধা ছাড়াই তা চুরি করে, তবে আদেশদাতার আদেশ দেওয়ার মুহূর্তেই পারাজিক আপত্তি হয়। অথবা অন্যের তেলের পাত্রে এক পাদ (এক সিকি) মূল্যের তেল শোষণ করতে পারে এমন জুতো ইত্যাদি ফেলে দিলে, তা হাত থেকে মুক্ত হওয়ার সাথে সাথেই পারাজিক আপত্তি হয়। আর 'ধুরনিক্ষেপ' আরামের (বাগানের) মালিকানা দাবি করে মামলা করা এবং গচ্ছিত রাখা দ্রব্যের মাধ্যমে জানতে হবে। সাময়িকভাবে ধার নেওয়া দ্রব্য ফেরত না দেওয়ার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। এটিই হলো সাহস্তিকপঞ্চক।


Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ? Pubbapayogo sahapayogo saṃvidhāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti. Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo. Ṭhānā cāvanavasena, khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo. Saṃvidhāvahāro nāma ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmā’’ti saṃvidahitvā saṃmantayitvā avaharaṇaṃ. Evaṃ saṃvidahitvā gatesu hi ekenāpi tasmiṃ bhaṇḍe ṭhānā cāvite sabbesaṃ avahārā honti. Saṅketakammaṃ nāma sañjānanakammaṃ. Sace hi purebhattādīsu yaṃkiñci kālaṃ paricchinditvā ‘‘asukasmiṃ kāle itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’ti vutto saṅketato apacchā apure taṃ avaharati, saṅketakārakassa saṅketakaraṇakkhaṇeyeva avahāro. Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikkhaṇādinimittakaraṇaṃ. Sace hi evaṃ katanimittato apacchā apure ‘‘yaṃ avaharā’’ti vutto, taṃ avaharati, nimittakārakassa nimittakaraṇakkhaṇeyeva avahāroti idaṃ pubbapayogapañcakaṃ.

পূর্বপ্রয়োগপঞ্চক কোনটি? পূর্বপ্রয়োগ, সহপ্রয়োগ, সংবিদাপহার (পরামর্শ করে চুরি), sanকেতকর্ম এবং নিমিত্তকর্ম। তার মধ্যে আদেশের মাধ্যমে 'পূর্বপ্রয়োগ' জানতে হবে। স্থানচ্যুতির মাধ্যমে এবং খুঁটি ইত্যাদি সরিয়ে জমি ইত্যাদি দখল করার মাধ্যমে 'সহপ্রয়োগ' জানতে হবে। 'সংবিদাপহার' হলো 'অমুক দ্রব্যটি আমরা চুরি করব' এভাবে পরিকল্পনা ও পরামর্শ করে চুরি করা। এভাবে পরিকল্পনা করে যাওয়ার পর যদি তাদের মধ্যে একজনও সেই দ্রব্যটি স্থানচ্যুত করে, তবে সবারই চুরির অপরাধ (পারাজিক) হয়। 'সংকেতকর্ম' হলো সংকেত বা সময় নির্ধারণের কাজ। যদি পূর্বাহ্ণ ইত্যাদির যেকোনো একটি সময় নির্ধারণ করে 'অমুক সময়ে এই নামের দ্রব্যটি চুরি করো' বলা হলে, সেই ব্যক্তি নির্ধারিত সময়ের আগে বা পরে না করে ঠিক সেই সময়েই তা চুরি করে, তবে সংকেতদাতার সংকেত দেওয়ার মুহূর্তেই চুরির অপরাধ হয়। 'নিমিত্তকর্ম' হলো সংকেত বা ধারণা দেওয়ার জন্য চোখ টেপা ইত্যাদি ইশারা করা। যদি এভাবে করা ইশারার আগে বা পরে না করে 'যা ইশারা করেছি তা চুরি করো' বলা হলে সে তা চুরি করে, তবে ইশারা প্রদানকারীর ইশারা করার মুহূর্তেই চুরির অপরাধ হয়। এটিই হলো পূর্বপ্রয়োগপঞ্চক।


Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ? Theyyāvahāro pasayhāvahāro parikappāvahāro paṭicchannāvahāro kusāvahāroti. Tattha yo sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, kūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāroti veditabbo. Yo pana pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayeneva adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro [Pg.118] pasayhāvahāroti veditabbo. Parikappetvā gahaṇaṃ pana parikappāvahāro nāma. So bhaṇḍokāsavasena duvidho. Tatrāyaṃ bhaṇḍaparikappo – sāṭakatthiko antogabbhaṃ pavisitvā ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmi, sace suttaṃ, na gaṇhissāmī’’ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti, tatra ce sāṭako hoti, uddhāreyeva pārājikaṃ. Suttaṃ ce hoti, rakkhati. Bahi nīharitvā muñcitvā ‘‘sutta’’nti ñatvā puna āharitvā ṭhapeti, rakkhatiyeva. ‘‘Sutta’’nti ñatvāpi ‘‘yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabba’’nti gacchati, padavārena kāretabbo. Bhūmiyaṃ ṭhapetvā gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Coro coro’’ti anubandho chaṭṭetvā palāyati, rakkhati. Sāmikā disvā gaṇhanti, rakkhati yeva. Añño ce koci gaṇhāti, bhaṇḍadeyyaṃ. Sāmikesu nivattesu sayaṃ disvā paṃsukūlasaññāya ‘‘pagevetaṃ mayā gahitaṃ, mama dāni santaka’’nti gaṇhantassāpi bhaṇḍadeyyameva. Tattha yvāyaṃ ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’tiādinā nayena pavatto parikappo, ayaṃ bhaṇḍaparikappo nāma.

থেয্যাপহারপঞ্চক (চৌর্য অপহরণ পঞ্চক) কোনটি? থেয্যাপহার (গোপনে চুরি), প্রসহ্যাপহার (বলপূর্বক চুরি), পরিকল্পাপহার (পরিকল্পনা করে চুরি), প্রতিচ্ছন্ন্যাপহার (লুকিয়ে চুরি) এবং কুশাপহার (লটারি বা কুশ কাঠি বদলে চুরি)। তার মধ্যে যে ব্যক্তি সিঁধ কেটে বা দেওয়াল ভেঙে অদৃশ্য থেকে চুরি করে, অথবা জاليةতি পরিমাপক (ভুয়া বাটখারা) ও জাল মুদ্রা ইত্যাদির মাধ্যমে প্রতারণা করে গ্রহণ করে, তার এই ধরনের গ্রহণকে 'থেয্যাপহার' (গোপনে চুরি) বলে জানতে হবে। আর যে ব্যক্তি ডাকাত ইত্যাদির মতো বলপূর্বক অন্যের সম্পত্তি কেড়ে নেয়, অথবা রাজকর্মচারী ইত্যাদির মতো নিজের প্রাপ্য করের চেয়ে পূর্বোক্ত উপায়ে অতিরিক্ত কর আদায় করে, তার এই ধরনের গ্রহণকে 'প্রসহ্যাপহার' (বলপূর্বক চুরি) বলে জানতে হবে। আর পরিকল্পনা বা অনুমান করে গ্রহণ করাকে 'পরিকল্পাপহার' বলা হয়। তা দ্রব্য ও স্থানের ভেদে দুই প্রকার। তার মধ্যে এটি হলো দ্রব্য-পরিকল্পনা (ভাণ্ডপরিকল্প)— বস্ত্রের প্রয়োজন এমন কোনো ব্যক্তি ঘরের ভেতরে প্রবেশ করে 'যদি বস্ত্র হয় তবে নেব, আর যদি সুতো হয় তবে নেব না' এভাবে পরিকল্পনা করে অন্ধকারে থলি বা ঝুলি স্পর্শ করে বা গ্রহণ করে, সেখানে যদি বস্ত্র থাকে, তবে তা মাটি থেকে তোলার সাথে সাথেই পারাজিক আপত্তি হয়। যদি সুতো থাকে, তবে পারাজিক থেকে রক্ষা পায়। বাইরে এনে খুলে 'সুতো' বলে জানতে পেরে পুনরায় এনে রেখে দিলে, পারাজিক থেকে রক্ষা পায়। 'সুতো' বলে জানার পরও 'যা পেয়েছি তা-ই নিয়ে যাব' ভেবে চলে গেলে, প্রতি কদমের জন্য আপত্তি নির্ধারণ করতে হবে। মাটিতে রেখে পুনরায় গ্রহণ করলে, মাটি থেকে তোলার সাথে সাথেই পারাজিক আপত্তি হয়। 'চোর চোর' বলে তাড়া করা হলে ফেলে রেখে পালিয়ে গেলে, পারাজিক থেকে রক্ষা পায়। মালিকেরা দেখে তা নিয়ে গেলে, পারাজিক থেকে রক্ষা পায়। অন্য কেউ যদি তা নিয়ে যায়, তবে দ্রব্যের মূল্য পরিশোধ করতে হবে (ভাণ্ডদেয়)। মালিকেরা ফিরে যাওয়ার পর নিজে দেখে পাংশুকুল (পরিত্যক্ত) মনে করে 'এটি তো আমি আগেই নিয়েছিলাম, এখন এটি আমারই সম্পত্তি' ভেবে গ্রহণ করলেও দ্রব্যের মূল্য পরিশোধ করতে হবে। সেখানে 'যদি বস্ত্র হয় তবে নেব' ইত্যাদি উপায়ে যে পরিকল্পনা করা হয়, তাকে 'দ্রব্য-পরিকল্পনা' (ভাণ্ডপরিকল্প) বলা হয়।


Okāsaparikappo pana evaṃ veditabbo – ekacco pana parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyaṃ bhaṇḍaṃ disvā gabbhadvārapamukhaheṭṭhāpāsādadvārakoṭṭhakarukkhamūlādivasena paricchedaṃ katvā ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi, no ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti, tassa taṃ ādāya parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte avahāro hoti. Iti yvāyaṃ vuttanayeneva pavatto parikappo, ayaṃ okāsaparikappo nāma. Evamimesaṃ dvinnampi parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro ‘‘parikappāvahāro’’ti veditabbo.

ওকাশপরিকল্প (স্থান নির্ধারণপূর্বক চুরির পরিকল্পনা) এভাবে জানতে হবে—কোনো কোনো ভিক্ষু অন্যের পরিবেণ (আবাসস্থল) ইত্যাদিতে প্রবেশ করে কোনো লোভনীয় বস্তু দেখে ঘরের দরজা, বারান্দা, প্রাসাদের নিচের তলা, ফটক, বৃক্ষমূল ইত্যাদির মাধ্যমে সীমা নির্ধারণ করে এবং এভাবে পরিকল্পনা করে, 'যদি তারা আমাকে এই সীমানার মধ্যে দেখে ফেলে, তবে দেখার ইচ্ছায় সেটি নিয়ে ঘুরে বেড়ানোর মতো করে ফেরত দিয়ে দেব; আর যদি না দেখে, তবে নিয়ে যাব।' তার সেই বস্তু নিয়ে কল্পিত সীমানা অতিক্রম করার মাত্রই চুরি (অবহার) সংঘটিত হয়। এভাবে উক্ত নিয়মে যে পরিকল্পনা করা হয়, তাকে 'ওকাশপরিকল্প' বলা হয়। এভাবে এই উভয় প্রকার পরিকল্পনার মাধ্যমে যে চুরি করে, তার সেই চুরিকে 'পরিকল্প-অবহার' (পরিকল্পনাপূর্বক চুরি) বলে জানতে হবে।


Paṭicchādetvā pana avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro nāma. So evaṃ veditabbo – yo bhikkhu uyyānādīsu paresaṃ omuñcitvā ṭhapitaaṅgulimuddikādīni disvā ‘‘pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti, tassa ettāvatā uddhāro natthīti na tāva avahāro hoti[Pg.119]. Yadā pana sāmikā vicinantā apassitvā ‘‘sve jānissāmā’’ti sālayāva gatā honti, athassa taṃ uddharato uddhāre avahāro. Paṭicchannakāleyeva ‘‘etaṃ mama santaka’’nti sakasaññāya vā ‘‘gatā dāni te, chaṭṭitabhaṇḍaṃ ida’’nti paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantassa pana bhaṇḍadeyyaṃ. Tesu dutiyatatiyadivase āgantvā vicinitvā adisvā dhuranikkhepaṃ katvā gatesupi gahitaṃ bhaṇḍadeyyameva. Pacchā ñatvā codiyamānassa adadato sāmikānaṃ dhuranikkhepe avahāro hoti. Kasmā? Yasmā tassa payogena tehi na diṭṭhaṃ. Yo pana tathārūpaṃ bhaṇḍaṃ yathāṭhāne ṭhitaṃyeva appaṭicchādetvā theyyacitto pādena akkamitvā kaddame vā vālukāya vā paveseti, tassa pavesitamatteyeva avahāro.

লুকিয়ে বা ঢেকে রেখে চুরি করাকে 'পটিচ্ছন্ন-অবহার' (লুক্কায়িত চুরি) বলা হয়। তা এভাবে জানতে হবে—যে ভিক্ষু উদ্যান ইত্যাদিতে অন্যের খুলে রাখা আংটি ইত্যাদি দেখে 'পরে নেব' এই ভেবে ধুলোবালি বা পাতা দিয়ে ঢেকে রাখে, তার এই ঢেকে রাখার দ্বারা স্থানচ্যুতি (উদ্ধার) না হওয়ায় তখন পর্যন্ত চুরি সংঘটিত হয় না। কিন্তু যখন মালিকেরা খোঁজাখুঁজি করে না পেয়ে 'আগামীকাল দেখব' বলে আসক্তিসহ চলে যায়, তখন তার সেই বস্তু তুলে নেওয়ার সময় স্থানচ্যুতির কারণে চুরি সংঘটিত হয়। ঢেকে রাখার সময়েই 'এটি আমার জিনিস' এই স্বকীয় সংজ্ঞায় (ভুল ধারণায়) অথবা 'তারা চলে গেছে, এটি পরিত্যক্ত বস্তু' এই পাংশুকুল সংজ্ঞায় গ্রহণ করলে তা 'ভণ্ডদেয়' (ফেরতযোগ্য বস্তু) হয়। তারা দ্বিতীয় বা третий দিনে এসে খোঁজাখুঁজি করে না পেয়ে আশা ছেড়ে দিয়ে (ধুরনিক্ষেপ করে) চলে গেলেও গৃহীত বস্তুটি ভণ্ডদেয়-ই থাকে। পরে জানতে পেরে অভিযুক্ত করার পর যদি সে ফেরত না দেয়, তবে মালিকদের আশা ছেড়ে দেওয়ার মুহূর্তে চুরি সংঘটিত হয়। কেন? যেহেতু তার প্রচেষ্টার (লুকিয়ে রাখার) কারণে তারা তা দেখতে পায়নি। কিন্তু যে ভিক্ষু সেই ধরনের বস্তুকে যথাস্থানে থাকা অবস্থাতেই না ঢেকে, চুরির উদ্দেশ্যে পা দিয়ে চেপে কাদা বা বালির ভেতর ঢুকিয়ে দেয়, তার সেই ঢুকিয়ে দেওয়ার মাত্রই চুরি সংঘটিত হয়।


Kusaṃ saṅkāmetvā pana avaharaṇaṃ kusāvahāro nāma. Sopi evaṃ veditabbo – yo bhikkhu vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃkiñci kusaṃ pātetvā cīvare bhājīyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ appagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā agghena parassa koṭṭhāsaṃ haritukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusaṃ parassa koṭṭhāse pātetukāmatāya uddharati, rakkhati tāva. Parassa koṭṭhāse pātite rakkhateva. Yadā pana tasmiṃ patite parassa koṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, uddhatamatte avahāro. Sace paṭhamataraṃ parakoṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati, pātanepi rakkhati, attano koṭṭhāsato pana attano kusaṃ uddharato uddhāreyeva rakkhati, taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte avahāro. Ayaṃ kusāvahāro. Iti yaṃ vuttaṃ ‘‘ādiyeyyāti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññataravasena hareyyā’’ti, tassattho pakāsito hoti.

কুশ (চিহ্ন বা লটারি) স্থানান্তর করে চুরি করাকে 'কুশাবহার' বলা হয়। তাও এভাবে জানতে হবে—যে ভিক্ষু বাঁশের বাখারি বা তালপাতা দিয়ে তৈরি চিহ্নিত যেকোনো কুশ (লটারি) ফেলে চীবর বণ্টন করার সময় নিজের অংশের কাছে থাকা কম মূল্যের, বেশি মূল্যের বা সমমূল্যের অন্যের অংশটি নেওয়ার ইচ্ছায় নিজের অংশে পড়া কুশটি অন্যের অংশে ফেলার উদ্দেশ্যে তুলে নেয়, তখন পর্যন্ত সে পারাজিকা থেকে রক্ষা পায়। অন্যের অংশে ফেলার পরও সে রক্ষা পায়। কিন্তু যখন সেটি পড়ার পর অন্যের অংশ থেকে অন্যের কুশটি তুলে নেয়, তখন তোলার মাত্রই চুরি সংঘটিত হয়। যদি সে প্রথমে অন্যের অংশ থেকে অন্যের কুশটি নিজের অংশে ফেলার উদ্দেশ্যে তুলে নেয়, তবে তোলার সময়ও সে রক্ষা পায়, ফেলার সময়ও রক্ষা পায়। কিন্তু নিজের অংশ থেকে নিজের কুশটি তোলার সময় সে রক্ষা পায়; তা তুলে নিয়ে অন্যের অংশে ফেলার সময় হাত থেকে মুক্ত হওয়ার মাত্রই চুরি সংঘটিত হয়। এটিই কুশাবহার। এভাবে যা বলা হয়েছে—'গ্রহণ করবে অর্থাৎ পঁচিশ প্রকার চুরির যেকোনো একটি উপায়ে হরণ করবে', তার অর্থ প্রকাশ করা হলো।


Yathārūpeti yādise. Adinnādāneti adinnassa parasantakassa gahaṇe. Rājānotiidaṃ bimbisāraṃyeva sandhāya vuttaṃ, aññe pana tathā kareyyuṃ vā na kareyyuṃ vāti te nappamāṇaṃ. Haneyyuṃ vāti hatthādīhi vā potheyyuṃ, satthena vā chindeyyuṃ. Bandheyyuṃ vāti rajjubandhanādīhi [Pg.120] bandheyyuṃ vā. Pabbājeyyuṃ vāti nīhareyyuṃ vā. Corosi bālosi mūḷhosi thenosīti imehi vacanehi paribhāseyyuṃ. Kīdisassa pana adinnassa ādāne rājāno evaṃ karonti? Pādassa vā pādārahassa vā. Tathārūpaṃ bhikkhu adinnaṃ ādiyamānoti tādisaṃ bhikkhu porāṇakassa kahāpaṇassa pādaṃ vā pādārahaṃ vā bhaṇḍaṃ adinnaṃ bhūmiādīsu yattha katthaci ṭhitaṃ yaṃkiñci sajīvanijjīvaṃ vuttappakārānaṃ avahārānaṃ yena kenaci avahārena avaharanto pārājiko hoti, ko pana vādo tato atirekatarasminti.

'যথারূপ' বলতে যে প্রকারের। 'অদিন্নাদান' বলতে না দেওয়া অন্যের সম্পত্তি গ্রহণ করাকে বোঝায়। 'রাজাগণ' বলতে এখানে রাজা বিম্বিসারকে উদ্দেশ্য করেই বলা হয়েছে; অন্য রাজারা সেরূপ করতেও পারে বা নাও করতে পারে, তাই তারা এখানে প্রমাণ বা বিবেচ্য নয়। 'বধ করবে' বলতে হাত ইত্যাদি দিয়ে আঘাত করতে পারে অথবা অস্ত্র দিয়ে কেটে ফেলতে পারে। 'বন্ধন করবে' বলতে দড়ি ইত্যাদি দিয়ে বেঁধে রাখতে পারে। 'নির্বাসিত করবে' বলতে তাড়িয়ে দিতে পারে। 'তুমি চোর, তুমি মূর্খ, তুমি বিভ্রান্ত, তুমি তস্কর' ইত্যাদি বাক্যে তিরস্কার করতে পারে। কেমন না-দেওয়া বস্তু গ্রহণ করলে রাজারা এরূপ করেন? এক পাদ (এক সিকি) বা এক পাদ মূল্যের বস্তু। 'ভিক্ষু সেই রূপ না-দেওয়া বস্তু গ্রহণ করলে' বলতে—সেই ভিক্ষু প্রাচীন কহা পণের এক পাদ বা এক পাদ মূল্যের না-দেওয়া বস্তু, যা ভূমি ইত্যাদির যেকোনো স্থানে অবস্থিত, সজীব বা নির্জীব যেকোনো বস্তু, উক্ত প্রকারের চুরিসমূহের যেকোনো উপায়ে চুরি করলে পারাজিকা হয়; তাহলে এর চেয়ে বেশি মূল্যের বস্তুর ক্ষেত্রে আর বলার কী থাকে!


Rājagahe dhaniyattheraṃ ārabbha rañño dārūni adinnaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘gāmā vā araññā vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, haraṇatthāya gamanādike pubbappayoge dukkaṭaṃ, āmasane dukkaṭaṃ, pārājikavatthuno phandāpane thullaccayaṃ. Ādiyantassa māsake vā ūnamāsake vā dukkaṭaṃ, atirekamāsake vā ūnapañcamāsake vā thullaccayaṃ, pañcamāsake vā atirekapañcamāsake vā pārājikaṃ. Sabbattha gahaṇakālavasena ca gahaṇadesavasena ca paribhogabhājanaparivattanādīhi ca parihīnāparihīnavasena vinicchayo veditabbo. Sakasaññissa, vissāsaggāhe, tāvakālike, petapariggahe, tiracchānagatapariggahe, paṃsukūlasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, aññassa manussajātikassa vasena parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, garuparikkhāro, theyyacittaṃ, vuttappakārānaṃ avahārānaṃ vasena avaharaṇañcāti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

রাজগৃহে ধনিয় স্থবিরকে কেন্দ্র করে রাজার কাঠ না-দেওয়া অবস্থায় গ্রহণ করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'গ্রাম থেকে বা অরণ্য থেকে' এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি (পরবর্তী সংযোজন), সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি (ভিক্ষু ও ভিক্ষুণী উভয়ের জন্য প্রযোজ্য) এবং সানত্তিক (আদেশ দেওয়ার মাধ্যমেও সংঘটিত হয়)। হরণের উদ্দেশ্যে গমন ইত্যাদি পূর্বপ্রয়োগে দুষ্কৃত (দুক্কট) অপরাধ হয়, স্পর্শ করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়, পারাজিকাযোগ্য বস্তুকে নাড়া দিলে স্থূলাত্যয় (থুল্লচ্চয়) অপরাধ হয়। গ্রহণকারীর এক মাসক বা এক মাসকের কম মূল্যের বস্তুর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত অপরাধ হয়; এক মাসকের বেশি কিন্তু পাঁচ মাসকের কম মূল্যের বস্তুর ক্ষেত্রে স্থূলাত্যয় অপরাধ হয়; পাঁচ মাসক বা পাঁচ মাসকের বেশি মূল্যের বস্তুর ক্ষেত্রে পারাজিকা হয়। সর্বত্র গ্রহণের সময় অনুসারে, গ্রহণের স্থান অনুসারে এবং ব্যবহার, পাত্র পরিবর্তন ইত্যাদির কারণে মূল্য হ্রাস-বৃদ্ধির ভিত্তিতে বিচার করতে হবে। নিজের বস্তু মনে করলে, বিশ্বাসের ভিত্তিতে গ্রহণ করলে, সাময়িকভাবে ধার নিলে, প্রেতদের অধিকৃত বস্তু হলে, তির্যক প্রাণীদের অধিকৃত বস্তু হলে, পাংশুকুল মনে করলে এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। শীলবিপত্তি, অন্য মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তির অধিকৃত বস্তু হওয়া, অন্যের অধিকৃত বস্তু বলে ধারণা থাকা, গুরুপরিক্ষার (ভারী বা মূল্যবান বস্তু, অর্থাৎ এক পাদ বা তদূর্ধ্ব মূল্যের বস্তু), চুরির চিত্ত এবং উক্ত প্রকারের চুরির মাধ্যমে হরণ করা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। এটি অদিন্নাদান-সমুত্থান, ক্রিয়া (করণীয় লঙ্ঘন), সংজ্ঞাবিমোক্ষ (ভুল ধারণায় মুক্তি), সচিত্তক (সচেতন মনের কাজ), লোকবদ্য (সামাজিকভাবে নিন্দনীয়), কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত শিক্ষাপদ।


Dutiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় পারাজিকা বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Tatiyapārājikavaṇṇanā

৩. তৃতীয় পারাজিকা বর্ণনা


Tatiye sañciccāti saṃcetetvā saddhiṃ cetetvā. ‘‘Pāṇo’’tisaññāya saddhiṃyeva ‘‘vadhāmi na’’nti vadhakacetanāya cetetvā pakappetvā. Manussaviggahanti kalalato paṭṭhāya jīvamānakamanussajātikasarīraṃ. Jīvitā [Pg.121] voropeyyāti kalalakālepi tāpanamaddanehi vā bhesajjasampadānena vā tato vā uddhampi tadanurūpena upakkamena jīvitā viyojeyya. Imassa panatthassa āvibhāvatthaṃ pāṇo veditabbo, pāṇātipāto veditabbo, pāṇātipātī veditabbo, pāṇātipātassa payogo veditabbo. Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Pāṇātipātoti yāya cetanāya jīvitindriyupacchedakapayogaṃ samuṭṭhāpeti, sā cetanā. Pāṇātipātīti vuttacetanāya samaṅgipuggalo. Pāṇātipātassa payogoti pāṇātipātassa cha payogā sāhatthiko nissaggiyo āṇattiko thāvaro vijjāmayo iddhimayoti. Tattha sāhatthikoti sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ. Nissaggiyoti dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā ususattiyantapāsāṇādīnaṃ nissajjanaṃ. Tattha ekeko uddissānuddissabhedato duvidho. Tattha uddissake yaṃ uddissa paharati, tasseva maraṇena kammabaddho. ‘‘Yo koci maratū’’ti evaṃ anuddissake pahārappaccayā yassa kassaci maraṇena kammabaddho. Ubhayatthāpi ca paharitamatte vā maratu, pacchā vā teneva rogena, paharitakkhaṇeyeva kammabaddho. Āṇattikoti ‘‘asukaṃ nāma mārehī’’ti aññaṃ āṇāpentassa āṇāpanaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'সঞ্চিৎচ' (সঞ্চিন্ত্য) বলতে চিন্তা করে, চেতনার সাথে যুক্ত হয়ে। 'প্রাণী' এই সংজ্ঞার সাথেই 'তাকে হত্যা করব' এই বধক চেতনায় চিন্তা করে ও পরিকল্পনা করে। 'মনুষ্যবিগ্রহ' বলতে কলল (গর্ভধারণের প্রথম পর্যায়) থেকে শুরু করে জীবিত মনুষ্যজাতীয় শরীরকে বোঝায়। 'জীবন থেকে বঞ্চিত করবে' বলতে কলল অবস্থায়ও উত্তাপ দেওয়া, মর্দন করা বা গর্ভপাতক ওষুধ প্রয়োগের মাধ্যমে অথবা তার পরবর্তী সময়েও তদনুরূপ উপায়ের দ্বারা জীবনেন্দ্রিয় থেকে বিচ্ছিন্ন করা। এই অর্থটি স্পষ্ট করার জন্য প্রাণ, প্রাণাতিপাত, প্রাণাতিপাতী এবং প্রাণাতিপাতের প্রয়োগ জানতে হবে। সেখানে 'প্রাণ' বলতে ব্যবহারিক অর্থে সত্ত্ব (প্রাণী) এবং পরমার্থ অর্থে জীবনেন্দ্রিয়। 'প্রাণাতিপাত' বলতে যে চেতনার দ্বারা জীবনেন্দ্রিয় উচ্ছেদকারী প্রয়োগ (প্রচেষ্টা) সমুত্থিত হয়, সেই চেতনা. 'প্রাণাতিপাতী' বলতে উক্ত চেতনাযুক্ত ব্যক্তি। 'প্রাণাতিপাতের প্রয়োগ' বলতে প্রাণাতিপাতের ছয়টি প্রয়োগ—সাহস্তিক (নিজ হাতে), নিসর্গিক (নিক্ষেপ করে), আনত্তিক (আদেশ দিয়ে), স্থাবর (স্থায়ী ফাঁদ বা গর্ত তৈরি করে), বিদ্যাময় (মন্ত্র দ্বারা) এবং ঋদ্ধিময় (ঋদ্ধি বা অলৌকিক শক্তি দ্বারা)। সেখানে 'সাহস্তিক' বলতে নিজে হত্যা করার জন্য শরীর দিয়ে অথবা শরীরের সাথে যুক্ত কোনো বস্তু দিয়ে আঘাত করা। 'নিসর্গিক' বলতে দূরে অবস্থিত কাউকে হত্যা করার উদ্দেশ্যে শরীর দিয়ে অথবা শরীরের সাথে যুক্ত বস্তুর দ্বারা তীর, বল্লম, যন্ত্রচালিত পাথর ইত্যাদি নিক্ষেপ করা। সেখানে প্রতিটি প্রয়োগ উদ্দেশ্যমূলক (উদ্দিষ্ট) ও উদ্দেশ্যহীন (অনুদ্ধিষ্ট) ভেদে দুই প্রকার। সেখানে উদ্দেশ্যমূলক প্রয়োগে যাকে উদ্দেশ্য করে আঘাত করা হয়, কেবল তারই মৃত্যুর দ্বারা কর্মের বন্ধন (অপরাধ) ঘটে। 'যে কেউ মারা যাক' এভাবে উদ্দেশ্যহীন প্রয়োগে আঘাতের কারণে যেকোনো ব্যক্তির মৃত্যুর দ্বারা কর্মের বন্ধন ঘটে। উভয় ক্ষেত্রেই আঘাত করার মাত্রই মারা যাক অথবা পরে সেই আঘাতজনিত রোগের কারণে মারা যাক, আঘাত করার ক্ষণেই কর্মের বন্ধন ঘটে। 'আনত্তিক' বলতে 'অমুককে হত্যা করো' এভাবে অন্যকে আদেশ দানকারীর আদেশ দেওয়া।


Tattha –

সেখানে—


Vatthu kālo ca okāso, āvudhaṃ iriyāpatho;

Kriyāvisesoti ime, cha āṇatti niyāmakā.

বস্তু (ব্যক্তি), কাল, স্থান, আয়ুধ (অস্ত্র), ঈর্যাপথ এবং ক্রিয়াবিশেষ—এই ছয়টি হলো আদেশের নিয়ামক (সীমা নির্ধারণকারী)।


Tattha vatthūti puggalo. Yañhi puggalaṃ ‘‘mārehī’’ti āṇatto sace tameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha aññaṃ māreti, taṃmaññamāno vā aññaṃ māreti, āṇāpako muccati. ‘‘Imaṃ mārehī’’ti āṇatte pana āṇāpakassa dukkaṭaṃ. Kāloti purebhattādikālo. Sace hi ‘‘purebhattaṃ mārehī’’ti āṇatto purebhattameva māreti, āṇāpakassa āpatti. Atha yaṃ purebhattaṃ niyāmitaṃ, tato pacchā vā pure vā māreti, āṇāpako muccati. Iminā nayena sabbattha vinicchayo veditabbo. Thāvaroti asaṃhārimena upakaraṇena māretukāmassa [Pg.122] opātakkhaṇanaṃ apassenasaṃvidhānaṃ asiādīnaṃ upanikkhipanaṃ taḷākādīsu visasampayojanaṃ rūpūpahārotievamādi. Vuttanayeneva cetthāpi uddissānuddissabhedo veditabbo. Vijjāmayoti māraṇatthaṃ vijjāparijappanaṃ. Iddhimayoti kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ.

সেখানে 'বস্তু' বলতে ব্যক্তি। কারণ যে ব্যক্তিকে 'হত্যা করো' বলে আদেশ দেওয়া হয়েছে, যদি সে তাকেই হত্যা করে, তবে আদেশদাতার আপত্তি (অপরাধ) হয়। কিন্তু যদি অন্য কাউকে হত্যা করে, অথবা তাকে মনে করে অন্য কাউকে হত্যা করে, তবে আদেশদাতা মুক্ত হয়। কিন্তু 'একে হত্যা করো' বলে আদেশ দেওয়ার কারণে আদেশদাতার দুষ্কৃত অপরাধ হয়। 'কাল' বলতে পূর্বাহ্ণ (ভোজনের পূর্বের সময়) ইত্যাদি কাল। যদি 'পূর্বাহ্ণে হত্যা করো' বলে আদেশপ্রাপ্ত ব্যক্তি পূর্বাহ্ণেই হত্যা করে, তবে আদেশদাতার আপত্তি হয়। কিন্তু যে পূর্বাহ্ণ নির্ধারিত করা হয়েছে, তার পরে বা আগে যদি হত্যা করে, তবে আদেশদাতা মুক্ত হয়। এই নিয়মে সর্বত্র বিচার করতে হবে। 'স্থাবর' বলতে স্থানান্তর অযোগ্য উপকরণের দ্বারা হত্যা করতে ইচ্ছুক ব্যক্তির গর্ত খনন করা, হেলান দেওয়ার জায়গা প্রস্তুত করা, তলোয়ার ইত্যাদি কাছে রেখে দেওয়া, দীঘি ইত্যাদিতে বিষ প্রয়োগ করা, রূপের প্রদর্শন করা ইত্যাদি। এখানেও উক্ত নিয়মেই উদ্দেশ্যমূলক ও উদ্দেশ্যহীন ভেদ জানতে হবে। 'বিদ্যাময়' বলতে হত্যার উদ্দেশ্যে মন্ত্র জপ করা। 'ঋদ্ধিময়' বলতে কর্মবিপাকজাত ঋদ্ধির প্রয়োগ করা।


Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyāti ettha haratīti hārakaṃ, kiṃ harati? Jīvitaṃ. Atha vā haritabbanti hārakaṃ, upanikkhipitabbanti attho. Satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ. Assāti manussaviggahassa. Pariyeseyyāti yathā labhati, tathā kareyya, upanikkhipeyyāti attho. Etena thāvarapayogaṃ dasseti. Itarathā hi pariyiṭṭhimatteyeva pārājiko bhaveyya, na cetaṃ yuttaṃ. Padabhājane panassa byañjanaṃ anādiyitvā yaṃ ettha thāvarapayogasaṅgahitaṃ satthaṃ, tadeva dassetuṃ ‘‘asiṃ vā’’tiādi vuttaṃ. Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyyāti vācāya vā tālapaṇṇādīsu likhitvā vā ‘‘yo evaṃ marati, so dhanaṃ vā labhatī’’tiādinā nayena maraṇe guṇaṃ pakāseyya. Etena yathā ‘‘adinnādāne ādiyeyyā’’ti vuttattā pariyāyakathāya muccati, nayidha, evaṃ ‘‘saṃvaṇṇeyyā’’ti vacanato pana idha pariyāyakathāyapi na muccatīti ayamattho veditabbo. Maraṇāya vā samādapeyyāti ‘‘satthaṃ vā āharā’’tiādinā (pārā. 172) nayena maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya. Etena āṇattikappayogaṃ dasseti. Ambho purisāti ālapanametaṃ. Kiṃ tuyhiminātiādi saṃvaṇṇanākāranidassanaṃ. Iti cittamanoti iti citto iti mano. ‘‘Mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇacitto maraṇamanoti attho. Ettha ca ‘‘mano’’tiidaṃ cittassa atthadīpanatthaṃ vuttaṃ. Tenevassa padabhājane ‘‘yaṃ cittaṃ taṃ mano’’ti (pārā. 172) āha. Cittasaṅkappoti vicittasaṅkappo. Etthāpi iti-saddo āharitabbo. ‘‘Saṅkappo’’ti ca saṃvidahanamattassetaṃ nāmaṃ, na vitakkasseva. Tañca saṃvidahanaṃ imasmiṃ atthe saññācetanādhippāyehi saṅgahaṃ gacchati, tasmā ‘‘iti cittasaṅkappo’’ti ‘‘mataṃ te jīvitā seyyo’’tiettha vuttamaraṇasaññī maraṇacetano maraṇādhippāyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Padabhājanepi hi ayameva nayo dassito[Pg.123]. Etena maraṇacittādīhi vinā ‘‘ekāhaṃ jīvitaṃ seyyo, vīriyamārabhato daḷha’’ntiādinā (dha. pa. 112) nayena dhammaṃ bhāsantassa saṃvaṇṇanā nāma na hotīti dasseti. Anekapariyāyenāti nānappakārena uccāvacena kāraṇena. Puna maraṇavaṇṇantiādi nigamanavacanaṃ. Pārājiko hotīti taṅkhaṇūpapannampi manussaviggahaṃ vuttanayena jīvitā voropento pārājiko hotīti.

"Satthahārakaṃ vāssa pariyeseyya"- এখানে 'হারক' (hāraka) মানে যা হরণ করে (harati)। কী হরণ করে? জীবন (jīvitaṃ)। অথবা 'হারক' মানে যা হরণ করার যোগ্য বা কাছে রাখার যোগ্য (haritabbaṃ/upanikkhipitabbaṃ)। যা অস্ত্র এবং জীবন হরণকারী বা কাছে রাখার যোগ্য, তা-ই 'শস্ত্রহারক' (satthahāraka)। "Assa" বলতে মানুষের শরীরের (manussaviggahassa)। "Pariyeseyya" বলতে যেভাবে লাভ করা যায়, সেভাবে করবে বা কাছে এনে রাখবে - এই অর্থ। এর দ্বারা স্থাবর প্রয়োগ (thāvarapayoga) প্রদর্শন করা হয়েছে। অন্যথা কেবল অনুসন্ধানের দ্বারাই পারাজিকা হয়ে যেত, যা যুক্তিসঙ্গত নয়। পদভাজনে এর ব্যঞ্জনকে (শব্দার্থকে) গুরুত্ব না দিয়ে, এখানে স্থাবর প্রয়োগের অন্তর্ভুক্ত যে অস্ত্র, তা দেখানোর জন্যই "অসিং বা" (তলোয়ার ইত্যাদি) বলা হয়েছে। "Maraṇavaṇṇaṃ vā saṃvaṇṇeyya" বলতে মুখে বা তালপাতায় লিখে "যে এভাবে মরে, সে ধন লাভ করে" ইত্যাদি উপায়ে মরণের গুণ প্রকাশ করবে। এর দ্বারা যেমন "অদিন্নাদানে আদিয়্যেয়্য" বলায় পরোক্ষ কথার দ্বারা আপত্তি থেকে মুক্ত হওয়া যায়, এখানে তেমন নয়; "সংবণ্ণ্যেয়্য" (প্রশংসা করবে) বলার কারণে এখানে পরোক্ষ কথার দ্বারাও আপত্তি থেকে মুক্ত হওয়া যায় না - এই অর্থ বুঝতে হবে। "Maraṇāya vā samādapeyya" বলতে "অস্ত্র নিয়ে এসো" ইত্যাদি উপায়ে মরণের উপায় গ্রহণ করাবে। এর দ্বারা আণত্তিক প্রয়োগ (আজ্ঞামূলক প্রয়োগ) প্রদর্শন করা হয়েছে। "Ambho purisa" - এটি একটি সম্বোধন। "Kiṃ tuyhiminā" ইত্যাদি প্রশংসার প্রকারের প্রদর্শন। "Iti cittamano" বলতে এরূপ চিত্ত ও মন বিশিষ্ট। "মরণ তোমার জীবনের চেয়ে শ্রেয়" - এখানে উক্ত মরণচিত্ত ও মরণমন-ই এর অর্থ। এখানে 'মন' শব্দটি চিত্তের অর্থ স্পষ্ট করার জন্য বলা হয়েছে। তাই পদভাজনে "যা চিত্ত, তা-ই মন" বলা হয়েছে। "Cittasaṅkappo" বলতে বিচিত্র সংকল্প বিশিষ্ট। এখানেও 'ইতি' শব্দ যুক্ত করতে হবে। আর 'সংকল্প' বলতে কেবল বিতর্ক নয়, বরং সাধারণ আয়োজন বা পরিকল্পনার নাম। সেই আয়োজন এই অর্থে সংজ্ঞা, চেতনা ও অভিপ্রায়ের অন্তর্ভুক্ত হয়; তাই 'ইতি চিত্তসংকল্প' বলতে 'মরণ তোমার জীবনের চেয়ে শ্রেয়' - এখানে উক্ত মরণসংজ্ঞী, মরণচেতন ও মরণাভিপ্রায় বিশিষ্ট - এরূপ অর্থ বুঝতে হবে। পদভাজনেও এই নিয়মই দেখানো হয়েছে। এর দ্বারা মরণচিত্ত ব্যতীত 'বীর্যবান ব্যক্তির একদিনের জীবনও শ্রেয়' ইত্যাদি উপায়ে ধর্মদেশনাকারীর ক্ষেত্রে মরণের প্রশংসা করা হয় না - এটি প্রদর্শিত হয়েছে। "Anekapariyāyena" বলতে নানা প্রকারে, উচ্চ ও অবচ (স্পষ্ট ও অস্পষ্ট) কারণে। পুনরায় 'মরণবণ্ণং' ইত্যাদি উপসংহার বাক্য। 'পারাজিকা হয়' বলতে সেই ক্ষণে উৎপন্ন হওয়া মানুষের শরীরকেও উক্ত উপায়ে জীবন থেকে বঞ্চিত করলে পারাজিকা হয়।


Vesāliyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññamaññaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘maraṇavaṇṇaṃ vā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, māraṇatthāya opātakkhaṇanādīsu dukkaṭaṃ, anodissa khate opāte yassa kassaci patanepi dukkaṭaṃ, yakkhapetatiracchānagatamanussaviggahānaṃ tiracchānagatassa ca dukkhuppattiyaṃ dukkaṭameva, manussajātikassa dukkhuppattiyaṃ thullaccayaṃ, tathā yakkhādīnaṃ maraṇe, tiracchānagatamaraṇe pana pācittiyaṃ, manussamaraṇe pārājikanti. Iminā nayena sabbattha payogabhedavasena āpattibhedo veditabbo. Asañcicca mārentassa ajānantassa namaraṇādhippāyassa ummattakādīnañca anāpatti. Tattha asañciccāti ‘‘iminā upakkamena imaṃ māremī’’ti acetetvā katena upakkamena musalussāpanavatthusmiṃ (pārā. 180 ādayo) viya pare matepi anāpatti. Ajānantassāti ‘‘iminā ayaṃ marissatī’’ti ajānantassa upakkamena visagatapiṇḍapātavatthusmiṃ (pārā. 181) viya pare matepi anāpatti. Namaraṇādhippāyassāti maraṇaṃ anicchantassa upakkamena bhesajjavatthusmiṃ (pārā. 187) viya pare matepi anāpatti. Evaṃ asañciccātiādīsu vinicchayo veditabbo. Sīlavipatti, manussajātikapāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamauṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

বৈশালীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে একে অপরের জীবন হরণ করার ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছিল। 'অথবা মরণের প্রশংসা করবে' - এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞাসহ (সাণত্তিক) শিক্ষাপদ। হত্যার উদ্দেশ্যে গর্ত খনন ইত্যাদি প্রয়োগের কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। নির্দিষ্ট কাউকে উদ্দেশ্য না করে খনন করা গর্তে যে কারও পতনের ফলেও দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যক্ষ, প্রেত, তির্যক এবং মানুষের রূপধারী তির্যক প্রাণীদের ক্ষেত্রে এবং সাধারণ তির্যক প্রাণীদের দুঃখ উৎপাদনে দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তির দুঃখ উৎপাদনে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। একইভাবে যক্ষ ইত্যাদির মরণেও থুল্লচ্চয় হয়। কিন্তু তির্যক প্রাণীর মরণে পাচিত্তিয় আপত্তি এবং মানুষের মরণে পারাজিকা আপত্তি হয়। এই নিয়মে সর্বত্র প্রয়োগভেদে আপত্তির ভেদ বুঝতে হবে। অসঞ্চিন্ত্য হত্যাকারীর, না জেনে হত্যাকারীর, মরণের অভিপ্রায় না থাকা ব্যক্তির এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। সেখানে 'অসঞ্চিন্ত্য' বলতে 'এই উপায়ের দ্বারা একে হত্যা করব' - এরূপ চিন্তা না করে কৃত চেষ্টার দ্বারা, যেমন মুষল উত্তোলনের ঘটনায়, অন্য কেউ মারা গেলেও অনাপত্তি হয়। 'না জেনে' বলতে 'এর দ্বারা এ মারা যাবে' - তা না জেনে কৃত চেষ্টার দ্বারা, যেমন বিষাক্ত পিণ্ডপাত প্রদানের ঘটনায়, অন্য কেউ মারা গেলেও অনাপত্তি হয়। 'মরণের অভিপ্রায় না থাকা' বলতে মরণ না চেয়ে কৃত চেষ্টার দ্বারা, যেমন ঔষধ প্রদানের ঘটনায়, অন্য কেউ মারা গেলেও অনাপত্তি হয়। এভাবে অসঞ্চিন্ত্য ইত্যাদির ক্ষেত্রে বিনিশ্চয় বুঝতে হবে। শীলবিপত্তি, মনুষ্যজাতীয় প্রাণী, প্রাণীসংজ্ঞা, বধকচিত্ত, উপক্রম এবং তার দ্বারা মরণ - এগুলো এখানে পাঁচটি অঙ্গ। এটি অদিন্নাদান-সমুত্থান বিশিষ্ট, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Tatiyapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

তৃতীয় পারাজিকা বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Catutthapārājikavaṇṇanā

৪. চতুর্থ পারাজিকা বর্ণনা


Catutthe [Pg.124] anabhijānanti sakasantāne anuppannattā attani atthibhāvaṃ ajānanto. Uttarimanussadhammanti uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Attupanāyikanti attani taṃ upaneti ‘‘mayi atthī’’ti samudācaranto, attānaṃ vā tattha upaneti ‘‘ahaṃ ettha sandissāmī’’ti samudācarantoti attupanāyiko, taṃ attupanāyikaṃ. Evaṃ katvā samudācareyyāti sambandho. Alamariyañāṇadassanantiettha mahaggatalokuttarapaññā jānanaṭṭhena ñāṇaṃ, cakkhunā ca diṭṭhamiva dhammaṃ paccakkhakaraṇato dassanatthena dassananti ñāṇadassanaṃ, ariyaṃ visuddhaṃ uttamaṃ ñāṇadassananti ariyañāṇadassanaṃ, alaṃ pariyattaṃ kilesaviddhaṃsanasamatthaṃ ariyañāṇadassanamettha jhānādibhede uttarimanussadhamme, alaṃ vā ariyañāṇadassanamassāti alamariyañāṇadassano, taṃ alamariyañāṇadassanaṃ. Samudācareyyāti vuttappakārametaṃ uttarimanussadhammaṃ attupanāyikaṃ katvā kāyena vā vācāya vā tadubhayena vā viññussa manussajātikassa āroceyya. Iti jānāmi iti passāmīti samudācaraṇākāradassanametaṃ, attupanāyikañhi katvā vinā aññāpadesena samudācaranto evaṃ samudācarati, tasmā yvāyaṃ padabhājane (pārā. 209) ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpanno’’tiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatīti veditabbo. ‘‘Iti jānāmi iti passāmī’’ti hi vadanto na yidaṃ vacanamattameva vadati, atha kho ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ dhammo mayi atthī’’ti dīpeti, ‘‘samāpajji’’ntiādīni ca vadantena hi samāpajjanādīhi kāraṇehi atthitā dīpitā hoti, tena vuttaṃ ‘‘yvāyaṃ padabhājane paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ, samāpajjāmi, samāpannotiādibhedo vutto, so sabbo idheva saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Tato aparena samayenāti tato ārocitakālato aññatarasmiṃ kāle. Iti āpattipaṭijānanakāladassanametaṃ, ayaṃ pana ārocitakkhaṇeva āpattiṃ āpajjati. Āpattiṃ pana āpanno yasmā parena codito vā acodito vā paṭijānāti, tasmā ‘‘samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā’’ti vuttaṃ. Āpannoti ārocitakkhaṇeyeva pārājikaṃ āpanno. Visuddhāpekkhoti [Pg.125] attano gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno icchamāno. Ayañhi yasmā pārājikaṃ āpanno, tasmā bhikkhubhāve ṭhatvā abhabbo jhānādīni adhigantuṃ, iccassa bhikkhubhāvo visuddhi nāma na hoti. Yasmā pana gihi vā upāsakārāmikasāmaṇerānaṃ vā aññataro hutvā dānādīhi saggamaggaṃ vā jhānādīhi mokkhamaggaṃ vā ārādhetuṃ bhabbo hoti, tasmāssa gihiādibhāvo visuddhi nāma hoti. Tena vuttaṃ ‘‘gihibhāvādikaṃ visuddhiṃ apekkhamāno’’ti. Evaṃ vadeyyāti evaṃ bhaṇeyya, kathaṃ? ‘‘Ajānamevaṃ, āvuso’’tiādiṃ. Tattha ajānanti ajānanto. Apassanti apassanto. Tucchaṃ musā vilapinti ahaṃ vacanatthavirahato tucchaṃ, vañcanādhippāyato musā vilapiṃ abhaṇinti vuttaṃ hoti. Aññatra adhimānāti yvāyaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā saṅkhāre sammasantassa āraddhavipassakassa apatte pattasaññitāsaṅkhāto adhimāno uppajjati, taṃ adhimānaṃ ṭhapetvā kevalaṃ pāpicchatāya yo samudācareyya, ayampi pārājiko hotīti attho.

চতুর্থ পারাজিকায় 'অনভিজানং' বলতে নিজের সন্তানে (চিত্ত-ধারায়) উৎপন্ন না হওয়ার কারণে নিজের মধ্যে তার অস্তিত্ব না জেনে। 'উত্তরিমনুস্সধম্মং' বলতে উত্তর-মনুষ্যদের অর্থাৎ ধ্যানী ও আর্যদের ধর্ম। 'অত্তুপনায়িকং' বলতে নিজের মধ্যে তা আরোপ করে 'আমার মধ্যে আছে' এভাবে প্রকাশ করা, অথবা নিজেকে সেখানে আরোপ করে 'আমি এখানে পরিদৃষ্ট হচ্ছি' এভাবে প্রকাশ করাকে 'অত্তুপনায়িক' বলে; সেই নিজের উপর আরোপিত উত্তর-মনুষ্য ধর্মকে। 'এরূপ করে প্রকাশ করবে' - এটি সম্বন্ধ। 'অলমরিয়ঞাণদস্সনং' - এখানে মহদ্গত ও লোকোত্তর প্রজ্ঞাকে জানার অর্থে 'জ্ঞান' এবং চোখের দ্বারা দেখার মতো ধর্মকে প্রত্যক্ষ করার অর্থে 'দর্শন' বলা হয়; এভাবে তা 'জ্ঞানদর্শন'। আর্য, বিশুদ্ধ ও উত্তম জ্ঞানদর্শনকে 'আর্যজ্ঞানদর্শন' বলে। ধ্যান ইত্যাদি প্রকারের উত্তর-মনুষ্য ধর্মে ক্লেশ ধ্বংস করতে সমর্থ পর্যাপ্ত আর্যজ্ঞানদর্শনকে অথবা যার পর্যাপ্ত আর্যজ্ঞানদর্শন আছে তাকে 'অলমরিয়ঞাণদস্সন' বলে; সেই পর্যাপ্ত আর্যজ্ঞানদর্শনকে। 'সমুদাচরেয়্য' বলতে উক্ত প্রকারের উত্তর-মনুষ্য ধর্মকে নিজের উপর আরোপ করে কায়িক, বাচনিক বা উভয় উপায়ে কোনো বিজ্ঞ মনুষ্যজাতীয় ব্যক্তির কাছে প্রকাশ করবে। 'ইতি জানামি ইতি পস্সামি' - এটি প্রকাশের প্রকার প্রদর্শন. নিজের উপর আরোপ করে অন্য কোনো পরোক্ষ ইঙ্গিত ছাড়া প্রকাশকারী ব্যক্তি এভাবেই প্রকাশ করে। তাই পদভাজনে যে 'প্রথম ধ্যান লাভ করেছি, লাভ করছি, সমাপন্ন হয়েছি' ইত্যাদি ভেদ বলা হয়েছে, তা সবই এর মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হবে - এটি বুঝতে হবে। কারণ 'এরূপ জানি, এরূপ দেখি' বলা ব্যক্তি কেবল এই শব্দমাত্রই উচ্চারণ করে না, বরং 'এই এই কারণে এই ধর্ম আমার মধ্যে আছে' তা-ই প্রকাশ করে। আর 'সমাপন্ন হয়েছি' ইত্যাদি বলা ব্যক্তির দ্বারা সমাপত্তি ইত্যাদি কারণের মাধ্যমে অস্তিত্বই প্রকাশিত হয়। তাই বলা হয়েছে, 'পদভাজনে যে প্রথম ধ্যান লাভ করেছি, লাভ করছি, সমাপন্ন হয়েছি ইত্যাদি ভেদ বলা হয়েছে, তা সবই এর মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হবে।' 'ততো অপরেণ সময়েন' বলতে সেই প্রকাশের সময় থেকে অন্য কোনো সময়ে। এটি আপত্তির স্বীকারোক্তির সময় প্রদর্শন। কিন্তু এই ব্যক্তি প্রকাশের ক্ষণেই আপত্তিগ্রস্ত হয়। আপত্তিগ্রস্ত ব্যক্তি যেহেতু অন্যের দ্বারা চোদিত হয়ে বা অচোদিত হয়ে স্বীকার করে, তাই 'জিজ্ঞাসিত হয়ে বা জিজ্ঞাসিত না হয়ে' বলা হয়েছে। 'আপন্নো' বলতে প্রকাশের ক্ষণেই পারাজিকা আপত্তিগ্রস্ত। 'বিসুদ্ধাপেক্খো' বলতে নিজের গৃহীভাব ইত্যাদিরূপ বিশুদ্ধি আকাঙ্ক্ষা বা ইচ্ছা করে। এই ব্যক্তি যেহেতু পারাজিকাগ্রস্ত হয়েছে, তাই ভিক্ষুভাবে থেকে ধ্যানাদি লাভ করতে অসমর্থ; সুতরাং তার ভিক্ষুভাব আর বিশুদ্ধি হতে পারে না। কিন্তু যেহেতু গৃহী বা উপাসক, আরামিক ও শ্রামণরদের মধ্যে যেকোনো একজন হয়ে দান ইত্যাদির দ্বারা স্বর্গমার্গ অথবা ধ্যান ইত্যাদির দ্বারা মোক্ষমার্গ আরাধনা করতে সমর্থ হয়, তাই তার গৃহীভাব ইত্যাদিই বিশুদ্ধি নামে অভিহিত হয়। তাই বলা হয়েছে, 'গৃহীভাব ইত্যাদিরূপ বিশুদ্ধি আকাঙ্ক্ষা করে।' 'এরূপ বলবে' বলতে এরূপ বলবে। কীভাবে? 'হে আয়ুষ্মান! না জেনেই এরূপ বলেছি' ইত্যাদি। সেখানে 'অজানং' বলতে না জেনে। 'অপস্সং' বলতে না দেখে। 'তুচ্ছং মুসা বিলপিং' বলতে আমি শব্দার্থহীন হওয়ায় তুচ্ছ এবং প্রবঞ্চনার অভিপ্রায় থাকায় মিথ্যা প্রলাপ বকেছি বা বলেছি - এটি বলা হয়েছে। 'অঞ্ঞত্র অধিমানা' বলতে ত্রিলক্ষণ আরোপ করে সংস্কারসমূহকে দর্শনকারী আরব্ধ-বিপশ্যকের অপ্রাপ্ত ধর্মে প্রাপ্তি-সংজ্ঞা নামক যে অধিমান উৎপন্ন হয়, সেই অধিমান বাদ দিয়ে কেবল পাপী ইচ্ছা বশত যে ব্যক্তি প্রকাশ করবে, সে-ও পারাজিকাগ্রস্ত হয় - এই অর্থ।


Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ uttarimanussadhammārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra adhimānā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ‘‘paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajji’’ntiādinā nayena vuttappakāraṃ asantaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa kassaci āroceti, so manussajātiko hoti, anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pārājikaṃ. Sace na jānāti, thullaccayaṃ. Sace pana ‘‘yo te vihāre vasi, so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjī’’tiādinā (pārā. 220) nayena aññāpadesena ārocentassa jānāti, thullaccayaṃ. Sace na jānāti, dukkaṭaṃ. Adhimānena ārocentassa, anullapanādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, uttarimanussadhammassa attani asantatā, pāpicchatāya tassa ārocanaṃ, anaññāpadeso, yassa āroceti, tassa manussajātikatā, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādāne vuttasadisānevāti.

বৈশালীতে বগ্গুমুদা নদীর তীরে ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে তাদের উত্তর-মনুষ্য ধর্ম প্রকাশের ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছিল। 'অধিমান ব্যতীত' - এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞা (অন আণত্তিক) শিক্ষাপদ। 'প্রথম ধ্যান লাভ করেছি' ইত্যাদি উপায়ে উক্ত প্রকারের অসৎ (নিজের মধ্যে অবর্তমান) ধ্যানাদি ধর্ম প্রকাশকারীর ক্ষেত্রে, সে যার কাছে প্রকাশ করে সে যদি মনুষ্যজাতীয় হয় এবং প্রকাশের অব্যবহিত পরেই 'এই ব্যক্তি ধ্যানী' বা 'আর্য' এভাবে যেকোনো উপায়ে সেই অর্থ বুঝতে পারে, তবে পারাজিকা হয়। যদি না বোঝে, তবে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি 'আপনার বিহারে যে ভিক্ষু বাস করেন, তিনি প্রথম ধ্যান লাভ করেছেন' ইত্যাদি উপায়ে পরোক্ষ ইঙ্গিতে প্রকাশ করার পর শ্রোতা বুঝতে পারে, তবে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। যদি না বোঝে, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অধিমান বশত প্রকাশকারীর, আত্মশ্লাঘার অভিপ্রায় না থাকা ব্যক্তির এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। শীলবিপত্তি, নিজের মধ্যে উত্তর-মনুষ্য ধর্মের অবর্তমানতা, পাপী ইচ্ছায় তা প্রকাশ করা, পরোক্ষ ইঙ্গিত না করা, যার কাছে প্রকাশ করা হচ্ছে তার মনুষ্যজাতীয় হওয়া এবং সেই ক্ষণে তার বুঝতে পারা - এগুলো এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি অদিন্নাদানে উক্ত সমুত্থানের সদৃশই।


Catutthapārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুর্থ পারাজিকা বর্ণনা সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā [Pg.126] kho āyasmanto cattāro pārājikā dhammātiidaṃ idha uddiṭṭhapārājikaparidīpanameva. Samodhānetvā pana sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Katamāni catuvīsati? Pāḷiyaṃ āgatāni tāva bhikkhūnaṃ cattāri bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni cattārīti aṭṭha, tāni ekādasannaṃ paṇḍakādīnaṃ abhabbabhāvasaṅkhātehi ekādasahi pārājikehi saddhiṃ ekūnavīsati, gihibhāvaṃ patthayamānāya bhikkhuniyā vibbhantabhāvapārājikena saddhiṃ vīsati, aparānipi lambī, mudupiṭṭhiko, parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti, parassa aṅgajāte abhinisīdatīti imesaṃ catunnaṃ vasena ‘‘cattāri anulomapārājikānī’’ti vadanti, iti imāni ca cattāri, purimāni ca vīsatīti samodhānetvā sabbāneva catuvīsati pārājikāni veditabbāni. Na labhati bhikkhūhi saddhiṃ saṃvāsanti uposathādibhedaṃ saṃvāsaṃ bhikkhūhi saddhiṃ na labhati. Yathā pure, tathā pacchāti yathā pubbe gihikāle anupasampannakāle ca, pacchā pārājikaṃ āpannopi tatheva asaṃvāso hoti, natthi tassa bhikkhūhi saddhiṃ uposathādibhedo saṃvāsoti. Tatthāyasmante pucchāmīti tesu catūsu pārājikesu āyasmante ‘‘kaccittha parisuddhā’’ti pucchāmi. Kaccitthāti kacci ettha, etesu catūsu pārājikesu kacci parisuddhāti attho. Atha vā kaccittha parisuddhāti kacci parisuddhā attha, bhavathāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

‘উদ্দিষ্টানি খো আয়স্মন্তো চত্তারো পারাজিক ধম্মা’—এই বাক্যটি এখানে প্রাতিমোক্ষে ইতিপূর্বে উদ্দিষ্ট পারাজিকসমূহের স্পষ্টীকরণ মাত্র। কিন্তু একত্রিত করলে সর্বমোট চব্বিশটি পারাজিক জানতে হবে। চব্বিশটি কী কী? প্রথমত, পালিতে বর্ণিত ভিক্ষুদের চারটি এবং ভিক্ষুণীদের অসাধারণ (ভিক্ষুদের সাথে সাধারণ নয় এমন) চারটি—এই আটটি। সেই আটটি পারাজিক, একাদশ প্রকার পণ্ডিত (নপুংসক) আদির অভব্যভাব-সংজ্ঞাত (ভিক্ষু হওয়ার অযোগ্যতা রূপ) এগারোটি পারাজিকের সাথে যুক্ত হয়ে উনিশটি হয়। গৃহীভাব (সংসারী হওয়া) আকাঙ্ক্ষী ভিক্ষুণীর বিভ্রান্তভাব (গৃহী হওয়া রূপ) পারাজিকের সাথে যুক্ত হয়ে বিশটি হয়। এছাড়া অপরও চারটি—লম্বী (দীর্ঘ লিঙ্গবিশিষ্ট ভিক্ষু), মৃদুপিষ্ঠক (নমনীয় পিঠবিশিষ্ট ভিক্ষু), যে মুখ দিয়ে অন্যের লিঙ্গ গ্রহণ করে, এবং যে অন্যের লিঙ্গের উপর চেপে বসে—এই চারটির কারণে ‘চারটি অনুলোম পারাজিক’ বলা হয়। এইভাবে এই চারটি এবং পূর্বের বিশটি—একত্রিত করে সর্বমোট চব্বিশটি পারাজিক জানতে হবে। ‘ভিক্ষুদের সাথে সংবাস লাভ করে না’ বলতে উপোসথ আদি ভেদযুক্ত ভিক্ষুদের সাথে সংবাস লাভ করে না। ‘যেমন পূর্বে, তেমন পরে’ বলতে যেমন পূর্বে গৃহীকালে এবং অনুপসম্পন্ন (শ্রামণের) কালে ভিক্ষুদের সাথে সংবাস লাভ করত না, তেমনই পরে পারাজিক আপন্ন ভিক্ষুও অসংবাস হয়; ভিক্ষুদের সাথে তার উপোসথ আদি ভেদযুক্ত কোনো সংবাস থাকে না। ‘সেখানে আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করি’ বলতে সেই চারটি পারাজিকের বিষয়ে আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করি—‘আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ?’ ‘কচ্চিত্থ’ বলতে ‘কচ্চি এথ’ (kacci ettha); অর্থ হলো—এই চারটি পারাজিকের বিষয়ে আপনারা কি পরিশুদ্ধ? অথবা, ‘কচ্চিত্থ পরিশুদ্ধা’ বলতে আপনারা কি পরিশুদ্ধ আছেন? এই অর্থ। অবশিষ্ট সব অংশ সর্বত্রই অত্যন্ত স্পষ্ট।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী নামক প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়


Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

পারাজিক বর্ণনা সমাপ্ত।


Saṅghādisesakaṇḍo

সংঘাদিশেষ কাণ্ড


Ime [Pg.127] kho panāti idāni vattabbānaṃ abhimukhīkaraṇaṃ. Āyasmantoti sannipatitānaṃ piyavacanena ālapanaṃ. Terasāti gaṇanaparicchedo. Saṅghādisesāti evaṃnāmakā. Dhammāti āpattiyo. Uddesaṃ āgacchantīti sarūpena uddisitabbataṃ āgacchanti, na nidāne viya ‘‘yassa siyā āpattī’’ti sādhāraṇavacanamattena.

‘ইমে খো পন’—এই শব্দটি এখন বক্তব্য আপত্তিগুলোকে সম্মুখে উপস্থাপনকারী শব্দ। ‘আয়স্মন্তো’—এই শব্দটি সমবেত ভিক্ষুদের প্রিয় বাক্যে সম্বোধন করা। ‘তেরস’—এই শব্দটি সংখ্যার পরিচ্ছেদ (গণনা নির্ধারণ)। ‘সংঘাদিশেষা’ বলতে এই নামের। ‘ধম্মা’ বলতে আপত্তিগুলো। ‘উদ্দেশং আগচ্ছন্তি’ বলতে স্বরূপে (নির্দিষ্টভাবে) আবৃত্তিযোগ্যতা প্রাপ্ত হয়; নিদানের মতো ‘যার আপত্তি থাকবে’—এই সাধারণ বাক্যমাত্রের দ্বারা নয়।


1. Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā

১. শুক্রবিসর্গ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Saṃvijjati cetanā assāti sañcetanā, sañcetanāva sañcetanikā, sañcetanā vā assa atthīti sañcetanikā. Sukkavissaṭṭhīti sukkassa vissaṭṭhi, rāgūpatthambhādīsu yena kenaci aṅgajāte kammaññataṃ patte ārogyādīsu yaṃkiñci apadisitvā ajjhattarūpādīsu yattha katthaci mocanassādacetanāya nimitte upakkamantassa āsayadhātunānattato nīlādivasena (pārā. 239-240) dasavidhesu sukkesu yassa kassaci sukkassa ṭhānā cāvanāti attho. Aññatra supinantāti yā supine sukkavissaṭṭhi hoti, taṃ ṭhapetvā. Saṅghādisesoti yā aññatra supinantā sañcetanikā sukkavissaṭṭhi, ayaṃ saṅghādiseso nāma āpattinikāyoti attho. Vacanattho panettha saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādiseso. Kiṃ vuttaṃ hoti – imaṃ āpattiṃ āpajjitvā vuṭṭhātukāmassa yaṃ taṃ āpattivuṭṭhānaṃ, tassa ādimhi ceva parivāsadānatthāya, ādito sese majjhe mānattadānatthāya mūlāya paṭikassanena vā saha mānattadānatthāya, avasāne abbhānatthāya ca saṅgho icchitabbo, na hettha ekampi kammaṃ vinā saṅghena sakkā kātuṃ. Iti saṅgho ādimhi ceva sese ca icchitabbo assāti saṅghādisesoti.

যার মধ্যে চেতনা বিদ্যমান থাকে, তা হলো সংচেতনা (সচেতন)। সংচেতনাই হলো সংচেতনিকা, অথবা যার সংচেতনা আছে তা সংচেতনিকা। ‘সুক্কভিসট্ঠি’ বলতে শুক্রের বিসর্জন (নির্গমন)। রাগজনিত উত্তেজনা আদি যেকোনো কারণে লিঙ্গ শুক্র নির্গমনের উপযোগী অবস্থা প্রাপ্ত হলে, আরোগ্য আদি যেকোনো উদ্দেশ্যকে লক্ষ্য করে, নিজের শরীর আদির যেকোনো স্থানে শুক্র নির্গমনের আস্বাদন চেতনায় লিঙ্গে চেষ্টাশীল ভিক্ষুর, আশয় ও ধাতুর বিভিন্নতা হেতু নীল আদি ভেদে দশ প্রকার শুক্রের মধ্যে যেকোনো শুক্রকে নিজের স্থান থেকে চ্যুত করা—এই অর্থ। ‘স্বপ্নান্ত ব্যতীত’ বলতে স্বপ্নে যে শুক্রপাত হয়, তা বাদ দিয়ে। ‘সংঘাদিশেষ’ বলতে স্বপ্নাবস্থা ব্যতীত যে সচেতন শুক্রবিসর্গ হয়, তা সংঘাদিশেষ নামক আপত্তি-শ্রেণী—এই অর্থ। এখানে শব্দার্থ হলো—যার শুরুতে এবং অবশিষ্ট অংশেও সংঘের প্রয়োজন হয়, তা সংঘাদিশেষ। কী বলা হয়েছে? এই আপত্তিতে আপন্ন হয়ে তা থেকে মুক্ত হতে ইচ্ছুক ভিক্ষুর যে আপত্তি-মুক্তি ঘটে, তার শুরুতে পরিবাস প্রদানের জন্য, শুরু থেকে অবশিষ্ট মধ্যভাগে মানত প্রদানের জন্য অথবা মূলাকর্ষণ সহ মানত প্রদানের জন্য এবং পরিশেষে আব্বহান (পুনর্বহাল) করার জন্য সংঘের প্রয়োজন হয়; কারণ এখানে সংঘ ব্যতীত একটি কর্মও করা সম্ভব নয়। এইভাবে যার শুরুতে এবং অবশিষ্ট অংশেও সংঘের প্রয়োজন হয়, তা সংঘাদিশেষ।


Sāvatthiyaṃ seyyasakaṃ ārabbha upakkamitvā asucimocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra supinantā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ. Sace pana parena attano aṅgajāte upakkamaṃ kāretvā mocāpeti, āpajjatiyeva. Cetetvā antamaso ākāse kaṭikampanenapi nimitte upakkamantassa sace na muccati, thullaccayaṃ. Sace pana antamaso [Pg.128] yaṃ ekā khuddakamakkhikā piveyya, tattakampi ṭhānato muccati, dakasotaṃ anotiṇṇepi saṅghādiseso. Ṭhānato pana cutaṃ avassameva dakasotaṃ otarati, tasmā ‘‘dakasotaṃ otiṇṇamatte bahi nikkhante vā anikkhante vā saṅghādiseso’’ti (pārā. aṭṭha. 2.237) aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Anupakkamantassa ca, amocanādhippāyassa ca, supinaṃ passantassa ca, ummattakādīnañca muttepi anāpatti. Sīlavipatti, cetanā, upakkamo, muccananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে সেয্যসক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে, চেষ্টা করে অশুচি (শুক্র) নির্গমন করানোর কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ‘স্বপ্নান্ত ব্যতীত’—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক (অন্যকে আজ্ঞা না দিয়ে নিজে করা)। কিন্তু যদি অন্যের দ্বারা নিজের লিঙ্গে চেষ্টা করিয়ে শুক্র নির্গমন করায়, তবে আপত্তি আপন্ন হয়ই। সচেতনভাবে এমনকি শূন্যে কোমর দোলানোর মাধ্যমেও লিঙ্গে চেষ্টাশীল ভিক্ষুর যদি শুক্র নির্গত না হয়, তবে থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) আপত্তি হয়। কিন্তু যদি অন্তত একটি ছোট মাছি পান করতে পারে, এই পরিমাণ শুক্রও স্থানচ্যুত হয়, তবে মূত্রনালীতে প্রবেশ না করলেও সংঘাদিশেষ হয়। স্থান থেকে চ্যুত শুক্র অবশ্যই মূত্রনালীতে নেমে আসে, তাই অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে—‘মূত্রনালীতে প্রবেশমাত্র, তা বাইরে নির্গত হোক বা না হোক, সংঘাদিশেষ হয়।’ চেষ্টা না করলে, নির্গমনের অভিপ্রায় না থাকলে, স্বপ্ন দেখার সময় এবং উন্মাদ আদির শুক্র নির্গত হলেও অনাপত্তি। শীলবিপত্তি; চেতনা, চেষ্টা এবং নির্গমন—এগুলো এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকে বর্ণিত বিষয়ের মতোই।


Sukkavissaṭṭhisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শুক্রবিসর্গ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā

২. কায়সংসর্গ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye otiṇṇoti yakkhādīhi viya sattā anto uppajjantena rāgena vā otiṇṇo, kūpādīni viya sattā asamapekkhitvā rajjanīye ṭhāne rajjanto sayaṃ vā rāgaṃ otiṇṇo, kāyasaṃsaggarāgasamaṅgissetaṃ adhivacanaṃ. Vipariṇatena cittenāti parisuddhabhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ pakatiṃ vijahitvā aññathā pavattena, virūpaṃ vā pariṇatena yathā parivattamānaṃ virūpaṃ hoti, evaṃ vuttarāgavasena parivattetvā ṭhitena cittenāti attho. Mātugāmena saddhinti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā saddhiṃ. Kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyāti hatthaggahaṇādikaāyasampayogaṃ kāyamissībhāvaṃ samāpajjeyya. Hatthaggāhaṃ vātiādi panassa vitthārena atthadassanaṃ. Tattha hattho nāma kapparato paṭṭhāya yāva agganakhā. Veṇī nāma vinandhitvā vā avinandhitvā vā suddhakesehi vā nīlādivaṇṇasuttakusumakahāpaṇamālāsuvaṇṇacīrakamuttāvaḷiādīsu aññataramissehi vā katakesakalāpassetaṃ adhivacanaṃ. Veṇiggahaṇena cettha kesāpi gahitāyeva saddhiṃ lomehi. Iti vuttalakkhaṇassa hatthassa gahaṇaṃ hatthaggāho, veṇiyā gahaṇaṃ veṇiggāho. Avasesassa sarīrassa parāmasanaṃ aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ nāma. Yo taṃ hatthaggāhaṃ vā veṇiggāhaṃ vā aññatarassa vā aññatarassa vā aṅgassa parāmasanaṃ samāpajjeyya, tassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে ‘ওতিণ্ণো’ (আক্রান্ত) বলতে যক্ষ আদি দ্বারা যেমন প্রাণীরা আক্রান্ত হয়, তেমনই অন্তরে উৎপন্ন রাগের দ্বারা আক্রান্ত; অথবা কূয়া আদিতে যেমন প্রাণীরা পড়ে যায়, তেমনই বিচার না করে আসক্তিসুলভ স্থানে আসক্ত হয়ে নিজেই রাগে পতিত হওয়া; এটি কায়সংসর্গ-রাগে যুক্ত ভিক্ষুর বিশেষণ। ‘বিপরিণত চিত্তের দ্বারা’ বলতে পরিশুদ্ধ ভবঙ্গ-সন্ততি নামক স্বাভাবিক অবস্থা পরিত্যাগ করে অন্যভাবে প্রবর্তিত চিত্তের দ্বারা; অথবা বিকৃতভাবে পরিবর্তিত চিত্তের দ্বারা, যা পরিবর্তিত হতে হতে বিকৃত হয়, এইভাবে উক্ত রাগের বশে পরিবর্তিত হয়ে স্থিত চিত্তের দ্বারা—এই অর্থ। ‘মাতৃগ্রামের (নারীর) সাথে’ বলতে সদ্যোজাত কন্যা হলেও জীবিত মানবীর সাথে। ‘কায়সংসর্গ আপন্ন হলে’ বলতে হাত ধরা আদি কায়িক সংযোগ বা কায়িক মিশ্রভাব আপন্ন হলে। ‘হস্তগ্রাহ বা’ ইত্যাদি হলো এর বিস্তারিত অর্থ প্রদর্শন। সেখানে ‘হস্ত’ বলতে কনুই থেকে শুরু করে নখের ডগা পর্যন্ত অংশ। ‘বেণী’ বলতে বিনুনি করা বা না করা, কেবল চুল দিয়ে অথবা নীল আদি বর্ণের সুতো, ফুল, রৌপ্যমালা, স্বর্ণসূত্র, মুক্তামালা আদির যেকোনো একটির সাথে মিশ্রিত করে তৈরি করা চুলের গোছা বা খোঁপার নাম। এখানে বেণী গ্রহণের দ্বারা লোমের সাথে চুলও গৃহীত হয়েছে। এইভাবে উক্ত লক্ষণযুক্ত হাত ধরা হলো হস্তগ্রাহ, বেণী ধরা হলো বেণীগ্রাহ। শরীরের অবশিষ্ট অংশ স্পর্শ করা হলো অন্য কোনো অঙ্গ স্পর্শ করা। যে সেই হস্তগ্রাহ বা বেণীগ্রাহ অথবা অন্য কোনো অঙ্গ স্পর্শ করা আপন্ন হয়, তার সংঘাদিশেষ নামক আপত্তি-শ্রেণী হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.129] udāyittheraṃ ārabbha kāyasaṃsaggasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso lomena lomaṃ phusantassāpi, itthiyā vā phusiyamānassa sevanādhippāyena vāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa saṅghādiseso. Ekena pana hatthena gahetvā dutiyena hatthena divasampi tattha tattha phusantassa ekāva āpatti, aggahetvā phusanto pana sace sīsato yāva pādā, tāva kāyato hatthaṃ amocentoyeva phusati, ekāva āpatti, pañcannaṃ aṅgulīnaṃ ekato gahaṇepi ekāyeva. Sace pana nānitthīnaṃ pañcaṅguliyo ekato gaṇhāti, pañca āpattiyo. Itthiyā vematikassa, paṇḍakapurisatiracchānagatasaññissa ca thullaccayaṃ, tathā kāyena kāyappaṭibaddhena, amanussitthipaṇḍakehi ca saddhiṃ kāyasaṃsaggepi. Manussitthiyā pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādīsu, purisakāyaphusanādīsu ca dukkaṭaṃ. Itthiyā phusiyamānassa sevanādhippāyassāpi kāyena avāyamitvā phassaṃ paṭijānantassa, mokkhādhippāyena itthiṃ phusantassa, asañcicca, assatiyā, ajānantassa, asādiyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājike vuttasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে উদায়ী স্থবিরকে কেন্দ্র করে কায়সংসর্গ আপত্তির কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক। নারী বিষয়ে নারী সংজ্ঞা রেখে এমনকি নিজের লোম দিয়ে নারীর লোম স্পর্শ করলেও, অথবা নারীর দ্বারা স্পর্শিত হয়ে মৈথুন অভিপ্রায়ে চেষ্টা করে স্পর্শ অনুভব করলে সংঘাদিশেষ হয়। কিন্তু এক হাত দিয়ে ধরে দ্বিতীয় হাত দিয়ে সারাদিনও সেখানে সেখানে স্পর্শ করলে একটিই আপত্তি হয়। না ধরে স্পর্শ করার সময় যদি মাথা থেকে পা পর্যন্ত শরীর থেকে হাত না সরিয়ে স্পর্শ করে, তবে একটিই আপত্তি হয়; পাঁচটি আঙুল একসাথে ধরলেও একটিই আপত্তি হয়। কিন্তু যদি বিভিন্ন নারীর পাঁচটি আঙুল একসাথে ধরে, তবে পাঁচটি আপত্তি হয়। নারী বিষয়ে সন্দেহ থাকলে, এবং পণ্ডিত (নপুংসক), পুরুষ বা তির্যক প্রাণীর সংজ্ঞায় স্পর্শ করলে থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) আপত্তি হয়; তেমনই নিজের কায়া দিয়ে নারীর কায়া-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত পোশাক বা অলঙ্কার) স্পর্শ করলে, এবং অমানুষী ও পণ্ডিতদের সাথে কায়সংসর্গ করলেও থুল্লচ্চয় হয়। কিন্তু মানবীর কায়া-প্রতিবদ্ধ বস্তু দিয়ে তার কায়া-প্রতিবদ্ধ বস্তু আদি স্পর্শ করলে, এবং পুরুষের শরীর স্পর্শ করলে দুক্কট (দুষ্কৃত) আপত্তি হয়। নারীর দ্বারা স্পর্শিত হয়ে মৈথুন অভিপ্রায় থাকলেও কায়িকভাবে চেষ্টা না করে স্পর্শ অনুভব করলে, মুক্ত হওয়ার অভিপ্রায়ে নারীকে স্পর্শ করলে, অনিচ্ছাকৃতভাবে, অসতর্কতাবশত, না জেনে, আস্বাদন না করলে এবং উন্মাদ আদির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। শীলবিপত্তি, মানবী, নারীসংজ্ঞা, কায়সংসর্গ-রাগ, সেই রাগের বশে চেষ্টা এবং হস্তগ্রাহ আদি আপন্ন হওয়া—এগুলো এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকে বর্ণিত বিষয়ের মতোই।


Kāyasaṃsaggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কায়সংসর্গ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā

৩. দুষ্টুল্লবাচা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca duṭṭhullavācassādarāgavasena veditabbā. Mātugāmanti duṭṭhullāduṭṭhullasaṃlakkhaṇasamatthaṃ manussitthiṃ. Duṭṭhullāhivācāhīti vaccamaggapassāvamaggemethunadhammappaṭisaṃyuttāhi vācāhi. Obhāseyyāti avabhāseyya, vaṇṇāvaṇṇayācanaāyācanapucchanapaṭipucchanaācikkhaṇānusāsanaakkosanavasena nānappakāraṃ asaddhammavacanaṃ vadeyya. Yathā tanti ettha nti nipātamattaṃ, yathā yuvā yuvatinti attho. Etena obhāsane nirāsaṅkabhāvaṃ dasseti. Methunupasaṃhitāhītiidaṃ [Pg.130] duṭṭhullavācāya sikhāpattalakkhaṇadassanaṃ. Saṅghādisesoti dvinnaṃ maggānaṃ vasena vaṇṇāvaṇṇehi vā methunayācanādīhi vā ‘‘sikharaṇīsi, saṃbhinnāsi, ubhatobyañjanakāsī’’ti imesu tīsu aññatarena akkosavacanena vā mātugāmaṃ obhāsantassa saṅghādiseso nāma āpattinikāyo hotīti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে ‘ওতিণ্ণতা’ (আক্রান্ত হওয়া) এবং ‘বিপরিণতচিত্ততা’ (বিকৃতচিত্ততা) দুষ্টুল্লবাচা (অশ্লীল বাক্য) আস্বাদন রাগের বশে জানতে হবে। ‘মাতৃগ্রাম’ বলতে অশ্লীল ও শ্লীল বাক্য বুঝতে সমর্থ মানবীকে। ‘দুষ্টুল্লবাচা (অশ্লীল বাক্য) দ্বারা’ বলতে মলদ্বার, মূত্রদ্বার এবং মৈথুনধর্ম সংক্রান্ত বাক্যের দ্বারা। ‘ওভাসেয্য’ (অশ্লীল ইঙ্গিত করবে) বলতে অবভাস করবে; প্রশংসা বা নিন্দা, যাচনা (মৈথুন প্রার্থনা), আযাচনা (আকাঙ্ক্ষা প্রকাশ), জিজ্ঞাসা, প্রতিজিজ্ঞাসা, ব্যাখ্যা করা, উপদেশ দেওয়া এবং গালি দেওয়ার মাধ্যমে নানা প্রকার অসদ্ধর্ম বাক্য বলবে। ‘যথা তং’—এখানে ‘তং’ শব্দটি নিপাত মাত্র; অর্থ হলো—যেমন যুবক যুবতীকে অশ্লীল কথা বলে। এর দ্বারা অশ্লীল কথা বলার ক্ষেত্রে সংকোচহীনতা প্রদর্শন করে। ‘মৈথুন-সংহিতা’—এটি দুষ্টুল্লবাচার চরম সীমায় পৌঁছানোর লক্ষণ প্রদর্শন। ‘সংঘাদিশেষ’ বলতে দুই দ্বারের (মলদ্বার ও মূত্রদ্বার) কারণে প্রশংসা বা নিন্দা, অথবা মৈথুন যাচনা আদির দ্বারা, অথবা ‘তুমি শিখরণী (অতিরিক্ত মাংসপিণ্ডযুক্তা), তুমি সম্ভিন্না (মলদ্বার ও মূত্রদ্বার এক হওয়া নারী), তুমি উভয়তোব্যঞ্জনিকা (উভয়লিঙ্গধারী)’—এই তিনটির যেকোনো একটি গালিবাচক শব্দের দ্বারা নারীকে অশ্লীল ইঙ্গিত করলে সংঘাদিশেষ নামক আপত্তি-শ্রেণী হয়।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha duṭṭhullavācāhi obhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayena obhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. Paṇḍake thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Punappunaṃ obhāsantassa, sambahulā ca itthiyo ekavācāya obhāsantassa vācāgaṇanāya ceva itthigaṇanāya ca āpattiyo. Sace yaṃ itthiṃ obhāsati, sā na jānāti, thullaccayaṃ. Adhakkhakaṃ ubbhajāṇumaṇḍalaṃ ādissa vaṇṇādibhaṇanepi thullaccayaṃ. Paṇḍake dukkaṭaṃ, ubbhakkhakaṃ adhojāṇumaṇḍalaṃ kāyappaṭibaddhañca ādissa vaṇṇādibhaṇane sabbattha dukkaṭaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Adinnādānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে অশ্লীল বাক্যে সম্ভাষণ করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-রহিত। নারীর প্রতি নারী সংজ্ঞাবিশিষ্ট হয়ে, এমনকি হাতের ইশারায় পূর্বোক্ত নিয়মে অশ্লীল সম্ভাষণ করলে, যদি সেই নারী সেই অর্থ সেই মুহূর্তেই বুঝতে পারে, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। নপুংসকের ক্ষেত্রে থুল্লচ্চয় অপরাধ হয়। সেই নপুংসকের প্রতিই নারী সংজ্ঞাবিশিষ্ট হয়ে সম্ভাষণ করলে দুষ্কৃত (দুক্কট) অপরাধ হয়। বারবার সম্ভাষণ করলে এবং বহু নারীকে এক বাক্যে সম্ভাষণ করলে বাক্যের সংখ্যা অনুযায়ী এবং নারীর সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। যদি যে নারীকে সম্ভাষণ করা হচ্ছে, সে তা বুঝতে না পারে, তবে থুল্লচ্চয় অপরাধ হয়। কণ্ঠাস্থির নিচে এবং জানুমণ্ডলের (হাঁটুর) উপরের অংশকে লক্ষ্য করে রূপ বা গুণের প্রশংসা ইত্যাদি করলেও থুল্লচ্চয় অপরাধ হয়। নপুংসকের ক্ষেত্রে দুক্কট হয়। কণ্ঠাস্থির উপরের অংশ, হাঁটুর নিচের অংশ এবং শরীরের সাথে যুক্ত বস্ত্র বা অলঙ্কারাদি লক্ষ্য করে রূপ বা গুণের প্রশংসা করলে সর্বত্র দুক্কট অপরাধ হয়। অর্থ, ধর্ম ও অনুশাসনকে সামনে রেখে কথা বললে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শীলবিপত্তি, মনুষ্য-নারী, নারী-সংজ্ঞা, অশ্লীল বাক্যে আসক্তি, সেই রাগের বশবর্তী হয়ে সম্ভাষণ করা এবং তৎক্ষণাৎ তা বুঝতে পারা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। এটি অদত্তাদান-সমুত্থান সদৃশ, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ-রহিত, সচিত্তক, লোক-নিন্দনীয়, কায়কর্ম, বাচিকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং দ্বি-বেদনাযুক্ত।


Duṭṭhullavācāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অশ্লীল বাক্য শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā

৪. আত্মকাম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe otiṇṇatā ca vipariṇatacittatā ca attakāmapāricariyāvasena veditabbā. Mātugāmassa santiketi duṭṭhullobhāsane vuttappakārāya itthiyā samīpe. Attakāmapāricariyāyāti methunadhammasaṅkhātena kāmena pāricariyā kāmapāricariyā, attano atthāya kāmapāricariyā attakāmapāricariyā, attanā vā kāmitā icchitāti attakāmā, sayaṃ methunarāgavasena patthitāti attho, attakāmā ca sā pāricariyā [Pg.131] cāti attakāmapāricariyā, tassā attakāmapāricariyāya. Vaṇṇaṃ bhāseyyāti guṇaṃ ānisaṃsaṃ pakāseyya. Etadaggantiādi tassā attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanākāranidassanaṃ. Tatrāyaṃ padasambandhavaseneva saṅkhepattho – yā mādisaṃ pāṇātipātādīhi virahitattā sīlavantaṃ methunadhammā virahitattā brahmacāriṃ tadubhayenāpi kalyāṇadhammaṃ etena dhammena paricareyya abhirameyya, tassā evaṃ mādisaṃ paricarantiyā yā ayaṃ pāricariyā nāma, etadaggaṃ pāricariyānanti. Methunupasaṃhitena saṅghādisesoti evaṃ attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsanto ca ‘‘arahasi tvaṃ mayhaṃ methunadhammaṃ dātu’’ntiādinā methunappaṭisaṃyutteneva vacanena yo bhāseyya, tassa saṅghādiseso.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'অবতীর্ণতা' (রাগে আক্রান্ত হওয়া) এবং 'বিপরিণতচিত্ততা' (চিত্তের বিকৃতি) আত্মকাম-পরিচর্যার (নিজের কামসেবার) পরিপ্রেক্ষিতে বুঝতে হবে। 'মাতৃগ্রামের (নারীর) সমীপে' বলতে অশ্লীল সম্ভাষণ শিক্ষাপদে বর্ণিত নারীর নিকটে। 'আত্মকাম-পরিচর্যা' বলতে মৈথুনধর্ম নামক কামের দ্বারা পরিচর্যা করা হলো কাম-পরিচর্যা। নিজের স্বার্থে বা নিজের জন্য যে কাম-পরিচর্যা, তা-ই হলো আত্মকাম-পরিচর্যা। অথবা নিজের দ্বারা কামিত বা আকাঙ্ক্ষিত হওয়ায় তা 'আত্মকামা'। অর্থাৎ নিজের মৈথুনরাগের বশবর্তী হয়ে যা প্রার্থনা করা হয়। যা নিজের দ্বারা আকাঙ্ক্ষিত এবং যা পরিচর্যাও বটে—এই দুই বৈশিষ্ট্যের কারণে একে 'আত্মকাম-পরিচর্যা' বলা হয়। সেই আত্মকাম-পরিচর্যার। 'বর্ণনা করবে' বলতে গুণ বা সুফলের কথা প্রকাশ করবে। 'এতদগ্গং' (এটিই শ্রেষ্ঠ) ইত্যাদি বাক্য দ্বারা সেই আত্মকাম-পরিচর্যার গুণকীর্তন করার ধরন বা প্রকার নির্দেশ করা হয়েছে। সেখানে পদসমূহের সংযোগ অনুসারে সংক্ষেপ অর্থ এই—যে নারী আমার মতো প্রাণাতিপাতাদি থেকে বিরত থাকার কারণে শীলবান, মৈথুনধর্ম থেকে বিরত থাকার কারণে ব্রহ্মচারী এবং এই উভয় গুণের কারণে কল্যাণধর্মী ব্যক্তিকে এই মৈথুনধর্মের দ্বারা পরিচর্যা করবে বা আনন্দিত করবে, আমার মতো ব্যক্তিকে পরিচর্যা করার ক্ষেত্রে সেই নারীর যে এই পরিচর্যা, তা পরিচর্যাসমূহের মধ্যে শ্রেষ্ঠ। এটিই সংক্ষেপ অর্থ। 'মৈথুন-সংশ্লিষ্ট বাক্যে সংঘাদিশেষ' বলতে—এভাবে আত্মকাম-পরিচর্যার গুণকীর্তন করার সময়ও যদি কেউ 'তুমি আমাকে মৈথুনধর্ম দান করার যোগ্য' ইত্যাদি মৈথুন-সংশ্লিষ্ট বাক্যের দ্বারাই কথা বলে, তবে তার সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha attakāmapāricariyāya vaṇṇabhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, itthiyā itthisaññino antamaso hatthamuddāyapi vuttanayeneva attakāmapāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa sace sā tamatthaṃ tasmiṃyeva khaṇe jānāti, saṅghādiseso. No ce jānāti, thullaccayaṃ. Paṇḍake paṇḍakasaññinopi thullaccayaṃ. Tasmiṃyeva itthisaññino dukkaṭaṃ. Cīvarādīhi vatthukāmehi pāricariyāya vaṇṇaṃ bhāsantassa ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni duṭṭhullobhāsane vuttasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে আত্মকাম-পরিচর্যার গুণকীর্তন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-রহিত। নারীর প্রতি নারী সংজ্ঞাবিশিষ্ট হয়ে, এমনকি হাতের ইশারায় পূর্বোক্ত নিয়মেই আত্মকাম-পরিচর্যার গুণকীর্তন করলে, যদি সেই নারী সেই অর্থ সেই মুহূর্তেই বুঝতে পারে, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। যদি বুঝতে না পারে, তবে থুল্লচ্চয় অপরাধ হয়। নপুংসকের প্রতি নপুংসক সংজ্ঞাবিশিষ্ট হলেও থুল্লচ্চয় হয়। সেই নপুংসকের প্রতিই নারী সংজ্ঞাবিশিষ্ট হয়ে গুণকীর্তন করলে দুক্কট অপরাধ হয়। চীবর আদি বস্তুকামের দ্বারা পরিচর্যার গুণকীর্তন করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শীলবিপত্তি, মনুষ্য-নারী, নারী-সংজ্ঞা, আত্মকাম-পরিচর্যার প্রতি রাগ, সেই রাগের বশবর্তী হয়ে গুণকীর্তন করা এবং তৎক্ষণাৎ তা বুঝতে পারা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়গুলি অশ্লীল সম্ভাষণ শিক্ষাপদে বর্ণিত বিষয়ের সদৃশ।


Attakāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আত্মকাম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā

৫. সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame sañcarittanti itthipurisānaṃ antare saṃcaraṇabhāvaṃ. Samāpajjeyyāti sammā paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇāni karonto āpajjeyya. Itthiyā vātiādi samāpajjanākāradassanaṃ. Tattha itthiyā vā purisamatinti purisena vā tassa mātāpitādīhi vā pesito purisassa matiṃ adhippāyaṃ itthiyā āroceyyāti attho. Purisassa vā itthimatinti itthiyā vā tassā mātāpitādīhi vā pesito itthiyā matiṃ adhippāyaṃ purisassa [Pg.132] āroceyyāti attho. Jāyattane vā jārattane vāti jāyabhāve vā jārabhāve vā. Purisassa hi matiṃ itthiyā ārocento jāyattane āroceti, itthiyā matiṃ purisassa ārocento jārattane āroceti. Apica purisasseva matiṃ itthiyā ārocento jāyattane vā āroceti nibaddhabhariyabhāve, jārattane vā micchācārabhāve, tenevassa padabhājane (pārā. 302) ‘‘jāyattane vāti jāyā bhavissasi, jārattane vāti jārī bhavissasī’’ti vuttaṃ. Eteneva upāyena itthiyā matiṃ purisassa ārocanepi ‘‘pati bhavissasi, jāro bhavissasī’’ti vattabbatā veditabbā. Antamaso taṅkhaṇikāyapīti sabbantimena paricchedena yā ayaṃ taṅkhaṇe muhuttamatte saṃvasitabbato ‘‘taṅkhaṇikā’’ti vuccati, muhuttikāti attho. Tassāpi ‘‘muhuttikā bhavissasī’’ti evaṃ purisassa matiṃ ārocentassa saṅghādiseso, eteneva upāyena ‘‘muhuttiko bhavissasī’’ti evaṃ purisassa itthimatiṃ ārocentopi saṅghādisesaṃ āpajjatīti veditabbo.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'সঞ্চরিত্র' (ঘটকালি) বলতে নারী ও পুরুষের মধ্যে মধ্যস্থতা বা যাতায়াত করা। 'সমা পজ্জেয়্য' (লিপ্ত হওয়া বা করা) বলতে—ভালোভাবে প্রস্তাব গ্রহণ করা, অনুসন্ধান করা এবং প্রত্যাহরণ করা (বার্তা ফিরিয়ে আনা)—এগুলি করতে করতে আপত্তিতে পতিত হওয়া। 'ইত্থিয়া বা' ইত্যাদি বাক্য দ্বারা আপত্তিতে পতিত হওয়ার প্রকার প্রদর্শন করা হয়েছে। সেখানে 'ইত্থিয়া বা পুরিসমটিং' বলতে—পুরুষের দ্বারা অথবা তার পিতা-মাতা আদি কর্তৃক প্রেরিত হয়ে পুরুষের অভিপ্রায় বা ইচ্ছা নারীর কাছে প্রকাশ করা। 'পুরিসস্স বা ইত্থিমটিং' বলতে—নারীর দ্বারা অথবা তার পিতা-মাতা আদি কর্তৃক প্রেরিত হয়ে নারীর অভিপ্রায় বা ইচ্ছা পুরুষের কাছে প্রকাশ করা। 'জায়ত্তনে বা জারত্তনে বা' বলতে—ভার্যা (স্ত্রী) হিসেবে অথবা উপপত্নী (জারী) হিসেবে। পুরুষের অভিপ্রায় নারীর কাছে প্রকাশ করার সময় স্ত্রী হিসেবে প্রকাশ করে এবং নারীর অভিপ্রায় পুরুষের কাছে প্রকাশ করার সময় স্বামী বা উপপতি হিসেবে প্রকাশ করে। অধিকন্তু, পুরুষের অভিপ্রায় নারীর কাছে প্রকাশ করার সময় স্ত্রী হিসেবে অর্থাৎ স্থায়ী স্ত্রী (নিবদ্ধভার্যা) হিসেবে প্রকাশ করে, অথবা উপপত্নী হিসেবে অর্থাৎ ব্যভিচারী স্ত্রী হিসেবে প্রকাশ করে। এই কারণেই পদভাজনে বলা হয়েছে—'জায়ত্তনে বা বলতে তুমি স্ত্রী হবে, জারত্তনে বা বলতে তুমি উপপত্নী হবে।' এই একই উপায়ে নারীর অভিপ্রায় পুরুষের কাছে প্রকাশ করার ক্ষেত্রেও 'তুমি স্বামী হবে, তুমি উপপতি হবে' এভাবে বলা উচিত বলে জানতে হবে। 'অন্তমসো তঙ্খণিকaypi' বলতে—একেবারে শেষ সীমা নির্ধারণ করে, যে নারীকে সেই মুহূর্তে মাত্র এক মুহূর্তের জন্য সহবাস করার যোগ্য হওয়ার কারণে 'তৎক্ষণিকা' বলা হয়, তার অর্থ হলো মুহূর্তিকা (ক্ষণস্থায়ী স্ত্রী)। তার ক্ষেত্রেও 'তুমি মুহূর্তিকা (ক্ষণস্থায়ী স্ত্রী) হবে' এভাবে পুরুষের অভিপ্রায় প্রকাশ করলে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। এই একই উপায়ে 'তুমি মুহূর্তিক (ক্ষণস্থায়ী স্বামী) হবে' এভাবে পুরুষের কাছে নারীর অভিপ্রায় প্রকাশ করলেও সংঘাদিশেষ অপরাধে পতিত হয় বলে জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha sañcarittasamāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘antamaso taṅkhaṇikāyapī’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, antevāsiṃ paccāharāpetī’’tiiminā (pārā. 338) nayena sāṇattikaṃ, aññatra nālaṃvacanīyāya yāya kāyaci itthiyā antamaso mātuyāpi purisamatiṃ ārocento ‘‘hohi kira bhariyā dhanakkītā’’ti vattukāmo sacepi chandavāsinīādīsu aññatarākārena ārocetvā tāya ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitepi asampaṭicchitepi puna āgantvā yena pahito, tassa taṃ pavattiṃ āroceti, saṅghādisesaṃ āpajjati. Sā pana tassa bhariyā hotu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Sacepi yassā santikaṃ pesito, taṃ adisvā aññatarassa avassārocanakassa ‘‘ārocehī’’ti vatvā paccāharati, āpajjatiyeva. ‘‘Māturakkhitaṃ brūhī’’ti pesitassa pana gantvā aññaṃ piturakkhitādīsu aññataraṃ vadantassa visaṅketaṃ hoti, purisassa vā itthiyā vā vacanaṃ ‘‘sādhū’’ti kāyena vā vācāya vā ubhayena vā paṭiggaṇhitvā tassā itthiyā vā purisassa vā ārocetvā vā ārocāpetvā vā puna yena pesito, tassa taṃ pavattiṃ sayaṃ ārocentassa vā aññena ārocāpentassa vā saṅghādiseso[Pg.133]. Ettāvatā hi ‘‘paṭiggaṇhāti, vīmaṃsati, paccāharatī’’tiidaṃ aṅgattayaṃ sampāditameva hoti, ito pana yehi kehici dvīhi aṅgehi, paṇḍake ca aṅgattayenāpi thullaccayaṃ. Ekena dukkaṭaṃ. Saṅghassa vā cetiyassa vā gilānassa vā kiccena gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে সঞ্চরিত্র (ঘটকালি) করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'এমনকি তৎক্ষণিকার (ক্ষণস্থায়ী স্ত্রীর) ক্ষেত্রেও'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি। 'প্রস্তাব গ্রহণ করে, অনুসন্ধান করে, অন্তেবাসীকে দিয়ে বার্তা ফিরিয়ে পাঠায়'—এই নিয়মে এটি আজ্ঞপ্তি-সহ (অন্যকে দিয়ে করানোর বিষয়)। আলাপ-আলোচনার অযোগ্য নারী ব্যতীত অন্য যেকোনো নারীর কাছে, এমনকি নিজের মাতার কাছেও পুরুষের অভিপ্রায় প্রকাশ করার সময় 'তুমি নাকি অর্থ দিয়ে কেনা স্ত্রী (ধনক্রীতা ভার্যা) হবে' এভাবে বলতে ইচ্ছুক হয়ে যদি ছন্দবাসিনী (স্বেচ্ছায় বসবাসকারিণী) আদি স্ত্রীদের মধ্যে যেকোনো এক উপায়ে প্রকাশ করে এবং তার দ্বারা 'উত্তম' বলে তা গৃহীত হোক বা না হোক, পুনরায় ফিরে এসে যে প্রেরণ করেছে তাকে সেই সংবাদ জানায়, তবে সংঘাদিশেষ অপরাধে পতিত হয়। সেই নারী তার স্ত্রী হোক বা না হোক, তা এখানে বিবেচ্য নয়। এমনকি যার কাছে পাঠানো হয়েছে তাকে না পেয়ে অন্য কোনো ব্যক্তি যে অবশ্যই সংবাদটি পৌঁছে দেবে তাকে 'বলে দিও' বলে ফিরে আসে, তবুও আপত্তি হয়। 'মাতুরক্ষিতা (মাতা কর্তৃক রক্ষিতা) নারীকে বলো' বলে প্রেরিত হয়ে যদি সেখানে গিয়ে অন্য কোনো পিতুরক্ষিতা (পিতা কর্তৃক রক্ষিতা) আদি নারীর মধ্যে কাউকে বলে, তবে তা বিশংকেত (ভুল বা লক্ষ্যচ্যুত) হয়। পুরুষ বা নারীর কথা 'উত্তম' বলে কায়েন বা বাচায় বা উভয় উপায়ে গ্রহণ করে সেই নারী বা পুরুষকে নিজে বলে বা অন্যকে দিয়ে বলিয়ে, পুনরায় যে প্রেরণ করেছে তাকে সেই সংবাদ নিজে জানালে বা অন্যকে দিয়ে জানালে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। কারণ এতটুকুর দ্বারাই 'প্রস্তাব গ্রহণ করে, অনুসন্ধান করে, বার্তা ফিরিয়ে আনে'—এই তিনটি অঙ্গ সম্পাদিত হয়ে যায়। কিন্তু এর মধ্যে যেকোনো দুটি অঙ্গের দ্বারা এবং নপুংসকের ক্ষেত্রে তিনটি অঙ্গের দ্বারাও থুল্লচ্চয় অপরাধ হয়। একটি অঙ্গের দ্বারা দুক্কট হয়। সংঘের, চৈত্যের বা গ্লানির (পীড়িতের) প্রয়োজনে গমনকারী ভিক্ষুর এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না।


Sīlavipatti, yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā, na nālaṃvacanīyatā,

শীলবিপত্তি, যাদের মধ্যে সঞ্চরিত্র (ঘটকালি) করা হচ্ছে তাদের মনুষ্যজাতিত্ব (মানুষ হওয়া), আলাপ-আলোচনার অযোগ্য না হওয়া (অর্থাৎ ঘটকালি করার যোগ্য হওয়া),


Paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti imānettha pañca aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, paṇṇattiṃ vā alaṃvacanīyabhāvaṃ vā ajānantassa kāyavikārena sāsanaṃ gahetvā tatheva vīmaṃsitvā tatheva paccāharantassa kāyato samuṭṭhāti. ‘‘Itthannāmā āgamissati, tassā cittaṃ jāneyyāthā’’ti kenaci vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchitvā taṃ āgataṃ vatvā puna tasmiṃ purise āgate ārocentassa kāyena kiñci akatattā vācato samuṭṭhāti. Vācāya ‘‘sādhū’’ti sāsanaṃ gahetvā aññena karaṇīyena tassā gharaṃ gantvā aññattha vā gamanakāle taṃ disvā vacībhedena vīmaṃsitvā punapi aññeneva kāraṇena tato apakkamma kadācideva taṃ purisaṃ disvā ārocentassāpi vācato samuṭṭhāti. Paṇṇattiṃ ajānantassa pana khīṇāsavassāpi pituvacanena gantvā alaṃvacanīyaṃ mātarampi ‘‘ehi me pitaraṃ upaṭṭhāhī’’ti vatvā paccāharantassa kāyavācato samuṭṭhāti. Imāni tīṇi acittakasamuṭṭhānāni. Tadubhayaṃ pana jānitvā eteheva tīhi nayehi samāpajjantassa tāneva tīṇi tadubhayajānanacittena sacittakāni honti, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalādivasena cettha tīṇi cittāni, sukhādivasena tisso vedanāti.

এবং প্রস্তাব গ্রহণ, অনুসন্ধান ও বার্তা ফিরিয়ে আনা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। এটি can-সমুত্থানবিশিষ্ট (ছয়টি সমুত্থানবিশিষ্ট) শিক্ষাপদ। প্রজ্ঞপ্তি বা ঘটকালি করার যোগ্যতা না জেনে শরীরের অঙ্গভঙ্গির দ্বারা বার্তা গ্রহণ করে, একইভাবে অনুসন্ধান করে এবং একইভাবে বার্তা ফিরিয়ে আনলে কায়িক সমুত্থান ঘটে। 'অমুক নামের নারী আসবে, তার মন কেমন তা জেনে নিও' এভাবে কোনো পুরুষের দ্বারা বলা হলে 'উত্তম' বলে তা স্বীকার করে, সেই নারী আসলে তাকে বলে, পুনরায় সেই পুরুষ আসলে তাকে জানালে—যেহেতু কায়িক কোনো অঙ্গভঙ্গি করা হয়নি, তাই বাচনিক সমুত্থান ঘটে। বাক্যের দ্বারা 'উত্তম' বলে বার্তা গ্রহণ করে অন্য কোনো কাজের উদ্দেশ্যে সেই নারীর বাড়ি গিয়ে অথবা অন্য কোথাও যাওয়ার সময় তাকে দেখে বাক্যের দ্বারা অনুসন্ধান করে, পুনরায় অন্য কোনো কারণে সেখান থেকে চলে গিয়ে কোনো এক সময় সেই পুরুষকে দেখে জানালে—তার ক্ষেত্রেও বাচনিক সমুত্থান ঘটে। প্রজ্ঞপ্তি না জেনে ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) ভিক্ষুও যদি পিতার কথায় গিয়ে ঘটকালি করার যোগ্য নিজের মাতাকেও 'এসো, আমার পিতার সেবা করো' এভাবে বলে বার্তা ফিরিয়ে আনে, তবে কায়-বাচনিক সমুত্থান ঘটে। এই তিনটি হলো অচিত্তক সমুত্থান। কিন্তু এই উভয় বিষয় জেনে এই তিনটি নিয়মে আপত্তিতে পতিত হলে, সেই তিনটিই উভয় বিষয় জানার কারণে সচিত্তক সমুত্থান হয়। এটি ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ-রহিত, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বদ্য (প্রজ্ঞপ্তির কারণে নিন্দনীয়), কায়কর্ম, বাচিকর্ম। কুশল আদি ভেদে এখানে তিনটি চিত্ত এবং সুখ আদি ভেদে তিনটি বেদনা রয়েছে।


Sañcarittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā

৬. কুটি কার শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe saññācikāya panāti ettha saññācikā nāma sayaṃ pavattitayācanā vuccati, tasmā saññācikāyāti attano yācanāyāti vuttaṃ hoti, sayaṃ yācitakehi upakaraṇehīti attho. Ettha ca yaṃkiñci parapariggahitakaṃ [Pg.134] mūlacchedavasena yācituṃ na vaṭṭati, tāvakālikaṃ pana vaṭṭati. Sahāyatthāya kammakaraṇatthāya ‘‘purisaṃ dethā’’ti vattuṃ vaṭṭati, purisattakarampi yācituṃ vaṭṭati, purisattakaro nāma vaḍḍhakiādinā purisena kātabbaṃ hatthakammaṃ. Taṃ ‘‘purisattakaraṃ dehī’’ti vā ‘‘hatthakammaṃ dehī’’ti vā vatvā yācituṃ vaṭṭati. Hatthakammaṃ nāma kiñci vatthu na hoti, tasmā ‘‘kiṃ, bhante, āgatatthā’’ti pucchite vā apucchite vā yācituṃ vaṭṭati, viññattipaccayā doso natthi, migaluddakādayo pana sakakammaṃ na yācitabbā. Kuṭinti ullittādīsu aññataraṃ. Tattha ullittā nāma ṭhapetvā thambhatulāpiṭṭhasaṅghāṭavātapānadhūmacchiddādibhedaṃ alepokāsaṃ avasese lepokāse kuṭṭehi saddhiṃ ghaṭetvā chadanassa anto sudhāya vā mattikāya vā littā. Avalittā nāma tatheva vuttanayeneva chadanassa bahi littā. Ullittāvalittā nāma tatheva chadanassa anto ca bahi ca littā. Kārayamānenāti sayaṃ vā karontena, āṇattiyā vā kārāpentena. Asāmikanti kāretā dāyakena virahitaṃ. Attuddesanti ‘‘mayhaṃ vāsāgāraṃ esā’’ti evaṃ attā uddeso etissāti attuddesā, taṃ attuddesaṃ. Pamāṇikā kāretabbāti pamāṇayuttā kāretabbā. Tatridaṃ pamāṇanti tassā kuṭiyā idaṃ pamāṇaṃ. Dīghasoti dīghato. Dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyātiettha sugatavidatthi nāma idāni majjhimassa purisassa tisso vidatthiyo, vaḍḍhakihatthena diyaḍḍho hattho hoti. Minantena pana kuṭiyā bahikuṭṭe paṭhamaṃ dinnaṃ mahāmattikapariyantaṃ aggahetvā thusapiṇḍapariyantena dvādasa vidatthiyo minetabbā, sace thusapiṇḍakena anatthiko hoti, mahāmattikalepeneva niṭṭhāpeti, sveva paricchedo. Tiriyanti vitthārato. Sattantarāti kuṭṭassa bahiantaṃ aggahetvā abbhantarimena antena satta sugatavidatthiyo pamāṇanti vuttaṃ hoti. Ettha ca kesaggamattampi dīghato hāpetvā tiriyaṃ, tiriyato vā hāpetvā dīghaṃ vaḍḍhetuṃ na vaṭṭati, ko pana vādo ubhatovaḍḍhane. Yā pana dīghato saṭṭhihatthāpi hoti, tiriyato tihatthā vā ūnakacatuhatthā vā, yattha pamāṇayutto mañco ito cito ca na parivaṭṭati, pacchimakoṭiyā catuhatthavitthārā na hoti, ayaṃ kuṭisaṅkhyaṃ na gacchati, tasmā vaṭṭati. Bhikkhū [Pg.135] abhinetabbā vatthudesanāyāti yasmiṃ padese kuṭiṃ kāretukāmo hoti, taṃ sodhetvā padabhājane (pārā. 349) vuttanayena saṅghaṃ tikkhattuṃ yācitvā sabbe vā saṅghapariyāpannā saṅghena vā sammatā dve tayo bhikkhū tattha vatthudesanatthāya netabbā. Tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamananti tehi bhikkhūhi kipillikādīnaṃ āsayādīhi terasahi, pubbaṇṇāparaṇṇanissitādīhi soḷasahi upaddavehi virahitattā anārambhaṃ, dvīhi vā catūhi vā balibaddhehi yuttena sakaṭena ekaṃ cakkaṃ nibbodakapatanaṭṭhāne ekaṃ bahi katvā āvijjhituṃ sakkuṇeyyatāya saparikkamananti sallakkhetvā sace saṅghapahonakā honti, tattheva, no ce, saṅghamajjhaṃ gantvā tena bhikkhunā yācitehi ñattidutiyena kammena vatthu desetabbaṃ. Sārambhe cetiādi paṭipakkhanayena veditabbaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'saññācikāya pana'—এখানে 'saññācikā' বলতে নিজের দ্বারা প্রবর্তিত যাচনাকে (অনুরোধকে) বোঝায়। অতএব, 'saññācikāya' বলতে নিজের যাচনার দ্বারা—এটিই বলা হয়েছে; অর্থ হলো নিজের দ্বারা যাচিত (ধার করা) কুঠার, কুড়াল ইত্যাদি উপকরণের দ্বারা। এবং এখানে অন্যের মালিকানাধীন কোনো বস্তু চিরতরে মালিকানা ছেদ করার উদ্দেশ্যে (নিজের করে নেওয়ার জন্য) যাচনা করা অনুচিত, তবে সাময়িকভাবে ব্যবহারের জন্য যাচনা করা সংগত। সাহায্য বা কাজ করানোর উদ্দেশ্যে 'মানুষ (শ্রমিক) দিন'—এভাবে বলা সংগত। মানুষের কায়িক শ্রমও (purisattakara) যাচনা করা সংগত। 'purisattakaro' বলতে সূত্রধর (ছুতোর) প্রভৃতি মানুষের দ্বারা করণীয় কায়িক শ্রম বা হাতের কাজকে বোঝায়। তা 'মানুষের শ্রম দিন' অথবা 'হাতের কাজ (শ্রম) দিন' বলে যাচনা করা সংগত। কায়িক শ্রম (হস্তকর্ম) কোনো জড় বস্তু নয়, তাই 'ভন্তে, আপনারা কী জন্য এসেছেন?'—এভাবে জিজ্ঞাসা করা হোক বা না হোক, তা যাচনা করা সংগত। যাচনার কারণে কোনো দোষ (অজ্ঞাতক বিজ্ঞপ্তি দোষ) হয় না। তবে ব্যাধ (শিকারী) প্রভৃতিকে তাদের নিজস্ব কাজের (শিকারের) জন্য যাচনা করা উচিত নয়। 'kuṭiṃ' বলতে উল্লিত্ত (লেপিত) প্রভৃতি কুটিসমূহের মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। সেখানে 'ullittā' (অন্তর্লেপিত) বলতে স্তম্ভ (খুঁটি), আড়া, চালের কাঠামো, দরজার ফ্রেম, জানালা ও ধোঁয়া বের হওয়ার পথ ইত্যাদি প্রলেপ না দেওয়ার স্থানগুলো বাদ দিয়ে, অবশিষ্ট প্রলেপ দেওয়ার যোগ্য স্থানে দেয়ালসহ চালের ভেতরের অংশ চুন বা কাদা দিয়ে লেপন করা কুটিকে বোঝায়। 'avalittā' (বহির্লেপিত) বলতে একইভাবে উক্ত নিয়মেই চালের বাইরের অংশ লেপন করা কুটিকে বোঝায়। 'ullittāvalittā' (উভয়ত লেপিত) বলতে একইভাবে চালের ভেতরে ও বাইরে উভয় অংশ লেপন করা কুটিকে বোঝায়। 'kārayamānena' বলতে নিজে তৈরি করা অথবা আদেশের মাধ্যমে অন্যকে দিয়ে তৈরি করানোকে বোঝায়। 'asāmikaṃ' বলতে निर्माणকারী দাতা বা গৃহস্বামীহীন। 'attuddesaṃ' বলতে 'এটি আমার বাসগৃহ'—এভাবে নিজের উদ্দেশ্যে নির্দিষ্ট করা হয়েছে যা, তা-ই 'attuddesa' (আত্মোদ্দেশ্যক), সেই কুটিকে। 'pamāṇikā kāretabbā' বলতে পরিমাপযুক্ত (নির্ধারিত পরিমাপের) তৈরি করতে হবে। 'tatridaṃ pamāṇaṃ' বলতে সেই কুটির পরিমাপ হলো এই। 'dīghaso' বলতে দৈর্ঘ্যে (লম্বায়)। 'dvādasa vidatthiyo sugatavidatthiyā'—এখানে 'sugatavidatthi' (সুগত-বিঘত) বলতে বর্তমানে মাঝারি গড়নের মানুষের তিন বিঘতকে বোঝায়, যা সূত্রধরের (ছুতোরের) হাতের মাপে দেড় হাত হয়। পরিমাপ করার সময় কুটির বাইরের দেয়ালের প্রথমে দেওয়া মোটা কাদার প্রলেপের শেষ সীমা গ্রহণ না করে, তুষমিশ্রিত মাটির তালের শেষ সীমা পর্যন্ত বারো বিঘত পরিমাপ করতে হবে। যদি তুষমিশ্রিত মাটির প্রয়োজন না থাকে এবং কেবল মোটা কাদার প্রলেপ দিয়েই সমাপ্ত করা হয়, তবে সেই প্রলেপের সীমাই হবে পরিমাপের সীমা। 'tiriyaṃ' বলতে প্রস্থে (চওড়ায়)। 'sattantarā' বলতে দেয়ালের বাইরের প্রান্ত গ্রহণ না করে, ভেতরের প্রান্ত থেকে সাত সুগত-বিঘত পরিমাপকে বোঝায়। এবং এখানে দৈর্ঘ্য থেকে এক চুল পরিমাণও কমিয়ে প্রস্থে বাড়ানো, অথবা প্রস্থ থেকে কমিয়ে দৈর্ঘ্যে বাড়ানো অনুচিত; তাহলে উভয় দিকে বাড়ানোর তো কথাই নেই। কিন্তু যে কুটি দৈর্ঘ্যে ষাট হাত হলেও প্রস্থে তিন হাত বা চার হাতের কম হয়, যেখানে পরিমাপযুক্ত মাচা (খাট) এদিক-ওদিক ঘোরানো যায় না এবং শেষ সীমা পর্যন্ত চার হাত চওড়া হয় না, তা কুটি হিসেবে গণ্য হয় না; অতএব তা তৈরি করা সংগত। 'bhikkhū abhinetabbā vatthudesanāya' বলতে যে স্থানে কুটি নির্মাণ করতে ইচ্ছুক, সেই স্থান পরিষ্কার করে পদভাজনে উক্ত নিয়মে সংঘের কাছে তিনবার যাচনা করে, সংঘভুক্ত সমস্ত ভিক্ষুকে অথবা সংঘ কর্তৃক মনোনীত দুই বা তিনজন ভিক্ষুকে কুটির স্থান দেখানোর জন্য সেখানে নিয়ে যেতে হবে। 'tehi bhikkhūhi vatthu desetabbaṃ anārambhaṃ saparikkamanaṃ' বলতে সেই ভিক্ষুদের দ্বারা স্থানটি নিরীক্ষণ করতে হবে যে, তা পিঁপড়ে প্রভৃতির বাসা ইত্যাদি তেরোটি এবং শস্য বা কলাই ইত্যাদির আশ্রিত ষোলোটি উপদ্রব থেকে মুক্ত হওয়ায় 'anārambha' (হিংসামুক্ত বা উপদ্রবহীন) কি না; এবং দুটি বা চারটি বলদ জোতা গাড়ির একটি চাকা চালের জল পড়ার স্থানে এবং অন্য চাকাটি বাইরে রেখে ঘুরানো সম্ভব কি না, তা বিবেচনা করে 'saparikkamana' (পরিক্রমণযোগ্য বা চারদিকে ঘোরার মতো স্থানবিশিষ্ট) কি না। যদি পর্যাপ্ত ভিক্ষু উপস্থিত থাকেন, তবে সেখানেই, আর যদি না থাকেন, তবে সংঘের মধ্যে গিয়ে সেই ভিক্ষুর যাচনার পর 'জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয়' কর্মের মাধ্যমে স্থানটি নির্দেশ করতে হবে। 'sārambhe ce' ইত্যাদি বিপরীত নিয়মে বুঝতে হবে।


Āḷaviyaṃ āḷavike bhikkhū ārabbha saññācikāya kuṭikaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, ‘‘adesitavatthukaṃ pamāṇātikkantaṃ kuṭiṃ kāressāmī’’ti upakaraṇatthaṃ araññaṃ gamanato paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ, ‘‘idāni dvīhi piṇḍehi niṭṭhānaṃ gamissatī’’ti tesu paṭhamapiṇḍadāne thullaccayaṃ, dutiyadānena lepe ghaṭite sace adesitavatthukā eva vā pamāṇātikkantā eva vā hoti, eko saṅghādiseso, dve ca dukkaṭāni. Ubhayavippannā, dve saṅghādisesā, dve ca dukkaṭāni. Sace pana dvārabandhaṃ vā vātapānaṃ vā aṭṭhapetvāva mattikāya limpati, ṭhapite ca tasmiṃ lepo na ghaṭiyati, rakkhati tāva. Puna limpantassa pana ghaṭitamatte saṅghādiseso. Sace taṃ ṭhapiyamānaṃ paṭhamadinnalepena saddhiṃ nirantarameva hutvā tiṭṭhati, paṭhamameva saṅghādiseso. Kevalaṃ sārambhāya dukkaṭaṃ, tathā aparikkamanāya. Vippakataṃ kuṭiṃ aññassa dadato ca, bhūmiṃ samaṃ katvā bhindantassa ca, leṇaguhātiṇakuṭipaṇṇacchadanagehesu aññataraṃ kārentassa, kuṭimpi aññassa vāsatthāya, vāsāgāraṃ ṭhapetvā uposathāgārādīsu aññataratthāya kārentassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimapamāṇasambhavo, adesitavatthukatā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā[Pg.136], lepaghaṭanāti imānettha cha vā satta vā aṅgāni. Chasamuṭṭhānaṃ, kiriyañca, kiriyākiriyañca. Idañhi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ vā karoto kiriyato samuṭṭhāti, adesāpetvā karoto kiriyākiriyato samuṭṭhāti. Sesamettha sañcaritte vuttasadisamevāti.

আলবীতে আলবক ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে নিজের যাচনার দ্বারা কুটি নির্মাণের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং আজ্ঞপ্তি-সংযুক্ত (সআণত্তিক)। 'অনির্দেশিত স্থানে এবং পরিমাপ বহির্ভূত কুটি নির্মাণ করব'—এই উদ্দেশ্যে উপকরণের জন্য অরণ্যে যাওয়া থেকে শুরু করে সমস্ত প্রয়োগে দুষ্কৃত (dukkaṭa) আপত্তি হয়। 'এখন দুটি মাটির তাল দিলেই কাজ শেষ হবে'—এমন অবস্থায় প্রথম মাটির তাল দেওয়ার সময় থুল্লচ্চয় (thullaccaya) আপত্তি হয়। দ্বিতীয় তাল দেওয়ার পর প্রলেপ যুক্ত হলে যদি তা কেবল অনির্দেশিত স্থানের কারণে অথবা কেবল পরিমাপ বহির্ভূত হওয়ার কারণে হয়, তবে একটি সংঘাদিশেষ এবং দুটি দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যদি উভয় প্রকারেই ত্রুটিযুক্ত হয়, তবে দুটি সংঘাদিশেষ এবং দুটি দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু যদি দরজার ফ্রেম বা জানালা স্থাপন না করেই কাদা দিয়ে লেপন করা হয়, অথবা তা স্থাপন করার পরও যদি প্রলেপ যুক্ত না হয়, তবে ততক্ষণ পর্যন্ত আপত্তি থেকে রক্ষা পায়। পুনরায় লেপন করার সময় প্রলেপ যুক্ত হওয়া মাত্রই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। যদি তা স্থাপন করার সময় প্রথম দিনের প্রলেপের সাথে সম্পূর্ণ নিরবচ্ছিন্নভাবে যুক্ত হয়ে থাকে, তবে প্রথমবারেই সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। কেবল হিংসাযুক্ত (সারম্ভ) হওয়ার কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, একইভাবে পরিক্রমণহীন (অপরিক্রমণ) হওয়ার কারণেও দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অসমাপ্ত কুটি অন্যকে দান করলে, মাটির সাথে সমান করে ভেঙে ফেললে, লয়ণ (গুহা), তৃণকুটি, পর্ণকুটি প্রভৃতি গৃহের মধ্যে যেকোনো একটি নির্মাণ করলে, অন্যের বসবাসের জন্য কুটি নির্মাণ করলে, বাসগৃহ ব্যতীত উপোসথাগার প্রভৃতির মধ্যে যেকোনো একটির উদ্দেশ্যে নির্মাণ করলে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শীলবিপত্তি, উল্লিত্ত (লেপিত) প্রভৃতির মধ্যে যেকোনো একটি হওয়া, ন্যূনতম পরিমাপ থাকা, অনির্দেশিত স্থান হওয়া, পরিমাপ বহির্ভূত হওয়া, নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া, বাসগৃহ হওয়া এবং প্রলেপ যুক্ত হওয়া—এগুলো এখানে can বা সাতটি অঙ্গ। এটি ছয়টি সমুত্থানবিশিষ্ট, ক্রিয়া এবং ক্রিয়াক্রিয়া (উভয়) দ্বারা সমুত্থিত হয়। কারণ, স্থান নির্দেশ করিয়ে পরিমাপ বহির্ভূত কুটি নির্মাণকারীর ক্ষেত্রে ক্রিয়ার দ্বারা এটি সমুত্থিত হয়; আর স্থান নির্দেশ না করিয়ে নির্মাণকারীর ক্ষেত্রে ক্রিয়াক্রিয়ার দ্বারা সমুত্থিত হয়। এখানে অবশিষ্ট বিষয়গুলো সঞ্চরিত্ত (দূতকর্ম) শিক্ষাপদে উক্ত বিষয়ের মতোই।


Kuṭikārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কুতিকার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā

৭. বিহারকার শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame mahallakanti sasāmikabhāvena saññācitakuṭito mahantabhāvo etassa atthīti mahallako, yasmā vā vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkamenāpi kātuṃ vaṭṭati, tasmā pamāṇamahantatāyapi mahallako, taṃ mahallakaṃ. Yasmā panassa taṃ pamāṇamahantattaṃ sasāmikattāva labbhati, tasmā tadatthadassanatthaṃ ‘‘mahallako nāma vihāro sasāmiko vuccatī’’ti evamassa padabhājane (pārā. 367) vuttaṃ. Sesaṃ sabbaṃ kuṭikārasikkhāpade vuttasadisaṃ, sasāmikabhāvamattameva hi viseso.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'mahallakaṃ' (বৃহৎ) বলতে গৃহস্বামী বা দাতা থাকার কারণে যাচিত কুটি অপেক্ষা এর শ্রেষ্ঠত্ব বা মহত্ত্ব আছে বলে একে 'mahallaka' বলা হয়। অথবা যেহেতু স্থান নির্দেশ করিয়ে পরিমাপ অতিক্রম করেও এটি নির্মাণ করা সংগত, তাই পরিমাপের বিশালতার কারণেও একে 'mahallaka' বলা হয়; সেই বৃহৎ বিহারকে। যেহেতু এর পরিমাপের বিশালতা গৃহস্বামী বা দাতা থাকার কারণেই লাভ হয়, তাই সেই অর্থ প্রদর্শনের জন্য পদভাজনে বলা হয়েছে—'mahallako nāma vihāro sasāmiko vuccati' (গৃহস্বামী বা দাতাযুক্ত বিহারকে মহল্লক বিহার বলা হয়)। অবশিষ্ট সমস্ত বিষয় কুতিকার শিক্ষাপদে উক্ত বিষয়ের মতোই; কেবল গৃহস্বামী বা দাতা থাকাটাই এখানে বিশেষ পার্থক্য।


Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha cetiyarukkhaṃ chedāpanavatthusmiṃ paññattabhāvo, akiriyamattato samuṭṭhānabhāvo, ekasaṅghādisesatā ca ettha viseso.

কৌশাম্বীতে স্থবির ছন্নকে উপলক্ষ করে চৈত্যবৃক্ষ (দেবতাবৃক্ষ) কাটানোর কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। কেবল অকরণ (অক্রিয়া) থেকে এর সমুত্থান হওয়া এবং একটিমাত্র সংঘাদিশেষ আপত্তি হওয়া—এগুলোই এখানে বিশেষ পার্থক্য।


Vihārakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিহারকার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā

৮. দুষ্টদোষ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame duṭṭho dosoti dūsito ceva dūsako ca. Uppanne hi dose puggalo tena dosena dūsito hoti, pakatibhāvaṃ jahāpito, tasmā ‘‘duṭṭho’’ti vuccati. Parañca dūseti vināseti, tasmā ‘‘doso’’ti vuccati. Iti ‘‘duṭṭho doso’’ti ekassevetaṃ puggalassa ākāranānattena nidassanaṃ. Appatītoti nappatīto, pītisukhādīhi vivajjito, na abhisaṭoti attho. Amūlakenāti yaṃ codakena cuditakamhi [Pg.137] puggale adiṭṭhaṃ assutaṃ aparisaṅkitaṃ, idaṃ etesaṃ dassanasavanaparisaṅkāsaṅkhātānaṃ mūlānaṃ abhāvato amūlakaṃ nāma. Taṃ pana so āpanno vā hotu, anāpanno vā, etaṃ idha appamāṇaṃ. Ettha ca adiṭṭhaṃ nāma attano pasādacakkhunā vā dibbacakkhunā vā adiṭṭhaṃ, assutaṃ nāma tatheva kenaci vuccamānaṃ na sutaṃ, aparisaṅkitaṃ nāma attano vā parassa vā diṭṭhasutamutavasena cetasā aparisaṅkitaṃ, iti evarūpena amūlakena. Pārājikenāti bhikkhuno anurūpesu ekūnavīsatiyā aññatarena, padabhājane (pārā. 386) pana pārājikuddese āgatāneva gahetvā ‘‘catunnaṃ aññatarenā’’ti vuttaṃ. Anuddhaṃseyyāti dhaṃseyya viddhaṃseyya padhaṃseyya abhibhaveyya. Taṃ pana anuddhaṃsanaṃ yasmā attanā codentopi parena codāpentopi karoti, tasmāssa padabhājane ‘‘codeti vā codāpeti vā’’ti vuttaṃ. Tattha vatthusandassanā āpattisandassanā saṃvāsappaṭikkhepo sāmīcippaṭikkhepoti saṅkhepato catasso codanā. Tāsu vatthusandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’tiādinā nayena pavattā. Āpattisandassanā nāma ‘‘tvaṃ methunadhammāpattiṃ āpanno’’tiādinā nayena pavattā. Saṃvāsappaṭikkhepo nāma ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti evaṃ pavatto. Ettāvatā pana sīsaṃ na eti, ‘‘assamaṇosī’’tiādīhi vacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti. Sāmīcippaṭikkhepo nāma abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammabījanikammādīnaṃ akaraṇaṃ, taṃ paṭipātiyā vandanādīni karoto ekassa akatvā sesānaṃ karaṇakāle veditabbaṃ. Ettāvatā ca codanā nāma hoti, āpatti pana sīsaṃ na eti. ‘‘Kasmā mama vandanādīni na karosī’’ti pucchite pana ‘‘assamaṇosī’’tiādivacanehi saddhiṃ ghaṭiteyeva sīsaṃ eti, tasmā yo bhikkhu bhikkhuṃ samīpe ṭhatvā ‘‘tvaṃ methunaṃ dhammaṃ paṭisevī’’ti vā ‘‘assamaṇosī’’ti vā ādīhi vacanehi hatthamuddāya eva vā etamatthaṃ dīpento sayaṃ vā codeti, gahaṭṭhapabbajitesu vā aññatarena codāpeti, ayaṃ anuddhaṃseti nāma. Appeva nāma naṃ imamhā brahmacariyā cāveyyanti api eva nāma naṃ puggalaṃ imamhā seṭṭhacariyā apaneyyaṃ. ‘‘Sādhu vatassa sacāhaṃ imaṃ puggalaṃ imamhā brahmacariyā cāveyya’’nti iminā adhippāyena anuddhaṃseyyāti vuttaṃ hoti. Etena [Pg.138] ekaṃ cāvanādhippāyaṃ gahetvā avasesā akkosādhippāyo kammādhippāyo vuṭṭhānādhippāyo uposathaṭṭhapanādhippāyo pavāraṇaṭṭhapanādhippāyo anuvijjanādhippāyo dhammakathādhippāyoti satta adhippāyā paṭikkhittā honti. Tato aparena samayenāti yasmiṃ samaye anuddhaṃsito hoti, tato aññasmiṃ samaye. Samanuggāhīyamāno vāti anuvijjakena kiṃ te diṭṭhantiādinā nayena anuvijjiyamāno upaparikkhiyamāno. Asamanuggāhīyamāno vāti diṭṭhādīsu kenaci vatthunāvā anuvijjakādīsu yena kenaci puggalena vā avuccamāno. Imesaṃ pana padānaṃ parato ‘‘bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhātī’’ti iminā sambandho. Idañhi vuttaṃ hoti – evaṃ samanuggāhīyamāno vā asamanuggāhīyamāno vā bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati paṭijānāti, saṅghādisesoti. Idañca amūlakabhāvassa pākaṭakāladassanatthaṃ vuttaṃ. Āpattiṃ pana anuddhaṃsitakkhaṇeyeva āpajjati. Amūlakañceva taṃ adhikaraṇaṃ hotīti ettha pana diṭṭhamūlādīnaṃ abhāvena amūlakaṃ, samathehi adhikaraṇīyabhāvena adhikaraṇaṃ. Yañhi adhikicca ārabbha paṭicca sandhāya samathā pavattanti, taṃ adhikaraṇaṃ. Idha pana pārājikasaṅkhātaṃ āpattādhikaraṇameva adhippetaṃ. Yadi hi taṃ adhikaraṇaṃ diṭṭhādīhi mūlehi amūlakañceva hoti, ayaṃ codetuṃ āgato bhikkhu ca dosaṃ patiṭṭhāti paṭicca tiṭṭhati, ‘‘tucchakaṃ mayā bhaṇita’’ntiādīni (pārā. 386) vadanto paṭijānāti, tassa bhikkhuno anuddhaṃsitakkhaṇeyeva saṅghādisesoti, ayaṃ sikkhāpadassa padānukkamena attho.

অষ্টম শিক্ষাপদে— 'দুষ্ট দোষ' বলতে দূষিত এবং দূষণকারী উভয়কেই বোঝায়। কারণ, দ্বেষ (ক্রোধ) উৎপন্ন হলে ব্যক্তি সেই দ্বেষ দ্বারা দূষিত হয় এবং তার স্বাভাবিক অবস্থা থেকে চ্যুত হয়, তাই তাকে 'দুষ্ট' বলা হয়। এবং সে অন্যকে দূষিত ও বিনাশ করে, তাই তাকে 'দোষ' (দ্বেষ) বলা হয়। এভাবে 'দুষ্ট দোষ'—এটি একই ব্যক্তির অবস্থার ভিন্নতা হেতু নির্দেশ করা হয়েছে। 'অপ্রতীত' অর্থ অপ্রীত, প্রীতি ও সুখাদি বর্জিত, চিত্তের অপ্রসন্নতা—এই অর্থ। 'অমূলক' বলতে বোঝায়—অভিযোগকারী কর্তৃক অভিযুক্ত ব্যক্তির মধ্যে যা অদেখা, অশোনা ও আশঙ্কাহীন; দর্শন, শ্রবণ ও আশঙ্কা নামক এই মূলসমূহের অভাব হেতু একে 'অমূলক' বলা হয়। কিন্তু সেই ব্যক্তি সেই পারাজিকা অপরাধে লিপ্ত হোক বা না হোক, তা এখানে বিবেচ্য নয়। এখানে 'অদেখা' বলতে নিজের মাংসচক্ষু বা দিব্যচক্ষু দ্বারা না দেখা। 'অশোনা' বলতে একইভাবে কারও দ্বারা বলা কথা না শোনা। 'আশঙ্কাহীন' বলতে নিজের বা অন্যের দেখা, শোনা বা ঘ্রাণ-স্বাদ-স্পর্শের (মুত) মাধ্যমে মনে কোনো আশঙ্কা বা সন্দেহ না থাকা; এই প্রকার অমূলক দ্বারা। 'পারাজিকা দ্বারা' বলতে ভিক্ষুর জন্য প্রযোজ্য উনিশটি পারাজিকার যেকোনো একটির দ্বারা; কিন্তু পদভাজনীতে পারাজিকা-উদ্দেশে সরাসরি আগত চারটিকে গ্রহণ করে 'চারটির যেকোনো একটির দ্বারা' বলা হয়েছে। 'অভিযুক্ত করবে বা ধ্বংস করবে' বলতে ক্ষতি করবে, বিনষ্ট করবে, পরাভূত করবে বা অভিভূত করবে। যেহেতু সেই অভিযোগ বা ধ্বংস সাধন নিজে অভিযুক্ত করার মাধ্যমে অথবা অন্যকে দিয়ে অভিযুক্ত করানোর মাধ্যমে করা হয়, তাই পদভাজনীতে 'নিজে অভিযুক্ত করে বা অন্যকে দিয়ে অভিযুক্ত করায়' বলা হয়েছে। সেখানে সংক্ষেপে চার প্রকার অভিযোগ রয়েছে—বস্তু-প্রদর্শন (অপরাধের বিষয় প্রদর্শন), আপত্তি-প্রদর্শন (অপরাধ প্রদর্শন), সংবাস-প্রত্যাখ্যান (সহবাস বর্জন) এবং সামীচি-প্রত্যাখ্যান (যথাযোগ্য সম্মান বর্জন)। সেগুলির মধ্যে 'বস্তু-প্রদর্শন' বলতে 'তুমি মৈথুন ধর্ম আচরণ করেছ' ইত্যাদি উপায়ে উত্থাপিত অভিযোগ। 'আপত্তি-প্রদর্শন' বলতে 'তুমি মৈথুন ধর্ম সংক্রান্ত পারাজিকা আপত্তিগ্রস্ত হয়েছ' ইত্যাদি উপায়ে উত্থাপিত অভিযোগ। 'সংবাস-প্রত্যাখ্যান' বলতে 'তোমার সাথে উপোসথ, প্রবারণা বা সংঘকর্ম নেই'—এভাবে প্রত্যাখান করা। কিন্তু কেবল এতটুকুতেই সংঘাদিশেষ অপরাধের চরম সীমায় পৌঁছায় না; 'তুমি শ্রমণ নও' ইত্যাদি বাক্যের সাথে যুক্ত হলেই তা চরম সীমায় পৌঁছায় (সংঘাদিশেষ হয়)। 'সামীচি-প্রত্যাখ্যান' বলতে অভিবাদন, প্রত্যুত্থান, অঞ্জলিকর্ম, সামীচিকর্ম (যথাযোগ্য সম্মান প্রদর্শন), ব্যজনকর্ম (পাখা দিয়ে বাতাস করা) ইত্যাদি না করা; ক্রমানুসারে বন্দনাদি করার সময় কোনো একজন ভিক্ষুকে বন্দনা না করে অবশিষ্টদের বন্দনা করার সময় এটি বুঝতে হবে। এবং এতটুকুতেই অভিযোগ করা হয়, কিন্তু আপত্তি চরম সীমায় পৌঁছায় না (সংঘাদিশেষ হয় না)। কিন্তু 'কেন আমাকে বন্দনাদি করছ না?'—এরূপ জিজ্ঞাসা করা হলে, 'তুমি শ্রমণ নও' ইত্যাদি বাক্যের সাথে যুক্ত হলেই তা চরম সীমায় পৌঁছায়। অতএব, যে ভিক্ষু অন্য ভিক্ষুর নিকটে দাঁড়িয়ে 'তুমি মৈথুন ধর্ম আচরণ করেছ' অথবা 'তুমি শ্রমণ নও' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা অথবা হস্তমুদ্রা (হাতের ইশারা) দ্বারা এই অর্থ প্রকাশ করে নিজে অভিযুক্ত করে, অথবা গৃহী বা প্রব্রজিতদের মধ্যে কোনো একজনের দ্বারা অভিযুক্ত করায়, তাকে 'অভিযুক্ত বা ধ্বংস সাধন করা' বলা হয়। 'হয়তো তাকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করতে পারব' বলতে হয়তো বা সেই ব্যক্তিকে এই শ্রেষ্ঠ আচরণ (ব্রহ্মচর্য) বা শাসন থেকে অপসারিত করতে পারব। 'যদি আমি এই ব্যক্তিকে এই ব্রহ্মচর্য থেকে চ্যুত করতে পারি, তবে তা অবশ্যই ভালো হবে'—এই অভিপ্রায়ে 'অভিযুক্ত করবে' বলা হয়েছে। এর দ্বারা একটিমাত্র 'চ্যুতি ঘটানোর অভিপ্রায়' গ্রহণ করে অবশিষ্ট সাতটি অভিপ্রায়—আক্রোশের (গালি দেওয়ার) অভিপ্রায়, কর্মের (সংঘকর্মের) অভিপ্রায়, আপত্তি থেকে উত্থানের অভিপ্রায়, উপোসথ স্থগিত করার অভিপ্রায়, প্রবারণা স্থগিত করার অভিপ্রায়, অনুসন্ধান করার অভিপ্রায় এবং ধর্মকথা বলার অভিপ্রায়—প্রত্যাখ্যাত হয়েছে। 'অতঃপর অন্য সময়ে' বলতে যে সময়ে অভিযুক্ত করা হয়েছে, তার পরবর্তী অন্য কোনো সময়ে। 'জিজ্ঞাসিত বা অনুযুক্ত হয়ে' বলতে বিচারক ভিক্ষু কর্তৃক 'তুমি কী দেখেছ?' ইত্যাদি উপায়ে জিজ্ঞাসিত ও পরীক্ষিত হয়ে। 'অজিজ্ঞাসিত হয়ে' বলতে দর্শন ইত্যাদির কোনো বিষয় নিয়ে বিচারক ভিক্ষু বা অন্য কোনো ব্যক্তি কর্তৃক জিজ্ঞাসিত না হয়ে। এই পদগুলির পরবর্তী 'এবং ভিক্ষু দোষ স্বীকার করে' এর সাথে সম্বন্ধ রয়েছে। এটিই বলা হয়েছে—এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে বা অজিজ্ঞাসিত হয়েও অভিযুক্ত ভিক্ষু দোষ স্বীকার করে, দোষের ওপর অবস্থান করে এবং তা স্বীকার করে নেয়, তবে সংঘাদিশেষ হয়। এবং এটি অমূলকতার বিষয়টি স্পষ্ট হওয়ার সময়টি প্রদর্শনের জন্য বলা হয়েছে। কিন্তু আপত্তিটি (সংঘাদিশেষ) অভিযুক্ত করার ক্ষণেই সংঘটিত হয়। 'এবং সেই অধিকরণটি অমূলক হয়'—এখানে দর্শন-মূল ইত্যাদির অভাব হেতু 'অমূলক', এবং সমথসমূহের দ্বারা মীমাংসাযোগ্য হওয়ার কারণে 'অধিকরণ'। কারণ, যে বিষয়কে কেন্দ্র করে, আরম্ভ করে, অবলম্বন করে বা লক্ষ্য করে সমথসমূহ প্রবৃত্ত হয়, তাকে 'অধিকরণ' বলে। কিন্তু এখানে পারাজিকা নামক 'আপত্ত্যধিকরণ'-ই অভিপ্রেত। যদি সেই অধিকরণটি দর্শন আদি মূলের অভাবে অমূলক হয়, এবং এই অভিযুক্ত করতে আসা ভিক্ষু দোষ স্বীকার করে, দোষের ওপর অবস্থান করে এবং 'আমি মিথ্যা বলেছি' ইত্যাদি বলে স্বীকার করে নেয়, তবে সেই ভিক্ষুর অভিযুক্ত করার ক্ষণেই সংঘাদিশেষ হয়—এটিই শিক্ষাপদের পদানুক্রমিক অর্থ।


Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha amūlakena pārājikena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, katūpasampadaṃ suddhaṃ vā asuddhaṃ vā puggalaṃ yena pārājikena codeti, taṃ ‘‘ayaṃ anajjhāpanno’’ti ñatvā cāvanādhippāyena ‘‘karotu me āyasmā okāsaṃ, ahaṃ taṃ vattukāmo’’ti evaṃ okāsaṃ akāretvā codentassa sace so taṅkhaṇeyeva jānāti ‘‘maṃ codetī’’ti, vācāya vācāya saṅghādiseso ceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā codentassa saṅghādisesoyeva. Hatthamuddāya sammukhā codentassāpi eseva nayo. Parammukhā codentassa pana sīsaṃ na eti. Attanā samīpe ṭhatvā aññaṃ bhikkhuṃ āṇāpeti[Pg.139], so tassa vacanena taṃ codeti, codāpakasseva vuttanayena āpattiyo. Atha sopi ‘‘mayā diṭṭhaṃ sutaṃ atthī’’ti codeti, dvinnampi jānānaṃ tatheva āpattiyo. Akkosādhippāyena pana okāsaṃ akāretvā vadantassa vuttanayeneva pācittiyañceva dukkaṭañca. Okāsaṃ kāretvā vadantassa pācittiyameva. Kammādhippāyena asammukhā sattavidhampi kammaṃ karontassa dukkaṭameva. Vuṭṭhānādhippāyena ‘‘tvaṃ itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno, taṃ paṭikarohī’’ti vadantassa, uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapentassa ca okāsakammaṃ natthi, ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabbaṃ, anuvijjakassāpi osaṭe vatthusmiṃ ‘‘atthetaṃ tavā’’ti anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthi, dhammakathikassāpi ‘‘yo idañca idañca karoti, ayaṃ assamaṇo’’tiādinā nayena anodisakaṃ dhammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa niyametvā ‘‘asuko ca asuko ca assamaṇo anupāsako’’ti katheti, āsanato oruyha āpattiṃ desetvā gantabbaṃ. Ummattakādīnañca anāpatti, sīlavipatti, yaṃ codeti vā codāpeti vā, tassa ‘‘upasampanno’’ti saṅkhyupagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhācodanā, tassa taṅkhaṇavijānananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni. Vedanā panettha dukkhāyevāti.

রাজগৃহে মেত্তিয় ও ভূমজক ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অমূলক পারাজিকা দ্বারা অভিযুক্ত করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং স-আজ্ঞপ্তিক (আদেশযুক্ত)। উপসম্পন্ন, শুদ্ধ বা অশুদ্ধ কোনো ব্যক্তিকে যে পারাজিকা দ্বারা অভিযুক্ত করা হচ্ছে, সে ব্যক্তি সেই অপরাধে লিপ্ত নয়—তা জেনেও তাকে শাসন থেকে চ্যুত করার অভিপ্রায়ে 'আয়ুষ্মান আমাকে সুযোগ দিন, আমি আপনাকে কিছু বলতে চাই'—এভাবে সুযোগ না চেয়ে অভিযুক্ত করলে, যদি অভিযুক্ত ব্যক্তি সেই ক্ষণেই বুঝতে পারে যে 'আমাকে অভিযুক্ত করা হচ্ছে', তবে প্রতি বাক্যে সংঘাদিশেষ এবং দুষ্কৃত অপরাধ হয়। সুযোগ চেয়ে অভিযুক্ত করলে কেবল সংঘাদিশেষ হয়। হস্তমুদ্রা (হাতের ইশারা) দ্বারা সম্মুখে অভিযুক্ত করার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু পরোক্ষে (অনুপস্থিতিতে) অভিযুক্ত করলে তা চরম সীমায় পৌঁছায় না (সংঘাদিশেষ হয় না)। নিজে নিকটে দাঁড়িয়ে অন্য ভিক্ষুকে আদেশ দেয় এবং সে তার কথায় অভিযুক্ত করে, তবে আদেশদাতারই উক্ত নিয়মে আপত্তি হয়। আর যদি সেও 'আমি দেখেছি বা শুনেছি' বলে অভিযুক্ত করে, তবে উভয়েরই একইভাবে আপত্তি হয়। কিন্তু আক্রোশ বা গালি দেওয়ার অভিপ্রায়ে সুযোগ না চেয়ে কথা বললে উক্ত নিয়মে পাচিত্তিয় এবং দুষ্কৃত হয়। সুযোগ চেয়ে বললে কেবল পাচিত্তিয় হয়। কর্মের (সংঘকর্মের) অভিপ্রায়ে পরোক্ষে সাত প্রকার কর্মের যেকোনো একটি করলে কেবল দুষ্কৃত হয়। আপত্তি থেকে উত্থানের অভিপ্রায়ে 'তুমি অমুক আপত্তিগ্রস্ত হয়েছ, তা প্রতিকার করো' এরূপ বললে, অথবা উপোসথ বা প্রবারণা স্থগিত করলে সুযোগ চাওয়ার প্রয়োজন নেই; তবে স্থগিতকরণের ক্ষেত্রটি জানা উচিত। বিচারক ভিক্ষুরও কোনো বিষয় উত্থাপিত হলে 'তোমার কি এটি ঘটেছে?'—এরূপ অনুসন্ধানের অভিপ্রায়ে জিজ্ঞাসা করার জন্য সুযোগ চাওয়ার প্রয়োজন নেই। ধর্মকথক ভিক্ষুরও 'যে ব্যক্তি এটি এটি করে, সে শ্রমণ নয়' ইত্যাদি উপায়ে নির্দিষ্ট কাউকে নির্দেশ না করে ধর্মদেশনা করার জন্য সুযোগ চাওয়ার প্রয়োজন নেই। কিন্তু যদি নির্দিষ্ট করে 'অমুক অমুক ব্যক্তি শ্রমণ নয়, উপাসক নয়' বলে, তবে আসন থেকে নেমে আপত্তি দেশনা করে যেতে হবে। উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শীলবিপত্তি, যাকে নিজে অভিযুক্ত করে বা অন্যকে দিয়ে করায় তার উপসম্পন্ন হওয়া, তার প্রতি শুদ্ধ বুদ্ধি থাকা, যে পারাজিকা দ্বারা অভিযুক্ত করে তার দর্শন আদি কারণে অমূলক হওয়া, চ্যুত করার অভিপ্রায়ে সম্মুখে অভিযুক্ত করা এবং অভিযুক্ত ব্যক্তির তা তৎক্ষণাৎ বুঝতে পারা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদিন্নাদান (অদত্তাদান) শিক্ষাপদের সদৃশ। এখানে বেদনা কেবল দুঃখবেদনাই।


Duṭṭhadosasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুষ্টদোষ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā

৯. অন্যভাগীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame aññabhāgiyassātiādīsu aññabhāgassa idaṃ, aññabhāgo vā assa atthīti aññabhāgiyaṃ. Adhikaraṇanti ādhāro veditabbo, vatthu adhiṭṭhānanti vuttaṃ hoti. Yo hi so aṭṭhuppattiyaṃ ‘‘dabbo mallaputto nāmā’’ti chagalako vutto. So yvāyaṃ āyasmato dabbassa mallaputtassa bhāgo koṭṭhāso pakkho manussajāti ceva bhikkhubhāvo ca, tato aññassa bhāgassa koṭṭhāsassa pakkhassa hoti tiracchānajātiyā [Pg.140] ceva chagalakabhāvassa ca, so vā aññabhāgo assa atthi, tasmā aññabhāgiyasaṅkhyaṃ labhati. Yasmā ca tesaṃ ‘‘imaṃ mayaṃ dabbaṃ mallaputtaṃ nāma karomā’’ti vadantānaṃ tassa nāmakaraṇasaññāya ādhāro vatthu adhiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘adhikaraṇa’’nti veditabbo. Tañhi sandhāya ‘‘saccaṃ kira tumhe, bhikkhave, dabbaṃ mallaputtaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassā’’tiādi (pārā. 391) vuttaṃ. Na vivādādhikaraṇādīsu aññataraṃ, kasmā? Asambhavato. Na hi mettiyabhūmajakā catunnaṃ adhikaraṇānaṃ kassaci aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ uppādiyiṃsu, na ca catunnaṃ adhikaraṇānaṃ leso nāma atthi. Jātilesādayo hi puggalānaṃyeva lesā vuttā, na vivādādhikaraṇādīnaṃ. Tañca ‘‘dabbo mallaputto’’ti nāmaṃ tassa aññabhāgiyādhikaraṇabhāve ṭhitassa chagalakassa koci deso hoti theraṃ pārājikena dhammena anuddhaṃsetuṃ lesamatto, ettha ca dissati apadissati ‘‘assa aya’’nti voharīyatīti deso, jātiādīsu aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Aññampi vatthuṃ lissati silissati vohāramatteneva īsakaṃ allīyatīti leso, jātiādīnaṃyeva aññatarakoṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ. Padabhājane (pārā. 393) pana yassa aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃseyya, taṃ yasmā aṭṭhuppattivaseneva āvibhūtaṃ, tasmā taṃ avibhajitvā yāni ‘‘adhikaraṇa’’nti vacanasāmaññato atthuddhāravasena pavattāni cattāri adhikaraṇāni, tesaṃ aññabhāgiyatā ca tabbhāgiyatā ca yasmā apākaṭā, jānitabbā ca vinayadharehi, tasmā tañca avasāne āpattaññabhāgiyena codanañca āvikātuṃ ‘‘aññabhāgiyassa adhikaraṇassāti āpattaññabhāgiyaṃ vā hoti adhikaraṇaññabhāgiyaṃ vā’’tiādi vuttaṃ, sesā vinicchayakathā aṭṭhame vuttasadisāyeva. Ayaṃ pana viseso – idaṃ aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādāya pārājikena dhammena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, idha ca āpattaññabhāgiyacodanāya tathāsaññinopi anāpatti. Aṅgesu ca aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kiñcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanatā adhikāti.

নবম শিক্ষাপদে—'অঞ্ঞভাগিয়স্স' ইত্যাদি পদে অন্য ভাগের এটি (সম্পত্তি), অথবা যার অন্য ভাগ আছে, তা 'অন্যভাগীয়' (অঞ্ঞভাগিয়)। 'অধিকরণ' বলতে আধার বা আশ্রয় বুঝতে হবে; বস্তু বা অধিষ্ঠান বলা হয়েছে। কারণ, উৎপত্তি-উপাখ্যানে যে ছাগলটিকে 'দব্ব মল্লপুত্ত' নামে অভিহিত করা হয়েছিল, তা হলো আয়ুষ্মান দব্ব মল্লপুত্রের যে ভাগ, অংশ বা পক্ষ—যা মনুষ্যজাতি এবং ভিক্ষুভাব, তা থেকে ভিন্ন অন্য ভাগ, অংশ বা পক্ষের—যা তির্যকজাতি এবং ছাগলভাবের অন্তর্গত; অথবা সেই অন্য ভাগ তার আছে, তাই তা 'অন্যভাগীয়' সংজ্ঞা লাভ করে। এবং যেহেতু 'আমরা একে দব্ব মল্লপুত্ত নাম দেব'—এরূপ বলনেওয়ালা সেই ভিক্ষুদের সেই নামকরণ-সংজ্ঞার আধার, বস্তু বা অধিষ্ঠান হলো সেই ছাগলটি, তাই তাকে 'অধিকরণ' বলে বুঝতে হবে। তাকে লক্ষ্য করেই 'হে ভিক্ষুগণ, তোমরা কি সত্যই দব্ব মল্লপুত্তকে অন্যভাগীয় অধিকরণের...' ইত্যাদি (পারাজিকা ৩৯১) বলা হয়েছে। বিবাদাধিকরণ ইত্যাদির কোনো একটি নয়, কেন? অসম্ভব হওয়ার কারণে। কারণ মেত্তিয ও ভূমজক ভিক্ষুগণ চার প্রকার অধিকরণের কোনো অন্যভাগীয় অধিকরণের কোনো অংশ বা লেশমাত্র গ্রহণ করেননি, এবং চার প্রকার অধিকরণের কোনো 'লেশ' (আভাস) বলেও কিছু নেই। জাতিলেশ প্রভৃতি তো কেবল পুদ্গলদেরই (ব্যক্তিদেরই) লেশ বলা হয়েছে, বিবাদাধিকরণ ইত্যাদির নয়। এবং সেই 'দব্ব মল্লপুত্ত' নামটি অন্যভাগীয় অধিকরণভাবে স্থিত সেই ছাগলের স্থবিরকে পারাজিক ধর্মে অভিযুক্ত করার জন্য কোনো নির্দেশক বা লেশমাত্র (আভাসমাত্র) হয়; এবং এখানে যা প্রদর্শিত হয়, নির্দেশিত হয়, 'এর এটি' এভাবে ব্যবহৃত হয়, তা হলো 'দেশ' (নির্দেশক); জাতি ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটি অংশের এটি অধিবচন (নাম)। অন্য বস্তুকেও যা স্পর্শ করে, সংশ্লিষ্ট হয়, কেবল ব্যবহারমাত্র দ্বারা সামান্য সংলগ্ন হয়, তা হলো 'লেশ'; জাতি ইত্যাদিরই যেকোনো একটি অংশের এটি অধিবচন। পদভাজনে কিন্তু যে অন্যভাগীয় অধিকরণের কোনো অংশ বা লেশমাত্র গ্রহণ করে পারাজিক ধর্মে অভিযুক্ত করবে, তা যেহেতু ঘটনারূপ উৎপত্তির বশেই প্রকাশিত হয়েছে, তাই তাকে বিভক্ত না করে, 'অধিকরণ' শব্দের সাধারণ অর্থ হেতু অর্থ উদ্ধারের বশে প্রবর্তিত যে চার প্রকার অধিকরণ রয়েছে, তাদের অন্যভাগীয়তা এবং তদ্ভাগীয়তা যেহেতু অপ্রকাশিত এবং বিনয়ধরদের দ্বারা জ্ঞাতব্য, তাই তাকে এবং পরিশেষে আপত্তি-অন্যভাগীয় দ্বারা অভিযোগ প্রকাশ করার জন্য 'অন্যভাগীয় অধিকরণের বলতে আপত্তি-অন্যভাগীয় হয় অথবা অধিকরণ-অন্যভাগীয় হয়' ইত্যাদি বলা হয়েছে; অবশিষ্ট বিনিশ্চয়-কথা অষ্টম শিক্ষাপদে উক্ত কথার সদৃশই। তবে বিশেষত্ব এই যে—এটি অন্যভাগীয় অধিকরণের কোনো অংশ বা লেশমাত্র গ্রহণ করে পারাজিক ধর্মে অভিযুক্ত করার বিষয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে, এবং এখানে আপত্তি-অন্যভাগীয় অভিযোগের ক্ষেত্রে তদ্রূপ সংজ্ঞী হলেও আপত্তি হয় না। এবং অঙ্গসমূহের মধ্যে অন্যভাগীয় অধিকরণের কোনো অংশ বা লেশমাত্র গ্রহণ করা অতিরিক্ত।


Aññabhāgiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্যভাগীয় শিক্ষাপদ-বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā

১০. সংঘভেদ শিক্ষাপদ-বর্ণনা


Dasame [Pg.141] samaggassa saṅghassāti sahitassa bhikkhusaṅghassa, cittena ca sarīrena ca aviyuttassāti attho. Tenevassa padabhājane (pārā. 412) ‘‘samaggo nāma saṅgho samānasaṃvāsako samānasīmāyaṃ ṭhito’’ti vuttaṃ. Samānasaṃvāsako hi samacittatāya cittena aviyutto hoti, samānasīmāyaṃ ṭhito kāyasāmaggidānato sarīrena aviyutto. Bhedāya parakkameyyāti ‘‘kathaṃ nāmāyaṃ bhijjeyyā’’ti bhedanatthāya vāyāmeyya. Bhedanasaṃvattanikaṃ vā adhikaraṇanti bhedanassa saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ kāraṇaṃ. Imasmiñhi okāse ‘‘kāmahetu kāmanidānaṃ kāmādhikaraṇa’’nti ādīsu (ma. ni. 1.168, 178) viya kāraṇaṃ ‘‘adhikaraṇa’’nti adhippetaṃ. Taṃ bhedakaravatthuvasena aṭṭhārasavidhaṃ. Samādāyāti gahetvā. Paggayha tiṭṭheyyāti taṃ saṅghabhedassa atthāya saṃvattanikaṃ saṅghabhedanibbattisamatthaṃ kāraṇaṃ gahetvā dīpeyya ceva nappaṭinissajjeyya ca. Bhikkhūhi evamassa vacanīyoti ye taṃ paggayha tiṭṭhantaṃ sammukhā passanti, ye vā ‘‘asukasmiṃ nāma vihāre’’ti suṇanti, tehi sabbantimena paricchedena aḍḍhayojanamattaṃ gantvāpi yvāyaṃ anantare ‘‘māyasmā’’tiādivacanakkamo vutto, evamassa vacanīyo. Disvā vā sutvā vā avadantānaṃ dukkaṭaṃ. Ettha ca māiti padaṃ ‘‘parakkamī’’tipadena ‘‘aṭṭhāsī’’tipadena ca saddhiṃ ‘‘mā parakkami, mā aṭṭhāsī’’ti yojetabbaṃ. Sametāyasmā saṅghenāti āyasmā saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekaladdhiko hotūti attho. Kiṃ kāraṇā? Samaggo hi saṅgho…pe… viharatīti. Tattha sammodamānoti aññamaññasampattiyā suṭṭhu modamāno. Avivadamānoti ‘‘ayaṃ dhammo, nāyaṃ dhammo’’ti evaṃ na vivadamāno. Eko uddeso assāti ekuddeso, ekato pavattapātimokkhuddesoti attho. Phāsu viharatīti sukhaṃ viharati. Evaṃ visumpi saṅghamajjhepi tikkhattuṃ vuccamānassa appaṭinissajjato dukkaṭaṃ. Evañca sotiādimhi samanubhāsitabboti samanubhāsanakammaṃ kātabbaṃ. Iccetaṃ kusalanti iti etaṃ paṭinissajjanaṃ kusalaṃ khemaṃ sotthibhāvo tassa bhikkhuno. No ce [Pg.142] paṭinissajjeyya, saṅghādisesoti ettha samanubhāsanakammapariyosāne appaṭinissajjantassa saṅghādiseso. Sesaṃ uttānapadatthameva.

দশম শিক্ষাপদে—'সমগ্গস্স সঙ্ঘস্স' বলতে ঐক্যবদ্ধ ভিক্ষুসংঘের, যা চিত্ত ও শরীর দ্বারা অবিযুক্ত (বিচ্ছিন্ন নয়)—এই অর্থ। এইজন্যই এর পদভাজনে (পারাজিকা ৪১২) 'সমগ্র সংঘ বলতে সমান সংবাসক ও সমান সীমার মধ্যে স্থিত' বলা হয়েছে। সমান সংবাসক সংঘ সমচিত্ততার কারণে চিত্ত দ্বারা অবিযুক্ত হয়, এবং সমান সীমার মধ্যে স্থিত সংঘ কায়িক ঐক্য প্রদানের কারণে শরীর দ্বারা অবিযুক্ত হয়। 'ভেদায় পরক্কমেয্য' বলতে 'কীভাবে এই সংঘ বিভক্ত হবে'—এরূপ ভেদের উদ্দেশ্যে প্রচেষ্টা করা। 'ভেদনসংবত্তনিকং বা অধিকরণং' বলতে ভেদের অর্থাৎ সংঘভেদের উদ্দেশ্যে সংবর্তনশীল কারণ। এই প্রসঙ্গে 'কামহেতু কামনিদান কামাধিকরণ' ইত্যাদির মতো কারণকে 'অধিকরণ' বলে অভিপ্রেত করা হয়েছে। তা ভেদকারী বস্তুর বশে আঠারো প্রকার। 'সমাদায়' বলতে গ্রহণ করে। 'পগ্গয্হ তিট্ঠেয্য' বলতে সংঘভেদের উদ্দেশ্যে সংবর্তনশীল এবং সংঘভেদ ঘটাতে সমর্থ সেই কারণকে গ্রহণ করে প্রদর্শন করা এবং পরিত্যাগ না করা। 'ভিক্খূহি এবমস্স বচনীযো' বলতে যারা তাকে সেই মতবাদ আঁকড়ে ধরে থাকতে সম্মুখে দেখে, অথবা যারা 'অমুক বিহারে'—এরূপ শুনতে পায়, তাদের দ্বারা সর্বনিম্নে অর্ধযোজন পথ অতিক্রম করেও পরবর্তী 'মাযস্মা' ইত্যাদি যে বচনক্রম উক্ত হয়েছে, সেভাবে তাকে বলা উচিত। দেখে বা শুনেও যা বলে না, তাদের দুক্কট আপত্তি হয়। এবং এখানে 'মা' পদটি 'পরক্কমি' পদের সাথে এবং 'অট্ঠাসি' পদের সাথে যুক্ত করে 'মা পরক্কমি, মা অট্ঠাসি' (প্রচেষ্টা করবেন না, জেদ ধরে থাকবেন না) এভাবে যোজনা করতে হবে। 'সমেতাযস্মা সঙ্ঘেন' বলতে আয়ুষ্মান সংঘের সাথে মিলিত হোন, সমাগত হোন, একমত হোন—এই অর্থ। কী কারণে? 'সমগ্র সংঘই... বিহার করে'। সেখানে 'সম্মোদমানো' বলতে পরস্পরের সম্পত্তিতে অত্যন্ত আনন্দিত হওয়া। 'অবিবদমানো' বলতে 'এটি ধর্ম, এটি ধর্ম নয়'—এভাবে বিবাদ না করা। যার একটিই উদ্দেশ (পাঠ) আছে, তা 'একুদ্দেসো'; অর্থাৎ একত্রে প্রবর্তিত প্রাতিমোক্ষ-উদ্দেশ—এই অর্থ। 'ফাসু বিহরতি' বলতে সুখে বিহার করে। এভাবে পৃথকভাবে এবং সংঘের মধ্যেও তিনবার বলা সত্ত্বেও যে পরিত্যাগ করে না, তার দুক্কট আপত্তি হয়। 'এবঞ্চ সো' ইত্যাদি বাক্যে 'সমনুভাসিতব্বো' বলতে সমনুভাষণ কর্ম করা উচিত। 'ইচ্চেতং কুসলং' বলতে এভাবে সেই পরিত্যাগ করা কল্যাণকর, নিরাপদ এবং সেই ভিক্ষুর জন্য স্বস্তিদায়ক। 'নো চে পটিনিসজ্জেয্য, সঙ্ঘাদিসেসো'—এখানে সমনুভাষণ কর্মের পরিশেষে যে পরিত্যাগ করে না, তার সংঘাদিশেষ আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই।


Rājagahe devadattaṃ ārabbha saṅghabhedāya parakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, samanubhāsanakamme kariyamāne appaṭinissajjantassa ñattipariyosāne dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārapattāya tatiyakammavācāya tañca dukkaṭaṃ te ca thullaccayā paṭippassambhanti, saṅghādisesoyeva tiṭṭhati. Asamanubhāsiyamānassa ca paṭinissajjantassa ca ummattakādīnañca anāpatti. Sīlavipatti, bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

রাজগৃহে দেবদত্তকে কেন্দ্র করে সংঘভেদের জন্য প্রচেষ্টা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (অন্যের দ্বারা করানোর বিষয় নয়)। সমনুভাষণ কর্ম করার সময় যে পরিত্যাগ করে না, তার জ্ঞপ্তি-পরিশেষে দুক্কট আপত্তি হয়; দুটি কর্মবাচনের দ্বারা দুটি থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়; 'যার অসম্মতি আছে, তিনি বলুন'—এভাবে 'য্য'-কার প্রাপ্ত তৃতীয় কর্মবাচনের দ্বারা সেই দুক্কট এবং সেই থুল্লচ্চয় আপত্তিগুলো প্রশমিত হয়ে যায়, কেবল সংঘাদিশেষ আপত্তিই অবশিষ্ট থাকে। যাকে সমনুভাষণ করা হচ্ছে না তার, যে পরিত্যাগ করে তার এবং উন্মাদ প্রভৃতির আপত্তি হয় না। শীলবিপত্তি, ভেদের জন্য প্রচেষ্টা করা, ধর্মকর্ম দ্বারা সমনুভাষণ করা, কর্মবাচনের পরিশেষ এবং পরিত্যাগ না করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। এটি সমনুভাষণ-সমুত্থান, অক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংঘভেদ শিক্ষাপদ-বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā

১১. ভেদানুবর্তক শিক্ষাপদ-বর্ণনা


Ekādasame tasseva kho panāti yo saṅghabhedāya parakkamati, tasseva. Anuvattakāti tassa diṭṭhiṃ khantiṃ ruciṃ gahaṇena anupaṭipajjanakā. Vaggaṃ asāmaggipakkhiyavacanaṃ vadantīti vaggavādakā. Yasmā pana tiṇṇaṃ uddhaṃ kammārahā na honti. Na hi saṅgho saṅghassa kammaṃ karoti, tasmā ‘‘eko vā dve vā tayo vā’’ti vuttaṃ. Jānāti noti amhākaṃ chandādīni jānāti. Bhāsatīti ‘‘evaṃ karomā’’ti amhehi saddhiṃ bhāsati. Amhākampetaṃ khamatīti yaṃ so karoti, etaṃ amhākampi ruccati. Sametāyasmantānaṃ saṅghenāti āyasmantānaṃ cittaṃ saṅghena saddhiṃ sametu samāgacchatu, ekībhāvaṃ gacchatūti vuttaṃ hoti. Sesaṃ padatthato uttānameva. Vinicchayakathāpettha dasame vuttasadisāyeva.

একাদশ শিক্ষাপদে—'তস্সেব খো পন' বলতে যে সংঘভেদের জন্য প্রচেষ্টা করে, তারই। 'অনুবত্তকা' বলতে তার দৃষ্টি, ক্ষান্তি (পছন্দ) ও রুচি গ্রহণের মাধ্যমে অনুগমনকারী। 'বগ্গং' অর্থাৎ অনৈক্যপক্ষের বাক্য যা বলে, তারা 'বর্গবাদক' (দল গঠনকারী)। যেহেতু তিনজনের অধিক হলে তারা কর্মের যোগ্য হয় না। কারণ সংঘ সংঘের প্রতি কর্ম করতে পারে না, তাই 'এক জন, দুই জন বা তিন জন' বলা হয়েছে। 'জানাতি নো' বলতে আমাদের ছন্দ (ইচ্ছা) প্রভৃতি তিনি জানেন। 'ভাসতি' বলতে 'আমরা এভাবে করব'—এভাবে আমাদের সাথে কথা বলেন বা আলোচনা করেন। 'অম্হাকম্পেতং খমতি' বলতে তিনি যা করেন, তা আমাদেরও রুচিকর বা সম্মত। 'সমেতাযস্মন্তানং সঙ্ঘেন' বলতে আয়ুষ্মানদের চিত্ত সংঘের সাথে মিলিত হোক, সমাগত হোক, একীভূত হোক—এরূপ বলা হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পদানুসারে স্পষ্টার্থই। বিনিশ্চয়-কথাও এখানে দশম শিক্ষাপদে উক্ত কথার সদৃশই।


Ayaṃ pana viseso – idaṃ rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha devadattassa saṅghabhedāya parakkamantassa anuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha anuvattanaṃ daṭṭhabbanti.

তবে বিশেষত্ব এই যে—এটি রাজগৃহে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে, সংঘভেদের জন্য চেষ্টাকারী দেবদত্তের অনুবর্তন (অনুগমন) করার বিষয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; এবং অঙ্গসমূহের ক্ষেত্রে যেমন সেখানে প্রচেষ্টা করা, তেমনই এখানে অনুবর্তন করা বুঝতে হবে।


Bhedānuvattakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভেদানুবর্তক শিক্ষাপদ-বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā

১২. দুর্বচ শিক্ষাপদ-বর্ণনা


Dvādasame [Pg.143] dubbacajātikoti dubbacasabhāvo, vattuṃ asakkuṇeyyoti attho. Uddesapariyāpannesūti uddese pariyāpannesu antogadhesu, ‘‘yassa siyā āpatti, so āvikareyyā’’ti evaṃ saṅgahitattā anto pātimokkhassa vattamānesūti attho. Sahadhammikaṃ vuccamānoti sahadhammikena vuccamāno, kāraṇatthe cetaṃ upayogavacanaṃ. Pañcahi sahadhammikehi sikkhitabbattā, tesaṃ vā santakattā ‘‘sahadhammika’’nti laddhanāmena buddhapaññattena sikkhāpadena vuccamānoti attho. Viramathāyasmanto mama vacanāyāti yena vacanena maṃ vadatha, tato mama vacanato viramatha, mā maṃ taṃ vacanaṃ vadathāti vuttaṃ hoti. Vadatu saha dhammenāti sahadhammikena sikkhāpadena, sahadhammena vā aññenapi pāsādikabhāvasaṃvattanikena vacanena vadetu. Yadidanti vuddhikāraṇadassanatthe nipāto, tena yaṃ idaṃ aññamaññassa hitavacanaṃ, āpattito ca vuṭṭhāpanaṃ, tena aññamaññavacanena aññamaññavuṭṭhāpanena. Evaṃ saṃvaddhāhi tassa bhagavato parisāti evaṃ parisāya vuddhikāraṇaṃ dassitaṃ hoti. Sesaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে—'দুব্বচজাতিকো' বলতে দুর্বচ-স্বভাবসম্পন্ন, যাকে শাসন করা বা উপদেশ দেওয়া কঠিন—এই অর্থ। 'উদ্দেসপরিযাপন্নেনু' বলতে উদ্দেশ্যে (প্রাতিমোক্ষ পাঠে) অন্তর্গত বা অন্তর্ভুক্ত; 'যার আপত্তি হবে, তিনি তা প্রকাশ করবেন'—এভাবে সংগৃহীত হওয়ার কারণে প্রাতিমোক্ষের অভ্যন্তরে বিদ্যমান শিক্ষাপদসমূহে—এই অর্থ। 'সহধম্মিকং বুচ্চমানো' বলতে সহধর্মিক দ্বারা উক্ত হওয়া; এখানে এটি করণ অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তির প্রয়োগ। পাঁচ প্রকার সহধর্মিকদের দ্বারা শিক্ষণীয় হওয়ার কারণে, অথবা তাদের সম্পত্তি হওয়ার কারণে 'সহধর্মিক' নাম প্রাপ্ত বুদ্ধ-প্রজ্ঞাপিত শিক্ষাপদ দ্বারা উক্ত হওয়া—এই অর্থ। 'বিরমথাযস্মন্তো মম বচনায' বলতে যে বাক্যের দ্বারা আপনারা আমাকে বলছেন, সেই বলা থেকে আপনারা বিরত হোন, আমাকে সেই কথা বলবেন না—এরূপ বলা হয়েছে। 'বদতু সহ ধম্মেন' বলতে সহধর্মিক শিক্ষাপদ দ্বারা, অথবা সহধর্মের দ্বারা—অন্য কোনো প্রসাদ উৎপাদক বাক্যের দ্বারা বলুক। 'যদিদং' শব্দটি বৃদ্ধির কারণ প্রদর্শনের অর্থে নিপাত; তার দ্বারা পরস্পরের যে হিতবাক্য এবং আপত্তি থেকে উত্থাপন (উদ্ধার), সেই পারস্পরিক হিতবাক্য ও পারস্পরিক উত্থাপনের দ্বারা। 'এবং সংবড্ঢাহি তস্স ভগবতো পরিসা' বলতে এভাবে সেই ভগবানের পরিষদের বৃদ্ধির কারণ প্রদর্শিত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টার্থই। বিনিশ্চয়-কথাও দশম শিক্ষাপদে উক্ত কথার সদৃশই।


Ayaṃ pana viseso – idaṃ kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha attānaṃ avacanīyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatā daṭṭhabbāti.

তবে বিশেষত্ব এই যে— এই শিক্ষাপদটি কোসম্বীতে স্থবির ছন্নকে কেন্দ্র করে নিজেকে অবচনীয় (অননুশাসনীয়) করার বিষয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। আর অঙ্গসমূহের ক্ষেত্রে, যেমন সেখানে (দশম শিক্ষাপদে) পরাক্রম (প্রচেষ্টা) দ্রষ্টব্য, তেমনই এখানে অবচনীয়তা (অননুশাসনীয়তা) দ্রষ্টব্য।


Dubbacasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুৰ্বচ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


13. Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. কুলদূষক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Terasame gāmaṃ vā nigamaṃvāti ettha nagarampi gāme antogadhameva. Upanissāya viharatītitattha paṭibaddhacīvarādipaccayatāya taṃ nissāya vasati. Pupphadānādīhi manussānaṃ saddhaṃ vināsento kulāni dūsetīti kuladūsako. Mālāvaccharopanādayo pāpakā samācārā assāti pāpasamācāro. So bhikkhūti so kuladūsako bhikkhu. Āyasmā kho [Pg.144] kuladūsako…pe… alaṃ te idha vāsenāti imināssa pabbājanīyakammārahataṃ dasseti. Pabbājanīyakammakato panesa yasmiṃ gāme vā nigame vā kuladūsakakammaṃ kataṃ, yasmiñca vihāre vasati, neva tasmiṃ gāme vā nigame vā carituṃ labhati, na vihāre vasituṃ. Evañca so bhikkhūtiettha soti pabbājanīyakammakato adhippeto. Chandena gacchantīti chandagāmino, esa nayo sesesu. So bhikkhūti so ‘‘chandagāmino’’tiādīni vadamāno. Tassa vacanassa paṭinissaggāya evaṃ vacanīyo, na kuladūsananivāraṇatthāya. Kuladūsanakammena hi so āpajjitabbā āpattiyo pubbeva āpanno, evaṃ panassa visumpi saṅghamajjhepi vuccamānassa appaṭinissajjato aparaṃ dukkaṭaṃ. Evañca sotiādi ito pubbe vuttañca avuttañca sabbaṃ uttānatthameva. Vinicchayakathāpi dasame vuttasadisāyeva.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে— 'গ্রাম বা নিগম'—এখানে নগরও গ্রামেরই অন্তর্ভুক্ত। 'উপনিশ্রয় করে বিহার করে'—সেখানে চীবর আদি প্রত্যয়ের সাথে যুক্ত থাকার কারণে তাকে আশ্রয় করে বাস করে। 'পুষ্পদান (ফুল দেওয়া) ইত্যাদির মাধ্যমে মানুষের শ্রদ্ধা বিনষ্ট করে কুলসমূহকে দূষিত করে' বলে সে 'কুলদূষক'। ফুলের চারা রোপণ ইত্যাদি পাপ আচরণ যার আছে, সে 'পাপসমাচার'। 'সেই ভিক্ষু' বলতে সেই কুলদূষক ভিক্ষু। 'আয়ুষ্মান কুলদূষক...পে... তোমার এখানে বসবাসের প্রয়োজন নেই'—এর দ্বারা তার প্রব্রাজনীয় কর্মের (সংঘ থেকে বহিষ্কারের) যোগ্যতা প্রদর্শন করা হয়েছে। প্রব্রাজনীয় কর্ম করা হয়েছে এমন ভিক্ষু যে গ্রামে বা নিগমে কুলদূষণ কর্ম করেছে এবং যে বিহারে বাস করে, সে সেই গ্রামে বা নিগমে বিচরণ করার সুযোগ পায় না, বিহারেও বাস করতে পারে না। 'এবং সেই ভিক্ষু'—এখানে 'সে' বলতে প্রব্রাজনীয় কর্মপ্রাপ্ত ভিক্ষুকে বোঝানো হয়েছে। 'ছন্দের (পক্ষপাতের) বশবর্তী হয়ে চলে' বলে 'ছন্দগামী'; অবশিষ্ট পদগুলোতেও (দ্বেষগামী ইত্যাদিতে) এই একই নিয়ম। 'সেই ভিক্ষু' বলতে সেই 'ছন্দগামী' ইত্যাদি বলে তিরস্কারকারী ভিক্ষু। তার সেই বাক্য ত্যাগ করার জন্য এভাবে বলতে হবে, কুলদূষণ নিবারণের জন্য নয়। কারণ কুলদূষণ কর্মের কারণে সে যেসকল আপত্তি পাওয়ার যোগ্য, তা আগেই পেয়ে গেছে। কিন্তু এভাবে তাকে একাকী বা সংঘের মধ্যে বলার পরেও যদি সে তা ত্যাগ না করে, তবে তার অন্য একটি দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। 'এবং সেই' ইত্যাদি এবং এর পূর্বে যা বলা হয়েছে ও বলা হয়নি, সে সমস্তই স্পষ্ট অর্থযুক্ত। মীমাংসা কথাও দশম শিক্ষাপদে বলা কথার মতোই।


Ayaṃ pana viseso – idaṃ sāvatthiyaṃ assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha chandagāmitādīhi pāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, aṅgesu ca yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpanaṃ daṭṭhabbanti.

তবে বিশেষত্ব এই যে— এটি শ্রাবস্তীতে অশ্বজিৎ ও পুনর্বসু ভিক্ষুদ্বয়কে কেন্দ্র করে ছন্দগামিতা (পক্ষপাতিত্ব) ইত্যাদিতে পতিত হওয়ার বিষয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। আর অঙ্গসমূহের ক্ষেত্রে, যেমন সেখানে পরাক্রম দ্রষ্টব্য, তেমনই এখানে ছন্দ (পক্ষপাত) ইত্যাদির দ্বারা পতিত হওয়া দ্রষ্টব্য।


Kuladūsakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কুলদূষক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Nigamanavaṇṇanā

উপসংহার বর্ণনা


Uddiṭṭhā kho…pe… evametaṃ dhārayāmītiettha paṭhamaṃ āpatti etesanti paṭhamāpattikā, paṭhamaṃ vītikkamanakkhaṇeyeva āpajjitabbāti attho. Itare pana yathā tatiye ca catutthe ca divase hotīti ettha ‘‘tatiyako, catutthako’’ti vuccati, evaṃ yāvatatiye samanubhāsanakamme hontīti yāvatatiyakāti veditabbā. Yāvatīhanti yattakāni ahāni. Jānaṃ paṭicchādetīti jānanto paṭicchādeti. Tatthāyaṃ paṭicchādanalakkhaṇassa mātikā – āpatti ca hoti, āpattisaññī ca, pakatatto ca hoti, pakatattasaññī ca, anantarāyiko ca hoti, anantarāyikasaññī ca, pahu ca hoti, pahusaññī ca, chādetukāmo ca hoti, chādeti cāti. Tattha āpatti ca hoti, āpattisaññī cāti yaṃ āpattiṃ āpanno, sā terasannaṃ aññatarā hoti, sopi ca tattha vatthuvasena vā ‘‘idaṃ bhikkhūnaṃ na vaṭṭatī’’ti [Pg.145] nāmamattavasena vā ‘‘ayaṃ itthannāmā āpattī’’ti āpattisaññīyeva hutvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti evaṃ chādetukāmova dhuraṃ nikkhipitvā aruṇaṃ uṭṭhāpeti, channā hoti āpatti. Sace panettha anāpattisaññī vā hoti, aññāpattikkhandhasaññī vā, vematiko vā, acchannāva hoti. Pakatattoti anukkhitto samānasaṃvāsako. So ce pakatattasaññī hutvā vuttanayeneva chādeti, channā hoti. Anantarāyikoti yassa dasasu rājacoraaggiudakamanussaamanussavāḷasarīsapajīvitabrahmacariyantarāyesu ekopi natthi, so ce anantarāyikasaññī chādeti, channā hoti. Pahūti yo sakkoti bhikkhuno santikaṃ gantuñceva ārocetuñca, so ce pahusaññī hutvā chādeti, channā hoti. Chādetukāmo ca hoti, chādeti cātiidaṃ uttānameva. Sacepi hi so sabhāgaṃ disvā ‘‘ayaṃ me upajjhāyo vā ācariyo vā’’ti lajjāya nāroceti, channāva hoti. Upajjhāyādibhāvo hi idha appamāṇaṃ, sabhāgamattameva pamāṇaṃ. Ayaṃ ‘‘jānaṃ paṭicchādetī’’tipadassa saṅkhepato atthavinicchayo.

'উদ্ধিষ্টা খো...পে... এবমেতং ধারয়ামি'—এখানে যাদের প্রথম আপত্তি হয়, তারা 'প্রথমা পত্তিকা'; অর্থাৎ প্রথমবার লঙ্ঘনের মুহূর্তেই আপত্তি প্রাপ্ত হয়—এই অর্থ। অন্যগুলো (আপত্তিগুলো) যেমন তৃতীয় বা চতুর্থ দিনে জ্বর হলে তাকে 'তৃতীয়ক' বা 'চতুর্থক' জ্বর বলা হয়, তেমনই তৃতীয়বার সমনুভাষণ কর্মের (সতর্কীকরণের) পর আপত্তি হয় বলে সেগুলোকে 'যাবততীয়ক' (তৃতীয়বার পর্যন্ত) বলে জানতে হবে। 'যাবতীহং' বলতে যত দিন। 'জেনে গোপন করে' বলতে জেনে-বুঝে গোপন করে। সেখানে গোপন করার লক্ষণের মাতৃকা (মূল সূত্র) এই— আপত্তিও হয়, আপত্তি-সংজ্ঞীও হয়; প্রকৃতত্ব (স্বাভাবিক ভিক্ষু) হয়, প্রকৃতত্ব-সংজ্ঞীও হয়; অন্তরায়হীন হয়, অন্তরায়হীন-সংজ্ঞীও হয়; সমর্থ হয়, সমর্থ-সংজ্ঞীও হয়; গোপন করতে ইচ্ছুক হয় এবং গোপনও করে। সেখানে 'আপত্তিও হয় এবং আপত্তি-সংজ্ঞীও হয়' বলতে— যে আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছে, তা তেরোটি (সংঘাদিশেষ) আপত্তির যেকোনো একটি হয়। এবং সেও সেখানে বস্তুর বশে 'এটি ভিক্ষুদের জন্য অকল্পনীয়' অথবা নামমাত্রের বশে 'এটি অমুক নামের আপত্তি' এভাবে আপত্তি-সংজ্ঞী হয়েই 'এখন আমি এটি কাউকে বলব না' এভাবে গোপন করার ইচ্ছায় দায়িত্ব পরিহার করে অরুণোদয় ঘটায় (পরের দিন ভোর হয়), তখন আপত্তিটি 'গোপন করা হয়েছে' বলে গণ্য হয়। কিন্তু যদি সেখানে আপত্তি নয় এমন সংজ্ঞা থাকে, অথবা অন্য আপত্তি-স্কন্ধের সংজ্ঞা থাকে, অথবা সংশয় থাকে, তবে তা 'অগোপনকৃত'ই থাকে। 'প্রকৃতত্ব' বলতে উৎক্ষিপ্ত (বহিষ্কৃত) নয় এমন সমান সংবাসের ভিক্ষু। সে যদি প্রকৃতত্ব-সংজ্ঞী হয়ে উক্ত নিয়মেই গোপন করে, তবে তা 'গোপনকৃত' হয়। 'অন্তরায়হীন' বলতে যার দশটি অন্তরায়ের (রাজা, চোর, অগ্নি, জল, মানুষ, অমানুষ, হিংস্র পশু, সরীসৃপ, জীবন ও ব্রহ্মচর্য অন্তরায়) একটিও নেই। সে যদি অন্তরায়হীন-সংজ্ঞী হয়ে গোপন করে, তবে তা 'গোপনকৃত' হয়। 'সমর্থ' বলতে যে ভিক্ষুর কাছে যেতে এবং বলতে সমর্থ। সে যদি সমর্থ-সংজ্ঞী হয়ে গোপন করে, তবে তা 'গোপনকৃত' হয়। 'গোপন করতে ইচ্ছুক হয় এবং গোপনও করে'—এই দুটি অঙ্গ স্পষ্টই। যদি সে সমভাগী (সমান মর্যাদার) ভিক্ষুকে দেখে 'ইনি আমার উপাধ্যায় বা আচার্য' ভেবে লজ্জাবশত না বলে, তবে তা 'গোপনকৃত'ই হয়। কারণ এখানে উপাধ্যায়ত্ব ইত্যাদি কোনো বিবেচ্য বিষয় নয়, কেবল সমভাগী হওয়াই বিবেচ্য। এটি 'জেনে গোপন করে' পদের সংক্ষেপে অর্থ-মীমাংসা।


Tāvatīhanti tattakāni ahāni, paṭicchāditadivasato paṭṭhāya yāva ārocitadivaso, tāva divasapakkhamāsasaṃvaccharavasena yattako kālo atikkanto, tattakaṃ kālanti attho. Akāmā parivatthabbanti na kāmena na vasena, atha kho akāmena avasena parivāsaṃ samādāya vatthabbaṃ. Tattha paṭicchannaparivāso suddhantaparivāso samodhānaparivāso cāti tividho parivāso. Tattha paṭicchannaparivāso tāva yathāpaṭicchannāya āpattiyā dātabbo. Kassaci hi ekāhappaṭicchannā āpatti hoti, kassaci dvīhādippaṭicchannā. Kassaci ekā āpatti hoti, kassaci dve vā tisso vā taduttari vā. Tasmā paṭicchannaparivāsaṃ dentena paṭhamameva vuttanayena paṭicchannabhāvaṃ ñatvā tato paṭicchannadivase ca āpattiyo ca sallakkhetvā sace ekā ekāhappaṭicchannā hoti, ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ sañcetanikaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekāhappaṭicchanna’’nti evaṃ parivāsaṃ yācāpetvā khandhake (cūḷava. 98) āgatanayena kammavācaṃ vatvā parivāso dātabbo. Atha dvīhatīhādippaṭicchannā hoti[Pg.146], dvīhappaṭicchannaṃ tīhappaṭicchannaṃ catūhappaṭicchannaṃ pañcāhappaṭicchannaṃ…pe… cuddasāhappaṭicchannantievaṃ yāva cuddasadivasāni divasavasena yojanā kātabbā, pañcadasadivasappaṭicchannāyaṃ ‘‘pakkhappaṭicchanna’’nti yojanā kātabbā. Tato yāva ekūnatiṃsatimo divaso, tāva ‘‘atirekapakkhappaṭicchanna’’nti, tato māsappaṭicchannaṃ atirekamāsappaṭicchannaṃ dvemāsappaṭicchannaṃ atirekadvemāsappaṭicchannaṃ temāsappaṭicchannaṃ…pe… atirekaekādasamāsappaṭicchannanti evaṃ yojanā kātabbā. Saṃvacchare puṇṇe ‘‘ekasaṃvaccharappaṭicchanna’’nti, tato paraṃ atirekasaṃvaccharaṃ dvesaṃvaccharaṃ evaṃ yāva saṭṭhisaṃvaccharaatirekasaṭṭhisaṃvaccharappaṭicchannanti, tato vā bhiyyopi vatvā yojanā kātabbā.

'তাবতীহং' বলতে তত দিন; অর্থাৎ গোপন করার দিন থেকে শুরু করে জানানোর দিন পর্যন্ত দিন, পক্ষ, মাস, বছর হিসেবে যতটুকু সময় অতিবাহিত হয়েছে, ততটুকু সময়—এই অর্থ। 'অকামা পরিবত্তব্বং' বলতে নিজের ইচ্ছায় বা বশে নয়, বরং অনিচ্ছায় ও অবশে পরিবাস গ্রহণ করে বাস করতে হবে। সেখানে পরিবাস তিন প্রকার— প্রতিচ্ছন্ন-পরিবাস, শুদ্ধান্ত-পরিবাস এবং সমোধান-পরিবাস। সেখানে প্রতিচ্ছন্ন-পরিবাস যেভাবে গোপন করা হয়েছে সেই আপত্তির জন্য দিতে হবে। কারও এক দিন গোপন করা আপত্তি হয়, কারও দুই দিন ইত্যাদি। কারও একটি আপত্তি হয়, কারও দুটি বা তিনটি বা তার বেশি। তাই প্রতিচ্ছন্ন-পরিবাস দানকারী ভিক্ষু প্রথমেই উক্ত নিয়মে গোপন করার বিষয়টি জেনে, তারপর গোপন করার দিনসমূহ এবং আপত্তিগুলো চিহ্নিত করে, যদি একটি আপত্তি এক দিন গোপন করা হয়, তবে 'ভন্তে, আমি ইচ্ছাকৃত শুক্রবিসর্জনের একটি আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি যা এক দিন গোপন করা হয়েছে' এভাবে পরিবাস প্রার্থনা করিয়ে খন্ধকে (চুল্লবগ্গ ৯৮) বর্ণিত নিয়মে কর্মবাচ্য পাঠ করে পরিবাস দিতে হবে। আর যদি দুই, তিন দিন ইত্যাদি গোপন করা হয়, তবে 'দুই দিন গোপন করা', 'তিন দিন গোপন করা', 'চার দিন গোপন করা', 'পাঁচ দিন গোপন করা'...পে... 'চৌদ্দ দিন গোপন করা' এভাবে চৌদ্দ দিন পর্যন্ত দিন হিসেবে যোজনা করতে হবে। পনেরো দিন গোপন করার ক্ষেত্রে 'পক্ষ-গোপন করা' (এক পক্ষ গোপন করা) এভাবে যোজনা করতে হবে। তারপর ঊনত্রিশ দিন পর্যন্ত 'অতিরিক্ত পক্ষ-গোপন করা', তারপর 'মাস-গোপন করা', 'অতিরিক্ত মাস-গোপন করা', 'দুই মাস গোপন করা', 'অতিরিক্ত দুই মাস গোপন করা', 'তিন মাস গোপন করা'...পে... 'অতিরিক্ত এগারো মাস গোপন করা' এভাবে যোজনা করতে হবে। এক বছর পূর্ণ হলে 'এক বছর গোপন করা', তারপর 'অতিরিক্ত এক বছর', 'দুই বছর' এভাবে ষাট বছর ও অতিরিক্ত ষাট বছর গোপন করা পর্যন্ত, অথবা তার চেয়েও বেশি হলে তা উল্লেখ করে যোজনা করতে হবে।


Sace pana dve tisso taduttari vā āpattiyo honti, yathā ‘‘ekaṃ āpatti’’nti vuttaṃ, evaṃ ‘‘dve āpattiyo, tisso āpattiyo’’ti vattabbaṃ. Tato paraṃ pana sataṃ vā hotu, sahassaṃ vā, ‘‘sambahulā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Nānāvatthukāsupi ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ ekaṃ duṭṭhullavācaṃ ekaṃ attakāmaṃ ekaṃ sañcarittaṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ gaṇanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ vatthukittanavasena vā, ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ nāmamattavasena vā yojanā kātabbā. Tattha nāmaṃ duvidhaṃ sajātisādhāraṇaṃ sabbasādhāraṇañca, tattha saṅghādisesoti sajātisādhāraṇaṃ, āpattīti sabbasādhāraṇaṃ, tasmā ‘‘sambahulā āpattiyo āpajjiṃ ekāhappaṭicchannāyo’’ti evaṃ sabbasādhāraṇanāmavasenāpi vattuṃ vaṭṭati. Idañhi parivāsādivinayakammaṃ vatthuvasena gottavasena nāmavasena āpattivasena ca kātuṃ vaṭṭatiyeva. Tattha sukkavissaṭṭhīti vatthu ceva gottañca, saṅghādisesoti nāmañceva āpatti ca, tattha ‘‘sukkavissaṭṭhiṃ kāyasaṃsagga’’ntiādivacanenāpi ‘‘nānāvatthukāyo’’tivacanenāpi vatthu ceva gottañca gahitaṃ hoti, ‘‘saṅghādiseso’’tivacanenāpi ‘‘āpattiyo’’tivacanenāpi nāmañceva āpatti ca gahitā hoti, tasmā etesu yassa kassaci vasena kammavācā kātabbā.

কিন্তু যদি দুটি, তিনটি বা তার বেশি আপত্তি হয়, তবে যেমন 'একটি আপত্তি' বলা হয়েছে, তেমনই 'দুটি আপত্তি', 'তিনটি আপত্তি' বলতে হবে। তার বেশি হলে একশত বা একসহস্র যাই হোক না কেন, 'বহু আপত্তি' (সম্বহুলা) বলা সংগত। নানা বস্তুঘটিত আপত্তির ক্ষেত্রেও— 'ভন্তে, আমি বহু সংঘাদিশেষ আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি— একটি শুক্রবিসর্জন, একটি কায়সংসর্গ, একটি দুষ্টুল্লবাচা (অশ্লীল বাক্য), একটি আত্মকাম, একটি সঞ্চরিত্র (ঘটকালি), যা এক দিন গোপন করা হয়েছে' এভাবে সংখ্যা হিসেবে যোজনা করতে হবে; অথবা 'ভন্তে, আমি বহু সংঘাদিশেষ আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি যা নানা বস্তুঘটিত এবং এক দিন গোপন করা হয়েছে' এভাবে বস্তুর কীর্তন (উল্লেখ) করে যোজনা করতে হবে; অথবা 'ভন্তে, আমি বহু সংঘাদিশেষ আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি যা এক দিন গোপন করা হয়েছে' এভাবে নামমাত্রের বশে যোজনা করতে হবে। সেখানে নাম দুই প্রকার— সজাতি-সাধারণ এবং সর্ব-সাধারণ। সেখানে 'সংঘাদিশেষ' হলো সজাতি-সাধারণ নাম, এবং 'আপত্তি' হলো সর্ব-সাধারণ নাম। তাই 'বহু আপত্তি প্রাপ্ত হয়েছি যা এক দিন গোপন করা হয়েছে' এভাবে সর্ব-সাধারণ নামের বশেও বলা সংগত। কারণ এই পরিবাস আদি বিনয়কর্ম বস্তুর বশে, গোত্রের বশে, নামের বশে এবং আপত্তির বশে করা সংগত। সেখানে 'শুক্রবিসর্জন' হলো বস্তু এবং গোত্রও বটে; 'সংঘাদিশেষ' হলো নাম এবং আপত্তিও বটে। সেখানে 'শুক্রবিসর্জন, কায়সংসর্গ' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা অথবা 'নানা বস্তুঘটিত' বাক্যের দ্বারা বস্তু ও গোত্র উভয়ই গৃহীত হয়। 'সংঘাদিশেষ' বাক্যের দ্বারা অথবা 'আপত্তিসমূহ' বাক্যের দ্বারা নাম ও আপত্তি উভয়ই গৃহীত হয়। তাই এগুলোর যেকোনো একটির বশে কর্মবাচ্য সম্পাদন করতে হবে।


Kammavācāpariyosāne [Pg.147] ca sace appabhikkhuko āvāso hoti, sakkā ratticchedaṃ anāpajjantena vasituṃ, tattheva ‘‘parivāsaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti tikkhattuṃ vattaṃ samādātabbaṃ, samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetvā puna āgatāgatānaṃ bhikkhūnaṃ ārocentena vattabhedañca ratticchedañca akatvā parivasitabbaṃ. Sace na sakkā hoti parivāsaṃ sodhetuṃ, nikkhittavattena vasitukāmo hoti, tattheva saṅghamajjhe, ekapuggalassa vā santike ‘‘parivāsaṃ nikkhipāmi, vattaṃ nikkhipāmī’’ti parivāso nikkhipitabbo, ekapadenāpi cettha nikkhitto hoti parivāso, dvīhi pana sunikkhittoyeva, samādānepi eseva nayo. Nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, athānena paccūsasamaye ekena bhikkhunā saddhiṃ parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditvā antoaruṇeyeva vattaṃ samādiyitvā ārocetabbaṃ. Yampi aññaṃ bhikkhuṃ passati, tassāpi ārocetabbameva. Aruṇe uṭṭhite tassa santike vattaṃ nikkhipitvā vihāraṃ gantabbaṃ. Sace so pure aruṇeyeva kenaci karaṇīyena gato, vihāraṃ gantvā yaṃ sabbapaṭhamaṃ bhikkhuṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Evaṃ sallakkhetvā yāva rattiyo pūrenti, tāva parivatthabbaṃ, ayaṃ saṅkhepato paṭicchannaparivāsavinicchayo, vitthāro pana samantapāsādikāya vinayasaṃvaṇṇanāya (cūḷava. aṭṭha. 97) vuttanayeneva veditabbo.

কর্মবাচ্যার শেষে যদি অল্প ভিক্ষুবিশিষ্ট বিহার হয় এবং রাত্রিচ্ছেদ না ঘটিয়ে বাস করা সম্ভব হয়, তবে সেখানেই 'আমি পরিবাস গ্রহণ করছি, আমি ব্রত গ্রহণ করছি' এভাবে তিনবার ব্রত সমাদান করতে হবে। সমাদান করে সেখানেই সংঘের নিকট নিবেদন করে, পুনরায় আগত ভিক্ষুদের নিকট নিবেদন করতে করতে ব্রতভেদ এবং রাত্রিচ্ছেদ না করে পরিবাস যাপন করতে হবে। যদি পরিবাস শোধন করা সম্ভব না হয় এবং ব্রত নিক্ষেপ করে (স্থগিত রেখে) বাস করতে ইচ্ছুক হয়, তবে সেখানেই সংঘের মধ্যে অথবা একজন ব্যক্তির সমীপে 'আমি পরিবাস নিক্ষেপ করছি, আমি ব্রত নিক্ষেপ করছি' বলে পরিবাস নিক্ষেপ করতে হবে। এখানে একটি পদের দ্বারাও পরিবাস নিক্ষিপ্ত হয়, কিন্তু দুটি পদের দ্বারা তা সুনিিক্ষপ্তই হয়; সমাদানের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। নিক্ষেপ করার সময় থেকে শুরু করে সে প্রকৃতত্ব (স্বাভাবিক ভিক্ষু) স্থানে অবস্থান করে। অতঃপর প্রত্যুষ সময়ে একজন ভিক্ষুর সাথে পরিবেষ্টিত বিহারের সীমানা থেকে অথবা অপরিবেষ্টিত বিহারের সীমানাযোগ্য স্থান থেকে দুই লোষ্ট্রপাত (ঢিল ছোঁড়া দূরত্ব) অতিক্রম করে, মহাসড়ক থেকে সরে গিয়ে ঝোপঝাড় বা বেড়ার আড়ালে কোনো ঢাকা স্থানে বসে অরুণোদয়ের পূর্বেই ব্রত সমাদান করে নিবেদন করতে হবে। অন্য যে ভিক্ষুকেও দেখবে, তাকেও অবশ্যই নিবেদন করতে হবে। অরুণ উদিত হলে তার সমীপে ব্রত নিক্ষেপ করে বিহারে যেতে হবে। যদি সে অরুণের পূর্বেই কোনো করণীয় কাজের জন্য চলে যায়, তবে বিহারে গিয়ে সর্বপ্রথম যে ভিক্ষুকে দেখবে, তাকে নিবেদন করে নিক্ষেপ করতে হবে। এভাবে লক্ষ্য রেখে যতদিন রাত্রি পূর্ণ না হয়, ততদিন পরিবাস যাপন করতে হবে। এটি সংক্ষেপে প্রতিচ্ছন্ন-পরিবাসের বিনিশ্চয়। বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকা বিনয়-অট্ঠকথাতে উক্ত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Itaresu pana dvīsu ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānātī’’ti (cūḷava. 157) imasmiṃ vatthusmiṃ khandhake anuññāto suddhantaparivāso nāma, so duvidho cūḷasuddhanto mahāsuddhantoti, duvidhopi cesa rattiparicchedaṃ sakalaṃ vā ekaccaṃ vā ajānantassa ca assarantassa ca tattha vematikassa ca dātabbo. Āpattipariyantaṃ pana ‘‘ettikā ahaṃ āpattiyo āpanno’’ti jānātu vā, mā vā, akāraṇametaṃ. Tassa dānavidhi khandhake āgato, vinicchayakathā pana vitthārato samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttā. Itaro pana samodhānaparivāso nāma, so tividho hoti odhānasamodhāno [Pg.148] agghasamodhāno missakasamodhānoti. Tattha odhānasamodhāno nāma antarāpattiṃ āpajjitvā paṭicchādentassa parivutthadivase odhunitvā makkhetvā purimāya āpattiyā mūladivasaparicchede pacchā āpannaṃ āpattiṃ samodahitvā dātabbaparivāso vuccati. Agghasamodhāno nāma sambahulāsu āpattīsu yā ekā vā dve vā tisso vā sambahulā vā āpattiyo sabbacirappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhāya tāsaṃ rattiparicchedavasena avasesānaṃ ūnatarappaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ dātabbaparivāso vuccati. Missakasamodhāno nāma nānāvatthukāyo āpattiyo ekato katvā dātabbaparivāso vuccati, ayaṃ tividhepi samodhānaparivāse saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vutto, idaṃ ‘‘parivatthabba’’nti padassa vinicchayakathāmukhaṃ.

অপর দুটি পরিবাসের মধ্যে 'আপত্তির অন্ত জানে না, রাত্রির অন্ত জানে না' এই বিষয়ে খন্ধকে যে পরিবাস অনুমোদিত হয়েছে, তা 'শুদ্ধান্ত-পরিবাস' নামে পরিচিত। তা দুই প্রকার: চূড়শুদ্ধান্ত ও মহাশুদ্ধান্ত। এই দুই প্রকার পরিবাসই রাত্রির পরিচ্ছেদ সম্পূর্ণ বা আংশিক না-জানা, স্মরণ না-থাকা এবং সে বিষয়ে সংশয়যুক্ত ভিক্ষুকে প্রদান করতে হবে। আপত্তির সীমা সম্পর্কে 'আমি এতগুলো আপত্তিগ্রস্ত হয়েছি' তা জানুক বা না জানুক, এটি কোনো কারণ (মুখ্য বিষয়) নয়। তা প্রদানের বিধি খন্ধকে এসেছে। বিনিশ্চয় কথা কিন্তু বিস্তারিতভাবে সমন্তপাসাদিকাতে বলা হয়েছে। অপরটি হলো 'সমোধান-পরিবাস'। তা তিন প্রকার: ওধান-সমোধান, অর্ঘ-সমোধান ও মিশ্রক-সমোধান। সেখানে ওধান-সমোধান বলতে: অন্তরাপত্তি প্রাপ্ত হয়ে তা গোপনকারী ভিক্ষুর পরিবাস যাপনের দিনগুলোকে বাতিল ও মার্জনা করে, পূর্ববর্তী আপত্তির মূল দিনের পরিচ্ছেদে পরবর্তী আপত্তিসমূহকে একত্রিত করে যে পরিবাস প্রদান করা হয়, তাকে ওধান-সমোধান পরিবাস বলা হয়। অর্ঘ-সমোধান বলতে: বহু আপত্তির মধ্যে যে এক, দুই, তিন বা বহু আপত্তি সবচেয়ে দীর্ঘকাল গোপন রাখা হয়েছে, সেগুলোর মূল্যের সাথে একত্রিত করে, সেই রাত্রির পরিচ্ছেদ অনুসারে অবশিষ্ট কম সময় গোপন রাখা আপত্তিসমূহের জন্য যে পরিবাস প্রদান করা হয়, তাকে অর্ঘ-সমোধান পরিবাস বলা হয়। মিশ্রক-সমোধান বলতে বিভিন্ন বিষয়বস্তুর আপত্তিসমূহকে একত্রিত করে যে পরিবাস প্রদান করা হয়, তাকে মিশ্রক-সমোধান পরিবাস বলা হয়। এটি তিন প্রকার সমোধান-পরিবাসের সংক্ষিপ্ত আলোচনা। বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকাতে বলা হয়েছে। এটি 'পরিবত্থব্বং' (পরিবাস বাস করতে হবে) পদের বিনিশ্চয় কথার মুখবন্ধ।


Uttari chārattanti parivāsato uttari cha rattiyo. Bhikkhumānattāyāti bhikkhūnaṃ mānabhāvāya, ārādhanatthāyāti vuttaṃ hoti. Paṭipajjitabbanti vattitabbaṃ. Bhikkhumānattañca panetaṃ paṭicchannāpaṭicchannavasena duvidhaṃ. Tattha yassa appaṭicchannāpatti hoti, tassa parivāsaṃ adatvā mānattameva dātabbaṃ, idaṃ appaṭicchannamānattaṃ. Yassa paṭicchannā hoti, tassa parivāsapariyosāne dātabbaṃ mānattaṃ paṭicchannamānattanti vuccati, idaṃ idha adhippetaṃ. Ubhinnampi panetesaṃ dānavidhi vinicchayakathā ca samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttanayena veditabbā, ayaṃ panettha saṅkhepo. Sace ayaṃ vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye samādātuṃ gacchati, sabbantimena paricchedena catūhi bhikkhūhi saddhiṃ parivāse vuttappakāraṃ padesaṃ gantvā ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā nesaṃ ārocetvā tato tesu gatesu vā agatesu vā purimanayena paṭipajjitabbaṃ. Yattha siyā vīsatigaṇoti ettha vīsatisaṅgho gaṇo assāti vīsatigaṇo. Tatrāti yatra sabbantimena paricchedena vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho atthi, tattha. Abbhetabboti abhietabbo, sampaṭicchitabbo, abbhānakammavasena osāretabboti vuttaṃ hoti. Avhātabboti vā attho. Abbhānakammaṃ pana pāḷivasena khandhake (cūḷava. 100 ādayo) vinicchayavasena samantapāsādikāyaṃ vuttaṃ. Anabbhitoti na abbhito asampaṭicchito, akatabbhānakammoti vuttaṃ hoti. Anavhātoti vā attho. Te ca bhikkhū gārayhāti ye ūnabhāvaṃ ñatvā [Pg.149] abbhenti, te bhikkhū ca garahitabbā, sātisārā sadosā dukkaṭaṃ āpajjantīti attho. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā ovādānusāsanī sāmīci dhammatā. Sesamettha vuttanayamevāti.

'উত্তরি ছারত্তং' বলতে পরিবাসের অতিরিক্ত ছয় রাত্রি। 'ভিক্ষুমানত্তায়' বলতে ভিক্ষুদের মান্যভাবের জন্য বা সন্তুষ্টির জন্য - এটি বলা হয়েছে। 'প্রতিপজ্জিতব্বং' বলতে আচরণ করতে হবে। এই ভিক্ষুমানত প্রতিচ্ছন্ন ও অপ্রতিচ্ছন্ন ভেদে দুই প্রকার। সেখানে যার অপ্রতিচ্ছন্ন আপত্তি হয়, তাকে পরিবাস না দিয়ে কেবল মানত প্রদান করতে হবে; এটি অপ্রতিচ্ছন্ন-মানত। যার প্রতিচ্ছন্ন আপত্তি হয়, তাকে পরিবাসের শেষে যে মানত প্রদান করতে হয়, তাকে প্রতিচ্ছন্ন-মানত বলা হয়; এখানে এটিই অভিপ্রেত। এই উভয়েরই প্রদানের বিধি এবং বিনিশ্চয় কথা সমন্তপাসাদিকাতে উক্ত নিয়ম অনুসারে জানতে হবে। এখানে এটিই সংক্ষেপ। যদি সে ব্রত নিক্ষেপ করে প্রত্যুষ সময়ে সমাদান করতে যায়, তবে সর্বনিম্নে চারজন ভিক্ষুর সাথে পরিবাসে উক্ত প্রকার স্থানে গিয়ে 'আমি মানত সমাদান করছি, আমি ব্রত সমাদান করছি' এভাবে সমাদান করে তাদের নিবেদন করে, অতঃপর তারা চলে যাক বা না যাক, পূর্বের নিয়মেই আচরণ করতে হবে। 'যেখানে বিশজনের গণ থাকবে' এখানে বিশজন ভিক্ষুর সংঘ বা গণ যার আছে, সে বিশগণ। 'সেখানে' বলতে যেখানে সর্বনিম্নে বিশজনের গণবিশিষ্ট ভিক্ষুসংঘ আছে, সেখানে। 'আব্বহেতব্বো' বলতে আহ্বান করতে হবে, গ্রহণ করতে হবে, আব্বহান কর্মের দ্বারা সংঘের অন্তর্ভুক্ত করতে হবে - এটি বলা হয়েছে। অথবা আহ্বান করতে হবে - এটি অর্থ। আব্বহান কর্ম পালি অনুসারে খন্ধকে এবং বিনিশ্চয় অনুসারে সমন্তপাসাদিকাতে বলা হয়েছে। 'অনাব্বিতো' বলতে আহ্বান করা হয়নি, গ্রহণ করা হয়নি, যার আব্বহান কর্ম করা হয়নি - এটি বলা হয়েছে। অথবা আহ্বান করা হয়নি - এটি অর্থ। 'এবং সেই ভিক্ষুগণ নিন্দনীয়' বলতে যারা বিশজনের কম সংখ্যা জেনেও আব্বহান করে, সেই ভিক্ষুগণ নিন্দনীয়, তারা অপরাধী ও দোষযুক্ত হয়ে দুষ্কৃত আপত্তিগ্রস্ত হয় - এটি অর্থ। 'এটি সেখানে সামীচী' বলতে এটি সেখানে অনুধর্মতা, লোকোত্তর ধর্মের অনুগত উপদেশ ও অনুশাসন এবং সামীচী ধর্মতা। এখানে অবশিষ্ট অংশ উক্ত নিয়ম অনুসারেই।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়


Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঙ্ঘাদিশেষ বর্ণনা সমাপ্ত।


Aniyatakaṇḍo

অনিয়ত কাণ্ড


1. Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম অনিয়ত শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aniyatuddese [Pg.150] ime kho panātiādi vuttanayameva. Mātugāmenāti tadahujātāyapi jīvamānakamanussitthiyā. Eko ekāyāti eko bhikkhu mātugāmasaṅkhātāya ekāya itthiyā saddhiṃ. Rahoti cakkhussa raho. Kiñcāpi pāḷiyaṃ (pārā. 445) sotassa raho āgato, cakkhusseva pana raho ‘‘raho’’ti idha adhippeto. Sacepi hi pihitakavāṭassa gabbhassa dvāre nisinno viññū puriso hoti, neva anāpattiṃ karoti. Yattha pana sakkā daṭṭhuṃ, tādise antodvādasahatthepi okāse nisinno sacakkhuko vikkhittacittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti, samīpe ṭhitopi andho na karoti, cakkhumāpi nipajjitvā niddāyantopi na karoti, itthīnaṃ pana satampi na karotiyeva, tena vuttaṃ ‘‘rahoti cakkhussa raho’’ti. Paṭicchanne āsaneti kuṭṭādīhi paṭicchannokāse. Alaṃkammaniyeti kammakkhamaṃ kammayogganti kammaniyaṃ, alaṃ pariyattaṃ kammaniyabhāvāyāti alaṃkammaniyaṃ, tasmiṃ alaṃkammaniye. Yattha ajjhācāraṃ karontā sakkonti taṃ kammaṃ kātuṃ, tādiseti attho. Nisajjaṃ kappeyyāti nisajjaṃ kareyya, nisīdeyyāti attho. Ettha ca sayanampi nisajjāya eva saṅgahitaṃ. Saddheyyavacasāti saddhātabbavacanā, ariyasāvikāti attho. Nisajjaṃ bhikkhu paṭijānamānoti kiñcāpi evarūpā upāsikā disvā vadati, atha kho bhikkhu nisajjaṃ paṭijānamānova tiṇṇaṃ dhammānaṃ aññatarena kāretabbo, na appaṭijānamānoti attho. Yena vā sāti nisajjādīsu ākāresu yena vā ākārena saddhiṃ methunādīni āropetvā sā upāsikā vadeyya, paṭijānamānova tena so bhikkhu kāretabbo, evarūpāyapi hi upāsikāya vacanamattena ākārena na kāretabboti attho. Kasmā? Yasmā diṭṭhaṃ nāma tathāpi hoti, aññathāpīti. Ayaṃ dhammo aniyatoti tiṇṇaṃ āpattīnaṃ yaṃ āpattiṃ vā vatthuṃ vā paṭijānāti, tassa vasena kāretabbatāya aniyato.

অনিয়ত উদ্দেশে 'ইমে খো পন' ইত্যাদি পূর্বোক্ত নিয়ম অনুসারেই। 'মাতুগামেন' বলতে সেদিন জন্মগ্রহণকারী হলেও জীবিত মানবীর সাথে। 'একো একায়' বলতে একজন ভিক্ষু মাতুগাম নামক একজন নারীর সাথে। 'রহ' বলতে চক্ষুর অন্তরালে। যদিও পালিতে শ্রোত্রের অন্তরাল এসেছে, তবুও চক্ষুর অন্তরালকেই এখানে 'রহ' (নিভৃত স্থান) হিসেবে অভিপ্রেত করা হয়েছে। কারণ, যদি বন্ধ দরজাবিশিষ্ট কক্ষের দ্বারে কোনো বিজ্ঞ পুরুষ বসেও থাকে, তবুও তা অনাপত্তি সৃষ্টি করে না। কিন্তু যেখানে দেখা সম্ভব, সেরূপ স্থানে বারো হাতের মধ্যে বসে থাকা চক্ষুষ্মান ব্যক্তি বিক্ষিপ্তচিত্ত বা নিদ্রিত হলেও অনাপত্তি সৃষ্টি করে; নিকটে দাঁড়িয়ে থাকা অন্ধ ব্যক্তি অনাপত্তি সৃষ্টি করে না; চক্ষুষ্মান ব্যক্তিও শুয়ে ঘুমিয়ে থাকলে অনাপত্তি সৃষ্টি করে না; কিন্তু নারীদের ক্ষেত্রে একশত জন থাকলেও অনাপত্তি সৃষ্টি করে না। সেইজন্য বলা হয়েছে 'রহ বলতে চক্ষুর অন্তরাল'। 'প্রতিচ্ছন্ন আসনে' বলতে দেয়াল ইত্যাদি দ্বারা আবৃত স্থানে। 'অলংকম্মনিয়ে' বলতে কর্মক্ষম ও কর্মযোগ্য হলো কর্মণীয়, কর্মণীয় ভাবের জন্য যা পর্যাপ্ত তা অলং-কর্মণীয়; সেই অলং-কর্মণীয় স্থানে। যেখানে অতিচার করতে উদ্যত ব্যক্তিরা সেই কাজ করতে সক্ষম হয়, সেরূপ স্থানে - এটি অর্থ। 'নিসজ্জং কপ্পေয়্য' বলতে আসন গ্রহণ করবে বা উপবেশন করবে - এটি অর্থ। এবং এখানে শয়নকেও আসনের মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে। 'সদ্ধেয্যবচসা' বলতে বিশ্বাসযোগ্য বাক্যের অধিকারিণী আর্যশ্রাবিকা - এটি অর্থ। 'ভিক্ষু আসন গ্রহণ স্বীকার করলে' বলতে যদিও এরূপ উপাসিকা দেখে বলেন, তবুও ভিক্ষু আসন গ্রহণ স্বীকার করলেই তিন প্রকার আপত্তির যেকোনো একটির দ্বারা বিচার্য হবেন, স্বীকার না করলে নয় - এটি অর্থ। 'অথবা যার দ্বারা সে' বলতে আসন গ্রহণ ইত্যাদি আকারের মধ্যে যে আকারের সাথে মৈথুন ইত্যাদির অভিযোগ আরোপ করে সেই উপাসিকা বলবেন, ভিক্ষু স্বীকার করলেই তার দ্বারা সেই ভিক্ষুকে বিচার করতে হবে, এরূপ উপাসিকার কেবল কথার দ্বারা বিচার করা যাবে না - এটি অর্থ। কেন? কারণ যা দেখা যায় তা সেরূপও হতে পারে, আবার অন্যরূপও হতে পারে। 'এই ধর্ম অনিয়ত' বলতে তিন প্রকার আপত্তির মধ্যে যে আপত্তি বা বিষয়বস্তু সে স্বীকার করে, তার ভিত্তিতে বিচার্য হওয়ার কারণে এটি অনিয়ত।


Sāvatthiyaṃ [Pg.151] udāyittheraṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ vuttappakāre āsane nisajjakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, methunadhammasannissitakilesasaṅkhātena rahassādena mātugāmassa santikaṃ gantukāmatāya akkhiañjanādito paṭṭhāya sabbapayogesu dukkaṭaṃ. Gantvā tasmiṃ vā nisinne itthī nisīdatu, tassā vā nisinnāya so nisīdatu, apacchā apurimaṃyeva ubho vā nisīdantu, ubhinnaṃ nisajjāya pācittiyaṃ. Sace pana kāyasaṃsaggaṃ vā methunaṃ vā samāpajjati, tesaṃ vasena kāretabbo. Nipajjanepi eseva nayo. Vuttappakāre purise nipajjitvā aniddāyante anandhe viññupurise upacāragate sati, ṭhitassa, arahopekkhassa, aññavihitassa ca nisajjanapaccayā anāpatti. Ummattakādīnaṃ pana tīhipi āpattīhi anāpatti. Siyā sīlavipatti, siyā ācāravipatti. Yaṃ pana āpattiṃ paṭijānāti, tassā vasena aṅgabhedo ñātabbo. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে নারীর সাথে উক্ত প্রকার আসনে উপবেশন করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। মৈথুনধর্ম-সংশ্লিষ্ট ক্লেশ নামক নিভৃত আস্বাদনের কারণে নারীর সমীপে যাওয়ার ইচ্ছায় অঞ্জন লাগানো ইত্যাদি থেকে শুরু করে সমস্ত প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। গিয়ে সে বসলে নারী বসুক, অথবা নারী বসলে সে বসুক, অথবা আগে-পরে না হয়ে উভয়েই একসাথে বসুক, উভয়ের উপবেশনের কারণে প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি কায়সংসর্গ বা মৈথুন প্রাপ্ত হয়, তবে সেগুলোর ভিত্তিতে বিচার করতে হবে। শয়নের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। উক্ত প্রকার পুরুষ শুয়ে থাকা অবস্থায়, নিদ্রিত না হলে, অন্ধ না হলে এবং বিজ্ঞ পুরুষ উপচারের মধ্যে থাকলে, দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুর, নিভৃত স্থান অন্বেষণ না করা ভিক্ষুর এবং অন্যমনস্ক ভিক্ষুর উপবেশনের কারণে অনাপত্তি হয়। উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে তিন প্রকার আপত্তির কোনোটিই হয় না। এটি কখনো শীলবিপত্তি হতে পারে, কখনো আচারবিপত্তি হতে পারে। যে আপত্তি স্বীকার করে, তার ভিত্তিতে অঙ্গভেদ জানতে হবে। সমুত্থান ইত্যাদি প্রথম পারাজিকের সদৃশই।


Paṭhamāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম অনিয়ত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye itthīpi purisopi yo koci viññū anandho abadhiro antodvādasahatthe okāse ṭhito vā nisinno vā vikkhittopi niddāyantopi anāpattiṃ karoti. Badhiro pana cakkhumāpi, andho vā abadhiropi na karoti. Pārājikāpattiñca parihāpetvā duṭṭhullavācāpatti vuttāti ayaṃ viseso. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ. Samuṭṭhānādīni panettha adinnādānasadisānevāti.

দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদে—নারী বা পুরুষ যে কোনো বোধশক্তিসম্পন্ন (বিজ্ঞ) ব্যক্তি, যিনি অন্ধ নন এবং বধিরও নন, তিনি যদি বারো হাতের মধ্যকার স্থানে দাঁড়িয়ে বা বসে থাকেন, তবে ভিক্ষুর চিত্ত বিক্ষিপ্ত বা তিনি তন্দ্রাচ্ছন্ন হলেও অনাপত্তি হয় (অর্থাৎ আপত্তি বা দোষ হয় না)। কিন্তু বধির অথচ চক্ষুষ্মান, অথবা অন্ধ অথচ বধির নন এমন ব্যক্তি থাকলে অনাপত্তি হয় না (অর্থাৎ আপত্তি হয়)। পারাজিকা আপত্তি বাদ দিয়ে এখানে দুট্ঠুল্লবাচা আপত্তি (দুষ্ট বাক্য বলার আপত্তি) বলা হয়েছে—এটাই এই শিক্ষাপদের বিশেষত্ব। অবশিষ্টাংশ পূর্ববর্তী নিয়মানুসারেই জ্ঞাতব্য। আর এই শিক্ষাপদের সমুত্থান আদি অদিন্নাদান (অদত্তাদান) শিক্ষাপদের সমুত্থান আদির সদৃশই।


Dutiyāniyatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā khotiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

"উদ্দিট্ঠা খো" ইত্যাদি পদের অর্থ সর্বত্র পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই জ্ঞাতব্য।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Aniyatavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনিয়ত বর্ণনা সমাপ্ত।


Nissaggiyakaṇḍo

নিস্সগ্গিয় কাণ্ড


Ito paraṃ pana ime kho panātiādi sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ.

এর পর থেকে "ইমে খো পন" ইত্যাদি পদের অর্থ সর্বত্র পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই জ্ঞাতব্য।


1. Cīvaravaggo

১. চীবর বর্গ


1. Kathinasikkhāpadavaṇṇanā

১. কঠিন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Nissaggiyesu [Pg.152] pana cīvaravaggassa tāva paṭhamasikkhāpade niṭṭhitacīvarasminti sūcikammapariyosānena vā, ‘‘naṭṭhaṃ vā vinaṭṭhaṃ vā daḍḍhaṃ vā cīvarāsā vā upacchinnā’’ti (pārā. 463) imesu vā yena kenaci ākārena niṭṭhite cīvarasmiṃ, cīvarassa karaṇapalibodhe upacchinneti attho. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva imehākārehi cīvarapalibodho na chijjati, tāva kathinānisaṃsaṃ labhati. Ubbhatasmiṃ kathineti yaṃ saṅghassa kathinaṃ atthataṃ, tasmiñca ubbhate. Tatrevaṃ saṅkhepato kathinatthāro ca ubbhāro ca veditabbo. Ayañhi kathinatthāro nāma bhagavatā purimavassaṃvuṭṭhānaṃ anuññāto, so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭati, tasmā yattha cattāro vā tayo vā dve vā eko vā purimavassaṃ upagato, tattha pacchimavassūpagate gaṇapūrake katvā attharitabbaṃ, te ca gaṇapūrakāva honti, ānisaṃse na labhanti, tasmā sace purimavassaṃvuṭṭhānaṃ gahaṭṭhapabbajitesu yo koci dhammena samena cīvaraṃ deti ‘‘iminā kathinaṃ attharathā’’ti (mahāva. 306-309), taṃ khandhake vuttāya ñattidutiyakammavācāya kathinatthārārahassa bhikkhuno dātabbaṃ. Tena tadaheva pañca vā atirekāni vā khaṇḍāni chinditvā saṅghāṭi vā uttarāsaṅgo vā antaravāsako vā kātabbo, sesabhikkhūhipi tassa sahāyehi bhavitabbaṃ, sace katacīvarameva uppajjati, sundarameva. Acchinnāsibbitaṃ pana na vaṭṭati. Tena bhikkhunā sace saṅghāṭiyā attharitukāmo hoti, porāṇikaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhahitvā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti attharitabbaṃ. Uttarāsaṅgaantaravāsakesupi eseva nayo. Tato tena purimavassaṃvuṭṭhe antosīmāgate bhikkhū upasaṅkamitvā ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathinaṃ, dhammiko kathinatthāro, anumodathā’’ti (pari. 413) vattabbaṃ, therānañca navānañca bahūnañca ekassa ca anurūpaṃ sallakkhetvā [Pg.153] vattabbaṃ. Tehipi ‘‘atthataṃ, bhante, saṅghassa kathina’’nti vā ‘‘atthataṃ, āvuso, saṅghassa kathina’’nti vā vatvā ‘‘dhammiko kathinatthāro, anumodāmā’’ti vā ‘‘anumodāmī’’ti vā vattabbaṃ. Purimavassaṃvuṭṭhesupi ye anumodanti, tesaṃyeva atthataṃ hoti kathinaṃ. Te tato paṭṭhāya yāva kathinassubbhārā anāmantacāro, asamādānacāro, yāvadatthacīvaraṃ, gaṇabhojanaṃ, yo ca tattha cīvaruppādo, tasmiṃ āvāse saṅghassa uppannacīvarañcāti ime pañcānisaṃse labhanti, ayaṃ tāva kathinatthāro. Taṃ panetaṃ kathinaṃ ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassubbhārāya pakkamanantikā niṭṭhānantikā sanniṭṭhānantikā nāsanantikā savanantikā āsāvacchedikā sīmātikkamanantikā sahubbhārā’’ti (mahāva. 310) evaṃ vuttāsu aṭṭhasu mātikāsu aññataravasena uddharīyati, tattha vitthāravinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 310) vuttanayena veditabbo. Iti ‘‘ubbhatasmiṃ kathine’’tiiminā sesapalibodhābhāvaṃ dasseti.

নিস্সগ্গিয় শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে চীবর বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—"নিট্ঠিতচীবরস্মিং" (চীবর প্রস্তুত সমাপ্ত হলে) পদের অর্থ হলো: সূচিকার্য (সেলাই কাজ) সমাপ্ত হওয়ার মাধ্যমে, অথবা "চীবর হারিয়ে গেলে, নষ্ট হলে, পুড়ে গেলে কিংবা চীবর লাভের আশা ছিন্ন হলে"—এই চার প্রকারের যেকোনো একটি উপায়ে চীবর প্রস্তুতের কাজ সমাপ্ত হলে এবং চীবর তৈরির প্রতিবন্ধকতা (করণ-পলিবোধ) দূর হলে। কারণ, কঠিন আস্তরণকারী (কঠিন চীবর দান গ্রহণকারী) ভিক্ষুর যতক্ষণ পর্যন্ত এই সকল কারণে চীবর-পলিবোধ (চীবর লাভের আকাঙ্ক্ষা বা প্রতিবন্ধকতা) ছিন্ন না হয়, ততক্ষণ তিনি কঠিনের আনিশংস (সুফল) লাভ করেন। "উব্ভতস্মিং কঠিনে" পদের অর্থ হলো: সংঘের যে কঠিন আস্তৃত হয়েছিল, তা প্রত্যাহার বা সমাপ্ত করা হলে। সেখানে সংক্ষেপে কঠিন আস্তরণ (কঠিন চীবর অনুষ্ঠান সম্পাদন) এবং কঠিন উদ্ধার (কঠিন সমাপ্তকরণ) এভাবে জানা উচিত। এই কঠিন আস্তরণ ভগবান কর্তৃক পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের জন্য অনুমোদিত হয়েছে। এটি সর্বনিম্ন পাঁচজন ভিক্ষুর উপস্থিতিতে সম্পন্ন করা কর্তব্য। তাই যেখানে চারজন, তিনজন, দুইজন বা একজন ভিক্ষু পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্ন করেছেন, সেখানে পরবর্তী বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের গণপূরক (সংঘের সংখ্যা পূরণকারী) করে কঠিন আস্তরণ করতে হবে। তবে সেই পরবর্তী বর্ষাবাসী ভিক্ষুগণ কেবল গণপূরকই হবেন, তাঁরা কঠিনের আনিশংস (সুফল) লাভ করবেন না। অতএব, যদি গৃহী বা প্রব্রজিতদের মধ্যে কেউ ধার্মিক ও ন্যায়সঙ্গত উপায়ে পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের "এই চীবর দ্বারা কঠিন আস্তরণ করুন" বলে চীবর দান করেন, তবে খন্ধকে বর্ণিত জ্ঞপ্তিদ্বিতীয় কর্মবাচ্যের মাধ্যমে সেই চীবর কঠিন আস্তরণের যোগ্য ভিক্ষুকে প্রদান করতে হবে। সেই ভিক্ষু সেই দিনই পাঁচ বা ততোধিক খণ্ডে কাপড় কেটে সঙ্ঘাটি (দোয়াজিক), উত্তরাসঙ্গ (একচীবর) অথবা অন্তর্বাসক (অন্তরবাস) তৈরি করবেন। অবশিষ্ট ভিক্ষুগণও তাঁর সহায়তাকারী হবেন। যদি সেলাই করা চীবরই লাভ হয়, তবে তা অতি উত্তম। কিন্তু না কেটে এবং সেলাই না করে কঠিন আস্তরণ করা অকর্তব্য (অনুমোদিত নয়)। সেই ভিক্ষু যদি সঙ্ঘাটি দ্বারা কঠিন আস্তরণ করতে চান, তবে পুরাতন সঙ্ঘাটির অধিষ্ঠান প্রত্যাহার (পচ্চুদ্ধার) করে নতুন সঙ্ঘাটি অধিষ্ঠানপূর্বক "ইমায় সঙ্ঘাটিয়া কঠিনং অত্থরাမိ" (এই সঙ্ঘাটি দ্বারা কঠিন আস্তরণ করছি) বলে কঠিন আস্তরণ করবেন। উত্তরাসঙ্গ এবং অন্তর্বাসকের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। অতঃপর সেই ভিক্ষু পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্নকারী এবং সীমার মধ্যে উপস্থিত ভিক্ষুদের নিকট গিয়ে বলবেন—"ভন্তে, সংঘের কঠিন আস্তৃত হয়েছে, কঠিন আস্তরণ নিয়মানুযায়ী হয়েছে, আপনারা অনুমোদন করুন।" স্থবির, নবীন, বহু ভিক্ষু বা একক ভিক্ষুর ক্ষেত্রে উপযুক্ত সম্বোধন বিবেচনা করে তা বলতে হবে। তাঁরাও "ভন্তে, সংঘের কঠিন আস্তৃত হয়েছে" অথবা "আবুসো, সংঘের কঠিন আস্তৃত হয়েছে" বলে "কঠিন আস্তরণ নিয়মানুযায়ী হয়েছে, আমরা অনুমোদন করছি" বা "আমি অনুমোদন করছি" বলবেন। পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুদের মধ্যে যাঁরা অনুমোদন করবেন, কেবল তাঁদের জন্যই কঠিন আস্তৃত হবে। তাঁরা তখন থেকে কঠিন উদ্ধার (সমাপ্তি) হওয়া পর্যন্ত—অনামন্ত্রচার (অনুমতি না নিয়ে বিহারের বাইরে যাওয়া), অসমাদানচার (তিন চীবরের কোনো একটি ছাড়া থাকা), যাবদর্থচীবর (প্রয়োজনীয় অতিরিক্ত চীবর রাখা), গণভোজন (একত্রে চার বা ততোধিক ভিক্ষুর ভোজন গ্রহণ) এবং সেই বিহারে উৎপন্ন চীবর লাভ—এই পাঁচটি আনিশংস (সুফল) লাভ করেন। এ হলো কঠিন আস্তরণের নিয়ম। আর সেই কঠিন চীবর—"হে ভিক্ষুগণ, কঠিন উদ্ধারের (সমাপ্তির) জন্য এই আটটি মাতৃকা (কারণ) রয়েছে: প্রস্থান-অন্তিকা, নিষ্ঠা-অন্তিকা, সঙ্কল্প-অন্তিকা, নাশ-অন্তিকা, শ্রবণ-অন্তিকা, আশা-উচ্ছেদিকা, সীমা-অতিক্রম-অন্তিকা এবং সহ-উদ্ধার"—এইভাবে বর্ণিত আটটি মাতৃকার যেকোনো একটির মাধ্যমে উদ্ধার (সমাপ্ত) করা হয়। এ বিষয়ে বিস্তারিত সিদ্ধান্ত সমন্তপাসাদিকায় বর্ণিত নিয়মানুযায়ী জ্ঞাতব্য। এভাবে "উব্ভতস্মিং কঠিনে" পদের দ্বারা অবশিষ্ট পলিবোধের (প্রতিবন্ধকতার) অভাব প্রদর্শন করা হয়েছে।


Dasāhaparamanti dasa ahāni paramo paricchedo assāti dasāhaparamo, taṃ dasāhaparamaṃ kālaṃ dhāretabbanti attho. Adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā atirekaṃ cīvaranti atirekacīvaraṃ, cīvaraṃ nāma khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅganti etesaṃ vā tadanulomānaṃ vā aññataraṃ ayamassa jāti, pamāṇato pana taṃ vikappanupagaṃ pacchimaṃ idha adhippetaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āyāmato aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358). Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘adhiṭṭhitavikappitesu apariyāpannattā’’ti, ettha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, vassikasāṭikaṃ vassānaṃ catumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, kaṇḍuppaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, mukhapuñchanacoḷakaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) iminā nayena adhiṭṭhātabbavikappetabbatā jānitabbā. Tattha ticīvaraṃ adhiṭṭhahantena rajitvā kappabinduṃ datvā pamāṇayuttameva adhiṭṭhātabbaṃ, tassa pamāṇaṃ ukkaṭṭhaparicchedena sugatacīvarato ūnakaṃ vaṭṭati, lāmakaparicchedena saṅghāṭiyā [Pg.154] tāva uttarāsaṅgassa ca dīghato muṭṭhipañcakaṃ, tiriyaṃ muṭṭhittikaṃ, antaravāsako dīghato muṭṭhipañcako, tiriyaṃ dvihatthopi vaṭṭati. Vuttappamāṇato pana atirekañca ūnakañca ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbaṃ. Tattha yasmā ‘‘dve cīvarassa adhiṭṭhānāni kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetī’’ti vuttaṃ, tasmā purāṇasaṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikāraṃ karontena kāyena vā adhiṭṭhātabbā, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbā. Tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ – sace hatthapāse hoti, ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antogabbhādīsu sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vācā bhinditabbā. Esa nayo uttarāsaṅge ca antaravāsake ca. Nāmamattameva hi viseso. Tasmā sabbāni saṅghāṭiṃ uttarāsaṅgaṃ antaravāsakanti evaṃ attano attano nāmeneva adhiṭṭhātabbāni. Sace adhiṭṭhahitvā ṭhapitavatthehi saṅghāṭiādīni karoti, niṭṭhite rajane ca kappe ca ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā puna adhiṭṭhātabbāni. Idañca pana ticīvaraṃ sukhaparibhogatthaṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātumpi vaṭṭati.

"দসাহপরমং" পদের অর্থ হলো: দশ দিনই যার পরম বা সর্বোচ্চ সীমা, তা-ই দশাহপরম। অর্থাৎ সেই সর্বোচ্চ দশ দিন পর্যন্ত অতিরিক্ত চীবর ধারণ করা যেতে পারে। যা অধিষ্ঠিত (অধিষ্ঠানকৃত) এবং বিকল্পিত (বিকল্পনাকৃত) চীবরের অন্তর্ভুক্ত নয়, তা-ই অতিরিক্ত চীবর (অতিরেক চীবর)। চীবর বলতে ক্ষৌম (তিসি বা লিনেন), কার্পাসিক (তুলা), কৌশেয় (রেশম), কম্বল (পশম), শাণ (পাট বা শণ) এবং ভঙ্গ (এই পাঁচ প্রকারের মিশ্রণে বোনা কাপড়)—এই ছয় প্রকারের কাপড়ের যেকোনো একটি অথবা এদের অনুরূপ যেকোনো কাপড়কে বোঝায়। এটি হলো চীবরের জাতি বা প্রকারভেদ। পরিমাণের দিক থেকে এখানে বিকল্পনের উপযোগী সর্বনিম্ন পরিমাপের চীবরই অভিপ্রেত। এ বিষয়ে বলা হয়েছে—"হে ভিক্ষুগণ, আমি সুগত-অঙ্গুলির মাপে দৈর্ঘ্যে আট অঙ্গুলি এবং প্রস্থে চার অঙ্গুলি পরিমাপের সর্বনিম্ন চীবর বিকল্পন করার অনুমতি দিচ্ছি।" আর যে বলা হয়েছে "অধিষ্ঠিত ও বিকল্পিত চীবরের অন্তর্ভুক্ত নয়", সে বিষয়ে—"হে ভিক্ষুগণ, আমি ত্রিচীবর অধিষ্ঠান করার অনুমতি দিচ্ছি, বিকল্পন করার নয়; বর্ষাবাসিক চীবর (বর্ষার চীবর) বর্ষার চার মাস অধিষ্ঠান করার এবং তার পরে বিকল্পন করার অনুমতি দিচ্ছি; নিসীদন (আসন) অধিষ্ঠান করার অনুমতি দিচ্ছি, বিকল্পন করার নয়; বিছানার চাদর (পচ্চত্থরণ) অধিষ্ঠান করার অনুমতি দিচ্ছি, বিকল্পন করার নয়; কণ্ডু-প্রচ্ছাদন (চুলকানি বা ঘা ঢাকার কাপড়) রোগ থাকা পর্যন্ত অধিষ্ঠান করার এবং রোগ নিরাময়ের পর বিকল্পন করার অনুমতি দিচ্ছি; মুখ মোছার কাপড় (মুখপুঞ্ছনচোলক) অধিষ্ঠান করার অনুমতি দিচ্ছি, বিকল্পন করার নয়; এবং পরিষ্কার-চোলক (প্রয়োজনীয় ছোট কাপড়) অধিষ্ঠান করার অনুমতি দিচ্ছি, বিকল্পন করার নয়"—এই নিয়মানুযায়ী কোনটি অধিষ্ঠানযোগ্য এবং কোনটি বিকল্পনযোগ্য তা জানা উচিত। সেখানে ত্রিচীবর অধিষ্ঠান করার সময় তা রঞ্জিত (রং করা) করে এবং কল্পবিন্দু (চিহ্ন) দিয়ে উপযুক্ত পরিমাপের চীবরই অধিষ্ঠান করতে হবে। চীবরের পরিমাপের ক্ষেত্রে সর্বোচ্চ সীমা সুগত-চীবরের চেয়ে কম হওয়া বাঞ্ছনীয়। সর্বনিম্ন সীমার ক্ষেত্রে সঙ্ঘাটি ও উত্তরাসঙ্গের দৈর্ঘ্য কমপক্ষে পাঁচ মুষ্টি (পাঁচ হাত) এবং প্রস্থ তিন মুষ্টি হওয়া আবশ্যক। অন্তর্বাসকের দৈর্ঘ্য পাঁচ মুষ্টি এবং প্রস্থ দুই হাত হলেও চলবে। উক্ত পরিমাপের চেয়ে বেশি বা কম হলে তা "পরিষ্কার-চোলক" হিসেবে অধিষ্ঠান করতে হবে। সেখানে যেহেতু বলা হয়েছে—"চীবর অধিষ্ঠানের দুটি উপায় রয়েছে: কায় দ্বারা (শারীরিক অঙ্গভঙ্গির মাধ্যমে) অধিষ্ঠান করা অথবা বাক্য দ্বারা (উচ্চারণ করে) অধিষ্ঠান করা", তাই পুরাতন সঙ্ঘাটি "ইমং সঙ্ঘাটিং পচ্চুদ্ধরামি" (এই সঙ্ঘাটি প্রত্যাহার করছি) বলে প্রত্যাহার করে, নতুন সঙ্ঘাটি হাতে নিয়ে "ইমং সঙ্ঘাটিং অধিঠ্যামি" (এই সঙ্ঘাটি অধিষ্ঠান করছি) বলে মনে মনে সঙ্কল্প করে কায়িক অঙ্গভঙ্গির মাধ্যমে কায় দ্বারা অথবা বাক্য উচ্চারণের মাধ্যমে বাক্য দ্বারা অধিষ্ঠান করতে হবে। সেখানে অধিষ্ঠান দুই প্রকার—যদি চীবরটি হস্তপাশের (হাতের নাগালের) মধ্যে থাকে, তবে "ইমং সঙ্ঘাটিং অধিঠ্যামি" (এই সঙ্ঘাটি অধিষ্ঠান করছি) বাক্যটি উচ্চারণ করতে হবে। আর যদি তা ঘরের ভেতরে বা পাশের বিহারে থাকে, তবে চীবরটি রাখার স্থানটি মনে মনে স্থির করে "এতং সঙ্ঘাটিং অধিঠ্যামি" (ঐ সঙ্ঘাটি অধিষ্ঠান করছি) বাক্যটি উচ্চারণ করতে হবে। উত্তরাসঙ্গ এবং অন্তর্বাসকের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কেবল নামের পার্থক্যই এখানে বিশেষত্ব। অতএব, সঙ্ঘাটি, উত্তরাসঙ্গ ও অন্তর্বাসক—এই সব চীবর নিজ নিজ নাম উল্লেখ করেই অধিষ্ঠান করতে হবে। যদি অধিষ্ঠান করে রাখা কাপড় দিয়ে সঙ্ঘাটি আদি তৈরি করা হয়, তবে রঞ্জন (রং করা) এবং কল্পবিন্দু দেওয়ার কাজ শেষ হলে "ইমং পচ্চুদ্ধরামি" বলে পূর্বের অধিষ্ঠান প্রত্যাহার করে পুনরায় অধিষ্ঠান করতে হবে। আর সহজে ব্যবহারের সুবিধার্থে এই ত্রিচীবরকে "পরিষ্কার-চোলক" হিসেবে অধিষ্ঠান করাও অনুমোদিত।


Vassikasāṭikā anatirittapamāṇā nāmaṃ gahetvā vuttanayeneva cattāro vassike māse adhiṭṭhātabbā, tato paraṃ paccuddharitvā vikappetabbā, vaṇṇabhedamattarattāpi cesā vaṭṭati, dve pana na vaṭṭanti. Nisīdanaṃ vuttanayena adhiṭṭhātabbameva, tañca kho pamāṇayuttaṃ ekameva, dve na vaṭṭanti. Paccattharaṇampi adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana mahantampi ekampi bahūnipi vaṭṭanti, nīlampi pītakampi sadasampi pupphadasampīti sabbappakārampi vaṭṭati. Kaṇḍuppaṭicchādi yāva ābādho atthi, tāva pamāṇikā adhiṭṭhātabbā, ābādhe vūpasante paccuddharitvā vikappetabbā, sā ekāva vaṭṭati. Mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātabbameva, taṃ pana ekampi bahūnipi mahantampi vaṭṭatiyeva. Parikkhāracoḷe gaṇanā natthi, yattakaṃ icchati, tattakaṃ adhiṭṭhātabbameva. Thavikāpi parissāvanampi vikappanupagaṃ pacchimapamāṇaṃ ‘‘parikkhāracoḷa’’nti adhiṭṭhātabbameva, bahūnipi ekato katvā ‘‘imāni cīvarāni parikkhāracoḷāni adhiṭṭhāmī’’tiādinā nayena adhiṭṭhātuṃ vaṭṭatiyeva. Mañcabhisi pīṭhabhisi bibbohanaṃ [Pg.155] pāvāro kojavoti etesu pana senāsanaparikkhāratthāya dinnapaccattharaṇe ca adhiṭṭhānakiccaṃ natthiyeva. Sabbañca panetaṃ vuttappakārena adhiṭṭhitacīvaraṃ aññassa dānena, acchinditvā gahaṇena, vissāsaggāhena, hīnāyāvattanena, sikkhāpaccakkhānena, kālaṅkiriyāya, liṅgaparivattanena, paccuddharaṇenāti imehi aṭṭhahi kāraṇehi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Ticīvaraṃ pana kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhippamāṇena chiddenāpi vijahati, tañca kho vinibbedheneva. Sace hi chiddassa abbhantare ekatantupi acchinno hoti, rakkhatiyeva. Tattha saṅghāṭiyā ca uttarāsaṅgassa ca dīghantato vidatthippamāṇassa tiriyantato aṭṭhaṅgulappamāṇassa padesassa orato chiddaṃ adhiṭṭhānaṃ bhindati, antaravāsakepi dīghantato etadeva pamāṇaṃ, tiriyantena pana caturaṅgulatā veditabbā. Tiṇṇannampi vuttokāsassa parato na bhindati, tasmā chidde jāte ticīvaraṃ atirekacīvaraṭṭhāne tiṭṭhati, sūcikammaṃ katvā puna adhiṭṭhātabbaṃ. Vassikasāṭikā vassānamāsātikkamenāpi, kaṇḍuppaṭicchādi ābādhavūpasamenāpi adhiṭṭhānaṃ vijahati. Tasmā sā tato paraṃ vikappetabbā. Vikappanalakkhaṇaṃ pana sabbacīvarānaṃ vikappanasikkhāpadeyeva vaṇṇayissāma. Kevalañhi imasmiṃ okāse yaṃ evaṃ anadhiṭṭhitaṃ avikappitañca, taṃ ‘‘atirekacīvara’’nti veditabbaṃ.

বর্ষাবাসিক চীবর (বর্ষাসাটিকা) অতিরিক্ত নয় এমন পরিমিত পরিমাণের নাম গ্রহণ করে পূর্বোক্ত নিয়মেই বর্ষার চার মাস ব্যাপী অধিষ্ঠান করতে হবে। তারপর তা প্রত্যুদ্ধার করে বিকল্পন করতে হবে। কেবলমাত্র বর্ণ বিকৃত করার জন্য রঞ্জিত হলেও এই চীবরটি ব্যবহার করা কল্পনীয় (বৈধ), কিন্তু দুটি বর্ষাবাসিক চীবর অধিষ্ঠান করা কল্পনীয় নয়। নিসীদন (বসার আসন) পূর্বোক্ত নিয়মেই অধিষ্ঠান করতে হবে এবং তা পরিমিত পরিমাণের একটিই হতে হবে, দুটি কল্পনীয় নয়। শয্যাচ্ছাদনও (বিছানার চাদর) অধিষ্ঠান করতে হবে; তবে তা বৃহৎ হোক, একটি হোক বা অনেকগুলো হোক, সবই কল্পনীয়। নীল বর্ণের, পীত বর্ণের, ঝালরযুক্ত বা পুষ্প-ঝালরযুক্ত—এইরূপ সব প্রকার শয্যাচ্ছাদনই কল্পনীয়। কণ্ডুপ্রচ্ছাদন চীবর (চুলকানি বা ঘা ঢাকার চীবর) যতক্ষণ রোগ থাকে, ততক্ষণ পরিমিত পরিমাণের চীবর অধিষ্ঠান করতে হবে; রোগ উপশমিত হলে তা প্রত্যুদ্ধার করে বিকল্পন করতে হবে, তা একটিই কল্পনীয়। মুখ মুছবার কাপড় (গামছা) অধিষ্ঠান করতে হবে; তা একটি হোক, অনেকগুলো হোক বা বৃহৎ হোক, সবই কল্পনীয়। পরিষ্কার-চোলের (পরিষ্করণ বস্ত্রখণ্ড) কোনো নির্দিষ্ট সংখ্যা নেই; যতটুকু ইচ্ছা, ততটুকুই অধিষ্ঠান করা যায়। থলে (ঝুলি) এবং জল ছাঁকার কাপড়ও বিকল্পনযোগ্য ন্যূনতম পরিমাণের হলে 'পরিষ্কার-চোল' হিসেবে অধিষ্ঠান করতে হবে। অনেকগুলোকে একত্রে করে 'আমি এই চীবরসমূহ পরিষ্কার-চোল হিসেবে অধিষ্ঠান করছি' ইত্যাদি নিয়মে অধিষ্ঠান করা কল্পনীয়। কিন্তু খাটের তোশক, চেয়ারের গদি, বালিশ, গায়ের চাদর, কম্বল বা গালিচা—এইসব শয়নাসনের পরিষ্কারের উদ্দেশ্যে প্রদত্ত শয্যাচ্ছাদনে অধিষ্ঠানের কোনো প্রয়োজন নেই। আর এই সমস্ত পূর্বোক্ত প্রকারে অধিষ্ঠিত চীবর অন্যকে দান করলে, ছিনিয়ে নিলে, বিশ্বাসের সাথে গ্রহণ করলে, গৃহী অবস্থায় প্রত্যাবর্তন করলে, শিক্ষা প্রত্যাখ্যান করলে, মৃত্যুবরণ করলে, লিঙ্গ পরিবর্তন করলে এবং প্রত্যুদ্ধার করলে—এই আটটি কারণে অধিষ্ঠান নষ্ট হয়। কিন্তু ত্রিচীবরের ক্ষেত্রে কনিষ্ঠা আঙুলের নখের পিঠের পরিমাণের ছিদ্র হলেও অধিষ্ঠান নষ্ট হয়, তবে তা অবশ্যই আরপার ফুটো বা ভেদকারী ছিদ্র হতে হবে। কারণ ছিদ্রের অভ্যন্তরে যদি একটি সুতাও অচ্ছিন্ন (না ছিঁড়ে) থাকে, তবে অধিষ্ঠান রক্ষিতই হয়। সেখানে সংঘাটি ও উত্তরাসঙ্গের দৈর্ঘ্যের প্রান্ত থেকে এক বিঘত এবং প্রস্থের প্রান্ত থেকে আট আঙুল পরিমাণের অংশের ভেতরে ছিদ্র হলে তা অধিষ্ঠান নষ্ট করে। অন্তরবাসকের ক্ষেত্রেও দৈর্ঘ্যের প্রান্ত থেকে এই একই পরিমাণ, কিন্তু প্রস্থের প্রান্ত থেকে চার আঙুল পরিমাণ জানতে হবে। এই তিনটি চীবরেরই উক্ত সীমানার বাইরে ছিদ্র হলে অধিষ্ঠান নষ্ট হয় না। তাই ছিদ্র উৎপন্ন হলে ত্রিচীবর অতিরিক্ত চীবরের পর্যায়ে পড়ে; তখন সেলাইয়ের কাজ করে পুনরায় অধিষ্ঠান করতে হবে। বর্ষাবাসিক চীবর বর্ষার মাস অতিবাহিত হওয়ার কারণে এবং কণ্ডুপ্রচ্ছাদন চীবর রোগ উপশমিত হওয়ার কারণেও অধিষ্ঠান নষ্ট হয়। তাই তার পর তা বিকল্পন করতে হবে। তবে সকল চীবরের বিকল্পনের লক্ষণ আমরা বিকল্পন শিক্ষাপদেই বর্ণনা করব। কেবলমাত্র এই ক্ষেত্রে যে চীবর এইরূপ অনধিষ্ঠিত ও অবিকল্পিত থাকে, তাকে 'অতিরিক্ত চীবর' বলে জানতে হবে।


Taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiyanti taṃ yathāvuttajātippamāṇaṃ cīvaraṃdasāhaparamaṃ kālaṃ atikkāmayato etthantare yathā atirekacīvaraṃ na hoti, tathā akrubbato nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tañca cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti, pācittiyaṃ āpatti cassa hotīti attho. Atha vā nissajjanaṃ nissaggiyaṃ, pubbabhāge kattabbassa vinayakammassetaṃ nāmaṃ, nissaggiyamassa atthīti nissaggiyamicceva. Kiṃ taṃ? Pācittiyaṃ. Taṃ atikkāmayato saha nissaggiyena nissaggiyavinayakammaṃ pācittiyaṃ hotīti ayamettha attho. Tañca panetaṃ cīvaraṃ yaṃ divasaṃ uppannaṃ, tassa yo aruṇo, so uppannadivasanissito, tasmā cīvaruppādadivasena saddhiṃ ekādase aruṇuggamane dasāhātikkamitaṃ hoti, taṃ gahetvā saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā nissajjitabbaṃ, tatrāyaṃ nayo – saṅghassa tāva evaṃ nissajjitabbaṃ ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ dasahātikkantaṃ nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ [Pg.156] paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace dve honti, ‘‘dve’’ti vattabbaṃ, sace taduttari, ‘‘sambahulā’’ti vattabbaṃ. Nissajjanepi sace dve vā bahūni vā honti, ‘‘imāni me, bhante, cīvarāni dasāhātikkantāni nissaggiyāni, imānāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, pāḷiṃ vattuṃ asakkontena aññathāpi vattabbaṃ. Byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti (cūḷava. 239), iminā lakkhaṇena āpattiṃ paṭiggaṇhitvā vattabbo ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti, ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti. Dvīsu pana sambahulāsu vā purimanayeneva vacanabhedo kātabbo. Desitāya āpattiyā ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvaraṃ dātabbaṃ, dvīsu bahūsu vā vacanabhedo kātabbo.

‘তা অতিক্রমকারীর নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়’ বলতে—সেই পূর্বোক্ত প্রকার ও পরিমাপের চীবরকে সর্বোচ্চ দশ দিন সময় অতিক্রমকারী ভিক্ষুর, এই সময়ের মধ্যে যাতে অতিরিক্ত চীবর না হয় সেভাবে ব্যবস্থা না করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়; অর্থাৎ সেই চীবরটি নিসর্গীয় (বর্জনীয়) হয় এবং তার পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এটাই অর্থ। অথবা, বর্জন করা বা ত্যাগ করাই হলো নিসর্গীয়; আপত্তি দেশনা করার পূর্বে করণীয় বিনয়কর্মের এটি নাম। তার নিসর্গীয় বা বর্জনীয় বিনয়কর্ম আছে বলে একে নিসর্গীয়ই বলা হয়। সেটি কী? পাচিত্তিয়। তা অতিক্রমকারীর বর্জনের সাথে বর্জনীয় বিনয়কর্মযুক্ত পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এখানে এটাই অর্থ। আর এই চীবরটি যেদিন প্রাপ্ত হয়েছে, তার যে অরুণোদয়, তা প্রাপ্তির দিনের সাথে সংশ্লিষ্ট। তাই চীবর প্রাপ্তির দিনের অরুণের সাথে একাদশ অরুণোদয়ে দশ দিন অতিক্রম করা হয়। তা নিয়ে সংঘের কাছে, বা গণের কাছে, অথবা কোনো ব্যক্তির কাছে বর্জন করতে হবে। সেখানে নিয়মটি এই—সংঘের কাছে প্রথমে এভাবে বর্জন করতে হবে: ‘ভন্তে, আমার এই চীবরটি দশ দিন অতিক্রান্ত হওয়ায় নিসর্গীয় হয়েছে, আমি এটি সংঘের উদ্দেশ্যে বর্জন করছি।’ বর্জন করে ‘ভন্তে, আমি একটি নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তিতে পতিত হয়েছি, আমি তা দেশনা করছি’—এভাবে আপত্তি দেশনা করতে হবে। যদি দুটি আপত্তি হয়, তবে ‘দুটি’ বলতে হবে; যদি তার বেশি হয়, তবে ‘বহু’ বলতে হবে। বর্জনের ক্ষেত্রেও যদি দুটি বা বহু চীবর হয়, তবে ‘ভন্তে, আমার এই চীবরসমূহ দশ দিন অতিক্রান্ত হওয়ায় নিসর্গীয় হয়েছে, আমি এগুলো সংঘের উদ্দেশ্যে বর্জন করছি’ বলতে হবে। পালি বলতে অসমর্থ ভিক্ষু অন্যভাবেও (নিজের ভাষায়) বলতে পারেন। দক্ষ ও সমর্থ ভিক্ষু কর্তৃক সংঘকে জ্ঞাপন করতে হবে: ‘ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুন। এই অমুক নামক ভিক্ষু নিজের আপত্তি স্মরণ করছেন, প্রকাশ করছেন, উন্মুক্ত করছেন, দেশনা করছেন। যদি সংঘের উপযুক্ত সময় হয়, তবে আমি অমুক ভিক্ষুর আপত্তি গ্রহণ করব।’ এই লক্ষণে আপত্তি গ্রহণ করে বলতে হবে: ‘তুমি কি দোষ দেখছ?’, ‘হ্যাঁ, দেখছি’, ‘ভবিষ্যতে সংযত থাকবে’, ‘উত্তম, আমি ভালোভাবে সংযত থাকব।’ কিন্তু দুটি বা বহু আপত্তির ক্ষেত্রে পূর্বোক্ত নিয়মেই বচনভেদ করতে হবে। আপত্তি দেশনা করার পর ‘ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুন। অমুক ভিক্ষুর এই নিসর্গীয় চীবরটি সংঘের উদ্দেশ্যে বর্জিত হয়েছে। যদি সংঘের উপযুক্ত সময় হয়, তবে সংঘ এই চীবরটি অমুক ভিক্ষুকে ফেরত দিক’—এভাবে বর্জিত চীবরটি ফেরত দিতে হবে। দুটি বা বহু চীবরের ক্ষেত্রে বচনভেদ করতে হবে।


Gaṇassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmantānaṃ nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, āpattippaṭiggāhakenāpi ‘‘suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati…pe… deseti, yadāyasmantānaṃ pattakalla’’nti vattabbaṃ, cīvaradānepi ‘‘suṇantu me āyasmantā, idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ āyasmantānaṃ nissaṭṭhaṃ, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, āyasmantā imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyu’’nti (pārā. 466) vattabbaṃ, sesaṃ purimasadisameva. Puggalassa pana nissajjantena ‘‘imāha’’nti vā ‘‘imāni aha’’nti vā vatvā ‘‘āyasmato nissajjāmī’’ti vattabbaṃ, nissajjitvā ‘‘ahaṃ, bhante, ekaṃ nissaggiyaṃ pācittiyaṃ āpanno, taṃ paṭidesemī’’ti evaṃ āpatti desetabbā. Sace pana navakataro hoti, ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ, tenāpi ‘‘passasī’’ti vā ‘‘passathā’’ti vā vutte ‘‘āma, bhante’’ti vā ‘‘āma āvuso’’ti vā vatvā ‘‘passāmī’’ti vattabbaṃ, tato ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti vā ‘‘saṃvareyyāthā’’ti vā vutte ‘‘sādhu suṭṭhu saṃvarissāmī’’ti vattabbaṃ. Evaṃ desitāya āpattiyā ‘‘imaṃ cīvaraṃ āyasmato dammī’’ti dātabbaṃ, dvīsu tīsu [Pg.157] vā pubbe vuttānusāreneva nayo veditabbo. Dvinnaṃ pana yathā gaṇassa, evaṃ nissajjitabbaṃ, tato āpattippaṭiggahaṇañca nissaṭṭhacīvaradānañca tesaṃ aññatarena yathā ekena puggalena, tathā kātabbaṃ, idaṃ pana sabbanissaggiyesu vidhānaṃ. Cīvaraṃ patto nisīdananti vatthumattameva hi nānaṃ, parammukhaṃ pana vatthu ‘‘eta’’nti nissajjitabbaṃ. Sace bahūni honti, ‘‘etānī’’ti vattabbaṃ. Nissaṭṭhadānepi eseva nayo. Nissaṭṭhavatthuṃ ‘‘dinnamidaṃ iminā mayha’’nti saññāya na paṭidentassa dukkaṭaṃ, tassa santakabhāvaṃ ñatvā lesena acchindanto sāmikassa dhuranikkhepena bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabboti.

কিন্তু গণের কাছে বর্জন করার সময় ‘আমি এটি’ অথবা ‘আমি এগুলো’ বলে ‘আমি আয়ুষ্মানদের উদ্দেশ্যে বর্জন করছি’ বলতে হবে। আপত্তি গ্রহণকারী ভিক্ষু কর্তৃকও ‘আয়ুষ্মানগণ আমার কথা শুনুন, এই অমুক ভিক্ষু নিজের আপত্তি স্মরণ করছেন...পে... দেশনা করছেন, যদি আয়ুষ্মানদের উপযুক্ত সময় হয়’ বলতে হবে। চীবর ফেরত দেওয়ার ক্ষেত্রেও ‘আয়ুষ্মানগণ আমার কথা শুনুন, অমুক ভিক্ষুর এই নিসর্গীয় চীবরটি আয়ুষ্মানদের উদ্দেশ্যে বর্জিত হয়েছে। যদি আয়ুষ্মানদের উপযুক্ত সময় হয়, তবে আয়ুষ্মানগণ এই চীবরটি অমুক ভিক্ষুকে ফেরত দিন’ বলতে হবে; অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই। কিন্তু কোনো ব্যক্তির কাছে বর্জন করার সময় ‘আমি এটি’ অথবা ‘আমি এগুলো’ বলে ‘আমি আয়ুষ্মানের উদ্দেশ্যে বর্জন করছি’ বলতে হবে। বর্জন করে ‘ভন্তে, আমি একটি নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তিতে পতিত হয়েছি, আমি তা দেশনা করছি’—এভাবে আপত্তি দেশনা করতে হবে। কিন্তু যদি সে নবীন (কনিষ্ঠ) হয়, তবে ‘আবুসো’ বলতে হবে। তার দ্বারাও ‘তুমি কি দোষ দেখছ?’ অথবা ‘আপনারা কি দোষ দেখছেন?’ বললে, ‘হ্যাঁ, ভন্তে’ अथवा ‘হ্যাঁ, আবুসো’ বলে ‘দেখছি’ বলতে হবে। তারপর ‘ভবিষ্যতে সংযত থাকবে’ অথবা ‘সংযত থাকবেন’ বললে, ‘উত্তম, আমি ভালোভাবে সংযত থাকব’ বলতে হবে। এভাবে আপত্তি দেশনা করার পর ‘আমি এই চীবরটি আয়ুষ্মানকে দিচ্ছি’ বলে ফেরত দিতে হবে। দুটি বা তিনটি চীবরের ক্ষেত্রে পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই নিয়ম জানতে হবে। কিন্তু দুজনের কাছে বর্জন করার সময় গণের ক্ষেত্রে যেমন, তেমনই বর্জন করতে হবে। তারপর আপত্তি গ্রহণ এবং বর্জিত চীবর ফেরত দেওয়া তাদের মধ্যে যেকোনো একজনের দ্বারা যেমন একজন ব্যক্তির ক্ষেত্রে করা হয়, তেমনই করতে হবে। আর এটি সকল নিসর্গীয় আপত্তির ক্ষেত্রে বিধান। চীবর, পাত্র, নিসীদন ইত্যাদি কেবল বস্তুর ক্ষেত্রেই পার্থক্য। কিন্তু পরোক্ষ বা অনুপস্থিত বস্তুর ক্ষেত্রে ‘এটি’ বলে বর্জন করতে হবে। যদি অনেকগুলো হয়, তবে ‘এগুলো’ বলতে হবে। বর্জিত বস্তু ফেরত দেওয়ার ক্ষেত্রেও এই নিয়মই প্রযোজ্য। বর্জিত বস্তুকে ‘এটি সে আমাকে দান করেছে’ এই মনে করে ফেরত না দিলে দুক্কট আপত্তি হয়। সেটি তার নিজস্ব সম্পত্তি জেনেও কোনো অজুহাতে ছিনিয়ে নিলে, মালিকের মালিকানা ত্যাগের ভিত্তিতে বস্তুর মূল্য নির্ধারণ করে বিচার করতে হবে।


Vesāliyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha atirekacīvaradhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasāhaparama’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, anissajjitvā paribhuñjantassa dukkaṭaṃ, yathā ca idha, evaṃ sabbattha, tasmā naṃ parato na vakkhāma. Dasāhaṃ anatikkantepi atikkantasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atikkante anatikkantasaññinopi vematikassapi nissaggiyaṃ pācittiyameva, tathā anadhiṭṭhitāvikappitaaassajjitaanaṭṭhāvinaṭṭhaadaḍḍhāviluttesu adhiṭṭhitādisaññino. Antodasāhaṃ adhiṭṭhite vikappite vissajjite naṭṭhe vinaṭṭhe daḍḍhe acchinne vissāsena gāhite ummattakādīnañca anāpatti. Ācāravipatti, yathā ca idaṃ, evaṃ ito parānipi, ubhatopātimokkhesupi hi pārājikāni ca saṅghādisesā ca sīlavipatti, sesāpattiyo ācāravipatti, ājīvavipatti vā diṭṭhivipatti vā kāci āpatti nāma natthi. Ājīvavipattipaccayā pana ṭhapetvā dubbhāsitaṃ cha āpattikkhandhā paññattā, diṭṭhivipattipaccayā pācittiyadukkaṭavasena dve āpattikkhandhā paññattāti, idamettha lakkhaṇaṃ, iti vipattikathā idheva niṭṭhitāti, na naṃ ito paraṃ vicārayissāma. Jātippamāṇasampannassa cīvarassa attano santakatā, gaṇanupagatā, chinnapalibodhabhāvo, atirekacīvaratā, dasāhātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Kathinasamuṭṭhānaṃ, akiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

বৈশালীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে অতিরিক্ত চীবর ধারণের বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'দশ দিন পরম'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং আজ্ঞাবিহীন (অন্যের দ্বারা না করানো)। চীবর উৎসর্গ না করে ভোগ বা ব্যবহার করলে দুক্কট আপত্তি হয়। যেমন এখানে, তেমনি সর্বত্র; তাই এটি পরবর্তীতে আর উল্লেখ করব না। দশ দিন অতিবাহিত না হলেও অতিবাহিত হয়েছে মনে করলে এবং এ বিষয়ে সন্দেহ থাকলে দুক্কট আপত্তি হয়। দশ দিন অতিবাহিত হলে, অতিবাহিত হয়নি মনে করলেও এবং সন্দেহ থাকলেও নৈসর্গিক পাচিত্তিয়ই হয়। তেমনি অধিষ্ঠান না করা, বিকল্পন না করা, ত্যাগ না করা, নষ্ট না হওয়া, বিনষ্ট না হওয়া, দগ্ধ না হওয়া এবং অপহৃত না হওয়া চীবরে অধিষ্ঠিত ইত্যাদি মনে করলে (নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়)। দশ দিনের মধ্যে চীবর অধিষ্ঠিত, বিকল্পিত, উৎসর্গীকৃত, নষ্ট, বিনষ্ট, দগ্ধ, অপহৃত হলে অথবা বিশ্বাসের দ্বারা গ্রহণ করলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি (আপত্তি হয় না)। এটি আচার-বিপত্তি; যেমন এটি, তেমনি এর পরের শিক্ষাপদগুলোও। কারণ উভয় প্রাতিমোক্ষেই পারাজিক ও সংঘাদিশেষ হলো শীল-বিপত্তি, অবশিষ্ট আপত্তিগুলো আচার-বিপত্তি। আজীব-বিপত্তি বা দৃষ্টি-বিপত্তি নামক কোনো আপত্তি নেই। তবে আজীব-বিপত্তির কারণে দুভাষিত ব্যতীত ছয়টি আপত্তি-স্কন্ধ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে এবং দৃষ্টি-বিপত্তির কারণে পাচিত্তিয় ও দুক্কট ভেদে দুটি আপত্তি-স্কন্ধ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে—এটি এখানে লক্ষণ। এভাবে বিপত্তি-কথা এখানেই সমাপ্ত হলো, তাই এর পর আর এটি আলোচনা করব না। জাতি ও প্রমাণসম্পন্ন চীবর, নিজের মালিকানা, গণনাযোগ্য হওয়া, পরিবোধ ছিন্ন হওয়া, অতিরিক্ত চীবর হওয়া এবং দশ দিন অতিবাহিত হওয়া—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। এটি কঠিন-সমুত্থান, অক্রিয়, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Kathinasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কঠিন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Udositasikkhāpadavaṇṇanā

২. উদোসিত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dutiye [Pg.158] niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunātiettha purimasikkhāpade viya atthaṃ aggahetvā niṭṭhite cīvarasmiṃ bhikkhunoti evaṃ sāmivasena karaṇavacanassa attho veditabbo. Karaṇavasena hi bhikkhunā idaṃ nāma kammaṃ kātabbaṃ, taṃ natthi, sāmivasena pana bhikkhuno cīvarasmiṃ niṭṭhite kathine ca ubbhate evaṃ imehi cīvaraniṭṭhānakathinubbhārehi chinnapalibodho ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyyāti evaṃ attho yujjati. Tattha ticīvarenāti ticīvarādhiṭṭhānanayena adhiṭṭhitesu saṅghāṭiādīsu yenakenaci. Vippavaseyyāti viyutto vaseyya, ‘‘gāmo ekūpacāro nānūpacāro’’tiādinā (pārā. 477) nayena pāḷiyaṃ vuttānaṃ gāmanigamananivesanaudositaaṭṭamāḷapāsādahammiyanāvāsatthakhettadhaññakaraṇaārāmavihārarukkhamūlaajjhokāsappabhedānaṃ pannarasānaṃ nikkhepaṭṭhānānaṃ yatthakatthaci nikkhipitvā tesaṃ gāmādīnaṃ bahi hatthapāsātikkamena aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.473-477-8) vutto. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno ticīvarena avippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa bhikkhuno ekarattampi vippavāsato vuttanayeneva nissaggiyaṃ pācittiyanti veditabbaṃ, kevalaṃ idha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ rattivippavutthaṃ aññatra bhikkhusammutiyā nissaggiya’’ntiādinā nayena vacanabhedo hoti, ayaṃ pana viseso.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'নিট্ঠিতচীবরস্মিং ভিক্খুনা' (ভিক্ষু কর্তৃক চীবর প্রস্তুত সমাপ্ত হলে) এখানে পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের মতো অর্থ গ্রহণ না করে, 'ভিক্ষুর চীবর প্রস্তুত সমাপ্ত হলে'—এভাবে সম্বন্ধ পদের (ষষ্ঠী বিভক্তির) অর্থে করণ কারকের (তৃতীয়া বিভক্তির) অর্থ বুঝতে হবে। কারণ করণ কারকের অর্থে 'ভিক্ষু কর্তৃক এই কাজ করতে হবে' এমন কোনো অর্থ এখানে নেই। বরং সম্বন্ধ পদের অর্থে 'ভিক্ষুর চীবর প্রস্তুত সমাপ্ত হলে এবং কঠিন প্রত্যাহার করা হলে'—এভাবে চীবর প্রস্তুত সমাপ্ত হওয়া এবং কঠিন প্রত্যাহারের মাধ্যমে পরিবোধ ছিন্ন হওয়া ভিক্ষু যদি একরাত্রির জন্যও ত্রিচীবর থেকে পৃথক থাকে, এরূপ অর্থই সংগত হয়। সেখানে 'ত্রিচীবর দ্বারা' বলতে ত্রিচীবর অধিষ্ঠানের নিয়ম অনুসারে অধিষ্ঠিত সঙ্ঘাটি ইত্যাদির যেকোনো একটি চীবরকে বোঝায়। 'পৃথক থাকা' বলতে চীবরহীন হয়ে বাস করাকে বোঝায়। 'গ্রাম এক উপচার বা নানা উপচার' ইত্যাদি নিয়মে পালিতে বর্ণিত গ্রাম, নিগম, গৃহ, ভাণ্ডারগৃহ, অট্টালিকা-চূড়া, মণ্ডপ, প্রাসাদ, ছাদযুক্ত অট্টালিকা, নৌকা, কাফেলা, জমি, খামার, উদ্যান, বিহার, বৃক্ষমূল এবং উন্মুক্ত স্থান ভেদে পনেরোটি চীবর রাখার স্থানের যেকোনো একটি স্থানে চীবর রেখে, সেই গ্রাম ইত্যাদির বাইরে হস্তপাশ অতিক্রম করে অরুণোদয় ঘটানো—এটি এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে। 'ভিক্ষু-সম্মতি ব্যতীত' বলতে সংঘ পীড়িত ভিক্ষুকে ত্রিচীবর থেকে পৃথক না থাকার যে সম্মতি প্রদান করে, তা ব্যতীত সম্মতি না পাওয়া ভিক্ষুর একরাত্রির জন্যও পৃথক থাকার কারণে পূর্বোক্ত নিয়মেই নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয় বলে জানতে হবে। কেবল এখানে 'ভন্তে, আমার এই চীবরটি ভিক্ষু-সম্মতি ব্যতীত একরাত্রি পৃথক থাকার কারণে নৈসর্গিক হয়েছে' ইত্যাদি বাক্যের পরিবর্তন ঘটে, এটিই বিশেষত্ব।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে অন্তর্বাস ও উত্তরীয় মাত্র পরিধান করে জনপদে চারিকায় গমনের কারণে...


Paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, avippavutthe vippavutthasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Vippavutthe vippavutthasaññinopi avippavutthasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, tathā apaccuddhaṭaavissajjitādīsu ca paccuddhaṭavissajjitādisaññino. Antoaruṇe paccuddhaṭe pana paṭhamakathine vuttavissajjitādibhede ca anāpatti, tathā laddhasammutikassa vippavāse. Ābādhe pana vūpasante paccāgantabbaṃ, tattheva vā ṭhitena paccuddharitabbaṃ, athāpissa puna so vā añño vā ābādho kuppati, laddhakappiyameva. Adhiṭṭhitacīvaratā[Pg.159], anatthatakathinatā, aladdhasammutikatā, rattivippavāsoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathine vuttappakārāneva. Kevalañhi tattha anadhiṭṭhānaṃ avikappanañca akiriyā, idha appaccuddharaṇaṃ, ayaṃ visesoti.

প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'ভিক্ষু-সম্মতি ব্যতীত'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং আজ্ঞাবিহীন। পৃথক না থাকা চীবরে পৃথক হয়েছে মনে করলে এবং এ বিষয়ে সন্দেহ থাকলে দুক্কট আপত্তি হয়। পৃথক থাকা চীবরে পৃথক হয়েছে মনে করলেও, পৃথক হয়নি মনে করলেও এবং সন্দেহ থাকলেও নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়। তেমনি প্রত্যাহার না করা, উৎসর্গ না করা ইত্যাদি চীবরে প্রত্যাহার করা হয়েছে, উৎসর্গ করা হয়েছে ইত্যাদি মনে করলে (নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়)। তবে অরুণোদয়ের পূর্বে প্রত্যাহার করলে এবং প্রথম কঠিন শিক্ষাপদে বর্ণিত উৎসর্গ ইত্যাদি চীবরের ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। তেমনি সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুর পৃথক থাকার ক্ষেত্রেও অনাপত্তি হয়। তবে পীড়া উপশম হলে ফিরে আসতে হবে, অথবা সেখানেই অবস্থান করে চীবর প্রত্যাহার করতে হবে। যদি পুনরায় সেই পীড়া বা অন্য কোনো পীড়া বৃদ্ধি পায়, তবে তা কল্পীয় (বৈধ) বলেই গণ্য হবে। চীবর অধিষ্ঠিত হওয়া, কঠিন আস্তৃত না হওয়া, সম্মতি না পাওয়া এবং রাত্রিতে পৃথক থাকা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম কঠিন শিক্ষাপদে বর্ণিত প্রকারেরই। কেবল সেখানে অধিষ্ঠান না করা ও বিকল্পন না করা হলো অক্রিয়, আর এখানে প্রত্যাহার না করা হলো অক্রিয়—এটিই বিশেষত্ব।


Udositasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদোসিত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

৩. অকালচীবর শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tatiye niṭṭhitacīvarasmiṃ bhikkhunāti sāmivaseneva karaṇattho veditabbo. Akālacīvaraṃ nāma yvāyaṃ ‘‘anatthate kathine vassānassa pacchimo māso, atthate kathine pañcamāsā’’ti (pārā. 649) cīvarakālo vutto, taṃ ṭhapetvā aññadā uppannaṃ, yañca kālepi saṅghassa vā ‘‘idaṃ akālacīvara’’nti, puggalassa vā ‘‘idaṃ tuyhaṃ dammī’’tiādinā nayena dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāma. Uppajjeyyāti evarūpaṃ cīvaraṃ attano bhāgapaṭilābhavasena saṅghato vā suttantikādigaṇato vā ñātito vā mittato vā paṃsukūlaṃ vā attano vā dhanena (pārā. 500), atha vā pana ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā cīvarassa uppādāya sīmāya deti, katikāya deti, bhikkhāpaññattikāya deti, saṅghassa deti, ubhatosaṅghassa deti, vassaṃvuṭṭhasaṅghassa deti, ādissa deti, puggalassa detī’’ti (mahāva. 379) imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikānaṃ aññatarato uppajjeyya. Ettha ca ‘‘sīmāya dammī’’ti evaṃ sīmaṃ parāmasitvā dento sīmāya deti nāma, esa nayo sabbattha. Ettha ca sīmāti khaṇḍasīmā upacārasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmā lābhasīmā gāmasīmā nigamasīmā nagarasīmā abbhantarasīmā udakukkhepasīmā janapadasīmā raṭṭhasīmā rajjasīmā dīpasīmā cakkavāḷasīmāti pannarasavidhā. Tattha upacārasīmā nāma parikkhittassa vihārassa parikkhepena, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā. Api ca bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto ‘‘upacārasīmā’’ti veditabbā. Sā pana āvāse vaḍḍhante vaḍḍhati, hāyante hāyati[Pg.160], yojanasatampi upacārasīmāva hoti. Tattha dinnalābho sabbesaṃ antosīmagatānaṃ pāpuṇāti, bhikkhunīnaṃ ārāmapavesanasenāsanāpucchanāni parivāsamānattārocanaṃ vassacchedanissayasenāsanaggāhādividhānanti idampi sabbaṃ imissāva sīmāya vasena veditabbaṃ. Lābhasīmāti yaṃ rājarājamahāmattādayo vihāraṃ kārāpetvā gāvutaṃ vā addhayojanaṃ vā yojanaṃ vā samantā paricchinditvā ‘‘ayaṃ amhākaṃ vihārassa lābhasīmā, yaṃ etthantare uppajjati, taṃ sabbaṃ amhākaṃ vihārassa demā’’ti ṭhapenti, ayaṃ lābhasīmā nāma. Kāsikosalādīnaṃ pana raṭṭhānaṃ anto bahū janapadā honti, tattha eko janapadaparicchedo janapadasīmā, kāsikosalādiraṭṭhaparicchedo raṭṭhasīmā, ekassa rañño āṇāpavattiṭṭhānaṃ rajjasīmā, samuddantena paricchinno mahādīpo vā antaradīpo vā dīpasīmā, ekacakkavāḷapabbataparikkhepabbhantaraṃ cakkavāḷasīmā, sesā nidānakathāyaṃ vuttanayā eva. Tattha ‘‘khaṇḍasīmāya demā’’ti dinnaṃ khaṇḍasīmaṭṭhānaṃyeva pāpuṇāti, tato bahisīmāya sīmantarikaṭṭhānampi na pāpuṇāti. ‘‘Upacārasīmāya demā’’ti dinnaṃ pana antoparicchede khaṇḍasīmāsīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇāti, samānasaṃvāsasīmāya dinnaṃ khaṇḍasīmāsīmantarikaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti, avippavāsasīmālābhasīmāsu dinnaṃ tāsaṃ antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, gāmasīmādīsu dinnaṃ tāsaṃ sīmānaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, abbhantarasīmāudakukkhepasīmāsu dinnaṃ tattha antogadhānaṃyeva pāpuṇāti, janapadasīmādīsu dinnampi tāsaṃ abbhantare baddhasīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, tasmā yaṃ jambudīpe ṭhatvā ‘‘tambapaṇṇidīpe saṅghassa demā’’ti dīyati, taṃ tambapaṇṇidīpato ekopi gantvā sabbesaṃ saṅgaṇhituṃ labhati. Sacepi tattheva eko sabhāgo bhikkhu sabhāgānaṃ bhāgaṃ gaṇhāti, na vāretabbo. Yo pana vihāraṃ pavisitvā ‘‘asukasīmāyā’’ti avatvāva kevalaṃ ‘‘sīmāya dammī’’ti vadati, so pucchitabbo ‘‘sīmā nāma bahuvidhā, kataraṃ sandhāya vadasī’’ti, sace vadati ‘‘ahametaṃ bhedaṃ na jānāmi, sīmaṭṭhakasaṅgho gaṇhatū’’ti, upacārasīmaṭṭhehi bhājetabbaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'নিট্ঠিতচীবরস্মিং ভিক্খুনা' এখানে সম্বন্ধ পদের অর্থেই করণ কারকের অর্থ বুঝতে হবে। অকালচীবর বলতে 'কঠিন আস্তৃত না হলে বর্ষাকালের শেষ মাস এবং কঠিন আস্তৃত হলে পাঁচ মাস'—যে চীবরকাল বলা হয়েছে, তা ব্যতীত অন্য সময়ে উৎপন্ন চীবরকে বোঝায়। অথবা চীবরকালেও সংঘকে 'এটি অকালচীবর' বলে অথবা কোনো ব্যক্তিকে 'এটি আপনাকে দান করছি' ইত্যাদি নিয়মে যা দান করা হয়, তাও অকালচীবর নামে পরিচিত। 'উৎপন্ন হলে' বলতে এরূপ চীবর নিজের অংশ প্রাপ্তির মাধ্যমে সংঘ থেকে, সূত্রান্তিক আদি গণ (দল) থেকে, আত্মীয়ের কাছ থেকে, বন্ধুর কাছ থেকে, পাংশুকূল চীবর হিসেবে অথবা নিজের অর্থে, অথবা 'হে ভিক্ষুগণ, চীবর উৎপত্তির জন্য এই আটটি মাতৃকা (উৎস) রয়েছে—সীমায় দান করে, প্রতিশ্রুতির দ্বারা যান করে, ভিক্ষা-প্রজ্ঞপ্তির দ্বারা দান করে, সংঘকে দান করে, উভয় সংঘকে দান করে, বর্ষাবাস সমাপ্ত সংঘকে দান করে, নির্দিষ্ট করে দান করে এবং ব্যক্তিকে দান করে'—এই আটটি উৎসের যেকোনো একটি থেকে উৎপন্ন হওয়াকে বোঝায়। এখানে 'সীমায় দান করছি' এভাবে সীমাকে নির্দেশ করে যে দান করে, তাকে 'সীমায় দান করা' বলে; এই নিয়ম সর্বত্র প্রযোজ্য। এখানে সীমা বলতে খণ্ডসীমা, উপচারসীমা, সমানসংবাসসীমা, অবিপ্রবাসসীমা, লাভসীমা, গ্রামসীমা, niগমসীমা (নিগমসীমা), নগরসীমা, অভ্যন্তরসীমা, উদকুক্ষিপসীমা, জনপদসীমা, রাষ্ট্রসীমা, রাজ্যসীমা, দ্বীপসীমা এবং চক্রবালসীমা—এই পনেরো প্রকার সীমাকে বোঝায়। সেখানে উপচারসীমা বলতে প্রাচীরবেষ্টিত বিহারের প্রাচীর দ্বারা এবং প্রাচীরহীন বিহারের প্রাচীরযোগ্য স্থান দ্বারা পরিচ্ছিন্ন সীমাকে বোঝায়। তাছাড়া ভিক্ষুদের স্থায়ী সম্মেলনস্থল থেকে, অথবা প্রান্তবর্তী ভোজনশালা থেকে, অথবা স্থায়ী বাসস্থান থেকে মাঝারি শক্তির কোনো মানুষের দুইবার ঢিল ছোঁড়ার দূরত্বের মধ্যবর্তী স্থানকে 'উপচারসীমা' বলে জানতে হবে। সেই উপচারসীমা বিহারের পরিধি বৃদ্ধি পেলে বৃদ্ধি পায়, হ্রাস পেলে হ্রাস পায়; এমনকি একশত যোজন পর্যন্তও উপচারসীমা হতে পারে। সেখানে প্রদত্ত লাভ (দান) সীমার অভ্যন্তরে উপস্থিত সকলের প্রাপ্য হয়। ভিক্ষুণীদের আরামে প্রবেশ, শয়নায়ন জিজ্ঞাসা করা, পরিবাস ও মানত্তের আবেদন করা, বর্ষাচ্ছেদ, নিশ্রয় গ্রহণ এবং শয়নায়ন গ্রহণ ইত্যাদির নিয়মও এই সীমার নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। লাভসীমা বলতে রাজা, রাজ-অমাত্য আদি ব্যক্তিগণ বিহার নির্মাণ করিয়ে তার চারপাশের এক গাবুত, অর্ধ যোজন বা এক যোজন স্থান পরিচ্ছিন্ন করে 'এটি আমাদের বিহারের লাভসীমা, এর মধ্যে যা কিছু উৎপন্ন হবে, তা সবই আমরা বিহারকে দান করলাম' বলে যা নির্ধারণ করেন, তাকে লাভসীমা বলে। কাশী, কোশল আদি রাষ্ট্রের অভ্যন্তরে বহু জনপদ থাকে; সেখানে একটি জনপদের সীমানাকে জনপদসীমা বলে। কাশী, কোশল আদি রাষ্ট্রের সীমানাকে রাষ্ট্রসীমা বলে। একজন রাজার আজ্ঞা বা শাসন জারি থাকার স্থানকে রাজ্যসীমা বলে। সমুদ্র দ্বারা পরিচ্ছিন্ন মহাদ্বীপ বা অন্তর্বর্তী দ্বীপকে দ্বীপসীমা বলে। একটি চক্রবাল পর্বতের বেষ্টনীর অভ্যন্তরভাগকে চক্রবালসীমা বলে। অবশিষ্ট সীমাগুলো নিদানকথায় বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বুঝতে হবে। সেখানে 'খণ্ডসীমায় দান করছি' বলে যা দান করা হয়, তা কেবল খণ্ডসীমায় উপস্থিত ভিক্ষুগণই পান; তার বাইরের সীমা বা সীমান্তরিকে উপস্থিত ভিক্ষুগণ তা পান না। কিন্তু 'উপচারসীমায় দান করছি' বলে যা দান করা হয়, তা সীমানার অভ্যন্তরে খণ্ডসীমা ও সীমান্তরিকে উপস্থিত ভিক্ষুগণও পান। সমানসংবাসসীমায় দান করা বস্তু খণ্ডসীমা ও সীমান্তরিকে উপস্থিত ভিক্ষুগণ পান না। অবিপ্রবাসসীমা ও লাভসীমায় দান করা বস্তু কেবল তার অভ্যন্তরে উপস্থিত ভিক্ষুগণই পান। গ্রামসীমা ইত্যাদিতে দান করা বস্তু সেই সীমার অভ্যন্তরে বদ্ধসীমায় উপস্থিত ভিক্ষুগণও পান। অভ্যন্তরসীমা ও উদকুক্ষিপসীমায় দান করা বস্তু কেবল সেখানে উপস্থিত ভিক্ষুগণই পান। জনপদসীমা ইত্যাদিতে দান করা বস্তুও তার অভ্যন্তরে বদ্ধসীমায় উপস্থিত ভিক্ষুগণ পান। তাই জম্বুদ্বীপে অবস্থান করে যদি 'তাম্রপর্ণী দ্বীপের সংঘকে দান করছি' বলে কিছু দান করা হয়, তবে তাম্রপর্ণী দ্বীপ থেকে একজন ভিক্ষু গিয়েও সকলের জন্য তা গ্রহণ করতে পারেন। যদি সেখানে কোনো সমভাগী ভিক্ষু অন্য সমভাগী ভিক্ষুদের অংশ গ্রহণ করেন, তবে তাকে বাধা দেওয়া যাবে না। কিন্তু যে ব্যক্তি বিহারে প্রবেশ করে 'অমুক সীমায়' এ কথা না বলে কেবল 'সীমায় দান করছি' বলে, তাকে জিজ্ঞাসা করতে হবে, 'সীমা তো বহু প্রকারের, আপনি কোন সীমাকে উদ্দেশ্য করে বলছেন?' যদি সে বলে, 'আমি এই ভেদ জানি না, সীমায় অবস্থিত সংঘ এটি গ্রহণ করুক', তবে উপচারসীমায় অবস্থিত ভিক্ষুগণ তা বণ্টন করে নেবেন।


Katikāyātiettha katikā nāma samānalābhakatikā. Sā pana evaṃ kātabbā, ekasmiṃ vihāre sannipatitehi bhikkhūhi yaṃ vihāraṃ saṅgaṇhitukāmā samānalābhaṃ kātuṃ icchanti, tassa nāmaṃ gahetvā ‘‘asuko nāma vihāro porāṇako appalābho’’ti yaṃ [Pg.161] kiñci kāraṇaṃ vatvā ‘‘taṃ vihāraṃ iminā vihārena saddhiṃ ekalābhaṃ kātuṃ saṅghassa ruccatī’’ti tikkhattuṃ sāvetabbaṃ, ettāvatā tasmiṃ vihāre nisinnopi idha nisinnova hoti, tasmiṃ vihārepi evameva kātabbaṃ, ettāvatā idha nisinnopi tasmiṃ nisinnova hoti. Ekasmiṃ vihāre lābhe bhājiyamāne itarasmiṃ ṭhitassa bhāgaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

‘কতিকায়’—এখানে ‘কতিকা’ বলতে সমান লাভ বা প্রাপ্তি ভাগ করে নেওয়ার চুক্তিকে বোঝায়। তা এভাবে করা উচিত: কোনো এক বিহারে সমবেত ভিক্ষুগণ যে বিহারকে অনুগ্রহ করতে চান এবং সমান লাভ করতে চান, সেই বিহারের নাম উল্লেখ করে ‘অমুক বিহারটি প্রাচীন এবং অল্প লাভজনক’—এরূপ যেকোনো কারণ দর্শিয়ে ‘সেই বিহারকে এই বিহারের সাথে সমান লাভজনক করতে সংঘের অনুমোদন আছে কি?’—এভাবে তিনবার ঘোষণা করতে হবে। এর দ্বারা সেই বিহারে অবস্থানকারী ভিক্ষুও এই বিহারে অবস্থানকারীর মতোই গণ্য হন। সেই বিহারেও একইভাবে করতে হবে, যার ফলে এখানে অবস্থানকারী ভিক্ষুও সেখানে অবস্থানকারীর মতোই গণ্য হন। এক বিহারে লাভ বা প্রাপ্তি বণ্টন করার সময় অন্য বিহারে অবস্থানকারী ভিক্ষুর অংশ গ্রহণ করাও সঙ্গত।


Bhikkhāpaññattiyāti ettha bhikkhāpaññatti nāma dāyakassa pariccāgapaññattiṭṭhānaṃ, tasmā ‘‘yattha mayhaṃ dhuvakārā karīyanti, tattha dammī’’ti vā ‘‘tattha dethā’’ti vā vutte yattha tassa pākavattaṃ vā vattati, yato vā bhikkhū niccaṃ bhojeti, yattha vā tena kiñci senāsanaṃ kataṃ, sabbattha dinnameva hoti. Sace pana ekasmiṃ dhuvakāraṭṭhāne thokatarā bhikkhū honti, ekameva vā vatthaṃ hoti, mātikaṃ āropetvā yathā so vadati, tathā gahetabbaṃ.

‘ভিক্ষাপ্রজ্ঞপ্তি’—এখানে ‘ভিক্ষাপ্রজ্ঞপ্তি’ বলতে দায়কের দান উৎসর্গের স্থান বা নিয়মকে বোঝায়। তাই ‘যেখানে আমার নিত্য পুণ্যকর্ম সম্পাদিত হয়, সেখানে আমি দান করছি’ অথবা ‘সেখানে দান করুন’—এরূপ বললে, যেখানে তার নিত্য আহার প্রস্তুতের ব্যবস্থা থাকে, অথবা যেখান থেকে সে ভিক্ষুদের নিত্য ভোজন করায়, অথবা যেখানে সে কোনো শয্যাসন নির্মাণ করেছে, সে সমস্ত স্থানেই দান করা হয়েছে বলে গণ্য হয়। কিন্তু যদি কোনো একটি নিত্য পুণ্যকর্মের স্থানে অল্পসংখ্যক ভিক্ষু থাকেন এবং কেবল একটিমাত্র বস্ত্র থাকে, তবে মাতৃকা প্রস্তুত করে দায়ক যেভাবে বলেন, সেভাবেই তা গ্রহণ করতে হবে।


Saṅghassa detīti ettha vihāraṃ pavisitvā ‘‘saṅghassa dammī’’ti dinnaṃ upacārasīmāgatānañca tato bahiddhāpi tehi saddhiṃ ekābaddhānañca pāpuṇāti, tasmā tesaṃ gāhake sati asampattānampi bhāgo dātabbo. Yaṃ pana bahi upacārasīmāya bhikkhū disvā ‘‘saṅghassā’’ti dīyati, taṃ ekābaddhaparisāya pāpuṇāti. Ye pana dvādasahi hatthehi parisaṃ asampattā, tesaṃ na pāpuṇāti.

‘সংঘকে দান করছি’—এখানে বিহারে প্রবেশ করে ‘সংঘকে দান করছি’ বলে যা দান করা হয়, তা উপচার সীমার মধ্যে আগত ভিক্ষুগণ এবং তার বাইরে থাকলেও তাদের সাথে একতাবদ্ধ ভিক্ষুগণ লাভ করেন। তাই তাদের প্রতিনিধি থাকলে, যারা উপস্থিত হতে পারেননি তাদের অংশও প্রদান করতে হবে। কিন্তু উপচার সীমার বাইরে ভিক্ষুদের দেখে ‘সংঘের উদ্দেশ্যে’ যা দান করা হয়, তা একতাবদ্ধ পরিষদের ভিক্ষুগণ লাভ করেন। কিন্তু যারা বারো হাতের মধ্যে পরিষদে উপস্থিত হতে পারেননি, তারা তা লাভ করেন না।


Ubhatosaṅghassāti ettha pana yaṃ ubhatosaṅghassa dinnaṃ, tato upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ, upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbaṃ. Sacepi eko bhikkhu hoti, ekā vā bhikkhunī, antamaso anupasampannassāpi upaḍḍhameva dātabbaṃ. ‘‘Ubhatosaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vutte pana sace dasa bhikkhū ca dasa bhikkhuniyo ca honti, ekavīsati paṭivīse katvā eko puggalassa dātabbo, dasa bhikkhusaṅghassa, dasa bhikkhunisaṅghassa ca, yena puggaliko laddho, so saṅghatopi attano vassaggena gahetuṃ labhati, kasmā? Ubhatosaṅghaggahaṇena gahitattā, ‘‘ubhatosaṅghassa ca cetiyassa cā’’ti vuttepi eseva nayo. Idha pana cetiyassa saṅghato pāpuṇakoṭṭhāso nāma natthi, ekapuggalassa pattakoṭṭhāsasamo eko koṭṭhāso hoti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañcā’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte puggalo visuṃ na labhati, pāpuṇakoṭṭhāsato ekameva labhati[Pg.162]. ‘‘Cetiyassa cā’’ti vutte pana cetiyassa eko puggalapaṭivīso labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca bhikkhunīnañcā’’ti vuttepi na majjhe bhinditvā dātabbaṃ, puggalagaṇanāya eva vibhajitabbaṃ, tehi saddhiṃ puggalacetiyaparāmasanaṃ anantaranayasadisameva, yathā ca bhikkhusaṅghaṃ ādiṃ katvā nayo nīto, evaṃ bhikkhunisaṅghaṃ ādiṃ katvāpi netabbo. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti vuttepi puggalassa visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhati. ‘‘Bhikkhūnañca tuyhañcā’’ti vuttepi visuṃ na labbhati, cetiyassa pana labbhatiyeva.

‘উভয় সংঘকে’—এখানে যা উভয় সংঘকে দান করা হয়, তার অর্ধেক ভিক্ষুসংঘকে এবং অর্ধেক ভিক্ষুণীসংঘকে দিতে হবে। যদি কেবল একজন ভিক্ষু বা একজন ভিক্ষুণীও থাকেন, এমনকি অনু উপসম্পন্ন (শ্রামণের) হলেও তাকে অর্ধেক অংশই দিতে হবে। কিন্তু ‘উভয় সংঘকে এবং আপনাকেও দান করছি’ এরূপ বললে, যদি দশজন ভিক্ষু এবং দশজন ভিক্ষুণী থাকেন, তবে মোট একুশটি ভাগ করে একটি ভাগ সেই ব্যক্তিকে দিতে হবে, দশটি ভাগ ভিক্ষুসংঘকে এবং দশটি ভাগ ভিক্ষুণীসংঘকে দিতে হবে। যিনি ব্যক্তিগত অংশ লাভ করেছেন, তিনি সংঘ থেকেও নিজের বর্ষানুক্রম অনুযায়ী অংশ লাভ করতে পারেন। কেন? কারণ ‘উভয় সংঘ’ গ্রহণের মাধ্যমে তাকেও গ্রহণ করা হয়েছে। ‘উভয় সংঘকে এবং চৈত্যকেও দান করছি’ এরূপ বললেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। তবে এখানে চৈত্যের জন্য সংঘ থেকে প্রাপ্য কোনো অংশ নেই, কেবল একজন ব্যক্তির প্রাপ্য অংশের সমান একটি অংশ চৈত্যের জন্য হবে। কিন্তু ‘ভিক্ষুসংঘকে এবং ভিক্ষুণীসংঘকে দান করছি’ এরূপ বললে সমান দুই ভাগে ভাগ করে দেওয়া যাবে না, বরং ভিক্ষু ও ভিক্ষুণীদের সংখ্যা গণনা করে বণ্টন করতে হবে। ‘ভিক্ষুসংঘকে, ভিক্ষুণীসংঘকে এবং আপনাকেও দান করছি’ এরূপ বললে সেই ব্যক্তি পৃথক কোনো অংশ পাবেন না, বরং সাধারণ প্রাপ্য অংশ থেকে কেবল একটি অংশই পাবেন। ‘এবং চৈত্যকেও’ এরূপ বললে চৈত্যের জন্য একজন ব্যক্তির সমান একটি অংশ পাওয়া যায়। ‘ভিক্ষুদের এবং ভিক্ষুণীদের দান করছি’ এরূপ বললেও সমান দুই ভাগে ভাগ করা যাবে না, কেবল ব্যক্তি-সংখ্যা অনুযায়ীই বণ্টন করতে হবে। তাদের সাথে ব্যক্তি ও চৈত্যের বিবেচনার বিষয়টি পূর্বোক্ত নিয়মের মতোই। যেভাবে ভিক্ষুসংঘকে আদি করে নিয়মটি দেখানো হয়েছে, সেভাবে ভিক্ষুণীসংঘকে আদি করেও নিয়মটি প্রয়োগ করতে হবে। ‘ভিক্ষুসংঘকে এবং আপনাকেও দান করছি’ এরূপ বললেও ব্যক্তির জন্য পৃথক অংশ পাওয়া যায় না, তবে চৈত্যের জন্য পাওয়া যায়। ‘ভিক্ষুদের এবং আপনাকেও দান করছি’ এরূপ বললেও পৃথক অংশ পাওয়া যায় না, তবে চৈত্যের জন্য অবশ্যই পাওয়া যায়।


Vassaṃvuṭṭhasaṅghassāti ettha sace vihāraṃ pavisitvā ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassa dammī’’ti vadati, ye tattha vassacchedaṃ akatvā purimavassaṃvuṭṭhā, tesaṃ bahi sīmaṭṭhānampi pāpuṇāti, na aññesaṃ. Sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘‘vassaṃvuṭṭhasaṅghassā’’ti vadati, yatthakatthaci vuṭṭhavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇāti. Atha ‘‘asukavihāre vassaṃvuṭṭhassā’’ti vadati, tattha vassaṃvuṭṭhānaṃyeva yāva kathinassubbhārā pāpuṇāti. Gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti, na aññesaṃ.

‘বর্ষাবাস সম্পন্নকারী সংঘকে’—এখানে যদি বিহারে প্রবেশ করে ‘বর্ষাবাস সম্পন্নকারী সংঘকে দান করছি’ বলে, তবে যারা সেখানে বর্ষাবাস ভঙ্গ না করে পূর্ববর্তী বর্ষাবাস সম্পন্ন করেছেন, তারা সীমার বাইরে অবস্থান করলেও তা লাভ করেন, অন্য কেউ নয়। কিন্তু যদি উপচার সীমার বাইরে অবস্থান করে ‘বর্ষাবাস সম্পন্নকারী সংঘকে দান করছি’ বলে, তবে যেকোনো স্থানে বর্ষাবাস সম্পন্নকারী এবং সেখানে উপস্থিত সকল ভিক্ষুই তা লাভ করেন। আর যদি ‘অমুক বিহারে বর্ষাবাস সম্পন্নকারীকে দান করছি’ বলে, তবে সেখানে বর্ষাবাস সম্পন্নকারী ভিক্ষুগণই কঠিন চীবর দান উদ্যাপন পর্যন্ত তা লাভ করেন। গ্রীষ্মকালের প্রথম দিন থেকে শুরু করে যদি কেউ এরূপ বলে, তবে সেখানে উপস্থিত সকল ভিক্ষুই তা লাভ করেন, অন্য কেউ নয়।


Ādissa detīti ādisitvā paricchinditvā deti, kathaṃ? Bhikkhū ajjatanāya vā svātanāya vā yāguyā nimantetvā te ghare yāguṃ pāyetvā ‘‘imāni cīvarāni yehi mayhaṃ yāgu pītā, tesaṃ dammī’’ti vadati, yehi nimantitehi yāgu pītā, tesaṃyeva pāpuṇāti, bhattakhajjakādīhi nimantitesupi eseva nayo.

‘উদ্দেশ্য করে দান করা’—এখানে নির্দিষ্ট করে বা সীমাবদ্ধ করে দান করাকে বোঝায়। কীভাবে? ভিক্ষুদের আজকের বা আগামীকালের যাগু পানের জন্য নিমন্ত্রণ করে, তাদের ঘরে যাগু পান করিয়ে ‘যারা আমার যাগু পান করেছেন, তাদের এই চীবরগুলো দান করছি’ এরূপ বললে, নিমন্ত্রিতদের মধ্যে যারা যাগু পান করেছেন কেবল তারাই তা লাভ করেন। ভাত, খাদ্যদ্রব্য ইত্যাদির জন্য নিমন্ত্রিতদের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Puggalassa detīti ‘‘idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā, pādamūle ṭhapetvā ‘‘idaṃ tumhāka’’nti evaṃ sammukhā vā detīti ayamettha saṅkhepakathā, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Iti imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikāpadānaṃ vasena yaṃ akālacīvaralakkhaṇena paṭiladdhaṃ, taṃ sandhāya ‘‘akālacīvaraṃ uppajjeyyā’’ti vuttaṃ.

‘ব্যক্তিকে দান করা’—এখানে ‘এই চীবরটি অমুক নামের ভিক্ষুকে দান করছি’ এভাবে পরোক্ষে, অথবা পায়ের কাছে রেখে ‘এটি আপনাদের জন্য’ এভাবে প্রত্যক্ষভাবে দান করাকে বোঝায়। এটি এখানে সংক্ষিপ্ত আলোচনা, বিস্তারিত আলোচনা সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে। এভাবে এই আটটি মাতৃকাপদের মাধ্যমে অকাল চীবরের লক্ষণযুক্ত যা কিছু লাভ করা যায়, তা উদ্দেশ্য করেই ‘অকাল চীবর উৎপন্ন হলে’ বলা হয়েছে।


Ākaṅkhamānenāti icchamānena. Khippameva kāretabbanti sīghaṃ antodasāheyeva kāretabbaṃ. No cassa pāripūrīti no ce pāripūrī bhaveyya, yattakena kariyamānaṃ adhiṭṭhānacīvaraṃ pahoti, taṃ cīvaraṃ tattakaṃ na bhaveyya, ūnakaṃ bhaveyyāti attho. Satiyā paccāsāyāti ‘‘asukadivasaṃ nāma saṅgho cīvarāni labhissati, tato me cīvaraṃ uppajjissatī’’tiiminā [Pg.163] nayena saṅghagaṇañātimittesu vā aññataraṭṭhānato, ‘‘paṃsukūlaṃ vā lacchāmī’’ti, ‘‘iminā vā kappiyabhaṇḍena cīvaraṃ gaṇhissāmī’’ti evaṃ vijjamānāya cīvarāsāya. Tato ce uttarīti māsaparamato ce uttari nikkhipeyya, nissaggiyanti attho. Yadi panassa mūlacīvaraṃ saṇhaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ thūlaṃ hoti, na sakkā yojetuṃ, rattiyo ca sesā honti, na tāva māso pūrati, na akāmā cīvaraṃ kāretabbaṃ, aññaṃ paccāsācīvaraṃ labhitvā eva kālabbhantare kāretabbaṃ. Sace na labhati, paccāsācīvarampi parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātabbaṃ. Atha mūlacīvaraṃ thūlaṃ hoti, paccāsācīvaraṃ saṇhaṃ, mūlacīvaraṃ parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhahitvā paccāsācīvarameva mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetabbaṃ, taṃ puna māsaparihāraṃ labhati, etenupāyena yāva na lacchati, tāva aññaṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapetuṃ labbhati. Imassa ‘‘idaṃ me, bhante, akālacīvaraṃ māsātikkantaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 500) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

‘আকাঙ্ক্ষা করলে’—এখানে ইচ্ছুক হলে। ‘শীঘ্রই তৈরি করতে হবে’—বলতে দ্রুত দশ দিনের মধ্যেই তৈরি করতে হবে। ‘যদি তার পর্যাপ্ততা না থাকে’—বলতে যদি পর্যাপ্ত না হয়, অর্থাৎ যে পরিমাণ কাপড় দিয়ে অধিষ্ঠান চীবর তৈরি করা যায়, সেই পরিমাণ কাপড় যদি না থাকে, কম থাকে। ‘প্রত্যাশা থাকলে’—বলতে ‘অমুক দিন সংঘ চীবর লাভ করবে, তা থেকে আমার চীবর উৎপন্ন হবে’ এভাবে সংঘ, গণ, জ্ঞাতি বা বন্ধুদের মধ্য থেকে যেকোনো স্থান থেকে, অথবা ‘পাংশুকূল চীবর লাভ করব’ অথবা ‘এই কল্পিত বস্তু দিয়ে চীবর গ্রহণ করব’ এভাবে চীবরের প্রত্যাশা বিদ্যমান থাকলে। ‘যদি তার চেয়ে বেশি’—বলতে যদি এক মাসের বেশি সময় ধরে রেখে দেয়, তবে নিসর্গিয় হবে। কিন্তু যদি তার মূল চীবরটি সূক্ষ্ম হয় এবং প্রত্যাশিত চীবরটি স্থূল হয়, আর তা জোড়া দিয়ে সেলাই করা সম্ভব না হয়, এবং দিনও অবশিষ্ট থাকে, এক মাস পূর্ণ না হয়, তবে অনিচ্ছাসত্ত্বেও চীবর তৈরি করার প্রয়োজন নেই। অন্য কোনো প্রত্যাশিত চীবর লাভ করেই এক মাসের মধ্যে তা তৈরি করতে হবে। যদি তা লাভ না হয়, তবে প্রত্যাশিত চীবরটিকেও পরিষ্কার-চোল হিসেবে অধিষ্ঠান করতে হবে। আর যদি মূল চীবরটি স্থূল হয় এবং প্রত্যাশিত চীবরটি সূক্ষ্ম হয়, তবে মূল চীবরটিকে পরিষ্কার-চোল হিসেবে অধিষ্ঠান করে প্রত্যাশিত চীবরটিকেই মূল চীবর বানিয়ে রেখে দেওয়া যাবে। তা পুনরায় এক মাসের রক্ষণাবেক্ষণের সময় লাভ করে। এই উপায়ে যতক্ষণ পর্যন্ত অনুরূপ চীবর লাভ না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত অন্য কোনো চীবরকে মূল চীবর বানিয়ে রেখে দেওয়া যায়। এর নিসর্জন করার নিয়মটি ‘ভন্তে, আমার এই অকাল চীবরটি এক মাস অতিক্রম করায় নিসর্গিয় হয়েছে’ এই নিয়মে জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha akālacīvaraṃ paṭiggahetvā māsaṃ atikkamanavatthusmiṃ

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে অকাল চীবর গ্রহণ করে এক মাস অতিক্রম করার কারণে—


Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ito paraṃ sabbaṃ paṭhamakathine vuttasadisameva. Kevalañhi tattha dasāhātikkamo, idha māsātikkamoti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti.

প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক। এর পরের সমস্ত নিয়ম প্রথম কঠিন শিক্ষাপদে যা বলা হয়েছে তারই সদৃশ। কেবল বিশেষত্ব এই যে, সেখানে দশ দিন অতিক্রম করার বিষয় ছিল, আর এখানে এক মাস অতিক্রম করার বিষয় রয়েছে। অবশিষ্ট অংশ তারই সদৃশ।


Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অকাল চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

৪. পুরাণ চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe aññātikāyāti na ñātikāya, mātito vā pitito vā yāva sattamaṃ yugaṃ, tāva kenaci ākārena asambaddhāyāti attho. Bhikkhuniyāti sākiyāniyo viya suddhabhikkhusaṅghe vā ubhatosaṅghe vā upasampannāya. Purāṇacīvaranti rajitvā kappaṃ katvā ekavārampi nivatthaṃ vā pārutaṃ vā, yaṃ antamaso paribhogasīsena aṃse vā matthake vā katvā maggaṃ gato hoti, ussīsakaṃ vā katvā nipanno, etampi purāṇacīvarameva. Dhovāpeyya vāti sace ‘‘dhovā’’tivācāya vadati, kāyavikāraṃ vā karoti, hatthena vā hatthe deti, pādamūle vā ṭhapeti, antodvādasahatthe okāse ṭhatvā upari vā khipati, aññassa vā [Pg.164] hatthe peseti, tāya dhotaṃ, dhovāpitameva hoti, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. Sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā upāsikāya vā hatthe dhovanatthāya deti, sā sace upasampajjitvā dhovati, evampi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Upāsakassa vā sāmaṇerassa vā hatthe dinnaṃ hoti, so ce liṅge parivatte upasampajjitvā dhovati, daharassa bhikkhussa vā dinnaṃ hoti, sopi liṅge parivatte dhovati, nissaggiyaṃ pācittiyameva, rajāpanākoṭāpanesupi eseva nayo. ‘‘Idaṃ me, bhante, purāṇacīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā dhovāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 505) iminā panettha nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে ‘অজ্ঞাতি’ বলতে জ্ঞাতি নয় এমন, অর্থাৎ মাতৃকুল বা পিতৃকুল থেকে সপ্তম পুরুষ পর্যন্ত কোনোভাবেই সম্পর্কযুক্ত নয় এমন নারীকে বোঝায়। ‘ভিক্ষুণী’ বলতে শাক্য রাজকন্যাদের মতো কেবল ভিক্ষুসংঘে অথবা উভয় সংঘে উপসম্পন্ন ভিক্ষুণীকে বোঝায়। ‘পুরাণ চীবর’ বলতে রঞ্জিত করে, কল্পবিন্দু দিয়ে অন্তত একবার পরিধান করা বা গায়ে জড়ানো চীবরকে বোঝায়, যা অন্তত ব্যবহারের উদ্দেশ্যে কাঁধে বা মাথায় নিয়ে পথ চলা হয়েছে, অথবা বালিশ বানিয়ে ঘুমানো হয়েছে, তাও পুরাণ চীবরই। ‘ধৌত করালে’ বলতে যদি মুখে ‘ধৌত করো’ বলে, অথবা শারীরিক অঙ্গভঙ্গি করে, অথবা নিজের হাত দিয়ে ভিক্ষুণীর হাতে দেয়, অথবা পায়ের কাছে রাখে, অথবা বারো হাতের মধ্যে থেকে উপরে ছুড়ে দেয়, অথবা অন্য কারও হাতে পাঠায়, এবং তার দ্বারা ধৌত করা হয়, তবে তা ধৌত করানোই হয়। রঞ্জন করানো এবং পিটানোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। যদি শিক্ষমাণা, শ্রামণেরী বা উপাসিকার হাতে ধৌত করার জন্য দেয় এবং সে উপসম্পদা লাভ করে তা ধৌত করে, তবুও নিসর্গিয় পাচিত্তিয় হবে। যদি উপাসক বা শ্রামণেরের হাতে দেওয়া হয় এবং তার লিঙ্গ পরিবর্তন হওয়ার পর উপসম্পদা লাভ করে ধৌত করে, অথবা তরুণ ভিক্ষুর হাতে দেওয়া হয় এবং সেও লিঙ্গ পরিবর্তন করে ধৌত করে, তবে নিসর্গিয় পাচিত্তিয়ই হবে। রঞ্জন করানো এবং পিটানোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। এর নিসর্জন করার নিয়মটি ‘ভন্তে, আমার এই পুরাণ চীবরটি অজ্ঞাতি ভিক্ষুণী দ্বারা ধৌত করানোয় নিসর্গিয় হয়েছে’ এই নিয়মে জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha purāṇacīvaradhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ ‘‘dhovā’’tiādikāya āṇattiyā, evaṃ āṇattāya ca bhikkhuniyā uddhanasajjanādīsu sabbappayogesu bhikkhuno dukkaṭaṃ. Dhovitvā ukkhittamattaṃ pana rattamattaṃ ākoṭitamattañca nissaggiyaṃ hoti, dhovanādīni tīṇipi dve vā kārāpentassa ekena vatthunā nissaggiyaṃ, itarehi dukkaṭaṃ. Sace pana ‘‘dhovā’’ti vuttā sabbānipi karoti, dhovanapaccayāva āpatti. ‘‘Imasmiṃ cīvare yaṃ kattabbaṃ, taṃ karohī’’ti vadato pana ekavācāya pācittiyena saddhiṃ dve dukkaṭāni, bhikkhunisaṅghavasena ekatoupasampannāya dhovāpentassa anissajjitvā paribhuñjantassa, aññassa vā santakaṃ nisīdanapaccattharaṇaṃ vā dhovāpentassa, ñātikāya aññātikasaññino ceva, vematikassa ca dukkaṭaṃ, aññātikāya ñātikasaññinopi vematikassāpi nissaggiyaṃ pācittiyameva. Ito paraṃ pana evarūpesu ṭhānesu ‘‘tikapācittiya’’nti vakkhāma, sace ñātikāya sahāyā aññātikā ‘‘dhovā’’ti avuttā vā dhovati, aparibhuttaṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ dhovati, sikkhamānasāmaṇeriyo vā dhovanti, anāpatti, ummattakādīnaṃ anāpattiyeva. Purāṇacīvaratā, upacāre ṭhatvā aññātikāya bhikkhuniyā āṇāpanaṃ, tassā dhovanādīni cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে পুরাতন চীবর ধৌত করানোর ঘটনাকে উপলক্ষ করে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি একটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি (যা কেবল ভিক্ষুদের জন্য প্রযোজ্য, ভিক্ষুণীদের সাথে সাধারণ নয়)। ‘ধৌত করো’ ইত্যাদি আদেশের মাধ্যমে আদেশজনিত (সাণত্তিক) আপত্তি হয়। এভাবে আদেশপ্রাপ্ত ভিক্ষুণী কর্তৃক উনুন প্রস্তুত করা ইত্যাদি সমস্ত প্রচেষ্টায় (প্রয়োগে) ভিক্ষুর দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। ধৌত করার পর জল থেকে মাত্র উঠানো চীবর, অথবা মাত্র রঞ্জিত করা চীবর, অথবা মাত্র পিটানো (আকোটিত) চীবর নৈসর্গিক (নিসর্গীয়) হয়। ধৌত করা ইত্যাদি তিনটি কাজই অথবা দুটি কাজ করানোর ক্ষেত্রে একটি বিষয়ের জন্য নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়, অন্যগুলোর জন্য দুষ্কৃত হয়। কিন্তু যদি ‘ধৌত করো’ বলায় সে (ভিক্ষুণী) সব কাজই করে, তবে ধৌত করার কারণেই আপত্তি হয়। ‘এই চীবরে যা করা উচিত, তা করো’—এভাবে বলা ভিক্ষুর এক বাক্যের কারণে পাচিত্তিয় আপত্তির সাথে দুটি দুষ্কৃত আপত্তি হয়। ভিক্ষুণীসংঘের মাধ্যমে একতরফা উপসম্পন্ন (একতো-উপসম্পন্না) ভিক্ষুণীকে দিয়ে ধৌত করালে, এবং উৎসর্গ না করে তা পরিভোগ করলে; অথবা অন্যের আসন (নিসীদন) বা বিছানার চাদর ধৌত করালে; আত্মীয় ভিক্ষুণীকে অনাত্মীয় মনে করলে এবং এ বিষয়ে সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়; অনাত্মীয় ভিক্ষুণীকে আত্মীয় মনে করলে অথবা সন্দেহ থাকলেও নৈসর্গিক পাচিত্তিয়ই হয়। এর পর থেকে এই জাতীয় ক্ষেত্রে আমরা ‘ত্রিক-পাচিত্তিয়’ বলব। যদি আত্মীয় ভিক্ষুণীর অনাত্মীয় বান্ধবী ‘ধৌত করো’ না বলা সত্ত্বেও ধৌত করে; অথবা অব্যবহৃত নতুন চীবর বা অন্য কোনো পরিষ্করণ ধৌত করে; অথবা শিক্ষমানা ও শ্রমণেরীরা ধৌত করে, তবে অনাপত্তি হয়। উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রেও অনাপত্তিই হয়। পুরাতন চীবর হওয়া, উপচারের (১২ হাত সীমার) মধ্যে অবস্থান করে অনাত্মীয় ভিক্ষুণীকে আদেশ দেওয়া এবং তার দ্বারা ধৌত করা ইত্যাদি—এই তিনটি হলো এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এটি সঞ্চরিত্র-সমুত্থান, ক্রিয়াত্মক, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাত্মক শিক্ষাপদ।


Purāṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পুরাতন চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

৫. চীবর প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame [Pg.165] aññātikāyātiidaṃ vuttanayameva, tasmā ito paraṃ katthaci na vicārayissāma. Cīvaranti channaṃ aññataraṃ vikappanupagaṃ, esa nayo sabbesu cīvarappaṭisaṃyuttasikkhāpadesu. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāma. Paṭiggaṇheyyātiettha hatthena vā hatthe detu, pādamūle vā ṭhapetu, dhammakathaṃ kathentassa vatthesu khipiyamānesu upacāraṃ muñcitvāpi upari vā khipatu, sace sādiyati, paṭiggahitameva hoti. Yassa kassaci pana anupasampannassa hatthe pesitaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati, ‘‘paṃsukūlaṃ gaṇhissatī’’ti saṅkārakūṭādīsu ṭhapitampi paṃsukūlaṃ adhiṭṭhahitvā gahetuṃ vaṭṭatiyeva. Aññatra pārivattakāti yaṃ ‘‘antamaso harīṭakakkhaṇḍampi datvā vā dassāmī’’ti ābhogaṃ katvā vā pārivattakaṃ gaṇhāti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso vikappanupagaṃ paṭaparissāvanampi gaṇhantassa nissaggiyaṃ hoti. Tatra ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātikāya bhikkhuniyā hatthato paṭiggahitaṃ aññatra pārivattakā nissaggiya’’nti (pārā. 512) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে ‘অনাত্মীয় ভিক্ষুণী কর্তৃক’ (অজ্ঞাতকায়া)—এই পদটি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে; তাই এর পর থেকে অন্য কোথাও এ বিষয়ে আলোচনা করব না। ‘চীবর’ বলতে ছয় প্রকার চীবরের যেকোনো একটি, যা বিকল্পনযোগ্য (দান বা হস্তান্তরের উপযোগী)। চীবর সংক্রান্ত সকল শিক্ষাপদেই এই নিয়ম প্রযোজ্য। তবে যেখানে বিশেষ কিছু থাকবে, সেখানে আমরা তা উল্লেখ করব। ‘গ্রহণ করবে’ (প্রতিগণ্হেয্য)—এখানে ভিক্ষুণী নিজের হাত দিয়ে ভিক্ষুর হাতে দিক, অথবা ভিক্ষুর পায়ের কাছে রাখুক, অথবা ধর্মকথা বলার সময় কাপড়ের স্তূপের ওপর ছুঁড়ে দিক, অথবা উপচার (১২ হাত সীমা) ত্যাগ করে উপর থেকে ছুঁড়ে দিক; যদি ভিক্ষু তা গ্রহণ করতে সম্মত হয়, তবে তা গ্রহণ করা হয়েছে বলেই গণ্য হবে। তবে যেকোনো অনুপসম্পন্নের (গৃহী বা শ্রমণ) হাতে পাঠানো চীবর গ্রহণ করা কল্পনীয় (বৈধ)। ‘পাংশুকূল গ্রহণ করবে’—এই উদ্দেশ্যে আবর্জনার স্তূপ ইত্যাদিতে রাখা পাংশুকূল চীবরও অধিষ্ঠান করে গ্রহণ করা সম্পূর্ণ বৈধ। ‘বিনিময় ব্যতীত’ (অঞ্ঞত্র পারিবত্তকা)—অন্তত একটি হরিতকী খণ্ড দিয়ে হলেও অথবা ‘আমি কিছু দেব’—এভাবে মনস্থ করে বিনিময়ে যে চীবর গ্রহণ করা হয়, তা ব্যতীত অন্য কোনো চীবর, এমনকি অন্তত বিকল্পনযোগ্য একটি জলছাঁকনি কাপড়ও (পরিশ্রাবণ) যদি কেউ গ্রহণ করে, তবে তার নৈসর্গিক আপত্তি হয়। সেখানে ‘ভন্তে, আমার এই চীবরটি অনাত্মীয় ভিক্ষুণীর হাত থেকে বিনিময় ব্যতীত গৃহীত হওয়ায় নৈসর্গিক হয়েছে’—এই নিয়মে উৎসর্গ করার বিধান জানতে হবে।


Rājagahe udāyittheraṃ ārabbha cīvarappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pārivattakā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, gahaṇatthāya hatthappasāraṇādippayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti, nissajjitabbaṃ, tikapācittiyaṃ, ekatoupasampannāya ñātikāya ca aññātikasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Vissāsaggāhe, tāvakālike, pattatthavikādimhi ca anadhiṭṭhātabbaparikkhāre, sikkhamānasāmaṇerīnaṃ hatthato gahaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, pārivattakābhāvo, aññātikāya hatthato gahaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Sañcarittasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ catutthasadisamevāti.

রাজগৃহে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে চীবর গ্রহণের ঘটনাকে উপলক্ষ করে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। ‘বিনিময় ব্যতীত’ (অঞ্ঞত্র পারিবত্তকা)—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি একটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (আদেশহীন)। চীবর গ্রহণের উদ্দেশ্যে হাত বাড়ানো ইত্যাদি প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং চীবর প্রাপ্ত হলে নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়, যা উৎসর্গ করতে হবে। এটি ত্রিক-পাচিত্তিয়। একতরফা উপসম্পন্না ভিক্ষুণী এবং আত্মীয় ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে অনাত্মীয় মনে করলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। বিশ্বাসবশত গ্রহণে, সাময়িক ধার হিসেবে গ্রহণে, পাত্রের থলি ইত্যাদি অধিষ্ঠান অযোগ্য পরিষ্করণ গ্রহণে, শিক্ষমানা ও শ্রমণেরীদের হাত থেকে গ্রহণে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। বিকল্পনযোগ্য চীবর হওয়া, বিনিময়কৃত চীবর না হওয়া এবং অনাত্মীয় ভিক্ষুণীর হাত থেকে গ্রহণ করা—এই তিনটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এটি সঞ্চরিত্র-সমুত্থান, ক্রিয়াক্রিয়া এবং অবশিষ্ট অংশ grandparent চতুর্থ শিক্ষাপদের মতোই।


Cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

৬. অনাত্মীয়-যাজ্ঞা (অজ্ঞাতক-বিজ্ঞপ্তি) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe gahapatinti bhikkhūsu apabbajitamanussaṃ. Gahapatāninti bhikkhunīsu apabbajititthiṃ, esa nayo sabbesu gahapatippaṭisaṃyuttesu sikkhāpadesu. Viññāpeyyāti [Pg.166] yāceyya vā yācāpeyya vā. Aññatra samayāti yo acchinnacīvaro vā hoti naṭṭhacīvaro vā, tassa taṃ samayaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ aññatra samayā viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে ‘গৃহপতি’ বলতে ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে প্রব্রজ্যা গ্রহণ না করা পুরুষকে বোঝায়। ‘গৃহপত্নী’ বলতে ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে প্রব্রজ্যা গ্রহণ না করা নারীকে বোঝায়। গৃহপতি সংক্রান্ত সকল শিক্ষাপদেই এই নিয়ম প্রযোজ্য। ‘যাজ্ঞা করবে’ (বিজ্ঞাপেয্য) বলতে নিজে চীবর প্রার্থনা করা অথবা অন্যকে দিয়ে প্রার্থনা করানো। ‘সময় ব্যতীত’ (অঞ্ঞত্র সময়া) বলতে যার চীবর ছিনতাই হয়েছে অথবা চীবর নষ্ট হয়েছে, তার জন্য সেই উপযুক্ত সময় ব্যতীত অন্য সময়ে চীবর প্রার্থনা করার প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং চীবর প্রাপ্ত হলে নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়। সেখানে ‘ভন্তে, আমার এই চীবরটি অনাত্মীয় গৃহপতির নিকট উপযুক্ত সময় ব্যতীত প্রার্থনা করায় নৈসর্গিক হয়েছে’—এই নিয়মে উৎসর্গ করার বিধান জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. ‘‘Aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa ca dukkaṭaṃ. Samaye vā ñātakappavārite vā viññāpentassa, aññassa vā ñātakappavārite tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে উপনন্দকে কেন্দ্র করে চীবর প্রার্থনার ঘটনাকে উপলক্ষ করে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। ‘উপযুক্ত সময় ব্যতীত’ (অঞ্ঞত্র সময়া)—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (আদেশহীন), ত্রিক-পাচিত্তিয়। আত্মীয়ের ক্ষেত্রে অনাত্মীয় মনে করলে এবং সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। উপযুক্ত সময়ে অথবা আত্মীয় ও নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তির নিকট প্রার্থনা করলে, অথবা অন্যের আত্মীয় বা নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তির নিকট সেই ব্যক্তির জন্যই প্রার্থনা করলে, নিজের অর্থ দিয়ে ক্রয় করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। বিকল্পনযোগ্য চীবর হওয়া, উপযুক্ত সময়ের অভাব হওয়া, অনাত্মীয়ের নিকট প্রার্থনা করা এবং তার দ্বারা চীবর প্রাপ্ত হওয়া—এই চারটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান আদি চতুর্থ শিক্ষাপদের মতোই।


Aññātakaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাত্মীয়-যাজ্ঞা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā

৭. তদতিরিক্ত (তদুত্তরি) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame tañceti taṃ acchinnacīvaraṃ vā naṭṭhacīvaraṃ vā. Abhihaṭṭhunti abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya, ‘‘yāvattakaṃ icchasi, tāvattakaṃ gaṇhāhī’’ti evaṃ nimanteyyāti attho, yathā vā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti (su. ni. 426, 1104; cūḷani. jatukaṇṇīmāṇavapucchāniddesa 67) ettha disvāti attho, evamidhāpi ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti upanetvā purato ṭhapento kāyena vā, ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgārato yattakaṃ icchatha, tattakaṃ gaṇhathā’’ti vadanto vācāya vā abhiharitvā nimanteyyāti attho. Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na tato paraṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে ‘তা’ (তঞ্চ) বলতে সেই ছিনতাই হওয়া চীবর অথবা নষ্ট হওয়া চীবরকে বোঝায়। ‘আনয়ন করে’ (অভিহট্ঠুং)—এখানে ‘অভি’ হলো উপসর্গ, এর অর্থ ‘হরণ করা’ বা ‘নিয়ে আসা’, অর্থাৎ ‘নিয়ে এসে গ্রহণ করা’ বলা হয়েছে। ‘নিমন্ত্রণ করবে’ (পবারেয্য) বলতে ইচ্ছা জাগানো, ইচ্ছা বা রুচি উৎপন্ন করা, অর্থাৎ ‘তোমার যতটুকু ইচ্ছা, ততটুকু গ্রহণ করো’—এভাবে আমন্ত্রণ জানানো। যেমন ‘নৈষ্ক্রম্যকে ক্ষেম (নিরাপদ) হিসেবে দেখে’—এখানে ‘দেখে’ (দিস্বা) অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে, তেমনি এখানেও ‘আনয়ন করে নিমন্ত্রণ করবে’ বলতে কাছে এনে সামনে রেখে কায়িকভাবে অথবা ‘আমাদের বস্ত্রাগার থেকে আপনাদের যতটুকু ইচ্ছা, ততটুকু গ্রহণ করুন’—এভাবে মুখে বলে বা বাচনিকভাবে কাছে এনে আমন্ত্রণ জানানো বোঝায়। ‘অন্তরোত্তর-পরম’ বলতে অন্তর্বাস (অন্টারবাসক) ও উত্তরাসঙ্গসহ চীবরের সর্বোচ্চ সীমা; অর্থাৎ অন্তর্বাসের সাথে পরিধেয় চীবরের সর্বোচ্চ সীমা বোঝায়। ‘তার চেয়ে চীবর গ্রহণ করা উচিত’ বলতে সেই আনীত চীবর থেকে এই পরিমাণ চীবর গ্রহণ করা যাবে, তার বেশি নয়।


Tatrāyaṃ [Pg.167] vinicchayo – yassa adhiṭṭhitacīvarassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesitabbaṃ. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pana pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni, evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, kiñci na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasu naṭṭhesu dve sāditabbāni, catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu na kiñci sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari viññāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ tatuttari viññāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 524) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

এ বিষয়ে সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ—যার অধিষ্ঠিত তিনখানা চীবরই নষ্ট হয়েছে, সে দুটি চীবর গ্রহণ করতে পারবে; একটি পরিধান করে এবং একটি গায়ে জড়িয়ে অন্যটি সমগোত্রীয় স্থান (আত্মীয় বা সতীর্থদের) থেকে সন্ধান করবে। যার দুটি চীবর নষ্ট হয়েছে, সে একটি চীবর গ্রহণ করতে পারবে। কিন্তু যদি সে স্বাভাবিকভাবেই অন্তরোত্তর (অন্তর্বাস ও উত্তরাসঙ্গ) পরিধান করে চলে, তবে দুটি চীবর গ্রহণ করতে পারবে; এভাবে একটি গ্রহণকারীর মতোই সমান হবে। যার তিনটির মধ্যে একটি নষ্ট হয়েছে, তার কোনো চীবর গ্রহণ করা উচিত নয়। কিন্তু যার দুটির মধ্যে একটি নষ্ট হয়েছে, সে একটি চীবর গ্রহণ করতে পারবে। যার একটিমাত্র চীবর ছিল এবং সেটিও নষ্ট হয়েছে, সে দুটি চীবর গ্রহণ করতে পারবে। ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে পাঁচটি চীবর নষ্ট হলে দুটি চীবর গ্রহণ করা যাবে, চারটি নষ্ট হলে একটি চীবর গ্রহণ করা যাবে, তিনটি নষ্ট হলে কিছুই গ্রহণ করা যাবে না; তাহলে দুটি বা একটি নষ্ট হলে তো কথাই নেই (কিছুই গ্রহণ করা যাবে না)। কারণ যেকোনো উপায়ে অন্তরোত্তর-পরম সীমার মধ্যেই অবস্থান করতে হবে। তার অতিরিক্ত চীবর প্রার্থনার প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং চীবর প্রাপ্ত হলে নৈসর্গিক পাচিত্তিয় হয়। সেখানে ‘ভন্তে, আমার এই চীবরটি অনাত্মীয় গৃহপতির নিকট তদুপরি (অতিরিক্ত) প্রার্থনা করায় নৈসর্গিক হয়েছে’—এই নিয়মে উৎসর্গ করার বিধান জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bahucīvaraviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Dve cīvarāni katvā ‘‘sesakaṃ āharissāmī’’ti vatvā gaṇhantassa, ‘‘sesakaṃ tuyhaṃyeva hotū’’ti vuttassa, na acchinnanaṭṭhakāraṇā dinnaṃ gaṇhantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অতিরিক্ত চীবর প্রার্থনার ঘটনাকে উপলক্ষ করে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (আদেশহীন), ত্রিক-পাচিত্তিয়। আত্মীয়ের ক্ষেত্রে অনাত্মীয় মনে করলে এবং সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। দুটি চীবর গ্রহণ করে ‘অবশিষ্ট অংশ ফেরত দেব’—এভাবে বলে গ্রহণ করলে, অথবা ‘অবশিষ্ট অংশ আপনারই হোক’—এভাবে দাতা কর্তৃক বলা হলে, চীবর ছিনতাই বা নষ্ট হওয়ার কারণ ব্যতীত অন্য কারণে দান করা চীবর গ্রহণ করলে, পূর্বোক্ত নিয়মে আত্মীয় ও নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তির নিকট প্রার্থনা করলে, নিজের অর্থ দিয়ে ক্রয় করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। তদুত্তরিত (অতিরিক্ততা), ছিনতাই বা নষ্ট হওয়ার কারণ থাকা, অনাত্মীয়ের নিকট প্রার্থনা করা এবং তার দ্বারা চীবর প্রাপ্ত হওয়া—এই চারটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান আদি চতুর্থ শিক্ষাপদের মতোই।


Tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তদুত্তরি (তদতিরিক্ত) শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

৮. উপক্খট (প্রস্তুতকৃত চীবর তহবিল) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame bhikkhuṃ paneva uddissāti ‘‘itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti evaṃ apadisitvā. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ cīvaramūlaṃ. Upakkhaṭaṃ hotīti sajjitaṃ hoti, saṃharitvā ṭhapitaṃ. Cetāpetvāti parivattetvā, kāretvā vā kiṇitvā vāti attho. Cīvarena acchādessāmīti vohāravacanametaṃ, itthannāmassa bhikkhuno dassāmīti ayaṃ panettha [Pg.168] attho. Tatra ce soti yatra so gahapati vā gahapatānī vā, tatra so bhikkhu pubbe appavārito upasaṅkamitvā cīvare vikappaṃ āpajjeyya ceti ayamettha padasambandho. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Yathā pana tamāpajjati, taṃ dassetuṃ sādhu vatātiādimāha. Tattha sādhūti āyācane nipāto. Vatāti parivitakke. Manti attānaṃ niddisati. Āyasmāti paraṃ ālapati. Evarūpaṃ vā evarūpaṃ vāti āyatādīsu aññataraṃ. Kalyāṇakamyataṃ upādāyāti sundarakāmataṃ visiṭṭhakāmataṃ cittena gahetvā, tassa ‘‘āpajjeyya ce’’tiiminā sambandho, sace pana evarūpaṃ āpajjantassa tassa vacanena yo paṭhamaṃ adhippetato mūlaṃ vaḍḍhetvā sundarataraṃ cetāpeti, tassa payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Tattha ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ pubbe appavāritaṃ aññātakaṃ gahapatikaṃ upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 529) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে— "bhikkhuṃ paneva uddissā" (ভিক্ষুকে উদ্দেশ্য করেই) বলতে "অমুক নামের ভিক্ষুকে দান করব" এভাবে নির্দেশ করাকে বোঝায়। "cīvaracetāpannaṃ" (চীবর-মূল্য) বলতে স্বর্ণ-রৌপ্য প্রভৃতি চীবরের মূল্যকে বোঝায়। "upakkhaṭaṃ hotī" (প্রস্তুত রাখা হয়েছে) বলতে প্রস্তুত করা বা সংগ্রহ করে রাখা হয়েছে বোঝায়। "cetāpetvā" (বিনিময় করে) বলতে পরিবর্তন করে, তৈরি করিয়ে অথবা ক্রয় করে—এই অর্থ প্রকাশ করে। "cīvarena acchādessāmi" (চীবর দ্বারা আচ্ছাদিত করব) বাক্যটি একটি লোকব্যবহারের কথা মাত্র, কিন্তু এর প্রকৃত অর্থ হলো "অমুক নামের ভিক্ষুকে দান করব"। "tatra ce so" পদের অর্থ হলো—যেখানে সেই গৃহপতি বা গৃহপত্নী আছেন, সেখানে সেই ভিক্ষু পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়ে গিয়ে যদি চীবরের বিষয়ে বিশেষ ব্যবস্থার অনুরোধ করেন; এটিই এখানে পদ-সংযোগ। "vikappaṃ āpajjeyya" (বিশেষ ব্যবস্থার অনুরোধ করেন) বলতে বিশেষ বা অতিরিক্ত ব্যবস্থার নির্দেশ দেওয়াকে বোঝায়। তিনি যেভাবে তা করেন, তা দেখানোর জন্য "sādhu vata" ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে "sādhū" শব্দটি অনুরোধ অর্থে ব্যবহৃত নিপাত। "vatā" শব্দটি বিতর্ক বা চিন্তন অর্থে ব্যবহৃত নিপাত। "maṃ" শব্দ দ্বারা নিজেকে নির্দেশ করা হয়েছে। "āyasmā" শব্দ দ্বারা অপরকে সম্বোধন করা হয়েছে। "evarūpaṃ vā evarūpaṃ vā" বলতে দীর্ঘ বা প্রস্থ ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। "kalyāṇakamyataṃ upādāya" বলতে সুন্দর বা উৎকৃষ্ট চীবর পাওয়ার ইচ্ছা মনে পোষণ করাকে বোঝায়; এর সাথে "āpajjeyya ce" পদের সম্বন্ধ রয়েছে। কিন্তু যদি এই প্রকার ইচ্ছা পোষণকারী ভিক্ষুর কথায় কোনো দাতা প্রথমে নির্ধারিত মূল্যের চেয়ে মূল্য বাড়িয়ে আরও সুন্দর চীবর পরিবর্তন বা ক্রয় করে দেন, তবে সেই দাতার প্রচেষ্টায় ভিক্ষুর দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয় এবং তা লাভ করলে নিসর্গিয় পাচিত্তি হয়। সেখানে নিসর্জনের নিয়মটি এভাবে জানতে হবে: "ভন্তে, আমার এই চীবরটি পূর্বে অনাহূত অবস্থায় অজ্ঞাত গৃহপতির কাছে গিয়ে বিশেষ ব্যবস্থার অনুরোধ জানিয়ে লাভ করা হয়েছে, যা নিসর্গিয় হয়েছে।"


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Mahagghaṃ cetāpetukāmaṃ appagghaṃ vā, eteneva mūlena ‘‘aññaṃ evarūpaṃ vā dehī’’ti vadantassa, vuttanayena ñātakappavārite viññāpentassa, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Cīvare bhiyyokamyatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উপানন্দকে কেন্দ্র করে চীবর বিষয়ে বিশেষ ব্যবস্থার অনুরোধ করার ঘটনায় এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (নিজের দ্বারা কৃত), তিক-পাচিত্তি। জ্ঞাতি ব্যক্তিতে অজ্ঞাত জ্ঞান করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যে দাতা মূল্যবান চীবর কিনে দিতে চান তাকে কম মূল্যের চীবর দিতে বলা, অথবা সেই একই মূল্যে "অন্য এই প্রকার চীবর দিন" বলা, অথবা পূর্বোক্ত নিয়মে জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীকে চীবর যাচ্ঞা করা, নিজের অর্থে গ্রহণ করা এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। চীবরের প্রতি অতি-আকাঙ্ক্ষা, অজ্ঞাত ব্যক্তির কাছে যাচ্ঞা করা এবং তা লাভ করা—এই তিনটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থান আদি চতুর্থ শিক্ষাপদের মতোই।


Upakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উপক্খট (প্রস্তুত) শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

৯. দ্বিতীয় উপক্খট শিক্ষাপদের বর্ণনা


Navame imināva nayena attho veditabbo. Idañhi purimassa anupaññattisadisaṃ, kevalaṃ tattha ekassa pīḷā katā, idha dvinnaṃ, ayamettha viseso, sesaṃ sabbaṃ purimasadisameva. Yathā ca dvinnaṃ, evaṃ bahūnaṃ pīḷaṃ katvā gaṇhatopi āpatti veditabbā. Nissajjanavidhāne ca ‘‘idaṃ me, bhante[Pg.169], cīvaraṃ pubbe appavārite aññātake gahapatike upasaṅkamitvā vikappaṃ āpannaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 534) iminā nayena vacanabhedo ñātabboti.

নবম শিক্ষাপদে এই নিয়মেই অর্থ বুঝতে হবে। কারণ এটি পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের অনুপ্রজ্ঞপ্তির মতো। কেবল পার্থক্য হলো—সেখানে একজন দাতাকে কষ্ট দেওয়া হয়েছিল, আর এখানে দুজনকে কষ্ট দেওয়া হয়েছে; এটাই এখানে বিশেষত্ব। বাকি সব পূর্বের শিক্ষাপদের মতোই। যেভাবে দুজনের ক্ষেত্রে, তেমনি বহু দাতাকে কষ্ট দিয়ে গ্রহণ করলেও আপত্তি হবে—তা জানতে হবে। নিসর্জনের নিয়মে "ভন্তে, আমার এই চীবরটি পূর্বে অনাহূত অবস্থায় অজ্ঞাত গৃহপতিদের কাছে গিয়ে বিশেষ ব্যবস্থার অনুরোধ জানিয়ে লাভ করা হয়েছে, যা নিসর্গিয় হয়েছে"—এই নিয়মে বচন-ভেদ (একবচন থেকে বহুবচন) জানতে হবে।


Dutiyaupakkhaṭasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় উপক্খট শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Rājasikkhāpadavaṇṇanā

১০. রাজ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dasame rājabhoggoti rājato bhoggaṃ bhuñjitabbaṃ assa atthīti rājabhoggo, ‘‘rājabhogo’’tipi pāṭho, rājato bhogo assa atthīti attho. Cīvaracetāpannanti hiraññādikaṃ akappiyaṃ. Pahiṇeyyāti peseyya. Iminātiādi āgamanasuddhiṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sace hi ‘‘idaṃ itthannāmassa bhikkhuno dehī’’ti peseyya, āgamanassa asuddhattā akappiyavatthuṃ ārabbha bhikkhunā kappiyakārakopi niddisitabbo na bhaveyya. Ābhatanti ānītaṃ. Na kho mayantiādi idaṃ kappiyavasena ābhatampi cīvaramūlaṃ īdisena dūtavacanena akappiyaṃ hoti, tasmā taṃ paṭikkhipitabbanti dassetuṃ vuttaṃ. Suvaṇṇaṃ rajataṃ kahāpaṇo māsakoti imāni hi cattāri nissaggiyavatthūni, muttā maṇi veḷuriyo saṅkho silā pavāḷaṃ lohitaṅko masāragallaṃ satta dhaññāni dāsidāsakhettavatthupupphārāmaphalārāmādayoti imāni dukkaṭavatthūni ca attano vā cetiyasaṅghagaṇapuggalānaṃ vā atthāya sampaṭicchituṃ na vaṭṭanti, tasmā taṃ sādituṃ na vaṭṭatīti dassanatthaṃ ‘‘na kho maya’’ntiādi vuttaṃ.

দশম শিক্ষাপদে— "rājabhoggo" বলতে রাজার কাছ থেকে ভোগ বা উপভোগ করার মতো সম্পদ যার আছে, তাকে রাজভোগ্য বলা হয়। "rājabhogo" পাঠও রয়েছে, যার অর্থ রাজার কাছ থেকে প্রাপ্ত ভোগ বা পদমর্যাদা যার আছে। "cīvaracetāpannaṃ" বলতে স্বর্ণ-রৌপ্য প্রভৃতি অকল্পনীয় (অকপ্পিয়) বস্তু। "pahiṇeyya" বলতে প্রেরণ করা বা পাঠানো। "iminā" ইত্যাদি বাক্যটি আগমনের বিশুদ্ধতা দেখানোর জন্য বলা হয়েছে। যদি কেউ "এটি অমুক ভিক্ষুকে দাও" বলে পাঠায়, তবে আগমনের অশুদ্ধতার কারণে অকল্পনীয় বস্তুকে কেন্দ্র করে ভিক্ষু কর্তৃক কল্পনীয় কারকও (কপ্পিয়কারক) নির্দেশ করা উচিত নয়। "ābhataṃ" বলতে নিয়ে আসা হয়েছে। "na kho mayaṃ" ইত্যাদি বাক্যটি দেখানোর জন্য বলা হয়েছে যে, কল্পনীয় উপায়ে আনা হলেও চীবর-মূল্য যদি দূতের এই প্রকার কথার কারণে অকল্পনীয় হয়ে যায়, তবে তা প্রত্যাখ্যান করতে হবে। স্বর্ণ, রৌপ্য, কহা পণ (মুদ্রা), মাসক—এই চারটি হলো নিসর্গিয় আপত্তিজনক বস্তু। মুক্তা, মণি, বৈদূর্য, শঙ্খ, শিলা, প্রবাল, লোহিতাঙ্গ (লাল মণি), মসারগল্ল (চিত্রিত মণি), সপ্ত ধান্য, দাস-দাসী, ক্ষেত্র, বাস্তু, পুষ্পারাম, ফলারাম ইত্যাদি হলো দুষ্কৃত আপত্তিজনক বস্তু, যা নিজের জন্য বা চৈত্য, সংঘ, গণ বা পুদ্গলের উদ্দেশ্যে গ্রহণ করা অনুমোদিত নয়। তাই তা গ্রহণ করা বা অনুমোদন করা উচিত নয়—এটি দেখানোর জন্যই "na kho mayaṃ" ইত্যাদি বলা হয়েছে।


Cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāmāti idaṃ pana attānaṃ uddissa ābhatattā vattuṃ vaṭṭati, tasmā vuttaṃ. Kālenāti yuttapattakālena, yadā no attho hoti, tadā kappiyaṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāmāti attho. Veyyāvaccakaroti kappiyakārako. Niddisitabbotiidaṃ ‘‘atthi panāyasmato koci veyyāvaccakaro’’ti kappiyavacanena vuttattā anuññātaṃ. Sace pana dūto ‘‘ko imaṃ gaṇhātī’’ti vā ‘‘kassa demī’’ti vā vadati, na niddisitabbo. Ārāmiko vā upāsako vātiidaṃ sāruppatāya vuttaṃ, ṭhapetvā pana pañca sahadhammike yo koci kappiyakārako vaṭṭati. Eso kho, āvusotiidaṃ bhikkhussa kappiyavacanadassanatthaṃ vuttaṃ, evameva hi [Pg.170] vattabbaṃ, ‘‘etassa dehī’’tiādi na vattabbaṃ. Saññatto so mayāti āṇatto so mayā, yathā tumhākaṃ cīvarena atthe sati cīvaraṃ dassati, evaṃ vuttoti attho. Dūtena hi evaṃ ārociteyeva taṃ codetuṃ vaṭṭati, neva tassa hatthe datvā gatamattakāraṇena. Sace pana ‘‘ayaṃ veyyāvaccakaro’’ti sammukhā niddiṭṭho hoti, dūto ca sammukhā eva tassa hatthe cetāpannaṃ datvā ‘‘therassa cīvaraṃ kiṇitvā dehī’’ti gacchati, evaṃ ‘‘saññatto so mayā’’ti avuttepi codetuṃ vaṭṭati. Sace pana dūto gacchantova ‘‘ahaṃ tassa hatthe dassāmi, tumhe cīvaraṃ gaṇheyyāthā’’ti bhikkhuno vatvā vā gacchati, aññaṃ vā pesetvā ārocāpeti, evaṃ sati itarampi codetuṃ vaṭṭatiyeva. Desanāmattameva cetaṃ ‘‘dūtenā’’ti. Yopi attanā āharitvā evaṃ paṭipajjati, tasmimpi idameva lakkhaṇaṃ. Attho me, āvuso, cīvarenāti codanālakkhaṇanidassanametaṃ. Sace hi vācāya codeti, idaṃ vā vacanaṃ yāya kāyaci bhāsāya etassa attho vā vattabbo, ‘‘dehi me, āhara me’’tiādinā nayena pana vattuṃ na vaṭṭati. Abhinipphādeyyāti evaṃ vacībhedaṃ katvā tikkhattuṃ codayamāno paṭilābhavasena sādheyya. Iccetaṃ kusalanti etaṃ sundaraṃ.

"cīvarañca kho mayaṃ paṭiggaṇhāma" (আমরা চীবর গ্রহণ করি) বাক্যটি নিজেকে উদ্দেশ্য করে আনা হয়েছে বলে বলা যায়, তাই বলা হয়েছে। "kālenā" বলতে উপযুক্ত সময়ে, যখন আমাদের প্রয়োজন হয়, তখন আমরা কল্পনীয় চীবর গ্রহণ করি—এই অর্থ। "veyyāvaccakaro" বলতে কল্পনীয় কারক (কপ্পিয়কারক)। "niddisitābboti" বলতে "আয়ুষ্মানের কি কোনো বৈয়াবৃত্যকর (সেবক) আছে?" এভাবে কল্পনীয় বাক্যে দূত কর্তৃক জিজ্ঞাসিত হওয়ায় নির্দেশ করার অনুমতি দেওয়া হয়েছে। কিন্তু যদি দূত বলে "এটি কে গ্রহণ করবে?" অথবা "কাকে দেব?", তবে নির্দেশ করা উচিত নয়। "ārāmiko vā upāsako vā" (আরামিক বা উপাসক) কথাটি উপযুক্ততার জন্য বলা হয়েছে, তবে পাঁচজন সহধর্মী ব্যতীত যেকোনো কল্পনীয় কারকই উপযুক্ত হতে পারে। "eso kho āvuso" (এই তো, হে আবসো) বাক্যটি ভিক্ষুর কল্পনীয় বাক্য দেখানোর জন্য বলা হয়েছে; এভাবেই বলা উচিত, "একে দাও" ইত্যাদি বলা উচিত নয়। "saññatto so mayā" বলতে "আমি তাকে নির্দেশ দিয়েছি, যাতে আপনাদের চীবরের প্রয়োজন হলে তিনি চীবর দান করেন, এভাবে বলা হয়েছে"—এই অর্থ। দূতের দ্বারা এভাবে নিবেদিত হলেই কেবল তা যাচ্ঞা করা বা তাগাদা দেওয়া উচিত, কেবল তার হাতে দিয়ে চলে যাওয়ার কারণেই নয়। কিন্তু যদি "ইনি বৈয়াবৃত্যকর" এভাবে সম্মুখে নির্দেশ করা হয়, এবং দূতও সম্মুখে তার হাতে চীবর-মূল্য দিয়ে "স্থবিরের জন্য চীবর কিনে দিন" বলে চলে যায়, তবে "আমি তাকে নির্দেশ দিয়েছি" এ কথা না বললেও তাগাদা দেওয়া যায়। কিন্তু যদি দূত যাওয়ার সময় "আমি তার হাতে দেব, আপনারা চীবর গ্রহণ করবেন" এভাবে ভিক্ষুকে বলে যায়, অথবা অন্য কাউকে পাঠিয়ে খবর দেয়, তবে অন্য বৈয়াবৃত্যকরকেও তাগাদা দেওয়া যায়। "দূতের দ্বারা" কথাটি কেবল দেশনামাত্র (উদাহরণস্বরূপ)। যে ব্যক্তি নিজেও চীবর নিয়ে এসে এভাবে আচরণ করে, তার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম প্রযোজ্য। "attho me, āvuso, cīvarena" (হে আবসো, আমার চীবরের প্রয়োজন) বাক্যটি তাগাদা দেওয়ার লক্ষণ নির্দেশক। যদি মুখে তাগাদা দেয়, তবে এই বাক্যটি বা যেকোনো ভাষায় এর অর্থ প্রকাশ করতে হবে, কিন্তু "আমাকে দাও, আমার জন্য নিয়ে এসো" এভাবে বলা উচিত নয়। "abhinipphādeyya" বলতে এভাবে বাক্য প্রয়োগ করে তিনবার তাগাদা দিয়ে চীবর লাভ করা। "iccetaṃ kusala" বলতে তা উত্তম বা সুন্দর।


Chakkhattuparamanti bhāvanapuṃsakavacanametaṃ. Chakkhattuparamañhi tena cīvaraṃ uddissa tuṇhībhūtena ṭhātabbaṃ, na nisīditabbaṃ, na āmisaṃ paṭiggahetabbaṃ, na dhammo bhāsitabbo. ‘‘Kiṃkāraṇā āgatosī’’ti vutte pana ‘‘jānāhi, āvuso’’ti ettakameva vattabbaṃ. Sace nisajjādīni karoti, ṭhānaṃ bhañjati, āgatakāraṇaṃ vināseti, idaṃ kāyena codanāya lakkhaṇadassanatthaṃ vuttaṃ. Ettha ca ukkaṭṭhaparicchedena tissannaṃ codanānaṃ channañca ṭhānānaṃ anuññātattā codanāya diguṇaṃ ṭhānaṃ anuññātaṃ hoti, tasmā sace codetiyeva, na tiṭṭhati, cha codanāyo labbhanti. Sace tiṭṭhatiyeva, na codeti, dvādasa ṭhānāni labbhanti. Sace ubhayaṃ karoti, ekāya codanāya dve ṭhānāni hāpetabbāni. Tattha yo ekadivasameva punappunaṃ gantvā chakkhattuṃ codeti, sakiṃyeva vā gantvā ‘‘attho me, āvuso, cīvarenā’’ti chakkhattuṃ vadati, tathā ekadivasameva punappunaṃ gantvā dvādasakkhattuṃ tiṭṭhati, sakiṃyeva vā gantvā tatra tatra ṭhāne tiṭṭhati, sopi sabbacodanāyo sabbaṭṭhānāni ca bhañjati, ko pana vādo [Pg.171] nānādivasesu evaṃ karontassāti ayamettha vinicchayo. Ye pana kappiyakārake dāyako sayameva gantvā nisīdati te satakkhattumpi codetuṃ vaṭṭati. Yo pana ubhohi pi aniddiṭṭho mukhavevaṭikakappiyakārako ca parammukhakappiyakārako ca, so na kiñci vattabbo, evaṃ idha dasapi kappiyakārakā dassitā honti.

"chakkhattuparamaṃ" (সর্বোচ্চ hoáবার) শব্দটি একটি ক্রিয়া বিশেষণ। কারণ সর্বোচ্চ ছয়বার সেই চীবরকে উদ্দেশ্য করে মৌনভাবে দাঁড়িয়ে থাকতে হবে, বসা যাবে না, কোনো উপহার বা খাদ্য গ্রহণ করা যাবে না, ধর্মোপদেশ দেওয়া যাবে না। "কী কারণে এসেছেন?" এভাবে জিজ্ঞাসা করা হলে কেবল "হে আবসো, আপনিই জানেন" এতটুকুই বলতে হবে। যদি বসা ইত্যাদি করে, তবে দাঁড়ানোর নিয়ম ভঙ্গ হয় এবং আসার মূল কারণ নষ্ট হয়। এটি কায়িক তাগাদার লক্ষণ দেখানোর জন্য বলা হয়েছে। এখানে সর্বোচ্চ সীমারূপে তিনটি তাগাদা এবং ছয়টি দাঁড়ানোর অনুমতি থাকায়, তাগাদার দ্বিগুণ দাঁড়ানোর অনুমতি রয়েছে। তাই যদি কেবল তাগাদাই দেয়, না দাঁড়ায়, তবে ছয়টি তাগাদা পাওয়া যায়। যদি কেবল দাঁড়ায়ই, তাগাদা না দেয়, তবে বারোটি দাঁড়ানো পাওয়া যায়। যদি উভয়ই করে, তবে একটি তাগাদার জন্য দুটি দাঁড়ানো বাদ দিতে হবে। সেখানে যে ব্যক্তি একদিনেই বারবার গিয়ে ছয়বার তাগাদা দেয়, অথবা একবারই গিয়ে "হে আবসো, আমার চীবরের প্রয়োজন" এভাবে ছয়বার বলে, অথবা একদিনেই বারবার গিয়ে বারোবার দাঁড়ায়, অথবা একবারই গিয়ে সেই সেই স্থানে দাঁড়ায়, সেও সমস্ত তাগাদা এবং সমস্ত দাঁড়ানোর নিয়ম ভঙ্গ করে। বিভিন্ন দিনে এভাবে করলে তো কথাই নেই—এটিই এখানে সিদ্ধান্ত। কিন্তু যে কল্পনীয় কারকদের দাতা নিজেই গিয়ে নির্দেশ করে, তাদের শতবারও তাগাদা দেওয়া যায়। কিন্তু যে ব্যক্তি উভয়ের দ্বারাই অনির্দিষ্ট, যেমন মুখবিবৃতক (মুখের কথায় স্বতঃস্ফূর্তভাবে কল্পনীয় কারক হওয়া ব্যক্তি) এবং পরোক্ষ কল্পনীয় কারক, তাকে কিছুই বলা উচিত নয়। এভাবে এখানে দশ প্রকার কল্পনীয় কারক দেখানো হয়েছে।


Tato ce uttarīti vuttacodanāṭhānaparimāṇato uttari. Nissaggiyanti uttari vāyāmamānassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, cīvaraṃ atirekatikkhattuṃ codanāya atirekachakkhattuṃ ṭhānena abhinipphāditaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 539) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ. Yatassa cīvaracetāpannaṃ ābhatanti yato rājato vā rājabhoggato vā assa bhikkhuno cīvaracetāpannaṃ ānītaṃ, ‘‘yatvassā’’tipi pāṭho, ayameva attho. Tatthāti tassa rañño vā rājabhoggassa vā santikaṃ, samīpatthe hi idaṃ bhummavacanaṃ. Na taṃ tassa bhikkhuno kiñci atthaṃ anubhotīti taṃ cetāpannaṃ tassa bhikkhuno appamattakampi kammaṃ na nipphādeti. Yuñjantāyasmanto sakanti āyasmanto attano santakaṃ dhanaṃ pāpuṇantu. Mā vo sakaṃ vinassāti tumhākaṃ santakaṃ mā vinassatu. Ayaṃ tattha sāmīcīti ayaṃ tattha anudhammatā lokuttaradhammaṃ anugatā, vattadhammatāti attho, tasmā evaṃ akaronto vattabhede dukkaṭaṃ āpajjati.

‘ততো চে উত্তরী’ বলতে উক্ত যাচনা ও দণ্ডায়মান হওয়ার পরিমাণের চেয়ে অতিরিক্ত বোঝায়। ‘নিসর্গিয়’ বলতে অতিরিক্ত প্রচেষ্টাকারীর সমস্ত প্রয়োগে দুষ্কৃত এবং প্রাপ্তিতে নিসর্গিয় হয়। এখানে “ভন্তে, আমার এই চীবরটি তিনবারের অতিরিক্ত যাচনা করে অথবা ছয়বারের অতিরিক্ত দণ্ডায়মান হয়ে সম্পন্ন করা হয়েছে, এটি নিসর্গিয়” — এই নিয়মে নিসর্জন বিধি জ্ঞাতব্য। ‘যাতস্স চীবরচেতাপন্নং আভতং’ বলতে যে রাজা বা রাজকর্মচারীর নিকট থেকে এই ভিক্ষুর জন্য চীবর-মূল্য আনা হয়েছে। ‘যত্বস্সা’ রূপ পাঠও রয়েছে, যার অর্থ একই। ‘তত্থ’ বলতে সেই রাজা বা রাজকর্মচারীর সমীপে বা নিকটে; কারণ এখানে এই সপ্তমী বিভক্তিটি সামীপ্য অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে। ‘ন তং তস্স ভিক্খুনো কিঞ্চি অত্থং অনুভবতি’ বলতে সেই চীবর-মূল্য সেই ভিক্ষুর সামান্যতম কাজও সম্পন্ন করতে পারে না। ‘যুঞ্জন্তায়স্মন্তো সকং’ বলতে ‘আয়ুষ্মানগণ, আপনারা নিজেদের ধন লাভ করুন’। ‘মা বো সকং বিনস্সতি’ বলতে ‘আপনাদের নিজস্ব ধন যেন বিনষ্ট না হয়’। ‘অয়ং তত্থ সামীচী’ বলতে এটি সেখানে অনুধম্মতা বা লোকোত্তর ধর্মের অনুগামী কর্তব্য ও স্বভাব; অতএব, যে ভিক্ষু এরূপ করে না, সে কর্তব্য ভঙ্গের কারণে দুষ্কৃত আপত্তিগ্রস্ত হয়।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ‘‘ajjuṇho, bhante, āgamehī’’ti (pārā. 537) vuccamāno nāgamesi, tasmiṃ vatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakesu codanāṭhānesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Acodanāya laddhe, sāmikehi codetvā dinne, ummattakādīnañca anāpatti. Kappiyakārakassa bhikkhuno niddiṭṭhabhāvo, dūtena appitatā, tatuttarivāyāmo, tena vāyāmena paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni catutthasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দ স্থবিরকে কেন্দ্র করে “ভন্তে, আজকের দিনটি অপেক্ষা করুন” — এরূপ বলা সত্ত্বেও তিনি অপেক্ষা করেননি, এই বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং তিক-পাচিত্তিয়। যাচনা ও দণ্ডায়মানের সংখ্যা কম হওয়া সত্ত্বেও অতিরিক্ত মনে করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যাচনা না করে লাভ করলে, মালিকদের দ্বারা যাচিত হয়ে প্রদত্ত হলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি। কল্পিয়কারক (সেবক) নির্দেশ করা, দূত কর্তৃক চীবর-মূল্য অর্পণ করা, তার অতিরিক্ত প্রচেষ্টা করা এবং সেই প্রচেষ্টার দ্বারা লাভ করা — এই চারটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি চতুর্থ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Rājasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রাজ-শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Cīvaravaggo paṭhamo.

প্রথম চীবর বর্গ।


2. Eḷakalomavaggo

২. এড়কলোম বর্গ


1. Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā

১. কোশিয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Eḷakalomavaggassa [Pg.172] paṭhame kosiyamissakanti ekenāpi kosiyaṃsunā antamaso tassa karaṇaṭṭhāne vātavegena nipātitenāpi missīkataṃ. Santhatanti same bhūmibhāge kosiyaṃsūni uparūpari santharitvā kañjiyādīhi siñcitvā kattabbatālakkhaṇaṃ. Kārāpeyya nissaggiyanti karaṇakārāpanappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti. Ettha ca ‘‘idaṃ me, bhante, kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpitaṃ nissaggiya’’nti (pārā. 544) iminā nayena nissajjanavidhānaṃ veditabbaṃ, imasseva vacanassa anusārena ito paraṃ sabbasanthataṃ veditabbaṃ. Sakkā hi ettāvatā jānitunti na taṃ ito paraṃ dassayissāma.

এড়কলোম বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে ‘কোশিয়মিস্সক’ বলতে অন্তত একটি রেশম সুতাও যদি তা তৈরির স্থানে বাতাসের বেগে এসে পতিত হয়ে মিশ্রিত হয়, তবে তাকে রেশম-মিশ্রিত বলা হয়। ‘সন্থত’ (আস্তরণ) বলতে সমতল ভূমিতে রেশম সুতা একের পর এক স্তরে স্তরে বিছিয়ে কাঞ্জি (ভাতের মাড়) আদি ছিটিয়ে তৈরি করার লক্ষণযুক্ত আস্তরণকে বোঝায়। ‘কারাপেয্য নিসর্গিয়’ বলতে নিজে তৈরি করা বা অন্যকে দিয়ে তৈরি করানোর প্রয়োগে দুষ্কৃত এবং প্রাপ্তিতে নিসর্গিয় হয়। এখানে “ভন্তে, রেশম-মিশ্রিত এই আস্তরণটি আমি তৈরি করিয়েছি, এটি নিসর্গিয়” — এই নিয়মে নিসর্জন বিধি জ্ঞাতব্য। এই বাক্যের অনুসারেই এর পরবর্তী সকল আস্তরণের নিসর্জন বিধি জেনে নিতে হবে। যেহেতু এতটুকু দ্বারাই তা জানা সম্ভব, তাই এর পরে আমরা তা আর প্রদর্শন করব না।


Āḷaviyaṃ chabbaggiye ārabbha kosiyamissakaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, attano atthāya kārāpanavasena sāṇattikaṃ, attanā vippakatapaayosāpananayena catukkapācittiyaṃ, aññassatthāya karaṇakārāpanesu aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane ca dukkaṭaṃ. Vitānādikaraṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Kosiyamissakabhāvo, attano atthāya santhatassa karaṇakārāpanaṃ, paṭilābho cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayenevāti.

আড়বীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে রেশম-মিশ্রিত আস্তরণ তৈরি করানোর বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, নিজের প্রয়োজনে তৈরি করানোর কারণে আজ্ঞপ্তিক এবং নিজের অসমাপ্ত কাজ সমাপ্ত করার নিয়মে চতুষ্ক-পাচিত্তিয়। অন্যের প্রয়োজনে তৈরি করা বা করানোতে এবং অন্যের দ্বারা তৈরি করা আস্তরণ লাভ করে ব্যবহার করাতে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। চাঁদোয়া (বিতান) আদি তৈরিতে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি। রেশম-মিশ্রিত হওয়া, নিজের প্রয়োজনে আস্তরণ তৈরি করা বা করানো এবং তা লাভ করা — এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি ধোবাপন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের সদৃশ।


Kosiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কোশিয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā

২. শুদ্ধকালক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye suddhakāḷakānanti suddhānaṃ kāḷakānaṃ aññehi amissīkatānaṃ. Vesāliyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে ‘শুদ্ধকালকানং’ বলতে কেবল কালো রঙের পশম, যা অন্য কোনো রঙের সাথে মিশ্রিত নয়। বৈশালীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অনুরূপ আস্তরণ তৈরি করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Suddhakāḷakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শুদ্ধকালক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā

৩. দ্বিভাগ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye [Pg.173] dve bhāgāti dve koṭṭhāsā. Ādātabbāti gahetabbā. Gocariyānanti kapilavaṇṇānaṃ. Ayaṃ panettha vinicchayo – yattakehi kattukāmo hoti, tesu tulayitvā dve koṭṭhāsā kāḷakānaṃ gahetabbā, eko odātānaṃ, eko gocariyānaṃ. Ekassāpi kāḷakalomassa atirekabhāve nissaggiyaṃ hoti, ūnakaṃ vaṭṭati.

তৃতীয় শিক্ষাপদে ‘দ্বে ভাগা’ বলতে দুই ভাগ বা অংশ। ‘আদাতব্বা’ বলতে গ্রহণ করা উচিত। ‘গোচরিয়ানং’ বলতে ধূসর বা পিঙ্গল বর্ণের পশম। এখানে সিদ্ধান্ত এই যে — যতটুকু পশম দিয়ে আস্তরণটি তৈরি করতে ইচ্ছুক, তা ওজন করে তার মধ্যে দুই ভাগ কালো পশম, এক ভাগ সাদা পশম এবং এক ভাগ ধূসর পশম গ্রহণ করতে হবে। দুই ভাগের চেয়ে একটি কালো পশমও যদি অতিরিক্ত হয়, তবে নিসর্গিয় হয়; কম হলে তা কল্পনীয় বা গ্রহণযোগ্য।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tādisaṃ santhataṃ karaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, kiriyākiriyaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti. Imāni pana tīṇi nissajjitvā paṭiladdhānipi paribhuñjituṃ na vaṭṭanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অনুরূপ আস্তরণ তৈরি করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি ক্রিয়াক্রিয় এবং অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের সদৃশ। তবে এই তিনটি আস্তরণ নিসর্জন করে পুনরায় ফেরত পেলেও তা ব্যবহার করা কল্পনীয় নয়।


Dvebhāgasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিভাগ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā

৪. ষড়বর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe orena ce channaṃ vassānanti channaṃ vassānaṃ orimabhāge, antoti attho. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno santhatasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa chabbassabbhantare aññaṃ santhataṃ karontassa nissaggiyaṃ hoti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে ‘ওরেণ চে ছন্নং বস্সানং’ বলতে ছয় বছরের এপাশে অর্থাৎ ছয় বছরের মধ্যে — এই অর্থ। ‘অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিয়া’ বলতে সংঘ পীড়িত ভিক্ষুকে যে আস্তরণ-সম্মতি প্রদান করে, তা ব্যতীত; সম্মতি লাভ না করে ছয় বছরের মধ্যে অন্য আস্তরণ তৈরি করলে নিসর্গিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anuvassaṃ santhataṃ kārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra bhikkhusammutiyā’’ti ayamettha anupaññatti, sā yena laddhā hoti, tassa yāva rogo na vūpasammati, vūpasanto vā puna kuppati, tāva gatagataṭṭhāne anuvassampi kātuṃ vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে প্রতি বছর আস্তরণ তৈরি করানোর বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। “অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিয়া” — এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। যে ভিক্ষু এই সম্মতি লাভ করেছে, তার রোগ যতক্ষণ উপশম না হয় অথবা উপশম হওয়ার পর পুনরায় দেখা দেয়, ততক্ষণ সে যেখানেই যাক না কেন, প্রতি বছরও আস্তরণ তৈরি করতে পারে। অন্যের প্রয়োজনে তৈরি করানো এবং অন্যের দ্বারা তৈরি করা আস্তরণ লাভ করে ব্যবহার করাও কল্পনীয়। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Chabbassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ষড়বর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. নিসীদন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame purāṇasanthataṃ nāma yattha sakimpi nisinno vā hoti nipanno vā. Samantāti ekapassato vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā chinditvā gahitaṭṭhānaṃ yathā [Pg.174] vidatthimattaṃ hoti, evaṃ gahetabbaṃ. Santharantena pana ekadese vā santharitabbaṃ, vijaṭetvā vā missakaṃ katvā santharitabbaṃ, evaṃ thirataraṃ hoti. Anādā ceti sati purāṇasanthate aggahetvā. Asati pana aggahetvāpi vaṭṭati, aññassatthāya kāretuṃ, katañca paṭilabhitvā paribhuñjitumpi vaṭṭati.

পঞ্চম শিক্ষাপদে ‘পুরাণসন্থত’ বলতে যে আস্তরণের ওপর অন্তত একবার বসা বা শোয়া হয়েছে। ‘সমন্তা’ বলতে একপাশ থেকে গোলাকার বা চতুষ্কোণ করে কেটে নেওয়া অংশ, যা পরিমাপে এক বিঘত (বিতস্তি) পরিমাণ হয়; এভাবে তা গ্রহণ করতে হবে। আস্তরণ বিছানোর সময় এক অংশে তা বিছানো যেতে পারে, অথবা তা ছাড়িয়ে (আঁশ আলগা করে) নতুন পশমের সাথে মিশ্রিত করে বিছানো যেতে পারে; এতে তা অধিক মজবুত হয়। ‘অনাদা চ’ বলতে পুরাতন আস্তরণ থাকা সত্ত্বেও তা গ্রহণ না করে। তবে পুরাতন আস্তরণ না থাকলে তা গ্রহণ না করলেও কল্পনীয়। অন্যের প্রয়োজনে তৈরি করানো এবং অন্যের দ্বারা তৈরি করা আস্তরণ লাভ করে ব্যবহার করাও কল্পনীয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhatavissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে আস্তরণ বর্জন বা ত্যাগের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিসীদন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā

৬. এড়কলোম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe addhānamaggappaṭipannassāti addhānasaṅkhātaṃ dīghamaggaṃ paṭipannassa, sabbañcetaṃ vatthumattadīpanameva, yattha katthaci pana dhammena labhitvā gaṇhato doso natthi. Tiyojanaparamanti gahitaṭṭhānato tiyojanappamāṇaṃ desaṃ. Sahatthāti sahatthena, attanā haritabbānīti attho. Asante hāraketi asanteyeva aññasmimpi hārake. Sace pana atthi, taṃ gāhetuṃ vaṭṭati. Attanā pana antamaso vātābādhappaṭikāratthaṃ suttakena abandhitvā kaṇṇacchidde pakkhittānipi ādāya tiyojanaṃ ekaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame nissaggiyaṃ pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে ‘অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নস্স’ বলতে দীর্ঘ পথ বা মহাসড়কে গমনকারীকে বোঝায়। এই সমস্তই কেবল ঘটনার বিবরণ মাত্র; প্রকৃতপক্ষে, যেকোনো স্থানে ধর্মসম্মতভাবে লাভ করে গ্রহণ করলে কোনো দোষ নেই। ‘তিযোজনপরমং’ বলতে গ্রহণের স্থান থেকে তিন যোজন পরিমাণ দূরত্ব পর্যন্ত। ‘সহত্থা’ বলতে নিজ হাতে, অর্থাৎ নিজের দ্বারা বহনযোগ্য — এই অর্থ। ‘অসন্তে হারকে’ বলতে অন্য কোনো বহনকারী না থাকলেই কেবল। যদি অন্য বহনকারী থাকে, তবে তাকে দিয়ে বহন করানো উচিত। কিন্তু নিজে বহন করার সময়, এমনকি কানের বায়ুরোগ নিরাময়ের জন্য সুতা দিয়ে না বেঁধে কানের ছিদ্রে গুঁজে রাখা পশম নিয়েও যদি তিন যোজন অতিক্রম করে আরও এক কদম অগ্রসর হয়, তবে দুষ্কৃত হয়; দ্বিতীয় কদম অতিক্রম করলে নিসর্গিয় পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha tiyojanātikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiyojane atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tiyojanaṃ haraṇapaccāharaṇe, vāsādhippāyena gantvā tato paraṃ haraṇe, acchinnaṃ vā nissaṭṭhaṃ vā paṭilabhitvā haraṇe, aññaṃ harāpane, antamaso suttakenapi baddhakatabhaṇḍaharaṇe, ummattakādīnañca anāpatti. Eḷakalomānaṃ akatabhaṇḍatā, paṭhamappaṭilābho, attanā ādāya vā aññassa ajānantassa yāne pakkhipitvā vā tiyojanātikkamanaṃ, āharaṇapaccāharaṇaṃ, avāsādhippāyatāti imānettha pañca aṅgāni. Eḷakalomasamuṭṭhānaṃ[Pg.175], kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে তিন যোজন অতিক্রম করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং তিক-পাচিত্তিয়। তিন যোজনের কম দূরত্বে অতিরিক্ত মনে করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তিন যোজনের মধ্যে আনা-নেওয়া করলে, বসবাসের উদ্দেশ্যে গিয়ে সেখান থেকে অন্যত্র বহন করলে, ছিনতাই হওয়া বা নিসর্জন দেওয়া পশম ফেরত পেয়ে বহন করলে, অন্যকে দিয়ে বহন করালে, এমনকি সুতা দিয়ে বাঁধা তৈরি পণ্য বহন করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে অনাপত্তি। এড়কলোম বা পশম তৈরি পণ্য না হওয়া, প্রথম লাভ করা, নিজে বহন করে বা অন্য কোনো অজ্ঞ ব্যক্তির যানে রেখে তিন যোজন অতিক্রম করা, আনা-নেওয়া না করা এবং বসবাসের উদ্দেশ্য না থাকা — এই পাঁচটি এখানে অঙ্গ। এড়কলোম সমুত্থান, ক্রিয়া, নোসজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্জ, কায়কর্ম, তিচিত্ত ও তিবেদনা।


Eḷakalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

এড়কলোম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. এড়কলোম ধৌতকরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame sakkesu chabbaggiye ārabbha eḷakalomadhovāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha purāṇacīvaradhovāpane vuttanayeneva sabbopi vinicchayo veditabbo.

সপ্তম শিক্ষাপদে শাক্যদেশে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে এড়কলোম ধৌত করানোর বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। সেখানে পুরাণচীবর-ধৌতকরণ শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মে সমস্ত সিদ্ধান্ত জেনে নিতে হবে।


Eḷakalomadhovāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

এড়কলোম ধৌতকরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā

৮. জাতরূপ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame jātarūparajatanti suvaṇṇañceva rūpiyañca, apica kahāpaṇo lohamāsakadārumāsakajatumāsakādayopi ye vohāraṃ gacchanti, sabbe te idha rajatantveva vuttā. Uggaṇheyya vāti attano atthāya diyyamānaṃ vā yatthakatthaci ṭhitaṃ vā nippariggahitaṃ disvā sayaṃ gaṇheyya vā. Uggaṇhāpeyya vāti tadeva aññena gāhāpeyya vā. Upanikkhittaṃ vā sādiyeyyāti ‘‘idaṃ ayyassa hotū’’ti evaṃ sammukhā vā, ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne mama hiraññasuvaṇṇaṃ, taṃ tuyhaṃ hotū’’ti evaṃ parammukhā ṭhitaṃ vā kevalaṃ vācāya vā hatthamuddāya vā ‘‘tuyha’’nti vatvā pariccattaṃ yo kāyavācāhi appaṭikkhipitvā cittena adhivāseyya, ayaṃ ‘‘sādiyeyyā’’ti vuccati. Sace pana cittena sādiyati, gaṇhitukāmo hoti, kāyena vā vācāya vā ‘‘nayidaṃ kappatī’’ti paṭikkhipati, kāyavācāhi appaṭikkhipitvā suddhacitto hutvā ‘‘nayidaṃ amhākaṃ kappatī’’ti na sādiyati, vaṭṭati. Nissaggiyanti uggahaṇādīsu yaṃkiñci karontassa aghanabaddhesu vatthūsu vatthugaṇanāya nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Taṃ nissajjantena ‘‘ahaṃ, bhante, rūpiyaṃ paṭiggahesiṃ, idaṃ me, bhante, nissaggiyaṃ, imāhaṃ saṅghassa nissajjāmī’’ti (pārā. 584) evaṃ saṅghamajjheyeva nissajjitabbaṃ. Sace tattha koci gahaṭṭho āgacchati[Pg.176], ‘‘idaṃ jānāhī’’ti vattabbo. ‘‘Iminā kiṃ āhariyyatū’’ti bhaṇante pana ‘‘idaṃ nāmā’’ti avatvā ‘‘sappiādīni bhikkhūnaṃ kappantī’’ti evaṃ kappiyaṃ ācikkhitabbaṃ. Sace so āharati, rūpiyappaṭiggāhakaṃ ṭhapetvā sabbehi bhājetvā paribhuñjitabbaṃ. Rūpiyappaṭiggāhakassa pana yaṃ tappaccayā uppannaṃ, taṃ aññena labhitvā diyyamānampi antamaso tato nibbattarukkhacchāyāpi paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Sace pana so kiñci āharituṃ na icchati, ‘‘imaṃ chaṭṭehī’’ti vattabbo. Sace yattha katthaci nikkhipati, gahetvā vā gacchati, na vāretabbo. No ce chaṭṭeti, pañcaṅgasamannāgato bhikkhu rūpiyachaṭṭako sammannitabbo. Tena animittaṃ katvāva gūthaṃ viya chaṭṭetabbaṃ. Sace nimittaṃ karoti, dukkaṭaṃ āpajjati.

অষ্টম শিক্ষাপদে— ‘জাতরূপরাজতং’ বলতে সুবর্ণ (স্বর্ণ) এবং রূপ্য (রৌপ্য)-কে বোঝায়। তাছাড়া কহাপণ (মুদ্রা), লোহ-মাসক (তামার পয়সা), দারু-মাসক (কাঠের পয়সা), জতু-মাসক (গালা বা লাক্ষার পয়সা) ইত্যাদি যা কিছু লেনদেনে ব্যবহৃত হয়, সে সমস্তই এই শিক্ষাপদে ‘রজত’ (রৌপ্য) হিসেবেই বুদ্ধ কর্তৃক অভিহিত হয়েছে। ‘উগ্গণ্হেয্য বা’ বলতে নিজের জন্য দেওয়া হচ্ছে এমন অথবা কোনো স্থানে পড়ে থাকা অথবা মালিকবিহীন স্বর্ণ-রৌপ্য দেখে নিজে গ্রহণ করাকে বোঝায়। ‘উগ্গণ্হাপেয্য বা’ বলতে সেই স্বর্ণ-রৌপ্য অন্য কাউকে দিয়ে গ্রহণ করানোকে বোঝায়। ‘উপনিক্খিত্তং বা সাদিযেয্য’ বলতে— “এটি ভন্তের জন্য হোক”— এভাবে সম্মুখে রেখে, অথবা “অমুক স্থানে আমার স্বর্ণ-রৌপ্য আছে, তা আপনার হোক”— এভাবে অসাক্ষাতে রেখে, কেবল বাক্যের দ্বারা অথবা হাতের ইশারায় “আপনার হোক” বলে উৎসর্গকৃত স্বর্ণ-রৌপ্যকে যে ভিক্ষু কায় ও বাক্যের দ্বারা প্রত্যাখ্যান না করে মনে মনে গ্রহণ বা অনুমোদন করেন, তাকে ‘সাদিযেয্য’ (অনুমোদন করা) বলা হয়। কিন্তু যদি মনে মনে অনুমোদন করে (অর্থাৎ গ্রহণ করতে চায়), কিন্তু কায় বা বাক্যের দ্বারা “এটি অকল্পনীয় (অগ্রহণযোগ্য)” বলে প্রত্যাখ্যান করে; অথবা কায় ও বাক্যের দ্বারা প্রত্যাখ্যান না করলেও বিশুদ্ধ চিত্ত হয়ে “এটি আমাদের জন্য অকল্পনীয়” বলে মনে মনে অনুমোদন না করে, তবে তা দোষাবহ নয় (অনুমোদিত)। ‘নিসগ্গিযং’ বলতে গ্রহণ করা ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটি কাজ করলে, অখণ্ড বা পৃথক পৃথক বস্তুর ক্ষেত্রে বস্তু গণনানুসারে নিসর্গীয় প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। তা বর্জন করার সময়— “ভন্তে, আমি রূপা (স্বর্ণ-রৌপ্য) গ্রহণ করেছি। ভন্তে, আমার এটি নিসর্গীয় হয়েছে। আমি এটি সংঘের নিকট বর্জন করছি”— এভাবে সংঘের মধ্যস্থলেই বর্জন করতে হবে। যদি সেখানে কোনো গৃহী (উপাসক) আসেন, তবে তাকে বলতে হবে— “এটি জানুন (অর্থাৎ এর ব্যবস্থা করুন)।” যদি তিনি বলেন— “এটি দিয়ে কী আনা হবে?” তবে “অমুক জিনিস আনুন” এভাবে না বলে, “ঘৃত ইত্যাদি ভিক্ষুদের জন্য কল্পনীয় (অনুমোদিত)”— এভাবে কল্পনীয় বস্তুর কথা বলতে হবে। যদি তিনি তা নিয়ে আসেন, তবে স্বর্ণ-রৌপ্য গ্রহণকারী ভিক্ষুকে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সকল ভিক্ষু তা বণ্টন করে ভোগ করতে পারবেন। কিন্তু স্বর্ণ-রৌপ্য গ্রহণকারী ভিক্ষুর জন্য সেই স্বর্ণ-রৌপ্যের কারণে যা কিছু উৎপন্ন হয়েছে, তা অন্য কেউ লাভ করে তাকে দিলেও, এমনকি তা থেকে উৎপন্ন বৃক্ষের ছায়াও ভোগ করা কল্পনীয় নয় (অনুমোদিত নয়)। যদি সেই গৃহী কোনো কিছু নিয়ে আসতে না চান, তবে তাকে বলতে হবে— “এটি ফেলে দিন।” যদি তিনি তা যেকোনো স্থানে রেখে যান বা নিয়ে চলে যান, তবে তাকে বাধা দেওয়া যাবে না। যদি তিনি ফেলে না দেন, তবে পাঁচ গুণে গুণান্বিত একজন ভিক্ষুকে ‘রূপ্য-বর্জনকারী’ (রূপিযছট্টক) হিসেবে মনোনীত করতে হবে। তিনি কোনো চিহ্ন না রেখে বিষ্ঠার মতো তা ফেলে দেবেন। যদি তিনি কোনো চিহ্ন রাখেন, তবে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়।


Rājagahe upanandaṃ ārabbha rūpiyappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, arūpiye rūpiyasaññino vematikassa vā, saṅghacetiyādīnaṃ atthāya gaṇhantassa, muttāmaṇiādippaṭiggahaṇe ca dukkaṭaṃ. Ratanasikkhāpadanayena nikkhipantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātarūparajatabhāvo, attuddesikatā, gahaṇādīsu aññatarabhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīsu siyā kiriyaṃ gahaṇena āpajjanato, siyā akiriyaṃ paṭikkhepassa akaraṇato, sesaṃ sañcaritte vuttanayamevāti.

রাজগৃহে উপানন্দ স্থবিরকে কেন্দ্র করে স্বর্ণ-রৌপ্য গ্রহণের বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি (উভয় সংঘের জন্য সাধারণ নিয়ম), আজ্ঞপ্তিযুক্ত (আদেশ প্রদানের মাধ্যমে সংঘটিত হয়) এবং তিক-প্রাচিত্তিয়। স্বর্ণ-রৌপ্য নয় এমন বস্তুতে স্বর্ণ-রৌপ্য মনে করে অথবা সন্দেহযুক্ত হয়ে গ্রহণ করলে, সংঘ বা চেতিয় ইত্যাদির উদ্দেশ্যে গ্রহণ করলে এবং মুক্তা, মণি ইত্যাদি (দুক্কট বস্তু) গ্রহণ করলে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। রতন শিক্ষাপদের নিয়মানুসারে (হারানো জিনিস সংরক্ষণের জন্য) তুলে রাখলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। স্বর্ণ-রৌপ্য হওয়া, নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া এবং গ্রহণ করা ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটি হওয়া— এই তিনটি হলো এখানকার অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদির মধ্যে— গ্রহণের মাধ্যমে আপত্তিগ্রস্ত হওয়ার কারণে কখনো ক্রিয়া (সক্রিয় অপরাধ) হয়, আবার প্রত্যাখ্যান না করার কারণে কখনো অক্রিয়া (নিষ্ক্রিয় অপরাধ) হয়। অবশিষ্ট অংশ সঞ্চরিত্ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Jātarūpasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

জাতরূপ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā

৯. রূপ্যসংব্যবহার শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Navame nānappakārakanti katādivasena anekavidhaṃ. Rūpiyasaṃvohāranti jātarūparajataparivattanaṃ. Purimasikkhāpadena hi nissaggiyavatthudukkaṭavatthūnaṃ paṭiggahaṇaṃ vāritaṃ, iminā parivattanaṃ. Tasmā dukkaṭavatthunā dukkaṭavatthukappiyavatthūni, kappiyavatthunā ca dukkaṭavatthuṃ parivattentassa dukkaṭaṃ. Nissaggiyavatthunā pana nissaggiyavatthuṃ vā dukkaṭavatthuṃ vā kappiyavatthuṃ vā, dukkaṭavatthukappiyavatthūhi ca nissaggiyavatthuṃ parivattentassa nissaggiyaṃ hoti, taṃ purimanayānusāreneva saṅghamajjhe nissajjitabbaṃ, nissaṭṭhavatthusmiñca tattha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ.

নবম শিক্ষাপদে— ‘নানಪ್ಪকারকং’ বলতে অলঙ্কারাদি ভেদে অনেক প্রকার স্বর্ণ-রৌপ্য ইত্যাদিকে বোঝায়। ‘রূপিযসংবহারং’ বলতে স্বর্ণ-রৌপ্য বিনিময় বা লেনদেন করাকে বোঝায়। পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের দ্বারা নিসর্গীয় বস্তু ও দুষ্কৃত বস্তুর গ্রহণ নিষিদ্ধ করা হয়েছে, আর এই শিক্ষাপদের দ্বারা বিনিময় করা নিষিদ্ধ করা হয়েছে। অতএব, দুষ্কৃত বস্তু (যেমন মুক্তা ইত্যাদি) দিয়ে অন্য কোনো দুষ্কৃত বস্তু বা কল্পনীয় (অনুমোদিত) বস্তু বিনিময় করলে, অথবা কল্পনীয় বস্তু দিয়ে দুষ্কৃত বস্তু বিনিময় করলে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। কিন্তু নিসর্গীয় বস্তু (স্বর্ণ-রৌপ্য) দিয়ে অন্য কোনো নিসর্গীয় বস্তু, দুষ্কৃত বস্তু বা কল্পনীয় বস্তু বিনিময় করলে, অথবা দুষ্কৃত ও কল্পনীয় বস্তু দিয়ে নিসর্গীয় বস্তু বিনিময় করলে নিসর্গীয় প্রাচিত্তিয় আপত্তি হয়। তা পূর্ববর্তী নিয়মানুসারে সংঘের মধ্যস্থলেই বর্জন করতে হবে এবং বর্জিত বস্তুর ক্ষেত্রে সেখানে বর্ণিত নিয়মানুসারেই আচরণ করতে হবে।


Sāvatthiyaṃ [Pg.177] chabbaggiye ārabbha rūpiyasaṃvohāravatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ attano dhanena parivatteti, tassa vā dhanassa vā rūpiyabhāvo ceva, parivattanañcāti imānettha dve aṅgāni. Kiriyaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে স্বর্ণ-রৌপ্য বিনিময়ের বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তিহীন (অনাকর্তৃক) এবং ক্রিয়া। নিজের ধন দিয়ে যা বিনিময় করা হয়, সেই বিনিময়কৃত বস্তু বা ধনের স্বর্ণ-রৌপ্য হওয়া এবং বিনিময় করা— এই দুটি হলো এখানকার অঙ্গ। অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Rūpiyasaṃvohārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রূপ্যসংব্যবহার শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā

১০. ক্রয়-বিক্রয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dasame nānappakārakanti cīvarādīnaṃ kappiyabhaṇḍānaṃ vasena anekavidhaṃ. Kayavikkayanti kayañceva vikkayañca. ‘‘Iminā imaṃ dehi, imaṃ āhara, parivattehi, cetāpehī’’ti iminā hi nayena parassa kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhanto kayaṃ samāpajjati, attano kappiyabhaṇḍaṃ dento vikkayaṃ samāpajjati. Tasmā ṭhapetvā pañca sahadhammike yaṃ evaṃ attano kappiyabhaṇḍaṃ datvā mātu santakampi kappiyabhaṇḍaṃ gaṇhāti, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Vuttalakkhaṇavasena saṅghagaṇapuggalesu yassa kassaci nissajjitabbaṃ, ‘‘imaṃ bhuñjitvā vā gahetvā vā idaṃ nāma āhara vā karohi vā’’ti rajanādiṃ āharāpetvā vā dhamakaraṇādiparikkhāraṃ bhūmisodhanādiñca navakammaṃ kāretvā vā santaṃ vatthu nissajjitabbaṃ, asante pācittiyaṃ desetabbameva.

দশম শিক্ষাপদে— ‘নানಪ್ಪকারকং’ বলতে চীবর ইত্যাদি কল্পনীয় (অনুমোদিত) দ্রব্যের ভেদে অনেক প্রকার বস্তুকে বোঝায়। ‘কযবিক্কযং’ বলতে ক্রয় ও বিক্রয় করাকে বোঝায়। “এটি দিয়ে এটি দিন, এটি নিয়ে আসুন, বিনিময় করুন, ক্রয় করুন”— এই নিয়মে অন্যের কল্পনীয় দ্রব্য গ্রহণ করলে ‘ক্রয়’ করা হয় এবং নিজের কল্পনীয় দ্রব্য দিলে ‘বিক্রয়’ করা হয়। অতএব, can-be-excluded (বাদ দিয়ে) পাঁচ প্রকার সহধর্মী (সহধর্মিক)-কে বাদ দিয়ে, এভাবে নিজের কল্পনীয় দ্রব্য দিয়ে যদি নিজের মাতার মালিকানাধীন কল্পনীয় দ্রব্যও গ্রহণ করা হয়, তবে তা নিসর্গীয় হয়। বর্ণিত লক্ষণানুসারে সংঘ, গণ বা পুদ্গলের (ব্যক্তি) মধ্যে যেকোনো একজনের নিকট তা বর্জন করতে হবে। “এটি ভোগ করে বা গ্রহণ করে অমুক জিনিস নিয়ে আসুন অথবা অমুক কাজ করুন”— এভাবে বলে রঞ্জক দ্রব্য (রং) ইত্যাদি আনানো হলে, অথবা জলছাঁকনি (ধম্মকরণ) ইত্যাদি পরিষ্করণ সামগ্রী এবং ভূমি পরিষ্কার করা ইত্যাদি নবকর্ম করানো হলে, সেই বিদ্যমান বস্তু বর্জন করতে হবে। বস্তু বিদ্যমান না থাকলে কেবল প্রাচিত্তিয় আপত্তি দেশনা (স্বীকার) করতে হবে।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha kayavikkayavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘idaṃ kiṃ agghatī’’ti evaṃ agghaṃ pucchantassa, yassa hatthato bhaṇḍaṃ gaṇhitukāmo hoti, taṃ ṭhapetvā aññaṃ antamaso tasseva puttabhātukampi kappiyakārakaṃ katvā ‘‘iminā idaṃ nāma gahetvā dehī’’ti ācikkhantassa, ‘‘idaṃ amhākaṃ atthi, amhākañca iminā ca iminā ca attho’’ti evaṃ vatvā attano dhanena laddhaṃ gaṇhantassa, sahadhammikehi saddhiṃ kayavikkayaṃ karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ attano dhanena parivatteti, yena ca parivatteti, tesaṃ kappiyavatthutā, asahadhammikatā, kayavikkayāpajjanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Sesaṃ rūpiyasaṃvohāre vuttanayamevāti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দ স্থবিরকে কেন্দ্র করে ক্রয়-বিক্রয়ের বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “এর মূল্য কত?”— এভাবে মূল্য জিজ্ঞাসা করলে; যার কাছ থেকে দ্রব্যটি গ্রহণ করতে ইচ্ছুক তাকে বাদ দিয়ে অন্য কাউকে, এমনকি তার পুত্র বা ভ্রাতাকেও কল্পিয়কারক (অনুমোদিত প্রতিনিধি) বানিয়ে “এটি দিয়ে অমুক জিনিসটি নিয়ে দিন”— এভাবে নির্দেশ দিলে; “আমাদের এটি আছে এবং আমাদের অমুক অমুক জিনিসের প্রয়োজন”— এভাবে বলে নিজের ধন দ্বারা প্রাপ্ত বস্তু গ্রহণ করলে; সহধর্মীদের সাথে ক্রয়-বিক্রয় করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। নিজের ধন দিয়ে যা বিনিময় করা হয় এবং যার দ্বারা বিনিময় করা হয়— সেগুলোর কল্পনীয় বস্তু হওয়া, সহধর্মী না হওয়া এবং ক্রয়-বিক্রয় করা— এই তিনটি হলো এখানকার অঙ্গ। অবশিষ্ট অংশ রূপ্যসংব্যবহার শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Kayavikkayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ক্রয়-বিক্রয় শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Eḷakalomavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় এলকলোম বর্গ সমাপ্ত।


3. Pattavaggo

৩. পত্ত বর্গ (পাত্র বর্গ)।


1. Pattasikkhāpadavaṇṇanā

১. পত্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pattavaggassa [Pg.178] paṭhame atirekapattoti anadhiṭṭhito ca avikappito ca, so ca kho ukkaṭṭhamajjhimomakānaṃ aññataro pamāṇayuttova, tassa pamāṇaṃ ‘‘aḍḍhāḷhakodanaṃ gaṇhātī’’tiādinā (pārā 602) nayena pāḷiyaṃ vuttaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – anupahatapurāṇasālitaṇḍulānaṃ sukoṭṭitaparisuddhānaṃ dve magadhanāḷiyo gahetvā tehi taṇḍulehi anuttaṇḍulamakilinnamapiṇḍikaṃ suvisadaṃ kundamakuḷarāsisadisaṃ avassāvitodanaṃ pacitvā niravasesaṃ patte pakkhipitvā tassa odanassa catutthabhāgappamāṇo nātighano nātitanuko hatthahāriyo sabbasambhārasaṅkhato muggasūpo pakkhipitabbo, tato ālopassa anurūpaṃ yāvacarimālopappahonakaṃ macchamaṃsādibyañjanaṃ pakkhipitabbaṃ, sappitelatakkarasakañjiyādīni pana gaṇanūpagāni na honti. Tāni hi odanagatikāneva, neva hāpetuṃ, na vaḍḍhetuṃ sakkonti, evametaṃ sabbampi pakkhittaṃ sace pattassa mukhavaṭṭiyā heṭṭhimarājisamaṃ tiṭṭhati, suttena vā hīrena vā chindantassa suttassa vā hīrassa vā heṭṭhimantaṃ phusati, ayaṃ ukkaṭṭho nāma patto. Sace taṃ rājiṃ atikkamma thūpīkataṃ tiṭṭhati, ayaṃ ukkaṭṭhomako nāma patto. Sace taṃ rājiṃ na sampāpuṇāti, antogadhameva hoti, ayaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭho nāma patto. Ukkaṭṭhato upaḍḍhappamāṇo majjhimo. Majjhimapattato upaḍḍhappamāṇo omako. Tesampi vuttanayeneva bhedo veditabbo. Iccetesu navasu ukkaṭṭhukkaṭṭho ca omakomako cāti dve apattā, sesā satta pattā pamāṇayuttā nāma, ayametthasaṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.598 ādayo) vutto, tasmā evaṃ pamāṇayuttaṃ samaṇasāruppena pakkaṃ ayopattaṃ vā mattikāpattaṃ vā labhitvā purāṇapattaṃ paccuddharitvā antodasāhe adhiṭṭhātabbo. Sace panassa mūlato kākaṇikamattampi dātabbaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, adhiṭṭhānupago na hoti, appaccuddharantena vikappetabbo. Tattha paccuddharaṇādhiṭṭhānalakkhaṇaṃ cīvaravagge vuttanayeneva veditabbaṃ, vikappanalakkhaṇaṃ parato vakkhāma. Sace pana koci apattako bhikkhu dasa patte labhitvā sabbe attanāva paribhuñjitukāmo hoti, ekaṃ pattaṃ adhiṭṭhāya puna divase taṃ paccuddharitvā añño adhiṭṭhātabbo, etenupāyena vassasatampi [Pg.179] pariharituṃ sakkā. Yo panassa patto mukhavaṭṭito heṭṭhā dvaṅgulamattokāsato paṭṭhāya yatthakatthaci kaṅgusitthanikkhamanamattena chiddena chiddo hoti, so adhiṭṭhānupago na hoti. Puna chidde pākatike kate adhiṭṭhātabbo, sesaṃ adhiṭṭhānavijahanaṃ ticīvare vuttanayameva.

পত্ত বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— ‘অতিরেকপত্তো’ বলতে অধিষ্ঠান না করা এবং বিকল্পনা না করা অতিরিক্ত পাত্রকে বোঝায়। সেটি অবশ্যই উৎকৃষ্ট (বৃহৎ), মধ্যম ও অবম (ক্ষুদ্র)— এই তিনটির যেকোনো একটি এবং পরিমাপযুক্ত (প্রমিত) হতে হবে। তার পরিমাপ পালিতে “অর্ধ-আঢ়ক অন্ন ধারণ করে” ইত্যাদি নিয়মে বলা হয়েছে। সেখানে সিদ্ধান্ত এই— সুচূর্ণিত ও সুপরিশোধিত আস্ত পুরাতন শালিতণ্ডুলের (শালিশালি চাল) দুই মগধ-নালি পরিমাণ চাল নিয়ে, তা দিয়ে শক্তও নয়, নরমও নয়, আঠালোও নয়, অত্যন্ত পরিষ্কার, কুন্দফুলের কুঁড়ির স্তূপের মতো এবং মাড় না ফেলা (ঝরঝরে) ভাত রান্না করে সম্পূর্ণ অংশ পাত্রে রাখতে হবে। তারপর সেই অন্নের চার ভাগের এক ভাগ পরিমাণ ঘনও নয়, পাতলাও নয়, হাত দিয়ে নেওয়া যায় এমন এবং সমস্ত মসলাাদি সহযোগে প্রস্তুত মুগ ডালের স্যুপ (মুগ্গসূপো) দিতে হবে। এরপর প্রতি লোকমার উপযোগী করে শেষ লোকমা পর্যন্ত পর্যাপ্ত মাছ, মাংস ইত্যাদি ব্যঞ্জন দিতে হবে। কিন্তু ঘৃত, তেল, তক্র (ঘোল), কাঞ্জি ইত্যাদি পরিমাপের অন্তর্ভুক্ত হবে না। কারণ সেগুলো অন্নের সাথেই মিশে যায়, তা পাত্রের পরিমাপ কমাতে বা বাড়াতে পারে না। এভাবে সমস্ত কিছু পাত্রে রাখার পর যদি তা পাত্রের মুখের কিনারের নিচের রেখার (হেট্ঠিমরাজি) সমান স্তরে থাকে, অর্থাৎ সুতা বা আঁশ দিয়ে কেটে দেখলে যদি সুতা বা আঁশের নিচের প্রান্ত স্পর্শ করে, তবে তাকে ‘উৎকৃষ্ট পাত্র’ (উক্কট্ঠো পত্তো) বলা হয়। যদি তা সেই রেখা অতিক্রম করে স্তূপের মতো উঁচু হয়ে থাকে, তবে তাকে ‘উৎকৃষ্ট-অবম পাত্র’ (উক্কট্ঠোমকো পত্তো) বলা হয়। যদি তা সেই রেখা পর্যন্ত না পৌঁছায়, ভেতরেই থেকে যায়, তবে তাকে ‘উৎকৃষ্ট-উৎকৃষ্ট পাত্র’ (উক্কট্ঠুক্কট্ঠো পত্তো) বলা হয়। উৎকৃষ্ট পাত্রের অর্ধেক পরিমাপের পাত্রকে ‘মধ্যম পাত্র’ (মজ্ঝিমো) বলা হয়। মধ্যম পাত্রের অর্ধেক পরিমাপের পাত্রকে ‘অবম পাত্র’ (ওমকো) বলা হয়। এদেরও পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই প্রকারভেদ জানতে হবে। এই নয় প্রকার পাত্রের মধ্যে উৎকৃষ্ট-উৎকৃষ্ট এবং অবম-অবম— এই দুটি পাত্রের পরিমাপের বাইরে (অ-পাত্র), অবশিষ্ট সাতটি পাত্র পরিমাপযুক্ত (প্রমিত পাত্র) নামে অভিহিত। এটি এখানকার সংক্ষেপ; বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে। অতএব, ভিক্ষুদের উপযোগী করে পোড়ানো এমন পরিমাপযুক্ত লৌহপাত্র বা মৃৎপাত্র লাভ করে, পুরাতন পাত্রের অধিষ্ঠান ত্যাগ (পচ্চুদ্ধার) করে দশ দিনের মধ্যে তা অধিষ্ঠান করতে হবে। যদি তার মূল্যের এক কাকণিক (কাকণিকা) পরিমাণও পরিশোধ করা বাকি থাকে, তবে তা অধিষ্ঠানের যোগ্য হয় না। যিনি পুরাতন পাত্রের অধিষ্ঠান ত্যাগ করতে চান না, তাকে নতুন পাত্রটি বিকল্পনা করতে হবে। সেখানে অধিষ্ঠান ত্যাগ ও অধিষ্ঠান করার লক্ষণ চীবর বর্গে বর্ণিত নিয়মের মতোই জানতে হবে। বিকল্পনার লক্ষণ পরবর্তীতে বর্ণনা করব। যদি কোনো পাত্রহীন ভিক্ষু দশটি পাত্র লাভ করেন এবং সবগুলোই নিজে ব্যবহার করতে চান, তবে একটি পাত্র অধিষ্ঠান করে পরদিন তা অধিষ্ঠান ত্যাগ করে অন্যটি অধিষ্ঠান করতে হবে। এই উপায়ে শত বছর পর্যন্তও তা ব্যবহার করা সম্ভব। যে ভিক্ষুর পাত্রের মুখের কিনার থেকে নিচে দুই আঙুল পরিমিত স্থানের পর যেকোনো স্থানে কাউন চালের ভাত গলে বের হয়ে যাওয়ার মতো ছিদ্র থাকে, তা অধিষ্ঠানের যোগ্য হয় না। পুনরায় ছিদ্রটি মেরামত করার পর তা অধিষ্ঠান করতে হবে। অবশিষ্ট অধিষ্ঠান ত্যাগের নিয়ম ত্রিচীবরে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekapattadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sesavaṇṇanākkamo cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে অতিরিক্ত পাত্র ধারণের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি একটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি (অসাধারণ নিয়ম)। অবশিষ্ট ব্যাখ্যার ক্রম চীবর-বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জ্ঞাতব্য।


Pattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাত্র-শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


2. Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā

২. ঊনপঞ্চবন্ধন শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা


Dutiye ūnāni pañca bandhanāni assāti ūnapañcabandhano, nāssa pañca bandhanāni pūrentīti attho, tena ūnapañcabandhanena, itthambhūtassa lakkhaṇe karaṇavacanaṃ. Tattha yasmā abandhanassāpi pañca bandhanāni na pūrenti sabbaso natthitāya, tenassa padabhājane ‘‘ūnapañcabandhano nāma patto abandhano vā ekabandhano vā’’tiādi (pārā. 613) vuttaṃ. ‘‘Ūnapañcabandhanenā’’ti ca vuttattā yassa pañcabandhano patto hoti pañcabandhanokāso vā, tassa so apatto, tasmā aññaṃ viññāpetuṃ vaṭṭati. Yasmiṃ pana patte mukhavaṭṭito heṭṭhā bhaṭṭhā dvaṅgulappamāṇā ekāpi rāji hoti, taṃ tassā rājiyā heṭṭhimapariyante pattavedhakena vijjhitvā pacitvā suttarajjukamakacirajjukādīhi vā tipusuttakena vā bandhitvā taṃ bandhanaṃ āmisassa alagganatthaṃ tipupaṭṭakena vā kenaci baddhasilesādinā vā paṭicchādetabbaṃ, so ca patto adhiṭṭhahitvā paribhuñjitabbo, sukhumaṃ vā chiddaṃ katvā bandhitabbo, phāṇitaṃ jhāpetvā pāsāṇacuṇṇena bandhitumpi vaṭṭati. Yassa pana dve rājiyo vā ekāyeva vā caturaṅgulā, tassa dve bandhanāni dātabbāni. Yassa tisso vā ekāyeva vā chaḷaṅgulā, tassa tīṇi. Yassa catasso vā ekāyeva vā aṭṭhaṅgulā, tassa cattāri. Yassa pañca vā ekāyeva vā dasaṅgulā, so baddhopi abaddhopi apattoyeva, añño viññāpetabbo, esa tāva mattikāpatte vinicchayo.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে, যার পাঁচটি বন্ধন (জোড়াতালি বা বাঁধন) কম আছে, তা হলো 'ঊনপঞ্চবন্ধন' (পাঁচটির কম বন্ধনযুক্ত)। এর অর্থ হলো, তার পাঁচটি বন্ধন পূর্ণ হয় না। 'তেন ঊনপঞ্চবন্ধনেণ' (সেই পাঁচটির কম বন্ধনযুক্ত পাত্রের দ্বারা) — এটি 'ইত্থম্ভূত লক্ষণ'-এ করণ কারক (তৃতীয়া বিভক্তি)। সেখানে যেহেতু বন্ধনহীন পাত্রেরও পাঁচটি বন্ধন পূর্ণ হয় না (কারণ একেবারেই কোনো বন্ধন নেই), তাই পদভাজনীতে বলা হয়েছে: "ঊনপঞ্চবন্ধন পাত্র বলতে বন্ধনহীন পাত্র অথবা এক-বন্ধনযুক্ত পাত্র ইত্যাদি বোঝায়।" এবং "ঊনপঞ্চবন্ধনেণ" বলা হওয়ার কারণে, যার পাত্রে পাঁচটি বন্ধন আছে অথবা পাঁচটি বন্ধন দেওয়ার মতো স্থান আছে, তার জন্য সেই পাত্রটি আর 'পাত্র' (ব্যবহারযোগ্য পাত্র) নয়; তাই তার জন্য অন্য পাত্র যাচ্ঞা করা অনুমোদিত। কিন্তু যে পাত্রের মুখের কিনারা থেকে নিচে দুই আঙুল পরিমাণ একটি ফাটল থাকে, সেই ফাটলের নিচের প্রান্তে পাত্র-ছিদ্রকারী যন্ত্র দিয়ে ছিদ্র করে, তা আগুনে পুড়িয়ে, সুতোর দড়ি বা গাছের ছালের দড়ি ইত্যাদি দিয়ে অথবা সীসার সুতো দিয়ে বেঁধে, সেই বন্ধনটি যাতে খাদ্যদ্রব্য আটকে না যায় সেজন্য সীসার পাত দিয়ে অথবা কোনো আঠা বা জোড়াতালির প্রলেপ দিয়ে ঢেকে দিতে হবে। এবং সেই পাত্রটি অধিষ্ঠান করে ব্যবহার করতে হবে। অথবা সূক্ষ্ম ছিদ্র করে তা বাঁধতে হবে। গুড় গলিয়ে পাথরের গুঁড়ো দিয়ে জোড়া দেওয়াও অনুমোদিত। কিন্তু যার দুটি ফাটল অথবা চার আঙুল দীর্ঘ একটি ফাটল থাকে, তাকে দুটি বন্ধন দিতে হবে। যার তিনটি ফাটল অথবা ছয় আঙুল দীর্ঘ একটি ফাটল থাকে, তাকে তিনটি বন্ধন দিতে হবে। যার চারটি ফাটল অথবা আট আঙুল দীর্ঘ একটি ফাটল থাকে, তাকে চারটি বন্ধন দিতে হবে। যার পাঁচটি ফাটল অথবা দশ আঙুল দীর্ঘ একটি ফাটল থাকে, সেই পাত্রটি বাঁধা হোক বা না হোক, তা 'অপাত্র' (ব্যবহারের অযোগ্য) হিসেবেই গণ্য হবে; তার জন্য অন্য পাত্র যাচ্ঞা করা যাবে। মৃন্ময় পাত্রের (মাটির পাত্রের) ক্ষেত্রে এই হলো সিদ্ধান্ত।


Ayopatte [Pg.180] pana sacepi pañca vā atirekāni vā chiddāni honti, tāni ce ayacuṇṇena vā āṇiyā vā lohamaṇḍalena vā baddhāni maṭṭhāni honti, sveva paribhuñjitabbo, añño na viññāpetabbo. Atha pana ekampi chiddaṃ mahantaṃ hoti, lohamaṇḍalena baddhampi maṭṭhaṃ na hoti, patte āmisaṃ laggati, akappiyo hoti ayaṃ patto, añño viññāpetabbo. Yo pana evaṃ pattasaṅkhepagate vā ayopatte, ūnapañcabandhane vā mattikāpatte sati aññaṃ viññāpeti, payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyo hoti, nissajjitabbo. Nissajjantena saṅghamajjhe eva nissajjitabbo, tena vuttaṃ ‘‘bhikkhuparisāya nissajjitabbo’’ti. Yo ca tassā bhikkhuparisāyātiettha tehi bhikkhūhi pakatiyā eva attano attano adhiṭṭhitaṃ pattaṃ gahetvā sannipatitabbaṃ, tato sammatena pattaggāhāpakena pattassa vijjamānaguṇaṃ vatvā ‘‘bhante, imaṃ gaṇhathā’’ti thero vattabbo. Sace therassa so patto na ruccati, appicchatāya vā na gaṇhāti, vaṭṭati. Tasmiṃ pana anukampāya agaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana gaṇhāti, therassa pattaṃ dutiyattheraṃ gāhāpetvā eteneva upāyena yāva saṅghanavakā gāhāpetabbo, tena pariccattapatto pana pattapariyanto nāma, so tassa bhikkhuno padātabbo. Tenāpi so yathā viññāpetvā gahitapatto, evameva sakkaccaṃ paribhuñjitabbo. Sace pana taṃ jigucchanto adese vā nikkhipati, aparibhogena vā paribhuñjati, vissajjeti vā, dukkaṭaṃ āpajjati.

কিন্তু লৌহপাত্রের ক্ষেত্রে যদি পাঁচটি বা তার বেশি ছিদ্রও থাকে, এবং সেগুলো যদি লোহার গুঁড়ো, পেরেক বা লোহার পাত দিয়ে এমনভাবে বন্ধ করা হয় যাতে তা মসৃণ হয়, তবে সেই পাত্রটিই ব্যবহার করতে হবে, অন্য পাত্র যাচ্ঞা করা যাবে না। কিন্তু যদি একটি ছিদ্রও বড় হয় এবং লোহার পাত দিয়ে বাঁধার পরও মসৃণ না হয়, যার ফলে পাত্রে খাদ্যদ্রব্য আটকে যায়, তবে সেই পাত্রটি অকল্পনীয় (ব্যবহারের অযোগ্য) হয়; তখন অন্য পাত্র যাচ্ঞা করা যাবে। কিন্তু যে ভিক্ষু এই প্রকার পাত্রের শ্রেণীতে অন্তর্ভুক্ত লৌহপাত্র অথবা পাঁচটির কম বন্ধনযুক্ত মৃন্ময় পাত্র থাকা সত্ত্বেও অন্য পাত্র যাচ্ঞা করে, তার প্রচেষ্টায় দুষ্কৃত অপরাধ হয় এবং পাত্রটি লাভ করলে তা নৈসর্গিক (নিসর্গিয়) হয়, যা বর্জন করতে হবে। বর্জনকারী ভিক্ষুকে সংঘের মাঝেই তা বর্জন করতে হবে, তাই বলা হয়েছে: "ভিক্ষু-পরিষদের মাঝে বর্জন করতে হবে।" "যে ভিক্ষু সেই ভিক্ষু-পরিষদের..." — এখানে সেই ভিক্ষুদের স্বাভাবিকভাবেই নিজ নিজ অধিষ্ঠিত পাত্র নিয়ে সমবেত হতে হবে। তারপর মনোনীত পাত্র-গ্রাহক ভিক্ষু পাত্রের বিদ্যমান গুণের কথা উল্লেখ করে স্থবিরকে বলবেন, "ভন্তে, এটি গ্রহণ করুন।" যদি স্থবিরের সেই পাত্রটি পছন্দ না হয় অথবা অল্পেচ্ছতার কারণে তিনি তা গ্রহণ না করেন, তবে তা অনুমোদিত। কিন্তু সেই ভিক্ষুর প্রতি অনুকম্পাবশত তা গ্রহণ না করলে স্থবিরের দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু যদি তিনি গ্রহণ করেন, তবে স্থবিরের পাত্রটি দ্বিতীয় স্থবিরকে গ্রহণ করাতে হবে এবং এই উপায়ে সংঘের নবীনতম ভিক্ষু পর্যন্ত গ্রহণ করাতে হবে। তার দ্বারা পরিত্যক্ত পাত্রটিই 'পাত্র-পর্যন্ত' (পত্তপরিযন্ত) নামে অভিহিত হয়; সেই পাত্রটি সেই যাচ্ঞাকারী ভিক্ষুকে দিতে হবে। সেই ভিক্ষুকেও সেই পাত্রটি যাচ্ঞা করে প্রাপ্ত পাত্রের মতোই যত্নসহকারে ব্যবহার করতে হবে। কিন্তু যদি সে তা ঘৃণা করে অনুপযুক্ত স্থানে রেখে দেয়, অথবা অযত্নে ব্যবহার করে, কিংবা ফেলে দেয়, তবে সে দুষ্কৃত অপরাধে লিপ্ত হয়।


Sakkesu chabbaggiye ārabbha bahū patte viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, abandhanena abandhanaṃ, ekabandhanaṃ, dubandhanaṃ, tibandhanaṃ, catubbandhanaṃ, abandhanokāsaṃ, ekadviticatubbandhanokāsaṃ cetāpeti, evaṃ ekekena pattena dasadhā dasavidhaṃ pattaṃ. Cetāpanavasena pana ekaṃ nissaggiyapācittiyasataṃ hoti. Naṭṭhapattassa, bhinnapattassa, attano ñātakappavārite, aññassa ca ñātakappavārite, tassevatthāya viññāpentassa, attano dhanena gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Adhiṭṭhānupagapattassa ūnapañcabandhanatā, attuddesikatā, akataviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

শাক্যদেশে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে বহু পাত্র যাচ্ঞা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। বন্ধনহীন পাত্রের দ্বারা বন্ধনহীন পাত্র, এক-বন্ধনযুক্ত পাত্র, দ্বি-বন্ধনযুক্ত পাত্র, ত্রি-বন্ধনযুক্ত পাত্র, চতুর্-বন্ধনযুক্ত পাত্র, বন্ধনহীন স্থানযুক্ত পাত্র, এক-দ্বি-ত্রি-চতুর্-বন্ধনযুক্ত স্থানবিশিষ্ট পাত্র যাচ্ঞা করে; এভাবে প্রতিটি পাত্রের ক্ষেত্রে দশ প্রকারে দশবিধ পাত্র হয়। যাচ্ঞা করার কারণে একশত নৈসর্গিক পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। যার পাত্র হারিয়ে গেছে, যার পাত্র ভেঙে গেছে, নিজের জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীর কাছে, অন্যের জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীর কাছে তার নিজের জন্য যাচ্ঞা করলে, নিজের অর্থে ক্রয় করলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে কোনো অপরাধ হয় না। অধিষ্ঠানের যোগ্য পাত্রের পাঁচটির কম বন্ধন থাকা, নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া, নিমন্ত্রণ না করা সত্ত্বেও যাচ্ঞা করা এবং তার দ্বারা পাত্র লাভ করা — এগুলো এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়গুলো ধৌতকরণ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Ūnapañcabandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ঊনপঞ্চবন্ধন শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


3. Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā

৩. ভেষজ শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা


Tatiye [Pg.181] paṭisāyanīyānīti paṭisāyitabbāni, paribhuñjitabbānīti attho. Etena sayaṃ uggahetvā nikkhittānaṃ sattāhātikkamepi anāpattiṃ dasseti, tāni hi paṭisāyituṃ na vaṭṭanti. Bhesajjānīti bhesajjakiccaṃ karontu vā, mā vā, evaṃ laddhavohārāni. Sappi nāma gavādīnaṃ sappi, yesaṃ maṃsaṃ kappati, tesaṃ sappi. Tathā navanītaṃ. Telaṃ nāma tilasāsapamadhūkaeraṇḍakavasādīhi nibbattitaṃ. Madhu nāma makkhikāmadhumeva. Phāṇitaṃ nāma ucchurasaṃ upādāya pana apakkā vā avatthukapakkā vā sabbāpi ucchuvikati ‘‘phāṇita’’nti veditabbaṃ. Tāni paṭiggahetvāti tāni bhesajjāni paṭiggahetvā, na tesaṃ vatthūni. Etena ṭhapetvā vasātelaṃ yānettha yāvakālikavatthukāni, tesaṃ vatthūni paṭiggahetvā katāni sappiādīni sattāhaṃ atikkāmayatopi anāpattiṃ dasseti. Vasātelaṃ pana kāle paṭiggahitaṃ kāle nipakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ anuññātaṃ, tasmā ṭhapetvā manussavasaṃ aññaṃ yaṃkañci vasaṃ purebhattaṃ paṭiggahetvā sāmaṃ pacitvā nibbattitatelampi sattāhaṃ nirāmisaparibhogena vaṭṭati. Anupasampannena pacitvā dinnaṃ pana tadahupurebhattaṃ sāmisampi vaṭṭati, aññesaṃ yāvakālikavatthūnaṃ vatthuṃ pacituṃ na vaṭṭatiyeva. Nibbattitasappi vā navanītaṃ vā pacituṃ vaṭṭati, taṃ pana tadahupurebhattampi sāmisaṃ paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Purebhattaṃ paṭiggahitakhīrādito anupasampannena pacitvā katasappiādīni pana tadahupurebhattaṃ sāmisānipi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya anajjhoharaṇīyāni, sattāhātikkamepi anāpatti. Sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbānīti sannidhiṃ katvā nidahitvā purebhattaṃ paṭiggahitāni tadahupurebhattaṃ sāmisaparibhogenāpi vaṭṭanti, pacchābhattato paṭṭhāya pana tāni ca, pacchābhattaṃ paṭiggahitāni ca sattāhaṃ nirāmisaparibhogena paribhuñjitabbānīti attho. ‘‘Paribhuñjitabbānī’’ti ca vacanato antosattāhe abbhañjanādīnaṃ atthāya adhiṭṭhahitvā ṭhapitesu anāpatti, yāvajīvikāni sāsapamadhūkaeraṇḍakaaṭṭhīni telakaraṇatthaṃ paṭiggahetvā tadaheva katatelaṃ sattāhakālikaṃ, dutiyadivase kataṃ chāhaṃ vaṭṭati, tatiyadivase kataṃ pañcāhaṃ, catutthapañcamachaṭṭhasattamadivase kataṃ tadaheva vaṭṭati. Sace yāva aruṇassa uggamanā [Pg.182] tiṭṭhati, nissaggiyaṃ hoti, aṭṭhamadivase kataṃ anajjhoharaṇīyaṃ, anissaggiyattā pana bāhiraparibhogena vaṭṭati. Sacepi na karoti, telatthāya paṭiggahitasāsapādīnaṃ pana pāḷiyaṃ anāgatasappiādīnañca sattāhātikkame dukkaṭaṃ āpajjati. Sītudakena katamadhūkapupphaphāṇitaṃ pana phāṇitagatikameva, ambaphāṇitādīni yāvakālikāni. Yaṃ panettha sattāhakālikaṃ, taṃ nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi aruādīni vā makkhetuṃ, ajjhoharituṃ vā na vaṭṭati. Padīpe kāḷavaṇṇe vā upanetabbaṃ, aññassa bhikkhuno kāyikaparibhogaṃ vaṭṭati. Yaṃ pana nirapekkho pariccajitvā puna labhati, taṃ ajjhoharitumpi vaṭṭati. Visuṃ ṭhapitasappiādīsu, ekabhājane vā amissitesu vatthugaṇanāya āpattiyo.

তৃতীয় শিক্ষাপদে, 'প্রতিসায়নীয়াতি' বলতে আস্বাদনযোগ্য বা উপভোগযোগ্য — এই অর্থ। এর দ্বারা নিজে গ্রহণ করে রেখে দেওয়া ঘৃত ইত্যাদির সাত দিন অতিবাহিত হলেও অনাপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে; কারণ সেগুলো আস্বাদন করা বা খাওয়া তখন আর অনুমোদিত নয়। 'ভেষজানি' বলতে ভেষজের কাজ করুক বা না করুক, এই নামে অভিহিত দ্রব্যসমূহ। 'সর্পি' (ঘৃত) বলতে গাভী ইত্যাদির ঘৃত, যাদের মাংস খাওয়া অনুমোদিত, তাদের ঘৃত। নবনীতের (মাখন) ক্ষেত্রেও একই রূপ। 'তেল' বলতে তিল, সর্ষে, মহুয়া, রেড়ী এবং চর্বি ইত্যাদি থেকে উৎপাদিত তেল। 'মধু' বলতে মৌমাছি দ্বারা প্রস্তুত মধুই। 'ফাণিত' (গুড়) বলতে আখের রস থেকে শুরু করে অপক্ব বা কোনো উপাদান ছাড়া পক্ব সমস্ত আখের বিকার বা রূপান্তরকে 'ফাণিত' বলে জানতে হবে। 'তানি পটিগ্গহেত্বা' বলতে সেই ভেষজগুলো গ্রহণ করে, তাদের মূল উপাদানগুলো নয়। এর দ্বারা চর্বির তেল বাদ দিয়ে, এখানে যে সমস্ত ভেষজ যাবকালিক মূল উপাদান থেকে তৈরি, সেই উপাদানগুলো গ্রহণ করে প্রস্তুত ঘৃত আদি সাত দিন অতিবাহিত হলেও অনাপত্তি প্রদর্শিত হয়েছে। কিন্তু চর্বির তেল যদি উপযুক্ত সময়ে (সকালে) গ্রহণ করা হয়, উপযুক্ত সময়ে রান্না করা হয় এবং উপযুক্ত সময়ে ছাঁকা হয়, তবে তা তেলের মতো ব্যবহার করার অনুমতি দেওয়া হয়েছে। তাই মানুষের চর্বি বাদ দিয়ে অন্য যেকোনো চর্বি পূর্বাহ্নে (সকালে) গ্রহণ করে নিজে রান্না করে প্রস্তুত করা তেলও সাত দিন পর্যন্ত নিরামিষ (খাদ্যদ্রব্য ছাড়া) ব্যবহারে অনুমোদিত। কিন্তু অনুপসম্পন্ন (গৃহী বা শ্রামণের) দ্বারা রান্না করে দেওয়া তেল সেই দিন পূর্বাহ্নে সামিষ (খাদ্যদ্রব্যের সাথে) ব্যবহার করাও অনুমোদিত; অন্য যাবকালিক উপাদানের মূল বস্তু নিজে রান্না করা একেবারেই অনুমোদিত নয়। উৎপাদিত ঘৃত বা নবনীত রান্না করা অনুমোদিত, কিন্তু তা সেই দিন পূর্বাহ্নেও সামিষ হিসেবে ভক্ষণ করা অনুমোদিত নয়। পূর্বাহ্নে গৃহীত দুগ্ধ আদি থেকে অনুপসম্পন্ন দ্বারা রান্না করে প্রস্তুত করা ঘৃত আদি সেই দিন পূর্বাহ্নে সামিষ হিসেবেও অনুমোদিত; অপরাহ্ন থেকে তা ভক্ষণযোগ্য নয়, তবে সাত দিন অতিবাহিত হলেও অনাপত্তি। 'সন্নিধিক কারক উপভোগ করতে হবে' বলতে সঞ্চয় করে রেখে পূর্বাহ্নে গৃহীত ভেষজসমূহ সেই দিন পূর্বাহ্নে সামিষ হিসেবেও ব্যবহার করা অনুমোদিত; কিন্তু অপরাহ্ন থেকে সেগুলো এবং অপরাহ্নে গৃহীত ভেষজসমূহ সাত দিন পর্যন্ত নিরামিষ ব্যবহারে উপভোগ করতে হবে — এই অর্থ। এবং "উপভোগ করতে হবে" এই বচনের কারণে সাত দিনের মধ্যে মালিশ আদি করার উদ্দেশ্যে অধিষ্ঠান করে রেখে দেওয়া ভেষজের ক্ষেত্রে অনাপত্তি। যাবজ্জীবিক সর্ষে, মহুয়া, রেড়ীর বীজ তেল তৈরির জন্য গ্রহণ করে সেই দিনই প্রস্তুত করা তেল সাত দিন পর্যন্ত ব্যবহারযোগ্য (সপ্তাহকালিক)। দ্বিতীয় দিনে প্রস্তুত করা তেল ছয় দিন অনুমোদিত, третий দিনে প্রস্তুত করা তেল পাঁচ দিন, চতুর্থ, পঞ্চম, ষষ্ঠ ও সপ্তম দিনে প্রস্তুত করা তেল কেবল সেই দিনই অনুমোদিত। যদি অরুণোদয় পর্যন্ত তা থেকে যায়, তবে নৈসর্গিক হয়। অষ্টম দিনে প্রস্তুত করা তেল ভক্ষণযোগ্য নয়, তবে নৈসর্গিক না হওয়ার কারণে বাহ্যিক ব্যবহারে (যেমন গায়ে মাখায়) অনুমোদিত। যদি তেল নাও তৈরি করে, তবুও তেলের উদ্দেশ্যে গৃহীত সর্ষে আদি এবং পালিতে সরাসরি উল্লেখ না থাকা ঘৃত আদির সাত দিন অতিবাহিত হলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। শীতল জল দিয়ে প্রস্তুত করা মহুয়া ফুলের গুড় কিন্তু গুড়ের মতোই গণ্য, আমসত্ত্ব আদি যাবকালিক। এখানে যা সপ্তাহকালিক, তা বর্জন করার পর পুনরায় ফিরে পেলেও ক্ষত আদিতে প্রলেপ দেওয়া বা ভক্ষণ করা অনুমোদিত নয়। তা প্রদীপে বা কালো রঙের কাজে ব্যবহার করা উচিত; অন্য ভিক্ষুর শারীরিক ব্যবহারে তা অনুমোদিত। কিন্তু যা কোনো আকাঙ্ক্ষা না রেখে বর্জন করার পর পুনরায় লাভ করা যায়, তা ভক্ষণ করাও অনুমোদিত। পৃথকভাবে রাখা ঘৃত আদির ক্ষেত্রে অথবা এক পাত্রে মিশ্রিত না করা দ্রব্যের ক্ষেত্রে বস্তুর সংখ্যা অনুযায়ী অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha sattāhaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে সাত দিন অতিবাহিত করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট বিষয় চীবর-বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভেষজ শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা সমাপ্ত।


4. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

৪. বর্ষাবাসিক চীবর শিক্ষাপদের ব্যাখ্যা


Catutthe māso seso gimhānanti catunnaṃ gimhamāsānaṃ eko pacchimamāso seso. Pariyesitabbanti gimhānaṃ pacchimamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva ‘‘kālo vassikasāṭikāyā’’tiādinā satuppādakaraṇena, saṅghassa pavāritaṭṭhānato, attano ñātakappavāritaṭṭhānato pana ‘‘detha me vassikasāṭikacīvara’’ntiādikāya viññattiyāpi pariyesitabbaṃ. Aññātakaappavāritaṭṭhāne satuppādaṃ karontassa vattabhede dukkaṭaṃ, yathā vā tathā vā ‘‘detha me’’tiādivacanena viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Katvā nivāsetabbanti gimhānaṃ pacchimaddhamāsassa paṭhamadivasato paṭṭhāya yāva kattikamāsassa pacchimadivaso, tāva sūcikammaniṭṭhānena sakimpi vaṇṇabhedamattarajanena kappabindukaraṇena ca katvā paridahitabbā. Ettāvatā gimhānaṃ pacchimo māso pariyesanakkhettaṃ[Pg.183], pacchimo addhamāso karaṇanivāsanakkhettampi, vassānassa catūsu māsesu sabbampi taṃ vaṭṭatīti ayamattho dassito hoti. Yo cāyaṃ gimhānaṃ pacchimo māso anuññāto, ettha katapariyesitampi vassikasāṭikaṃ adhiṭṭhātuṃ na vaṭṭati. Sace tasmiṃ māse atikkante vassaṃ ukkaḍḍhiyati, puna māsaparihāraṃ labhati, dhovitvā pana nikkhipitvā vassūpanāyikadivase adhiṭṭhātabbā. Sace satisammosena vā appahonakabhāvena vā akatā hoti. Te ca dve māse vassānassa catumāsanti cha māse parihāraṃ labhati. Sace pana kattikamāse kathinaṃ atthariyati, aparepi cattāro māse labhati, evaṃ dasa māsā honti. Tato parampi satiyā paccāsāya taṃ mūlacīvaraṃ katvā ṭhapentassa ekamāsanti evaṃ ekādasa māse parihāraṃ labhati, ito paraṃ ekāhampi na labhati.

চতুর্থ শিক্ষাপদে ‘মাসো সেসো গিম্হানং’ বলতে গ্রীষ্মের চার মাসের মধ্যে শেষ এক মাস অবশিষ্ট থাকাকে বোঝায়। ‘পরিয়েসিতব্বং’ (অন্বেষণ করা উচিত) বলতে গ্রীষ্মের শেষ মাসের প্রথম দিন থেকে শুরু করে কার্তিক মাসের শেষ দিন পর্যন্ত—এই সময়ের মধ্যে ‘এটি বর্ষাবাসিক বস্ত্রের (বর্ষাতি কাপড়ের) সময়’ ইত্যাদি বলে স্মৃতি জাগ্রত করার মাধ্যমে, সংঘের আমন্ত্রিত স্থান থেকে অথবা নিজের জ্ঞাতি ও আমন্ত্রিত ব্যক্তিদের নিকট থেকে ‘আমাকে বর্ষাবাসিক চীবর দিন’ ইত্যাদি বলে যাচ্ঞা করার মাধ্যমেও অন্বেষণ করা উচিত। অজ্ঞাতি ও অনামন্ত্রিত স্থানে স্মৃতি জাগ্রত করতে গেলে কর্তব্যচ্যুতির কারণে দুষ্কৃত (দুক্কট) আপত্তি হয়। আর যেকোনো উপায়ে ‘আমাকে দিন’ ইত্যাদি বাক্যে যাচ্ঞা করলে অজ্ঞাতি-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ অনুসারে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। ‘কত্বা নিভাসেতব্বং’ (তৈরি করে পরিধান করা উচিত) বলতে গ্রীষ্মের শেষ অর্ধমাসের প্রথম দিন থেকে শুরু করে কার্তিক মাসের শেষ দিন পর্যন্ত—এই সময়ের মধ্যে সূচিশিল্পের (সেলাইয়ের) কাজ সম্পন্ন করে, অন্তত একবার রঙ পরিবর্তন করার জন্য রঞ্জিত করে এবং কল্পবিন্দু প্রদান করে পরিধান করা উচিত। এর দ্বারা এটি প্রদর্শিত হয়েছে যে, গ্রীষ্মের শেষ মাসটি হলো অন্বেষণের সময় (পরিয়েসনক্ষেত্র) এবং শেষ অর্ধমাসটি হলো তৈরি ও পরিধান করার সময় (করণনিবাসনক্ষেত্র); আর বর্ষাকালের চার মাসেও এই সমস্ত কাজ করা অনুমোদিত। এই অর্থটিই এখানে প্রকাশ করা হয়েছে। গ্রীষ্মের যে শেষ মাসটি অনুমোদিত হয়েছে, সেই সময়ে অন্বেষণ ও প্রস্তুত করা হলেও বর্ষাবাসিক চীবরটি অধিষ্ঠান করা অনুচিত (বর্ষাকাল শুরু না হওয়া পর্যন্ত)। যদি সেই মাসটি অতিবাহিত হওয়ার পর বর্ষাকাল পিছিয়ে যায় (অধিকমাস বা মলমাস পড়ে), তবে পুনরায় এক মাসের অবকাশ পাওয়া যায়। কিন্তু তা ধৌত করে ও তুলে রেখে বর্ষাবাসের দিনে অধিষ্ঠান করতে হবে। যদি অসাবধানতাবশত বা কাপড়ের স্বল্পতার কারণে তা তৈরি করা না হয়ে থাকে, তবে সেই দুই মাস এবং বর্ষাকালের চার মাস—এইভাবে মোট ছয় মাস পর্যন্ত অবকাশ পাওয়া যায়। আর যদি কার্তিক মাসে কঠিন চীবর দান অনুষ্ঠিত হয়, তবে আরও চার মাস অবকাশ পাওয়া যায়; এইভাবে মোট দশ মাস হয়। এরপরও যদি চীবরের প্রত্যাশা থাকে এবং তা মূল চীবর হিসেবে রেখে দেওয়া হয়, তবে আরও এক মাস—এইভাবে মোট এগারো মাস পর্যন্ত অবকাশ পাওয়া যায়। এর পর আর একদিনও অবকাশ পাওয়া যায় না।


Orena ce māso seso gimhānanti gimhānaṃ pacchimamāsassa orimabhāge yāva hemantassa paṭhamadivaso, tāvāti attho. Pariyeseyyāti etesu sattasu piṭṭhisamayamāsesu aññātakaappavāritaṭṭhānato satuppādakaraṇena pariyesantassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, viññāpentassa aññātakaviññattisikkhāpadena nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, ñātakappavārite viññāpentassa tena sikkhāpadena anāpatti, satuppādaṃ karontassa iminā sikkhāpadena āpatti. Orenaddhamāso seso gimhānanti gimhānassa pacchimaddhamāsato orimabhāge ekasmiṃ addhamāse. Katvā nivāseyyāti etthantare dhammena uppannampi katvā nivāsentassa nissaggiyaṃ hoti.

‘ওরেণ চে মাসো সেসো গিম্হানং’ বলতে গ্রীষ্মের শেষ মাসের পূর্ববর্তী সময়ে হেমন্তের (শীতকালের) প্রথম দিন পর্যন্ত সময়কে বোঝায়। ‘পরিয়েসেয্য’ (যদি অন্বেষণ করে) বলতে এই সাতটি অসময়ের মাসে (পিট্ঠিসময়-মাসে) অজ্ঞাতি ও অনামন্ত্রিত স্থান থেকে স্মৃতি জাগ্রত করার মাধ্যমে অন্বেষণ করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তি হয়; যাচ্ঞা করলে অজ্ঞাতি-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ অনুসারে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। জ্ঞাতি ও আমন্ত্রিতদের নিকট যাচ্ঞা করলে সেই শিক্ষাপদ অনুসারে আপত্তি হয় না, কিন্তু স্মৃতি জাগ্রত করলে এই শিক্ষাপদ অনুসারে আপত্তি হয়। ‘ওরেণদ্ধমাসো সেসো গিম্হানং’ বলতে গ্রীষ্মের শেষ অর্ধমাসের পূর্ববর্তী সময়ে এক অর্ধমাসকে বোঝায়। ‘কত্বা নিভাসেয্য’ (তৈরি করে পরিধান করলে) বলতে এই অন্তর্বর্তী সময়ে ধর্মসম্মতভাবে প্রাপ্ত বস্ত্রও তৈরি করে পরিধান করলে নিসর্গীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha vassikasāṭikapariyesanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakamāsaddhamāsesu atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā satiyā vassikasāṭikāya naggassa kāyaṃ ovassāpayato. Pokkharaṇiyādīsu pana nhāyantassa vā acchinnacīvarassa vā naṭṭhacīvarassa vā ‘‘anivatthaṃ corā harantī’’ti evaṃ āpadāsu vā nivāsayato ummattakādīnañca anāpatti. Ettha ca vassikasāṭikāya attuddesikatā, asamaye pariyesanatā, tāya ca paṭilābhoti imāni tāva pariyesanāpattiyā tīṇi aṅgāni[Pg.184]. Sacīvaratā, āpadābhāvo, vassikasāṭikāya sakabhāvo, asamaye nivāsananti imāni nivāsanāpattiyā cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে বর্ষাবাসিক বস্ত্র অন্বেষণের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারন প্রজ্ঞপ্তি (কেবল ভিক্ষুদের জন্য), অনাজ্ঞপ্তিক (আজ্ঞা ছাড়া সংঘটিত) এবং তিক-পাচিত্তিয়। এক মাস বা অর্ধমাসের কম সময়ে অতিরিক্ত মনে করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। একইভাবে, বর্ষাবাসিক বস্ত্র থাকা সত্ত্বেও উলঙ্গ হয়ে বৃষ্টিতে শরীর ভেজালে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে পুষ্করিণী ইত্যাদিতে স্নান করার সময়, অথবা চীবর ছিনতাই হলে বা চীবর নষ্ট হয়ে গেলে, অথবা ‘পরিধান না করলে চোরেরা নিয়ে যাবে’—এমন বিপদের সময় পরিধান করলে এবং উন্মাদ আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে বর্ষাবাসিক বস্ত্র অন্বেষণজনিত আপত্তির তিনটি অঙ্গ রয়েছে: ১. নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া, ২. অসময়ে অন্বেষণ করা এবং ৩. তার দ্বারা তা লাভ করা। আর পরিধানজনিত আপত্তির চারটি অঙ্গ রয়েছে: ১. অন্য চীবর থাকা, ২. বিপদের অনুপস্থিতি, ৩. বর্ষাবাসিক বস্ত্রটি নিজের হওয়া এবং ৪. অসময়ে পরিধান করা। সমুত্থান আদি বিষয়গুলো ধৌতকরণ (ধোবাপন) শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বর্ষাবাসিক-শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. চীবর-আচ্ছিন্দন (চীবর কেড়ে নেওয়া) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame sāmaṃ cīvaraṃ datvāti veyyāvaccādīni paccāsisamāno sayameva datvā. Acchindeyyāti veyyāvaccādīni akarontaṃ disvā sakasaññāya acchindantassa vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpeyyātiettha pana ‘‘acchindā’’ti āṇattiyā dukkaṭaṃ, acchindesu yattakāni āṇattāni, tesaṃ gaṇanāya āpattiyo.

পঞ্চম শিক্ষাপদে ‘সামং চীবরং দত্বা’ বলতে সেবা-শুশ্রূষা (বৈয়াবৃত্য) ইত্যাদির প্রত্যাশা করে নিজেই চীবর দান করে। ‘আচ্ছিন্দেয্য’ (কেড়ে নিলে) বলতে সেই ব্যক্তিকে সেবা-শুশ্রূষা না করতে দেখে ‘এটি আমার নিজের জিনিস’ এই ধারণায় কেড়ে নিলে বস্তুর সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। ‘আচ্ছিন্দাপেয্য’ (কেড়ে নিতে বাধ্য করলে) এর ক্ষেত্রে ‘কেড়ে নাও’—এই আদেশের কারণে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং কেড়ে নেওয়ার পর যতগুলো চীবর কেড়ে নেওয়ার আদেশ দেওয়া হয়েছিল, সেই সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvaraacchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne upasampannasaññino, vematikassa, anupasampannasaññino vā, upasampannassāpi vikappanupagapacchimacīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ, anupasampannassa ca yaṃkiñci acchindato vā dukkaṭaṃ. Tena tuṭṭhena vā kupitena vā dinnaṃ pana tassa vissāsaṃ vā gaṇhantassa ummattakādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni aññatra vedanāya. Vedanā pana idha dukkhavedanāyevāti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে উপলক্ষ করে চীবর কেড়ে নেওয়ার ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সাজ্ঞপ্তিক (আজ্ঞাসহ) এবং তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের (অনুপনীত ব্যক্তির) নিকট থেকে উপসম্পন্ন (উপনীত) মনে করে, অথবা সন্দেহ রেখে, অথবা অনুপসম্পন্ন মনে করে কেড়ে নিলে; অথবা উপসম্পন্নের নিকট থেকে বিকল্পনোপগ শেষ চীবরটি (বিকল্পনাযোগ্য শেষ চীবর) ব্যতীত অন্য কোনো পরিষ্ক্ষার (পাত্র ইত্যাদি সামগ্রী) কেড়ে নিলে; এবং অনুপসম্পন্নের যেকোনো সামগ্রী কেড়ে নিলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু সেই ব্যক্তি সন্তুষ্ট বা অসন্তুষ্ট হয়ে তা ফেরত দিলে, অথবা তার প্রতি বিশ্বাসের কারণে তা গ্রহণ করলে এবং উন্মাদ আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে পাঁচটি অঙ্গ রয়েছে: ১. বিকল্পনাযোগ্য শেষ চীবর হওয়া, ২. নিজে দান করা, ৩. নিজের জিনিস বলে মনে করা, ৪. অপর ব্যক্তি উপসম্পন্ন হওয়া এবং ৫. ক্রোধবশত কেড়ে নেওয়া বা কেড়ে নিতে বাধ্য করা। সমুত্থান আদি বিষয়গুলো বেদনা ব্যতীত অদত্তাদান (চুরি) আপত্তির মতোই। তবে এখানে বেদনা বলতে কেবল দুঃখবেদনাই বোঝায়।


Cīvaraacchindanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর-আচ্ছিন্দন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

৬. সূত্র-বিজ্ঞপ্তি (সুতা যাচ্ঞা করা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe suttanti chabbidhaṃ khomasuttādiṃ vā tesaṃ anulomaṃ vā. Viññāpetvāti cīvaratthāya yācitvā. Vāyāpeyyāti ‘‘cīvaraṃ me, āvuso, vāyathā’’ti akappiyāya viññattiyā vāyāpeyya. Nissaggiyanti evaṃ [Pg.185] vāyāpentassa yo tantavāyo cīvaravāyanatthaṃ turivemasajjanādike payoge karoti, tassa sabbappayogesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে ‘সুত্তং’ (সুতা) বলতে ক্ষৌমসূত্র (তিসি বা লিনেন সুতা) আদি ছয় প্রকার সুতা বা তার অনুরূপ সুতাকে বোঝায়। ‘বিজ্ঞাপেত্বা’ বলতে চীবরের উদ্দেশ্যে যাচ্ঞা করে। ‘ভায়াপেয্য’ (বয়ন করালে) বলতে ‘হে আয়ুষ্মানগণ, আমার জন্য চীবর বুনে দিন’—এইভাবে অকল্পনীয় (অগ্রহণযোগ্য) যাচ্ঞার মাধ্যমে বয়ন করালে। ‘নিসগ্গিয়ং’ বলতে এইভাবে বয়ন করালে তাঁতি চীবর বুননের উদ্দেশ্যে মাকু ও তাঁত সাজানো ইত্যাদি যে সমস্ত প্রচেষ্টা (প্রয়োগ) করে, তার প্রতিটি প্রচেষ্টার জন্য দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং চীবরটি লাভ করার পর নিসর্গীয় আপত্তি হয়।


Rājagahe chabbaggiye bhikkhū ārabbha cīvaravāyāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, viññāpitasuttaṃ viññāpitatantavāyena vāyāpentassa dīghato vidatthimatte tiriyañca hatthamatte vīte nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Iti yāva cīvaraṃ vaḍḍhati, tāva iminā pamāṇena āpattiyo vaḍḍhanti. Teneva pana aviññattiyā laddhasuttaṃ vāyāpentassa yathā pubbe nissaggiyaṃ, evaṃ idha dukkaṭaṃ. Teneva viññattañca aviññattañca vāyāpentassa sace vuttappamāṇena kedārabaddhaṃ viya cīvaraṃ hoti, akappiyasuttamaye paricchede pācittiyaṃ, itarasmiṃ tatheva dukkaṭaṃ. Tato ce ūnatarā paricchedā, sabbaparicchedesu dukkaṭāneva. Atha ekantarikena vā suttena dīghato vā kappiyaṃ tiriyaṃ akappiyaṃ katvā vītaṃ hoti, pubbe vuttappamāṇagaṇanāya dukkaṭāni. Eteneva upāyena kappiyatantavāyena akappiyasutte, kappiyākappiyehi tantavāyehi suttepi kappiye akappiye kappiyākappiye ca āpattibhedo veditabbo. Tikapācittiyaṃ, avāyāpite vāyāpitasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Cīvarasibbanaāyogakāyabandhanaaṃsabaddhakapattatthavikaparissāvanānaṃ atthāya suttaṃ viññāpentassa, ñātakappavāritehi kappiyasuttaṃ vāyāpentassa, aññassatthāya, attano dhanena, ummattakādīnañca anāpatti, cīvaratthāya viññāpitasuttaṃ, attuddesikatā, akappiyatantavāyena akappiyaviññattiyā vāyāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

রাজগৃহে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে চীবর বয়ন করানোর ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং তিক-পাচিত্তিয়। যাচ্ঞা করা সুতা দিয়ে অকল্পনীয় তাঁতিকে দিয়ে বয়ন করালে দৈর্ঘ্যে এক বিঘত এবং প্রস্থে এক হাত বোনা সম্পন্ন হলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এইভাবে চীবরটি যত বৃদ্ধি পায়, এই পরিমাপ অনুযায়ী আপত্তির সংখ্যাও তত বৃদ্ধি পায়। কিন্তু যাচ্ঞা না করে প্রাপ্ত সুতা দিয়ে সেই তাঁতিকে দিয়েই বয়ন করালে পূর্বে যেমন নিসর্গীয় আপত্তি হতো, এখানে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। সেই তাঁতিকে দিয়েই যাচ্ঞা করা এবং যাচ্ঞা না করা উভয় প্রকার সুতা বয়ন করালে যদি চীবরটি উল্লিখিত পরিমাপ অনুযায়ী আল বাঁধা জমির মতো (কেদারাবদ্ধ) বিভক্ত হয়, তবে অকল্পনীয় সুতা দিয়ে বোনা অংশে পাচিত্তিয় আপত্তি হয় এবং অন্য অংশে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যদি সেই অংশগুলো তার চেয়েও ছোট হয়, তবে সব অংশেই কেবল দুষ্কৃত আপত্তি হয়। আর যদি এক সুতা অন্তর অন্তর অথবা দৈর্ঘ্যে কল্পনীয় এবং প্রস্থে অকল্পনীয় সুতা দিয়ে বোনা হয়, তবে পূর্বে উল্লিখিত পরিমাপের গণনা অনুযায়ী দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এই একই নিয়মে কল্পনীয় তাঁতিকে দিয়ে অকল্পনীয় সুতা বয়ন করালে, অথবা কল্পনীয় ও অকল্পনীয় তাঁতিদের দিয়ে কল্পনীয়, অকল্পনীয় এবং উভয় প্রকার সুতা বয়ন করানোর ক্ষেত্রে আপত্তির শ্রেণীবিভাগ জেনে নিতে হবে। তিক-পাচিত্তিয়: বয়ন না করানো সত্ত্বেও বয়ন করানো হয়েছে বলে মনে করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে চীবর সেলাই, আযোগপট্ট (ধ্যানপট্ট), কোমরবন্ধনী, কাঁধের ফিতা, পাত্রের থলি ও জলছাঁকনির জন্য সুতা যাচ্ঞা করলে; জ্ঞাতি ও আমন্ত্রিতদের দিয়ে কল্পনীয় সুতা বয়ন করালে; অন্যের উদ্দেশ্যে; নিজের অর্থ দ্বারা বয়ন করালে এবং উন্মাদ আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে তিনটি অঙ্গ রয়েছে: ১. চীবরের উদ্দেশ্যে যাচ্ঞা করা সুতা হওয়া, ২. নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া এবং ৩. অকল্পনীয় তাঁতিকে দিয়ে অকল্পনীয় যাচ্ঞার মাধ্যমে বয়ন করানো। সমুত্থান আদি বিষয়গুলো ধৌতকরণ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Suttaviññattisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সূত্র-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā

৭. মহাপেশকার (মহা-তন্তুবায় বা প্রধান তাঁতি) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame tatra ce so bhikkhūti yatra gāme vā nigame vā tantavāyā, tatra. Pubbe appavāritoti cīvarasāmikehi appavārito hutvā[Pg.186]. Vikappaṃ āpajjeyyāti visiṭṭhakappaṃ adhikavidhānaṃ āpajjeyya. Idāni yenākārena vikappaṃ āpanno hoti, taṃ dassetuṃ idaṃ kho, āvusotiādi vuttaṃ. Tattha āyatanti dīghaṃ. Vitthatanti puthulaṃ. Appitanti ghanaṃ. Suvītanti suṭṭhu vītaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā vītaṃ. Suppavāyitanti suṭṭhu pavāyitaṃ, sabbaṭṭhānesu samaṃ katvā tante pasāritaṃ. Suvilekhitanti lekhaniyā suṭṭhu vilekhitaṃ. Suvitacchitanti kocchena suṭṭhu vitacchitaṃ, suṭṭhu niddhotanti attho. Piṇḍapātamattampīti ettha ca na bhikkhuno piṇḍapātadānamattena taṃ nissaggiyaṃ hoti, sace pana te tassa vacanena cīvarasāmikānaṃ hatthato suttaṃ gahetvā īsakampi āyataṃ vā vitthataṃ vā appitaṃ vā karonti, atha tesaṃ payoge bhikkhuno dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

সপ্তম শিক্ষাপদে ‘তত্র চে সো ভিক্খূ’ বলতে যে গ্রাম বা নিগমে তাঁতিরা রয়েছে, সেখানে। ‘পুব্বে অপ্পবারিতো’ বলতে চীবরের মালিকদের দ্বারা পূর্বে আমন্ত্রিত না হয়ে। ‘বিকಪ್ಪং আপজ্জেয্য’ বলতে বিশেষ নির্দেশনা বা অতিরিক্ত বৈশিষ্ট্যযুক্ত করার নির্দেশ দিলে। এখন, ভিক্ষু যেভাবে চীবরের পরিবর্তন বা বিশেষ নির্দেশনা প্রদান করেন, তা প্রদর্শন করার জন্য ‘ইদং খো আবুলো’ ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে ‘আয়তং’ বলতে দীর্ঘ (লম্বা)। ‘বিত্থতং’ বলতে প্রশস্ত (চওড়া)। ‘অপ্পিতং’ বলতে ঘন বা নিরেট। ‘সুবীতং’ বলতে সুচারুভাবে বোনা, সব স্থানে সমানভাবে বোনা। ‘সুপ্পবায়িতং’ বলতে সুচারুভাবে প্রসারিত করা, তাঁতে সব স্থানে সমানভাবে ছড়ানো। ‘সুবিলেখিতং’ বলতে শলাকা বা চিরুনি দিয়ে ভালোভাবে আঁচড়ানো। ‘সুবিতচ্ছিতং’ বলতে ব্রাশ দিয়ে ভালোভাবে পরিষ্কার করা, অর্থাৎ ভালোভাবে ধৌত করা। ‘পিণ্ডপাতমত্তম্পি’ (কেবলমাত্র পিণ্ডপাত বা খাদ্য প্রদানের মাধ্যমেও) এর ক্ষেত্রে—ভিক্ষু কর্তৃক কেবল পিণ্ডপাত প্রদানের কারণে চীবরটি নিসর্গীয় হয় না; কিন্তু যদি তাঁতিরা সেই ভিক্ষুর কথায় চীবরের মালিকদের নিকট থেকে অতিরিক্ত সুতা নিয়ে চীবরটিকে সামান্যতম দীর্ঘ, প্রশস্ত বা ঘন করে তৈরি করে, তবে তাদের সেই প্রচেষ্টার কারণে ভিক্ষুর দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং চীবরটি লাভ করার পর নিসর্গীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha cīvare vikappaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātake aññātakasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ñātakappavāritānaṃ tantavāyehi, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ vāyāpetukāmaṃ appagghaṃ vāyāpentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātakaappavāritānaṃ tantavāye upasaṅkamitvā vikappamāpajjanatā, cīvarassa attuddesikatā, tassa vacanena suttavaḍḍhanaṃ, cīvarappaṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni dhovāpanasikkhāpade vuttanayānevāti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে উপলক্ষ করে চীবরের বিশেষ নির্দেশনা বা পরিবর্তন করার ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং তিক-পাচিত্তিয়। জ্ঞাতিদের ক্ষেত্রে অজ্ঞাতি মনে করলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে জ্ঞাতি ও আমন্ত্রিতদের তাঁতিদের দ্বারা বয়ন করালে; অন্যের উদ্দেশ্যে; নিজের অর্থ দ্বারা; দাতা মূল্যবান চীবর বয়ন করতে চাইলে তাকে কম মূল্যের চীবর বয়ন করালে এবং উন্মাদ আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে চারটি অঙ্গ রয়েছে: ১. অজ্ঞাতি ও অনামন্ত্রিতদের তাঁতিদের নিকট গিয়ে বিশেষ নির্দেশনা প্রদান করা, ২. চীবরটি নিজের উদ্দেশ্যে হওয়া, ৩. ভিক্ষুর কথায় সুতার পরিমাণ বৃদ্ধি পাওয়া এবং ৪. চীবরটি লাভ করা। সমুত্থান আদি বিষয়গুলো ধৌতকরণ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Mahāpesakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহাপেশকার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অচ্চেক চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame dasāhānāgatanti dasa ahāni dasāhaṃ, tena dasāhena anāgatā dasāhānāgatā, dasāhena asampattāti attho, taṃ dasāhānāgataṃ, accantasaṃyogavasena bhummatthe upayogavacanaṃ. Kattikatemāsikapuṇṇamanti paṭhamakattikapuṇṇamaṃ, idhāpi paṭhamapadassa anupayogatā purimanayeneva bhummatthe upayogavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yato paṭṭhāya paṭhamappavāraṇā ‘‘dasāhānāgatā’’ti vuccati, sacepi tāni divasāni accantameva bhikkhuno accekacīvaraṃ uppajjeyya, ‘‘accekaṃ ida’’nti jānamānena bhikkhunā [Pg.187] sabbampi paṭiggahetabbanti. Tena pavāraṇāmāsassa juṇhapakkhapañcamito paṭṭhāya uppannassa cīvarassa nidhānakālo dassito hoti. Kāmañcesa ‘‘dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabba’’ntiimināva siddho, aṭṭhuppattivasena pana apubbaṃ viya atthaṃ dassetvā sikkhāpadaṃ ṭhapitaṃ. Accekacīvaranti gamikagilānagabbhiniabhinavuppannasaddhānaṃ puggalānaṃ aññatarena ‘‘vassāvāsikaṃ dassāmī’’ti evaṃ ārocetvā dinnaṃ. Sace taṃ pure pavāraṇāya vibhajitaṃ, yena gahitaṃ, tena vassacchedo na kātabbo, karoti ce, taṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ hoti. Yāva cīvarakālasamayanti anatthate kathine yāva vassānassa pacchimo māso, atthate kathine yāva pañca māsā, tāva nikkhipitabbaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে— 'দসাহানাগতং' বলতে দশ দিনকে 'দসাহ' বলা হয়। সেই দশ দিন দ্বারা যা এখনও আসেনি বা পৌঁছায়নি, তা হলো 'দসাহানাগত'। অর্থাৎ দশ দিন বাকি থাকতে। সেই 'দসাহানাগত' শব্দটি অত্যন্ত সংযোগ অর্থে সপ্তমীর স্থানে দ্বিতীয় বিভক্তি (উপযোগবচন) হয়েছে। 'কত্তিকতেমাসিকপুণ্ণমং' বলতে প্রথম কার্তিকী পূর্ণিমা। এখানেও প্রথম পদের (দসাহানাগতং) অনুবৃত্তি হওয়ায় পূর্বের নিয়মেই সপ্তমীর অর্থে দ্বিতীয় বিভক্তি হয়েছে। এর অর্থ এই যে— যে দিন থেকে শুরু করে প্রথম প্রবারণাকে 'দশ দিন বাকি আছে' বলা হয়, সেই দিনগুলোর মধ্যে যদি ভিক্ষুর অত্যন্ত জরুরি চীবর (অচ্চেক চীবর) উৎপন্ন হয়, তবে 'এটি অত্যন্ত জরুরি চীবর' জেনে ভিক্ষু তা সবই গ্রহণ করতে পারেন। এর দ্বারা প্রবারণা মাসের শুক্লপক্ষের পঞ্চমী তিথি থেকে শুরু করে উৎপন্ন চীবর জমা রাখার সময়কাল নির্দেশ করা হয়েছে। যদিও এটি 'সর্বোচ্চ দশ দিন অতিরিক্ত চীবর ধারণ করা যাবে' এই নিয়ম দ্বারাই সিদ্ধ হয়, তবুও ঘটনার উৎপত্তি অনুসারে নতুন বিষয়ের মতো অর্থ প্রদর্শন করে এই শিক্ষাপদটি স্থাপন করা হয়েছে। 'অচ্চেক চীবর' বলতে ভ্রমণকারী, অসুস্থ ব্যক্তি, গর্ভবতী নারী অথবা নতুন উৎপন্ন শ্রদ্ধাশীল ব্যক্তিদের মধ্যে কোনো একজনের দ্বারা 'বর্ষাবাসিক চীবর দান করব' এভাবে জানিয়ে দান করা চীবর। যদি তা প্রবারণার পূর্বে বণ্টন করা হয়, তবে যে ভিক্ষু তা গ্রহণ করেছেন, তার বর্ষাবাস ভঙ্গ করা উচিত নয়। যদি তিনি বর্ষাবাস ভঙ্গ করেন, তবে সেই চীবর সংঘের সম্পত্তি (সাংঘিক) হবে। 'চীবরকাল সময় পর্যন্ত' বলতে— কঠিন চীবর আস্তরণ না করা হলে বর্ষাকালের শেষ মাস (কার্তিক মাস) পর্যন্ত, আর কঠিন চীবর আস্তরণ করা হলে পাঁচ মাস পর্যন্ত তা জমা রাখা যাবে।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha accekacīvarassa cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে অত্যন্ত জরুরি চীবরের চীবরকাল অতিক্রম করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ চীবর বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Accekacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অচ্চেক চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā

৯. সাশঙ্ক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame upavassaṃ kho panāti ettha upavassanti upavassa, upavasitvāti vuttaṃ hoti, upasampajjantiādīsu (vibha. 570) viya hettha anunāsiko daṭṭhabbo, vassaṃ upagantvā vasitvā cāti attho. Imassa ca padassa ‘‘tathārūpesu bhikkhu senāsanesu viharanto’’tiiminā sambandho, idaṃ vuttaṃ hoti – vassaṃ upagantvā vasitvā ca tato paraṃ pacchimakattikapuṇṇamapariyosānakālaṃ yāni kho pana tāni āraññakāni…pe… antaraghare nikkhipeyyāti. Tattha āraññakānīti sabbapacchimāni āropitena ācariyadhanunā gāmassa indakhīlato paṭṭhāya pañcadhanusatappamāṇe padese katasenāsanāni. Sace pana aparikkhitto gāmo hoti, parikkhepārahaṭṭhānato paṭṭhāya minetabbaṃ. Sace vihārassa parikkhepo vā aparikkhittassa yaṃ gāmato sabbapaṭhamaṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā bodhi vā dhuvasannipātaṭṭhānaṃ vā yāva[Pg.188], taṃ tāva pakatimaggena minetabbaṃ, aññaṃ maggaṃ kātuṃ, amaggena vā minetuṃ na vaṭṭati. Sāsaṅkasammatānīti corādīnaṃ niviṭṭhokāsādidassanena ‘‘sāsaṅkānī’’ti sammatāni, evaṃ saññātānīti attho. Saha paṭibhayena sappaṭibhayāni, corehi manussānaṃ hataviluttākoṭitabhāvadassanato sannihitabalavabhayānīti attho.

নবম শিক্ষাপদে— 'উপবসং খো পন' এখানে 'উপবসং' বলতে উপবাস করে বা বর্ষাবাস যাপন করে— এই অর্থ বুঝতে হবে। 'উপসম্পজ্জন্তি' ইত্যাদির মতো এখানেও অনুস্বার (নিগ্গহীত) যুক্ত হয়েছে বলে দেখতে হবে। অর্থাৎ বর্ষাবাস গ্রহণ করে এবং সেখানে বাস করে। এই পদের সাথে 'তথারূপেসু ভিক্খু সেনাসনেসু বিহরন্তো' (সেইরূপ সেনাসনে ভিক্ষু বিহার করার সময়) পদের সম্বন্ধ রয়েছে। এর অর্থ এই যে— বর্ষাবাস গ্রহণ ও যাপন করার পর, কার্তিকী পূর্ণিমার শেষ সময় পর্যন্ত যে সমস্ত আরণ্যক (বন্য) সেনাসন...পে... অন্তর্গৃহে (গ্রামের ভেতরে) চীবর জমা রাখতে পারেন। সেখানে 'আরণ্যকানি' বলতে সবচেয়ে দূরবর্তী, আচার্য ধনু দ্বারা পরিমাপকৃত গ্রামের ইন্দ্রখীল (সীমানা স্তম্ভ) থেকে পাঁচশত ধনু পরিমিত স্থানে নির্মিত সেনাসনসমূহ। যদি গ্রামটি প্রাচীরবেষ্টিত না হয়, তবে প্রাচীর দেওয়ার যোগ্য স্থান থেকে পরিমাপ করতে হবে। যদি বিহারের প্রাচীর থাকে, তবে সেই প্রাচীর পর্যন্ত; আর যদি প্রাচীর না থাকে, তবে গ্রাম থেকে বিহারের দিকে সবার প্রথম যে সেনাসন, চৈত্য, বোধিবৃক্ষ বা নিয়মিত সভার স্থান রয়েছে, সেই পর্যন্ত স্বাভাবিক পথ দিয়ে পরিমাপ করতে হবে। অন্য কোনো নতুন পথ তৈরি করে বা পথহীন স্থান দিয়ে পরিমাপ করা যাবে না। 'সাশঙ্কসম্মতাহানি' বলতে চোর ইত্যাদির অবস্থানস্থল বা আস্তানা দেখার কারণে যা 'শঙ্কাজনক' বলে স্বীকৃত, অর্থাৎ এভাবে পরিচিত। 'সಪ್ಪটিভয়ানি' বলতে ভয়ের সাথে যুক্ত, অর্থাৎ চোরদের দ্বারা মানুষের হত্যা, লুণ্ঠন ও মারধরের ঘটনা দেখার কারণে যেখানে প্রবল ভয় বিদ্যমান থাকে।


Antaraghare nikkhipeyyāti āraññakassa senāsanassa samantā sabbadisābhāgesu attanā abhirucite gocaragāme nikkhipeyya. Tañca kho satiyā aṅgasampattiyā, tatrāyaṃ aṅgasampatti – purimikāya upagantvā mahāpavāraṇāya pavārito hoti, idamekaṃ aṅgaṃ. Kattikamāsoyeva hoti, idaṃ dutiyaṃ aṅgaṃ. Pañcadhanusatikapacchimappamāṇayuttaṃ senāsanaṃ hoti, idaṃ tatiyaṃ aṅgaṃ. Ūnappamāṇe vā gāvutato atirekappamāṇe vā na labhati, yatra hi piṇḍāya caritvā bhuttavelāyameva puna vihāraṃ sakkā āgantuṃ, tadeva idhādhippetaṃ. Sāsaṅkasappaṭibhayameva hoti, idaṃ catutthaṃ aṅgaṃ hotīti. Kocideva paccayoti kiñcideva kāraṇaṃ. Tena cīvarenāti tena antaraghare nikkhittacīvarena. Vippavāsāyāti viyogavāsāya. Tato ce uttari vippavaseyyāti chārattato uttari tasmiṃ senāsane sattamaṃ aruṇaṃ uṭṭhāpeyyāti attho, tathā asakkontena pana gāmasīmaṃ okkamitvā sabhāyaṃ vā yattha katthaci vā vasitvā cīvarappavattiṃ ñatvā pakkamituṃ vaṭṭati. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho gilānassa bhikkhuno cīvarena vippavāsasammutiṃ deti, taṃ ṭhapetvā aladdhasammutikassa atirekachārattaṃ vippavasato nissaggiyaṃ hoti.

'অন্তর্গৃহে চীবর জমা রাখতে পারেন' বলতে আরণ্যক সেনাসনের চারপাশের সমস্ত দিকে নিজের পছন্দসই গোচরগ্রামে চীবর জমা রাখতে পারেন। আর তা অবশ্যই প্রয়োজনীয় অঙ্গের পরিপূর্ণতা থাকলে হতে পারে। সেখানে অঙ্গের পরিপূর্ণতা নিম্নরূপ— প্রথমত, পূর্ববর্তী বর্ষাবাস গ্রহণ করে মহা প্রবারণায় প্রবারিত হতে হবে, এটি প্রথম অঙ্গ। দ্বিতীয়ত, কার্তিক মাস হতে হবে, এটি দ্বিতীয় অঙ্গ। তৃতীয়ত, সেনাসনটি পাঁচশত ধনু পরিমিত দূরত্বের সীমার মধ্যে হতে হবে, এটি তৃতীয় অঙ্গ। এর চেয়ে কম পরিমাপের বা এক গাবুত (গাবূতি) এর চেয়ে বেশি দূরত্বের সেনাসনে এই সুবিধা পাওয়া যাবে না। কারণ যে সেনাসন থেকে ভিক্ষার জন্য গিয়ে আহারের সময়ের মধ্যেই পুনরায় বিহারে ফিরে আসা সম্ভব, এখানে সেটিই অভিপ্রেত। চতুর্থত, সেনাসনটি সাশঙ্ক ও সপ্রতিভয় (শঙ্কাজনক ও বিপজ্জনক) হতে হবে, এটি চতুর্থ অঙ্গ। 'কোচিদেব পচ্চয়ো' বলতে যেকোনো কারণ। 'তেন চীবরেন' বলতে অন্তর্গৃহে জমা রাখা সেই চীবরের সাথে। 'বিপ্পবাসায়' বলতে চীবর ছাড়া বা পৃথক হয়ে বাস করার জন্য। 'ততো চে উত্তরী বিপ্পবসেয্য' বলতে sechs রাতের বেশি সেই সেনাসনে সপ্তম অরুণোদয় না ঘটানো। অর্থাৎ, যে ভিক্ষু এভাবে করতে অসমর্থ হবেন, তিনি গ্রামের সীমানায় প্রবেশ করে কোনো বিশ্রামাগারে বা যেকোনো স্থানে অবস্থান করে চীবরের খবর নিয়ে চলে যেতে পারেন। 'অঞ্ঞত্র ভিক্খুসম্মুতিয়া' বলতে সংঘ যদি অসুস্থ ভিক্ষুকে চীবর ছাড়া থাকার জন্য যে সম্মতি প্রদান করে, তা ব্যতীত অন্য কোনো ভিক্ষু সম্মতি না পেয়ে ছয় রাতের বেশি চীবর ছাড়া থাকলে তার নিসর্গীয় হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha cīvaravippavāsavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvaravaggassa dutiyasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে চীবর ছাড়া বা পৃথক হয়ে বাস করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ চীবর বর্গের দ্বিতীয় শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Sāsaṅkasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সাশঙ্ক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā

১০. পরিণতা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. So hi saṅghassa pariṇatattā hatthe anāruḷhopi ekena pariyāyena saṅghasantako hoti. Lābhanti labhitabbaṃ cīvarādivatthuṃ. Pariṇatanti ‘‘dassāma karissāmā’’ti vacībhedena vā [Pg.189] hatthamuddāya vā saṅghassa ninnaṃ hutvā ṭhitaṃ. Attano pariṇāmeyyāti ‘‘idaṃ mayhaṃ dethā’’tiādīni vadanto attaninnaṃ kareyya. Sace pana saṅghassa dinnaṃ hoti, taṃ gahetuṃ na vaṭṭati, saṅghasseva dātabbaṃ. Pariṇataṃ pana sahadhammikānaṃ vā gihīnaṃ vā antamaso mātusantakampi attano pariṇāmentassa payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

দশম শিক্ষাপদে— 'সাংঘিকং' বলতে সংঘের সম্পত্তি। কারণ সেই লাভটি সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত হওয়ায়, তা হাতে না আসলেও এক প্রকারের সংঘের সম্পত্তিই হয়ে যায়। 'লাভং' বলতে লাভ করার যোগ্য চীবর আদি বস্তু। 'পরিণতং' বলতে 'আমরা দান করব, আমরা করব' এভাবে বাক্যের দ্বারা বা হাতের ইশারায় সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত বা আনত হয়ে থাকা বস্তু। 'অত্তনো পরিণামেয্য' বলতে 'এটি আমাকে দিন' ইত্যাদি বলে নিজের দিকে আনত করা বা ঘুরিয়ে নেওয়া। কিন্তু যদি তা সংঘকে দান করা হয়ে থাকে, তবে তা গ্রহণ করা যাবে না, সংঘকেই দিতে হবে। কিন্তু উৎসর্গীকৃত বস্তু সধর্মী (ভিক্ষু, ভিক্ষুণী ইত্যাদি) বা গৃহীদের, এমনকি নিজের মায়ের সম্পত্তি হলেও তা নিজের দিকে ঘুরিয়ে নেওয়ার প্রচেষ্টায় দুষ্কৃত (দুক্কট) অপরাধ হয় এবং তা লাভ করলে নিসর্গীয় পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pariṇāmanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pariṇate vematikassa, apariṇate pariṇatasaññino ceva vematikassa ca, saṅghacetiyapuggalesu yassa kassaci pariṇataṃ aññasaṅghādīnaṃ pariṇāmentassa ca dukkaṭaṃ. Apariṇatasaññino, ‘‘kattha demā’’ti pucchite ‘‘yattha tumhākaṃ cittaṃ pasīdati, tattha detha, tumhākaṃ deyyadhammo paribhogaṃ vā labheyyā’’tiādīni vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghe pariṇatabhāvo, taṃ ñatvā attano pariṇāmanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে সংঘের লাভ নিজের দিকে ঘুরিয়ে নেওয়ার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক। উৎসর্গীকৃত বস্তুর বিষয়ে সন্দেহ থাকলে, অথবা অনুৎসর্গীকৃত বস্তুকে উৎসর্গীকৃত মনে করে এবং সন্দেহ থাকা সত্ত্বেও, সংঘ, চৈত্য বা পুদ্গলের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত কোনো বস্তু অন্য সংঘ ইত্যাদির দিকে ঘুরিয়ে দিলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অনুৎসর্গীকৃত মনে করে, অথবা 'কোথায় দান করব?' এভাবে জিজ্ঞাসা করার পর 'যেখানে আপনাদের মন প্রসন্ন হয় সেখানে দান করুন, আপনাদের দানীয় বস্তু যেখানে ব্যবহারোপযোগী হবে সেখানে দিন' ইত্যাদি বললে এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অন্যাপত্তি) হয় না। সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত হওয়া, তা জেনে নিজের দিকে ঘুরিয়ে নেওয়া এবং তা লাভ করা— এই তিনটি হলো এখানকার অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি অদত্তাদান (চুরি) এর মতোই জানতে হবে।


Pariṇatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পরিণতা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Pattavaggo tatiyo.

পাত্র বর্গ তৃতীয়।


Iti kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

এভাবে কঙ্খা বিতরণী নামক প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিসর্গীয় পাচিত্তিয় বর্ণনা সমাপ্ত।


Pācittiyakaṇḍo

পাচিত্তিয় কাণ্ড


1. Musāvādavaggo

১. মুষাবাদ বর্গ


1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

১. মুষাবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pācittiyesu [Pg.190] musāvādavaggassa paṭhame sampajānamusāvādeti pubbepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantasseva musāvādabhaṇane. Bhaṇanañca nāma idha abhūtassa vā bhūtataṃ, bhūtassa vā abhūtataṃ katvā kāyena vā vācāya vā viññāpanappayogo, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ. Tasmā yo sampajānamusāvādaṃ vadati, tassa taṃnimittaṃ taṃhetu tappaccayā pācittiyaṃ hotīti evamettha aññesu ca īdisesu attho veditabbo.

পাচিত্তিয়সমূহের মধ্যে মুষাবাদ বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'সম্পজানমুসা vade' বলতে কথা বলার পূর্বেও জেনে এবং কথা বলার মুহূর্তেও জেনে-বুঝে মিথ্যা বলা। 'ভণনঞ্চ নাম' বলতে এখানে অসত্যকে সত্য রূপে অথবা সত্যকে অসত্য রূপে উপস্থাপন করে কায়িক বা বাচনিকভাবে অন্যকে বোঝানোর প্রচেষ্টা। আর এটি নিমিত্ত অর্থে সপ্তমী বিভক্তি হয়েছে। অতএব, যে ব্যক্তি জেনে-বুঝে মিথ্যা বলে, তার সেই নিমিত্তে, সেই কারণে এবং সেই প্রত্যয়ে পাচিত্তিয় হয়— এভাবে এখানে এবং অন্যান্য অনুরূপ ক্ষেত্রে অর্থ বুঝতে হবে।


Sāvatthiyaṃ hatthakaṃ sakyaputtaṃ ārabbha avajānitvā paṭijānanādivatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesena anuddhaṃsanatthaṃ pācittiyaṃ, ācāravipattiyā anuddhaṃsanatthaṃ dukkaṭaṃ, ‘‘yo te vihāre vasī’’tiādinā (pārā. 220) pariyāyena uttarimanussadhammārocanatthaṃ paṭivijānantassa musā bhaṇite thullaccayaṃ, appaṭivijānantassa dukkaṭaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ. Anupadhāretvā sahasā bhaṇantassa, ‘‘aññaṃ bhaṇissāmī’’ti aññaṃ bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Visaṃvādanapurekkhāratā, visaṃvādanacittena yamatthaṃ vattukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে শাক্যপুত্র হস্তককে কেন্দ্র করে অস্বীকার করে পুনরায় স্বীকার করা আদি বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক। উত্তর-মনুষ্যধর্ম প্রকাশের উদ্দেশ্যে মিথ্যা বললে পারাজিকা হয়; অমূলক পারাজিকা দ্বারা অভিযুক্ত করার উদ্দেশ্যে মিথ্যা বললে সংঘাদিশেষ হয়; সংঘাদিশেষ দ্বারা অভিযুক্ত করার উদ্দেশ্যে মিথ্যা বললে পাচিত্তিয় হয়; আচার বিপত্তির দ্বারা অভিযুক্ত করার উদ্দেশ্যে মিথ্যা বললে দুষ্কৃত হয়। 'যে আপনার বিহারে বাস করে' ইত্যাদি উপায়ে উত্তর-মনুষ্যধর্ম প্রকাশের উদ্দেশ্যে কথাটি বুঝতে পারে এমন ব্যক্তির কাছে মিথ্যা বললে থুল্লচ্চয় (স্থূলাত্যয়) হয়; আর কথাটি বুঝতে পারে না এমন ব্যক্তির কাছে মিথ্যা বললে দুষ্কৃত হয়। কেবল সাধারণ মিথ্যা বলার ক্ষেত্রে এখানে পাচিত্তিয় হয়। চিন্তা না করে অসাবধানতাবশত বলে ফেললে, 'অন্য কিছু বলব' ভেবে অন্য কিছু বলে ফেললে এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। প্রতারণা করার ইচ্ছা এবং প্রতারণামূলক চিত্তে যে বিষয়টি বলতে চায় তা শ্রোতাকে বোঝানোর প্রচেষ্টা— এই দুটি হলো এখানকার অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি অদত্তাদানের মতোই জানতে হবে।


Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মুষাবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

২. ওমসবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye omasavādeti ovijjhanavacane, jātināmagottakammasippaābādhaliṅgakilesaāpattiakkosesu bhūtena vā abhūtena vā yena kenaci pārājikaṃ āpannaṃ vā anāpannaṃ vā yaṃkiñci bhikkhuṃ yāya kāyaci [Pg.191] vācāya vā hatthamuddāya vā anaññāpadesena akkosanavacane pācittiyanti attho.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'ওমসবাদে' বলতে মর্মপীড়াদায়ক বা অপমানজনক কথা বলা। জাতি, নাম, গোত্র, কর্ম, শিল্প, ব্যাধি, লিঙ্গ (আকার), ক্লেশ, আপত্তি এবং আক্রোশ— এই দশটি বিষয়ের মধ্যে সত্য বা অসত্য যেকোনো উপায়ে, পারাজিকা প্রাপ্ত বা অপ্রাপ্ত যেকোনো ভিক্ষুকে যেকোনো বাচনিক বা শারীরিক ইশারার দ্বারা অন্য কাউকে ইঙ্গিত না করে সরাসরি আক্রোশমূলক কথা বললে পাচিত্তিয় হয়— এই হলো অর্থ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha omasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tehiyeva dasahi akkosavatthūhi ‘‘santi idhekacce caṇḍālā’’tiādinā (pāci. 26) nayena aññāpadesaṃ katvā akkosantassa, ‘‘corosi gaṇṭhibhedakosī’’tiādīhi pāḷimuttakapadehi akkosantassa, yathā tathā vā anupasampannaṃ akkosantassa ca dukkaṭaṃ. Idha bhikkhunīpi anupasampannasaṅkhyaṃ gacchati. Anakkositukāmassa kevalaṃ davakamyatāya vadato sabbattha dubbhāsitaṃ. Atthadhammaanusāsanipurekkhārānaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Yaṃ akkosati, tassa upasampannatā, anaññāpadesena jātiādīhi akkosanaṃ, ‘‘maṃ akkosatī’’ti jānanā, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে ওমাসন (নিন্দাসূচক বাক্য) বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। সেই দশটি আক্রোশ-বস্তুর (গালিগালাজের ভিত্তি) মাধ্যমে "এখানে কিছু চণ্ডাল আছে" ইত্যাদি উপায়ে অন্যকে নির্দেশ করে আক্রোশ (গালি) প্রদানকারীর, "তুমি চোর, তুমি গাঁটকাটা" ইত্যাদি পালি-বহির্ভূত পদের দ্বারা আক্রোশ প্রদানকারীর, অথবা যেকোনোভাবে অনুউপসম্পন্নকে আক্রোশ প্রদানকারীর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এখানে ভিক্ষুণীও অনুউপসম্পন্নের গণনায় পড়ে। আক্রোশ করার ইচ্ছা না রেখে কেবল পরিহাস করার ইচ্ছায় কথা বললে সর্বত্র দুভাষিত আপত্তি হয়। অর্থ, ধর্ম ও অনুশাসনকে সম্মুখে রেখে কথা বললে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। যাকে আক্রোশ করা হচ্ছে তার উপসম্পন্নতা, অন্যকে নির্দেশ না করে সরাসরি জাতি প্রভৃতির দ্বারা আক্রোশ করা, "আমাকে আক্রোশ করছে" বলে বুঝতে পারা, এবং অর্থ-পুরস্কারাদির অভাব—এই চারটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশ, কিন্তু এখানে বেদনা হলো দুঃখ বেদনা।


Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ওমাসবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

৩. পেসুন্য শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye bhikkhupesuññeti bhikkhussa pesuññe, jātiādīhi akkosavatthūhi bhikkhū akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhuno piyakamyatāya vā bhedādhippāyena vā yo akkuddho, tassa bhikkhussa kāyena vā vācāya vā upasaṃhaṭe tasmiṃ pesuññakaraṇavacane pācittiyanti attho.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'ভিক্ষুপেসুন্য' বলতে ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে কৃত পেসুন্য (কূটনামি)। জাতি প্রভৃতি আক্রোশ-বস্তুর দ্বারা অন্য ভিক্ষুকে আক্রোশকারী ভিক্ষুর বাক্য শুনে, ভিক্ষুর প্রিয়পাত্র হওয়ার ইচ্ছায় অথবা তাদের মধ্যে ভেদ সৃষ্টির অভিপ্রায়ে, যে ভিক্ষু আক্রোশপ্রাপ্ত হয়েছেন, সেই ভিক্ষুর সমীপে কায়িক বা বাচনিকভাবে সেই কূটনামি বাক্য পৌঁছে দিলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এই হলো অর্থ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha pesuññaupasaṃharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, vuttanayeneva aññāpadesena akkosantassa vacanūpasaṃhāre vā pāḷimuttakaakkosūpasaṃhāre vā anupasampannassa ca upasaṃhāre dukkaṭaṃ. Idhāpi bhikkhunī anupasampannaṭṭhāne ṭhitā. Na piyakamyatāya, na bhedādhippāyena kevalaṃ pāpagarahitāya vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā vacanaṃ bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu [Pg.192] aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে পেসুন্য (কূটনামি) পৌঁছানোর বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। উক্ত নিয়মেই অন্যকে নির্দেশ করে আক্রোশকারী ভিক্ষুর বাক্য পৌঁছে দিলে, অথবা পালি-বহির্ভূত আক্রোশ বাক্য পৌঁছে দিলে, এবং অনুউপসম্পন্নের সমীপে কূটনামি বাক্য পৌঁছে দিলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। এখানেও ভিক্ষুণী অনুউপসম্পন্নের স্থানে অবস্থিত। প্রিয়পাত্র হওয়ার ইচ্ছায় নয়, ভেদ সৃষ্টির অভিপ্রায়েও নয়, কেবল পাপী ব্যক্তির নিন্দা করার উদ্দেশ্যে কথা বললে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। জাতি প্রভৃতির দ্বারা অন্যকে নির্দেশ না করে আক্রোশকারী ভিক্ষুর বাক্য শুনে তা অন্য ভিক্ষুর সমীপে পৌঁছে দেওয়া, প্রিয়কাম্যতা বা ভেদাভিপ্রায়ের মধ্যে যেকোনো একটি থাকা, এবং সেই ভিক্ষুর তা বুঝতে পারা—এই তিনটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশই।


Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পেসুন্য শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

৪. পদশঃ ধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe padaso dhammaṃ vāceyyāti saṅgītittayaṃ anāruḷhampi rājovādatikkhindriyacatuparivattananandopanandakulumpasuttamaggakathādidhammañca saṅgītittayamāruḷhaṃ tipiṭakadhammañca padaṃ padaṃ vāceyya, padānupadaanvakkharaanubyañjanesu ekekaṃ koṭṭhāsanti attho. Pācittiyanti etesu padādīsu bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā yaṃkañci koṭṭhāsaṃ avasesapuggalehi saddhiṃ ekato bhaṇantassa padādigaṇanāya pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'পদশঃ ধর্ম পাঠ করাবে' বলতে—তিনটি সংগীতির বহির্ভূত রাজোবাদসূত্র, তীক্ষ্ণেন্দ্রিয়সূত্র, চতুপরিবর্তসূত্র, নন্দোপনন্দসূত্র, কুলুম্পসূত্র, মার্গকথা আদি ধর্ম এবং সংগীতিতে আরূঢ় ত্রিপিটক ধর্মকে পদে পদে পাঠ করানো; অর্থাৎ পদ, অনুপদ, অন্বক্ষর ও অনুব্যঞ্জনের মধ্যে এক একটি অংশ পাঠ করানো—এই অর্থ। 'পাচিত্তিয়' বলতে—এই পদ প্রভৃতির মধ্যে ভিক্ষু ও ভিক্ষুণীকে বাদ দিয়ে অন্য যেকোনো অংশ অবশিষ্ট ব্যক্তিদের সাথে একত্রে পাঠ করলে পদের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha padaso dhammavācanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Anupasampannena saddhiṃ ekato uddesaggahaṇe, sajjhāyakaraṇe, tassa santike uddesaggahaṇe, yebhuyyena paguṇaganthaṃ bhaṇantassa, osārentassa ca khalitaṭṭhāne ‘‘evaṃ bhaṇāhī’’ti vacane ca ekato bhaṇantassāpi, ummattakādīnañca anāpatti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ padaso vācanatā, ekato osāpanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni. Padasodhammasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে পদশঃ ধর্ম পাঠ করানোর বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। উপসম্পন্নে অনুউপসম্পন্ন জ্ঞান করলে অথবা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অনুউপসম্পন্নের সাথে একত্রে পাঠ গ্রহণ করলে, স্বাধ্যায় করলে, তার সমীপে পাঠ গ্রহণ করলে, সাধারণত অভ্যস্ত গ্রন্থ পাঠকারী বা আবৃত্তিকারীর ভুল সংশোধনের জন্য "এভাবে বলো" বললে এবং একত্রে পাঠ করলেও উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। অনুউপসম্পন্নতা, উক্ত লক্ষণযুক্ত ধর্মকে পদশঃ পাঠ করানো এবং একত্রে সমাপ্ত করা—এই তিনটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। পদশঃ ধর্ম সমুত্থানযুক্ত, ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, বাচনিক কর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পদশঃ ধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

৫. প্রথম সহশয্যা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame anupasampannenāti bhikkhuṃ ṭhapetvā antamaso pārājikavatthubhūtena tiracchānagatenāpi. Uttaridirattatirattanti dvinnaṃ vā tiṇṇaṃ vā rattīnaṃ upari. Sahaseyyanti sabbacchannaparicchanne yebhuyyena channaparicchanne vā senāsane pubbāpariyena vā ekakkhaṇena vā ekato nipajjanaṃ. Kappeyyāti [Pg.193] vidaheyya sampādeyya. Tattha chadanaṃ anāhacca diyaḍḍhahatthubbedhena pākārādinā paricchinnampi sabbaparicchannamicceva veditabbaṃ, tasmā iminā lakkhaṇena samannāgato sacepi sattabhūmiko pāsādo ekūpacāro hoti, satagabbhaṃ vā catusālaṃ, yo tattha vā aññattha vā tādise tena vā aññena vā anupasampannena saha tisso rattiyo sayitvā catutthadivase atthaṅgate sūriye anupasampanne nipanne gabbhadvāraṃ pidhāya vā apidhāya vā nipajjati, paṭhamanipanno vā tasmiṃ nipajjante na vuṭṭhāti, tassa ubhinnaṃ uṭṭhahitvā nipajjanappayogagaṇanāya anupasampannagaṇanāya ca pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 51) sabbappakārato vutto.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'অনুউপসম্পন্নের সাথে' বলতে—ভিক্ষুকে বাদ দিয়ে অন্তত পারাজিকের বিষয়ীভূত তির্যক প্রাণীর সাথেও। 'দুই বা তিন রাত্রির অধিক' বলতে—দুই বা তিন রাত্রির অতিরিক্ত রাত্রিতে। 'সহশয্যা' বলতে—সম্পূর্ণরূপে আচ্ছাদিত ও পরিবেষ্টিত অথবা অধিকাংশ আচ্ছাদিত ও পরিবেষ্টিত শয়নাসনে আগে-পরে বা একই সময়ে একত্রে শয়ন করা। 'কল্পনা করবে' বলতে—বিধান করবে বা সম্পন্ন করবে। সেখানে ছাদ স্পর্শ না করে দেড় হাত উচ্চতাবিশিষ্ট প্রাচীর আদি দ্বারা পরিবেষ্টিত হলেও তা সম্পূর্ণ পরিবেষ্টিত বলেই জানতে হবে। অতএব, এই লক্ষণযুক্ত বিহার যদি সপ্ততল প্রাসাদও হয়, তবুও তা এক-উপচারবিশিষ্ট হয়; অথবা শতকক্ষবিশিষ্ট চতুঃশালা বিহার হলেও তা এক-উপচারবিশিষ্ট হয়। যে ভিক্ষু সেখানে বা অন্য কোনো অনুরূপ স্থানে সেই বা অন্য কোনো অনুউপসম্পন্নের সাথে তিন রাত্রি শয়ন করার পর, quarto দিনে সূর্য অস্তমিত হলে, অনুউপসম্পন্ন ব্যক্তি শয়ন করার পর ঘরের দরজা বন্ধ করে বা না করে শয়ন করে, অথবা প্রথমে শয়নকারী হয়ে সেই অনুউপসম্পন্ন ব্যক্তি শয়ন করার সময় শয্যা থেকে উঠে না যায়, তবে উভয়ের শয়ন করার উদ্যোগের সংখ্যা এবং অনুউপসম্পন্নের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এটি এখানে সংক্ষেপ; বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় সম্পূর্ণভাবে বলা হয়েছে।


Āḷaviyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha anupasampannena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘uttaridirattatiratta’’nti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, upasampanne anupasampannasaññino vematikassa vā upaddhacchannaparicchannādīsu ca dukkaṭaṃ. Ūnakadirattatirattaṃ vasantassa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasantassa, sabbacchannasabbāparicchannādīsu vasantassa, itarasmiṃ nisinne nipajjantassa, nipanne vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

আলবীতে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে অনুউপসম্পন্নের সাথে সহশয্যা বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "দুই বা তিন রাত্রির অধিক" বাক্যটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। উপসম্পন্নে অনুউপসম্পন্ন জ্ঞান করলে বা সন্দিহান হলে এবং অর্ধেক আচ্ছাদিত ও পরিবেষ্টিত বিহারাদিতে শয়ন করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। দুই বা তিন রাত্রির কম সময় বাস করলে, তৃতীয় রাত্রির অরুণোদয়ের পূর্বে বের হয়ে পুনরায় বাস করলে, সম্পূর্ণ আচ্ছাদিত কিন্তু সম্পূর্ণ অপরিবেষ্টিত বিহারাদিতে বাস করলে, অন্য ব্যক্তি বসে থাকা অবস্থায় শয়ন করলে, অথবা অন্য ব্যক্তি শয়ন করা অবস্থায় নিজে বসলে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। পাচিত্তিয় আপত্তির বিষয়ীভূত শয়নাসন, সেখানে অনুউপসম্পন্নের সাথে শয়ন করা এবং চতুর্থ দিনে সূর্য অস্ত যাওয়া—এই তিনটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি এলকলোম শিক্ষাপদ সদৃশই।


Paṭhamasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সহশয্যা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় সহশয্যা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe mātugāmenāti antamaso tadahujātāyapi manussitthiyā. Dissamānarūpā pana yakkhipetiyo paṇḍako methunavatthubhūtā ca tiracchānitthiyo idha dukkaṭavatthukā honti.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'মাতৃগ্রামের সাথে' বলতে—অন্তত সেদিন জন্মগ্রহণকারী মানব নারীর সাথেও। কিন্তু দৃশ্যমান রূপবিশিষ্ট যক্ষী, পেত্নী, পণ্ডক এবং মৈথুনের বিষয়ীভূত তির্যক স্ত্রী-প্রাণী এখানে দুষ্কৃত আপত্তির বিষয় হয়।


Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ anuruddhattheraṃ ārabbha mātugāmena sahaseyyavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ aññatra [Pg.194] rattiparicchedā, tatra hi catutthadivase āpatti, idha pana paṭhamadivasepīti.

শ্রাবস্তীতে আয়ুষ্মান অনিরুদ্ধ স্থবিরকে উপলক্ষ করে মাতৃগ্রামের সাথে সহশয্যা বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। রাত্রির পরিচ্ছেদ ব্যতীত অবশিষ্ট নিয়ম পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে; কারণ সেখানে quarto দিনে আপত্তি হয়, কিন্তু এখানে প্রথম দিনেই আপত্তি হয়।


Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সহশয্যা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

৭. ধর্মদেশনা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame uttarichappañcavācāhītiettha eko gāthāpādo ekā vācāti evaṃ sabbattha vācāpamāṇaṃ veditabbaṃ. Dhammaṃ deseyyāti padasodhammasikkhāpade vuttalakkhaṇaṃ dhammaṃ vā aṭṭhakathādhammaṃ vā bhāseyya. Aññatra viññunā purisaviggahenāti vinā viññunā purisena. Manussaviggahaṃ gahetvā ṭhitena pana yakkhena vā petena vā tiracchānena vā saddhiṃ ṭhitāyapi dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Pācittiyanti dutiyāniyate vuttalakkhaṇena manussena vinā viññumanussitthiyā channaṃ vācānaṃ upari padādivasena dhammaṃ desentassa padādigaṇanāya, bahūnaṃ desayato mātugāmagaṇanāya ca pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'পাঁচ বা ছয় বাক্যের অধিক' বলতে—এখানে একটি গাথা-পাদ হলো একটি বাক্য; এভাবে সর্বত্র বাক্যের পরিমাপ জানতে হবে। 'ধর্ম দেশনা করবে' বলতে—পদশঃ ধর্ম শিক্ষাপদে উক্ত লক্ষণযুক্ত পালি ধর্ম বা অট্ঠকথা ধর্ম ভাষণ করবে। 'বিজ্ঞ পুরুষ ব্যতীত' বলতে—বিজ্ঞ পুরুষকে ছাড়া। মানুষের রূপ ধারণ করে থাকা যক্ষ, প্রেত বা তির্যক প্রাণীর সাথে অবস্থানকারী নারীর উদ্দেশ্যেও ধর্ম দেশনা করা অনুচিত। 'পাচিত্তিয়' বলতে—দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদে উক্ত লক্ষণযুক্ত পুরুষ ব্যতীত বিজ্ঞ মানব নারীর উদ্দেশ্যে ছয় বাক্যের অধিক পদ প্রভৃতির নিয়মে ধর্ম দেশনা করলে পদের সংখ্যা অনুযায়ী এবং বহু নারীর উদ্দেশ্যে দেশনা করলে নারীর সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha mātugāmassa dhammadesanāvatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra viññunā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amātugāme mātugāmasaññino vematikassa vā yakkhipetipaṇḍakamanussaviggahatiracchānitthīnaṃ desentassa ca dukkaṭaṃ. Chahi vācāhi, tato vā oraṃ desentassa, vuttalakkhaṇe vā purise sati, sayaṃ vā uṭṭhāya, puna nisīditvā mātugāmassa vā uṭṭhahitvā puna nisinnassa, aññassa vā mātugāmassa desayato, ‘‘dīghanikāyo nāma bhante kimatthiyo’’ti evaṃ pana puṭṭhe sabbampi dīghanikāyaṃ desentassa, aññassatthāya vuccamānaṃ mātugāme suṇante, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathaparivattābhāvo, kappiyakārakassābhāvo, apañhāvissajjanāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāneva, kevalaṃ idha kiriyākiriyaṃ hotīti.

শ্রাবস্তীতে উদায়ী স্থবিরকে উপলক্ষ করে মাতৃগ্রামের উদ্দেশ্যে ধর্মদেশনা বিষয়ে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "বিজ্ঞ পুরুষ ব্যতীত" বাক্যটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অ-মাতৃগ্রামে মাতৃগ্রাম জ্ঞান করলে বা সন্দিহান হলে এবং যক্ষী, পেত্নী, পণ্ডক, মানুষের রূপধারী বা তির্যক স্ত্রী-প্রাণীর উদ্দেশ্যে দেশনা করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। ছয় বাক্যে বা তার চেয়ে কম বাক্যে দেশনা করলে, উক্ত লক্ষণযুক্ত পুরুষ উপস্থিত থাকলে, নিজে উঠে পুনরায় বসে মাতৃগ্রামের উদ্দেশ্যে অথবা উঠে পুনরায় বসা অন্য মাতৃগ্রামের উদ্দেশ্যে দেশনা করলে, "ভন্তে, দীঘনিকায় কী অর্থ বহন করে?" এভাবে জিজ্ঞাসিত হয়ে সম্পূর্ণ দীঘনিকায় দেশনা করলে, অন্য পুরুষের উদ্দেশ্যে বলা ধর্মদেশনা মাতৃগ্রাম শ্রবণ করলে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। উক্ত লক্ষণযুক্ত ধর্মের ছয় বাক্যের অধিক দেশনা করা, উক্ত লক্ষণযুক্ত মাতৃগ্রাম হওয়া, ঈর্যাপথ পরিবর্তন না হওয়া, কল্পিয়কারক না থাকা এবং প্রশ্নের উত্তরদান না হওয়া—এই পাঁচটি এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি পদশঃ ধর্ম সদৃশই, কেবল এখানে ক্রিয়াক্রিয়া ঘটে।


Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ধর্মদেশনা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. ভূত আরোচন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame [Pg.195] uttarimanussadhammanti catutthapārājike vuttalakkhaṇaṃ uttarimanussānaṃ jhāyīnañceva ariyānañca dhammaṃ. Bhūtasmiṃ pācittiyanti attani jhānādidhamme sati taṃ bhikkhuñca bhikkhuniñca ṭhapetvā aññassa ārocayato pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'উত্তরমনুষ্যধর্ম' বলতে—চতুর্থ পারাজিকে উক্ত লক্ষণযুক্ত উত্তরমনুষ্যদের অর্থাৎ ধ্যানী ও আর্যদের ধর্ম। 'সত্য হলে পাচিত্তিয়' বলতে—নিজের মধ্যে ধ্যান আদি ধর্ম বিদ্যমান থাকা অবস্থায় তা ভিক্ষু ও ভিক্ষুণীকে বাদ দিয়ে অন্য কারো কাছে প্রকাশ করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Vesāliyaṃ vaggumudātīriye bhikkhū ārabbha tesaṃ bhūtārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, nippariyāyena attani vijjamānaṃ jhānādidhammaṃ ārocentassa sace yassa āroceti, so anantarameva ‘‘ayaṃ jhānalābhī’’ti vā ‘‘ariyo’’ti vā yena kenaci ākārena tamatthaṃ jānāti, pācittiyaṃ. No ce jānāti, dukkaṭaṃ. Pariyāyena ārocitaṃ pana jānātu vā, mā vā, dukkaṭameva. Tathārūpe kāraṇe sati upasampannassa ārocayato, ādikammikassa ca anāpatti. Yasmā pana ariyānaṃ ummattakādibhāvo natthi, jhānalābhino pana tasmiṃ sati jhānā parihāyanti, tasmā te idha na gahitā. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni. Bhūtārocanasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, kusalābyākatacittehi dvicittaṃ, sukhamajjhattavedanāhi dvivedananti.

বৈশালীতে বগ্গুমুদা নদীর তীরে ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে তাদের নিজের মধ্যে বিদ্যমান উত্তর-মনুষ্যধর্ম প্রকাশ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-রহিত। পরোক্ষভাবে নয় বরং সরাসরি নিজের মধ্যে বিদ্যমান ধ্যান আদি ধর্ম প্রকাশকারীর ক্ষেত্রে, যদি যাকে বলা হচ্ছে সে তৎক্ষণাৎ “ইনি ধ্যানী” অথবা “ইনি আর্য” এভাবে যেকোনো উপায়ে সেই অর্থ বুঝতে পারে, তবে পচিত্তি অপরাধ হয়। যদি না বোঝে, তবে দুক্কট অপরাধ হয়। কিন্তু পরোক্ষভাবে বলা হলে সে বুঝুক বা না বুঝুক, দুক্কট অপরাধই হয়। অনুরূপ কারণ থাকলে উপসম্পন্ন ভিক্ষুকে প্রকাশ করলে এবং আদিকর্মিকের কোনো আপত্তি হয় না। যেহেতু আর্যদের উন্মাদত্ব আদি ভাব থাকে না, এবং ধ্যানীদের উন্মাদত্ব হলে ধ্যান বিনষ্ট হয়ে যায়, তাই তাদের এখানে গ্রহণ করা হয়নি। উত্তর-মনুষ্যধর্মের সত্যতা, অনুপসম্পন্নকে প্রকাশ করা, তৎক্ষণাৎ বুঝতে পারা এবং অন্য কারো উল্লেখ না করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। এটি ভূতারোচন সমুত্থান, ক্রিয়া, নোসঞ্ঞাবিমোক্খ (সংজ্ঞা দ্বারা মুক্ত নয়), অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবর্জ্য, কায়কর্ম, বাচীকর্ম, কুশল ও অব্যাকৃত চিত্তের দ্বারা দ্বিচিত্তক এবং সুখ ও অদুঃখ-অসুখ বেদনার দ্বারা দ্বিবেদনক।


Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভূতারোচন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. দুট্ঠুল্লারোচন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame bhikkhussāti pārājikaṃ anajjhāpannassa. Duṭṭhullanti kiñcāpi dvinnaṃ āpattikkhandhānametaṃ adhivacanaṃ, idha pana saṅghādisesameva adhippetaṃ. Aññatra bhikkhusammutiyāti yaṃ saṅgho abhiṇhāpattikassa bhikkhuno āyatiṃ saṃvaratthāya āpattīnañca kulānañca pariyantaṃ katvā vā akatvā vā tikkhattuṃ apaloketvā katikaṃ karoti, taṃ ṭhapetvā, ayathākatikāya ‘‘ayaṃ asuciṃ mocetvā saṅghādisesaṃ āpanno’’tiādinā nayena vatthunā saddhiṃ āpattiṃ ghaṭetvā ārocentassa pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে 'ভিক্ষুর' বলতে পারাজিকা আপত্তিগ্রস্ত না হওয়া ভিক্ষুকে বোঝায়। 'দুট্ঠুল্ল' (গুরুতর অপরাধ) বলতে যদিও দুটি আপত্তি-স্কন্ধের (পারাজিকা ও সংঘাদিশেষ) নাম বোঝায়, তবুও এখানে কেবল সংঘাদিশেষ আপত্তিই অভিপ্রেত। 'ভিক্ষু-সম্মতি ব্যতীত' বলতে—সংঘ বারবার আপত্তিগ্রস্ত ভিক্ষুর ভবিষ্যতে সংযমের জন্য আপত্তির এবং কুলের সীমা নির্ধারণ করে বা না করে তিনবার জ্ঞাপন করে যে নিয়ম (কতিকা) করে, তা ব্যতীত; সেই নিয়মের বাইরে গিয়ে (অন্যথা নিয়মে) “এই ভিক্ষু শুক্র মোচন করে সংঘাদিশেষ আপত্তিতে পতিত হয়েছে” ইত্যাদি উপায়ে বিষয়ের সাথে আপত্তি যুক্ত করে প্রকাশ করলে পচিত্তি অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.196] chabbaggiye bhikkhū ārabbha duṭṭhullāpattiārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aduṭṭhullāya duṭṭhullasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ, avasese cha āpattikkhandhe, anupasampannassa purimapañcasikkhāpadavītikkamasaṅkhātaṃ duṭṭhullaṃ vā itaraṃ aduṭṭhullaṃ vā ajjhācāraṃ ārocentassāpi dukkaṭameva. Vatthumattaṃ vā āpattimattaṃ vā ārocentassa, bhikkhusammutiparicchedaṃ anatikkamitvā ārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, vedanā pana idha dukkhāyevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে গুরুতর আপত্তি প্রকাশ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-রহিত, তিক-পচিত্তি। অ-গুরুতর আপত্তিতে গুরুতর আপত্তি মনে করলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুক্কট অপরাধ হয়। অবশিষ্ট ছয়টি আপত্তি-স্কন্ধের ক্ষেত্রে, অনুপসম্পন্নকে পূর্ববর্তী পাঁচটি শিক্ষাপদ লঙ্ঘনরূপ গুরুতর বা অন্য অ-গুরুতর সদাচার লঙ্ঘন প্রকাশ করলেও দুক্কট অপরাধই হয়। কেবল বিষয় বা কেবল আপত্তি প্রকাশ করলে, ভিক্ষু-সম্মতির সীমা অতিক্রম না করে প্রকাশ করলে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুদের কোনো আপত্তি হয় না। উক্ত লক্ষণযুক্ত ভিক্ষুর বিষয়সহ সংঘাদিশেষ আপত্তি, অনুপসম্পন্নকে প্রকাশ করা এবং ভিক্ষু-সম্মতির অভাব—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি অদিন্নাদান (অদত্তাদান) শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এখানে বেদনা কেবল দুঃখ বেদনাই।


Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুট্ঠুল্লারোচন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. পথবীখনন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame pathavinti duvidhā pathavī jātapathavī ajātapathavīti. Tattha jātapathavī suddhamissapuñjavasena tividhā, tattha suddhapathavī nāma pakatiyā suddhapaṃsu vā suddhamattikā vā. Missapathavī nāma yattha paṃsuto vā mattikāto vā pāsāṇasakkharakathalamarumbavālukāsu aññatarassa tatiyabhāgo hoti. Puñjapathavī nāma ‘‘atirekacātumāsaṃ ovaṭṭho paṃsupuñjo vā mattikāpuñjo vā’’ti (pāci. 86) vuttaṃ, vuttalakkhaṇena pana missakapuñjopi piṭṭhipāsāṇe ṭhitasukhumarajampi ca deve phusāyante sakiṃ tintaṃ catumāsaccayena tintokāso puñjapathavisaṅkhameva gacchati. Tividhāpi cesā pathavī uddhanapattapacanādivasena vā yathā tathā vā adaḍḍhā ‘jātapathavī’ti vuccati, daḍḍhā pana vuttappamāṇato adhikatarapāsāṇādimissā vā ajātapathavī nāma hoti, ko pana vādo suddhapāsāṇādibhedāya. Tattha yā ‘jātapathavī’ti vuttā, ayaṃ akappiyapathavī. Yo bhikkhu taṃ evarūpaṃ pathaviṃ sayaṃ khaṇati, khaṇanabhedanavilekhanapacanādīhi vikopeti, tassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Yo pana khaṇāpeti, vuttanayeneva vikopāpeti, tassa ‘‘imaṃ padesa’’nti vā ‘‘imaṃ pathavi’’nti vā evaṃ niyametvā ‘‘khaṇa, bhindā’’tiādinā nayena āṇāpentassa āṇattiyā [Pg.197] dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte divasampi khaṇante āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ, sace itaro punappunaṃ āṇāpeti, vācāya vācāya pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে 'মাটি' (পথবী) বলতে দুই প্রকার মাটি—জাত-পথবী ও অজাত-পথবী। তার মধ্যে জাত-পথবী শুদ্ধ, মিশ্র ও পুঞ্জ ভেদে তিন প্রকার। সেখানে শুদ্ধ-পথবী বলতে স্বাভাবিকভাবে কেবল ধূলিকণা বা কেবল কাদা-মাটি। মিশ্র-পথবী বলতে যেখানে ধূলিকণা বা কাদা-মাটির সাথে পাথর, নুড়ি, কাঁকর, খাপরা, বালির যেকোনো একটির এক-তৃতীয়াংশ থাকে। পুঞ্জ-পথবী বলতে “চার মাসের অধিক সময় ধরে বৃষ্টিতে ভেজা ধূলির স্তূপ বা কাদার স্তূপ”-কে বলা হয়েছে। উক্ত লক্ষণ অনুসারে মিশ্র স্তূপও, পাথরের পিঠে থাকা সূক্ষ্ম ধূলিকণাও যদি বৃষ্টি পড়ার সময় একবার ভিজে যায় এবং চার মাস অতিবাহিত হওয়ার পর সেই সিক্ত স্থান পুঞ্জ-পথবী নামেই অভিহিত হয়। এই তিন প্রকার মাটিই উনুন তৈরি, পাত্র পোড়ানো ইত্যাদির মাধ্যমে অথবা যেকোনো উপায়ে না পোড়ানো হলে তাকে 'জাত-পথবী' বলা হয়। কিন্তু পোড়ানো মাটি অথবা উক্ত পরিমাণের চেয়ে অধিক পাথর আদি মিশ্রিত মাটি 'অজাত-পথবী' নামে অভিহিত হয়; শুদ্ধ পাথর আদি ভেদের ক্ষেত্রে তো কথাই নেই। তার মধ্যে যাকে 'জাত-পথবী' বলা হয়েছে, তা অকল্পনীয় মাটি (খনন অযোগ্য)। যে ভিক্ষু নিজে এই রূপ মাটিকে খনন করে, খনন করা, ভাঙা, আঁচড়ানো, পোড়ানো ইত্যাদির মাধ্যমে বিনষ্ট করে, তার প্রয়োগ গণনা অনুসারে পচিত্তি অপরাধ হয়। আর যে খনন করায়, উক্ত নিয়মেই বিনষ্ট করায়, তার “এই স্থান” অথবা “এই মাটি” এভাবে নির্দিষ্ট করে “খনন করো, ভাঙো” ইত্যাদি উপায়ে আদেশ দেওয়ার কারণে আজ্ঞপ্তিতে দুক্কট অপরাধ হয়। একবার আদেশ দিলে সারাদিন খনন করলেও আদেশদাতার একটিই পচিত্তি হয়; যদি সে বারবার আদেশ দেয়, তবে প্রতি বাক্যে বাক্যে পচিত্তি অপরাধ হয়।


Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha pathavikhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pathaviyā vematikassa, apathaviyā pathavisaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Okāsaṃ aniyametvā ‘‘pokkharaṇiṃ khaṇa, āvāṭaṃ khaṇa, kandaṃ khaṇā’’tiādīni bhaṇantassa, ātapena sussitvā phalitakaddamaṃ vā gokaṇṭakaṃ vā heṭṭhā pathaviyā asambaddhaṃ bhijjitvā patitanaditaṭaṃ vā mahantampi naṅgalacchinnamattikāpiṇḍantievamādīni sabbañca ajātapathaviṃ vikopentassa, ‘‘imassa thambhassa āvāṭaṃ jāna, mattikaṃ dehi, mattikaṃ āhara, paṃsunā me attho, mattikaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa, asañcicca rukkhādipavaṭṭanena bhindantassa, asatiyā pādaṅguṭṭhakādīhi vilekhantassa, jātapathavibhāvaṃ vā, ‘‘khaṇāmi vā aha’’nti ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Jātapathavī, pathavisaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

আলবীতে আলবক ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে মাটি খনন করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-সহ। জাত-পথবীতে সন্দেহ থাকলে, এবং অজাত-পথবীতে জাত-পথবী মনে করলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুক্কট অপরাধ হয়। স্থান নির্দিষ্ট না করে “পুকুর খনন করো, গর্ত খনন করো, কন্দ খনন করো” ইত্যাদি বললে; রোদে শুকিয়ে ফেটে যাওয়া কাদার স্তর বা গরুর খুরের আঘাতে আলগা হওয়া কাদা, যা নিচের মাটির সাথে যুক্ত নয়, অথবা ভেঙে পড়া নদীর পাড়, অথবা লাঙল দিয়ে কাটা বড় মাটির চাকা ইত্যাদি সমস্ত অজাত-পথবী বিনষ্ট করলে; “এই খুঁটির জন্য গর্তের সন্ধান করো, কাদা দাও, কাদা নিয়ে এসো, আমার ধুলোর প্রয়োজন, কাদাকে কল্পনীয় করো” এভাবে বললে; অসঞ্চেতনভাবে গাছের গুঁড়ি ইত্যাদি গড়ানোর মাধ্যমে মাটি ভাঙলে; অসতর্কতাবশত পায়ের বুড়ো আঙুল আদি দিয়ে আঁচড়ালে; জাত-পথবীর অবস্থা না জানলে বা “আমি খনন করছি” তা না জানলে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুদের কোনো আপত্তি হয় না। জাত-পথবী, জাত-পথবী সংজ্ঞা এবং খনন করা বা করানো—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি অদিন্নাদান সদৃশ, তবে এটি প্রজ্ঞপ্তিবর্জ্য, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনক।


Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পথবীখনন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Musāvādavaggo paṭhamo.

প্রথম মুষাবাদ বর্গ সমাপ্ত।


2. Bhūtagāmavaggo

২. ভূতগাম বর্গ


1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

১. ভূতগাম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Bhūtagāmavaggassa paṭhame bhūtagāmapātabyatāyāti ettha bhavanti ahesuñcāti bhūtā, jāyanti vaḍḍhanti jātā vaḍḍhitā cāti attho. Gāmoti rāsi, bhūtānaṃ gāmo, bhūtā eva vā gāmoti bhūtagāmo, patiṭṭhitaharitatiṇarukkhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Pātabyassa bhāvo pātabyatā, chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho, tassaṃ bhūtagāmapātabyatāya, nimittatthe cetaṃ bhummavacanaṃ, bhūtagāmapātabyatāhetu bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyanti attho. Tasmā yo bhikkhu [Pg.198] pathaviudakapākārādīsu yatthakatthaci jātaṃ asukkhaṃ antamaso atisukhumatiṇampi sāsapabījakasevālampi uddharaṇacchedanavijjhanādīhi vikopeti vā pathavikhaṇane vuttanayena vikopāpeti vā pācittiyaṃ āpajjati.

ভূতগাম বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'ভূতগাম-পাতব্যতায়' বলতে—যা উৎপন্ন হচ্ছে বা উৎপন্ন হয়েছিল তা 'ভূত' (উদ্ভিদ), অর্থাৎ যা জন্মায় ও বৃদ্ধি পায় এবং যা জন্মেছে ও বৃদ্ধি পেয়েছে। 'গাম' বলতে রাশি বা সমূহ। ভূতের সমূহ অথবা ভূত নিজেই সমূহ—তাই 'ভূতগাম' (উদ্ভিদসমূহ)। এটি মাটিতে প্রতিষ্ঠিত সতেজ ঘাস, গাছপালা ইত্যাদির নাম। 'পাতব্য'-এর ভাব হলো 'পাতব্যতা', যার অর্থ ছেদন, ভেদন ইত্যাদির মাধ্যমে ইচ্ছানুযায়ী ব্যবহারযোগ্য হওয়া। সেই ভূতগাম-পাতব্যতার কারণে—এখানে সপ্তমী বিভক্তিটি নিমিত্ত অর্থে ব্যবহৃত হয়েছে; অর্থাৎ ভূতগাম-পাতব্যতার কারণে, ভূতগাম ছেদন আদি করার কারণে পচিত্তি অপরাধ হয়। অতএব, যে ভিক্ষু মাটি, জল, প্রাচীর ইত্যাদির যেকোনো স্থানে উৎপন্ন সতেজ (অ-শুষ্ক), এমনকি অত্যন্ত সূক্ষ্ম ঘাস বা সর্ষে দানা পরিমাণ শৈবালকেও উপড়ানো, ছেদন করা, বিদ্ধ করা ইত্যাদির মাধ্যমে নিজে বিনষ্ট করে অথবা মাটি খনন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মে অন্যকে দিয়ে বিনষ্ট করায়, সে পচিত্তি আপত্তিতে পতিত হয়।


Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha rukkhachindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, bhūtagāmato viyojitamūlabījakhandhabījaphalubījaaggabījabījabījānaṃ aññataraṃ bhājanagataṃ vā rāsikataṃ vā bhūmiyaṃ ropitampi nikkhantamūlamattaṃ vā nikkhantaaṅkuramattaṃ vā sacepissa vidatthimattā pattavaṭṭi niggacchati, anikkhante vā mūle nikkhante vā mūle yāva aṅkuro harito na hoti, tāva taṃ vikopentassa dukkaṭaṃ, tathā bhūtagāmabījagāme vematikassa, abhūtagāmabījagāme bhūtagāmabījagāmasaññino ceva vematikassa ca. Ubhayattha pana atathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti, asañcicca asatiyā ajānitvā vā vikopentassa, ‘imaṃ rukkha’nti evaṃ aniyametvā ‘‘rukkhaṃ chinda, valliṃ chindā’’tiādīni bhaṇantassa, ‘‘imaṃ pupphaṃ vā phalaṃ vā jāna, imaṃ dehi, imaṃ āhara, iminā me attho, imaṃ kappiyaṃ karohī’’ti bhaṇantassa ca anāpatti. Evaṃ kappiyavacanena bhūtagāmato viyojitaṃ pana bījajātaṃ puna pi ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti kāretvāva paribhuñjitabbaṃ. Evañhissa bījagāmaparimocanampi kataṃ hoti.

আলবীতে আলবক ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে গাছ কাটার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তি-সহ। ভূতগাম থেকে বিচ্ছিন্ন মূল-বীজ, স্কন্ধ-বীজ, ফলু-বীজ, অগ্র-বীজ এবং বীজ-বীজের যেকোনো একটি পাত্রে রাখা বা স্তূপ করে রাখা অবস্থায়, অথবা মাটিতে রোপণ করা হলেও কেবল মূল বের হয়েছে বা কেবল অঙ্কুর বের হয়েছে এমন অবস্থায়, এমনকি যদি তার এক বিঘত পরিমাণ পাতার কুঁড়িও বের হয়, কিন্তু মূল বের না হলে অথবা মূল বের হলেও যতক্ষণ অঙ্কুরটি সতেজ না হয়, ততক্ষণ তা বিনষ্ট করলে দুক্কট অপরাধ হয়। তেমনি ভূতগাম ও বীজগামে সন্দেহ থাকলে, এবং অ-ভূতগাম ও অ-বীজগামে ভূতগাম ও বীজগাম মনে করলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুক্কট অপরাধ হয়। কিন্তু উভয় ক্ষেত্রে বিপরীত মনে করলে, এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুদের কোনো আপত্তি হয় না। অসঞ্চেতনভাবে, অসতর্কতাবশত বা না জেনে বিনষ্ট করলে; 'এই গাছটি' এভাবে নির্দিষ্ট না করে “গাছ কাটো, লতা কাটো” ইত্যাদি বললে; “এই ফুল বা ফলটি দেখ, এটি দাও, এটি নিয়ে এসো, আমার এটি প্রয়োজন, এটিকে কল্পনীয় করো” এভাবে বললে কোনো আপত্তি হয় না। এভাবে কল্পনীয় বাক্যের দ্বারা ভূতগাম থেকে বিচ্ছিন্ন বীজসমূহ পুনরায় “কল্পনীয় করো” এভাবে করিয়ে নিয়েই ব্যবহার করা উচিত। এর ফলে তার বীজগাম থেকে মুক্ত করাও সম্পন্ন হয়।


Kappiyaṃ karontena pana agginā vā nakhena vā satthena vā kattabbaṃ, agginā karontena ca yena kenaci agginā ekadese phusantena ‘kappiya’nti vatvāva kātabbaṃ. Satthena karontena yassa kassaci tikhiṇasatthassa antamaso sūcinakhacchedanādīnampi tuṇḍena vā dhārāya vā vedhaṃ vā chedaṃ vā dassentena tatheva kātabbaṃ. Nakhena karontena ṭhapetvā gomahiṃsādīnaṃ khure yena kenaci apūtinā manussānaṃ vā tiracchānānaṃ vā nakhena antamaso chinditvā āhaṭenāpi satthe vuttanayeneva kātabbaṃ. Tattha sacepi bījānaṃ pabbatamatto rāsi, rukkhasahassaṃ vā chinditvā ekābaddhaṃ, ucchūnaṃ vā mahābhāro bandhitvā ṭhapito hoti, ekasmiṃ bīje vā rukkhasākhāya vā ucchumhi vā kappiye kate sabbaṃ kataṃ hoti. Ucchuṃ ‘‘kappiyaṃ karissāmī’’ti tehi saddhiṃ baddhaṃ dārukaṃ vijjhati, vaṭṭatiyeva. Sace pana yāya valliyā bhāro baddho, taṃ vijjhati, na vaṭṭati. Maricapakkādīhi missetvā [Pg.199] bhattaṃ āharanti, ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati, vaṭṭatiyeva, tilataṇḍulesupi eseva nayo. Yāguyā pakkhittāni pana ekābaddhāni hutvā na santiṭṭhanti, tattha ekekaṃ vijjhitvāva kātabbaṃ. Kapiṭṭhaphalādīnaṃ anto miñjaṃ kaṭāhaṃ muñcitvā sañcarati, bhindāpetvā kappiyaṃ kāretabbaṃ. Ekābaddhā ce, kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ pana phalaṃ taruṇaṃ hoti abījaṃ yañca nibbattabījaṃ bījaṃ apanetvā paribhuñjitabbaṃ, tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthi. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni pathavikhaṇanasadisānevāti.

কল্পীয় (অনুমোদিত) করার সময় আগুন দ্বারা, নখ দ্বারা অথবা অস্ত্র দ্বারা করতে হবে। আগুন দ্বারা করার সময় যেকোনো আগুন দিয়ে এক অংশে স্পর্শ করে 'কল্পীয়' (কপ্পিয়ং) বলে করতে হবে। অস্ত্র দ্বারা করার সময় যেকোনো তীক্ষ্ণ অস্ত্রের, এমনকি সূঁচ বা নখ কাটার যন্ত্র ইত্যাদিরও অগ্রভাগ বা ধার দ্বারা ছিদ্র বা ছেদন দেখিয়ে একইভাবে করতে হবে। নখ দ্বারা করার সময় গরু, মহিষ ইত্যাদির খুর বাদ দিয়ে যেকোনো তাজা মানুষের বা পশুর নখ দ্বারা, এমনকি কেটে আনা নখ দ্বারাও অস্ত্রের ক্ষেত্রে যেভাবে বলা হয়েছে সেই নিয়মেই করতে হবে। সেখানে যদি বীজের পর্বতপ্রমাণ স্তূপও হয়, অথবা এক হাজার গাছ কেটে একসাথে বেঁধে রাখা হয়, অথবা আখের বিশাল বোঝা বেঁধে রাখা হয়, তবে একটি বীজ, একটি গাছের ডাল বা একটি আখ কল্পীয় করা হলে সমস্তই কল্পীয় করা হয়। আখ 'কল্পীয় করব' এই উদ্দেশ্যে সেগুলির সাথে বাঁধা কাঠের টুকরোকে ছিদ্র করলে তা অবশ্যই কল্পীয় হবে। কিন্তু যদি যে লতা দিয়ে বোঝাটি বাঁধা হয়েছে, তা ছিদ্র করা হয়, তবে তা কল্পীয় হবে না। পাকা মরিচ ইত্যাদির সাথে মিশিয়ে ভাত আনা হলে, 'কল্পীয় করো' বললে যদি ভাতের দানাকেও ছিদ্র করা হয়, তবে তা অবশ্যই কল্পীয় হবে; তিল ও চালের ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু যবূতে (জাউ ভাতে) দেওয়া তিলগুলো একসাথে লেগে থাকে না, সেখানে একটি একটি করে ছিদ্র করেই কল্পীয় করতে হবে। কদবেল ইত্যাদির ভেতরের শাঁস যদি খোসা থেকে আলগা হয়ে নড়াচড়া করে, তবে তা ফাটিয়ে কল্পীয় করাতে হবে। যদি খোসার সাথে লেগে থাকে, তবে খোসাতে কল্পীয় করলেও চলবে। কিন্তু যে ফলটি কচি এবং বীজহীন, এবং যে ফলের বীজ উৎপন্ন হয়েছে কিন্তু বীজ ফেলে দিয়ে ভোগ করতে হয়, সেখানে কল্পীয় করার কোনো প্রয়োজন নেই। সজীব উদ্ভিদ (ভূতগ্রাম), সজীব উদ্ভিদ জ্ঞান, নিজে ধ্বংস করা বা অন্যকে দিয়ে ধ্বংস করানো—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি মাটি খনন করার শিক্ষাপদের মতোই।


Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভূতগ্রাম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

২. অন্যবাদক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye yamatthaṃ saṅghamajjhe vinayadharo pucchati, tato aññaṃ vadatīti aññavādako, aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāmaṃ. Vihesatīti vihesako, tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, tasmiṃ aññavādake vihesake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo bhikkhu sāvasesaṃ āpattiṃ āpanno saṅghamajjhe anuyuñjiyamāno taṃ na kathetukāmo aññena vacanena aññaṃ chādento tathā tathā vikkhipati, yo ca tuṇhībhāvena viheseti, tesaṃ yaṃ bhagavatā aññavādakakammañceva vihesakakammañca anuññātaṃ, tasmiṃ saṅghena kate puna tathā karontānaṃ pācittiyaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে সংঘের মধ্যে বিনয়ধর ভিক্ষু যে বিষয়ে জিজ্ঞাসা করেন, তা থেকে অন্য কথা বলে, তাই সে 'অন্যবাদক'। এটি এক কথার বদলে অন্য কথা বলে আড়াল করার নাম। (উত্তর না দিয়ে) কষ্ট দেয় বা বিরক্ত করে, তাই সে 'বিহেসক' (বিরক্তকারী)। এটি নীরব থাকার নাম। সেই অন্যবাদক ও বিহেসক কর্মের ক্ষেত্রে 'পাচিত্তি' বলতে দুটি বিষয়ের কারণে দুটি পাচিত্তি অপরাধের কথা বলা হয়েছে। অতএব, যে ভিক্ষু সাবশেষ (প্রতিকারযোগ্য) আপত্তিতে পতিত হয়েছেন, সংঘের মধ্যে জিজ্ঞাসিত হয়ে তা বলতে অনিচ্ছুক হয়ে অন্য কথার দ্বারা অন্য কথা আড়াল করে এদিক-ওদিক এড়িয়ে যান, এবং যিনি নীরব থেকে বিরক্ত করেন, তাঁদের জন্য ভগবান কর্তৃক যে অন্যবাদক কর্ম ও বিহেসক কর্ম অনুমোদিত হয়েছে, সংঘ কর্তৃক সেই কর্ম সম্পাদিত হওয়ার পর পুনরায় যারা সেরূপ আচরণ করবে, তাদের পাচিত্তি অপরাধ হবে।


Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha aññenaññaṃ paṭicaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite pana aññavādake vā vihesake vā tathā karontassa dukkaṭameva. Āpattiṃ āpannabhāvaṃ vā ajānantassa ‘‘kiṃ tumhe bhaṇathā’’ti pucchato, gelaññena vā, ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti iminā adhippāyena na kathentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya [Pg.200] aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ vā tuṇhībhāvo vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, dukkhavedanañca hotīti.

কৌশাম্বীতে স্থবির ছন্নকে কেন্দ্র করে এক কথার বদলে অন্য কথা বলে আড়াল করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞাবিহীন (অন্যকে দিয়ে করানো যায় না)। ধর্মকর্মে ত্রিক-পাচিত্তি, অধর্মকর্মে ত্রিক-দুষ্কৃত হয়। কিন্তু অন্যবাদক বা বিহেসক কর্ম আরোপিত না হওয়া পর্যন্ত সেরূপ আচরণকারীর কেবল দুষ্কৃত অপরাধই হয়। আপত্তিতে পতিত হওয়ার বিষয়টি না জেনে 'আপনারা কী বলছেন?'—এরূপ জিজ্ঞাসাকারীর, অথবা অসুস্থতার কারণে, অথবা 'সংঘের মধ্যে কলহ ইত্যাদি সৃষ্টি হবে, অথবা অধর্মভাবে, বা ভিন্ন দল দ্বারা, অথবা অযোগ্য ব্যক্তির উপর সংঘকর্ম করা হবে'—এই অভিপ্রায়ে যিনি উত্তর দেন না, এবং উন্মাদ ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। ধর্মকর্মের দ্বারা আরোপিত হওয়া, আপত্তি বা বিষয় নিয়ে জিজ্ঞাসিত হওয়া, আড়াল করার ইচ্ছায় এক কথার বদলে অন্য কথা বলা অথবা নীরব থাকা—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি অদত্তাদান শিক্ষাপদের মতোই। এটি কখনো করণীয় লঙ্ঘনে, কখনো অকরণীয় লঙ্ঘনে হয় এবং এতে দুঃখবেদনা অনুভূত হয়।


Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্যবাদক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

৩. উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye yena vacanena ujjhāpenti ‘‘chandāya itthannāmo idaṃ nāma karotī’’tiādīni vadantā upasampannaṃ saṅghena sammataṃ senāsanapaññāpakādibhedaṃ tassa ayasakāmā hutvā bhikkhūhi avajānāpenti, avaññāya olokāpenti, lāmakato vā cintāpenti, taṃ vacanaṃ ujjhāpanakaṃ. Yena ca tatheva vadantā khiyyanti, sabbattha tassa avaṇṇaṃ pakāsenti, taṃ khiyyanakaṃ, tasmiṃ ujjhāpanake khiyyanake. Pācittiyanti vatthudvaye pācittiyadvayaṃ vuttaṃ. Tasmā yo sammatassa bhikkhuno ayasakāmatāya upasampannassa vadanto ujjhāpeti vā khiyyati vā, tassa pācittiyaṃ hoti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে যে কথার দ্বারা অসন্তোষ বা নিন্দা প্রকাশ করা হয়, যেমন—'অমুক ভিক্ষু পক্ষপাতদুষ্ট হয়ে এই কাজ করছে' ইত্যাদি বলে সংঘ কর্তৃক মনোনীত শয়নাসন-প্রজ্ঞাপক ইত্যাদি উপসম্পন্ন ভিক্ষুর প্রতি তাঁর অখ্যাতি কামনা করে অন্য ভিক্ষুদের দ্বারা অবজ্ঞা করায়, অবজ্ঞার চোখে তাকানো করায় অথবা হীন বলে ভাবায়, সেই কথাকে 'উজ্জ্বাপনক' (নিন্দাসূচক) বলা হয়। এবং যে কথার দ্বারা একইভাবে বলে দোষারোপ বা ক্ষোভ প্রকাশ করা হয় এবং সর্বত্র তাঁর নিন্দা প্রকাশ করা হয়, তা 'খীয়নক' (দোষারোপকারী)। সেই উজ্জ্বাপনক ও খীয়নক কর্মের ক্ষেত্রে 'পাচিত্তি' বলতে দুটি বিষয়ের কারণে দুটি পাচিত্তি অপরাধের কথা বলা হয়েছে। অতএব, যে ব্যক্তি সংঘ মনোনীত উপসম্পন্ন ভিক্ষুর অখ্যাতি কামনায় অন্য উপসম্পন্ন ভিক্ষুর কাছে নিন্দা বা দোষারোপ করে, তার পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Rājagahe mettiyabhūmajake bhikkhū ārabbha ujjhāpanakhiyyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yaṃ tassa upasampannassa sammutikammaṃ kataṃ, tasmiṃ dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa pana santike tathā bhaṇantassa, asammatassa ca avaṇṇaṃ yassa kassaci santike bhaṇantassa, anupasampannassa pana sammatassa vā asammatassa vā avaṇṇaṃ yassa kassacideva santike bhaṇantassa ca dukkaṭameva. Pakatiyāva chandādivasena karontaṃ ujjhāpentassa vā khiyyantassa vā, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati, tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

রাজগৃহে মেত্তিয় ও ভূমজক ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে নিন্দা ও দোষারোপ করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞাবিহীন। সেই উপসম্পন্ন ভিক্ষুর প্রতি যে মনোনয়ন কর্ম করা হয়েছে, তা ধর্মকর্ম হলে ত্রিক-পাচিত্তি, অধর্মকর্ম হলে ত্রিক-দুষ্কৃত হয়। কিন্তু অনুপসম্পন্নের কাছে সেরূপ কথা বললে, এবং অমনোনীত ভিক্ষুর নিন্দা যেকোনো ব্যক্তির কাছে বললে, অথবা অনুপসম্পন্ন মনোনীত বা অমনোনীত ব্যক্তির নিন্দা যেকোনো ব্যক্তির কাছে বললে দুষ্কৃত অপরাধই হয়। প্রকৃতপক্ষে যিনি পক্ষপাত ইত্যাদির বশে কাজ করছেন, তাঁর নিন্দা বা দোষারোপ করলে, এবং উন্মাদ ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। ধর্মকর্মের দ্বারা মনোনীত হওয়া, উপসম্পন্ন হওয়া, পক্ষপাতহীন হওয়া, তাঁর নিন্দা করার ইচ্ছা থাকা, যার কাছে বলা হচ্ছে তার উপসম্পন্ন হওয়া, এবং নিন্দা বা দোষারোপ করা—এই can-be-six-টি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি অদত্তাদান শিক্ষাপদের মতোই। এটি কেবল দুঃখবেদনাযুক্ত।


Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৪. প্রথম শয়নাসন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe [Pg.201] saṅghikanti saṅghassa santakaṃ. Mañcādīsu yokoci mañcasaṅkhepena kato sabbopi mañcoyeva, pīṭhepi eseva nayo. Yena kenaci pana coḷena vā kappiyacammena vā chaviṃ katvā ṭhapetvā manussalomaṃ tālīsapattañca yehi kehici lomapaṇṇatiṇavākacoḷehi pūretvā katasenāsanaṃ bhisīti vuccati. Tattha nisīditumpi nipajjitumpi vaṭṭati, pamāṇaparicchedopi cettha natthi. Kocchaṃ pana vākausīramuñjapabbajādīnaṃ aññataramayaṃ anto saṃvellitvā baddhaṃ heṭṭhā ca upari ca vitthataṃ paṇavasaṇṭhānaṃ majjhe sīhacammādiparikkhittaṃ hoti, akappiyacammaṃ nāmettha natthi. Senāsanañhi sovaṇṇamayampi vaṭṭati. Ajjhokāseti ettha ye avassikasaṅketā vassānamāsāti evaṃ asaññitā aṭṭha māsā, te ṭhapetvā itaresu catūsu māsesu sacepi devo na vassati. Tathāpi pakatiajjhokāse ca ovassakamaṇḍape ca santharituṃ na vaṭṭati. Yattha pana hemante vassati, tattha aparepi cattāro māse na vaṭṭati. Gimhe pana sabbattha vigatavalāhakaṃ visuddhaṃ nabhaṃ hoti, tasmā tadā kenacideva karaṇīyena gacchati, vaṭṭati. Kākādīnaṃ nibaddhavāsarukkhamūle pana kadācipi na vaṭṭati. Iti yattha ca yadā ca santharituṃ na vaṭṭati, taṃ sabbamidha ajjhokāsasaṅkhameva gatanti veditabbaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'সাংঘিক' বলতে সংঘের সম্পত্তি। খাট ইত্যাদির মধ্যে খাটের আকৃতিতে তৈরি যেকোনো আসনই খাট হিসেবে গণ্য, পিঁড়ির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু যেকোনো কাপড় বা কল্পীয় চামড়া দিয়ে খোলস তৈরি করে, মানুষের চুল এবং তালিশপত্র বাদ দিয়ে, যেকোনো পশম, পাতা, ঘাস, আঁশ বা কাপড়ের টুকরো দিয়ে ভর্তি করে তৈরি করা শয়নাসনকে 'ভিসি' (তোশক) বলা হয়। সেখানে বসাও যায় এবং শোয়াও যায়, এবং এর কোনো পরিমাপের সীমাবদ্ধতা নেই। কিন্তু 'কোচ্ছ' (মোড়া) হলো গাছের ছাল, বীরণ ঘাস, মুঞ্জ ঘাস, বব্বজ ঘাস ইত্যাদির যেকোনো একটি দিয়ে তৈরি, ভেতরে ভালোভাবে পেঁচিয়ে বাঁধা, নিচে এবং উপরে চওড়া, ডমরুর আকৃতির এবং মাঝখানে সিংহের চামড়া ইত্যাদি দিয়ে আবৃত থাকে; এখানে অকল্পীয় চামড়া বলতে কিছু নেই। কারণ সোনার তৈরি শয়নাসনও ব্যবহার করা যায়। 'উন্মুক্ত স্থানে' বলতে বর্ষাকাল হিসেবে চিহ্নিত নয় এমন আট মাস বাদ দিয়ে বাকি চার মাসে (বর্ষার চার মাসে) যদি বৃষ্টি নাও হয়, তবুও সাধারণ উন্মুক্ত স্থানে এবং বৃষ্টি পড়ে এমন মণ্ডপে আসন বিছানো যাবে না। কিন্তু যেখানে শীতকালে বৃষ্টি হয়, সেখানে পরবর্তী চার মাসও বিছানো যাবে না। কিন্তু গ্রীষ্মকালে সর্বত্র মেঘমুক্ত নির্মল আকাশ থাকে, তাই তখন কোনো প্রয়োজনীয় কাজে চলে গেলে তা দোষের নয়। কিন্তু কাক ইত্যাদির স্থায়ী বসবাসের গাছের নিচে কখনোই বিছানো যাবে না। এভাবে যেখানে এবং যখন বিছানো নিষেধ, সে সমস্তই এখানে 'উন্মুক্ত স্থান' হিসেবে গণ্য বলে জানতে হবে।


Santharitvāti tathārūpe ṭhāne attano vā parassa vā atthāya santharitvā. Aññassatthāya santhatampi hi yāva so tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati, tāva santhārakasseva bhāro. Santharāpetvāti anupasampannena santharāpetvā. Etadeva hi tassa palibodho hoti, upasampannena santhataṃ santhārakasseva bhāro, tañca kho yāva āṇāpako tattha na nisīdati, ‘gaccha tva’nti vā na bhaṇati. Yasmiñhi attanā santharāpite vā pakatisanthate vā upasampanno nisīdati, sabbaṃ taṃ nisinnasseva bhāro, tasmā santharāpitantveva saṅkhaṃ gacchati. Taṃ pakkamanto neva uddhareyya, na uddharāpeyyāti attanā vā uddharitvā patirūpe ṭhāne na ṭhapeyya, parena vā tathā na kārāpeyya. Anāpucchaṃ vā gaccheyyāti yo bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā lajjī [Pg.202] hoti, attano palibodhaṃ viya maññati, tathārūpaṃ anāpucchitvā taṃ senāsanaṃ tassa aniyyātetvā nirapekkho gacchati, thāmamajjhimassa purisassa leḍḍupātaṃ atikkameyya, tassa ekena pādena leḍḍupātātikkame dukkaṭaṃ, dutiyapādātikkame pācittiyaṃ. Bhojanasālāya ṭhito pana ‘‘asukasmiṃ nāma divāvihāraṭṭhāne paññapetvā gacchāhī’’ti pesetvā tato nikkhamitvā aññattha gacchanto pāduddhārena kāretabbo.

'বিছিয়ে' বলতে সেরূপ স্থানে নিজের বা অন্যের প্রয়োজনে বিছিয়ে। কারণ অন্যের প্রয়োজনে বিছানো হলেও যতক্ষণ না সে সেখানে বসে অথবা 'তুমি যাও' এরূপ না বলে, ততক্ষণ তা বিছানো ব্যক্তিরই দায়িত্ব। 'বিছিয়ে নিয়ে' বলতে অনুপসম্পন্ন দ্বারা বিছিয়ে নিয়ে। এটিই তাঁর দায়িত্ব বা বন্ধন (পলিবোধ) হয়। উপসম্পন্ন ভিক্ষু দ্বারা বিছানো হলে তা বিছানো ভিক্ষুরই দায়িত্ব, এবং তা যতক্ষণ না আদেশকারী সেখানে বসে অথবা 'তুমি যাও' বলে। কারণ নিজের দ্বারা বিছানো বা আগে থেকেই বিছানো আসনে যদি কোনো উপসম্পন্ন ভিক্ষু বসেন, তবে সে সমস্তই উপবিষ্ট ভিক্ষুরই দায়িত্ব; তাই তা 'বিছানো' হিসেবেই গণ্য হয়। 'প্রস্থান করার সময় তা নিজে তুলবে না বা অন্যকে দিয়ে তোলানো করাবে না' বলতে নিজে তুলে উপযুক্ত স্থানে রাখবে না অথবা অন্যকে দিয়ে সেরূপ করাবে না। 'না বলে চলে যাবে' বলতে যে ভিক্ষু, শ্রামণের বা আরামিক লজ্জাশীল হয় এবং নিজের দায়িত্বের মতো মনে করে, সেরূপ ব্যক্তিকে না বলে সেই শয়নাসন তাকে সমর্পণ না করে উদাসীন হয়ে চলে যায় এবং মাঝারি শক্তির মানুষের ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করে, তার এক পায়ে ঢিল ছোঁড়ার দূরত্ব অতিক্রম করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়, দ্বিতীয় পা অতিক্রম করলে পাচিত্তি অপরাধ হয়। কিন্তু ভোজনশালায় অবস্থান করে 'অমুক দিবা-বিহার স্থানে আসন বিছিয়ে চলে যাও' বলে পাঠিয়ে সেখান থেকে বের হয়ে অন্য কোথাও চলে গেলে পা তোলার সাথে সাথে অপরাধের বিচার করতে হবে।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha santhataṃ anuddharitvā anāpucchaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, cimilikaṃ vā uttarattharaṇaṃ vā bhūmattharaṇaṃ vā taṭṭikaṃ vā cammakkhaṇḍaṃ vā pādapuñchanaṃ vā phalakapīṭhaṃ vā yaṃ vā panaññaṃ kañci dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ antamaso pattādhārakampi vuttalakkhaṇe ajjhokāse ṭhapetvā gacchantassa dukkaṭameva. Āraññakena pana asati anovassake sabbaṃ rukkhe laggetvāpi yathā vā upacikāhi na khajjati, evaṃ katvāpi gantuṃ vaṭṭati. Abbhokāsikena pana cīvarakuṭikaṃ katvāpi rakkhitabbaṃ. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā gamane, otāpentassa, ‘‘āgantvā uddharissāmī’’ti gacchato, vuḍḍhatarā uṭṭhāpenti, amanusso tattha nisīdati, koci issaro gaṇhāti, sīhādayo taṃ ṭhānaṃ āgantvā tiṭṭhanti, evaṃ senāsanaṃ palibuddhaṃ hoti, tathā palibuddhe vā senāsane, jīvitabrahmacariyantarāyakarāsu āpadāsu vā gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamoti imānettha cha aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে বিছানা না গুটিয়ে এবং না বলে চলে যাওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আদেশহীন, ত্রিক-পাচিত্তি; ব্যক্তিগত জিনিসে ত্রিক-দুক্কট। মোটা কাপড়, বিছানার চাদর, মেঝের মাদুর, তালপাতার মাদুর, চামড়ার টুকরো, পাপোশ, কাঠের পিঁড়ি অথবা অন্য যেকোনো কাঠের আসবাবপত্র বা মাটির পাত্র, এমনকি পাত্রের স্ট্যান্ডও উক্ত লক্ষণযুক্ত খোলা জায়গায় রেখে চলে গেলে কেবল দুক্কটই হয়। কিন্তু অরণ্যবাসী ভিক্ষুর বৃষ্টিহীন স্থান না থাকলে, সমস্ত জিনিস গাছে ঝুলিয়ে রেখেও যাতে উইপোকা না খায়, সেভাবে রেখে যাওয়া উচিত। খোলা জায়গায় বসবাসকারী (অভ্রাবকাশিক) ভিক্ষুর চীবর-কুটির তৈরি করেও তা রক্ষা করা উচিত। নিজের জিনিসে বা বিশ্বাসী ব্যক্তির জিনিসে গুটিয়ে রেখে চলে গেলে, অথবা রোদে শুকানোর সময় 'ফিরে এসে গুটিয়ে নেব' ভেবে চলে গেলে, অথবা নিজের চেয়ে বয়োজ্যেষ্ঠরা তুলে দিলে, অথবা সেখানে কোনো অমানুষ বসলে, অথবা কোনো মালিক এসে নিয়ে নিলে, অথবা সিংহ প্রভৃতি সেই স্থানে এসে অবস্থান করলে, এভাবে শয্যাসন অবরুদ্ধ হলে, অথবা জীবন ও ব্রহ্মচর্যের অন্তরায় সৃষ্টিকারী আপদ উপস্থিত হলে চলে গেলে আপত্তি হয় না, এবং উন্মাদ প্রভৃতিরও আপত্তি হয় না। খাট প্রভৃতির সাংঘিকত্ব, উক্ত লক্ষণযুক্ত স্থানে বিছানো বা বিছানো করানো, অবরুদ্ধ না হওয়া, আপদের অভাব, অনপেক্ষতা, এবং লোষ্ট্রপাতের সীমা অতিক্রম করা—এই ছয়টি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম কঠিন-শিক্ষাপদের মতোই, কিন্তু এটি ক্রিয়াক্রিয়।


Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম শয্যাসন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame vihāreti gabbhe vā aññatarasmiṃ vā sabbaparicchanne vuttasenāsane. Seyyanti seyyā nāma bhisī cimilikā uttarattharaṇaṃ bhūmattharaṇaṃ taṭṭikā [Pg.203] cammakkhaṇḍo nisīdanaṃ paccattharaṇaṃ tiṇasanthāro paṇṇasanthāroti vuttaṃ. Tattha cimilikā nāma parikammakatāya bhūmiyā vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katā. Uttarattharaṇaṃ nāma mañcapīṭhādīnaṃ upari attharitabbayuttakaṃ paccattharaṇaṃ. Bhūmattharaṇaṃ nāma cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā kaṭasārakādi vikati. Taṭṭikā nāma tālapaṇṇādīhi katataṭṭikā. Cammakkhaṇḍo nāma yaṃkiñci cammaṃ, sīhacammādīnañhi pariharaṇeyeva parikkhepo, senāsanaparibhoge pana akappiyacammaṃ nāma natthi. Paccattharaṇaṃ nāma pāvāro kojavoti ettakameva, sesaṃ pākaṭameva. Iti imāsu dasasu seyyāsu ekampi seyyaṃ attano vassaggena gahetvā vuttalakkhaṇe vihāre santharitvā vā santharāpetvā vā yo bhikkhu disaṃgamiko yathā ṭhapitaṃ upacikāhi na khajjati, tathā ṭhapanavasena neva uddhareyya, na uddharāpeyya, purimasikkhāpade vuttanayena anāpucchaṃ vā gaccheyya, tassa parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Yattha pana upacikāsaṅkā natthi, tato anāpucchāpi gantuṃ vaṭṭati, āpucchanaṃ pana vattaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'বিহার' বলতে কক্ষ অথবা অন্য কোনো সম্পূর্ণ আবৃত শয্যাসন বোঝায়। 'শয্যা' বলতে—ভিসি (বালিশ/তোশক), চিমিলিকা (মোটা কাপড়), উত্তরত্থরণ (বিছানার চাদর), ভূমত্থরণ (মেঝের মাদুর), তত্তিকা (তালপাতার মাদুর), চর্মখণ্ড (চামড়ার টুকরো), নিসীদন (আসন), পচ্চত্থরণ (আস্তরণ), তৃণসংস্তর (ঘাসের বিছানা), পর্ণসংস্তর (পাতার বিছানা)—এই দশ প্রকার শয্যা বলা হয়েছে। সেখানে 'চিমিলিকা' বলতে সংস্কারকৃত মেঝের রঙ সুরক্ষার জন্য তৈরি আস্তরণ। 'উত্তরত্থরণ' বলতে খাট-পিঁড়ি প্রভৃতির উপরে বিছানোর উপযোগী চাদর বা আস্তরণ। 'ভূমত্থরণ' বলতে চিমিলিকা থাকলে তার উপরে, আর না থাকলে খালি মাটিতে বিছানোর উপযোগী মাদুর, শীতলপাটি ইত্যাদি। 'তত্তিকা' বলতে তালপাতা প্রভৃতি দিয়ে তৈরি মাদুর। 'চর্মখণ্ড' বলতে যেকোনো চামড়া; সিংহচর্ম প্রভৃতি নিজের সম্পত্তি হিসেবে বহন করার ক্ষেত্রেই কেবল নিষেধ রয়েছে, কিন্তু শয্যাসন হিসেবে ব্যবহারের ক্ষেত্রে অকল্পনীয় চামড়া বলতে কিছু নেই। 'পচ্চত্থরণ' বলতে চাদর ও পশমি কম্বল—এইটুকুই, বাকিগুলো স্পষ্ট। এভাবে এই দশ প্রকার শয্যার মধ্যে যেকোনো একটি শয্যা নিজের বর্ষানুযায়ী গ্রহণ করে উক্ত লক্ষণযুক্ত বিহারে নিজে বিছিয়ে বা অন্যকে দিয়ে বিছিয়ে, অন্য দেশে গমনকারী যে ভিক্ষু উইপোকায় যাতে নষ্ট না হয় সেভাবে না রেখে, নিজে গোছায় না বা অন্যকে দিয়েও গোছায় না, এবং পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মে না বলে চলে যায়, তার বেষ্টনীযুক্ত আরামের বেষ্টনী অথবা বেষ্টনীহীন আরামের উপাচার অতিক্রম করার সময় প্রথম পদক্ষেপে দুক্কট এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে পাচিত্তি হয়। কিন্তু যেখানে উইপোকার আশঙ্কা নেই, সেখান থেকে না বলে চলে যাওয়াও চলে, তবে অনুমতি নেওয়া কর্তব্য (গমিক ব্রত)।


Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha saṅghike vihāre seyyaṃ santharitvā anuddharitvā anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttalakkhaṇassa pana vihārassa upacāre bahi āsanne upaṭṭhānasālāya vā aparicchannamaṇḍape vā paricchanne vāpi bahūnaṃ sannipātabhūte rukkhamūle vā santharitvā vā santharāpetvā vā, mañcapīṭhañca vihāre vā vuttappakāre vihārūpacāre vā santharitvā vā santharāpetvā vā uddharaṇādīni akatvā gacchantassa dukkaṭameva. Attano santake, vissāsikapuggalike, uddharaṇādīni katvā, purimanayeneva palibuddhaṃ chaḍḍetvā gamane, yo ca ‘‘ajjeva āgantvā paṭijaggissāmī’’ti evaṃ sāpekkho nadipāraṃ vā gāmantaraṃ vā gantvā yatthassa gamanacittaṃ uppannaṃ, tattheva ṭhito kañci pesetvā vā āpucchati, nadipūrarājacorādīsu vā kenaci palibuddho na sakkoti paccāgantuṃ, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ[Pg.204], upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpade vuttanayānevāti.

শ্রাবস্তীতে সতেরো বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে সাংঘিক বিহারে শয্যা বিছিয়ে তা না গুটিয়ে এবং না বলে চলে যাওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আদেশহীন, ত্রিক-পাচিত্তি; ব্যক্তিগত জিনিসে ত্রিক-দুক্কট। কিন্তু উক্ত লক্ষণযুক্ত বিহারের উপাচারের বাইরে নিকটে অবস্থিত উপস্থানশালায় বা অনাবৃত মণ্ডপে অথবা আবৃত হলেও বহু ভিক্ষু-শ্রামণরের সমবেত হওয়ার মণ্ডপে অথবা বৃক্ষমূলে বিছিয়ে বা বিছিয়ে নিয়ে, এবং খাট-পিঁড়ি বিহারে বা উক্ত প্রকার বিহারের উপাচারে বিছিয়ে বা বিছিয়ে নিয়ে না গুটিয়ে চলে গেলে কেবল দুক্কটই হয়। নিজের জিনিসে বা বিশ্বাসী ব্যক্তির জিনিসে গুটিয়ে রেখে চলে গেলে, পূর্বের নিয়মে অবরুদ্ধ শয্যাসন ত্যাগ করে চলে গেলে, এবং যে ভিক্ষু 'আজই ফিরে এসে যত্ন করব' এভাবে অপেক্ষাসহ নদীর ওপারে বা অন্য গ্রামে গিয়ে যেখানে তার আরও দূরে যাওয়ার ইচ্ছা উৎপন্ন হয়, সেখানেই অবস্থান করে কাউকে পাঠিয়ে অনুমতি নেয়, অথবা নদী ভরাট হওয়া, রাজা, চোর ইত্যাদির কোনো একটির দ্বারা অবরুদ্ধ হয়ে ফিরে আসতে সমর্থ হয় না, তার এবং আপদকালে ও উন্মাদ প্রভৃতির আপত্তি হয় না। উক্ত লক্ষণযুক্ত শয্যা, তার সাংঘিকত্ব, উক্ত লক্ষণযুক্ত বিহারে বিছানো বা বিছানো করানো, অবরুদ্ধ না হওয়া, আপদের অভাব, অনপেক্ষ হয়ে অন্য দেশে চলে যাওয়া, এবং উপাচার সীমা অতিক্রম করা—এই সাতটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি পরবর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় শয্যাসন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অনুপ্রখজ্জ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe jānanti ‘‘anuṭṭhāpanīyo aya’’nti jānanto, tenevassa padabhājane ‘‘vuḍḍho’ti jānāti, ‘gilāno’ti jānāti, ‘saṅghena dinno’ti jānātī’’ti (pāci. 121) vuttaṃ. Vuḍḍho hi attano vuḍḍhatāya anuṭṭhāpanīyo, gilāno gilānatāya, saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharagaṇavācakācariyānaṃ vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo. Pubbupagatanti pubbaṃ upagataṃ. Anupakhajjāti mañcapīṭhānaṃ vā tassa vā bhikkhuno pavisantassa vā nikkhamantassa vā upacāraṃ anupavisitvā. Tattha mañcapīṭhānaṃ tāva mahallake vihāre samantā diyaḍḍho hattho upacāro, khuddake yato pahoti, tato diyaḍḍho hattho, tassa pana pavisantassa pādadhovanapāsāṇato yāva mañcapīṭhaṃ, nikkhamantassa mañcapīṭhato yāva passāvaṭṭhānaṃ, tāva upacāro. Seyyaṃ kappeyyāti tassa sambādhaṃ kattukāmatāya tasmiṃ upacāre dasasu seyyāsu ekampi santharantassa vā santharāpentassa vā dukkaṭaṃ, tattha nisīdantassa vā nipajjantassa vā pācittiyaṃ, dvepi karontassa dve pācittiyāni, punappunaṃ karontassa payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'জানন্তি' বলতে 'ইনি উঠিয়ে দেওয়ার অযোগ্য' তা জেনে; এইজন্যই পদভাজনে বলা হয়েছে—'স্থবির বলে জানে, গ্লান বলে জানে, সংঘ কর্তৃক প্রদত্ত বলে জানে'। স্থবির ভিক্ষু নিজের জ্যেষ্ঠতার কারণে উঠিয়ে দেওয়ার অযোগ্য, গ্লান ভিক্ষু অসুস্থতার কারণে, আর সংঘ ভাণ্ডাগারিক অথবা ধর্মকথিক, বিনয়ধর ও গণবাচক আচার্যদের বহু উপকারিতা ও গুণগত শ্রেষ্ঠত্ব বিবেচনা করে স্থায়ী বসবাসের জন্য বিহারটি নির্দিষ্ট করে সম্মতি দিয়ে দান করে, তাই সংঘ কর্তৃক যাকে বিহার দেওয়া হয়েছে, সেও উঠিয়ে দেওয়ার অযোগ্য। 'পূর্বুপগতং' বলতে পূর্বে প্রবেশকারী। 'অনুপ্রখজ্জ' বলতে খাট-পিঁড়ি অথবা সেই ভিক্ষুর প্রবেশ করার বা বের হওয়ার উপাচারে প্রবেশ করে। সেখানে খাট-পিঁড়ির ক্ষেত্রে বড় বিহারে চারদিকে দেড় হাত উপাচার, ছোট বিহারে যেদিকে জায়গা থাকে সেদিকে দেড় হাত; আর প্রবেশকারী ভিক্ষুর ক্ষেত্রে পা ধোয়ার পাথর থেকে খাট-পিঁড়ি পর্যন্ত, এবং বের হওয়া ভিক্ষুর ক্ষেত্রে খাট-পিঁড়ি থেকে প্রস্রাব করার স্থান পর্যন্ত উপাচার। 'শয্যা গ্রহণ করবে' বলতে তাকে সংকীর্ণতায় ফেলার ইচ্ছায় সেই উপাচারে দশ প্রকার শয্যার মধ্যে একটিও নিজে বিছানো বা অন্যকে দিয়ে বিছানোর ক্ষেত্রে দুক্কট, সেখানে বসা বা শোয়ার ক্ষেত্রে পাচিত্তি, উভয়টি করলে দুটি পাচিত্তি, এবং বারবার করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha anupakhajja seyyakappanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, vuttūpacārato vā bahi, upaṭṭhānasālādike vā, vihārassa upacāre vā, santharaṇasantharāpanesupi nisajjasayanesupi dukkaṭameva. Attano vā, vissāsikassa vā santake pana vihāre santharantassa, yo ca gilāno vā sītuṇhapīḷito vā pavisati, tassa ca, āpadāsu ca, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha [Pg.205] cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অনুপ্রখজ্জ শয্যা গ্রহণের কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আদেশহীন, ত্রিক-পাচিত্তি; ব্যক্তিগত জিনিসে ত্রিক-দুক্কট। উক্ত উপাচারের বাইরে, উপস্থানশালা প্রভৃতিতে অথবা বিহারের উপাচারে বিছানো বা বিছানো করানোর ক্ষেত্রে এবং বসা বা শোয়ার ক্ষেত্রেও কেবল দুক্কটই হয়। কিন্তু নিজের বা বিশ্বাসী ব্যক্তির বিহারে বিছানোর ক্ষেত্রে, এবং যে ভিক্ষু অসুস্থ বা শীত-গ্রীষ্মে পীড়িত হয়ে প্রবেশ করে তার ক্ষেত্রে, আপদকালে এবং উন্মাদ প্রভৃতির আপত্তি হয় না। সাংঘিক বিহারত্ব, উঠিয়ে দেওয়ার অযোগ্যতা জানা, সংকীর্ণতায় ফেলার ইচ্ছা, এবং উপাচারে বসা বা শোয়া—এই চারটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম পারাজিকের মতোই, কিন্তু এটি কেবল দুঃখবেদনাদায়ক।


Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুপ্রখজ্জ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. নিষ্কাশন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame kupitoti kuddho. Anattamanoti atuṭṭhacitto. Nikkaḍḍheyya vā nikkaḍḍhāpeyya vā pācittiyanti ettha ye anekabhūmakā pāsādā, anekakoṭṭhakāni vā catussālāni, tādisesu senāsanesu gahetvā antarā aṭṭhapetvā ekeneva payogena atikkāmentassa ekaṃ pācittiyaṃ, ṭhapetvā ṭhapetvā nānāpayogehi atikkāmentassa dvāragaṇanāya pācittiyāni, hatthena anāmasitvā ‘nikkhamā’ti vatvā vācāya nikkaḍḍhantassāpi eseva nayo. Nikkaḍḍhāpentassa pana ‘nikkaḍḍhā’ti āṇattamatte dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇatte pana tasmiṃ bahukepi dvāre nikkhamante itarassa ekameva pācittiyaṃ. Sace pana ‘‘ettakāni dvārāni nikkaḍḍhāhī’’ti vā, ‘‘yāva mahādvāraṃ, tāva nikkaḍḍhāhī’’ti vā evaṃ niyametvā āṇatto hoti, dvāragaṇanāya pācittiyāni.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'কুপিতো' বলতে ক্রুদ্ধ। 'অনত্তমনো' বলতে অসন্তুষ্ট চিত্ত। 'বের করে দেবে বা বের করে দেওয়াবে তবে পাচিত্তি হয়'—এখানে যে বহুস্তরবিশিষ্ট প্রাসাদ বা বহুতর তোরণযুক্ত চতুঃশালা রয়েছে, সেই ধরনের শয্যাসন থেকে ধরে মাঝখানে না থামিয়ে এক চেষ্টায় পার করে দিলে একটি পাচিত্তি হয়; আর থামিয়ে থামিয়ে বিভিন্ন চেষ্টায় পার করলে দরজার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তি হয়। হাত দিয়ে স্পর্শ না করে 'বেরিয়ে যাও' বলে মুখে তাড়িয়ে দেওয়ার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। কিন্তু অন্যকে দিয়ে বের করে দেওয়ানোর ক্ষেত্রে 'বের করে দাও' বলে আদেশ মাত্রেই দুক্কট হয়; একবার আদেশ দেওয়ার পর সে বহু দরজা পার করে বের করে দিলেও আদেশদাতার একটিই পাচিত্তি হয়। কিন্তু যদি 'এতগুলো দরজা পার করে বের করে দাও' অথবা 'মহাদ্বার পর্যন্ত বের করে দাও' এভাবে নির্দিষ্ট করে আদেশ দেওয়া হয়, তবে দরজার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhuṃ saṅghikā vihārā nikkaḍḍhanavatthusmiṃ

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে ভিক্ষুকে সাংঘিক বিহার থেকে বের করে দেওয়ার কারণে...


Paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, tassa parikkhāranikkaḍḍhane, upaṭṭhānasālādikā vihārūpacārā tassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane, anupasampannassa pana anupasampannaparikkhārassa vā vihārā vā vihārūpacārā vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane ca dukkaṭameva. Tañca kho asambaddhesu parikkhāresu parikkhāragaṇanāya veditabbaṃ. Attano vā, vissāsikassa vā santakā vihārā nikkaḍḍhane, sakalasaṅghārāmatopi bhaṇḍanakārakassa vā tassa parikkhārassa vā nikkaḍḍhane nikkaḍḍhāpane vā, attano vasanaṭṭhānato alajjissa, ummattakassa, na sammāvattantānaṃ antevāsikasaavihārikānaṃ, tesaṃ parikkhārassa vā nikkaḍḍhane ca, sayaṃ ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghikavihāro[Pg.206], upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে, এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সআণত্তিক (আজ্ঞাসহ), তিক-পাচিত্তিয়। ব্যক্তিগত বিহারে তিক-দুষ্কট আপত্তি হয়—সেই ভিক্ষুর পরিষ্খার (ব্যক্তিগত জিনিসপত্র) বের করে দেওয়ার কারণে; উপস্থানশালা (ভোজনশালা) ইত্যাদি বিহারের সীমানা থেকে সেই ভিক্ষুকে অথবা তার পরিষ্খারকে বের করে দেওয়ার কারণে। কিন্তু অনুপসম্পন্নকে (গৃহী বা শ্রামণকে) অথবা অনুপসম্পন্নের পরিষ্খারকে বিহার বা বিহারের সীমানা থেকে বের করে দিলে বা বের করে দেওয়ালে দুষ্কট আপত্তিই হয়। এবং তা অসংযুক্ত পরিষ্খারসমূহের ক্ষেত্রে পরিষ্খারের সংখ্যা অনুযায়ী জানতে হবে। নিজের অথবা বিশ্বাসভাজন ব্যক্তির বিহার থেকে বের করে দিলে; সমগ্র সংঘারাম থেকেও কলহকারী ভিক্ষুকে অথবা তার পরিষ্খারকে বের করে দিলে বা বের করে দেওয়ালে; নিজের বসবাসের স্থান থেকে অলজ্জী ভিক্ষুকে, উন্মত্ত ভিক্ষুকে, সম্যক আচরণ না করা অন্তেবাসিক ও সদ্ধিবিহারিকদের এবং তাদের পরিষ্খার বের করে দিলে; এবং নিজে উন্মত্ত ইত্যাদি হলে কোনো আপত্তি হয় না (অন্যাপত্তি)। সংঘিক বিহার, উপসম্পন্নের কলহকারী ভাব ইত্যাদি থেকে মুক্ত হওয়া এবং ক্রোধবশত বের করে দেওয়া বা বের করে দেওয়ানো—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান ইত্যাদি অদত্তাদানের সদৃশ এবং এটি দুঃখবেদনাদায়ক।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিক্কঢ্ঢন (বের করে দেওয়া) শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

৮. বেহাসকুটি (উন্মুক্ত বা দোতলা-তেতলা কুটির) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Aṭṭhame uparivehāsakuṭiyāti upari acchannatalāya dvibhūmikakuṭiyā vā tibhūmikakuṭiyā vā, padabhājane pana idha adhippetaṃ kuṭiṃ dassetuṃ ‘‘majjhimassa purisassa asīsaghaṭṭā’’ti (pāci. 131) vuttaṃ. Āhaccapādakanti aṅge vijjhitvā pavesitapādakaṃ. Abhinisīdeyyāti abhibhavitvā ajjhottharitvā nisīdeyya, bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ, mañce vā pīṭhe vā nisīdeyya vā nipajjeyya vāti attho. Abhīti idaṃ pana padasobhaṇatthe upasaggamattameva, tasmā yo bhikkhu vuttalakkhaṇāya vehāsakuṭiyā sabbantimena paricchedena yāva pamāṇamajjhimassa purisassa sabbaso heṭṭhimāhi tulāhi sīsaṃ na ghaṭṭeti, ettakaṃ uccāya tulānaṃ upari ṭhapite āhaccapādake mañce vā pīṭhe vā nisīdati vā nipajjati vā, tassa anupakhajjasikkhāpade vuttanayena payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে, 'উপরিবেহাসকুটিয়া' বলতে উপরে আচ্ছাদনহীন বা মেঝে না পাতা দোতলা বা তিনতলা কুটিরে। পদভাজনীতে কিন্তু এখানে অভীষ্ট কুটিরটি দেখানোর জন্য 'মাঝারি গড়নের মানুষের মাথায় আঘাত না লাগার মতো উঁচু' বলা হয়েছে। 'আহচ্চপাদক' বলতে পায়া ছিদ্র করে ফ্রেমের ভেতর ঢুকিয়ে দেওয়া খাট বা আসন। 'অভিনিসীদেয্য' বলতে চেপে বা ভর দিয়ে বসা; অথবা এটি সপ্তমী বিভক্তির অর্থে দ্বিতীয়া বিভক্তির প্রয়োগ, অর্থাৎ খাটে বা আসনে বসবে বা শোবে—এই অর্থ। 'অভি' শব্দটি এখানে পদশোভা বা অলংকরণের জন্য কেবল একটি উপসর্গ মাত্র। অতএব যে ভিক্ষু উক্ত লক্ষণযুক্ত বেহাসকুটিরে সর্বাপেক্ষা কম সীমানা হিসেবে মাঝারি গড়নের মানুষের মাথা নিচের আড়া বা বিমের সাথে কোনোভাবেই স্পর্শ না করার মতো উচ্চতায়, বিমের উপরে স্থাপিত আহচ্চপাদক খাটে বা আসনে বসে বা শোয়, তার 'অনুপখজ্জ' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha uparivehāsakuṭiyā āhaccapādakaṃ mañcaṃ pīṭhaṃ sahasā abhinisīdanaabhinipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, puggalike tikadukkaṭaṃ, attano vā, vissāsikassa vā santake vihāre, avehāsakuṭiyā, sīsaghaṭṭāya, yassa vā heṭṭhā dabbasambhārādīnaṃ nikkhittattā aparibhogaṃ hoti, uparitalaṃ vā padarasañcitaṃ sudhādiparikammakataṃ vā, tattha āhaccapādake nisīdantassa, yo ce tasmiṃ vehāsaṭṭhepi āhaccapādake ṭhito kiñci gaṇhāti vā laggati vā, yassa ca paṭāṇī dinnā hoti, pādasīsānaṃ upari āṇī pavesitā, tattha nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭā vehāsakuṭi, heṭṭhā saparibhogaṃ[Pg.207], apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে দোতলার বেহাসকুটিরে আহচ্চপাদক খাট বা আসনে হঠাৎ বসা বা শোয়ার ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনআণত্তিক (আজ্ঞাবিহীন), তিক-পাচিত্তিয়। ব্যক্তিগত বিহারে তিক-দুষ্কট আপত্তি হয়। নিজের অথবা বিশ্বাসভাজন ব্যক্তির বিহারে; বেহাসকুটি নয় এমন কুটিরে; মাথায় আঘাত লাগার মতো নিচু বেহাসকুটিরে; অথবা যে কুটিরের নিচে কাঠ বা নির্মাণ সামগ্রী রাখার কারণে তা ব্যবহারের অযোগ্য; অথবা যার উপরের তলা তক্তা দিয়ে ঢাকা বা চুনকাম করা; সেখানে আহচ্চপাদক খাটে বসলে; অথবা যে ভিক্ষু শূন্যে অবস্থিত সেই আহচ্চপাদক খাটে দাঁড়িয়ে কোনো কিছু নেয় বা ঝোলায়; অথবা যার পায়ার জোড়ে খিল (পেরেক) লাগানো আছে, পায়ার মাথায় খিল ঢোকানো আছে, সেখানে বসলে; এবং উন্মত্ত ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না (অন্যাপত্তি)। সংঘিক বিহার, মাথায় আঘাত না লাগার মতো উঁচু বেহাসকুটি, নিচে ব্যবহারযোগ্য হওয়া এবং খিল না লাগানো আহচ্চপাদক খাটে বসা বা শোয়া—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান ইত্যাদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বেহাসকুটি শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

৯. মহল্লকবিহার (বৃহৎ বিহার নির্মাণ) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Navame mahallakanti sassāmikaṃ. Vihāranti ullittāvallittaṃ. Yāva dvārakosātiettha dvārakoso nāma ukkaṭṭhaparicchedena piṭṭhasaṅghāṭassa sāmantā aḍḍhateyyahattho padeso. Aggaḷaṭṭhapanāyāti sakavāṭakassa dvārabandhassa niccalabhāvatthāya. Kavāṭañhi lahuparivattakaṃ vivaraṇakāle bhittiṃ āhanati, pidahanakāle dvārabandhaṃ. Tena āhanena bhitti kampati, tato mattikā calati, calitvā sithilā vā hoti patati vā, tenāha bhagavā ‘‘yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāyā’’ti. Tattha kiñcāpi ‘‘idaṃ nāma kattabba’’nti neva mātikāyaṃ, na padabhājane vuttaṃ, aṭṭhuppattiyaṃ pana ‘‘punappunaṃ chādāpesi, punappunaṃ lepāpesī’’ti (pāci. 134) adhikārato yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanāya punappunaṃ limpitabbo vā lepāpetabbo vāti evamattho daṭṭhabbo. Ālokasandhiparikammāyātiettha ālokasandhīti vātapānakavāṭakā vuccanti. Te vivaraṇakāle vidatthimattampi atirekampi bhittippadesaṃ paharanti, upacāro panettha sabbadisāsu labbhati, tasmā sabbadisāsu kavāṭavitthārappamāṇo okāso ālokasandhiparikammatthāya limpitabbo vā lepāpetabbo vāti ayamettha adhippāyo.

নবম শিক্ষাপদে, 'মহল্লক' বলতে মালিক বা দাতা বিশিষ্ট বিহার। 'বিহার' বলতে ভেতরে ও বাইরে প্রলেপযুক্ত (চুনকাম করা) পাকা বিহার। 'যাব দ্বারকোসা' এখানে দ্বারকোস বলতে সর্বোচ্চ পরিমাপ অনুযায়ী দরজার ফ্রেমের চারপাশের আড়াই হাত পরিমাণ স্থান। 'অগ্গলট্ঠপনায়' বলতে পাল্লাসহ দরজার ফ্রেমটি যাতে নড়াচড়া না করে দৃঢ়ভাবে থাকার জন্য। কারণ দরজার পাল্লাটি সহজে ঘূর্ণনশীল হওয়ায় খোলার সময় দেয়ালে আঘাত করে এবং বন্ধ করার সময় দরজার ফ্রেমে আঘাত করে। সেই আঘাতে দেয়াল কেঁপে ওঠে, ফলে প্লাস্টার আলগা হয়ে যায়, আলগা হয়ে তা ঢিলে হয়ে যায় বা খসে পড়ে। তাই ভগবান বলেছেন—'যাব দ্বারকোসা অগ্গলট্ঠপনায়'। সেখানে যদিও 'এই কাজটি করতে হবে' এমন কথা মাতৃকায় বা পদভাজনীতে বলা হয়নি, তবুও উৎপত্তি-উপাখ্যানে 'পুনরায় আচ্ছাদন করাল, পুনরায় প্রলেপ দেওয়াল' এই অধিকারবশত দ্বারকোস পর্যন্ত দরজার পাল্লা ও ফ্রেম যাতে নড়াচড়া না করে সেজন্য বারবার প্রলেপ দিতে হবে বা দেওয়ানো যাবে—এইভাবে অর্থ বুঝতে হবে। 'আলোকমন্ধিপরিকম্মায়' এখানে আলোকসন্ধি বলতে জানালার পাল্লাসমূহকে বোঝায়। সেগুলি খোলার সময় এক বিঘত বা তার চেয়ে বেশি দেয়ালের অংশে আঘাত করে। এখানে জানালার চারপাশের সীমানা সব দিকেই পাওয়া যায়। অতএব সব দিকে জানালার পাল্লার বিস্তারের পরিমাপ অনুযায়ী স্থান জানালাটি দৃঢ় করার জন্য প্রলেপ দিতে হবে বা দেওয়ানো যাবে—এটাই এখানে অভিপ্রায়।


Evaṃ lepakamme yaṃ kattabbaṃ, taṃ dassetvā idāni chadane kattabbaṃ dassetuṃ dvatticchadanassātiādimāha. Tattha dvatticchadanassa pariyāyanti chadanassa dvattipariyāyaṃ, pariyāyaṃ vuccati parikkhepo, parikkhepadvayaṃ vā parikkhepattayaṃ vā adhiṭṭhātabbanti attho. Appaharite ṭhitenāti aharite ṭhitena. Haritanti cettha sattadhaññādibhedaṃ pubbaṇṇaṃ, muggamāsatilakulatthaalābukumbhaṇḍādibhedañca aparaṇṇaṃ adhippetaṃ. Yaṃ tasmiṃ khette vuttaṃ [Pg.208] na tāva sampajjati, vasse pana patite sampajjissati, tampi haritasaṅkhameva gacchati. Tasmā tasmiṃ ṭhatvā adhiṭṭhahanto dukkaṭaṃ āpajjati. Appaharite ṭhatvā adhiṭṭhahantassāpi ayaṃ paricchedo, piṭṭhivaṃsassa vā kūṭāgārathūpikāya vā passe nisinno puriso chadanamukhavaṭṭiantena olokento yasmiṃ bhūmibhāge ṭhitaṃ bhikkhuṃ passati, yasmiñca ṭhito taṃ upari nisinnakaṃ tatheva ullokento passati, tasmiṃ ṭhātabbaṃ, tassa anto aharitepi ṭhātuṃ na labhati. Tato ce uttarīti maggena chādiyamāne tiṇṇaṃ maggānaṃ, pariyāyena chādiyamāne tiṇṇaṃ pariyāyānaṃ upari iṭṭhakasilāsudhāhi chādiyamāne iṭṭhakasilāsudhāpiṇḍagaṇanāya, tiṇapaṇṇehi chādiyamāne paṇṇagaṇanāya ceva tiṇamuṭṭhigaṇanāya ca pācittiyaṃ.

এইভাবে প্রলেপকর্মে যা করণীয় তা দেখিয়ে এখন আচ্ছাদনে (ছাদ নির্মাণে) যা করণীয় তা দেখানোর জন্য 'দ্বত্তিচ্ছদনস' ইত্যাদি বলেছেন। সেখানে 'দ্বত্তিচ্ছদনস পরিয়ায়ং' বলতে আচ্ছাদনের দুই বা তিন স্তর। পরিয়ায় বলতে চারপাশ ঘিরে ছাওয়া। দুই স্তর বা তিন স্তর পর্যন্ত ছাওয়ার তদারকি করা যাবে—এই অর্থ। 'অপহরিতে ঠিতেন' বলতে যেখানে সবুজ শস্য বা ঘাস নেই এমন স্থানে দাঁড়িয়ে। এখানে 'হরিত' বলতে সপ্ত প্রকার ধান্য ইত্যাদি পূর্বান্ন এবং মুগ, মাষকলাই, তিল, কলাই, লাউ, কুমড়ো ইত্যাদি অপরান্নকে বোঝানো হয়েছে। যে শস্য সেই জমিতে বোনা হয়েছে কিন্তু এখনও পরিপক্ক হয়নি, বৃষ্টি হলে পরিপক্ক হবে, তাও হরিতের মধ্যেই গণ্য হবে। অতএব সেখানে দাঁড়িয়ে তদারকি করলে ভিক্ষুর দুষ্কট আপত্তি হয়। যেখানে সবুজ শস্য নেই সেখানে দাঁড়িয়ে তদারকি করারও এই সীমা রয়েছে—মটক বাঁশ বা চূড়াবিশিষ্ট কুটিরের চূড়ার পাশে বসা কোনো ব্যক্তি যদি চালের প্রান্ত দিয়ে নিচের দিকে তাকায় এবং যে জমিতে দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুকে দেখতে পায়, এবং যে স্থানে দাঁড়িয়ে ভিক্ষু উপরে বসা সেই ব্যক্তিকে একইভাবে চালের প্রান্ত দিয়ে তাকালে দেখতে পায়, সেই পারস্পরিক দৃশ্যমান সীমানার মধ্যে দাঁড়াতে হবে। তার ভেতরে সবুজ শস্য থাকলেও দাঁড়ানো যাবে না। তার চেয়ে বেশি হলে—সমান্তরালভাবে ছাওয়ার ক্ষেত্রে তিন স্তরের বেশি চতুর্থ স্তরে; পর্যায়ক্রমে ছাওয়ার ক্ষেত্রে তিন স্তরের বেশি চতুর্থ স্তরে; ইট, পাথর বা চুনকাম দিয়ে ছাওয়ার ক্ষেত্রে ইট, পাথর বা চুনের পিণ্ডের সংখ্যা অনুযায়ী; এবং ঘাস বা পাতা দিয়ে ছাওয়ার ক্ষেত্রে পাতার সংখ্যা এবং ঘাসের মুষ্টির সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha punappunaṃ chādāpanalepāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnadvattipariyāye atirekasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Setavaṇṇādikaraṇe, dvattipariyāye vā ūnakadvattipariyāye vā, leṇaguhātiṇakuṭikādīsu, aññassatthāya, attano dhanena kārentassa, vāsāgāraṃ ṭhapetvā sesāni adhiṭṭhahantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayānevāti.

কৌশাম্বীতে স্থবির ছন্নকে কেন্দ্র করে বারবার আচ্ছাদন করানো ও প্রলেপ দেওয়ানোর ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনআণত্তিক (আজ্ঞাবিহীন), তিক-পাচিত্তিয়। দুই বা তিন স্তরের কম আচ্ছাদনে অতিরিক্তের সংজ্ঞা থাকলে বা সন্দেহ থাকলে দুষ্কট আপত্তি হয়। সাদা রঙ (চুনকাম) ইত্যাদি করার ক্ষেত্রে; দুই বা তিন স্তরের আচ্ছাদনে অথবা দুই বা তিন স্তরের কম আচ্ছাদনে; লয়ণ (গুহা), তৃণকুটির ইত্যাদিতে; অন্যের উপকারের জন্য; নিজের অর্থে নির্মাণ করালে; নিজের বসবাসের ঘর বাদ দিয়ে অবশিষ্ট অংশ তদারকি করলে; এবং উন্মত্ত ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না (অন্যাপত্তি)। মহল্লক (বৃহৎ) বিহার হওয়া, নিজের বসবাসের ঘর হওয়া এবং সীমার অতিরিক্ত তদারকি করা—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান ইত্যাদি সঞ্চরিত্ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের সদৃশ।


Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহল্লকবিহার শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

১০. সপ্রাণক (সজীব বা পোকাযুক্ত জল) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dasame jānaṃ sappāṇakanti ‘‘sappāṇakaṃ eta’’nti disvā vā sutvā vā yena kenaci ākārena jānanto. Siñceyya vā siñcāpeyya vāti tena udakena sayaṃ vā siñceyya, aññaṃ vā āṇāpetvā siñcāpeyya. Tattha dhāraṃ avicchinditvā siñcantassa ekasmiṃ ghaṭe ekāva āpatti, vicchindantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Mātikaṃ pamukhaṃ karoti, divasampi sandatu, ekāva āpatti. Tattha tattha bandhitvā aññato nentassa payogagaṇanāya āpattiyo. Bahukampi tiṇapaṇṇasākhādiṃ ekappayogena [Pg.209] udake pakkhipantassa ekāva āpatti, ekekaṃ pakkhipantassa payogagaṇanāya āpattiyo. Idañca yaṃ evaṃ pakkhipiyamāne pariyādānaṃ gacchati, āvilaṃ vā hoti, yathā pāṇakā maranti, tādisaṃ sandhāya vuttaṃ, na mahāudakaṃ. Siñcāpane āṇattiyā dukkaṭaṃ, ekāṇattiyā bahukampi siñcatu, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে, 'জানং সপ্পাণকং' বলতে 'এটি সপ্রাণক (পোকাযুক্ত)' তা দেখে বা শুনে অথবা যেকোনো উপায়ে জেনে। 'সিঞ্চেয্য বা সিঞ্চাপেয্য বা' বলতে সেই জল দিয়ে নিজে সেচন করবে অথবা অন্যকে আদেশ দিয়ে সেচন করাবে। সেখানে জলের ধারা বিচ্ছিন্ন না করে সেচন করলে একটি কলসির জলের জন্য একটিই আপত্তি হয়; ধারা বিচ্ছিন্ন করে সেচন করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। নর্দমা বা জলের নালা নিজের অভীষ্ট দিকে চালিত করলে, সারাদিন জল প্রবাহিত হলেও একটিই আপত্তি হয়। সেখানে সেখানে বাঁধ দিয়ে অন্য দিকে নিয়ে গেলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। অনেক ঘাস, পাতা, ডালপালা ইত্যাদি এক প্রয়োগে জলে নিক্ষেপ করলে একটিই আপত্তি হয়; একটি একটি করে নিক্ষেপ করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। এবং এটি যে এইভাবে নিক্ষেপ করার ফলে জল ফুরিয়ে যায় বা ঘোলাটে হয়ে যায়, যার ফলে পোকাগুলি মারা যায়, সেই রকম জলের ক্ষেত্রে বলা হয়েছে, বিশাল জলাশয়ের ক্ষেত্রে নয়। সেচন করানোর আদেশে দুষ্কট আপত্তি হয়; এক আদেশে অনেক জলও যদি সেচন করা হয়, আদেশদাতার একটিই পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Āḷaviyaṃ āḷavake bhikkhū ārabbha siñcanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, appāṇake sappāṇakasaññino, ubhosu vematikassa dukkaṭaṃ. Appāṇakasaññino, asañcicca assatiyā vā siñcantassa, ajānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tañca udakaṃ tādisameva, vinā vadhakacetanāya yena kenaci karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

আলবীতে আলবক ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে জল সেচনের ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সআণত্তিক (আজ্ঞাসহ)। অপ্রাণক (পোকাছাড়া) জলে সপ্রাণক সংজ্ঞা থাকলে অথবা উভয়ের ক্ষেত্রে সন্দেহ থাকলে দুষ্কট আপত্তি হয়। অপ্রাণক সংজ্ঞা থাকলে, অসঞ্চিন্ত্য (ইচ্ছাকৃত নয়) বা অসতর্কতাবশত সেচন করলে, না জানলে এবং উন্মত্ত ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না (অন্যাপত্তি)। জলের সপ্রাণকতা, 'সেচনের ফলে পোকাগুলি মারা যাবে' তা জানা, সেই জলও সেই রকম হওয়া এবং বধক চেতনা (হত্যার ইচ্ছা) ছাড়া যেকোনো প্রয়োজনীয় কাজের জন্য ঘাস ইত্যাদিতে সেচন করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান ইত্যাদি অদত্তাদানের সদৃশ; কিন্তু এটি প্রজ্ঞপ্তিবদ্য (প্রজ্ঞপ্তির লঙ্ঘনজনিত দোষ), ত্রিচিত্তক এবং ত্রিবেদনাত্মক।


Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সপ্রাণক শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Bhūtagāmavaggo dutiyo.

দ্বিতীয় ভূতগ্রাম বর্গ।


3. Ovādavaggo

৩. ওবাদ (উপদেশ) বর্গ


1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

১. ওবাদ (উপদেশ) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Ovādavaggassa paṭhame asammatoti yā aṭṭhaṅgasamannāgatassa bhikkhuno bhagavatā ñatticatutthena kammena (pāci. 146) bhikkhunovādakasammuti anuññātā, tāya asammato. Ovadeyyāti bhikkhunisaṅghaṃ vā sambahulā vā ekaṃ bhikkhuniṃ vā ‘‘vassasatūpasampannāya bhikkhuniyā tadahupasampannassa bhikkhuno abhivādanaṃ paccuṭṭhānaṃ añjalikammaṃ sāmīcikammaṃ kātabba’’nti ādike (cūḷava. 403) aṭṭha garudhamme ovādavasena osārento ovadeyya. Pācittiyanti ovādapariyosāne pācittiyaṃ.

ওবাদবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'অসম্মত' বলতে বোঝায়—আটটি অঙ্গে (গুণে) সমন্বিত ভিক্ষুর জন্য ভগবান বুদ্ধ কর্তৃক জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্মের (কন্মবাচার) মাধ্যমে যে 'ভিক্ষুণী-উপদেশক সম্মতি' অনুমোদিত হয়েছে, সেই সম্মতি লাভ না করে (অসম্মত হয়ে)। 'উপদেশ দেবে' বলতে—ভিক্ষুণীসংঘকে, বহু ভিক্ষুণীকে অথবা একজন ভিক্ষুণীকে "শতবর্ষের উপসম্পন্ন ভিক্ষুণী কর্তৃক সেই দিন উপসম্পন্ন ভিক্ষুকে অভিবাদন, প্রত্যুত্থান, অঞ্জলিকর্ম ও সামীচীকর্ম করতে হবে" ইত্যাদি আটটি গরুধর্ম উপদেশের উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করে উপদেশ দেওয়াকে বোঝায়। 'পাচিত্তিয়' বলতে—উপদেশের সমাপ্তিতে পাচিত্তিয় অপরাধ সংঘটিত হওয়াকে বোঝায়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, aññena vā dhammena bhikkhunīsu upasampannamattaṃ vā ovadato dukkaṭaṃ. Sammatassāpi tañce sammutikammaṃ adhammakammaṃ hoti, tasmiṃ adhammakamme adhammakammasaññino vagge bhikkhunisaṅghe ovadato [Pg.210] tikapācittiyaṃ, tathā vematikassa dhammakammasaññino cāti nava pācittiyāni, samaggepi bhikkhunisaṅghena vāti adhammakammavasena aṭṭhārasa. Sace pana taṃ dhammakammaṃ hoti, ‘‘dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadatī’’ti (pāci. 151) idaṃ avasānapadaṃ ṭhapetvā teneva nayena sattarasa dukkaṭāni, ‘‘samaggamhāyyā’’ti ca vutte aññaṃ dhammaṃ, ‘‘vaggamhāyyā’’ti ca vutte aṭṭha garudhamme bhaṇantassa, ovādañca aniyyātetvā aññaṃ dhammaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Yo pana dhammakamme dhammakammasaññī samaggaṃ bhikkhunisaṅghaṃ samaggasaññī ovadati, garudhammapāḷiṃ uddesaṃ deti, paripucchaṃ deti, ‘‘osārehi ayyā’’ti vuccamāno osāreti, pañhaṃ puṭṭho katheti, bhikkhunīnaṃ suṇamānānaṃ aññassatthāya bhaṇati, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā bhaṇati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammabhaṇananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে উপদেশ দেওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং অনাজ্ঞপ্তিক। গরুধর্ম ব্যতীত অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে অথবা ভিক্ষুণীদের মধ্যে কেবল একতরফা উপসম্পন্ন ভিক্ষুণীকে উপদেশ দিলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুর ক্ষেত্রেও যদি সেই সম্মতি প্রদানের কর্মটি অধর্মকর্ম হয়, তবে সেই অধর্মকর্মে অধর্মকর্ম-সংজ্ঞী হয়ে ব্যগ্র (অসমগ্র) ভিক্ষুণীসংঘকে উপদেশ দিলে ত্রিক-পাচিত্তিয় হয়। একইভাবে সন্দিহান (বিমতিক) এবং ধর্মকর্ম-সংজ্ঞী ব্যক্তির ক্ষেত্রেও (ব্যগ্র ভিক্ষুণীসংঘকে উপদেশ দিলে) মোট নয়টি পাচিত্তিয় হয়। সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘের ক্ষেত্রেও অধর্মকর্মের কারণে অনুরূপ নয়টি পাচিত্তিয় নিয়ে মোট আঠারোটি পাচিত্তিয় হয়। কিন্তু যদি সেই সম্মতি প্রদানের কর্মটি ধর্মকর্ম হয়, তবে "ধর্মকর্মে ধর্মকর্ম-সংজ্ঞী হয়ে সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘকে সমগ্র-সংজ্ঞী হয়ে উপদেশ দেয়"—এই শেষ বাক্যটি বাদ দিয়ে সেই একই নিয়মে সতেরোটি দুষ্কৃত অপরাধ হয়। ভিক্ষুণীরা যদি বলে, "আর্য, আমরা সকলে সমবেত হয়েছি," তখন গরুধর্ম ব্যতীত অন্য ধর্ম দেশনা করলে; এবং যদি বলে, "আর্য, আমরা ব্যগ্র রয়েছি," তখন আটটি গরুধর্ম পাঠ করলে; এবং উপদেশ সমর্পণ (সমাপ্ত) না করে অন্য ধর্ম দেশনা করলে দুষ্কৃত অপরাধই হয়। কিন্তু যে ভিক্ষু ধর্মকর্মে ধর্মকর্ম-সংজ্ঞী হয়ে সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘকে সমগ্র-সংজ্ঞী হয়ে উপদেশ দেয়, গরুধর্মের পালি সংক্ষেপে আবৃত্তি করে, গরুধর্মের অর্থ ব্যাখ্যা করে জিজ্ঞাসা বা প্রশ্নের উত্তর দেয়, "আর্য, আবৃত্তি করুন" বলে অনুরোধ করা হলে আবৃত্তি করে, প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা হলে উত্তর দেয়, ভিক্ষুণীদের শ্রবণকালে অন্য কারও কল্যাণের জন্য ধর্মদেশনা করে, শিক্ষমানা বা শ্রমণেরীর উদ্দেশ্যে দেশনা করে, তার এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। অসম্মত হওয়া, ভিক্ষুণীর পরিপূর্ণ উপসম্পন্ন হওয়া এবং উপদেশের উদ্দেশ্যে আটটি গরুধর্ম পাঠ করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি পদশোধন সূত্রের মতোই।


Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ওবাদ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

২. অত্থঙ্গত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dutiye ovadeyyāti aṭṭhagarudhammehi vā aññena vā dhammena ovadantassa sammatassāpi pācittiyameva.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'উপদেশ দেবে' বলতে—আটটি গরুধর্ম দ্বারা অথবা অন্য কোনো ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে, সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুরও পাচিত্তিয় অপরাধই হয়।


Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ cūḷapanthakaṃ ārabbha atthaṅgate sūriye ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sūriye atthaṅgate atthaṅgatasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Purimasikkhāpade viya uddesādinayena anāpatti. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে আয়ুষ্মান চূড়পন্থককে উপলক্ষ করে সূর্যাস্তের পর উপদেশ দেওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং ত্রিক-পাচিত্তিয়। সূর্য অস্ত যাওয়ার পর অস্ত গেছে বলে সংজ্ঞী হলে অথবা সন্দিহান হলে, এবং একতরফা উপসম্পন্ন ভিক্ষুণীকে উপদেশ দিলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের মতো সংক্ষেপে আবৃত্তি (উদ্দেশ) ইত্যাদির নিয়মে কোনো আপত্তি হয় না। সূর্যাস্ত হওয়া, ভিক্ষুণীর পরিপূর্ণ উপসম্পন্ন হওয়া এবং উপদেশ দেওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি পদশোধন সূত্রের মতোই।


Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অত্থঙ্গত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

৩. ভিক্ষুণুপস্সয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tatiye [Pg.211] bhikkhunupassayanti bhikkhuniyā ekarattaṃ vasanaṭṭhānampi. Ovadeyyāti idha garudhammehi ovadantasseva pācittiyaṃ. Sace pana asammato hoti, dve pācittiyāni. Sace pana sūriyepi atthaṅgate ovadati, tīṇi honti. Sammatassa pana rattiṃ ovadantassapi dve eva honti. Sammatattā hi bhikkhussa garudhammovādamūlakaṃ pācittiyaṃ natthi. Gilānāti na sakkoti ovādāya vā saṃvāsāya vā gantuṃ.

ততীয় শিক্ষাপদে 'ভিক্ষুণী-আবাস' বলতে ভিক্ষুণীর একরাত্রিবাসের স্থানকেও বোঝায়। 'উপদেশ দেবে' বলতে—এখানে গরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে কেবল সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুরই পাচিত্তিয় হয়। কিন্তু যদি সে অসম্মত হয়, তবে দুটি পাচিত্তিয় হয়। আর যদি সূর্য অস্ত যাওয়ার পরও উপদেশ দেয়, তবে তিনটি পাচিত্তিয় হয়। সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষু যদি রাতে উপদেশ দেয়, তবে তার কেবল দুটি পাচিত্তিয়ই হয়। কারণ সম্মতিপ্রাপ্ত হওয়ার কারণে ভিক্ষুর গরুধর্মের উপদেশমূলক পাচিত্তিয় অপরাধ হয় না। 'গ্লানি' (অসুস্থ) বলতে—যে ভিক্ষুণী উপদেশের জন্য অথবা সংবাসের (সম্মিলনের) জন্য যেতে সমর্থ নয়।


Sakkesu chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovadanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa vā, ekatoupasampannaṃ yena kenaci, itaraṃ aññena dhammena ovadantassa ca dukkaṭaṃ. Samaye, anupasampannāya, purimasikkhāpade viya uddesādinayena ca anāpatti. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyaṃ hotīti.

শাক্যদেশে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে ভিক্ষুণী-আবাসে গিয়ে উপদেশ দেওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "উপযুক্ত সময় ব্যতীত" বাক্যটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক এবং ত্রিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নাকে উপসম্পন্না বলে সংজ্ঞী হলে অথবা সন্দিহান হলে, এবং একতরফা উপসম্পন্নাকে যেকোনো ধর্ম দ্বারা এবং অন্যকে (উভয়তো উপসম্পন্নাকে) গরুধর্ম ব্যতীত অন্য ধর্ম দ্বারা উপদেশ দিলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। উপযুক্ত সময়ে, অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে এবং পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের মতো সংক্ষেপে আবৃত্তি ইত্যাদির নিয়মে কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুণী-আবাসে যাওয়া, ভিক্ষুণীর পরিপূর্ণ উপসম্পন্ন হওয়া, উপযুক্ত সময়ের অভাব এবং গরুধর্ম দ্বারা উপদেশ দেওয়া—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম কঠিন শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি ক্রিয়াত্মক অপরাধ।


Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষুণুপস্সয় শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

৪. আমিষ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Catutthe āmisahetūti cīvarādīnaṃ aññatarahetu. Bhikkhūti sammatā bhikkhū idhādhippetā. Pācittiyanti evarūpe bhikkhū avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇantassa pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'আমিষের কারণে' বলতে চীবর ইত্যাদির যেকোনো একটির কারণে। 'ভিক্ষুগণ' বলতে এখানে সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুদের বোঝানো হয়েছে। 'পাচিত্তিয়' বলতে—এইরূপ সম্মতিপ্রাপ্ত ভিক্ষুদের অখ্যাতি বা নিন্দা করার ইচ্ছায় এরূপ বললে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ‘‘āmisahetu ovadantī’’ti bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, asammataṃ upasampannañca, anupasampannañca sammataṃ vā asammataṃ vā evaṃ bhaṇantassa dukkaṭameva. Tattha yo bhikkhu kāle sammutiṃ labhitvā sāmaṇerabhūmiyaṃ saṇṭhito, ayaṃ sammato nāma anupasampanno. Pakatiyā cīvarādihetu ovadantaṃ pana evaṃ bhaṇantassa[Pg.212], ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedanamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে "আমিষের কারণে উপদেশ দেয়" এরূপ বলার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, ধর্মকর্মে ত্রিক-পাচিত্তিয় এবং অধর্মকর্মে ত্রিক-দুষ্কৃত। অসম্মত উপসম্পন্ন ভিক্ষুকে এবং সম্মতিপ্রাপ্ত বা অসম্মত অনুপসম্পন্নকে (শ্রমণকে) এরূপ বললে দুষ্কৃত অপরাধই হয়। সেখানে যে ভিক্ষু পূর্বে সম্মতি লাভ করে পরবর্তীতে শ্রমণ অবস্থায় অবস্থান করছে, সে 'সম্মত অনুপসম্পন্ন' নামে পরিচিত। কিন্তু যে ভিক্ষু প্রকৃতপক্ষে চীবর ইত্যাদির কারণে উপদেশ দেয়, তাকে এরূপ বললে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন হওয়া, ধর্মত সম্মতি লাভ করা, আমিষের প্রতি আসক্তিহীন হওয়া এবং নিন্দা করার ইচ্ছায় এরূপ বলা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি দুঃখবেদনাদায়ক।


Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আমিষ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

৫. চীবরদান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pañcame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha cīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo panettha cīvarappaṭiggahaṇasikkhāpade vuttanayeneva veditabbo. Tatra hi bhikkhu paṭiggāhako, idha bhikkhunī, ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti.

পঞ্চম শিক্ষাপদে শ্রাবস্তীতে কোনো এক ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে চীবর দানের কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট কথা চীবর-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদে (নিসর্গিয় পাচিত্তিয়, চীবর বর্গ, ৫ম শিক্ষাপদ) বর্ণিত নিয়মে জানতে হবে। সেখানে ভিক্ষু হলেন গ্রহণকারী, আর এখানে ভিক্ষুণী হলেন গ্রহণকারী—এটুকুই বিশেষ পার্থক্য, অবশিষ্ট বিষয় একই রকম।


Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবরদান শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

৬. চীবর-সীবন (সেলাই) শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Chaṭṭhe cīvaranti nivāsanapārupanupagaṃ. Sibbeyya vā sibbāpeyyā vāti ettha sayaṃ sibbantassa sūciṃ pavesetvā pavesetvā nīharaṇe pācittiyaṃ, satakkhattumpi vijjhitvā sakiṃ nīharantassa ekameva pācittiyaṃ. ‘Sibbā’ti vutto pana sacepi sabbaṃ sūcikammaṃ niṭṭhāpeti, āṇāpakassa ekameva pācittiyaṃ. Atha ‘‘yaṃ ettha cīvare kattabbaṃ, sabbaṃ taṃ tava bhāro’’ti vutto niṭṭhāpeti, tassa ārāpathe ārāpathe pācittiyaṃ. Āṇāpakassa ekavācāya sambahulānipi, punappunaṃ āṇattiyaṃ pana vattabbameva natthi.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'চীবর' বলতে পরিধান ও পরিধানযোগ্য বস্ত্রকে বোঝায়। 'সেলাই করবে বা সেলাই করাবে'—এক্ষেত্রে নিজে সেলাই করার সময় সুঁই প্রবেশ করিয়ে করিয়ে বের করার প্রতিবারে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; কিন্তু শতবারও সুঁই ফুটিয়ে যদি একবার বের করা হয়, তবে একটিই পাচিত্তিয় হয়। "সেলাই করো" বলে আদেশপ্রাপ্ত ভিক্ষু যদি সমস্ত সেলাইয়ের কাজ সম্পন্ন করে, তবে আদেশদাতার একটিই পাচিত্তিয় হয়। আর যদি বলা হয়, "এই চীবরে যা কিছু করণীয়, তার সমস্ত দায়িত্ব তোমার," এবং সে তা সম্পন্ন করে, তবে তার প্রতি সুঁইয়ের পথে (প্রতিটি ফোঁড়ে) পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। আদেশদাতার এক কথার দ্বারা বহুবার বা বারবার আদেশ দেওয়ার ক্ষেত্রে অতিরিক্ত কিছু বলার প্রয়োজনই নেই (তাতে পাচিত্তিয়ই হয়)।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha cīvarasibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ñātikāya aññātikasaññino vā vematikassa vā, ekatoupasampannāya sibbantassa ca dukkaṭaṃ. Aññaṃ thavikādiparikkhāraṃ sibbantassa, ñātikāya, sikkhamānasāmaṇerīnañca cīvarampi sibbantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā[Pg.213], nivāsanapārupanupagatā, vuttalakkhaṇaṃ sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে উপলক্ষ করে চীবর সেলাই করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তিক এবং ত্রিক-পাচিত্তিয়। আত্মীয় ভিক্ষুণীর চীবর সেলাই করার সময় যদি অনাত্মীয় বলে সংজ্ঞী হয় বা সন্দিহান হয়, এবং একতরফা উপসম্পন্না ভিক্ষুণীর চীবর সেলাই করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অন্য থলে (ঝুলি) আদি পরিষ্করণ সেলাই করলে, আত্মীয় ভিক্ষুণীর এবং শিক্ষমানা ও শ্রমণেরীদের চীবর সেলাই করলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। অনাত্মীয় ভিক্ষুণীর নিজস্ব চীবর হওয়া, তা পরিধান ও পরিধানযোগ্য হওয়া এবং পূর্বোক্ত লক্ষণযুক্ত সেলাই করা বা করানো—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদের মতোই।


Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর-সীবন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সংবিধান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Sattame saṃvidhāyāti saṃvidahitvā, gamanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Ekaddhānamagganti ekaṃ addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ, ekato vā addhānamaggaṃ. Satthagamanīyoti satthena saddhiṃ gantabbo, sesaṃ uttānapadatthameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – akappiyabhūmiyaṃ saṃvidahantassa saṃvidahanapaccayā tāva dukkaṭaṃ. Tattha ṭhapetvā bhikkhunupassayaṃ antarārāmaṃ āsanasālaṃ titthiyaseyyañca sesā akappiyabhūmi, tattha ṭhatvā saṃvidahantassāti attho. Saṃvidahitvā pana ‘‘ajja vā sve vā’’ti niyamitaṃ kālaṃ visaṅketaṃ akatvā, dvāravisaṅketaṃ pana maggavisaṅketaṃ vā katvāpi bhikkhuniyā saddhiṃ gacchantassa yāva āsannassāpi aññassa gāmassa ‘‘ayaṃ imassa upacāro’’ti manussehi ṭhapitaṃ upacāraṃ na okkamati, tāva anāpatti. Taṃ okkamantassa pana paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ, iti gāmūpacārokkamanagaṇanāya pācittiyāni. Addhayojanātikkame pana gāme asati addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'সংবিধান করে' বলতে—পারস্পরিক আলোচনা করে যাত্রাকালে সংকেত বা সময় নির্ধারণ করাকে বোঝায়। 'এক দীর্ঘ পথ' বলতে—একই দীর্ঘ পথ বা একত্রে দীর্ঘ পথ অতিক্রম করাকে বোঝায়। 'সার্থগমনীয়' বলতে—বণিকদলের সাথে গমনযোগ্য পথ। অবশিষ্ট পদগুলির অর্থ স্পষ্ট। এখানে সিদ্ধান্ত এই যে—অকল্পনীয় ভূমিতে দাঁড়িয়ে পরিকল্পনা বা আলোচনা করার কারণে প্রথমে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। সেখানে ভিক্ষুণী-আবাস, অন্তরাম (গ্রামের ভেতরের বিহার), আসনশালা (ভোজনশালা) এবং তীর্থিকদের আবাস ব্যতীত অবশিষ্ট সমস্ত স্থানই অকল্পনীয় ভূমি; সেখানে দাঁড়িয়ে পরিকল্পনা করার অর্থ এটিই। পরিকল্পনা করার পর "আজ বা আগামীকাল" বলে নির্ধারিত সময় পরিবর্তন না করে, কিন্তু দরজার সংকেত বা পথের সংকেত পরিবর্তন করেও যদি ভিক্ষুণীর সাথে গমন করে, তবে যতক্ষণ পর্যন্ত অত্যন্ত নিকটবর্তী অন্য কোনো গ্রামের মানুষের নির্ধারিত উপসীমা বা সীমানায় প্রবেশ না করে, ততক্ষণ কোনো আপত্তি হয় না। কিন্তু সেই সীমানায় প্রবেশ করার সময় প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; এভাবে গ্রামের সীমানায় প্রবেশের গণনা অনুযায়ী পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। আর যদি অর্ধ-যোজন অতিক্রম করার পর কোনো গ্রাম না থাকে, তবে অর্ধ-যোজন গণনার ভিত্তিতে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ekaddhānamaggappaṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asaṃvidahite saṃvidahitasaññino vematikassa vā, yo ca bhikkhuniyā asaṃvidahantiyā kevalaṃ attanāva saṃvidahati, tassa dukkaṭaṃ. Samaye saṃvidahitvāpi gacchantassa, attanā asaṃvidahantassa, visaṅketena vā, āpadāsu gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketatā, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi pana saddhiṃ mātugāmasikkhāpadena āpatti, addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে একই দীর্ঘ পথ যাত্রা করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “সময়ের ব্যতিক্রম ছাড়া” এটি এখানে অনুপ্ৰজ্ঞপ্তি। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। পরিকল্পনা না করে যাত্রা করার ক্ষেত্রে, পরিকল্পনা করা হয়েছে বলে মনে করলে অথবা সন্দেহযুক্ত হলে, এবং যে ভিক্ষু ভিক্ষুণীর সাথে পরামর্শ না করে কেবল নিজে নিজেই পরিকল্পনা করে যাত্রা করে, তার দুক্কট আপত্তি হয়। উপযুক্ত সময়ে, পরিকল্পনা করে যাত্রা করলেও, নিজে পরিকল্পনা না করলে, সংকেত চ্যুত হলে অথবা বিপদের সময়ে যাত্রা করলে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উভয়েরই পরিকল্পনা করে পথ চলা, সংকেত চ্যুত না হওয়া, উপযুক্ত সময়ের অভাব না হওয়া, বিপদ না থাকা, অন্য গ্রামে প্রবেশ করা অথবা অর্ধ যোজন অতিক্রম করা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। কিন্তু একতো-উপসম্পন্না প্রভৃতির সাথে যাত্রা করলে মাতৃগ্রাম শিক্ষাপদ অনুসারে আপত্তি হয়। এটি অধ্বান-সমুত্থান, ক্রিয়া, নোসঞ্ঞাবিমোক্خ, অচিত্তক, পণ্ঞত্তিবজ্জ, কায়কর্ম, বচীকর্ম, তিচিত্ত এবং তিবেদন।


Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংবিধান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. নৌকারোহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame [Pg.214] saṃvidhāyāti kīḷāpurekkhāro saṃvidahitvā, abhiruhanakāle saṅketaṃ katvāti attho. Uddhaṃgāmininti kīḷāvasena uddhaṃ nadiyā paṭisotaṃ gacchantiṃ. Adhogāmininti tatheva adho anusotaṃ gacchantiṃ. Yaṃ pana titthappaṭipādanatthaṃ uddhaṃ vā adho vā haranti, ettha anāpatti. Aññatra tiriyaṃ taraṇāyāti upayogatthe nissakkavacanaṃ, yā tiriyaṃ taraṇā, taṃ ṭhapetvāti attho. Pācittiyanti sagāmakatīrapassena gamanakāle gāmantaragaṇanāya, agāmakatīrapassena vā yojanavitthatāya nadiyā majjhena vā gamanakāle addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ, samudde pana yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭati.

অষ্টম শিক্ষাপদে— 'সংবিধায়' বলতে আমোদ-প্রমোদের উদ্দেশ্যে পরিকল্পনা করে, নৌকায় আরোহণের সময় সংকেত বা চুক্তি করা—এই অর্থ। 'উদ্ধঙ্গামিনীং' বলতে আমোদ-প্রমোদের বশে নদীর উজান দিকে (স্রোতের বিপরীতে) গমনকারী নৌকাকে বোঝায়। 'অধোগামিনীং' বলতে একইভাবে নদীর ভাটির দিকে (স্রোতের অনুকূলে) গমনকারী নৌকাকে বোঝায়। কিন্তু যে নৌকাকে নির্দিষ্ট ঘাটে পৌঁছানোর উদ্দেশ্যে উজানে বা ভাটিতে নিয়ে যাওয়া হয়, সে ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। 'অন্যত্র তিরিয়ং তরণায়' এখানে দ্বিতীয় বিভক্তির অর্থে পঞ্চমী বিভক্তির প্রয়োগ হয়েছে; অর্থাৎ আড়াআড়িভাবে পার হওয়া ছাড়া—এই অর্থ। 'পাচিত্তিয়ং' বলতে গ্রামযুক্ত তীরের পাশ দিয়ে যাওয়ার সময় গ্রামান্তরের গণনা অনুযায়ী, অথবা গ্রামহীন তীরের পাশ দিয়ে যাওয়ার সময় কিংবা এক যোজন বিস্তৃত নদীর মধ্যভাগ দিয়ে যাওয়ার সময় অর্ধ যোজন গণনা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। তবে সমুদ্রে ইচ্ছানুযায়ী গমন করা বৈধ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha nāvābhiruhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tiriyaṃ taraṇāyā’’ti ayamettha anupaññatti, sesaṃ anantarasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে নৌকায় আরোহণের কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “আড়াআড়িভাবে পার হওয়া ছাড়া” এটি এখানে অনুপ্ৰজ্ঞপ্তি। অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে।


Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নৌকারোহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

৯. পরিপাচিত শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame bhikkhuniparipācitanti bhikkhuniyā paripācitaṃ, neva tassa nāttano ñātakappavāritānaṃ gihīnaṃ santike bhikkhussa guṇaṃ pakāsetvā ‘‘detha ayyassa, karotha ayyassā’’ti evaṃ nipphāditaṃ laddhabbaṃ katanti attho. Pubbe gihisamārambhāti ettha samārambhoti samāraddhaṃ, paṭiyāditassetaṃ nāmaṃ. Gihīnaṃ samārambho gihisamārambho, bhikkhuniyā paripācanato pubbe paṭhamataraṃyeva yaṃ bhikkhūnaṃ atthāya gihīnaṃ paṭiyāditabhattaṃ, ñātakappavāritānaṃ vā santakaṃ, taṃ ṭhapetvā aññaṃ jānaṃ bhuñjantassa pācittiyanti attho. Tañca kho ajjhoharaṇagaṇanāya, paṭiggahaṇe panassa dukkaṭaṃ.

নবম শিক্ষাপদে— 'ভিক্ষুণীপরিপাচিতং' বলতে ভিক্ষুণী কর্তৃক ব্যবস্থিত বা প্রস্তুতকৃত। যে গৃহস্থরা সেই ভিক্ষুর বা নিজের জ্ঞাতি বা প্রবারিত নয়, তাদের কাছে ভিক্ষুর গুণকীর্তন করে “আর্যকে দান করুন, আর্যের জন্য প্রস্তুত করুন”—এভাবে যা নিষ্পন্ন করা হয়েছে বা পাওয়ার ব্যবস্থা করা হয়েছে, তা-ই অর্থ। 'পূর্বে গৃহীসমারম্ভা' এখানে 'সমারম্ভ' বলতে সমারব্ধ বা প্রস্তুতকৃত খাদ্যের নাম। গৃহীদের সমারম্ভ হলো 'গৃহীসমারম্ভ'। ভিক্ষুণীর ব্যবস্থার পূর্বে প্রথম থেকেই ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে গৃহীদের দ্বারা প্রস্তুতকৃত খাদ্য অথবা জ্ঞাতি ও প্রবারিতদের নিজস্ব খাদ্য বাদ দিয়ে, অন্য খাদ্য ভিক্ষুণী কর্তৃক ব্যবস্থিত জেনে ভোজন করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এই অর্থ। আর তা গ্রাস গণনানুযায়ী হয়, কিন্তু তা গ্রহণ করার কারণে দুক্কট আপত্তি হয়।


Rājagahe devadattaṃ ārabbha bhikkhuniparipācitapiṇḍapātabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra pubbe gihisamārambhā’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ekatoupasampannāya paripācitaṃ bhuñjantassa[Pg.215], aparipācite paripācitasaññino, ubhayattha vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha aparipācitasaññino, gihisamārambhe, sikkhamānasāmaṇerādīhi paripācite, pañca bhojanāni ṭhapetvā avasese, ummattakādīnañca anāpatti. Bhikkhuniyā paripācitatā, paripācitabhāvajānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, odanādīnaṃ aññataratā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasaasāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

রাজগৃহে দেবদত্তকে উপলক্ষ করে ভিক্ষুণী কর্তৃক ব্যবস্থিত পিণ্ডপাত ভোজনের কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “পূর্বে গৃহীসমারম্ভ ছাড়া” এটি এখানে অনুপ্ৰজ্ঞপ্তি। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। একতো-উপসম্পন্না ভিক্ষুণী কর্তৃক ব্যবস্থিত খাদ্য ভোজন করলে, অব্যাবস্থিত খাদ্যে ব্যবস্থিত মনে করলে এবং উভয় ক্ষেত্রে সন্দেহযুক্ত হলে দুক্কট আপত্তি হয়। উভয় ক্ষেত্রে অব্যাবস্থিত মনে করলে, গৃহীসমারম্ভের ক্ষেত্রে, শিক্ষমানা ও শ্রামণের প্রভৃতি কর্তৃক ব্যবস্থিত খাদ্যের ক্ষেত্রে, পঞ্চ ভোজন বাদ দিয়ে অবশিষ্ট খাদ্যের ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুণী কর্তৃক ব্যবস্থিত হওয়া, ব্যবস্থিত হওয়ার বিষয়টি জানা, গৃহীসমারম্ভের অভাব হওয়া, ওদন প্রভৃতি পঞ্চ ভোজনের যেকোনো একটি হওয়া এবং তা গ্রাস করা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম পারাজিকের সদৃশ, তবে এটি প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, তিচিত্ত এবং তিবেদনযুক্ত।


Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পরিপাচিত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

১০. রহোনিসজ্জা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame sabbopi kathāmaggo dutiyaaniyate vuttanayeneva veditabbo. Idañhi sikkhāpadaṃ dutiyaaniyatena ca upari upanandassa catutthasikkhāpadena ca ekaparicchedaṃ, aṭṭhuppattivasena pana visuṃ paññattanti.

দশম শিক্ষাপদে— সমস্ত ব্যাখ্যার ধারা দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে। কারণ এই শিক্ষাপদটি দ্বিতীয় অনিয়ত শিক্ষাপদের সাথে এবং পরবর্তী উপানন্দের চতুর্থ শিক্ষাপদের সাথে একই সীমানাযুক্ত, কিন্তু ঘটনার উৎপত্তি বা প্রেক্ষাপটের কারণে এটি পৃথকভাবে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে।


Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রহোনিসজ্জা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Ovādavaggo tatiyo.

তৃতীয় ওবাদবর্গ সমাপ্ত।


4. Bhojanavaggo

৪. ভোজনবর্গ।


1. Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā

১. আবসথ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Bhojanavaggassa paṭhame agilānenāti addhayojanampi gantuṃ samatthena. Ekoti ekadivasiko. Āvasathapiṇḍoti ‘‘imesaṃ vā ettakānaṃ vā’’ti ekaṃ pāsaṇḍaṃ vā, ‘‘ettakamevā’’ti evaṃ bhattaṃ vā anodissa sālādīsu yattha katthaci puññakāmehi paññattaṃ bhojanaṃ. Bhuñjitabboti ekakulena vā nānākulehi vā ekato hutvā ekasmiṃ vā ṭhāne, nānāṭhānesu vā ‘‘ajja ekasmiṃ, sve ekasmi’’nti evaṃ aniyataṭṭhāne vā paññatto ekasmiṃ ṭhāne ekadivasameva bhuñjitabbo. Tato ce uttarīti dutiyadivasato paṭṭhāya tasmiṃ vā ṭhāne aññasmiṃ vā ṭhāne tesaṃ santakassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

ভোজনবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'অগিলানেন' বলতে যিনি অর্ধ যোজন পথও হেঁটে যেতে সক্ষম। 'একো' বলতে একদিনের আহার্য। 'আবসথapiṇḍo' বলতে “এদের জন্য অথবা এতজনের জন্য” এভাবে কোনো নির্দিষ্ট সম্প্রদায়কে অথবা “কেবল এতটুকুই” এভাবে নির্দিষ্ট খাদ্যকে উদ্দেশ্য না করে, শালা প্রভৃতি যেকোনো স্থানে পুণ্যকামী ব্যক্তিরা যে ভোজনের ব্যবস্থা করে রেখেছেন। 'ভুঞ্জিতব্বো' বলতে এক পরিবার কর্তৃক অথবা বিভিন্ন পরিবার কর্তৃক একত্রিত হয়ে এক স্থানে, অথবা বিভিন্ন স্থানে “আজ এক স্থানে, কাল অন্য স্থানে” এভাবে অনির্ধারিত স্থানে যে ভোজনের ব্যবস্থা করা হয়েছে, তা এক স্থানে একদিনই ভোজন করা উচিত। 'ততো চে উত্তরী' বলতে দ্বিতীয় দিন থেকে শুরু করে সেই স্থানে বা অন্য কোনো স্থানে তাদের খাদ্য গ্রহণ করলে দুক্কট আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস ভোজনে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.216] chabbaggiye bhikkhū ārabbha anuvasitvā āvasathapiṇḍabhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānenā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānassa gilānasaññino, yo ca sakiṃ bhuñjati, gacchanto vā antarāmagge ekadivasaṃ, gataṭṭhāne ekadivasaṃ, paccāgantopi antarāmagge ekadivasaṃ, āgataṭṭhāne ekadivasaṃ, gamissāmī’ti ca bhuñjitvā nikkhanto kenaci upaddavena nivattitvā khemabhāvaṃ ñatvā gacchanto puna ekadivasaṃ bhuñjati, yassa vā sāmikā nimantetvā denti, yo vā bhikkhūnaṃyeva uddissa paññattaṃ, na yāvadatthaṃ paññattaṃ, ṭhapetvā vā pañca bhojanāni aññaṃ bhuñjati, tassa ca, ummattakādīnañca anāpatti. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā paribhojananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasikkhāpadasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে আবসথপিণ্ড পুনরায় অবস্থান করে ভোজন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “অগিলানেন” এটি এখানে অনুপ্ৰজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। গ্লান ভিক্ষু নিজেকে সুস্থ মনে করলে অথবা সন্দেহযুক্ত হলে দুক্কট আপত্তি হয়। গ্লান ভিক্ষু নিজেকে গ্লান মনে করলে, যে ভিক্ষু একবার ভোজন করে, অথবা যাওয়ার সময় পথিমধ্যে একদিন, গন্তব্য স্থানে একদিন, ফিরে আসার সময়ও পথিমধ্যে একদিন, ফিরে আসার স্থানে একদিন ভোজন করে, অথবা “আমি যাব” এই ভেবে ভোজন করে বের হওয়ার পর কোনো বিপদের কারণে ফিরে এসে এবং নিরাপদ পরিস্থিতি জেনে পুনরায় যাওয়ার সময় একদিন ভোজন করে, অথবা যাদেরকে গৃহস্বামীরা নিমন্ত্রণ করে দান করেন, অথবা যা কেবল ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যেই ব্যবস্থিত কিন্তু পর্যাপ্ত পরিমাণে ব্যবস্থিত নয়, অথবা পঞ্চ ভোজন বাদ দিয়ে অন্য কিছু ভোজন করে, তার এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। আবসথপিণ্ড হওয়া, সুস্থ হওয়া এবং পুনরায় অবস্থান করে ভোজন করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Āvasathasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আবসথ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

২. গণভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye gaṇabhojaneti gaṇassa bhojane. Idha ca gaṇoti cattāro vā tatuttari vā bhikkhū, tesaṃ nimantanato vā viññattito vā laddhe odanādīnaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarabhojaneti attho. Tatthāyaṃ vinicchayo – sace hi koci cattāro bhikkhū upasaṅkamitvā yena kenaci vevacanena vā bhāsantarena vā pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā ‘‘odanena nimantemi, odanaṃ me gaṇhathā’’tiādinā nayena nimanteti, te ce evaṃ ekato vā nānāto vā nimantitā ekato vā nānāto vā gantvā ekato gaṇhanti, pacchā ekato vā nānāto vā bhuñjanti, gaṇabhojanaṃ hoti. Paṭiggahaṇameva hettha pamāṇaṃ. Sace odanādīnaṃ nāmaṃ gahetvā ekato vā nānāto vā viññāpetvā ca gantvā ca ekato gaṇhanti, evampi gaṇabhojanameva. Tassa duvidhassāpi evaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Gilānasamayādīsu yadā pādānampi phalitattā na sakkā piṇḍāya carituṃ, ayaṃ [Pg.217] gilānasamayo. Atthatakathinānaṃ pañca māsā, itaresaṃ kattikamāsoti ayaṃ cīvaradānasamayo. Yadā yo cīvare kariyamāne kiñcideva cīvare kattabbaṃ kammaṃ karoti, ayaṃ cīvarakārasamayo. Yadā addhayojanampi gantukāmo vā hoti gacchati vā gato vā, ayaṃ addhānagamanasamayo. Nāvābhiruhanasamayepi eseva nayo. Yadā gocaragāme cattāro bhikkhū piṇḍāya caritvā na yāpenti, ayaṃ mahāsamayo. Yadā yokoci pabbajito bhattena nimanteti, ayaṃ samaṇabhattasamayo, etesu samayesu bhuñjituṃ vaṭṭati.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'গণভোজনে' বলতে গণের ভোজন। এখানে 'গণ' বলতে চারজন বা তার বেশি ভিক্ষু। তাদের নিমন্ত্রণ বা যাচ্ঞা থেকে প্রাপ্ত ওদন প্রভৃতি পঞ্চ ভোজনের যেকোনো একটি ভোজন করা—এই অর্থ। এ বিষয়ে সিদ্ধান্ত এই— যদি কোনো ব্যক্তি চারজন ভিক্ষুর কাছে গিয়ে যেকোনো প্রতিশব্দ বা অন্য ভাষার মাধ্যমে পঞ্চ ভোজনের নাম উল্লেখ করে “ভাত দিয়ে নিমন্ত্রণ করছি, আমার ভাত গ্রহণ করুন” ইত্যাদি উপায়ে নিমন্ত্রণ করে, এবং তারা এভাবে একত্রে বা পৃথকভাবে নিমন্ত্রিত হয়ে একত্রে বা পৃথকভাবে গিয়ে একত্রে গ্রহণ করে, এবং পরে একত্রে বা পৃথকভাবে ভোজন করে, তবে তা গণভোজন হয়। এখানে গ্রহণ করাই হলো প্রধান প্রমাণ। যদি ওদন প্রভৃতির নাম উল্লেখ করে একত্রে বা পৃথকভাবে যাচ্ঞা করে এবং গিয়ে একত্রে গ্রহণ করে, তবে তাও গণভোজনই হয়। এই দুই প্রকার গণভোজন গ্রহণের ক্ষেত্রে দুক্কট আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস ভোজনে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। গ্লানসময় প্রভৃতি বলতে— যখন পা ফেটে যাওয়ার কারণেও পিণ্ডাচরণের জন্য ঘুরে বেড়ানো সম্ভব হয় না, তা হলো গ্লানসময়। আস্তৃত-কঠিন ভিক্ষুদের জন্য পাঁচ মাস এবং অন্যদের জন্য কার্তিক মাস—এটি হলো চীবরদানসময়। যখন কোনো ভিক্ষু চীবর প্রস্তুত করার সময় চীবরের যেকোনো করণীয় কাজ করে, তা হলো চীবরকারসময়। যখন অর্ধ যোজন পথও যাওয়ার ইচ্ছা থাকে, অথবা যাচ্ছে, অথবা গিয়েছে, তা হলো অধ্বানগমনসময়। নৌকারোহণসময়ের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। যখন গোচরগ্রামে চারজন ভিক্ষু পিণ্ডাচরণ করে জীবনধারণ করতে পারে না, তা হলো মহাসময়। যখন যেকোনো প্রব্রজিত ব্যক্তি ভাত দিয়ে নিমন্ত্রণ করে, তা হলো শ্রমণভত্তসময়। এই সকল সময়ে গণভোজন করা বৈধ।


Rājagahe devadattaṃ ārabbha viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha sattavidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, nagaṇabhojane gaṇabhojanasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nagaṇabhojanasaññissa pana, ye ca dve tayo ekato gaṇhanti, bahūnaṃ piṇḍāya caritvā ekato bhuñjantānaṃ, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

রাজগৃহে দেবদত্তকে উপলক্ষ করে যাচ্ঞা করে ভোজন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। “সময়ের ব্যতিক্রম ছাড়া” এটি এখানে সপ্তবিধ অনুপ্ৰজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। গণভোজন নয় এমন খাদ্যে গণভোজন মনে করলে অথবা সন্দেহযুক্ত হলে দুক্কট আপত্তি হয়। গণভোজন নয় বলে মনে করলে, এবং যারা দুই বা তিনজন একত্রে গ্রহণ করে, বহু ভিক্ষু পিণ্ডাচরণ করে একত্রে ভোজন করলে, নিত্যভত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে, পঞ্চ ভোজন বাদ দিয়ে অন্য সবকিছুর ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। গণভোজন হওয়া, উপযুক্ত সময়ের অভাব হওয়া এবং গ্রাস করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গণভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. পরম্পরভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye paramparabhojaneti gaṇabhojane vuttanayeneva pañcahi bhojanehi nimantitassa yena yena paṭhamaṃ nimantito, tassa tassa bhojanato uppaṭipāṭiyā vā avikappetvā vā parassa parassa bhojane. Tasmā yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’’ti vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘‘itthannāmassa dammī’’ti (pāci. 226) vā ‘‘vikappemī’’ti vā evaṃ parammukhāvā paṭhamanimantanaṃ avikappetvā pacchā nimantitakule laddhabhikkhato ekasitthampi ajjhoharati, pācittiyaṃ. Samayā vuttanayā eva.

তৃতীয় (পরম্পরভোজন) শিক্ষাপদে— 'পরম্পরভোজন' বলতে গণভোজন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মানুসারেই পাঁচটি ভোজন দ্বারা নিমন্ত্রিত ভিক্ষুর, যে যে দাতা কর্তৃক প্রথমে নিমন্ত্রিত হয়েছে, সেই সেই দাতার ভোজন থেকে অনুক্রম লঙ্ঘন করে অথবা বিকল্পনা না করে পরবর্তী পরবর্তী দাতার ভোজন গ্রহণ করাকে বোঝায়। সেইজন্য যে ভিক্ষু পাঁচ প্রকার সহধর্মিকের মধ্যে কোনো একজনের উদ্দেশ্যে— 'আমার ভাতের প্রত্যাশা আপনাকে দান করছি' অথবা 'বিকল্পনা করছি' এভাবে সম্মুখে, অথবা 'অমুক নামের ব্যক্তিকে দান করছি' অথবা 'বিকল্পনা করছি' এভাবে পরোক্ষে প্রথম নিমন্ত্রণকে বিকল্পনা না করে, পরবর্তীতে নিমন্ত্রণকারী কুলে প্রাপ্ত ভিক্ষা থেকে এক গ্রাসও যদি আহার করে (গিলে ফেলে), তবে তার পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। অনুকূল কালসমূহ (সময়) পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই।


Vesāliyaṃ [Pg.218] sambahule bhikkhū ārabbha aññatra nimantitabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha tividhā anupaññatti, parivāre pana vikappanampi gahetvā ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) vuttaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, naparamparabhojane paramparabhojanasaññino vematikassa vā dukkaṭaṃ. Naparamparabhojanasaññissa pana, yo ca samaye vā vikappetvā vā ekasaṃsaṭṭhāni vā dve tīṇi nimantanāni ekato vā katvā bhuñjati, nimantanappaṭipāṭiyā bhuñjati, sakalena gāmena vā pūgena vā nimantito tesu yatthakatthaci bhuñjati, nimantiyamāno vā ‘‘bhikkhaṃ gahessāmī’’ti vadati, tassa, niccabhattikādīsu, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

বৈশালীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে নিমন্ত্রিত ভোজন ব্যতীত অন্য বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'অন্যত্র সময়া' (বিশেষ সময় ব্যতীত)—এটি এখানে তিন প্রকার অনুপ্রজ্ঞপ্তি। পরিবারে অবশ্য বিকল্পনাকেও গ্রহণ করে 'চারটি অনুপ্রজ্ঞপ্তি' বলা হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। পরম্পরভোজন নয় এমন খাদ্যে পরম্পরভোজন মনে করলে অথবা সন্দিহান হলে দুক্কট আপত্তি হয়। পরম্পরভোজন নয় এমন খাদ্যে পরম্পরভোজন নয় বলে মনে করলে আপত্তি হয় না। এবং যে ভিক্ষু উপযুক্ত সময়ে আহার করে, অথবা বিকল্পনা করে আহার করে, অথবা একত্রে মিশ্রিত খাদ্য আহার করে, অথবা দুই বা তিনটি নিমন্ত্রণকে একত্রে করে আহার করে, অথবা নিমন্ত্রণের অনুক্রম অনুসারে আহার করে, অথবা সমগ্র গ্রাম বা কোনো সংঘ (পূগ) দ্বারা নিমন্ত্রিত হয়ে তাদের মধ্যে যেকোনো স্থানে আহার করে, অথবা নিমন্ত্রিত হওয়ার সময় 'আমি ভিক্ষা গ্রহণ করব' বলে—তার ক্ষেত্রে, এবং নিত্যভাত ইত্যাদিতে, পাঁচ প্রকার ভোজন বাদ দিয়ে অন্য সব ক্ষেত্রে এবং উন্মত্তক আদি ভিক্ষুদের কোনো আপত্তি হয় না। পরম্পরভোজন হওয়া, উপযুক্ত সময়ের অভাব এবং গিলে ফেলা—এগুলো এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম কঠিন-শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি কিন্তু ক্রিয়াক্রিয় (ক্রিয়া ও অক্রিয়া উভয়াত্মক)।


Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পরম্পরভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

৪. কাণমাতা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe pūvehīti paheṇakatthāya paṭiyattehi atirasakamodakasakkhalikādīhi yehi kehici khajjakehi. Manthehīti pātheyyatthāya paṭiyattehi yehi kehici sattutilataṇḍulādīhi. Dvattipattapūrāti mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhaṃ anatikkantā dve vā tayo vā pattapūrā. Tato ce uttarīti sacepi tatiyaṃ pattaṃ thūpīkataṃ gaṇhāti, mukhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhato upariṭṭhitapūvagaṇanāya pācittiyaṃ. Dvattipattapūre paṭiggahetvāti ettha yena dve gahitā honti, tena bahi bhikkhuṃ disvā ‘‘ettha mayā dve pattapūrā gahitā, tvaṃ ekaṃ gaṇheyyāsī’’ti vattabbaṃ, tenāpi aññaṃ passitvā ‘‘paṭhamaṃ āgatena dve pattapūrā gahitā, mayā eko gahito, tvaṃ mā gaṇhī’’ti vattabbaṃ. Yena paṭhamaṃ eko gahito, tassāpi paramparārocane eseva nayo. Yena pana sayameva tayo gahitā, tena aññaṃ disvā ‘‘mā kho tvaṃ ettha paṭiggaṇhīti vattabbaṃ, avadantassa dukkaṭaṃ, taṃ sutvā gaṇhantassāpi dukkaṭameva. Tato nīharitvā bhikkhūhi saddhiṃ saṃvibhajitabbanti [Pg.219] laddhaṭṭhānato sabbāsannaṃ āsanasālaṃ vā vihāraṃ vā yattha vā pana nibaddhaṃ paṭikkamati, tattha gantvā ekaṃ pattapūraṃ attano ṭhapetvā sesaṃ bhikkhusaṅghassa dātabbaṃ. Yathāmittaṃ pana dātuṃ na labbhati. Yena eko gahito, na tena kiñci akāmā dātabbaṃ, yathāruci kātabbaṃ.

চতুর্থ (শিক্ষাপদে)— 'পিষ্টকসমূহ দ্বারা' বলতে উপহার বা উপঢৌকনের উদ্দেশ্যে প্রস্তুতকৃত অতিরস পিষ্টক, মোদক (লাড্ডু), সক্ষলিকা ইত্যাদি যেকোনো প্রকার খাদ্য বা পিষ্টক দ্বারা। 'মন্থসমূহ দ্বারা' বলতে পথের পাথেয়ের উদ্দেশ্যে প্রস্তুতকৃত ছাতু, তিল, চাল ইত্যাদি যেকোনো সামগ্রী দ্বারা। 'দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ' বলতে পাত্রের মুখের কিনারার নিচের রেখা অতিক্রম না করে দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ পিষ্টক। 'তার চেয়ে বেশি হলে' বলতে যদি তৃতীয় পাত্রটি স্তূপের মতো উঁচু করে পূর্ণ করে গ্রহণ করে, তবে পাত্রের মুখের কিনারার নিচের রেখার উপরে অবস্থিত পিষ্টকের সংখ্যা অনুসারে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। 'দুই বা তিন পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করে'—এই বিষয়ে সিদ্ধান্ত এই যে, যে ভিক্ষু কর্তৃক দুটি পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করা হয়েছে, তিনি ঘরের বাইরে অন্য ভিক্ষুকে দেখে—'এখানে আমি দুই পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছি, আপনি এক পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করুন'—এভাবে বলা উচিত। তিনিও অন্য ভিক্ষুকে দেখে—'প্রথমে আগত ভিক্ষু দুই পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, আমি এক পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছি, আপনি আর গ্রহণ করবেন না'—এভাবে বলা উচিত। যে ভিক্ষু প্রথমে এক পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, তার ক্ষেত্রেও পরম্পরায় অন্যকে জানানোর এই একই নিয়ম। কিন্তু যে ভিক্ষু নিজেই তিন পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, তিনি অন্য ভিক্ষুকে দেখে—'আপনি এখানে আর গ্রহণ করবেন না'—এভাবে বলা উচিত। না বললে (সেই ভিক্ষুর) দুক্কট আপত্তি হয়; তা শুনেও যে ভিক্ষু গ্রহণ করে, তারও দুক্কট আপত্তিই হয়। 'সেখান থেকে বের করে ভিক্ষুদের সাথে ভাগ করে নিতে হবে' বলতে প্রাপ্তিস্থান থেকে সবচেয়ে নিকটবর্তী আসনশালা (ভোজনশালা) অথবা বিহারে, অথবা যেখানে তিনি নিয়মিত যাতায়াত করেন, সেখানে গিয়ে এক পাত্র পূর্ণ নিজের জন্য রেখে অবশিষ্ট অংশ ভিক্ষুসংঘকে দান করা উচিত। কিন্তু নিজের ইচ্ছামতো বন্ধু-বান্ধবকে দান করা যাবে না। যে ভিক্ষু এক পাত্র পূর্ণ গ্রহণ করেছেন, তাকে অনিচ্ছাসত্ত্বে কিছু দান করতে হবে না, তিনি নিজের ইচ্ছানুযায়ী করতে পারেন।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvattipattapūre atirekasaññissa vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa pana, na paheṇakatthāya na pātheyyatthāya vā paṭiyattaṃ, tadatthāya paṭiyattasesakaṃ vā, gamane vā paṭippassaddhe, ñātakappavāritānaṃ vā dentānaṃ, attano dhanena gaṇhantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, anaññātakāditā, atirekappaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni, samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে পরিমাণ না জেনে গ্রহণ করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। দুই বা তিন পাত্র পূর্ণের চেয়ে কম খাদ্যে অতিরিক্ত মনে করলে অথবা সন্দিহান হলে দুক্কট আপত্তি হয়। কম বলে মনে করলে আপত্তি হয় না। উপহারের জন্য বা পাথেয়ের জন্য প্রস্তুত করা হয়নি এমন খাদ্য, অথবা সেই উদ্দেশ্যে প্রস্তুতকৃত খাদ্যের অবশিষ্ট অংশ, অথবা যাত্রা স্থগিত বা শান্ত হলে, অথবা জ্ঞাতি ও নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তিগণ দান করলে, অথবা নিজের অর্থ দ্বারা ক্রয় বা বিনিময় করলে এবং উন্মত্তক আদি ভিক্ষুদের কোনো আপত্তি হয় না। উক্ত লক্ষণযুক্ত পিষ্টক ও মন্থ হওয়া, অবশিষ্ট না থাকা, যাত্রা স্থগিত না হওয়া, জ্ঞাতিহীন আদি হওয়া এবং অতিরিক্ত গ্রহণ করা—এগুলো এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্ত-শিক্ষাপদের সদৃশ।


Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কাণমাতা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

৫. প্রথম প্রবারণা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame bhuttāvīti bhuttavā, yena pañcannaṃ bhojanānaṃ sāsapamattampi ajjhoharitaṃ, so evaṃ vuccati. Pavāritoti ‘‘asanaṃ paññāyati, bhojanaṃ paññāyati, hatthapāse ṭhito abhiharati, paṭikkhepo paññāyatī’’ti (pāci. 239) evaṃ pāḷiyaṃ vuttapañcaṅgavasena katappavāraṇo, katappaṭikkhepoti attho. Tattha yasmā ‘‘asanaṃ paññāyatī’’ti iminā vippakatabhojano ‘pavārito’ti vutto. Yo ca vippakatabhojano, tena kiñci bhuttaṃ, kiñci abhuttaṃ, yañca bhuttaṃ, taṃ sandhāya ‘bhuttāvī’tipi saṅkhaṃ gacchati. Tasmā ‘bhuttāvī’tivacanena visuṃ kiñci atthasiddhiṃ na passāma, ‘‘dirattatiratta’’ntiādīsu (pāci. 52) pana dirattādivacanaṃ viya pavāritapadassa parivārabhāvena byañjanasiliṭṭhatāya cetaṃ vuttanti veditabbaṃ.

পঞ্চম (শিক্ষাপদে)— 'ভুক্তাবী' বলতে ভোজনকারী (আহার সমাপ্তকারী); যে ভিক্ষু পাঁচ প্রকার ভোজনের সরিষাদানা পরিমাণও গিলে ফেলেছে, তাকে এরূপ বলা হয়। 'প্রবারিত' বলতে—'ভোজন দৃশ্যমান হয়, ভোজনদ্রব্য দৃশ্যমান হয়, হস্তপাশে দাঁড়িয়ে নিবেদন করে, প্রত্যাখ্যান দৃশ্যমান হয়'—এভাবে পালিতে উক্ত পাঁচ প্রকার অঙ্গের মাধ্যমে প্রবারণা করা হয়েছে বা প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে, এটাই অর্থ। সেখানে যেহেতু 'ভোজন দৃশ্যমান হয়'—এর দ্বারা ভোজনরত (অসমাপ্ত ভোজনকারী) ভিক্ষুকে 'প্রবারিত' বলা হয়েছে। এবং যে ভোজনরত ভিক্ষু, তিনি কিছু আহার করেছেন এবং কিছু আহার করেননি; এবং যা আহার করা হয়েছে, তা লক্ষ্য করে তিনি 'ভুক্তাবী' (ভোজনকারী) রূপেও অভিহিত হন। সেইজন্য 'ভুক্তাবী' শব্দের দ্বারা পৃথক কোনো অর্থসিদ্ধি আমরা দেখি না। কিন্তু 'দ্বিরাত্র-ত্রিরাত্র' ইত্যাদি বাক্যে 'দ্বিরাত্র' আদি শব্দের মতো 'প্রবারিত' পদের অনুষঙ্গ হিসেবে এবং শব্দের মাধুর্য রক্ষার জন্য এটি বলা হয়েছে বলে জানতে হবে।


Pavāraṇaṅgesu pana asanaṃ paññāyatīti vippakatabhojanaṃ dissati, taṃ bhuñjamāno cesa puggalo hotīti attho. Bhojanaṃ paññāyatīti pavāraṇappahonakaṃ [Pg.220] bhojanaṃ dissati, odanādīnaṃ ce aññataraṃ paṭikkhipitabbaṃ bhojanaṃ hotīti attho. Hatthapāse ṭhitoti pavāraṇappahonakaṃ ce bhojanaṃ gaṇhitvā dāyako aḍḍhateyyahatthappamāṇe okāse ṭhito hotīti attho. Abhiharatīti so ce dāyako tassa taṃ bhojanaṃ kāyena abhisaṃharatīti attho. Paṭikkhepo paññāyatīti paṭikkhepo dissati, taṃ ce abhihaṭaṃ so bhikkhu kāyena vā vācāya vā paṭikkhipatīti attho. Evaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ vasena pavārito hoti.

প্রবারণার অঙ্গসমূহের মধ্যে— 'ভোজন দৃশ্যমান হয়' বলতে অসমাপ্ত ভোজন দৃশ্যমান হয়; সেই ব্যক্তি তা আহার করছেন—এটাই অর্থ। 'ভোজনদ্রব্য দৃশ্যমান হয়' বলতে প্রবারণার জন্য পর্যাপ্ত ভোজনদ্রব্য দৃশ্যমান হয়; ভাত ইত্যাদি পাঁচ প্রকার ভোজনের মধ্যে কোনো একটি প্রত্যাখ্যানযোগ্য ভোজনদ্রব্য হয়—এটাই অর্থ। 'হস্তপাশে অবস্থিত' বলতে প্রবারণার জন্য পর্যাপ্ত ভোজনদ্রব্য নিয়ে দাতা আড়াই হাত পরিমিত স্থানের মধ্যে দাঁড়িয়ে থাকেন—এটাই অর্থ। 'নিবেদন করে' বলতে যদি সেই দাতা তার উদ্দেশ্যে সেই ভোজনদ্রব্য কায়িকভাবে সম্মুখে নিয়ে আসেন—এটাই অর্থ। 'প্রত্যাখ্যান দৃশ্যমান হয়' বলতে প্রত্যাখ্যান দৃশ্যমান হয়; যদি সেই নিবেদিত খাদ্য সেই ভিক্ষু কায়িকভাবে অথবা বাক্যের দ্বারা প্রত্যাখ্যান করেন—এটাই অর্থ। এভাবে পাঁচটি অঙ্গের মাধ্যমে প্রবারিত হওয়া যায়।


Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘asana’ntiādīsu tāva yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipati, taṃ odano kummāso sattu maccho maṃsanti imesaṃ aññatarameva veditabbaṃ. Tattha odano nāma sāli vīhi yavo godhumo kaṅgu varako kudrūsakoti imesaṃ sattannaṃ dhaññānaṃ taṇḍule gahetvā ‘‘bhattaṃ pacāmā’’ti vā ‘‘yāguṃ pacāmā’’ti vā yaṃkiñci sandhāya pacantu, sace uṇhaṃ vā sītalaṃ vā bhuñjantānaṃ bhojanakāle gahitagahitaṭṭhāne odhi paññāyati, odano hoti, pavāraṇaṃ janeti. Yo pana pāyāso vā ambilayāgu vā uddhanato otāritamattā abbhuṇhā sakkā hoti āvijjhitvā pivituṃ, sā yassa hatthena gahitokāsepi odhi na paññāyati, pavāraṇaṃ na janeti. Sace pana usumāya vigatāya ghanabhāvaṃ gacchati, odhiṃ dasseti, puna pavāraṇaṃ janeti, pubbe tanukabhāvo na rakkhati. Sacepi bahū paṇṇaphalakaḷīre pakkhipitvā muṭṭhimattāpi taṇḍulā pakkhittā honti, bhojanakāle ce odhi paññāyati, pavāraṇaṃ janeti. Ayāguke nimantane ‘‘yāguṃ dassāmā’’ti bhatte udakakañjikakhīrādīni ākiritvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti denti, kiñcāpi tanukā hoti, pavāraṇaṃ janetiyeva. Sace pana pakkuthitesu udakādīsu pakkhipitvā pacitvā denti, yāgusaṅgahameva gacchati. Sace yāguyāpi sāsapamattampi macchamaṃsakkhaṇḍaṃ vā nhāru vā pakkhittaṃ hoti, pavāraṇaṃ janeti. Ṭhapetvā sānulomānaṃ vuttadhaññānaṃ taṇḍule aññehi veḷutaṇḍulādīhi vā kandamūlaphalehi vā yehi kehici katabhattaṃ pavāraṇaṃ na janeti. Kummāso nāma yavehi kato. Aññehi pana muggādīhi katakummāso pavāraṇaṃ na janeti. Sattu nāma satta dhaññāni bhajjitvā kato. Antamaso kharapākabhajjitānaṃ vīhīnaṃ taṇḍule [Pg.221] koṭṭetvā katacuṇṇampi kuṇḍakampi sattusaṅgahameva gacchati. Samapākabhajjitānaṃ pana ātapasukkhānaṃ kuṇḍakaṃ vā, ye keci taṇḍulā vā lājā vā, lājehi katabhattasattuādīni vā na pavārenti. Macchamaṃsesu sace yāguṃ pivantassa yāgusitthamattāneva dve macchakkhaṇḍāni vā maṃsakkhaṇḍāni vā ekabhājane vā nānābhājane vā denti, tāni ce akhādanto aññaṃ pavāraṇappahonakaṃ yaṃkiñci paṭikkhipati, na pavāreti. Tato ekaṃ khāditaṃ, ekaṃ hatthe vā patte vā hoti, sace aññaṃ paṭikkhipati pavāreti. Dvepi khāditāni honti, mukhe sāsapamattampi avasiṭṭhaṃ natthi, sacepi aññaṃ paṭikkhipati, na pavāreti. Yo pana akappiyamaṃsaṃ kuladūsanavejjakammauttarimanussadhammārocanasāditarūpiyādīhi nibbattaṃ akappiyabhojanañca aññaṃ kappiyaṃ vā akappiyaṃ vā khādanto paṭikkhipati, na pavāreti.

সেখানে এই সিদ্ধান্ত— প্রথমত 'ভোজন' ইত্যাদি শব্দে যা আহার করে এবং হস্তপাশে অবস্থিত ব্যক্তি কর্তৃক নিবেদিত যে ভোজন প্রত্যাখ্যান করে, তা ভাত, কুন্মাষ (যব বা গমের তৈরি অর্ধসিদ্ধ খাদ্য), ছাতু, মাছ ও মাংস—এই পাঁচ প্রকার ভোজনের যেকোনো একটি বলে জানতে হবে। সেখানে ভাত বলতে শালি, ব্রীহি, যব, গোধূম (গম), কঙ্গু, বরক ও কুদ্রূষক—এই সাত প্রকার ধান্যের চাল নিয়ে 'ভাত রান্না করব' অথবা 'যবূ রান্না করব' এভাবে যেকোনো উদ্দেশ্যে রান্না করা হোক না কেন, যদি গরম বা ঠান্ডা অবস্থায় আহার করার সময় পাত্র থেকে খাদ্য গ্রহণের স্থানে দাগ বা চিহ্ন দৃশ্যমান হয়, তবে তা ভাত বলে গণ্য হয় এবং প্রবারণা সৃষ্টি করে। কিন্তু যে পায়েস (দুধভাত) অথবা অম্ল-যবূ চুলা থেকে নামানো মাত্র অত্যন্ত গরম থাকে এবং পাত্র কাত করে পান করা সম্ভব হয়, এবং হাত দিয়ে স্পর্শ করার স্থানেও যার কোনো চিহ্ন দৃশ্যমান হয় না, তা প্রবারণা সৃষ্টি করে না। কিন্তু যদি বাষ্প চলে যাওয়ার পর তা ঘন হয়ে যায় এবং চিহ্ন দেখায়, তবে তা পুনরায় প্রবারণা সৃষ্টি করে; পূর্বের তরল অবস্থা তাকে প্রবারণা থেকে রক্ষা করতে পারে না। যদি অনেক শাকপাতা, ফল ও কচি বাঁশের অঙ্কুর দিয়ে মাত্র এক মুঠো চালও তাতে দেওয়া হয়ে থাকে এবং আহারের সময় যদি চিহ্ন দৃশ্যমান হয়, তবে তা প্রবারণা সৃষ্টি করে। যবূহীন নিমন্ত্রণে 'আমরা যবূ দান করব' বলে ভাতে জল, কাঞ্জি বা দুধ ইত্যাদি ঢেলে দিয়ে 'যবূ গ্রহণ করুন' বলে দান করে, তা যতই তরল হোক না কেন, তা প্রবারণা সৃষ্টি করেই। কিন্তু যদি ফুটন্ত জল ইত্যাদিতে ভাত দিয়ে ফুটিয়ে রান্না করে দান করে, তবে তা যবূ শ্রেণীর মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হয়। যদি যবূতেও সরিষাদানা পরিমাণ মাছ বা মাংসের টুকরো অথবা শিরা দেওয়া থাকে, তবে তা প্রবারণা সৃষ্টি করে। উক্ত সাত প্রকার ধান্যের চাল এবং তাদের অনুগামী ধান্যসমূহ বাদ দিয়ে অন্য বাঁশের চাল ইত্যাদি অথবা কন্দমূল ও ফল ইত্যাদি যেকোনো কিছু দিয়ে তৈরি ভাত প্রবারণা সৃষ্টি করে না। কুন্মাষ বলতে যব দ্বারা প্রস্তুতকৃত খাদ্য; কিন্তু অন্য মুগ ডাল ইত্যাদি দিয়ে তৈরি কুন্মাষ প্রবারণা সৃষ্টি করে না। ছাতু বলতে সাত প্রকার ধান্য ভেজে তৈরি করা খাদ্য; অত্যন্ত কড়াভাবে ভাজা ব্রীহি ধান্যের চাল গুঁড়ো করে তৈরি করা চূর্ণ অথবা কুঁড়োও ছাতুর মধ্যেই অন্তর্ভুক্ত হয়। কিন্তু মাঝারিভাবে ভাজা অথবা রোদে শুকানো চালের কুঁড়ো, অথবা যেকোনো চাল বা খই, অথবা খই দিয়ে তৈরি ভাত ও ছাতু ইত্যাদি প্রবারণা সৃষ্টি করে না। মাছ ও মাংসের ক্ষেত্রে, যদি যবূ পান করার সময় যবূর ভাতের দানার মতো ছোট আকারের দুটি মাছের টুকরো বা মাংসের টুকরো এক পাত্রে অথবা ভিন্ন ভিন্ন পাত্রে দান করে এবং সেগুলো চিবিয়ে না খেয়ে অন্য কোনো প্রবারণাযোগ্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে প্রবারিত হয় না। তার মধ্যে একটি চিবিয়ে খাওয়া হয়েছে এবং একটি হাতে অথবা পাত্রে রয়েছে, এমতাবস্থায় যদি অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করে, তবে প্রবারিত হয়। দুটিই যদি চিবিয়ে খাওয়া হয়ে থাকে এবং মুখে সরিষাদানা পরিমাণও অবশিষ্ট না থাকে, তবে অন্য খাদ্য প্রত্যাখ্যান করলেও প্রবারিত হয় না। কিন্তু যে ভিক্ষু অকল্পনীয় মাংস, এবং কুলদূষণ, চিকিৎসাকার্য, উত্তরীমনুষ্যধর্ম প্রকাশ করা এবং সোনা-রুপা গ্রহণ করা ইত্যাদি অকল্পনীয় উপায়ে অর্জিত অকল্পনীয় ভোজন, অথবা অন্য কোনো কল্পনীয় বা অকল্পনীয় খাদ্য চিবিয়ে খাওয়ার সময় প্রত্যাখ্যান করে, সে প্রবারিত হয় না।


Evaṃ yañca asnāti, yañca bhojanaṃ hatthapāse ṭhitena abhihaṭaṃ paṭikkhipanto pavāraṇaṃ janeti, taṃ ñatvā idāni yathā āpajjati, tassa jānanatthaṃ ayaṃ vinicchayo veditabbo – ‘‘asanaṃ bhojana’’nti ettha tāva yena ekasitthampi ajjhohaṭaṃ hoti, so sace pattamukhahatthesu yatthakatthaci bhojane sati sāpekkhova aññaṃ vuttalakkhaṇaṃ bhojanaṃ paṭikkhipati, pavāreti. Sace pana nirapekkho hoti, yaṃ pattādīsu avasiṭṭhaṃ, taṃ na ca ajjhoharitukāmo, aññassa vā dātukāmo, aññatra vā gantvā bhuñjitukāmo, so paṭikkhipantopi na pavāreti. ‘‘Hatthapāse ṭhito’’ti ettha pana sace bhikkhu nisinno hoti, ānisadassa pacchimantato paṭṭhāya, sace ṭhito, paṇhīnaṃ antato paṭṭhāya, sace nipanno, yena passena nipanno, tassa pārimantato paṭṭhāya dāyakassa nisinnassa vā ṭhitassa vā nipannassa vā ṭhapetvā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena paricchinditvā aḍḍhateyyahattho ‘hatthapāso’ti veditabbo. Tasmiṃ ṭhatvā abhihaṭaṃ paṭikkhipantasseva pavāraṇā hoti, na tato paraṃ. ‘Abhiharatī’ti hatthapāsabbhantare ṭhito gahaṇatthaṃ upanāmeti. Sace pana anantaranisinnopi bhikkhu hatthe vā ādhārake vā ṭhitaṃ pattaṃ anabhiharitvāva ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vadati, taṃ paṭikkhipato pavāraṇā natthi. Bhattapacchiṃ ānetvā purato bhūmiyaṃ ṭhapetvā evaṃ vuttepi eseva nayo. Īsakaṃ pana uddharitvā vā apanāmetvā vā ‘gaṇhathā’ti vutte taṃ paṭikkhipato pavāraṇā [Pg.222] hoti. Bhattapacchiṃ gahetvā parivisantassa añño ‘‘ahaṃ dhāressāmī’’ti gahitamattameva karoti, parivesakoyeva pana taṃ dhāreti, tasmā sā abhihaṭāva hoti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā hoti. Sace pana parivesakena phuṭṭhamattāva hoti, itarova naṃ dhāreti, tato dātukāmatāya gaṇhantaṃ paṭikkhipantassa pavāraṇā na hoti. Kaṭacchunā uddhaṭe pana hoti, dvinnaṃ samabhārepi paṭikkhipanto pavāretiyeva. Anantarassa diyyamāne itaro pattaṃ pidahati, aññassa abhihaṭaṃ nāma paṭikkhittaṃ hoti, tasmā pavāraṇā natthi. ‘Paṭikkhepo’ti ettha vācāya abhihaṭe paṭikkhepo na ruhati, kāyena abhihaṭaṃ pana aṅgulicalanādinā kāyavikārena vā ‘‘alaṃ, mā dehī’’tiādinā vacīvikārena vā paṭikkhipato pavāraṇā hoti.

এভাবে যে আহার করে এবং হস্তপাশে অবস্থিত ব্যক্তি কর্তৃক আনীত যে ভোজন প্রত্যাখ্যান করে প্রবারণা উৎপন্ন করে, তা জেনে এখন যেভাবে আপত্তিগ্রস্ত হয়, তা জানার জন্য এই বিনিশ্চয় (মীমাংসা) জানতে হবে— 'অশন ও ভোজন'—এখানে প্রথমে যার দ্বারা একটি ভাতও গিলিত হয়েছে, সে যদি পাত্র, মুখ বা হাতের যেকোনো স্থানে ভোজন থাকা সত্ত্বেও আকাঙ্ক্ষা রেখে অন্য উক্ত লক্ষণযুক্ত ভোজন প্রত্যাখ্যান করে, তবে সে প্রবারণা করে। কিন্তু যদি সে আকাঙ্ক্ষাহীন হয়, পাত্রাদিতে যা অবশিষ্ট আছে তা গিলতে অনিচ্ছুক হয়, অথবা অন্যকে দিতে ইচ্ছুক হয়, অথবা অন্য কোথাও গিয়ে ভোজন করতে ইচ্ছুক হয়, তবে সে প্রত্যাখ্যান করলেও প্রবারণা হয় না। 'হস্তপাশে স্থিত'—এখানে যদি ভিক্ষু উপবিষ্ট থাকেন, তবে নিতম্বের পশ্চাৎভাগ থেকে শুরু করে; যদি দাঁড়িয়ে থাকেন, তবে গোড়ালির শেষভাগ থেকে শুরু করে; যদি শায়িত থাকেন, তবে যে পাশে শায়িত আছেন তার শেষপ্রান্ত থেকে শুরু করে—উপবিষ্ট, দণ্ডায়মান বা শায়িত দাতার প্রসারিত হাত বাদ দিয়ে যে অঙ্গটি সবচেয়ে নিকটবর্তী, তার এদিকের প্রান্ত থেকে পরিমাপ করে আড়াই হাত পরিমাণ স্থানকে 'হস্তপাশ' বলে জানতে হবে। সেখানে দাঁড়িয়ে আনীত ভোজন প্রত্যাখ্যানকারীরই প্রবারণা হয়, তার বাইরে নয়। 'অভিহরতি' (আনয়ন করে) বলতে হস্তপাশের অভ্যন্তরে দাঁড়িয়ে গ্রহণের জন্য নিকটে আনা বোঝায়। কিন্তু যদি পাশে উপবিষ্ট ভিক্ষুও হাতে বা পাত্রাধারে স্থিত পাত্রটি সামনে না এনেই বলেন, 'ভাত গ্রহণ করুন', তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না। ভাতের ঝুড়ি এনে সামনে মাটিতে রেখে এভাবে বললেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। কিন্তু সামান্য উত্তোলন করে বা কাত করে যদি বলেন 'গ্রহণ করুন', তবে তা প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়। ভাতের ঝুড়ি নিয়ে পরিবেশন করার সময় অন্য কেউ যদি 'আমি এটি ধরব' বলে কেবল স্পর্শ মাত্র করে, কিন্তু পরিবেশনকারী নিজেই তা ধরে রাখে, তবে তা আনীত বলেই গণ্য হয়; তাই সেখান থেকে দেওয়ার ইচ্ছায় গ্রহণ করার সময় প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়। কিন্তু যদি পরিবেশনকারী কেবল স্পর্শ মাত্র করে এবং অন্যজনই তা ধরে রাখে, তবে সেখান থেকে দেওয়ার ইচ্ছায় গ্রহণ করার সময় প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না। কিন্তু চামচ দিয়ে তুলে ধরলে প্রবারণা হয়; দুজনের সমানভাবে বহন করা ভারের ক্ষেত্রেও প্রত্যাখ্যানকারী প্রবারণা করে থাকে। পাশের জনকে দেওয়ার সময় অন্যজন যদি পাত্র ঢেকে দেয়, তবে অন্যের জন্য আনীত ভোজন প্রত্যাখ্যান করা হয়েছে বলে গণ্য হয়, তাই প্রবারণা হয় না। 'প্রত্যাখ্যান'—এখানে কেবল বাক্যের দ্বারা আনীত ভোজন প্রত্যাখ্যান সিদ্ধ হয় না; কিন্তু কায়িক অঙ্গভঙ্গি যেমন আঙুল নাড়ানো ইত্যাদির মাধ্যমে অথবা 'থাক, দেবেন না' ইত্যাদি বাচনিক ভঙ্গির মাধ্যমে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়।


Eko samaṃsakaṃ rasaṃ abhiharati, ‘‘rasaṃ paṭiggaṇhathā’’ti vadati, taṃ sutvā paṭikkhipato pavāraṇā natthi. ‘Maṃsarasa’nti vutte pana paṭikkhipato pavāraṇā hoti. ‘‘Imaṃ gaṇhathā’’ti vuttepi hotiyeva. Maṃsaṃ visuṃ katvā ‘maṃsarasa’nti vuttepi sace sāsapamattampi khaṇḍaṃ atthi, paṭikkhipato pavāraṇā hoti. Sace natthi, vaṭṭati. Kaḷīrapanasādīhi missetvā macchamaṃsaṃ pacanti, taṃ gahetvā ‘‘kaḷīrasūpaṃ gaṇhatha, panasabyañjanaṃ gaṇhathā’’ti vadati, evampi na pavāreti. Kasmā? Apavāraṇārahassa nāmena vuttattā. ‘‘Macchamaṃsaṃ byañjana’’nti vā ‘‘imaṃ gaṇhathā’’ti vā vutte pana pavāreti, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto. Gamanādīsu pana yasmiṃ iriyāpathe pavāreti, taṃ avikopenteneva bhuñjitabbaṃ.

একজন ব্যক্তি মাংসযুক্ত ঝোল নিয়ে আসে এবং বলে, 'ঝোল গ্রহণ করুন।' তা শুনে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয় না। কিন্তু 'মাংসের ঝোল' বললে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়। 'এটি গ্রহণ করুন' বললেও প্রবারণা হয়ে থাকে। মাংস আলাদা করে 'মাংসের ঝোল' বললেও যদি সরিষা পরিমাণ মাংসের টুকরোও থাকে, তবে প্রত্যাখ্যানকারীর প্রবারণা হয়। যদি না থাকে, তবে প্রত্যাখ্যান করা কল্পে (উচিত)। বাঁশকোড়ল, কাঁঠাল ইত্যাদির সাথে মিশিয়ে মাছ বা মাংস রান্না করে, তা নিয়ে যদি বলে, 'বাঁশকোড়লের ঝোল গ্রহণ করুন, কাঁঠালের ব্যঞ্জন গ্রহণ করুন', তবে এভাবে বললেও প্রবারণা হয় না। কেন? কারণ প্রবারণার অযোগ্য বস্তুর নামে বলা হয়েছে। কিন্তু 'মাছ-মাংসের ব্যঞ্জন' অথবা 'এটি গ্রহণ করুন' বললে প্রবারণা হয়। এটি এখানে সংক্ষেপ; বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে। গমন ইত্যাদি ঈর্যাপথের মধ্যে যে ঈর্যাপথে প্রবারণা করে, তা ভঙ্গ না করেই ভোজন করতে হবে।


Anatirittanti na atirittaṃ, na adhikanti attho. Taṃ pana kappiyakatādīhi sattahi vinayakammākārehi akataṃ vā gilānassa anadhikaṃ vā hoti. Tasmā padabhājane (pāci. 239) ‘akappiyakata’ntiādi vuttaṃ, tattha yaṃ phalaṃ vā kandamūlādi vā pañcahi samaṇakappiyehi kappiyaṃ akataṃ, yañca akappiyamaṃsaṃ vā akappiyabhojanaṃ vā, etaṃ akappiyaṃ nāma, taṃ akappiyaṃ ‘‘alametaṃ sabba’’nti evaṃ atirittaṃ kataṃ akappiyakatanti veditabbaṃ. Appaṭiggahitakatanti bhikkhunā appaṭiggahitaṃyeva purimanayena atirittaṃ kataṃ. Anuccāritakatanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatena bhikkhunā īsakampi anukkhittaṃ [Pg.223] vā anapanāmitaṃ vā kataṃ. Ahatthapāse katanti kappiyaṃ kāretuṃ āgatassa hatthapāsato bahi ṭhitena kataṃ. Abhuttāvinā katanti yo atirittaṃ karoti, tena pavāraṇappahonakaṃ bhojanaṃ abhuttena kataṃ. Bhuttāvinā pavāritena āsanā vuṭṭhitena katanti idaṃ uttānameva. ‘‘Alametaṃ sabba’’nti avuttanti vacībhedaṃ katvā evaṃ avuttaṃ hoti. Iti imehi sattahi vinayakammākārehi yaṃ atirittaṃ kappiyaṃ akataṃ, yañca pana na gilānātirittaṃ, tadubhayampi anatirittaṃ. Atirittaṃ pana tasseva paṭipakkhanayena veditabbaṃ.

'অনতিরিক্ত' বলতে যা অতিরিক্ত নয়, অধিক নয়—এই অর্থ। তা আবার অকল্পীয়কৃত ইত্যাদি সাতটি বিনয়কর্মের প্রকার দ্বারা অকৃত অথবা গ্লানের জন্য অনতিরিক্ত হয়ে থাকে। তাই পদভাজনে 'অকল্পীয়কৃত' ইত্যাদি বলা হয়েছে। সেখানে যে ফল বা কন্দমূল ইত্যাদি পাঁচ প্রকার শ্রমণ-কল্পীয় দ্বারা কল্পীয় করা হয়নি, এবং যা অকল্পীয় মাংস বা অকল্পীয় ভোজন, তা 'অকল্পীয়' নামে পরিচিত। সেই অকল্পীয় বস্তুকে 'এই সমস্তই যথেষ্ট' এভাবে অতিরিক্ত করাকে 'অকল্পীয়কৃত' বলে জানতে হবে। 'অপ্রতিগৃহীতকৃত' বলতে ভিক্ষু কর্তৃক অপ্রতিগৃহীত ভোজনকেই পূর্বোক্ত নিয়মে অতিরিক্ত করা। 'অনুক্তকৃত' বলতে কল্পীয় করার জন্য আগত ভিক্ষু কর্তৃক সামান্যও উত্তোলন না করে বা বিনয়ধরের দিকে না ঝুঁকিয়ে করা। 'অহস্তপাশে কৃত' বলতে কল্পীয় করার জন্য আগত ভিক্ষুর হস্তপাশের বাইরে অবস্থিত ব্যক্তি কর্তৃক করা। 'অভুক্তাবস্থায় কৃত' বলতে যে ব্যক্তি অতিরিক্ত করে, তার দ্বারা প্রবারণার যোগ্য ভোজন আহার না করে করা। 'ভুক্তাবস্থায় প্রবারিত আসন থেকে উত্থিত ব্যক্তি কর্তৃক কৃত'—এটি অত্যন্ত স্পষ্ট। 'এই সমস্তই যথেষ্ট' এটি না বলা বলতে বাক্য উচ্চারণ না করে এভাবে না বলা বোঝায়। এভাবে এই সাতটি বিনয়কর্মের প্রকার দ্বারা যে অতিরিক্ত কল্পীয় করা হয়নি, এবং যা গ্লানের অতিরিক্ত নয়, এই উভয় প্রকার ভোজনই 'অনতিরিক্ত' নামে অভিহিত। আর 'অতিরিক্ত' বলতে এর বিপরীত নিয়মে জানতে হবে।


Apicettha bhuttāvinā kataṃ hotīti (pāci. 239) antamaso anantaranisinnassa pattato ekampi sitthaṃ vā maṃsahīraṃ vā khāditvā katampi bhuttāvinā kataṃ hoti, yo pātova evaṃ bhuttāvī pavārito nisīdatiyeva, so upakaṭṭhepi kāle abhihaṭaṃ piṇḍaṃ bhikkhunā upanītaṃ kappiyaṃ kātuṃ labhati. Sace pana tasmiṃ kappiye kate bhuñjantassa aññaṃ āmisaṃ ākiranti, taṃ so puna kātuṃ na labhati. Yañhi akataṃ, taṃ kātabbaṃ. Yena ca akataṃ, tena ca kātabbanti (pāci. aṭṭha. 238-9) vuttaṃ, tasmā tasmiṃ bhājane kariyamāne paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti taṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Evaṃ kataṃ paṭhamakatena missetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati, na kevalañca tassa yena pana kataṃ, taṃ ṭhapetvā aññesaṃ pavāritānampi bhuñjituṃ vaṭṭati. Yathā pana akatena missaṃ na hoti, evaṃ mukhañca hatthañca suddhaṃ katvā bhuñjitabbaṃ. Gilānātirittaṃ pana na kevalaṃ gilānassa bhuttāvasesameva, atha kho yaṃkiñci gilānaṃ uddissa ‘‘ajja vā sve vā yadā vā icchati, tadā khādissatī’’ti āhaṭaṃ, taṃ sabbaṃ ‘gilānātiritta’nti veditabbaṃ. Khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vāti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiyanti ettha vuttanayena pavāritassa anatirittaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

আরও এখানে, 'ভুক্তাবস্থায় কৃত হয়' বলতে অন্ততপক্ষে পাশে উপবিষ্ট ভিক্ষুর পাত্র থেকে একটি ভাত বা মাংসের টুকরো খেয়ে করলেও তা ভুক্তাবস্থায় কৃত হয়। যে ব্যক্তি সকালেই এভাবে ভুক্ত ও প্রবারিত হয়ে বসে থাকে, সে মধ্যাহ্নের নিকটবর্তী সময়েও ভিক্ষু কর্তৃক আনীত পিণ্ডপাত কল্পীয় করার সুযোগ পায়। কিন্তু সেই কল্পীয় করা ভোজন আহার করার সময় যদি অন্য কোনো আমিষ ঢেলে দেওয়া হয়, তবে সে তা পুনরায় কল্পীয় করার সুযোগ পায় না। কারণ যা অকৃত, তা-ই করতে হবে; এবং যার দ্বারা অকৃত, তার দ্বারাই করতে হবে—এটি অট্ঠকথাগুলোতে বলা হয়েছে। তাই সেই পাত্রে করার সময় প্রথম কৃত ভোজনের সাথেই তা কৃত হয়ে যায়, বিধায় তা পুনরায় করা কল্পে না (উচিত নয়)। কিন্তু অন্য পাত্রে তার দ্বারা অথবা অন্য কারও দ্বারা করা কল্পে (উচিত)। এভাবে কৃত ভোজন প্রথম কৃত ভোজনের সাথে মিশিয়েও আহার করা কল্পে। এবং কেবল তার জন্যই নয়, যে ব্যক্তি তা করেছে তাকে বাদ দিয়ে অন্য প্রবারিত ভিক্ষুদের জন্যও তা আহার করা কল্পে। তবে যেভাবে অকৃত ভোজনের সাথে মিশ্রিত না হয়, সেভাবে মুখ ও হাত পরিষ্কার করে আহার করতে হবে। আর 'গ্লান-অতিরিক্ত' বলতে কেবল গ্লানের ভুক্তাবশিষ্টই নয়, বরং গ্লানকে উদ্দেশ্য করে 'আজ বা আগামীকাল অথবা যখনই সে ইচ্ছা করবে, তখন আহার করবে' এই ভেবে যা কিছু আনা হয়েছে, সে সমস্তই 'গ্লান-অতিরিক্ত' বলে জানতে হবে। 'খাদ্য বা ভোজনীয়' বলতে যেকোনো যাবকালিক বস্তু। 'আহার করলে বা ভোজন করলে পাচিত্তিয়'—এখানে উক্ত নিয়মে প্রবারিত ভিক্ষুর অনতিরিক্ত যেকোনো আমিষ আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণ করার সময় গ্রহণে দুক্কট এবং প্রতি গ্রাস গিলনে পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘anatiritta’’nti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya gaṇhato, nirāmisāni ajjhoharato ca dukkaṭaṃ, tathā atiritte anatirittasaññino ceva vematikassa [Pg.224] ca. Atirittasaññino pana, ‘‘atirittaṃ kārāpetvā bhuñjissāmī’’ti gaṇhantassa, aññassatthāya gaṇhantassa, yāmakālikādīni tesaṃ anuññātaparibhogavasena nirāmisāni paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kālena ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে প্রবারণা স্থানের বাইরে ভোজন করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'অনতিরিক্ত' এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি, অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। আহারের উদ্দেশ্যে যামকালিক ইত্যাদি গ্রহণকারীর এবং আমিষহীন বস্তু গিলনকারীর দুক্কট হয়; তেমনি অতিরিক্ত বস্তুতে অনতিরিক্ত সংজ্ঞী এবং বিমর্ষযুক্ত ব্যক্তিরও দুক্কট হয়। কিন্তু অতিরিক্ত সংজ্ঞী ব্যক্তির, 'অতিরিক্ত করিয়ে আহার করব' এই ভেবে গ্রহণকারীর, অন্যের উদ্দেশ্যে গ্রহণকারীর, যামকালিক ইত্যাদি বস্তু তাদের অনুমোদিত পরিভোগের নিয়মে আমিষহীনভাবে পরিভোগকারীর এবং উন্মত্তক ইত্যাদির আপত্তি হয় না। প্রবারিত ভাব, আমিষের অনতিরিক্ততা এবং সময়ে আহার করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি প্রথম কঠিন-শিক্ষাপদের সদৃশ; এটি কিন্তু ক্রিয়াক্রিয়।


Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম প্রবারণা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

৬. দ্বিতীয় প্রবারণা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā ‘‘handa, bhikkhu khāda vā bhuñja vā’’ti evaṃ pavāreyya. Jānanti sutvā vā disvā vā tassa pavāritabhāvaṃ jānanto. Āsādanāpekkhoti āsādanaṃ codanaṃ maṅkukaraṇabhāvaṃ apekkhamāno. Bhuttasmiṃ pācittiyanti ettha abhihāre tāva dukkaṭaṃ, sace so taṃ gaṇhāti, puna abhihārakassa dukkaṭaṃ, tasmiṃ pana bhuñjante abhihārakassa tassa ajjhohāre ajjhohāre dukkaṭaṃ, bhojanapariyosāne pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে, 'কাছে এনে প্রবারণা করবে' বলতে কাছে এনে 'নিন ভিক্ষু, আহার করুন বা ভোজন করুন' এভাবে প্রবারণা করবে। 'জেনে' বলতে শুনে বা দেখে তার প্রবারিত ভাব জানা। 'আসাধনাকাঙ্ক্ষী' বলতে আসাধন অর্থাৎ দোষারোপ বা মুখ মলিন করার ভাব আকাঙ্ক্ষা করে। 'আহার করলে পাচিত্তিয়'—এখানে প্রথমে কাছে আনার কারণে দুক্কট হয়; যদি সে তা গ্রহণ করে, তবে পুনরায় আনয়নকারীর দুক্কট হয়; কিন্তু সে আহার করার সময় আনয়নকারীর তার প্রতি গ্রাস গিলনে দুক্কট হয় এবং ভোজন সমাপ্তিতে পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha anatirittena bhojanena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, pavārite pavāritasaññino pācittiyaṃ. Vematikassa, yāmakālikādīni āhāratthāya abhiharantassa, tesañca paṭiggahaṇaajjhohāresu, appavārite ca pavāritasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Appavāritasaññissa pana, yo ca atirittaṃ kārāpetvā deti, ‘‘kārāpetvā vā bhuñjāhī’’ti deti, yo vā ‘‘aññassatthāya haranto gacchāhī’’ti deti, yo ca yāmakālikādīni ‘‘sati paccaye paribhuñjāhī’’ti deti, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pavāritatā, pavāritasaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭṭhuṃ pavāraṇatā, bhojanapariyosānanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে অনতিরিক্ত ভোজন কাছে এনে প্রবারণা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। প্রবারিত ভিক্ষুর ক্ষেত্রে প্রবারিত সংজ্ঞী ব্যক্তির পাচিত্তিয় হয়। বিমর্ষযুক্ত ব্যক্তির, আহারের উদ্দেশ্যে যামকালিক ইত্যাদি নিয়ে আসা ব্যক্তির এবং সেগুলির গ্রহণ ও গিলনে; এবং অপ্রবারিত ভিক্ষুর ক্ষেত্রে প্রবারিত সংজ্ঞী ব্যক্তির ও বিমর্ষযুক্ত ব্যক্তির দুক্কট হয়। কিন্তু অপ্রবারিত সংজ্ঞী ব্যক্তির, যে ব্যক্তি অতিরিক্ত করিয়ে দেয়, 'অতিরিক্ত করিয়ে আহার করো' বলে দেয়, অথবা যে ব্যক্তি 'অন্যের উদ্দেশ্যে নিয়ে যাও' বলে দেয়, এবং যে ব্যক্তি যামকালিক ইত্যাদি 'প্রয়োজন হলে পরিভোগ করো' বলে দেয়, তার এবং উন্মত্তক ইত্যাদির আপত্তি হয় না। প্রবারিততা, প্রবারিতসংজ্ঞিতা, আসাধনাকাঙ্ক্ষিতা, অনতিরিক্ত ভোজন কাছে এনে প্রবারণা করা এবং ভোজন সমাপ্তি—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি অদত্তাদান-সদৃশ; এটি কিন্তু দুঃখবেদনাদায়ক।


Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় প্রবারণা শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. বিকালভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Sattame [Pg.225] vikāleti vigate kāle, majjhanhikātikkamanato yāva aruṇuggamanāti adhippāyo. Tasmā yo bhikkhu etasmiṃ antare yaṃkiñci vanamūlaphalaṃ upādāya āmaṃ vā pakkaṃ vā āmisasaṅkhepagataṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhāti, tassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে, 'বিকাল' বলতে উপযুক্ত সময় অতিবাহিত হওয়ার পর, অর্থাৎ মধ্যাহ্ন অতিক্রম করার পর থেকে অরুণোদয় পর্যন্ত সময়কে বোঝায়—এটাই হলো বুদ্ধের অভিপ্রায়। অতএব, যে ভিক্ষু এই অন্তর্বর্তী সময়ে বনের যেকোনো মূল বা ফল, কাঁচা হোক বা পাকা, যা খাদ্যের অন্তর্ভুক্ত, এমন কোনো খাদ্য বা ভোজ্যদ্রব্য আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণ করে, তার তা গ্রহণে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস গলাধকরণের সময় প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়।


Rājagahe sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha vikāle bhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, yāmakālikādīni āhāratthāya paṭiggahaṇaajjhohāresu, kāle vikālasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ, kāle kālasaññissa yāmakālikādīni sati paccaye paribhuñjantassa ummattakādīnañca anāpatti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, romaṭṭhakassa romaṭṭhaṃ, na ca bhikkhave bahimukhadvārā nīharitvā ajjhoharitabba’’nti (cūḷava. 273) anuññātanayena romaṭṭhakassāpi anāpatti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

রাজগৃহে সতেরো বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে বিকালে ভোজন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-প্রায়শ্চিত্তীয়। উপযুক্ত সময়ে বিকাল মনে করে অথবা সন্দেহযুক্ত হয়ে যামকালিক প্রভৃতি আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণ ও গলাধকরণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। উপযুক্ত সময়ে উপযুক্ত সময় মনে করে, কারণ থাকলে যামকালিক প্রভৃতি ভোগ করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। "হে ভিক্ষুগণ, আমি রোমন্থনকারী ভিক্ষুর রোমন্থন করা খাদ্য অনুমোদন করছি, কিন্তু হে ভিক্ষুগণ, মুখদ্বারের বাইরে বের করে তা পুনরায় গলাধকরণ করা যাবে না"—এই অনুমোদিত নিয়ম অনুসারে রোমন্থনকারী ভিক্ষুরও কোনো আপত্তি হয় না। বিকালকাল হওয়া, যাবকালিক হওয়া এবং গলাধকরণ করা—এগুলি হলো এই শিক্ষাপদের তিনটি অঙ্গ। এর সমুত্থান প্রভৃতি এড়কলম-সদৃশ শিক্ষাপদের মতো।


Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিকালভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

৮. সন্নিধিকারক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Aṭṭhame sannidhikārakanti kāro karaṇaṃ kiriyāti atthato ekaṃ, sannidhi kāro assāti sannidhikāraṃ, sannidhikārameva sannidhikārakaṃ, paṭiggahetvā ekarattiṃ vītināmitassetaṃ nāmaṃ. Tasmā evaṃ sannidhikataṃ yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā ‘ajjhoharissāmī’ti gaṇhantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ. Sacepi patto duddhoto hoti, yaṃ aṅguliyā ghaṃsantassa lekhā paññāyati, gaṇṭhikapattassa vā gaṇṭhikantare sneho paviṭṭho hoti, yo uṇhe otāpentassa paggharati, uṇhayāguyā vā gahitāya sandissati, tādise pattepi punadivase bhuñjantassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana bhikkhu nirapekkho sāmaṇerānaṃ pariccajitvā tehi nihitaṃ labhitvā bhuñjati, taṃ vaṭṭati[Pg.226]. Sayaṃ paṭiggahetvā apariccattameva hi dutiyadivase kappiyabhojanaṃ bhuñjantassa pācittiyaṃ. Akappiyesu pana manussamaṃse thullaccayena saddhiṃ pācittiyaṃ, sesesu pana dukkaṭena saddhiṃ. Yāmakālikaṃ sati paccaye ajjhoharato pācittiyaṃ, āhāratthāya ajjhoharato dukkaṭena saddhiṃ. Yo pana pavārito hutvā anatirittakataṃ ajjhoharati, tassa sabbavikappesu aparampi pācittiyaṃ vaḍḍhati. Sace vikāle ajjhoharati, anatirittapaccayā sabbavikappesu anāpatti, sati paccaye vikālapaccayā yāmakālikādīsu ca anāpatti. Avasesesu vikālapaccayā pācittiyaṃ vaḍḍhatiyeva. Bhikkhussa pana sannidhi bhikkhuniyā vaṭṭati, bhikkhuniyā ca sannidhi bhikkhussa vaṭṭati, bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 421-422) anuññātattā vaṭṭatīti.

অষ্টম শিক্ষাপদে, 'সন্নিধিকারক' শব্দে—'কার', 'করণ' এবং 'ক্রিয়া'—এই তিনটি শব্দ অর্থের দিক থেকে অভিন্ন। যার সন্নিধি (সঞ্চয়) করা হয়, তা-ই 'সন্নিধিকার' এবং সন্নিধিকারই হলো 'সন্নিধিকারক'। এটি মূলত গ্রহণ করার পর এক রাত অতিবাহিত হয়েছে এমন খাদ্যদ্রব্যের নাম। অতএব, এভাবে সঞ্চিত রাখা যেকোনো যাবকালিক বা যামকালিক খাদ্য 'আমি আহার করব' এই উদ্দেশ্যে গ্রহণ করলে গ্রহণে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস গলাধকরণের সময় প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। যদি পাত্রটি ভালোভাবে ধৌত করা না হয়, যাতে আঙুল দিয়ে ঘষলে দাগ দেখা যায়, অথবা গিঁটযুক্ত পাত্রের গিঁটের অন্তরালে তেল বা চর্বি প্রবেশ করে থাকে, যা রোদে শুকানোর সময় গলে পড়ে অথবা গরম জাউ ভাত নেওয়ার সময় ভেসে ওঠে, তবে এই ধরনের পাত্রে পরের দিন ভোজন করলেও ভিক্ষুর প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। কিন্তু যে খাদ্য ভিক্ষু কোনো আকাঙ্ক্ষা না রেখে শ্রামণদের উদ্দেশ্যে ত্যাগ করে দেন এবং পরে তাদের দ্বারা সংরক্ষিত সেই খাদ্য লাভ করে ভোজন করেন, তা কল্পনীয় (বৈধ)। কারণ, নিজে গ্রহণ করে ত্যাগ না করে পরের দিন সেই কল্পনীয় ভোজ্য ভোজন করলে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। অকল্পনীয় মাংসের মধ্যে মানুষের মাংস ভোজনে স্থূলচ্চয় আপত্তির সাথে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়, আর অবশিষ্ট অকল্পনীয় মাংসে দুষ্কৃত আপত্তির সাথে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। কারণ থাকলে যামকালিক খাদ্য গলাধকরণ করলে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়, আর আহারের উদ্দেশ্যে গলাধকরণ করলে দুষ্কৃত আপত্তির সাথে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। যে ভিক্ষু প্রবারিত হয়ে অতিরিক্ত না করা খাদ্য আহার করে, তার সমস্ত বিকল্পে আরও একটি প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি বৃদ্ধি পায়। যদি বিকালে আহার করে, তবে অনতিরিক্ত প্রত্যয়ের কারণে সমস্ত বিকল্পে আপত্তি হয় না; কারণ থাকলে বিকাল প্রত্যয়ের কারণে যামকালিক প্রভৃতিতেও আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট যাবকালিক বস্তুতে বিকাল প্রত্যয়ের কারণে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি বৃদ্ধি পায়। ভিক্ষুর সঞ্চিত খাদ্য ভিক্ষুণীর জন্য কল্পনীয় এবং ভিক্ষুণীর সঞ্চিত খাদ্য ভিক্ষুর জন্য কল্পনীয়; ভিক্ষুণী স্কন্ধকে এটি অনুমোদিত হওয়ায় তা কল্পনীয়।


Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ belaṭṭhasīsaṃ ārabbha sannidhikārakabhojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, sattāhakālika yāvajīvikānaṃ pana āhāratthāya paṭiggahaṇe ajjhohāre ca dukkaṭaṃ. Yathā cetāni āhāratthāya na kappanti, evaṃ yāvakālikādīhi saṃsaṭṭhānipi, vuttañhetaṃ ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāmakālikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappati, vikāle na kappatī’’tiādi (mahāva. 305). Tasmā sacepi taṃ taṃ tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ labhati, sace asambhinnarasaṃ vā hoti sudhotaṃ vā, yathā itarena saṃsaggo na paññāyati, attano kālānurūpena paribhuñjituṃ vaṭṭati.

শ্রাবস্তীতে আয়ুষ্মান বেলাট্ঠসীসকে উপলক্ষ করে সন্নিধিকারক ভোজন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-প্রায়শ্চিত্তীয়। সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক বস্তু আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণ ও গলাধকরণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। যেভাবে এগুলি আহারের উদ্দেশ্যে কল্পনীয় নয়, তেমনি যাবকালিক প্রভৃতির সাথে মিশ্রিত হলেও তা কল্পনীয় নয়। যেমনটি বলা হয়েছে: "হে ভিক্ষুগণ, যাবকালিকের সাথে মিশ্রিত যামকালিক খাদ্য, যা সেই দিনই গ্রহণ করা হয়েছে, তা উপযুক্ত সময়ে কল্পনীয়, কিন্তু বিকালে কল্পনীয় নয়" ইত্যাদি। অতএব, যদি সেই সেই বস্তু সেই সেই বস্তুর সাথে মিশ্রিত অবস্থায় পাওয়া যায়, তবে যদি তার স্বাদ মিশ্রিত না হয় অথবা তা ভালোভাবে ধৌত করা হয়, যাতে অন্য স্বাদের সাথে মিশ্রণ স্পষ্ট না হয়, তবে নিজের সময়ানুযায়ী তা ভোগ করা কল্পনীয়।


Sace pana sambhinnarasaṃ vā hoti duddhotaṃ vā, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti, sattāhakālikaṃ yāvajīvikameva attano sabhāvaṃ upaneti. Tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā pure paṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati, dvīhappaṭiggahitena chāhaṃ, tīhappaṭiggahitena pañcāhaṃ…pe… sattāhappaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ. Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojana sannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā, imesu pana catūsu kālikesu [Pg.227] yāvakālikaṃ yāmakālikanti imameva dvayaṃ antovuṭṭhañceva sannidhikārakañca, sattāhakālikaṃ yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janeti. Akappiyakuṭiyaṃ antovuṭṭhena pana tena saddhiṃ itaradvayaṃ tadahupaṭiggahitampi na vaṭṭati, mukhasannidhi nāma hoti, mahāpaccariyaṃ pana antovuṭṭhaṃ hotīti vuttaṃ. Tattha nāmamattameva nānākaraṇaṃ, āpatti pana dukkaṭameva. Tattha akappiyakuṭi nāma saṅghassa vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ vasanatthāya katagehaṃ, tattha sahaseyyappahonake padese vuṭṭhaṃ yāvakālikañca yāmakālikañca saṅghikaṃ vā upasampannapuggalassa vā santakaṃ antovuṭṭhaṃ nāma hoti, tattha pakkaṃ antopakkaṃ nāma, yattha katthaci pana sayaṃ pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ nāma, taṃ sabbaṃ anajjhoharaṇīyaṃ. Tena tena saddhiṃ saṃsaṭṭhampi taṃgatikameva, sabbaṃ ajjhoharantassa dukkaṭaṃ. Tasmā antovuṭṭhaantopakkamocanatthaṃ bhagavatā catasso kappiyabhūmiyo (mahāva. 295) anuññātā, tāsaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 295) vutto. Yattha panetā na santi, tattha anupasampannassa santakaṃ katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Sāmaṃ pākampi punapākaṃ vaṭṭati, asannidhikārake sannidhikārakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Asannidhikārakasaññino, yāvakālikādīni tīṇi nidahitvā sakaṃ sakaṃ kālaṃ anatikkamitvā, yāvajīvikaṃ sadāpi sati paccaye paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Āmisaṃ, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

কিন্তু যদি স্বাদ মিশ্রিত হয় অথবা ভালোভাবে ধৌত করা না হয়, তবে তা কল্পনীয় নয়। কারণ, যাবকালিক খাদ্য নিজের সাথে মিশ্রিত স্বাদের যামকালিক প্রভৃতি তিনটিকেই নিজের স্বভাবের অন্তর্ভুক্ত করে নেয়; যামকালিক খাদ্য সপ্তাহকালিক প্রভৃতি দুটিকেই নিজের স্বভাবের অন্তর্ভুক্ত করে নেয়; এবং সপ্তাহকালিক খাদ্য যাবজ্জীবিক খাদ্যকেই নিজের স্বভাবের অন্তর্ভুক্ত করে নেয়। অতএব, সেই দিনই গৃহীত সপ্তাহকালিকের সাথে সেই দিনই গৃহীত বা পূর্বে গৃহীত যাবজ্জীবিক খাদ্য সাত দিন পর্যন্ত কল্পনীয় হয়; দুই দিন পূর্বে গৃহীত সপ্তাহকালিকের সাথে sechs দিন পর্যন্ত কল্পনীয় হয়; তিন দিন পূর্বে গৃহীত সপ্তাহকালিকের সাথে পাঁচ দিন পর্যন্ত... এবং সাত দিন পূর্বে গৃহীত সপ্তাহকালিকের সাথে কেবল সেই দিনই কল্পনীয় হয়—এভাবে জানতে হবে। এই কারণেই "হে ভিক্ষুগণ, সপ্তাহকালিকের সাথে যাবজ্জীবিক খাদ্য সেই দিনই গৃহীত হয়েছে" এ কথা না বলে "গৃহীত খাদ্য সাত দিন পর্যন্ত কল্পনীয় হয়" বলা হয়েছে। এখানে কাল, যাম এবং সপ্তাহ অতিক্রম করার ক্ষেত্রে যথাক্রমে বিকালভোজন, সন্নিধি এবং ভেষজ শিক্ষাপদের নিয়ম অনুসারে আপত্তি জানতে হবে। এই চার প্রকার কালিকের মধ্যে কেবল যাবকালিক ও যামকালিক—এই দুটিই 'অন্তোবুখ' (গৃহের অভ্যন্তরে রাখা) এবং 'সন্নিধিকারক' (সঞ্চিত) হয়। সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক খাদ্য অকল্পনীয় কুটিরে রাখাও কল্পনীয় এবং তা সন্নিধি দোষ সৃষ্টি করে না। কিন্তু অকল্পনীয় কুটিরে অন্তোবুখ করা সেই যাবকালিক ও যামকালিকের সাথে অন্য দুটি (সপ্তাহকালিক ও যাবজ্জীবিক) সেই দিন গৃহীত হলেও ভোজন করা কল্পনীয় নয়; একে 'মুখসন্নিধি' বলা হয়। তবে মহাপচ্চরী অট্ঠকথাতে একে 'অন্তোবুখ' বলা হয়েছে। সেখানে কেবল নামেরই পার্থক্য, কিন্তু আপত্তি উভয় ক্ষেত্রেই দুষ্কৃত। সেখানে 'অকল্পনীয় কুটির' বলতে সংঘের বা কোনো উপসম্পন্ন ব্যক্তির মালিকানাধীন বসবাসের জন্য নির্মিত ঘরকে বোঝায়। সেখানে সহশয্যার উপযুক্ত স্থানে রাখা যাবকালিক ও যামকালিক খাদ্য, যা সংঘের বা উপসম্পন্ন ব্যক্তির মালিকানাধীন, তা 'অন্তোবুখ' নামে পরিচিত। সেখানে রান্না করা খাদ্য 'অন্তোপক্ব' নামে পরিচিত। আর যেকোনো স্থানে নিজের দ্বারা রান্না করা খাদ্য 'সামংপক্ব' নামে পরিচিত। এই সমস্ত খাদ্যই অখাদ্য। সেই সেই খাদ্যের সাথে মিশ্রিত খাদ্যও একই শ্রেণীভুক্ত হয়; এই সমস্ত খাদ্য আহার করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অতএব, অন্তোবুখ ও অন্তোপক্ব দোষ থেকে মুক্ত হওয়ার জন্য বুদ্ধ চারটি 'কল্পনীয় ভূমি' অনুমোদন করেছেন; এগুলির বিনিশ্চয় সমন্তপাসাদিকাতে বলা হয়েছে। যেখানে এগুলি নেই, সেখানে অনুপসম্পন্নের মালিকানাধীন করে তা ভোগ করা কল্পনীয়। স্বয়ং রান্না করা খাদ্য পুনরায় রান্না করলেও কল্পনীয় হয়। সন্নিধিকারক নয় এমন খাদ্যে সন্নিধিকারক মনে করলে অথবা সন্দেহযুক্ত হলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। সন্নিধিকারক নয় মনে করে যাবকালিক প্রভৃতি তিনটি খাদ্য সঞ্চয় করে নিজের নিজের সময় অতিক্রম না করে ভোজন করলে, এবং যাবজ্জীবিক খাদ্য সর্বদা কারণ থাকলে ভোগ করলে, এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। আমিষ, সন্নিধিভাব এবং তা গলাধকরণ করা—এগুলি হলো এই শিক্ষাপদের তিনটি অঙ্গ। এর সমুত্থান প্রভৃতি এড়কলম-সদৃশ শিক্ষাপদের মতোই।


Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সন্নিধিকারক শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. প্রণীতভোজন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Navame paṇītabhojanānīti paṇītasaṃsaṭṭhāni sattadhaññanibbattāni bhojanāni. Yathā hi ājaññayutto ratho ‘ājaññaratho’ti vuccati, evamidhāpi paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti. Yehi pana paṇītehi saṃsaṭṭhāni, tāni ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tesaṃ pabhedadassanatthaṃ seyyathidaṃ sappi navanītantiādimāha, tattha sappiādīni bhesajjasikkhāpade [Pg.228] (kaṅkhā. aṭṭha. bhesajjasikkhāpadavaṇṇanā) vuttalakkhaṇeneva veditabbāni. Macchādīsu pana sabbopi ‘odako’ti (pāci. 260) vuttalakkhaṇo maccho macchoyeva. Yesaṃ pana maṃsaṃ kappati, tesaṃ maṃsañca khīradadhīni ca idhādhippetāni. Evarūpāni paṇītabhojanānīti yāni etehi sappiādīhi saṃsaṭṭhattā ‘paṇītabhojanānī’ti vuccanti, tathārūpāni paṇītabhojanāni. Agilānoti yassa tehi vināpi phāsu hoti. Attano atthāya viññāpetvāti ettha pana yo agilāno suddhāni sappiādīni bhesajjatthāya viññāpeti, so mahānāmasikkhāpadena (pāci. 303) kāretabbo, macchādīni cattāri viññāpento sūpodanaviññattiyā (pāci. 612-613) kāretabbo, sappiādīhi saṃsaṭṭhabhojanāni viññāpento iminā kāretabbo. Tatrāyaṃ vinicchayo – ‘‘sappinā bhattaṃ dehi, sappiṃ ākiritvā dehi, sappimissakaṃ katvā dehi, saha sappinā dehi, sappiñca bhattañca dehī’’ti evaṃ viññāpentassa tāva viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhoharaṇe ajjhoharaṇe pācittiyaṃ. ‘‘Sappibhattaṃ dehī’’ti vutte pana yasmā sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthi, tasmā sūpodanaviññattiyā dukkaṭameva hoti. Sace pana ‘‘sappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte bhattaṃ datvā ‘‘sappiṃ katvā bhuñjāhī’’ti navanītakhīrādīni vā kappiyabhaṇḍaṃ vā deti ‘‘iminā sappiṃ gahetvā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. ‘‘Gosappinā bhattaṃ dehī’’ti vutte pana gosappiṃ vā detu, tasmiṃ asati purimanayena navanītādīni vā, gāviṃyeva vā detu ‘‘ito sappinā bhuñjāhī’’ti, yathāvatthukameva. Sace pana ‘‘gosappinā dehī’’ti yācito ajikāsappiādīhi deti, visaṅketaṃ. Evañhi sati aññaṃ yācitena aññaṃ dinnaṃ nāma hoti, tasmā anāpatti, esa nayo ‘‘ajikāsappinā dehī’’tiādīsupi. ‘‘Kappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappinā deti, visaṅketameva. ‘‘Akappiyasappinā dehī’’ti vutte akappiyasappināva deti, paṭiggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Iminā nayena sabbapadesu vinicchayo veditabbo. Sace pana sabbehipi sappiādīhi ekaṭṭhāne vā nānāṭṭhāne vā viññāpetvā paṭiladdhaṃ ekato sambhinnarasaṃ katvā tato kusaggena ekabindumpi ajjhoharati, nava pācittiyāni.

নবম শিক্ষাপদে— 'পণীতভোজন' বলতে উৎকৃষ্ট বা মণ্ড-মিশ্রিত সাত প্রকার শস্য থেকে উৎপন্ন ভোজ্যসমূহকে বোঝায়। যেমন আজানীয় (উৎকৃষ্ট) ঘোড়া যুক্ত রথকে 'আজানীয় রথ' বলা হয়, তেমনি এখানেও উৎকৃষ্ট বস্তুর সাথে মিশ্রিত ভোজ্যসমূহকে 'পণীতভোজন' বলা হয়। আর যেসব উৎকৃষ্ট বস্তুর সাথে মিশ্রিত ভোজ্যসমূহকে 'পণীতভোজন' বলা হয়, সেগুলোর প্রকারভেদ দেখানোর জন্য 'যেমন- ঘি, মাখন' ইত্যাদি পাঠ ভগবান বলেছেন। সেখানে ঘি ইত্যাদি ভেষজ শিক্ষাপদে উক্ত লক্ষণের দ্বারাই জানতে হবে। মৎস্য ইত্যাদির মধ্যে 'ওদক' (জলচর) লক্ষণে উক্ত সমস্ত জলচর প্রাণীই মৎস্য হিসেবে গণ্য। আর যেসব প্রাণীর মাংস অকল্পনীয় নয় (কল্পনীয় বা গ্রহণযোগ্য), তাদের মাংস এবং দুধ ও দধি এখানে অভিপ্রেত। 'এইরূপ পণীতভোজন' বলতে বোঝায়—যেসব ভোজ্য এই ঘি ইত্যাদির সাথে মিশ্রিত হওয়ার কারণে 'পণীতভোজন' নামে অভিহিত হয়, সেই রূপ পণীতভোজন। 'অগিলান' (সুস্থ) বলতে বোঝায়—যার সেই পণীতভোজন ছাড়াও স্বাচ্ছন্দ্য বা সুস্থতা থাকে। 'নিজের জন্য চেয়ে নিয়ে'—এখানে যে ভিক্ষু অসুস্থ না হয়েও কেবল ভেষজের (ওষুধের) প্রয়োজনে খাঁটি ঘি ইত্যাদি প্রার্থনা করে, তাকে মহানাম শিক্ষাপদ অনুসারে বিচার করতে হবে। মৎস্য আদি চারটি ভোজ্য প্রার্থনা করলে তাকে 'সূপ-ওদন বিজ্ঞপ্তি' শিক্ষাপদ দ্বারা বিচার করতে হবে, এবং ঘি ইত্যাদির সাথে মিশ্রিত ভোজ্য প্রার্থনা করলে এই শিক্ষাপদ (পণীতভোজন শিক্ষাপদ) দ্বারা বিচার করতে হবে। সেখানে এই সিদ্ধান্ত—'ঘি দিয়ে ভাত দিন, ঘি ঢেলে ভাত দিন, ঘি মিশ্রিত করে ভাত দিন, ঘিয়ের সাথে ভাত দিন, ঘি এবং ভাত দিন'—এভাবে প্রার্থনা করলে প্রার্থনার জন্য দুষ্কৃত, গ্রহণের জন্য দুষ্কৃত এবং প্রতি গ্রাস গিলবার সময় প্রাচিত্তীয় আপত্তি হয়। কিন্তু 'ঘি-ভাত দিন' বললে, যেহেতু শালিশালির ভাতের মতো 'ঘি-ভাত' নামে কোনো ভাত লোকসমাজে নেই, তাই সূপ-ওদন বিজ্ঞপ্তির নিয়মে কেবল দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। কিন্তু যদি 'ঘি দিয়ে ভাত দিন' বলার পর দাতা ভাত দিয়ে 'ঘি বানিয়ে খান' বলে মাখন, দুধ ইত্যাদি অথবা 'এটি দিয়ে ঘি সংগ্রহ করে খান' বলে কল্পীয় বস্তু দান করেন, তবে তা যথাবস্তুক (মূল বস্তুর নিয়ম অনুযায়ী প্রাচিত্তীয়) আপত্তিই হবে। আর 'গরুর ঘি দিয়ে ভাত দিন' বললে যদি গরুর ঘি দেয়, অথবা তা না থাকলে পূর্বের নিয়মে মাখন ইত্যাদি দেয়, অথবা 'এটির ঘি দিয়ে খান' বলে গাভীই দান করে, তবে তাও যথাবস্তুক আপত্তিই হবে। কিন্তু যদি 'গরুর ঘি দিয়ে দিন' বলে প্রার্থনা করার পর ছাগলের ঘি ইত্যাদি দেয়, তবে তা বিসংকেত (ভিন্ন সংকেত বা অমিল) হয়। কারণ এরূপ হলে এক জিনিস চেয়ে অন্য জিনিস দেওয়া বোঝায়, তাই আপত্তি হয় না। 'ছাগলের ঘি দিয়ে দিন' ইত্যাদির ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। 'কল্পীয় (গ্রহণযোগ্য) ঘি দিয়ে দিন' বলার পর যদি অকল্পীয় ঘি দেয়, তবে তাও বিসংকেত বা অমিলই হবে। 'অকল্পীয় ঘি দিয়ে দিন' বলার পর যদি অকল্পীয় ঘিউ দেয়, তবে গ্রহণে এবং পরিভোগে কেবল দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। এই নিয়মে সমস্ত পদের সিদ্ধান্ত জানতে হবে। কিন্তু যদি ঘি ইত্যাদি সমস্ত পণীতভোজন এক স্থানে বা ভিন্ন ভিন্ন স্থানে চেয়ে নিয়ে প্রাপ্ত ভোজ্যকে একত্রে মিশ্রিত করে একরস করে, তারপর সেখান থেকে কুশাগ্র (কুশ ঘাসের ডগা) দিয়ে এক ফোঁটাও গ্রহণ করে, তবে নয়টি প্রাচিত্তীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.229] chabbaggiye bhikkhū ārabbha paṇītabhojanaviññattivatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Gilānasaññissa, gilānakāle viññāpetvā agilānassa bhuñjato, gilānassa sesake, ñātakappavāritaṭṭhānato, aññassatthāya viññatte, attano dhanena gahite, ummattakādīnañca anāpatti. Paṇītabhojanatā, agilānatā, kataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে পণীতভোজন প্রার্থনা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'অগিলান' (সুস্থ) শব্দটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-প্রাচিত্তীয়। অসুস্থ ভিক্ষুর যদি সুস্থ মনে হয় অথবা সন্দেহ হয়, তবে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অসুস্থ মনে করলে, অসুস্থ অবস্থায় চেয়ে নিয়ে সুস্থ অবস্থায় আহার করলে, অসুস্থ ভিক্ষুর অবশিষ্ট ভোজ্য আহার করলে, জ্ঞাতি ও নিমন্ত্রণকারীদের কাছ থেকে চেয়ে নিয়ে আহার করলে, অন্যের জন্য চাওয়া পণীতভোজন আহার করলে, নিজের অর্থে ক্রয়কৃত ভোজ্য আহার করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। পণীতভোজন হওয়া, সুস্থ হওয়া, প্রার্থনার মাধ্যমে লাভ করা এবং আহার করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। এটি অধ্বান-সমুত্থান, ক্রিয়া, নোসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পণীতভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

১০. দন্তপোন (দাঁতন) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame adinnanti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā gaṇhantassa hatthapāse ṭhatvā kāyakāyappaṭibaddhanissaggiyānaṃ aññatarena na dinnaṃ, appaṭiggahitakassetaṃ nāmaṃ. Appaṭiggahitakañhi bhikkhuno attano santakampi ajjhoharituṃ na vaṭṭati. Paṭiggahitaṃ antamaso vissāsikasantakampi vaṭṭati, tassa lakkhaṇaṃ vuttavipallāsena veditabbaṃ. Sace hi yo koci anupasampanno antamaso tiracchānopi bhikkhussa vā bhikkhuniyā vā hatthapāse ṭhito kāyādīnaṃ aññatarena deti, tañce bhikkhunā yena kenaci sarīrāvayavena vā, tappaṭibaddhena vā, saṃhārimena ca antamaso mañcenāpi, dhāretuṃ samatthena ca antamaso atatthajātakarukkhapaṇṇenāpi, sūciyā parāmaṭṭhamattenāpi paṭiggahitaṃ, paṭiggahitameva hoti. Paṭibaddhappaṭibaddhaṃ nāma idha natthi, yampi natthukaraṇiyā diyyamānaṃ nāsikāya, akallako vā mukhena paṭiggaṇhāti, sabbaṃ vaṭṭati, ābhogamattameva hettha pamāṇaṃ. Pubbābhoge ca sati pacchā niddāyantassa patte dinnampi hatthapāse sati paṭiggahitameva hoti. Yampi ‘‘pattena paṭiggaṇhissāmī’’ti nisinnasseva hatthe patati, taṃ vaṭṭatiyeva. Abhihaṭabhājanato [Pg.230] patitarajampi vaṭṭati, tattha ṭhitanisinnanipannānaṃ pavāraṇāsikkhāpade vuttanayeneva hatthapāso veditabbo.

দশম শিক্ষাপদে— 'অদত্ত' বলতে কায় দ্বারা অথবা কায়-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত) বস্তুর দ্বারা গ্রহণকারী ভিক্ষুর হস্তপাশে দাঁড়িয়ে কায়, কায়-প্রতিবদ্ধ বা নিক্ষেপণের কোনো একটির দ্বারা যা প্রদান করা হয়নি, তা-ই 'অপ্রতিগৃহীতক' (অকপ বা গ্রহণ না করা বস্তু)-এর নাম। কারণ অপ্রতিগৃহীত বস্তু ভিক্ষুর নিজের হলেও তা আহার করা বা গেলা কল্পনীয় নয়। প্রতিগৃহীত (কপ করা) বস্তু অন্ততপক্ষে বিশ্বাসভাজন ব্যক্তির হলেও তা আহার করা কল্পনীয়। তার লক্ষণ উক্ত অপ্রতিগৃহীতকের বিপরীতভাবে জানতে হবে। যদি কোনো অনুপসম্পন্ন (গৃহী বা শ্রমণের মতো অ-উপসম্পন্ন ব্যক্তি), এমনকি তির্যক (পশু) প্রাণীও ভিক্ষু বা ভিক্ষুণীর হস্তপাশে দাঁড়িয়ে কায় ইত্যাদির কোনো একটির দ্বারা দান করে, এবং তা যদি ভিক্ষু নিজের শরীরের কোনো অঙ্গের দ্বারা, অথবা শরীরের সাথে যুক্ত কোনো বস্তুর দ্বারা, অথবা স্থানান্তরযোগ্য অন্তত খাট বা মাচার দ্বারা, অথবা ধারণ করতে সমর্থ অন্তত গাছে লেগে না থাকা গাছের পাতার দ্বারা, অথবা সূঁচের স্পর্শমাত্রের দ্বারাও গ্রহণ করে, তবে তা প্রতিগৃহীতই হয়। এখানে 'প্রতিবদ্ধ-প্রতিবদ্ধ' (যুক্ত বস্তুর সাথে যুক্ত বস্তু) বলে কিছু নেই। এমনকি নস্যদানকারী যন্ত্রের দ্বারা দেওয়া নস্য যদি নাসিকার দ্বারা অথবা অসুস্থ ভিক্ষু মুখের দ্বারা গ্রহণ করে, তবে তার সবই কল্পনীয় হয়। এখানে কেবল গ্রহণের ইচ্ছা বা মনোযোগই প্রধান প্রমাণ। পূর্বে গ্রহণের ইচ্ছা থাকলে পরে ঘুমন্ত ভিক্ষুর পাত্রে কিছু দেওয়া হলেও, হস্তপাশ বাঞ্ছনীয় দূরত্বে বজায় থাকলে তা প্রতিগৃহীতই হয়। 'পাত্রের দ্বারা গ্রহণ করব' এই উদ্দেশ্যে উপবিষ্ট ভিক্ষুর হাতে যদি কোনো বস্তু পড়ে, তবে তাও কল্পনীয় হয়। সম্মুখে আনা পাত্র থেকে পড়া ধূলিকণাও কল্পনীয় হয়। সেখানে দণ্ডায়মান, উপবিষ্ট বা শায়িত ব্যক্তিদের হস্তপাশ প্রবারণা শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Sace pana dāyakappaṭiggāhakesu eko ākāse hoti, eko bhūmiyaṃ, bhūmaṭṭhassa sīsena ākāsaṭṭhassa ca ṭhapetvā dātuṃ vā gahetuṃ vā pasāritahatthaṃ yaṃ āsannataraṃ aṅgaṃ, tassa orimantena hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Sacepi eko kūpe hoti, eko kūpataṭe, eko vā rukkhe, eko pathaviyaṃ, vuttanayeneva hatthapāsappamāṇaṃ paricchinditabbaṃ. Tasmiṃ ṭhatvā sacepi dve tayo vā sāmaṇerā yaṃ majjhimo puriso ukkhipituṃ sakkoti, evarūpaṃ bhāraṃ pavaṭṭentā bhikkhuno bhūmiyaṃ ṭhapitahatthaṃ āropenti, ukkhipitvā vā bhikkhuno pasāritahatthe ekadesenāpi ṭhapenti, taṃ paṭiggahitameva hoti. Yaṃ pana piṇḍāya carantassa patte rajaṃ patati, taṃ appaṭiggahitameva hoti, tasmā paṭiggahetvāva bhikkhā gaṇhitabbā. Appaṭiggahetvā gaṇhantassa vinayadukkaṭaṃ, taṃ pana puna paṭiggahetvā bhuñjantassa anāpatti. Sace ‘‘paṭiggahetvā dethā’’ti vutte vacanaṃ assutvā vā anādiyitvā vā bhikkhaṃ dentiyeva, vinayadukkaṭā muccati, puna paṭiggahetvā aññā bhikkhā paṭiggahetabbā. Sace mahāvāto tato tato rajaṃ pāteti, na sakkā hoti bhikkhaṃ gahetuṃ, ‘‘anupasampannassa dassāmī’’ti suddhacittena ābhogaṃ katvā gaṇhituṃ vaṭṭati. Taṃ anupasampannassa datvā puna tena dinnaṃ vā tassa vissāsena vā paṭiggahetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Assukheḷasiṅghāṇikādīsu yaṃ ṭhānato cavitvā hatthe vā patte vā patati, taṃ paṭiggahetabbaṃ, aṅgalaggaṃ paṭiggahitameva. Patantampi vocchinnañce antarā na gahetabbaṃ, uggahitakaṃ nāma hoti, taṃ pacchā paṭiggahitampi na vaṭṭati. Yaṃ pana bhesajjaṃ vā mūlaphalaṃ vā mātādīnaṃ atthāya gahetvā chāyatthāya vā phalinisākhaṃ ukkhipitvā gacchati, tato yaṃ icchati, taṃ puna paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. Yo pana tattha jātakaphalinisākhāya vā valliyā vā gahetvā cāleti. Tassa tato laddhaṃ phalaṃ na vaṭṭati, durupaciṇṇadukkaṭañca āpajjati, aññassa taṃ vaṭṭati, phalirukkhaṃ pana apassayituṃ vā ālambituṃ vā vaṭṭati, paṭiggahetvā ṭhapite yaṃ aññaṃ aṅkurādi uppajjati, paṭiggahitameva taṃ. Yāva hi hatthato mutte nirapekkho na hoti, nirapekkhatāya vā hatthato na [Pg.231] muccati, tāva na paṭiggahaṇaṃ vijahati, ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

কিন্তু যদি দাতা ও গ্রহীতার মধ্যে একজন আকাশে এবং অন্যজন ভূমিতে থাকে, তবে ভূমিষ্ঠ ব্যক্তির মস্তক এবং আকাশস্থ ব্যক্তির দান বা গ্রহণের জন্য প্রসারিত হাত ব্যতীত যে অঙ্গটি সবচেয়ে নিকটবর্তী হয়, তার এদিকের প্রান্ত থেকে হস্তপাশের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। যদি একজন কূপে এবং অন্যজন কূপের পাড়ে থাকে, অথবা একজন গাছে এবং অন্যজন মাটিতে থাকে, তবে উক্ত নিয়মেই হস্তপাশের পরিমাপ নির্ধারণ করতে হবে। সেই হস্তপাশে দাঁড়িয়ে যদি দুই বা তিনজন শ্রমণ মাঝারি গড়নের কোনো মানুষের পক্ষে উত্তোলন করা সম্ভব এমন কোনো ভারী বস্তু গড়িয়ে এনে ভূমিতে রাখা ভিক্ষুর হাতের ওপর তুলে দেয়, অথবা তা উত্তোলন করে ভিক্ষুর প্রসারিত হাতের এক অংশেও স্থাপন করে, তবে তা প্রতিগৃহীতই হয়। কিন্তু পিণ্ডচারের সময় ভিক্ষুর পাত্রে যে ধূলিকণা বা খাদ্য পড়ে, তা অপ্রতিগৃহীতই থাকে। তাই পুনরায় গ্রহণ করিয়ে নিয়েই ভিক্ষা গ্রহণ করতে হবে। অপ্রতিগৃহীত অবস্থায় গ্রহণ করলে বিনয়-দুষ্কৃত আপত্তি হয়, তবে তা পুনরায় প্রতিগ্রহণ করিয়ে আহার করলে কোনো আপত্তি হয় না। যদি 'প্রতিগ্রহণ করিয়ে দিন' বলার পরও দাতা সে কথা না শুনে বা অগ্রাহ্য করে ভিক্ষা দিয়েই দেয়, তবে ভিক্ষু বিনয়-দুষ্কৃত থেকে মুক্ত হয়; তবে পুনরায় প্রতিগ্রহণ করিয়ে অন্য ভিক্ষা গ্রহণ করতে হবে। যদি প্রবল বাতাস এদিক-ওদিক থেকে ধূলিকণা বা খাদ্য উড়িয়ে এনে ফেলে এবং ভিক্ষা গ্রহণ করা সম্ভব না হয়, তবে 'অনুপসম্পন্নকে দিয়ে দেব' এই রূপ বিশুদ্ধ চিত্তে গ্রহণের ইচ্ছা করে তা গ্রহণ করা কল্পনীয়। তা অনুপসম্পন্নকে দেওয়ার পর পুনরায় তার দেওয়া বস্তু অথবা বিশ্বাসের বশে তা প্রতিগ্রহণ করে আহার করা কল্পনীয়। অশ্রু, লালা, শ্লেষ্মা ইত্যাদির মধ্যে যা নিজের স্থান থেকে চ্যুত হয়ে হাতে বা পাত্রে পড়ে, তা প্রতিগ্রহণ করতে হবে; তবে যা শরীরে লেগে থাকে তা প্রতিগৃহীতই। পতনশীল অশ্রু আদি যদি মাঝপথে বিচ্ছিন্ন হয়ে যায়, তবে তা গ্রহণ করা উচিত নয়; তা 'উদ্গৃহীতক' (অশুদ্ধভাবে গৃহীত) হয়। তা পরে প্রতিগ্রহণ করা হলেও আহার করা কল্পনীয় নয়। কিন্তু মাতা ইত্যাদির জন্য কোনো ভেষজ বা মূল-ফল নিয়ে অথবা ছায়ার জন্য ফলবান শাখা তুলে নিয়ে যাওয়ার সময় সেখান থেকে যা আহার করতে ইচ্ছা হয়, তা পুনরায় প্রতিগ্রহণ করে পরিভোগ করা কল্পনীয়। কিন্তু যে ভিক্ষু গাছে লেগে থাকা ফলবান শাখা বা লতা ধরে ঝাঁকুনি দেয়, তার জন্য সেখান থেকে প্রাপ্ত ফল কল্পনীয় নয় এবং তার দুরুপচীর্ণ-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অন্য ভিক্ষুর জন্য তা কল্পনীয়। তবে ফলবান বৃক্ষে হেলান দেওয়া বা তা অবলম্বন করা কল্পনীয়। প্রতিগ্রহণ করে রাখার পর যদি তাতে অন্য কোনো অঙ্কুর বা কুঁড়ি জন্মায়, তবে তাও প্রতিগৃহীতই হয়। কারণ যতক্ষণ হাত থেকে মুক্ত হওয়ার পরও ভিক্ষু উদাসীন (নিরাসক্ত) না হয়, অথবা নিরাসক্তির কারণে হাত থেকে মুক্ত না হয়, ততক্ষণ প্রতিগ্রহণ পরিত্যক্ত হয় না। এটিই এখানে সংক্ষেপ; বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে।


Mukhadvāranti galanāḷikaṃ. Mukhena vā hi paviṭṭhaṃ hotu, nāsikāya vā, galena ajjhoharaṇīyatāya sabbampi taṃ mukhadvāraṃ pavesitameva hoti. Āhāranti yaṃkiñci yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā sattāhakālikaṃ vā yāvajīvikaṃ vā. Sabbañhetaṃ ajjhoharaṇīyattā ‘āhāro’ti vuccati, tattha sabbampi dhaññaṃ vā dhaññānulomaṃ vā tālanāḷikerapanasalabujaalābukumbhaṇḍapussaphalatipusaphalaeḷālukasaṅkhātaṃ navavidhaṃ mahāphalañceva aparaṇṇañca, yañcaññaṃ vanamūlapattapupphaphalādi āhāratthaṃ pharati, taṃ sabbaṃ yāva majjhanhikakālo, tāva paribhuñjitabbato yāvakālikaṃ nāma. Ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ madhukapānaṃ muddikapānaṃ sālūkapānaṃ phārusakapānanti imāni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni vettatintiṇikamātuluṅgakapiṭṭhakosambakaramandādikhuddakaphalapānāni, etāni sabbāni anupasampannehi sītodakena madditvā katāni ādiccapākāni vā yāva rattiyā pacchimayāmaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato yāmakālikāni nāma. Avasesesu anuññātaphalapattapuppharasesupi eseva nayo. Sappiādīni pañca bhesajjāni sattāhaṃ nidahitvā paribhuñjitabbato sattāhakālikāni nāma. Idaṃ pana yāvakālikādittayaṃ kālavimuttañca udakaṃ ṭhapetvā avasesamūlaphalāphalādi yaṃ neva khādanīyatthaṃ na bhojanīyatthaṃ pharati, taṃ yāvajīvaṃ nidahitvā sati paccaye paribhuñjitabbato yāvajīvikaṃ nāma. Āhareyyāti paveseyya. Aññatra udakadantaponāti idaṃ anāhārepi udake āhārasaññāya, dantapone ca ‘‘mukhadvāraṃ āhaṭaṃ ida’’nti saññāya kukkuccāyantānaṃ kukkuccavinodanatthaṃ vuttaṃ. Udakañhi yathāsukhaṃ pātuṃ, dantakaṭṭhañca dantaponaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati. Ṭhapetvā pana idaṃ dvayaṃ avasesaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ, sacepi dantakaṭṭharaso ajānantassa anto pavisati, pācittiyameva.

মুখদ্বার বলতে গলনালীকে বোঝায়। মুখ দিয়েই প্রবেশ করানো হোক বা নাক দিয়ে, গলনালী দ্বারা গিলে ফেলার কারণে সে সমস্তই মুখদ্বারে প্রবেশ করানো হয়েছে বলেই গণ্য হয়। আহার বলতে বোঝায়—যাবকালিক, যামকালিক, সপ্তাহকালিক অথবা যাবজ্জীবিক যেকোনো বস্তু। এই সমস্তই গলাধঃকরণযোগ্য হওয়ার কারণে 'আহার' নামে অভিহিত হয়। তার মধ্যে সমস্ত শস্য বা শস্যজাতীয় খাদ্য, তাল, নারকেল, কাঁঠাল, ডেউয়া, লাউ, কুমড়ো, শসা, ক্ষীরা ও তরমুজ—এই নয় প্রকার মহাফলের রস এবং অপরাণ্ণ (ডাল ইত্যাদি), এবং অন্যান্য বন্য মূল, পাতা, ফুল, ফল ইত্যাদি যা আহারের কাজ সম্পন্ন করে, সে সমস্তই দুপুর পর্যন্ত ভোগ করা যায় বলে 'যাবকালিক' নামে পরিচিত। আম্রপান (আমের রস), জম্বুপান (জাম রস), চোচপান (বুনো কলার রস), মোচপান (গৃহপালিত কলার রস), মধুকপান (মহুয়ার রস), মৃদ্বীকাপান (আঙুরের রস), শালূকপান (শালুক বা পদ্মমূলের রস), ফারূষকপান (ফলসা ফলের রস)—এই আট প্রকার পানীয় এবং এগুলোর সদৃশ বেতফল, তেঁতুল, বাতাবি লেবু, কয়েতবেল, বেল ইত্যাদি ক্ষুদ্র ফলের পানীয়, যা অনুপসম্পন্ন (গৃহী বা শ্রামণের) দ্বারা ঠাণ্ডা জলে মর্দন করে তৈরি করা হয়েছে অথবা রোদে পাকানো হয়েছে এবং যা রাত্রির শেষ প্রহর পর্যন্ত সংরক্ষণ করে পান করা যায়, সেগুলোকে 'যামকালিক' বলা হয়। অবশিষ্ট অনুমোদিত ফল, পাতা ও ফুলের রসের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য। ঘৃত প্রভৃতি পাঁচ প্রকার ওষুধ সাত দিন পর্যন্ত সংরক্ষণ করে ভোগ করা যায় বলে 'সপ্তাহকালিক' নামে পরিচিত। এই যাবকালিক আদি তিনটি এবং কালবিমুক্ত জল ব্যতীত অবশিষ্ট মূল, ফল ইত্যাদি যা খাদনীয় বা ভোজনীয় হিসেবে গণ্য নয়, কিন্তু যাবজ্জীবন সংরক্ষণ করে রোগাদি প্রত্যয় (কারণ) উপস্থিত হলে ভোগ করা যায়, তা 'যাবজ্জীবিক' নামে পরিচিত। 'আহরেয়্য' বলতে প্রবেশ করানো বোঝায়। 'অঞ্ঞত্র উদকদন্তপোনা' (জল ও দন্তকাষ্ঠ ব্যতীত)—এই কথাটি আহার নয় এমন জলেও আহারের সংজ্ঞা এবং দন্তকাষ্ঠে 'এটি মুখদ্বারে প্রবেশ করানো হয়েছে'—এইরূপ মনে করে যারা কুক্কুচ্চ (সন্দেহ) প্রকাশ করেন, তাদের সন্দেহ দূর করার জন্য বলা হয়েছে। কারণ জল ইচ্ছানুযায়ী পান করা এবং দন্তকাষ্ঠ দন্তধাবনের জন্য ব্যবহার করা কল্পনীয় (উচিত)। কিন্তু এই দুটি ব্যতীত অন্য কোনো বস্তু গলাধঃকরণের উদ্দেশ্যে গ্রহণ করলে গ্রহণের সময় দুক্কট এবং প্রতি গ্রাসে গ্রাসে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। যদি দন্তকাষ্ঠের রস অজান্তেও ভেতরে প্রবেশ করে, তবুও পাচিত্তিয় আপত্তিই হবে।


Vesāliyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha adinnaṃ āhāraṃ āharaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra udakadantaponā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti[Pg.232], anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭiggahitake appaṭiggahitasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Paṭiggahitasaññissa, udakadantapone, cattāri mahāvikaṭāni sati paccaye asati kappiyakārake sāmaṃ gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Ettha dubbacopi asamatthopi kappiyakārako asantapakkheyeva tiṭṭhati, chārikāya asati sukkhadāruṃ jhāpetvā, tasmiñca asati alladāruṃ rukkhato chinditvāpi kātuṃ, mattikatthāya ca pathaviṃ khaṇitumpi vaṭṭati, idaṃ pana catubbidhampi mahāvikaṭaṃ kālodissaṃ nāma sappadaṭṭhakkhaṇeyeva sāmaṃ gahetuṃ vaṭṭati, aññadā paṭiggāhāpetvā paribhuñjitabbaṃ. Appaṭiggahitakatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

বৈশালীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে অদত্ত (যা প্রদান করা হয়নি বা উৎসর্গ করা হয়নি) আহার গ্রহণের কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'জল ও দন্তকাষ্ঠ ব্যতীত'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (অন্যের দ্বারা আজ্ঞা না করিয়ে নিজে করা), তিক-পাচিত্তিয়। প্রতিগৃহীত (উৎসর্গীকৃত) বস্তুতে অপ্রতিগৃহীত সংজ্ঞা হলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুক্কট আপত্তি হয়। প্রতিগৃহীত সংজ্ঞী হলে, জল ও দন্তকাষ্ঠের ক্ষেত্রে, রোগাদি প্রত্যয় থাকলে এবং কল্পিয়কারক (সেবক) না থাকলে নিজে গ্রহণ করে চার প্রকার মহাবিকট (মূত্র, গোময়, ছাই ও মাটি) ওষুধ ভোগ করলে এবং উন্মত্ত আদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে অবাধ্য বা অসমর্থ কল্পিয়কারকও অনুপস্থিতির পক্ষেই গণ্য হয়। ছাই না থাকলে শুকনো কাঠ পুড়িয়ে এবং তাও না থাকলে গাছ থেকে কাঁচা কাঠ কেটেও ছাই তৈরি করা এবং মাটির জন্য মাটি খনন করাও কল্পনীয় (উচিত)। এই চার প্রকার মহাবিকট ওষুধ 'কালোদ্দিষ্ট' নামে পরিচিত, যা কেবল সর্পদংশনের মুহূর্তেই নিজে গ্রহণ করা কল্পনীয়, অন্য সময়ে উৎসর্গ করিয়ে গ্রহণ করতে হবে। অপ্রতিগৃহীততা (উৎসর্গ না করা), অননুমোদিততা, ধূম প্রভৃতি অব্যাবহারিকতা এবং গলাধঃকরণ—এগুলো এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দন্তপোণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Bhojanavaggo catuttho.

চতুর্থ ভোজন বর্গ।


5. Acelakavaggo

৫. অচেলক বর্গ


1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

১. অচেলক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Acelakavaggassa paṭhame etesaṃ acelakādīnaṃ aññatitthiyānaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ekappayogena dentassa ekaṃ pācittiyaṃ, avacchinditvā avacchinditvā dentassa payoge payoge pācittiyaṃ.

অচেলক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—এই অচেলক আদি অন্যতীর্থিকদের (অন্য ধর্মের পরিব্রাজকদের) যেকোনো আমিষ (খাদ্যদ্রব্য) এক প্রচেষ্টায় দান করলে একটি পাচিত্তিয় আপত্তি হয়; আর কেটে কেটে বা খণ্ড খণ্ড করে দান করলে প্রতি প্রচেষ্টায় পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Vesāliyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha paribbājikāya dve pūve dānavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udakadantaponaṃ dentassa, atitthiye titthiyasaññissa, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atitthiye atitthiyasaññissa, anupasampannena dāpentassa, tesaṃ santike bhājanaṃ nikkhipitvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti bhaṇantassa, tesaṃ vā nikkhittabhājane dentassa, bāhiralepaṃ dentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyaṃ ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

বৈশালীতে আয়ুষ্মান আনন্দকে কেন্দ্র করে এক পরিব্রাজিকাকে দুটি পিঠা দান করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। জল ও দন্তকাষ্ঠ দান করলে, অতীর্থিকে তীর্থিক সংজ্ঞা হলে এবং সন্দেহ থাকলে দুক্কট আপত্তি হয়। অতীর্থিকে অতীর্থিক সংজ্ঞা হলে, অনুপসম্পন্নের দ্বারা দান করালে, তাদের নিকটে পাত্র রেখে 'এটি গ্রহণ করো'—এইরূপ বললে, অথবা তাদের রাখা পাত্রে দান করলে, বাহ্যিক প্রলেপ (তেল ইত্যাদি যা খাওয়ার জন্য নয়) দান করলে এবং উন্মত্ত আদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অন্যতীর্থিকতা, অননুমোদিততা এবং গলাধঃকরণযোগ্য বস্তু গলাধঃকরণের উদ্দেশ্যে নিজের হাতে পাত্রে না রেখে দান করা—এগুলো এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অচেলক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

২. উয্যোজন (বিদায় করা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye [Pg.233] dāpetvā vā adāpetvā vāti yaṃkiñci āmisaṃ dāpetvā vā na dāpetvā vā. Uyyojeyyāti mātugāmena saddhiṃ hasanakīḷanarahonisajjādīni kattukāmo ‘gacchā’tiādīni vatvā uyyojeyya. Etadevāti etaṃ anācārameva paccayaṃ karitvā, na aññaṃ patirūpaṃ kāraṇaṃ. Pācittiyanti uyyojanamatte tāva dukkaṭaṃ, yadā panassa so dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā ekena pādena vijahati, aparaṃ dukkaṭaṃ, dutiyena vijahite pācittiyaṃ. Ettha ca dassanūpacārassa ajjhokāse ṭhatvā dvādasahatthappamāṇaṃ, tathā savanūpacārassa. Sace pana antarā kuṭṭadvārapākārādayo honti, tehi antaritabhāvoyeva upacārātikkamo.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'দাপেত্বা বা অদাপেত্বা বা' বলতে যেকোনো আমিষ (খাদ্য) দান করিয়ে বা দান না করিয়ে। 'উয্যোজেয্য' বলতে মাতৃগ্রামের (নারীর) সাথে হাস্যকৌতুক, খেলাধুলা বা নির্জনে উপবেশন আদি করার ইচ্ছায় 'যাও' ইত্যাদি বলে বিদায় করে দেওয়া। 'এতদেব' বলতে এই অনাচারকেই (অনুপযুক্ত আচরণ) কারণ করে, অন্য কোনো উপযুক্ত কারণ ছাড়া। 'পাচিত্তিয়' বলতে কেবল বিদায় করার মাত্রেই প্রথমে দুক্কট আপত্তি হয়; যখন সেই বিদায়কৃত ভিক্ষু দর্শন-উপচার বা শ্রবণ-উপচার এক পা দিয়ে অতিক্রম করে, তখন অন্য একটি দুক্কট আপত্তি হয়; আর দ্বিতীয় পা দিয়ে অতিক্রম করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। এখানে উন্মুক্ত স্থানে দাঁড়িয়ে দর্শন-উপচারের সীমা বারো হাত পরিমাণ এবং শ্রবণ-উপচারের সীমাও তদ্রূপ বারো হাত পরিমাণ। কিন্তু যদি মাঝখানে দেয়াল, দরজা বা প্রাচীর আদি থাকে, তবে সেগুলোর দ্বারা আড়াল হওয়াই উপচার অতিক্রম করা বলে গণ্য হয়।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, uyyojanāṇattikāya sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi kalisāsanāropane dukkaṭameva, ‘‘ubho ekato na yāpessāmā’’ti evamādīhi patirūpakāraṇehi uyyojentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanaṃ, evaṃ uyyojitassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে কেন্দ্র করে বিদায় করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, বিদায় করার আজ্ঞা দেওয়ার কারণে সাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট আপত্তি হয়। ক্রোধবশত একে অপরের ওপর দোষারোপ করলে উভয়েরই দুক্কট আপত্তি হয়। 'আমরা দুজনে একসাথে জীবিকা নির্বাহ করতে পারব না'—ইত্যাদি উপযুক্ত কারণে বিদায় করে দিলে এবং উন্মত্ত আদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অনাচার আচরণ করার ইচ্ছা, সেই উদ্দেশ্যেই উপসম্পন্নকে (ভিক্ষুকে) বিদায় করা এবং এইভাবে বিদায়কৃত ভিক্ষুর উপচার অতিক্রম করা—এগুলো এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদিন্নাদান (চুরি) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উয্যোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. সভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye saha ubhohi janehīti sabhojanaṃ, tasmiṃ sabhojane. Atha vā sabhojaneti sabhoge, rāgapariyuṭṭhitapurisassa hi itthī bhogo, itthiyā ca puriso, tenevassa padabhājane ‘‘itthī ceva hoti, puriso cā’’tiādi (pāci. 281) vuttaṃ. Anupakhajja nisajjaṃ kappeyyāti anupavisitvā nisīdeyya, yaṃ tasmiṃ kule sayanigharaṃ, tassa mahācatussālādīsu katassa mahallakassa piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāsaṃ vijahitvā antosayanassa āsanne ṭhāne, khuddakassa vā vemajjhaṃ atikkamitvā nisīdeyyāti attho, evaṃ nisinnassa pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে—'সহ উভোহি জনেহি' (উভয় ব্যক্তির সাথে) বলতে সভোজন, সেই সভোজনে। অথবা 'সভোজন' বলতে সভোগ (ভোগের সাথে); কারণ রাগাসক্ত পুরুষের কাছে নারী হলো ভোগ এবং নারীর কাছে পুরুষ হলো ভোগ। সেই কারণেই পদভাজনে 'নারীও হয় এবং পুরুষও হয়' ইত্যাদি বলা হয়েছে। 'অনুপখজ্জ নিসজ্জং কপ্পেয্য' বলতে নিকটে প্রবেশ করে উপবেশন করা। সেই কুলে যে শয়নগৃহ (শোবার ঘর) রয়েছে, তা যদি বড় চতুঃশালা আদি ঘরের মতো বিশাল শয়নগৃহ হয়, তবে তার দরজার চৌকাঠ থেকে হস্তপাশ বর্জন করে শয্যার নিকটবর্তী স্থানে; আর যদি ছোট শয়নগৃহ হয়, তবে তার মধ্যভাগ অতিক্রম করে উপবেশন করা—এই হলো অর্থ। এইভাবে উপবিষ্ট ভিক্ষুর পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.234] upanandaṃ ārabbha anupakhajja nisajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, asayanighare sayanigharasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Nasayanigharasaññissa, vuttalakkhaṇaṃ padesaṃ anatikkamitvā nisinnassa, bhikkhusmiṃ dutiyake sati, ubhosu nikkhantesu vā, vītarāgesu vā nisīdantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Avītarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে কেন্দ্র করে নিকটে প্রবেশ করে উপবেশন করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অশয়নগৃহে শয়নগৃহ সংজ্ঞা হলে অথবা সন্দেহ থাকলে দুক্কট আপত্তি হয়। অশয়নগৃহে শয়নগৃহ সংজ্ঞা না থাকলে, উক্ত লক্ষণযুক্ত স্থান অতিক্রম না করে উপবেশন করলে, দ্বিতীয় কোনো ভিক্ষু সঙ্গী হিসেবে উপস্থিত থাকলে, স্বামী-স্ত্রী উভয়েই ঘর থেকে বের হয়ে গেলে অথবা তারা বীতরাগ (রাগহীন/অনাগামী) হলে উপবেশন করলে এবং উন্মত্ত আদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবীতরাগ (রাগযুক্ত) দম্পতির উপস্থিতি, শয়নগৃহ হওয়া, দ্বিতীয় ভিক্ষুর অনুপস্থিতি এবং নিকটে প্রবেশ করে উপবেশন করা—এগুলো এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিক শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সভোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4-5. Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

৪-৫. রহঃপ্রতিচ্ছন্ন ও রহোনিসজ্জা (নির্জনে প্রচ্ছন্ন ও অপ্রচ্ছন্ন আসনে উপবেশন) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthapañcamāni sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha paṭicchannāsane ca, raho ca nisajjanavatthusmiṃ paññattāni, sādhāraṇapaññattiyo, etesampi samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāneva. Seso kathānayo aniyatadvaye vuttanayeneva veditabbo.

চতুর্থ ও পঞ্চম শিক্ষাপদ শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে কেন্দ্র করে প্রচ্ছন্ন আসনে এবং নির্জনে উপবেশন করার কারণে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এগুলো সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি। এগুলোরও সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিক শিক্ষাপদের সদৃশ। অবশিষ্ট বর্ণনারীতি অনিয়ত দ্বয়ের উক্ত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Rahopaṭicchanna-rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রহঃপ্রতিচ্ছন্ন ও রহোনিসজ্জা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

৬. চারিত্র (কুলে কুলে ভ্রমণ) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe nimantitoti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantito. Sabhatto samānoti teneva nimantanabhattena sabhatto samāno. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti antoupacārasīmāya dassanūpacāre bhikkhuṃ disvā yaṃ sakkā hoti pakativacanena āpucchituṃ, tādisaṃ ‘‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘cārittaṃ āpajjāmī’’ti vā īdisena vacanena anāpucchitvā. Purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vāti yena bhattena nimantito, tasmiṃ bhutte vā abhutte vā. Kulesu cārittaṃ āpajjeyyāti yasmiṃ kule nimantito, tato aññāni kulāni paviseyya. Aññatra samayā pācittiyanti sace so bhikkhu vuttalakkhaṇaṃ duvidhampi samayaṃ ṭhapetvā avītivatte [Pg.235] majjhanhike aññaṃ kulaṃ pavisati, athassa gharūpacārokkamane dukkaṭaṃ, paṭhamapādena ummāraṃ atikkamantassa aparampi dukkaṭaṃ, dutiyapādena atikkame pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—'নিমন্তিতো' বলতে পাঁচ প্রকার ভোজনের যেকোনো একটির দ্বারা নিমন্ত্রিত। 'সভত্তো সমানো' বলতে সেই নিমন্ত্রণ-ভাতের দ্বারাই ভাতযুক্ত (আহারের দায়িত্বযুক্ত) হয়ে। 'সন্তং ভিক্خুং অনাপুচ্ছা' বলতে বিহারের উপচার সীমার মধ্যে দর্শন-উপচারে কোনো ভিক্ষুকে দেখে যাকে সাধারণ কথাবার্তার মাধ্যমে বলে যাওয়া সম্ভব, সেইরূপ ভিক্ষুকে 'আমি অমুক ব্যক্তির ঘরে যাচ্ছি' অথবা 'আমি কুলে কুলে ভ্রমণে যাচ্ছি'—এইরূপ বাক্যের দ্বারা না বলে। 'পুরেভত্তং বা পচ্ছাভত্তং বা' বলতে যে ভোজনের জন্য নিমন্ত্রিত হয়েছে, তা আহার করার পূর্বে বা পরে। 'কুলেসু চারিত্তং আপজ্জেয্য' বলতে যে কুলে নিমন্ত্রিত হয়েছে, তা ব্যতীত অন্য কুলে প্রবেশ করা। 'অঞ্ঞত্র সময়া পাচিত্তিয়ং' বলতে যদি সেই ভিক্ষু উক্ত লক্ষণযুক্ত দ্বিবিধ সময় ব্যতীত, দুপুর অতিক্রম করার পূর্বে অন্য কুলে প্রবেশ করে, তবে তার গৃহের উপচারে প্রবেশের সময় প্রথম পায়ের দ্বারা চৌকাঠ অতিক্রম করার সময় দুক্কট এবং দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Rājagahe upanandaṃ ārabbha cārittāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ, anāpucchā, purebhattaṃ pacchābhattaṃ, aññatra samayā’’ti ayamettha catubbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, animantite nimantitasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Tasmiṃ animantitasaññissa, samaye santaṃ bhikkhuṃ āpucchitvā, asantaṃ bhikkhuṃ anāpucchitvā pavisato, aññassa gharena vā gharūpacārena vā maggo hoti, tena gacchato, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanabhattiyagharāni gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharappavisanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

রাজগৃহে উপানন্দ স্থবিরকে কেন্দ্র করে কুলে কুলে পরিভ্রমণ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'বিদ্যমান ভিক্ষুকে না বলে, পূর্বভক্তে, পশ্চাৎভক্তে, অসময় ব্যতীত'—এটি এখানে চার প্রকার অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনিমন্ত্রিত অবস্থায় নিমন্ত্রিত মনে করলে বা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত (দুক্কট) অপরাধ হয়। সেই অনিমন্ত্রিত অবস্থায় নিমন্ত্রিত মনে করে, সময়ে বিদ্যমান ভিক্ষুকে জিজ্ঞাসা করে, অবিদ্যমান ভিক্ষুকে জিজ্ঞাসা না করে প্রবেশ করলে; অন্য ব্যক্তির ঘর বা ঘরের সীমানা দিয়ে পথ থাকলে এবং সেই পথ দিয়ে গমন করলে; অন্তরাম (বিহারের অভ্যন্তর), ভিক্ষুণী উপাশ্রয়, তীর্থিকদের আবাস, ভোজনশালা ও ভক্তঘরে (যে ঘরে ভোজন প্রস্তুত থাকে) গমন করলে; আপদকালে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। পাঁচটি ভোজনের যেকোনো একটির দ্বারা নিমন্ত্রণ গ্রহণ করা, বিদ্যমান ভিক্ষুকে না জানানো, ভক্তঘর থেকে অন্য ঘরে প্রবেশ করা, মধ্যাহ্ন অতিক্রম না করা, সময় বা আপদের অভাব হওয়া—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম কঠিন-সদৃশই। তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়।


Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চারিত্র শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

৭. মহানাম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame catumāsappaccayapavāraṇāti cattāro māse gilānappaccayapavāraṇā, sabbañcetaṃ vatthuvasena vuttaṃ. Ayaṃ panettha attho – catumāsapavāraṇā vā hotu, punapavāraṇā vā, niccapavāraṇā vā, sabbāpi sāditabbā, ‘‘idāni mama rogo natthī’’ti na paṭikkhipitabbā, ‘‘roge pana sati viññāpessāmī’’ti adhivāsetabbāti. Tato ce uttari sādiyeyyāti ettha sace tattha rattīhi vā bhesajjehi vā paricchedo kato hoti ‘‘ettakāyeva rattiyo, ettakāni vā bhesajjāni viññāpetabbānī’’ti, atha tato rattipariyantato vā bhesajjapariyantato vā uttari, na bhesajjakaraṇīyena vā bhesajjaṃ, aññabhesajjakaraṇīyena vā aññaṃ bhesajjaṃ viññāpentassa pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'চতুর্মাস-প্রত্যয়-প্রবারণা' বলতে চার মাস পর্যন্ত গ্লান-প্রত্যয় (রোগীর ঔষধাদি) প্রবারণা বোঝায়, এবং এই সমস্তই ঘটনার পরিপ্রেক্ষিতে বলা হয়েছে। এখানে অর্থ এই—চতুর্মাস প্রবারণা হোক, পুনঃপ্রবারণা হোক বা নিত্যপ্রবারণা হোক, সবই গ্রহণ করা উচিত। 'এখন আমার কোনো রোগ নেই'—এই ভেবে প্রত্যাখ্যান করা উচিত নয়। 'রোগ হলে আমি জানাব'—এই ভেবে তা গ্রহণ করা উচিত। 'তার চেয়ে অতিরিক্ত গ্রহণ করলে'—এখানে যদি সেখানে রাত্রি বা ঔষধের দ্বারা সীমা নির্ধারণ করা থাকে যে, 'এত রাত্রি পর্যন্ত বা এত পরিমাণ ঔষধ যাচনা করা যাবে', তবে সেই রাত্রির সীমা বা ঔষধের সীমার অতিরিক্ত হলে, ঔষধের প্রয়োজন ছাড়া ঔষধ যাচনা করলে অথবা অন্য ঔষধের প্রয়োজনে অন্য ঔষধ যাচনা করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sakkesu [Pg.236] chabbaggiye ārabbha bhesajjaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, natatuttari tatuttarisaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Natatuttari natatuttarisaññissa, yehi bhesajjehi pavārito, tato aññehi vā adhikatarehi vā atthe sati, yāsu ca rattīsu pavārito, tā atikkamitvāpi atthe sati yathābhūtaṃ ācikkhitvā viññāpentassa, ye ca ñātake vā puggalikappavāraṇāya pavārite vā apariyantapavāraṇāya vā pavārite, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena viññāpenti, tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Saṅghapavāraṇatā, tato bhesajjaviññatti, agilānatā, pariyantātikkamoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শাক্য দেশে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে ঔষধ যাচনা করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অতিরিক্ত না হওয়া সত্ত্বেও অতিরিক্ত মনে করলে বা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অতিরিক্ত না হলে এবং অতিরিক্ত মনে না করলে; যে সকল ঔষধের দ্বারা প্রবারিত করা হয়েছে, তার চেয়ে অন্য বা অতিরিক্ত ঔষধের প্রয়োজন হলে; এবং যে সকল রাত্রির জন্য প্রবারিত করা হয়েছে, তা অতিক্রম করার পরও প্রয়োজন হলে যথাযথভাবে বলে যাচনা করলে; এবং যারা জ্ঞাতিদের কাছে বা ব্যক্তিগত প্রবারণায় প্রবারিতদের কাছে অথবা সীমাহীন প্রবারণায় প্রবারিতদের কাছে, অন্যের উপকারের জন্য বা নিজের অর্থে যাচনা করে, তাদের ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। সংঘ-প্রবারণা হওয়া, সেখান থেকে ঔষধ যাচনা করা, রোগগ্রস্ত না হওয়া এবং সীমার অতিক্রম হওয়া—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্র-সদৃশ।


Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মহানাম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

৮. উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame uyyuttanti katauyyogaṃ, gāmato nikkhantanti attho. Senanti caturaṅginiṃ. Aññatra tathārūpappaccayāti tathārūpe kāraṇe asati kevalaṃ senaṃ dassanatthāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ. Dassanūpacāro nāma yattha ṭhito passati, taṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'উদ্যুক্ত' (উয্যুত্ত) বলতে যাত্রার জন্য প্রস্তুত হওয়া, অর্থাৎ গ্রাম থেকে বের হওয়া বোঝায়। 'সেনা' বলতে চতুরঙ্গ সেনা বোঝায়। 'তদ্রূপ কারণ ব্যতীত' বলতে তদ্রূপ কারণ না থাকলে কেবল সেনা দেখার উদ্দেশ্যে গমনকারীর প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত অপরাধ হয়, এবং দর্শনের সীমানার মধ্যে দাঁড়িয়ে দেখলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। 'দর্শনের সীমানা' বলতে যেখানে দাঁড়িয়ে দেখা যায় তাকে বোঝায়; কিন্তু তা ত্যাগ করে বারবার দেখলে প্রতিবার দেখার চেষ্টায় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha senādassanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra tathārūpappaccayā’’ti ayamettha anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthiādīsu ekamekaṃ dassanāya gamane vuttanayeneva dukkaṭaṃ, tathā anuyyutte uyyuttasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Anuyyuttasaññino pana, ārāme ṭhatvā attano ṭhitokāsaṃ āgataṃ, paṭipathaṃ āgacchantañca passato, tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uyyuttasenaṃ dassanatthāya gamanaṃ, anuññātokāsato aññatra dassanaṃ, tathārūpappaccayassa āpadāya vā abhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে সেনা দেখার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। 'তদ্রূপ কারণ ব্যতীত'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। হস্তী আদি চতুরঙ্গ সেনার যেকোনো একটি দেখার জন্য গমন করলে উক্ত নিয়মেই দুষ্কৃত অপরাধ হয়। তেমনি অনুদ্যুক্ত (যাত্রার জন্য প্রস্তুত নয় এমন) সেনাকে উদ্যুক্ত মনে করলে বা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অনুদ্যুক্ত মনে করে, বিহারে দাঁড়িয়ে নিজের অবস্থানের স্থানে আসা বা সম্মুখপথে আসা সেনাকে দেখলে; তদ্রূপ কারণ থাকলে, আপদকালে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। উদ্যুক্ত সেনা দেখার উদ্দেশ্যে গমন করা, অনুমোদিত স্থান ব্যতীত অন্য স্থানে দেখা, তদ্রূপ কারণ বা আপদের অভাব হওয়া—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম-সদৃশ। তবে এটি লোকবদ্য (লোক-নিন্দনীয়), অকুশল চিত্ত এবং ত্রিবেদন।


Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

৯. সেনাবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame [Pg.237] tato ce uttarīti tirattato uttari catutthadivase atthaṅgate sūriye senāya tiṭṭhatu vā nisīdatu vā sayatu vā, sacepi ākāse iddhiyā kañci iriyāpathaṃ kappeti, pācittiyameva.

নবম শিক্ষাপদে 'তার চেয়ে অতিরিক্ত হলে' বলতে তিন রাত্রির অতিরিক্ত চতুর্থ দিনে সূর্য অস্তমিত হলে সেনার মধ্যে দাঁড়িয়ে থাকুক, বসে থাকুক বা শুয়ে থাকুক, এমনকি যদি আকাশে ঋদ্ধিবলে কোনো ঈর্যাপথ ধারণ করে, তবুও পাচিত্তিয় অপরাধই হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha atirekatirattaṃ senāya vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakatiratte atirekasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ūnakasaññissa, tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasato, gilānassa vā gilānakaraṇīyena vā vasato, paṭisenāruddhāya senāya, kenaci palibuddhassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Tirattātikkamo, senāya sūriyassa atthaṅgamo, gilānatādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে তিন রাত্রির অতিরিক্ত সেনার মধ্যে অবস্থান করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। তিন রাত্রির কম সময়ে অতিরিক্ত মনে করলে বা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। তিন রাত্রির কম মনে করে, তৃতীয় রাত্রির অরুণোদয়ের পূর্বে বের হয়ে পুনরায় অবস্থান করলে; নিজে অসুস্থ হলে বা অসুস্থের পরিচর্যার কারণে অবস্থান করলে; শত্রুসেনা দ্বারা অবরুদ্ধ সেনার মধ্যে থাকলে; কোনো কিছুর দ্বারা বাধাপ্রাপ্ত হলে; আপদকালে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। তিন রাত্রি অতিক্রম করা, সেনার মধ্যে সূর্য অস্তমিত হওয়া এবং গ্লান (অসুস্থতা) আদির অভাব হওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম-সদৃশই।


Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সেনাবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

১০. উয্যোধিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame uggantvā uggantvā ettha yujjhantīti uyyodhikaṃ, sampahāraṭṭhānassetaṃ nāmaṃ. Balassa aggaṃ jānanti etthāti balaggaṃ, balagaṇanaṭṭhānanti attho. Senāya viyūhaṃ senābyūhaṃ, senānivesassetaṃ nāmaṃ. Anīkassa dassanaṃ anīkadassanaṃ. Anīkaṃ nāma ‘‘dvādasapuriso hatthī, tipuriso asso, catuppuriso ratho’’tiiminā (pāci. 314) lakkhaṇena tayo hatthī pacchimakaṃ hatthānīkaṃ, assānīkarathānīkesupi eseva nayo. Cattāro pana āvudhahatthā purisā pacchimakaṃ pattānīkaṃ. Etesu yaṃkiñci dassanāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, dassanūpacāre ṭhatvā passato pācittiyaṃ, upacāraṃ pana vijahitvā punappunaṃ passato payoge payoge pācittiyaṃ. Sesaṃ uyyuttasenāsikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ, āpattibhedo panettha natthevāti.

দশম শিক্ষাপদে 'উঠে উঠে যেখানে যুদ্ধ করে' তা হলো উয্যোধিক (যুদ্ধক্ষেত্র); এটি যুদ্ধক্ষেত্রের নাম। 'যেখানে সৈন্যদের প্রধানদের জানা যায়' তা হলো বলগ্র; এর অর্থ সৈন্য গণনার স্থান। সেনার বিন্যাস হলো সেনাব্যূহ; এটি সেনা শিবিরের নাম। অনীকের দর্শন হলো অনীকদর্শন। অনীক বলতে—'বারোজন পুরুষবিশিষ্ট হস্তী, তিনজন পুরুষবিশিষ্ট অশ্ব, চারজন পুরুষবিশিষ্ট রথ'—এই লক্ষণে তিনটি হস্তী হলো সর্বনিম্ন হস্তী-অনীক (হস্তীবাহিনী)। অশ্ববাহিনী ও রথবাহিনীর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। অস্ত্রধারী চারজন পুরুষ হলো সর্বনিম্ন পদাতিবাহিনী (পত্তানীক)। এগুলির যেকোনো একটি দেখার জন্য গমনকারীর প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত অপরাধ হয়, দর্শনের সীমানার মধ্যে দাঁড়িয়ে দেখলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; কিন্তু সীমানা ত্যাগ করে বারবার দেখলে প্রতিবার দেখার চেষ্টায় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। অবশিষ্ট বিষয় উদ্যুক্তসেনা শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে। এখানে আপত্তির কোনো ভিন্নতা নেই।


Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উয্যোধিক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Acelakavaggo pañcamo.

পঞ্চম অচেলক বর্গ সমাপ্ত।


6. Surāpānavaggo

৬. সুরাপান বর্গ


1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

১. সুরাপান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Surāpānavaggassa [Pg.238] paṭhame surāmerayapāneti ettha piṭṭhādīhi kataṃ majjaṃ surā, pupphādīhi kato āsavo merayaṃ, tadubhayampi bījato paṭṭhāya kusaggenāpi pivato payoge payoge pācittiyaṃ.

সুরাপান বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'সুরা ও মৈরেয় পান' বলতে—পিষ্টক (চাল গুঁড়ো) আদি দ্বারা প্রস্তুত মদ্য হলো সুরা, এবং পুষ্প আদি দ্বারা প্রস্তুত আসব হলো মৈরেয়। এই উভয় প্রকার মদ্যই বীজ (উপাদান) থেকে শুরু করে কুশাগ্র (কুশ ঘাসের ডগা) পরিমাণও পান করলে প্রতিবার পানের চেষ্টায় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Kosambiyaṃ sāgatattheraṃ ārabbha majjapivanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, amajje majjasaññissa, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Amajjasaññissa, amajjaṃ majjavaṇṇagandharasaṃ loṇasovīrakaṃ vā suttaṃ vā pivato, vāsaggāhāpanatthaṃ īsakaṃ majjaṃ pakkhipitvā sūpādīni pacanti, tesu sūpasampākādīsu, āmalakarasādīhi amajjaṃ majjasadisaṃ ariṭṭhaṃ karonti, taṃ pivato, ummattakādīnañca anāpatti. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

কোশাম্বীতে স্বাগত স্থবিরকে কেন্দ্র করে মদ্যপানের কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অ-মদ্য বস্তুকে মদ্য মনে করলে বা সন্দিহান হলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অ-মদ্য মনে করে পান করলে; অ-মদ্য কিন্তু মদ্যের মতো বর্ণ, গন্ধ ও স্বাদযুক্ত লোণসোভীরক (লবণাক্ত কাঞ্জিক) বা সুত্র (এক প্রকার পানীয়) পান করলে; সুগন্ধি করার জন্য সামান্য মদ্য মিশিয়ে ব্যঞ্জন (তরকারি) আদি রান্না করলে, সেই ব্যঞ্জন আদি ভোজন করলে; আমলকীর রস আদি দ্বারা অ-মদ্য কিন্তু মদ্যের মতো অরিষ্ট (এক প্রকার ঔষধ) প্রস্তুত করলে, তা পান করলে; এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। মদ্য হওয়া এবং তা পান করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম-সদৃশ। তবে এটি লোকবদ্য (লোক-নিন্দনীয়), অকুশল চিত্ত এবং ত্রিবেদন।


Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সুরাপান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

২. অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye aṅgulipatodaketi aṅgulīhi upakacchakādighaṭṭanaṃ vuccati, apica yena kenaci sarīrāvayavena hasādhippāyassa upasampannaṃ phusato pācittiyaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'অঙ্গুলিপতোদক' বলতে আঙুল দিয়ে বগল বা কাখ আদি স্থানে সুড়সুড়ি দেওয়া বা খোঁচা দেওয়া বোঝায়। তাছাড়া, যেকোনো শারীরিক অঙ্গের দ্বারা হাস্যকৌতুকের উদ্দেশ্যে উপসম্পন্ন (ভিক্ষু)-কে স্পর্শ করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha aṅgulipatodakena hasanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, idha pana bhikkhunīpi bhikkhussa, bhikkhu ca bhikkhuniyā anupasampanno eva, kāyappaṭibaddhādīsu sabbattha dukkaṭameva. Na hasanādhippāyassa, sati karaṇīye āmasato, ummattakādīnañca anāpatti. Hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অঙ্গুলিপতোদক দ্বারা হাস্যকৌতুক করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুষ্কৃত অপরাধ হয়। এখানে ভিক্ষুণীও ভিক্ষুর জন্য এবং ভিক্ষুও ভিক্ষুণীর জন্য অনুপসম্পন্নই। কায়-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত বস্তু) আদি সমস্ত বিষয়ে সর্বত্র দুষ্কৃত অপরাধই হয়। হাস্যকৌতুকের উদ্দেশ্য না থাকলে, করণীয় কাজ থাকায় স্পর্শ করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। হাস্যকৌতুকের উদ্দেশ্য থাকা এবং উপসম্পন্নের কায় দ্বারা কায় স্পর্শ করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিক-সদৃশই।


Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অঙ্গুলিপতোদক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

৩. হাস্যধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye [Pg.239] udake hasadhammeti udakakīḷā vuccati. Tasmā yo bhikkhu uparigopphake udakeyeva gacchanto hasādhippāyo nimujjati vā ummujjati vā, tassa nimujjanādīnaṃ atthāya otarantassa hatthavāre padavāre dukkaṭaṃ, nimujjanummujjanesu payoge payoge pācittiyaṃ, nimujjitvā antoudakeyeva gacchantassa hatthavārapadavāresu, tarantassa vā yena yena aṅgena tarati, tassa tassa payoge payoge pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'জলে হাস্যধর্ম' বলতে জলক্রীড়া বোঝায়। অতএব, যে ভিক্ষু গোড়ালি বা গুচ্ছকের ওপর জল থাকা অবস্থায় গমন করার সময় হাস্যকৌতুকের উদ্দেশ্যে জলে নিমজ্জিত হয় বা ভেসে ওঠে, তার নিমজ্জন আদির জন্য জলে নামার সময় হাতের চালনায় ও পায়ের চালনায় দুষ্কৃত অপরাধ হয়। নিমজ্জন ও উন্মেজ্জনে (ভেসে ওঠায়) প্রতিবার চেষ্টায় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। নিমজ্জিত হয়ে জলের অভ্যন্তর দিয়ে গমনকারীর হাতের চালনায় ও পায়ের চালনায়, অথবা সাঁতার কাটার সময় যে যে অঙ্গের দ্বারা সাঁতার কাটে, সেই সেই অঙ্গের প্রতিবার চালনার চেষ্টায় পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sattarasavaggiye bhikkhū ārabbha udake kīḷanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, udake ahasadhamme hasadhammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā nāvāya kīḷato hatthena vā pādena vā kaṭṭhena vā kathalāya vā udakaṃ paharato, bhājanagataṃ udakaṃ vā kañjikādīni vā cikkhallaṃ vā khipanakīḷāya kīḷato dukkaṭaṃ. Atthajotakaṃ pana akkharaṃ chindituṃ vaṭṭati. Na hasādhippāyassa, sati karaṇīye otaritvā nimujjanādīni karontassa, pāraṃ gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে সতেরো বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে জলে খেলা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। জলে কৌতুক করার অভিপ্রায় না থাকা সত্ত্বেও কৌতুক করার সংজ্ঞী হলে অথবা বিমতিক (সন্দিহান) হলে দুক্কট আপত্তি হয়। তদ্রূপ নৌকায় চড়ে ক্রীড়াশীল ভিক্ষুর হাত দিয়ে, পা দিয়ে, কাঠ দিয়ে বা খাপরা দিয়ে জলে আঘাত করলে; পাত্রে রাখা জল, কাঞ্জি (অম্ল তরল) বা কাদা ছুঁড়ে ফেলার খেলায় মেতে উঠলে দুক্কট আপত্তি হয়। তবে অর্থ প্রকাশকারী অক্ষর উচ্চারণ করা (বা পাঠ করা) কর্তব্য। কৌতুক করার অভিপ্রায় না থাকলে, কোনো করণীয় কাজ থাকায় জলে নেমে ডুব দেওয়া প্রভৃতি করলে, ওপারে যাওয়ার সময়, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। গোড়ালির উপর জল থাকা এবং কৌতুক করার অভিপ্রায়ে খেলা করা—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকের সদৃশ।


Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

হাসধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

৪. অনাদরিয় শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe anādariyeti puggalassa vā dhammassa vā anādarakaraṇe. Tasmā yo bhikkhu upasampannena paññattena vuccamāno tassa vā vacanaṃ akattukāmatāya, taṃ vā dhammaṃ asikkhitukāmatāya anādariyaṃ karoti, tassa tasmiṃ anādariye pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'অনাদরিয়' বলতে ব্যক্তি বা ধর্মের প্রতি অনাদর করাকে বোঝায়। অতএব, কোনো ভিক্ষু উপসম্পন্ন ব্যক্তি কর্তৃক প্রজ্ঞাপিত বিনয় নিয়ম দ্বারা অনুশাসিত হওয়ার সময়, তার কথা পালন করতে অনিচ্ছুক থাকায় অথবা সেই ধর্ম (বিনয় নিয়ম) শিক্ষা করতে অনিচ্ছুক থাকায় যদি অনাদর প্রকাশ করে, তবে তার সেই অনাদরের কারণে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha anādariyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, upasampannena vā anupasampannena vā ‘‘idaṃ na sallekhāya saṃvattatī’’tiādinā [Pg.240] nayena apaññattena vuccamānassa anādariyepi dukkaṭameva. Paveṇiāgataṃ pana uggahaṃ gahetvā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchā’’ti (pāci. 344) bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

কৌশাম্বীতে স্থবির ছন্নকে উপলক্ষ করে অনাদর করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। উপসম্পন্ন বা অনুপসম্পন্ন ব্যক্তি কর্তৃক “এটি সাল্লেখের (ক্লেশক্ষয়ের) জন্য সংবর্তিত হয় না” ইত্যাদি অপ্রজ্ঞাপিত (সূত্র বা অভিধর্মের) বাক্য দ্বারা অনুশাসিত হওয়ার সময় অনাদর করলেও দুক্কট আপত্তিই হয়। কিন্তু বংশপরম্পরাগত শিক্ষা গ্রহণ করে “আমাদের আচার্যদের শিক্ষা ও পরিপৃচ্ছা (জিজ্ঞাসা) এইরূপই” এরূপ বললে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন ব্যক্তির প্রজ্ঞাপিত বাক্য এবং অনাদর করা—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদিন্নাদানের সদৃশ, তবে এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাদরিয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. ভীসাপন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame bhiṃsāpeyyāti bhiṃsāpanatthaṃ rūpādīni upasaṃhareyya, bhayānakakathaṃ vā katheyya. So pana bhāyatu vā, mā vā, itarassa pācittiyaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'ভীসাপেয্য' বলতে ভয় দেখানোর উদ্দেশ্যে রূপ আদি প্রদর্শন করা অথবা ভয়ংকর কথা বলা বোঝায়। সেই ভীত ব্যক্তি ভয় পাক বা না পাক, অপর (ভয় প্রদর্শনকারী) ভিক্ষুর পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha bhiṃsāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ. Anupasampanne tikadukkaṭaṃ, na bhiṃsāpetukāmassa tathā karoto, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyāmananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasikkhāpadasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে ভীতিপ্রদর্শনের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। ভয় দেখানোর ইচ্ছা ছাড়া সেরূপ আচরণ করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন হওয়া এবং তার দর্শন ও শ্রবণের সীমার মধ্যে ভয় দেখানোর উদ্দেশ্যে প্রচেষ্টা করা—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি পূর্ববর্তী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভীসাপন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

৬. জ্যোতি শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe visibbanāpekkhoti tappitukāmo. Samādaheyyāti jāleyya, aññatra tathārūpappaccayāti padīpujjālanaṃ vā pattapacanādīsu jotikaraṇaṃ vāti evarūpaṃ paccayaṃ vinā. Tatrāyaṃ vinicchayo – sayaṃ samādahantassa araṇisaṇṭhāpanato paṭṭhāya yāva jālā na uṭṭhahati, tāva sabbappayogesu dukkaṭaṃ, jāluṭṭhāne pācittiyaṃ. Samādahāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, sakiṃ āṇattena bahumpi samādahite ekameva pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'উইসিব্বনাপেক্খো' (তাপ পোহানোর অভিলাষী) বলতে উত্তপ্ত হওয়ার বা আগুন পোহানোর ইচ্ছা বোঝায়। 'সমাদহেয্য' বলতে প্রজ্বলিত করা বোঝায়। 'অঞ্ঞত্র তথারূপপ্পচ্চয়া' বলতে প্রদীপ জ্বালানো অথবা পাত্র পোড়ানো প্রভৃতিতে আগুন জ্বালানো—এরূপ কারণ ব্যতীত অন্য কোনো কারণকে বোঝায়। সেখানে সিদ্ধান্ত এই—নিজে আগুন জ্বালানোর ক্ষেত্রে অরণি-কাঠ স্থাপন করা থেকে শুরু করে যতক্ষণ না শিখা উঠছে, ততক্ষণ পর্যন্ত সমস্ত প্রচেষ্টায় দুক্কট আপত্তি হয় এবং শিখা উঠলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। অন্যকে দিয়ে জ্বালানোর ক্ষেত্রে আদেশের কারণে দুক্কট আপত্তি হয়; একবার আদেশ করার পর বহুবার আগুন জ্বালানো হলেও একটিই পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Bhaggesu [Pg.241] sambahule bhikkhū ārabbha jotiṃ samādahitvā visibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno, aññatra tathārūpappaccayā’’ti imānettha dve anupaññattiyo, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, gilānassa agilānasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ, tathā paṭilātaṃ ukkhipantassa, tañca avijjhātaṃ ukkhipitvā yathāṭhāne ṭhapentassa. Vijjhātaṃ pana jālayato pācittiyameva. Gilānassa gilānasaññissa, aññena kataṃ vā vītaccitaṅgāraṃ vā visibbentassa, padīpajotikajantāgharādike tathārūpappaccaye, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Agilānatā, anuññātakāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcaritte vuttanayeneva veditabbānīti.

ভগ্গ জনপদে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে আগুন জ্বালিয়ে তাপ পোহানোর বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। “অগিলানো” (সুস্থ) এবং “অঞ্ঞত্র তথারূপপ্পচ্চয়া” (এরূপ কারণ ব্যতীত)—এই দুটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। পীড়িত ভিক্ষুর নিজেকে সুস্থ মনে হলে অথবা বিমতিক (সন্দিহান) হলে দুক্কট আপত্তি হয়। তদ্রূপ পতিত জ্বলন্ত কাঠখণ্ড উঠিয়ে নিলে এবং অনির্বাপিত কাঠখণ্ড উঠিয়ে যথাস্থানে রাখলে দুক্কট আপত্তি হয়। কিন্তু নির্বাপিত কাঠখণ্ড পুনরায় প্রজ্বলিত করলে পাচিত্তিয় আপত্তিই হয়। পীড়িত ভিক্ষুর নিজেকে পীড়িত মনে হলে, অন্যের তৈরি করা আগুনে অথবা শিখাহীন জ্বলন্ত কয়লায় তাপ পোহালে, প্রদীপ জ্বালানো, পাত্র পোড়ানো, জন্তাঘর (বাষ্পস্নানাগার) প্রভৃতিতে আগুন দেওয়ার মতো উপযুক্ত কারণ থাকলে, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। সুস্থতা, অনুমোদিত কারণের অভাব, তাপ পোহানোর ইচ্ছা এবং আগুন জ্বালানো—এই চারটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মে জানতে হবে।


Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

জ্যোতি শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. স্নান শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame nahāyeyyāti yo bhikkhu majjhimadese nahānadivasato paṭṭhāya addhamāse apuṇṇe aññatra samayā ‘‘nahāyissāmī’’ti cuṇṇaṃ vā mattikaṃ vā abhisaṅkharoti, tassa tato paṭṭhāya sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Samayesu pariveṇasammajjanamattampi kammasamayo, addhayojanaṃ gantukāmassa, gacchato, gatassa vā addhānagamanasamayo, sarajena vātena okiṇṇassa dvīsu vā tīsu vā udakaphusitesu kāye patitesu vātavuṭṭhisamayoti veditabbo. Sesaṃ uttānameva.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'নহায়েয্য' বলতে—যে ভিক্ষু মধ্যদেশে স্নানের দিন থেকে শুরু করে অর্ধমাস (১৫ দিন) পূর্ণ হওয়ার পূর্বে, উপযুক্ত সময় ব্যতীত “স্নান করব” এই উদ্দেশ্যে স্নানচূর্ণ বা মাটি প্রস্তুত করে, তার সেই সময় থেকে শুরু করে সমস্ত প্রচেষ্টায় দুক্কট আপত্তি হয় এবং স্নান সমাপ্তিতে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়। উপযুক্ত সময়গুলোর মধ্যে—বিহারের প্রাঙ্গণ ঝাড়ু দেওয়া মাত্রই 'কর্ম-সময়' (কাজের সময়); অর্ধ যোজন পথ চলতে ইচ্ছুক, চলন্ত বা চলে যাওয়া ব্যক্তির জন্য 'অধ্বানগমন-সময়' (ভ্রমণের সময়); ধূলিময় বাতাস দ্বারা আবৃত হওয়া অথবা শরীরে দুই বা তিন ফোঁটা জলের ফোঁটা পড়লে তা 'বাতবৃষ্টি-সময়' (ঝড়-বৃষ্টির সময়) বলে জানতে হবে। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্ট।


Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā nahāyanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra samayā’’ti ayamettha chabbidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, atirekaddhamāse ūnakasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Atirekasaññissa, samaye vā nahāyantassa, yo vā nadīpāraṃ gacchanto vālukaṃ ukkiritvā kataāvāṭesupi nahāyati, tassa, paccantime janapade sabbesaṃ, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Majjhimadeso, ūnakaddhamāse nahānaṃ, samayānaṃ vā nadīpāragamanassa vā [Pg.242] āpadānaṃ vā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

রাজগৃহে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে মাত্রা না জেনে স্নান করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। “অঞ্ঞত্র সময়া” (উপযুক্ত সময় ব্যতীত)—এটি এখানে ছয় প্রকার অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অর্ধমাসের বেশি সময় অতিবাহিত হওয়া সত্ত্বেও কম মনে করলে অথবা বিমতিক (সন্দিহান) হলে দুক্কট আপত্তি হয়। অর্ধমাসের বেশি মনে করলে, উপযুক্ত সময়ে স্নান করলে, অথবা নদী পার হওয়ার সময় বালি খুঁড়ে গর্ত তৈরি করে স্নান করলে, প্রত্যন্ত জনপদে সমস্ত ভিক্ষুর ক্ষেত্রে, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। মধ্যদেশ, অর্ধমাসের কম সময়ে স্নান করা এবং উপযুক্ত সময়, নদী পার হওয়া বা বিপদের অভাব—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

স্নান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৮. দুব্বণ্ণকরণ (বিরূপকরণ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame alabhīti labho, labho eva lābho, kiṃ alabhi? Cīvaraṃ, kīdisaṃ? Navaṃ, iti ‘‘navacīvaralābhenā’’ti vattabbe anunāsikalopaṃ akatvā navaṃcīvaralābhenāti vuttaṃ, paṭiladdhanavacīvarenāti attho. Majjhe ṭhitapadadvaye panāti nipātamattaṃ. Bhikkhunāti yena laddhaṃ, tassa nidassanaṃ, sesaṃ padatthato uttānameva. Ayaṃ panettha vinicchayo – nivāsanapārupanupagaṃ cīvaraṃ labhitvā tassa niṭṭhitarajanassa yasmiṃ vā tasmiṃ vā padese kaṃsanīlena vā pattanīlena vā kaddamena vā yena kenaci kāḷakena vā morakkhimaṇḍalamaṅgulapiṭṭhīnaṃ aññatarappamāṇaṃ kappabinduṃ ādiyitvā taṃ cīvaraṃ paribhuñjitabbaṃ, anādiyitvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'অলভী' বলতে লাভ করা বোঝায়, লাভই হলো প্রাপ্তি। কী লাভ করেছে? চীবর। কেমন চীবর? নতুন। এভাবে “নবচীবরলাভেন” বলা উচিত হলেও অনুস্বার লোপ না করে “নবংচীবরলাভেন” বলা হয়েছে, যার অর্থ হলো—প্রাপ্ত নতুন চীবর দ্বারা। মাঝখানে অবস্থিত দুটি পদের মধ্যে 'পন' পদটি কেবল নিপাত মাত্র। 'ভিক্ষুনা' পদটি যিনি লাভ করেছেন তাকে নির্দেশ করে। অবশিষ্ট অংশ পদের অর্থ থেকে স্পষ্ট। এখানে সিদ্ধান্ত এই—পরিধান বা পরিধানযোগ্য চীবর লাভ করে, তার রঞ্জন কার্য সমাপ্ত হলে, যেকোনো স্থানে কাঁসার নীল (তাম্র-নীল), পাতার নীল (সবুজ রস), কাদা অথবা যেকোনো কালো রঙের দ্বারা ময়ূরের চোখের বেষ্টনী বা ছারপোকার পিঠের পরিমাপের যেকোনো একটি পরিমাপের 'কপ্পবিন্দু' (চিহ্ন) অঙ্কন করে সেই চীবর ব্যবহার করতে হবে। কপ্পবিন্দু অঙ্কন না করে ব্যবহার করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha attano cīvaraajānanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ādinne anādinnasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ādinnasaññissa, kappe naṭṭhe, kappakatokāse jiṇṇe, kappakatena akappakate saṃsibbite, pacchā āropitesu aggaḷaanuvātaparibhaṇḍesu taṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vuttappakārassa cīvarassa akatakappakatā, na naṭṭhacīvarāditā, nivāsanaṃ vā pārupanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে নিজেদের চীবর চিনতে না পারার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। কপ্পবিন্দু দেওয়া সত্ত্বেও দেওয়া হয়নি মনে করলে অথবা বিমতিক (সন্দিহান) হলে দুক্কট আপত্তি হয়। কপ্পবিন্দু দেওয়া হয়েছে মনে করলে, কপ্পবিন্দু নষ্ট হয়ে গেলে, কপ্পবিন্দু দেওয়া স্থানটি জীর্ণ হয়ে গেলে, কপ্পবিন্দু দেওয়া কাপড়ের সাথে কপ্পবিন্দু না দেওয়া কাপড় সেলাই করে জোড়া দিলে, পরবর্তীতে তালি, পাড় বা ঝালর লাগানোর পর তা ব্যবহার করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। উপরোক্ত প্রকারের চীবরে কপ্পবিন্দু না দেওয়া থাকা, নষ্ট চীবর আদি না হওয়া এবং তা পরিধান বা গায়ে দেওয়া—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয় (করণ বা অকরণাত্মক)।


Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুব্বণ্ণকরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. বিকল্পন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame vikappetvāti ettha dve vikappanā sammukhāvikappanā parammukhāvikappanā ca. Kathaṃ sammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca [Pg.243] ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘tuyhaṃ vikappemī’ti vattabbaṃ, ayamekā sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhuñjituṃ pana vissajjetuṃ vā adhiṭṭhātuṃ vā na vaṭṭati. ‘‘Mayhaṃ santakaṃ, mayhaṃ santakāni paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti (pāci. 374) evaṃ pana vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti. Aparo nayo, tatheva cīvarānaṃ ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā tasseva bhikkhuno santike ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā pañcasu sahadhammikesu aññatarassa attanā abhirucitassa yassa kassaci nāmaṃ gahetvā ‘‘tissassa bhikkhuno vikappemī’’ti vā ‘‘tissāya bhikkhuniyā, sikkhamānāya, sāmaṇerassa, tissāya sāmaṇeriyā vikappemī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ aparāpi sammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā ‘‘tissassa bhikkhuno santakaṃ…pe… tissāya sāmaṇeriyā santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭanti.

নবম শিক্ষাপদে 'বিকপ্পেত্বা' (বিকল্পন করে) বলতে এখানে দুই প্রকার বিকল্পন রয়েছে—সম্মুখা-বিকল্পন (প্রত্যক্ষ বিকল্পন) এবং পরম্মuখা-বিকল্পন (পরোক্ষ বিকল্পন)। কীভাবে সম্মুখা-বিকল্পন হয়? চীবরগুলোর একত্ব বা বহুত্ব এবং নিকটে থাকা বা না থাকা জেনে “ইমং চীবরং” (এই চীবর) অথবা “ইমানি চীবরানি” (এই চীবরসমূহ) অথবা “এতং চীবরং” অথবা “এতানি চীবরানি” বলে “তুয়্হং বিকপ্পেമി” (তোমাকে বিকল্পন করছি) বলতে হবে; এটি এক প্রকার সম্মুখা-বিকল্পন। এইটুকুর দ্বারা চীবরটি সংরক্ষণ করা চলে, কিন্তু তা ব্যবহার করা, দান করা বা অধিষ্ঠান করা চলে না। কিন্তু যখন বলা হয়— “আমার সম্পত্তি, আমার চীবরসমূহ ব্যবহার করো বা দান করো অথবা প্রয়োজনানুযায়ী যা ইচ্ছা করো”, তখন একে 'পচ্চুদ্ধার' (প্রত্যাবর্তন বা প্রত্যাহার) বলা হয়। তারপর থেকে ব্যবহার আদি করাও চলে। অন্য একটি নিয়ম—অনুরূপভাবে চীবরগুলোর একত্ব বা বহুত্ব এবং নিকটে থাকা বা না থাকা জেনে সেই ভিক্ষুর নিকটেই “ইমং চীবরং” ইত্যাদি বলে পাঁচজন সহধর্মিকের মধ্যে নিজের পছন্দের যেকোনো একজনের নাম উল্লেখ করে “তিস্সস্স ভিক্খুনো বিকপ্পেമി” (ভিক্ষু তিস্সকে বিকল্পন করছি) অথবা “তিস্সায় ভিক্খুনিয়া” (ভিক্ষুণী তিস্সকে), “সিক্খমানায়” (শিক্ষমাণাকে), “সামণেরস্স” (শ্রামণরকে), “তিস্সায় সামণেরিয়া বিকপ্পেമി” (শ্রামণেরী তিস্সকে বিকল্পন করছি) বলতে হবে; এটি অন্য এক প্রকার সম্মুখা-বিকল্পন। এইটুকুর দ্বারা চীবরটি সংরক্ষণ করা চলে, কিন্তু ব্যবহার আদি কোনোটিই করা চলে না। কিন্তু সেই ভিক্ষু যখন বলেন— “ভিক্ষু তিস্সের সম্পত্তি... পে... শ্রামণেরী তিস্সের সম্পত্তি ব্যবহার করো বা দান করো অথবা প্রয়োজনানুযায়ী যা ইচ্ছা করো”, তখন একে 'পচ্চুদ্ধার' বলা হয়। তারপর থেকে ব্যবহার আদি করাও চলে।


Kathaṃ parammukhāvikappanā hoti? Cīvarānaṃ tatheva ekabahubhāvaṃ sannihitāsannihitabhāvañca ñatvā ‘imaṃ cīvara’nti vā ‘imāni cīvarānī’ti vā ‘etaṃ cīvara’nti vā ‘etāni cīvarānī’ti vā vatvā ‘‘tuyhaṃ vikappanatthāya dammī’’ti vattabbaṃ. Tena vattabbo ‘‘ko te mitto vā sandiṭṭho vā’’ti. Tato itarena purimanayeneva ‘tisso bhikkhū’ti vā…pe… ‘tissā sāmaṇerī’ti vā vattabbaṃ. Puna tena bhikkhunā ‘‘ahaṃ tissassa bhikkhuno dammī’’ti vā…pe… ‘‘tissāya sāmaṇeriyā dammī’’ti vā vattabbaṃ, ayaṃ parammukhāvikappanā. Ettāvatā nidhetuṃ vaṭṭati, paribhogādīsu ekampi na vaṭṭati. Tena pana bhikkhunā dutiyasammukhāvikappanāyaṃ vuttanayeneva ‘‘itthannāmassa santakaṃ paribhuñja vā vissajjehi vā yathāpaccayaṃ karohī’’ti vutte paccuddhāro nāma hoti, tato pabhuti paribhogādayopi vaṭṭantīti. Pattavikappanāyampi eseva nayo. Iti imāsu dvīsu vikappanāsu yāya kāyaci vikappanāya pañcasu sahadhammikesu yassa kassaci cīvaraṃ vikappetvā vuttanayena [Pg.244] akatappaccuddhāraṃ vā yena vinayakammaṃ kataṃ, tassa vā vissāsena aggahetvā paribhuñjantassa pācittiyaṃ.

পরোক্ষ বিকল্পনা (পরম্মুখাবিকল্পনা) কীভাবে হয়? চীবরসমূহের পূর্বের ন্যায় একত্ব বা বহুত্ব এবং কাছে থাকা বা দূরে থাকার বিষয়টি জেনে, ‘এই চীবর’ অথবা ‘এই চীবরসমূহ’ অথবা ‘ঐ চীবর’ অথবা ‘ঐ চীবরসমূহ’—এরূপ বলে, “তোমার বিকল্পনার উদ্দেশ্যে আমি দান করছি” (tuyhaṃ vikappanatthāya dammi)—এরূপ বলতে হবে। তখন সেই ভিক্ষুর বলা উচিত, “আপনার বিশ্বস্ত বন্ধু বা পরিচিত বন্ধু কে?” (ko te mitto vā sandiṭṭho vā)। তারপর অন্য ভিক্ষুর পূর্বের নিয়মেই বলতে হবে, “তিস্স নামক ভিক্ষু” অথবা...পে... “তিস্সা নামক শ্রমণেরী”। পুনরায় সেই ভিক্ষুর বলতে হবে, “আমি তিস্স নামক ভিক্ষুকে দান করছি” অথবা...পে... “তিস্সা নামক শ্রমণেরীকে দান করছি”। এটিই হলো পরোক্ষ বিকল্পনা (পরম্মুখাবিকল্পনা)। এতটুকু দ্বারা চীবরটি রেখে দেওয়া বা সংরক্ষণ করা অনুমোদিত হয়, কিন্তু পরিভোগ করা ইত্যাদির একটিও অনুমোদিত নয়। কিন্তু সেই ভিক্ষু কর্তৃক দ্বিতীয় প্রত্যক্ষ বিকল্পনায় (সম্মুখাবিকল্পনা) উক্ত নিয়মেই যখন বলা হবে, “অমুক ব্যক্তির চীবরটি পরিভোগ করো অথবা ত্যাগ করো অথবা প্রয়োজন অনুযায়ী ব্যবহার করো”, তখন তাকে ‘পচ্চুদ্ধার’ (প্রত্যাবর্তন বা প্রত্যাহার) বলা হয়। তারপর থেকে পরিভোগ করা ইত্যাদিও অনুমোদিত হয়। পাত্র বিকল্পনার ক্ষেত্রেও এই একই নিয়ম। এভাবে এই দুই প্রকার বিকল্পনার মধ্যে যেকোনো একটি বিকল্পনা দ্বারা পাঁচ প্রকার সহধর্মীর যেকোনো একজনের উদ্দেশ্যে চীবর বিকল্পনা করে, উক্ত নিয়মে পচ্চুদ্ধার (প্রত্যাহার) না করে অথবা যার সাথে বিনয়কর্ম করা হয়েছে তার বিশ্বাসের ওপর ভিত্তি করে চীবরটি গ্রহণ না করে পরিভোগ করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha appaccuddhāraṇaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, taṃ pana adhiṭṭhahantassa vā vissajjentassa vā dukkaṭaṃ, tathā paccuddhāraṇe appaccuddhāraṇasaññissa vematikassa vā. Paccuddhāraṇasaññissa pana vissāsena paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sāmaṃ vikappitassa appaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, paribhogoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উপানন্দকে কেন্দ্র করে পচ্চুদ্ধার (প্রত্যাহার) না করে চীবর পরিভোগ করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (অন্যকে আদেশ না দিয়ে নিজে করা), এবং তিক-পাচিত্তিয়। কিন্তু সেই চীবর অধিষ্ঠান করলে বা ত্যাগ করলে দুক্কট অপরাধ হয়। একইভাবে, পচ্চুদ্ধার করা চীবরে যদি পচ্চুদ্ধার করা হয়নি বলে মনে করে (অপচ্চুদ্ধারণ-সংজ্ঞী) অথবা এ বিষয়ে বিমতিক (সন্দিহান) হয়ে পরিভোগ করে, তবে দুক্কট অপরাধ হয়। কিন্তু পচ্চুদ্ধার করা হয়েছে বলে মনে করে অথবা বিশ্বাসের বশে পরিভোগ করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। নিজে বিকল্পনা করা চীবরের পচ্চুদ্ধার না করা, বিকল্পনার যোগ্য চীবর হওয়া এবং পরিভোগ করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি ক্রিয়াক্রিয় (করণ-অকরণাত্মক) অপরাধ।


Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিকল্পন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

১০. অপনিধান শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dasame pattanti adhiṭṭhānupagaṃ. Cīvaranti vikappanupagaṃ. Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati. Sūcigharaṃ nāma sasūcikaṃ vā asūcikaṃ vā. Kāyabandhanaṃ nāma paṭṭikā vā sūkarantakaṃ vā. Apanidheyyāti apanetvā nidaheyya. Hasāpekkhoti hasādhippāyo. Pācittiyanti sayaṃ apanidhentassa pācittiyaṃ, aññaṃ āṇāpentassa āṇattiyā dukkaṭaṃ, tena apanihite itarassa pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে—‘পত্ত’ (পাত্র) বলতে অধিষ্ঠানের যোগ্য পাত্রকে বোঝায়। ‘চীবর’ বলতে বিকল্পনার যোগ্য চীবরকে বোঝায়। ‘নিসীদন’ বলতে ঝালরযুক্ত আসনকে বোঝায়। ‘সূচিঘর’ (সূঁচদানি) বলতে সূঁচসহ বা সূঁচবিহীন সূঁচদানিকে বোঝায়। ‘কায়বন্ধন’ (কোমরবন্ধনী) বলতে পট্টিকা (ফিতা) বা শূকরের অন্ত্রের মতো গোলাকার কোমরবন্ধনীকে বোঝায়। ‘অপনিধেয়্য’ বলতে সরিয়ে নিয়ে লুকিয়ে রাখাকে বোঝায়। ‘হাসাপেক্ষ’ বলতে কৌতুক বা তামাশা করার অভিপ্রায়কে বোঝায়। ‘পাচিত্তিয়’ বলতে নিজে লুকিয়ে রাখলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; অন্যকে আদেশ দিলে আদেশের কারণে দুক্কট অপরাধ হয় এবং সেই আদেশপ্রাপ্ত ব্যক্তি তা লুকিয়ে রাখলে আদেশদাতার পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha apanidhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, vuttappakārāni pana pattādīni ṭhapetvā aññaṃ parikkhāraṃ upasampannassa vā anupasampannassa vā santakaṃ apanidhentassa dukkaṭameva. Dunnikkhittaṃ paṭisāmentassa, ‘‘dhammakathaṃ katvā dassāmī’’ti paṭisāmentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa santakānaṃ pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatā vā hasādhippāyatā vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে পাত্র বা চীবর লুকিয়ে রাখার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সাজ্ঞপ্তিক (আদেশযুক্ত), এবং তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের (শ্রমণ বা গৃহী) ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট অপরাধ হয়। তবে উক্ত প্রকারের পাত্র প্রভৃতি ব্যতীত অন্য কোনো পরিষ্করণ (জিনিসপত্র) উপসম্পন্ন বা অনুপসম্পন্নের মালিকানাধীন হলে তা লুকিয়ে রাখলে কেবল দুক্কট অপরাধই হয়। অসতর্কভাবে রাখা পাত্র প্রভৃতি গুছিয়ে রাখার উদ্দেশ্যে সরিয়ে রাখলে, “ধর্মকথা শুনিয়ে ফেরত দেব” এই উদ্দেশ্যে সরিয়ে রাখলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্নের মালিকানাধীন পাত্র প্রভৃতি লুকিয়ে রাখা এবং কষ্ট দেওয়ার ইচ্ছা অথবা কৌতুক করার ইচ্ছা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদান (চৌর্যকর্ম) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Apanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অপনিধান শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Surāpānavaggo chaṭṭho.

সুরাপান বর্গ ষষ্ঠ।


7. Sappāṇakavaggo

৭. সপ্পাণক বর্গ


1. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

১. সঞ্চিচ্চ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Sappāṇakavaggassa [Pg.245] paṭhame pāṇoti tiracchānagatapāṇo adhippeto. Taṃ khuddakampi mahantampi mārentassa pācittiyameva, mahante pana upakkamamahantatāya akusalaṃ mahantaṃ hoti.

সপ্পাণক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—‘পাণ’ (প্রাণী) বলতে তির্যকজাতীয় প্রাণীকে বোঝানো হয়েছে। সেই প্রাণী ছোট হোক বা বড় হোক, তাকে হত্যা করলে পাচিত্তিয় অপরাধই হয়। তবে বড় প্রাণীর ক্ষেত্রে প্রচেষ্টার তীব্রতার কারণে অকুশল কর্মটি বড় (গুরুতর) হয়।


Sāvatthiyaṃ udāyittheraṃ ārabbha pāṇaṃ jīvitā voropanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, pāṇe vematikassa, apāṇe pāṇasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Apāṇasaññissa, asañcicca, ajānantassa, namaraṇādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sesaṃ manussaviggahe vuttanayamevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থবির উদায়ীকে কেন্দ্র করে প্রাণীকে জীবন থেকে বঞ্চিত করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সাজ্ঞপ্তিক। সপ্রাণ বস্তুতে বিমতিক (সন্দিহান) হলে, অপ্রাণ বস্তুতে সপ্রাণ মনে করলে অথবা বিমতিক হলে দুক্কট অপরাধ হয়। অপ্রাণ বস্তুতে অপ্রাণ মনে করলে, অনিচ্ছাকৃতভাবে করলে, না জেনে করলে, মারার ইচ্ছা না থাকলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট বিষয়সমূহ মনুষ্যবিগ্রহ শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঞ্চিচ্চ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

২. সপ্পাণক শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dutiye sappāṇakanti ye pāṇakā paribhogena maranti, tehi sappāṇakaṃ, tādisañhi jānaṃ paribhuñjantassa payoge payoge pācittiyaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—‘সপ্পাণক’ বলতে যেসকল ক্ষুদ্র প্রাণী ব্যবহারের ফলে মারা যায়, সেইসব প্রাণীযুক্ত জলকে বোঝায়। এরূপ জল জেনে-বুঝে পরিভোগ করলে প্রতিবার ব্যবহারের জন্য পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha jānaṃ sappāṇakaṃ udakaṃ paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha siñcanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে সপ্রাণ জল জেনে-বুঝে পরিভোগ করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এর অবশিষ্ট বিষয়সমূহ সিঞ্চন শিক্ষাপদে (জল সেচনের শিক্ষাপদ) উক্ত নিয়মের মতোই জানতে হবে।


Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সপ্পাণক শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. উক্কোটন শিক্ষাপদের বর্ণনা


Tatiye yathādhammanti yo yassa adhikaraṇassa vūpasamāya dhammo vutto, teneva dhammena. Nihatādhikaraṇanti nihataṃ adhikaraṇaṃ, samathakkhandhake (cūḷava. 185 ādayo) satthārā vuttadhammeneva vūpasamitanti attho, vūpasamananayaṃ panassa adhikaraṇasamathesu dassayissāma. Punakammāya ukkoṭeyyāti tassa tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā ‘‘akataṃ kamma’’ntiādīni (pāci. 394) vadanto punakaraṇatthāya uccāleyya. Yathāṭhitabhāvena patiṭṭhātuṃ na dadeyya, tassevaṃ karontassa pācittiyaṃ. Yaṃ pana dhammena adhikaraṇaṃ nihataṃ[Pg.246], taṃ sunihatameva. Sace vippakate kamme paṭikkosati, taṃ saññāpetvā kātabbaṃ. Itarathā kammañca kuppati, kārakānañca āpatti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে—‘যথাধর্ম’ বলতে যে অধিকরণের উপশমের জন্য যে বিনয় নিয়ম বলা হয়েছে, সেই নিয়ম অনুসারেই। ‘নিহত-অধিকরণ’ বলতে মীমাংসিত অধিকরণকে বোঝায়; অর্থাৎ সমথখন্ধকে বুদ্ধ কর্তৃক উক্ত নিয়মের মাধ্যমেই যে অধিকরণ শান্ত বা মীমাংসিত হয়েছে। এর উপশমের নিয়ম আমরা অধিকরণ-সমথসমূহে প্রদর্শন করব। ‘পুনঃকর্মের জন্য উক্কোটন (পুনরুত্থাপন) করবে’ বলতে সেই সেই ভিক্ষুর কাছে গিয়ে “কর্মটি করা হয়নি” ইত্যাদি বলে পুনরায় করার জন্য উত্তেজিত বা আন্দোলিত করবে। যেভাবে মীমাংসিত হয়েছে সেভাবে থাকতে দেবে না। এরূপ করলে সেই ভিক্ষুর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। কিন্তু ধর্মের নিয়মে যে অধিকরণ মীমাংসিত হয়েছে, তা সুমীমাংসিতই। যদি কোনো কর্ম অসম্পূর্ণ থাকা অবস্থায় কেউ আপত্তি করে, তবে তাকে বুঝিয়ে শান্ত করে কাজটি করতে হবে। অন্যথায় কর্মটিও নষ্ট হয় এবং সম্পাদনকারী ভিক্ষুদেরও আপত্তি (অপরাধ) হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha ukkoṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa vā dukkaṭaṃ. Ubhayesu adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā akammārahassa vā kammaṃ kata’’nti jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathādhammaṃ nihatabhāvo, jānanā, ukkoṭanāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে মীমাংসিত বিষয় পুনরুত্থাপন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। ধর্মকর্মে বিমতিক (সন্দিহান) হলে, অধর্মকর্মে ধর্মকর্ম মনে করলে অথবা বিমতিক হলে দুক্কট অপরাধ হয়। উভয় ক্ষেত্রেই অধর্মকর্ম মনে করলে, “অধর্মের দ্বারা বা সমগ্র সংঘের দ্বারা অথবা অযোগ্য ব্যক্তির ওপর কর্মটি করা হয়েছে” এরূপ জেনেও পুনরুত্থাপন করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। যথাধর্ম মীমাংসিত হওয়া, তা জানা এবং পুনরুত্থাপন করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদানের সদৃশ, তবে এটি দুঃখবেদনাদায়ক।


Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উক্কোটন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

৪. দুট্ঠুল্ল শিক্ষাপদের বর্ণনা


Catutthe duṭṭhullanti saṅghādisesaṃ adhippetaṃ, taṃ yena kenaci upāyena ñatvā paṭicchādentassa pācittiyaṃ. Sacepi ‘‘na dāni naṃ kassaci bhikkhuno ārocessāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā pacchā āroceti, pācittiyaṃ, āpajjitvāva ārocessati. Sace pana evaṃ dhuraṃ nikkhipitvā paṭicchādanatthameva aññassa āroceti, sopi aññassāti etenupāyena samaṇasatampi āpajjatiyeva tāva, yāva koṭi na chijjati. Kathaṃ pana koṭi chijjati? Sace hi āpanno ekassa āroceti, sopi aññassa āroceti, so nivattitvā yenassa ārocitaṃ, tasseva āroceti, evaṃ tatiyena puggalena dutiyassa ārocite koṭi chinnā hoti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে—‘দুট্ঠুল্ল’ বলতে সংঘাদিশেষ অপরাধকে বোঝানো হয়েছে। তা যেকোনো উপায়ে জেনে গোপন করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়। যদি কেউ “এখন আমি এটি কোনো ভিক্ষুকে বলব না” বলে দায়িত্ব ত্যাগ করে এবং পরে প্রকাশ করে, তবুও পাচিত্তিয় অপরাধে পতিত হয়েই প্রকাশ করবে। কিন্তু যদি কেউ এভাবে দায়িত্ব ত্যাগ করে কেবল গোপন করার উদ্দেশ্যেই অন্য কাউকে বলে, এবং সেও আবার অন্য কাউকে বলে—এভাবে এই উপায়ে একশত ভিক্ষুও অপরাধী হবে, যতক্ষণ না এর শেষ সীমা ছিন্ন হয়। কীভাবে এই শেষ সীমা ছিন্ন হয়? যদি অপরাধী ভিক্ষু একজনকে বলে, সেও অন্যজনকে বলে, এবং সেই তৃতীয় ব্যক্তি ফিরে এসে যার কাছ থেকে শুনেছে তাকেই আবার বলে, তবে এভাবে তৃতীয় ব্যক্তি কর্তৃক দ্বিতীয় ব্যক্তিকে বলার মাধ্যমে শেষ সীমা ছিন্ন হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha duṭṭhullāpattipaṭicchādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, duṭṭhullāya āpattiyā ādipade pācittiyaṃ, itaresu dvīsu dukkaṭaṃ, aduṭṭhullāya tikadukkaṭaṃ, anupasampannassa duṭṭhulle vā aduṭṭhulle vā ajjhācāre dukkaṭameva. ‘‘Saṅghassa bhaṇḍanādīni bhavissantī’’ti (pāci. 401) vā ‘‘ayaṃ kakkhaḷo pharuso jīvitantarāyaṃ vā brahmacariyantarāyaṃ vā karissatī’’ti vā anārocentassa, patirūpaṃ bhikkhuṃ apassato[Pg.247], na chādetukāmassa, ‘‘paññāyissati sakena kammenā’’ti anārocentassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, ‘‘paṭicchādetukāmatāya nārocessāmī’’ti dhuranikkhepoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasaasānevāti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে গুরুতর অপরাধ (দুট্ঠুল্ল আপত্তি) গোপন করার কারণে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। গুরুতর অপরাধের ক্ষেত্রে প্রথম পদে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়, অন্য দুটি পদে দুক্কট অপরাধ হয়। লঘু অপরাধের (অদুট্ঠুল্ল) ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট অপরাধ হয়। অনুপসম্পন্নের গুরুতর বা লঘু সদাচার লঙ্ঘনের বিষয় গোপন করলে কেবল দুক্কট অপরাধই হয়। “সংঘের মধ্যে কলহ আদি সৃষ্টি হবে” অথবা “এই ব্যক্তি অত্যন্ত কঠোর ও কর্কশ, সে আমার জীবনের ক্ষতি বা ব্রহ্মচর্যের ক্ষতি করতে পারে” এই ভেবে প্রকাশ না করলে, উপযুক্ত ভিক্ষু খুঁজে না পাওয়ার কারণে প্রকাশ না করলে, গোপন করার ইচ্ছা না থাকা সত্ত্বেও প্রকাশ না করলে, “নিজের কর্মের দ্বারাই সে প্রকাশ পাবে” এই ভেবে প্রকাশ না করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্নের গুরুতর অপরাধের কথা জানা এবং “গোপন করার ইচ্ছায় প্রকাশ করব না” বলে দায়িত্ব ত্যাগ করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুট্ঠুল্ল শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

৫. ঊনবিংশতিবর্ষ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Pañcame ūnavīsativassanti paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya aparipuṇṇavīsativassaṃ. Upasampādeyyāti upajjhāyo hutvā upasampādeyya. So ca puggalo anupasampannoti jānantenāpi ajānantenāpi upasampādito anupasampannova. Sace pana so dasavassaccayena aññaṃ upasampādeti, tañce muñcitvā gaṇo pūrati, sūpasampanno. Sopi yāva na jānāti, tāva tassa neva saggantarāyo na mokkhantarāyo, ñatvā pana puna upasampajjitabbaṃ. Te ca bhikkhū gārayhāti ṭhapetvā upajjhāyaṃ avasesā gārayhā honti, sabbe dukkaṭaṃ āpajjanti. Idaṃ tasmiṃ pācittiyanti yo pana upajjhāyo hutvā upasampādeti, tasmiṃyeva puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ. Tasmā yo ‘‘evaṃ upasampādessāmī’’ti gaṇaṃ vā ācariyaṃ vā pattaṃ vā cīvaraṃ vā pariyesati, sīmaṃ vā sammannati (pāci. 404), udakukkhepaṃ vā paricchindati, so etesu sabbakiccesu ñattiyā, dvīsu ca kammavācāsu dukkaṭāni āpajjitvā kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ āpajjati.

পঞ্চম শিক্ষাপদে—‘ঊনবিংশতিবর্ষ’ বলতে মাতৃগর্ভে প্রতিসন্ধি গ্রহণের সময় থেকে শুরু করে বিশ বছর পূর্ণ না হওয়াকে বোঝায়। ‘উপসম্পাদ্যেত’ বলতে উপাধ্যায় হয়ে উপসম্পদা প্রদান করাকে বোঝায়। সেই ব্যক্তি অনুপসম্পন্নই থাকে; অর্থাৎ জেনে বা না জেনে উপসম্পদা প্রদান করা হলেও সে অনুপসম্পন্নই (ভিক্ষুত্ব লাভ করেনি) থেকে যায়। কিন্তু যদি সে দশ বছর অতিবাহিত হওয়ার পর অন্য কাউকে উপসম্পদা প্রদান করে এবং তাকে বাদ দিয়ে যদি গণ (সংঘ) পূর্ণ হয়, তবে সে সুউপসম্পন্ন হয়। সেও যতক্ষণ না জানতে পারে, ততক্ষণ তার স্বর্গ বা মোক্ষের কোনো অন্তরায় (বাধা) হয় না; কিন্তু জানার পর পুনরায় উপসম্পদা গ্রহণ করতে হবে। ‘সেই ভিক্ষুগণ নিন্দনীয়’ বলতে উপাধ্যায়কে বাদ দিয়ে অবশিষ্ট ভিক্ষুগণ নিন্দনীয় হন এবং সকলেই দুক্কট অপরাধে পতিত হন। ‘এটি তার পাচিত্তিয়’ বলতে যে উপাধ্যায় হয়ে উপসম্পদা প্রদান করে, কেবল সেই ব্যক্তির ক্ষেত্রেই এই পাচিত্তিয় অপরাধ জানতে হবে। অতএব, যে ব্যক্তি “এভাবে উপসম্পদা প্রদান করব” এই ভেবে গণ (সংঘ), আচার্য, পাত্র বা চীবর অনুসন্ধান করে, সীমা নির্ধারণ করে অথবা উদকুৎক্ষেপ (জলসীমা) নির্ধারণ করে, সে এই সমস্ত কার্যের জন্য জ্ঞপ্তি এবং দুইবার কর্মবাচায় দুক্কট অপরাধে পতিত হয়ে কর্মবাচার শেষে পাচিত্তিয় অপরাধে পতিত হয়।


Rājagahe sambahule bhikkhū ārabbha ūnavīsativassaṃ upasampādanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ūnavīsativasse vematikassa, paripuṇṇavīsativasse ūnakasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha paripuṇṇasaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Ūnavīsativassatā, ūnakasaññitā, upasampādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

রাজগৃহে বহুসংখ্যক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে ঊনবিংশতি বর্ষের (বিশ বছরের কম বয়সী) ব্যক্তিকে উপসম্পদা প্রদান করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (আজ্ঞা ছাড়া)। ঊনবিংশতি বর্ষের ব্যক্তির ক্ষেত্রে সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির এবং পূর্ণ বিংশতি বর্ষের ব্যক্তির ক্ষেত্রে ঊনবিংশতি বর্ষের সংজ্ঞাবিশিষ্ট (কম বয়সী মনে করা) ব্যক্তির ও সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির দুষ্কৃত অপরাধ হয়। উভয় ক্ষেত্রে পূর্ণ বিংশতি বর্ষের সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। ঊনবিংশতি বর্ষ হওয়া, ঊনবিংশতি বর্ষের সংজ্ঞাবিশিষ্ট হওয়া এবং উপসম্পদা প্রদান করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান (চৌর্যকর্ম) সদৃশ। তবে এটি পন্নত্তিভজ্জ (প্রজ্ঞপ্তিমূলক দোষ), ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ঊনবিংশতিবর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

৬. থেয্যসত্থ (চোর-কাফেলা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe [Pg.248] ye rājānaṃ vā vañcetvā suṅkaṃ vā pariharitukāmā corā katakammā ceva akatakammā ca maggappaṭipannā, tesu idha theyyasatthasaññino tassa theyyasatthabhāvaṃ ñatvā tena saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa saṃvidhāne ca gamane ca ovādavagge vuttanayena āpattivinicchayo veditabbo.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—যারা রাজাকে ফাঁকি দিয়ে অথবা শুল্ক (কর) ফাঁকি দেওয়ার উদ্দেশ্যে চোরেরা চুরি করেছে বা চুরি করেনি এমন অবস্থায় পথ অতিক্রম করছে, তাদের ক্ষেত্রে এখানে চোর-কাফেলা (থেয্যসত্থ) সংজ্ঞাবিশিষ্ট হয়ে, তার চোর-কাফেলা ভাব জেনে তার সাথে পরামর্শ বা পরিকল্পনা করে গমনকারী ভিক্ষুর পরিকল্পনা করার কারণে এবং গমন করার কারণে ওবাদবর্গে (উপদেশ বর্গে) বর্ণিত নিয়মানুযায়ী আপত্তির বিনিশ্চয় জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha theyyasatthena saddhiṃ saṃvidhāya ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, manussesu asaṃvidahantesu sayameva saṃvidahitvā gacchantassa, theyyasatthe vematikassa, atheyyasatthe theyyasatthasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Atheyyasatthasaññissa, asaṃvidahitvā vā kālavisaṅketena vā, āpadāsu vā, gacchantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Theyyasatthabhāvo, jānanaṃ, saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে চোর-কাফেলার সাথে পরামর্শ বা পরিকল্পনা করে একই দীর্ঘ পথে যাত্রা করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। মানুষেরা পরিকল্পনা না করা সত্ত্বেও নিজে নিজেই পরিকল্পনা করে গমনকারীর, চোর-কাফেলার বিষয়ে সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির, চোর-কাফেলা নয় এমন বিষয়ে চোর-কাফেলা সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির এবং সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির দুষ্কৃত অপরাধ হয়। চোর-কাফেলা নয় এমন সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির, পরিকল্পনা না করে অথবা সময়ের অমিল হওয়ার কারণে অথবা আপদকালে গমনকারীর এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। চোর-কাফেলা হওয়া, তা জানা, পরিকল্পনা করা এবং সময়ের অমিল না করে গমন করা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। চোর-কাফেলা সমুত্থান, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, পন্নত্তিভজ্জ (প্রজ্ঞপ্তিমূলক দোষ), কায়কর্ম, বাচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

থেয্যসত্থ (চোর-কাফেলা) শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সংবিধান (পরিকল্পনাপূর্বক যাত্রা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha mātugāmena saddhiṃ ekaddhānamaggaṃ paṭipajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha bhikkhuniyā saddhiṃ saṃvidhānasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

সপ্তম শিক্ষাপদে—শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে মাতৃগ্রামের (নারীর) সাথে একই দীর্ঘ পথে যাত্রা করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এর অবশিষ্ট অংশ ভিক্ষুণীর সাথে পরিকল্পনাপূর্বক যাত্রা করার শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী জানতে হবে।


Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংবিধান (পরিকল্পনাপূর্বক যাত্রা) শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৮. অরিট্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā, te kammakilesavipākaupavādapaññattivītikkamanavasena pañcavidhā. Tesu mudukānaṃ [Pg.249] attharaṇādīnaṃ phasso viya itthisamphassopi vaṭṭatīti methunavītikkamane dosaṃ adisvā paññattivītikkamantarāyike sandhāya ‘‘yeme antarāyikā dhammā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti vuttaṃ. Anekapariyāyenāti ‘‘aṭṭhikaṅkalūpamā kāmā’’tiādīhi (ma. ni. 2.42; pāci. 417; cūḷani. khaggavisāṇasuttaniddesa 147) nekehi kāraṇehi. So bhikkhu bhikkhūhīti ye passanti vā suṇanti vā, tehi tikkhattuṃ evaṃ vattabbo ‘‘mā āyasmā evaṃ avaca…pe… alañca pana te paṭisevato antarāyāyā’’ti. Evaṃ vutte appaṭinissajjantassa dukkaṭaṃ, sutvā avadantānampi dukkaṭaṃ. Puna saṅghamajjhampi ākaḍḍhitvā tatheva vattabbo, tatrāpi tassa appaṭinissajjane, itaresañca avacane dukkaṭameva. Evampi appaṭinissajjanto puna ñatticatutthena kammena yāvatatiyaṃ samanubhāsitabbo, athassa appaṭinissajjato puna ñattiyā ca dvīhi ca kammavācāhi dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে—যারা স্বর্গ ও মোক্ষের অন্তরায় (বাধা) সৃষ্টি করে, তারা অন্তরায়িক ধর্ম। সেগুলি কর্ম, ক্লেশ, বিপাক, উপবাদ এবং প্রজ্ঞপ্তি-অতিক্রমের ভেদে পাঁচ প্রকার। তাদের মধ্যে কোমল আস্তরণ প্রভৃতির স্পর্শের মতো নারীস্পর্শও গ্রহণযোগ্য—এরূপ মনে করে মৈথুন আচরণে কোনো দোষ না দেখে, প্রজ্ঞপ্তি-অতিক্রমজনিত অন্তরায়িক ধর্মকে লক্ষ্য করে অরিট্ঠ ভিক্ষু বলেছিল, 'ভগবান যে সমস্ত অন্তরায়িক ধর্মের কথা বলেছেন, সেগুলি সেবন করলে কোনো অন্তরায় বা বাধা সৃষ্টি হয় না।' অনেক উপায়ে—অর্থাৎ 'কামসমূহ অস্থিকঙ্কাল সদৃশ' ইত্যাদি অনেক কারণের দ্বারা (ভগবান তা দেশনা করেছেন)। 'সেই ভিক্ষুকে ভিক্ষুগণ কর্তৃক'—অর্থাৎ যারা দেখেন বা শোনেন, তাদের দ্বারা তিনবার এভাবে বলতে হবে, 'আয়ুষ্মান এরূপ বলবেন না... ইত্যাদি... এবং সেগুলি সেবনকারীর অন্তরায়ের জন্যই যথেষ্ট।' এভাবে বলার পরও যদি সে তা পরিত্যাগ না করে, তবে তার দুষ্কৃত অপরাধ হয়; শুনেও যারা কিছু বলে না, তাদেরও দুষ্কৃত অপরাধ হয়। পুনরায় সংঘের মাঝে টেনে এনেও তাকে একইভাবে বলতে হবে; সেখানেও যদি সে তা পরিত্যাগ না করে এবং অন্য ভিক্ষুরা কিছু না বলে, তবে দুষ্কৃত অপরাধই হয়। এভাবে বলার পরও যদি সে পরিত্যাগ না করে, তবে পুনরায় জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্মের দ্বারা তিনবার পর্যন্ত সমনুভাষণ (অনুনয়-বিনয়পূর্বক বুঝানো) করতে হবে। এরপরও যদি সে পরিত্যাগ না করে, তবে পুনরায় জ্ঞপ্তি এবং দুটি কর্মবাচ্যার কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয় এবং কর্মবাচ্যার শেষে প্রায়শ্চিত্তিক (পাচিত্তিয়) অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ ariṭṭhaṃ ārabbha pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Asamanubhāsiyamānassa, paṭinissajjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, samanubhāsanā, appaṭinissajjananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে অরিট্ঠকে কেন্দ্র করে পাপদৃষ্টি (কুৎসিত ধারণা) পরিত্যাগ না করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয় (তিন প্রকার প্রায়শ্চিত্তিক)। অধর্মকর্মে তিক-দুষ্কৃত (তিন প্রকার দুষ্কৃত) হয়। সমনুভাষণ না করা অবস্থায়, পরিত্যাগকারীর এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। ধর্মকর্মতা, সমনুভাষণ এবং পরিত্যাগ না করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি সমনুভাষণ সদৃশ।


Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অরিট্ঠ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

৯. উক্খিত্তসম্ভোগ (উৎক্ষিপ্ত বা বহিষ্কৃত ভিক্ষুর সাথে ভোগ) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame tathāvādināti ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhamma’’ntiādivādinā. Akatānudhammenāti anudhammo vuccati āpattiyā adassane vā appaṭikamme vā pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissagge vā dhammena vinayena ukkhittakassa anulomavattaṃ disvā kataosāraṇā, so osāraṇasaṅkhāto anudhammo yassa na kato, ayaṃ akatānudhammo nāma, tādisena saddhinti attho. Sambhuñjeyya vāti āmisasambhogaṃ vā dhammasambhogaṃ vā kareyya. Saṃvaseyya vāti uposathādikaṃ saṅghakammaṃ kareyya[Pg.250]. Saha vā seyyaṃ kappeyyāti nānūpacārepi ekacchanne nipajjeyya. Tattha āmisaparibhoge ekappayogena bahūpi dadato vā gaṇhato vā ekaṃ pācittiyaṃ, vicchindane sati payoge payoge pācittiyaṃ. Dhammasambhoge padādīhi uddisantassa vā uddisāpentassa vā padasodhamme vuttanayena, saṃvāse kammapariyosānavasena, sahaseyyāya ekasmiṃ nipanne itarassa nipajjanappayogavasena āpattiparicchedo veditabbo.

নবম শিক্ষাপদে—'তথা বাদী' বলতে 'আমি যেভাবে ভগবানের ধর্মকে জানি...' ইত্যাদি কথা বলা ব্যক্তিকে বোঝায়। 'অকৃত-অনুধর্ম' বলতে—আপত্তি দর্শন না করার কারণে, আপত্তি প্রতিকার না করার কারণে অথবা পাপদৃষ্টি পরিত্যাগ না করার কারণে ধর্ম ও বিনয় অনুসারে উৎক্ষিপ্ত (বহিষ্কৃত) ভিক্ষুর অনুলোম আচরণ দেখে যে ওসারণা (সংঘে পুনরায় ফিরিয়ে নেওয়া) করা হয়, তাকে অনুধর্ম বলা হয়। যার প্রতি ওসারণা নামক সেই অনুধর্ম করা হয়নি, সে 'অকৃত-অনুধর্ম' নামে পরিচিত; তার সাথে—এই হলো অর্থ। 'সম্ভোগ করে' বলতে—আমিষ সম্ভোগ (বস্তুগত ভোগ) অথবা ধর্ম সম্ভোগ করাকে বোঝায়। 'সংবাস করে' বলতে—উপোসথ আদি সংঘকর্ম করাকে বোঝায়। 'সহশয্যা গ্রহণ করে' বলতে—ভিন্ন উপচার হওয়া সত্ত্বেও একই ছাদের নিচে শয়ন করাকে বোঝায়। সেখানে আমিষ পরিভোগের ক্ষেত্রে, এক প্রয়াসের দ্বারা বহু আমিষ দানকারী বা গ্রহণকারীর একটি প্রায়শ্চিত্তিক অপরাধ হয়; কিন্তু ক্রিয়া বিচ্ছিন্ন হলে প্রতি প্রয়াসে প্রায়শ্চিত্তিক অপরাধ হয়। ধর্ম সম্ভোগের ক্ষেত্রে পদ প্রভৃতির দ্বারা পাঠদানকারী বা পাঠগ্রহণকারীর পদসোধম্ম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী, সংবাসের ক্ষেত্রে কর্ম সমাপ্তির মাধ্যমে এবং সহশয্যার ক্ষেত্রে একজন শয়ন করার পর অন্যজনের শয়ন করার প্রয়াস অনুসারে আপত্তির পরিচ্ছেদ জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha ariṭṭhena bhikkhunā saddhiṃ sambhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, ukkhittake vematikassa, anukkhittake ukkhittakasaññino ceva vematikassa ca dukkaṭaṃ. Ubhosu anukkhittakasaññissa, ‘‘osārito’’ti vā ‘‘taṃ diṭṭhiṃ paṭinissaṭṭho’’ti vā jānantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Akatānudhammatā, jānanā, sambhogādikaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে উৎক্ষিপ্ত অরিট্ঠ ভিক্ষুর সাথে সম্ভোগ করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষুর বিষয়ে সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির, অনুৎক্ষিপ্ত ভিক্ষুর বিষয়ে উৎক্ষিপ্ত সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির এবং সন্দেহযুক্ত ব্যক্তির দুষ্কৃত অপরাধ হয়। উভয় ক্ষেত্রে অনুৎক্ষিপ্ত সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির, 'তাকে সংঘে ফিরিয়ে নেওয়া হয়েছে' অথবা 'সে সেই দৃষ্টি পরিত্যাগ করেছে'—এরূপ জানাশোনা ব্যক্তির এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। অকৃত-অনুধর্মতা, জানা এবং সম্ভোগ আদি করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশ। তবে এটি পন্নত্তিভজ্জ (প্রজ্ঞপ্তিমূলক দোষ), ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনাত্মক।


Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উক্খিত্তসম্ভোগ (উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষুর সাথে ভোগ) শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

১০. কণ্টক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame samaṇuddesoti sāmaṇero. Carāti gaccha. Pireti para amāmaka. Vinassāti nassa, yattha taṃ na passāma, tattha gacchāti vuttaṃ hoti. Tathānāsitantiettha saṃvāsanāsanā liṅganāsanā daṇḍakammanāsanāti tisso nāsanā. Tattha āpattiyā adassanādīsu ukkhepanā saṃvāsanāsanā nāma. Dūsako nāsetabbo (pārā. 66), mettiyaṃ bhikkhuniṃ nāsethāti (cūḷava. 193; pārā. 384) ayaṃ liṅganāsanā nāma. ‘‘Ajjatagge te, āvuso samaṇuddesa, na ceva so bhagavā satthā apadisitabbo’’ti (pāci. 429) ayaṃ daṇḍakammanāsanā nāma, ayaṃ idhādhippetā. Tena vuttaṃ ‘‘tathānāsita’’nti. Upalāpeyyāti ‘‘pattaṃ vā cīvaraṃ vā uddesaṃ vā paripucchaṃ vā dassāmī’’ti saṅgaṇheyya. Upaṭṭhāpeyyāti cuṇṇamattikādīni sādiyanto tena [Pg.251] attano upaṭṭhānaṃ kārāpeyya. Sambhogasahaseyyā anantarasikkhāpade vuttanayā eva, tasmā āpattiparicchedopettha tasmiṃ vuttanayeneva veditabbo.

দশম শিক্ষাপদে—'শ্রমণোদ্দেশ' বলতে শ্রামণেরকে বোঝায়। 'চর' বলতে 'যাও'। 'পিরে' বলতে 'পর বা ত্রি রত্নের প্রতি শ্রদ্ধাহীন ব্যক্তি'। 'বিনশ্য' বলতে 'ধ্বংস হও, যেখানে তোমাকে আমরা দেখতে পাব না, সেখানে চলে যাও'—এরূপ বলা হয়েছে। 'তথা-নাশিত' (সেভাবে বহিষ্কৃত) বলতে এখানে সংবাস-নাশনা (সহবাস থেকে বহিষ্কার), লিঙ্গ-নাশনা (শ্রামণর বেশ থেকে বহিষ্কার) এবং দণ্ডকর্ম-নাশনা (দণ্ড প্রদানের মাধ্যমে বহিষ্কার)—এই তিন প্রকার নাশনা রয়েছে। তার মধ্যে আপত্তি দর্শন না করার কারণে উৎক্ষেপণ করাকে সংবাস-নাশনা বলা হয়। 'দূষক ব্যক্তিকে নাশ করতে হবে' এবং 'মেত্তিযা ভিক্ষুণীকে নাশ করো'—এটিকে লিঙ্গ-নাশনা বলা হয়। 'আজ থেকে, হে শ্রমণোদ্দেশ, ভগবান বুদ্ধকে তোমার শাস্তা বলে উল্লেখ করতে পারবে না...'—এটিকে দণ্ডকর্ম-নাশনা বলা হয় এবং এটিই এখানে অভিপ্রেত। তাই বলা হয়েছে 'তথা-নাশিত'। 'উপলাপন করে' বলতে—'পাত্র, চীবর, পাঠ বা প্রশ্নোত্তর প্রদান করব'—এরূপ বলে প্রলুব্ধ বা বশীভূত করাকে বোঝায়। 'উপস্থাপন করে' বলতে—স্নানচূর্ণ, মাটি প্রভৃতি গ্রহণ করে তার দ্বারা নিজের সেবা বা পরিচর্যা করানোকে বোঝায়। সম্ভোগ ও সহশয্যার নিয়ম পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই; তাই এখানে আপত্তির পরিচ্ছেদও পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুযায়ী জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye bhikkhū ārabbha kaṇṭakasamaṇuddesaupalāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ ariṭṭhasikkhāpade vuttasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়্বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে কণ্টক নামক শ্রমণোদ্দেশকে প্রলুব্ধ করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ অরিট্ঠ শিক্ষাপদে বর্ণিত বিষয়ের সদৃশ।


Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কণ্টক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Sappāṇakavaggo sattamo.

সপ্তম সপ্পাণকবর্গ (সপ্রাণক বর্গ) সমাপ্ত।


8. Sahadhammikavaggo

৮. সহধাম্মিক বর্গ


1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

১. সহধাম্মিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sahadhammikavaggassa paṭhame sahadhammikaṃ vuccamānoti imassattho dubbacasikkhāpade vutto. Etasmiṃ sikkhāpadeti etasmiṃ sikkhāpade yaṃ vuttaṃ, taṃ na tāva sikkhissāmīti attho. Pācittiyanti ettha pana anādariyabhayā lesena evaṃ vadantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ veditabbaṃ. Sikkhamānenāti ovādaṃ sirasā sampaṭicchitvā sikkhitukāmeneva hutvā. Aññātabbanti ājānitabbaṃ. Paripucchitabbanti ‘‘imassa ko attho’’ti paripucchitabbaṃ. Paripañhitabbanti cintetabbaṃ tulayitabbaṃ.

সহধাম্মিক বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'সহধাম্মিকং বুচ্চমানো' (ধর্মত উপদেশ দেওয়া হলে) এই পদের অর্থ দুব্বচ শিক্ষাপদে বলা হয়েছে। 'এই শিক্ষাপদে' বলতে—এই শিক্ষাপদে যা বলা হয়েছে, 'তা আমি এখনই শিখব না বা আচরণ করব না'—এই অর্থ। 'প্রায়শ্চিত্তিক' বলতে এখানে অনাদরের কারণে বা আপত্তির ভয়ে ছলচাতুরীর আশ্রয় নিয়ে এভাবে কথা বলা ব্যক্তির প্রতি বাক্যে প্রায়শ্চিত্তিক অপরাধ জানতে হবে। 'শিক্ষমাণ ব্যক্তির দ্বারা' বলতে—উপদেশকে মস্তক পেতে গ্রহণ করে তা শেখার বা আচরণ করার ইচ্ছাযুক্ত হয়ে। 'জ্ঞাতব্য' বলতে—জানতে হবে। 'পরিপৃচ্ছা করতে হবে' বলতে—'এর অর্থ কী?' এভাবে বারবার জিজ্ঞাসা করতে হবে। 'পরিপঞ্চন করতে হবে' বলতে—চিন্তা করতে হবে ও তুলনা করতে হবে।


Kosambiyaṃ channattheraṃ ārabbha evaṃ bhaṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ubhohipi ‘‘idaṃ na sallekhāyā’’tiādinā (pāci. 436) nayeneva appaññattena vuccamānassāpi evaṃ vadato dukkaṭameva. ‘‘Jānissāmi sikkhissāmī’’ti bhaṇantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmatāya evaṃ vacananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

কোশাম্বীতে স্থবির চন্নকে কেন্দ্র করে এভাবে কথা বলার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের (গৃহী বা শ্রামণের) ক্ষেত্রে তিক-দুষ্কৃত হয়। উভয়ের ক্ষেত্রেই 'এটি সল্লেখের (ক্লেশ ক্ষয়ের) জন্য নয়' ইত্যাদি নিয়মে অপ্রজ্ঞপ্ত (সূত্র বা অভিধর্মের কথা) বিষয়ের দ্বারা বলা হলেও এভাবে কথা বলা ব্যক্তির দুষ্কৃত অপরাধই হয়। 'আমি জানব, আমি শিখব'—এরূপ বলা ব্যক্তির এবং উন্মাদ প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন ব্যক্তির প্রজ্ঞপ্ত বিষয়ের দ্বারা কথা বলা এবং আচরণ করার অনিচ্ছাবশত এভাবে কথা বলা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশ। তবে এটি দুঃখবেদনাত্মক।


Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সহধাম্মিক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

২. বিলেখন (সংশয় বা বিভ্রান্তি সৃষ্টি) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye [Pg.252] uddissamāneti ācariyena antevāsikassa vuccamāne vā sajjhāyavasena parivattiyamāne vā. Khuddānukhuddakehīti khuddakehi ca anukhuddakehi ca. Yāvadevāti tesaṃ saṃvattanamariyādaparicchedavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – etāni hi ye uddisanti vā uddisāpenti vā sajjhāyanti vā, tesaṃ tāva saṃvattanti, yāva ‘‘kappati nu kho, na kappati nu kho’’ti kukkuccavippaṭisāro, vihesā, vicikicchā manovilekhā ca uppajjantiyeva. Atha vā yāvadevāti atisayavavatthāpanaṃ. Tassa ‘saṃvattantī’tiiminā sambandho, kukkuccāya vihesāya vilekhāya ativiya saṃvattantiyevāti vuttaṃ hoti. Sikkhāpadavivaṇṇaketi evaṃ sikkhāpadānaṃ vivaṇṇake garahaṇe pācittiyaṃ hotīti attho.

দ্বিতীয় সূত্রে 'উদ্দিশমান' বলতে আচার্য কর্তৃক অন্তেবাসিককে (ছাত্রকে) বলা হলে অথবা স্বাধ্যায়ের বশে বারবার আবৃত্তি করা হলে বোঝায়। 'ক্ষুদ্রানুক্ষুদ্রকসমূহ দ্বারা' বলতে ক্ষুদ্রক এবং অনুক্ষুদ্রক শিক্ষাপদসমূহকে বোঝায়। 'যাবদেব' শব্দটি তাদের (সংশয় ইত্যাদির) উৎপত্তির সীমা নির্ধারণকারী শব্দ। এর অর্থ এই যে—যেসব ভিক্ষু এগুলো নিজে আবৃত্তি করেন, অন্যকে দিয়ে আবৃত্তি করান অথবা স্বাধ্যায় করেন, তাদের ক্ষেত্রে ততক্ষণ পর্যন্ত এগুলো কার্যকর হয় যতক্ষণ না 'এটি কি কল্পনীয় নাকি অকল্পনীয়?'—এরূপ সংশয়, অনুতাপ, ক্লান্তি, বিচিকিৎসা এবং মানসিক বিভ্রান্তি উৎপন্ন হয়। অথবা, 'যাবদেব' শব্দটি অতিশয়ত্ব বা আধিক্য নির্ধারণকারী। এর সম্বন্ধ 'সংবত্তন্তি' পদের সাথে; অর্থাৎ, তা অত্যন্ত সংশয়, ক্লান্তি ও মানসিক বিভ্রান্তির দিকেই ধাবিত করে। 'শিক্ষাপদ বিবর্ণকরণে' বলতে এভাবে শিক্ষাপদসমূহের নিন্দা বা অবজ্ঞা করলে পাচিত্তিয় হয়—এই অর্থ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vinayavivaṇṇanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannassa vivaṇṇane tikadukkaṭaṃ, ubhinnampi aññadhammavivaṇṇane dukkaṭameva. Na vivaṇṇetukāmassa, ‘‘iṅgha tāva suttante vā gāthāyo vā abhidhammaṃ vā pariyāpuṇassu, pacchāpi vinayaṃ pariyāpuṇissasī’’ti bhaṇato, ummattakādīnañca anāpatti. Garahitukāmatā ca, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে বিনয় অবজ্ঞা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের কাছে অবজ্ঞা করলে তিক-দুক্কট হয়। উভয়ের কাছেই অন্য ধর্ম অবজ্ঞা করলে দুক্কটই হয়। নিন্দা করার ইচ্ছা না রেখে যদি কেউ বলে, 'এসো, প্রথমে সূত্র, গাথা বা অভিধর্ম শিক্ষা করো, পরে বিনয় শিক্ষা করতে পারবে', তবে তার এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। নিন্দা করার ইচ্ছা এবং উপসম্পন্নের কাছে শিক্ষাপদের অবজ্ঞা করা—এখানে এই দুটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি অদত্তাদান সদৃশ, আর এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বিলেখন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. মোহন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye anvaḍḍhamāsanti anupaṭipāṭiyā addhamāse addhamāse. Uddissamāneti uposathavasena uddisiyamāne. Yañca tattha āpattiṃ āpannoti yaṃ so anācāraṃ ācaritvā aññāṇakena āpannabhāvaṃ jānāpetukāmo evamāha, tasmiṃ anācāre yaṃ āpattiṃ āpanno. Tañca yathādhammo kāretabboti aññāṇakena āpannattā mokkho natthi, yathā pana dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā taṃ āpattiṃ kāretabbo, desanāgāminiyā desāpetabbo, vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhāpetabboti [Pg.253] attho. Uttari cassa moho āropetabboti yathādhammakaraṇato ca uttari ‘‘tassa te, āvuso’’tiādivacanehi ninditvā tassa puggalassa ñattidutiyakammena moho āropetabbo. Idaṃ tasmiṃ mohanake pācittiyanti yo evaṃ āropite mohe puna moheti, tasmiṃ mohanake puggale idaṃ pācittiyaṃ veditabbaṃ, na anāropite moheti attho.

তৃতীয় সূত্রে 'অন্বদ্ধমাসং' বলতে ক্রমানুসারে প্রতি অর্ধমাসে। 'উদ্দিশমানে' বলতে উপোসথ অনুসারে আবৃত্তি করার সময়। 'যঞ্চ তত্থ আপত্তিং আপন্নো' বলতে সে যে অনাচার আচরণ করে অজ্ঞতাবশত আপত্তিতে পতিত হওয়ার বিষয়টি জানাতে ইচ্ছুক হয়ে এরূপ বলেছে, সেই অনাচারের কারণে যে আপত্তিতে পতিত হয়েছে। 'তঞ্চ যথাধম্মো কারেতব্বো' বলতে অজ্ঞতাবশত আপত্তিতে পতিত হওয়ার কারণে মুক্তি নেই; বরং যেভাবে ধর্ম ও বিনয় প্রতিষ্ঠিত রয়েছে, সেভাবে তাকে সেই আপত্তি প্রতিকার করাতে হবে। দেশনাগামিনী আপত্তির জন্য দেশনা করাতে হবে, বুত্থানগামিনী আপত্তির জন্য বুত্থান করাতে হবে—এই অর্থ। 'উত্তরি চস্স মোহো আরো পেতব্বো' বলতে যথাধর্ম প্রতিকার করানোর অতিরিক্ত হিসেবে 'হে আয়ুষ্মান, তোমার সেই...' ইত্যাদি বাক্যের দ্বারা নিন্দা করে সেই ব্যক্তির ওপর জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মের দ্বারা মোহ আরোপ করতে হবে। 'ইদং تস্মিং মোহনকে পাচিত্তিয়ং' বলতে এভাবে মোহ আরোপিত হওয়ার পর যে পুনরায় বিভ্রান্ত করে, সেই বিভ্রান্তকারী ব্যক্তির ক্ষেত্রে এই পাচিত্তিয় প্রযোজ্য বলে জানতে হবে; মোহ আরোপিত না হলে নয়—এই অর্থ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha mohanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, anāropite mohe dukkaṭameva. Yena na vitthārena sutaṃ, ūnakadvattikkhattuṃ vā vitthārena sutaṃ, ye ca na mohetukāmā tesaṃ, ummattakādīnañca anāpatti. Mohāropanaṃ, mohetukāmatā, vuttanayena sutabhāvo, mohananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে বিভ্রান্ত করার (মোহন) বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অধর্মকর্মে তিক-দুক্কট হয়, মোহ আরোপিত না হলে দুক্কটই হয়। যার দ্বারা বিস্তারিতভাবে শ্রুত হয়নি, অথবা দুই-তিনবারের কম বিস্তারিতভাবে শ্রুত হয়েছে, এবং যারা বিভ্রান্ত করতে ইচ্ছুক নয়, তাদের এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। মোহ আরোপ করা, বিভ্রান্ত করার ইচ্ছা, উক্ত নিয়মে শ্রুত হওয়া এবং বিভ্রান্ত করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি অদত্তাদান সদৃশ, আর এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মোহন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

৪. প্রহার শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe pahāraṃ dadeyyāti ettha paharitukāmatāya pahāre dinne sacepi marati, pācittiyameva.

চতুর্থ সূত্রে 'প্রহার করবে' বলতে এখানে আঘাত করার ইচ্ছায় আঘাত করা হলে যদি সে মারাও যায়, তবুও পাচিত্তিয়ই হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha pahāradānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, virūpakaraṇādhippāyena pana upasampannassapi kaṇṇādicchedane dukkaṭameva. Kenaci viheṭhiyamānassa pana mokkhādhippāyassa, ummattakādīnañca anāpatti. Kupitatā, na mokkhādhippāyatā, upasampannassa pahāradānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে প্রহার করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। কিন্তু বিকলাঙ্গ করার উদ্দেশ্যে উপসম্পন্নেরও কান আদি কেটে দিলে দুক্কটই হয়। কারো দ্বারা নিপীড়িত হয়ে আত্মরক্ষার্থে মুক্ত হওয়ার উদ্দেশ্যে প্রহার করলে এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। ক্রুদ্ধ হওয়া, আত্মরক্ষার উদ্দেশ্য না থাকা এবং উপসম্পন্নকে প্রহার করা—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিক সদৃশ, আর এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রহার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

৫. তলসত্তিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame talasattikaṃ uggireyyāti pahāradānākāraṃ dassento kāyaṃ vā kāyappaṭibaddhaṃ vā uccāreyya. Ettha ca uggiraṇapaccayā pācittiyaṃ. Sace pana [Pg.254] uggiritvā viraddho pahāraṃ deti, na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭameva, tena pahārena hatthādīsu yaṃkiñci bhijjati, dukkaṭameva. Sesamettha sabbaṃ purimasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

পঞ্চম সূত্রে 'তলসত্তিক (চড় মারার জন্য হাত বা অস্ত্র) উত্তোলন করবে' বলতে প্রহারের ভঙ্গি প্রদর্শন করে শরীর বা শরীরের সাথে যুক্ত কোনো বস্তু উত্তোলন করাকে বোঝায়। এখানে উত্তোলনের কারণে পাচিত্তিয় হয়। কিন্তু যদি উত্তোলন করে লক্ষ্যভ্রষ্ট হয়ে আঘাত লেগে যায়, তবে আঘাত করার ইচ্ছা না থাকায় আঘাত লাগার কারণে দুক্কটই হয়; সেই আঘাতের দ্বারা হাত আদি কোনো অঙ্গ যদি ভেঙেও যায়, তবুও দুক্কটই হয়। এখানে অবশিষ্ট সবকিছু পূর্ববর্তী শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তলসত্তিক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অমূলক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe amūlakenāti diṭṭhādimūlavirahitena. Anuddhaṃseyyāti codeyya vā codāpeyya vā. Pācittiyanti sace cuditako taṅkhaṇaññeva ‘‘codeti ma’’nti jānāti, codakassa pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ সূত্রে 'অমূলক' বলতে দর্শন আদি ভিত্তিহীন। 'অভিযুক্ত করবে' বলতে নিজে চোদনা (অভিযোগ) করবে বা অন্যকে দিয়ে চোদনা করাবে। 'পাচিত্তিয়' বলতে যদি অভিযুক্ত ব্যক্তি সেই মুহূর্তেই জানতে পারে যে 'সে আমাকে অভিযুক্ত করছে', তবে অভিযোগকারীর পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha amūlakena saṅghādisesena anuddhaṃsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, ācāravipattiyā vā diṭṭhivipattiyā vā anuddhaṃsane dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Tathāsaññissa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, saṅghādisesassa amūlakatā, anuddhaṃsanā, taṅkhaṇavijānanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে অমূলক সংঘাদিশেষের দ্বারা অভিযুক্ত করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, সাজ্ঞপ্তিক (আজ্ঞাসহ), তিক-পাচিত্তিয়। আচার-বিপত্তি বা দৃষ্টি-বিপত্তির দ্বারা অভিযুক্ত করলে দুক্কট হয়, অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। তদ্রূপ সংজ্ঞাবিশিষ্ট ব্যক্তির এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। উপসম্পন্নতা, সংঘাদিশেষের অমূলকতা, অভিযুক্ত করা এবং সেই মুহূর্তেই জানতে পারা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি অদত্তাদান সদৃশ, আর এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অমূলক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā

৭. সঞ্চিৎস শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame kukkuccaṃ upadaheyyāti ‘‘ūnavīsativasso tvaṃ maññe’’tiādīni (pāci. 466) bhaṇanto uppādeyya. Evaṃ aññasmiṃ uppādanapaccaye asati sañcicca uppādentassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

সপ্তম সূত্রে 'সংশয় উৎপন্ন করবে' বলতে 'আমি মনে করি তোমার বয়স বিশ বছরের কম' ইত্যাদি বলে সংশয় উৎপন্ন করাকে বোঝায়। এভাবে সংশয় উৎপন্ন করার অন্য কোনো কারণ না থাকা সত্ত্বেও ইচ্ছাকৃতভাবে সংশয় উৎপন্নকারীর প্রতি বাক্যে পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha kukkuccauppādanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. Nauppādetukāmassa, kevalaṃ hitesitāya tathā vadantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni anantarasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে সংশয় উৎপন্ন করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। সংশয় উৎপন্ন করার ইচ্ছা না রেখে কেবল হিতৈষী হয়ে তদ্রূপ কথা বললে এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। উপসম্পন্নতা, অস্বস্তি বা অকল্যাণ কামনা এবং সংশয় উৎপন্ন করা—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান আদি পূর্ববর্তী শিক্ষাপদ সদৃশ।


Sañciccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঞ্চিৎস শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

৮. উপশ্রুতি শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.255] vivādāpannānanti bhaṇḍanakalahehi vivaḍḍhitaṃ vivādādhikaraṇaṃ āpannānaṃ. Upassutinti sutisamīpaṃ, yattha ṭhatvā sakkā hoti tesaṃ vacanaṃ sotuṃ, tattha tiṭṭheyyāti attho. ‘‘Tattha sossāmī’’ti codetukāmatāya gacchato pade pade dukkaṭaṃ, turitagamanepi ohīyamānepi eseva nayo. Yattha pana ṭhito suṇāti, tattha ṭhitassa pācittiyaṃ, attano ṭhitokāsaṃ āgantvā tesu mantayamānesupi ukkāsitvā, ‘‘ahaṃ etthā’’ti vā vatvā jānāpetabbaṃ, evaṃ akarontassāpi savane pācittiyameva.

অষ্টম সূত্রে 'বিবাদে লিপ্তদের' বলতে কলহ ও বিবাদের দ্বারা বর্ধিত বিবাদাধিকরণে পতিত ভিক্ষুদের। 'উপশ্রুতি' বলতে শ্রবণের নিকটবর্তী স্থান, যেখানে দাঁড়িয়ে তাদের কথা শোনা সম্ভব, সেখানে দাঁড়ানো—এই অর্থ। 'সেখানে শুনব' এই উদ্দেশ্যে অভিযুক্ত করার ইচ্ছায় গমনকারীর প্রতি পদক্ষেপে দুক্কট হয়; দ্রুত গমনে বা পিছিয়ে পড়ার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু যেখানে দাঁড়িয়ে শোনে, সেখানে অবস্থানকারীর পাচিত্তিয় হয়। নিজের অবস্থানস্থলে এসে তারা যখন আলোচনা করে, তখন কেশে বা 'আমি এখানে আছি' বলে তাদের জানাতে হবে; এরূপ না করে শ্রবণ করলেও পাচিত্তিয়ই হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha upassutiṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, ‘‘imesaṃ sutvā oramissāmi viramissāmi vūpasamissāmi attānaṃ parimocessāmī’’ti (pāci. 473) gacchato, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, codanādhippāyo, savananti imānettha tīṇi aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ idaṃ pana siyā kiriyaṃ, siyā akiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে আড়ি পেতে শোনার (উপশ্রুতি) স্থানে অবস্থান করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়। 'এদের কথা শুনে আমি বিরত হব, নিবৃত্ত হব, শান্ত হব এবং নিজেকে মুক্ত করব'—এই উদ্দেশ্যে গমনকারীর এবং উন্মত্তক আদিদের অনাপত্তি হয়। উপসম্পন্নতা, অভিযুক্ত করার অভিপ্রায় এবং শ্রবণ করা—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। এটি স্তেয়সার্থ-সমুত্থানযুক্ত; এটি কখনো করণাত্মক (ক্রিয়া), কখনো অকরণাত্মক (অক্রিয়া), সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উপশ্রুতি শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. কর্মপ্রতিবাহন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame dhammikānaṃ kammānanti dhammena vinayena satthusāsanena katānaṃ apalokanakammaṃ ñattikammaṃ ñattidutiyakammaṃ ñatticatutthakammanti imesaṃ catunnaṃ kammānaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepato kammavinicchayo – tatra apalokanakammaṃ nāma samaggassa saṅghassa anumatiyā taṃ taṃ vatthuṃ kittetvā ‘‘ruccati saṅghassā’’ti tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kammaṃ vuccati. Samaggasseva pana saṅghassa anumatiyā ekāya ñattiyā kattabbaṃ kammaṃ ñattikammaṃ nāma. Ekāya ñattiyā ceva anussāvanāya ca kattabbaṃ kammaṃ ñattidutiyakammaṃ nāma. Ekāya [Pg.256] pana ñattiyā tīhi ca anussāvanāhi kattabbaṃ kammaṃ ñatticatutthakammaṃ nāma.

নবম সূত্রে 'ধার্মিক কর্মসমূহের' বলতে ধর্ম, বিনয় ও শাস্ত্রের শাসন অনুসারে সম্পাদিত অপলোকন-কর্ম, জ্ঞপ্তি-কর্ম, জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্ম এবং জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্ম—এই চার প্রকার কর্মের। সেখানে সংক্ষেপে কর্ম-বিনিশ্চয় নিম্নরূপ—তার মধ্যে 'অপলোকন-কর্ম' বলতে সমগ্র সংঘের অনুমতিক্রমে সেই সেই বিষয় কীর্তন করে 'সংঘের কি রুচিকর?'—এভাবে তিনবার শ্রবণ করিয়ে যে কর্ম সম্পাদন করা হয়, তাকে বোঝায়। সমগ্র সংঘেরই অনুমতিক্রমে একটিমাত্র জ্ঞপ্তির দ্বারা যে কর্ম সম্পাদন করা হয়, তাকে 'জ্ঞপ্তি-কর্ম' বলে। একটি জ্ঞপ্তি এবং একটি অনুশ্রাবণের দ্বারা যে কর্ম সম্পাদন করা হয়, তাকে 'জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্ম' বলে। আর একটি জ্ঞপ্তি এবং তিনটি অনুশ্রাবণের দ্বারা যে কর্ম সম্পাদন করা হয়, তাকে 'জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্ম' বলে।


Tesu apalokanakammaṃ (pari. 496; pari. aṭṭha. 495-496) pañca ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ bhaṇḍukammaṃ brahmadaṇḍaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha kaṇṭakasāmaṇerassa nāsanā viya nissāraṇā, tādisaṃyeva sammāvattantaṃ disvā pavesanā ‘osāraṇā’ti veditabbā. Pabbajjāpekkhassa kesacchedanāpucchanaṃ bhaṇḍukammaṃ (mahāva. 98) nāma. Mukharassa bhikkhuno bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭentassa ‘‘itthannāmo bhikkhu mukharo bhikkhū duruttavacanehi ghaṭṭento viharati, so bhikkhu yaṃ iccheyya, taṃ vadeyya, bhikkhūhi itthannāmo bhikkhu neva vattabbo, na ovādānusāsaniṃ kattabbo, na ovaditabbo’’ti ‘‘saṅghaṃ, bhante, pucchāmi ‘itthannāmassa bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’ti, dutiyampi pucchāmi, tatiyampi pucchāmi ‘itthannāmassa, bhante, bhikkhuno brahmadaṇḍassa dānaṃ ruccati saṅghassā’’’ti evaṃ kattabbaṃ kammaṃ brahmadaṇḍaṃ (cūḷava. 445) nāma. Yaṃ pana bhagavatā bhikkhunīnaṃ ūruṃ vivaritvā dassanādivatthūsu ‘‘avandiyo so, bhikkhave, bhikkhu bhikkhunisaṅghena kātabbo’’ti (cūḷava. 411) evaṃ avandiyakammaṃ anuññātaṃ, yaṃ bhikkhunīhi ‘‘ayye, asuko nāma ayyo bhikkhunīnaṃ appasādanīyaṃ dasseti, etassa ayyassa avandiyakaraṇaṃ ‘ruccati bhikkhunisaṅghassā’’’ti evaṃ upassaye nisinnāheva bhikkhunīhi kattabbaṃ, evarūpaṃ kammaṃ yasmā tassa kammaṃyeva lakkhaṇaṃ na osāraṇādīni, tasmā kammalakkhaṇanti vuccati. Idañca kammalakkhaṇaṃ nāma bhikkhunimūlakaṃ paññattaṃ, apica bhikkhūnampi labbhati, tasmā bhikkhūhipi acchinnacīvarakādīnaṃ cīvarādīni vā dentehi, paribhuñjitabbāni apanetabbānipi vatthūni paribhuñjantehi vā, apanentehi vā, tathārūpaṃ vā dhammikaṃ katikaṃ karontehi tikkhattuṃ sāvetvā apalokanakammaṃ kātabbaṃ, sabbañhetaṃ kammalakkhaṇameva pavisati, iti apalokanakammaṃ pañca ṭhānāni gacchati.

সেসবের মধ্যে অপলোকন কর্ম পাঁচটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়—ওসারণ (পুনর্বহাল), নিস্সারণ (বহিষ্কার), ভণ্ডুকর্ম (মুণ্ডন কর্ম), ব্রহ্মদণ্ড এবং কর্মলক্ষণ। সেখানে কণ্টক শ্রামণরের নাসনা (বহিষ্কার)-র মতো সংঘ থেকে বের করে দেওয়াকে ‘নিস্সারণ’ এবং সেই শ্রামণরকে পুনরায় সম্যক আচরণ করতে দেখে সংঘে ফিরিয়ে নেওয়াকে ‘ওসারণ’ বলে জানতে হবে। প্রব্রজ্যাপ্রত্যাশীর চুল কাটার জন্য অনুমতি চাওয়াকে ‘ভণ্ডুকর্ম’ বলা হয়। কটুভাষী এবং কটু কথার দ্বারা অন্য ভিক্ষুদের উত্যক্তকারী ভিক্ষুর ক্ষেত্রে—"অমুক নামের ভিক্ষুটি কটুভাষী, সে কটু কথার দ্বারা ভিক্ষুদের উত্যক্ত করে বিহার করে। সে ভিক্ষু যা ইচ্ছা তা-ই বলুক, ভিক্ষুরা যেন অমুক ভিক্ষুর সাথে কোনো কথা না বলেন, তাকে কোনো উপদেশ বা অনুশাসন না দেন এবং তাকে শাসন না করেন।" "ভন্তে, আমি সংঘকে জিজ্ঞাসা করছি, অমুক ভিক্ষুকে ব্রহ্মদণ্ড দেওয়া কি সংঘের অনুমোদিত? দ্বিতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি, তৃতীয়বারও জিজ্ঞাসা করছি, ভন্তে, অমুক ভিক্ষুকে ব্রহ্মদণ্ড দেওয়া কি সংঘের অনুমোদিত?"—এভাবে যে কর্ম করা হয়, তাকে ‘ব্রহ্মদণ্ড’ বলা হয়। আর ভগবান কর্তৃক ভিক্ষুণীদের উরু উন্মুক্ত করে দেখানো ইত্যাদি কারণে "হে ভিক্ষুগণ, ভিক্ষুণীসংঘ কর্তৃক সেই ভিক্ষুকে অবন্দনীয় (প্রণাম অযোগ্য) করতে হবে"—এভাবে যে অবন্দনীয় কর্ম অনুমোদিত হয়েছে, যা ভিক্ষুণীদের দ্বারা "আর্যাগণ, অমুক নামের আর্য ভিক্ষুণীদের অপ্রীতিকর আচরণ প্রদর্শন করছেন, এই আর্যকে অবন্দনীয় করা কি ভিক্ষুণীসংঘের অনুমোদিত?"—এভাবে উপাশ্রয়ে (ভিক্ষুণী বিহারে) উপবিষ্ট ভিক্ষুণীদের দ্বারা যে কর্ম সম্পাদন করা উচিত, যেহেতু এই কর্মের ক্ষেত্রে কর্মটি নিজেই তার লক্ষণ (চিহ্ন), ওসারণ ইত্যাদি নয়, তাই একে ‘কর্মলক্ষণ’ বলা হয়। এই কর্মলক্ষণ মূলত ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে প্রজ্ঞাপিত হলেও ভিক্ষুদের ক্ষেত্রেও তা প্রযোজ্য হয়। তাই ভিক্ষুদের দ্বারাও যাদের চীবর ছিনতাই হয়েছে তাদের চীবর ইত্যাদি দেওয়ার সময়, অথবা ব্যবহারযোগ্য বা বর্জনীয় বস্তুসমূহ ব্যবহার বা বর্জন করার সময়, অথবা অনুরূপ কোনো ধার্মিক নিয়ম বা চুক্তি করার সময় তিনবার ঘোষণা করে অপলোকন কর্ম করা উচিত। এই সমস্তই কর্মলক্ষণের অন্তর্ভুক্ত হয়। এভাবে অপলোকন কর্ম পাঁচটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়।


Ñattikammaṃ pana nava ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ uposathaṃ pavāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ paṭiggahaṃ paccukkaḍḍhanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa āyasmato upasampadāpekkho, anusiṭṭho so mayā, yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo āgaccheyya[Pg.257], ‘āgacchāhī’ti vattabbo’’ti (mahāva. 126) evaṃ upasampadāpekkhassa osāraṇā osāraṇā nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā, ayaṃ itthannāmo bhikkhu dhammakathiko, imassa neva suttaṃ āgacchati, no suttavibhaṅgo, so atthaṃ asallakkhetvā byañjanacchāyāya atthaṃ paṭibāhati, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, itthannāmaṃ bhikkhuṃ vuṭṭhāpetvā avasesā imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasameyyāmā’’ti evaṃ ubbhāhikavinicchaye (cūḷava. 233) dhammakathikassa bhikkhuno nissāraṇā nissāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajjuposatho…pe… uposathaṃ kareyyā’’ti evaṃ uposathakammavasena ṭhapitā ñatti uposatho nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ajja pavāraṇā pannarasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti (mahāva. 210) evaṃ pavāraṇākammavasena ṭhapitā ñatti pavāraṇā nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmo itthannāmassa upasampadāpekkho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmaṃ anusāseyya’’nti, ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ, itthannāmo itthannāmaṃ anusāseyyā’’ti (mahāva. 126) evaṃ attānaṃ vā paraṃ vā sammannituṃ ṭhapitā ñatti sammuti nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno nissaggiyaṃ saṅghassa nissaṭṭhaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyyā’’ti (pārā. 464) evaṃ nissaṭṭhacīvarapattādīnaṃ dānaṃ dānaṃ nāma. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhu āpattiṃ sarati vivarati uttāniṃ karoti deseti, yadi saṅghassa pattakallaṃ, ahaṃ itthannāmassa bhikkhuno āpattiṃ paṭiggaṇheyya’’nti, tena vattabbo ‘passasī’ti, ‘āma, passāmī’ti, ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti (cūḷava. 239) evaṃ āpattippaṭiggaho paṭiggaho nāma. ‘‘Suṇantu me āyasmantā āvāsikā, yadāyasmantānaṃ pattakallaṃ, idāni uposathaṃ kareyyāma, pātimokkhaṃ uddiseyyāma, āgame kāle pavāreyyāmā’’ti (mahāva. 240) evaṃ katappavāraṇappaccukkaḍḍhanā paccukkaḍḍhanā nāma. Tiṇavattārakasamathe (cūḷava. 212) sabbasaṅgāhikañatti, ekekasmiṃ pakkhe ekekā ñatti cāti tissopi ñattiyo kammalakkhaṇaṃ nāma. Iti ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchati.

জ্ঞপ্তিকর্ম (কেবল প্রস্তাবমূলক কর্ম) নয়টি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়—ওসারণ, নিস্সারণ, উপোসথ, প্রবারণা, সম্মতি (মনোনয়ন), দান, প্রতিগ্রহ (গ্রহণ), প্রত্যুৎকর্ষণ (পিছিয়ে নেওয়া) এবং কর্মলক্ষণ। সেখানে—"ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। অমুক ব্যক্তি হলেন আয়ুষ্মান অমুকের উপসম্পদাপ্রত্যাশী। আমি তাকে অনুশাসন করেছি। যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে অমুক ব্যক্তি আসুক। তাকে বলতে হবে ‘এসো’।"—এভাবে উপসম্পদাপ্রত্যাশীর সংঘে প্রবেশ করানোকে ‘ওসারণ’ বলা হয়। "আয়ুষ্মানগণ আমার কথা শুনুন। এই অমুক নামের ভিক্ষুটি একজন ধর্মকথিক। সে সূত্রও জানে না, সূত্রবিভঙ্গও জানে না। সে অর্থ হৃদয়ঙ্গম না করে কেবল শব্দের বাহ্যিক রূপের দ্বারা প্রকৃত অর্থকে অস্বীকার করে। যদি আয়ুষ্মানদের প্রস্তুতি থাকে, তবে অমুক ভিক্ষুকে সংঘ থেকে বের করে দিয়ে আমরা অবশিষ্টরা এই অধিকরণ (বিবাদ) নিষ্পত্তি করব।"—এভাবে উব্বাহিকা-বিনিশ্চয়ে (কমিটির মাধ্যমে বিবাদ মীমাংসায়) ধর্মকথিক ভিক্ষুর বহিষ্কারকে ‘নিস্সারণ’ বলা হয়। "ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। আজ উপোসথ দিবস... সংঘ উপোসথ কর্ম করুক।"—এভাবে উপোসথ কর্মের উদ্দেশ্যে উপস্থাপিত জ্ঞপ্তিকে ‘উপোসথ’ বলা হয়। "ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। আজ পঞ্চদশী প্রবারণা তিথি। যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে সংঘ প্রবারণা করুক।"—এভাবে প্রবারণা কর্মের উদ্দেশ্যে উপস্থাপিত জ্ঞপ্তিকে ‘প্রবারণা’ বলা হয়। "ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। অমুক ব্যক্তি হলেন অমুকের উপসম্পদাপ্রত্যাশী। যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে আমি অমুককে অনুশাসন করব" অথবা "যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে অমুক ব্যক্তি অমুককে অনুশাসন করুক।"—এভাবে নিজেকে বা অন্যকে মনোনীত করার জন্য উপস্থাপিত জ্ঞপ্তিকে ‘সম্মতি’ বলা হয়। "ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। অমুক ভিক্ষুর এই চীবরটি নৈসর্গিক (বর্জনীয়) যা সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গ করা হয়েছে। যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে সংঘ এই চীবরটি অমুক ভিক্ষুকে প্রদান করুক।"—এভাবে উৎসর্গীকৃত চীবর, পাত্র ইত্যাদি প্রদান করাকে ‘দান’ বলা হয়। "ভন্তে, সংঘ আমার কথা শুনুক। এই অমুক ভিক্ষু নিজের আপত্তি (অপরাধ) স্মরণ করছে, প্রকাশ করছে, উন্মুক্ত করছে এবং দেশনা (স্বীকার) করছে। যদি সংঘের প্রস্তুতি থাকে, তবে আমি অমুক ভিক্ষুর আপত্তি গ্রহণ করব।" তখন তাকে বলতে হবে, "তুমি কি অপরাধ দেখতে পাচ্ছ?" সে বলবে, "হ্যাঁ, দেখতে পাচ্ছি।" "ভবিষ্যতে সংযত থাকবে।"—এভাবে আপত্তি গ্রহণ করাকে ‘প্রতিগ্রহ’ বলা হয়। "আবাসিক আয়ুষ্মানগণ আমার কথা শুনুন। যদি আয়ুষ্মানদের প্রস্তুতি থাকে, তবে আমরা এখন উপোসথ করব, প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি করব এবং আগামী পূর্ণিমায় প্রবারণা করব।"—এভাবে অনুষ্ঠিতব্য প্রবারণাকে পিছিয়ে দেওয়াকে ‘প্রত্যুৎকর্ষণ’ বলা হয়। তৃণবিস্তারক সমথ-এ (ঘাস দিয়ে ঢেকে দেওয়ার মতো বিবাদ মীমাংসায়) সর্বসংগ্রাহক জ্ঞপ্তি এবং উভয় পক্ষে একটি করে জ্ঞপ্তি—এই তিনটি জ্ঞপ্তিকে ‘কর্মলক্ষণ’ বলা হয়। এভাবে জ্ঞপ্তিকর্ম নয়টি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়।


Ñattidutiyakammaṃ [Pg.258] satta ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ uddhāraṃ desanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkanādikehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgatassa upāsakassa saṅghena asambhogakaraṇatthaṃ pattanikkujjanavasena nissāraṇā nissāraṇā nāma. Tasseva sammāvattantassa pattukkujjanavasena osāraṇā ca veditabbā, sā khuddakakkhandhake vaḍḍhalicchavivatthusmiṃ (cūḷava. 265-266) vuttā. Sīmāsammuti ticīvarena avippavāsasammutisanthatasammutibhattuddesakasenāsanaggāhāpakabhaṇḍāgārikacīvarappaṭiggāhakayāgubhājakaphalabhājakakhajjabhājakaappamattakavissajjakasāṭiyaggāhapakapattaggāhāpakaārāmikapesakasāmaṇerapesakasammutīti etāsaṃ sammutīnaṃ vasena sammuti veditabbā. Kathinacīvaramatakacīvaradānavasena dānaṃ veditabbaṃ. Kathinuddhāravasena uddhāro veditabbo. Kuṭivatthuvihāravatthudesanāvasena desanā veditabbā. Yā pana tiṇavatthārakasamathe (cūḷava. 212 ādayo) ekasmiṃ pakkhe ekā, ekasmiṃ pakkhe ekāti dve ñattidutiyakammavācā vuttā, yā ca mohāropanādīsu kammavācā (pāci. 446) vuttā, tāsaṃ vasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ, iti ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchati.

জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্ম (প্রস্তাব ও একবার ঘোষণার মাধ্যমে সম্পাদিত কর্ম) সাতটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়—ওসারণ, নিস্সারণ, সম্মতি, দান, উদ্ধার (প্রত্যাহার), দেশনা (স্থান নির্ধারণ) এবং কর্মলক্ষণ। সেখানে—ভিক্ষুদের অলাভের জন্য চেষ্টা করা ইত্যাদি আটটি অঙ্গে যুক্ত উপাসকের সাথে সংঘের সংযোগ ছিন্ন করার উদ্দেশ্যে পাত্র উপুড় করার (পত্তনিকুজ্জনের) মাধ্যমে যে বহিষ্কার করা হয়, তাকে ‘নিস্সারণ’ বলা হয়। এবং সেই উপাসকই যখন সম্যক আচরণ করতে শুরু করে, তখন পাত্র সোজা করার (পত্তউজ্জনের) মাধ্যমে তাকে পুনরায় সংঘে ফিরিয়ে নেওয়াকে ‘ওসারণ’ বলে জানতে হবে; এটি খুদ্দকখন্ধকের ‘বড্ড লিচ্ছবি’র উপাখ্যানে বর্ণিত হয়েছে। সীমা সম্মতি (সীমা নির্ধারণ), ত্রিচীবর-অবিপ্রবাস সম্মতি (তিন চীবর থেকে পৃথক না থাকার অনুমতি), সংস্তত সম্মতি (আসন তৈরির অনুমতি), ভক্তোদ্দেশক (খাদ্য পরিবেশক), শয্যাসনগ্রাহাপক (আবাসন বণ্টনকারী), ভাণ্ডাগারিক (ভাণ্ডার রক্ষক), চীবরপ্রতিগ্রাহক (চীবর গ্রহণকারী), যাগুভাজক (যাগু বা জাউ বণ্টনকারী), ফলভাজক (ফল বণ্টনকারী), খাদ্যভাজক (খাদ্যদ্রব্য বণ্টনকারী), অল্পমাত্রক বিসর্জক (সামান্য জিনিসপত্র বিতরণকারী), শাটীগ্রাহাপক (বর্ষাবাস চীবর বণ্টনকারী), পাত্রগ্রাহাপক (পাত্র বণ্টনকারী), আরামিকপ্রেষক (আরাম বা বিহার সেবকদের নির্দেশক) এবং শ্রামণেরপ্রেষক (শ্রামণেরদের নির্দেশক) সম্মতি—এইসব সম্মতির মাধ্যমে ‘সম্মতি’ জানতে হবে। কঠিন চীবর এবং মৃত ভিক্ষুর চীবর প্রদানের মাধ্যমে ‘দান’ জানতে হবে। কঠিন চীবর প্রত্যাহারের মাধ্যমে ‘উদ্ধার’ জানতে হবে। কুটির স্থান এবং বিহারের স্থান নির্ধারণের মাধ্যমে ‘দেশনা’ জানতে হবে। আর তৃণবিস্তারক সমথ-এ যে দুটি জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মবাচ্য বলা হয়েছে (এক পক্ষে একটি এবং অন্য পক্ষে একটি) এবং মোহরোপণ (বিভ্রান্তি আরোপ) ইত্যাদিতে যে কর্মবাচ্য বলা হয়েছে, সেগুলোর মাধ্যমে ‘কর্মলক্ষণ’ জানতে হবে। এভাবে জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্ম সাতটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়।


Ñatticatutthakammampi satteva ṭhānāni gacchati osāraṇaṃ nissāraṇaṃ sammutiṃ dānaṃ niggahaṃ samanubhāsanaṃ kammalakkhaṇanti. Tattha tajjanīyakammādīnaṃ (cūḷava. 1 ādayo) sattannaṃ kammānaṃ vasena nissāraṇā, tesaṃyeva kammānaṃ paṭippassambhanavasena osāraṇā ca veditabbā, bhikkhunovādakasammutivasena (pāci. 146-147) sammuti, parivāsadāna(caūḷava. 102) mānattadānavasena (cūḷava. 105) dānaṃ, mūlāyapaṭikassanavasena (cūḷava. 110) niggaho, ukkhittānuvattikā, aṭṭha yāvatatiyakā, ariṭṭho (pāci. 417), caṇḍakāḷī (pāci. 709) cāti ime te yāvatatiyakāti imāsaṃ ekādasannaṃ samanubhāsanānaṃ vasena samanubhāsanā, upasampadākammaabbhānakammavasena kammalakkhaṇaṃ veditabbaṃ. Iti ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchati.

জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্মও (প্রস্তাব ও তিনবার ঘোষণার মাধ্যমে সম্পাদিত কর্ম) সাতটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়—ওসারণ, নিস্সারণ, সম্মতি, দান, নিগ্রহ (দমন), সমনুভাষণ (আনুষ্ঠানিক সতর্কীকরণ) এবং কর্মলক্ষণ। সেখানে—তর্জনীয় কর্ম ইত্যাদি সাতটি কর্মের মাধ্যমে ‘নিস্সারণ’ এবং সেই কর্মগুলোরই প্রশমনের (প্রত্যাহারের) মাধ্যমে ‘ওসারণ’ জানতে হবে। ভিক্ষুণী-উপদেশক সম্মতি প্রদানের মাধ্যমে ‘সম্মতি’, পরিবাস প্রদান ও মানত্ত প্রদানের মাধ্যমে ‘দান’, মূলায়প্রতিকর্ষণ (অপরাধের শুরুতে ফেরত পাঠানো)-এর মাধ্যমে ‘নিগ্রহ’ জানতে হবে। উৎক্ষিপ্তানুবর্তিকা (বহিষ্কৃত ভিক্ষুর অনুসারী ভিক্ষুণী), আটজন যাবতৃতীয়ক (যাদের তিনবার পর্যন্ত সতর্ক করা হয়), অরিষ্ট এবং চণ্ডকালী—এই এগারোজন হলেন যাবতৃতীয়ক (তিনবার পর্যন্ত সতর্কীকরণযোগ্য ব্যক্তি); এই এগারোটি সমনুভাষণের মাধ্যমে ‘সমনুভাষণ’ জানতে হবে। উপসম্পদা কর্ম এবং আব্বহান (পুনর্বাসন) কর্মের মাধ্যমে ‘কর্মলক্ষণ’ জানতে হবে। এভাবে জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্ম সাতটি ক্ষেত্রে প্রযুক্ত হয়।


Imesu pana catūsu kammesu apalokanakammaṃ apaloketvāva kātabbaṃ, ñattikammādivasena na kātabbaṃ. Ñattikammampi ekaṃ ñattiṃ ṭhapetvāva kātabbaṃ, apalokanakammādivasena na kātabbaṃ. Ñattidutiyakammaṃ pana apaloketvā [Pg.259] kātabbampi atthi akātabbampi, tattha sīmāsammuti sīmāsamūhananaṃ (mahāva. 139-140, 144 ādayo) kathinacīvaradānaṃ kathinuddhāro kuṭivatthudesanā vihāravatthudesanāti imāni cha kammāni garukāni apaloketvā kātuṃ na vaṭṭanti, ñattidutiyakammavācaṃ sāvetvāva kātabbāni. Avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhāpakamatakacīvaradānasammutiyo cāti etāni lahukammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭanti, ñattikammādivasena pana na kātabbāneva. Ñatticatutthakammampi sakalakkhaṇeneva kātabbaṃ, na sesakammavasena. Evaṃ attano attano lakkhaṇeneva vatthuñattianussāvanāsīmāparisāsampattiyā katāni etāni kammāni dhammena vinayena satthusāsanena katattā dhammo etesu atthīti dhammikāni nāma honti, iti etesaṃ dhammikānaṃ kammānaṃ chandaṃ datvā pacchā khīyanadhammaṃ āpajjantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

এই চার প্রকার সংঘকর্মের মধ্যে অপলোকন কর্ম কেবল পারস্পরিক আলোচনার মাধ্যমে (অনুমতি চেয়ে) সম্পাদন করা উচিত, জ্ঞপ্তিকর্ম ইত্যাদির মাধ্যমে নয়। জ্ঞপ্তিকর্মও কেবল একটি জ্ঞপ্তি (প্রস্তাব) উপস্থাপনের মাধ্যমেই সম্পাদন করা উচিত, অপলোকন কর্ম ইত্যাদির মাধ্যমে নয়। তবে জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মের ক্ষেত্রে কিছু কর্ম অপলোকনের মাধ্যমে সম্পাদনযোগ্য এবং কিছু অসম্পাদনযোগ্য। সেখানে—সীমা সম্মতি, সীমা প্রত্যাহার, কঠিন চীবর দান, কঠিন চীবর প্রত্যাহার, কুটির স্থান নির্ধারণ এবং বিহারের স্থান নির্ধারণ—এই sechsটি কর্ম গুরু বা গুরুতর হওয়ায় এগুলো অপলোকনের মাধ্যমে সম্পাদন করা অনুচিত; এগুলো কেবল জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মবাচ্য পাঠ করেই সম্পাদন করতে হবে। অবশিষ্ট তেরোটি সম্মতি এবং শয্যাসনগ্রাহাপক ও মৃত ভিক্ষুর চীবর দান সংক্রান্ত সম্মতি—এই লঘু কর্মগুলো অপলোকনের মাধ্যমেও সম্পাদন করা যায়, তবে এগুলো জ্ঞপ্তিকর্ম ইত্যাদির মাধ্যমে সম্পাদন করা যাবে না। জ্ঞপ্তি-চতুর্থ কর্মও কেবল তার নিজস্ব লক্ষণের মাধ্যমেই সম্পাদন করা উচিত, অন্য কোনো কর্মের মাধ্যমে নয়। এভাবে নিজ নিজ লক্ষণের দ্বারা বস্তু (বিষয়), জ্ঞপ্তি (প্রস্তাব), অনুশ্রাবণ (ঘোষণা), সীমা এবং পরিষদের পরিপূর্ণতার মাধ্যমে সম্পাদিত এই কর্মগুলো ধর্ম, বিনয় ও বুদ্ধের অনুশাসন অনুযায়ী সম্পন্ন হওয়ার কারণে এবং এগুলোতে বিনয়সম্মত নিয়ম বিদ্যমান থাকায় এগুলোকে ‘ধার্মিক কর্ম’ বলা হয়। অতএব, এই ধার্মিক কর্মসমূহে নিজের সম্মতি প্রদানের পর যারা পরবর্তীতে নিন্দা বা সমালোচনা করে, তাদের প্রতিটি বাক্যের জন্য পাচিত্তি (পায়শ্চিত্তমূলক) অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha khīyanadhammāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa, ‘‘adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karontī’’ti ñatvā khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Dhammakammatā, dhammakammasaññitā, chandaṃ datvā khīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāneva, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে নিন্দা করার স্বভাবাপন্ন হওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক (অন্যের দ্বারা আদিষ্ট নয়)। বৈধ কর্মে (ধর্মকর্মে) সন্দিহান ব্যক্তির, এবং অবৈধ কর্মে (অধর্মকর্মে) বৈধ কর্মের সংজ্ঞী (ধারণাকারী) ব্যক্তির এবং সন্দিহান ব্যক্তির দুষ্কৃত (দুষ্কট) অপরাধ হয়। অবৈধ কর্মের সংজ্ঞী ব্যক্তির ক্ষেত্রে— "অধর্মের দ্বারা, অথবা ব্যগ্র (অখণ্ড নয় এমন) সংঘের দ্বারা, অথবা কর্মের অযোগ্য ব্যক্তির উপর সংঘকর্ম করা হচ্ছে" জেনে নিন্দা করলে, এবং উন্মত্তক (পাগল) আদির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। বৈধ কর্ম হওয়া (ধর্মকর্মতা), বৈধ কর্মের সংজ্ঞা থাকা (ধর্মকর্মসংজ্ঞিতা), এবং সম্মতি (ছন্দ) প্রদানের পর নিন্দা করা—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদান (চৌর্যকর্ম) সদৃশ, কিন্তু এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Kammappaṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কর্মপ্রতিবাহন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. ছন্দ (সম্মতি) না দিয়ে গমন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dasame vinicchayakathāyāti yāva ārocitaṃ vatthu avinicchikaṃ, ñattiṃ vā ṭhapetvā kammavācā aniṭṭhāpitā, tāva vinicchayakathā vattamānā nāma hoti. Yo bhikkhu etasmiṃ antare kammaṃ kopetukāmatāya parisāya hatthapāsaṃ vijahati, tassa vijahane dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে— 'বিনিশ্চয় কথা' (মীমাংসার আলোচনা) বলতে বোঝায়: যতক্ষণ পর্যন্ত উপস্থাপিত বিষয়টি অমীমাংসিত থাকে, অথবা জ্ঞপ্তি (জ্ঞপ্তিকর্ম) উপস্থাপনের পর কর্মবাচ্য সমাপ্ত না হয়, ততক্ষণ পর্যন্ত বিনিশ্চয় কথা চলমান বলে গণ্য হয়। যে ভিক্ষু এই অন্তর্বর্তী সময়ে সংঘকর্ম নষ্ট করার ইচ্ছায় পরিষদের হস্তপাশ ত্যাগ করে, তার হস্তপাশ ত্যাগের সময় দুষ্কৃত এবং ত্যাগ করা সম্পন্ন হলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha chandaṃ adatvā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme vematikassa, adhammakamme [Pg.260] dhammakammasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Adhammakammasaññissa pana, yo ca ‘‘saṅghassa bhaṇḍanādīni vā bhavissanti, adhammena vā vaggena vā nakammārahassa vā kammaṃ karissantī’’ti (pāci. 483) ñatvā, gilāno vā hutvā, gilānassa vā karaṇīyena, uccārādīhi vā pīḷito, na ca kammaṃ kopetukāmo ‘‘puna paccāgamissāmī’’ti gacchati, tassa, ummattakādīnañca anāpatti. Vinicchayakathāya vattamānatā, dhammakammatā, dhammakammasaññitā, samānasīmāyaṃ ṭhitatā, samānasaṃvāsakatā, kopetukāmatāya hatthapāsavijahananti imānettha cha aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে এক অন্যতর ভিক্ষুকে উপলক্ষ করে সম্মতি (ছন্দ) না দিয়ে চলে যাওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। বৈধ কর্মে সন্দিহান ব্যক্তির, এবং অবৈধ কর্মে বৈধ কর্মের সংজ্ঞী ব্যক্তির ও সন্দিহান ব্যক্তির দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু অবৈধ কর্মের সংজ্ঞী ব্যক্তির ক্ষেত্রে— যে ভিক্ষু "সংঘের কলহ আদি সৃষ্টি হবে, অথবা অধর্মের দ্বারা, ব্যগ্র সংঘের দ্বারা কিংবা কর্মের অযোগ্য ব্যক্তির উপর সংঘকর্ম করা হবে" জেনে চলে যায়, অথবা অসুস্থ হওয়ার কারণে, কিংবা অসুস্থ ব্যক্তির কোনো প্রয়োজনীয় কাজে, অথবা মলমূত্র ত্যাগের বেগে পীড়িত হয়ে, সংঘকর্ম নষ্ট করার ইচ্ছা না রেখে "আমি পুনরায় ফিরে আসব" এই ভেবে চলে যায়, তার এবং উন্মত্তক আদির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়। বিনিশ্চয় কথার চলমানতা, বৈধ কর্ম হওয়া (ধর্মকর্মতা), বৈধ কর্মের সংজ্ঞা থাকা (ধর্মকর্মসংজ্ঞিতা), সমান সীমায় অবস্থান করা, সমান সংবাসক হওয়া, এবং সংঘকর্ম নষ্ট করার ইচ্ছায় হস্তপাশ ত্যাগ করা—এই ছয়টি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ; এটি ক্রিয়াক্রিয়, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Chandaṃadatvāgamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ছন্দ (সম্মতি) না দিয়ে গমন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

১১. দুর্বল শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ekādasame samaggena saṅghenāti samānasaṃvāsakena samānasīmāyaṃ ṭhitena saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā. Yathāsanthutanti yo yo mittasandiṭṭhasambhattavasena santhuto, tassa tassāti attho. Pācittiyanti evaṃ saṅghena saddhiṃ sayameva senāsanapaññāpanādivasena sammatassa bhikkhuno cīvaraṃ datvā pacchā khīyantassa vācāya vācāya pācittiyaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদে— 'সমগ্র সংঘের দ্বারা' বলতে সমান সংবাসক ও সমান সীমায় অবস্থিত সংঘের সাথে চীবর দান করে। 'যথাসংস্তুত' বলতে সাধারণ বন্ধু, পরিচিত বা অন্তরঙ্গ সম্পর্কের কারণে যে যে ব্যক্তির সাথে সখ্যতা রয়েছে, সেই সেই ব্যক্তির উদ্দেশ্যে—এই অর্থ। 'পাচিত্তিয়' বলতে এভাবে সংঘের সাথে নিজে সম্মত হয়ে শয়নাসন প্রজ্ঞাপক (আসন বিন্যাসকারী) আদি পদে মনোনীত ভিক্ষুকে চীবর দান করার পর, পরবর্তীতে নিন্দা করলে প্রতি বাক্যে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rājagahe chabbaggiye ārabbha cīvaraṃ datvā pacchā khīyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, cīvaraṃ ṭhapetvā aññaṃ vissajjiyavebhaṅgiyaṃ parikkhāraṃ datvā pacchākhīyantassa dukkaṭaṃ, vissajjiyavebhaṅgiyo nāma ṭhapetvā pañca garubhaṇḍāni avaseso. Rāsivasena hi pañca garubhaṇḍāni vuttāni, tattha ārāmo ārāmavatthūti ekaṃ, vihāro vihāravatthūti dutiyaṃ, mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohananti tatiyaṃ, lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohavārako lohakaṭāhaṃ vāsi parasu kuṭhārī kudālo nikhādananti catutthaṃ, valli veḷu muñjaṃ pabbajaṃ tiṇaṃ mattikā [Pg.261] dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍanti pañcamaṃ. Etāni hi pañca saṅghasantakāni neva saṅghassa, na gaṇapuggalānaṃ vissajjetuṃ vā vibhajituṃ vā vaṭṭanti, vissajjitavibhattānipi saṅghikāneva honti. Thāvarena pana thāvaraṃ, itarena ca akappiyena mahagghakappiyena vā itaraṃ saṅghassa upakāraṃ sallakkhetvā kappiyaparivattanena parivattetuṃ vaṭṭati, varasenāsanādīnaṃ saṃrakkhaṇatthaṃ lāmakāni vissajjetuṃ vissajjetvā paribhuñjituñca vaṭṭati. Ettha ca purimesu tīsu rāsīsu agarubhaṇḍaṃ nāma kiñci natthi, catutthe lohakumbhī arañjarasaṇṭhānaṃ lohabhāṇakaṃ lohakaṭāhanti imāni tīṇi antamaso pasatamattaudakaggaṇhanakānipi garubhaṇḍāni. Lohavārako pana kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo, pādo ca nāma magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti, tato atirekaṃ garubhaṇḍaṃ, imāni tāva pāḷiyaṃ āgatāni lohabhājanāni.

রাজগৃহে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে চীবর দান করার পর নিন্দা করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। বৈধ কর্মে ত্রিক-পাচিত্তিয় (তিন প্রকার পাচিত্তিয়) হয়। চীবর ব্যতীত অন্য কোনো বর্জনীয় বা বিভাজনযোগ্য পরিষ্ক্ষার দান করে পরবর্তীতে নিন্দা করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। 'বর্জনীয় ও বিভাজনযোগ্য' (বিসর্জনীয়-বিভজনীয়) বলতে পাঁচটি গুরুভণ্ড (গুরুদ্রব্য) ব্যতীত অবশিষ্ট পরিষ্ক্ষারকে বোঝায়। রাশি বা শ্রেণীভেদে গুরুভণ্ড পাঁচ প্রকার বলা হয়েছে। সেখানে— ১. আরাম (উদ্যান) ও আরামের ভূমি (আরামবাস্তু); ২. বিহার (বাসগৃহ) ও বিহারের ভূমি (বিহারবাস্তু); ৩. মঞ্চ (খাট), পীঠ (চেয়ার/আসন), ভিসি (গদি) ও বিম্বোহন (বালিশ); ৪. লৌহকুম্ভী (লোহার বা তামার পাত্র), লৌহভাণক (লোহার বা তামার বড় জাড়), লৌহবারক (লোহার বা তামার জলের ঘড়া), লৌহকটাহ (লোহার বা তামার কড়াই), বাসি (কুঠার/দা), পরশু (কুঠার), কুঠারী (দা), কুদাল (কোদাল) ও নিখাদন (বাটালি); এবং ৫. বল্লী (লতা), বেণু (বাঁশ), মুঞ্জ (তৃণবিশেষ), পব্বজ (তৃণবিশেষ), সাধারণ তৃণ, মৃত্তিকা (কাদা মাটি), দারুভণ্ড (কাঠের তৈরি জিনিসপত্র) ও মৃত্তিকাইভণ্ড (মাটির তৈরি জিনিসপত্র)। সংঘের মালিকানাধীন এই পাঁচ প্রকার গুরুভণ্ড সংঘের বা কোনো গণ বা পুদগলের (ব্যক্তির) পক্ষে বিসর্জন (দান) করা বা বিভাজন করা কোনোভাবেই উচিত নয়; বিসর্জন বা বিভাজন করা হলেও তা সংঘেরই সম্পত্তি হিসেবে গণ্য হবে। তবে স্থাবর গুরুভণ্ডের বিনিময়ে স্থাবর গুরুভণ্ড, অথবা অন্য অকল্পনীয় বা বহুমূল্য কল্পনীয় গুরুভণ্ডের বিনিময়ে অন্য কোনো গুরুভণ্ড—সংঘের উপকার বিবেচনা করে কল্পনীয় বিনিময় পদ্ধতিতে পরিবর্তন করা বৈধ। উত্তম শয়নাসন আদি সংরক্ষণের উদ্দেশ্যে নিকৃষ্ট মানের জিনিসপত্র বিসর্জন দেওয়া এবং বিসর্জন দিয়ে তা ভোগ করা বৈধ। এই গুরুভণ্ডসমূহের মধ্যে প্রথম তিনটি রাশিতে লঘুভণ্ড (অ-গুরুভণ্ড) বলে কিছু নেই। চতুর্থ রাশিতে লৌহকুম্ভী, কলসী আকৃতির লৌহভাণক ও লৌহকটাহ—এই তিনটি পাত্র অত্যন্ত ক্ষুদ্র, এমনকি এক অঞ্জলি পরিমাণ জল ধারণক্ষম হলেও গুরুভণ্ড হিসেবে গণ্য হবে। তবে লৌহবারক (জলের পাত্র) যদি কৃষ্ণলৌহ (লোহা), তাম্রলৌহ (তামা), কাংসলৌহ (কাঁসা) বা পিত্তল (পিতল) ইত্যাদির যেকোনো একটি দ্বারা তৈরি হয় এবং সিংহলদ্বীপে (শ্রীলঙ্কায়) প্রচলিত এক পাদ পরিমাণ জল ধারণক্ষম হয়, তবে তা বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। এক পাদ বলতে মগধের নালী পরিমাপে প্রায় পাঁচ নালী পরিমাণ জল ধারণ করে। এর চেয়ে বেশি ধারণক্ষম পাত্র গুরুভণ্ড। এগুলো হলো পালি গ্রন্থে উল্লেখিত লৌহপাত্রসমূহ।


Pāḷiyaṃ pana anāgatānipi bhiṅgārapaṭiggahauḷuṅkadabbikaṭacchupāti taṭṭakasarakasamuggaaṅgārakapalladhūmakaṭacchuādīni khuddakānipi garubhaṇḍāneva, ayapatto ayathālakaṃ tambalohathālakanti imāni pana bhājanīyāni, kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭati, puggalikaparibhogena na vaṭṭati. Ṭhapetvā pana taṃ bhājanavikatiṃ aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe añjanī añjanisalākā natthudānaṃ kaṇṇamalaharaṇī sūci khuddako pipphaliko khuddakaṃ ārakaṇṭakaṃ kuñcikā tāḷaṃ kattarayaṭṭhi vedhako bhindivālako yathātathāghanakatalohaṃvippakatalohabhaṇḍañca sabbaṃ bhājanīyaṃ. Dhūmanettaphāladīparukkhadīpakapallikaolambakadīpaitthipurisatiracchānarūpakāni pana aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni, antamaso lohakhilakaṃ upādāya sabbānipi lohabhaṇḍāni garubhaṇḍāniyeva, attanā laddhāni pariharitvāpi puggalikaparibhogena na paribhuñjitabbāni, saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti, tipubhaṇḍepi eseva nayo. Khīrapāsāṇamayāni taṭṭakasarakādīni garubhaṇḍāniyeva.

পালি গ্রন্থে অনুক্ত হলেও ভৃঙ্গার (জলপাত্র/কেদারা), প্রতিগ্রহ (পিকদানি), উলুঙ্ক (জল তোলার হাতা), দব্বি (হাতা), কটচ্ছু (চামচ), পাতি (থালা), তট্টক (সরা), সরক (পানপাত্র), সমুগ্গ (কৌটা/বাক্স), অঙ্গারকপল্ল (অঙ্গারপাত্র/উনুনের পাত্র), ধূমকটচ্ছু (ধূপদানি) ইত্যাদি ক্ষুদ্র জিনিসগুলোও গুরুভণ্ডই। তবে লৌহপাত্র (লোহার পাত্র), লৌহথালক (লোহার থালা), তাম্রলৌহথালক (তামার থালা)—এগুলো বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। কাঁসা বা পিতলের তৈরি পাত্রের বিকৃতি (বিশেষ পাত্র) সংঘের ব্যবহার্য হিসেবে অথবা গৃহীদের দ্বারা বিশেষভাবে তৈরি হলে ব্যবহার করা কল্পনীয় (বৈধ), কিন্তু ব্যক্তিগত ব্যবহারে তা কল্পনীয় নয়। সেই পাত্রের বিকৃতি ব্যতীত অন্য কল্পনীয় লৌহভণ্ডের মধ্যে— অঞ্জনী (কাজললতা), অঞ্জনশলাকা (কাজল পরার কাঠি), নথুদান (নস্যি দেওয়ার নল), কর্ণমলহরণী (কান চুলকানি/কান পরিষ্কারের কাঠি), সূঁচ, ক্ষুদ্র পিপ্পলীক (ছোট ছুরি), ক্ষুদ্র আরকণ্টক (ছোট সূঁচালো সুঁই), কুঞ্চিকা (চাবি), তাল (তালা/মীনদণ্ড), লাঠির মাথায় লাগানোর লোহার রিং বা আংটা, ভিন্দিবালক (ত্রিশূল/খন্তা), যেকোনোভাবে তৈরি নিরেট লোহা এবং অর্ধসমাপ্ত লৌহভণ্ড—এই সবই বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। কিন্তু ধূমনেত্র (ধূমপানের নল), ফাল (লাঙ্গলের ফাল), দীপবৃক্ষ (ঝাড়বাতি), দীপকপল্লিকা (প্রদীপের পাত্র), ওলম্বকদীপ (ঝুলন্ত প্রদীপ), অথবা নারী, পুরুষ ও পশুর মূর্তি এবং দেয়াল, ছাদ ও দরজার পাল্লা ইত্যাদিতে লাগানোর উপযোগী অন্যান্য জিনিসপত্র—এমনকি লোহার পেরেক থেকে শুরু করে সমস্ত লৌহভণ্ডই গুরুভণ্ড। নিজের প্রাপ্ত জিনিস হলেও তা ব্যক্তিগতভাবে নিজের অধিকারে রেখে ভোগ করা উচিত নয়; তবে সংঘের ব্যবহার্য হিসেবে অথবা গৃহীদের দ্বারা বিশেষভাবে তৈরি হলে তা ব্যবহার করা বৈধ। সীসার (খৈল) তৈরি জিনিসের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। ক্ষীরপাষাণ (দুগ্ধসদৃশ শ্বেতপাথর) দ্বারা তৈরি সরা, পানপাত্র আদিও গুরুভণ্ডই।


Ghaṭako [Pg.262] pana telabhājanaṃ vā pādaggaṇhanakato atirekameva garubhaṇḍaṃ, suvaṇṇarajataārakūṭajātiphalikabhājanāni gihivikaṭānipi na vaṭṭanti. Senāsanaparibhoge pana āmāsampi anāmāsampi sabbaṃ vaṭṭati.

কিন্তু ঘটক (ছোট কলসী) অথবা তেলের পাত্র যদি এক পাদ পরিমাণের চেয়ে বেশি ধারণক্ষম হয়, তবে তা গুরুভণ্ড। সোনা, রূপা, পিত্তল (পিতল) ও স্ফটিকের তৈরি পাত্র গৃহীদের দ্বারা বিশেষভাবে তৈরি হলেও ভিক্ষুদের জন্য ব্যবহার করা অকল্পনীয় (অবৈধ)। তবে শয়নাসনের ব্যবহার্য সামগ্রী হিসেবে স্পর্শযোগ্য বা অস্পর্শযোগ্য সমস্ত কিছুই ব্যবহার করা বৈধ।


Vāsiyādīsu pana yāya vāsiyā dantakaṭṭhacchedanaucchutacchanamattato aññaṃ mahākammaṃ kātuṃ na sakkā, ayaṃ bhājanīyā. Sesā yena kenaci ākārena katā garubhaṇḍaṃ, parasu pana antamaso vejjānaṃ sirāvedhakopi garubhaṇḍameva, tathā kuṭhārī. Yā pana āvudhasaṅkhepena katā, ayaṃ anāmāsā, kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthi. Sammuñjanidaṇḍakhaṇanakaṃ pana adaṇḍakaṃ phalamattakameva, yaṃ sakkā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ, taṃ bhājanīyaṃ. Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ, yehi manussehi vihāre vāsiādīni dinnāni honti, te ce ghare daḍḍhe vā vilutte vā ‘‘detha no, bhante, upakkhare, puna āharissāmā’’ti vadanti, dātabbā. Sace haranti, na vāretabbā, anāharantāpi na codetabbā.

দা বা কুঠার আদির মধ্যে যে দা দিয়ে দাঁতন কাটা বা আখ ছোলার মতো সামান্য কাজ ছাড়া অন্য কোনো বড় কাজ করা যায় না, তা বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। অন্য যেকোনো উপায়ে তৈরি অবশিষ্ট দা বা কুঠার গুরুভণ্ড। পরশু (কুঠার) এমনকি চিকিৎসকদের শিরা কাটার কাজে ব্যবহৃত হলেও তা গুরুভণ্ডই; কুঠারীও (দা) তদ্রূপ। কিন্তু যা অস্ত্রের আকারে তৈরি করা হয়েছে, তা অস্পর্শনীয় (স্পর্শ করা অকল্পনীয়)। কোদাল বা হাতলযুক্ত বাটালি গুরুভণ্ড নয় এমন কোনো কথা নেই (অর্থাৎ এগুলো গুরুভণ্ডই)। তবে ঝাড়ুর হাতল খোদাই করার জন্য ব্যবহৃত হাতলহীন কেবল ফলাযুক্ত যে বাটালি থলিতে পুরে নিজের কাছে রাখা যায়, তা বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। সূক্ষ্ম সূঁচালো অংশও বাটালির অন্তর্ভুক্ত হিসেবে গণ্য হবে। যেসব মানুষ বিহারে দা বা কুঠার আদি দান করেছে, তাদের ঘর যদি আগুনে পুড়ে যায় বা লুণ্ঠিত হয় এবং তারা যদি এসে বলে— "ভন্তে, আমাদের দা আদি সরঞ্জামগুলো দিন, আমরা পরে আবার এনে দেব," তবে তা দেওয়া উচিত। যদি তারা নিয়ে যায়, তবে বাধা দেওয়া উচিত নয়; আর যদি তারা পুনরায় ফেরত না দেয়, তবুও তাদের তাগাদা দেওয়া বা চাওয়া উচিত নয়।


Kammārataṭṭakāracundakāranaḷakāramaṇikārapattabandhakānaṃ adhikaraṇimuṭṭhisaṇḍāsatulādīni sabbāni lohamayāni upakaraṇāni saṅghe dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍāni. Tipukoṭṭakasuvaṇṇakāracammakāraupakaraṇesupi eseva nayo. Ayaṃ pana viseso, tipukoṭṭakaupakaraṇesu tipucchedanakasatthakaṃ, suvaṇṇakāraupakaraṇesu suvaṇṇacchedanakasatthakaṃ, cammakāraupakaraṇesu kataparikammacammacchedanakhuddakasatthanti imāni bhājanīyāni. Nhāpitatunnakāraupakaraṇesupi ṭhapetvā mahākattariṃ mahāsaṇḍāsaṃ mahāpipphalikañca sabbaṃ vaṭṭati, itarāni garubhaṇḍāni.

কামার (লোহা প্রস্তুতকারক), কাঁসারি, পটুয়া (কাঠমিস্ত্রি/পলিশকারী), নলকার (বাঁশ বা নল দিয়ে কাজ করা কারিগর), মণিকর (রত্ন খোদাইকারী) ও পাত্রবন্ধক (পাত্র মেরামতকারী) দের নেহাই, হাতুড়ি, সাঁড়াশি, দাঁড়িপাল্লা ইত্যাদি সমস্ত লৌহনির্মিত সরঞ্জাম সংঘে দান করার সময় থেকে গুরুভণ্ড হিসেবে গণ্য হয়। সীসা গলানো কারিগর, স্বর্ণকার ও চামারদের সরঞ্জামের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তবে বিশেষত্ব এই যে— সীসা গলানো কারিগরের সরঞ্জামের মধ্যে সীসা কাটার ছোট ছুরি, স্বর্ণকারের সরঞ্জামের মধ্যে সোনা কাটার ছোট ছুরি, চামারের সরঞ্জামের মধ্যে চামড়া কাটার ছোট ছুরি—এগুলো বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। নাপিত ও দর্জিদের সরঞ্জামের মধ্যেও বড় কাঁচি, বড় সাঁড়াশি ও বড় ছুরি ব্যতীত অবশিষ্ট সমস্ত কিছুই ব্যবহার করা বৈধ; অন্যগুলো গুরুভণ্ড।


Valliādīsu vettavalliādikā yā kāci aḍḍhabāhuppamāṇā valli saṅghassa dinnā vā tatthajātakā vā rakkhitagopitāva garubhaṇḍaṃ, sā saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate sace atirekā hoti, puggalikakammepi upanetuṃ vaṭṭati, suttamakacivākanāḷikerahīracammamayā rajjukā vā yottāni vā vāke ca nāḷikerahīre ca vaṭṭetvā katā ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vā saṅghassa santakā garubhaṇḍaṃ. Suttaṃ pana avaṭṭetvā dinnaṃ makacivākanāḷikerahīrā ca bhājanīyā. Yehi panetāni [Pg.263] rajjukādīni dinnāni honti, te attano karaṇīyena harantā na vāretabbā.

লতা আদির মধ্যে বেত বা অন্য যেকোনো লতা যা অন্তত অর্ধ-বাহু (এক হাত বা এক বিঘত চার আঙুল) পরিমাণ দীর্ঘ, তা সংঘকে দান করা হলে অথবা সংঘের ভূমিতে উৎপন্ন হলে এবং তা সুরক্ষিত ও সংরক্ষিত থাকলে তা গুরুভণ্ড। সংঘের কাজে এবং চৈত্যের কাজে ব্যবহারের পর যদি তা অতিরিক্ত থাকে, তবে ব্যক্তিগত কাজেও তা ব্যবহার করা বৈধ। সুতা, শণ, নারকেলের আঁশ বা চামড়া দিয়ে তৈরি দড়ি বা রশি, অথবা শণ ও নারকেলের আঁশ পাকিয়ে তৈরি এক-পাক বা দুই-পাকের দড়ি যদি সংঘের সম্পত্তি হয়, তবে তা গুরুভণ্ড। কিন্তু না পাকিয়ে দান করা সুতা, শণ ও নারকেলের আঁশ বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড)। তবে যেসব দাতা এই দড়ি বা রশি আদি দান করেছে, তারা যদি নিজেদের প্রয়োজনে তা নিয়ে যায়, তবে তাদের বাধা দেওয়া উচিত নয়।


Yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, sopi saṅghassa kamme ca cetiyakamme ca kate atireko puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Pādaggaṇhanakatelanāḷi pana kattarayaṭṭhi upāhanadaṇḍako chattadaṇḍo chattasalākāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ, daḍḍhagehamanussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā.

অন্তত আট আঙুল দীর্ঘ সূঁচের হাতল পরিমাণের যেকোনো বাঁশ যদি সংঘকে দান করা হয় অথবা সংঘের ভূমিতে উৎপন্ন হয় এবং তা সুরক্ষিত ও সংরক্ষিত থাকে, তবে তা গুরুভণ্ড। সংঘের কাজে এবং চৈত্যের কাজে ব্যবহারের পর তা অতিরিক্ত থাকলে ব্যক্তিগত কাজে দান করা বৈধ। কিন্তু এক পাদ পরিমাণ তেল ধারণক্ষম তেলের চোঙা (বাঁশের চোঙা), লাঠি (যষ্টি), জুতো ঝুলিয়ে রাখার ছোট লাঠি, ছাতার ডাণ্ডা ও ছাতার শলাকা—এগুলো এখানে বিভাজনযোগ্য (লঘুভণ্ড) দ্রব্য। ঘর পুড়ে যাওয়া মানুষ যদি এগুলো নিয়ে চলে যায়, তবে তাদের বাধা দেওয়া উচিত নয়।


Muñjañca pabbajañca avasesañca chadanatiṇaṃ muṭṭhippamāṇampi chadanatiṇasaṅkhepagatesu tālapaṇṇādīsu yaṃkiñci ekapaṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahiārāme saṅghike tiṇavatthusmiṃ jātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Daḍḍhagehamanussā gahetvā gacchantā na vāretabbā, aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittakapotthako garubhaṇḍameva.

মুঞ্জ ঘাস, পব্বজ ঘাস এবং অবশিষ্ট ছাউনি তৈরির ঘাস—এক মুষ্টি পরিমাণ হলেও, অথবা ছাউনি তৈরির ঘাসের অন্তর্ভুক্ত তালপাতা ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটি পাতাও যদি সংঘকে দান করা হয়ে থাকে, অথবা সেখানে (সংঘের জমিতে) জন্মে থাকে, অথবা বিহারের বাইরে সংঘের ঘাসজমিতে জন্মে থাকে এবং তা সুরক্ষিত ও সংরক্ষিত হয়, তবে তা গুরুভাণ্ড। সংঘকর্ম ও চৈত্যকর্ম সম্পন্ন করার পর যদি তা অতিরিক্ত থাকে, তবে তা ব্যক্তিগত কাজে দান করা বা ব্যবহার করা চলে। যাদের ঘর পুড়ে গেছে এমন ব্যক্তিরা যদি তা নিয়ে যায়, তবে তাদের বাধা দেওয়া উচিত নয়। আট আঙুল পরিমাণ খালি (অনুলিখিত) তালপাতার পুঁথিও গুরুভাণ্ডই।


Mattikā pakatimattikā vā hotu pañcavaṇṇā vā sudhā vā sajjurasakaṅguṭṭhasilesādīsu vā yaṃkiñci dullabhaṭṭhāne ānetvā vā dinnaṃ tatthajātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ tālapakkamattaṃ garubhaṇḍaṃ hoti, tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati. Hiṅguhiṅgulakaharitālamanosilañjanādīni pana bhājanīyāni.

মাটি—তা সাধারণ মাটিই হোক বা পঞ্চবর্ণের মাটিই হোক, অথবা চুন-বালি (অঙ্গরাগ) হোক, কিংবা রজন, কঙ্গুষ্ঠ, আঠা ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো কিছুই হোক—যা দুর্লভ স্থান থেকে এনে দান করা হয়েছে অথবা সেখানে উৎপন্ন হয়েছে এবং সুরক্ষিত ও সংরক্ষিত রয়েছে, তা পাকা তালফল পরিমাণ হলেও গুরুভাণ্ড হয়। তাও সংঘকর্ম ও চৈত্যকর্ম সম্পন্ন করার পর অতিরিক্ত থাকলে ব্যক্তিগত কাজে দান করা বা ব্যবহার করা চলে। তবে হিং, হিঙ্গুল, হরিতাল, মনঃশিলা, অঞ্জন ইত্যাদি বিভাজনযোগ্য।


Dārubhaṇḍe yo koci veḷumhi vuttappamāṇo dārubhaṇḍako saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ, api ca sabbāpi dāruveḷucammapāsāṇādivikati dārubhaṇḍena saṅgahitā, tattha mañcapīṭhehi asaṅgahitāni āsandikādīni antamaso coḷena vā palālehi vā paṇṇehi vā katapīṭhaṃ upādāya sabbāni āsanāni.

কাঠের দ্রব্যের মধ্যে, বাঁশের ক্ষেত্রেও পূর্বে উল্লিখিত পরিমাণবিশিষ্ট যেকোনো কাঠের দ্রব্য যা সংঘকে দান করা হয়েছে অথবা সেখানে উৎপন্ন হয়েছে এবং সুরক্ষিত ও সংরক্ষিত, তা গুরুভাণ্ড। তাছাড়া কাঠ, বাঁশ, চামড়া, পাথর ইত্যাদি দ্বারা তৈরি সমস্ত দ্রব্যই কাঠের দ্রব্যের (দারুভাণ্ডের) অন্তর্ভুক্ত। তার মধ্যে খাট ও আসন (মঞ্চ-পীঠ) দ্বারা যা অন্তর্ভুক্ত নয়, সেই চারকোণা আসন (আসন্দিকা) ইত্যাদি থেকে শুরু করে এমনকি কাপড়, খড় বা পাতা দিয়ে তৈরি আসনসহ সমস্ত আসনই এর অন্তর্ভুক্ত।


Vaṅkaphalakaṃ dīghaphalakaṃ cīvaradhovanaphalakaṃ ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro dantakaṭṭhacchedanagaṇṭhikā daṇḍamuggaro nāvā ambaṇaṃ rajanadoṇi udakapaṭicchako dārumayo vā dantamayo vā veḷumayo vā sapādakopi apādakopi samuggo mañjūsā pādaggaṇhanakato atirekappamāṇo karaṇḍo udakadoṇi udakakaṭāhaṃ uḷuṅko kaṭacchupānīyasarāvaṃ pānīyasaṅkhoti [Pg.264] etesu yaṃkiñci saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ. Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyaṃ, tathā dārumayo udakatumbo.

বাঁকা তক্তা, দীর্ঘ তক্তা, চীবর ধোয়ার তক্তা, চীবর পিটানোর তক্তা, চীবর পিটানোর মুগুর, দাঁতন কাটার কাঠের ব্লক, হাতলযুক্ত মুগুর, নৌকা, গামলা, রঙ গোলানোর গামলা, জল নিষ্কাশনের পাত্র; কাঠের তৈরি হোক, হাতির দাঁতের তৈরি হোক বা বাঁশের তৈরি হোক—পায়াযুক্ত বা পায়াহীন কৌটা, সিন্দুক, এক পাদ পরিমাণের চেয়ে বড় আকারের কৌটা, জল সংরক্ষণের গামলা, জলের কড়াই, জল তোলার হাতা, চামচ, পানীয় জলের বাটি, পানীয় জলের শঙ্খ—এগুলোর মধ্যে যেকোনো কিছু সংঘকে দান করা হলে তা গুরুভাণ্ড। তবে শঙ্খের তৈরি ছোট বাটি বিভাজনযোগ্য, এবং একইভাবে কাঠের তৈরি জলের পাত্রও বিভাজনযোগ্য।


Pādakathalikamaṇḍalaṃ dārumayaṃ vā hotu coḷapaṇṇādimayaṃ vā sabbaṃ garubhaṇḍaṃ. Ādhārako pattapidhānaṃ tālavaṇṭaṃ bījanī caṅkoṭakaṃ pacchi yaṭṭhisammuñjanī muṭṭhisammuñjanīti etesupi yaṃkiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā dāruveḷupaṇṇacammādīsu yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva.

পা ঘষার গোল চাকতি—তা কাঠের তৈরি হোক অথবা কাপড়, পাতা ইত্যাদি দ্বারা তৈরি হোক—সমস্তই গুরুভাণ্ড। পাত্রের আধার (পাত্রাধার), পাত্রের ঢাকনা, তালপাতার পাখা, চারকোণা পাখা, পুষ্পপাত্র, ঝুড়ি, হাতলযুক্ত ঝাড়ু, হাত-ঝাড়ু—এগুলোর মধ্যেও ছোট হোক বা বড় হোক, কাঠ, বাঁশ, পাতা, চামড়া ইত্যাদির যেকোনো একটি দ্বারা তৈরি হলে তা গুরুভাণ্ডই।


Thambhatulāsopānaphalakādīsu yaṃkiñci dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā gehasambhārūpagaṃ yo koci kaṭasārako yaṃkiñci bhūmattharaṇaṃ yaṃkiñci akappiyacammaṃ, sabbaṃ saṅghikaṃ garubhaṇḍaṃ, bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakacammaṃ pana paccattharaṇagatikaṃ hoti, tampi garubhaṇḍameva, kappiyacammāni bhājanīyāni, kurundiyaṃ pana sabbaṃ mañcappamāṇaṃ cammaṃ garubhaṇḍanti vuttaṃ.

খুঁটি, আড়া, সিঁড়ির তক্তা ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো কাঠের তৈরি বা পাথরের তৈরি গৃহনির্মাণের সামগ্রী, যেকোনো মাদুর, মেঝেতে পাতার যেকোনো আস্তরণ, যেকোনো অকল্পনীয় চামড়া—এই সমস্ত সংঘিক সম্পত্তিই গুরুভাণ্ড; তবে তা মেঝেতে আস্তরণ হিসেবে ব্যবহার করা চলে। কিন্তু ভেড়ার চামড়া আস্তরণের সমতুল্য হয় এবং তাও গুরুভাণ্ডই। কল্পনীয় চামড়াগুলো বিভাজনযোগ্য। তবে কুরুন্দি অট্ঠকথা অনুসারে, খাট পরিমাণের সমস্ত চামড়াই গুরুভাণ্ড বলে উক্ত হয়েছে।


Udukkhalaṃ musalaṃ suppaṃ nisadaṃ nisadapoto pāsāṇadoṇi pāsāṇakaṭāhaṃ sabbaṃ kasibhaṇḍampi garubhaṇḍaṃ, sabbaṃ cakkayuttayānaṃ garubhaṇḍameva. Mañcapīṭhānaṃ pādā ca aṭaniyo ca vāsiparasuādīnaṃ daṇḍā cāti etesu yaṃkiñci aniṭṭhitaṃ bhājanīyaṃ, tacchitamaṭṭhaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti, anuññātavāsiyā daṇḍo chattaṃ muṭṭhipaṇṇaṃ kattarayaṭṭhi upāhanā araṇisahitaṃ dhammakaraṇo pādaggaṇhanakato anatirittaṃ āmalakatumbaṃ āmalakaghaṭo lābukatumbaṃ lābukaghaṭo visāṇatumbanti sabbametaṃ bhājanīyaṃ, tato paraṃ garubhaṇḍaṃ.

উখলি, মুষল, কুলা, শিল, নোড়া, পাথরের গামলা, পাথরের কড়াই এবং সমস্ত কৃষিকাজের সরঞ্জামও গুরুভাণ্ড; চাকাযুক্ত সমস্ত যানবাহনই গুরুভাণ্ড। খাট ও আসনের পায়া ও ফ্রেম, বাটালি ও কুঠার ইত্যাদির হাতল—এগুলোর মধ্যে যেকোনো অসমাপ্ত জিনিস বিভাজনযোগ্য; কিন্তু যা চাঁছা ও মসৃণ করা হয়েছে, তা গুরুভাণ্ড হয়। অনুমোদিত বাটালির হাতল, ছাতা, হাত-পাখা, লাঠি, পাদুকা, অরণি কাঠসহ আগুন জ্বালানোর সরঞ্জাম, জল ছাঁকার পাত্র, এক পাদের বেশি ধারণ করে না এমন আমলকী আকৃতির পাত্র, আমলকী আকৃতির কলস, লাউয়ের পাত্র, লাউয়ের কলস, পশুর শিং দিয়ে তৈরি পাত্র—এই সমস্তই বিভাজনযোগ্য; এর চেয়ে বড় বা অতিরিক্ত হলে তা গুরুভাণ্ড।


Hatthidanto vā yaṃkiñci visāṇaṃ vā atacchitaṃ yathāgatameva bhājanīyaṃ, tehi katamañcapīṭhapādādīsu purimasadisova vinicchayo. Tacchitaniṭṭhitopi hiṅgukaraṇḍako añjanikaraṇḍako gaṇṭhikā vidho añjanī añjanisalākā udakapuñchanīti idaṃ sabbaṃ bhājanīyameva.

হাতির দাঁত অথবা যেকোনো পশুর শিং যদি অমসৃণ ও স্বাভাবিক অবস্থায় থাকে, তবে তা বিভাজনযোগ্য; কিন্তু সেগুলো দিয়ে তৈরি খাট ও আসনের পায়া ইত্যাদির ক্ষেত্রে পূর্বের মতোই সিদ্ধান্ত হবে। চাঁছা ও প্রস্তুত করা হলেও হিং রাখার কৌটা, অঞ্জন রাখার কৌটা, বোতাম, ফিতে, অঞ্জনের পাত্র, অঞ্জনের শলাকা, জল মোছার তোয়ালে—এই সমস্তই বিভাজনযোগ্য।


Mattikābhaṇḍe sabbaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ghaṭapiṭharādikulālabhājanaṃ, pattakaṭāhaṃ aṅgārakaṭāhaṃ dhūmadānakaṃ dīparukkhako dīpakapallikā cayaniṭṭhakā chadaniṭṭhakā thupikāti sabbaṃ garubhaṇḍaṃ, etesu pana vuttanayesu garubhaṇḍesu yaṃkiñci veḷuādiṃ attano atthāya gaṇhantena samakaṃ vā atirekaṃ vā phātikammaṃ katvā gahetabbaṃ. Pādaggaṇhanakato [Pg.265] anatirittappamāṇo pana ghaṭako patto thālakaṃ kañcanako kuṇḍikāti idamettha bhājanīyaṃ, yathā ca mattikābhaṇḍe evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajati. Iti yaṃ bhājanīyaṃ vissajjanīyampi taṃ evaṃ vissajjiyavebhaṅgiyasaṅkhātaṃ aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, itaraṃ pana dātumeva na vaṭṭati. Issaravatāya dento thullaccayaṃ āpajjati, theyyacittena gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā kāretabbo. Yathā ca aññaṃ parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭaṃ, tathā saṅghena asammatassa cīvaraṃ vā aññaṃ vā parikkhāraṃ datvā khīyantassa dukkaṭameva, anupasampanne sabbattha tikadukkaṭaṃ. Pakatiyā pana chandādivasena (pāci. 488) karontaṃ disvā ‘‘ko attho tassa dinnena, laddhāpi vinipātessati, na sammā upanessatī’’ti khīyantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ vikappanupagacīvaradānaṃ, pacchā khīyitukāmatāya khīyanāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

মাটির পাত্রের মধ্যে মানুষের ব্যবহার্য সমস্ত কলস, হাঁড়ি ইত্যাদি কুমোরের তৈরি পাত্র, পাত্র পোড়ানোর কড়াই, কয়লা রাখার পাত্র, ধূপদানি, প্রদীপদান, মাটির প্রদীপ, দেয়াল গাঁথার ইট, ছাদ ছাওয়ার টালি, চূড়া—এই সমস্তই গুরুভাণ্ড। কিন্তু এই সমস্ত বর্ণিত গুরুভাণ্ডের মধ্যে বাঁশ ইত্যাদি নিজের প্রয়োজনে গ্রহণ করতে চাইলে সমপরিমাণ বা তার চেয়ে বেশি মূল্যের ক্ষতিপূরণ (ফাতি কর্ম) করে তা গ্রহণ করতে হবে। তবে এক পাদের বেশি ধারণ করে না এমন ছোট ঘটি, পাত্র, বাটি, জলের পাত্র, কুন্ডিকা—এই সমস্ত এখানে বিভাজনযোগ্য। মাটির পাত্রের মতো লোহার পাত্রের ক্ষেত্রেও কুন্ডিকা বিভাজনযোগ্য অংশের অন্তর্ভুক্ত হয়। এভাবে যা বিভাজনযোগ্য ও বর্জনযোগ্য (দানযোগ্য), সেই চীবর ছাড়া অন্য পরিষ্খার দান করার পর যে ভিক্ষু নিন্দা করে, তার দুষ্কৃত আপত্তি হয়; কিন্তু অন্যটি (অবিভাজনযোগ্য) দান করাই অকল্পনীয়। মালিকানার ভাব নিয়ে তা দান করলে থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। চুরির উদ্দেশ্যে তা গ্রহণ করলে দ্রব্যের মূল্য নির্ধারণ করে শাস্তি দিতে হবে। এবং চীবর ছাড়া অন্য পরিষ্খার দান করার পর নিন্দা করলে যেমন দুষ্কৃত আপত্তি হয়, তেমনি সংঘ কর্তৃক অননুমোদিত ব্যক্তিকে চীবর বা অন্য পরিষ্খার দান করার পর নিন্দা করলেও দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। অণুউপসম্পন্নের ক্ষেত্রে সর্বত্র তিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু স্বভাবগতভাবে পক্ষপাতিত্ব ইত্যাদির বশে কাউকে কিছু করতে দেখে 'তাকে দিয়ে কী লাভ? পেলেও সে তা নষ্ট করবে, ঠিকমতো ব্যবহার করবে না'—এইরূপ ভেবে নিন্দা করলে এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন হওয়া, নিয়মানুযায়ী সম্মতি লাভ করা, সংঘের সাথে বিকল্পনযোগ্য চীবর দান করা এবং পরে নিন্দা করার ইচ্ছা নিয়ে নিন্দা করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। এর সমুত্থান আদি অদত্তাদানের সদৃশ, এবং এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুর্বল শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā

১২. পরিণামন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dvādasame sabbaṃ tiṃsakakaṇḍe pariṇāmanasikkhāpade vuttanayameva. Ayameva hi viseso, tattha attano pariṇāmitattā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ, idha puggalassa pariṇāmitattā suddhikapācittiyanti.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে সমস্ত কথাই তিংসক কাণ্ডের পরিণামন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই। বিশেষত্ব কেবল এই যে, সেখানে নিজের দিকে চালিত করার কারণে নিসর্গিয় পাচিত্তিয় হয়, আর এখানে অন্য ব্যক্তির দিকে চালিত করার কারণে শুদ্ধিক পাচিত্তিয় হয়।


Pariṇāmanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পরিণামন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

অষ্টম সহধাম্মিক বর্গ।


9. Ratanavaggo

৯. রতন বর্গ


1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

১. অন্তঃপুর শিক্ষাপদ বর্ণনা


Ratanavaggassa paṭhame khattiyassāti khattiyajātikassa, muddhābhisittassāti khattiyābhisekena muddhani abhisittassa. Anikkhanto rājā itoti [Pg.266] anikkhantarājakaṃ, tasmiṃ anikkhantarājake, sayanighareti attho. Ratanaṃ vuccati mahesī, niggatanti nikkhantaṃ, aniggataṃ ratanaṃ itoti aniggataratanakaṃ, tasmiṃ aniggataratanake, sayanighareti attho. Indakhīlaṃ atikkameyyāti ettha attano āgatabhāvaṃ ajānāpetvā sayanigharassa ummāraṃ paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmentassa dukkaṭaṃ, dutiyaṃ pācittiyaṃ.

রতন বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'ক্ষত্রিয়ের' বলতে ক্ষত্রিয় বংশজাত ব্যক্তির, 'মূর্ধাভিষিক্তের' বলতে ক্ষত্রিয় অভিষেক দ্বারা মস্তকে অভিষিক্ত ব্যক্তির। 'এখান থেকে রাজা বের হননি' অর্থে 'অনিষ্ক্রান্তরাজক', অর্থাৎ সেই অনিষ্ক্রান্তরাজক শয়নকক্ষে—এই অর্থ। 'রতন' বলতে মহিষীকে বোঝায়, 'নির্গত' বলতে নিষ্ক্রান্ত, 'এখান থেকে রানি বের হননি' অর্থে 'অনির্গতরতনক', অর্থাৎ সেই অনির্গতরতনক শয়নকক্ষে—এই অর্থ। 'ইন্দ্রখীল অতিক্রম করবে'—এখানে নিজের আসার কথা না জানিয়ে শয়নকক্ষের চৌকাঠ প্রথম পদ দ্বারা অতিক্রম করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, এবং দ্বিতীয় পদ দ্বারা অতিক্রম করলে পাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ ānandaṃ ārabbha rañño antepurappavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Paṭisaṃviditasaññissa, na khattiyassa vā, na khattiyābhisekena abhisittassa vā, ubhosu vā, ubhinnaṃ vā aññatarasmiṃ nikkhante sayanigharaṃ pavisantassa, asayanighare, ummattakādīnañca anāpatti. Khattiyatā, abhisittatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditatā, indakhīlātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে আয়ুষ্মান আনন্দকে কেন্দ্র করে রাজার অন্তঃপুরে প্রবেশের ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক, তিক-পাচিত্তিয়। পূর্বেই জানানো সত্ত্বেও না জানানোর সংজ্ঞা থাকলে এবং সন্দেহযুক্ত হলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। পূর্বেই জানানোর সংজ্ঞা থাকলে, অথবা ক্ষত্রিয় নয় এমন ব্যক্তির ক্ষেত্রে, অথবা ক্ষত্রিয় অভিষেক দ্বারা অভিষিক্ত নয় এমন রাজার ক্ষেত্রে, অথবা উভয়েই কিংবা উভয়ের মধ্যে যেকোনো একজন বের হয়ে যাওয়ার পর শয়নকক্ষে প্রবেশ করলে, শয়নকক্ষ নয় এমন স্থানে প্রবেশ করলে এবং উন্মাদ ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। ক্ষত্রিয় হওয়া, অভিষিক্ত হওয়া, উভয়েরই শয়নকক্ষ থেকে বের না হওয়া, পূর্বেই না জানানো এবং ইন্দ্রখীল অতিক্রম করা—এখানে এই পাঁচটি অঙ্গ রয়েছে। এর সমুত্থান আদি প্রথম কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়া।


Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্তঃপুর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

২. রতন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye ratananti muttādidasavidhaṃ. Ratanasammatanti yaṃkiñci manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ. Ajjhārāme vāti parikkhittassa antopaṭikkhepe aparikkhittassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto. Ajjhāvasatheti parikkhittassa antopaṭikkhepe, aparikkhittassa musalapātabbhantare. Ayaṃ panettha vinicchayo – jātarūparajataṃ attano atthāya uggaṇhantassa vā uggaṇhāpentassa vā nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. Saṅghagaṇapuggalacetiyanavakammānaṃ atthāya dukkaṭaṃ, avasese muttādiratane sabbesampi atthāya dukkaṭameva. Kappiyavatthuṃ vā akappiyavatthuṃ vā antamaso mātusantakampi bhaṇḍāgārikasīsena paṭisāmentassa pācittiyaṃ, tādisaṃ pana attano santakaṃ katvā paṭisāmetuṃ vaṭṭati. ‘‘Idaṃ paṭisāmethā’’ti vutte pana ‘‘na [Pg.267] vaṭṭatī’’ti paṭikkhipitabbaṃ. Sace kupitā pātetvā gacchanti, palibodho nāma hoti, paṭisāmetabbaṃ. Vihāre kammaṃ karontā vaḍḍhakīādayo vā rājavallabhā vā ‘‘yaṃkiñci upakaraṇaṃ vā sayanabhaṇḍaṃ vā paṭisāmetvā dethā’’ti vadanti, chandenapi bhayenapi na kātabbameva, guttaṭṭhānaṃ pana dassetuṃ vaṭṭati.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'রতন' বলতে মুক্তা ইত্যাদি দশ প্রকার রত্নকে বোঝায়। 'রতনসম্মত' বলতে মানুষের ব্যবহার্য যেকোনো মূল্যবান সামগ্রী। 'বিহারের অভ্যন্তরে' বলতে ঘেরা বিহারের সীমানার ভেতরে, অথবা ঘেরা নয় এমন বিহারের ক্ষেত্রে দুই ঢিল ছোঁড়া দূরত্বের ভেতরে। 'বসতবাড়ির অভ্যন্তরে' বলতে ঘেরা বাড়ির সীমানার ভেতরে, অথবা ঘেরা নয় এমন বাড়ির ক্ষেত্রে এক মুষল পতনের দূরত্বের ভেতরে। এখানে সিদ্ধান্ত এই যে—নিজের প্রয়োজনে সোনা-রুপা নিজে গ্রহণ করলে বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করালে নিসর্গিয় পাচিত্তিয় হয়। সংঘ, গণ, পুদ্গল, চৈত্য বা নবকর্মের প্রয়োজনে হলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, এবং অবশিষ্ট মুক্তা আদি রত্নের ক্ষেত্রে সবার প্রয়োজনেই দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কল্পনীয় বা অকল্পনীয় বস্তু, এমনকি মায়ের সম্পত্তিও যদি কোষাধ্যক্ষের মতো সংরক্ষণ করে, তবে পাচিত্তিয় হয়; তবে সেই ধরনের বস্তু নিজের সম্পত্তি করে সংরক্ষণ করা চলে। “এটি সংরক্ষণ করুন”—এইরূপ বলা হলে “তা করা অকল্পনীয়” বলে প্রত্যাখ্যান করতে হবে। যদি তারা রাগান্বিত হয়ে তা ফেলে চলে যায়, তবে তা দায়িত্ব হয়ে দাঁড়ায়, তখন তা সংরক্ষণ করতে হবে। বিহারে কাজ করা কাঠমিস্ত্রি ইত্যাদি অথবা রাজ-ঘনিষ্ঠ ব্যক্তিরা যদি বলে “যেকোনো সরঞ্জাম বা শয্যাসামগ্রী সংরক্ষণ করে দিন”, তবে অনুরাগবশত বা ভয়বশত তা করা একেবারেই উচিত নয়; তবে নিরাপদ স্থানটি দেখিয়ে দেওয়া চলে।


Ajjhārāmaajjhāvasathesupi yādise ṭhāne ‘‘bhikkhūhi vā sāmaṇerehi vā gahitaṃ bhavissatī’’ti āsaṅkā uppajjati, tādiseyeva ṭhāne uggahetvā vā uggahāpetvā vā saññāṇaṃ katvā nikkhipitabbaṃ, ‘‘yassa bhaṇḍaṃ naṭṭhaṃ, so āgacchatū’’ti ca ācikkhitabbaṃ. Atha yo āgacchati, so ‘‘kīdisaṃ te bhaṇḍaṃ naṭṭha’’nti pucchitabbo, sace saññāṇena sampādeti, dātabbaṃ. No ce, ‘vicināhī’ti vattabbo. Tamhā āvāsā pakkamantena patirūpānaṃ bhikkhūnaṃ hatthe, tesu asati patirūpānaṃ gahapatikānaṃ hatthe nikkhipitvā pakkamitabbaṃ. Yo pana neva pakkamati, na sāmikaṃ passati, tena thāvaraṃ senāsanaṃ vā cetiyaṃ vā pokkharaṇiṃ vā kāretabbo. Sace dīghassa addhuno accayena sāmiko āgacchati, taṃ dassetvā ‘anumodāhī’ti vattabbo. Sace nānumodati, ‘‘dehi me dhana’’nti codeti, samādapetvā dātabbaṃ.

আরাম (বিহার) বা আবাসের অভ্যন্তরেও যে স্থানে 'ভিক্ষু বা শ্রামণরদের দ্বারা গৃহীত হবে' এরূপ আশঙ্কা উৎপন্ন হয়, সেই স্থানেই নিজে গ্রহণ করে বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করিয়ে, চিহ্ন রেখে তা সংরক্ষণ করতে হবে এবং 'যার জিনিসপত্র হারিয়েছে, সে আসুক'—এভাবে ঘোষণা করতে হবে। তারপর যে আসবে, তাকে জিজ্ঞাসা করতে হবে, 'তোমার কেমন জিনিস হারিয়েছে?' যদি সে চিহ্নের দ্বারা তা প্রমাণ করতে পারে, তবে তা দিয়ে দিতে হবে। যদি না পারে, তবে 'খুঁজে দেখ'—এ কথা বলতে হবে। সেই আবাস থেকে প্রস্থান করার সময় উপযুক্ত ভিক্ষুদের হাতে, এবং তারা না থাকলে উপযুক্ত গৃহপতিদের হাতে গচ্ছিত রেখে প্রস্থান করতে হবে। কিন্তু যে ভিক্ষু প্রস্থানও করে না এবং মালিককেও খুঁজে পায় না, তার দ্বারা স্থায়ী শয্যাসন, চৈত্য বা পুষ্করিণী নির্মাণ করানো উচিত। যদি দীর্ঘকাল অতিবাহিত হওয়ার পর মালিক ফিরে আসে, তবে তাকে তা দেখিয়ে 'অনুমোদন করুন'—এ কথা বলতে হবে। যদি সে অনুমোদন না করে এবং 'আমার ধন ফিরিয়ে দিন' বলে দাবি করে, তবে তা পূরণ করে ফেরত দিতে হবে।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha ratanauggaṇhanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘aññatra ajjhārāmā vā, ajjhāvasathā vā’’ti ayamettha duvidhā anupaññatti, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, anuññātaṭṭhāne anādariyena uggahetvā anikkhipantassa dukkaṭaṃ. Anuññātaṭṭhāne gahetvā nikkhipantassa, yaṃ hoti āmāsaṃ ratanasammataṃ, taṃ vissāsaṃ vā tāvakālikaṃ vā uggaṇhantassa, paṃsukūlasaññāya gaṇhato, ummattakādīnañca anāpatti. Ananuññātakaraṇaṃ, parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, uggahaṇaṃ vā uggahāpanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক অজ্ঞাতনামা ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে রত্ন গ্রহণের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'আরাম বা আবাস ব্যতীত অন্য কোথাও'—এটি এখানে দ্বিবিধ অনুপ্রজ্ঞপ্তি, সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং আজ্ঞপ্তিযুক্ত। অনুমোদিত স্থানে অনাদরপূর্বক গ্রহণ করে সংরক্ষণ না করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অনুমোদিত স্থানে গ্রহণ করে সংরক্ষণ করলে, যা স্পর্শযোগ্য রত্ন বলে সম্মত, তা বিশ্বাসের কারণে বা সাময়িকভাবে গ্রহণ করলে, পাংশুকূল জ্ঞানে গ্রহণ করলে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। অননুমোদিত কাজ করা, পরদ্রব্য হওয়া, বিশ্বাসে গ্রহণ বা পাংশুকূল সংজ্ঞার অভাব থাকা, এবং নিজে গ্রহণ করা বা অন্যকে দিয়ে গ্রহণ করানো—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদের সদৃশ।


Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রত্ন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. অকালে গ্রামে প্রবেশ সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা


Tatiye [Pg.268] santaṃ bhikkhuṃ anāpucchāti idaṃ cāritte vuttanayameva. Vikāleti majjhanhikātikkamato paṭṭhāya antoaruṇe, etasmiṃ antare ‘‘vikāle gāmappavesanaṃ āpucchāmī’’ti vā, ‘‘gāmaṃ pavisissāmī’’ti vā anāpucchitvā asati tathārūpe accāyike karaṇīye parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ atikkamantassa, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantassa paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ. Sacepi sambahulā kenaci kammena gāmaṃ pavisanti, sabbehi aññamaññaṃ āpucchitabbaṃ. ‘‘Tasmiṃ gāme taṃ kammaṃ na sampajjatī’’ti aññaṃ gāmaṃ gacchantānaṃ puna āpucchanakiccaṃ natthi. Sace pana ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantā antarā aññaṃ gāmaṃ pavisitukāmā honti, āpucchitabbameva. Kulaghare vā āsanasālāyaṃ vā bhattakiccaṃ katvā telabhikkhāya vā sappibhikkhāya vā caritukāmena sace passe bhikkhu atthi, āpucchitabbo, asante ‘natthī’ti gantabbaṃ. Vīthiṃ otaritvā pana bhikkhuṃ disvāpi āpucchanakiccaṃ natthi. Yo pana gāmamajjhena maggo hoti, sace tena gacchantassa ‘‘telādīnaṃ atthāya carissāmī’’ti cittaṃ uppajjati, passe bhikkhuṃ disvā āpucchitabbaṃ. Maggā anokkamma carantassa pana āpucchanakiccaṃ natthi, okkamantassa vuttanayeneva pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'বিদ্যমান ভিক্ষুকে না বলে'—এই পদত্রয় চারিত্র শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই। 'অকাল' বলতে মধ্যাহ্ন অতিক্রম করার পর থেকে অরুণোদয়ের পূর্ব পর্যন্ত সময়কে বোঝায়। এই অন্তর্বর্তী সময়ে 'অকালে গ্রামে প্রবেশের কথা জানাচ্ছি' বা 'গ্রামে প্রবেশ করব'—এরূপ না বলে, সেরূপ কোনো জরুরি কাজ না থাকা সত্ত্বেও, প্রাচীরবেষ্টিত গ্রামের সীমানা অতিক্রম করলে অথবা প্রাচীরহীন গ্রামের উপচারে প্রবেশ করলে প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে প্রায়শ্চিত্তিক আপত্তি হয়। যদি বহু ভিক্ষু কোনো কাজের জন্য গ্রামে প্রবেশ করেন, তবে সকলেরই একে অপরকে জানানো উচিত। 'সেই গ্রামে সেই কাজ সম্পন্ন হয়নি' বলে অন্য গ্রামে যাওয়ার সময় পুনরায় জানানোর প্রয়োজন নেই। কিন্তু যদি গ্রামে প্রবেশের ইচ্ছা ত্যাগ করে বিহারে যাওয়ার পথে অন্তর্বর্তী সময়ে অন্য গ্রামে প্রবেশ করতে চান, তবে অবশ্যই জানাতে হবে। কুলের ঘরে বা আসনশালায় ভোজনকৃত্য সম্পন্ন করে, তেল বা ঘৃত ভিক্ষার জন্য পরিভ্রমণ করতে ইচ্ছুক ভিক্ষুর পাশে যদি কোনো ভিক্ষু থাকেন, তবে তাকে জানাতে হবে; না থাকলে 'কেউ নেই' মনে করে চলে যাওয়া যাবে। কিন্তু রাস্তায় নেমে কোনো ভিক্ষুকে দেখলেও পুনরায় জানানোর প্রয়োজন নেই। কিন্তু গ্রামের মধ্য দিয়ে যে পথ গিয়েছে, সেই পথ দিয়ে যাওয়ার সময় যদি 'তেল ইত্যাদির জন্য পরিভ্রমণ করব' এরূপ চিন্তা উৎপন্ন হয়, তবে পাশে কোনো ভিক্ষুকে দেখলে তাকে জানাতে হবে। পথ থেকে বিচ্যুত না হয়ে পরিভ্রমণ করলে জানানোর প্রয়োজন নেই; কিন্তু পথ থেকে বিচ্যুত হলে পূর্বোক্ত নিয়মেই প্রায়শ্চিত্তিক আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha vikāle gāmappavesanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhu’’nti ca ‘‘anāpucchā’’ti ca ‘‘aññatra tathārūpā accāyikā karaṇīyā’’ti ca imā panettha tisso anupaññattiyo, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, kāle vikālasaññino, vematikassa ca dukkaṭaṃ. Kālasaññino pana, yo ca accāyike vā karaṇīye, santaṃ vā āpucchitvā, asantaṃ vā anāpucchitvā pavisati, antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu vā aññataraṃ gacchati, tassa, gāmena maggo hoti, tena gacchato, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchatā, anuññātakāraṇābhāvo, vikāle gāmappavisananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে অকালে গ্রামে প্রবেশের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'বিদ্যমান ভিক্ষুকে', 'না বলে' এবং 'সেরূপ জরুরি কাজ ব্যতীত'—এগুলি এখানে তিনটি অনুপ্রজ্ঞপ্তি, অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞপ্তিহীন এবং ত্রিক-প্রায়শ্চিত্তিক। উপযুক্ত সময়ে অকাল মনে করে অথবা সন্দেহযুক্ত হয়ে প্রবেশ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু উপযুক্ত সময়ে উপযুক্ত সময় মনে করে, যে ভিক্ষু জরুরি কাজে বিদ্যমান ভিক্ষুকে বলে অথবা অবিদ্যমান ভিক্ষুকে না বলে প্রবেশ করে, অথবা গ্রামের অভ্যন্তরে আরাম, ভিক্ষুণী-আবাস, তিত্থিয়দের শয্যাসন বা আসনশালার কোনো একটিতে গমন করে, তার ক্ষেত্রে, গ্রামের মধ্য দিয়ে পথ থাকলে সেই পথ দিয়ে গমন করলে, আপদকালে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। বিদ্যমান ভিক্ষুকে না বলা, অনুমোদিত কারণের অভাব থাকা এবং অকালে গ্রামে প্রবেশ করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়।


Vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অকালে গ্রামে প্রবেশ সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

৪. সূচিপাত্র শিক্ষাপদের বর্ণনা


Catutthe [Pg.269] bhedanameva bhedanakaṃ, taṃ assa atthīti bhedanakaṃ. Tasmā evarūpe sūcighare karaṇakārāpanesu dukkaṭaṃ, paṭilābhena pana taṃ bhinditvā pācittiyaṃ desetabbaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে ভেদনই (ভেঙে ফেলা) 'ভেদনক'। তা যার আছে, তা ভেদনক। তাই এরূপ সূচিপাত্র নিজে তৈরি করলে বা অন্যকে দিয়ে তৈরি করালে দুষ্কৃত আপত্তি হয়; কিন্তু তা লাভ করার পর তা ভেঙে ফেলে প্রায়শ্চিত্তিক আপত্তি দেশনা করতে হবে।


Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha bahusūcigharaviññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sāṇattikaṃ, attanā vippakataṃ attanā vā, parehi vā, parehi vippakatampi attanā vā, parehi vā pariyosāpetvā labhantassa catukkapācittiyaṃ. Aññassatthāya karaṇakārāpanesu, aññena kataṃ paṭilabhitvā paribhuñjane dukkaṭaṃ. Gaṇṭhike araṇike vidhe añjaniyā añjanisalākāya vāsijaṭe udakapuñchaniyāti etesu yaṃkiñci aṭṭhiādīhi karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sūcigharatā, aṭṭhimayāditā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শাক্য দেশে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে অনেক সূচিপাত্র ভিক্ষা করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি এবং আজ্ঞপ্তিযুক্ত। নিজের দ্বারা অসমাপ্ত কাজ নিজে বা অন্যের দ্বারা, অথবা অন্যের দ্বারা অসমাপ্ত কাজ নিজে বা অন্যের দ্বারা সমাপ্ত করিয়ে লাভ করলে চতুষ্ক-প্রায়শ্চিত্তিক আপত্তি হয়। অন্যের জন্য তৈরি করলে বা করালে, এবং অন্যের দ্বারা তৈরি করা জিনিস লাভ করে ব্যবহার করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। বোতাম, অরণি-কাঠ, কোমরবন্ধের ফিতে, সুরমাদানি, সুরমা কাঠি, বাটালির হাতল, জল মোছার তোয়ালে—এগুলির মধ্যে যেকোনো একটি হাড় ইত্যাদি দিয়ে তৈরি করলে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। সূচিপাত্র হওয়া, হাড় ইত্যাদি দ্বারা নির্মিত হওয়া, এবং নিজের জন্য তৈরি করা বা করানো এবং তা লাভ করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সূচিপাত্র শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৫. মঞ্চ ও পীঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Pañcame mañcanti masārakādīsu aññataraṃ. Pīṭhampi tādisameva, taṃ pana mañco viya atidīghaṃ, āsandiko viya ca samaṃ caturassaṃ na hoti. Chedanakaṃ bhedanakasadisameva.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'মঞ্চ' বলতে মসারক আদি খাটের মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। 'পীঠ'ও (আসন) তদ্রূপই। তবে তা মঞ্চের মতো অত্যন্ত দীর্ঘ নয় এবং আসন্দিকের মতো সমান চতুষ্কোণ নয়। ছেদনক ভেদনকের সদৃশই।


Sāvatthiyaṃ upanandaṃ ārabbha ucce mañce sayanavatthusmiṃ paññattaṃ, pamāṇikaṃ karontassa, pamāṇātikkantaṃ labhitvā chinditvā yathā pamāṇameva upari dissati, evaṃ nikhaṇitvā vā, uttānaṃ vā katvā, aṭṭakaṃ vā bandhitvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ sabbaṃ sūcigharasikkhāpadasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে উপানন্দকে কেন্দ্র করে উঁচু খাটে শয়নের বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। পরিমাপ অনুযায়ী তৈরি করলে, পরিমাপের অতিরিক্ত খাট লাভ করে তা কেটে এমনভাবে মাটিতে পুঁতলে যাতে কেবল পরিমাপ অনুযায়ী অংশই উপরে দেখা যায়, অথবা উল্টো করে রেখে, কিংবা মাচা বেঁধে ব্যবহার করলে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। পরিমাপের অতিরিক্ত মঞ্চ বা পীঠ হওয়া, এবং নিজের জন্য তৈরি করা বা করানো এবং তা লাভ করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। অবশিষ্ট সবকিছু সূচিপাত্র শিক্ষাপদের সদৃশ।


Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

মঞ্চ ও পীঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. তুলো-ভরা শিক্ষাপদের বর্ণনা


Chaṭṭhe [Pg.270] tūlaṃ onaddhametthāti tūlonaddhaṃ, cimilikaṃ pattharitvā tūlaṃ pakkhipitvā upari cimilikāya onaddhanti vuttaṃ hoti. Uddālanakaṃ bhedanakasadisameva.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে যাতে তুলা ভরা বা আবৃত থাকে, তা 'তুলো-ভরা'। মোটা কাপড় বিছিয়ে, তাতে তুলা ভরে, উপরে অন্য একটি মোটা কাপড় দিয়ে আবৃত করাকে বোঝানো হয়েছে। উদ্দালনক (তুলা বের করে ফেলা) ভেদনকের সদৃশই।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha tūlonaddhakārāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, āyoge kāyabandhane aṃsabaddhake pattatthavikāya parissāvane bimbohane, aññena kataṃ tūlonaddhaṃ paṭilabhitvā uddāletvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Bimbohanañcettha sīsappamāṇameva vaṭṭati, sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu koṇesu dvinnaṃ antaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhe muṭṭhiratanaṃ, dīghato diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vā. Tūlonaddhamañcapīṭhatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে তুলো-ভরা আসন বা খাট তৈরির বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। যোগপট্ট, কোমরবন্ধনী, কাঁধের ঝোলা, পাত্রের থলি, জলছাঁকনি ও বালিশে—অন্যের দ্বারা তৈরি তুলো-ভরা জিনিস লাভ করে তা থেকে তুলা বের করে ব্যবহার করলে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। বালিশের ক্ষেত্রে কেবল মাথার পরিমাপ অনুযায়ী বালিশই উপযুক্ত. মাথার পরিমাপ অনুযায়ী বালিশ বলতে বোঝায়—যার প্রস্থের দিকে তিনটি কোণের মধ্যে দুটি কোণের মধ্যবর্তী দূরত্ব এক বিঘত চার আঙুল হয়, মাঝখানে এক মুষ্টি-হাত এবং দৈর্ঘ্যে দেড় হাত বা দুই হাত হয়। তুলো-ভরা মঞ্চ বা পীঠ হওয়া, এবং নিজের জন্য তৈরি করা বা করানো এবং তা লাভ করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তুলো-ভরা শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. নিসীদন শিক্ষাপদের বর্ণনা


Sattame nisīdananti santhatasadisaṃ santharitvā ekasmiṃ ante sugatavidatthippamāṇaṃ dvīsu ṭhānesu phāletvā katāhi tīhi dasāhi yuttassa parikkhārassetaṃ nāmaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'নিসীদন' বলতে সন্থতের মতো বিছিয়ে, এক প্রান্তে সুগত-বিঘত পরিমাপ অনুযায়ী দুটি স্থানে চিরে তৈরি করা তিনটি ঝালরযুক্ত পরিষ্কারের নাম।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāni nisīdanāni dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘dasā vidatthī’’ti ayamettha anupaññatti, asādhāraṇapaññatti, pamāṇikaṃ vā ūnakaṃ vā karontassa, aññena kataṃ pamāṇātikkantaṃ paṭilabhitvā chinditvā paribhuñjantassa, vitānādīsu yaṃkiñci karontassa, ummattakādīnañca anāpatti. Nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano atthāya karaṇaṃ vā kārāpetvā vā paṭilābhoti imānettha dve aṅgāni. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে পরিমাপহীন নিসীদন ধারণ করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। 'ঝালর এক বিঘত'—এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি এবং অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি। পরিমাপ অনুযায়ী বা পরিমাপের চেয়ে কম তৈরি করলে, অন্যের দ্বারা তৈরি পরিমাপের অতিরিক্ত নিসীদন লাভ করে তা কেটে ব্যবহার করলে, চাঁদোয়া ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো একটি তৈরি করলে এবং উন্মত্ত আদি ব্যক্তিদের কোনো আপত্তি হয় না। নিসীদনের পরিমাপের অতিরিক্ত হওয়া, এবং নিজের জন্য তৈরি করা বা করানো এবং তা লাভ করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। অবশিষ্ট অংশ পূর্বোক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিসীদন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā

৮. কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদী শিক্ষাপদের বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.271] kaṇḍuppaṭicchādinti adhonābhiubbhajāṇumaṇḍalaṃ kaṇḍupīḷakaassāvathullakacchābādhānaṃ paṭicchādanatthaṃ anuññātaṃ cīvaraṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদী' বলতে নাভির নিচে এবং দুই হাঁটুর উপরে চুলকানি, ফোঁড়া, রস ঝরা ক্ষত বা বড় খোস-পাঁচড়া ঢাকার জন্য অনুমোদিত চীবরকে বোঝায়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo kaṇḍuppaṭicchādikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে পরিমাপহীন কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদী ধারণ করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি। অবশিষ্ট অংশ নিসীদন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Kaṇḍuppaṭicchādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কণ্ডু-প্রতিচ্ছাদী শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

৯. বর্ষা-শাটিকা শিক্ষাপদের বর্ণনা


Navame sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha appamāṇikāyo vassikasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ nisīdane vuttanayamevāti.

নবম শিক্ষাপদে শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে পরিমাপহীন বর্ষা-শাটিকা ধারণ করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এ বিষয়ে অবশিষ্ট যা বক্তব্য, তা নিসীদন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Vassikasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বর্ষা-শাটিকা শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Nandasikkhāpadavaṇṇanā

১০. নন্দ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dasame sāvatthiyaṃ āyasmantaṃ nandaṃ ārabbha sugatacīvarappamāṇaṃ cīvaraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sādhāraṇapaññatti, sesaṃ nisīdane vuttanayamevāti.

দশম শিক্ষাপদে শ্রাবস্তীতে আয়ুষ্মান নন্দকে কেন্দ্র করে সুগত-চীবরের পরিমাপের সমান চীবর ধারণ করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি। অবশিষ্ট অংশ নিসীদন শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Nandasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নন্দ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Ratanavaggo navamo.

নবম রত্ন বর্গ সমাপ্ত।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী নামক প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়


Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

শুদ্ধ-পাচিত্তিয় বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Pāṭidesanīyakaṇḍo

পাটিদেসনীয় কাণ্ড


1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

১. প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pāṭidesanīyesu [Pg.272] paṭhame antaragharaṃ paviṭṭhāyāti vacanato sace tassā antarārāmādīsu ṭhatvāpi dadamānāya hatthato sayaṃ rathiyābyūhasiṅghāṭakagharānaṃ aññatarasmiṃ ṭhitopi gaṇhāti, doso natthi. Tassā pana rathiyādīsu ṭhatvā dadamānāya, rathiyādīsu vā, antarārāmādīsu vā ṭhatvāpi yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya gaṇhato paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ. Tassa desetabbākāro gārayhaṃ āvusotiādinā nayena sikkhāpade dassitoyeva.

পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথমটিতে, "অন্তর্গৃহে প্রবেশ করা ভিক্ষুণীর হাত থেকে" এই বচনের কারণে, যদি সেই ভিক্ষুণী অন্তঃআরাম (বিহারের ভেতর) ইত্যাদিতে অবস্থান করে দান করার সময়, ভিক্ষু নিজে রাজপথ, গলিপথ, চৌরাস্তা বা ঘরের যেকোনো একটিতে অবস্থান করেও তার হাত থেকে গ্রহণ করে, তবে কোনো দোষ নেই। কিন্তু সেই ভিক্ষুণী যদি রাজপথ ইত্যাদিতে দাঁড়িয়ে দান করে, অথবা রাজপথ ইত্যাদিতে বা অন্তঃআরাম ইত্যাদিতে দাঁড়িয়েও যেকোনো খাদ্য আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণকারী ভিক্ষুর গ্রহণে দুষ্কৃত অপরাধ হয় এবং প্রতি গ্রাস গিলবার সময় পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়। তা প্রকাশ করার নিয়ম "হে আয়ুষ্মান, এটি নিন্দনীয়" ইত্যাদি উপায়ে শিক্ষাপদেই প্রদর্শিত হয়েছে।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ ārabbha aññātikāya bhikkhuniyā antaragharaṃ paviṭṭhāya hatthato āmisaṃ paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, asādhāraṇapaññatti, anāṇattikaṃ, yathā cetaṃ, tathā sesānipi, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhoharaṇepi dukkaṭaṃ, ekatoupasampannāya yāvakālikepi tatheva, ñātikāya aññātikasaññivematikānampi eseva nayo. Ñātikasaññino pana, ñātikāya vā dāpentiyā, upanikkhipitvā vā dadamānāya, yā ca antarārāmabhikkhunupassayatitthiyaseyyapaṭikkamanesu ṭhatvā gāmato bahi nīharitvā, yāmakālikādīni vā ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti deti, tassa, sikkhamānasāmaṇerīnañca hatthato gahetvā paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, aññātikatā, antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā paṭiggahaṇaṃ, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে, অনাত্মীয়া ভিক্ষুণীর অন্তর্গৃহে প্রবেশ করে তার হাত থেকে খাদ্য গ্রহণের বিষয়কে কেন্দ্র করে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, অনাজ্ঞপ্তিক। যেমন এটি, তেমনই অবশিষ্ট শিক্ষাপদগুলোও। এটি ত্রিক-পাটিদেসনীয়। যামকালিক ইত্যাদিতে গ্রহণে এবং আহারে দুষ্কৃতই হয়। একদিকের সংঘে উপসম্পন্না ভিক্ষুণীর হাত থেকে যাবকালিক গ্রহণেও তেমনই (দুষ্কৃত)। আত্মীয়া ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে অনাত্মীয়া মনে করে বা সন্দেহ করে গ্রহণ করলেও একই নিয়ম। কিন্তু আত্মীয়া মনে করে আত্মীয়া ভিক্ষুণীর হাত থেকে গ্রহণ করে ভোগ করলে, অথবা আত্মীয়া ভিক্ষুণী কর্তৃক অন্যকে দেওয়ানো হলে, অথবা কাছে রেখে দান করলে, অথবা যে ভিক্ষুণী অন্তঃআরাম, ভিক্ষুণী-আবাস, তীর্থিক-শয্যা বা বিশ্রামাগারে অবস্থান করে গ্রাম থেকে বাইরে নিয়ে গিয়ে যামকালিক ইত্যাদি খাদ্য "প্রয়োজন থাকলে ভোগ করুন" বলে দান করে, তার হাত থেকে এবং শিক্ষমানা ও শ্রমণেরীদের হাত থেকে গ্রহণ করে ভোগ করলে, এবং উন্মত্তক ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। পরিপূর্ণ উপসম্পন্নতা, অনাত্মীয়তা, অন্তর্গৃহে অবস্থিত ভিক্ষুণীর হাত থেকে স্বহস্তে গ্রহণ, যাবকালিকতা এবং আহার করা—এই পাঁচটি হলো এখানকার অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


2. Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye idha sūpantiādi vosāsanākāradassanaṃ. Apasakka tāva bhaginītiādi apasādetabbākāradassanaṃ. Tatrāyaṃ vinicchayo – ekenāpi [Pg.273] bhikkhunā anapasādite ajjhoharaṇatthāya āmisaṃ gaṇhantānaṃ paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে, "এখানে ব্যঞ্জন দিন" ইত্যাদি বাক্য দ্বারা পরিচালনার ধরণ প্রদর্শিত হয়েছে। "ভগিনী, একটু সরে দাঁড়ান" ইত্যাদি বাক্য দ্বারা বারণ করার ধরণ প্রদর্শিত হয়েছে। সেখানে সিদ্ধান্ত এই—একটি ভিক্ষুও যদি বারণ না করে, তবে আহারের উদ্দেশ্যে খাদ্য গ্রহণকারীদের গ্রহণে দুষ্কৃত হয় এবং প্রতি গ্রাস গিলবার সময় পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়।


Rājagahe chabbaggiye ārabbha bhikkhuniyā vosāsantiyā nanivāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapāṭidesanīyaṃ, ekatoupasampannāya vosāsantiyā nanivārentassa dukkaṭaṃ, tathā anupasampannāya upasampannasaññino vematikassa ca. Anupasampannasaññino, pana yo ca attano vā bhattaṃ dāpentiyā, aññesaṃ vā bhattaṃ dentiyā, yaṃ vā na dinnaṃ, taṃ dāpentiyā, yattha vā na dinnaṃ, tattha, sabbesaṃ vā samakaṃ dāpentiyā, sikkhamānāya vā sāmaṇeriyā vā vosāsantiyā paṭiggahetvā bhuñjati, tassa, pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha, ummattakādīnañca anāpatti. Paripuṇṇūpasampannatā, pañcabhojanatā, antaraghare anuññātapakārato aññathā vosāsanā, anivāraṇā, ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti.

রাজগৃহে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে, ভিক্ষুণীর নির্দেশ দেওয়ার সময় বারণ না করার বিষয়কে কেন্দ্র করে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি ত্রিক-পাটিদেসনীয়। একদিকের সংঘে উপসম্পন্না ভিক্ষুণীর নির্দেশ দেওয়ার সময় বারণ না করলে দুষ্কৃত হয়; তেমনই অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে উপসম্পন্না মনে করলে বা সন্দেহ করলে (দুষ্কৃত হয়)। কিন্তু অনুপসম্পন্না মনে করে, অথবা যে ভিক্ষু নিজের ভাত দেওয়ানোর সময়, অথবা অন্যদের ভাত দেওয়ার সময়, অথবা যা দেওয়া হয়নি তা দেওয়ানোর সময়, অথবা যেখানে দেওয়া হয়নি সেখানে দেওয়ানোর সময়, অথবা সবাইকে সমানভাবে দেওয়ানোর সময়, অথবা শিক্ষমানা বা শ্রমণেরীর নির্দেশ দেওয়ার সময় গ্রহণ করে ভোজন করে, তার এবং পঞ্চ ভোজন বাদ দিয়ে অন্য সব ক্ষেত্রে, এবং উন্মত্তক ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। পরিপূর্ণ উপসম্পন্নতা, পঞ্চভোজনতা, অন্তর্গৃহে অনুমোদিত প্রকারের চেয়ে ভিন্নভাবে নির্দেশ দেওয়া, বারণ না করা এবং আহার করা—এই পাঁচটি হলো এখানকার অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dutiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


3. Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তৃতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye sekkhasammatānīti laddhasekkhasammutikāni. Pubbe animantitoti gharūpacārokkamanato paṭhamataraṃ upacāraṃ anokkamanteyeva pubbe animantito. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya carituṃ. Pāṭidesanīyanti gharūpacāraṃ okkamitvā āmisaṃ gaṇhantassa paṭiggahaṇe tāva dukkaṭaṃ, taṃ gahetvā yatthakatthaci bhuñjantassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে, "শৈক্ষসম্মত" বলতে শৈক্ষসম্মতি প্রাপ্ত কুলসমূহকে বোঝায়। "পূর্বে নিমন্ত্রিত না হয়ে" বলতে গৃহের সীমানায় প্রবেশ করার পূর্বে, অর্থাৎ সীমানায় প্রবেশ না করেই পূর্বে নিমন্ত্রিত না হওয়া। "অগ্লান" বলতে যে পিণ্ডচারের জন্য যেতে সক্ষম। "পাটিদেসনীয়" বলতে গৃহের সীমানায় প্রবেশ করে খাদ্য গ্রহণকারীর গ্রহণে প্রথমে দুষ্কৃত হয় এবং তা গ্রহণ করে যেকোনো স্থানে ভোজনকারীর প্রতি গ্রাস গিলবার সময় পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahule bhikkhū ārabbha na mattaṃ jānitvā paṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘pubbe animantito, agilāno’’ti imā panettha dve anupaññattiyo, tikapāṭidesanīyaṃ, yāmakālikādīsu paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭaṃ, tathā asekkhasammate sekkhasammatasaññino vematikassa ca. Asekkhasammatasaññino, pana yo ca pubbe nimantito vā [Pg.274] gilāno vā aññassa vā tesaṃ ghare paññattaṃ bhikkhaṃ gaṇhāti, yassa ca gharato nīharitvā, āsanasālādīsu vā bhikkhuṃ adisvā paṭhamaṃyeva nīharitvā, dvāramūle vā ṭhapitaṃ denti, tassa taṃ bhuñjantassa, niccabhattake, salākabhatte, pakkhike, uposathike, pāṭipadike, yāmakālikādiṃ ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti dinnaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Sekkhasammatatā, pubbe animantitatā, agilānatā, gharūpacārokkamanaṃ, ṭhapetvā niccabhattakādīni aññaṃ āmisaṃ gahetvā bhuñjananti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে, পরিমাণ না জেনে গ্রহণের বিষয়কে কেন্দ্র করে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "পূর্বে নিমন্ত্রিত না হয়ে, অগ্লান" এই দুটি হলো এখানকার অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি ত্রিক-পাটিদেসনীয়। যামকালিক ইত্যাদিতে গ্রহণে এবং আহারেও দুষ্কৃত হয়; তেমনই অশৈক্ষসম্মত কুলে শৈক্ষসম্মত মনে করলে বা সন্দেহ করলে (দুষ্কৃত হয়)। কিন্তু অশৈক্ষসম্মত মনে করে, অথবা যে ভিক্ষু পূর্বে নিমন্ত্রিত হয়ে বা গ্লান হয়ে অথবা অন্যের জন্য তাদের ঘরে প্রস্তুত করা ভিক্ষা গ্রহণ করে, অথবা যার জন্য ঘর থেকে বের করে এনে আসনশালা ইত্যাদিতে ভিক্ষুকে না দেখেই প্রথমে বের করে এনে দরজার গোড়ায় রাখা ভিক্ষা দান করে, তার তা ভোজন করলে, এবং নিত্যভাত, শলাকাভাত, পক্ষিকভাত, উপোসথিকভাত, প্রতিপদভাত এবং যামকালিক ইত্যাদিতে "প্রয়োজন থাকলে ভোগ করুন" বলে দেওয়া খাদ্য ভোগ করলে, এবং উন্মত্তক ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। শৈক্ষসম্মততা, পূর্বে নিমন্ত্রিত না হওয়া, অগ্লানতা, গৃহের সীমানায় প্রবেশ করা এবং নিত্যভাত ইত্যাদি বাদ দিয়ে অন্য খাদ্য গ্রহণ করে ভোজন করা—এই পাঁচটি হলো এখানকার অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Tatiyapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তৃতীয় পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


4. Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

৪. চতুর্থ পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe yāni kho pana tāni āraññakānītiādi cīvaravippavāsasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Pubbe appaṭisaṃviditanti ettha yaṃ itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā ārāmaṃ vā ārāmūpacāraṃ vā pavisitvā ‘‘itthannāmassa, bhante, kulassa khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā āhariyissatī’’ti (pāci. 573) ārocitaṃ, taṃ pacchā yathāārocitameva vā āhariyatu, tassa parivāraṃ katvā aññaṃ vā tena saddhiṃ bahukampi, ‘‘itthannāmaṃ kulaṃ paṭisaṃviditaṃ katvā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā gahetvā gacchatī’’ti sutvā aññāni vā kulāni tehi saddhiṃ āharantu, taṃ sabbaṃ paṭisaṃviditaṃ nāma. Yaṃ pana evaṃ anārocitaṃ anāhaṭañca, taṃ appaṭisaṃviditaṃ nāma. Agilāno nāma yo sakkoti piṇḍāya gantuṃ. Pāṭidesanīyanti evarūpaṃ antamaso ārāmamajjhena gacchantehi addhikehi dinnampi ārāme vā ārāmūpacāre vā paṭiggahetvā ajjhoharantassa paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyanti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে, "যেসব আরণ্যক" ইত্যাদি চীবর-বিপ্রবাস শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে। "পূর্বে না জানিয়ে" বলতে এখানে কোনো নারী, পুরুষ, গৃহী বা প্রব্রজিত কর্তৃক আরাম বা আরামের সীমানায় প্রবেশ করে "ভন্তে, অমুক কুলের পক্ষ থেকে খাদ্য বা ভোজ্য আনা হবে" এরূপ জানানো হয়েছে, তা পরে যেমন জানানো হয়েছে তেমনই আনা হোক, অথবা তার সাথে অন্য অনেক খাদ্যও, "অমুক কুল আগে থেকে জানিয়ে খাদ্য বা ভোজ্য নিয়ে যাচ্ছে" এরূপ শুনে অন্যান্য কুলও তাদের সাথে নিয়ে আসুক, সেসবই পূর্ব-জ্ঞাত (প্রতিসংবিদিত) বলে গণ্য। কিন্তু যা এভাবে জানানো হয়নি এবং আনাও হয়নি, তা না-জানানো (অপ্রতিসংবিদিত) বলে গণ্য। "অগ্লান" বলতে যে পিণ্ডচারের জন্য যেতে সক্ষম। "পাটিদেসনীয়" বলতে এরূপ খাদ্য এমনকি আরামের মধ্য দিয়ে গমনকারী পথিকদের দ্বারা প্রদত্ত হলেও আরামে বা আরামের সীমানায় গ্রহণ করে আহারকারীর গ্রহণে দুষ্কৃত হয় এবং প্রতি গ্রাস গিলবার সময় পাটিদেসনীয় আপত্তি হয়।


Sakkesu sambahule bhikkhū ārabbha ārāme core paṭivasante anārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilāno’’ti ayamettha ekā anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ[Pg.275], yāmakālikādīsu āhāratthāya paṭiggahaṇepi ajjhohārepi dukkaṭameva, tathā paṭisaṃvidite appaṭisaṃviditasaññino vematikassa ca, paṭisaṃviditasaññino, pana gilānassa, yo ca paṭisaṃviditaṃ katvā āhaṭaṃ vā gilānāvasesakaṃ vā bahārāme vā paṭiggahitaṃ, tatthajātakameva vā mūlaphalādiṃ, yāmakālikādīsu vā yaṃkiñci ‘‘sati paccaye paribhuñjā’’ti laddhaṃ paribhuñjantassa, ummattakādīnañca anāpatti. Yathāvuttaāraññakasenāsanatā, yāvakālikassa atatthajātakatā, agilānatā, agilānāvasesakatā, appaṭisaṃviditatā, ajjhārāme paṭiggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha satta aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শাক্যদেশে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে, আরামে চোরদের বসবাসের কথা না জানানোর বিষয়কে কেন্দ্র করে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "অগ্লান" এটি এখানকার একটি অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এটি ত্রিক-পাটিদেসনীয়। যামকালিক ইত্যাদিতে আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণে এবং আহারেও দুষ্কৃতই হয়; তেমনই প্রতিসংবিদিত (জানানো) খাদ্যে অপ্রতিসংবিদিত (না-জানানো) মনে করলে বা সন্দেহ করলে (দুষ্কৃত হয়)। কিন্তু প্রতিসংবিদিত মনে করে, অথবা গ্লান ভিক্ষুর ক্ষেত্রে, অথবা যা প্রতিসংবিদিত করে আনা হয়েছে বা গ্লানের অবশিষ্টাংশ, অথবা আরামের বাইরে গৃহীত খাদ্য, অথবা সেখানেই উৎপন্ন মূল-ফল ইত্যাদি, অথবা যামকালিক ইত্যাদির মধ্যে যেকোনো কিছু "প্রয়োজন থাকলে ভোগ করুন" বলে লাভ করে ভোগ করলে, এবং উন্মত্তক ইত্যাদির কোনো আপত্তি হয় না। যথোক্ত আরণ্যক শয্যাসনতা, যাবকালিকের সেখানে উৎপন্ন না হওয়া, অগ্লানতা, অগ্লান-অবশিষ্টাংশ না হওয়া, অপ্রতিসংবিদিততা, আরামের ভেতরে গ্রহণ এবং আহার করা—এই সাতটি হলো এখানকার অঙ্গ। সমুত্থান ইত্যাদি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়।


Catutthapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চতুর্থ পাটিদেসনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী নামক প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়


Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাটিদেসনীয় বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


Sekhiyakaṇḍo

সেখিয় কাণ্ড


1. Parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

১. পরিমণ্ডল শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sekhiyesu [Pg.276] paṭhame parimaṇḍalanti samantato maṇḍalaṃ. Sikkhā karaṇīyāti ‘‘evaṃ nivāsessāmī’’ti ārāmepi antaragharepi sabbattha sikkhā kātabbā, ettha ca yasmā vattakkhandhake vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva honti, tasmā pārājikādīsu viya paricchedo na kato. Cārittavinayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti evaṃ āpattināmena avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti evaṃ sabbasikkhāpadesu pāḷi āropitā, padabhājane (pāci. 576) pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ.

সেখিয় শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথমটিতে, "পরিমণ্ডল" বলতে চারিপাশে সুষমভাবে পরিধান করাকে বোঝায়। "শিক্ষা করতে হবে" বলতে "এভাবে পরিধান করব" এই নিয়মে আরামে ও অন্তর্গৃহে সর্বত্র অনুশীলন করতে হবে। এবং এখানে যেহেতু আচরণ অধ্যায়ে (বর্তখন্ধকে) উক্ত আচরণসমূহও শিক্ষণীয় হওয়ার কারণে সেখিয়ই হয়ে থাকে, তাই পারাজিকা ইত্যাদির মতো সংখ্যা দ্বারা সীমাবদ্ধ করা হয়নি। এবং চারিত্র বিনয় প্রদর্শনের জন্য "যে ভিক্ষু ঝুলিয়ে পরিধান করবে, তার দুষ্কৃত হবে" এভাবে আপত্তির নাম উল্লেখ না করে "শিক্ষা করতে হবে" এভাবে সব শিক্ষাপদে পালি আরোপিত হয়েছে। কিন্তু পদভাজনীতে "দুষ্কৃত আপত্তি হয়" এরূপ বলা থাকার কারণে সর্বত্র অনাদর বা অবহেলা করলে দুষ্কৃত অপরাধ জানতে হবে।


Idāni parimaṇḍalanti ettha nābhimaṇḍalaṃ paṭicchādetvā jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhikato paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsentena parimaṇḍalaṃ nivatthaṃ nāma hoti, evaṃ anivāsetvā anādariyena purato vā pacchato vā olambetvā nivāsentassa dukkaṭaṃ. Na kevalañca tasseva, ye caññe ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā gihinivatthaṃ nivāsenti, hatthisoṇḍakaṃ macchavālakaṃ catukkaṇṇakaṃ tālavaṇṭakaṃ satavalikaṃ nivāsenti, saṃvalliyaṃ nivāsentī’’ti khandhake (cūḷava. 280) nivāsanadosā vuttā, tathā nivāsentassapi dukkaṭameva.

এখন, "পরিমণ্ডল" বলতে এখানে নাভিমণ্ডল ঢেকে হাঁটুর নিচে জঙ্ঘা-অস্থি থেকে শুরু করে আট আঙুল পরিমাণ অন্তর্বাস ঝুলিয়ে পরিধান করলে পরিমণ্ডল পরিধান করা হয়েছে বলে গণ্য হয়। এভাবে পরিধান না করে অনাদরবশত সামনে বা পেছনে ঝুলিয়ে পরিধান করলে দুষ্কৃত হয়। এবং কেবল তারই নয়, অন্যান্য যেসব—"সেই সময় ষড়বর্গীয় ভিক্ষুরা গৃহীদের মতো পরিধান করত, হস্তিশুণ্ডক (হাতির শুঁড়ের মতো), মৎস্যবালক (মাছের লেজের মতো), চতুষ্কোণক, তালবৃত্তক (তালপাতার পাখার মতো), শতবলিক (শত ভাঁজযুক্ত) পরিধান করত, সংবল্লিয় (কুঁচকে) পরিধান করত"—খন্ধকে পরিধানের দোষসমূহ বলা হয়েছে, সেভাবে পরিধানকারীরও দুষ্কৃতই হয়।


Tattha hatthisoṇḍakaṃ nāma nābhimūlato hatthisoṇḍasaṇṭhānaṃ olambakaṃ katvā nivatthaṃ coḷikaitthīnaṃ nivāsanaṃ viya. Macchavālakaṃ nāma ekatodasantaṃ ekato pāsantaṃ olambetvā nivatthaṃ. Catukkaṇṇakaṃ nāma upari dve, heṭṭhato dveti evaṃ cattāro kaṇṇe dassetvā nivatthaṃ. Tālavaṇṭakaṃ nāma tālavaṇṭākārena sāṭakaṃ olambetvā nivatthaṃ. Satavalikaṃ nāma dīghasāṭakaṃ anekakkhattuṃ obhujitvā ovaṭṭikaṃ karontena nivatthaṃ, vāmadakkhiṇapassesu vā nirantaraṃ valiyo dassetvā nivatthaṃ. Sace pana jāṇuto paṭṭhāya ekā vā dve vā valiyo paññāyanti, vaṭṭati. Saṃvalliyanti [Pg.277] mallakammakārādīhi viya kacchaṃ bandhitvā nivatthaṃ. Evaṃ nivāsetuṃ gilānassāpi maggappaṭipannassāpi na vaṭṭati. Yampi maggaṃ gacchantā ekaṃ vā dve vā kaṇṇe ukkhipitvā antaravāsakassa upari lagganti, anto vā ekaṃ kāsāvaṃ tathā nivāsetvā bahi aparaṃ nivāsenti, sabbaṃ na vaṭṭati.

সেগুলির মধ্যে 'হস্তিশুণ্ডক' নামক পরিধান হলো চোল দেশের নারীদের পরিধানের মতো নাভিমূল থেকে শুরু করে হাতির শুঁড়ের আকৃতিতে ঝুলিয়ে পরিধান করা। 'মৎস্যবালক' নামক পরিধান হলো একদিকে ঝালর বা প্রান্ত এবং অন্যদিকে ভেতরের প্রান্ত ঝুলিয়ে পরিধান করা। 'চতুষ্কোণক' নামক পরিধান হলো উপরে দুটি এবং নিচে দুটি—এভাবে চারটি কোণ প্রদর্শন করে পরিধান করা। 'তালবৃত্তক' নামক পরিধান হলো তালপাতার পাখার আকৃতিতে বস্ত্র ঝুলিয়ে পরিধান করা। 'শতবলীক' নামক পরিধান হলো দীর্ঘ বস্ত্রকে বহুবার কুঁচকে বা ভাঁজ করে কোঁচানো অংশ তৈরি করে পরিধান করা, অথবা বাম ও ডান পাশে নিরবচ্ছিন্নভাবে কুঁচি বা ভাঁজ প্রদর্শন করে পরিধান করা। কিন্তু যদি হাঁটু থেকে শুরু করে একটি বা দুটি ভাঁজ বা কুঁচি দেখা যায়, তবে তা অনুমোদিত। 'সংবল্লী' পরিধান হলো কুস্তিগীর বা শ্রমিকদের মতো কাছা বা মালকোঁচা বেঁধে পরিধান করা। এভাবে পরিধান করা অসুস্থ ভিক্ষুর জন্যও এবং পথচারী ভিক্ষুর জন্যও অনুমোদিত নয়। পথ চলার সময় যে একটি বা দুটি কোণ তুলে অন্তর্বাসের উপরে গুঁজে রাখা হয়, অথবা ভেতরে একটি কাষায় বস্ত্র সেভাবে পরিধান করে বাইরে অন্য একটি পরিধান করা হয়, সে সমস্তই অনুমোদিত নয়।


Gilāno pana antokāsāvassa ovaṭṭikaṃ dassetvā aparaṃ upari nivāsetuṃ labhati, agilānena dve nivāsentena saguṇaṃ katvā nivāsetabbāni. Iti imaṃ khandhake paṭikkhittañca olambakañca sabbaṃ vivajjetvā vuttalakkhaṇasampannaṃ nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ nivāsetabbaṃ, tathā anivāsetvā yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ.

কিন্তু অসুস্থ ভিক্ষু ভেতরের কাষায় বস্ত্রের কোঁচানো অংশ প্রদর্শন করে উপরে অন্য একটি বস্ত্র পরিধান করার অনুমতি পান; সুস্থ ভিক্ষু দুটি বস্ত্র পরিধান করতে চাইলে সে দুটিকে একসাথে ভাঁজ করে পরিধান করতে হবে। এভাবে খন্ধকে নিষিদ্ধ এবং ঝুলিয়ে পরিধান করার এই সমস্ত পদ্ধতি বর্জন করে উক্ত লক্ষণযুক্ত, বিকৃতিহীন ও পরিমণ্ডল করে (চারপাশে সমানভাবে) পরিধান করতে হবে। সেভাবে পরিধান না করে যেকোনো প্রকার বিকৃতি সৃষ্টিকারীর দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā ) pana vinicchaye surusurukārakaṃ kosambiyaṃ paññattaṃ, sāmisena hatthena pānīyathālakasasitthakapattadhovanapaṭisaṃyuttadvayaṃ bhaggesu sambahule bhikkhū ārabbha, sesāni sabbāneva sāvatthiyaṃ chabbaggiye ārabbha olambetvā nivāsanādivatthusmiṃ paññattāni. Sūpodanaviññattiyaṃ dhammadesanādīsu ca gilānavasena ekā anupaññatti, sabbāni sādhāraṇapaññattiyo, anāṇattikāni, sabbesu dukkaṭameva, añño āpattibhedo natthi, vipattivicāraṇā vuttāyeva, samuṭṭhānādīni sabbesaṃ avasāne dassayissāma. Anāpattimattaṃ pana aṅgañca sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati. Imasmiṃ tāva sikkhāpade asañcicca, assatiyā, ajānantassa, gilānassa, āpadāsu, ummattakādīnañca anāpatti.

তবে 'নিদান, পুদ্গল, বস্তু' ইত্যাদি বিষয়ক সিদ্ধান্তে 'সুরুসুরুকারক' শিক্ষাপদটি কৌশাম্বীতে প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। আমিষযুক্ত হাতে পানীয় পাত্র স্পর্শ করা এবং সসিত্থক (ভাতসহ) পাত্র ধৌত করা সংক্রান্ত দুটি শিক্ষাপদ ভর্গ দেশে বহু ভিক্ষুকে কেন্দ্র করে প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। অবশিষ্ট সমস্ত শিক্ষাপদই শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুদের ঝুলিয়ে পরিধান করা ইত্যাদি বিষয়কে কেন্দ্র করে প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। সূপ-ওদন বিজ্ঞপ্তি (ডাল ও ভাত চাওয়া) এবং ধর্মদেশনা ইত্যাদি শিক্ষাপদে অসুস্থতার কারণে একটি করে অনুপ্রজ্ঞপ্তি রয়েছে। এগুলি সবই সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, আজ্ঞাবিহীন এবং সবগুলিতেই কেবল দুষ্কৃত আপত্তি হয়; অন্য কোনো আপত্তির প্রকারভেদ নেই। বিপত্তি বিচার পূর্বেই বলা হয়েছে; সমুত্থান ইত্যাদি বিষয় আমরা সকলের শেষে প্রদর্শন করব। তবে অনাপত্তির সীমা এবং অঙ্গসমূহ সর্বত্র বলা উচিত, তা এখানে বলা হচ্ছে। প্রথমত এই শিক্ষাপদে অসঞ্চিন্ত্য (অনিচ্ছাকৃতভাবে), অসতর্কতাবশত, না জেনে, অসুস্থ অবস্থায়, আপদকালে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়।


Tattha asañciccāti ‘‘aparimaṇḍalaṃ nivāsessāmī’’ti evaṃ asañcicca, atha kho ‘‘parimaṇḍalaṃyeva nivāsessāmī’’ti virajjhitvā aparimaṇḍalaṃ nivāsentassa anāpatti. Assatiyāti aññāvihitassāpi tathā nivāsentassa anāpatti. Ajānantassāti parimaṇḍalaṃ nivāsetuṃ ajānantassa anāpatti, apica nivāsanavattaṃ uggahetabbaṃ. Yo pana sukkhajaṅgho vā hoti mahāpiṇḍikamaṃso vā, tassa sāruppatthāya aṭṭhaṅgulādhikampi otāretvā nivāsetuṃ vaṭṭati. Gilānassāti yassa jaṅghāya vā pāde vā vaṇo hoti, tassa ukkhipitvā vā otāretvā vā nivāsetuṃ vaṭṭati. Āpadāsūti vāḷā vā corā vā anubandhanti, evarūpāsu āpadāsu anāpatti[Pg.278]. Ummattakādayo vuttanayā eva. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo, aparimaṇḍalanivāsananti imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha purimāni dve tattha tattha vuttappaṭipakkhakaraṇañcāti tīṇiyeva honti, tasmā ito paraṃ tānipi avatvā anāpattimattameva vakkhāmāti.

সেগুলির মধ্যে 'অসঞ্চিন্ত্য' বলতে—'অপরিমণ্ডল করে পরিধান করব' এভাবে ইচ্ছা না করে, বরং 'পরিমণ্ডল করেই পরিধান করব' এভাবে মনে করেও অসাবধানতাবশত অপরিমণ্ডলভাবে পরিধানকারীর অনাপত্তি হয়। 'অসতর্কতাবশত' বলতে—অন্যমনস্ক হয়ে সেভাবে পরিধানকারীর অনাপত্তি হয়। 'না জেনে' বলতে—পরিমণ্ডল করে পরিধান করতে না জানা ব্যক্তির অনাপত্তি হয়; তবে পরিধানের নিয়ম শিখে নেওয়া উচিত। কিন্তু যার জঙ্ঘা শুষ্ক অথবা যার জঙ্ঘার পেশী অত্যন্ত বড়, তার উপযুক্ততার জন্য আট আঙুলের চেয়েও বেশি নিচে নামিয়ে পরিধান করা অনুমোদিত। 'অসুস্থ ব্যক্তির' বলতে—যার জঙ্ঘায় বা পায়ে ক্ষত রয়েছে, তার জন্য কাপড় উপরে তুলে বা নিচে নামিয়ে পরিধান করা অনুমোদিত। 'আপদকালে' বলতে—হিংস্র জন্তু বা চোরেরা তাড়া করলে, এরূপ আপদকালে অনাপত্তি হয়। উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে উক্ত নিয়মই প্রযোজ্য। অনাদর, অনাপত্তির কারণের অভাব এবং অপরিমণ্ডল পরিধান—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। যেমন এখানে, তেমনই সর্বত্র পূর্বোক্ত দুটি অঙ্গ এবং সেই সেই শিক্ষাপদে উক্ত বিষয়ের বিপরীত আচরণ করা—এই তিনটি অঙ্গই হয়ে থাকে। তাই এর পর থেকে সেগুলি আর না বলে কেবল অনাপত্তির বিষয়টুকুই বলব।


2. Dutiyaparimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā

২. দ্বিতীয় পরিমণ্ডল শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dutiye ‘‘na, bhikkhave, gihipārutaṃ pārupitabba’’nti (cūḷava. 280) evaṃ paṭikkhittaṃ gihipārutaṃ apārupitvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā pārupanaṃ parimaṇḍalapārupanaṃ nāma, tattha yaṃkiñci setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutaṃ surāsoṇḍapārutaṃ antepurikapārutaṃ mahājeṭṭhapārutaṃ kuṭippavesakapārutaṃ brāhmaṇapārutaṃ pāḷikārakapārutanti evamādi parimaṇḍalalakkhaṇato aññathā pārutaṃ, sabbametaṃ gihipārutaṃ nāma. Tasmā yathā setapaṭā aḍḍhapālakanigaṇṭhā pārupanti, yathā ca ekacce paribbājakā uraṃ vivaritvā dvīsu aṃsakūṭesu pāvuraṇaṃ ṭhapenti, yathā ca ekasāṭakā manussā nivatthasāṭakassa ekena antena piṭṭhiṃ pārupitvā ubho kaṇṇe ubhosu aṃsakūṭesu ṭhapenti, yathā ca surāsoṇḍādayo sāṭakena gīvaṃ parikkhipitvā ubho ante ure vā olambenti, piṭṭhiyaṃ vā khipanti, yathā ca antepurikāyo akkhitārakamattaṃ dassetvā oguṇṭhitaṃ pārupanti, yathā ca mahājeṭṭhā dīghasāṭakaṃ nivāsetvā tasseva ekenantena sakalasarīraṃ pārupanti, yathā ca kassakā khettakuṭiṃ pavisantā sāṭakaṃ paliveṭhetvā upakacchake pakkhipitvā tasseva ekenantena sarīraṃ pārupanti, yathā ca brāhmaṇā ubhinnaṃ upakacchakānaṃ antare sāṭakaṃ pavesetvā aṃsakūṭesu pakkhipanti, yathā ca pāḷikārako bhikkhu ekaṃsapārupanena pārutaṃ vāmabāhuṃ vivaritvā cīvaraṃ aṃsakūṭe āropeti, evaṃ apārupitvā sabbepi ete, aññe ca evarūpe pārupanadose vajjetvā nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Tathā apārupitvā ārāme vā antaraghare vā anādarena yaṃkiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ, anāpatti purimasadisāyeva, yathā cettha, evaṃ sabbattha. Yattha pana viseso bhavissati, tattha vakkhāmāti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'হে ভিক্ষুগণ, গৃহীদের মতো চীবর পরিধান করা উচিত নয়' এভাবে নিষিদ্ধ গৃহী-পরিধান পরিহার করে উভয় কোণ সমান করে চীবর পরিধান করাকে পরিমণ্ডল পরিধান বলা হয়। সেখানে শ্বেতবস্ত্রধারীদের পরিধান, পরিব্রাজকদের পরিধান, একবস্ত্রধারীদের পরিধান, মদ্যপদের পরিধান, অন্তঃপুরবাসিনীদের পরিধান, প্রধান কারিগরদের পরিধান, কুটিরে প্রবেশকারীদের পরিধান, ব্রাহ্মণদের পরিধান, সারিবদ্ধকারী ভিক্ষুদের পরিধান—ইত্যাদি পরিমণ্ডল লক্ষণের বিপরীতভাবে পরিধান করা, এ সমস্তই গৃহী-পরিধান নামে পরিচিত। তাই শ্বেতবস্ত্রধারী অর্ধপালক নিগ্রন্থরা যেভাবে পরিধান করে, এবং যেভাবে কোনো কোনো পরিব্রাজক বুক উন্মুক্ত রেখে দুই কাঁধের উপর চীবর রাখে, এবং যেভাবে একবস্ত্রধারী মানুষেরা পরিহিত বস্ত্রের এক প্রান্ত দিয়ে পিঠ ঢেকে উভয় কোণ দুই কাঁধের উপর রাখে, এবং যেভাবে মদ্যপ প্রভৃতিরা বস্ত্র দিয়ে গলা জড়িয়ে উভয় প্রান্ত বুকে ঝুলিয়ে দেয় অথবা পিঠের দিকে ফেলে দেয়, এবং যেভাবে অন্তঃপুরবাসিনীরা কেবল চোখের মণিটুকু প্রদর্শন করে ঘোমটা দিয়ে পরিধান করে, এবং যেভাবে প্রধান কারিগরেরা দীর্ঘ বস্ত্র পরিধান করে তার এক প্রান্ত দিয়ে সমস্ত শরীর আবৃত করে, এবং যেভাবে কৃষকেরা ক্ষেতের কুটিরে প্রবেশ করার সময় বস্ত্র জড়িয়ে বগলের নিচে গুঁজে দিয়ে তার এক প্রান্ত দিয়ে শরীর আবৃত করে, এবং যেভাবে ব্রাহ্মণেরা দুই বগলের মধ্য দিয়ে বস্ত্র প্রবেশ করিয়ে কাঁধের উপর ফেলে দেয়, এবং যেভাবে সারিবদ্ধকারী ভিক্ষু এক কাঁধে চীবর পরিধান করে বাম বাহু উন্মুক্ত রেখে চীবর কাঁধের উপর তুলে দেয়—সেভাবে পরিধান না করে এই সমস্ত এবং অন্যান্য অনুরূপ পরিধানের ত্রুটিসমূহ বর্জন করে বিকৃতিহীনভাবে পরিমণ্ডল করে চীবর পরিধান করতে হবে। সেভাবে পরিধান না করে আরামে বা অন্তর্গৃহে অনাদরবশত যেকোনো প্রকার বিকৃতি সৃষ্টিকারীর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অনাপত্তি পূর্বের মতোই; যেমন এখানে, তেমনই সর্বত্র। তবে যেখানে বিশেষ কিছু থাকবে, সেখানে আমরা তা বলব।


3-4. Suppaṭicchannasikkhāpadavaṇṇanā

৩-৪. সুপ্রতিচ্ছন্ন শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tatiye [Pg.279] suppaṭicchannoti suṭṭhu paṭicchanno, gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṅgharitvā yāva maṇibandhaṃ paṭicchādetvā antaraghare gamissāmīti attho, tathā akatvā pana jāṇuṃ vā uraṃ vā vivaritvā gacchantassa dukkaṭaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'সুপ্রতিচ্ছন্ন' বলতে ভালোভাবে আবৃত হওয়া; বোতাম বা গ্রন্থি লাগিয়ে, চীবরের প্রান্তভাগ দিয়ে গলা আবৃত করে, উভয় কোণ সমান করে গুটিয়ে বা ভাঁজ করে কবজি পর্যন্ত আবৃত করে 'অন্তর্গৃহে গমন করব'—এই হলো অর্থ। কিন্তু সেভাবে না করে হাঁটু বা বুক উন্মুক্ত রেখে গমনকারীর দুষ্কৃত আপত্তি হয়।


Catutthe galavāṭakato paṭṭhāya sīsaṃ, maṇibandhato paṭṭhāya hatthe, piṇḍikamaṃsato paṭṭhāya pāde vivaritvā sesaṃ chādetvā nisinno suppaṭicchanno nāma hoti, ettha pana vāsūpagatassa anāpatti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে কণ্ঠনালীর নিচের অংশ থেকে শুরু করে মাথা, কবজি থেকে শুরু করে হাত, জঙ্ঘার পেশী থেকে শুরু করে পা উন্মুক্ত রেখে অবশিষ্ট শরীর আবৃত করে উপবিষ্ট ভিক্ষুকে 'সুপ্রতিচ্ছন্ন' বলা হয়; তবে এখানে বাসস্থানে অবস্থানকারীর অনাপত্তি হয়।


5-6. Susaṃvutasikkhāpadavaṇṇanā

৫-৬. সুসংবৃত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pañcame susaṃvutoti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpento suvinītoti attho. Chaṭṭhepi eseva nayo.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'সুসংবৃত' বলতে হাত বা পা না নাচিয়ে বা না খেলিয়ে সুসংযত হওয়া—এই হলো অর্থ। ষষ্ঠ শিক্ষাপদেও এই একই নিয়ম।


7-8. Okkhittacakkhusikkhāpadavaṇṇanā

৭-৮. অবক্ষিপ্তচক্ষু শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Sattame okkhittacakkhūti heṭṭhā khittacakkhu hutvā purato yugamattaṃ bhūmibhāgaṃ pekkhamāno, ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Aṭṭhamepi eseva nayo.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'অবক্ষিপ্তচক্ষু' বলতে দৃষ্টি নিচের দিকে নিবদ্ধ করে সামনের দিকে এক যুগ পরিমাণ (প্রায় চার হাত) ভূমি অবলোকন করা; তবে কোনো এক স্থানে দাঁড়িয়ে হাতি, ঘোড়া ইত্যাদির মতো বিপদ বা অন্তরায়ের অনুপস্থিতি দেখার জন্য দৃষ্টিপাত করা অনুমোদিত। অষ্টম শিক্ষাপদেও এই একই নিয়ম।


9-10. Ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā

৯-১০. উৎক্ষিপ্তক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Navame ukkhittakāyāti ukkhepena, itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho, anto indakhīlato paṭṭhāya evaṃ na gantabbaṃ.

নবম শিক্ষাপদে 'উৎক্ষিপ্তকায়া' বলতে চীবর উপরে তোলার মাধ্যমে; 'উত্থাপন' অর্থে ইখম্ভূত লক্ষণে করণ কারক। একপাশে বা উভয় পাশে চীবর উপরে তুলে রাখা—এই হলো অর্থ। ইন্দ্রখীল থেকে শুরু করে ভেতরের দিকে এভাবে যাওয়া উচিত নয়।


Dasame nisinnakāle dhamakaraṇaṃ nīharantenāpi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbaṃ, vāsūpagatassa pana anāpatti.

দশম শিক্ষাপদে বসার সময়ে জলছাঁকনি বের করার সময়ও চীবর উপরে না তুলেই তা বের করতে হবে; তবে বাসস্থানে অবস্থানকারীর অনাপত্তি হয়।


11-12. Ujjagghikasikkhāpadavaṇṇanā

১১-১২. উজ্জগঘিক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ekādasame ujjagghikāyāti mahāhasitaṃ hasantoti attho. Idhāpi hi itthambhūtalakkhaṇeyeva karaṇavacanaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদে 'উজ্জগঘিকা' বলতে উচ্চস্বরে হাসা—এই হলো অর্থ। এখানেও ইখম্ভূত লক্ষণেই করণ কারক হয়েছে।


Dvādasamepi eseva nayo. Ubhayattha hasanīyasmiṃ vatthusmiṃ mihitamattaṃ karontassa anāpatti.

দ্বাদশ শিক্ষাপদেও এই একই নিয়ম। উভয় শিক্ষাপদেই হাস্যোদ্দীপক বিষয়ে কেবল মৃদু হাস্যের ক্ষেত্রে অনাপত্তি হয়।


13-14. Uccasaddasikkhāpadavaṇṇanā

১৩-১৪. উচ্চশব্দ শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Terasame [Pg.280] appasaddoti na uccāsaddamahāsaddo hutvā. Cuddasamepi eseva nayo. Ayaṃ panettha appasaddatāparicchedo – sace dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero, majjhe dutiyatthero, ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu yaṃ saṅghatthero dutiyattherena saddhiṃ manteti, dutiyatthero ca tassa saddaṃ suṇāti, kathañca vavatthapeti. Tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti, ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathañca vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে 'অল্পশব্দ' বলতে উচ্চশব্দ বা মহাশব্দ না করা। চতুর্দশ শিক্ষাপদেও এই একই নিয়ম। এখানে অল্পশব্দের পরিমাপ নিম্নরূপ—যদি বারো হাত পরিমিত একটি ঘরে শুরুতে সংঘস্থবির, মাঝে দ্বিতীয় স্থবির এবং শেষে তৃতীয় স্থবির—এভাবে উপবিষ্ট থাকেন, তখন সংঘস্থবির যদি দ্বিতীয় স্থবিরের সাথে কোনো আলোচনা করেন এবং দ্বিতীয় স্থবির যদি তাঁর শব্দ শুনতে পান এবং কথা স্পষ্টভাবে বুঝতে পারেন, কিন্তু তৃতীয় স্থবির কেবল শব্দটুকু শুনতে পান, কথা স্পষ্টভাবে বুঝতে পারেন না, তবে এই পরিমাণ শব্দকে 'অল্পশব্দ' বলা হয়। কিন্তু যদি তৃতীয় স্থবিরও কথা স্পষ্টভাবে বুঝতে পারেন, তবে তা 'মহাশব্দ' নামে গণ্য হয়।


15…Pe…20. kāyappacālakādisikkhāpadavaṇṇanā

১৫ ...পে... ২০. কায়প্রচালনক ইত্যাদি শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ito paresu chasu kāyappacālakanti kāyaṃ cāletvā cāletvā, esa nayo sabbattha. Tasmā kāyādīni paggahetvā niccalāni ujukāni ṭhapetvā gantabbañceva nisīditabbañca, nisīdanappaṭisaṃyuttesu tīsu vāsūpagatassa anāpatti.

এর পরবর্তী ছয়টি শিক্ষাপদে 'কায়প্রচালনক' বলতে শরীর দুলিয়ে দুলিয়ে চলা; এই নিয়ম সর্বত্র প্রযোজ্য। তাই শরীর ইত্যাদকে সংযত রেখে, নিশ্চল ও সোজা রেখে চলতে এবং বসতে হবে; বসা সংক্রান্ত তিনটি শিক্ষাপদে বাসস্থানে অবস্থানকারীর অনাপত্তি হয়।


21-22. Khambhakatasikkhāpadavaṇṇanā

২১-২২. খম্ভকৃত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ekavīsadvāvīsesu khambhakatoti kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho.

একবিংশ ও দ্বাবিংশ শিক্ষাপদে 'খম্ভকৃত' বলতে কোমরে হাত রেখে দাঁড়ানো বা বসা।


23-24. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

২৩-২৪. অবগুণ্ঠিত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Tevīsacatuvīsesu oguṇṭhitoti sasīsaṃ pāruto.

ত্রয়োবিংশ ও চতুর্বিংশ শিক্ষাপদে 'অবগুণ্ঠিত' বলতে মাথাসহ শরীর আবৃত করা।


25. Ukkuṭikasikkhāpadavaṇṇanā

২৫. উটকুটিক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pañcavīse ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādeheva, aggapāde vā ukkhipitvā paṇhīhiyeva bhūmiyaṃ phusantassa gamanaṃ, karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva.

পঞ্চবিংশ শিক্ষাপদে 'উটকুটিক' বলা হয় গোড়ালি তুলে কেবল পায়ের আঙুলের ডগায় ভর দিয়ে, অথবা পায়ের আঙুল তুলে কেবল গোড়ালি মাটিতে স্পর্শ করে চলাকে; এখানে করণ কারকটি পূর্বোক্ত লক্ষণযুক্তই।


26. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā

২৬. পলত্থিক শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Chabbīse [Pg.281] na pallatthikāyāti hatthapallatthikāya vā dussapallatthikāya vā na nisīditabbaṃ. Anādarena nisīdantassa dukkaṭaṃ, vāsūpagatassa pana idhāpi purimesu ca dvāvīsacatuvīsesu anāpatti.

ষড়বিংশ শিক্ষাপদে 'পলত্থিক করে নয়' বলতে হাত দিয়ে হাঁটু জড়িয়ে ধরে অথবা কাপড় দিয়ে হাঁটু জড়িয়ে ধরে বসা উচিত নয়। অনাদরবশত এভাবে উপবিষ্ট ব্যক্তির দুষ্কৃত আপত্তি হয়; তবে বাসস্থানে অবস্থানকারীর ক্ষেত্রে এখানে এবং পূর্ববর্তী দ্বাবিংশ ও চতুর্বিংশ শিক্ষাপদেও অনাপত্তি হয়।


Chabbīsatisāruppasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ছাব্বিশটি সারূপ্য শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


27. Sakkaccapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

২৭. সক্চ্চ-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Bhojanappaṭisaṃyuttesu paṭhame sakkaccanti satiṃ upaṭṭhāpetvā.

ভোজন-সংযুক্ত শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথম শিক্ষাপদে 'সক্চ্চং' (আদরের সাথে) বলতে স্মৃতি বা সচেতনতা উপস্থিত করে (গ্রহণ করাকে বোঝায়)।


28. Pattasaññīpaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

২৮. পত্তসঞ্ঞী-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye patte saññā pattasaññā, sā assa atthīti pattasaññī, attano bhājane upanibaddhasaññī hutvāti attho.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে, পাত্রে যে সংজ্ঞা (মনোযোগ) তা-ই 'পত্তসংজ্ঞা'। সেই পাত্রে যার সংজ্ঞা বা মনোযোগ আছে, সে 'পত্তসঞ্ঞী' (পাত্র-সচেতন)। এর অর্থ হলো—নিজের পাত্রে নিবদ্ধ চিত্ত বা মনোযোগযুক্ত হওয়া।


29. Samasūpakapaṭiggahaṇasikkhāpadavaṇṇanā

২৯. সমসূূপক-প্রতিগ্রহণ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye samasūpako nāma yattha muggamāsehi vā kulatthādīhi vā kato hatthahāriyo sūpo bhattassa catutthabhāgappamāṇo hoti, tato hi adhikaṃ gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Ṭhapetvā pana sūpaṃ avasesā sabbāpi sūpeyyabyañjanavikati rasaraso nāma hoti, tasmiṃ rasarase, ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya vā attano dhanena vā idha anāpatti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে, 'সমসূূপক' (সমান ডালযুক্ত ভাত) বলতে বোঝায়—যে ভাতে মুগ ডাল, মাষকলাই ডাল অথবা কুরথি ডাল ইত্যাদি দিয়ে তৈরি হাত দিয়ে নেওয়া যায় এমন ডাল ভাতের চার ভাগের এক ভাগ পরিমাণ হয়। তার চেয়ে বেশি গ্রহণ করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। ডাল বাদ দিয়ে অবশিষ্ট সব রকমের ব্যঞ্জন বা তরকারিকে 'রসরস' (উত্তম স্বাদযুক্ত ব্যঞ্জন) বলা হয়। সেই উত্তম স্বাদের ব্যঞ্জনের ক্ষেত্রে, জ্ঞাতিদের কাছ থেকে, নিমন্ত্রণকারীদের কাছ থেকে, অন্য কারও উপকারের জন্য অথবা নিজের অর্থ দ্বারা ক্রয় করে গ্রহণ করলে এই শিক্ষাপদে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না।


30…Pe…32. samatittikasikkhāpadavaṇṇanā

৩০ ...পে... ৩২. সমতিত্তিক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe samatittikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ adhiṭṭhānupagapattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ anatikkamitvā racitaṃ. Piṇḍapātanti yaṃkiñci yāvakālikaṃ. Anadhiṭṭhānupage pana yāvakālikaṃ yāmakālikādīni ca yatthakatthaci thūpīkatānipi vaṭṭanti, yaṃ pana dvīsu pattesu gahetvā ekaṃ pūretvā vihāraṃ harati, yaṃ vā pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukkhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, takkolavaṭaṃsakādayo vā upari ṭhapetvā diyyanti, yañca paṇṇe vā thālake vā pakkhipitvā pattamatthake ṭhapitaṃ hoti, na taṃ thūpīkataṃ nāma, tasmā taṃ sabbaṃ vaṭṭati. Idha pana gilānassāpi anāpatti natthi, tasmā tenapi samatittikoyeva [Pg.282] gahetabbo. Sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati, paṭiggahitaṃ pana suppaṭiggahitaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Pañcamachaṭṭhāni vuttanayāneva.

চতুর্থ শিক্ষাপদে, 'সমতিত্তিকং' বলতে বোঝায়—অধিষ্ঠানযোগ্য পাত্রের ভেতরের মুখের কিনারা অতিক্রম না করে সমানভাবে পূর্ণ বা কানায় কানায় পূর্ণ করে সাজানো। 'পিণ্ডপাত' বলতে যেকোনো যাবকালিক খাদ্যদ্রব্যকে বোঝায়। কিন্তু অধিষ্ঠান অযোগ্য পাত্রে যাবকালিক খাদ্য এবং যামকালিক ইত্যাদি বস্তু যেকোনো পাত্রে স্তূপাকার করা হলেও তা কল্পনীয় (অনুমোদিত)। কিন্তু যে আহার্য দুটি পাত্রে গ্রহণ করে একটি পূর্ণ করে বিহারে নিয়ে যাওয়া হয়, অথবা ঢালার সময় পিঠা, আখের টুকরো, ছোট-বড় ফল ইত্যাদি যা নিচে পড়ে যায়, অথবা পাত্রের ওপরে তেজপাতা ইত্যাদি মুকুটের মতো সাজিয়ে দেওয়া হয়, অথবা পাতা বা ছোট পাত্রে রেখে পাত্রের ওপরে রাখা হয়, তা 'স্তূপীকৃত' (স্তূপাকার করা) বলে গণ্য হয় না; তাই সে সমস্তই কল্পনীয়। কিন্তু এই শিক্ষাপদে পীড়িত (গ্লান) ভিক্ষুর জন্যও কোনো আপত্তিহীনতা (ছাড়) নেই; তাই তাকেও কানায় কানায় পূর্ণ পাত্রেই আহার গ্রহণ করতে হবে। তবে সব ধরনের স্তূপীকৃত খাদ্যের ক্ষেত্রে কেবল গ্রহণ করাই অকল্পনীয় (অনুমোদিত নয়); কিন্তু একবার গ্রহণ করা হয়ে গেলে তা ভালোভাবে গৃহীত হয়েছে বলে পরিভোগ করা কল্পনীয় (অনুমোদিত)। পঞ্চম ও ষষ্ঠ শিক্ষাপদ দুটি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


33-34. Sapadānasikkhāpadavaṇṇanā

৩৩-৩৪. সপদান-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Yo pana aññesaṃ vā dento, aññabhājane vā ākiranto tato tato omasati, tassa, uttaribhaṅgañca uppaṭipāṭiyā gaṇhantassāpi idha anāpatti. Aṭṭhamaṃ vuttanayameva.

সপ্তম শিক্ষাপদে, 'সপদানং' বলতে বোঝায়—সেখানে সেখানে কোনো সীমা বা ব্যবধান না রেখে ক্রমানুসারে (একপাশ থেকে গ্রহণ করা)। কিন্তু যে ভিক্ষু অন্যদের দেওয়ার সময় অথবা অন্য পাত্রে ঢালার সময় এদিক-ওদিক থেকে তুলে নেয়, তার ক্ষেত্রে এবং ব্যঞ্জন বা তরকারি ক্রমানুসারে না নিয়ে এলোমেলোভাবে গ্রহণ করলেও এই শিক্ষাপদে কোনো আপত্তি হয় না। অষ্টম শিক্ষাপদটি পূর্বোক্ত নিয়মেই বুঝতে হবে।


35. Thūpakatasikkhāpadavaṇṇanā

৩৫. থূপকত-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame thūpakatoti matthakato vemajjhatoti attho. Yo pana parittake sese ekato saṅkaḍḍhitvā omadditvā bhuñjati, tassāpi anāpatti.

নবম শিক্ষাপদে, 'থূপকতো' (স্তূপাকার করে) বলতে উপর থেকে বা মাঝখান থেকে (খাওয়ার) অর্থ বোঝায়। কিন্তু যে ভিক্ষু পাত্রে অবশিষ্ট সামান্য ভাত এক জায়গায় জড়ো করে এবং উপর থেকে চেপে চেপে আহার করে, তারও কোনো আপত্তি হয় না।


36. Odanappaṭicchādanasikkhāpadavaṇṇanā

৩৬. ওদন-পটিচ্ছাদন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame yassa bhattasāmikā māghātasamayādīsu byañjanaṃ paṭicchādetvā denti, yo ca na bhiyyokamyatāya paṭicchādeti, tesaṃ anāpatti, gilānassa pana anāgatattā āpattiyeva.

দশম শিক্ষাপদে, যে ভিক্ষুকে গৃহস্থরা পশুহত্যা নিষিদ্ধ থাকার দিনগুলোতে ব্যঞ্জন বা তরকারি ভাতের নিচে লুকিয়ে দেয়, এবং যে ভিক্ষু অধিক পাওয়ার লোভে তা ঢেকে রাখে না, তাদের কোনো আপত্তি হয় না; কিন্তু পীড়িত (গ্লান) ভিক্ষুর ক্ষেত্রে অনাপত্তি-বারে উল্লেখ না থাকায় তার আপত্তি (অপরাধ) হবেই।


37. Sūpodanaviññattisikkhāpadavaṇṇanā

৩৭. সূূপোদন-বিজ্ঞপ্তি শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekādasame ñātakānaṃ vā pavāritānaṃ vā aññassatthāya attano dhanenāti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদে, 'জ্ঞাতিদের কাছ থেকে, নিমন্ত্রণকারীদের কাছ থেকে, অন্য কারও উপকারের জন্য অথবা নিজের অর্থ দ্বারা' — এই বাক্যটি অনাপত্তি-বারে অতিরিক্ত যুক্ত হয়েছে।


38. Ujjhānasaññīsikkhāpadavaṇṇanā

৩৮. উজ্জ্ঞানসঞ্ঞী-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dvādasame ujjhāne saññā ujjhānasaññā, sā assa atthīti ujjhānasaññī. Idhāpi gilāno na muccati, ‘‘dassāmī’’ti vā, ‘‘dāpessāmī’’ti vā olokentassa pana, na ujjhānasaññissa ca anāpatti.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে, অন্যের প্রতি দোষারোপ বা অবজ্ঞা করার যে সংজ্ঞা (মনোভাব), তা-ই 'উজ্জ্ঞানসংজ্ঞা'। যার সেই দোষারোপ করার মনোভাব থাকে, সে 'উজ্জ্ঞানসঞ্ঞী' (দোষারোপকারী)। এই শিক্ষাপদেও পীড়িত (গ্লান) ভিক্ষু আপত্তি থেকে মুক্ত নয়। তবে 'আমি দেব' অথবা 'আমি দেওয়াব' — এই উদ্দেশ্যে যে ভিক্ষু অন্যের পাত্রের দিকে তাকায়, এবং যার মনে দোষারোপ করার কোনো অভিপ্রায় নেই, তার কোনো আপত্তি হয় না।


39. Kabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

৩৯. কবল-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Terasame nātimahantanti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇaṃ. Mūlakhādanīyādibhede pana sabbakhajjake phalāphale ca anāpatti.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে, 'নাতিমহন্তং' (খুব বড় নয়) বলতে বোঝায়—ময়ূরের ডিম অত্যন্ত বড় এবং মুরগির ডিম অত্যন্ত ছোট; এই দুটির মধ্যম পরিমাণই হলো উপযুক্ত পরিমাণ। তবে মূলজাতীয় খাদ্য ইত্যাদি বিভিন্ন প্রকারের সমস্ত ভক্ষ্য এবং ছোট-বড় ফলের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না।


40. Ālopasikkhāpadavaṇṇanā

৪০. আলোপ-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Cuddasame [Pg.283] parimaṇḍalanti adīghaṃ. Idha pana khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti.

চতুর্দশ শিক্ষাপদে, 'পরিমণ্ডলং' বলতে বোঝায়—যা লম্বাটে নয় (গোলাকার)। তবে এই শিক্ষাপদে ভক্ষ্য ও ছোট-বড় ফলের সাথে সাথে ব্যঞ্জন বা তরকারির ক্ষেত্রেও কোনো আপত্তি হয় না।


41-42. Anāhaṭasikkhāpadavaṇṇanā

৪১-৪২. অনাহট-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pannarasame anāhaṭeti anāharite, mukhadvāraṃ asampatteti attho. Soḷasame sabbahatthanti sakalaṃ hatthaṃ.

পঞ্চদশ শিক্ষাপদে, 'অনাহটে' বলতে বোঝায়—মুখের কাছে নিয়ে আসার পূর্বে, অর্থাৎ মুখের দ্বারে পৌঁছানোর পূর্বে। ষোড়শ শিক্ষাপদে, 'সব্বহত্থং' বলতে সম্পূর্ণ হাতকে বোঝায়।


43. Sakabaḷasikkhāpadavaṇṇanā

৪৩. সকবল-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattarasame sakabaḷenāti ettha yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ hoti, tattake sati kathentassa āpatti. Yo pana dhammaṃ kathento hariṭakādīni mukhe pakkhipitvā katheti, yattakena vacanaṃ aparipuṇṇaṃ na hoti, tattake mukhamhi sati vaṭṭati.

সপ্তদশ শিক্ষাপদে, 'সকবলেন' বলতে বোঝায়—মুখের ভেতর যতটুকু পরিমাণ ভাতের গ্রাস থাকলে কথা অস্পষ্ট বা অসম্পূর্ণ হয়, ততটুকু পরিমাণ মুখে রেখে কথা বললে আপত্তি (অপরাধ) হয়। কিন্তু যে ভিক্ষু ধর্মদেশনা করার সময় হরিতকী ইত্যাদি মুখে রেখে কথা বলেন, এবং যতটুকু পরিমাণ হরিতকী মুখে থাকলে কথা অস্পষ্ট হয় না, ততটুকু মুখে রেখে কথা বলা কল্পনীয় (অনুমোদিত)।


44. Piṇḍukkhepakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৪. পিণ্ডুক্ক্ষেপক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhārasame piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā, idhāpi khajjakaphalāphalesu anāpatti.

অষ্টাদশ শিক্ষাপদে, 'পিণ্ডুক্ক্ষেপকং' বলতে বোঝায়—ভাতের গ্রাসকে বারবার শূন্যে ছুড়ে ছুড়ে খাওয়া। এই শিক্ষাপদেও ভক্ষ্য ও ছোট-বড় ফলের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না।


45. Kabaḷāvacchedakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৫. কবলাবচ্ছেদক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekūnavīsatime kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avacchinditvā avacchinditvā, idha khajjakaphalāphalehi saddhiṃ uttaribhaṅgepi anāpatti.

ঊনবিংশ শিক্ষাপদে, 'কবলাবচ্ছেদকং' বলতে বোঝায়—ভাতের গ্রাসকে কামড়ে কামড়ে কেটে খাওয়া। এই শিক্ষাপদে ভক্ষ্য ও ছোট-বড় ফলের সাথে সাথে ব্যঞ্জন বা তরকারির ক্ষেত্রেও কোনো আপত্তি হয় না।


46. Avagaṇḍakārakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৬. অবগণ্ডকারক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Vīsatime avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā, idha phalāphalamattake anāpatti.

বিংশ শিক্ষাপদে, 'অবগণ্ডকারকং' বলতে বোঝায়—বানরের মতো গালের পাশে খাবার জমিয়ে রেখে খাওয়া। এই শিক্ষাপদে কেবল ছোট-বড় ফলের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না।


47. Hatthaniddhunakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৭. হুত্থনিদ্ধুনক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekavīsatime hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā, anāpattiyaṃ panettha ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento hatthaṃ niddhunātī’’ti (pāci. 623) idaṃ adhikaṃ.

একবিংশ শিক্ষাপদে, 'হুত্থনিদ্ধুনকং' বলতে বোঝায়—হাত বারবার ঝেড়ে ঝেড়ে খাওয়া। তবে এই শিক্ষাপদের অনাপত্তি-বারে 'আবর্জনা ফেলার সময় হাত ঝাড়ে' — এই বাক্যটি অতিরিক্ত যুক্ত হয়েছে।


48. Sitthāvakārakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৮. সিত্থাবকারক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dvāvīsatime [Pg.284] sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā, idhāpi ‘‘kacavaraṃ chaḍḍento sitthaṃ chaḍḍayatī’’ti (pāci. 623) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

দ্বাবিংশ শিক্ষাপদে, 'সিত্থাবকারকং' বলতে বোঝায়—ভাতের দানা ছড়িয়ে ছিটিয়ে ফেলা। এই শিক্ষাপদেও 'আবর্জনা ফেলার সময় ভাতের দানা ফেলে দেয়' — এই বাক্যটি অনাপত্তি-বারে অতিরিক্ত যুক্ত হয়েছে।


49. Jivhānicchārakasikkhāpadavaṇṇanā

৪৯. জিব্হানিচ্ছারক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tevīsatime jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā.

ত্রয়োবিংশ শিক্ষাপদে, 'জিব্হানিচ্ছারকং' বলতে বোঝায়—জিহ্বা বারবার বের করে করে খাওয়া।


50-51. Capucapukārakasikkhāpadavaṇṇanā

৫০-৫১. চপুচপুকারক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catuvīsatime capucapukārakanti capu capūti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Pañcavīsatimepi eseva nayo.

চতুর্বিংশ শিক্ষাপদে, 'চপুচপুকারকং' বলতে বোঝায়—'চপু চপু' শব্দ করে করে খাওয়া। পঞ্চবিংশ শিক্ষাপদেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


52…Pe…54. hatthanillehakādisikkhāpadavaṇṇanā

৫২ ...পে... ৫৪. হুত্থনিল্লেহক-আদি শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chabbīsatime hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati. Ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati, sattavīsatimaaṭṭhavīsatimesupi eseva nayo. Tasmā ekaṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi ca jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati.

ছাব্বিশতম শিক্ষাপদে, 'হুত্থনিল্লেহকং' বলতে বোঝায়—হাত বারবার চেটে চেটে খাওয়া। আহার করার সময় ভিক্ষুর পক্ষে একটি আঙুলও চাটা কল্পনীয় (অনুমোদিত) নয়। তবে ঘন জাউ (যাগু), গুড় বা রাব, পায়েস ইত্যাদি আঙুল দিয়ে তুলে নিয়ে আঙুলগুলো মুখে প্রবেশ করিয়ে আহার করা কল্পনীয়। সাতাশ ও আটাশতম শিক্ষাপদেও একই নিয়ম। অতএব, একটি আঙুল দিয়েও পাত্র আঁচড়ানো উচিত নয় এবং জিহ্বা দিয়ে ঠোঁটও চাটা উচিত নয়। তবে কেবল ঠোঁটের মাংসপেশি দিয়ে খাবার ভেতরে টেনে নেওয়া কল্পনীয়।


55. Sāmisasikkhāpadavaṇṇanā

৫৫. সামিস-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekūnatiṃsatime na sāmisenāti etaṃ paṭikūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhopi sarāvakampi thālakampi na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati, idha ‘‘dhovissāmīti vā, dhovāpessāmīti vā paṭiggaṇhātī’’ti (pāci. 631) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ.

ঊনত্রিশতম শিক্ষাপদে, 'ন সামিসেন' (খাদ্যলিপ্ত হাত দিয়ে নয়) বলতে—এটি ঘৃণ্য বা নোংরা হওয়ার কারণে নিষিদ্ধ করা হয়েছে। অতএব, সংঘের সম্পত্তি হোক, ব্যক্তিগত সম্পত্তি হোক, গৃহস্থের সম্পত্তি হোক বা নিজের সম্পত্তি হোক—জলপানের শঙ্খ, জলপানের ছোট পাত্র বা জলপানের থালা খাদ্যলিপ্ত হাত দিয়ে স্পর্শ করা উচিত নয়; স্পর্শ করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু হাতের কোনো অংশ যদি খাদ্যলিপ্ত না থাকে, তবে সেই অংশ দিয়ে তা ধরা কল্পনীয়। এই শিক্ষাপদে 'ধৌত করব অথবা ধৌত করাব—এই উদ্দেশ্যে গ্রহণ করে' — এই বাক্যটি অনাপত্তি-বারে অতিরিক্ত যুক্ত হয়েছে।


56. Sasitthakasikkhāpadavaṇṇanā

৫৬. সসিত্থক-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tiṃsatime ‘‘uddharitvā vā bhinditvā vā paṭiggahe vā nīharitvā vā chaḍḍetī’’ti idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha uddharitvā vāti sitthāni udakato [Pg.285] uddharitvā, ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vāti sitthāni bhinditvā udakagatikāni katvā chaḍḍeti. Paṭiggahe vāti paṭiggahena paṭicchantānaṃ paṭiggahe chaḍḍeti. Nīharitvāti bahi nīharitvā chaḍḍeti, evaṃ chaḍḍentassa anāpatti.

ত্রিশতম শিক্ষাপদে, 'তুলে নিয়ে, অথবা ভেঙে দিয়ে, অথবা পাত্রে গ্রহণ করে, অথবা বাইরে নিয়ে গিয়ে ফেলে দেয়' — এই বাক্যটি অনাপত্তি-বারে অতিরিক্ত যুক্ত হয়েছে। সেখানে 'তুলে নিয়ে' বলতে—ভাতের দানাগুলো জল থেকে ছেঁকে তুলে এক জায়গায় জড়ো করে কেবল জলটুকু ফেলে দেওয়া। 'ভেঙে দিয়ে' বলতে—ভাতের দানাগুলো ভেঙে বা চটকে জলের সাথে মিশিয়ে তরল করে ফেলে দেওয়া। 'পাত্রে গ্রহণ করে' বলতে—হাত ধোয়ার পাত্রে যারা জল গ্রহণ করছে, তাদের সেই পাত্রে ফেলা। 'বাইরে নিয়ে গিয়ে' বলতে—বাইরে নিয়ে গিয়ে ফেলে দেওয়া। এভাবে ফেলে দিলে কোনো আপত্তি হয় না।


Tiṃsabhojanappaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ত্রিশটি ভোজন-সংযুক্ত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত হলো।


57. Chattapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

৫৭. ছত্তপাণি-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dhammadesanāpaṭisaṃyuttesu paṭhame yaṃkiñci chattaṃ pāṇimhi assāti chattapāṇi. So taṃ chattaṃ yatthakatthaci sarīrāvayave ṭhapetvāpi yāva hatthena na muñcati, tāvassa dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa añño chattaṃ dhāreti, passe vā ṭhitaṃ hoti, hatthato apagatamatte chattapāṇi nāma na hoti, tassa desetuṃ vaṭṭati. Dhammaparicchedo cettha padasodhamme vuttanayeneva veditabbo.

ধর্মদেশনা-সংযুক্ত শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথম শিক্ষাপদে, যার হাতে যেকোনো ধরনের ছাতা থাকে, সে 'ছত্তপাণি' (ছাতাধারী)। সে যদি সেই ছাতাটি শরীরের যেকোনো অংশে ঠেকিয়েও রাখে, যতক্ষণ না হাত দিয়ে তা ছেড়ে দিচ্ছে, ততক্ষণ তাকে dhammaṃ desetuṃ (ধর্মদেশনা করা) কল্পনীয় (অনুমোদিত) নয়। কিন্তু অন্য কেউ যদি তার ওপর ছাতা ধরে থাকে, অথবা ছাতাটি পাশে রাখা থাকে, তবে হাত থেকে মুক্ত হওয়া মাত্রই সে আর 'ছাতাধারী' বলে গণ্য হয় না; তাকে ধর্মদেশনা করা কল্পনীয়। আর এখানে ধর্মের পরিচ্ছেদ বা সীমা 'পদশোধন' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে।


58-59. Daṇḍapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

৫৮-৫৯. দণ্ডপাণি-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye daṇḍo nāma majjhimassa purisassa catuhatthappamāṇo, daṇḍapāṇibhāvo panassa chattapāṇimhi vuttanayeneva veditabbo. Tatiyepi eseva nayo. Asiṃ sannahitvā ṭhitopi hi satthapāṇisaṅkhyaṃ na gacchati.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে, 'দণ্ড' বলতে বোঝায়—মাঝারি গড়নের মানুষের চার হাত পরিমাণ লাঠি। তার 'দণ্ডপাণি' (লাঠিধারী) হওয়ার বিষয়টি 'ছত্তপাণি' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মেই বুঝতে হবে। তৃতীয় শিক্ষাপদেও একই নিয়ম। কারণ, তরবারি বেঁধে বা ঝুলিয়ে রাখা ব্যক্তিও 'সত্থপাণি' (অস্ত্রধারী) হিসেবে গণ্য হয় না।


60. Āvudhapāṇisikkhāpadavaṇṇanā

৬০. আবুধপাণি-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe sabbāpi dhanuvikati saddhiṃ saravikatiyā āvudhanti veditabbā, tasmā saddhiṃ vā sarena dhanuṃ gahetvā, suddhadhanuṃ vā suddhasaraṃ vā sajiyadhanuṃ vā nijjiyadhanuṃ vā gahetvā ṭhitassa vā nisinnassa vā dhammaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Sace panassa dhanu khandhepi paṭimukkaṃ hoti, yāva na gaṇhāti, tāva vaṭṭati.

চতুর্থ শিক্ষাপদে, তীরের বিভিন্ন প্রকারের সাথে ধনুকের সমস্ত প্রকারকেও 'আষুধ' (অস্ত্র) বলে বুঝতে হবে। অতএব, তীরের সাথে ধনুক ধরে রাখা, অথবা কেবল ধনুক, কেবল তীর, জ্যা-যুক্ত (ছড়াসহ) ধনুক বা জ্যা-হীন ধনুক ধরে দাঁড়িয়ে থাকা বা বসে থাকা ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করা কল্পনীয় নয়। কিন্তু ধনুকটি যদি তার কাঁধে ঝুলানো থাকে, যতক্ষণ না সে তা হাত দিয়ে ধরছে, ততক্ষণ ধর্মদেশনা করা কল্পনীয়।


61-62. Pādukasikkhāpadavaṇṇanā

৬১-৬২. পাদুকা-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame pādukāruḷhassāti chattadaṇḍake aṅgulantarikaṃ appavesetvā kevalaṃ akkantassa vā, pavesetvā ṭhānavasena paṭimukkassa vā. Chaṭṭhepi eseva [Pg.286] nayo. Idha pana yvāyaṃ paṇhikabandhaṃ omuñcitvā ṭhānavasena ‘‘omukko’’ti vuccati, tassāpi na vaṭṭati.

পঞ্চম শিক্ষাপদে, 'পাদুকারূঢ়স্য' (পাদুকা পরিহিত ব্যক্তিকে) বলতে বোঝায়—খড়মের বুড়ো আঙুলের খাঁজে আঙুল না ঢুকিয়ে কেবল তার ওপর পা দিয়ে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকে, অথবা আঙুল ঢুকিয়ে খড়ম পরে দাঁড়িয়ে থাকা ব্যক্তিকে। ষষ্ঠ শিক্ষাপদেও একই নিয়ম। তবে বিশেষত্ব হলো—এই শিক্ষাপদে যে ব্যক্তি গোড়ালি ঢাকা জুতো পরে দাঁড়িয়ে থাকে এবং যাকে 'ওমুক্ত' (জুতো পরিহিত) বলা হয়, তাকেও ধর্মদেশনা করা কল্পনীয় নয়।


63. Yānasikkhāpadavaṇṇanā

৬৩. যান-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame sacepi dvīhi janehi hatthasaṅghāṭena gahito, sāṭake vā ṭhapetvā vaṃsena vayhati, ayutte vā vayhādike yāne visaṅkharitvā vā ṭhapite cakkamattepi nisinno hoti, yānagatotveva saṅkhaṃ gacchati. Sace pana dvepi ekayāne nisinnā honti, vaṭṭati. Visuṃ nisinnesupi ucce yāne nisinnena nīce nisinnassa desetuṃ vaṭṭati, samappamāṇepi vaṭṭati, tathā purime nisinnena pacchime nisinnassa. Pacchime pana uccatarepi nisinnena desetuṃ na vaṭṭati.

সপ্তম শিক্ষাপদে—যদি কোনো ব্যক্তি দুজন মানুষের হাত ধরাধরি করে বা হাত মিলিয়ে তুলে ধরা অবস্থায় থাকে, অথবা কাপড়ের ওপর রেখে বাঁশ দিয়ে বহন করা হয়, অথবা গরু-ঘোড়া না জোতা গাড়ি ইত্যাদিতে বসে থাকে, অথবা খুলে রাখা চাকার ওপরও বসে থাকে, তবুও সে 'যানগত' (যানে আরূঢ়) বলেই গণ্য হয়। কিন্তু যদি ধর্মদেশক ও ধর্মশ্রোতা উভয়েই একই যানে বসে থাকেন, তবে ধর্মদেশনা করা কল্পে। পৃথক পৃথক যানে বসে থাকার ক্ষেত্রেও, উচ্চ যানে উপবিষ্ট ভিক্ষু কর্তৃক নিচু যানে উপবিষ্ট ব্যক্তিকে দেশনা করা কল্পে; সমান উচ্চতার যানে উপবিষ্ট ব্যক্তির ক্ষেত্রেও দেশনা করা কল্পে; একইভাবে সামনের যানে উপবিষ্ট ভিক্ষু কর্তৃক পেছনের যানে উপবিষ্ট ব্যক্তিকে দেশনা করা কল্পে। কিন্তু পেছনের যানে উপবিষ্ট ভিক্ষু যদি অপেক্ষাকৃত উচ্চ যানেও বসে থাকেন, তবুও তাঁর পক্ষে দেশনা করা কল্পে না।


64. Sayanasikkhāpadavaṇṇanā

৬৪. শয়ন-শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame sayanagatassāti antamaso kaṭasārakepi pakatibhūmiyampi nipannassa uccepi mañce vā pīṭhe vā bhūmippadese vā ṭhitena nisinnena vā desetuṃ na vaṭṭati. Sayanagatena pana sayanagatassa uccatare vā samappamāṇe vā nipannena desetuṃ vaṭṭati. Nipannena pana ṭhitassa vā nisinnassa vā nipannassa vā, nisinnena ca ṭhitassa vā nisinnassa vā, ṭhitena ṭhitasseva vaṭṭati.

অষ্টম শিক্ষাপদে—'শয়নগতস্য' বলতে অন্ততপক্ষে মাদুর বা চাটাইয়ের ওপর অথবা সাধারণ মাটিতে শুয়ে থাকা ব্যক্তির ক্ষেত্রে, উচ্চ খাটে, পিঁড়িতে বা ভূমিতে দাঁড়িয়ে বা বসে থাকা ভিক্ষু কর্তৃক ধর্মদেশনা করা কল্পে না। কিন্তু শয্যায় শায়িত ভিক্ষু কর্তৃক শয্যায় শায়িত অন্য ব্যক্তির ক্ষেত্রে, অপেক্ষাকৃত উচ্চ শয্যায় বা সমান উচ্চতার শয্যায় শুয়ে শুয়ে দেশনা করা কল্পে। আবার, শায়িত ভিক্ষু কর্তৃক দণ্ডায়মান, উপবিষ্ট বা শায়িত ব্যক্তির ক্ষেত্রে; এবং উপবিষ্ট ভিক্ষু কর্তৃক দণ্ডায়মান বা উপবিষ্ট ব্যক্তির ক্ষেত্রে; এবং দণ্ডায়মান ভিক্ষু কর্তৃক কেবল দণ্ডায়মান ব্যক্তির ক্ষেত্রেই দেশনা করা কল্পে।


65. Pallatthikasikkhāpadavaṇṇanā

৬৫. পল্লত্থিকা (হাঁটু জড়িয়ে বসা) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame hatthapallatthikādīsu yāya kāyaci nisinnassa desetuṃ na vaṭṭati.

নবম শিক্ষাপদে—হাত দিয়ে হাঁটু জড়িয়ে বসা (হস্তপল্লত্থিকা) ইত্যাদি যেকোনো উপায়ে হাঁটু জড়িয়ে বসে থাকা ব্যক্তিকে ধর্মদেশনা করা কল্পে না।


66. Veṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

৬৬. বেঠিত (মাথা জড়ানো) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame veṭhitasīsassāti dussaveṭhena vā moḷiādīhi vā yathā kesanto na dissati, evaṃ veṭhitasīsassa, tenevassa anāpattiyaṃ ‘‘kesantaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 643) vuttaṃ.

দশম শিক্ষাপদে—'বেঠিতসীসস্য' বলতে কাপড় দিয়ে মাথা জড়িয়ে রাখা বা পাগড়ি অথবা মুকুট ইত্যাদি পরিধান করার কারণে যেভাবে চুলের প্রান্তভাগ দেখা যায় না, এমন মাথা জড়ানো ব্যক্তিকে বোঝায়। এই কারণেই এই শিক্ষাপদের অনাপত্তি অধ্যায়ে বলা হয়েছে—"চুলের প্রান্তভাগ উন্মুক্ত করিয়ে দেশনা করলে" (কোনো আপত্তি হয় না)।


67. Oguṇṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

৬৭. ওগুণ্ঠিত (অবগুণ্ঠিত/মাথা ঢাকা) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekādasame oguṇṭhitasīsassāti sasīsaṃ pārutassa, anāpattiyaṃ panettha ‘‘sīsaṃ vivarāpetvā desetī’’ti (pāci. 644) adhikaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদে—'ওগুণ্ঠিতসীসস্য' বলতে মাথা সহ শরীর ঢেকে রাখা ব্যক্তিকে বোঝায়। তবে এই শিক্ষাপদের অনাপত্তি অধ্যায়ে "মাথা উন্মুক্ত করিয়ে দেশনা করলে" এই কথাটি অতিরিক্ত রয়েছে।


68. Chamāsikkhāpadavaṇṇanā

৬৮. ছমা (ভূমি) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dvādasame [Pg.287] chamāyaṃ nisīditvāti bhūmiyaṃ nisīditvā. Āsaneti antamaso vatthampi tiṇānipi santharitvā nisinnassa.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে—'ছমায়ং নিসীদিত্বা' বলতে মাটিতে বসে। 'আসনে' বলতে অন্ততপক্ষে কাপড় বা ঘাস বিছিয়ে তার ওপর বসে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়।


69. Nīcāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৬৯. নীচাসন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Terasame ucce āsaneti antamaso bhūmippadesepi unnatappadese nisinnassa.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে—'উচ্চে আসনে' বলতে অন্ততপক্ষে ভূমির কোনো উঁচু স্থানে বসে থাকা ব্যক্তিকে বোঝায়।


70. Ṭhitasikkhāpadavaṇṇanā

৭০. স্থিত (দাঁড়ানো) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Cuddasame na ṭhito nisinnassāti sace therassa upaṭṭhānaṃ gantvā ṭhitaṃ daharaṃ āsane nisinno mahāthero pañhaṃ pucchati, na kathetabbaṃ. Gāravena pana theraṃ ‘‘uṭṭhahitvā pucchā’’ti vattuṃ na sakkā, tasmā ‘‘passe ṭhitassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

চতুর্দশ শিক্ষাপদে—'ন ঠিতো নিসিন্নস্য' বলতে যদি কোনো স্থবিরের পরিচর্যার জন্য গিয়ে দাঁড়িয়ে থাকা নবীন ভিক্ষুকে আসনে উপবিষ্ট মহাস্থবির কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করেন, তবে তার উত্তর দেওয়া উচিত নয়। কিন্তু শ্রদ্ধাবশত স্থবিরকে "উঠে দাঁড়িয়ে জিজ্ঞাসা করুন" এ কথা বলা সম্ভব নয়; তাই "পাশে দাঁড়িয়ে থাকা ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে উত্তর দেব" এভাবে মনে মনে চিন্তা করে উত্তর দেওয়া কল্পে।


71. Pacchatogamanasikkhāpadavaṇṇanā

৭১. পশ্চাতো গমন (পেছনে হাঁটা) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pannarasame sace purato gacchanto pañhaṃ pucchati, tassa taṃ akathetvā ‘‘pacchimassa bhikkhuno kathessāmī’’ti kathetabbaṃ. Saddhiṃ uggahitadhammaṃ pana sajjhāyituṃ, samadhurena vā gacchantassa kathetuṃ vaṭṭati.

পঞ্চদশ শিক্ষাপদে—যদি সামনে চলতে থাকা ব্যক্তি কোনো প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করেন, তবে তাঁকে সরাসরি উত্তর না দিয়ে "পেছনের ভিক্ষুর উদ্দেশ্যে উত্তর দেব" এভাবে উত্তর দেওয়া উচিত। তবে একসঙ্গে শেখা ধর্ম (পালি ও অট্ঠকথা) আবৃত্তি করার জন্য অথবা সমান সমান্তরালে চলতে থাকা ব্যক্তির উদ্দেশ্যে উত্তর দেওয়া কল্পে।


72. Uppathenagamanasikkhāpadavaṇṇanā

৭২. উৎপথ গমন (পথের বাইরে হাঁটা) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Soḷasame na uppathenāti ettha sace dvepi sakaṭamaggasmiṃ ekekacakkapathena vā uppathena vā samadhuraṃ gacchanti, vaṭṭati.

ষোড়শ শিক্ষাপদে—'ন উৎপথেন' বলতে এখানে যদি উভয় ব্যক্তিই গরুর গাড়ির রাস্তায় চাকার একটি করে লাইনে অথবা পথের বাইরে সমান সমান্তরালে চলেন, তবে তা কল্পে।


73. Ṭhitouccārasikkhāpadavaṇṇanā

৭৩. স্থিত উচ্চারা (দাঁড়িয়ে মলমূত্র ত্যাগ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattarasame ‘‘asañciccā’’ti anāpattiyaṃ sace paṭicchannaṭṭhānaṃ gacchantassa sahasā uccāro vā passāvo vā nikkhamati, asañcicca kato nāma hoti.

সপ্তদশ শিক্ষাপদে—অনাপত্তি অধ্যায়ে 'অসঞ্চিৎস' (অনিচ্ছাকৃত) বলতে যদি কোনো আবৃত স্থানের দিকে যাওয়ার সময় হঠাৎ মল বা মূত্র নির্গত হয়ে যায়, তবে তা অনিচ্ছাকৃতভাবে করা হয়েছে বলে গণ্য হয়।


74. Hariteuccārasikkhāpadavaṇṇanā

৭৪. হরিতে উচ্চারা (সবুজ ঘাসে মলমূত্র ত্যাগ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhārasame yampi jīvamānarukkhassa mūlaṃ pathaviyaṃ dissamānaṃ gacchati, sākhā vā bhūmilaggā gacchati, sabbaṃ haritasaṅkhātameva. Khandhe nisīditvā pana appaharitaṭṭhāne [Pg.288] pātetuṃ vaṭṭati. Sace appaharitaṭṭhānaṃ olokentasseva sahasā nikkhamati, gilānaṭṭhāne ṭhito hoti, ‘‘appaharite kato haritaṃ ottharatī’’ti (pāci. 652) idamettha anāpattiyaṃ adhikaṃ. Tattha sacepi appaharitaṃ alabhantena tiṇaṇḍupakaṃ vā palalaṇḍupakaṃ vā ṭhapetvā kato pacchā haritaṃ ottharati, vaṭṭatiyeva. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitā.

অষ্টাদশ শিক্ষাপদে—জীবন্ত বৃক্ষের যে মূল মাটির ওপর দৃশ্যমান হয়ে বিস্তৃত থাকে, অথবা যে ডালপালা মাটির সাথে লেগে থাকে, সে সমস্তই 'হরিত' (সবুজ উদ্ভিদ) বলে গণ্য। তবে গাছের কাণ্ডে বসে সবুজ উদ্ভিদহীন স্থানে মলমূত্র ত্যাগ করা কল্পে। যদি সবুজ উদ্ভিদহীন স্থান খুঁজতে খুঁজতেই হঠাৎ মলমূত্র নির্গত হয়ে যায়, তবে তা গ্লান (অসুস্থ) অবস্থার অন্তর্গত হয়। এই শিক্ষাপদের অনাপত্তি অধ্যায়ে "সবুজ উদ্ভিদহীন স্থানে ত্যাগ করার পর তা যদি সবুজ উদ্ভিদকে প্লাবিত করে" এই কথাটি অতিরিক্ত রয়েছে। সেখানে যদি সবুজ উদ্ভিদহীন স্থান না পেয়ে ঘাসের কুন্ডলী বা খড়ের কুন্ডলী রেখে মলমূত্র বা শ্লেষ্মা ত্যাগ করার পর তা যদি সবুজ উদ্ভিদকে প্লাবিত করে, তবুও তা কল্পে। আর এখানে থুতুর সাথে শ্লেষ্মাও (নাক দিয়ে নির্গত তরল) অন্তর্ভুক্ত করা হয়েছে।


75. Udakeuccārasikkhāpadavaṇṇanā

৭৫. উদকে উচ্চারা (জলে মলমূত্র ত্যাগ) শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekūnavīsatime na udaketi etaṃ paribhogaudakameva sandhāya vuttaṃ, vaccakuṭisamuddādiudakesu pana aparibhogesu anāpatti. Deve vassante samantato udakoghe jāte anudakaṭṭhānaṃ alabhantena udake kātuṃ vaṭṭati, idhāpi ‘‘thale kato udakaṃ ottharatī’’ti (pāci. 654) idaṃ anāpattiyaṃ adhikaṃ, sesaṃ sabbasikkhāpadesu uttānameva.

ঊনবিংশ শিক্ষাপদে—'ন উদকে' বলতে কেবল ব্যবহারযোগ্য জলকে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে। কিন্তু শৌচাগারের জল, সমুদ্রের জল ইত্যাদি অব্যবহারযোগ্য জলে ত্যাগ করলে কোনো আপত্তি হয় না। বৃষ্টি হওয়ার সময় চারদিকে জলপ্লাবন সৃষ্টি হলে, জলহীন স্থান না পেয়ে জলে ত্যাগ করা কল্পে। এখানেও "স্থলে ত্যাগ করার পর তা যদি জলকে প্লাবিত করে" এই কথাটি অনাপত্তি অধ্যায়ে অতিরিক্ত রয়েছে। বাকি সমস্ত শিক্ষাপদের অবশিষ্ট অংশ অত্যন্ত স্পষ্ট।


Samuṭṭhānādidīpanatthāya panettha idaṃ pakiṇṇakaṃ – ujjagghikauccāsaddappaṭisaṃyuttāni cattāri, sakabaḷena mukhena byāharaṇaṃ ekaṃ, chamānīcāsananisinnaṭhitapacchatogamanauppathagamanappaṭisaṃyuttāni pañcāti imāni dasa sikkhāpadāni samanubhāsanasamuṭṭhānāni, ekekamettha kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dukkhavedanaṃ. Chattapāṇidaṇḍapāṇisatthapāṇiāvudhapāṇipādukāupāhanayānasayanapallatthikaveṭhitaoguṇṭhitanāmakāni ekādasa dhammadesanāsamuṭṭhānāni, kiriyākiriyāni, saññāvimokkhāni, sacittakāni, lokavajjāni, vacīkammāni, akusalacittāni, dukkhavedanāni. Sesāni tepaṇṇāsa paṭhamapārājikasamauṭṭhānādibhedānīti.

এই শেখিয় শিক্ষাপদসমূহের সমুত্থান (উৎপত্তি) ইত্যাদি প্রদর্শনের জন্য এখানে এই বিবিধ সিদ্ধান্ত দেওয়া হলো—উচ্চহাস্য ও উচ্চশব্দ সম্পর্কিত চারটি শিক্ষাপদ, মুখে গ্রাস নিয়ে কথা বলা সম্পর্কিত একটি শিক্ষাপদ, এবং ভূমি, নীচাসন, উপবিষ্ট, দাঁড়িয়ে থাকা, পেছনে হাঁটা ও পথের বাইরে হাঁটা সম্পর্কিত পাঁচটি শিক্ষাপদ—এই দশটি শিক্ষাপদ সমনুভাষণ-সমুত্থান বিশিষ্ট। এগুলোর প্রতিটিই অকরণীয় লঙ্ঘন করা রূপ ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক (সচেতন), লোকবদ্য (লোকনিন্দিত), কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত। ব্যঞ্জন ও অন্ন যাচ্ঞা করার শিক্ষাপদটি থেইয়সাথ-সমুত্থান বিশিষ্ট, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত। ছত্রপাণি, দণ্ডপাণি, শস্ত্রপাণি, আয়ুধপাণি, পাদুকা, উপাহন, যান, শয়ন, পল্লত্থিকা, বেঠিত ও ওগুণ্ঠিত নামক এগারোটি শিক্ষাপদ ধর্মদেশনা-সমুত্থান বিশিষ্ট, ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, বচীকর্ম, অকুশলচিত্ত ও দুঃখবেদনাযুক্ত। অবশিষ্ট তিপান্নটি শিক্ষাপদ প্রথম পারাজিক-সমুত্থান ইত্যাদি প্রকারভেদ বিশিষ্ট।


Ekūnavīsatidhammadesanāpaṭisaṃyuttasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ঊনবিংশতি ধর্মদেশনা-সম্পর্কিত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Sekhiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

শেখিয় বর্ণনা সমাপ্ত।


Adhikaraṇasamathavaṇṇanā

অধিকরণ সমথ বর্ণনা।


Adhikaraṇasamathesu [Pg.289] sattāti tesaṃ gaṇanaparicchedo. Adhikaraṇāni samenti vūpasamentīti adhikaraṇasamathā. Uddesaṃ āgacchantīti āpattādhikaraṇasaṅkhātāsu ca avasesādhikaraṇattayapaccayāsu ca āpattīsu parisuddhabhāvaṃ pucchanatthaṃ uddisitabbataṃ āgacchanti. Uppannuppannānanti uppannānaṃ uppannānaṃ. Adhikaraṇānanti vivādādhikaraṇaṃ anuvādādhikaraṇaṃ āpattādhikaraṇaṃ kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ. Samathāya vūpasamāyāti samanatthañceva vūpasamanatthañca sammukhāvinayo dātabbo…pe… tiṇavatthārakoti ime satta samathā dātabbā. Tatrāyaṃ vinicchayo – adhikaraṇesu tāva ‘‘dhammo’’ti vā, ‘‘adhammo’’ti vā aṭṭhārasahi vatthūhi vivadantānaṃ bhikkhūnaṃ yo vivādo, idaṃ vivādādhikaraṇaṃ nāma. Sīlavipattiyā vā ācāradiṭṭhiājīvavipattiyā vā anuvadantānaṃ yo anuvādo upavadanā ceva codanā ca, idaṃ anuvādādhikaraṇaṃ nāma. Mātikāya āgatā pañca, vibhaṅge dveti sattapi āpattikkhandhā āpattādhikaraṇaṃ, nāma. Yaṃ saṅghassa apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṃ, idaṃ kiccādhikaraṇaṃ nāma.

অধিকরণ সমথসমূহের মধ্যে 'সপ্ত' (সাত) শব্দটি তাদের সংখ্যা নির্দেশক। যা অধিকরণসমূহকে শান্ত বা প্রশমিত করে, তা-ই 'অধিকরণ সমথ'। 'উদ্দেশং আগচ্ছন্তি' বলতে আপত্তি-অধিকরণ নামক এবং অবশিষ্ট তিনটি অধিকরণের কারণস্বরূপ আপত্তিগুলোতে পরিশুদ্ধতা জিজ্ঞাসার উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করার যোগ্য হওয়াকে বোঝায়। 'উত্পন্নোত্পন্নানং' বলতে উৎপন্ন উৎপন্ন হওয়া। 'অধিকরণানং' বলতে বিবাদ-অধিকরণ, অনুবাদ-অধিকরণ, আপত্তি-অধিকরণ ও কৃত্য-অধিকরণ—এই চারটির। 'সমথায় ব্যুপসমায়' বলতে প্রশমন ও শান্ত করার উদ্দেশ্যে সম্মুখবিনয় প্রদান করা উচিত... ইত্যাদি... তৃণবিস্তারক সমথ পর্যন্ত এই সাতটি সমথ প্রদান করা উচিত। সেখানে এই সিদ্ধান্ত—প্রথমত অধিকরণসমূহের মধ্যে, 'ধর্ম' বা 'অধর্ম' এই আঠারোটি বিষয়ে বিবাদকারী ভিক্ষুদের যে বিবাদ, তা 'বিবাদ-অধিকরণ' নামে অভিহিত। শীলবিপত্তি, আচারবিপত্তি, দৃষ্টিবিপত্তি বা আজীববিপত্তির কারণে অভিযুক্তকারী ভিক্ষুদের যে অভিযোগ, নিন্দা ও দোষারোপ, তা 'অনুবাদ-অধিকরণ' নামে অভিহিত। মাতৃকায় (প্রাতিমোক্ষে) আগত পাঁচটি এবং বিভঙ্গে আগত দুটি—এই সাতটি আপত্তি-স্কন্ধ 'আপত্তি-অধিকরণ' নামে অভিহিত। সঙ্ঘের অপলোকন কর্ম ইত্যাদি চারটি কর্ম সম্পাদন করা, তা 'কৃত্য-অধিকরণ' নামে অভিহিত।


Tattha vivādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 228) dvīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca, sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yasmiṃ vihāre uppannaṃ, tasmiṃyeva vā, aññattha vūpasametuṃ gacchantānaṃ antarāmagge vā, yattha gantvā saṅghassa niyyātitaṃ, tattha saṅghena vā vūpasametuṃ asakkonte tattheva ubbāhikāya sammatapuggalehi vā vinicchitaṃ sammati, evaṃ sammamāne ca pana tasmiṃ yā saṅghasammukhatā dhammasammukhatā vinayasammukhatā puggalasammukhatā ayaṃ sammukhāvinayo nāma. Tattha ca kārakasaṅghassa saṅghasāmaggivasena sammukhībhāvo saṅghasammukhatā, sametabbassa vatthuno bhūtatā dhammasammukhatā, yathā taṃ sametabbaṃ, tathevassa samanaṃ vinayasammukhatā, yo ca vivadati, yena ca vivadati, tesaṃ ubhinnaṃ atthapaccatthikānaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā. Ubbāhikāya vūpasamane panettha saṅghasammukhatā parihāyati, evaṃ tāva sammukhāvinayeneva sammati.

সেগুলোর মধ্যে বিবাদ-অধিকরণ দুটি সমথ দ্বারা প্রশমিত হয়—সম্মুখবিনয় ও যেভুয্যসিকা (বহুমত)। কেবল সম্মুখবিনয় দ্বারা প্রশমিত হওয়ার ক্ষেত্রে, যে বিহারে অধিকরণটি উৎপন্ন হয়েছে সেখানেই, অথবা অন্য বিহারে প্রশমিত করার জন্য গমনকারী ভিক্ষুদের পথিমধ্যে, অথবা যেখানে গিয়ে সঙ্ঘের নিকট সমর্পণ করা হয়েছে সেখানে সঙ্ঘ কর্তৃক, অথবা সঙ্ঘ প্রশমিত করতে অসমর্থ হলে সেখানেই উদ্বাহিকা (কমিটি) দ্বারা মনোনীত ব্যক্তিদের দ্বারা মীমাংসিত হয়ে প্রশমিত হয়। এবং এভাবে প্রশমিত হওয়ার ক্ষেত্রে সেই অধিকরণে যে সঙ্ঘ-সম্মুখতা, ধর্ম-সম্মুখতা, বিনয়-সম্মুখতা ও পুদ্গল-সম্মুখতা থাকে, তা-ই 'সম্মুখবিনয়' নামে অভিহিত। সেখানে কারক সঙ্ঘের সঙ্ঘ-সামগ্রীর (ঐক্যের) প্রভাবে উপস্থিত হওয়াকে 'সঙ্ঘ-সম্মুখতা' বলে; মীমাংসাযোগ্য বিষয়ের সত্যতাকে 'ধর্ম-সম্মুখতা' বলে; যেভাবে তা মীমাংসা করা উচিত, ঠিক সেভাবেই তার প্রশমন হওয়াকে 'বিনয়-সম্মুখতা' বলে; এবং যিনি বিবাদ করছেন ও যাঁর সাথে বিবাদ করছেন—এই উভয় বিবাদকারী পক্ষের মুখোমুখি উপস্থিত হওয়াকে 'পুদ্গল-সম্মুখতা' বলে। তবে উদ্বাহিকা দ্বারা প্রশমন করার ক্ষেত্রে সঙ্ঘ-সম্মুখতা হ্রাস পায়। এভাবে প্রথমত কেবল সম্মুখবিনয় দ্বারাই প্রশমিত হয়।


Sace [Pg.290] panevampi na sammati, atha naṃ ubbāhikāya sammatā bhikkhū ‘‘na mayaṃ sakkoma vūpasametu’’nti saṅghasseva niyyātenti, tato saṅgho pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ salākaggāhāpakaṃ sammannitvā tena guḷhakavivaṭṭakasakaṇṇajappakesu tīsu salākaggāhesu aññataravasena salākaṃ gāhetvā sannipatitaparisāya dhammavādīnaṃ yebhuyyatāya yathā te dhammavādino vadanti, evaṃ vūpasantaṃ adhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca yebhuyyasikāya ca vūpasantaṃ hoti. Tattha sammukhāvinayo vuttanayo eva, yaṃ pana yebhuyyasikakammassa karaṇaṃ. Ayaṃ yebhuyyasikā nāma, evaṃ vivādādhikaraṇaṃ dvīhi samathehi sammati.

কিন্তু যদি এভাবেও প্রশমিত না হয়, তবে উদ্বাহিকা দ্বারা মনোনীত ভিক্ষুগণ "আমরা প্রশমিত করতে সমর্থ নই" বলে সঙ্ঘের নিকটেই তা সমর্পণ করেন। তখন সঙ্ঘ পাঁচ প্রকার অঙ্গে সম্পন্ন একজন ভিক্ষুকে শলাকা-গ্রাহক (ভোট গ্রহণকারী) হিসেবে মনোনীত করে। সেই মনোনীত ভিক্ষু কর্তৃক গুঢ়ক (গুপ্ত), বিবৃতক (উন্মুক্ত) ও সকর্ণজল্পক (কানে কানে বলা)—এই তিন প্রকার শলাকা গ্রহণের যেকোনো একটি উপায়ে শলাকা গ্রহণ করিয়ে, সমবেত সভায় ধর্মবাদীদের সংখ্যাগরিষ্ঠতার ভিত্তিতে যেভাবে সেই ধর্মবাদীগণ বলেন, সেভাবে প্রশমিত অধিকরণটি সম্মুখবিনয় ও যেভুয্যসিকা উভয় সমথ দ্বারা প্রশমিত হয়। সেখানে সম্মুখবিনয় পূর্বোক্ত নিয়মানুসারেই হয়; আর যেভুয্যসিকা কর্ম সম্পাদন করাকে 'যেভুয্যসিকা' সমথ বলে। এভাবে বিবাদ-অধিকরণ দুটি সমথ দ্বারা প্রশমিত হয়।


Anuvādādhikaraṇaṃ (cūḷava. 236) catūhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca sativinayena ca amūḷhavinayena ca tassapāpiyasikāya ca. Sammukhāvinayeneva sammamānaṃ yo ca anuvadati, yañca anuvadati, tesaṃ vacanaṃ sutvā sace kāci āpatti natthi, ubho khamāpetvā, sace atthi, ‘‘ayaṃ nāmettha āpattī’’ti evaṃ vinicchitaṃ vūpasammati, tattha sammukhāvinayalakkhaṇaṃ vuttanayameva. Yadā pana khīṇāsavassa bhikkhuno amūlikāya sīlavipattiyā anuddhaṃsitassa sativinayaṃ yācamānassa saṅgho ñatticatutthena kammena sativinayaṃ deti, tadā sammukhāvinayena ca sativinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana sativinaye puna tasmiṃ puggale kassaci anuvādo na ruhati. Yadā ummattako bhikkhu ummādavasena gate assāmaṇake ajjhācāre ‘‘saratāyasmā evarūpiṃ āpatti’’nti bhikkhūhi codiyamāno ‘‘ummattakena me, āvuso, etaṃ kataṃ, nāhaṃ taṃ sarāmī’’ti bhaṇantopi bhikkhūhi codiyamānova puna acodanatthāya amūḷhavinayaṃ yācati, saṅgho cassa ñatticatutthena kammena amūḷhavinayaṃ deti. Tadā sammukhāvinayena ca amūḷhavinayena ca vūpasantaṃ hoti, dinne pana amūḷhavinaye puna tasmiṃ puggale kassaci tappaccayā anuvādo na ruhati.

অনুবাদাধিকরণ চারটি সমথ দ্বারা মীমাংসিত হয়—সম্মুখবিনয়, স্মৃতিবিনয়, অমূঢ়বিনয় এবং তস্সপাপিয়সিকা। সম্মুখবিনয় দ্বারাই মীমাংসা করার সময়, যে অভিযুক্ত করে এবং যাকে অভিযুক্ত করা হয়, তাদের বক্তব্য শুনে যদি কোনো আপত্তি (অপরাধ) না থাকে, তবে উভয়কে ক্ষমা করিয়ে; আর যদি আপত্তি থাকে, তবে 'এখানে এই নামের আপত্তি রয়েছে' এভাবে মীমাংসা করে শান্ত করা হয়। সেখানে সম্মুখবিনয়ের লক্ষণ পূর্বে বর্ণিত নিয়মানুসারেই। কিন্তু যখন কোনো ক্ষীণাস্ত্রব (অরহৎ) ভিক্ষুকে অমূলক শীলবিপত্তি দ্বারা অভিযুক্ত করা হলে এবং তিনি স্মৃতিবিনয় যাচ্ঞা করলে, সংঘ জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্ম দ্বারা স্মৃতিবিনয় প্রদান করে, তখন সম্মুখবিনয় ও স্মৃতিবিনয় দ্বারা তা শান্ত হয়। স্মৃতিবিনয় প্রদত্ত হওয়ার পর পুনরায় সেই ব্যক্তির প্রতি কারও অভিযোগ কার্যকর হয় না। যখন কোনো উন্মত্ত ভিক্ষু উন্মাদবশত শ্রমণোচিত নয় এমন আচরণ করার পর, ভিক্ষুগণ কর্তৃক 'হে আয়ুষ্মান, এই প্রকার আপত্তি স্মরণ করুন' এভাবে অভিযুক্ত হন, এবং তিনি 'হে আবসো, উন্মত্ত অবস্থায় আমার দ্বারা এটি করা হয়েছে, আমি তা স্মরণ করতে পারছি না' এভাবে বললেও ভিক্ষুগণ কর্তৃক অভিযুক্ত হতেই থাকেন, তখন পুনরায় অভিযোগ না করার উদ্দেশ্যে তিনি অমূঢ়বিনয় যাচ্ঞা করেন এবং সংঘ তাকে জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্ম দ্বারা অমূঢ়বিনয় প্রদান করে। তখন সম্মুখবিনয় ও অমূঢ়বিনয় দ্বারা তা শান্ত হয়। অমূঢ়বিনয় প্রদত্ত হওয়ার পর পুনরায় সেই ব্যক্তির প্রতি সেই কারণে কারও অভিযোগ কার্যকর হয় না।


Yadā pana pārājikena vā pārājikasāmantena vā codiyamānassa aññenaññaṃ paṭicarato pāpussannatāya pāpiyassa puggalassa ‘‘sacāyaṃ acchinnamūlo bhavissati, sammā vattitvā osāraṇaṃ labhissati, sace chinnamūlo, sayamevassa nāsanā bhavissatī’’ti maññamāno saṅgho ñatticatutthena [Pg.291] kammena tassapāpiyasikaṃ kammaṃ karoti, tadā sammukhāvinayena ca tassapāpiyasikāya ca vūpasantaṃ hoti, evaṃ anuvādādhikaraṇaṃ catūhi samathehi sammati.

কিন্তু যখন পারাজিক বা পারাজিকের সমীপবর্তী আপত্তি দ্বারা অভিযুক্ত হওয়ার পর, এক প্রসঙ্গের পরিবর্তে অন্য প্রসঙ্গ উত্থাপন করে সত্য গোপনকারী এবং পাপের আধিক্যের কারণে অত্যন্ত পাপিষ্ঠ ব্যক্তির প্রতি—'যদি এই ভিক্ষুর মূল ছিন্ন না হয়ে থাকে, তবে সে সম্যক আচরণ করে পুনরায় সংঘে প্রবেশের অধিকার লাভ করবে; আর যদি মূল ছিন্ন হয়ে থাকে, তবে স্বয়ংক্রিয়ভাবেই তার বিনাশ ঘটবে'—এরূপ মনে করে সংঘ জ্ঞপ্তিশ্চতুর্থ কর্ম দ্বারা তার প্রতি 'তস্সপাপিয়সিকা' কর্ম সম্পাদন করে, তখন সম্মুখবিনয় ও তস্সপাপিয়সিকা দ্বারা তা শান্ত হয়। এভাবে অনুবাদাধিকরণ চারটি সমথ দ্বারা মীমাংসিত হয়।


Āpattādhikaraṇaṃ (cūḷava. 239) tīhi samathehi sammati sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca tiṇavatthārakena ca. Tassa sammukhāvinayeneva vūpasamo natthi, yadā pana ekassa vā bhikkhuno, nissaggiyavaṇṇanāyaṃ vuttanayena saṅghagaṇamajjhesu vā bhikkhu lahukaṃ āpattiṃ deseti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca paṭiññātakaraṇena ca vūpasammati. Tattha sammukhāvinaye tāva yo ca deseti, yassa ca deseti, tesaṃ sammukhībhāvo puggalasammukhatā, sesaṃ vuttanayameva. Puggalassa ca gaṇassa ca desanākāle saṅghasammukhatā parihāyati.

আপত্তাধিকরণ তিনটি সমথ দ্বারা মীমাংসিত হয়—সম্মুখবিনয়, প্রতিজ্ঞাতকরণ এবং তৃণবিস্তারক। কেবল সম্মুখবিনয় দ্বারাই এর উপশম হয় না। কিন্তু যখন কোনো একক ভিক্ষুর নিকট অথবা নৈসর্গিক-বর্ণনায় বর্ণিত নিয়মানুসারে সংঘ বা গণের মধ্যে কোনো ভিক্ষু লঘু আপত্তি দেশনা করেন, তখন আপত্তাধিকরণ সম্মুখবিনয় ও প্রতিজ্ঞাতকরণ দ্বারা শান্ত হয়। সেখানে সম্মুখবিনয়ের ক্ষেত্রে—যিনি দেশনা করেন এবং যাঁর নিকট দেশনা করেন, তাঁদের মুখোমুখি হওয়াকে 'পুদ্গল-সম্মুখতা' বলে; অবশিষ্ট বিষয় পূর্বে বর্ণিত নিয়মানুসারেই। ব্যক্তি ও গণের নিকট দেশনা করার সময় সংঘ-সম্মুখতা হ্রাস পায়।


Yā panettha ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmaṃ āpattiṃ āpanno’’ti ca, ‘‘passasī’’ti, ‘‘āma passāmī’’ti ca paṭiññā, tāya ‘‘āyatiṃ saṃvareyyāsī’’ti karaṇaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Saṅghādisese parivāsādiyācanā paṭiññā, parivāsādīnaṃ dānaṃ paṭiññātakaraṇaṃ nāma. Dvepakkhajātā pana bhaṇḍanakārakā bhikkhū bahuṃ assāmaṇakaṃ ajjhācāraṃ caritvā puna lajjidhamme uppanne ‘‘sace mayaṃ imāhi āpattīhi aññamaññaṃ karissāma, siyāpi taṃ adhikaraṇaṃ kakkhaḷatthāya vāḷatthāya saṃvatteyyā’’ti aññamaññaṃ āpattiyā kārāpane dosaṃ disvā yadā tiṇavatthārakakammaṃ karonti, tadā āpattādhikaraṇaṃ sammukhāvinayena ca tiṇavatthārakena ca sammati. Tatra hi yattakā hatthapāsūpagatā ‘‘na metaṃ khamatī’’ti evaṃ diṭṭhāvikammaṃ akatvā niddampi okkamantā honti, sabbesaṃ ṭhapetvā thullavajjañca gihippaṭisaṃyuttañca sabbāpattiyo vuṭṭhahanti, evaṃ āpattādhikaraṇaṃ tīhi samathehi sammati.

এখানে 'ভন্তে, আমি এই নামের আপত্তিতে পতিত হয়েছি' এবং 'দেখছ কি?', 'হ্যাঁ, দেখছি'—এরূপ যে স্বীকারোক্তি, তার মাধ্যমে 'ভবিষ্যতে সংযত হবে' এরূপ করাকে 'প্রতিজ্ঞাতকরণ' বলা হয়। সঙ্ঘাদিশেষ আপত্তির ক্ষেত্রে পরিবাস আদি যাচ্ঞা করা হলো 'প্রতিজ্ঞা', এবং পরিবাস আদি প্রদান করা হলো 'প্রতিজ্ঞাতকরণ'। কিন্তু বিবাদকারী দুই পক্ষের ভিক্ষুগণ যখন বহু অশ্রমণোচিত আচরণ করার পর পুনরায় লজ্জাশীলতা উৎপন্ন হলে—'যদি আমরা এই আপত্তিগুলো নিয়ে একে অপরের বিচার করি, তবে সেই বিরোধ আরও কঠোর ও হিংস্র রূপ ধারণ করতে পারে'—এভাবে পরস্পরের আপত্তির বিচার করার মধ্যে দোষ দেখে যখন 'তৃণবিস্তারক' কর্ম সম্পাদন করেন, তখন আপত্তাধিকরণ সম্মুখবিনয় ও তৃণবিস্তারক দ্বারা মীমাংসিত হয়। কারণ সেখানে হস্তপাশে উপস্থিত যত ভিক্ষু 'এটি আমার পছন্দ নয়' এভাবে নিজের মত প্রকাশ না করে নিদ্রাভিভূতও থাকেন, তাঁদের সকলেরই স্থূলাত্যয় এবং গৃহী-সংশ্লিষ্ট আপত্তি ব্যতীত সমস্ত আপত্তি থেকে মুক্তি ঘটে। এভাবে আপত্তাধিকরণ তিনটি সমথ দ্বারা মীমাংসিত হয়।


Kiccādhikaraṇaṃ (cūḷava. 242) ekena samathena sammati sammukhāvinayeneva. Iti imāni cattāri adhikaraṇāni yathānurūpaṃ imehi sattahi samathehi sammanti, tena vuttaṃ ‘‘uppannuppannānaṃ adhikaraṇānaṃ samathāya vūpasamāya sammukhāvinayo [Pg.292] dātabbo…pe… tiṇavatthārako’’ti. Ayamettha vinicchayanayo, vitthāro pana samathakkhandhake āgatoyeva, vinicchayopissa samantapāsādikāyaṃ vutto.

কৃত্যাধিকরণ কেবল একটি সমথ দ্বারাই মীমাংসিত হয়, তা হলো সম্মুখবিনয়। এভাবে এই চারটি অধিকরণ যথোপযুক্তভাবে এই সাতটি সমথ দ্বারা মীমাংসিত হয়। সেইজন্য বলা হয়েছে—'উৎপন্ন উৎপন্ন অধিকরণসমূহের শমন ও উপশমের জন্য সম্মুখবিনয় প্রদান করতে হবে...পে... তৃণবিস্তারক'। এটিই এখানে মীমাংসার সংক্ষিপ্ত নিয়ম; বিস্তারিত বিবরণ সমথখন্ধকে বর্ণিত হয়েছে এবং এর মীমাংসা সমন্তপাসাদিকাতেও বলা হয়েছে।


Tatthāyasmante pucchāmi, kaccittha parisuddhāti tesu sattasu adhikaraṇasamathesu kaccittha parisuddhā, natthi vo kiñci samathehi vūpasametabbanti pucchāmi, etena sabbāpattīhi parisuddhabhāvo pucchito hoti.

সেখানে আমি আয়ুষ্মানদের জিজ্ঞাসা করছি—'আপনারা কি এ বিষয়ে পরিশুদ্ধ?' অর্থাৎ সেই সাতটি অধিকরণ-সমথের বিষয়ে আপনারা কি পরিশুদ্ধ? আপনাদের কি সমথসমূহের দ্বারা উপশম করার মতো কোনো বিরোধ নেই?—এরূপ আমি জিজ্ঞাসা করছি। এর দ্বারা সমস্ত আপত্তি থেকে পরিশুদ্ধ হওয়ার বিষয়টি জিজ্ঞাসা করা হয়েছে।


Uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānantiādi nigamanavacanaṃ. Tattha ettakanti ettakaṃ sikkhāpadaṃ. Suttāgatanti sutte pātimokkhe āgataṃ. Suttapariyāpannanti tattheva antogadhaṃ. Anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchatīti addhamāse addhamāse uposathavasena uddisitabbataṃ āgacchati. Samaggehīti kāyasāmaggivasena samaggehi. Sammodamānehīti cittasāmaggivasena ekajjhāsayatāya suṭṭhu modamānehi. Avivadamānehīti aṭṭhārasasu vivādavatthūsu aññataravasenāpi avivadamānehi. Sikkhitabbanti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ avītikkamantehi adhisīlasikkhā sampādetabbā. Antarantarā pana yaṃ na vuttaṃ, taṃ sabbaṃ purime purime sikkhāpade vuttattā ceva uttānatthattā cāti.

'উদ্দিট্ঠং খো আয়স্মন্তো নিদানং' ইত্যাদি হলো উপসংহার বাক্য। সেখানে 'এত্তকং' বলতে এই পরিমাণ শিক্ষাপদ। 'সুত্তাগতং' বলতে সূত্রে অর্থাৎ প্রাতিমোক্ষ পাণিতে আগত। 'সুত্তপরিযাপন্নং' বলতে সেখানেই অন্তর্ভুক্ত। 'অন্বদ্ধমাসং উদ্দেসং আগচ্ছতি' বলতে প্রতি অর্ধমাসে অর্ধমাসে উপোসথ পালনের উদ্দেশ্যে আবৃত্তি করার জন্য উপস্থাপিত হওয়া। 'সমগ্গෙහි' বলতে কায়িক ঐক্যের মাধ্যমে ঐক্যবদ্ধ হয়ে। 'সম্মোদমানেহি' বলতে মানসিক ঐক্যের মাধ্যমে অভিন্ন অভিপ্রায়ে অত্যন্ত আনন্দিত হয়ে। 'অবিবদমানেহি' বলতে আঠারোটি বিবাদ-বিষয়ের যেকোনো একটির দ্বারাও বিবাদ না করে। 'সিক্ষিতব্বং' বলতে সেই সেই শিক্ষাপদ লঙ্ঘন না করে অধিশীল শিক্ষা সম্পন্ন করতে হবে। আর মাঝে মাঝে যা বলা হয়নি, তা পূর্ববর্তী শিক্ষাপদসমূহে বলা হয়েছে বলে এবং অর্থ স্পষ্ট হওয়ার কারণে বলা হয়নি—এরূপ বুঝতে হবে।


Adhikaraṇasamathavaṇṇanā niṭṭhitā.

অধিকরণ-সমথ বর্ণনা সমাপ্ত।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কাঙ্ক্ষাবিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Bhikkhupātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষ বর্ণনা সমাপ্ত।


Namo tassa bhagavato arahato sammasambuddhassa

তস্স ভগবতো অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স (সেই ভগবান, অর্হৎ, সম্যকসম্বুদ্ধকে নমস্কার)।


Bhikkhunīpātimokkhavaṇṇanā

ভিক্ষুণী-প্রাতিমোক্ষ বর্ণনা


Pārājikakaṇḍo

পারাজিক কাণ্ড


Bhikkhunīnaṃ hitatthāya, pātimokkhaṃ pakāsayi;

Yaṃ nātho, tassa dāneso, sampatto vaṇṇanākkamo.

জগন্নাথ (বুদ্ধ) ভিক্ষুণীদের হিতার্থে যে প্রাতিমোক্ষ প্রকাশ করেছেন, এখন তার বর্ণনাক্রম সমুপস্থিত হয়েছে।


Sādhāraṇapārājikaṃ

সাধারণ পারাজিক


1…Pe…4. methunadhammasikkhāpadavaṇṇanā

১ ...পে... ৪. মৈথুনধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tattha [Pg.293] suṇātu metiādīnaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva attho veditabbo. Kevalañhi, bhante, ayyetiādivasena tasmiñca idha ca abhilāpamattameva liṅgabhedamattañca viseso. Yasmā ca bhikkhuniyā sikkhāpaccakkhānaṃ nāma natthi, tasmā bhikkhunīnaṃ ‘‘sikkhāsājīvasamāpannā sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā’’ti avatvā yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyāti vuttaṃ. Tattha chandasoti methunarāgappaṭisaṃyuttena chandena ceva ruciyā ca. Chande pana asati balakkārena padhaṃsitāya anāpatti, tasmā yā paripuṇṇūpasampadā bhikkhunī manussāmanussatiracchānajātīsu purisaubhatobyañjanakapaṇḍakānaṃ yassa kassaci sajīvassa vā nijjīvassa vā santhatassa vā asanthatassa vā akkhāyitassa vā yebhuyyena akkhāyitassa vā aṅgajātassa attano vaccamaggapassāvamaggamukhesu tīsu yatthakatthaci santhate vā asanthate vā pakativātena asaṃphuṭṭhe allokāse antamaso tilaphalamattampi padesaṃ chandaso paveseti, parena vā pavesiyamānā pavesanapaviṭṭhaṭṭhitauddharaṇesu yaṃkiñci sādiyati, ayaṃ pārājikā hoti. Sesamettha ito paresu ca sādhāraṇasikkhāpadesu vuttanayānusāreneva veditabbaṃ.

সেখানে 'সুণাতু মে' ইত্যাদির অর্থ ভিক্ষু-প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় বর্ণিত নিয়মানুসারেই বুঝতে হবে। কেবল 'ভন্তে' ও 'অয্যে' ইত্যাদির ব্যবহারের কারণে সেখানে এবং এখানে কেবল শব্দপ্রয়োগের পার্থক্য এবং লিঙ্গভেদ মাত্রই বিশেষত্ব। যেহেতু ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যানের কোনো নিয়ম নেই, তাই ভিক্ষুণীদের জন্য 'শিক্ষাসাজীবসম্পন্ন হয়ে, শিক্ষাপদ প্রত্যাখ্যান না করে এবং দুর্বলতা প্রকাশ না করে'—এরূপ না বলে, 'যে ভিক্ষুণী স্বেচ্ছায় মৈথুনধর্ম সেবন করবে'—এরূপ বলা হয়েছে। সেখানে 'ছন্দসো' বলতে মৈথুনরাগ-সংশ্লিষ্ট ইচ্ছা ও রুচির দ্বারা। কিন্তু ইচ্ছা না থাকলে, বলপ্রয়োগে ধর্ষিতা হলে আপত্তি হয় না। অতএব, যে পরিপূর্ণ উপসম্পদা প্রাপ্ত ভিক্ষুণী মানুষ, অমানুষ ও তির্যক জাতির পুরুষ, উভয়ব্যঞ্জন ও পণ্ডকদের মধ্যে যেকোনো জীবিত বা মৃত, আবৃত বা অনাবৃত, পশুপক্ষী কর্তৃক অভক্ষিত বা অধিকাংশ অভক্ষিত অঙ্গজাতকে নিজের বচ্চমার্গ (মলদ্বার), প্রস্রাবমার্গ (মূত্রদ্বার) ও মুখ—এই তিন মার্গের যেকোনো একটিতে আবৃত বা অনাবৃত অবস্থায়, স্বাভাবিক বায়ু দ্বারা অস্পৃষ্ট আর্দ্র স্থানে অন্তত তিল পরিমাণ অংশও স্বেচ্ছায় প্রবেশ করায়, অথবা অন্য কেউ প্রবেশ করানোর সময় প্রবেশ করানো, প্রবেশ করা, অবস্থান করা ও বের করার যেকোনো একটিতে আনন্দ লাভ করে, সে পারাজিকা হয়। এখানে এবং এর পরবর্তী সাধারণ শিক্ষাপদসমূহে অবশিষ্ট বিষয় পূর্বে বর্ণিত নিয়মানুসারেই বুঝতে হবে।


Asādhāraṇapārājikaṃ

অসাধারণ পারাজিক


5. Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā

৫. উব্ভজাণুমণ্ডলিক শিক্ষাপদ বর্ণনা


Asādhāraṇesu [Pg.294] pana catunnaṃ tāva pārājikānaṃ paṭhame avassutāti kāyasaṃsaggarāgena tintā, kilinnāti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassāti kāyasaṃsaggaṃ samāpajjituṃ viññussa manussajātikassa purisasaṅkhātassa puggalassa. Adhakkhakanti attano akkhakānaṃ adho. Ubbhajāṇumaṇḍalanti jāṇumaṇḍalānaṃ upari, ettha ca ubbhakapparampi ubbhajāṇumaṇḍaleneva saṅgahitaṃ. Āmasananti āmajjanaṃ phuṭṭhokāsaṃ anatikkamitvā tattheva saṅghaṭṭanaṃ. Parāmasananti ito cito ca sañcaraṇaṃ. Gahaṇanti gahitamattaṃ. Chupananti asaṅghaṭṭetvā phuṭṭhamattaṃ. Paṭipīḷananti aṅge gahetvā nippīḷanaṃ. Sādiyeyyāti yā bhikkhunī attano yathāparicchinne kāye purisassa etaṃ āmasanādiṃ sādiyati, sayaṃ vā pana tena kāyena purisassa yaṃkiñci kāyappadesaṃ sādayamānā chupati, ayaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikā nāma pārājikāti ayamettha saṅkhepo.

অসাধারণ শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথম চারটি পারাজিকের প্রথমটিতে 'অবস্সুতা' বলতে কায়সংসর্গজনিত রাগের দ্বারা সিক্ত বা আর্দ্র—এই অর্থ। দ্বিতীয় পদেও একই নিয়ম। 'purisapuggalassa' বলতে কায়সংসর্গে লিপ্ত হতে সক্ষম, চেতনাসম্পন্ন, মনুষ্যজাতীয় পুরুষ নামক ব্যক্তির। 'অধক্খকং' বলতে নিজের জতুসন্ধির নিচে। 'উব্ভজাণুমণ্ডলং' বলতে জানুমণ্ডলের উপরে; এবং এখানে কনুইয়ের উপর অংশকেও 'উব্ভজাণুমণ্ডল' শব্দের দ্বারাই গ্রহণ করা হয়েছে। 'আমসনং' বলতে স্পর্শ করা স্থান অতিক্রম না করে সেখানেই ঘর্ষণ বা তীব্রভাবে স্পর্শ করা। 'পরামসনং' বলতে এদিক-ওদিক হাত সঞ্চালন করা। 'গহণং' বলতে কেবল ধারণ বা আঁকড়ে ধরা। 'ছুপনং' বলতে তীব্রভাবে আঘাত না করে কেবল স্পর্শ করা মাত্র। 'পটিপীড়নং' বলতে অঙ্গ ধরে মর্দন বা চাপ দেওয়া। 'সাদিয়েয্য' বলতে যে ভিক্ষুণী নিজের শরীরের নির্দিষ্ট সীমানার মধ্যে পুরুষের এই স্পর্শ আদি উপভোগ করে, অথবা নিজে সেই শরীর দ্বারা পুরুষের শরীরের যেকোনো অংশ উপভোগের উদ্দেশ্যে স্পর্শ করে, সে 'উব্ভজাণুমণ্ডলিক' নামক পারাজিকা হয়—এটিই এখানে সংক্ষেপ।


‘‘Nidānaṃ puggalaṃ vatthu’’ntiādike (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) tena vitthāravinicchaye yasmā sabbāneva asādhāraṇapaññattiyo honti, tasmā ito paṭṭhāya santiṃ anupaññattiṃ vatvā sādhāraṇapaññattīti vā asādhāraṇapaññattīti vā na vakkhāma, āṇattiyaṃ yattha āṇatti natthi, tattha kiñci avatvā yattha atthi, tattheva vakkhāma, vipattivicāraṇā vuttāyeva.

'নিদানং পুগ্গলং অত্থুং' ইত্যাদি প্রথম পারাজিক বর্ণনার বিস্তারিত মীমাংসায় যেহেতু সমস্তই অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি, তাই এখান থেকে শুরু করে বিদ্যমান অনুপ্রজ্ঞপ্তির কথা উল্লেখ করে 'সাধারণ প্রজ্ঞপ্তি' বা 'অসাধারণ প্রজ্ঞপ্তি'—এরূপ আর বলব না। আজ্ঞপ্তির ক্ষেত্রে যেখানে আজ্ঞপ্তি নেই, সেখানে কিছু না বলে যেখানে আজ্ঞপ্তি আছে, কেবল সেখানেই বলব; বিপত্তি-বিচারণা পূর্বেই বলা হয়েছে।


Avasesaṃ pana sabbattha vattabbaṃ, tayidaṃ vuccati, idaṃ tāva sikkhāpadaṃ sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha kāyasaṃsaggaṃ samāpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute yathāparicchinnena kāyena purisassa kāyaṃ, ubhatoavassutepi kāyena kāyappaṭibaddhaṃ, yathāparicchinnakāyappaṭibaddhena vā avasesakāyena vā tassa kāyaṃ āmasantiyā thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ ubhatoavassute yathāparicchinnena kāyena kāyaṃ āmasantiyāpi thullaccayaṃ, sace pana purisassa kāyasaṃsaggarāgo natthi, pārājikakkhettepi thullaccayameva. Avasese pana kāyappaṭibaddhena kāyappaṭibaddhādibhede, methunarāgagehasitapemesu ca sabbattha dukkaṭaṃ. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā, asādiyantiyā[Pg.295], ummattikādīnañca anāpatti. Aṅgāni samuṭṭhānādīni ca bhikkhupātimokkhe kāyasaṃsagge vuttanayeneva veditabbānīti.

অবশিষ্ট সিদ্ধান্তমূলক বাক্য সর্বত্র বলা উচিত, তা এখানে বলা হচ্ছে। এই শিক্ষাপদটি শ্রাবস্তীতে সুন্দরী নন্দাকে কেন্দ্র করে কায়সংসর্গ (শারীরিক সংস্পর্শ) আপত্তিতে পতিত হওয়ার কারণে প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। একপক্ষ কামাসক্ত হলে, যথানির্ধারিত কায় (অঙ্গ) দ্বারা পুরুষের শরীর স্পর্শ করলে; অথবা উভয়পক্ষ কামাসক্ত হলেও কায় দ্বারা কায়-প্রতিবদ্ধ (শরীরের সাথে যুক্ত বস্তু) অথবা যথানির্ধারিত কায়-প্রতিবদ্ধ বস্তু দ্বারা অথবা অবশিষ্ট কায় দ্বারা তার শরীর স্পর্শ করলে ভিক্ষুণীর থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। যক্ষ, প্রেত, পণ্ডক এবং মনুষ্যরূপী তির্যক প্রাণীদের ক্ষেত্রে উভয়পক্ষ কামাসক্ত হলে, যথানির্ধারিত কায় দ্বারা শরীর স্পর্শ করলেও থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। কিন্তু যদি পুরুষের কায়সংসর্গজনিত রাগ (কামাসক্তি) না থাকে, তবে পারাজিকার ক্ষেত্রেও কেবল থুল্লচ্চয় আপত্তিই হয়। অবশিষ্ট কায়-প্রতিবদ্ধ দ্বারা কায়-প্রতিবদ্ধ স্পর্শ ইত্যাদি ভেদে এবং মৈথুনরাগজনিত গৃহাশ্রিত প্রেমে সর্বত্র দুক্কট আপত্তি হয়। অসঞ্চিন্ত্য (অনিচ্ছাকৃত), অসতর্কতাবশত, না জেনে, আস্বাদন না করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। অঙ্গ এবং সমুত্থানসমূহ ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষের কায়সংসর্গ শিক্ষাপদে যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই জানা উচিত।


Ubbhajāṇumaṇḍalikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উব্ভজাণুমণ্ডলিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā

৬. বজ্রপটিচ্ছাদিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye gaṇassāti aññāsaṃ bhikkhunīnaṃ. Ṭhitāti saliṅge ṭhitā. Cutāti kālaṅkatā. Nāsitāti liṅganāsanāya sayaṃ vā naṭṭhā, aññehi vā nāsitā. Avassaṭāti titthāyatanaṃ saṅkantā. Pubbevāhaṃ ayye aññāsinti idaṃ tassā vacanakāladassanaṃ, saliṅge ṭhitāya pana pārājikabhāvaṃ ñatvā ‘‘na dāni naṃ kassaci ārocessāmī’’ti dhure nikkhittamatteyeva ayaṃ vajjappaṭicchādikā nāma pārājikā hotīti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'গণস্স' বলতে অন্য ভিক্ষুণীদের বোঝায়। 'ঠিতা' বলতে নিজের লিঙ্গে (ভিক্ষুণীভাবে) প্রতিষ্ঠিত থাকা। 'চুতা' বলতে মৃত্যুবরণ করা। 'নাসিতা' বলতে লিঙ্গনাশ হওয়ার মাধ্যমে নিজে নষ্ট হওয়া অথবা অন্যদের দ্বারা বহিষ্কৃত হওয়া। 'অবস্সটা' বলতে তীর্থিকদের আশ্রয়ে চলে যাওয়া। 'আর্য্যা, আমি আগেই জানতাম'—এটি তার কথা বলার সময়কে নির্দেশ করে। কিন্তু নিজের লিঙ্গে প্রতিষ্ঠিত ভিক্ষুণীর পারাজিক ভাব জেনে 'এখন আমি এটি কাউকে বলব না'—এইভাবে প্রচেষ্টা পরিত্যাগ করার মাত্রই এই ভিক্ষুণী 'বজ্রপটিচ্ছাদিকা' নামক পারাজিকা হন।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha nevaattanāpaṭicodanā nagaṇassa ārocanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sappāṇakavaggamhi duṭṭhullāpattippaṭicchādanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatra hi pācittiyaṃ, idha pārājikanti ayameva viseso, sesaṃ tādisamevāti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দাকে কেন্দ্র করে নিজে অভিযুক্ত না করা এবং গণকে (ভিক্ষুণী সংঘকে) না জানানোর কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। এর অবশিষ্ট অংশ সপ্পাণক বর্গের দুষ্টুল্লাপত্তি-প্রচ্ছাদন শিক্ষাপদে যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই জানা উচিত। সেখানে এটি পাচিত্তিয় আপত্তি, আর এখানে এটি পারাজিকা আপত্তি—এটুকুই কেবল বিশেষ পার্থক্য, অবশিষ্ট অংশ একই রকম।


Vajjappaṭicchādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বজ্রপটিচ্ছাদিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā

৭. উক্খিত্তানুবত্তিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Dhammenāti bhūtena vatthunā. Vinayenāti codetvā sāretvā. Satthusāsanenāti idhāpi codetvā sāretvā karaṇameva satthusāsanaṃ nāma. Anādaranti yena saṅghena ukkhepaniyakammaṃ kataṃ, tasmiṃ vā, tattha pariyāpannagaṇe vā ekapuggale vā tasmiṃ vā kamme ādaravirahitaṃ, sammāvattanāya avattamānanti attho. Appaṭikāranti paṭikārarahitaṃ, anosāritanti attho. Akatasahāyanti ekakammādike saṃvāse saha ayanabhāvena samānasaṃvāsakā bhikkhū sahāyā nāma, yassa pana so saṃvāso tehi saddhiṃ natthi na tena te sahāyā katā honti[Pg.296], iti so akatasahāyo nāma, taṃ akatasahāyaṃ, samānasaṃvāsakabhāvaṃ anupagatanti attho. Tamanuvatteyyāti taṃ ukkhittakaṃ ukkhittakabhāveyeva ṭhitaṃ bhikkhuṃ yā bhikkhunī yaṃdiṭṭhiko so hoti, tāya diṭṭhiyā gahaṇabhāvena anuvatteyya. Sā bhikkhunī bhikkhunīhi saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayena visuṃ saṅghamajjhe ca vuccamānā taṃ vatthuṃ appaṭinissajjantī samanubhāsanakammapariyosāne ukkhittānuvattikā nāma pārājikā hotīti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'উক্খিত্তং' বলতে আপত্তি না দেখা ইত্যাদির কারণে বহিষ্কৃত করা। 'ধম্মেন' বলতে সত্য ঘটনার দ্বারা। 'বিনয়েন' বলতে অভিযুক্ত করে এবং স্মরণ করিয়ে দিয়ে। 'সত্থুসাসনেন' বলতে এখানেও অভিযুক্ত করে এবং স্মরণ করিয়ে দিয়ে কাজ করাকেই 'শাস্তার শাসন' বলা হয়। 'অনাদরং' বলতে যে সংঘ দ্বারা উৎক্ষেপণীয় কর্ম করা হয়েছে, সেই সংঘের প্রতি, অথবা সেই সংঘের অন্তর্ভুক্ত গণের প্রতি, অথবা একক ব্যক্তির প্রতি, অথবা সেই কর্মের প্রতি আদরহীন হওয়া এবং সম্যক আচরণে আচরণ না করা—এই অর্থ। 'অপ্পটিকারং' বলতে প্রতিকারহীন, অর্থাৎ সংঘে পুনরায় গৃহীত না হওয়া—এই অর্থ। 'অকতসহায়ং' বলতে এককর্ম ইত্যাদিরূপ সংবাসে একসাথে চলার কারণে সমান সংবাসের ভিক্ষুগণকে 'সহায়' বলা হয়। কিন্তু যার সেই সংবাস তাদের সাথে নেই, তার দ্বারা তারা সহায়রূপে গৃহীত হয়নি। তাই সে 'অকতসহায়' নামে পরিচিত। সেই অকতসহায়কে, অর্থাৎ সমান সংবাসের ভিক্ষুভাবে উপনীত না হওয়াকে বোঝায়—এই অর্থ। 'তমনুবত্তেয্য' বলতে সেই বহিষ্কৃত এবং বহিষ্কৃত অবস্থাতেই স্থিত ভিক্ষুকে যে ভিক্ষুণী, সেই ভিক্ষু যে মতাদর্শের অধিকারী, সেই মতাদর্শ গ্রহণ করার মাধ্যমে অনুবর্তন করে। সেই ভিক্ষুণীকে অন্য ভিক্ষুণীগণ কর্তৃক সংঘভেদ শিক্ষাপদ ইত্যাদিতে বর্ণিত নিয়মে পৃথকভাবে এবং সংঘের মধ্যে উপদেশ দেওয়া সত্ত্বেও যদি সে সেই বিষয় পরিত্যাগ না করে, তবে সমনুভাষণ কর্মের শেষে সে 'উক্খিত্তানুবত্তিকা' নামক পারাজিকা হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ukkhittānuvattanavatthusmiṃ paññattaṃ, ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi dve thullaccayā, ‘‘yassā nakkhamati, sā bhāseyyā’’ti evaṃ yya-kārappattāya tatiyakammavācāya pārājikaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, sesaṃ saṅghabhedasikkhāpadādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দাকে কেন্দ্র করে বহিষ্কৃত ভিক্ষুর অনুবর্তন করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। জ্ঞপ্তি পাঠে দুক্কট আপত্তি, দুটি কর্মবাচায় দুটি থুল্লচ্চয় আপত্তি এবং 'যাঁর সহ্য হয় না, তিনি বলুন'—এভাবে 'য্য'-কার প্রাপ্ত তৃতীয় কর্মবাচায় পারাজিকা আপত্তি হয়। অধর্মকর্মে তিক-দুক্কট আপত্তি হয়। অবশিষ্ট অংশ সংঘভেদ শিক্ষাপদ ইত্যাদিতে বর্ণিত নিয়মে জানা উচিত।


Ukkhittānuvattikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উক্খিত্তানুবত্তিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā

৮. অট্ঠবত্থুকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe avassutāti lokassādamittasanthavavasena kāyasaṃsaggarāgena tintā. Ayameva hi attho sīhaḷamātikāṭṭhakathāyaṃ vutto, samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 675) panassa vicāraṇā katā, dutiyapadepi eseva nayo. Purisapuggalassa hatthaggahaṇaṃ vātiādīsu pana yaṃ purisapuggalena hatthe gahaṇaṃ kataṃ, taṃ ‘‘purisapuggalassa hatthaggahaṇa’’nti vuttaṃ, eseva nayo saṅghāṭikaṇṇaggahaṇepi. Hatthaggahaṇanti ettha ca yassa kassaci apārājikakkhettabhūtassa aṅgassa gahaṇaṃ hatthaggahaṇaṃ, yassa kassaci nivatthassa vā pārutassa vā gahaṇaṃ saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ. Santiṭṭheyya vātiādīsu kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya purisassa hatthapāse santiṭṭheyya vā, tattha ṭhitā sallapeyya vā, purisena vā ‘‘itthannāmaṃ ṭhānaṃ āgacchā’’ti vuttā taṃ saṅketaṃ gaccheyya, tassa vā purisassa abbhāgamanaṃ sādiyeyya, yena kenaci vā paṭicchannaṃ okāsaṃ [Pg.297] paviseyya, purisassa hatthapāse ṭhatvā kāyaṃ upasaṃhareyyāti evamattho daṭṭhabbo. Ayampi pārājikāti yathā purimāyo, evaṃ ayampi bhikkhunī etassa kāyasaṃsaggasaṅkhātassa asaddhammassa paṭisevanatthāya etāni aṭṭha vatthūni paṭipāṭiyā vā uppaṭipāṭiyā vā pūretvā aṭṭhavatthukā nāma pārājikā hotīti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'অবস্সুতা' বলতে লোকাস্বাদ ও মিত্রতার সম্পর্কের বশে কায়সংসর্গজনিত রাগে সিক্ত হওয়া। এই অর্থটিই সিংহল মাতৃকা অট্ঠকথাতে বলা হয়েছে, কিন্তু সমন্তপাসাদিকাতে এর বিচার-বিশ্লেষণ করা হয়েছে। দ্বিতীয় পদেও একই নিয়ম। 'পুরুষপুদগলের হাত ধরা' ইত্যাদি বাক্যে পুরুষপুদগল কর্তৃক হাতে যে ধরা হয়েছে, তাকে 'পুরুষপুদগলের হাত ধরা' বলা হয়েছে। সংঘাটি-কোণ ধরার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। এখানে 'হাত ধরা' বলতে পারাজিকার ক্ষেত্র নয় এমন যেকোনো অঙ্গ ধরাকে হাত ধরা বলে; পরিহিত বা পরিধেয় যেকোনো বস্ত্রের কোণ ধরাকে সংঘাটি-কোণ ধরা বলে। 'দাঁড়াবে' ইত্যাদি বাক্যে কায়সংসর্গ নামক অসদ্ধর্ম সেবনের উদ্দেশ্যে পুরুষের হস্তপাশে দাঁড়াবে, অথবা সেখানে দাঁড়িয়ে আলাপ করবে, অথবা পুরুষ কর্তৃক 'অমুক স্থানে এসো' বলা হলে সেই সংকেত স্থানে যাবে, অথবা সেই পুরুষের আগমনকে অনুমোদন করবে, অথবা যেকোনো আবৃত স্থানে প্রবেশ করবে, অথবা পুরুষের হস্তপাশে দাঁড়িয়ে নিজের শরীরকে তার নিকটবর্তী করবে—এভাবে অর্থ দেখতে হবে। 'এই ভিক্ষুণীও পারাজিকা হন' বলতে পূর্ববর্তী ভিক্ষুণীদের মতো, এই ভিক্ষুণীও এই কায়সংসর্গ নামক অসদ্ধর্ম সেবনের উদ্দেশ্যে এই আটটি বিষয় ক্রমানুসারে বা ব্যতিক্রমে পূর্ণ করে 'অট্ঠবত্থুকা' নামক পারাজিকা হন।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha aṭṭhamaṃ vatthuṃ paripūraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, saṅketagamane pade pade dukkaṭaṃ, purisassa hatthapāsaṃ okkantamatte thullaccayaṃ, purisassa abbhāgamanasādayamānepi dukkaṭaṃ. Hatthapāsokkamane thullaccayaṃ, sesesu ekekasmiṃ thullaccayameva, aṭṭhame paripuṇṇe pārājikaṃ. Ekekasmiṃ pana vatthusmiṃ satakkhattumpi vītikkante tā āpattiyo desetvā muccati, apicettha gaṇanūpikā āpatti veditabbā, ‘‘idāni nāpajjissāmī’’ti hi dhuranikkhepaṃ katvā desitā gaṇanūpikā, desitagaṇanaṃ upeti, pārājikassa aṅgaṃ na hoti. Tasmā yā ekaṃ āpannā dhuranikkhepaṃ katvā desetvā puna kilesavasena āpajjati, punapi deseti, evaṃ aṭṭhamaṃ paripūrentīpi pārājikā na hoti. Yā pana āpajjitvā ‘‘punapi aññaṃ vatthuṃ āpajjissāmī’’ti saussāhāva deseti, tassā sā āpatti agaṇanūpikā, desitāpi adesitā hoti, pārājikassa aṅgaṃ hoti. Asañcicca, assatiyā, ajānantiyā asādiyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamassa vatthussa pūraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samanubhāsanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, dvivedananti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে অষ্টম বিষয়টি পূর্ণ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছিল। সংকেত স্থানে যাওয়ার সময় পদে পদে দুক্কট আপত্তি হয়, পুরুষের হস্তপাশে প্রবেশমাত্রই থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়, পুরুষের আগমন অনুমোদন করলেও দুক্কট আপত্তি হয়। হস্তপাশে প্রবেশে থুল্লচ্চয় আপত্তি, অবশিষ্ট বিষয়গুলোর প্রতিটিতে থুল্লচ্চয় আপত্তিই হয় এবং অষ্টমটি পূর্ণ হলে পারাজিকা আপত্তি হয়। কিন্তু প্রতিটি বিষয়ে শতবারও অতিবর্তন করলে সেই আপত্তিগুলো দেশনা করে মুক্ত হওয়া যায়। অধিকন্তু, এখানে গণনাযোগ্য আপত্তি জানা উচিত। 'এখন আর আপত্তিতে পড়ব না'—এভাবে প্রচেষ্টা ত্যাগ করে যে আপত্তি দেশনা করা হয়, তা গণনাযোগ্য এবং তা দেশনাকৃত গণনায় অন্তর্ভুক্ত হয়, তা পারাজিকার অঙ্গ হয় না। তাই যে ভিক্ষুণী একটি আপত্তিতে পতিত হয়ে প্রচেষ্টা ত্যাগপূর্বক দেশনা করে পুনরায় ক্লেশের বশে আপত্তিতে পতিত হয় এবং পুনরায় দেশনা করে, এভাবে অষ্টমটি পূর্ণ করলেও সে পারাজিকা হয় না। কিন্তু যে ভিক্ষুণী আপত্তিতে পতিত হয়ে 'পুনরায় অন্য বিষয়েও আপত্তিতে পড়ব'—এভাবে আগ্রহের সাথেই দেশনা করে, তার সেই আপত্তি গণনা-অযোগ্য হয়; তা দেশনা করলেও অদেশিতই থাকে এবং তা পারাজিকার অঙ্গ হয়। অসঞ্চিন্ত্য, অসতর্কতাবশত, না জেনে, আস্বাদন না করলে এবং উন্মাদ প্রভৃতির ক্ষেত্রে আপত্তি হয় না। কায়সংসর্গজনিত রাগ, আগ্রহ বা সচেষ্টতা এবং অষ্টম বিষয়ের পূর্ণতা—এখানে এই তিনটি অঙ্গ। সমনুভাষণ সমুত্থান, ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবদ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত, দ্বিভেদ ইত্যাদি।


Aṭṭhavatthukāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অট্ঠবত্থুকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo aṭṭha pārājikā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā cattāro, ime cattāroti evaṃ pātimokkhuddesamaggena aṭṭha pārājikā dhammā uddiṭṭhāti evamettha attho veditabbo, sesaṃ bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayamevāti.

আর্য্যাগণ, আটটি পারাজিকা ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে—এখানে ভিক্ষুদের কেন্দ্র করে প্রজ্ঞাপিত সাধারণ চারটি এবং এই অসাধারণ চারটি—এভাবে প্রাতিমোক্ষ আবৃত্তি নিয়মে আটটি পারাজিকা ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে, এভাবে এখানে অর্থ জানা উচিত। অবশিষ্ট অংশ ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কাঙ্ক্ষাবিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Bhikkhunipātimokkhe

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষে—


Pārājikavaṇṇanā niṭṭhitā.

পারাজিকা বর্ণনা সমাপ্ত।


Saṅghādisesakaṇḍo

সংঘাদিশেষ কাণ্ড।


1. Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā

১. উস্সয়বাদিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Saṅghādisesesu [Pg.298] paṭhame ussayavādikāti mānussayavasena kodhussayavasena aḍḍakaraṇatthāya vinicchayamahāmattānaṃ santike vivadamānā. Gahapatinā vātiādīhi ṭhapetvā pañca sahadhammike avasesā gahaṭṭhapabbajitā saṅgahitā. Ayaṃ bhikkhunī paṭhamāpattikanti ādimhi paṭhamaṃ āpatti etassāti paṭhamāpattiko, vītikkamakkhaṇeyeva āpajjitabboti attho, taṃ paṭhamāpattikaṃ. Āpannāti aḍḍapariyosāne āpannā. Bhikkhuniṃ saṅghato nissāretīti nissāraṇīyo, taṃ nissāraṇīyaṃ. Saṅghādisesanti evaṃnāmakaṃ.

সংঘাদিশেষসমূহের মধ্যে প্রথম শিক্ষাপদে 'উস্সয়বাদিকা' বলতে অহংকারের বশে অথবা ক্রোধের বশে মামলা করার উদ্দেশ্যে বিচারক অমাত্যদের সমীপে বিবাদ করা। 'গৃহপতি কর্তৃক' ইত্যাদি পদের দ্বারা পাঁচজন সহধর্মী ব্যতীত অবশিষ্ট গৃহী ও প্রব্রজিতদের গ্রহণ করা হয়েছে। 'এই ভিক্ষুণী প্রথমাপত্তিকা' বলতে এর শুরুতে প্রথম আপত্তি হয় বলে এটি প্রথমাপত্তিকা; অর্থাৎ লঙ্ঘনের মুহূর্তেই এই আপত্তিতে পতিত হতে হয়—এই অর্থ। সেই প্রথমাপত্তিকাকে। 'আপন্না' বলতে মামলার শেষে আপত্তিতে পতিত হওয়া। ভিক্ষুণীকে সংঘ থেকে বহিষ্কার করে বলে এটি 'নিস্সারণীয়'; সেই নিস্সারণীয়কে। 'সংঘাদিশেষ' বলতে এই নামের আপত্তিতে (পতিত হওয়া)।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ussayavādikavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, ‘‘aḍḍaṃ karissāmī’’ti yaṃkiñci dutiyikaṃ vā sakkhiṃ vā sahāyaṃ vā pariyesantiyā pariyesane dukkaṭaṃ, yattha ṭhitāya ‘‘aḍḍaṃ kātuṃ gacchāmī’’ti cittaṃ uppajjati, tato paṭṭhāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yatthakatthaci antamaso bhikkhunupassayaṃ āgatepi vohārike disvā attano kathaṃ ārocentiyā dukkaṭaṃ. Itarena attano kathāya ārocitāya bhikkhuniyā thullaccayaṃ, paṭhamaṃ itarena pacchā bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī taṃ vadati ‘‘mama ca tava ca kathaṃ tvaṃyeva ārocehī’’ti, so attano vā kathaṃ paṭhamaṃ ārocetu, tassā vā, paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ, tena evaṃ vuttāya bhikkhuniyā ārocanepi eseva nayo. Sace pana bhikkhunī aññena kathāpeti, tatrāpi eseva nayo. Yathā vā tathā vā hi ārociyamāne paṭhamārocane bhikkhuniyā dukkaṭaṃ, dutiye thullaccayaṃ. Ubhinnaṃ pana kathaṃ sutvā vohārikehi vinicchaye kate aḍḍapariyosānaṃ nāma hoti, tasmiṃ aḍḍapariyosāne bhikkhuniyā jayepi parājayepi saṅghādiseso.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অহংকারবশত বিবাদ বা মামলা করার ঘটনাকে কেন্দ্র করে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি আদেশযুক্ত। ‘আমি মামলা করব’—এই উদ্দেশ্যে কোনো দ্বিতীয় ব্যক্তি, সাক্ষী বা সাহায্যকারী খোঁজার সময় খোঁজার কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। যে স্থানে দাঁড়িয়ে ‘আমি মামলা করতে যাচ্ছি’—এই চিত্ত উৎপন্ন হয়, সেখান থেকে শুরু করে যাওয়ার সময় প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। যেকোনো স্থানে, এমনকি ভিক্ষুণী আশ্রমে আগত বিচারকদের দেখে নিজের কথা বলার কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অন্য পক্ষ (উপাসক) কর্তৃক নিজের কথা বলার পর ভিক্ষুণী কর্তৃক নিজের কথা বললে স্থূলাত্যয় অপরাধ হয়। প্রথমে অন্য পক্ষ এবং পরে ভিক্ষুণী কর্তৃক বলার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু যদি ভিক্ষুণী তাকে বলে, ‘আমার এবং তোমার কথা তুমিই বলো’, তবে সে নিজের কথাই প্রথমে বলুক বা তার কথাই প্রথমে বলুক, প্রথমবার বলার কারণে ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয়বার বলার কারণে স্থূলাত্যয় অপরাধ হয়। তার দ্বারা এভাবে বলা হলে ভিক্ষুণীর বলার ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। কিন্তু যদি ভিক্ষুণী অন্য কারো দ্বারা বলায়, সেখানেও একই নিয়ম। যেভাবেই হোক না কেন, বলানো হলে প্রথমবার বলার কারণে ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত এবং দ্বিতীয়বার বলার কারণে স্থূলাত্যয় অপরাধ হয়। কিন্তু উভয়ের কথা শুনে বিচারকদের দ্বারা মীমাংসা করা হলে মামলার সমাপ্তি ঘটে। সেই মামলার সমাপ্তিতে ভিক্ষুণীর জয় হোক বা পরাজয় হোক, সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Yā pana paccatthikamanussehi dūtaṃ vā pahiṇitvā, sayaṃ vā āgantvā ‘‘ehi, ayye’’ti ākaḍḍhiyamānā gacchati, yā vā upassaye aññehi kataṃ anācāraṃ anodissa ācikkhantī rakkhaṃ yācati, yāya ca kiñci avuttā [Pg.299] vohārikā aññato sutvā sayameva aḍḍaṃ pariyosāpenti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññehi anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti.

কিন্তু যে ভিক্ষুণী শত্রুভাবাপন্ন মানুষদের দ্বারা দূত পাঠিয়ে অথবা নিজে এসে ‘আসুন আর্যা’—এভাবে জোরপূর্বক নিয়ে যাওয়ার কারণে যায়; অথবা যে ভিক্ষুণী আশ্রমে অন্যদের দ্বারা কৃত অনাচার নির্দিষ্ট কাউকে নির্দেশ না করে বলতে বলতে সুরক্ষা প্রার্থনা করে; এবং যার দ্বারা কিছুই বলা হয়নি এমন অবস্থায় বিচারকেরা অন্য কারো কাছ থেকে শুনে নিজেরাই মামলার নিষ্পত্তি করে দেয়, তার এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো অপরাধ হয় না। অন্যদের দ্বারা বাধ্য না হয়ে মামলা করা এবং মামলার সমাপ্তি হওয়া—এখানে এই দুটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম কঠিন-শিক্ষাপদের সদৃশ, এটি কিন্তু ক্রিয়া-মাত্রই।


Ussayavādikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উস্সয়বাদিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā

২. চোরীবুট্ঠাপিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye yāya pañcamāsagghanakato paṭṭhāya yaṃkiñci parasantakaṃ avaharitaṃ, ayaṃ corī nāma, taṃ coriṃ. Vajjhaṃ viditanti tena kammena ‘‘vadhārahā aya’’nti evaṃ viditaṃ. Anapaloketvāti anāpucchā. Gaṇanti mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikaṃ. Pūganti dhammagaṇaṃ. Seṇinti gandhikaseṇidussikaseṇiādikaṃ. Yattha yattha hi rājāno gaṇādīnaṃ gāmanigame niyyātenti ‘‘tumheva ettha anusāsathā’’ti, tattha tattha teyeva issarā honti, tasmā te sandhāya idaṃ vuttaṃ. Ettha ca rājānaṃ vā gaṇādike vā apaloketvāpi bhikkhunisaṅgho apaloketabbova. Aññatra kappāti titthiyesu vā aññabhikkhunīsu vā pabbajitapubbā kappā nāma, taṃ ṭhapetvā aññaṃ upasampādentiyā gaṇaācarinī pattacīvarapariyesanesu sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—যে নারী কর্তৃক পাঁচ মাষক মূল্য থেকে শুরু করে যেকোনো পরদ্রব্য চুরি করা হয়েছে, সেই নারী ‘চোরী’ (চোর) নামে পরিচিত, তাকে। ‘বধ্য বিদিত’ বলতে—সেই কর্মের কারণে ‘এই নারী বধযোগ্য বা দণ্ডযোগ্য’—এভাবে পরিচিত বা বিখ্যাত। ‘অনপলোকিত’ বলতে—জিজ্ঞাসা না করে বা অনুমতি না নিয়ে। ‘গণ’ বলতে—মল্লগণ, ভটিপুত্রগণ প্রভৃতি। ‘পূগ’ বলতে—ধর্মগণ (সদ্ধর্মের উপাসক সংঘ)। ‘শ্রেণী’ বলতে—গন্ধবণিক শ্রেণী, বস্ত্রবণিক শ্রেণী প্রভৃতি। যেহেতু যে যে স্থানে রাজাগণ গণ প্রভৃতিকে গ্রাম ও নিগমসমূহ অর্পণ করেন এই বলে যে, ‘তোমরাই এখানে শাসন বা উপদেশ দাও’, সে সে স্থানে তারাই অধিপতি বা শাসক হন, সেইজন্য তাদের উদ্দেশ্যে একথা বলা হয়েছে। এবং এখানে রাজা বা গণ প্রভৃতিকে জিজ্ঞাসা বা অনুমতি নেওয়ার পরও ভিক্ষুণীসংঘকে অবশ্যই জিজ্ঞাসা বা অনুমতি নিতে হবে। ‘কল্পা ব্যতীত’ বলতে—তীথিকদের মধ্যে অথবা অন্য ভিক্ষুণীদের মধ্যে পূর্বে প্রব্রজিতা হয়েছেন এমন নারী ‘কল্পা’ নামে পরিচিত। তাকে বাদ দিয়ে অন্য কোনো নারীকে উপসম্পদা প্রদানকারী ভিক্ষুণীর—গণ বা আচার্যা খোঁজা এবং পাত্র-চীবর অন্বেষণের কারণে, সীমা সম্মতির কারণে এবং জ্ঞপ্তির কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয়; দুটি কর্মবাচনের কারণে স্থূলাত্যয় হয় এবং কর্মবাচনের সমাপ্তিতে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha coriṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, coriyā vematikāya dukkaṭaṃ, tathā acoriyā corisaññāya ceva vematikāya ca. Acorisaññāya, ajānantiyā, apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, kappaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Coritā, corisaññitā, aññatra anuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti, imānettha tīṇi aṅgāni. Corivuṭṭhāpanasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে চোর নারীকে প্রব্রজ্যা বা উপসম্পদা দেওয়ার ঘটনাকে কেন্দ্র করে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। চোর নারীর ক্ষেত্রে সন্দিহান ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত অপরাধ হয়। তদ্রূপ চোর নয় এমন নারীর ক্ষেত্রে চোর বলে মনে করলে এবং সন্দিহান হলেও দুষ্কৃত হয়। চোর নয় বলে মনে করলে, না জানলে, রাজা প্রভৃতির অনুমতি নিয়ে প্রব্রজ্যা দিলে, কল্পা বা যোগ্য নারীকে প্রব্রজ্যা দিলে, উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো অপরাধ হয় না। চোর হওয়া, চোর বলে মনে করা এবং অনুমোদিত কারণ ব্যতীত প্রব্রজ্যা বা উপসম্পদা দেওয়া—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। এটি চোরী-বুট্ঠাপন সমুত্থান, ক্রিয়াক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, പ്രজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Corivuṭṭhāpikāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চোরীবুট্ঠাপিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. একগ্রামান্তরগমন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye [Pg.300] gāmantarantiādīsu sakagāmato tāva nikkhamantiyā anāpatti, nikkhamitvā pana aññaṃ gāmaṃ gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, ekena pādena itarassa gāmassa parikkhepe vā upacāre vā atikkante thullaccayaṃ, dutiyena atikkantamatte saṅghādiseso, tato nikkhamitvā puna sakagāmaṃ pavisantiyāpi eseva nayo. Sace pana khaṇḍapākārena vā vaticchiddena vā bhikkhunivihārabhūmiṃyeva sakkā hoti pavisituṃ, evaṃ pavisamānāya kappiyabhūmiyā paviṭṭhā nāma hoti, tasmā vaṭṭati. Bahigāme ṭhatvā yaṃkiñci sakagāmaṃ vā paragāmaṃ vā akappiyabhūmiṃ padasā pavisantiyā āpattīti ayamettha saṅkhepo.

তৃতীয় শিক্ষাপদে—‘গ্রামান্তর’ ইত্যাদি পদে নিজের গ্রাম থেকে প্রথমত বের হওয়ার সময় কোনো অপরাধ হয় না। কিন্তু বের হয়ে অন্য গ্রামে যাওয়ার সময় প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। এক পায়ে অন্য গ্রামের বেষ্টনী বা উপচার (সীমানা) অতিক্রম করলে স্থূলাত্যয় হয়, দ্বিতীয় পা দিয়ে অতিক্রম করা মাত্রই সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। সেখান থেকে বের হয়ে পুনরায় নিজের গ্রামে প্রবেশ করার সময়ও একই নিয়ম। কিন্তু যদি ভাঙা প্রাচীর দিয়ে অথবা বেড়ার ছিদ্র দিয়ে ভিক্ষুণী বিহারের ভূমিতেই প্রবেশ করা সম্ভব হয়, তবে এভাবে প্রবেশকারিণীর কল্পিত বা উপযুক্ত ভূমিতে প্রবেশ করা হয়েছে বলে গণ্য হয়, সেইজন্য তা করা কল্প বা উপযুক্ত। গ্রামের বাইরে দাঁড়িয়ে যেকোনো নিজের গ্রামে বা অন্য গ্রামে অকল্পিত বা অনুপযুক্ত ভূমির মধ্য দিয়ে পায়ে হেঁটে প্রবেশকারিণীর অপরাধ হয়—এখানে এটিই সংক্ষেপ।


Nadipāragamane vuttalakkhaṇāya nadiyā dutiyikaṃ vinā paratīraṃ gacchantiyā vā antarānadiyaṃ dutiyikāya saddhiṃ bhaṇḍitvā puna orimatīrameva paccuttarantiyā vā paṭhamapādaṃ uddharitvā tīre ṭhapitakkhaṇe thullaccayaṃ, dutiyapāduddhāre saṅghādiseso. Iddhisetuyānanāvāhi pana paratīraṃ otarituṃ, nahānādikāraṇena ca otiṇṇāya orimatīraṃ padasāpi paccuttarituṃ vaṭṭati.

নদী পার হওয়ার ক্ষেত্রে—উক্ত লক্ষণযুক্ত নদীর দ্বিতীয় সঙ্গী ছাড়া পরপারে যাওয়ার সময় অথবা নদীর মাঝখানে সঙ্গীর সাথে ঝগড়া করে পুনরায় এই পারেই ফিরে আসার সময় প্রথম পা উত্তোলন করে তীরে রাখার মুহূর্তে স্থূলাত্যয় হয়, দ্বিতীয় পা তোলার সময় সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়। কিন্তু ঋদ্ধি, সেতু, যান বা নৌকার সাহায্যে পরপারে অবতরণ করা এবং স্নান প্রভৃতি কারণে অবতরণকারিণীর এই পারে পায়ে হেঁটেও ফিরে আসা কল্প বা উপযুক্ত।


Rattivippavāse ‘‘purearuṇeyeva dutiyikāya hatthapāsaṃ okkamissāmī’’ti ābhogaṃ vinā ekagabbhepi dutiyikāya hatthapāsātikkame ṭhatvā aruṇaṃ uṭṭhāpentiyā āpatti.

রাত্রি বিপ্রবাসের ক্ষেত্রে—‘অরুণোদয়ের পূর্বেই সঙ্গীর হস্তপাশে প্রবেশ করব’—এই মনোযোগ বা চিন্তা ছাড়া একই কক্ষেও সঙ্গীর হস্তপাশ অতিক্রম করে অবস্থান করে অরুণোদয় হতে দিলে অপরাধ হয়।


Ekā vā gaṇamhāti ettha pana ekā bhikkhunīpi gaṇoyeva. Ohīyeyyāti avahīyeyya, dassanūpacāraṃ vā savanūpacāraṃ vā vijaheyyāti attho. Tasmā indakhīlātikkamato paṭṭhāya bahigāme rukkhathambhasāṇipākārādiantaritabhāvenāpi dutiyikāya dassanūpacāre vijahite sacepi savanūpacāro atthi, āpattiyeva. Ajjhokāse pana dūrepi dassanūpacāro hoti, tattha maggamūḷhasaddena viya dhammassavanārocanasaddena viya ca ‘ayye’ti saddāyantiyā saddassavanātikkame āpattiyeva. Sace pana maggaṃ gacchantī ohīyitvā ‘‘idāni pāpuṇissāmī’’ti saussāhā anubandhati, vaṭṭati.

‘অথবা গণ থেকে একাকী’ বলতে—এখানে কিন্তু একটি ভিক্ষুণীও গণ বা দল হিসেবেই গণ্য। ‘পিছনে পড়ে থাকা’ বলতে—পিছনে পড়ে থাকা, দর্শন-উপচার (দৃষ্টিসীমা) বা শ্রবণ-উপচার (শ্রবণসীমা) বর্জন করা—এই অর্থ। সেইজন্য গ্রামের দ্বার বা ইন্দ্রখীল অতিক্রম করার পর থেকে গ্রামের বাইরে বৃক্ষ, স্তম্ভ, পর্দা, প্রাচীর প্রভৃতি দ্বারা ব্যবধান থাকার কারণেও সঙ্গীর দর্শন-উপচার বর্জিত হলে, যদিও শ্রবণ-উপচার থাকে, তবুও অপরাধই হয়। কিন্তু উন্মুক্ত স্থানে দূরেও দর্শন-উপচার থাকে, সেখানে পথ হারানো ব্যক্তির শব্দের মতো অথবা ধর্মশ্রবণের ঘোষণার শব্দের মতো ‘আর্যা!’—এভাবে শব্দকারিণীর শব্দ শোনার সীমা অতিক্রম করলে অপরাধই হয়। কিন্তু যদি পথে যাওয়ার সময় পিছনে পড়ে গিয়ে ‘এখনই আমি তাকে ধরে ফেলব’—এই উৎসাহের সাথে অনুসরণ করে, তবে তা কল্প বা উপযুক্ত।


Sāvatthiyaṃ [Pg.301] aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha gāmantaragamanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘ekā vā nadipāra’’ntiādikā ettha tividhā anupaññatti, pure aruṇe sakagāmato nikkhamitvā aruṇuggamanakāle gāmantarapariyāpannaṃ nadipāraṃ okkamanantiyā pana catassopi āpattiyo ekakkhaṇeyeva honti. Vuttampi cetaṃ –

শ্রাবস্তীতে জনৈক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গ্রামান্তর গমনের ঘটনাকে কেন্দ্র করে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। ‘অথবা একাকী নদী পার হওয়া’ ইত্যাদি এখানে তিন প্রকার অনুপ্রজ্ঞপ্তি। অরুণোদয়ের পূর্বে নিজের গ্রাম থেকে বের হয়ে অরুণোদয়ের সময়ে অন্য গ্রামের অন্তর্গত নদীর ওপারে প্রবেশকারিণীর চারটি অপরাধই একই ক্ষণে বা একই সাথে হয়। একথা বলাও হয়েছে—


‘‘Sikkhāpadā buddhavarena vaṇṇitā;

Saṅghādisesā caturo bhaveyyuṃ;

Āpajjeyya ekapayogena sabbā;

Pañhā mesā kusalehi cintitā’’ti. (pari. 479);

‘বুদ্ধশ্রেষ্ঠ কর্তৃক বর্ণিত এই চারটি সংঘাদিশেষ শিক্ষাপদ রয়েছে; এক প্রয়াসেই সবকটি অপরাধে পতিত হওয়া সম্ভব; এই সমস্যাটি পণ্ডিতগণ কর্তৃক চিন্তিত হয়েছে।’


Etenupāyena tiṇṇaṃ, dvinnañca ekatobhāvo veditabbo. Dutiyikāya pana pakkantāya vā vibbhantāya vā kālaṅkatāya vā pakkhasaṅkantāya vā āpadāsu vā gāmantaragamanādīni karontiyā ummattikādīnañca anāpatti. Antarāyena ekatobhāvo, gāmantaragamanādīsu aññataratāpajjanaṃ, āpadāya abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

এই উপায়ে তিনটি এবং দুটির একত্রিত হওয়া জ্ঞাতব্য। কিন্তু সঙ্গীর অন্যত্র চলে গেলে, গৃহী হয়ে গেলে (প্রব্রজ্যা ত্যাগ করলে), মারা গেলে, অন্য সম্প্রদায়ে চলে গেলে অথবা বিপদের সময় গ্রামান্তর গমন প্রভৃতি কারিণীর এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো অপরাধ হয় না। অন্তরায় বা বাধা ছাড়া একাকী হওয়া, গ্রামান্তর গমন প্রভৃতির মধ্যে যেকোনো একটিতে পতিত হওয়া এবং বিপদের অনুপস্থিতি—এখানে এই তিনটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম পারাজিকের সদৃশ, এটি কিন্তু প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, ত্রিচিত্তক ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Ekagāmantaragamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

একগ্রামান্তরগমন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৪. উৎক্ষিপ্তক-ওসারণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe ukkhittanti āpattiyā adassanādīsu ukkhittaṃ. Anaññāya gaṇassa chandanti tasseva kārakasaṅghassa chandaṃ ajānitvā. Osāreyyāti osāraṇakammaṃ kareyya. Tassā evaṃ karontiyā, gaṇapariyesane sīmāsammutiyā ñattiyā ca dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayaṃ, kammavācāpariyosāne saṅghādiseso.

চতুর্থ শিক্ষাপদে—‘উৎক্ষিপ্ত’ বলতে অপরাধ স্বীকার না করা বা দর্শন না করা প্রভৃতির কারণে বহিষ্কৃত বা উৎক্ষিপ্ত ভিক্ষুণীকে। ‘গণের ছন্দ না জেনে’ বলতে সেই কারক সংঘের ছন্দ বা সম্মতি না জেনে। ‘ওসারণ করবে’ বলতে ওসারণ কর্ম বা সংঘে ফিরিয়ে নেওয়ার কর্ম করবে। তার এরূপকারিণীর—গণ বা দল অন্বেষণের কারণে, সীমা সম্মতির কারণে এবং জ্ঞপ্তির কারণে দুষ্কৃত অপরাধ হয়; দুটি কর্মবাচনের কারণে স্থূলাত্যয় হয় এবং কর্মবাচনের সমাপ্তিতে সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ osāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikasaṅghādisesaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ, kārakasaṅghaṃ vā āpucchitvā, gaṇassa vā chandaṃ jānitvā, vatte vā vattantiṃ, asante kārakasaṅghe osārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dhammakammena ukkhittatā, aññatra anuññātakāraṇā [Pg.302] osāraṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni saṅghabhedasikkhāpade vuttanayāneva, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এরূপ ওসারণ বা সংঘে ফিরিয়ে নেওয়ার ঘটনাকে কেন্দ্র করে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এটি ত্রিক-সংঘাদিশেষ অপরাধ। অধর্মকর্মে ত্রিক-দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কারক সংঘকে জিজ্ঞাসা করে, অথবা গণের ছন্দ বা সম্মতি জেনে, অথবা ব্রত বা আচরণে আচরণকারিণীর ক্ষেত্রে, কারক সংঘের অনুপস্থিতিতে ওসারণকারিণীর এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো অপরাধ হয় না। ধর্মকর্মের দ্বারা উৎক্ষিপ্ত হওয়া এবং অনুমোদিত কারণ ব্যতীত ওসারণ করা—এখানে এই দুটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান প্রভৃতি সংঘভেদ শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই, এটি কিন্তু ক্রিয়াক্রিয়া।


Ukkhittakaosāraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উৎক্ষিপ্তক-ওসারণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

৫. ভোজন-প্রতিগ্রহণ প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame avassutāti chandarāgena tintā. Avassutassāti tādisasseva. Khādeyya vā bhuñjeyya vāti ettha paṭiggahaṇe thullaccayaṃ, ajjhohāre ajjhohāre saṅghādiseso.

পঞ্চম শিক্ষাপদে—‘অবস্সুতা’ বলতে ছন্দরাগের দ্বারা সিক্ত বা আসক্ত। ‘অবস্সুত’ বলতে তাদৃশ আসক্ত পুরুষের। ‘খাদ্য বা ভোজন করবে’ বলতে এখানে গ্রহণের ক্ষেত্রে স্থূলাত্যয় হয় এবং প্রতিটি গ্রাস গিলবার সময় সংঘাদিশেষ অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sundarīnandaṃ ārabbha avassutāya avassutassa hatthato āmisappaṭiggahaṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ekatoavassute paṭiggahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre thullaccayaṃ, yakkhapetapaṇḍakatiracchānagatamanussaviggahānaṃ hatthato ubhatoavassutepi sati eseva nayo. Tattha pana ekatoavassute sati dukkaṭaṃ, sabbattha udakadantaponaggahaṇepi paribhogepi dukkaṭameva. Ubhosu anavassutesu, ‘‘anavassuto’’ti vā ñatvā gaṇhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Udakadantaponato aññaṃ ajjhoharaṇīyaṃ, ubhatoavassutatā, sahatthā gahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে সুন্দরীনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে আসক্তা ভিক্ষুণী কর্তৃক আসক্ত পুরুষের হাত থেকে খাদ্য বা আমিষ গ্রহণের ঘটনাকে কেন্দ্র করে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। একপক্ষ আসক্ত হলে গ্রহণের ক্ষেত্রে দুষ্কৃত হয় এবং প্রতিটি গ্রাস গিলবার সময় স্থূলাত্যয় হয়। যক্ষ, প্রেত, পণ্ডক, তির্যক বা মনুষ্যরূপী প্রাণীদের হাত থেকে উভয়পক্ষ আসক্ত হলেও একই নিয়ম। সেখানে কিন্তু একপক্ষ আসক্ত হলে দুষ্কৃত হয়, সর্বত্র জল ও দন্তকাষ্ঠ গ্রহণের ক্ষেত্রেও এবং ব্যবহারের ক্ষেত্রেও দুষ্কৃতই হয়। উভয়পক্ষই অনাসক্ত হলে, অথবা ‘অনাসক্ত’—এই জেনে গ্রহণকারিণীর এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো অপরাধ হয় না। জল ও দন্তকাষ্ঠ ব্যতীত অন্য ভক্ষণযোগ্য বস্তু হওয়া, উভয়পক্ষের আসক্তি, স্বহস্তে গ্রহণ করা এবং গিলবার বা ভক্ষণ করা—এখানে এই চারটি অঙ্গ রয়েছে। সমুত্থান প্রভৃতি প্রথম পারাজিকের সদৃশ।


Bhojanappaṭiggahaṇapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভোজন-প্রতিগ্রহণ প্রথম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ভোজন-প্রতিগ্রহণ দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe yato tvanti yasmā tvaṃ. Iṅghāti uyyojanatthe nipāto. Ayampīti yā evaṃ uyyojeti, sā evaṃ uyyojanena ca tena vacanena itarissā paṭiggahaṇena ca dukkaṭāni, ajjhohāragaṇanāya thullaccayāni ca āpajjitvā bhojanapariyosāne saṅghādisesaṃ āpajjati.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'যতো ত্বং' বলতে 'যেহেতু তুমি'। 'ইঙ্ঘ' শব্দটি অনুজ্ঞা বা প্ররোচনা অর্থে ব্যবহৃত একটি নিপাত (অব্যয়)। 'অয়ম্পি' বলতে— যে ভিক্ষুণী এভাবে প্ররোচিত করে, সে এই প্ররোচনার কারণে এবং সেই বাক্যের দ্বারা অন্য ভিক্ষুণীর খাদ্য গ্রহণের কারণে দুক্কট আপত্তি এবং গ্রাস গিলনের সংখ্যা অনুযায়ী থুল্লচ্চয় আপত্তিতে পতিত হয়ে ভোজন শেষে সঙ্ঘাদিশেষ আপত্তিতে পতিত হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikameva, purisassa vā yakkhādīnaṃ vā hatthato udakadantaponappaṭiggahaṇuyyojane ca tesaṃ paribhoge ca dukkaṭaṃ, esa nayo yakkhādīnaṃ hatthato avasesaggahaṇatthaṃ uyyojane, tesaṃ gahaṇe, ajjhohāre ca. Bhojanapariyosāne pana thullaccayaṃ. ‘‘Anavassuto’’ti ñatvā [Pg.303] vā, ‘‘kupitā na paṭiggaṇhatī’’ti vā, ‘‘kulānuddayatāya na paṭiggaṇhatī’’ti vā uyyojentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Manussapurisatā, aññatra anuññātakāraṇā, ‘‘khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā bhuñjā’’ti uyyojanā, tena vacanena gahetvā itarissā bhojanapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই প্ররোচনা দেওয়ার ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি আজ্ঞামূলক (সাণত্তিক) শিক্ষাপদ। পুরুষ বা যক্ষ ইত্যাদির হাত থেকে জল ও দন্তকাষ্ঠ গ্রহণের জন্য প্ররোচিত করলে এবং তা ভোগ করলে দুক্কট আপত্তি হয়। যক্ষ ইত্যাদির হাত থেকে অবশিষ্ট খাদ্য গ্রহণের জন্য প্ররোচিত করলে, তা গ্রহণ করলে এবং আহার করলে— এই একই নিয়ম প্রযোজ্য হবে। ভোজন শেষে কিন্তু থুল্লচ্চয় আপত্তি হয়। 'অনবস্রুত' (আসক্তিহীন) জেনে, অথবা 'ক্রুদ্ধা ভিক্ষুণী গ্রহণ করছে না' জেনে, অথবা 'কুলের প্রতি দয়াবশত গ্রহণ করছে না' জেনে প্ররোচনাকারী ভিক্ষুণীর এবং উন্মত্ত প্রভৃতির কোনো আপত্তি হয় না। মনুষ্য-পুরুষ হওয়া, অনুমোদিত কারণ ব্যতীত, 'খাদ্য ও ভোজ্য গ্রহণ করে আহার করো' এভাবে প্ররোচিত করা এবং সেই বাক্যের দ্বারা অন্য ভিক্ষুণীর তা গ্রহণ করে ভোজন শেষ করা— এগুলো এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদিন্নাদান (চৌর্যকর্ম) সদৃশ।


Bhojanappaṭiggahaṇadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভোজন-প্রতিগ্রহণ দ্বিতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8-9. Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā

৭-৮-৯. সঞ্চরিত্র আদি শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Sattamaaṭṭhamanavamasikkhāpadānaṃ sañcarittādittaye vuttanayeneva vinicchayo veditabbo.

সপ্তম, অষ্টম ও নবম শিক্ষাপদত্রয়ে সঞ্চরিত্র আদি বিষয়ে পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বিনিশ্চয় (মীমাংসা) জানতে হবে।


Sañcarittādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঞ্চরিত্র আদি শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā

১০. শিক্ষাপ্রত্যাখ্যান শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dasame kiṃnumāva samaṇiyoti kiṃnu imā eva samaṇiyo. Tāsāhanti tāsaṃ ahaṃ. Yāvatatiyakapadattho bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nigamanavaṇṇanā), avasesavinicchayo ca tattheva saṅghabhedasikkhāpadavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, idaṃ pana sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷibhikkhuniṃ (pāci. 709) ārabbha ‘‘buddhaṃ paccācikkhāmī’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, evaṃ vacanameva cettha catūsu aṅgesu paṭhamaṃ aṅganti ayaṃ viseso, sesaṃ tādisamevāti.

দশম শিক্ষাপদে— 'কিংনুমা চ সমণিযো' বলতে 'এরাই কি কেবল শ্রমণী?'। 'তাসাহং' বলতে 'তাদের আমি'। 'যাবততীয়ক' পদের অর্থ ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় এবং অবশিষ্ট বিনিশ্চয় সেখানেই সঙ্ঘভেদ শিক্ষাপদ বর্ণনায় বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। কিন্তু এটি শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে 'আমি বুদ্ধকে প্রত্যাখ্যান করছি' ইত্যাদি বাক্যের ঘটনার প্রেক্ষিতে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এভাবে কথা বলাই এখানে চারটি অঙ্গের মধ্যে প্রথম অঙ্গ— এটিই বিশেষত্ব; অবশিষ্ট অংশ পূর্বের মতোই।


Sikkhaṃpaccācikkhaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শিক্ষাপ্রত্যাখ্যান শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā

১১. অধিকরণ-কুপিত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ekādasame kismiñcideva adhikaraṇeti catunnaṃ aññatarasmiṃ. Paccākatāti parājitā. Idampi sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha ‘‘chandagāminiyo ca bhikkhuniyo’’tiādivacanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ dasame vuttanayeneva veditabbanti.

একাদশ শিক্ষাপদে— 'কিস্মিঞ্চিদেব অধিকরণে' বলতে চার প্রকার অধিকরণের যেকোনো একটিতে। 'পচ্চাকতা' বলতে 'পরাজিত হয়ে'। এটিও শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে 'ভিক্ষুণীগণ ছন্দগামিনী (পক্ষপাতদুষ্ট)' ইত্যাদি বাক্যের ঘটনার প্রেক্ষিতে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ দশম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Adhikaraṇakupitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অধিকরণ-কুপিত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā

১২. পাপসমাচার প্রথম শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dvādasame [Pg.304] saṃsaṭṭhāti pabbajitānaṃ ananulomena gihīnaṃ koṭṭanapacanasāsanaharaṇādinā kāyikavācasikena missībhūtā. Pāpo kāyikavācasiko ācāro etāsanti pāpācārā. Pāpo kittisaddo etāsanti pāpasaddā. Pāpo ājīvasaṅkhāto siloko etāsanti pāpasilokā. Bhikkhunisaṅghassa vihesikāti aññamaññissā kamme kariyamāne paṭikkosanena vihesikā. Vajjappaṭicchādikāti khuddānukhuddakassa vajjassa paṭicchādikā.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে— 'সংসট্ঠা' (সংসৃষ্ট) বলতে প্রব্রজিতদের অনুপযুক্ত গৃহীদের ধান ভানা, রান্না করা, বার্তা বহন করা ইত্যাদিরূপ কায়িক ও বাচনিক কর্মের দ্বারা মিশ্রিত বা সংসর্গযুক্ত হওয়া। যাদের কায়িক ও বাচনিক আচরণ পাপপূর্ণ (মন্দ), তারা 'পাপাচারী'। যাদের কীর্তি বা যশ মন্দ, তারা 'পাপশব্দা' (দুর্নামগ্রস্ত)। যাদের আজীব (জীবিকা) নামক শ্লোক বা খ্যাতি মন্দ, তারা 'পাপশ্লোকা'। 'ভিক্ষুণীসঙ্ঘের বিহেসিকা' বলতে একে অপরের বিরুদ্ধে সঙ্ঘকর্ম সম্পাদনের সময় আপত্তি বা প্রতিবাদ করার মাধ্যমে উৎপীড়নকারী। 'বজ্জপটিচ্ছাদিকা' বলতে ক্ষুদ্রানুক্ষুদ্র দোষ গোপনকারী।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbaṃ, samanubhāsanakammakāle pana dvetisso ekato samanubhāsitabbāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে সংসৃষ্ট হয়ে বিহার করার (একত্রে বসবাস করার) ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এখানেও অবশিষ্ট অংশ দশম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে। তবে সমনুভাষণ (সতর্কীকরণ) কর্মের সময় দুই বা তিনজনকে একত্রে সমনুভাষণ করতে হবে।


Pāpasamācārapaṭhamasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাপসমাচার প্রথম শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


13. Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. পাপসমাচার দ্বিতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Terasame evaṃ vadeyyāti tā samanubhaṭṭhā bhikkhuniyo evaṃ vadeyya. Evācārāti evaṃācārā, yādiso tumhākaṃ ācāro, tādiso ācāroti attho, esa nayo sabbattha. Uññāyāti avaññāya nīcaṃ katvā jānanāya. Paribhavenāti ‘‘kiṃ imā karissantī’’ti evaṃ paribhavitvā jānanena. Akkhantiyāti asahanatāya, kodhenāti attho. Vebhassiyāti balavantassa bhāvena, attano balappakāsanena samutrāsenāti attho. Dubbalyāti tumhākaṃ dubbalabhāvena, sabbattha uññāya ca paribhavena cāti evaṃ samuccayattho daṭṭhabbo. Viviccathāti nānā hotha, ananulomikaṃ kāyikavācasikasaṃsaggaṃ pajahathāti attho.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে— 'এবং বدهয্য' বলতে সেই সমনুভাষিত ভিক্ষুণীগণকে এভাবে বলবে। 'এবাচারা' বলতে 'এরূপ আচরণকারী', অর্থাৎ 'তোমাদের আচরণ যেমন, তাদের আচরণও তেমন'— এই নিয়ম সর্বত্র প্রযোজ্য। 'উঞ্ঞায়' (অবজ্ঞায়) বলতে অবজ্ঞা করে, তুচ্ছ জ্ঞান করে জানার কারণে। 'পরিভবেন' (পরাভব বা অবমাননা) বলতে 'এরা কী করবে?' এভাবে অবজ্ঞা করে জানার কারণে। 'অক্খন্তিয়া' (অক্ষান্তি) বলতে অসহনশীলতার কারণে, অর্থাৎ ক্রোধের কারণে। 'বেভস্সিয়া' (বৈভাষ্য) বলতে প্রবল বাচনিক শক্তির কারণে, নিজের শক্তি প্রদর্শনপূর্বক ভয় দেখানোর উদ্দেশ্যে। 'দুব্বল্যা' বলতে তোমাদের দুর্বলতার কারণে। সর্বত্র 'অবজ্ঞা ও অবমাননার দ্বারা'— এভাবে সমুচ্চয় অর্থ (একত্রিত অর্থ) দেখতে হবে। 'বিবিচ্চথ' বলতে 'পৃথক হও', অর্থাৎ ভিক্ষুণীদের অনুপযুক্ত কায়িক ও বাচনিক সংসর্গ বর্জন করো।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha ‘‘saṃsaṭṭhāva, ayye, tumhe viharatha, mā tumhe nānā viharitthā’’ti uyyojanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesametthāpi dasame vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে 'আর্যগণ, আপনারা সংসৃষ্ট হয়েই বাস করুন, আপনারা পৃথক হয়ে বাস করবেন না' এভাবে প্ররোচিত করার ঘটনার প্রেক্ষিতে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এখানেও অবশিষ্ট অংশ দশম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই জানতে হবে।


Pāpasamācāradutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাপসমাচার দ্বিতীয় শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


14. Saṅghabhedakādisikkhāpadavaṇṇanā

১৪. সঙ্ঘভেদক আদি শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Saṅghabhedādīsu [Pg.305] catūsu vuttanayeneva vinicchayo veditabbo. Kevalañhi bhikkhunī saṅghaṃ na bhindati, bhedāya pana parakkamati ceva anuvattati ca. Uddiṭṭhā kho ayyāyo sattarasa saṅghādisesā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā satta, asādhāraṇā dasāti evaṃ sattarasa. Ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabbanti bhikkhuniyā hi āpattiṃ chādentiyāpi parivāso nāma natthi, chādanapaccayāpi na dukkaṭaṃ āpajjati, tasmā chādetvāpi achādetvāpi ekaṃ pakkhamānattameva caritabbaṃ. Taṃ bhikkhunīhi attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vā, sodhetuṃ asakkontīhi khaṇḍasīmāya vā sabbantimena paricchedena catuvaggaṃ gaṇaṃ sannipātāpetvā dātabbaṃ. Sace ekā āpatti hoti, ekissā vasena, sace dve vā tisso vā sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā, tāsaṃ tāsaṃ vasena bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttavatthugottanāmaāpattibhedesu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ādāya yojanā kātabbā.

সঙ্ঘভেদ আদি চারটি শিক্ষাপদে পূর্বে বর্ণিত নিয়ম অনুসারেই বিনিশ্চয় জানতে হবে। কারণ, ভিক্ষুণী একা সঙ্ঘভেদ করতে পারে না, তবে সঙ্ঘভেদের জন্য প্রচেষ্টা চালাতে পারে এবং অনুবর্তন (সহায়তা) করতে পারে। 'উদ্দিষ্টানি খো আর্য্যাযো সত্তরস সঙ্ঘাদিসেস ধম্মা' বলতে— ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে প্রজ্ঞপ্ত সাধারণ (উভয় সঙ্ঘের জন্য প্রযোজ্য) সাতটি এবং অসাধারণ (কেবল ভিক্ষুণীদের জন্য প্রযোজ্য) দশটি— এভাবে মোট সতেরোটি আপত্তি। 'উভতোসঙ্ঘে পক্খমানত্তং চরিতব্বং' (উভয় সঙ্ঘে পক্ষ-মানত আচরণ করতে হবে) এর ব্যাখ্যায়— ভিক্ষুণীর আপত্তি গোপন করলেও 'পরিবাস' বলতে কিছু নেই, এবং গোপন করার কারণে দুক্কট আপত্তিও হয় না। তাই গোপন করেই হোক বা না করেই হোক, কেবল একটি পক্ষ-মানতই আচরণ করতে হবে। ভিক্ষুণীগণ নিজেদের সীমা পরিশোধন করে বিহার-সীমায়, অথবা সীমা পরিশোধন করতে অসমর্থ হলে খণ্ড-সীমায়, সর্বনিম্নে চারজন ভিক্ষুণীর গণকে সমবেত করে তা প্রদান করতে হবে। যদি একটি আপত্তি হয়, তবে একটির ভিত্তিতে; যদি দুটি, তিনটি, বহু, এক-বস্তুক বা নানা-বস্তুক আপত্তি হয়, তবে সেগুলোর ভিত্তিতে ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় বর্ণিত বস্তু, গোত্র, নাম ও আপত্তির প্রকারভেদের মধ্যে যেটি ইচ্ছা, সেটি গ্রহণ করে যোজনা (প্রয়োগ) করতে হবে।


Tatridaṃ paṭhamāpattivasena mukhamattanidassanaṃ – tāya āpannāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassavacanīyo ‘‘ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ, ayye, saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācāmī’’ti, evaṃ tikkhattuṃ yācāpetvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo –

সেখানে প্রথম আপত্তির ভিত্তিতে এটি একটি সংক্ষিপ্ত নিদর্শন— আপত্তিগ্রস্ত সেই ভিক্ষুণী ভিক্ষুণীসঙ্ঘের সমীপে উপস্থিত হয়ে, এক কাঁধে উত্তরাসঙ্গ (চীবর) পরিধান করে, জ্যেষ্ঠ ভিক্ষুণীদের চরণে বন্দনা করে, উবু হয়ে বসে, অঞ্জলিবদ্ধ হয়ে এভাবে বলবে: 'আর্যগণ, আমি একটি উস্সয়বাদ (কলহকারী বাক্য) নামক আপত্তিতে পতিত হয়েছি। আর্যগণ, আমি সেই একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য সঙ্ঘের কাছে পক্ষ-মানত প্রার্থনা করছি।' এভাবে তিনবার প্রার্থনা করানোর পর, বিজ্ঞ ও সমর্থা ভিক্ষুণী কর্তৃক সঙ্ঘকে জ্ঞাপন করতে হবে—


‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sā saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yācati, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ dadeyya, esā ñatti.

'আর্যগণ, সঙ্ঘ আমার কথা শুনুন। এই অমুক নাম্নী ভিক্ষুণী একটি উস্সয়বাদ আপত্তিতে পতিত হয়েছে। সে একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য সঙ্ঘের কাছে পক্ষ-মানত প্রার্থনা করছে। যদি সঙ্ঘের উপযুক্ত সময় হয়, তবে সঙ্ঘ অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য পক্ষ-মানত প্রদান করুক। এটিই জ্ঞপ্তি (প্রস্তাব)।'


‘‘Suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī…pe… dutiyampi…pe… tatiyampi etamatthaṃ vadāmi, suṇātu me, ayye, saṅgho…pe… sā bhāseyya. Dinnaṃ saṅghena itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā [Pg.306] ussayavādāya pakkhamānattaṃ. Khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti.

'আর্যগণ, সঙ্ঘ আমার কথা শুনুন। এই অমুক নাম্নী ভিক্ষুণী...পে... দ্বিতীয়বারও...পে... তৃতীয়বারও আমি এই বিষয়টি বলছি, আর্যগণ, সঙ্ঘ আমার কথা শুনুন...পে... সে বলবে। সঙ্ঘ কর্তৃক অমুক নাম্নী ভিক্ষুণীকে একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য পক্ষ-মানত প্রদান করা হলো। এটি সঙ্ঘের অনুমোদিত, তাই সঙ্ঘ নীরব। আমি এভাবেই এটি ধারণ করছি।'


Kammavācāpariyosāne ‘‘vattaṃ samādiyāmi, mānattaṃ samādiyāmī’’ti samādiyitvā saṅghassa ārocetvā nikkhittavattena tāva vasitukāmāya tattheva saṅghamajjhe vā pakkantāsu bhikkhunīsu ekabhikkhuniyā vā dutiyikāya vā santike ‘‘vattaṃ nikkhipāmi, mānattaṃ nikkhipāmī’’ti nikkhipitabbaṃ. Aññissā pana āgantukāya santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ, nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati, tato purearuṇeyeva catūhi bhikkhunīhi taṃ bhikkhuniṃ gahetvā gāmūpacārato ca bhikkhūnaṃ vihārūpacārato ca dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggā okkamma gumbavatiādīhi paṭicchanne okāse nisīditabbaṃ. Catūhi bhikkhūhipi tattha gantabbaṃ, gantvā bhikkhunīnaṃ avidūre visuṃ nisīditabbaṃ. Atha tāya bhikkhuniyā vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā bhikkhunisaṅghassa tāva evaṃ ārocetabbaṃ –

কর্মবাচ্যার শেষে 'আমি ব্রত গ্রহণ করছি, আমি মানত গ্রহণ করছি' এভাবে ব্রত গ্রহণ করে সঙ্ঘকে জ্ঞাপন করতে হবে। যদি সে ব্রত স্থগিত রেখে অবস্থান করতে চায়, তবে সেই সীমাতেই সঙ্ঘের মধ্যে অথবা ভিক্ষুণীগণ চলে যাওয়ার পর সঙ্গীহীন এক ভিক্ষুণীর সমীপে 'আমি ব্রত স্থগিত রাখছি, আমি মানত স্থগিত রাখছি' বলে স্থগিত রাখতে হবে। অথবা অন্য কোনো আগন্তুক ভিক্ষুণীর সমীপে জ্ঞাপন করে স্থগিত রাখতে হবে। স্থগিত রাখার সময় থেকে সে সাধারণ অবস্থায় (পকতত্ত) অবস্থান করবে। এরপর অরুণোদয়ের পূর্বেই চারজন ভিক্ষুণী সেই ভিক্ষুণীকে সঙ্গে নিয়ে গ্রামের উপচার এবং ভিক্ষুদের বিহারের উপচার থেকে দুই ঢিল ছোঁড়া দূরত্ব অতিক্রম করে, মহাসড়ক থেকে সরে গিয়ে ঝোপঝাড় ইত্যাদি দ্বারা আবৃত স্থানে বসবে। চারজন ভিক্ষুকেও সেখানে যেতে হবে এবং গিয়ে ভিক্ষুণীদের অদূরে পৃথকভাবে বসতে হবে। অতঃপর সেই ভিক্ষুণী পূর্বে বর্ণিত নিয়মেই ব্রত গ্রহণ করে প্রথমে ভিক্ষুণীসঙ্ঘকে এভাবে জ্ঞাপন করবে—


‘‘Ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ ussayavādaṃ, sāhaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ yāciṃ, tassā me saṅgho ekissā āpattiyā ussayavādāya pakkhamānattaṃ adāsi, sāhaṃ mānattaṃ carāmi, vedayāmahaṃ, ayye, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti.

'আর্যগণ, আমি একটি উস্সয়বাদ আপত্তিতে পতিত হয়েছিলাম। আমি সঙ্ঘের কাছে একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য পক্ষ-মানত প্রার্থনা করেছিলাম। সঙ্ঘ আমাকে একটি উস্সয়বাদ আপত্তির জন্য পক্ষ-মানত প্রদান করেছে। আমি সেই মানত আচরণ করছি। আর্যগণ, আমি জ্ঞাপন করছি যে, সঙ্ঘ আমাকে মানত আচরণকারী হিসেবে ধারণ করুক।'


Tato bhikkhusaṅghassa santikaṃ gantvā evaṃ ārocetabbaṃ ‘‘ahaṃ, ayyā, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ…pe… vedayāmahaṃ, ayyā, ‘vedayatī’ti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. Ārocetvā bhikkhunisaṅghasseva santike nisīditabbaṃ, tato paṭṭhāya bhikkhūsu vā, dutiyikaṃ ṭhapetvā bhikkhunīsu vā pakkantāsupi ubhatosaṅghe mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Yāva aruṇaṃ na uṭṭhahati, tāva yaṃ paṭhamaṃ passati bhikkhuṃ vā bhikkhuniṃ vā, tassā ārocetabbaṃ. Uṭṭhite aruṇe vattaṃ nikkhipitvā upassayaṃ gantabbaṃ, evaṃ pañcadasa aruṇā gahetabbā.

তারপর ভিক্ষুসঙ্ঘের সমীপে গিয়ে এভাবে জ্ঞাপন করতে হবে: 'ভন্তেগণ, আমি একটি আপত্তিতে পতিত হয়েছিলাম...পে... ভন্তেগণ, আমি জ্ঞাপন করছি যে, সঙ্ঘ আমাকে মানত আচরণকারী হিসেবে ধারণ করুক।' এভাবে জ্ঞাপন করে কেবল ভিক্ষুণীসঙ্ঘের সমীপেই বসতে হবে। তখন থেকে ভিক্ষুগণ চলে গেলেও অথবা একজন সঙ্গিনীকে রেখে ভিক্ষুণীগণ চলে গেলেও উভয় সঙ্ঘে মানত আচরণ করা সম্পন্ন হয়। যতক্ষণ অরুণ উদিত না হয়, ততক্ষণ প্রথমে যে ভিক্ষু বা ভিক্ষুণীকে দেখবে, তাকে জ্ঞাপন করতে হবে। অরুণ উদিত হলে ব্রত স্থগিত রেখে বিহারে ফিরে যেতে হবে। এভাবে পনেরোটি অরুণ (পনেরো দিন) গ্রহণ করতে হবে।


Anikkhittavattāya pana āgantukesu asati catunnaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca devasikaṃ ārocetvā, āgantukesu sati sabbesampi āgantukānaṃ ārocentiyā [Pg.307] pañcadasa divasāni pārivāsikakkhandhake (cūḷava. 75 ādayo) vuttanayeneva sammā vattitabbanti ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 75 ādayo) vutto, ciṇṇamānattāya bhikkhuniyāti yadā evaṃ ciṇṇamānattā bhikkhunī hoti, athassā yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhunisaṅghoti vuttanayeneva abbhānakammaṃ kātabbaṃ, sesaṃ uttānamevāti.

পক্ষান্তরে, ব্রত ত্যাগ না করা (অক্ষিপ্ত ব্রতধারী) ভিক্ষুণী আগন্তুক ভিক্ষু-ভিক্ষুণী না থাকলে প্রতিদিন চারজন ভিক্ষু ও চারজন ভিক্ষুণীকে জানিয়ে এবং আগন্তুক থাকলে সকল আগন্তুকদের জানিয়ে পনেরো দিন পর্যন্ত পারিবাসিক স্কন্ধকে উক্ত নিয়মেই সম্যকভাবে ব্রত আচরণ করবেন—ইহাই এখানে সংক্ষেপ। বিস্তারিত বিবরণ কিন্তু সমন্তপাসাদিকাতে বলা হয়েছে। 'মানত আচরণকারী ভিক্ষুণীর' পদের অর্থ—যখন ভিক্ষুণী এইরূপ মানত আচরণ সমাপ্তকারী হয়, তখন তার উপর 'যেখানে বিশ জন ভিক্ষুণী সংঘ থাকবে' ইত্যাদি উক্ত নিয়মেই আব্বহান কর্ম (পুনর্বহাল কর্ম) করা উচিত। অবশিষ্ট অংশ স্পষ্টই।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কঙ্খাভিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়


Bhikkhunipātimokkhe

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষে


Saṅghādisesavaṇṇanā niṭṭhitā.

সঙ্ঘাদিশেষ বর্ণনা সমাপ্ত।


Nissaggiyakaṇḍo

নিসর্গী কাণ্ড


1. Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā

১. পাত্র সঞ্চয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Nissaggiyesu [Pg.308] ādivaggassa tāva paṭhame pattasannicayaṃ kareyyāti pattasannidhiṃ kareyya, ekāhaṃ anadhiṭṭhahitvā vā avikappetvā vā adhiṭṭhānupagaṃ pattaṃ ṭhapeyyāti attho.

নিসর্গী শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথম বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'পাত্র সঞ্চয় করবে' পদের অর্থ—পাত্রের মজুত বা সঞ্চয় করবে; অর্থাৎ একদিনের জন্যও অধিষ্ঠান না করে অথবা বিকল্পনা না করে অধিষ্ঠানের যোগ্য পাত্র রেখে দেবে—এই অর্থ।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha pattasannicayavatthusmiṃ paññattaṃ, sesakathāmaggo bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo, tatra hi dasāhātikkame āpatti, idha ekāhātikkameti ettakameva tassa ca imassa ca nānākaraṇaṃ, sesaṃ tādisamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের উপলক্ষ করে পাত্র সঞ্চয় করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট বিবরণ ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় উক্ত নিয়মেই জ্ঞাতব্য। কারণ, তথায় দশ দিন অতিবাহিত হলে আপত্তি হয়, আর এখানে একদিন অতিবাহিত হলেই আপত্তি হয়—এইটুকুই মাত্র তার (ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষের) এবং এর (ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষের) পার্থক্য। অবশিষ্ট বিধান তাহারই সদৃশ।


Pattasannicayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পাত্র সঞ্চয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

২. অকাল চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye akālacīvaranti atthate kathine kathinamāsehi, anatthate cīvaramāsato aññasmiṃ kāle uppannaṃ, yaṃ vā pana kālepi ādissa dinnaṃ. Ādissa dinnaṃ nāma ‘‘sampattā bhājentū’’ti vatvā vā, ‘‘idaṃ gaṇassa, idaṃ tumhākaṃ dammī’’ti vatvā vā, dātukāmatāya pādamūle ṭhapetvā vā dinnaṃ. Iccetaṃ akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, yaṃ attanā laddhaṃ, taṃ nissaggiyaṃ hoti. Nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yathādāneyeva upanetabbaṃ, aññasmimpi evarūpe sikkhāpade eseva nayo.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'অকাল চীবর' বলতে—কঠিন চীবর আস্তৃত হলে কঠিন চীবর দানকাল ব্যতীত অন্য সময়ে এবং আস্তৃত না হলে চীবর দানকাল ব্যতীত অন্য সময়ে উৎপন্ন চীবরকে বোঝায়; অথবা চীবর কালেও যা নির্দিষ্ট করে দান করা হয়েছে। 'নির্দিষ্ট করে দান করা' বলতে—'সমাগত ব্যক্তিগণ বণ্টন করুক' এইরূপ বলে, অথবা 'এই চীবর গণকে দান করছি' বা 'ইহা আপনাদের দান করছি' এইরূপ বলে, অথবা দান করার ইচ্ছায় পাদমূলে রেখে দান করা চীবর। এই অকাল চীবরকে 'কাল চীবর' বলে অধিষ্ঠান করে বণ্টনকারী ভিক্ষুণীর প্রয়োগে দুষ্কৃত হয় এবং নিজে যা লাভ করেছে তা নিসর্গী হয়। উৎসর্গীকৃত চীবর পুনরায় লাভ করলেও যে উদ্দেশ্যে দান করা হয়েছিল সেই উদ্দেশ্যেই সমর্পণ করতে হবে। অন্য এইরূপ শিক্ষাপদেও এই নিয়মই প্রযোজ্য।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha akālacīvaraṃ ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhahitvā bhājanavatthusmiṃ paññattaṃ, akālacīvare vematikāya, kālacīvare akālacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu kālacīvarasaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Akālacīvaratā, tathāsaññitā, ‘‘kālacīvara’’nti adhiṭṭhāya lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অকাল চীবরকে 'কাল চীবর' বলে অধিষ্ঠান করে বণ্টন করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অকাল চীবরে সন্দেহ হলে, কাল চীবরে অকাল চীবর সংজ্ঞা হলে এবং সন্দেহ হলেও দুষ্কৃত হয়। উভয় চীবরেই কাল চীবর সংজ্ঞা হলে এবং উন্মত্তক প্রভৃতির আপত্তি হয় না। অকাল চীবর হওয়া, সেইরূপ সংজ্ঞা হওয়া, 'কাল চীবর' বলে অধিষ্ঠান করে ছলে বণ্টন করানো এবং লাভ করা—এইগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশ।


Akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অকাল চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. চীবর পরিবর্তন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye [Pg.309] handāti gaṇha. Acchindeyyāti sayaṃ acchindantiyā bandhitvā ṭhapitesu bahūsupi ekāpatti, itaresu vatthugaṇanāya āpattiyo. Acchindāpane pana ekāya āṇattiyā bahūsu acchinnesupi ekāvāpatti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'হন্দ' পদের অর্থ—'লও'। 'কাড়িয়া লইবে' পদের অর্থ—নিজে কেড়ে নিলে, বেঁধে রাখা অনেক চীবরের ক্ষেত্রেও একটি আপত্তি হয়; অন্যান্য ক্ষেত্রে বস্তুর সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। কিন্তু অন্যকে দিয়ে কেড়ে নেওয়ালে, একবার আদেশ দেওয়ার কারণে অনেক চীবর কেড়ে নিলেও একটিই আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ parivattetvā acchindanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, aññasmiṃ parikkhāre tikadukkaṭaṃ, anupasampannāya cīvarepi tikadukkaṭameva. Yā pana tāya vā diyyamānaṃ, tassā vā vissāsaṃ gaṇhāti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, parivattitacīvarassa vikappanupagatā, sakasaññāya acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে চীবর পরিবর্তন করে কেড়ে নেওয়ার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ইহা আজ্ঞাসহ ত্রিক-পায়শ্চিত্তিক; অন্য পরিষ্কারে ত্রিক-দুষ্কৃত এবং অনুপসম্পন্নার চীবরেও ত্রিক-দুষ্কৃতই হয়। কিন্তু যে ভিক্ষুণী তার দ্বারা দান করা চীবর অথবা তার সহিত বিশ্বাসের কারণে গ্রহণ করে, তার এবং উন্মত্তক প্রভৃতির আপত্তি হয় না। উপসম্পন্না হওয়া, পরিবর্তিত চীবরের বিকল্পনার যোগ্য হওয়া, নিজের মনে করে কেড়ে নেওয়া বা কেড়ে নেওয়ানো—এইগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদত্তাদান সদৃশ, কিন্তু ইহা দুঃখবেদনাদায়ক।


Cīvaraparivattanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর পরিবর্তন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৪. অন্য বিজ্ঞাপনা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe viññāpetvāti jānāpetvā, ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti yācitvā vā. Aññaṃ viññāpeyyāti yaṃ pubbe ‘‘kinte, ayye, aphāsu, kiṃ āhariyatū’’ti vuttāya viññāpitaṃ, taṃ paṭikkhipitvā tañceva aññañca gahetukāmā tato aññaṃ viññāpeyya, tassā viññattiyā dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'বিজ্ঞাপন করিয়া' পদের অর্থ—জানিয়ে, অথবা 'এই বস্তু আনয়ন কর' বলে যাচনা করে। 'অন্য কিছু যাচনা করিবে' পদের অর্থ—পূর্বে 'আর্য্যে, আপনার কী অসুস্থতা? কী আনয়ন করা হবে?' এইরূপ জিজ্ঞাসিত হয়ে যা যাচনা করা হয়েছিল, তা প্রত্যাখ্যান করে, তাহাই অথবা অন্য কিছু গ্রহণ করার ইচ্ছায় তা থেকে অন্য কিছু যাচনা করে; তার যাচনা করার কারণে দুষ্কৃত এবং লাভ করার কারণে নিসর্গী হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha aññaṃ viññāpetvā aññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññe dvikadukkaṭaṃ. Anaññe anaññasaññāya pana, tasmiṃ appahonte puna taññeva, aññenapi atthe sati tena saddhiṃ aññañca, yañca viññattaṃ, tato ce aññaṃ samagghataraṃ hoti, imaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā suddhaṃ aññameva ca viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññāpanaṃ, paṭilābhoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে একটি যাচনা করে অন্যটি যাচনা করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ইহা ত্রিক-পায়শ্চিত্তিক; অন্য না হলে দ্বিক-দুষ্কৃত হয়। কিন্তু অন্য না হলে অন্য নয় এইরূপ সংজ্ঞা হলে, তাতে পর্যাপ্ত না হলে পুনরায় তাহাই যাচনা করলে, অন্য কিছুরও প্রয়োজন হলে তার সহিত অন্য কিছুও যাচনা করলে, এবং যা যাচিত হয়েছে তা থেকে যদি অন্যটি কম মূল্যের হয় তবে এই সুবিধা দেখিয়ে কেবল অন্যটিই যাচনা করলে এবং উন্মত্তক প্রভৃতির আপত্তি হয় না। ছলে গ্রহণ করার ইচ্ছা, অন্য কিছুর যাচনা করা এবং লাভ করা—এইগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি সঞ্চরিত্র সদৃশ।


Aññaviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্য বিজ্ঞাপনা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. অন্য বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame [Pg.310] aññaṃ cetāpetvāti attano kappiyabhaṇḍena ‘‘idaṃ nāma āharā’’ti aññaṃ parivattāpetvā. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘evaṃ me idaṃ datvā aññampi āharissatī’’ti maññamānā ‘‘na me iminā attho, idaṃ nāma me āharā’’ti tato aññaṃ cetāpeyya. Tassā cetāpanappayoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena tena vā aññena vā mūlena āhaṭaṃ nissaggiyaṃ hoti, sesaṃ catutthasadisamevāti.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'অন্য বিনিময় করাইয়া' পদের অর্থ—নিজের অনুমোদিত বস্তু দ্বারা 'এই নামের বস্তু আনয়ন কর' বলে অন্য কিছু পরিবর্তন করিয়ে। 'অন্য বিনিময় করাইবে' পদের অর্থ—'সে আমাকে ইহা দিয়ে অন্য কিছুও আনয়ন করবে' এইরূপ মনে করে 'আমার এতে প্রয়োজন নাই, আমার জন্য এই নামের বস্তু আনয়ন কর' বলে তা থেকে অন্য কিছু বিনিময় করায়। তার বিনিময় করানোর প্রয়োগে দুষ্কৃত এবং লাভ করার কারণে সেই অনুমোদিত বস্তু দ্বারা অথবা অন্য মূল্যের দ্বারা আনীত বস্তু নিসর্গী হয়। অবশিষ্ট অংশ চতুর্থ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্য বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৬. প্রথম সংঘিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe aññadatthikenāti aññassatthāya dinnena. Aññuddisikenāti aññaṃ uddisitvā dinnena. Saṅghikenāti saṅghassa pariccattena. Parikkhārenāti kappiyabhaṇḍena. Aññaṃ cetāpeyyāti ‘‘idaṃ nāma paribhuñjeyyāthā’’ti yaṃ uddisitvā niyametvā yo parikkhāro dinno, tato aññaṃ parivattāpeyya, tassā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'অন্যের উদ্দেশ্যে' পদের অর্থ—অন্যের প্রয়োজনে দান করা বস্তুর দ্বারা। 'অন্যকে নির্দেশ করিয়া' পদের অর্থ—অন্য কিছু নির্দেশ করে দান করা বস্তুর দ্বারা। 'সংঘিক' পদের অর্থ—সংঘের উদ্দেশ্যে উৎসর্গীকৃত। 'পরিষ্কার' পদের অর্থ—অনুমোদিত বস্তু দ্বারা। 'অন্য বিনিময় করাইবে' পদের অর্থ—'আপনারা এই নামের বস্তু ভোগ করুন' বলে যা নির্দেশ করে ও নির্ধারণ করে যে পরিষ্কার দান করা হয়েছে, তা থেকে অন্য কিছু পরিবর্তন করায়। তার প্রয়োগে দুষ্কৃত এবং লাভ করার কারণে নিসর্গী হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anaññadatthike dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anaññadatthikasaññāya, sesakaṃ upanentiyā, ‘‘tumhehi etadatthāya dinno, amhākañca iminā nāma attho’’ti sāmike apaloketvā upanentiyā, yadā bhikkhuniyo vihārampi chaḍḍetvā pakkamanti, evarūpāsu āpadāsu upanentīnaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে সেইরূপ পরিষ্কার দ্বারা অন্য কিছু বিনিময় করানোর কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ইহা ত্রিক-পায়শ্চিত্তিক; অন্যের উদ্দেশ্যে না হলে দ্বিক-দুষ্কৃত হয়। কিন্তু তাতে অন্যের উদ্দেশ্যে নয় এইরূপ সংজ্ঞা হলে, অবশিষ্ট অংশ সমর্পণ করলে, 'আপনাদের দ্বারা এই উদ্দেশ্যে দান করা হয়েছে এবং আমাদেরও এই নামের বস্তু দ্বারা প্রয়োজন' এইরূপ দাতাদের জানিয়ে সমর্পণ করলে, যখন ভিক্ষুণীগণ বিহারও ত্যাগ করে চলে যান এইরূপ আপদকালে সমর্পণ করলে এবং উন্মত্তক প্রভৃতির আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ চতুর্থ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Paṭhamasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সংঘিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. দ্বিতীয় সংঘিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame saññācikenāti sayaṃ yācitakenāpi. Etadevettha nānākaraṇaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'সংযাচিকেন' পদের অর্থ—নিজে যাচনা করা পরিষ্কারের দ্বারাও। ইহাই এখানে পার্থক্য; অবশিষ্ট অংশ ষষ্ঠ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dutiyasaṅghikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সংঘিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. প্রথম গণিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.311] mahājanikenāti gaṇassa pariccattena, idamettha chaṭṭhato nānākaraṇaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'মহাজনিকেন' পদের অর্থ—গণকে (ভিক্ষুণী দলকে) উৎসর্গীকৃত পরিষ্কারের দ্বারা। ইহা এখানে ষষ্ঠ শিক্ষাপদ থেকে পার্থক্য।


Paṭhamagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম গণিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. দ্বিতীয় গণিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame saññācikenāti idaṃ aṭṭhamato atirittaṃ, sesaṃ dvīsupi chaṭṭhasikkhāpadasadisamevāti.

নবম শিক্ষাপদে 'সংযাচিকেন' পদের অর্থ—নিজে যাচনা করা পরিষ্কারের দ্বারা; এই পদটি অষ্টম শিক্ষাপদ থেকে অতিরিক্ত। অবশিষ্ট অংশ উভয় শিক্ষাপদেই ষষ্ঠ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dutiyagaṇikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় গণিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. পুদ্গলিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame puggalikenāti ekabhikkhuniyā pariccattena. Saññācikenāti sayaṃ yācitakena ca. Aññaṃ cetāpeyyāti yaṃ uddisitvā dinnaṃ, tato aññaṃ cetāpentiyā payoge dukkaṭaṃ, paṭilābhena nissaggiyaṃ hoti.

দশম শিক্ষাপদে 'পুদ্গলিকেন' পদের অর্থ—একক ভিক্ষুণীকে উৎসর্গীকৃত পরিষ্কারের দ্বারা। 'সংযাচিকেন' পদের অর্থ—নিজে যাচনা করা পরিষ্কারের দ্বারাও। 'অন্য বিনিময় করাইবে' পদের অর্থ—যা নির্দেশ করে দান করা হয়েছে, তা থেকে অন্য কিছু বিনিময় করালে তার প্রয়োগে দুষ্কৃত এবং লাভ করার কারণে নিসর্গী হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha tādisena parikkhārena aññaṃ cetāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ chaṭṭhasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে সেইরূপ পরিষ্কার দ্বারা অন্য কিছু বিনিময় করানোর কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ ষষ্ঠ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Puggalikacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পুদ্গলিক বিনিময় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Pattavaggo paṭhamo.

প্রথম পাত্র বর্গ সমাপ্ত।


11. Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

১১. গুরু প্রাবরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiyassa paṭhame garupāvuraṇanti sītakāle pāvuraṇaṃ. Catukkaṃsaparamanti kaṃso nāma catukkahāpaṇiko hoti, tasmā soḷasakahāpaṇagghanakaṃ. Cetāpetabbanti ṭhapetvā sahadhammike ca ñātakappavārite ca aññena kismiñcideva guṇe parituṭṭhena ‘‘vadethāyye, yenattho’’ti vuttāya viññāpetabbaṃ. Tato ce uttarīti tatuttari viññāpentiyā dukkaṭaṃ, paṭiladdhaṃ nissaggiyaṃ hoti.

দ্বিতীয় বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'গুরু প্রাবরণ' বলতে—শীতকালের প্রাবরণ (ভারী চাদর)। 'অনধিক চার কংস' পদের অর্থ—কংস বলতে চার কাহাপণ পরিমাপের সমান হয়; সুতরাং ষোলো কাহাপণ মূল্যের। সধর্মী এবং জ্ঞাতি ও নিমন্ত্রণকারীকে বাদ দিয়ে অন্য কোনো ব্যক্তি যদি কোনো গুণের কারণে সন্তুষ্ট হয়ে 'আর্য্যে, আপনার কী প্রয়োজন বলুন' এইরূপ বলে, তবে তার নিকট যাচনা করা যেতে পারে। তা থেকে যদি অধিক হয়, অর্থাৎ তার অধিক মূল্যের যাচনা করলে দুষ্কৃত হয় এবং লাভ করা প্রাবরণ নিসর্গী হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.312] thullanandaṃ ārabbha rājānaṃ kambalaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakacatukkaṃse dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana ūnakasaññāya, catukkaṃsaparamaṃ cetāpentiyā, ñātakappavārite vā, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena, mahagghaṃ cetāpentaṃ appagghaṃ cetāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Garupāvuraṇatā, atirekacatukkaṃsatā, ananuññātaṭṭhāne viññatti, paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে রাজার নিকট কম্বল যাচনা করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ইহা ত্রিক-পায়শ্চিত্তিক; চার কংসের কম মূল্যের হলে দ্বিক-দুষ্কৃত হয়। কিন্তু তাতে কম মূল্যের সংজ্ঞা হলে, অনধিক চার কংস মূল্যের যাচনা করলে, জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারীর নিকট যাচনা করলে, অন্য ভিক্ষুর প্রয়োজনে অথবা নিজের ধনের দ্বারা যাচনা করলে, বহুমূল্যবান প্রাবরণ বিনিময় করাতে ইচ্ছুক দাতাকে অল্পমূল্যের প্রাবরণ যাচনা করলে এবং উন্মত্তক প্রভৃতির আপত্তি হয় না। গুরু প্রাবরণ হওয়া, চার কংসের অধিক মূল্যের হওয়া, অননুমোদিত স্থানে যাচনা করা এবং লাভ করা—এইগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি সঞ্চরিত্র সদৃশ।


Garupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গুরু প্রাবরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā

১২. লঘু প্রাবরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye lahupāvuraṇanti uṇhakāle pāvuraṇaṃ. Aḍḍhateyyakaṃsaparamanti dasakahāpaṇagghanakaṃ, sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'লঘু প্রাবরণ' বলতে—গ্রীষ্মকালের প্রাবরণ (হালকা চাদর)। 'অনধিক আড়াই কংস' পদের অর্থ—দশ কাহাপণ মূল্যের। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Lahupāvuraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

লঘু প্রাবরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Ito parāni imasmiṃ vagge aṭṭha, tatiyavagge dasāti imāni aṭṭhārasa sikkhāpadāni bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbānīti.

এই শিক্ষাপদ থেকে পরবর্তী এই বর্গের আটটি এবং তৃতীয় বর্গের দশটি—এই আঠারোটি শিক্ষাপদ ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় উক্ত নিয়মেই জ্ঞাতব্য।


Jātarūpavaggo tatiyo.

তৃতীয় জাতরূপ বর্গ।


Uddiṭṭhā kho ayyāyo tiṃsa nissaggiyā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā aṭṭhārasa, asādhāraṇā dvādasāti evaṃ tiṃsa. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

হে আর্যাগণ, ত্রিশটি নৈসর্গিক পাচিত্তিয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে। ভিক্ষুদের উদ্দেশ্যে প্রজ্ঞপ্ত সাধারণ আঠারোটি এবং অসাধারণ বারোটি—এইভাবে মোট ত্রিশটি। অবশিষ্ট সব জায়গায় অর্থ স্পষ্টই।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya bhikkhunipātimokkhe

কাঙ্খাভিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষে—


Nissaggiyapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

নৈসর্গিক পাচিত্তিয় বর্ণনা সমাপ্ত।


Pācittiyakaṇḍo

পাচিত্তিয় কাণ্ড।


1. Lasuṇavaggo

১. লশুন বর্গ।


1. Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā

১. লশুন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pācittiyesu [Pg.313] lasuṇavaggassa tāva paṭhame lasuṇanti magadharaṭṭhe jātaṃ āmakaṃ bhaṇḍikalasuṇameva, na ekadvitimiñjakaṃ. Tañhi ‘‘khādissāmī’’ti paṭiggaṇhantiyā dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

পাচিত্তিয়সমূহের মধ্যে লশুনবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'লশুন' বলতে মগধ দেশে উৎপন্ন কাঁচা বহু কোয়াযুক্ত রসুনকেই বোঝায়, এক, দুই বা তিন কোয়াযুক্ত রসুন নয়। কারণ, তা 'খাব' এই উদ্দেশ্যে গ্রহণকারী ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস গিললে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha lasuṇaṃ harāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, alasuṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana alasuṇasaññāya, palaṇḍuke, bhañjanake, haritake, cāpalasuṇe, sūpasampāke, maṃsasampāke, telasampāke, sāḷave, uttaribhaṅge, ummattikādīnañca anāpatti. Āmakalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে রসুন আনানোর কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে ত্রিক-পাচিত্তিয় এবং অলশুনে (রসুন নয় এমন জিনিসে) দ্বিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু তাতে অলশুন (রসুন নয়) মনে করে খেলে, পেঁয়াজ, লাল পেঁয়াজ, সবুজ পেঁয়াজ, রসুনের পাতা, রসুন দিয়ে রান্না করা ঝোল, রসুন দিয়ে রান্না করা মাংস, রসুন দিয়ে সিদ্ধ করা তেল, রসুনের আচার এবং রসুনযুক্ত ব্যঞ্জনে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। কাঁচা রসুন হওয়া এবং তা গিলে খাওয়া—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এডকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Lasuṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

লশুন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā

২. সম্বাধলোম শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye sambādheti paṭicchannokāse, upakacchakesu ca muttakaraṇe cāti attho. Saṃharāpeyyāti ettha khurasaṇḍāsakattariādīsu yena kenaci saṃharāpentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ, na lomagaṇanāya.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'সম্বাধ' বলতে আবৃত স্থান, বগল এবং মূত্রদ্বার—এই অর্থ। 'পরিষ্কার করালে' বলতে এখানে ক্ষুর, চিমটা, কাঁচি ইত্যাদির যেকোনো একটির দ্বারা লোম পরিষ্কার করালে প্রয়োগের গণনা অনুযায়ী পাচিত্তিয় আপত্তি হয়, লোমের সংখ্যা অনুযায়ী নয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sambādhe lomaṃ saṃharāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, attano atthāya aññaṃ āṇāpentiyā sāṇattikaṃ, āpattibhedonatthi. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, sambādhe lomasaṃharaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni bhikkhuniyā saddhiṃ ekaddhānamaggagamanasikkhāpadasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে সম্বাধ দেশের লোম পরিষ্কার করানোর কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। নিজের প্রয়োজনে অন্যকে আদেশ দিলে আদেশসহ আপত্তি হয়, আপত্তির কোনো ভিন্নতা নেই। রোগের কারণে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। রোগ না থাকা এবং সম্বাধ দেশের লোম পরিষ্কার করা—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি ভিক্ষুণীর সাথে একপথে যাত্রা করার শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sambādhalomasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সম্বাধলোম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā

৩. তলঘাতক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye [Pg.314] talaghātaketi antamaso uppalakesarenāpi muttakaraṇassa talaghātane muttakaraṇamhi pahāradāne pācittiyanti attho.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'তলঘাতক' বলতে অন্ততপক্ষে পদ্মের কেশর দ্বারাও মূত্রদ্বারের তলে আঘাত করলে বা মূত্রদ্বারে আঘাত করলে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়—এই অর্থ।


Sāvatthiyaṃ dve bhikkhuniyo ārabbha talaghātakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, purimanayeneva sāṇattikaṃ, āpattibhedo natthi. Ito paraṃ pana yattha natthi, tattha avatvāva gamissāma. Ābādhapaccayā gaṇḍaṃ vā vaṇaṃ vā paharantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Ābādhābhāvo, muttakaraṇe pahāradānaṃ, phassasādiyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে দুই ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে তলঘাত করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। পূর্বের নিয়মেই এটি আদেশসহ আপত্তিযুক্ত, আপত্তির কোনো ভিন্নতা নেই। এর পর থেকে যেখানে আপত্তির ভিন্নতা নেই, সেখানে তা না বলেই আমরা এগিয়ে যাব। রোগের কারণে ফোড়া বা ঘায়ে আঘাত করলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। রোগ না থাকা, মূত্রদ্বারে আঘাত করা এবং স্পর্শ আস্বাদন করা—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকের সদৃশ।


Talaghātakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তলঘাতক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā

৪. জতুমাষ্ঠক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe jatumaṭṭhaketi jatunā kate maṭṭhadaṇḍake. Vatthuvasenetaṃ vuttaṃ, kāmarāgena pana uppalakesarampi pavesentiyā āpatti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'জতুমাষ্ঠক' বলতে গালা (লাক্ষা) দিয়ে তৈরি মসৃণ দণ্ডকে বোঝায়। ঘটনার পরিপ্রেক্ষিতে এটি বলা হয়েছে, কিন্তু কামরাগের বশে পদ্মের কেশরও প্রবেশ করালে আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha jatumaṭṭhakasādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে জতুমাষ্ঠক আস্বাদন করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Jatumaṭṭhakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

জতুমাষ্ঠক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā

৫. উদকশুদ্ধিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Pañcame udakasuddhikanti muttakaraṇassa dhovanaṃ. Ādiyamānāyāti karontiyā. Dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbanti dvīsu aṅgulīsu ekekaṃ katvā dvaṅgulapabbaparamaṃ ādātabbaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti sace dhovanakāle rāgavasena vitthārato tatiyāya aṅguliyā aggapabbaṃ, gambhīrato ekissāva aṅguliyā tatiyapabbaṃ paveseti pācittiyaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'উদকশুদ্ধি' বলতে মূত্রদ্বার ধৌত করাকে বোঝায়। 'গ্রহণ করার' অর্থ ধৌত করার সময়। 'সর্বোচ্চ দুই আঙুলের কর পরিমাণ গ্রহণ করা উচিত' বলতে দুই আঙুলের এক একটি কর করে সর্বোচ্চ দুই আঙুলের কর পরিমাণ গ্রহণ করা যায়। 'তা অতিক্রম করলে' বলতে যদি ধৌত করার সময় রাগের বশে প্রস্থে তৃতীয় আঙুলের অগ্রভাগ এবং গভীরতায় একটি আঙুলেরই তৃতীয় কর প্রবেশ করায়, তবে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sakkesu aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha atigambhīraṃ udakasuddhikaṃ ādiyanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, ūnakadvaṅgulapabbe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana [Pg.315] ūnakasaññāya, dvaṅgulapabbaparamaṃ ādiyantiyā, ābādhapaccayā atirekampi, ummattikādīnañca anāpatti, sesaṃ tatiyasadisamevāti.

শাক্য দেশে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অতি গভীরভাবে জলশৌচ গ্রহণ করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে ত্রিক-পাচিত্তিয় এবং দুই করের কম প্রবেশ করালে দ্বিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু তাতে কম মনে করে দুই কর পরিমাণ গ্রহণ করলে, রোগের কারণে অতিরিক্ত হলেও এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। অবশিষ্ট অংশ তৃতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Udakasuddhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদকশুদ্ধিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā

৬. উপতিষ্ঠান শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe bhuñjantassāti pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhuñjato. Pānīyenāti suddhena vā udakena, takkādīsu vā aññatarena. Vidhūpanenāti yāya kāyaci bījaniyā. Upatiṭṭheyyāti yā etesu dvīsu aññataraṃ gahetvā hatthapāse tiṭṭhati, tassā pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'ভোজনরত' বলতে পাঁচ প্রকার ভোজনের যেকোনো একটি ভোজন করার সময়। 'পানীয়' বলতে কেবল জল অথবা ঘোল ইত্যাদির যেকোনো একটি। 'ব্যজনী' বলতে যেকোনো পাখা। 'সেবা করার জন্য দাঁড়িয়ে থাকা' বলতে যে ভিক্ষুণী এই দুটির মধ্যে যেকোনো একটি নিয়ে হস্তপাশে (কাছে) দাঁড়িয়ে থাকে, তার পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhuñjantassa evaṃ tiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, hatthapāsaṃ vijahitvā khādanīyaṃ khādantassa upatiṭṭhantiyā dukkaṭaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ. ‘‘Imaṃ pivatha, iminā bījathā’’ti evaṃ dentiyā vā, dāpentiyā vā, anupasampannaṃ vā upatiṭṭhāpanatthaṃ āṇāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে ভোজনরত ভিক্ষুর কাছে এভাবে দাঁড়িয়ে থাকার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে ত্রিক-পাচিত্তিয় এবং হস্তপাশ ত্যাগ করে খাদ্য আহার করার সময় কাছে দাঁড়িয়ে থাকলে দুষ্কৃত আপত্তি হয়, অনুপসম্পন্নের ক্ষেত্রে ত্রিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। 'এটি পান করুন, এটি দিয়ে বাতাস করুন'—এইভাবে নিজে দিলে বা অন্যকে দিয়ে দেওয়াবে, অথবা অনুপসম্পন্নকে কাছে দাঁড় করানোর জন্য আদেশ দিলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। ভোজনরত ভিক্ষুর হস্তপাশে দাঁড়িয়ে থাকা এবং পানীয় অথবা ব্যজনী গ্রহণ করা—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এডকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Upatiṭṭhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উপতিষ্ঠান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā

৭. আমকধান্য শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame viññatvāti antamaso mātarampi yācitvā. Bhuñjeyyāti ajjhohareyya. Ettha ca viññatti ceva bhojanañca pamāṇaṃ, tasmā sayaṃ viññatvā aññāya bhajjanādīni kārāpetvā vā, aññāya viññāpetvā sayaṃ bhajjanādīni katvā vā paṭiggahaṇato paṭṭhāya yāva dantehi saṃkhādanaṃ, tāva pubbappayogesu dukkaṭāni, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'চেয়ে নিয়ে' বলতে অন্ততপক্ষে নিজের মায়ের কাছেও চেয়ে নিয়ে। 'ভোজন করলে' বলতে গিলে খাওয়া। এখানে যাচ্ঞা করা এবং ভোজন করা—এই দুটিই প্রধান বিষয়। তাই নিজে চেয়ে নিয়ে অন্যকে দিয়ে ভাজা ইত্যাদি করিয়ে নিয়ে, অথবা অন্যকে দিয়ে চাইয়ে নিয়ে নিজে ভাজা ইত্যাদি করে নিয়ে গ্রহণের সময় থেকে শুরু করে দাঁত দিয়ে চিবানো পর্যন্ত পূর্ববর্তী সমস্ত প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং প্রতি গ্রাস গিললে পাচিত্তিয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āmakadhaññaṃ viññāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ vā aññāya vā aviññattiyā laddhaṃ bhajjanādīni katvā [Pg.316] vā kāretvā vā bhuñjantiyā dukkaṭaṃ, aññāya viññattiyā laddhaṃ pana sayaṃ bhajjanādīni katvāpi kāretvāpi bhuñjantiyā dukkaṭameva. Ābādhe sati sedakammādīnaṃ atthāya viññāpentiyā, aviññattiyā labbhamānaṃ navakammatthāya sampaṭicchantiyā, ñātakappavāritaṭṭhāne muggamāsādiaparaṇṇaṃ viññāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sattannaṃ dhaññānaṃ aññatarassa viññāpanaṃ vā viññāpāpanaṃ vā, paṭilābho, bhajjanādīni katvā vā kāretvā vā ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānamaggasikkhāpadasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে কাঁচা শস্য যাচ্ঞা করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। নিজে অথবা অন্য কেউ না চেয়ে লাভ করা শস্য ভাজা ইত্যাদি করে বা করিয়ে নিয়ে ভোজনকারী ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু অন্যের যাচ্ঞার দ্বারা প্রাপ্ত শস্য নিজে ভাজা ইত্যাদি করে বা করিয়ে নিয়ে ভোজনকারী ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। রোগ থাকলে স্বেদকর্ম (ঘাম ঝরানো) ইত্যাদির জন্য যাচ্ঞা করলে, না চেয়ে প্রাপ্ত শস্য নবকর্মের (নির্মাণ কাজের) জন্য গ্রহণ করলে, জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তির কাছে মুগ, মাষকলাই আদি অপর শস্য যাচ্ঞা করলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। সাত প্রকার শস্যের যেকোনো একটি নিজে যাচ্ঞা করা বা অন্যকে দিয়ে যাচ্ঞা করানো, তা লাভ করা এবং ভাজা ইত্যাদি নিজে করে বা অন্যকে দিয়ে করিয়ে নিয়ে গিলে খাওয়া—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি অধ্বানমার্গ (পথযাত্রা) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Āmakadhaññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আমকধান্য শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

৮. প্রথম উচ্চর-ছড্ডন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Aṭṭhame saṅkāranti kacavaraṃ. Vighāsanti yaṃkiñci paribhuttāvasesaṃ ucchiṭṭhodakampi dantakaṭṭhampi, aṭṭhikacalakesu pana vattabbameva natthi. Tirokuṭṭe vā tiropākāre vāti yassakassaci kuṭṭassa vā pākārassa vā parato. Chaḍḍeyya vā chaḍḍāpeyya vāti sabbānipetāni ekato chaḍḍentiyā ekappayoge ekāpatti, sakiṃ āṇattiyā bahukepi chaḍḍite ekāva.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'সংকার' বলতে আবর্জনা। 'বিঘাস' বলতে যেকোনো ভুক্তাবশিষ্ট, উচ্ছিষ্ট জল এবং দাঁতন কাঠিও; কিন্তু হাড় ও চুলের ক্ষেত্রে তো বলারই কিছু নেই (তা অবশ্যই বিঘাস)। 'দেয়ালের বাইরে বা প্রাচীরের বাইরে' বলতে যেকোনো দেয়াল বা প্রাচীরের ওপারে। 'ফেলে দিলে বা ফেলালে' বলতে এই সমস্ত কিছু একসাথে ফেলে দিলে এক প্রয়োগে একটি আপত্তি হয়; একবার আদেশ দিলে অনেক ফেললেও একটিই আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha uccāraṃ tirokuṭṭe chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, bhikkhussa dukkaṭaṃ, oloketvā vā avalañje vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Uccārādibhāvo, anolokanaṃ, valañjanaṭṭhānaṃ, tirokuṭṭatiropākāratā, chaḍḍanaṃ vā chaḍḍāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে দেয়ালের ওপারে মল ফেলার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি আদেশসহ আপত্তিযুক্ত, ভিক্ষুর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। দেখে নিয়ে অথবা অব্যবহার্য স্থানে ফেলে দিলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। মলমূত্র আদি হওয়া, না দেখা, ব্যবহার্য স্থান হওয়া, দেয়াল বা প্রাচীরের ওপার হওয়া এবং নিজে ফেলা বা অন্যকে দিয়ে ফেলানো—এই পাঁচটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদের সদৃশ, কিন্তু এটি ক্রিয়া-অক্রিয়া সমুত্থানযুক্ত।


Paṭhamauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম উচ্চর-ছড্ডন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. দ্বিতীয় উচ্চর-ছড্ডন শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame hariteti khette vā nāḷikerādiārāme vā yatthakatthaci ropimaharitaṭṭhāne. Tāni vatthūni chaḍḍentiyā vā chaḍḍāpentiyā vā purimanayeneva [Pg.317] āpatti, tādise ṭhāne nisīditvā antamaso udakaṃ pivitvā matthakacchinnaṃ nāḷikerampi chaḍḍentiyā āpattiyeva.

নবম শিক্ষাপদে 'সবুজ বা সতেজ স্থানে' বলতে ক্ষেতে অথবা নারকেল বাগান ইত্যাদিতে অথবা যেকোনো রোপণ করা সবুজ স্থানে। সেই বস্তুসমূহ ফেলে দিলে বা ফেলালে পূর্বের নিয়মেই আপত্তি হয়; সেই প্রকার স্থানে বসে অন্ততপক্ষে জল পান করে মাথা কাটা ডাব ফেলে দিলেও আপত্তিই হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uccārādīni harite chaḍḍanavatthusmiṃ paññattaṃ, sāṇattikaṃ, tikapācittiyaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ, bhikkhuniyāpi nikkhittabīje khette yāva aṅkuro na uṭṭhahati, tāva dukkaṭaṃ, aharite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana aharitasaññāya chaḍḍitakhette vā, sāmike apaloketvā vā chaḍḍentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে মলমূত্র আদি সবুজ স্থানে ফেলার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এটি আদেশসহ আপত্তিযুক্ত, এতে ত্রিক-পাচিত্তিয় এবং ভিক্ষুর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত আপত্তি হয়। ভিক্ষুণীরও বীজ বপন করা ক্ষেতে যতক্ষণ অঙ্কুর বের না হয়, ততক্ষণ দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং সবুজ নয় এমন স্থানে দ্বিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। কিন্তু তাতে সবুজ নয় মনে করে, অথবা ফসল কাটা ক্ষেতে, অথবা মালিকের অনুমতি নিয়ে ফেলে দিলে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। অবশিষ্ট অংশ অষ্টম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Dutiyauccārachaḍḍanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় উচ্চর-ছড্ডন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā

১০. নৃত্য-গীত শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame naccanti antamaso moranaccampi. Gītanti antamaso dhammabhāṇakagītampi. Vāditanti antamaso udakabherivāditampi. Dassanāyāti etesu yaṃkiñci dassanāya gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhitā passati vā suṇāti vā, ekappayoge ekāpatti, taṃ taṃ disaṃ olokentiyā payoge payoge āpatti.

দশম শিক্ষাপদে 'নৃত্য' বলতে অন্ততপক্ষে ময়ূরের নাচও। 'গীত' বলতে অন্ততপক্ষে ধর্মভাণকের সুর করে বলা গানও। 'বাদ্য' বলতে অন্ততপক্ষে জল-ভেরির বাদ্যও। 'দেখার জন্য' বলতে এগুলির মধ্যে যেকোনো একটি দেখার জন্য গমনকারী ভিক্ষুণীর প্রতি পদক্ষেপে দুষ্কৃত আপত্তি হয়; যেখানে দাঁড়িয়ে দেখে বা শোনে, সেখানে এক প্রয়োগে একটি আপত্তি হয় এবং সেই সেই দিকে তাকালে প্রতি প্রয়োগে আপত্তি হয়।


Rājagahe chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha naccādīni dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sayaṃ tāni vatthūni karontiyā, aññaṃ vā āṇāpentiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ dethā’’ti īdisena pariyāyena vā bhaṇantiyā, ‘‘cetiyassa upahāraṃ karomā’’ti vā vutte ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchantiyā ca pācittiyamevāti sabbaaṭṭhakathāsu (pāci. aṭṭha. 835-837) vuttaṃ, bhikkhuno sabbattha dukkaṭaṃ. ‘‘Tumhākaṃ cetiyassa upaṭṭhānaṃ karomā’’ti vutte pana ‘‘upaṭṭhānakaraṇaṃ nāma sundara’’nti īdisaṃ pariyāyaṃ bhaṇantiyā, ārāme ṭhatvā passantiyā vā suṇantiyā vā, tathā attano ṭhitokāsaṃ āgantvā payojitaṃ paṭipathaṃ gacchantiyā sammukhībhūtaṃ salākabhattādike sati karaṇīye gantvā, āpadāsu vā samajjaṭṭhānaṃ pavisitvāpi passantiyā vā suṇantiyā vā, ummattikādīnañca anāpatti. Naccādīnaṃ aññataratā, aññatra anuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanaṃ vā savanaṃ [Pg.318] vāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisāni, idaṃ pana lokavajjaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

রাজগৃহে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের উপলক্ষ করে নাচ ইত্যাদি দেখার জন্য যাওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। নিজে সেই নাচ ইত্যাদি অনুষ্ঠান করলে, অথবা অন্যকে আদেশ দিলে, অথবা "চৈত্যের উদ্দেশ্যে উপহার দাও" এই প্রকার কৌশলে বললে, অথবা "চৈত্যের উদ্দেশ্যে উপহার করি" এরূপ বললে "সাধু" বলে গ্রহণ করলে পচিত্তিই হয়—এ কথা সকল অট্ঠকথাতেই বলা হয়েছে। ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে সর্বত্র দুক্কট (দুষ্কৃত) হয়। কিন্তু "আপনাদের চৈত্যের পরিচর্যা করব" এরূপ বললে "পরিচর্যা করা উত্তম" এই প্রকার কৌশলে বললে, আরামে (বিহারে) অবস্থান করে দেখলে বা শুনলে, অথবা নিজের অবস্থানস্থলে এসে পরিবেশিত অনুষ্ঠান দেখলে বা শুনলে, অথবা সম্মুখবর্তী পথে যাওয়ার সময় সামনে পড়া অনুষ্ঠান দেখলে বা শুনলে, শলাকা-ভাত ইত্যাদি করণীয় কাজ থাকলে সেখানে গিয়ে দেখলে বা শুনলে, অথবা বিপদের সময় উৎসবস্থলে প্রবেশ করেও দেখলে বা শুনলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। নাচ ইত্যাদির যেকোনো একটি হওয়া, অনুমোদিত কারণ ছাড়া যাওয়া, দেখা বা শোনা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি এলকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি লোকবজ্জ (লোক-অবদ্য), অকুশল চিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Naccagītasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নাচ-গীত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Lasuṇavaggo paṭhamo.

প্রথম লশুন বর্গ সমাপ্ত।


2. Rattandhakāravaggo

২. রত্তন্ধকার বর্গ


1. Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā

১. রত্তন্ধকার শিক্ষাপদ বর্ণনা


Andhakāravaggassa paṭhame rattandhakāreti rattiandhakāre. Appadīpeti pajjotacandasūriyaaggīsu ekekenāpi anobhāsite. Purisenāti santiṭṭhituṃ sallapituñca viññunā manussapurisena saddhiṃ. Santiṭṭheyya vāti hatthapāse ṭhitamattāya pācittiyaṃ. Sallapeyyāti tattha ṭhatvā gehasitakathaṃ kathentiyāpi pācittiyameva.

অন্ধকার বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'রত্তন্ধকারে' বলতে রাত্রির অন্ধকারে। 'অল্পদীপে' বলতে প্রদীপ, চন্দ্র, সূর্য ও অগ্নির আলোর যেকোনো একটির দ্বারাও আলোকিত নয় এমন স্থানে। 'পুরুষেন' বলতে একসাথে দাঁড়ানোর জন্য এবং কথা বলার জন্য বিজ্ঞ মনুষ্য পুরুষের সাথে। 'দাঁড়াবে' বলতে হস্তপাশের (হাতের নাগালের) মধ্যে দাঁড়ানো মাত্রই ভিক্ষুণীর পচিত্তি হয়। 'কথা বলবে' বলতে সেখানে দাঁড়িয়ে গৃহস্থালী সংক্রান্ত কথা বললেও পচিত্তিই হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, purisassa hatthapāsaṃ vijahitvā, yakkhādīnaṃ hatthapāsaṃ avijahitvāpi santiṭṭhantiyā, sallapentiyā vā dukkaṭaṃ, yaṃkiñci viññuṃ dutiyaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, arahopekkhāya, aññavihitāya, ummattikādīnañca anāpatti. Rattandhakāratā, purisassa hatthapāse ṭhānaṃ vā sallapanaṃ vā, sahāyābhāvo, rahopekkhatāti imānettha cattāri aṅgāni. Theyyasatthasamuṭṭhānaṃ, kiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, lokavajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, akusalacittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে এভাবে পুরুষের নিকটে দাঁড়ানোর বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। পুরুষের হস্তপাশ ত্যাগ করে, যক্ষ প্রভৃতির হস্তপাশ ত্যাগ না করে দাঁড়ালে বা কথা বললে দুক্কট হয়। যেকোনো বিজ্ঞ দ্বিতীয় ব্যক্তিকে সাথে নিয়ে এরূপ করলে, নির্জনতার আকাঙ্ক্ষা না থাকলে, অন্যমনস্ক থাকলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। রাত্রির অন্ধকার হওয়া, পুরুষের হস্তপাশে দাঁড়ানো বা কথা বলা, সহায়ের (সঙ্গীর) অভাব হওয়া, নির্জনতার আকাঙ্ক্ষা থাকা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। থেইয়সত্থ (চৌরদল) সদৃশ সমুত্থান, ক্রিয়া, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, লোকবজ্জ, কায়কর্ম, বচীকর্ম, অকুশল চিত্ত এবং ত্রিবেদনাযুক্ত।


Rattandhakārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রত্তন্ধকার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā

২. পটিচ্ছন্ন-ওকাশ (আবৃত স্থান) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye paṭicchanne okāseti kuṭṭādīsu yena kenaci paṭicchanne, idamevettha nānattaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে—'পটিচ্ছন্ন ওকাশে' বলতে দেয়াল ইত্যাদির যেকোনো একটির দ্বারা আবৃত স্থানে। এখানে কেবল এইটুকুই পার্থক্য।


Paṭicchannokāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পটিচ্ছন্ন-ওকাশ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. অজ্ঝোকাস-সল্লাপন (উন্মুক্ত স্থানে কথোপকথন) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye [Pg.319] ajjhokāseti nānaṃ, sesaṃ ubhayatthāpi paṭhamasadisamevāti.

তৃতীয় শিক্ষাপদে—'অজ্ঝোকাসে' (উন্মুক্ত স্থানে) এইটুকুই পার্থক্য, অবশিষ্ট অংশ উভয় শিক্ষাপদেই প্রথম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Ajjhokāsasallapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অজ্ঝোকাস-সল্লাপন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

৪. দুতিয়িক-উয্যোজন (সঙ্গিনীকে বিদায় দেওয়া) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe rathikāyāti racchāyaṃ. Byūheti anividdharacchāyaṃ. Siṅghāṭaketi caccare. Nikaṇṇikaṃ vā jappeyyāti kaṇṇamūle kiñci jappeyya. Uyyojeyyāti anācāraṃ caritukāmatāya ‘‘gaccha tva’’nti dutiyikaṃ uyyojeyya. Pācittiyanti purimanayeneva tāva santiṭṭhanādīsu tīṇi pācittiyāni, uyyojentiyā pana uyyojane ca hatthapāsavijahane ca dukkaṭaṃ, vijahite pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে—'রথিকায়' বলতে রথ চলার রাস্তায়। 'ব্যূহে' বলতে বন্ধ গলিতে (যে রাস্তা এপার-ওপার পার হওয়া যায় না)। 'সিঙ্ঘাটকে' বলতে চৌরাস্তায়। 'নিকর্ণিকাং বা জপ্পেয়্য' বলতে কানের কাছে ফিসফিস করে কিছু বলা। 'উয্যোজেয়্য' বলতে অসদাচরণ করার ইচ্ছায় "তুমি যাও" বলে সঙ্গিনীকে বিদায় দেওয়া। 'পচিত্তি' বলতে পূর্বের নিয়মেই প্রথমে দাঁড়ানো ইত্যাদিতে তিনটি পচিত্তি হয়; কিন্তু বিদায় দেওয়ার সময় বিদায় দেওয়াতে এবং হস্তপাশ ত্যাগে দুক্কট হয়, হস্তপাশ ত্যাগ করা সম্পন্ন হলে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evaṃ santiṭṭhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ purimattayasadisameva. Anāpattiyaṃ pana ‘‘na anācāraṃ ācaritukāmā, sati karaṇīye dutiyikaṃ bhikkhuniṃ uyyojetī’’ti (pāci. 852) ettakaṃ adhikanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে এভাবে দাঁড়ানোর বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পূর্ববর্তী তিনটি শিক্ষাপদের সদৃশ। তবে অনাপত্তিতে (আপত্তিহীনতায়)—"অসদাচরণ করার ইচ্ছা না থাকলে, কোনো করণীয় কাজ থাকলে সঙ্গিনী ভিক্ষুণীকে বিদায় দেয়"—এই অংশটুকু অতিরিক্ত।


Dutiyikauyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দুতিয়িক-উয্যোজন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. অনাপুচ্ছা-পক্কমন (না বলে চলে যাওয়া) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame purebhattanti aruṇuggamanaṃ upādāya yāva majjhanhikaṃ. Āsaneti pallaṅkassokāsabhūte. Sāmike anāpucchāti tasmiṃ kule yaṃkiñci viññuṃ manussaṃ anāpucchā. Pakkameyyāti ettha channassa anto nisīditvā anovassakaṃ ajjhokāse upacāraṃ atikkāmentiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে—'পুরেভত্ত' বলতে অরুণোদয় থেকে শুরু করে মধ্যাহ্ন পর্যন্ত সময়। 'আসনে' বলতে পালঙ্ক পাতার উপযুক্ত স্থানে। 'স্বামীকে না বলে' বলতে সেই কুলে (পরিবারে) যেকোনো বিজ্ঞ মানুষকে না জানিয়ে। 'চলে যাবে'—এখানে ঘরের ভেতরে বসে বৃষ্টি পড়ে না এমন উন্মুক্ত স্থানে বারো হাতের উপচার অতিক্রম করার সময় প্রথম পদক্ষেপে দুক্কট এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha anāpucchā pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pallaṅkassa anokāse dukkaṭaṃ, tathā āpucchite [Pg.320] anāpucchitasaññāya ceva vematikāya ca. Āpucchitasaññāya pana, asaṃhārime, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Purebhattatā, antaraghare nisajjā, āsanassa pallaṅkokāsatā, aññatra anuññātakāraṇā anāpucchanaṃ, vuttaparicchedātikkamoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে না বলে চলে যাওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পচিত্তি হয়; পালঙ্ক পাতার অনুপযুক্ত স্থানে দুক্কট হয়; তেমনি বলে যাওয়ার পরও না-বলা মনে করলে এবং সন্দেহ থাকলে দুক্কট হয়। কিন্তু বলে যাওয়ার ধারণা থাকলে, স্থানান্তরযোগ্য নয় এমন আসনে, অসুস্থ হলে, বিপদে পড়লে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। পূর্বাহ্নকাল হওয়া, অন্তর্গৃহে (ঘরের ভেতরে) বসা, আসনের পালঙ্ক পাতার উপযুক্ত স্থান হওয়া, অনুমোদিত কারণ ছাড়া না বলে যাওয়া, এবং উক্ত সীমা অতিক্রম করা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি ক্রিয়াক্রিয়া (করণ ও অকরণাত্মক)।


Anāpucchāpakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাপুচ্ছা-পক্কমন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অনাপুচ্ছা-অভিনিসীদন (না বলে বসা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe pacchābhattanti majjhanhike vītivatte yāva sūriyassa atthaṅgamā. Abhinisīdeyya vāti ādimhi nisīditvā gacchantiyā ekā āpatti, anisīditvā nipajjitvāva gacchantiyāpi ekā, nisīditvā nipajjantiyā dve.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে—'পচ্ছাভত্ত' বলতে মধ্যাহ্ন অতিবাহিত হওয়ার পর থেকে সূর্যাস্ত পর্যন্ত সময়। 'বসবে বা'—এখানে প্রথমে বসে তারপর চলে গেলে একটি আপত্তি (পচিত্তি) হয়, না বসে কেবল শুয়ে চলে গেলেও একটি আপত্তি হয়, আর বসে তারপর শুলে দুটি আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āsane abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ pañcamasadisameva. Yathā pana tattha asaṃhārime, evamidha dhuvapaññatte anāpattīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে আসনে বসার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ পঞ্চম শিক্ষাপদের সদৃশ। তবে যেমন সেখানে স্থানান্তরযোগ্য নয় এমন আসনে আপত্তি নেই, তেমনি এখানে স্থায়ীভাবে বিছানো আসনে কোনো আপত্তি নেই।


Anāpucchāabhinisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাপুচ্ছা-অভিনিসীদন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā

৭. অনাপুচ্ছা-সন্থরণ (না বলে বিছানা পাতা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame vikāleti atthaṅgate sūriye. Seyyanti antamaso paṇṇasanthārampi, sesaṃ chaṭṭhasadisameva.

সপ্তম শিক্ষাপদে—'বিকালে' বলতে সূর্যাস্ত যাওয়ার পর। 'শয্যা' বলতে অন্তত পাতার বিছানাও। অবশিষ্ট অংশ ষষ্ঠ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Idaṃ pana sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vikāle kulāni upasaṅkamitvā sāmike anāpucchitvā seyyaṃ santharitvā abhinisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpattiyañcettha dhuvapaññattaṃ nāma natthīti.

এটি শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অসময়ে গৃহস্থের বাড়ি গিয়ে গৃহকর্তাকে না জানিয়ে শয্যা পেতে বসার বিষয়ে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এখানে অনাপত্তিতে স্থায়ীভাবে বিছানো আসন বলতে কিছু নেই।


Anāpucchāsantharaṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনাপুচ্ছা-সন্থরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

৮. পর-উজ্জ্বাপনক (অন্যকে নিন্দা করানো) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.321] duggahitena dūpadhāritenāti yaṃ vuttaṃ, tato aññathā gahitena ca upadhāritena ca. Paranti ‘‘ahaṃ kirayye ayyaṃ na sakkaccaṃ upaṭṭhahāmī’’tiādinā (pāci. 869) nayena upasampannaṃ ujjhāpentiyā pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে—'দুর্গৃহীত ও দুর্লক্ষ্যকৃত' বলতে যা বলা হয়েছে, তা থেকে ভিন্নভাবে গ্রহণ করা এবং মনে রাখা। 'অন্যকে' বলতে "হে আর্যা, আমি নাকি আর্যাকে শ্রদ্ধাপূর্বক সেবা করি না"—এইরূপ উপায়ে উপসম্পন্ন (ভিক্ষুণী) সম্পর্কে নিন্দা করালে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha evaṃ paraṃ ujjhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, ummattikādīnaṃyeva anāpatti. Duggahitatā, ujjhāpanaṃ, yaṃ ujjhāpeti, tassā upasampannatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে এভাবে অন্যকে নিন্দা করানোর বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পচিত্তি হয়; অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়; কেবল উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। ভুলভাবে গ্রহণ করা, নিন্দা করানো, যাকে নিন্দা করানো হচ্ছে তার উপসম্পন্না হওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অদিন্নাদান (অদত্তাদান) শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Paraujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পর-উজ্জ্বাপনক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. পর-অভিসাপন (অন্যকে অভিশাপ দেওয়া) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame abhisapeyyāti sapathaṃ kareyya. Tattha ‘‘niraye upapajjāmi, niraye upapajjatū’’tievamādīni vadamānā nirayena abhisapati nāma, akkosatīti attho. ‘‘Gihinī homi, gihinī hotū’’tievamādīni vadamānā brahmacariyena. Tassā vācāya vācāya pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে—'অভিসাপ দেবে' বলতে শপথ বা অভিশাপ দেবে। সেখানে "আমি নরকে উৎপন্ন হই, সে নরকে উৎপন্ন হোক" ইত্যাদি বললে নরকের দ্বারা অভিশাপ দেওয়া বোঝায়, এর অর্থ হলো গালি দেওয়া। "আমি গৃহিণী হই, সে গৃহিণী হোক" ইত্যাদি বললে ব্রহ্মচর্যের দ্বারা অভিশাপ দেওয়া বোঝায়। তার প্রতি বাক্যে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ abhisapanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tiracchānayoniyā vā pettivisayena vā manussadobhaggena vā abhisapane dukkaṭaṃ. Atthadhammānusāsanipurekkhārānaṃ ummattikādīnañca anāpatti. Nirayena vā brahmacariyena vā abhisapanaṃ, upasampannatā, atthadhammapurekkhārādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni aṭṭhamasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে এভাবে অভিশাপ দেওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পচিত্তি হয়; অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট হয়; তির্যক যোনি (পশুযোনি), প্রেতলোক বা মানুষের দুর্ভাগ্য নিয়ে অভিশাপ দিলে দুক্কট হয়। অর্থ, ধর্ম ও অনুশাসনকে সামনে রেখে কথা বললে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। নরক বা ব্রহ্মচর্যের দ্বারা অভিশাপ দেওয়া, উপসম্পন্না হওয়া, অর্থ ও ধর্মকে সামনে না রাখা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি অষ্টম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Paraabhisapanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পর-অভিসাপন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Rodanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. রোদন (কান্নাকাটি করা) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame vadhitvāti hatthādīhi paharitvā, ubhayaṃ karontiyāva pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে—'আঘাত করে' বলতে হাত ইত্যাদি দিয়ে প্রহার করে। আঘাত ও কান্না উভয়ই করলে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.322] caṇḍakāḷiṃ ārabbha attānaṃ vadhitvā rodanavatthusmiṃ paññattaṃ, kevalaṃ vadhantiyā vā rodantiyā vā dukkaṭameva. Ñātirogabhogabyasanehi phuṭṭhāya kevalaṃ rodantiyā eva na vadhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Attānaṃ vadhanañceva, rodanañcāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisāni, idaṃ pana kiriyamevāti.

শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে নিজেকে আঘাত করে কান্নাকাটি করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। কেবল আঘাত করলে বা কেবল কাঁদলে দুক্কটই হয়। জ্ঞাতিহানি, রোগ বা ভোগ-সম্পত্তি নষ্ট হওয়ার কারণে কেবল কাঁদলে কিন্তু আঘাত না করলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। নিজেকে আঘাত করা এবং কান্নাকাটি করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ। এটি কেবল ক্রিয়াত্মক।


Rodanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রোদন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Rattandhakāravaggo dutiyo.

দ্বিতীয় রত্তন্ধকার বর্গ সমাপ্ত।


3. Naggavaggo

৩. নগ্ন বর্গ


1. Naggasikkhāpadavaṇṇanā

১. নগ্ন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Naggavaggassa paṭhame naggāti anivatthā vā apārutā vā. Evañhi nahāyantiyā sabbappayogesu dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ.

নগ্ন বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে—'নগ্ন' বলতে পরিধেয় বস্ত্রহীন অথবা উত্তরীয় বস্ত্রহীন। এভাবে স্নান করার সময় সমস্ত প্রচেষ্টায় দুক্কট হয় এবং স্নান সমাপ্ত হলে পচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ nahānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakasāṭikacīvare acchinne vā naṭṭhe vā, ‘‘mahagghaṃ idaṃ disvā corāpi hareyyu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā nahāyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Naggatā, anuññātakāraṇābhāvo, nahānapariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে এভাবে স্নান করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। জলস্নান-বস্ত্র (স্নানের কাপড়) ছিনতাই হলে বা হারিয়ে গেলে, অথবা "এটি মূল্যবান দেখে চোরেরা নিয়ে যেতে পারে" এই রূপ বিপদের সময় স্নান করলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি নেই। নগ্নতা, অনুমোদিত কারণের অভাব, স্নান সমাপ্ত হওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান প্রভৃতি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Naggasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নগ্ন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā

২. উদকসাটিকা (জলস্নান-বস্ত্র) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha appamāṇikāyo udakasāṭikāyo dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha sabbaṃ ratanavagge nisīdanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের উপলক্ষ করে পরিমাপহীন স্নানবস্ত্র (উদকশাটিকা) পরিধান করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট সমস্ত বিষয় রতনবর্গের নিসীদন শিক্ষাপদে যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই জানা উচিত।


Udakasāṭikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

উদকশাটিকা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. চীবর সিব্বন (সেলাই) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye visibbetvāti dussibbitaṃ punasibbanatthāya visibbetvā. Anantarāyikinīti dasasu antarāyesu ekekasmimpi asati. Aññatra catūhapañcāhāti [Pg.323] visibbitadivasato pañca divase atikkāmetvā ‘‘neva sibbissāmi, na sibbāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'বিসিব্বেত্বা' (উন্মোচন করে) বলতে মন্দভাবে সেলাই করা চীবর পুনরায় সেলাই করার উদ্দেশ্যে সুতা খুলে ফেলা। 'অনন্তরায়িকিনী' বলতে দশটি অন্তরায়ের (বাধার) মধ্যে একটিও বাধা না থাকা। 'অঞ্ঞত্র চতূহপঞ্চাহা' বলতে চীবর উন্মোচনের দিন থেকে পাঁচ দিন অতিবাহিত করে, 'আমি আর সেলাই করব না, সেলাই করানোর জন্যও কোনো উদ্যোগ নেব না'—এভাবে দায়িত্ব বা প্রচেষ্টা পরিত্যাগ করার মাত্রই পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha cīvaraṃ visibbetvā na sibbanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, tathā ubhinnampi aññasmiṃ parikkhāre. Yā pana antarāyikinī vā hoti, pariyesitvā vā kiñci na labhati, karontī vā pañcāhaṃ atikkāmeti, tassā ca, gilānāya ca, āpadāsu ca, ummattikādīnañca anāpatti. Nivāsanapārupanupagacīvaratā, upasampannāya santakatā, sibbanatthāya visibbanaṃ vā visibbāpanaṃ vā, aññatra anuññātakāraṇā pañcāhātikkamo, dhuranikkhepoti imānettha pañca aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে চীবর উন্মোচন করে তা সেলাই না করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে তিক-দুষ্কৃত অপরাধ হয়। অনুরূপভাবে, উভয়ের ক্ষেত্রেই চীবর ব্যতীত অন্য পরিষ্কারের ক্ষেত্রেও দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু যে ভিক্ষুণীর অন্তরায় (বাধা) থাকে, অথবা অনুসন্ধান করেও কিছু পায় না, অথবা কাজ করতে করতে পাঁচ দিন অতিবাহিত হয়ে যায়, তার ক্ষেত্রে এবং অসুস্থ ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, আপদকালীন সময়ে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। পরিধান ও পরিধানযোগ্য চীবর হওয়া, উপসম্পন্নার নিজস্ব চীবর হওয়া, সেলাই করার উদ্দেশ্যে নিজে উন্মোচন করা বা অন্যকে দিয়ে উন্মোচন করানো, অনুমোদিত কারণ ব্যতীত পাঁচ দিন অতিবাহিত করা এবং প্রচেষ্টা পরিত্যাগ করা—এগুলি এখানে পাঁচটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর সিব্বন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā

৪. সংঘাটীচার শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe pañca ahāni pañcāhaṃ, pañcāhameva pañcāhikaṃ. Saṅghāṭīnaṃ cāro saṅghāṭicāro, paribhogavasena vā otāpanavasena vā saṅghaṭitaṭṭhena ‘saṅghāṭī’ti laddhanāmaṃ ticīvaraṃ, udakasāṭikā, saṃkaccikāti imesaṃ pañcannaṃ cīvarānaṃ parivattananti attho. Atikkāmeyya pācittiyanti chaṭṭhe aruṇuggamane ekasmiṃ cīvare vuttanayena aparivattite ekā āpatti, pañcasu pañca.

চতুর্থ শিক্ষাপদে— পাঁচ দিন হলো 'পঞ্চাহ', পাঁচ দিনই হলো 'পঞ্চাহিক'। সংঘাটীসমূহের বিচরণ হলো 'সংঘাটীচার'। ব্যবহার করার মাধ্যমে অথবা রোদে শুকানোর মাধ্যমে, সেলাই করা বা জোড়া দেওয়া অর্থে 'সংঘাটী' নাম প্রাপ্ত ত্রিচীবর, স্নানবস্ত্র (উদকশাটিকা) এবং স্তনপট্ট (সংকচ্চিকা)—এই পাঁচটি চীবরের পারস্পরিক পরিবর্তন করা—এটিই অর্থ। 'অতিক্কামেয়্য পাচিত্তিয়ং' বলতে ষষ্ঠ অরুণোদয়ের সময়ে একটি চীবরও উক্ত নিয়মে পরিবর্তিত না হলে একটি আপত্তি (অপরাধ) হয়, আর পাঁচটি চীবরই পরিবর্তিত না হলে পাঁচটি আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha cīvaraṃ nikkhipitvā santaruttarena janapadacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, pañcāhānatikkante dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana anatikkantasaññāya, pañcamaṃ divasaṃ pañca cīvarāni nivāsentiyā vā pārupantiyā vā otāpentiyā vā, gilānāya, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Pañcannaṃ cīvarānaṃ aññataratā, pañcāhātikkamo, anuññātakāraṇābhāvo, aparivattananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে চীবর রেখে অন্তর্বাস ও উত্তরীয় পরিধান করে জনপদে চারিকার উদ্দেশ্যে চলে যাওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; পাঁচ দিন অতিবাহিত না হলে দ্বিক-দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু সেই পাঁচ দিন অতিবাহিত না হওয়ার ধারণায়, পঞ্চম দিনে পাঁচটি চীবর পরিধানকারী, গায়ে জড়ানো বা রোদে শুকানো ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, অসুস্থ ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, 'আমার এই চীবরটি অত্যন্ত মূল্যবান, এই ধরনের চোর-ডাকাতের ভয়ে এটি ধারণ করা সম্ভব নয়'—এরূপ আপদকালীন সময়ে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। পাঁচটি চীবরের মধ্যে যেকোনো একটি হওয়া, পাঁচ দিন অতিবাহিত হওয়া, অনুমোদিত কারণের অভাব এবং পরিবর্তন না করা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ।


Saṅghāṭicārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংঘাটীচার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā

৫. চীবর সংক্রমনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame [Pg.324] cīvarasaṅkamanīyanti saṅkametabbaṃ cīvaraṃ, aññissā santakaṃ anāpucchā gahitaṃ puna paṭidātabbaṃ pañcannaṃ aññataraṃ cīvaranti attho. Dhāreyyāti sace taṃ nivāseti vā pārupati vā pācittiyaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'চীবরসংক্রমনীয়' বলতে হস্তান্তরযোগ্য চীবর, যা অন্য ভিক্ষুণীর মালিকানাধীন এবং না বলে গ্রহণ করা হয়েছে এবং পুনরায় ফেরত দিতে হবে এমন পাঁচটি চীবরের যেকোনো একটি চীবর—এটিই অর্থ। 'ধারেয্য' বলতে যদি সে তা পরিধান করে বা গায়ে জড়ায়, তবে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha bhikkhuniyā cīvaraṃ ādāya anāpucchā pārupanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ. Yā pana tāya vā dinnaṃ, taṃ vā āpucchā, acchinnanaṭṭhacīvarikā vā hutvā, ‘‘idaṃ me cīvaraṃ mahagghaṃ īdise corabhaye na sakkā dhāretu’’nti evarūpāsu āpadāsu vā dhāreti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvarasaṅkamanīyatā, upasampannāya santakatā, anuññātakāraṇābhāvo, dhāraṇanti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamakathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অন্য ভিক্ষুণীর চীবর না বলে নিয়ে গায়ে জড়ানোর কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় অপরাধ হয়; অনুপসম্পন্নার ক্ষেত্রে তিক-দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু যদি সেই চীবরের মালিক কর্তৃক তা প্রদত্ত হয়, অথবা তাকে বলে নিয়ে পরিধান করে, অথবা চীবর ছিনতাই বা হারিয়ে যাওয়া ভিক্ষুণী হয়ে, অথবা 'আমার এই চীবরটি অত্যন্ত মূল্যবান, এই ধরনের চোর-ডাকাতের ভয়ে এটি ধারণ করা সম্ভব নয়'—এরূপ আপদকালীন সময়ে ধারণ করে, তবে তার ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। চীবর হস্তান্তরযোগ্য হওয়া, উপসম্পন্নার মালিকানাধীন হওয়া, অনুমোদিত কারণের অভাব এবং পরিধান করা—এগুলি এখানে চারটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ প্রথম কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়।


Cīvarasaṅkamanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবর সংক্রমনীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

৬. গণচীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe gaṇassāti bhikkhunisaṅghassa. Cīvaralābhanti vikappanupagampi pacchimaṃ labhitabbaṃ cīvaraṃ. Antarāyaṃ kareyyāti yathā te dātukāmā na denti, evaṃ parakkameyya. Pācittiyanti sace tassā vacanena te na denti, bhikkhuniyā pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'গণস্স' বলতে ভিক্ষুণীসংঘের। 'চীবরলাভং' বলতে বিকল্পনযোগ্য এবং সর্বশেষ প্রাপ্তব্য চীবর। 'অন্তরায়ং করেয্য' বলতে যেভাবে দান করতে ইচ্ছুক দাতারা দান না করে, সেভাবে চেষ্টা করা। 'পাচিত্তিয়ং' বলতে যদি সেই ভিক্ষুণীর কথায় তারা দান না করে, তবে ভিক্ষুণীর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇassa cīvaralābhantarāyakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, aññasmiṃ parikkhāre dukkaṭaṃ, sambahulānaṃ pana ekabhikkhuniyā vā cīvaralābhepi dukkaṭameva. ‘‘Samagghakāle dassathā’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vikappanupagapacchimatā, saṅghassa pariṇatabhāvo, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে সংঘের চীবরলাভে অন্তরায় (বাধা) সৃষ্টি করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। চীবর ব্যতীত অন্য পরিষ্কারের ক্ষেত্রে দুষ্কৃত অপরাধ হয়; বহু ভিক্ষুণী বা একক ভিক্ষুণীর চীবরলাভের ক্ষেত্রেও দুষ্কৃত অপরাধই হয়। 'মূল্য যখন সস্তা হবে তখন দান করবেন'—এভাবে সুফলের কথা প্রদর্শন করে বারণকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। বিকল্পনযোগ্য সর্বশেষ চীবর হওয়া, সংঘের প্রতি উৎসর্গীকৃত হওয়া এবং সুফল প্রদর্শন ব্যতীত অন্তরায় সৃষ্টি করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ অদত্তাদান শিক্ষাপদের সদৃশ।


Gaṇacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গণচীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. প্রতিবাহন (বাধা প্রদান) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame [Pg.325] dhammikaṃ cīvaravibhaṅganti samaggena saṅghena sannipatitvā karīyamānaṃ cīvaravibhaṅga. Paṭibāheyyāti paṭisedheyya, evaṃ paṭisedhentiyā pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে— 'ধার্মিকং চীবরবিভঙ্গং' বলতে সমগ্র সংঘ একত্রিত হয়ে যে চীবর বণ্টন করে। 'পতিবাহেয্য' বলতে বাধা প্রদান করা বা নিষেধ করা; এভাবে নিষেধকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dhammikaṃ cīvaravibhaṅgaṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammike vematikāya, adhammike dhammikasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adhammikasaññāya, ānisaṃsaṃ dassetvā paṭibāhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Cīvaravibhaṅgassa dhammikatā, dhammikasaññitā, vinā ānisaṃsena paṭibāhananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে ধার্মিক চীবর বণ্টনে বাধা দেওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ধার্মিক বণ্টনে বিমতিকা (সন্দেহ) থাকলে, অধার্মিক বণ্টনে ধার্মিক মনে করলে এবং সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। উভয় ক্ষেত্রেই অধার্মিক মনে করে, সুফল প্রদর্শন করে বাধা প্রদানকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। চীবর বণ্টনের ধার্মিকতা, ধার্মিক বলে মনে করা এবং সুফল প্রদর্শন ব্যতীত বাধা প্রদান করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ অদত্তাদান শিক্ষাপদের সদৃশ।


Paṭibāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রতিবাহন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā

৮. চীবরদান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame samaṇacīvaranti kappakataṃ nivāsanapārupanupagaṃ, evarūpaṃ ṭhapetvā pañca sahadhammike mātāpitaro ca yassa kassaci gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā pariccajitvā dentiyā pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে— 'শমণচীবরং' বলতে কপ্পবিন্দু (চিহ্ন) অঙ্কিত পরিধান ও পরিধানযোগ্য চীবর। এরূপ চীবর পাঁচজন সহধর্মী (সতীর্থ) এবং পিতা-মাতাকে বাদ দিয়ে অন্য যেকোনো গৃহী বা প্রব্রজিতকে চিরতরে দান করলে পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa samaṇacīvaradānavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhuno dukkaṭaṃ. Mātāpitūnaṃ pariccajitvāpi, aññesaṃ tāvakālikameva dentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Samaṇacīvaratā, ṭhapetvā sahadhammike ca mātāpitaro ca aññesaṃ dānaṃ, atāvakālikatāti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni sañcarittasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে গৃহীকে শ্রমণচীবর দান করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ভিক্ষুর ক্ষেত্রে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। পিতা-মাতাকে চিরতরে দান করলেও, এবং অন্যদের সাময়িকভাবে (ধার হিসেবে) দান করলে, এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শ্রমণচীবর হওয়া, সহধর্মী ও পিতা-মাতাকে বাদ দিয়ে অন্যদের দান করা এবং সাময়িক না হওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ সঞ্চরিত্র শিক্ষাপদের সদৃশ।


Cīvaradānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চীবরদান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. কালাতিক্রমন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame dubbalacīvarapaccāsāyāti dubbalāya cīvarapaccāsāya, ‘‘sace sakkoma dassāmā’’ti ettakamattaṃ sutvā uppāditāya āsāyāti attho[Pg.326]. Cīvarakālasamayaṃ atikkāmeyyāti vassaṃvuṭṭhabhikkhunīhi kālacīvare bhājiyamāne ‘‘āgameyyātha, ayye, atthi saṅghassa cīvarapaccāsā’’ti vatvā taṃ cīvaravibhaṅgaṃ cīvarakālaṃ atikkāmeyya, tassā anatthate kathine vassānassa pacchimamāsaṃ, atthate kathine kathinubbhāradivasaṃ atikkāmentiyā pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে— 'দুর্বলচীবরপ্রত্যাশায়' বলতে দুর্বল চীবরের প্রত্যাশায়, 'যদি আমরা পারি তবে দান করব'—কেবল এইটুকু শুনে উৎপন্ন হওয়া আশার দ্বারা—এটিই অর্থ। 'চীবরকালসময়ং অতিক্কামেয্য' বলতে বর্ষাবাস সম্পন্ন ভিক্ষুণীদের দ্বারা কালচীবর বণ্টন করার সময় 'আর্যারা, অপেক্ষা করুন, সংঘের চীবরের প্রত্যাশা রয়েছে'—এভাবে বলে সেই চীবর বণ্টনকে চীবরকাল অতিক্রম করানো। কঠিন আস্তরণ না করা হলে বর্ষার শেষ মাসকে, এবং কঠিন আস্তরণ করা হলে কঠিন প্রত্যুদ্ধার (কঠিন তুলে নেওয়ার) দিনকে অতিক্রমকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dubbalacīvarapaccāsāya cīvarakālasamayaṃ atikkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, dubbalacīvare vematikāya, adubbalacīvare dubbalacīvarasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhayattha adubbalacīvarasaññāya, kiñcāpi ‘na sakkomā’ti vadanti, ‘‘idāni pana tesaṃ kappāso vā uppajjissati, saddho vā puriso āgamissati, tasmiṃ āgate addhā dassantī’’ti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā nivārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Dubbalacīvaratā, dubbalasaññitā, vinā ānisaṃsena nivāraṇanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে দুর্বল চীবরের প্রত্যাশায় চীবরকাল অতিক্রম করানোর কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। দুর্বল চীবরে সন্দেহ থাকলে, অদুর্বল চীবরে দুর্বল চীবর মনে করলে এবং সন্দেহ থাকলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। উভয় ক্ষেত্রেই অদুর্বল চীবর মনে করে, যদিও তারা বলে 'আমরা দান করতে পারছি না', তবুও 'এখন তাদের তুলা উৎপন্ন হবে, অথবা কোনো শ্রদ্ধাবান ব্যক্তি আসবেন, তিনি আসলে অবশ্যই দান করবেন'—এভাবে সুফল প্রদর্শন করে বারণকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। দুর্বল চীবর হওয়া, দুর্বল চীবর বলে মনে করা এবং সুফল প্রদর্শন ব্যতীত বারণ করা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ অদত্তাদান শিক্ষাপদের সদৃশ।


Kālaatikkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কালাতিক্রমন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā

১০. কঠিন প্রত্যুদ্ধার (কঠিন তুলে নেওয়া) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame dhammikaṃ kathinuddhāranti sabbāsaṃ bhikkhunīnaṃ akālacīvaraṃ dātukāmena upāsakena yattako atthāramūliko ānisaṃso, tato adhikaṃ vā samakaṃ vā datvā yācitena samaggena bhikkhunisaṅghena yaṃ kathinaṃ ñattidutiyakammena antarā uddharīyati, tassa so uddhāro ‘dhammiko’ti vuccati, evarūpaṃ kathinuddhāranti attho. Paṭibāheyyāti nivāreyya, tassa evarūpaṃ kathinuddhāraṃ nivārentiyā pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে— 'ধার্মিকং কঠিনুদ্ধারং' বলতে সকল ভিক্ষুণীকে অকালচীবর দান করতে ইচ্ছুক উপাসক কর্তৃক কঠিন আস্তরণজনিত যে সুফল রয়েছে, তার চেয়ে অধিক বা সমান দান করে প্রার্থিত সমগ্র ভিক্ষুণীসংঘ কর্তৃক যে কঠিন চীবর জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মবাচ্যের মাধ্যমে অন্তর্বর্তী সময়ে তুলে নেওয়া (প্রত্যুদ্ধার করা) হয়, সংঘের সেই প্রত্যুদ্ধারকে 'ধার্মিক' বলা হয়; এরূপ কঠিন প্রত্যুদ্ধার—এটিই অর্থ। 'পতিবাহেয্য' বলতে বারণ করা; এরূপ কঠিন প্রত্যুদ্ধারে বারণকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha kathinuddhāraṃ paṭibāhanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে কঠিন প্রত্যুদ্ধারে বাধা দেওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট সমস্ত বিষয় সপ্তম শিক্ষাপদে যেভাবে বলা হয়েছে, সেভাবেই জানা উচিত।


Kathinuddhārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কঠিন প্রত্যুদ্ধার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Naggavaggo tatiyo.

নগ্নবর্গ তৃতীয়।


4. Tuvaṭṭavaggo

৪. তুবাট্ট বর্গ


1. Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā

১. একমঞ্চে তুবাট্টন (এক শয্যায় শয়ন) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tuvaṭṭavaggassa [Pg.327] paṭhame tuvaṭṭeyyunti nipajjeyyuṃ. Tāsu pana ekāya vā nipannāya aparā nipajjatu, dvepi vā saheva nipajjantu, dvinnampi pācittiyaṃ.

তুবাট্টবর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'তুবাট্টেয্যুং' বলতে শয়ন করা। তাদের মধ্যে একজন শয়ন করার পর অন্যজন শয়ন করুক, অথবা দুজনেই একসাথে শয়ন করুক, উভয়েরই পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha dvinnaṃ ekamañce tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, sace pana ekāya nipannāya ekā nisīdati, ubho vā nisīdanti, tāsaṃ, ummattikādīnañca anāpatti. Ekamañcatā, dvinnaṃ tuvaṭṭananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে দুজনের এক শয্যায় শয়ন করার কারণে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। কিন্তু যদি একজন শয়ন করার পর অন্যজন বসে থাকে, অথবা দুজনেই বসে থাকে, তবে তাদের ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এক শয্যা হওয়া এবং দুজনের শয়ন করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি বিষয়সমূহ এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Ekamañcatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

এক শয্যায় শয়ন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā

২. এক আস্তরণে শয়ন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye ekaṃ attharaṇañceva pāvuraṇañca etāsanti ekattharaṇapāvuraṇā, saṃhārimānaṃ pāvārattharaṇakaṭasārakādīnaṃ ekaṃ antaṃ attharitvā ekaṃ pārupitvā tuvaṭṭentīnametaṃ adhivacanaṃ. Pācittiyanti taṃyeva attharitvā taṃ pārupitvā nipajjantīnaṃ pācittiyaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'একত্থরণপাভুরণা' (একই বিছানা ও চাদর ব্যবহারকারী) বলতে বোঝায় যাদের একটিই বিছানা এবং একটিই চাদর রয়েছে। এটি স্থানান্তরযোগ্য চাদর, বিছানা, মাদুর, শীতলপাটি ইত্যাদির এক প্রান্ত বিছিয়ে এবং অন্য প্রান্ত গায়ে জড়িয়ে শয়নকারী ভিক্ষুণীদের নাম। 'পাচিত্তিয়ন্তি' বলতে বোঝায়— সেই একই বিছানা বিছিয়ে এবং সেই একই চাদর গায়ে দিয়ে যারা শয়ন করে, তাদের পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evaṃ tuvaṭṭanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, attharaṇe vā pāvuraṇe vā ekasmiṃ dukkaṭaṃ, nānattharaṇapāvuraṇe dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nānattharaṇapāvuraṇasaññāya, vavatthānaṃ dassetvā nipajjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ paṭhamasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এভাবে শয়ন করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় (তিন প্রকার পাচিত্তিয়) রয়েছে। কেবল একটি বিছানা বা কেবল একটি চাদর শেয়ার করলে দুক্কট অপরাধ হয়; ভিন্ন ভিন্ন বিছানা ও চাদরের ক্ষেত্রে দ্বিক-দুক্কট অপরাধ হয়। তবে সেই ভিন্ন ভিন্ন বিছানা ও চাদর ব্যবহারের ক্ষেত্রে, ভিন্ন ভিন্ন বিছানা ও চাদর ব্যবহারের সংজ্ঞা (ধারণা) থাকলে, সীমা নির্ধারণ করে শয়ন করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Ekattharaṇatuvaṭṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

একত্থরণ-তুভট্টন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৩. অফাসুকরণ শিক্ষাপদের বর্ণনা


Tatiye aphāsunti ‘‘iminā imissā aphāsu bhavissatī’’ti anāpucchā purato caṅkamanaṭṭhānanissajjādayo vā uddisauddisāpanaparipucchanasajjhāyaṃ vā karontiyā caṅkamane nivattanagaṇanāya, ṭhānādīsu payogagaṇanāya, uddesādīsu padagaṇanāya pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'অফাসু' বলতে বোঝায়: 'এর দ্বারা এই ভিক্ষুণীর অস্বস্তি (অসুবিধা) হবে'— এই উদ্দেশ্যে না জানিয়ে (অনুমতি না নিয়ে) তার সামনে চংক্রমণ, দাঁড়ানো, বসা ইত্যাদি করলে অথবা নিজে পাঠ করা, অন্যকে দিয়ে পাঠ করানো, প্রশ্ন করা বা স্বাধ্যায় করলে; চংক্রমণের ক্ষেত্রে যাতায়াতের সংখ্যা অনুযায়ী, দাঁড়ানো ইত্যাদির ক্ষেত্রে প্রয়াসের সংখ্যা অনুযায়ী এবং পাঠ করা ইত্যাদির ক্ষেত্রে পদের সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.328] thullanandaṃ ārabbha sañcicca aphāsukaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, na aphāsukāmatāya, āpucchā purato caṅkamanādīni karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, aphāsukāmatā, aphāsukaraṇaṃ, anāpucchananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ, dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে ইচ্ছাকৃতভাবে অস্বস্তি সৃষ্টি করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় রয়েছে। অনুপসম্পন্না (অদীক্ষিতা) নারীর ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট অপরাধ হয়। অস্বস্তি সৃষ্টির ইচ্ছা না থাকলে, অনুমতি নিয়ে সামনে চংক্রমণাদি করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্নতা (দীক্ষিত হওয়া), অস্বস্তি সৃষ্টির ইচ্ছা, অস্বস্তি সৃষ্টি করা এবং অনুমতি না নেওয়া— এই চারটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি অদিন্নাদান (চৌর্যকর্ম) শিক্ষাপদের সদৃশ; তবে এটি ক্রিয়াক্রিয় এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Aphāsukaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অফাসুকরণ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৪. নউপট্ঠাপন (সেবা না করা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Catutthe dukkhitanti gilānaṃ. Sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva upaṭṭhaheyyāti tassā upaṭṭhānaṃ sayaṃ vā akarontiyā, parehi vā akārentiyā dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'দুক্খিতং' বলতে অসুস্থ বা রোগাক্রান্তকে বোঝায়। 'সহজীবিনিং' বলতে সদ্ধিবিহারিণীকে (একত্রে বসবাসকারী ছাত্রীকে) বোঝায়। 'নেব উপট্ঠহেয্য' বলতে বোঝায়— সেই সদ্ধিবিহারিণীর সেবা নিজে না করলে অথবা অন্যদের দিয়েও না করালে, দায়িত্ব অবহেলা করার সাথে সাথেই পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha dukkhitaṃ sahajīviniṃ anupaṭṭhānavatthusmiṃ paññattaṃ, antevāsiniyā vā anupasampannāya vā dukkaṭaṃ, dasasu aññatarantarāye sati pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Gilānatā, saddhivihāritā, anuññātakāraṇābhāvo, upaṭṭhāne dhuranikkhepoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অসুস্থ সহজীবিনীকে সেবা না করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অন্তেবাসিনী (কাছে থাকা ছাত্রী) অথবা অনুপসম্পন্না (শিক্ষমাণা বা শ্রমণেরী) অসুস্থ হলে সেবা না করলে দুক্কট অপরাধ হয়। দশটি অন্তরায়ের (বিপদের) কোনো একটি থাকলে, সেবা করার মতো কাউকে খুঁজেও না পেলে, নিজে অসুস্থ হলে, আপদকালীন সময়ে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অসুস্থতা, সদ্ধিবিহারিণী হওয়া, অনুমোদিত কারণের অভাব এবং সেবার দায়িত্ব ত্যাগ করা— এই চারটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Naupaṭṭhāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নউপট্ঠাপন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

৫. নিকড্ডহন (বের করে দেওয়া) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Pañcame upassayaṃ datvāti sakavāṭabaddhaṃ attano puggalikavihāraṃ datvā. Nikkaḍḍheyyāti bahūnipi dvārāni ekappayogena nikkaḍḍhentiyā ekā āpatti, nānāpayogehi payogagaṇanāya āpattiyo, āṇattiyampi eseva nayo. Sace pana ‘‘imañcimañca dvāraṃ atikkāmehī’’ti āṇāpeti, ekāya āṇattiyā eva dvāragaṇanāya āpattiyo.

পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'উপস্সয়ং দত্বা' বলতে কপাটযুক্ত (দরজা লাগানো) নিজের ব্যক্তিগত বিহার (বাসস্থান) দান করে। 'নিকড্ডহেয্য' বলতে বোঝায়— এক প্রয়াসে বহু দরজা অতিক্রম করিয়ে বের করে দিলে একটি আপত্তি (অপরাধ) হয়; ভিন্ন ভিন্ন প্রয়াসে বের করে দিলে প্রয়াসের সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়। আদেশের ক্ষেত্রেও একই নিয়ম। তবে যদি আদেশ দেয় যে, 'এই এই দরজা অতিক্রম করিয়ে দাও', তবে একবার আদেশের কারণেই দরজার সংখ্যা অনুযায়ী আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.329] thullanandaṃ ārabbha etādise vatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhato dukkaṭaṃ, anupasampannāya tikadukkaṭaṃ, sakavāṭabaddhato vā akavāṭabaddhato vā ubhinnampi parikkhāranikkaḍḍhane dukkaṭameva, sesaṃ saṅghikavihāranikkaḍḍhanasikkhāpade vuttanayamevāti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই ধরনের বিষয়ে শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এতে তিক-পাচিত্তিয় রয়েছে। কপাটহীন (দরজাবিহীন) বিহার থেকে বের করে দিলে দুক্কট অপরাধ হয়। অনুপসম্পন্না নারীর ক্ষেত্রে তিক-দুক্কট অপরাধ হয়। কপাটযুক্ত বা কপাটহীন বিহার থেকে উপসম্পন্না ও অনুপসম্পন্না উভয়েরই আসবাবপত্র (পরিষ্কার-পরিচ্ছদ বা পরিষ্খার) বের করে দিলে দুক্কট অপরাধই হয়। অবশিষ্ট অংশ সাংঘিক বিহার থেকে বের করে দেওয়া সংক্রান্ত শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই।


Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নিকড্ডহন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৬. সংসট্ঠ (সংসর্গ বা মেলামেশা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Chaṭṭhaṃ uttānapadatthameva. Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha saṃsaṭṭhavihāravatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha paṭhamaariṭṭhasikkhāpade vuttavinicchayasadisamevāti.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদের অর্থ অত্যন্ত স্পষ্ট। শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গৃহীদের সাথে মেলামেশা করে বসবাস করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এই শিক্ষাপদের অবশিষ্ট সিদ্ধান্ত প্রথম অরিট্ঠ শিক্ষাপদে বর্ণিত সিদ্ধান্তের সদৃশ।


Saṃsaṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংসট্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৭. অন্তোরট্ঠ (দেশের অভ্যন্তরে ভ্রমণ) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Sattame antoraṭṭheti yassa vijite viharati, tassa raṭṭhe. Asatthikā cārikanti vinā satthena gacchantiyā, gāmantaragaṇanāya, agāmake araññe addhayojanagaṇanāya pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে— 'অন্তোরট্ঠে' বলতে যে রাজার রাজ্যে বসবাস করে, সেই রাজার দেশে। 'অসত্থিকা চারিকং' বলতে বণিকদল বা রক্ষীদল ছাড়া ভ্রমণকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে গ্রামান্তরের সংখ্যা অনুযায়ী অথবা জনমানবহীন অরণ্যে প্রতি অর্ধ-যোজন দূরত্ব অনুযায়ী পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vuttanayeneva desacārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Satthena saha gacchantiyā, kheme appaṭibhaye, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Antoraṭṭhatā, akhematā, anuññātakāraṇābhāvo, cārikaṃ pakkamananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে পূর্বোক্ত নিয়মেই দেশভ্রমণে বের হওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। বণিকদলের সাথে ভ্রমণ করলে, নিরাপদ ও বিপদমুক্ত স্থানে ভ্রমণ করলে, আপদকালীন সময়ে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। দেশের অভ্যন্তরে থাকা, অনিরাপদ হওয়া, অনুমোদিত কারণের অভাব এবং ভ্রমণে বের হওয়া— এই চারটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি এলকলোম (ভেড়ার লোম) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Antoraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্তোরট্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

৮. তিরোরট্ঠ (দেশের বাইরে ভ্রমণ) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Aṭṭhame tiroraṭṭheti yassa vijite viharati, taṃ ṭhapetvā aññassa raṭṭhe. Sesaṃ sattame vuttanayeneva veditabbaṃ, nagaraṃ panettha rājagahanti.

অষ্টম শিক্ষাপদে— 'তিরোরট্ঠে' বলতে যে রাজার রাজ্যে বসবাস করে, তাকে বাদ দিয়ে অন্য রাজার দেশে। অবশিষ্ট নিয়ম সপ্তম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই জানতে হবে। তবে বিশেষত্ব হলো, এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপনের স্থান হলো রাজগৃহ নগর।


Tiroraṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তিরোরট্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Antovassasikkhāpadavaṇṇanā

৯. অন্তোবस्स (বর্ষাবাসের অভ্যন্তরে) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Navame [Pg.330] antovassanti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ avasitvā tassa vassassa antoyeva. Idha sattāhakaraṇīyena vā kenaci ubbaḷhāya vā āpadāsu vā gacchantiyā ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ aṭṭhamasadisamevāti.

নবম শিক্ষাপদে— 'অন্তোবসং' বলতে পূর্ববর্তী তিন মাস অথবা পরবর্তী তিন মাস বর্ষাবাস পূর্ণ না করে সেই বর্ষাবাসের মধ্যবর্তী সময়েই চলে যাওয়া। এখানে সাত দিনের করণীয় কাজের জন্য (সপ্তাহ-করণীয়), অথবা কারো দ্বারা বিতাড়িত হয়ে, অথবা আপদকালীন সময়ে চলে গেলে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট অংশ অষ্টম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Antovassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অন্তোবस्स শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. চারিক-নপক্কমন (ভ্রমণে বের না হওয়া) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dasame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā temāsaṃ, pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Chappañcayojanānīti ettha pavāretvā pañca yojanāni gantumpi vaṭṭati, chasu vattabbameva natthi. Sace pana tīṇi gantvā teneva maggena paccāgacchati, na vaṭṭati, aññena āgantuṃ vaṭṭati. ‘‘Vuttappamāṇaṃ addhānaṃ na gacchissāmī’’ti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে— 'বসংবুঠো' বলতে পূর্ববর্তী তিন মাস অথবা পরবর্তী তিন মাস বর্ষাবাস সম্পন্ন করে। 'ছপ্পঞ্চযোজনানি'— এই পাঠে প্রবারণা সম্পন্ন করে পাঁচ যোজন পর্যন্ত যাওয়াও কল্প (অনুমোদিত); sechs যোজনের ক্ষেত্রে তো বলার অপেক্ষাই রাখে না। তবে যদি তিন যোজন গিয়ে সেই পথেই ফিরে আসে, তবে তা কল্প নয়; অন্য পথে ফিরে আসা কল্প। 'উক্ত পরিমাণের দীর্ঘ পথ আমি যাব না'— এই ভেবে দায়িত্ব ত্যাগ করার সাথে সাথেই পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Rājagahe sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā cārikaṃ apakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye sati, pariyesitvā dutiyikaṃ bhikkhuniṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, anuññātakāraṇābhāvo, pañcayojanānatikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

রাজগৃহে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে বর্ষাবাস সম্পন্ন করার পর ভ্রমণে বের না হওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। অন্তরায় (বিপদ) থাকলে, সঙ্গী ভিক্ষুণী খুঁজে না পেলে, নিজে অসুস্থ হলে, আপদকালীন সময়ে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। বর্ষাবাস সম্পন্ন করা, অনুমোদিত কারণের অভাব এবং পাঁচ যোজন অতিক্রম না করা— এই তিনটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি প্রথম পারাজিকের সদৃশ; তবে এটি অক্রিয় এবং দুঃখবেদনাযুক্ত।


Cārikanapakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

চারিক-নপক্কমন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Tuvaṭṭavaggo catuttho.

চতুর্থ তুভট্ট বর্গ সমাপ্ত।


5. Cittāgāravaggo

৫. চিত্তাগার বর্গ


1. Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā

১. রাজাগার শিক্ষাপদের বর্ণনা


Cittāgāravaggassa paṭhame rājāgāranti rañño kīḷanagharaṃ. Cittāgāranti kīḷanacittasālaṃ. Ārāmanti kīḷanaupavanaṃ. Uyyānanti kīḷanuyyānaṃ. Pokkharaṇinti kīḷanapokkharaṇiṃ. Dassanāyāti ‘‘etesu yaṃkiñci passissāmī’’ti [Pg.331] gacchantiyā pade pade dukkaṭaṃ, yattha ṭhatvā passati, tattha padaṃ anuddharitvā pañcāpi passantiyā ekāva āpatti. Sace pana taṃ taṃ viloketvā passati, gīvaṃ parivattanappayogagaṇanāya āpattiyo, na ummīlanagaṇanāya.

চিত্তাগার বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— 'রাজাগারং' বলতে রাজার প্রমোদগৃহ বা রাজপ্রাসাদ। 'চিত্তাগারং' বলতে জনসাধারণের চিত্তবিনোদনের জন্য নির্মিত চিত্রশালা বা কারুকার্যখচিত গৃহ। 'আরামং' বলতে শহরের ভেতরের প্রমোদ উদ্যান। 'উয্যানং' বলতে শহরের বাইরের প্রমোদ উদ্যান। 'পোক্খরণিং' বলতে প্রমোদ পুষ্করিণী বা দীঘি। 'দস্সনায়া' বলতে 'এগুলোর যেকোনো একটি দেখব'— এই উদ্দেশ্যে গমনকারী ভিক্ষুণীর প্রতি পদক্ষেপে দুক্কট অপরাধ হয়। যেখানে দাঁড়িয়ে দেখে, সেখানে পা না বাড়িয়ে পাঁচটিই দেখলে একটিই আপত্তি হয়। কিন্তু যদি এদিক-ওদিক ঘুরে ঘুরে দেখে, তবে ঘাড় ঘোরানোর প্রয়াস অনুযায়ী আপত্তি হয়, চোখ খোলার সংখ্যা অনুযায়ী নয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha cittāgāraṃ dassanāya gamanavatthusmiṃ paññattaṃ, bhikkhussa sabbattha dukkaṭaṃ, avaseso vinicchayo naccadassanasikkhāpade vuttanayeneva veditabboti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে চিত্রশালা দেখতে যাওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে সর্বত্র দুক্কট অপরাধ হয়। অবশিষ্ট সিদ্ধান্ত নাচ-গান দেখার (নচ্চদস্সন) শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই জানতে হবে।


Rājāgārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

রাজাগার শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā

২. আসান্দি-পরিভুঞ্জন (উচ্চাসনে বসা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Dutiye āsandī nāma atikkantappamāṇā vuccati. Pallaṅko nāma saṃhārimena vāḷena katoti vutto. Paribhuñjeyyāti ettha pana nisīdananipajjanappayogagaṇanāya pācittiyaṃ veditabbaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে— 'আসান্দি' বলতে আট আঙুলের চেয়ে বেশি উচ্চতাবিশিষ্ট চারকোনা উঁচু আসনকে বোঝায়। 'পল্লঙ্ক' বলতে স্থানান্তর অযোগ্য হিংস্র পশুর আকৃতি খোদাই করা আসনকে বোঝায়। 'পরিভুঞ্জেয্য'— এই পাঠে বসা বা শোয়ার প্রয়াস অনুযায়ী পাচিত্তিয় অপরাধ হয় বলে জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha āsandipallaṅkaparibhogavatthusmiṃ paññattaṃ, āsandiyā pāde chinditvā, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āsandipallaṅkatā, nisīdanaṃ nipajjanaṃ vāti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে আসান্দি ও পল্লঙ্ক ব্যবহারের বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। আসান্দির পা কেটে ছোট করে অথবা পল্লঙ্কের হিংস্র পশুর আকৃতি ভেঙে ফেলে ব্যবহার করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। আসান্দি বা পল্লঙ্ক হওয়া এবং তাতে বসা বা শোয়া— এই দুটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Āsandiparibhuñjanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আসান্দি-পরিভুঞ্জন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. সুত্তকান্তন (সুতা কাটা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Tatiye suttanti channaṃ aññataraṃ. Kanteyyāti ettha yattakaṃ hatthena añchitaṃ hoti, tasmiṃ takkamhi veṭhite ekā āpatti. Idañhi sandhāya padabhājanīye (pāci. 988) ‘‘ujjavujjave’’ti vuttaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে— 'সুত্তং' বলতে ক্ষৌম ইত্যাদি sechs প্রকার সুতার যেকোনো একটি। 'কান্তেয্য'— এই পাঠে হাত দিয়ে যতটুকু সুতা টানা হয়, তা টাকুতে (তাক্কু) জড়ানোর সাথে সাথে একটি আপত্তি হয়। এটিকে লক্ষ্য করেই পদভাজনীয়-তে 'উজ্জবুজ্জবে' (টাকুতে জড়ানোর প্রতিবারে) বলা হয়েছে।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha suttaṃ kantanavatthusmiṃ paññattaṃ, kantanato pubbe kappāsavicinanaṃ ādiṃ katvā sabbappayogesu hatthavāragaṇanāya [Pg.332] dukkaṭaṃ. Kantitasuttaṃ kantantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Akantitatā, kantananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে সুতা কাটার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। সুতা কাটার পূর্বে তুলা বাছাই করা থেকে শুরু করে সমস্ত পূর্বপ্রয়াসে হাতের স্পর্শের সংখ্যা অনুযায়ী দুক্কট অপরাধ হয়। কাটা সুতা পুনরায় কাটলে এবং উন্মাদগ্রস্ত প্রভৃতির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। না-কাটা সুতা হওয়া এবং সুতা কাটা— এই দুটি হলো এর অঙ্গ। সমুত্থানাদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Suttakantanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সুত্তকান্তন শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā

৪. গিহিবেয্যাবচ্চ (গৃহীদের সেবা করা) শিক্ষাপদের বর্ণনা


Catutthe gihiveyyāvaccanti gihīnaṃ veyyāvaccaṃ. Sacepi hi mātāpitaro attano kiñci kammaṃ akārāpetvā tesaṃ yāgupacanādīni karonti, pubbappayogesu payogagaṇanāya dukkaṭāni āpajjitvā yāguādīsu bhājanagaṇanāya, khādanīyādīsu pūvagaṇanāya pācittiyaṃ āpajjati.

চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'গিহিবেয্যাবচ্চং' বলতে গৃহীদের সেবা করা। এমনকি যদি নিজের পিতা-মাতাও নিজের কোনো কাজ না করিয়ে তাদের জন্য জাউ (যাগু) রান্না করা ইত্যাদি করায়, তবে রান্নার পূর্ববর্তী প্রয়াসসমূহে প্রয়াসের সংখ্যা অনুযায়ী দুক্কট অপরাধে পতিত হয়ে, জাউ ইত্যাদির ক্ষেত্রে পাত্রের সংখ্যা অনুযায়ী এবং খাদ্যদ্রব্য ইত্যাদির ক্ষেত্রে পিঠার সংখ্যা অনুযায়ী পাচিত্তিয় অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gihīnaṃ veyyāvaccakaraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, manussehi saṅghassa yāgupāne vā bhatte vā cetiyapūjāya vā karīyamānāya tesaṃ sahāyabhāvena yāgupacanādīni, attano veyyāvaccakarassa ca tāniyeva karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Gihiveyyāvaccakaraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গৃহীদের বৈয়াবৃত্য (সেবা) করার বিষয়ে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। মানুষেরা সংঘের জন্য যাগু পানীয় প্রস্তুত করার সময়, অথবা ভাত প্রস্তুত করার সময়, অথবা চৈত্য পূজার আয়োজন করার সময়, তাদের সহায়তার উদ্দেশ্যে যাগু রান্না করা ইত্যাদি কাজ করলে, অথবা নিজের সেবকের জন্য সেই কাজগুলোই করে দিলে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অনাপত্তি) হয় না। গৃহীদের বৈয়াবৃত্য করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা—এই দুটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Gihiveyyāvaccasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গৃহী-বৈয়াবৃত্য শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

৫. অধিকরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame adhikaraṇanti catunnaṃ aññataraṃ. Pācittiyanti idha cīvarasibbane viya dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ, ekāhampi parihāro natthi.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'অধিকরণ' বলতে চার প্রকার অধিকরণের যেকোনো একটিকে বোঝায়। 'পাচিত্তি' বলতে এখানে চীবর সেলাই শিক্ষাপদের মতো চেষ্টা বা উদ্যোগ পরিত্যাগ করার মাত্রই পাচিত্তি হয়, একদিনের জন্যও কোনো রেহাই বা পরিহার নেই।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha adhikaraṇaṃ navūpasamanavatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha cīvarasibbanasikkhāpade vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অধিকরণ মীমাংসা না করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। এখানে অবশিষ্ট বিষয় চীবর সেলাই শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে।


Adhikaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অধিকরণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā

৬. ভোজনদান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe [Pg.333] sahatthāti kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā nissaggiyena vā ṭhapetvā pañcasahadhammike avasesānaṃ aññatra udakadantaponā yaṃkiñci ajjhoharaṇīyaṃ dadantiyā pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে 'স্বহস্তে' বলতে কায় বা শরীরের দ্বারা, অথবা শরীরের সাথে যুক্ত বস্তুর দ্বারা, অথবা নিক্ষেপ করার দ্বারা দান করাকে বোঝায়। পাঁচজন সহধর্মী ব্যতীত অবশিষ্ট ব্যক্তিদের জল ও দন্তকাষ্ঠ ছাড়া অন্য যেকোনো গিলনযোগ্য আহার্য স্বহস্তে দানকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha agārikassa khādanīyabhojanīyadānavatthusmiṃ paññattaṃ, udakadantapone dukkaṭaṃ. Yā pana dāpeti na deti, upanikkhipitvā deti, bāhiralepaṃ deti, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Aññatra udakadantaponā ajjhoharaṇiyaṃ, ṭhapetvā pañca sahadhammike aññassa sahatthā dānanti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গৃহীকে খাদ্য ও ভোজ্য দান করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; জল ও দন্তকাষ্ঠ দিলে দুক্কট হয়। কিন্তু যে ভিক্ষুণী অন্যকে দিয়ে দেওয়ায়, নিজে দেয় না, অথবা নিকটে রেখে দেয়, অথবা বাহ্যিক প্রলেপের জন্য দেয়, তার এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। জল ও দন্তকাষ্ঠ ব্যতীত গিলনযোগ্য আহার্য এবং পাঁচজন সহধর্মী ব্যতীত অন্য কাউকে স্বহস্তে দান করা—এই দুটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Bhojanadānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভোজনদান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā

৭. আবসথ চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame āvasathacīvaranti ‘‘utuniyo bhikkhuniyo paribhuñjantū’’ti dinnacīvaraṃ. Anissajjitvāti catutthe divase dhovitvā aññissā antamaso sāmaṇeriyāpi utuniyā adatvā. Pācittiyanti evaṃ anissajjitvā paribhuñjantiyā pācittiyaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে 'আবসথ চীবর' বলতে "ঋতুস্নাতা ভিক্ষুণীগণ ব্যবহার করুক"—এই উদ্দেশ্যে দানকৃত চীবরকে বোঝায়। 'উৎসর্গ না করে' বলতে চতুর্থ দিনে ধৌত করে অন্য কোনো ঋতুস্নাতা ভিক্ষুণীকে, এমনকি অন্ততপক্ষে ঋতুস্নাতা শ্রামণেরীকেও না দিয়ে। 'পাচিত্তি' বলতে এইভাবে উৎসর্গ না করে ব্যবহারকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathacīvaraṃ anissajjitvā paribhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, puna pariyāyena vā, aññāsaṃ utunīnaṃ abhāvena vā, acchinnanaṭṭhacīvarikāya vā, āpadāsu vā paribhuñjantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Āvasathacīvaratā, catutthadivasatā, dhovitvā anissajjanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে আবসথ চীবর উৎসর্গ না করে ব্যবহার করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; এতে ত্রিক-পাচিত্তি হয়, এবং উৎসর্গ করার পর ব্যবহার করলে দ্বিক-দুক্কট হয়। কিন্তু সেই চীবরটি উৎসর্গ করা হয়েছে বলে মনে করলে, অথবা পুনরায় নিজের পর্যায় এলে, অথবা অন্য ঋতুস্নাতা ভিক্ষুণীর অভাব হলে, অথবা চীবর ছিনতাই বা নষ্ট হয়ে যাওয়া ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, অথবা আপদকালে ব্যবহার করলে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। আবসথ চীবর হওয়া, চতুর্থ দিন হওয়া, ধৌত করে উৎসর্গ না করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা—এই চারটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয় (করণীয়-অকরণীয়) বিষয়।


Āvasathacīvarasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আবসথ চীবর শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā

৮. আবসথ বিহার শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.334] āvasathanti kavāṭabaddhavihāraṃ. Anissajjitvāti rakkhaṇatthāya adatvā, ‘‘idaṃ jaggeyyāsī’’ti evaṃ anāpucchitvāti attho. Cārikaṃ pakkameyya pācittiyanti ettha sakagāmato aññaṃ gāmaṃ ekarattivāsatthāyapi pakkamantiyā parikkhittassa āvasathassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ paṭhamapādena atikkantamatte dukkaṭaṃ, dutiyena pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'আবসথ' বলতে কবাট বা দরজা যুক্ত বিহারকে বোঝায়। 'সমর্পণ না করে' বলতে রক্ষণাবেক্ষণের জন্য কাউকে না দিয়ে, "এটি দেখাশোনা করো"—এইভাবে না বলে বা অনুমতি না নিয়ে চলে যাওয়া। 'চারিকায় চলে গেলে পাচিত্তি হয়' বলতে নিজের গ্রাম থেকে অন্য গ্রামে এক রাতের জন্য বসবাসের উদ্দেশ্যেও প্রস্থানকারী ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে, বেষ্টিত বিহারের বেষ্টনী অথবা অবেষ্টিত বিহারের সীমানা প্রথম পায়ের দ্বারা অতিক্রম করার মাত্রই দুক্কট হয় এবং দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম করলে পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha āvasathaṃ anissajjitvā cārikaṃ pakkamanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, akavāṭabaddhe dukkaṭaṃ, nissajjite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana nissajjitasaññāya, sati antarāye, paṭijaggikaṃ pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sakavāṭabaddhatā, vuttanayena pakkamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisānīti, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে আবসথ বিহার সমর্পণ না করে চারিকায় চলে যাওয়ার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; এতে ত্রিক-পাচিত্তি হয়, কবাটহীন বিহারের ক্ষেত্রে দুক্কট হয় এবং সমর্পণ করার পর চলে গেলে দ্বিক-দুক্কট হয়। কিন্তু বিহারটি সমর্পণ করা হয়েছে বলে মনে করলে, কোনো অন্তরায় বা বিপদ থাকলে, রক্ষণাবেক্ষণকারী খুঁজেও না পেলে, অসুস্থ হলে, আপদকালে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। কবাটযুক্ত বিহার হওয়া, উক্ত নিয়মে প্রস্থান করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা—এই তিনটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি কঠিন শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয় (করণীয়-অকরণীয়) বিষয়।


Āvasathavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আবসথ বিহার শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. তিরশ্চান বিদ্যা শিক্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame tiracchānavijjanti yaṃkiñci bāhirakaṃ anatthasaṃhitaṃ hatthiassarathadhanutharusippaāthabbaṇakhilanavasīkaraṇasosāpanamantāgadappayogādibhedaṃ parūpaghātakaraṃ vijjaṃ. Pariyāpuṇeyyāti ettha yassa kassaci santike taṃ padādivasena pariyāpuṇantiyā padagaṇanāya ceva akkharagaṇanāya ca pācittiyanti.

নবম শিক্ষাপদে 'তিরশ্চান বিদ্যা' বলতে যেকোনো শাসনবহির্ভূত, অকল্যাণকর হস্তীবিদ্যা, অশ্ববিদ্যা, রথবিদ্যা, ধনুবিদ্যা, তরবারি চালনা বিদ্যা, অথর্বণ মন্ত্র, খিলন মন্ত্র, বশীকরণ মন্ত্র, শোষণ মন্ত্র, বিষ প্রয়োগ প্রণালী ইত্যাদি প্রকারের পরের অনিষ্টকারী বিদ্যাকে বোঝায়। 'শিক্ষা করলে' বলতে যার কারো নিকটে সেই তিরশ্চান বিদ্যাকে পদ ইত্যাদির মাধ্যমে শিক্ষাগ্রহণকারী ভিক্ষুণীর পদের গণনা এবং অক্ষরের গণনা অনুসারে পাচিত্তি হয়।


Tiracchānavijjāpariyāpuṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তিরশ্চান বিদ্যা শিক্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā

১০. তিরশ্চান বিদ্যা শিক্ষাদান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame vāceyyāti padaṃ viseso. Ubhayampi sāvatthiyaṃ chabbaggiyā ceva sambahulā bhikkhuniyo ca ārabbha tiracchānavijjaṃ pariyāpuṇanavācanavatthusmiṃ paññattaṃ. Lekhe, dhāraṇāya ca, guttatthāya ca yakkhaparittanāgamaṇḍalādike [Pg.335] sabbaparitte, ummattikādīnañca anāpatti. Tiracchānavijjatā, pariyāpuṇanavācanā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dvīsupi tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisānīti.

দশম শিক্ষাপদে 'শিক্ষা দিলে' (পাঠ করালে) পদটি পূর্বের শিক্ষাপদ থেকে ভিন্ন। উভয় শিক্ষাপদই শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণী এবং বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে তিরশ্চান বিদ্যা শিক্ষা করা ও শিক্ষাদানের কারণে প্রজ্ঞাপিত হয়েছে। লিখন বিদ্যায়, ধারণা বিদ্যায়, আত্মরক্ষার উদ্দেশ্যে যক্ষ-পরিত্রাণ, নাগমণ্ডল ইত্যাদি সকল পরিত্রাণে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। তিরশ্চান বিদ্যা হওয়া, শিক্ষা করা বা শিক্ষাদান করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা—এই দুটি শিক্ষাপদেই এই তিনটি হলো অঙ্গ। সমুত্থান আদি পদশোধন শিক্ষাপদের সদৃশ।


Tiracchānavijjāvācanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তিরশ্চান বিদ্যা শিক্ষাদান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Cittāgāravaggo pañcamo.

চিত্রাগার বর্গ পঞ্চম।


6. Ārāmavaggo

৬. আরাম বর্গ


1. Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā

১. আরামে প্রবেশ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Ārāmavaggassa paṭhame sabhikkhukaṃ ārāmanti yattha bhikkhū rukkhamūlepi vasanti, taṃ padesaṃ. Anāpucchāti ettha bhikkhusāmaṇeraārāmikesu yaṃkiñci anāpucchā, parikkhittassa ārāmassa parikkhepaṃ atikkamantiyā, aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiyapāde pācittiyaṃ.

আরাম বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে 'ভিক্ষুসহ আরাম' বলতে যেখানে ভিক্ষুগণ বৃক্ষমূলেও বাস করেন, সেই স্থানকে বোঝায়। 'অনুমতি না নিয়ে' বলতে ভিক্ষু, শ্রামণের ও আরাম-রক্ষকদের মধ্যে যেকোনো একজনকে না বলে বা অনুমতি না নিয়ে। বেষ্টিত আরামের বেষ্টনী অতিক্রমকারী অথবা অবেষ্টিত আরামের সীমানায় প্রবেশকারী ভিক্ষুণীর প্রথম পায়ের দ্বারা অতিক্রম বা প্রবেশ করার মাত্রই দুক্কট হয় এবং দ্বিতীয় পায়ের দ্বারা অতিক্রম বা প্রবেশ করলে পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā ārāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā’’ti ca ‘‘jānaṃ sabhikkhuka’’nti ca imānettha dve anupaññattiyo, sabhikkhuke vematikāya, abhikkhuke sabhikkhukasaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Tasmiṃ pana duvidhepi abhikkhukasaññāya, santaṃ bhikkhuṃ āpucchā pavisantiyā, paṭhamappaviṭṭhānaṃ vā bhikkhunīnaṃ sīsaṃnulokikāya, yattha vā bhikkhuniyo sannipatitā, tattha ‘‘tāsaṃ santikaṃ gacchāmī’’ti saññāya, ārāmena vā maggo hoti, tena gacchantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sabhikkhukārāmatā, sabhikkhukasaññitā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samanubhāsanasamauṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, saññāvimokkhaṃ, sacittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অনুমতি না নিয়ে আরামে প্রবেশ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; "বিদ্যমান ভিক্ষুর অনুমতি না নিয়ে" এবং "ভিক্ষুসহ আরাম জেনেও"—এই দুটি হলো এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। ভিক্ষুসহ আরামে সন্দেহ থাকলে, এবং ভিক্ষুহীন আরামে ভিক্ষুসহ আরাম মনে করলে ও সন্দেহ থাকলে দুক্কট হয়। কিন্তু সেই উভয় প্রকার আরামেই ভিক্ষুহীন আরাম মনে করলে, বিদ্যমান ভিক্ষুর অনুমতি নিয়ে প্রবেশ করলে, পূর্বে প্রবেশকারী ভিক্ষুণীদের মস্তক লক্ষ্য করে অনুসরণ করলে, অথবা যেখানে ভিক্ষুণীগণ সমবেত হয়েছেন সেখানে "তাদের নিকটে যাচ্ছি"—এই মনে করে প্রবেশ করলে, অথবা আরামের মধ্য দিয়ে পথ থাকলে সেই পথে গমন করলে, আপদকালে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুসহ আরাম হওয়া, ভিক্ষুসহ আরামের সংজ্ঞা থাকা, উক্ত সীমানা অতিক্রম করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা—এই চারটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ; এটি ক্রিয়াক্রিয়, সংজ্ঞাবিমোক্ষ, সচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তিবজ্য, কায়কর্ম, বাচিকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনযুক্ত।


Ārāmapavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

আরামে প্রবেশ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā

২. ভিক্ষু আক্রোশ (গালিগালাজ) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye akkoseyyāti dasannaṃ akkosavatthūnaṃ aññatarena sammukhā vā parammukhā vā akkoseyya. Paribhāseyyāti bhayamassa upadaṃseyya. Pācittiyanti tassā evaṃ karontiyā pācittiyaṃ.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'আক্রোশ বা গালিগালাজ করলে' বলতে দশ প্রকার আক্রোশ বা গালির বিষয়ের যেকোনো একটির দ্বারা সম্মুখে অথবা পরোক্ষে গালি দিলে। 'ভীতি প্রদর্শন করলে' বলতে সেই ভিক্ষুর প্রতি ভয় প্রদর্শন করলে। 'পাচিত্তি' বলতে সেই ভিক্ষুণীর এইরূপ আচরণ করলে পাচিত্তি হয়।


Vesāliyaṃ [Pg.336] chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha āyasmantaṃ upāliṃ akkosanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, anupasampanne tikadukkaṭaṃ, atthadhammaanusāsanipurekkhārāya, ummattikādīnañca anāpatti. Upasampannatā, akkosanaparibhāsanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

বৈশালীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে আয়ুষ্মান উপালিকে গালিগালাজ করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; এতে ত্রিক-পাচিত্তি হয়, এবং অনুপসম্পন্নকে (গৃহী বা শ্রামণেরকে) গালি দিলে ত্রিক-দুক্কট হয়। অর্থ ও ধর্ম উপদেশ দেওয়ার উদ্দেশ্যে গালি দিলে এবং উন্মাদ আদি ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উপসম্পন্ন হওয়া, গালিগালাজ বা ভীতি প্রদর্শন করা এবং অর্থ উপদেশ দেওয়ার উদ্দেশ্য না থাকা—এই তিনটি হলো এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদান শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি দুঃখবেদনযুক্ত।


Bhikkhuakkosanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষু আক্রোশ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā

৩. গণ-ভীতি প্রদর্শন (গণকে গালিগালাজ) শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye caṇḍikatāti kuddhā. Gaṇanti bhikkhunisaṅghaṃ. Paribhāseyyāti ettha ‘‘bālā etā abyattā etā, netā jānanti kammaṃ vā kammadosaṃ vā kammasampattiṃ vā kammavipattiṃ vā’’ti evaṃ yattha katthaci paribhāsantiyā pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'চণ্ডিকা' বলতে ক্রুদ্ধ বা রাগান্বিত হওয়াকে বোঝায়। 'গণ' বলতে ভিক্ষুণী সংঘকে বোঝায়। 'ভীতি প্রদর্শন বা নিন্দা করলে' বলতে "এরা মূর্খ, এরা অদক্ষ, এরা কর্ম বা কর্মের দোষ অথবা কর্মের সমৃদ্ধি বা কর্মের বিপত্তি কিছুই জানে না"—এইভাবে যেকোনো স্থানে নিন্দাকারী ভিক্ষুণীর পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha gaṇaṃ paribhāsanavatthusmiṃ paññattaṃ, sambahulā vā ekaṃ vā anupasampannaṃ vā paribhāsantiyā dukkaṭaṃ. Sesaṃ dutiyasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গণকে (ভিক্ষুণী সংঘকে) নিন্দা করার কারণে এটি প্রজ্ঞাপিত হয়েছে; বহু ভিক্ষুণীকে, অথবা একজন ভিক্ষুণীকে, অথবা অনুপসম্পন্নকে নিন্দা করলে দুক্কট হয়। অবশিষ্ট বিষয় দ্বিতীয় শিক্ষাপদের সদৃশ।


Gaṇaparibhāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গণ-ভীতি প্রদর্শন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā

৪. প্রবারিত শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe gaṇabhojane vuttanayena nimantitā, pavāraṇāsikkhāpade vuttanayena pavāritā veditabbā. Pācittiyanti tassā purebhattaṃ ṭhapetvā yāguñceva sesāni ca tīṇi kālikāni aññaṃ yaṃkiñci āmisaṃ ajjhoharaṇatthāya paṭiggaṇhantiyā gahaṇe dukkaṭaṃ, ajjhohāre ajjhohāre pācittiyaṃ.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'গণভোজন' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারে নিমন্ত্রিত এবং 'প্রবারণা' শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারে প্রবারিত ভিক্ষুণীকে বুঝতে হবে। 'পাচিত্তি' বলতে সেই ভিক্ষুণীর পূর্বাহ্নে যাগু এবং অবশিষ্ট তিনটি কালিক (যামকালিক ইত্যাদি) ব্যতীত অন্য যেকোনো খাদ্যদ্রব্য আহারের উদ্দেশ্যে গ্রহণ করলে গ্রহণে দুক্কট হয় এবং প্রতিটি গ্রাস গিলনে পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha aññatra bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, tīṇi kālikāni āhāratthāya paṭiggaṇhantiyāpi ajjhoharantiyāpi dukkaṭaṃ. Yā pana nimantitā appavāritā yāguṃ pivati, sāmike apaloketvā [Pg.337] bhuñjati, tīṇi kālikāni sati paccaye paribhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Nimantitā vā pavāritā vā taṃ ubhayaṃ vā, purebhattaṃ vuttalakkhaṇassa āmisassa ajjhohāro, sāmikānaṃ anāpucchananti imānettha tīṇi aṅgāni. Addhānasamuṭṭhānaṃ, nimantitāya anāpucchā bhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyākiriyaṃ, pavāritāya kappiyaṃ kāretvāpi akāretvāpi paribhuñjantiyā āpattisambhavato siyā kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে নিমন্ত্রণ ব্যতীত অন্য স্থানে আহার করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। আহারের উদ্দেশ্যে তিনটি কালিক (যামকালিক ইত্যাদি) গ্রহণকারী বা ভক্ষণকারী ভিক্ষুণীরও দুষ্কৃত অপরাধ হয়। কিন্তু যে ভিক্ষুণী নিমন্ত্রিত হয়েও প্রবারিত না হয়ে যবূ (জাউ) পান করে, স্বামীদের (মালিকদের) অনুমতি নিয়ে আহার করে, প্রত্যয় (তৃষ্ণা বা রোগ) থাকলে তিনটি কালিক পরিভোগ করে, তার এবং উন্মত্তাদিজনের কোনো আপত্তি হয় না। নিমন্ত্রিত হওয়া বা প্রবারিত হওয়া অথবা উভয়ই হওয়া, পূর্বাহ্নে উক্ত লক্ষণযুক্ত আমিষ ভক্ষণ করা এবং স্বামীদের না জানানো—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। এটি অধ্বান-সমুত্থান। নিমন্ত্রিত ভিক্ষুণী না জানিয়ে আহার করলে আপত্তি উৎপন্ন হওয়ার কারণে এটি কখনো ক্রিয়াক্রিয় হতে পারে; প্রবারিত ভিক্ষুণী কল্পিত (অনুমোদিত) করিয়ে বা না করিয়ে পরিভোগ করলে আপত্তি উৎপন্ন হওয়ার কারণে এটি কখনো ক্রিয় হতে পারে। এটি অসংজ্ঞা-বিমোক্ষ, অচিত্তক, প্রজ্ঞপ্তি-বর্জ্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদন।


Pavāritasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রবারিত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā

৫. কুলমচ্ছরিণী শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame kule maccharo kulamaccharo, kulamaccharo etissā atthi, kulaṃ vā maccharāyatīti kulamaccharinī. Assāti yā īdisī bhaveyya. Pācittiyanti tassā ‘‘yaṃ kulaṃ bhikkhunīnaṃ paccaye dātukāmaṃ, kathaṃ nāma tattha bhikkhuniyo na gaccheyyu’’nti bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa, ‘‘kathaṃ nāma ime tāsaṃ kiñci na dajjeyyu’’nti kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ avaṇṇaṃ bhāsantiyā pācittiyaṃ.

পঞ্চম শিক্ষাপদে, কুলে (পরিবারে) মাৎসর্য (কৃপণতা) হলো কুলমাৎসর্য। যার এই কুলমাৎসর্য আছে অথবা যে কুলের প্রতি মাৎসর্য প্রকাশ করে, সে হলো 'কুলমচ্ছরিণী'। 'তার হোক' বলতে যে ভিক্ষুণী এই রূপ হবে। 'পাচিত্তি' বলতে—যে পরিবার ভিক্ষুণীদের প্রত্যয় দান করতে ইচ্ছুক, সেখানে যাতে ভিক্ষুণীরা না যায়, এই উদ্দেশ্যে ভিক্ষুণীদের কাছে সেই পরিবারের নিন্দা করা, অথবা এই পরিবার যাতে ভিক্ষুণীদের কিছু দান না করে, এই উদ্দেশ্যে পরিবারের কাছে ভিক্ষুণীদের নিন্দা করার কারণে সেই ভিক্ষুণীর পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha kulamaccharāyanavatthusmiṃ paññattaṃ. Amaccharāyitvā santaṃyeva ādīnavaṃ ācikkhantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhunīnaṃ alābhakāmatā, kulassa vā santike bhikkhunīnaṃ bhikkhunīnaṃ vā santike kulassa avaṇṇabhaṇananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে কুলে মাৎসর্য করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। মাৎসর্য না করে কেবল বিদ্যমান দোষ প্রকাশকারী ভিক্ষুণীর এবং উন্মত্তাদিজনের কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুণীদের লাভ না পাওয়ার ইচ্ছা এবং পরিবারের কাছে ভিক্ষুণীদের অথবা ভিক্ষুণীদের কাছে পরিবারের নিন্দা করা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদান সদৃশ, কিন্তু এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Kulamaccharinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

কুলমচ্ছরিণী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

৬. অভিক্ষুক আবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe sace bhikkhunupassayato addhayojanabbhantare ovādadāyakā bhikkhū na vasanti, maggo vā akhemo hoti na sakkā anantarāyena gantuṃ[Pg.338], ayaṃ abhikkhuko nāma āvāso. Tattha ‘‘vassaṃ vasissāmī’’ti senāsanapaññāpanapānīyaupaṭṭhāpanādīni karontiyā dukkaṭaṃ, saha aruṇuggamanā pācittiyaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 144 ādayo) vutto.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে, যদি ভিক্ষুণী-আবাসের অর্ধ-যোজন পরিধির মধ্যে উপদেশদাতা ভিক্ষুগণ বাস না করেন, অথবা পথ যদি নিরাপদ না হয় এবং বিপদ ছাড়া যাওয়া সম্ভব না হয়, তবে এই আবাসকে 'অভিক্ষুক আবাস' বলা হয়। সেখানে "আমি বর্ষাবাস করব" এই উদ্দেশ্যে শয্যাসন প্রস্তুত করা, পানীয় জল স্থাপন করা ইত্যাদি কার্য সম্পাদনকারী ভিক্ষুণীর দুষ্কৃত অপরাধ হয় এবং অরুণোদয়ের সাথে সাথে পাচিত্তি অপরাধ হয়। এটি এখানে সংক্ষেপ, বিস্তারিত বিবরণ সমন্তপাসাদিকায় বলা হয়েছে।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha abhikkhuke āvāse vassaṃ vasanavatthusmiṃ paññattaṃ, yattha pana vassūpagatā bhikkhū pakkantā vā honti vibbhantā vā kālaṅkatā vā pakkhasaṅkantā vā tattha vasantiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Abhikkhukāvāsatā, vassūpagamanaṃ, aruṇuggamananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অভিক্ষুক আবাসে বর্ষাবাস করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। কিন্তু যেখানে বর্ষাবাসকারী ভিক্ষুগণ চলে গেছেন, অথবা গৃহী হয়েছেন, অথবা কালগত হয়েছেন, অথবা অন্য পক্ষে চলে গেছেন, সেখানে বসবাসকারী ভিক্ষুণীর, আপদকালে এবং উন্মত্তাদিজনের কোনো আপত্তি হয় না। অভিক্ষুক আবাস হওয়া, বর্ষাবাস গ্রহণ করা এবং অরুণোদয় হওয়া—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি এলকলোম শিক্ষাপদ সদৃশ।


Abhikkhukāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অভিক্ষুক আবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

৭. অপ্রবারণা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Sattame vassaṃvuṭṭhāti purimaṃ vā pacchimaṃ vā temāsaṃ vuṭṭhā. Ubhatosaṅgheti bhikkhunisaṅghe ceva bhikkhusaṅghe ca. Ayaṃ panettha vinicchayakathā – bhikkhunīhi cātuddaseyeva sannipatitvā ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho, ajja pavāraṇā cātuddasī, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho pavāreyyā’’ti evaṃ sabbasaṅgāhikañattiṃ vā, ‘‘tevācikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ tevācikañattiṃ vā, sati antarāye ‘‘dvevācikaṃ, ekavācikaṃ, samānavassikaṃ pavāreyyā’’ti evaṃ dvevācikādiñattiṃ vā ṭhapetvā sabbasaṅgāhikañatti ce ṭhapitā, ‘‘saṅghaṃ, ayye, pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu maṃ ayyāyo anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti (cūḷava. 427) evaṃ sakiṃ vā, ‘‘dutiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… tatiyampi, ayye, saṅghaṃ…pe… paṭikarissāmī’’ti evaṃ dvattikkhattuṃ vā vatvā paṭipāṭiyā pavāretabbaṃ. Tevācikāya ñattiyā vacanaṃ na hāpetabbaṃ, dvevācikādīsu vaḍḍhetuṃ vaṭṭati, hāpetuṃ na vaṭṭati. Evaṃ bhikkhunisaṅghe pavāretvā tattheva ekā bhikkhunī bhikkhunikkhandhake (cūḷava. 427) vuttena ñattidutiyakammena bhikkhunisaṅghassatthāya bhikkhusaṅghaṃ pavāretuṃ sammannitabbā. Tāya sammatāya bhikkhuniyā pannarase [Pg.339] bhikkhunisaṅghaṃ ādāya bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘‘bhikkhunisaṅgho ayya bhikkhusaṅghaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissati, dutiyampi ayya…pe… tatiyampi ayya…pe… passanto paṭikarissatī’’ti evaṃ pavāretabbaṃ.

সপ্তম শিক্ষাপদে, 'বর্ষাবাস সমাপ্তকারিণী' বলতে পূর্ববর্তী বা পরবর্তী তিন মাস বর্ষাবাস সম্পন্নকারিণী। 'উভয় সংঘে' বলতে ভিক্ষুণীসংঘে এবং ভিক্ষুসংঘে। এখানে এই মীমাংসা-কথা রয়েছে—ভিক্ষুণীদের চতুর্দশীতেই সমবেত হয়ে "শুনুন আর্যাগণ, সংঘ! আজ চতুর্দশী প্রবারণা। যদি সংঘের উপযুক্ত সময় হয়, তবে সংঘ প্রবারণা করুক"—এইভাবে সর্বসংগ্রাহিকা জ্ঞপ্তি অথবা "ত্রিবচনে প্রবারণা করুক" এভাবে ত্রৈবাচিকা জ্ঞপ্তি, অথবা অন্তরায় থাকলে "দ্বিবচনে, একবচনে বা সমানবর্ষীয় প্রবারণা করুক" এভাবে দ্বৈবাচিকা আদি জ্ঞপ্তি স্থাপন করে, যদি সর্বসংগ্রাহিকা জ্ঞপ্তি স্থাপিত হয়, তবে "আর্যাগণ, আমি সংঘের কাছে প্রবারণা করছি—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। আর্যাগণ অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমাকে বলুন, দোষ দেখলে আমি তা প্রতিকার করব"—এইভাবে একবার, অথবা "দ্বিতীয়বারও আর্যাগণ... তৃতীয়বারও আর্যাগণ... প্রতিকার করব" এইভাবে দুই বা তিনবার বলে ক্রমানুসারে প্রবারণা করতে হবে। ত্রৈবাচিকা জ্ঞপ্তিতে বাক্য হ্রাস করা যাবে না, দ্বৈবাচিকা আদিতে বৃদ্ধি করা অনুমোদিত, কিন্তু হ্রাস করা অনুমোদিত নয়। এইভাবে ভিক্ষুণীসংঘে প্রবারণা করে সেখানেই একজন ভিক্ষুণীকে ভিক্ষুণীখন্ধকে উক্ত জ্ঞপ্তি-দ্বিতীয় কর্মের দ্বারা ভিক্ষুণীসংঘের কল্যাণে ভিক্ষুসংঘের কাছে প্রবারণা করার জন্য মনোনীত করতে হবে। সেই মনোনীত ভিক্ষুণী পঞ্চদশীতে ভিক্ষুণীসংঘকে সাথে নিয়ে ভিক্ষুসংঘের সমীপে গিয়ে, এক কাঁধে উত্তরাসঙ্গ পরিধান করে, অঞ্জলিবদ্ধ হয়ে এইভাবে বলবেন: "ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ ভিক্ষুসংঘের কাছে প্রবারণা করছে—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখলে প্রতিকার করা হবে। দ্বিতীয়বারও ভন্তে... তৃতীয়বারও ভন্তে... দোষ দেখলে প্রতিকার করা হবে।" এইভাবে প্রবারণা করতে হবে।


Sace pañcavaggo bhikkhunisaṅgho na pūrati, catūhi vā tīhi vā gaṇañattiṃ ṭhapetvā, dvīhi vinā ñattiyā aññamaññaṃ pavāretabbaṃ. Ekāya ‘‘ajja me pavāraṇā’’ti adhiṭṭhātabbaṃ.

যদি পঞ্চবর্গীয় ভিক্ষুণীসংঘ পূর্ণ না হয়, তবে চারজন বা তিনজন ভিক্ষুণী গণজ্ঞপ্তি স্থাপন করে প্রবারণা করবেন; দুজন হলে জ্ঞপ্তি ছাড়াই একে অপরের কাছে প্রবারণা করবেন। আর একজন হলে "আজ আমার প্রবারণা" এভাবে অধিষ্ঠান করতে হবে।


Vihāraṃ pana gantvā ‘‘bhikkhuniyo, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyya bhikkhusaṅgho bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, bhikkhusaṅghaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatu maṃ, ayya, bhikkhusaṅgho anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

বিহারে গিয়ে "ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ ভিক্ষুসংঘের কাছে প্রবারণা করছেন—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখলে তারা প্রতিকার করবেন" এবং "ভন্তে, আমি ভিক্ষুসংঘের কাছে প্রবারণা করছি—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। ভিক্ষুসংঘ অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমাকে বলুন, দোষ দেখলে আমি প্রতিকার করব"—এইভাবে তিনবার বলতে হবে।


Sace bhikkhusaṅgho na pūrati, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayye pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantu ayyā bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca, ‘‘bhikkhunisaṅgho, ayya, ayyaṃ pavāreti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhunisaṅghaṃ anukampaṃ upādāya, passanto paṭikarissatī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ.

যদি ভিক্ষুসংঘ পূর্ণ না হয়, তবে "ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যাদের কাছে প্রবারণা করছে—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। আর্যাগণ অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখলে প্রতিকার করা হবে" এবং "ভন্তে, ভিক্ষুণীসংঘ আর্যার কাছে প্রবারণা করছে—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। আর্যা অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীসংঘকে বলুন, দোষ দেখলে প্রতিকার করা হবে"—এইভাবে তিনবার বলতে হবে।


Ubhinnaṃ aparipūriyā ‘‘bhikkhuniyo, ayyā, ayye pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadantāyyā bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘bhikkhuniyo, ayya, ayyaṃ pavārenti diṭṭhena vā sutena vā parisaṅkāya vā, vadatāyyo bhikkhuniyo anukampaṃ upādāya, passantiyo paṭikarissantī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayyā, ayye pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadantu maṃ, ayyā, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca, ‘‘ahaṃ, ayya, ayyaṃ pavāremi diṭṭhena vā sutena vā…pe… vadatu maṃ, ayyo, anukampaṃ upādāya, passantī paṭikarissāmī’’ti ca evaṃ tikkhattuṃ vattabbaṃ. Sabbāheva hi iminā nayena ubhatosaṅghe [Pg.340] pavāritā hoti, yā pana vassaṃvuṭṭhā ‘‘ubhatosaṅghe evaṃ na pavāressāmī’’ti dhuraṃ nikkhipati, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyaṃ.

উভয়ের (সংঘের) অপূর্ণতায় "আর্যাগণ, ভিক্ষুণীগণ আর্যাদের কাছে প্রবারণা করছেন—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। আর্যাগণ অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখলে তারা প্রতিকার করবেন", "ভন্তে, ভিক্ষুণীগণ আর্যার কাছে প্রবারণা করছেন—দেখা, শোনা বা আশঙ্কার মাধ্যমে। আর্যা অনুকম্পা পরবশ হয়ে ভিক্ষুণীগণকে বলুন, দোষ দেখলে তারা প্রতিকার করবেন", "আর্যাগণ, আমি আর্যাদের কাছে প্রবারণা করছি—দেখা বা শোনার মাধ্যমে... আর্যাগণ অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমাকে বলুন, দোষ দেখলে আমি প্রতিকার করব" এবং "ভন্তে, আমি আর্যার কাছে প্রবারণা করছি—দেখা বা শোনার মাধ্যমে... আর্যা অনুকম্পা পরবশ হয়ে আমাকে বলুন, দোষ দেখলে আমি প্রতিকার করব"—এইভাবে তিনবার বলতে হবে। কারণ এই নিয়মে সকল ভিক্ষুণীই উভয় সংঘে প্রবারিত হন। কিন্তু যে ভিক্ষুণী বর্ষাবাস সম্পন্ন করে "আমি উভয় সংঘে এইভাবে প্রবারণা করব না" বলে প্রচেষ্টা ত্যাগ করে, তার প্রচেষ্টা ত্যাগের সাথে সাথেই পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha vassaṃ vasitvā na pavāraṇāvatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā bhikkhū alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vassaṃvuṭṭhatā, na ubhatosaṅghe pavāraṇā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে বর্ষাবাস সম্পন্ন করে প্রবারণা না করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। কিন্তু অন্তরায় থাকলে, অনুসন্ধান করেও ভিক্ষু না পেলে, অসুস্থ হলে, আপদকালে এবং উন্মত্তাদিজনের কোনো আপত্তি হয় না। বর্ষাবাস সম্পন্ন করা, উভয় সংঘে প্রবারণা না করা এবং অনুমোদিত কারণের অভাব থাকা—এগুলি এখানে তিনটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদ সদৃশ।


Apavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অপ্রবারণা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

৮. ওবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame ovādāyāti garudhammassavanatthāya. Saṃvāsāyāti uposathapucchanatthāya ceva pavāraṇatthāya ca. Pācittiyanti ‘‘etesaṃ atthāya na gacchāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে, 'উপদেশের জন্য' বলতে গরুধর্ম শ্রবণের উদ্দেশ্যে। 'সংবাসের জন্য' বলতে উপোসথ জিজ্ঞাসার উদ্দেশ্যে এবং প্রবারণার উদ্দেশ্যে। 'পাচিত্তি' বলতে "এগুলির উদ্দেশ্যে আমি যাব না" বলে প্রচেষ্টা ত্যাগ করার সাথে সাথেই পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Sakkesu chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha ovādāya agamanavatthusmiṃ paññattaṃ. Antarāye pana sati, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ovādasaṃvāsānaṃ atthāya agamanaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

শাক্যদেশে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে উপদেশের জন্য না যাওয়ার বিষয়ে এই শিক্ষাপদটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। কিন্তু অন্তরায় থাকলে, অনুসন্ধান করেও সঙ্গিনী না পেলে, অসুস্থ হলে, আপদকালে এবং উন্মত্তাদিজনের কোনো আপত্তি হয় না। উপদেশ ও সংবাসের উদ্দেশ্যে না যাওয়া এবং অনুমোদিত কারণের অভাব থাকা—এগুলি এখানে দুটি অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিকা সদৃশ, কিন্তু এটি অক্রিয়া ও দুঃখবেদনাযুক্ত।


Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ওবাদ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. ওবাদোপসংক্রমণ শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame anvaddhamāsanti addhamāse addhamāse. Uposathapucchakanti uposathapucchanaṃ. Ovādūpasaṅkamananti ovādatthāya upasaṅkamanaṃ. Taṃ atikkāmentiyāti ettha bhikkhunīhi terase vā cātuddase vā ārāmaṃ gantvā ‘‘ayaṃ uposatho cātuddaso pannaraso’’ti pucchitabbaṃ, uposathadivase [Pg.341] nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayena ovādūpasaṅkamanaṃ yācitabbaṃ. Yā bhikkhunī vuttappakāre kāle tadubhayaṃ na karoti, sā taṃ atikkāmeti nāma, tassā ‘‘uposathampi na pucchissāmi, ovādampi na yācissāmī’’ti dhuraṃ nikkhittamatte pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে, 'অর্ধমাস অন্তর' বলতে প্রতি অর্ধমাসে (পক্ষকালে)। 'উপোসথ জিজ্ঞাসক' বলতে উপোসথ জিজ্ঞাসা করা। 'ওবাদোপসংক্রমণ' বলতে উপদেশের জন্য গমন করা। 'তা অতিক্রমকারিণী' বলতে এখানে ভিক্ষুণীদের ত্রয়োদশী বা চতুর্দশীতে বিহারে গিয়ে "এই উপোসথ কি চতুর্দশী নাকি পঞ্চদশী?" এভাবে জিজ্ঞাসা করতে হবে এবং উপোসথের দিনে নিদান বর্ণনায় উক্ত নিয়মে উপদেশের জন্য গমনের অনুমতি প্রার্থনা করতে হবে। যে ভিক্ষুণী উক্ত সময়ে এই উভয় কাজ করে না, সে তা অতিক্রম করে। তার "আমি উপোসথও জিজ্ঞাসা করব না, উপদেশের জন্যও প্রার্থনা করব না" বলে প্রচেষ্টা ত্যাগ করার সাথে সাথেই পাচিত্তি অপরাধ হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha uposathaovādānaṃ apucchanaayācanavatthusmiṃ paññattaṃ, anāpatti aṭṭhamasadisāyeva. Uposathovādānaṃ apucchanaayācanāyaṃ dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে উপোসথের উপদেশ (ওবাদ) গ্রহণের জন্য না জিজ্ঞাসা করা বা না যাচনা করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে; অনাপত্তি অষ্টম শিক্ষাপদের মতোই। উপোসথের উপদেশ গ্রহণের জন্য না জিজ্ঞাসা করা বা না যাচনা করার ক্ষেত্রে প্রচেষ্টা বা উদ্যোগ ত্যাগ করা এবং অনুমতিপ্রাপ্ত কারণের অভাব—এই দুটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের মতোই।


Ovādūpasaṅkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ওবাদূপসংক্রমণ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā

১০. পসাখজাত শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame pasākheti nābhiyā heṭṭhā jāṇumaṇḍalānaṃ uparipadese. Tato hi yasmā rukkhassa sākhā viya ubho ūrū pabhijjitvā gatā, tasmā so ‘‘pasākho’’ti vuccati, tasmiṃ pasākhe. Gaṇḍanti yaṃkiñci gaṇḍaṃ. Rudhitanti vaṇaṃ. Bhedāpeyya vātiādīsu sace ‘‘bhinda phālehī’’ti sabbāni āṇāpeti, so ca tatheva karoti, cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Athāpi ‘‘yaṃkiñci ettha kattabbaṃ, taṃ sabbaṃ karohī’’ti evaṃ āṇāpeti, so ca sabbānipi bhedanādīni karoti, ekavācāya cha dukkaṭāni cha ca pācittiyāni. Sace pana bhedanādīsu ekaṃyeva ‘‘idaṃ nāma karohī’’ti āṇāpeti, so ca sabbāni karoti. Yaṃ āṇattaṃ, tasseva karaṇe pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে 'পসাখ' বলতে নাভির নিচে এবং জানুমণ্ডলের (হাঁটু) উপরের অংশকে বোঝায়। সেখান থেকে যেহেতু বৃক্ষের শাখার মতো দুটি উরু বিভক্ত হয়ে গেছে, তাই সেই স্থানকে 'পসাখ' (উরুসন্ধি বা কুঁচকি) বলা হয়; সেই পসাখে। 'গণ্ড' বলতে যেকোনো ফোড়া। 'রুধিত' বলতে ক্ষত বা ঘা। 'ভেদাপেয্য' ইত্যাদি বাক্যে যদি আদেশ দেয়—'কাটো বা ফাড়ো', এবং সে তা-ই করে, তবে ছয়টি দুষ্কৃত এবং can ছয়টি পাচিত্তি হয়। অথবা যদি আদেশ দেয়—'এখানে যা কিছু করা উচিত, তা সবই করো', এবং সে ছেদন আদি সবকিছুই করে, তবে এক বাক্যের কারণে can ছয়টি দুষ্কৃত এবং ছয়টি পাচিত্তি হয়। কিন্তু যদি ছেদন আদি কাজের মধ্যে নির্দিষ্ট একটি কাজ করতে আদেশ দেয়—'অমুক কাজটি করো', এবং সে সবকিছুই করে, তবে যা আদেশ দেওয়া হয়েছে তা করার কারণেই পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha pasākhe jātaṃ gaṇḍaṃ purisena bhedāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, apaloketvā vā viññuṃ vā yaṃkañci dutiyikaṃ gahetvā evaṃ karontiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pasākhe jātatā, anapalokanaṃ, dutiyikābhāvo, purisena bhedādīnaṃ kārāpananti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে পসাখে (উরুসন্ধিতে) উৎপন্ন ফোড়া পুরুষের দ্বারা ফাটানোর কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। না জানিয়ে অথবা কোনো বিজ্ঞ দ্বিতীয় সঙ্গিনীকে না নিয়ে এরূপ করলে, এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। পসাখে ফোড়া উৎপন্ন হওয়া, না জানানো, দ্বিতীয় সঙ্গিনীর অভাব এবং পুরুষের দ্বারা ছেদন আদি করানো—এই চারটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি কঠিন শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়া।


Pasākhejātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পসাখজাত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Ārāmavaggo chaṭṭho.

ষষ্ঠ আরাম বর্গ।


7. Gabbhinīvaggo

৭. গর্ভিনী বর্গ


1. Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā

১. গর্ভিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা


Gabbhinivaggassa [Pg.342] paṭhame ‘‘gabbhinī’’ti jānitvā upajjhāyāya vuṭṭhāpentiyā gaṇapariyesanādīsu ca ñattikammavācādvaye ca dukkaṭaṃ, kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

গর্ভিনী বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে, 'গর্ভিনী' জেনে উপাধ্যায়িকা হিসেবে তাকে উপসম্পদা করালে (দীক্ষা দিলে) গণ-অন্বেষণাদিতে এবং প্রথম ও দ্বিতীয় জ্ঞপ্তিকর্মবাচায় দুষ্কৃত হয়, এবং কর্মবাচার শেষে পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha gabbhiniṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gabbhiniyā vematikāya agabbhiniyā gabbhinisaññāya ceva vematikāya ca dukkaṭaṃ. Ubhosu agabbhinisaññāya, ummattikādīnañca anāpatti. Gabbhinitā, ‘gabbhinī’ti jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana paṇṇattivajjaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে গর্ভিনীকে উপসম্পদা করানোর কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। গর্ভিনী বিষয়ে বিমতিকা (সন্দেহযুক্তা) হলে, অথবা অগর্ভিনীতে গর্ভিনী সংজ্ঞা হলে এবং বিমতিকা হলে দুষ্কৃত হয়। উভয়ের ক্ষেত্রে অগর্ভিনী সংজ্ঞা হলে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। গর্ভিনী হওয়া, 'গর্ভিনী' বলে জানা এবং উপসম্পদা করানো—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি অদত্তাদান (চৌর্যকর্ম) শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি পন্নত্তিবজ্জ (প্রজ্ঞপ্তি-অবদ্য), ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনা।


Gabbhinīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গর্ভিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā

২. পায়ন্তী শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dutiye pāyantinti thaññaṃ pāyamānaṃ, yaṃ pāyeti, tassa mātā vā, dhāti vā. Idaṃ vatthumattamevettha viseso, sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti.

দ্বিতীয় শিক্ষাপদে 'পায়ন্তী' বলতে স্তন্যদানকারিণী নারী, যে শিশুকে স্তন্যপান করায়, সে তার মাতা বা ধাত্রী হতে পারে। এখানে কেবল বস্তুমাত্রই বিশেষ (পার্থক্য), অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Pāyantīsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পায়ন্তী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā

৩. প্রথম শিক্ষমান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Tatiye dve vassānīti pavāraṇāvasena dve saṃvaccharāni. Chasu dhammesūti pāṇātipātāveramaṇiādīsu vikālabhojanāveramaṇipariyosānesu chasu sikkhāpadesu. Asikkhitasikkhanti padabhājane (pāci. 1077) vuttanayeneva adinnasikkhaṃ vā kupitasikkhaṃ vā. Sikkhamānaṃ vuṭṭhāpeyyāti tesu chasu dhammesu sikkhanato, te vā sikkhāsaṅkhāte dhamme mānanato evaṃladdhanāmaṃ anupasampannaṃ upasampādeyya. Pācittiyanti paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে 'দুই বছর' বলতে প্রবারণার নিয়মে দুই বছর। 'ছয়টি ধর্মে' বলতে প্রাণাতিপাত থেকে বিরত থাকা ইত্যাদি এবং বিকালের ভোজন থেকে বিরত থাকা পর্যন্ত can ছয়টি শিক্ষাপদে। 'অশিক্ষিতশিক্ষা' বলতে পদভাজনে উক্ত নিয়মেই শিক্ষা গ্রহণ না করা অথবা শিক্ষা গ্রহণ করলেও তা ভঙ্গ করা। 'শিক্ষমানকে উপসম্পদা করাবে' বলতে সেই can ছয়টি ধর্মে শিক্ষা করার কারণে অথবা শিক্ষাসংজ্ঞাত ধর্মসমূহকে মান্য করার কারণে এই নাম প্রাপ্ত অনুপসম্পন্না নারীকে উপসম্পদা করানো। পাচিত্তি বলতে প্রথম শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই কর্মবাচার শেষে পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.343] sambahulā bhikkhuniyo ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, dhammakamme tikapācittiyaṃ, adhammakamme tikadukkaṭaṃ. Dve vassāni chasu dhammesu sikkhitasikkhaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttanayena asikkhitasikkhatā, dhammakammatā, kammavācāpariyosānanti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhame vuttanayānevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই প্রকার শিক্ষমানকে উপসম্পদা করানোর কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ধর্মকর্মে তিক-পাচিত্তি, অধর্মকর্মে তিক-দুষ্কৃত। দুই বছর can can ছয়টি ধর্মে শিক্ষিতশিক্ষা শিক্ষমানকে উপসম্পদা করালে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। উক্ত নিয়মে অশিক্ষিতশিক্ষাতা, ধর্মকর্মতা এবং কর্মবাচার সমাপ্তি—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Paṭhamasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম শিক্ষমান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā

৪. দ্বিতীয় শিক্ষমান শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe saṅghena asammatanti yassā saṅghena antamaso upasampadāmāḷakepi padabhājane (pāci. 1086) vuttā upasampadāsammuti na dinnā hoti, taṃ imā dvepi mahāsikkhamānā nāma. Idha saṅghena sammataṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ tatiye vuttasadisameva, idaṃ pana kiriyākiriyaṃ hotīti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'সংঘ কর্তৃক অসম্মত' বলতে যাকে সংঘ কর্তৃক অন্তত উপসম্পদা মণ্ডপেও পদভাজনে উক্ত উপসম্পদা সম্মতি দেওয়া হয়নি, তারা উভয়েই 'মহা-শিক্ষমান' নামে পরিচিত। এখানে সংঘ কর্তৃক সম্মত শিক্ষমানকে উপসম্পদা করালে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। অবশিষ্ট অংশ তৃতীয় শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি ক্রিয়াক্রিয়া হয়।


Dutiyasikkhamānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় শিক্ষমান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā

৫. প্রথম গৃহীগতা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame gihigatanti purisantaragataṃ, idhāpi idaṃ vatthumattameva viseso. Ūnadvādasavassañca paripuṇṇasaññāya vuṭṭhāpentiyā kiñcāpi anāpatti, sā pana anupasampannāva hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpadasadisamevāti.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'গৃহীগতা' বলতে অন্য পুরুষের কাছে গমনকারী (বিবাহিতা) নারী। এখানেও কেবল বস্তুমাত্রই বিশেষ (পার্থক্য)। বারো বছরের কম বয়সীকে can পূর্ণ বয়সী মনে করে উপসম্পদা করালে যদিও অনাপত্তি হয়, তবুও সে অনুপসম্পন্নাই থেকে যায়। অবশিষ্ট অংশ প্রথম শিক্ষাপদের মতোই।


Paṭhamagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম গৃহীগতা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6-7. Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā

৬-৭. দ্বিতীয় ও তৃতীয় গৃহীগতা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Chaṭṭhe sabbaṃ tatiye vuttanayena. Sattamepi sabbaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে সবকিছু তৃতীয় শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মে এবং সপ্তম শিক্ষাপদেও সবকিছু চতুর্থ শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মেই জানতে হবে।


Dutiyatatiyagihigatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় ও তৃতীয় গৃহীগতা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


8. Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā

৮. প্রথম সহজীবিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা


Aṭṭhame [Pg.344] sahajīvininti saddhivihāriniṃ. Neva anuggaṇheyyāti sayaṃ uddesādīhi nānuggaṇheyya. Na anuggaṇhāpeyyāti ‘‘imissā, ayye, uddesādīni dehī’’ti evaṃ na aññāya anuggaṇhāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

অষ্টম শিক্ষাপদে 'সহজীবিনী' বলতে সদ্ধিবিহারিণী (ছাত্রী বা শিষ্যা)। 'সাহায্য বা অনুগ্রহণ করবে না' বলতে নিজে পাঠদান ইত্যাদির মাধ্যমে সাহায্য না করা। 'অন্যের দ্বারা সাহায্য করাবে না' বলতে 'আর্যা, একে পাঠদান করুন' এভাবে অন্য ভিক্ষুণীর দ্বারা সাহায্য না করানো। পাচিত্তি বলতে can দায়িত্ব বা উদ্যোগ ত্যাগ করার মাত্রেই পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpe vatthusmiṃ paññattaṃ, sesamettha tuvaṭṭavagge dukkhitasahajīvinisikkhāpade vuttasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই বিষয়ে এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অবশিষ্ট অংশ তুবট্ট বর্গের দুঃখিত-সহজীবিনী শিক্ষাপদে উক্ত নিয়মের মতোই।


Paṭhamasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম সহজীবিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā

৯. নানুবন্ধন শিক্ষাপদ বর্ণনা


Navame vuṭṭhāpitaṃ pavattininti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ yāya upasampāditā, taṃ upajjhāyininti attho. Nānubandheyyāti cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakenāti evaṃ tena tena karaṇīyena na upaṭṭhaheyya. Pācittiyanti nānubandhissanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে 'উত্থাপিত প্রবর্তিনী' বলতে যার দ্বারা উপসম্পদা লাভ করেছে সেই উপাধ্যায়িকাকে বোঝায়। 'অনুগমন করবে না' বলতে স্নানচূর্ণ, মাটি, দন্তকাষ্ঠ, মুখ ধোয়ার জল ইত্যাদি প্রয়োজনীয় জিনিসপত্র দিয়ে সেবা বা পরিচর্যা না করা। পাচিত্তি বলতে 'আমি অনুগমন করব না' বলে দায়িত্ব বা উদ্যোগ ত্যাগ করার মাত্রেই পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha nānubandhanavatthusmiṃ paññattaṃ. Bālaṃ pana alajjiniṃ vā ananubandhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpitappavattinitā, dve vassāni ananubandhane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni paṭhamapārājikasadisāni, idaṃ pana akiriyaṃ, dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অনুগমন না করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। মূর্খ বা নির্লজ্জ প্রবর্তিনীকে অনুগমন না করলে, পীড়িত হলে, আপদকালে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। উত্থাপিত প্রবর্তিনী হওয়া, দুই বছর অনুগমন না করার ক্ষেত্রে দায়িত্ব বা উদ্যোগ ত্যাগ করা এবং অনুমতিপ্রাপ্ত can can কারণের অভাব—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি প্রথম পারাজিক শিক্ষাপদের মতোই, তবে এটি অক্রিয়া ও দুঃখবেদনা।


Nānubandhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নানুবন্ধন শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā

১০. দ্বিতীয় সহজীবিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা


Dasame neva vūpakāseyyāti na gahetvā gaccheyya. Na vūpakāsāpeyyāti ‘‘imaṃ, ayye, gahetvā gacchāhī’’ti aññaṃ na āṇāpeyya. Pācittiyanti dhure nikkhittamatte pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে 'পৃথক করবে না' বলতে সঙ্গে নিয়ে যাবে না। 'পৃথক করাবে না' বলতে 'আর্যা, একে সঙ্গে নিয়ে যান' এভাবে অন্যকে আদেশ দেবে না। পাচিত্তি বলতে দায়িত্ব বা উদ্যোগ ত্যাগ করার মাত্রেই পাচিত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha sahajīviniyā avūpakāsanavatthusmiṃ paññattaṃ. Sati pana antarāye, pariyesitvā dutiyikaṃ alabhantiyā, gilānāya[Pg.345], āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Sahajīvinitā, vūpakāsavūpakāsāpane dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে থুল্লনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে সহজীবিনীকে পৃথক না করার কারণে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অন্তরায় থাকলে, অন্বেষণ করে দ্বিতীয় সঙ্গিনী না পেলে, পীড়িত হলে, আপদকালে এবং উন্মত্ত প্রভৃতির অনাপত্তি। সহজীবিনী হওয়া, নিজে পৃথক করা বা অন্যের দ্বারা পৃথক করানোর ক্ষেত্রে দায়িত্ব বা উদ্যোগ ত্যাগ করা এবং অনুমতিপ্রাপ্ত can can কারণের অভাব—এই তিনটি এখানে অঙ্গ। সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের মতোই।


Dutiyasahajīvinisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

দ্বিতীয় সহজীবিনী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Gabbhinīvaggo sattamo.

সপ্তম গর্ভিনী বর্গ।


8. Kumāribhūtavaggo

৮. কুমারীভূতা বর্গ


1-2-3. Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā

১-২-৩. প্রথম কুমারীভূতা আদি শিক্ষাপদ বর্ণনা


Kumāribhūtavaggassa paṭhamadutiyatatiyāni tīhi gihigatasikkhāpadehi sadisāneva. Yā pana tā sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānā, tā atikkantavīsativassāti veditabbā. Tā hi gihigatā vā hontu, agihigatā vā, sammutikammādīsu ‘‘sikkhamānā’’icceva vattabbā, ‘‘gihigatā’’ti vā ‘‘kumāribhūtā’’ti vā na vattabbā. Gihigatāya dasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā dvādasavassakāle upasampadā kātabbā, ekādasavassakāle datvā terasavassakāle kātabbā, dvādasaterasacuddasapannarasasoḷasasattarasaaṭṭhārasavassakāle sikkhāsammutiṃ datvā vīsativassakāle upasampadā kātabbā. Aṭṭhārasavassakālato paṭṭhāya ca panāyaṃ ‘‘gihigatā’’tipi ‘‘kumāribhūtā’’tipi vattuṃ vaṭṭati. Yā panāyaṃ ‘‘kumāribhūtā’’ti vuttā sāmaṇerī, sā ‘‘gihigatā’’ti na vattabbā, ‘‘kumāribhūtā’’icceva vattabbā. Sikkhāsammutidānavasena pana sabbāpi ‘‘sikkhamānā’’ti vattuṃ vaṭṭatīti.

কুমারীভূতা বর্গের প্রথম, দ্বিতীয় ও তৃতীয় শিক্ষাপদ তিনটি গৃহীগতা শিক্ষাপদের মতোই। তবে যারা সর্বপ্রথমে দুই 'মহা-শিক্ষমান', তাদের বয়স বিশ বছর পার হয়েছে বলে জানতে হবে। তারা গৃহীগতা (বিবাহিতা) হোক বা অগৃহীগতা হোক, সম্মতি কর্মাদিতে তাদের 'শিক্ষমান' বলেই বলতে হবে, 'গৃহীগতা' বা 'কুমারীভূতা' বলা যাবে না। গৃহীগতার দশ বছর বয়সে শিক্ষা-সম্মতি দিয়ে বারো বছর বয়সে উপসম্পদা করাতে হবে; এগারো বছর বয়সে দিয়ে তেরো বছর বয়সে করাতে হবে; বারো, তেরো, চৌদ্দ, পনেরো, ষোলো, সতেরো, আঠারো বছর বয়সে শিক্ষা-সম্মতি দিয়ে বিশ বছর বয়সে উপসম্পদা করাতে হবে। আঠারো বছর বয়স থেকে তাকে 'গৃহীগতা' বা 'কুমারীভূতা' বলা যায়। কিন্তু যাকে 'কুমারীভূতা' বলা হয়েছে সেই শ্রামণেরী, তাকে 'গৃহীগতা' বলা যাবে না, কেবল 'কুমারীভূতা'ই বলতে হবে। শিক্ষা-সম্মতি প্রদানের কারণে অবশ্য সকলকেই 'শিক্ষমান' বলা যায়।


Paṭhamakumāribhūtādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রথম কুমারীভূতা আদি শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā

৪. ঊনদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Catutthe ūnadvādasavassāti upasampadāvasena aparipuṇṇadvādasavassā. Pācittiyanti upajjhāyā hutvā vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva dukkaṭāni antarā, kammavācāpariyosāne pācittiyanti.

চতুর্থ শিক্ষাপদে 'ঊনদ্বাদশবর্ষা' বলতে উপসম্পদার নিয়মে যার বারো বছর পূর্ণ হয়নি। পাচিত্তি বলতে উপাধ্যায়িকা হয়ে উপসম্পদা করালে উক্ত can can নিয়মেই অন্তরালে দুষ্কৃত এবং কর্মবাচার শেষে পাচিত্তি হয়।


Ūnadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ঊনদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā

৫. পরিপূর্ণদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা


Pañcame [Pg.346] saṅghena asammatāti yassā saṅghena padabhājane (pāci. 1132) vuttā vuṭṭhāpanasammuti na dinnā. Sesaṃ ubhayatthāpi mahāsikkhamānāsikkhāpadadvayasadisamevāti.

পঞ্চম শিক্ষাপদে 'সংঘ কর্তৃক অসম্মত' বলতে যাকে সংঘ কর্তৃক পদভাজনে উক্ত উপসম্পদা can সম্মতি দেওয়া হয়নি। অবশিষ্ট অংশ উভয় শিক্ষাপদেই মহা-শিক্ষমান শিক্ষাপদদ্বয়ের মতোই।


Paripuṇṇadvādasavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পরিপূর্ণদ্বাদশবর্ষা শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā

৬. খীয়নধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chaṭṭhe alaṃ tāva te ayye vuṭṭhāpitenāti vuccamānāti vuṭṭhāpanasammutiyā yācitāya saṅghena upaparikkhipitvā ‘‘yasmā bālā abyattā ca alajjinī ca hoti, tasmā alaṃ tāva tuyhaṃ upasampāditenā’’ti evaṃ nivārīyamānā. Pacchā khīyanadhammanti pacchā aññāsaṃ byattānaṃ lajjinīnaṃ vuṭṭhāpanasammutiṃ diyyamānaṃ disvā ‘‘ahameva nūna bālā’’tiādīni bhaṇamānā yattha katthaci khīyeyya. Pācittiyanti evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjantiyā pācittiyaṃ.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— "অলং তাব তে অয়্যে বুট্ঠাপিতেনা"তি বুচ্চমানা বলতে বোঝায়, উপসম্পদা প্রদানের অনুমতি (বুট্ঠাপন সম্মতি) প্রার্থনা করার পর সংঘ কর্তৃক অনুসন্ধান ও বিবেচনা করে যখন বলা হয়: "যেহেতু তুমি (বিনয় শিক্ষাপদে) অজ্ঞ, অদক্ষ এবং নির্লজ্জ, তাই তোমার দ্বারা কাউকে উপসম্পদা প্রদান করা এখন উপযুক্ত নয়।" এভাবে যখন তাকে নিবারণ বা নিষেধ করা হয়। "পচ্ছা খীয়নধম্মং" বলতে বোঝায়, পরবর্তীতে অন্যান্য দক্ষ ও লজ্জাশীলা ভিক্ষুণীদের উপসম্পদা প্রদানের অনুমতি দেওয়া হচ্ছে দেখে, "আমিই কেবল অজ্ঞ" ইত্যাদি কথা বলতে বলতে যেকোনো স্থানে নিন্দা বা কুৎসা রটনা করে। "পাচিত্তিয়ং" বলতে বোঝায়, এভাবে নিন্দা বা কুৎসা রটনা করার অপরাধে পতিত ভিক্ষুণীর প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ caṇḍakāḷiṃ ārabbha evaṃ khīyanadhammaṃ āpajjanavatthusmiṃ paññattaṃ, pakatiyā chandādīnaṃ vasena karontīnaṃ khīyantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuṭṭhāpanasammutiyā yācanaṃ, upaparikkhitvā na chandādivasena paṭikkhittāya ‘‘sādhū’’ti paṭissavo, pacchākhīyananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni adinnādānasadisāni, idaṃ pana dukkhavedananti.

শ্রাবস্তীতে চণ্ডকালী ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এভাবে নিন্দা করার অপরাধে পতিত হওয়ার ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। স্বভাবগতভাবে ছন্দ (পক্ষপাতিত্ব) ইত্যাদির বশবর্তী হয়ে যারা এটি করে, সেই নিন্দাকারী ভিক্ষুণীদের ক্ষেত্রে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি (অপরাধ) হয় না। উপসম্পদা প্রদানের অনুমতি প্রার্থনা করা, বিবেচনা করার পর ছন্দ ইত্যাদির বশবর্তী না হয়ে প্রত্যাখ্যান করা হলে "উত্তম" বলে স্বীকার করা এবং পরবর্তীতে নিন্দা করা—এই তিনটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি অদত্তাদান (চৌর্যকর্ম) শিক্ষাপদের সদৃশ, তবে এটি দুঃখবেদনাযুক্ত।


Khīyanadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

খীয়নধর্ম শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


7-8. Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā

৭-৮. শিক্ষমানা-অনুপসম্পাদন প্রথম ও দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Sattame sā pacchāti sikkhamānāya upasampadāya yāciyamānāya sā bhikkhunī evaṃ vatvā laddhe cīvare pacchā asati antarāye ‘‘neva vuṭṭhāpessāmi, na vuṭṭhāpanāya ussukkaṃ karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipeyya, tassā saha dhuranikkhepena pācittiyanti. Aṭṭhamepi eseva nayo.

সপ্তম শিক্ষাপদে— "সা পচ্ছা" বলতে বোঝায়, শিক্ষমানা কর্তৃক উপসম্পদা প্রার্থনা করা হলে, সেই ভিক্ষুণী তাকে (উপসম্পদা দেওয়ার কথা) বলে চীবর লাভ করার পর, পরবর্তীতে কোনো অন্তরায় (বাধা) না থাকা সত্ত্বেও যদি "আমি তাকে উপসম্পদা দেব না এবং উপসম্পদা দেওয়ার জন্য কোনো উদ্যোগও নেব না" বলে নিজের দায়িত্ব বা প্রচেষ্টা পরিত্যাগ করে, তবে তার সেই প্রচেষ্টা পরিত্যাগের সাথে সাথেই প্রাচিত্তিয় হয়। অষ্টম শিক্ষাপদেও এই একই নিয়ম।


Ubhayampi sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha etesu vatthūsu paññattaṃ, dvīsupi sati antarāye, pariyesitvā alabhantiyā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca [Pg.347] anāpatti. Ubhayattha ‘‘evāhaṃ taṃ vuṭṭhāpessāmī’’ti paṭiññā, ākaṅkhitanipphatti, pacchā dhuranikkhepo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni samanubhāsanasadisānīti.

এই উভয় শিক্ষাপদই শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই সকল ঘটনার প্রেক্ষিতে প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। উভয় শিক্ষাপদেই যদি অন্তরায় থাকে, (ভিক্ষুণী সংঘ বা গণ) খুঁজেও না পাওয়া যায়, ভিক্ষুণী অসুস্থ হলে, আপৎকালে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উভয় শিক্ষাপদেই— "এভাবে আমি তোমাকে উপসম্পদা দেব" এই প্রতিজ্ঞা করা, আকাঙ্ক্ষিত বস্তুর প্রাপ্তি ঘটা, পরবর্তীতে দায়িত্ব বা প্রচেষ্টা পরিত্যাগ করা এবং অনুমোদিত কারণের অভাব থাকা—এই চারটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি সমনুভাষণ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sikkhamānanavuṭṭhāpanapaṭhamadutiyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শিক্ষমানা-অনুপসম্পাদন প্রথম ও দ্বিতীয় শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


9. Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

৯. শোকাবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Navame sokāvāsanti saṅketaṃ katvā āgacchamānā purisānaṃ antosokaṃ pavesetīti sokāvāsā, taṃ sokāvāsaṃ. Atha vā gharaṃ viya gharasāmikā ayampi purisasamāgamaṃ alabhamānā sokaṃ āvisati, iti yaṃ āvisati, svāssā āvāso hotīti sokāvāsā. Tenevassa padabhājane (pāci. 1160) ‘‘sokāvāsā nāma paresaṃ dukkhaṃ uppādeti, sokaṃ āvisatī’’ti dvidhā attho vutto. Pācittiyanti evarūpaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne upajjhāyāya pācittiyaṃ.

নবম শিক্ষাপদে— "শোকাবাসা" বলতে বোঝায়, পুরুষের সাথে সাক্ষাতের সময় নির্ধারণ (সংকেত) করে সেখানে না গিয়ে পুরুষের মনে শোক বা দুঃখ প্রবেশ করায়, তাই সে শোকাবাসা; তাকে (সেই শিক্ষমানাকে) উপসম্পদা দিলে। অথবা, গৃহস্বামী যেমন গৃহে প্রবেশ করে, তেমনি এই শিক্ষমানাও পুরুষের সংসর্গ না পেয়ে শোকে নিমজ্জিত হয়; এভাবে সে যে শোকে প্রবেশ করে, সেই শোকই তার আবাস (থাকার স্থান) হয়, তাই সে শোকাবাসা। এই কারণেই এর পদভাজনে দুইভাবে অর্থ বলা হয়েছে— "শোকাবাসা বলতে বোঝায় যে অন্যের দুঃখ উৎপন্ন করে এবং নিজে শোকে নিমজ্জিত হয়।" "পাচিত্তিয়ং" বলতে বোঝায়, এই ধরনের শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদান করলে পূর্বোক্ত নিয়মেই কর্মবাচ্যার শেষে উপাধ্যায়ার প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ thullanandaṃ ārabbha evarūpaṃ sikkhamānaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sokāvāsatā, jānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gabbhinivuṭṭhāpanasadisānevāti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এই ধরনের শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদানের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। না জানলে (সে যে শোকাবাসা তা না জানলে) এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। শিক্ষমানার শোকাবাসা হওয়া, তা জানা এবং তাকে উপসম্পদা প্রদান করা—এই তিনটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি গর্ভিণী-উপসম্পাদন শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sokāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শোকাবাস শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


10. Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā

১০. অননুজ্ঞাত শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dasame mātāpitūhīti vijātamātarā ca janakapitarā ca. Sāmikenāti yena pariggahitā, tena. Ananuññātanti upasampadatthāya ananuññātaṃ. Dvikkhattuñhi bhikkhunīhi āpucchitabbaṃ, pabbajjākāle ca upasampadākāle ca, bhikkhūnaṃ pana sakiṃ āpucchitepi vaṭṭati. Tasmā yā upasampadākāle anāpucchā upasampādeti, tassā vuttanayeneva pācittiyaṃ.

দশম শিক্ষাপদে— "মাতাপিতূহি" বলতে জন্মদাত্রী মাতা ও জন্মদাতা পিতাকে বোঝায়। "সামিকেন" বলতে যার দ্বারা সে পরিগৃহীতা (বিবাহিতা), সেই স্বামীকে বোঝায়। "অননুজ্ঞাতং" বলতে উপসম্পদা গ্রহণের জন্য অনুমতি না পাওয়া শিক্ষমানাকে বোঝায়। ভিক্ষুণীদের দ্বারা প্রব্রজ্যার সময় এবং উপসম্পদার সময়—এই দুইবার অনুমতি চাওয়া উচিত। কিন্তু ভিক্ষুদের ক্ষেত্রে একবার অনুমতি চাইলেই চলে। অতএব, যে উপাধ্যায় ভিক্ষুণী উপসম্পদার সময় অনুমতি না নিয়েই উপসম্পদা প্রদান করে, তার পূর্বোক্ত নিয়মেই প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ [Pg.348] thullanandaṃ ārabbha ananuññātavuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Apaloketvā vuṭṭhāpentiyā, tesaṃ atthibhāvaṃ ajānantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anapalokanaṃ, atthibhāvajānanaṃ, vuṭṭhāpananti imānettha tīṇi aṅgāni. Ananuññātasamuṭṭhānaṃ, kiriyākiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti.

শ্রাবস্তীতে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে অনুমতিহীন শিক্ষমানাকে উপসম্পদা প্রদানের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অনুমতি নিয়ে উপসম্পদা দিলে, তাদের (পিতা-মাতা বা স্বামীর) অস্তিত্বের কথা না জানলে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অনুমতি না নেওয়া, তাদের অস্তিত্বের কথা জানা এবং উপসম্পদা প্রদান করা—এই তিনটি হলো এখানে অঙ্গ। এটি অননুজ্ঞাত-সমুত্থানসম্পন্ন, ক্রিয়াক্রিয়া, নোসংজ্ঞাবিমোক্ষ (সংজ্ঞা ছাড়া মুক্তি নেই এমন), অচিত্তক (সচেতন চিত্ত না থাকলেও আপত্তি হয় এমন), প্রজ্ঞপ্তিবজ্র্য, কায়কর্ম, বচীকর্ম, ত্রিচিত্ত ও ত্রিবেদনাযুক্ত।


Ananuññātasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অননুজ্ঞাত শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā

১১. পারিবাসিক শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Ekādasame pārivāsikachandadānenāti pārivāsiyena chandadānena. Tattha catubbidhaṃ pārivāsiyaṃ parisapārivāsiyaṃ rattipārivāsiyaṃ chandapārivāsiyaṃ ajjhāsayapārivāsiyanti.

একাদশ শিক্ষাপদে— "পারিবাসিক ছন্দদানেন" বলতে ব্যবহৃত বা বাসি হয়ে যাওয়া ছন্দ প্রদানের মাধ্যমে। সেখানে পারিবাসিক চার প্রকার—পরিষদ-পারিবাসিক, রাত্রি-পারিবাসিক, ছন্দ-পারিবাসিক এবং অধ্যাশয়-পারিবাসিক।


Tattha parisapārivāsiyaṃ nāma bhikkhū kenacideva karaṇīyena sannipatitā honti, atha megho vā uṭṭhahati, ussāraṇā vā karīyati, manussā vā ajjhottharantā āgacchanti, bhikkhū ‘‘anokāsā mayaṃ, aññatra gacchāmā’’ti chandaṃ avissajjitvāva uṭṭhahanti, idaṃ parisapārivāsiyaṃ nāma, kiñcāpi parisapārivāsiyaṃ, chandassa pana avissaṭṭhattā kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

সেগুলির মধ্যে "পরিষদ-পারিবাসিক" বলতে বোঝায়—ভিক্ষুগণ কোনো একটি করণীয় কাজের জন্য সমবেত হয়েছেন, এমন সময় মেঘের উদয় হলো, অথবা লোকজনকে সরিয়ে দেওয়ার ব্যবস্থা করা হলো, অথবা মানুষজন ভিড় করে আসতে লাগল; তখন ভিক্ষুগণ "আমাদের এখানে স্থান সংকুলান হচ্ছে না, আমরা অন্য কোথাও যাই" বলে নিজেদের ছন্দ (সম্মতি) পরিত্যাগ না করেই উঠে চলে যান। একে পরিষদ-পারিবাসিক বলা হয়। যদিও এটি পরিষদ-পারিবাসিক, তবুও ছন্দ পরিত্যাগ না করার কারণে অন্য কোনো স্থানে গিয়ে সংঘকর্ম করা উপযুক্ত বা বৈধ হয়।


Puna bhikkhū ‘‘uposathādīni karissāmā’’ti rattiṃ sannipatitvā ‘‘yāva sabbe sannipatanti, tāva dhammaṃ suṇissāmā’’ti ekaṃ ajjhesanti, tasmiṃ dhammakathaṃ kathenteyeva aruṇo uggacchati. Sace ‘‘cātuddasikaṃ uposathaṃ karissāmā’’ti nisinnā, ‘‘pannaraso’’ti kātuṃ vaṭṭati. Sace pannarasikaṃ kātuṃ nisinnā, pāṭipade anuposathe uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Aññaṃ pana saṅghakiccaṃ kātuṃ vaṭṭati, idaṃ rattipārivāsiyaṃ nāma.

পুনরায়, ভিক্ষুগণ "আমরা উপোসথ আদি করব" বলে রাতে সমবেত হয়ে "যতক্ষণ না সবাই সমবেত হচ্ছে, ততক্ষণ আমরা ধর্ম শ্রবণ করি" বলে এক ভিক্ষুকে অনুরোধ করেন। তিনি ধর্মকথা বলতে বলতেই অরুণোদয় (ভোর) হয়ে যায়। যদি তারা "চতুর্দশীর উপোসথ করব" বলে বসে থাকেন, তবে তা "পঞ্চদশী" হিসেবে করা বৈধ হয়। যদি তারা পঞ্চদশীর উপোসথ করার জন্য বসে থাকেন, তবে প্রতিপদের দিন (যা উপোসথের দিন নয়) উপোসথ করা বৈধ নয়। তবে অন্য কোনো সংঘকর্ম করা বৈধ হয়। একে "রাত্রি-পারিবাসিক" বলা হয়।


Puna bhikkhū ‘‘kiñcideva abbhānādisaṅghakammaṃ karissāmā’’ti sannisinnā honti, tatreko nakkhattapāṭhako bhikkhu evaṃ vadati ‘‘ajja nakkhattaṃ dāruṇaṃ, mā idaṃ kammaṃ karothā’’ti. Te tassa vacanena chandaṃ vissajjetvā tattheva nisinnā honti, athañño āgantvā ‘‘nakkhattaṃ patimānentaṃ, attho [Pg.349] bālaṃ upajjhagā (jā. 1.1.49), kiṃ nakkhattena karothā’’ti vadati, idaṃ chandapārivāsiyañceva ajjhāsayapārivāsiyañca. Etasmiṃ pārivāsiye puna chandapārisuddhiṃ anāharitvā kammaṃ kātuṃ na vaṭṭati, idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘pārivāsikachandadānenā’’ti. Pācittiyanti evaṃ vuṭṭhāpentiyā vuttanayeneva kammavācāpariyosāne pācittiyaṃ.

পুনরায়, ভিক্ষুগণ "আমরা আব্বহান (শাস্তিমুক্তি) আদি কোনো সংঘকর্ম করব" বলে সমবেত হয়েছেন। সেখানে একজন জ্যোতিষশাস্ত্রবিদ (নক্ষত্রপাঠক) ভিক্ষু বললেন, "আজ নক্ষত্র অত্যন্ত অশুভ বা ক্রূর, এই কর্ম করবেন না।" তারা তার কথায় নিজেদের ছন্দ (সম্মতি) প্রত্যাহার করে সেখানেই বসে রইলেন। তখন অন্য একজন ভিক্ষু এসে বললেন, "নক্ষত্রের প্রতীক্ষায় থাকা মূর্খের হাত থেকে সুযোগ বা স্বার্থ চলে যায়। নক্ষত্র দিয়ে আপনারা কী করবেন?" একে "ছন্দ-পারিবাসিক" এবং "অধ্যাশয়-পারিবাসিক" বলা হয়। এই পারিবাসিকে পুনরায় ছন্দ-পারিশুদ্ধি না এনে সংঘকর্ম করা বৈধ নয়। একে লক্ষ্য করেই বলা হয়েছে— "পারিবাসিক ছন্দদানেন"। "পাচিত্তিয়ং" বলতে বোঝায়, এভাবে উপসম্পদা প্রদান করলে পূর্বোক্ত নিয়মেই কর্মবাচ্যার শেষে প্রাচিত্তিয় হয়।


Rājagahe thullanandaṃ ārabbha evaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Chandaṃ avissajjetvāva avuṭṭhitāya parisāya vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Pārivāsikachandadānatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni gambhinisikkhāpadasadisānevāti.

রাজগৃহে স্থূলনন্দা ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে এভাবে উপসম্পদা প্রদানের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। ছন্দ পরিত্যাগ না করেই পরিষদ উঠে যাওয়ার পূর্বে উপসম্পদা প্রদান করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। পারিবাসিক ছন্দদান হওয়া এবং উপসম্পদা প্রদান করা—এই দুটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি গর্ভিণী শিক্ষাপদের সদৃশ।


Pārivāsikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

পারিবাসিক শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā

১২. अनुवर्ष শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dvādasame anuvassanti anusaṃvaccharaṃ. Evaṃ vuṭṭhāpentiyāpi vuttanayeneva pācittiyaṃ.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে— "অনুবর্ষং" বলতে প্রতি বছর বা বৎসর বৎসর বোঝায়। এভাবে (প্রতি বছর) উপসম্পদা প্রদানকারী ভিক্ষুণীরও পূর্বোক্ত নিয়মেই প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anuvassaṃ vuṭṭhāpanavatthusmiṃ paññattaṃ. Ekantarikaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Anuvassatā, vuṭṭhāpananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni ekādasame vuttanayānevāti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে প্রতি বছর উপসম্পদা প্রদানের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এক বছর অন্তর (এক বছর বাদ দিয়ে) উপসম্পদা প্রদান করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। প্রতি বছর উপসম্পদা প্রদান করা এবং উপসম্পদা দেওয়া—এই দুটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি একাদশ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের সদৃশ।


Anuvassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अनुवर्ष শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


13. Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. একবর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Terasame ekantarikaṃ ekaṃ vuṭṭhāpentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ dvādasamena sadisamevāti.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে— এক বছর অন্তর একজনকে উপসম্পদা প্রদান করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট নিয়ম দ্বাদশ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Ekavassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

একবর্ষ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


Kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

কুমারীভূত বর্গ অষ্টম।


9. Chattupāhanavaggo

৯. ছত্র-উপানহ বর্গ।


1. Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā

১. ছত্র-উপানহ শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Chattavaggassa [Pg.350] paṭhame chattupāhananti padabhājane (pāci. 1178-1182) vuttalakkhaṇaṃ chattañca upāhanāyo ca. Dhāreyyāti paribhogavasena maggagamane ekappayogeneva divasampi dhārentiyā ekā āpatti. Sace pana tādisaṃ ṭhānaṃ patvā chattampi apanāmetvā upāhanāpi omuñcitvā punappunaṃ dhāreti, payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

ছত্র বর্গের প্রথম শিক্ষাপদে— "ছত্র-উপানহং" বলতে পদভাজনে বর্ণিত লক্ষণযুক্ত ছাতা এবং জুতোকে বোঝায়। "ধারেয়্য" বলতে ব্যবহারের উদ্দেশ্যে পথ চলার সময় একবার মাত্র প্রচেষ্টায় (এক প্রয়োগে) সারাদিন ধরে ছাতা বা জুতো ধারণকারী ভিক্ষুণীর একটি আপত্তি হয়। কিন্তু যদি সেই ধরনের স্থানে (যেখানে ছাতা বন্ধ করতে হয় বা জুতো খুলতে হয়) পৌঁছে ছাতাও বন্ধ করে এবং জুতোও খুলে ফেলে, আবার বারবার ধারণ করে, তবে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha chattupāhanadhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, chattasseva upāhanānaṃyeva vā dhāraṇe dukkaṭaṃ, agilānāya tikapācittiyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Gilānasaññāya pana, ārāme ārāmūpacāre dhārentiyā, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Ubhinnaṃ dhāraṇaṃ, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের কেন্দ্র করে ছাতা ও জুতো ধারণের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "অগিলানা" (অসুস্থ নয় এমন) শব্দটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। কেবল ছাতা অথবা কেবল জুতো ধারণ করলে দুষ্কৃত অপরাধ হয়। সুস্থ ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে তিন প্রকার প্রাচিত্তিয় (তিক-পাচিত্তিয়) এবং অসুস্থ ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে দুই প্রকার দুষ্কৃত (দ্বিক-দুক্কট) হয়। কিন্তু অসুস্থ মনে করে ধারণ করলে, আরামে বা আরামের উপাচারে (আশেপাশে) ধারণ করলে, আপৎকালে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উভয় বস্তু ধারণ করা এবং অনুমোদিত কারণের অভাব থাকা—এই দুটি হলো এখানে অঙ্গ। এর সমুত্থান আদি এলকলোম (মেষলোম) শিক্ষাপদের সদৃশ।


Chattupāhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ছত্র-উপানহ শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Yānasikkhāpadavaṇṇanā

২. যান শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Dutiye yānenāti vayhādinā. Etthāpi orohitvā punappunaṃ abhiruhantiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ. Anāpattiyaṃ ‘‘ārāme ārāmūpacāre’’ti natthi, sesaṃ paṭhame vuttanayeneva veditabbanti.

второй শিক্ষাপদে— "যানেন" বলতে পালকি বা ঢাকা গাড়ি আদি যানবাহনের দ্বারা। এখানেও অবরোহণ করে (নেমে) পুনরায় বারবার আরোহণ করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী প্রাচিত্তিয় হয়। অনাপত্তির ক্ষেত্রে "আরামে বা আরামের উপাচারে" এই ছাড়টি নেই; অবশিষ্ট নিয়ম প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের মতোই জানতে হবে।


Yānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

যান শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


3. Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā

৩. সংঘাণী শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Tatiye saṅghāṇinti yaṃkiñci kaṭūpagaṃ. Dhāreyyāti kaṭiyaṃ paṭimuñceyya. Etthāpi omuñcitvā omuñcitvā dhārentiyā payogagaṇanāya pācittiyaṃ.

তৃতীয় শিক্ষাপদে— "সংঘাণিং" বলতে কোমরে পরিধানযোগ্য যেকোনো অলঙ্কার বা কোমরবন্ধনীকে বোঝায়। "ধারেয়্য" বলতে কোমরে পরিধান করাকে বোঝায়। এখানেও বারবার খুলে খুলে পরিধান করলে প্রয়োগের সংখ্যা অনুযায়ী প্রাচিত্তিয় হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha saṅghāṇiṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ. Ābādhapaccayā kaṭisuttaṃ dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ, idaṃ pana akusalacittanti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে কেন্দ্র করে কোমরবন্ধনী ধারণের ঘটনায় এটি প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। রোগের কারণে কটিসূত্র (কোমরের সাধারণ সুতো) ধারণ করলে এবং উন্মাদগ্রস্ত ভিক্ষুণী ইত্যাদির ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট নিয়ম পূর্বোক্ত নিয়মের মতোই জানতে হবে, তবে এটি অকুশল চিত্তযুক্ত।


Saṅghāṇisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

সংঘাণী শিক্ষাপদ বর্ণনা সমাপ্ত।


4. Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā

৪. ইথালঙ্কার শিক্ষাপদ বর্ণনা।


Catutthe [Pg.351] itthālaṅkāranti sīsūpagādīsu aññataraṃ yaṃkiñci piḷandhanaṃ. Idha tassa tassa vasena vatthugaṇanāya āpatti veditabbā.

চতুর্থ শিক্ষাপদে— 'ইত্থালঙ্কারং' (নারীদের অলঙ্কার) বলতে মস্তক ইত্যাদিতে পরিধানযোগ্য যেকোনো অলঙ্কারের মধ্যে যেকোনো একটিকে বোঝায়। এখানে সেই সেই অলঙ্কারের প্রকারভেদে বস্তুর সংখ্যা অনুসারে আপত্তি জানতে হবে।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha itthālaṅkāraṃ dhāraṇavatthusmiṃ paññattaṃ, ābādhapaccayā kiñcideva dhārentiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ vuttasadisamevāti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের উপলক্ষ করে নারীদের অলঙ্কার পরিধান করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অসুস্থতার কারণে যেকোনো একটি অলঙ্কার পরিধান করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট নিয়ম পূর্বে যা বলা হয়েছে তারই সদৃশ।


Itthālaṅkārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

নারীদের অলঙ্কার পরিধান সংক্রান্ত চতুর্থ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


5. Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā

৫. গন্ধ ও বর্ণক (সুগন্ধি ও প্রসাধন) সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pañcame gandhavaṇṇakenāti yenakenaci gandhena ca vaṇṇakena ca. Idha gandhādiyojanato paṭṭhāya pubbapayoge dukkaṭaṃ, nahānapariyosāne pācittiyaṃ. Ābādhapaccayā, ummattikādīnañca anāpatti. Sesaṃ catutthasadisamevāti.

পঞ্চম শিক্ষাপদে— 'গন্ধবর্ণকেন' বলতে যেকোনো সুগন্ধি এবং বর্ণবর্ধক প্রসাধন সামগ্রীকে বোঝায়। এখানে সুগন্ধি ইত্যাদি মিশ্রণ করার সময় থেকে শুরু করে পূর্ব-প্রয়োগে দুষ্কৃত আপত্তি এবং স্নান সমাপ্তির পর প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। অসুস্থতার কারণে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। অবশিষ্ট নিয়ম চতুর্থ শিক্ষাপদের সদৃশ।


Gandhavaṇṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

গন্ধ ও বর্ণক সংক্রান্ত পঞ্চম শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


6. Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā

৬. বাসিতক (সুগন্ধিযুক্ত প্রসাধন) সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Chaṭṭhe vāsitakenāti gandhavāsitakena. Piññākenāti tilapiṭṭhena. Sesaṃ pañcamasadisamevāti.

ষষ্ঠ শিক্ষাপদে— 'বাসিতকেন' বলতে সুগন্ধি দ্বারা সুবাসিত প্রসাধন এবং 'পিণ্যাকেন' বলতে তিলচূর্ণ বা তিলের খৈল বোঝায়। অবশিষ্ট নিয়ম পঞ্চম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Vāsitakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বাসিতক সংক্রান্ত ষষ্ঠ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


7. Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā

৭. ভিক্ষুণী দ্বারা শরীর মর্দন করানো সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Sattame ummaddāpeyyāti ubbaṭṭāpeyya. Parimaddāpeyyāti sambāhāpeyya. Ettha ca hatthaṃ amuñcitvā ubbaṭṭane ekāva āpatti, mocetvā mocetvā ubbaṭṭane payogagaṇanāya āpattiyo. Sambāhanepi eseva nayo.

সপ্তম শিক্ষাপদে— 'উম্মদ্দাপেয়্য' বলতে শরীর ঘর্ষণ বা মর্দন করানো এবং 'পরিমদ্দাপেয়্য' বলতে শরীর মালিশ বা টিপানো বোঝায়। এখানে হাত না সরিয়ে মর্দন করালে একটি আপত্তি হয়, আর হাত বারবার সরিয়ে সরিয়ে মর্দন করালে প্রয়োগের সংখ্যা অনুসারে একাধিক আপত্তি হয়। মালিশ বা টিপানোর ক্ষেত্রেও একই নিয়ম প্রযোজ্য।


Sāvatthiyaṃ [Pg.352] sambahulā bhikkhuniyo ārabbha bhikkhuniyā ummaddāpanaparimaddāpanavatthusmiṃ paññattaṃ, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Idha maggagamanaparissamopi gelaññaṃ, corabhayādīhi sarīrakampanādayopi āpadā. Sesaṃ catutthe vuttanayeneva veditabbanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অন্য ভিক্ষুণী দ্বারা শরীর মর্দন ও মালিশ করানোর বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। অসুস্থ অবস্থায়, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। এখানে পথ চলার কারণে ক্লান্ত হওয়াও অসুস্থতার (গেলঞ্ঞ) অন্তর্ভুক্ত এবং চোরের ভয় ইত্যাদির কারণে শরীর কাঁপা ইত্যাদিও বিপদের (আপদা) অন্তর্ভুক্ত। অবশিষ্ট নিয়ম চতুর্থ শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে।


Bhikkhuniummaddāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষুণী দ্বারা শরীর মর্দন করানো সংক্রান্ত সপ্তম শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


8-9-10. Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

৮-৯-১০. শিক্ষমান ভিক্ষুণী দ্বারা শরীর মর্দন করানো ইত্যাদি সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Aṭṭhamanavamadasamesupi sikkhamānāya sāmaṇeriyā gihiniyāti ettakameva nānaṃ. Sesaṃ sattamasadisamevāti.

অষ্টম, নবম ও দশম শিক্ষাপদেও কেবল 'শিক্ষমানা', 'শ্রামণেরী' ও 'গৃহিণী'— এই শব্দগুলোর ব্যবহারেই পার্থক্য রয়েছে। অবশিষ্ট নিয়ম সপ্তম শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sikkhamānaummaddāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

শিক্ষমানা দ্বারা শরীর মর্দন করানো ইত্যাদি সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


11. Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā

১১. অনুমতি না নিয়ে আসন গ্রহণ করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ekādasame bhikkhussa puratoti na abhimukhamevāti attho, idaṃ pana upacāraṃ sandhāya kathitanti veditabbaṃ. Tasmā bhikkhussa upacāre antamaso chamāyapi ‘‘nisīdāmi, ayyā’’ti anāpucchitvā nisīdantiyā pācittiyaṃ.

একাদশ শিক্ষাপদে— 'ভিক্ষুর সম্মুখে' বলতে কেবল মুখোমুখি বোঝায় না, বরং এটি ভিক্ষুর উপাচার (১২ হাত পরিধি) লক্ষ্য করে বলা হয়েছে বলে জানতে হবে। অতএব, ভিক্ষুর উপাচারের মধ্যে এমনকি মাটিতে বসার ক্ষেত্রেও "ভন্তে, আমি বসছি" এভাবে অনুমতি না নিয়ে বসলে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anāpucchā nisīdanavatthusmiṃ paññattaṃ, tikapācittiyaṃ, āpucchite dvikadukkaṭaṃ. Tasmiṃ āpucchitasaññāya, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anāpucchā, upacāre nisajjā, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni kathinasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অনুমতি না নিয়ে বসার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। এতে ত্রিক-প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়; অনুমতি চাওয়া হলে দ্বিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। অনুমতি চাওয়া হয়েছে বলে মনে করলে, অসুস্থ অবস্থায়, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুর অনুমতি না নেওয়া, উপাচারের মধ্যে বসা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা— এই তিনটি হলো এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এর সমুত্থান ইত্যাদি কঠিন-শিক্ষাপদের সদৃশ এবং এটি ক্রিয়াক্রিয়া-আপত্তি।


Anāpucchāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

অনুমতি না নিয়ে আসন গ্রহণ করা সংক্রান্ত একাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


12. Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā

১২. প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dvādasame anokāsakatanti ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne pucchāmī’’ti evaṃ akataokāsaṃ, tasmā suttante okāsaṃ kārāpetvā vinayaṃ vā abhidhammaṃ vā pucchantiyā pācittiyaṃ. Sesesupi eseva nayo, sabbaso akārite pana vattabbameva natthi.

দ্বাদশ শিক্ষাপদে— 'অনোকাসকতং' বলতে "অমুক বিষয়ে আমি প্রশ্ন করতে চাই" এভাবে অনুমতি না নেওয়াকে বোঝায়। অতএব, সূত্র পিটকের অনুমতি নিয়ে বিনয় বা অভিধর্মের বিষয়ে প্রশ্ন করলে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়। অবশিষ্ট বিষয়গুলোতেও একই নিয়ম। তবে যদি কোনোভাবেই অনুমতি না চাওয়া হয়, তবে আপত্তির কথা বলাই বাহুল্য।


Sāvatthiyaṃ [Pg.353] sambahulā bhikkhuniyo ārabbha anokāsakataṃ bhikkhuṃ pañhaṃ pucchanavatthusmiṃ paññattaṃ. Tattha tattha okāsaṃ kārāpetvā pucchantiyā, anodissa okāsaṃ kārāpetvā yattha katthaci pucchantiyā, ummattikādīnañca anāpatti. Bhikkhussa anokāsakārāpanaṃ, pañhaṃ pucchananti imānettha dve aṅgāni. Samuṭṭhānādīni padasodhammasadisāni, idaṃ pana kiriyākiriyanti.

শ্রাবস্তীতে বহু ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে অনুমতি না নিয়ে ভিক্ষুকে প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। সেই সেই বিষয়ে অনুমতি নিয়ে প্রশ্ন করলে, অথবা নির্দিষ্ট না করে সাধারণভাবে অনুমতি নিয়ে যেকোনো বিষয়ে প্রশ্ন করলে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। ভিক্ষুর কাছ থেকে অনুমতি না নেওয়া এবং প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা— এই দুটি হলো এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এর সমুত্থান ইত্যাদি পদশোধন-শিক্ষাপদের সদৃশ এবং এটি ক্রিয়াক্রিয়া-আপত্তি।


Pañhāpucchanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রশ্ন জিজ্ঞাসা করা সংক্রান্ত দ্বাদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


13. Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā

১৩. বক্ষবন্ধনী ছাড়া গ্রাম প্রবেশ সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Terasame asaṃkaccikāti adhakkhakaubbhanābhimaṇḍalasaṅkhātassa sarīrassa paṭicchādanatthaṃ anuññātasaṃkaccikavirahitā. Gāmaṃ paviseyyāti ettha parikkhittassa gāmassa parikkhepaṃ, aparikkhittassa upacāraṃ atikkamantiyā vā okkamantiyā vā paṭhamapāde dukkaṭaṃ, dutiye pācittiyaṃ.

ত্রয়োদশ শিক্ষাপদে— 'অসংকচ্চিকা' বলতে কণ্ঠাস্থির নিচে এবং নাভিমণ্ডলের উপরে শরীরের অংশ আবৃত করার জন্য অনুমোদিত বক্ষবন্ধনী ছাড়া থাকাকে বোঝায়। 'গ্রামে প্রবেশ করলে'— এখানে প্রাচীরবেষ্টিত গ্রামের সীমানা অথবা প্রাচীরহীন গ্রামের উপাচার অতিক্রম করার সময় প্রথম পদক্ষেপে দুষ্কৃত আপত্তি এবং দ্বিতীয় পদক্ষেপে প্রায়শ্চিত্তীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ aññataraṃ bhikkhuniṃ ārabbha asaṃkaccikāya gāmaṃ pavisanavatthusmiṃ paññattaṃ. Yassā pana saṃkaccikacīvaraṃ acchinnaṃ vā naṭṭhaṃ vā, tassā, gilānāya, āpadāsu, ummattikādīnañca anāpatti. Asaṃkaccikatā, vuttaparicchedātikkamo, anuññātakāraṇābhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni. Samuṭṭhānādīni eḷakalomasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে এক ভিক্ষুণীকে উপলক্ষ করে বক্ষবন্ধনী ছাড়া গ্রামে প্রবেশ করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। তবে যার বক্ষবন্ধনী ছিনতাই হয়েছে বা হারিয়ে গেছে, তার ক্ষেত্রে, অসুস্থ অবস্থায়, বিপদে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। বক্ষবন্ধনী না থাকা, উক্ত সীমানা অতিক্রম করা এবং অনুমোদিত কারণ না থাকা— এই তিনটি হলো এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এর সমুত্থান ইত্যাদি এলকলোম-শিক্ষাপদের সদৃশ।


Asaṃkaccikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

বক্ষবন্ধনী ছাড়া গ্রাম প্রবেশ সংক্রান্ত ত্রয়োদশ শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Chattupāhanavaggo navamo.

নবম ছত্র-উপানহ বর্গ সমাপ্ত।


10…Pe…16. musāvādādivaggo

১০ ...পেয়াল... ১৬. মুষাবাদ ইত্যাদি বর্গ।


Musāvādādisikkhāpadavaṇṇanā

মুষাবাদ ইত্যাদি শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ito paresu musāvādavaggādīsu sattasu vaggesu bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva vinicchayo veditabboti.

এই বর্গের পরবর্তী মুষাবাদ বর্গ ইত্যাদি সাতটি বর্গে ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় বর্ণিত নিয়মানুসারেই সিদ্ধান্ত জানতে হবে।


Soḷasamavaggo.

ষোড়শ বর্গ সমাপ্ত।


Uddiṭṭhā [Pg.354] kho ayyāyo chasaṭṭhisatā pācittiyā dhammāti bhikkhū ārabbha paññattā sādhāraṇā sattati, asādhāraṇā channavutīti evaṃ chasaṭṭhisatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"হে আর্যাগণ, একশত ছেষট্টিটি প্রায়শ্চিত্তীয় ধর্ম উদ্দিষ্ট হয়েছে"— এখানে ভিক্ষুদের উপলক্ষ করে প্রজ্ঞপ্ত সাধারণ সত্তরটি এবং অসাধারণ ছিয়ানব্বইটি, এভাবে মোট একশত ছেষট্টিটি ধর্ম। অবশিষ্ট অংশ সর্বত্রই স্পষ্ট।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কাঙ্ক্ষাবিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Bhikkhunipātimokkhe

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষে—


Suddhapācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

শুদ্ধ প্রায়শ্চিত্তীয় বর্ণনা সমাপ্ত।


Tatrāyaṃ saṅkhepato asādhāraṇasikkhāpadesu samuṭṭhānavinicchayo – giraggasamajjā cittāgārasikkhāpadaṃ saṅghāṇī itthālaṅkāro gandhavaṇṇako vāsitakapiññāko bhikkhuniādīhi ummaddanaparimaddanāti imāni dasa sikkhāpadāni acittakāni lokavajjāni akusalacittāni. Ayaṃ panettha adhippāyo, vināpi cittena āpajjitabbattā acittakāni, citte pana sati akusaleneva āpajjitabbattā lokavajjāni ceva akusalacittāni cāti. Avasesāni sacittakāni paṇṇattivajjāneva. Corivuṭṭhāpanaṃ gāmantaraṃ ārāmasikkhāpadaṃ gabbhinivagge ādito paṭṭhāya satta, kumāribhūtavagge ādito paṭṭhāya pañca purisādisaṃsaṭṭhaṃ pārivāsikachandadānaṃ anuvassavuṭṭhāpanaṃ ekantarikavuṭṭhāpananti imāni ekūnavīsati sikkhāpadāni sacittakāni paṇṇattivajjāni. Avasesāni sacittakāni lokavajjānevāti.

সেখানে সংক্ষেপে অসাধারণ শিক্ষাপদসমূহের সমুত্থান-সিদ্ধান্ত নিম্নরূপ— গিরগ্গসমজ্জা, চিত্তাগার শিক্ষাপদ, সঙ্ঘাণী, ইত্থালঙ্কার, গন্ধবর্ণক, বাসিতকپیণ্যাক এবং ভিক্ষুণী আদি দ্বারা মর্দন ও মালিশ করানো— এই দশটি শিক্ষাপদ হলো অচেতন (অচিত্তক), লোকবর্জ্য এবং অকুশলচিত্তক। এখানে তাৎপর্য এই যে, সচেতন মন বা ইচ্ছা ছাড়াও আপত্তি সংঘটিত হতে পারে বলে এগুলো অচিত্তক; কিন্তু সচেতন মন থাকলে কেবল অকুশল চিত্তেই আপত্তি সংঘটিত হয় বলে এগুলো লোকবর্জ্য এবং অকুশলচিত্তক। অবশিষ্ট শিক্ষাপদগুলো সচিত্তক এবং কেবল প্রজ্ঞপ্তিবর্জ্য। চোরী-উত্থাপন, গ্রামান্তর, আরাম শিক্ষাপদ, গর্ভিণী বর্গের প্রথম থেকে শুরু করে সাতটি, কুমারীভূত বর্গের প্রথম থেকে শুরু করে পাঁচটি, পুরুষ আদি সংসৃষ্ট, পারিবাসিক ছন্দদান, অনুবর্ষ উত্থাপন এবং একান্তর উত্থাপন— এই উনিশটি শিক্ষাপদ সচিত্তক এবং প্রজ্ঞপ্তিবর্জ্য। অবশিষ্ট শিক্ষাপদগুলো সচিত্তক এবং লোকবর্জ্য।


Pāṭidesanīyakaṇḍo

প্রাতিদেশনীয় কাণ্ড।


1. Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā

১. ঘৃত যাচ্ঞা করা সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Pāṭidesanīyesu [Pg.355] paṭhame sappinti pubbe vuttavinicchayaṃ pāḷiāgataṃ (pāci. 1230) gosappiādimeva. Viññāpetvā bhuñjeyyāti ettha ‘‘viññattiyā paṭiladdhaṃ bhuñjissāmī’’ti gahaṇe dukkaṭaṃ, gahitassa ajjhohāre ajjhohāre pāṭidesanīyaṃ.

প্রাতিদেশনীয় শিক্ষাপদসমূহের মধ্যে প্রথম শিক্ষাপদে— 'সপ্পি' বলতে পূর্বে বর্ণিত সিদ্ধান্ত অনুসারে পালি গ্রন্থে সরাসরি উল্লিখিত গো-ঘৃত ইত্যাদিকেই বোঝায়। 'যাচ্ঞা করে ভোজন করলে'— এখানে "যাচ্ঞা করে প্রাপ্ত ঘৃত ভোজন করব" এই উদ্দেশ্যে তা গ্রহণ করলে দুষ্কৃত আপত্তি হয় এবং গৃহীত ঘৃত প্রতিবার গিলবার সময় প্রাতিদেশনীয় আপত্তি হয়।


Sāvatthiyaṃ chabbaggiyā bhikkhuniyo ārabbha sappiṃ viññāpetvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattaṃ, ‘‘agilānā’’ti ayamettha anupaññatti, tikapāṭidesanīyaṃ, gilānāya dvikadukkaṭaṃ. Yā pana gilānā gilānasaññā, gilānakāle vā viññāpetvā pacchā agilānā hutvā bhuñjati, gilānāya vā sesakaṃ, ñātakappavāritaṭṭhānato vā viññattaṃ, aññassa vā atthāya, attano vā dhanena gahitaṃ bhuñjati, tassā, ummattikādīnañca anāpatti. Vuttalakkhaṇasappitā, anuññātakāraṇābhāvo, viññatti, ajjhohāroti imānettha cattāri aṅgāni. Samuṭṭhānādīni addhānasadisānīti.

শ্রাবস্তীতে ষড়বর্গীয় ভিক্ষুণীদের উপলক্ষ করে ঘৃত যাচ্ঞা করে ভোজন করার বিষয়ে এই শিক্ষাপদ প্রজ্ঞপ্ত হয়েছে। "অসুস্থ নয় এমন"— এটি এখানে অনুপ্রজ্ঞপ্তি। এতে ত্রিক-প্রাতিদেশনীয় আপত্তি হয়; অসুস্থ ভিক্ষুণীর ক্ষেত্রে দ্বিক-দুষ্কৃত আপত্তি হয়। তবে যে ভিক্ষুণী অসুস্থ এবং নিজেকে অসুস্থ বলে মনে করে, অথবা অসুস্থতার সময় যাচ্ঞা করে পরে সুস্থ হয়ে ভোজন করে, অথবা অসুস্থ ভিক্ষুণীর অবশিষ্ট ঘৃত ভোজন করে, অথবা জ্ঞাতি বা নিমন্ত্রণকারী ব্যক্তির কাছ থেকে যাচ্ঞা করে, অথবা অন্যের উপকারের জন্য, অথবা নিজের অর্থে ক্রয় করে ভোজন করে— তার ক্ষেত্রে এবং উন্মত্ত আদিদের ক্ষেত্রে কোনো আপত্তি হয় না। উক্ত লক্ষণযুক্ত ঘৃত হওয়া, অনুমোদিত কারণ না থাকা, যাচ্ঞা করা এবং গিলে ফেলা— এই চারটি হলো এখানে আপত্তি হওয়ার অঙ্গ। এর সমুত্থান ইত্যাদি অধ্বান-শিক্ষাপদের সদৃশ।


Sappiviññāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ঘৃত যাচ্ঞা করা সংক্রান্ত প্রথম শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


2. Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā

২. তৈল যাচ্ঞা করা ইত্যাদি সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Dutiyādīsupi telādīni pubbe vuttavinicchayāni pāḷiyaṃ (pāci. 1236) āgatāneva, pāḷiyaṃ anāgatesu pana aṭṭhasupi dukkaṭameva. Sesaṃ sabbattha paṭhame vuttasadisamevāti.

দ্বিতীয় আদি শিক্ষাপদসমূহেও তৈল ইত্যাদি বলতে পূর্বে বর্ণিত সিদ্ধান্ত অনুসারে পালি গ্রন্থে সরাসরি উল্লিখিত তৈল ইত্যাদিকেই বোঝায়। তবে পালি গ্রন্থে সরাসরি উল্লিখিত হয়নি এমন আটটি বস্তুর ক্ষেত্রে কেবল দুষ্কৃত আপত্তিই হয়। অবশিষ্ট নিয়ম সর্বত্রই প্রথম শিক্ষাপদে বর্ণিত নিয়মের সদৃশ।


Telaviññāpanādisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

তৈল যাচ্ঞা করা ইত্যাদি সংক্রান্ত শিক্ষাপদের বর্ণনা সমাপ্ত।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কাঙ্ক্ষাবিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Bhikkhunipātimokkhe

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষে—


Pāṭidesanīyavaṇṇanā niṭṭhitā.

প্রাতিদেশনীয় বর্ণনা সমাপ্ত।


1. Parimaṇḍalādisikkhāpadavaṇṇanā

১. পরিমণ্ডল ইত্যাদি শিক্ষাপদের বর্ণনা।


Ito [Pg.356] paraṃ pana sekhiyāni ceva adhikaraṇasamathā ca sabbapakārato bhikkhupātimokkhavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbāti.

এর পর শৈক্ষ্য ধর্মসমূহ এবং অধিকরণ সমথসমূহ সর্বতোভাবে ভিক্ষু প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায় বর্ণিত নিয়মানুসারেই জানতে হবে।


Kaṅkhāvitaraṇiyā pātimokkhavaṇṇanāya

কাঙ্ক্ষাবিতরণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনায়—


Bhikkhunipātimokkhavaṇṇanā niṭṭhitā.

ভিক্ষুণী প্রাতিমোক্ষ বর্ণনা সমাপ্ত।


Nigamanakathā

উপসংহার কথা।


Ettāvatā ca –

এবং এই পর্যন্ত—


Vaṇṇanaṃ pātimokkhassa, soṇattherena yācito;

Vinaye jātakaṅkhānaṃ, kaṅkhāvitaraṇatthiko.

স্থবির সোণ কর্তৃক প্রার্থিত হয়ে, বিনয়ে জাত সংশয়ী ব্যক্তিদের সংশয় দূরীকরণের উদ্দেশ্যে প্রাতিমোক্ষের এই বর্ণনা—


Ārabhiṃ yamahaṃ sabbaṃ, sīhaḷaṭṭhakathānayaṃ;

Mahāvihāravāsīnaṃ, vācanāmagganissitaṃ.

সিংহলোক্ত অট্ঠকথা পদ্ধতি এবং মহাবিহারবাসীদের পঠন-পাঠন ধারা অবলম্বন করে আমি যা আরম্ভ করেছিলাম—


Nissāya sā ayaṃ niṭṭhaṃ, gatā ādāya sabbaso;

Sabbaṃ aṭṭhakathāsāraṃ, pāḷiyatthañca kevalaṃ.

সেই এই বর্ণনা সমস্ত অট্ঠকথার সারবস্তু এবং সমগ্র পালি অর্থ গ্রহণ করে সর্বতোভাবে সমাপ্তিতে উপনীত হয়েছে।


Na hettha taṃ padaṃ atthi, yaṃ virujjheyya pāḷiyā;

Mahāvihāravāsīnaṃ, porāṇaṭṭhakathāhi vā.

এখানে এমন কোনো পদ নেই যা পালি গ্রন্থের সাথে অথবা মহাবিহারবাসীদের প্রাচীন অট্ঠকথার সাথে সাংঘর্ষিক হতে পারে।


Yasmā tasmā akatvāva, ettha kaṅkhaṃ hitesinā;

Sikkhitabbāva sakkaccaṃ, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ.

যেহেতু তা নেই, সেহেতু কল্যাণকামী ব্যক্তিদের উচিত এই গ্রন্থে কোনো প্রকার সংশয় না রেখে অত্যন্ত শ্রদ্ধার সাথে এই 'কাঙ্ক্ষাবিতরণী' অধ্যয়ন করা।


Yathā ca niṭṭhaṃ sampattā, kaṅkhāvitaraṇī ayaṃ;

Dvāvīsati bhāṇavārapaamāṇāya pāḷiyā.

যেমন এই কঙ্খাভিতরণী (অট্ঠকথা) বাইশ (২২) ভাণবার পরিমাপের পালি বাক্যের দ্বারা সম্পূর্ণতা লাভ করেছে,


Evaṃ anantarāyena, niṭṭhaṃ kalyāṇanissitā;

Aciraṃ sabbasattānaṃ, yantu sabbe manorathāti.

তেমনিভাবে, সমস্ত প্রাণীর কুশল-আশ্রিত সকল মনোরথ যেন কোনো অন্তরায় ছাড়াই অতি শীঘ্রই পূর্ণতা লাভ করে।


Paramavisuddhasaddhābuddhivīriyappaṭimaṇḍitena [Pg.357] sīlācārajjavamaddavādiguṇasamudayasamuditena sakasamayasamayantaragahanajjhogāhaṇasamatthena paññāveyyattiyasamannāgatena tipiṭakapariyattippabhede sāṭṭhakathe satthusāsane appaṭihatañāṇappabhāvena mahāveyyākaraṇena karaṇasampattijanitasuviniggatamadhaurodāravacanalāvaṇṇayuttena yuttamuttavādinā vādīvarena mahākavinā pabhinnapaṭisambhidāparivāre chaḷabhiññādippabhedaguṇappaṭimaṇḍite uttarimanussadhamme suppatiṭṭhitabuddhīnaṃ theravaṃsappadīpānaṃ therānaṃ mahāvihāravāsīnaṃ vaṃsālaṅkārabhūtena vipulavisuddhabuddhinā buddhaghosoti garūhi gahitanāmadheyyena therena katā ayaṃ kaṅkhāvitaraṇī nāma pātimokkhavaṇṇanā –

পরম বিশুদ্ধ শ্রদ্ধা, প্রজ্ঞা ও বীর্য দ্বারা সুশোভিত; শীল, আচার, সরলতা ও মৃদুতা আদি গুণসমূহের আধার; স্বীয় সিদ্ধান্ত ও পরকীয় সিদ্ধান্তের গহন অরণ্যে প্রজ্ঞা দ্বারা প্রবেশ করতে সমর্থ; প্রজ্ঞার তীক্ষ্ণতায় সমন্বিত; অট্ঠকথাসহ ত্রিপিটক পরিযত্তি-বিভাগযুক্ত বুদ্ধশাসনে অপ্রতিহত জ্ঞানপ্রভাবের অধিকারী; মহা-ব্যাকরণবিদ; কণ্ঠাদি উচ্চারণ-স্থানের নিখুঁততা থেকে উৎপন্ন, অনায়াস-উচ্চারিত, মধুর ও উদাত্ত বাক্যের সৌন্দর্যমণ্ডিত; যুক্তিযুক্ত ও প্রীতিকর বাক্যভাষী; বক্তাদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ; মহাকবি; এবং প্রভিন্ন প্রতিসম্ভিদা-পরিবারযুক্ত ও ষড়-অভিজ্ঞাদি গুণসমূহে অলঙ্কৃত উত্তরী-মনুষ্যধর্মে সুপ্রতিষ্ঠিত প্রজ্ঞাসম্পন্ন, থেরবংশের প্রদীপস্বরূপ মহাবিহারবাসী থেরগণের বংশের অলঙ্কারস্বরূপ; বিপুল ও বিশুদ্ধ প্রজ্ঞার অধিকারী এবং গুরুজনদের দ্বারা 'বুদ্ধঘোষ' নামে অভিহিত থের কর্তৃক রচিত এই 'কঙ্খাভিতরণী' নামক প্রাতিমোক্ষ-বর্ণনা —


Tāva tiṭṭhatu lokasmiṃ, lokanittharaṇesinaṃ;

Dassentī kulaputtānaṃ, nayaṃ sīlavisuddhiyā.

সংসার থেকে মুক্তিপ্রয়াসী সৎকুলপুত্রদের শীল-বিশুদ্ধির সঠিক পথ প্রদর্শন করতে করতে এই গ্রন্থটি পৃথিবীতে ততদিন টিকে থাকুক,


Yāva ‘‘buddho’’ti nāmampi, suddhacittassa tādino;

Lokamhi lokajeṭṭhassa, pavattati mahesinoti.

যতদিন পর্যন্ত বিশুদ্ধচিত্ত, তাদিগুণসম্পন্ন, জগতের জ্যেষ্ঠ মহর্ষি বুদ্ধের 'বুদ্ধ' এই নামটিও জগতে বিদ্যমান থাকবে।


Kaṅkhāvitaraṇī-aṭṭhakathā niṭṭhitā.

কঙ্খাভিতরণী-অট্ঠকথা সমাপ্ত।


中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi