Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය වේවා!

Vinayapiṭake

විනය පිටකයෙහි,

Vimativinodanī-ṭīkā (dutiyo bhāgo)

විමතිවිනෝදනී ටීකාව (දෙවන කොටස)

5. Pācittiyakaṇḍaṃ

5. පාචිත්තිය කණ්ඩය

1. Musāvādavaggo

1. මුසාවාද වර්ගය

1. Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā

1. මුසාවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

1. Musāvādavaggassa [Pg.1] paṭhamasikkhāpade khuddakānanti ettha ‘‘khuddaka-saddo bahu-saddapariyāyo’’ti vadanti. Tatthāti tesu vaggesu, khuddakesu vā. ‘‘Jānitabbato’’ti hetuno vipakkhepi nibbāne vattanato anekantikatte parehi vutte ‘‘na mayā ayaṃ hetu vutto’’ti taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘jātidhammatoti mayā vutta’’ntiādīni vadati. ‘‘Sampajāna’’nti vattabbe anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘jānanto’’ti.

1. මුසාවාද වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'ඛුද්දකානං' යන්නෙහි, 'ඛුද්දක' ශබ්දය 'බහු' ශබ්දයට පර්යාය වචනයක් යැයි කියති. 'තත්ථ' යනු එම වර්ගයන්හි හෝ එම බොහෝ වූ ශික්ෂාපදයන්හි වේ. 'ජානිතබ්බතෝ' (දත යුතු බැවින්) යන හේතුව, එහි විපක්ෂය වූ (අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් වෙනස් වූ) නිවනෙහිද පවතින බැවින් අනේකාන්තික බව (ඒකාන්ත නොවන බව) අන් අය විසින් කියනු ලැබූ කල්හි, 'මා විසින් මෙම හේතුව නොකියන ලදී' යැයි එම කරුණ සැඟවීම පිණිස, නැවත 'මා විසින් ජාතිධම්මතෝ' (උපදින ස්වභාවය ඇති බැවින්) යැයි කියන ලදී' ආදී වශයෙන් පවසයි. 'සම්පජානං' යැයි කිය යුතු තන්හි, අනුනාසිකය ලොප් වීමෙන් කරන ලද නිර්දේශයක් හෙයින් 'ජානන්තෝ' (දැන දැනම) යැයි වදාළහ.

2. Sampajānamusāvādeti attanā vuccamānassa atthassa vitathabhāvaṃ pubbepi jānitvā, vacanakkhaṇe ca jānantassa musāvādabhaṇane. Tenāha ‘‘jānitvā’’tiādi. Musāvādeti ca nimittatthe bhummaṃ, tasmā musābhaṇananimittaṃ pācittiyanti evamettha, ito paresupi īdisesu attho veditabbo.

2. 'සම්පජානමුසාවාදේ' යනු තමා විසින් කියනු ලබන අර්ථයේ අසත්‍ය බව පෙරද දැනගෙන, කියන මොහොතෙහිද දැනගෙන, බොරු කීම නිසාය. එහෙයින් 'ජානිත්වා' (දැනගෙන) ආදිය වදාළහ. 'මුසාවාදේ' යන පදය නිමිත්තාර්ථයෙහි යෙදුණු සප්තමී විභක්ති පදයකි. එබැවින් බොරු කීමේ හේතුවෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යැයි මෙහිද, මෙයින් මතු මෙවැනි වෙනත් ශික්ෂාපදයන්හිද අර්ථය දත යුතුය.

3. Vadanti [Pg.2] etāyāti vācāti āha ‘‘micchā’’tiādi. ‘‘Dhanunā vijjhatī’’tiādīsu viya ‘‘cakkhunā diṭṭha’’nti pākaṭavasena vuttanti āha ‘‘oḷārikenā’’ti.

3. 'ඇය විසින් පවසත්' යන කරණ සාධන අර්ථයෙන් 'වාචා' (වචනය) යැයි වේ, එහෙයින් 'මිච්ඡා' (මිත්‍යා වාචා පරියාපන්න) ආදිය වදාළහ. 'දුන්නෙන් විදියි' ආදියේදී මෙන් 'ඇසින් දකින ලදී' යන පදය ප්‍රකට ස්වභාවයෙන් දක්වන ලද හෙයින් 'ඕළාරිකේන' (ඖදාරික වශයෙන්) යැයි පැවසූහ.

11. Gato bhavissatīti etthāpi sanniṭṭhānato vuttattā musāvādo jāto. Āpattinti pācittiyāpattiṃ, na dubbhāsitaṃ. Jātiādīhi dasahi akkosavatthūhi paraṃ davā vadantassa hi taṃ hoti. Cāresunti upanesuṃ. Vatthuviparītatā, visaṃvādanapurekkhāratā, yamatthaṃ vatthukāmo, tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha tīṇi aṅgāni. Vatthuviparītatāya hi asati visaṃvādanapurekkhāratāya viññāpitepi musāvādo na hoti, dukkaṭamattameva hoti. Tasmā sāpi aṅgamevāti gahetabbaṃ. Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ, pariyāyena thullaccayaṃ, amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso, saṅghādisesenānuddhaṃsanaomasavādādīsu pācittiyaṃ, anupasampannesu dukkaṭaṃ, ukkaṭṭhahīnajātiādīhi davā akkosantassa dubbhāsitaṃ, kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ.

11. 'ගියා විය හැකිය' යන මෙහිද නිශ්චය වශයෙන් පැවසූ බැවින් මුසාවාදය සිදු වේ. 'ඇවැත' යනු පාචිත්තිය ඇවැතයි, දුබ්භාසිතය නොවේ. ජාති ආදී දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තූන්ගෙන් අන්‍යයන්ට විහිළුවෙන් පවසන්නා වූ භික්ෂුවටම එය (දුබ්භාසිත ඇවැත) සිදු වේ. 'චාරේසුං' යනු රැගෙන ගියහ. වස්තු විපරීත බව, රවටන අදහස පෙරටු කොට ඇති බව, තමා පැවසීමට අදහස් කරන අර්ථය අසන්නාට හැඟවීමේ උත්සාහය යන මේවා මෙහි අංග තුනයි. වස්තු විපරීත බවක් නැති කල්හි, රැවටීමේ අදහසින් දැනුම් දුන්නද මුසාවාදයක් නොවේ, දුකුළා ඇවැතක් පමණක්ම වේ. එබැවින් එයද අංගයක් ලෙසම සැලකිය යුතුය. උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස බොරු කියන්නාට පාරාජිකා වේ. පරියායෙන් උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්ම ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස බොරු කියන්නාට ථුල්ලච්චය වේ. කරුණු රහිතව පාරාජිකාවෙන් චෝදනා කිරීම පිණිස බොරු කියන්නාට සංඝාදිසේස වේ. සංඝාදිසේසයෙන් චෝදනා කිරීම, නින්දා කිරීම ආදියේදී බොරු කියන්නාට පාචිත්තිය වේ. උපසම්පන්න නොවූවන් හමුවේ නින්දා කිරීමෙහි දුකුළා වේ. උසස් හෝ පහත් ජාති ආදියෙන් විහිළුවට ආක්‍රෝශ කරන්නාට දුබ්භාසිත ඇවැත් වේ. මෙහිදී හුදෙක් බොරු කියන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත පවසන ලදී.

Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මුසාවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā

2. ඕමසවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

13. Dutiye pubbe patiṭṭhitārappadesaṃ puna are patteti paṭhamaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhitanemippadese parivattetvā puna bhūmiyaṃ patiṭṭhiteti attho.

13. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි 'පූර්වයෙහි පිහිටි නිමි පෙදෙස නැවත භූමියෙහි පිහිටුවීම' යන්නෙහි අර්ථය නම්, පළමුව භූමියෙහි පිහිටි නිමි පෙදෙස කරකවා නැවත භූමියෙහි පිහිටුවීමයි.

15. Pubbeti aṭṭhuppattiyaṃ. Pupphachaḍḍakā nāma gabbhamalādihārakā. Tacchakakammanti pāsāṇakoṭṭanādivaḍḍhakīkammaṃ. Hatthamuddāgaṇanāti aṅgulisaṅkocaneneva gaṇanā. Acchiddakagaṇanā nāma ekaṭṭhānadasaṭṭhānādīsu sāriyo ṭhapetvā anukkamena gaṇanā. Ādi-saddena saṅkalanapaṭauppādanavoklanabhāgahārādivasena pavattā piṇḍagaṇanā gahitā. Yassa sā paguṇā, so rukkhampi disvā ‘‘ettakāni ettha paṇṇānī’’ti [Pg.3] jānāti. Yabha-methuneti vacanato āha ‘‘ya-kāra-bha-kāre’’tiādi.

15. ‘පුබ්බේ’ යන්නෙහි අර්ථය සිදුවීමක් උපන් කල්හි යන්නයි. ‘පුප්ඵඡඩ්ඩක’ (මල් කසළ දමන්නන්) නම් ගර්භ මල (ගර්භාෂයේ අපවිත්‍රතා) ආදිය බැහැර කරන්නන්ය. ‘තච්ඡකකම්මං’ යනු ගල් කැටයම් කිරීම් ආදී වඩුවැඩයයි. ‘හත්ථමුද්දාගණනා’ යනු ඇඟිලි නැමීමෙන්ම පමණක් ගණන් කිරීමයි. ‘අච්ඡිද්දකගණනා’ නම් එකේ ස්ථානය, දහයේ ස්ථානය ආදියේ ලී කූරු තබා අනුපිළිවෙළින් ගණන් කිරීමයි. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් එකතු කිරීම, ගුණ කිරීම, අඩු කිරීම, බෙදීම ආදී ක්‍රම මඟින් සිදු කරන මුළු ගණන සෙවීම (සමස්ත ගණනය) අදහස් වේ. යමෙකුට එය මනාව පුහුණු වී තිබේද, ඔහු ගසක් දුටු සැණින් "මෙහි මෙපමණ කොළ ප්‍රමාණයක් තිබේ" යැයි දන්නේය. ‘යභ’ ධාතුව මෛථුනයෙහි වැටේ යැයි කියන බැවින් ‘ය-කාර, භ-කාර’ ආදිය පැවසීය.

16. Na purimenāti musāvādasikkhāpadena. Sopi āpattiyāti upasaggādivisiṭṭhehipi vadanto pācittiyāpattiyāva kāretabbo.

16. ‘න පුරිමේන’ යනු මුසාවාද ශික්ෂාපදයෙන් (පාචිත්තිය ඇවැතට පත් නොවේ) යන්නයි. ‘සෝපි ආපත්තියා’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, උපසර්ග ආදියෙන් විශේෂ වූ (අතිචණ්ඩාල, අතිබ්‍රාහ්මණ ආදී) බැනවැදීම්වලින් පවසන භික්ෂුව පාචිත්තිය ඇවැතින්ම විනය කර්මයට (දඬුවමට) පැමිණවිය යුතුය යන්නයි.

26. Dubbhāsitanti sāmaññato vuttattā pāḷiyaṃ anāgatehipi parammukhā vadantassapi dubbhāsitamevāti ācariyā vadanti tato lāmakāpattiyā abhāvā, anāpattiyāpettha bhavituṃ ayuttattā. Sabbasattāti ettha vacanatthavidūhi tiracchānādayopi gahitā.

26. ‘දුබ්භාසිතං’ (දුර්භාෂිතය) යැයි පොදුවේ දක්වා ඇති බැවින්, පාලි පාඨයෙහි සඳහන් නොවන බැනවැදීම්වලින් බණින්නාට ද, කණපිටුපසින් (නොපෙනී) බණින්නාට ද ලැබෙන්නේ 'දුර්භාෂිත' ඇවැතක්ම බව ආචාර්යවරු පවසති. ඒ මන්ද යත්, ඊට වඩා ලාමක (කුඩා) ඇවැතක් නොමැති බැවින් සහ මෙවැනි අවස්ථාවලදී ඇවැතක් නොවීම ද නුසුදුසු බැවිනි. 'සබ්බසත්තා' (සියලු සත්ත්වයන්) යන්නෙහි වචනාර්ථ දන්නා විශාරදයන් විසින් තිරිසනුන් ආදීන් ද ඇතුළත් කරගෙන ඇත.

35. Anusāsanīpurekkhāratāya vā pāpagarahitāya vā vadantānaṃ cittassa lahuparivattibhāvato antarantarā kope uppannepi anāpatti. Kāyavikāramattenapi omasanasambhavato ‘‘tisamuṭṭhānaṃ, kāyakamma’’nti ca vuttaṃ. Parivāre pana ‘‘catutthena āpattisamuṭṭhānena…pe… dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti. Na hīti vattabba’’ntiādinā (pari. 276) itarāni samuṭṭhānāni paṭikkhipitvā pañcamasseva vuttattā āha ‘‘dubbhāsitāpatti panettha vācācittato samuṭṭhātī’’ti. Davakamyatāya hi kāyavācācittehi omasantassapi vācācittameva āpattiyā aṅgaṃ hoti, na pana kāyo vijjamānopi dhammadesanāpatti viya kevalaṃ kāyavikāreneva. Omasantassa pana kiñcāpi idha dubbhāsitāpattiyā anāpatti, atha kho kāyakīḷāpaṭikkhepasikkhāpadena dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Upasampannaṃ jātiādīhi anaññāpadesena akkosanaṃ, tassa jānanaṃ, atthapurekkhāratādīnaṃ abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.

35. අනුශාසනා කිරීම පෙරදැරි කරගෙන හෝ පාපය හෙළා දැකීම සඳහා හෝ පවසන්නවුන්ගේ සිතේ ක්ෂණිකව වෙනස් වන සුලු ස්වභාවය නිසා අතරින් පතර කෝපයක් උපන්නද ඇවැත් සිදු නොවේ. ශරීරයේ ඉරියව් වෙනස් කිරීමක් (අභිනයක්) පමණකින් ද උපහාස කිරීම (කැනහිලි කිරීම) සිදුවිය හැකි බැවින්, එය ‘ත්‍රිසමුට්ඨානයක්’ සහ ‘කායකර්මයක්’ යැයි පවසන ලදී. පරිවාර පාලියෙහි වනාහි "සිව්වැනි ඇවැත් සමුට්ඨානයෙන් දුර්භාෂිත ඇවැතට පැමිණෙන්නේද? නැතැයි කිව යුතුය" යනාදී වශයෙන් අනෙක් සමුට්ඨානයන් ප්‍රතික්ෂේප කර, පස්වන (වචනය හා සිත යන) සමුට්ඨානයම පමණක් වදාළ බැවින් "මෙහි දුර්භාෂිත ඇවැත වචනයෙන් හා සිතෙන් උපදියි" යනුවෙන් පැවසීය. සෙල්ලමට/විහිළුවට කය, වචනය, සිත යන තුනෙන්ම උපහාස කරන්නාට ද වචනය හා සිතම ඇවැතේ අංගයක් වන අතර, ධර්ම දේශනා ඇවැතේදී මෙන් ශරීරය පැවතිය ද එය ඇවැතේ අංගයක් නොවේ. තනිකරම ශරීරයේ විකාරයකින් පමණක් උපහාස කරන්නාට මෙහි දුර්භාෂිත ඇවැතක් සිදු නොවන නමුත්, ශාරීරික කෙළි සෙල්ලම් තහනම් කරන ශික්ෂාපදයට අනුව දුක්කටා ඇවැතක්ම වන බව දත යුතුය. උපසම්පන්න කෙනෙකුට, ජාති ආදියෙන් අන් අයෙකුට නොහඟවා ඍජුවම බැනවැදීම, ඔහුට එය වැටහීම, සහ අනුශාසනා කිරීමේ අදහස ආදිය නොමැති වීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි ඇවැත් අංග වේ.

Omasavādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඕමසවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā

3. පේසුඤ්ඤ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

36. Tatiye bhaṇḍanaṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā. Pisatīti pisuṇā, vācā, samagge bhinne karotīti attho. Tāya vācāya samannāgato pisuṇo, tassa kammaṃ pesuññanti evamettha attho veditabbo.

36. තෙවන ශික්ෂාපදයෙහි: මොවුන් අතර කලහයක් හටගත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘භණ්ඩනජාත’ (කලහ ඇති කරගත් අය) නම් වේ. (සමගිය) අඹරන (විනාශ කරන) බැවින් ‘පිසුණා’ (කේලාම් වචන) නම් වේ, එහි අර්ථය සමගි වූවන් භේද කරන වචනය යන්නයි. එම වචනයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘පිසුණ’ (කේලාම් කියන්නා) නම් වන අතර, ඔහුගේ ක්‍රියාව ‘පේසුඤ්ඤ’ (කේලාම් කීම) නම් වේ. මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

Idhāpi [Pg.4] jātiādīhi dasahi vatthūhi pesuññaṃ upasaṃharantasseva pācittiyaṃ, itarehi akkosavatthūhi dukkaṭaṃ. Anakkosavatthūhi pana upasaṃharantassa dukkaṭamevāti vadanti. Jātiādīhi anaññāpadesena akkosantassa bhikkhuno sutvā bhikkhussa upasaṃharaṇaṃ, piyakamyatābhedādhippāyesu aññataratā, tassa vijānanāti imānettha tīṇi aṅgāni.

මෙහි ද ජාති ආදී දස වැදෑරුම් ආක්‍රෝශ වස්තුවලින් කේලාම් කියන (භේද කරන වචන පවසන) භික්ෂුවටම පාචිත්තිය ඇවැත් වන අතර, අනෙකුත් ආක්‍රෝශ වස්තුවලින් එසේ කරන්නාට දුක්කටා ඇවැත් වේ. ආක්‍රෝශ වස්තු නොවන වචනවලින් කේලාම් කියන්නාට ද දුක්කටා ඇවැතක්ම වන බව පවසති. ජාති ආදියෙන් අන් අයෙකුට නොහඟවා බණින භික්ෂුවකගෙන් අසා තවත් භික්ෂුවක් වෙත එය ගෙන හැර දැක්වීම, තමාට ප්‍රිය කරවා ගැනීමේ කැමැත්ත හෝ භේද කිරීමේ අදහස යන දෙකෙන් එකක් තිබීම, සහ අසන භික්ෂුවට එය වැටහීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි ඇවැත් අංග වේ.

Pesuññasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පේසුඤ්ඤ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā

4. පදසෝධම්ම ශික්ෂාපද වර්ණනාව

45. Catutthe purimabyañjanena sadisanti ‘‘rūpaṃ anicca’’nti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘vedanā aniccā’’ti ettha anicca-saddaṃ vadati. Akkharasamūhoti avibhattiko vutto. Padanti vibhattiantaṃ vuttaṃ.

45. සිව්වන ශික්ෂාපදයෙහි: ‘පූර්ව ව්‍යඤ්ජනය හා සමාන’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ‘රූපං අනිච්චං’ යන තැන ඇති ‘අනිච්ච’ ශබ්දයට සමාන වූ ‘වේදනා අනිච්චා’ යන තැන ඇති ‘අනිච්ච’ ශබ්දය පැවසීමයි. විභක්ති රහිත අක්ෂර සමූහය ‘අක්ෂර සමූහය’ යනුවෙන් ද, විභක්තිය අවසන් වූ කොටස ‘පදය’ යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ.

Ekaṃ padanti gāthāpadameva sandhāya vadati. Padagaṇanāyāti gāthāpadagaṇanāya. Apāpuṇitvāti saddhiṃ akathetvā. Etena gāthāya pacchimapāde vuccamāne sāmaṇero paṭhamapādādiṃ vadati, āpattiyeva, tasmiṃ nissadde eva itarena vattabbanti dasseti.

‘එක් පදයක්’ යනු ගාථා පාදයක්ම අරමුණු කරගෙන පවසන්නකි. ‘පදගණනාය’ යනු ගාථා පාදයන් ගණන් කිරීමෙනි. ‘අපාපුණිත්වා’ යනු (තෙරුන් වහන්සේ සමඟ) එක්ව නොකියා යන්නයි. මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ, ගාථාවක අවසාන පාදය තෙරුන් වහන්සේ පවසන විට, සාමණේරයන් වහන්සේ පළමු පාදය ආදිය පවසන්නේ නම් ඇවැත් වන බවත්, සාමණේරයන් වහන්සේ නිශ්ශබ්ද වූ පසුවම අනෙක් තැනැත්තා (තෙරුන් වහන්සේ) විසින් එය කිව යුතු බවත්ය.

Aṭṭhakathānissitoti saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ sandhāya vadati. Idānipi ‘‘yathāpi dīpiko nāma, nilīyitvā gaṇhate mige’’ti (mi. pa. 6.1.5; visuddhi. 1.217; dī. ni. aṭṭha. 2.374; ma. ni. aṭṭha. 1.107; pārā. aṭṭha. 2.165; paṭi. ma. aṭṭha. 2.1.163) evamādikaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ attheva, buddhaghosācariyādīhi porāṇaṭṭhakathānayena vuttampi idha saṅgahetabbanti vadanti. Pāḷinissitoti udānavaggasaṅgahādiko. Vivaṭṭūpanissitanti nibbānanissitaṃ. Therassāti nāgasenattherassa. Maggakathādīni pakaraṇāni.

‘අට්ඨකථානිස්සිත’ (අටුවා ඇසුරු කළ) යනු ධර්ම සංගායනා තුනට ඇතුළත් වූ පුරාණ අටුවාවන් අරමුණු කරගෙන පවසන්නකි. වර්තමානයෙහි ද "දිවියෙකු සැඟවී සිට මුවන් අල්ලාගන්නාක් මෙන්" යනාදී අටුවා පාඨයන් පවතින අතර, බුද්ධඝෝෂ ආචාර්යවරයන් ආදීන් විසින් පුරාණ අටුවා ක්‍රමයට අනුව පවසන ලද දේ ද මෙහි ඇතුළත් කළ යුතු යැයි පවසති. ‘පාළිනිස්සිත’ (පාලිය ඇසුරු කළ) යනු උදාන වර්ග සංග්‍රහය ආදියයි. ‘විවට්ටූපනිස්සිත’ යනු නිවන ඇසුරු කළ (නිවනට උපකාරී වන) කරුණුයි. ‘තෙරුන්ගේ’ යනු නාගසේන තෙරුන් වහන්සේගේ මග්ගකථා ආදී ප්‍රකරණ ග්‍රන්ථයන්ය.

46. Pāḷiyaṃ akkharāyātiādi liṅgavipallāsena vuttaṃ, akkharenātiādinā attho gahetabbo.

46. පාලියෙහි ‘අක්ඛරායා’ යනාදිය දක්වා ඇත්තේ ලිංග විපර්යාසයෙනි. එහි අර්ථය ‘අක්ඛරේන’ යනාදී වශයෙන් ගත යුතුය.

48. Upacāraṃ muñcitvāti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpi [Pg.5] anāpatti. Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati, āpatti eva. Opātetīti saddhiṃ katheti. Anupasampannatā, vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā, ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni.

48. ‘උපචාරය හැර’ යනු පිරිසගේ දොළොස් රියන් උපචාර සීමාවෙන් බැහැරව එක්ව සිටින හෝ වාඩි වී සිටින උපසම්පන්න නොවූවෙකුට නොකියා, වෙනත් අයෙකු (භික්ෂූන්) උදෙසා දේශනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට ද ඇවැත් සිදු නොවේ. ඉදින් ඈතක සිටින උපසම්පන්න නොවූවෙකු උදෙසා වුව ද දේශනා කරන්නේ නම් ඇවැත් වේමය. ‘ඕපාතේති’ යනු එක්ව පැවසීමයි (එක්ව සජ්ඣායනා කිරීමයි). උපසම්පන්න නොවීම, ඉහත කී ලක්ෂණවලින් යුත් ධර්මය පද වශයෙන් ඉගැන්වීම, සහ එක්ව පැවසීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි ඇවැත් අංග වේ.

Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පදසෝධම්ම ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

5. සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

50-51. Pañcame tatridaṃ nidassananti seso. Dirattatirattanti ettha dirattaggahaṇaṃ vacanālaṅkāratthaṃ, nirantaraṃ tissova rattiyo vasitvā catutthadivasādīsu sayantasseva āpatti, na ekantarikādivasena sayantassāti dassanatthampīti daṭṭhabbaṃ. Dirattavisiṭṭhañhi tirattaṃ vuccamānaṃ, tena anantarikameva tirattaṃ dīpetīti. Pañcahi chadanehīti iṭṭhakasilāsudhātiṇapaṇṇehi. Vācuggatavasenāti paguṇavasena. Diyaḍḍhahatthubbedho vaḍḍhakīhatthena gahetabbo. Ekūpacāro ekena maggena pavisitvā abbhokāsaṃ anukkamitvā sabbattha anuparigamanayoggo, etaṃ bahudvārampi ekūpacārova. Tattha pana kuṭṭādīhi rundhitvā visuṃ dvāraṃ yojenti, nānūpacāro hoti. Sace pana rundhati eva, visuṃ dvāraṃ na yojenti, ‘‘etampi ekūpacārameva mattikādīhi pihitadvāro viya gabbho’’ti gahetabbaṃ. Aññathā gabbhe pavisitvā pamukhādīsu nipannānupasampannehi sahaseyyāparimuttiyā gabbhadvāraṃ mattikādīhi pidahāpetvā uṭṭhite aruṇe vivarāpentassapi anāpatti bhaveyyāti.

50-51. පස්වන සික්ඛාපදයෙහි "මෙහි ඒ ආයුෂ්මත් රාහුල හිමියන්ගේ ශික්ෂාකාමී බව පිළිබඳ නිදර්ශනයක් (පෙන්වීමක්) යැයි" යන්න ශේෂයයි (අඩුව පුරවාගත යුතුය). 'දිරත්තිරත්තං' (රැය දෙකක් හෝ තුනක්) යන්නෙහි 'දිරත්ත' (රැය දෙකක්) යන්න යෙදීම වචනාලංකාරය පිණිස වේ. තවද, අතරක් නොමැතිව රැයවල් තුනක්ම වැතිර නිදාගෙන, සිව්වන දිනය ආදියේදීද නිදන්නා වූ මහණහටම ඇවැත් වේ; එක් රැයක් හැර එක් රැයක් (හෝ ඊට වැඩි දිනක්) බැගින් නිදන්නා හට ඇවැත් නොවේ යන්න පෙන්වීම පිණිසද මෙය යෙදුණු බව දත යුතුය. මන්දයත්, 'දිරත්ත' (රැය දෙක) යන්නෙන් සුවිශේෂී කොට පවසන ලද 'තිරත්ත' (රැය තුන) යන්නෙන්, ඒ හේතුවෙන්ම අතරක් නැතිවම එන රැයවල් තුනක් අදහස් කෙරෙන බැවිනි. 'පඤ්චහි ඡදනෙහි' යනු ගඩොල්, ගල්, බදාම, තණ සහ කොළ යන සෙවිලි වර්ග පහයි. 'වාචුග්ගතවසේන' යනු පුහුණුවීමේ (කටපාඩම් කිරීමේ) වශයෙනි. රියන් එකහමාරක උස වඩුවාගේ රියන් (හස්ත) ප්‍රමාණයෙන් ගත යුතුය. 'ඒකූපචාර' (එක් ඇතුළත් සීමාවක් ඇති ස්ථානය) යනු එක් මාර්ගයකින් ඇතුළු වී, එළිමහනකට නොගොස්, සෑම තැනකම සැරිසැරීමට සුදුසු වූ ස්ථානයයි. එය දොරවල් රාශියක් තිබුණද ඒකූපචාරයක්ම වේ. එහෙත් එහි බිත්ති ආදියෙන් වසා, වෙන් වෙන්ව දොරවල් යොදන්නේ නම්, එය 'නානූපචාර' (වෙනස් සීමා ඇති ස්ථානයක්) වෙයි. ඉදින් බිත්තිවලින් වසන නමුත්, වෙන් වෙන්ව දොරවල් නොයොදත්ද; "මෙයද මැටි ආදියෙන් වසන ලද දොරක් ඇති ගර්භයක් (කාමරයක්) මෙන් ඒකූපචාරයක්ම වේ" යැයි ගත යුතුය. එසේ නොවන සේ (නානූපචාර යැයි ගතහොත්), කාමරයට ඇතුළු වී, ඉස්තෝප්පු ආදියේ වැතිර සිටින උපසම්පන්න නොවන අය සමඟ එක්ව සැතපීමෙන් (සහසෙය්‍යාවෙන්) මිදීම පිණිස කාමරයේ දොර මැටි ආදියෙන් වසා තබා, අරුණ නැගුණු පසු නැවත විවෘත කරවන්නාහටද ඇවැත් නොවිය යුතුය (යන විකල්ප තර්කයක් පැන නගී).

Tesaṃ payoge payoge bhikkhussa āpattīti ettha keci ‘‘anuṭṭhahanena akiriyasamuṭṭhānā āpatti vuttā tasmiṃ khaṇe sayantassa kiriyābhāvā. Idañhi sikkhāpadaṃ siyā kiriyāya samuṭṭhāti, siyā akiriyāya samuṭṭhāti. Kiriyāsamuṭṭhānatā cassa tabbahulavasena vuttāti vadati. Yathā cetaṃ, evaṃ divāsayanampi. Anuṭṭhahanena, hi dvārāsaṃvaraṇena cetaṃ akiriyasamauṭṭhānampi hotī’’ti vadanti. Idañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

'තේසං පයෝගේ පයෝගේ භික්ඛුස්ස ආපත්ති' (ඔවුන්ගේ උත්සාහය උත්සාහය පාසා භික්ෂුවට ඇවැත් වේ) යන මෙහි, ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "(එතැනින්) නොනැගිට සිටීම හේතුවෙන් මෙය අකිරියසමුඨාන (ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් උපදින) ඇවැත්තක් ලෙස දක්වන ලදී. මන්දයත්, එම ක්ෂණයෙහි නිදා සිටින්නාගේ ක්‍රියාවක් නොමැති බැවිනි. මන්දයත්, මෙම සික්ඛාපදය ඇතැම් විට ක්‍රියාවෙන්ද, ඇතැම් විට අක්‍රියාවෙන්ද උපදින බැවිනි. එහි ක්‍රියාසමුට්ඨාන බව පවසන ලද්දේ බහුල වශයෙන් ක්‍රියාවෙන් උපදින බැවිනි" යි පවසති. "මේ සහසෙය්‍යාව මෙන්ම දහවල් සැතපීමද (දිවාසෙය්‍යාවද) එසේමය. මන්දයත්, නොනැගිටීමෙන් හෝ දොර නොවැසීමෙන්ද එය අකිරියසමුට්ඨානයක්ද වන බැවිනි" යැයි පවසති. මෙයද සුදුසු මෙන් පෙනේ, එහෙත් විමසා බලා ගත යුතුය.

‘‘Uparimatalena [Pg.6] saddhiṃ asambaddhabhittikassā’’ti idaṃ sambaddhabhittike vattabbameva natthīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Uparimatale sayitassa saṅkā eva natthīti ‘‘heṭṭhāpāsāde’’tiādi vuttaṃ. Nānūpacāreti bahi nisseṇiyā ārohaṇīye.

'උපරිමතලේන සද්ධිං අසම්බද්ධභිත්තිකස්ස' (උඩු මහල සමඟ නොබැඳුණු බිත්ති ඇත්තා වූ) යන්න, උඩු මහල සමඟ බැඳුණු බිත්ති ඇති ප්‍රාසාදයකදී ඇවැත් වන බව කියනුම කුමකටදැයි පෙන්වීම පිණිස දක්වන ලද්දකි. උඩු මහලේ නිදන භික්ෂුවට කිසිදු සැකයක් නැතැයි පෙන්වනු පිණිස 'හෙට්ඨාපාසාදේ' (යට මාලයේ) යනාදිය වදාරන ලදී. 'නානූපචාරේ' යනු පිටතින් ඉණිමඟක් (පඩිපෙළක්) මගින් නැගිය යුතු මහලකදීය.

Sabhāsaṅkhepenāti sabhākārena. ‘‘Aḍḍhakuṭṭake’’ti iminā saṇṭhānaṃ dasseti. Yattha tīsu dvīsu vā passesu bhittiyo baddhā, chadanaṃ vā asampattā aḍḍhabhitti, idaṃ aḍḍhakuṭṭakaṃ nāma. Vāḷasaṅghāṭo nāma parikkhepassa anto thambhādīnaṃ upari vāḷarūpehi katasaṅghāṭo. Parikkhepassa bahigateti ettha yasmiṃ passe parikkhepo natthi, tattha sace bhūmito vatthu uccaṃ hoti, ubhato uccavatthuto heṭṭhā bhūmiyaṃ nibbakosabbhantarepi anāpatti eva tattha senāsanavohārābhāvato. Atha vatthu nīcaṃ bhūmisamameva senāsanassa heṭṭhimatale tiṭṭhati, tattha parikkheparahitadisāya nibbakosabbhantare sabbattha āpatti hoti, paricchedābhāvato parikkhepassa bahi eva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Parimaṇḍalaṃ vātiādi majjhe udakapatanatthāya ākāsaṅgaṇavantaṃ senāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha aparicchinnagabbhūpacāreti ekekagabbhassa dvīsu passesu pamukhena gamanaṃ paricchinditvā diyaḍḍhahatthubbedhato anūnaṃ kuṭṭaṃ katvā ākāsaṅgaṇena pavesaṃ karonti, evaṃ akatoti attho. Gabbhaparikkhepoti caturassapāsādādīsu samantā ṭhitagabbhabhittiyo sandhāya vuttaṃ.

'සභාසංඛේපේන' යනු ශාලාවක ස්වරූපයෙන් ඇති හැඩයයි. 'අඩ්ඪකුට්ටකේ' යන්නෙන් ඒ හැඩය දක්වයි. යම් විහාරයක පැති තුනක හෝ පැති දෙකක බිත්ති බැඳ තිබේද, නැතහොත් වහලයට නොපැමිණි අර්ධ බිත්ති තිබේද, එය 'අඩ්ඪකුට්ටක' නම් වේ. 'වාළසංඝාට' නම්, වට සීමාව (පරික්ඛේපය) ඇතුළත කණුවලට උඩින් සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදි සිවුපාවුන්ගේ (වාළරූප) රූපවලින් සරසන ලද හරස් බාල්කයයි. 'පරික්ඛේපස්ස බහිගතේ' යන්නෙහි, යම් පැත්තක වට සීමාවක් නැද්ද, එහි පොළොවෙන් මතුපිට පිහිටි ගොඩනැගිලි පදනම උස්ව පිහිටා තිබේ නම්, ඒ උස් වූ පදනමට පහළින් දෙපස ඇති පොළොවෙහි, වැහි වතුර බිංදු වැටෙන සීමාව (නිබ්බකෝස) ඇතුළත වුවද ඇවැත් නොවේම වේ. මන්දයත්, එහි සේනාසන යන ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවිනි. එසේ නොවී, පදනම උස්ව නොබැඳ සාමාන්‍ය පොළොව මට්ටමටම සේනාසනයේ පහළ තලය පිහිටා තිබේ නම්, එවිට වට සීමාවක් නැති දිශාවෙහි, වැහි වතුර බිංදු වැටෙන සීමාව ඇතුළත සෑම තැනකම ඇවැත් වේ. මන්දයත්, වට සීමාවකින් වෙන් කිරීමක් නොමැති බැවිනි. වට සීමාවෙන් පිටතදී පමණක් ඇවැත් නොවන බව දත යුතුය. 'පරිමණ්ඩලං වා' (වටකුරු වූ හෝ) යනාදිය වදාරන ලද්දේ මැදට වැසි ජලය වැටීම පිණිස මැද මිදුලක් (ආකාශංගණයක්) ඇති සේනාසනයක් අරභයාය. එහි 'අපරිච්ඡින්නගබ්භූපචාරේ' යනු එක් එක් කාමරයේ පැති දෙකකින් ඉස්තෝප්පුවෙන් (පමුඛයෙන්) යා හැකි මග වළක්වා, රියන් එකහමාරකට නොඅඩු උසැති බිත්තියක් බැඳ, මැද මිදුල දෙසින් ඇතුළු වන දොරටුවක් සාදත්ද, එසේ නොකරන ලද කාමර යන්න මෙහි අදහසයි. 'ගබ්භපරික්ඛේපෝ' යන වචනය චතුරස්‍ර ප්‍රාසාද ආදියේ හාත්පස පිහිටි කාමර බිත්ති අරභයා කියන ලද්දකි.

Pāṭekkasannivesāti ekekadisāya gabbhapāḷiyo itaradisāsu gabbhapāḷīnaṃ abhāvena, bhāvepi vā aññamaññabhitticchadanehi asambandhatāya pāṭekkasannivesā nāma vuccati. Taṃ…pe… sandhāya vuttanti tattha pācittiyena anāpattīti vuttaṃ, na dukkaṭena. Tādisāya hi gabbhapāḷiyā pamukhaṃ tīsu disāsu bhittīnaṃ abhāvena ekadisāya gabbhabhittimattena sabbacchannaṃ cūḷaparicchannaṃ nāma hoti. Tasmā dukkaṭameva. Yadi pana tassa pamukhassa itaradisāsupi ekissaṃ, sabbāsu vā bhittiṃ karonti, tadā sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādibhāvato pācittiyameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Bhūmiyaṃ vinā jagatiyā pamukhaṃ sandhāyāti ettha uccavatthuṃ akatvā bhūmiyaṃ katagehassa pamukhaṃ sandhāya aparikkhitte pācittiyena anāpattīti idaṃ kathitaṃ[Pg.7]. Uccavatthukaṃ ce pamukhaṃ hoti, tena vatthunā parikkhittasaṅkhyameva pamukhaṃ gacchatīti adhippāyo. Tatthāti andhakaṭṭhakathāyaṃ. Jagatiyā pamāṇaṃ vatvāti pakatibhūmiyā nipanno yathā jagatiyā upari sayitaṃ na passati, evaṃ uccātiuccavatthussa ubbedhappamāṇaṃ vatvā. Ekadisāya ujukameva dīghaṃ katvā sannivesito pāsādo ekasālasanniveso. Dvīsu, tīsu vā catūsupi vā disāsu siṅghāṭakasaṇṭhānādivasena katā dvisālādisannivesā veditabbā. Sālappabhedadīpanameva cettha purimato visesoti. Parikkhepo viddhastoti pamukhassa parikkhepaṃ sandhāya vadati.

'පාටේක්කසන්නිවේසා' (වෙන් වෙන්ව පිහිටි කාමර පෙළවල්) යනු එක් දිශාවක ඇති කාමර පේළිය, අනෙක් දිශාවන්හි කාමර පේළි නොමැති වීම නිසා හෝ, තිබුණත් එකිනෙක බිත්ති සහ වහලවල්වලින් නොබැඳී (වෙන්ව) පැවතීම නිසා වෙන් වෙන්ව පිහිටීමයි. "ඒ...පෙ... අරභයා වදාරන ලදී" යන්නෙහි, එහිදී පාචිත්තියෙන් නිදහස් වන බව පැවසුණද දුක්කටා ඇවැතෙන් නිදහස් නොවේ. මන්දයත්, එවැනි කාමර පේළියක ඉස්තෝප්පුව පැති තුනකින් බිත්ති නොමැති වීම නිසාත්, එක් පැත්තක ඇති කාමර බිත්තියෙන් පමණක් වට වී තිබීම නිසාත් එය 'සබ්බච්ඡන්න චූළපරිච්ඡන්න' (සම්පූර්ණයෙන් වහල ඇති, අඩුවෙන් වට වූ) ගණයට වැටෙන බැවිනි. එබැවින් දුක්කට ඇවැත් වේම ය. ඉදින් ඒ ඉස්තෝප්පුවේ අනෙක් පැතිවලින් ද එක් පැත්තක හෝ සියලු පැතිවල බිත්ති බඳින්නේ නම්, එවිට එය 'සබ්බච්ඡන්න උපඩ්ඪපරිච්ඡන්න' (සම්පූර්ණයෙන් වහල ඇති, අඩක් වට වූ) ආදී තත්ත්වයට පත්වන බැවින් පාචිත්තිය ඇවැත් වැටේම යැයි දත යුතුය. 'භූමියං විනා ජගතියා පමුඛං සන්ධාය' යන්නෙහි, උස් වූ පදනමක් නොකොට සෘජුවම පොළොවෙහි සාදන ලද ගෙයක ඉස්තෝප්පුව අරභයා, වට සීමාවන් නොමැති විට පාචිත්තිය ඇවැත් නොවේ යැයි පවසන ලදී. ඉදින් ඉස්තෝප්පුව උස් වූ පදනමක් සහිත නම්, ඒ පදනම හේතුවෙන්ම එය වට කරන ලද (පරික්ඛිත්ත) සීමාවක් ලෙස සැලකීමට ලක්වේ යන්න මෙහි අදහසයි. 'තත්ථ' යනු අන්ධක අටුවාවෙහි ය. 'ජගතියා පමාණං වත්වා' යනු, සාමාන්‍ය පොළොවෙහි නිදා සිටින අයෙකුට පදනම මත නිදා සිටින අයෙකුව නොපෙනෙන තරම් උස් විය යුතු යැයි, ඒ උස් පදනමේ උස ප්‍රමාණය දක්වායි. එක් පැත්තකට සෘජුව හා දිගු කොට සාදන ලද ප්‍රාසාදය 'ඒකසාලසන්නිවේස' නම් වේ. පැති දෙකක, තුනක හෝ හතරකම සතරමංසන්ධියක හැඩය ආදි වශයෙන් සාදන ලද ප්‍රාසාද 'ද්විසාලසන්නිවේස' ආදි වශයෙන් දත යුතුය. මෙහි පෙර කී ඒකසාලසන්නිවේසයට වඩා ඇති වෙනස නම් ශාලා (අංශ) බෙදීම දැක්වීමයි. 'පරික්ඛේපෝ විද්ධස්තෝ' යන වචනය ඉස්තෝප්පුවේ වට සීමාව අරභයා කියන ලද්දකි.

53. Upaḍḍhacchannaupaḍḍhaparicchannaṃ senāsanaṃ dukkaṭassa ādiṃ vatvā pāḷiyaṃ dassitattā tato adhikaṃ sabbacchannaupaḍḍhaparicchannādikampi sabbaṃ pāḷiyaṃ avuttampi pācittiyasseva vatthubhāvena dassitaṃ sikkhāpadassa paṇṇattivajjattā, garuke ṭhātabbato cāti veditabbaṃ. Satta pācittiyānīti pāḷiyaṃ vuttapācittiyadvayaṃ sāmaññato ekattena gahetvā vuttaṃ.

53. 'උපඩ්ඪච්ඡන්න උපඩ්ඪපරිච්ඡන්න' සේනාසනය දුක්කට ඇවැත් වේ යනාදි වශයෙන් මුල දක්වා ධර්මයේ (පාළියෙහි) පෙන්වා ඇති බැවින්, ඊට වඩා වැඩි වූ, පාළියෙහි සඳහන් නොවුණද 'සබ්බච්ඡන්න උපඩ්ඪපරිච්ඡන්න' ආදි සියලු සේනාසන පාචිත්තිය ඇවැත් සිදුවන වස්තූන් ලෙස දක්වා තිබේ. එය මෙම ශික්ෂාපදය ප්‍රඥප්ති උල්ලංඝනය කිරීමේ (පණ්ණත්තිවජ්ජ) වරදක් වන බැවින් සහ බරපතළ (ගුරුක) පක්ෂයෙහි පිහිටිය යුතු බැවින් යැයි දත යුතුය. 'සත්ත පාචිත්තියානි' (පාචිත්තිය හතක්) යන වචනය, පාළියෙහි වදාරන ලද පාචිත්තිය දෙක සාමාන්‍ය වශයෙන් එකක් කොට ගෙන පවසන ලද්දකි.

54. Pāḷiyaṃ ‘‘tatiyāya rattiyā purāruṇā nikkhamitvā puna vasatī’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ, anikkhamitvā pana purāruṇā uṭṭhahitvā antochadane nisinnassāpi punadivase sahaseyyena anāpatti eva. Senambamaṇḍapavaṇṇaṃ hotīti sīhaḷadīpe kira uccavatthuko sabbacchanno sabbaaparicchanno evaṃnāmako sannipātamaṇḍapo atthi, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettha catutthabhāgo cūḷakaṃ, dve bhāgā upaḍḍhaṃ, tīsu bhāgesu dve bhāgā yebhuyyanti iminā nayena cūḷakacchannaparicchannatādīni veditabbāni. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha anupasampannena saha nipajjanaṃ, catutthadivase sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.

54. පාළියෙහි 'තුන්වන රාත්‍රියෙහි අරුණෝදයට පෙර බැහැර ගොස් නැවත වෙසෙයි' යන මෙය උත්කෘෂ්ට වශයෙන් දක්වන ලද්දකි. එහෙත් අරුණෝදයට පෙර බැහැර නොගොස්, අවදි වී සෙවිලි කළ වහලක් යට වාඩි වී සිටින භික්ෂුවකට වුවද, පසුදින එකට සැතපීමෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ. 'සේනම්බ මණ්ඩපයක් බඳු වේ' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ලක්දිව උස් වූ ගොඩනැගිල්ලක් ඇති, සම්පූර්ණයෙන් වහලක් සහිත, එහෙත් හාත්පසින්ම ආවරණය නොකළ, එම නම ඇති රැස්වීම් මණ්ඩපයක් තිබේ. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. මෙහි සතරෙන් එක් කොටසක් ආවරණය වූයේ 'චූළක' නම් වේ, කොටස් දෙකක් ආවරණය වූයේ 'උපඩ්ඪ' නම් වේ, කොටස් තුනකින් කොටස් දෙකක් ආවරණය වූයේ 'යේභුය්‍ය' නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් චූළකච්ඡන්න-පරිච්ඡන්නාදී ලක්ෂණ දත යුතුය. පාචිත්තිය ඇවැතට වස්තු වන සේනාසනයක් වීම, එහි උපසම්පන්න නොවූවෙකු සමඟ එක්ව සැතපීම, සතරවන දින සූර්යයා අස්තංගත වීම යන මේ තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Sahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā

6. ද්විතීය සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

55. Chaṭṭhe mātugāmena saddhiṃ catutthadivase sayantassāpi iminā sikkhāpadena ekāva āpatti. Keci pana purimasikkhāpadenāpīti dve āpattiyo vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘anupasampannenā’’ti anitthiliṅgena vuttattā napuṃsakena [Pg.8] pana catutthadivase sayantassa sadukkaṭapācittiyaṃ vattuṃ yuttaṃ. Kiñcāpettha pāḷiyaṃ paṇḍakavaseneva dukkaṭaṃ vuttaṃ, tadanulomikā pana purisaubhatobyañjanakena saha sayantassa iminā dukkaṭaṃ, purimena catutthadivase sadukkaṭapācittiyaṃ. Itthiubhatobyañjanako itthigatikovāti ayaṃ amhākaṃ khanti. Matitthiyā anāpattīti vadanti. Pācittiyavatthukasenāsanaṃ, tattha mātugāmena saddhiṃ nipajjanaṃ, sūriyatthaṅgamananti imānettha tīṇi aṅgāni.

55. හයවන ශික්ෂාපදයෙහි, මාතෘගාමිකාවක සමඟ සතරවන දින සැතපෙන භික්ෂුවට වුවද, මේ දෙවන සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදයෙන් ලැබෙන්නේ එක් ඇවැතක් පමණි. ඇතැම් ඇදුරන් 'පළමු ශික්ෂාපදයෙන්ද ඇවැත් වේ' යැයි පවසමින් ඇවැත් දෙකක් වන බව පවසති. එය සුදුසු නැත. මන්දයත්, 'අනුපසම්පන්න පුද්ගලයා සමඟ' යනුවෙන් ස්ත්‍රී ලිංගය හැර වෙනත් ලිංගයකින් වදාරා ඇති බැවිනි. නපුංසකයෙකු සමඟ සතරවන දින සැතපෙන භික්ෂුවට දුකුළා ඇවැත සමඟ පාචිත්තිය ඇවැත් වේ යැයි පැවසීම සුදුසුය. මෙහි පාළියෙහි පණ්ඩකයෙකු අරභයා දුකුළා ඇවැත් පමණක් වදාරා තිබුණද, ඊට අනුලෝම වශයෙන් උභතෝබ්‍යඤ්ජනක පුරුෂයෙකු සමඟ සැතපෙන භික්ෂුවට මේ දෙවන ශික්ෂාපදයෙන් දුකුළා ඇවැත්ද, පළමු ශික්ෂාපදයෙන් සතරවන දින දුකුළා ඇවැත සමඟ පාචිත්තිය ඇවැත්ද වේ. උභතෝබ්‍යඤ්ජනක ස්ත්‍රිය ස්ත්‍රියගේ ගණයටම වැටේ යන්න අපගේ කැමැත්ත වේ. මළ ස්ත්‍රියක සම්බන්ධයෙන් ඇවැත් නොවේ යැයි පවසති. පාචිත්තිය ඇවැතට වස්තු වන සේනාසනයක් වීම, එහි මාතෘගාමිකාවක සමඟ සැතපීම, සූර්යයා අස්තංගත වීම යන මේ තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Dutiyasahaseyyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්විතීය සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā

7. ධර්මදේශනා ශික්ෂාපද වර්ණනාව

60. Sattame na yakkhenātiādīnaṃ ‘‘aññatra viññunā’’ti iminā sambandho. Aññatra viññunā purisaviggahena, na yakkhādināpīti evamattho gahetabboti adhippāyo. Tādisenapi hi saha ṭhitāya desetuṃ na vaṭṭati. Taṃtaṃdesabhāsāya atthaṃ yathāruci vaṭṭati eva.

60. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'යක්ෂයෙකු සමඟ නොවේ' යනාදී වචන 'වියත් පුරුෂයෙකු හැර' යන මෙයට සම්බන්ධ වේ. 'වියත් පුරුෂයෙකු හැර, යක්ෂයෙකු ආදීන් සමඟ සිටින ස්ත්‍රියකට වුවද ධර්මය දේශනා නොකළ යුතුය' යන අර්ථය මෙයින් ගත යුතු යන්න අටුවාචාරීන් වහන්සේගේ අදහසයි. මන්දයත්, එවැනි වූ යක්ෂයෙකු ආදීන් සමඟ සිටින ස්ත්‍රියකට වුවද ධර්මය දේශනා කිරීම සුදුසු නොවන බැවිනි. ඒ ඒ දේශීය භාෂාවලින් කැමැති පරිදි ධර්මයේ අර්ථය දේශනා කිරීම සුදුසුමය.

Iriyāpathāparivattanaṃ, purisaṃ vā dvādasahatthūpacāre apakkosāpanaṃ ettha akiriyā. Vuttalakkhaṇassa dhammassa channaṃ vācānaṃ upari desanā, vuttalakkhaṇo mātugāmo, iriyāpathapaavattanābhāvo, viññūpurisābhāvo, apañhavissajjanāti imānettha pañca aṅgāni.

ඉරියව් වෙනස් නොකිරීම හෝ රියන් දොළසක සීමාව තුළට පුරුෂයෙකු කැඳවා නොගැනීම මෙහිදී ක්‍රියාවක් සිදු නොවීමයි. කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ධර්මය වචන හයකට වඩා දේශනා කිරීම, කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ස්ත්‍රියක වීම, ඉරියව් වෙනස් නොකිරීම, නුවණැති පුරුෂයෙකු නොවීම, ප්‍රශ්න විසඳීමක් නොවීම යන මේ පහ මෙහි අංගයෝ වෙති.

Dhammadesanāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ධර්මදේශනා ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

8. Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā

8. භූතාරෝචන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

77. Aṭṭhame antarāti parinibbānakālato pubbepi. Atikaḍḍhiyamānenāti ‘‘vadatha, bhante, kiṃ tumhehi adhigata’’nti evaṃ nippīḷiyamānena atibaddhiyamānena. Tathārūpe paccaye sati vattabbameva. Sutapariyattisīlaguṇanti ettha atthakusalatā sutaguṇo, pāḷipāṭhakusalatā pariyattiguṇoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Cittakkhepassa vā abhāvā’’ti iminā khittacittavedanāṭṭatāpi ariyānaṃ natthīti dasseti.

77. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි 'අන්තරා' යනු පිරිනිවන් පෑමට පෙර කාලයෙහි ද වේ. 'අතිකඩ්ඪියමානේන' යනු 'ස්වාමීනි, වදාරනු මැනව, ඔබ වහන්සේලා විසින් කුමක් අවබෝධ කරන ලදද?' යනුවෙන් දැඩි සේ බල කරනු ලබන කල්හිය. එවැනි සුදුසු කරුණක් ඇති කල්හි ප්‍රකාශ කළ යුතුමය. 'සුතපරියත්තිසීලගුණං' යන්නෙහි අර්ථයෙහි දක්ෂ බව 'සුත ගුණය' ද, පාළි පෙළෙහි දක්ෂ බව 'පරියත්ති ගුණය' ද ලෙස දත යුතුය. 'චිත්තක්ඛේපස්ස වා අභාවා' යන මෙයින් ආර්යයන් වහන්සේලාට සිතේ නොငြိမ် බවක් හෝ වේදනාවෙන් පීඩිත වීමක් හෝ නොමැති බව පෙන්වයි.

Pubbe [Pg.9] avuttehīti catutthapārājike avuttehi. Idañca sikkhāpadaṃ paṇṇattiajaānanavasena ekantato acittakasamuṭṭhānameva hoti ariyānaṃ paṇṇattivītikkamābhāvā. Jhānalābhīnañca satthu āṇāvītikkamapaṭighacittassa jhānaparihānato bhūtārocanaṃ na sambhavati. Uttarimanussadhammassa bhūtatā, anupasampannassa ārocanaṃ, taṅkhaṇavijānanā, anaññāpadesoti imānettha cattāri aṅgāni.

'පෙර නොකියන ලද' යනු සතරවන පාරාජිකාවෙහි සඳහන් නොකළ සමුට්ඨානයන්ගෙනි. තවද මෙම ශික්ෂාපදය ප්‍රඥප්තිය නොදැනීම නිසා ඒකාන්තයෙන්ම අචිත්තක සමුට්ඨානයක්ම වෙයි. මන්දයත්, ආර්යයන් වහන්සේලාට ප්‍රඥප්ති ඉක්මවා යාමක් නොවන බැවිනි. ඣාන ලාභීන්ටද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අණ ඉක්මවා යන ප්‍රතිඝ සිත ඣානයෙන් පිරිහීමට හේතු වන බැවින්, ඇති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමක් සිදු නොවේ. උත්තරීමනුෂ්‍ය ධර්මය සැබවින්ම පැවතීම, උපසම්පන්න නොවූවෙකුට එය පැවසීම, එකෙණෙහිම ඔහුට එය වැටහීම, වෙනත් අයෙකු නොහඟවා පැවසීම යන මේ හතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Bhūtārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

භූතාරෝචන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

9. Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā

9. දුට්ඨුල්ලාරෝචන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

78. Navame tattha bhaveyyāti tattha kassaci mati evaṃ bhaveyya. Aṭṭhakathāvacanameva upapattito daḷhaṃ katvā patiṭṭhapento ‘‘imināpi ceta’’ntiādimāha.

78. නමවන ශික්ෂාපදයෙහි 'එහි විය හැකිය' යන්නෙන් එහි කිසිවෙකුගේ අදහස මෙසේ විය හැකිය යන්නයි. අටුවා ප්‍රකාශයම සාධාරණ හේතු සහිතව ස්ථිරව පිහිටුවනු කැමැත්තෙන් 'මෙයින්ද මෙය' යනාදිය පැවසීය.

82. Ādito pañca sikkhāpadānīti pāṇātipātādīni pañca. Sesānīti vikālabhojanādīni. Sukkavissaṭṭhiādi ajjhācārova. Antimavatthuṃ anajjhāpannassa bhikkhuno savatthuko saṅghādiseso, anupasampannassa ārocanaṃ, bhikkhusammutiyā abhāvoti imānettha tīṇi aṅgāni.

82. 'ආදියේ පටන් ශික්ෂාපද පහ' යනු ප්‍රණාතිපාතාදී ශික්ෂාපද පහයි. 'සෙසු ඒවා' යනු විකාල භෝජනය ආදී ශික්ෂාපදයන්ය. ශුක්‍ර විස්සට්ඨිය ආදිය අධ්‍යාචාරයම වේ. අන්තිම වස්තුවට නොපැමිණි භික්ෂුවකගේ වස්තුව සහිත සංඝාදිසේස ඇවැතක් වීම, එය උපසම්පන්න නොවූවෙකුට පැවසීම, භික්ෂු සම්මුතියක් නොමැති වීම යන මේ තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Duṭṭhullārocanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුට්ඨුල්ලාරෝචන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā

10. පථවීඛණන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

86. Dasame appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ. Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyapathaviyā abhāvato.

86. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි, ඉතා සුළු වශයෙන් වැලි හෝ මැටි සහිත පොළොව ඇවැත් නොවන වස්තුවක් ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, අඩක් වැලි හෝ මැටි සහිත පොළොවෙහිද පාචිත්තිය ඇවැත් වන බවම ගත යුතුය. මෙය දුකුළා ඇවැතට කරුණක් වන වස්තුවක් යැයි පැවසිය නොහැක. මන්දයත්, ජාත පථවිය සහ අජාත පථවිය හැර දුකුළා ඇවැත් වන තෙවන පොළොවක් නොමැති බැවිනි.

Vaṭṭatīti imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ khaṇāti okāsassa aniyamitattā vaṭṭati. Imaṃ valliṃ khaṇāti pathavīkhaṇanaṃ sandhāya vuttattā imināva sikkhāpadena āpatti, na bhūtagāmasikkhāpadena. Ubhayampi [Pg.10] sandhāya vutte pana dvepi pācittiyā honti. Udakapappaṭakoti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā patamānā tiṭṭhati, tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānā tiṭṭhati, taṃ udakapappaṭako nāma.

'සුදුසුය' යනු 'මේ ස්ථානයෙහි පොකුණක් හාරන්න' යැයි ස්ථානය නිශ්චිතව නියම නොකර පවසන බැවින් එය කැප වෙයි. 'මේ වැල හාරන්න' යනුවෙන් පොළොව හෑරීම අරභයා පවසන බැවින්, මෙම පථවීඛණන ශික්ෂාපදයෙන්ම ඇවැත් සිදු වේ, භූතගාම ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ. එහෙත් දෙකම අරභයා පැවසූ කල්හි පාචිත්තිය ඇවැත් දෙකක්ම සිදු වේ. 'උදකපප්පටක' යනු, ජලය පොළොව ඇතුළතට ගලා ගිය විට, එහි මතුපිට වසාගෙන සිහින් වැලි ලேயරයක් හෝ මැටි තට්ටුවක් පෙණක් මෙන් පාවෙමින් පවතී. ඒ ජලය වියළී ගියද, එම තට්ටුව සුළඟින් සෙලවෙමින් පවතී. එය උදකපප්පටක (දිය පියලි) නම් වේ.

Akatapabbhāreti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Tādise eva hi vammikassa sambhavoti. Mūsikukkaraṃ nāma mūsikāhi khanitvā bahi katapaṃsurāsi. Acchadanantiādivuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti, na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ. Maṇḍapatthambhanti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ. Uccāletvāti ukkhipitvā. Tatoti purāṇasenāsanato.

'නොකළ ලෙනෙහි' යන වචනය භාවිතයට නොගන්නා ස්ථානයක් දැක්වීම පිණિස පවසන ලදී. මන්දයත්, එවැනි ස්ථානයන්හි පමණක් හුඹස් හටගන්නා බැවිනි. 'මූසිකුක්කර' යනු මීයන් විසින් හාරා පිටතට දමන ලද පස් ගොඩයි. 'අච්ඡදනං' යනාදී වශයෙන් වදාරා ඇති බැවින්, අහසින් සෘජුවම වැටෙන වැසි දියෙන් තෙත් වූ පොළොවම ජාත පථවිය වෙයි. වහල ආදියට වැටී එයින් ගලා යන පැන්වලින් තෙත් වූ පොළොව ජාත පථවිය නොවන බව දත යුතුය. 'මණ္ඩපත්ථම්භං' යනු අතු සෙවිලි කළ මණ්ඩපයක කණුවයි. 'උච්චාලෙත්වා' යනු ඔසවා තබාය. 'තතෝ' යනු පැරණි සේනාසනයෙනි.

88. Mahāmattikanti bhittilepanaṃ. Jātapathavitā, tathāsaññitā, khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni.

88. 'මහා මත්තිකං' යනු බිත්තිවල ආලේප කරන ලද මැටිය. ජාත පථවියක් වීම, එය එසේම යැයි සංඥාව තිබීම, තමාම හෑරීම හෝ අනුන් ලවා හරවා ගැනීම යන මේ තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පථවීඛණන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo.

පළමුවන මුසාවාද වර්ගය නිමවා ලදි.

2. Bhūtagāmavaggo

2. භූතගාම වර්ගය

1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā

1. භූතගාම ශික්ෂාපද වර්ණනාව (භූතගාම ශික්ෂාපදයේ විස්තරය)

89. Dutiyavaggassa paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sākhaṭṭhakavimāne sākhāya chijjamānāya chijjante tattha achedanatthāya devatāya upanītaṃ puttaṃ disvāpi kuṭhārinikkhepavegaṃ nivattetuṃ asakkontoti attho. Rukkhadhammeti rukkhassa pavattiyaṃ. Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma.

89. දෙවන වර්ගයේ පළමු වන ශික්ෂාපදයෙහි, ‘නිග්ගහෙතුං අසක්කොන්තො’ (වැළැක්වීමට නොහැකි වූයේ) යන්නෙහි අර්ථය නම්: අත්තෙහි පිහිටි විමානය අත්ත කැපෙන කල්හි විනාශ වන බැවින්, එය නොකැපීම පිණිස එහි වෙසෙන දේවතාවා විසින් තමා ඉදිරියට පමුණුවන ලද දරුවා දැක පවා, පොරව පහත් කිරීමේ වේගය වැළැක්වීමට අපොහොසත් වූයේ යන්නයි. ‘රුක්ඛධම්මෙ’ යනු වෘක්ෂයේ පැවැත්මයි. වෘක්ෂයන් කපන කල්හි උන් වහන්සේලා කිපෙන්නේ නැත. එලෙසින්ම වෘක්ෂ දේවතාවාද කිපෙන්නේ නැත. එය ‘රුක්ඛධර්මය’ (ගස්වල ස්වභාවය) නම් වේ.

Uppatitanti uppannaṃ. Bhantanti dhāvantaṃ. Vārayeti niggaṇheyya. Itaroti uppannaṃ kodhaṃ aniggaṇhanto rājauparājādīnaṃ rasmimattaggāhakajano viya na uttamasārathīti attho. Visaṭaṃ sappavisanti sarīre dāṭhāvaṇānusārena vitthiṇṇaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kaṇhasappavisaṃ viya. Jahāti orapāranti pañcorambhāgiyasaññojanāni tatiyamaggena jahāti. ‘‘Orapāra’’nti hi orimatīraṃ vuccati[Pg.11]. Atha vā soti tatiyamaggena kodhaṃ vinetvā ṭhito bhikkhu arahattamaggena orapāraṃ jahātīti attho. Tattha oraṃ nāma sakattabhāvo, ajjhattikāni vā āyatanāni. Pāraṃ nāma paraattabhāvo, bāhirāni vā āyatanāni. Tadubhaye pana chandarāgaṃ jahanto ‘‘jahāti orimapāra’’nti vuccati.

‘උප්පතිතං’ යනු හටගත් (උපන්). ‘භන්තං’ යනු වේගයෙන් දුවන රථය. ‘වාරයෙ’ යනු වළක්වන්නේය (පාලනය කරන්නේය). ‘ඉතරො’ යනු උපන් ක්‍රෝධය පාලනය නොකරන තැනැත්තා, රජුන් උපරාජයන් ආදීන්ගේ රථයේ රැහැන පමණක් අල්ලාගෙන සිටින්නෙකු වැනිය, ඔහු උතුම් රථසාරථියෙක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. ‘විසටං සප්පවිසං’ යනු ශරීරය පුරා දළ පහර දිගේ පැතිරී පවතින නයි විෂ මෙනි. ‘ජහාති ඔරපාරං’ යනු පංච ඕරම්භාගිය සංයෝජනයන් අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කරයි (දුරු කරයි) යන්නයි. මක්නිසාද යත් ‘ඔරපාර’ යන්නෙන් මෙතෙර (මේ පැත්ත) කියනු ලැබේ. නැතဟොත්, එම අනාගාමී මාර්ගයෙන් ක්‍රෝධය දුරු කොට සිටි භික්ෂුව, අරහත් මාර්ගයෙන් මෙතෙර හා එතෙර (ඔරපාර) දුරු කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. එහි ‘ඔර’ (මෙතෙර) යනු ස්වකීය ආත්මභාවය හෙවත් ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්ය. ‘පාර’ (එතෙර) යනු පර ආත්මභාවය හෙවත් බාහිර ආයතනයන්ය. ඒ දෙකෙහිම පවතින ඡන්දරාගය දුරු කරන භික්ෂුව ‘මෙතෙර හා එතෙර දුරු කරයි’ (ජහාති ඔරිමපාරං) යැයි කියනු ලැබේ.

90. Bhavantīti vaḍḍhanti. Ahuvuntīti babhūvu. Tenāha ‘‘jātā vaḍḍhitā’’ti. Bhūtānaṃ gāmoti mahābhūtānaṃ haritatiṇādibhāvena samaggānaṃ samūho. Tabbinimuttassa gāmassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘bhūtā eva vā gāmo’’ti vuttaṃ. Pātabya-saddassa pā pāneti dhātvatthaṃ sandhāyāha ‘‘paribhuñjitabbatā’’ti. Sā ca pātabyatā chedanādi eva hotīti āha ‘‘tassā…pe… bhūtagāmassa jātā chedanādipaccayā’’ti.

90. ‘භවන්ති’ යනු වැඩෙති (පැතිරෙති). ‘අහුවුන්ති’ යනු වැඩිණි (පැතිරිණි). එබැවින් “ජาතා වඩ්ඪිතා” (වැඩුණු බැවින් හටගත්) යැයි වදාළහ. ‘භූතානං ගාමො’ යනු සාරවත් තෘණ ආදී වශයෙන් එක්තැන් වූ මහා වෘක්ෂලතාවන්ගේ සමූහයයි. එයින් බැහැර වූ ග්‍රාමයක් නොමැති බව දැක්වීම සඳහා “භူතා එව වා ගාමො” (භူතයන්ම ග්‍රාමය වේ) යැයි වදාරන ලදී. ‘පාතබ්ය’ යන ශබ්දයේ ‘පා’ ධාතුව පානය කිරීම හෝ අනුභව කිරීම යන අර්ථයෙහි පවතියි. එම ධාතු අර්ථය අදහස් කරමින් “පරිභුඤ්ජිතබ්බතා” (භුක්ති විඳිය යුතු බව) යැයි වදාළහ. ඒ පරිභෝග කිරීමද කැපීම ආදියම වන බැවින් “එම... භූතගාමයේ කැපීම ආදී ප්‍රත්‍යයන් නිසා උපන්” යැයි වදාළහ.

91. Jāta-saddo ettha vijātapariyāyoti ‘‘puttaṃ vijātā itthī’’tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘pasūtānī’’ti, nibbattapaṇṇamūlānīti attho.

91. මෙහි ‘ජාත’ ශබ්දය ‘විජාත’ යන්නට සමාන අර්ථ දෙන්නකි. එබැවින් එය “පුත්තං විජාතා ඉත්ථී” (පුතෙකු බිහි කළ ස්ත්‍රිය) යනාදී තැන්වල ‘විජාත’ ශබ්දය මෙන් බිහි කිරීම (හටගැනීම) යන අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් “පසූතානි” යැයි වදාළහ. එහි අර්ථය නම් හටගත් කොළ සහ මුල් ඇති බවයි.

Tāni dassentoti tāni bījāni dassento. Kāriyadassanamukheneva kāraṇañca gahitanti āha ‘‘bījato nibbattena bījaṃ dassita’’nti.

‘තානි දස්සෙන්තො’ යනු ඒ බීජයන් දක්වනු ලබන්නේ, ඵලය (කාර්යය) දැක්වීම තුළින්ම හේතුවද ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් “බීජයෙන් හටගත් දෙයින් බීජය දක්වන ලදී” යැයි වදාළහ.

92. ‘‘Bījato sambhūto bhūtagāmo bīja’’nti iminā uttarapadalopena ‘‘padumagacchato nibbattaṃ pupphaṃ paduma’’ntiādīsu viyāyaṃ vohāroti dasseti. Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti nibbattapaṇṇamūlaṃ sandhāya vadati. Yathārutanti yathāpāṭhaṃ.

92. “බීජයෙන් හටගත් භූතගාමය බීජයයි” යන්නෙන්, පසු පදය ලුප්ත වීමෙන් (ලෝප වීමෙන්) “නෙළුම් පඳුරෙන් හටගත් මල නෙළුම් මලක්” යැයි කියන්නාක් මෙන් මෙම ව්‍යවහාරය සිදුවන බව දක්වයි. “යම් බීජයක් භූතගාම නම් වේද” යන වචනය, මුල් හා කොළ හටගත් බීජය අරභයා කියනු ලැබේ. ‘යථාරුතං’ යනු පාලි පාඨයෙහි ඇති පරිදිම වේ.

‘‘Sañciccā’’ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati, ‘‘taṃ uddharissāmī’’tisaññāya abhāvato vaṭṭati. Anantaka-ggahaṇena sāsapamattikā gahitā, nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā. Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘asampuṇṇabhūtagāmo nāmā’’ti vuttaṃ. So bījagāmena saṅgahitoti. Avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlakattā vuttaṃ ‘‘amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī’’ti. Nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati.

“සංචිච්ච” (දැන දැනම) යැයි වදාළ බැවින්, ශරීරයෙහි දැවටී ඇති බව දැන දැනත් නැගී සිටියද, “එය උදුරා දමමි” යන හැඟීමක් නොමැති බැවින් වරදක් නැත (කැප වේ). ‘අනන්තක’ යන්න ග්‍රහණය කිරීමෙන් අබ ඇටයක් බඳු කුඩා පාසි විශේෂයක් ගැනේ. එය එම පාසි විශේෂයේ නමකි. මුල් හා කොළ නොමැති වීම නිසා “අසම්පූර්ණ භූතගාමය” යැයි කියනු ලැබේ. එය බීජගාමයට ඇතුළත් වේ. නොවැඩුණද භූතගාමය මුල් කොට ඇති බැවින් “අමූලක භූතගාමයෙහි ඇතුළත් වේ” යැයි වදාළහ. පොල් ගස පිළිබඳව එහි ඇති සුවිශේෂී භූතගාම ස්වභාවය සලකා මෙසේ පවසයි.

Seleyyakaṃ [Pg.12] nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti. Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti. Chattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto. Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati, phullaṃ vaṭṭati. Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena.

‘සෙලෙය්‍යක’ නම් ගලෙහි හටගන්නා එක්තරා සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. ‘පුප්ඵිතකාලතො පට්ඨාය’ යනු පිපුණු කාලයේ සිටය. ‘ඡත්තකං ගණ්හන්තො’ යනු පිපුණු හතු නෙළන භික්ෂුවයි. නූපිපුණු හතු පොහොට්ටුවක් (මකුළ) වෘක්ෂයේ පොත්තට හානි නොකර වුවද නෙළීම සුදුසු නොවේ, නමුත් පිපුණු එකක් නෙළීම සුදුසුය. ‘හත්ථකුක්කුච්චෙන’ යනු අතෙහි නොසන්සුන්කම (අතේ දඟකාරකම) නිසාය.

‘‘Pānīyaṃ na vāsetabba’’nti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ, aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā. Tenāha ‘‘attanā khāditukāmenā’’ti. Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenapi vaḍḍhati. Tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭati.

“පැන් සුවඳවත් නොකළ යුතුය” යන්න තමා බොන පැන් අරභයා වදාරන ලද්දකි, අන් අය වෙනුවෙන් නම් එය කැප වේ. එබැවින් “තමා අනුභව කරනු කැමති තැනැත්තා විසින්” යැයි වදාළහ. “යම් වෘක්ෂයන්ගේ අතු පැළවේද” යනු මුල් නොඇදුණද කොළ ලියලන පමණින්ම වැඩෙන ඒවාය. එහිදී, කැප කිරීමක් නොකර වුවද කපා දමන ලද පොල් ගස්, උණ දඬු ආදිය විනාශ කිරීම සුදුසුය (ඇවැත් නොවේ).

‘‘Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī’’ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa, tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi.

“සක්මන් කරන ස්ථානය පෙන්වන්නෙමි” යැයි පැවසූ බැවින්, හුදෙක් සක්මන් කිරීමේ අදහසින් හෝ මග ගමන් කිරීමේ අදහසින් තණකොළ පෑගෙන්නා වූද, තණකොළ මත හිඳගැනීමේ අදහසින් හිඳගන්නා වූද භික්ෂුවට වරදක් (ඇවැතක්) නැත.

Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi, abījanibbaṭṭabījānipi kappiyabhāvato ‘‘samaṇakappānī’’ti vuttāni. Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādīni. Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ, taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma. Kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati, tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ. Karontena ca bhikkhunā ‘‘kappiyaṃ karohī’’ti yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ. Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabbanti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā. ‘‘Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttattā kaṭāhato nīhatāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva. Bhūtagāmo, bhūtagāmasaññitā, vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

‘සමණකප්පෙහි’ යනු මහණුන්ට කැප වූ ව්‍යවහාරයන්ගෙනි. බීජ රහිත වූ හෝ බීජ ඉවත් කළ හැකි වූ හෝ පලතුරුද කැප ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවින් “සමණකප්ප” (මහණුන්ට කැප දේ) යැයි කියනු ලැබේ. ‘අබීජ’ නම් ළපටි අඹ ආදියයි. බීජය ඉවත් කළ යුතු (වෙන් කළ යුතු) කොස් ආදී පලතුරු ‘නිබ්බට්ටබීජ’ නම් වේ. “කප්පියං කරෝහි” (කැප කරව) යැයි පැවසීමෙන් පසුව, එම වචනය පවසන මොහොතේදීම ගින්නෙන් හෝ ආයුධයකින් හෝ බීජගාමයෙහි තුවාලයක් (කැපුමක්) කළ යුතුය. පැවසීමට පෙර එසේ කිරීම සුදුසු නොවේ. එම කැප කිරීමද දෙකඩ නොකර, කැපීමක් හෝ පැලීමක් පමණක්ම කළ යුතුය. එය සිදුකරන තැනැත්තාද භික්ෂුව විසින් “කැප කරව” යැයි යම් කිසි භාෂාවකින් පැවසූ විටම කළ යුතුය. ඒ මන්ද යත්, බීජගාමයෙන් මිදීම පිණිස නැවතත් කැප කරවිය යුතුය යන විධානය මුලදීම පනවා ඇති බැවිනි. “කටාරයෙහිද (පොත්තෙහිද) සිදු කිරීම සුදුසුය” යැයි පැවසූ බැවින්, පොත්තෙන් ඉවත් කරන ලද මදයෙහි හෝ බීජයෙහි හෝ කැමති තැනක සිදුරු කිරීම සුදුසුමය. භූතගාම වීම, භූතගාම සංඥාව තිබීම, සහ එය සිඳීම හෝ සිඳවීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

භූතගාම ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā

2. අඤ්ඤවාදක ශික්ෂාපද වර්ණනාව (අඤ්ඤවාදක ශික්ෂාපදයේ විස්තරය)

94. Dutiye aññaṃ vacananti yaṃ dosavibhāvanatthaṃ parehi vuttavacanaṃ taṃ tassa ananucchavikena aññena vacanena paṭicarati.

94. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි, ‘අඤ්ඤං වචනං’ (වෙනත් වචනයක්) යනු වරද හෙළි කරනු පිණිස අන් අය විසින් පවසන ලද වචනය, ඊට නොගැලපෙන වෙනත් වචනයකින් වසා ගැනීමයි.

98. Yadetaṃ [Pg.13] aññenaññaṃ paṭicaraṇavasena pavattavacanaṃ, tadeva pucchitamatthaṃ ṭhapetvā aññaṃ vadati pakāsetīti aññavādakanti āha ‘‘aññenaññaṃ paṭicaraṇassetaṃ nāma’’nti. Tuṇhībhūtassetaṃ nāmanti tuṇhībhāvassetaṃ nāmaṃ, ayameva vā pāṭho. Aññavādakaṃ āropetunti aññavāde āropetuṃ. Vihesakanti vihesakattaṃ.

98. වෙනත් දෙයකින් වෙනත් දෙයක් වැසීමේ (වෙනත් මතයකින් වෙනත් මතයක් යටපත් කිරීමේ) ආකාරයෙන් පවතින යම් වචනයක් වේද, එයම අසන ලද කරුණ පසෙක තබා වෙනත් දෙයක් පැවසීම සහ ප්‍රකාශ කිරීම නිසා ‘අඤ්ඤවාදක’ නම් වේ. එබැවින් “අඤ්ඤෙනඤ්ඤං පටිචරණස්සෙතං නාමං” (වෙනත් කරුණකින් වෙනත් කරුණක් වැසීම මෙයට නමකි) යැයි වදාළහ. ‘තුණ්හීභූතස්සෙතං නාමං’ යනු නිශ්ශබ්දව සිටීමේ නමකි, නැතහොත් මෙම පාඨයම පවතී. ‘අඤ්ඤවාදකං ආරොපෙතුං’ යනු වෙනත් මතයක (අඤ්ඤවාදයක) පිහිටුවනු පිණිසය. ‘විහෙසකං’ යනු වෙහෙසීමට පත් කිරීමයි.

99. Pāḷiyaṃ na ugghāṭetukāmoti paṭicchādetukāmo.

99. පාලි පාඨයෙහි ‘න උග්ඝාටෙතුකාමො’ යනු වසා තැබීමට (සැඟවීමට) කැමති වූයේ යන්නයි.

100. Anāropite aññavādaketi vuttadukkaṭaṃ pāḷiyaṃ āgataaññenaññapaṭicaraṇavasena yujjati, aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena pana musāvādena aññenaññaṃ paṭicarantassa pācittiyena saddhiṃ dukkaṭaṃ, āropite imināva pācittiyaṃ. Keci pana ‘‘musāvādapācittiyena saddhiṃ pācittiyadvaya’’nti vadanti, vīmaṃsitabbaṃ. Ādikammikassapi musāvāde imināva anāpattīti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammena āropitatā, āpattiyā vā vatthunā vā anuyuñjiyamānatā, chādetukāmatāya aññenaññaṃ paṭicaraṇaṃ, tuṇhībhāvo cāti imānettha tīṇi aṅgāni.

100. “අනාරෝපිතේ අඤ්ඤවාදකේ” (අන්‍යවාදක කර්මය නොපිහිටුවන ලද කල්හි) යනුවෙන් දේශනා කරන ලද දුක්කටාපත්තිය, පාලියෙහි සඳහන් වන පරිදි වෙනත් කරුණකින් වෙනත් කරුණක් වසාගෙන කථා කිරීමේ (අඤ්ඤේනඤ්ඤ පටිචරණ) වශයෙන් ගැලපේ. අට්ඨකථාවෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයට අනුව නම්, මුසාවාදයෙන් (බොරුවෙන්) එකක් වෙනුවට තවකක් වසාගෙන කථා කරන්නාට පාචිත්තිය සමඟ දුක්කටාපත්තිය ද වෙයි. (අන්‍යවාදක කර්මය) පිහිටුවන ලද කල්හි (ආරෝපිතේ) මෙම ශික්ෂාපදයෙන් ම පාචිත්තිය වෙයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි “මුසාවාද පාචිත්තිය සමඟ පාචිත්තිය දෙකක් ම වෙයි” යනුවෙන් පවසති. මෙය විමසිය යුතුය. ආදිකම්මිකයාට (මුල් ම වැරදිකරුට) ද මුසාවාදයෙන් වසා පැවසීමේදී මෙම ශික්ෂාපදයෙන් ම ඇවැත් නොවේ යැයි දත යුතුය. ධර්මකර්මයෙන් (විනිශ්චය කර්මයෙන්) අන්‍යවාදක කර්මය පිහිටුවන ලද බව ද, ඇවැතින් හෝ වස්තුවෙන් හෝ විමසනු ලබන බව ද, වසාගැනීමේ කැමැත්තෙන් වෙනත් කරුණකින් වෙනත් කරුණක් වසා පැවසීම සහ නිශ්ශබ්දව සිටීම ද යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අඤ්ඤවාදක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā

3. 3. උජ්ඣාපනක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

103. Tatiye cintāyanatthassa jhe-dhātussa anekatthatāya olokanatthasambhavato vuttaṃ ‘‘olokāpentī’’ti. Chandāyāti liṅgavipallāsoti āha ‘‘chandenā’’ti.

103. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි, සිතීම යන અර්ථයෙහි පවතින 'ඣේ' ධාතුවට, නානාර්ථ ඇති බැවින් බැලීම (අවලෝකනය) යන අර්ථය ද ලැබිය හැකි හෙයින් “ඕලෝකාපෙන්ති” (බලන්නට සලස්වති) යනුවෙන් පවසන ලදී. “ඡන්දායා” යනු ලිංග විපල්ලාසයක් (ව්‍යාකරණ ලිංග මාරුවක්) වන බැවින් “ඡන්දේන” (ඡන්දයෙන්) යැයි වදාළ සේක.

105. Bhikkhuṃ lāmakato cintāpanatthaṃ aññesaṃ taṃ avaṇṇakathanaṃ ujjhāpanaṃ nāma. Aññesaṃ pana avatvā aññamaññaṃ samullapanavasena bhikkhuno dosappakāsanaṃ khiyyanaṃ nāmāti ayametesaṃ bhedo.

105. භික්ෂුව හෙළා දැක සිතනු පිණිස අන්‍යයන්ට ඔහුගේ ගුණ නොවන දෑ (අගුණ) පැවසීම 'උජ්ඣාපනය' නම් වේ. අන්‍යයන්ට නොපවසා, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කථාබස් කිරීමේ ආකාරයෙන් භික්ෂුවගේ වරද ප්‍රකාශ කිරීම 'ඛීයනය' නම් වේ. මේ වනාහි මොවුන්ගේ (උජ්ඣාපන හා ඛීයන යන දෙකෙහි) වෙනසයි.

106. Aññaṃ anupasampannaṃ ujjhāpetīti aññena anupasampannena ujjhāpeti. Tassa vā taṃ santiketi tassa anupasampannassa santike taṃ saṅghena sammataṃ upasampannaṃ khiyyati. Idhāpi musāvādena ujjhāpanādīnaṃ sambhavato dukkaṭaṭṭhānāni ca ādikammikassa anāpatti ca iminā eva sikkhāpadena vuttāti [Pg.14] veditabbaṃ sabbattha musāvādapācittiyassa anivattito. Dhammakammena sammatatā, upasampannatā, agatigamanābhāvo, tassa avaṇṇakāmatā, yassa santike vadati. Tassa upasampannatā, ujjhāpanaṃ vā khiyyanaṃ vāti imānettha cha aṅgāni.

106. “අඤ්ඤං අනුපසම්පන්නං උජ්ඣාපේති” යනු වෙනත් උපසම්පන්න නොවන අයෙකු ලවා (භික්ෂුවකට) ගර්හා කරවීමයි. “තස්ස වා තං සන්තිකේ” යනු එම උපසම්පන්න නොවන පුද්ගලයා අසලදී, සංඝයා විසින් සම්මත කරන ලද එම උපසම්පන්න භික්ෂුවට ගර්හා කිරීමයි. මෙහිදී ද මුසාවාදයෙන් උජ්ඣාපනය ආදිය සිදුවිය හැකි බැවින්, දුක්කටාපත්ති සිදුවන අවස්ථා ද, ආදිකම්මිකයාට ඇවැත් නොවන බව ද මෙම ශික්ෂාපදයෙන් ම පවසන ලදැයි දත යුතුය. මන්ද යත්, සෑම තැනකදීම මුසාවාද පාචිත්තිය වැළකී නොයන බැවිනි. ධර්මකර්මයෙන් සම්මත වූ බව ද, උපසම්පන්න බව ද, අගතියට නොගිය බව ද, එම භික්ෂුවගේ අගුණ පැවසීමේ කැමැත්ත ද, යමෙකු ඉදිරියෙහි පවසයි ද ඔහුගේ උපසම්පන්න බව ද, උජ්ඣාපනය හෝ ඛීයනය හෝ කිරීම ද යන මේ කරුණු හය මෙහි අංගයෝ වෙති.

Ujjhāpanakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උජ්ඣාපනක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

4. පඨම සේනාසන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

110. Catutthe apaññāteti appasiddhe. Imaṃ pana aṭṭha māse maṇḍapādīsu ṭhapanasaṅkhātaṃ atthavisesaṃ gahetvā bhagavatā paṭhamameva sikkhāpadaṃ paññattanti adhippāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhamāse’’tiādivacanena anupaññattisadisena pakāsetvā visuṃ anupaññatti na vuttā. Parivāre panetaṃ anujānanavacanaṃ anupaññattiṭṭhānanti ‘‘ekā anupaññattī’’ti (pari. 65-67) vuttaṃ.

110. හතරවන ශික්ෂාපදයෙහි 'අපඤ්ඤාතේ' යනු (වැසි කාලය නොවන) අටමසෙහි යන්නයි. මේ වනාහි අටමසක් මුළුල්ලෙහි මණ්ඩප ආදියෙහි (ඇඳ පුටු) තැබීම නම් වූ මේ විශේෂ අර්ථය ගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පළමුවෙන්ම මෙම ශික්ෂාපදය පනවන ලද්දේය යන අදහස, “අනුජානාමි භික්ඛවේ අට්ඨමාසේ” යනාදී අනුප්‍රඥප්තියකට සමාන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කර, වෙන් කොට අනුප්‍රඥප්තියක් වදාරන ලද්දේ නැත. පරිවාර පාඨයෙහි වනාහි මෙම අනුදැනීම් වචනය අනුප්‍රඥප්ති ස්ථානයෙහි පවතින බැවින් “එකා අනුපඤ්ඤත්ති” (එක් අනුප්‍රඥප්තියකි) යනුවෙන් පවසන ලදී.

Navavāyimoti adhunā suttena vītakacchena paliveṭhitamañco. Onaddhoti kappiyacammena onaddho. Te hi vassena sīghaṃ na nassanti. ‘‘Ukkaṭṭhaabbhokāsiko’’ti idaṃ tassa sukhapaṭipattidassanamattaṃ, ukkaṭṭhassāpi pana cīvarakuṭi vaṭṭateva. Kāyānugatikattāti bhikkhuno tattheva nisīdanabhāvaṃ dīpeti, tena ca vassabhayena sayaṃ aññattha gacchantassa āpattīti dasseti. Abbhokāsikānaṃ temanatthāya niyametvā dāyakehi dinnampi attānaṃ rakkhantena rakkhitabbameva.

“නවවායිමෝ” යනු අලුතින් නූල්වලින් වියන ලද පටියෙන් වෙළන ලද ඇඳයි. “ඕනද්ධෝ” යනු කැපී පසින් (සුදුසු සම්වලින්) වෙළන ලද ඇඳයි. මන්ද යත්, ඒවා වැස්සෙන් ඉක්මනින් විනාශ නොවන බැවිනි. “උක්කට්ඨ අබ්භෝකාසිකෝ” (උත්කෘෂ්ට අභ්‍යවකාශිකයා) යන මෙයින් ඔහුගේ සුඛ පටිපත්තිය (පහසු පිළිවෙත) දැක්වීම පමණක් සිදු කෙරේ. එහෙත් උත්කෘෂ්ට ධුතාංගධාරියාට වුවද සිවුරු කුටියක් (සිවුරෙන් කළ කුටියක්) කැපවෙයි. “කායානුගතිකත්තා” (කය අනුව යන බැවින්) යන වචනයෙන් භික්ෂුවගේ එහි ම වැඩසිටීමේ ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි. එයින් වැසි බිය නිසා තමන් වහන්සේ වෙනත් තැනකට වඩිනා භික්ෂුවට ඇවැත් වන බව පෙන්වයි. අභ්‍යවකාශික භික්ෂූන්ට තෙමීම පිණිස ම වෙන් කර දායකයන් විසින් දෙන ලද ඇඳ වුව ද, තමා ආරක්ෂා වන්නාක් මෙන් ආරක්ෂා කළ යුතු ම ය.

‘‘Valāhakānaṃ anuṭṭhitabhāvaṃ sallakkhetvā’’ti iminā gimhānepi meghe uṭṭhite abbhokāse nikkhipituṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Tatra tatrāti cetiyaṅgaṇādike tasmiṃ tasmiṃ abbhokāse niyametvā nikkhittā. Majjhato paṭṭhāya pādaṭṭhānābhimukhāti yattha samantato sammajjitvā aṅgaṇamajjhe sabbadā kacavarassa saṅkaḍḍhanena majjhe vālikā sañcitā hoti. Tattha kattabbavidhidassanatthaṃ vuttaṃ. Uccavatthupādaṭṭhānābhimukhaṃ vā vālikā haritabbā. Yattha vā pana koṇesu vālikā sañcitā, tattha tato paṭṭhāya aparadisābhimukhā haritabbāti keci atthaṃ vadanti. Keci pana ‘‘sammaṭṭhaṭṭhānassa [Pg.15] padavaḷañjena avikopanatthāya sayaṃ asammaṭṭhaṭṭhāne ṭhatvā attano pādābhimukhaṃ vālikā haritabbāti vutta’’nti vadanti, tattha ‘‘majjhato paṭṭhāyā’’ti vacanassa payojanaṃ na dissati.

“වලාහකානං අනුට්ඨිතභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා” (වැහි වලාකුළු නැඟී නොමැති බව සලකා) යන මෙයින් ගිම්හාන කාලයෙහි වුවද වැසි වලාකුළු නැඟී ආ කල්හි එළිමහනෙහි (ඇඳ පුටු ආදිය) තැබීම සුදුසු නොවන බව පෙන්වා දෙයි. “තත්‍ර තත්‍රා” යනු චෛත්‍ය මළුව ආදී ඒ ඒ එළිමහන් ස්ථානයන්හි වෙන් කොට තබන ලද දෑ ය. “මජ්ඣතෝ පට්ඨාය පාදට්ඨානාභิමුඛා” යනු යම් තැනක හාත්පසින් අතුගා මළුව මධ්‍යයෙහි නිරතුරුව ම කුණුකසල එක් රැස් කිරීමෙන් මධ්‍යයෙහි වැලි ගොඩගැසී තිබේද, එහි කළ යුතු පිළිවෙත දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. උස් වූ බිම්කඩෙහි පතුල දෙසට හෝ වැලි ඉවත් කළ යුතුය. යම් තැනක කොන්වල වැලි ගොඩගැසී තිබේද, එහි එතැන් සිට වෙනත් දිශාවක් දෙසට වැලි ඉවත් කළ යුතුයැයි ඇතැම්හු අර්ථ පවසති. තවත් සමහරු වනාහි “අතුගෑ ස්ථානයෙහි පා සලකුණු නිසා සුන්දරත්වය විනාශ නොවීම පිණිස, තමා අතු නොගෑ තැනක සිට තම පාදය දෙසට වැලි ඇද ගත යුතුයැයි පවසන ලදී” යනුවෙන් පවසති. එහිදී “මජ්ඣතෝ පට්ඨාය” (මැද සිට පටන් ගෙන) යන වචනයෙහි ප්‍රයෝජනයක් නොපෙනේ.

111. Vaṅkapādatāmattena kuḷīrapādakassa sesehi viseso, na aṭanīsu pādappavesanavisesenāti dassetuṃ ‘‘yo vā pana kocī’’tiādi vuttaṃ. Tassāti upasampannasseva.

111. ඇද වූ පාද ඇති බව පමණකින් කුළීරපාදක (කකුළුවකුගේ පා වැනි පා ඇති) ඇඳෙහි සෙසු ඇඳන්වලට වඩා වෙනසක් ඇති වන බවත්, රාමුවෙහි පාද ඇතුළු කිරීමේ වෙනසකින් නොවන බවත් පෙන්වනු පිණිස “යෝ වා පන කෝචි” යනාදිය වදාරන ලදී. “තස්ස” යනු උපසම්පන්න වූවහුට ම ය.

Nisīditvā…pe… pācittiyanti ettha meghuṭṭhānābhāvaṃ ñatvā ‘‘pacchā āgantvā uddharissāmī’’ti ābhogena gacchantassa anāpatti, tena punāgantabbameva. Kappaṃ labhitvāti ‘‘gaccha, mā idha tiṭṭhā’’ti vuttavacanaṃ labhitvā.

“නිසීදිත්වා...පෙ... පාචිත්තියං” යන මෙහි, වැසි වලාකුළු නැඟී නොමැති බව දැන “පසුව පැමිණ (ඇඳ පුටු ආදිය) ගෙට ගනිමි” යන අදහසින් යුතුව යන භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ. එහෙත් උන්වහන්සේ නැවත පැමිණිය යුතු ම ය. “කප්පං ලභිත්වා” යනු “යන්න, මෙහි නොසිටින්න” යනුවෙන් පවසන ලද වචනය ලැබීමෙනි.

Āvāsikānaṃyeva palibodhoti āgantukesu kiñci avatvā nisīditvā ‘‘āvāsikā eva uddharissantī’’ti gatesupi āvāsikānameva palibodho. Mahāpaccarivāde pana ‘‘idaṃ amhāka’’nti avatvāpi nisinnānamevāti adhippāyo. ‘‘Santharitvā vā santharāpetvā vā’’ti vuttattā anāṇattiyā paññāpitattāpi dukkaṭe kāraṇaṃ vuttaṃ. Ussārakoti sarabhāṇako. So hi uddhaṃ uddhaṃ pāḷipāṭhaṃ sāreti pavattetīti ussārakoti vuccati.

“ආවාසිකානංයේව පළිබෝධෝ” යනු ආගන්තුක භික්ෂූන් කිසිවක් නොපවසා, (ඇඳෙහි) වාඩි වී, “වාසික භික්ෂූන් ම මෙය ගෙට ගනු ඇත” කියා නික්ම ගිය ද ආවාසික භික්ෂූන්ට ම එහි වගකීම (පළිබෝධය) ඇත. මහාපච්චරී වාදයෙහි වනාහි “මෙය අපගේ ය” කියා නොපවසා වුවද එහි වාඩි වී සිටි (ආගන්තුකයන්ට ම) එහි බර පැවරේ යනු අදහසයි. “සන්ථරිත්වා වා සන්ථරාපෙත්වා වා” (ඇතිරීමෙන් හෝ ඇතිරවීමෙන් හෝ) යනුවෙන් දේශනා කරන ලද බැවින්, අණ නොකිරීමෙන් (තමන් විසින් ම පනවන ලද බැවින්) දුක්කටාපත්තිය සිදුවීමට හේතුව පවසන ලදී. “උස්සාරකෝ” යනු සරභාණක (මියුරු ස්වරයෙන් ධර්මය සජ්ඣායනා කරන) භික්ෂුවයි. උන්වහන්සේ ඉහළින් ඉහළට පාලි පාඨය මතක් කර දෙමින් පවත්වන බැවින් “උස්සාරක” යැයි කියනු ලැබේ.

112. Vaṇṇānurakkhaṇatthaṃ katāti paṭakhaṇḍādīhi sibbitvā katā. Bhūmiyaṃ attharitabbāti cimilikāya sati tassā upari, asati suddhabhūmiyaṃ attharitabbā. ‘‘Sīhacammādīnaṃ pariharaṇeyeva paṭikkhepo’’ti iminā mañcapīṭhādīsu attharitvā puna saṃharitvā ṭhapanādivasena attano atthāya pariharaṇameva na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena paribhogo pana attano pariharaṇaṃ na hotīti dasseti. Khandhake hi ‘‘antopi mañce paññattāni honti, bahipi mañce paññattāni hontī’’ti evaṃ attano attano atthāya mañcādīsu paññapetvā pariharaṇavatthusmiṃ –

112. “වණ්ණානුරක්ඛණත්ථං කතා” (පැහැය ආරක්ෂා කරනු පිණිස කරන ලද්දේ) යනු රෙදිකඩ ආදියෙන් මසා කරන ලද්දකි. “භූමියං අත්ථරිතබ්බා” යනු පලසක් (සිමිලිකා) ඇති කල්හි ඒ මත ද, නැති කල්හි තනි බිමෙහි ද ඇතිරිය යුතු බවයි. “සීහචම්මාදීනං පරිහරණේයේව පටික්ඛේපෝ” (සිංහ සම් ආදිය පරිහරණය කිරීම ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත) යන මෙයින් ඇඳ පුටු ආදියෙහි අතුරා, නැවත හකුළා තැබීම ආදී වශයෙන් තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ම පරිහරණය කිරීම සුදුසු නොවන බවත්, බිම ඇතිරීම ආදී වශයෙන් පරිභෝග කිරීම තමා උදෙසා කරන පරිහරණයක් නොවන බවත් පෙන්වයි. ඛන්ධකයෙහි වනාහි “ඇතුළත ද ඇඳන් පනවන ලද්දේ වෙයි, පිටත ද ඇඳන් පනවන ලද්දේ වෙයි” යනුවෙන් මෙසේ තම තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ඇඳන් ආදියෙහි පනවා පරිහරණය කරන වස්තුවෙහි –

‘‘Na, bhikkhave, mahācammāni dhāretabbāni sīhacammaṃ byagghacammaṃ dīpicammaṃ. Yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 255) –

“මහණෙනි, සිංහ සම්, ව්‍යාඝ්‍ර සම්, දිවි සම් යන මහා සම් පරිහරණය නොකළ යුතුය. යමෙක් පරිහරණය කරන්නේ නම්, දුක්කටාපත්ති වේ” යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Paṭikkhepo [Pg.16] kato. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo daṭṭhabbo. Dārumayapīṭhanti phalakamayapīṭhameva. Pādakathalikanti adhotapādaṃ yasmiṃ ghaṃsantā dhovanti, taṃ dāruphalakādi.

ප්‍රතික්ෂේප කිරීම කරනු ලැබීය. එබැවින් මෙහිදී ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. 'දාරුමය පීඨ' යනු ලෑලිවලින් කළ පුටුවක්ම (ආසනයක්ම) වේ. 'පාදකථලික' යනු නොසේදූ පාදයන් යමක ඇතිල්ලීමෙන් පිරිසිදු කරන්නේද, ඒ ලී ලෑල්ල ආදියයි.

113. ‘‘Āgantvā uddharissāmīti gacchatī’’ti vuttattā aññenapi kāraṇena anotāpentassapi āgamane sāpekkhassa anāpatti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘mañcādīnaṃ saṅghikatā, vuttalakkhaṇe dese santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, nirapekkhatā, leḍḍupātātikkamo’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā) evamettha nirapekkhatāya saddhiṃ cha aṅgāni vuttāni.

113. "පසුව පැමිණ (මෙය) ඉවත් කරන්නෙමි" යි සිතා යන්නේයැයි පැවසුණු හෙයින්, අව්වේ වේලීමට නොතැබුවද, වෙනත් කරුණක් නිසා වුවද අතුරා නැවත පැමිණීම කෙරෙහි අපේක්ෂාව ඇති භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ. එබැවින්ම මާތිකා අටුවාවෙහි: "ඇඳ පුටු ආදියේ සංඝික බව, කියන ලද ලක්ෂණ ඇති ස්ථානයක ඇතිරීම හෝ අතුරුවීම, බාධාවක් නොමැති බව, විපතක් නොමැති බව, අනපේක්ෂා බව (අපේක්ෂාවෙන් තොර වීම), කැට ගසන දුර ඉක්මවා යාම" යනුවෙන් මෙහි අනපේක්ෂා බව සමඟ කරුණු (අංග) හයක් දක්වන ලදී.

Paṭhamasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු සේනාසන සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā

5. දෙවැනි සේනාසන සික්ඛාපද වර්ණනාව

116. Pañcame pāvāro kojavoti paccattharaṇatthāyeva ṭhapitā uggatalomā attharaṇavisesā. Ettakameva vuttanti aṭṭhakathāsu vuttaṃ. Senāsanatoti sabbapacchimasenāsanato.

116. පස්වැනි (සික්ඛාපදයෙහි) "පාවාර, කොජව" යනු ඇතිරීම සඳහාම තබන ලද දිගු ලොම් සහිත සුවිශේෂී ඇතිරිලි වර්ග වේ. "මෙපමණක්ම කියන ලදී" යනු අටුවාවල මෙසේ දක්වා ඇති බවයි. "සේනාසනතො" යනු සියල්ලටම වඩා කෙළවරින්ම පිහිටි සේනාසනයෙනි.

117. Kurundaṭṭhakathāyaṃ vuttamevatthaṃ savisesaṃ katvā dassetuṃ ‘‘kiñcāpi vutto’’tiādi āraddhaṃ. Vattabbaṃ natthīti rukkhamūlassa pākaṭattā vuttaṃ. Palujjatīti vinassati.

117. කුරුන්දි අටුවාවෙහි සඳහන් කරන ලද කරුණම විශේෂ විස්තර සහිතව දැක්වීම සඳහා "කෙතෙක් ප්‍රකාශ කළද" යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. "පැවසිය යුත්තක් නැත" යන්න ගස් මුල (රුක්ඛමූල) ප්‍රකට බැවින් පවසන ලදී. "පලුජ්ජති" යනු විනාශ වේ යන්නයි.

118. Yena mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā vīnanti, taṃ mañcapīṭhakavānaṃ. Siluccayaleṇanti pabbataguhā. ‘‘Āpucchanaṃ pana vatta’’nti iminā āpatti natthīti dasseti. Vuttalakkhaṇaseyyā, tassā saṅghikatā, vuttalakkhaṇe vihāre santharaṇaṃ vā santharāpanaṃ vā, apalibuddhatā, āpadāya abhāvo, anapekkhassa disāpakkamanaṃ, upacārasīmātikkamoti imānettha satta aṅgāni.

118. යමකින් ඇඳක් හෝ පුටුවක් වියත්ද (නූල් හෝ සම්වලින් තනත්ද), එය 'මඤ්චපීඨකවාන' නම් වේ. 'සීලුච්චය ලේණ' යනු පර්වත ගුහාවයි. "විමසීම වනාහි වත් පිළිවෙතක් වේ" යන මෙයින් ඇවැත් සිදු නොවන බව පෙන්වයි. කියන ලද ලක්ෂණ සහිත ඇතිරීම, එහි සංඝික භාවය, කියන ලද ලක්ෂණ සහිත විහාරයක ඇතිරීම හෝ අතුරුවීම, බාධාවක් නොමැති බව, උපද්‍රවයක් නොමැති බව, අපේක්ෂාවෙන් තොරව වෙනත් පළාතකට වැඩම කිරීම, උපචාර සීමාව ඉක්මවා යාම යන මේවා මෙහි අංග හත වේ.

Dutiyasenāsanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවැනි සේනාසන සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā

6. අනුපඛජ්ජ සික්ඛාපද වර්ණනාව

119. Chaṭṭhe [Pg.17] anupavisitvāti samīpaṃ pavisitvā.

119. හයවැන්නෙහි "අනුපවිසිත්වා" යනු සමීපයට ඇතුළු වී යන්නයි.

122. Upacāraṃ ṭhapetvāti diyaḍḍhahatthūpacāraṃ ṭhapetvā. Saṅghikavihāratā, anuṭṭhāpanīyabhāvajānanaṃ, sambādhetukāmatā, upacāre nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.

122. "උපචාරය තබා" යනු රියන් එකහමාරක උපචාරය ඉතිරි කොට තබා යන්නයි. විහාරයේ සංඝික භාවය, නැගිටුවිය නොහැකි බව දැන සිටීම, පටු කිරීමට (තෙරපීමට) ඇති කැමැත්ත, උපචාරයෙහි වාඩිවීම හෝ සැතපීම යන මේවා මෙහි අංග සතර වේ.

Anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපඛජ්ජ සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā

7. නික්කඩ්ඪන සික්ඛාපද වර්ණනාව

126. Sattame koṭṭhakānīti dvārakoṭṭhakāni.

126. හත්වැන්නෙහි "කොට්ඨකානි" යනු දොරටු මණ්ඩප වේ.

128. ‘‘Sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭatī’’ti idaṃ ananurūpato vuttaṃ. Pāpagarahitāya hi akupitacittena nikkaḍḍhāpentassa iminā sikkhāpadena āpatti natthi ‘‘kupito anattamano’’ti vuttattā. Aññāpekkhā āpatti na dissati. Pāḷiyaṃ ‘‘alajjiṃ nikkaḍḍhatī’’tiādīsu cittassa lahuparivattitāya antarantarā kope uppannepi anāpatti alajjitādipaccayeneva nikkaḍḍhanassa āraddhattā. Saṅghikavihāro, upasampannassa bhaṇḍanakārakabhāvādivinimuttatā, kopena nikkaḍḍhanaṃ vā nikkaḍḍhāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

128. "මුළු සංඝාරාමයෙන්ම පිටමං කිරීම නුසුදුසුය" යන මෙය අනුචිත බව දක්වනු පිණිස පවසන ලදී. සැබවින්ම, පවින් තැතිගන්නා වූ, ක්‍රෝධයෙන් තොර සිතක් ඇතිව (විහාරයෙන්) නෙරපන භික්ෂුවට, මෙම සික්ඛාපදයෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ, මන්ද යත් "කිපී, අමනාපයෙන්" යැයි දේශනා කර ඇති බැවිනි. වෙනත් අපේක්ෂාවක් සහිත ඇවැතක් මෙහි නොපෙනේ. පාළියෙහි "අලජ්ජී භික්ෂුවක් නෙරපයි" යනාදී තැන්වලදී සිතේ ශීඝ්‍ර වෙනස්වීම් හේතුවෙන් අතරින් පතර ක්‍රෝධයක් හටගත්තද, අලජ්ජී බව ආදී හේතුවක් නිසාම නෙරපීම ආරම්භ කළ හෙයින් ඇවැත් සිදු නොවේ. විහාරය සංඝික වීම, උපසම්පන්න භික්ෂුව කලහකාරී ආදී භාවයන්ගෙන් තොර වීම, ක්‍රෝධයෙන් යුතුව නෙරපීම හෝ නෙරපවීම යන මේවා මෙහි අංග තුන වේ.

Nikkaḍḍhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නික්කඩ්ඪන සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā

8. වේහාසකුටි සික්ඛාපද වර්ණනාව

129. Aṭṭhamaṃ uttānameva. Saṅghiko vihāro, asīsaghaṭṭavehāsakuṭi, heṭṭhāparibhogatā, apaṭāṇidinne āhaccapādake nisīdanaṃ vā nipajjanaṃ vāti imānettha cattāri aṅgāni.

129. අටවැනි (සික්ඛාපදය) ඉතා පැහැදිලිමය. විහාරය සංඝික වීම, හිස නොවැදෙන තරම් උස් වූ උඩුමහල් කුටියක් (වේහාසකුටියක්) වීම, යට කොටස පරිහරණය කිරීමට සුදුසු වීම, ඇණ නොගසන ලද ගැලවිය හැකි පාද සහිත ඇඳක වාඩිවීම හෝ සැතපීම යන මේවා මෙහි අංග හතර වේ.

Vehāsakuṭisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

වේහාසකුටි සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā

9. මහල්ලක විහාර සික්ඛාපද වර්ණනාව

135. Navame [Pg.18] ‘‘mahallako nāma vihāro sassāmiko’’ti vuttattā saññācikāya kuṭiyā anāpattīti vadanti. Yassāti vihārassa. Sā aparipūrūpacārāpi hotīti vivariyamānaṃ kavāṭaṃ yaṃ bhittiṃ āhanati, sā sāmantā kavāṭavitthārappamāṇā upacārarahitāpi hotīti attho. Ālokaṃ vātapānaṃ sandheti ghaṭayatīti ālokasandhīti kavāṭaṃ vuccati. Dvāravātapānūpacārato aññattha punappunaṃ limpanādiṃ karontassa piṇḍagaṇanāya pācittiyaṃ.

135. නවවැන්නෙහි "මහල්ලක නම් වූ විහාරය හිමිකරුවෙකු සහිතය" යනුවෙන් වදාළ හෙයින් ස්වයං-ඉල්ලීමෙන් සාදන ලද (සඤ්ඤාචිකා) කුටියට ඇවැත් නොවේ යැයි පවසති. "යස්ස" යනු විහාරයාගේය. "ඇය (විහාරය) අසම්පූර්ණ උපචාර සහිතද වෙයි" යනු විවෘත කරනු ලබන දොර පියන යම් බිත්තියක ගැටේද, ඒ බිත්තිය හාත්පසින් දොර පියනේ පළල ප්‍රමාණයට සමාන වන අතර උපචාරයෙන් තොරද වෙයි යන්න අර්ථයයි. ආලෝකය සහ වාතාශ්‍රය ලැබෙන සිදුර (කවුළුව) හා සම්බන්ධ වන බැවින් දොර පියන "ආලෝකසන්ධි" යැයි කියනු ලැබේ. දොර සහ කවුළුවල උපචාරයෙන් බැහැරව වෙනත් තැනක නැවත නැවත මැටි ආලේප ආදිය කරන්නා වූ භික්ෂුවට මැටි පිඬු ගණනට අනුව පාචිත්තිය ඇවැත් වේ.

Keci pana ‘‘pāḷiyaṃ pācittiyassa avuttattā dukkaṭa’’nti vadanti. Adhiṭṭhātabbanti saṃvidhātabbaṃ. Harite ṭhito adhiṭṭhāti. Āpatti dukkaṭassāti haritayutte khette ṭhatvā chādentassa dukkaṭanti attho. Keci pana ‘‘tādise khette vihāraṃ karontassa dukkaṭa’’nti vadanti, taṃ pāḷiyā na sameti.

සමහර ආචාරීන් වහන්සේලා වනාහි "පාළියෙහි පාචිත්තිය ඇවැතක් නොකියවුණු බැවින් දුක්කට ඇවැත් වේ" යැයි පවසති. "අධිට්ඨාතබ්බං" යනු පිළියෙල කළ යුතුය (සංවිධානය කළ යුතුය). නිල් තණකොළ හෝ පැළෑටි මත සිටගෙන අධිෂ්ඨාන කරයි. "දුක්කට ඇවැත් වේ" යනු නිල් පැහැති භෝග සහිත කුඹුරක සිටගෙන වහල සෙවිලි කරන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ යන්න අර්ථයයි. සමහර ආචාරීන් වහන්සේලා වනාහි "එවැනි කුඹුරක විහාරය සාදන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ" යැයි පවසති, එම ප්‍රකාශය පාළිය හා නොගැලපේ.

136. Ujukameva chādananti chādanamukhavaṭṭito paṭṭhāya yāva piṭṭhivaṃsakūṭāgārakaṇṇikādi, tāva iṭṭhakādīhi ujukaṃ chādanaṃ. Iminā pana yena sabbasmiṃ vihāre ekavāraṃ chādite taṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā pāḷiyaṃ ‘‘dve magge’’tiādi vuttaṃ. Pariyāyena chādanampi imināva nayena yojetabbanti vadanti, taṃ ‘‘punappunaṃ chādāpesī’’ti imāya pāḷiyā ca ‘‘sabbampi cetaṃ chadanaṃ chadanūpari veditabba’’nti iminā aṭṭhakathāvacanena ca sameti.

136. "කෙලින්ම වහලය සෙවිලි කිරීම" යනු වහලයේ දාරයේ සිට වහල මුදුනේ ඇති කූටාගාර කර්ණිකාව දක්වා ගඩොල් ආදියෙන් කෙලින්ම සෙවිලි කිරීමයි. මෙම ක්‍රමයෙන් මුළු විහාරයම එක් වරක් සෙවිලි කළ විට, එම සෙවිලි කිරීම "එක් වටයක්" (එක මඟක්) ලෙස ගෙන, පාළියෙහි "වට දෙකක්" යනාදිය පවසන ලදී. පිළිවෙළින් (තණකොළ හෝ පොල් අතු වැනි දෑ) සෙවිලි කිරීමද මේ ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුතුයැයි පවසති, එම ප්‍රකාශය "නැවත නැවත සෙවිලි කරවයි" යන මෙම පාළිය සමඟද "මෙම සියලු වහල සෙවිලි කිරීම් වහලයට උඩින් වහලය සෙවිලි කිරීමක් ලෙස දත යුතුය" යන අටුවා පාඨය සමඟද ගැලපේ.

Pāḷiyaṃ ‘‘maggena chādentassa pariyāyena chādentassā’’ti idañca iṭṭhakādīhi, tiṇapaṇṇehi ca chādanappakārabhedadassanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘pantiyā chāditassa chadanassa upari chadanamukhavaṭṭito paṭṭhāya uddhaṃ ujukameva ekavāraṃ chādanaṃ ekamagganti gahetvā ‘dve magge’tiādi vuttaṃ, na pana sakalavihārachādanaṃ. Esa nayo pariyāyena chādanepī’’ti vadanti, taṃ pāḷiaṭṭhakathāhi na sameti.

පාළියෙහි "නියමිත මඟින් වහල සෙවිලි කරන්නාට, පිළිවෙළින් සෙවිලි කරන්නාට" යන මෙය ගඩොල් ආදියෙන් සහ තණකොළ, කොළ වර්ගවලින් සෙවිලි කිරීමේ ක්‍රමයන්හි වෙනස දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. සමහර ආචාරීන් වහන්සේලා වනාහි: "පේළියට සෙවිලි කරන ලද වහලයට ඉහළින්, වහලයේ කෙළවර සිට ඉහළට කෙලින්ම එක් වරක් සෙවිලි කිරීම 'එක් වටයක්' ලෙස ගෙන 'වට දෙකක්' යනාදිය පවසන ලදී, මුළු විහාරයම සෙවිලි කිරීම අදහස් කර නැත. පිළිවෙළින් සෙවිලි කිරීමෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ" යැයි පවසති, එම ප්‍රකාශය පාළි සහ අටුවාවන් සමඟ නොගැලපේ.

Tatiyāya magganti ettha tatiyāyāti upayogatthe sampadānavacanaṃ, tatiyaṃ magganti attho. Ayameva vā pāṭho. Tiṇapaṇṇehi labbhatīti tiṇapaṇṇehi chādetvā upari ullittāvalittakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Kevalaṃ [Pg.19] tiṇakuṭiyā hi anāpatti vuttā. Tiṇṇaṃ maggānanti maggavasena chāditānaṃ tiṇṇaṃ chadanānaṃ. Tiṇṇaṃ pariyāyānanti etthāpi eseva nayo. Mahallakavihāratā, attano vāsāgāratā, uttari adhiṭṭhānanti imānettha tīṇi aṅgāni.

"තතියාය මග්ගං" යන මෙහි "තතියාය" යනු ද්විතීයාර්ථයෙහි (උපයෝගී අර්ථයෙහි) යෙදුණු සම්ප්‍රදාන විභක්ති පදයකි, එහි අර්ථය "තුන්වන වටය" යන්නයි. නැතහොත් මෙම "තතියං මග්ගං" යන්නම මුල් පාඨය වේ. "තණකොළ හා කොළවලින් ලැබෙයි" යන්න තණකොළ හා කොළවලින් සෙවිලි කොට, ඉහළින් ඇතුළත හා පිටත බදාම ආලේප කිරීම අදහස් කරමින් පවසන ලදී. මන්ද යත්, තණකොළවලින් පමණක් සෙවිලි කළ කුටියට ඇවැත් නොවන බව පවසා ඇති බැවිනි. "තිණ්ණං මග්ගානං" යනු සෙවිලි කිරීමේ වට පිළිවෙළට අනුව සෙවිලි කරන ලද වහලවල් තුනක් සඳහාය. "තිණ්ණං පරියායානං" යන මෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. මහා විහාරයක් (විශාල විහාරයක්) වීම, තමාගේ වාසය කරන ස්ථානය වීම, නියමිත ප්‍රමාණයට වඩා අධිෂ්ඨාන කොට (පිළියෙල කොට) සෙවිලි කිරීම යන මේවා මෙහි අංග තුන වේ.

Mahallakavihārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහල්ලක විහාර සික්ඛාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

10. සප්පාණක සික්ඛාපද වර්ණනාව

140. Dasame mātikāyaṃ sappāṇakaudakaṃ tiṇena vā mattikāya vā siñceyya, chaḍḍeyyāti attho. Atha vā udakaṃ gahetvā bahi siñceyya, tasmiñca udake tiṇaṃ vā mattikaṃ vā āharitvā pakkhipeyyāti ajjhāharitvā attho veditabbo. Tenāha ‘‘sakaṭabhāramattañcepī’’tiādi. Idanti tiṇamattikapakkhipanavidhānaṃ. Vuttanti mātikāyaṃ ‘‘tiṇaṃ vā mattikaṃ vā’’ti evaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāsu vā vuttaṃ.

140. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි, මාතිකාවෙහි එන "පණුවන් සහිත පැන් තණකොළවලින් හෝ මැටිවලින් හෝ ඉසින්නේය, වත්කරන්නේය" යන්න මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත්, පැන් ගෙන පිටතට ඉසින කල, එම පැණෙහි තණකොළ හෝ මැටි ගෙනවිත් දැමිය යුතුය යන අර්ථය මෙසේ පද සම්බන්ධ කොට දත යුතුය. එහෙයින් "සකටභාරමත්තඤ්චේපි" (කරත්ත බරක් පමණ වුවද) යනාදිය වදාරන ලදී. "ඉදං" යන්නෙන් තණකොළ හා මැටි දැමීමේ ක්‍රමවේදය අදහස් වේ. "වුත්තං" යනු මාතිකාවෙහි "තිණං වා මත්තිකං වා" යනුවෙන් හෝ අටුවාවන්හි හෝ පවසන ලද බවයි.

Idañca sikkhāpadaṃ bāhiraparibhogaṃ sandhāya vatthuvasena vuttaṃ abbhantaraparibhogassa visuṃ vakkhamānattā. Tadubhayampi ‘‘sappāṇaka’’nti katvā vadhakacittaṃ vināva siñcane paññattattā ‘‘paṇṇattivajja’’nti vuttaṃ. Vadhakacitte pana sati sikkhāpadantareneva pācittiyaṃ, na imināti daṭṭhabbaṃ. Udakassa sappāṇakatā, ‘‘siñcanena pāṇakā marissantī’’ti jānanaṃ, tādisameva ca udakaṃ vinā vadhakacetanāya kenacideva karaṇīyena tiṇādīnaṃ siñcananti imānettha cattāri aṅgāni.

මෙම ශික්ෂාපදය බාහිර පරිභෝගය අරභයා වස්තුවෙහි වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, අභ්‍යන්තර පරිභෝගය පිළිබඳව පසුව වෙන් කොට දක්වන බැවිනි. එම ශික්ෂාපද දෙකම "සප්පාණක" (පණුවන් සහිත) යැයි සලකා මරණ චේතනාවෙන් තොරව ඉසීමෙහිදීම පැනවූ බැවින් "පණ්ණත්තිවජ්ජ" (ප්‍රඥප්ති වද්‍ය) යැයි කියනු ලැබේ. මරණ චේතනාව ඇති කල්හි වනාහි වෙනත් ශික්ෂාපදයකින්ම (සංචිච්චපාණ ශික්ෂාපදයෙන්) පාචිත්තිය ඇවැත් වේ, මෙයින් නොවේ යැයි දත යුතුය. පැණෙහි පණුවන් සිටීම, "ඉසීමෙන් පණුවෝ මැරෙති" යන දැනීම, එවැනිම පැන් මරණ චේතනාවෙන් තොරව කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා තණකොළ ආදියට ඉසීම යන මේවා මෙහි ඇති අංග සතරයි.

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සප්පාණක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිම විය.

Niṭṭhito senāsanavaggo dutiyo.

දෙවැනි සේනාසන වර්ගය නිම විය.

‘‘Bhūtagāmavaggo’’tipi etasseva nāmaṃ.

"භූතගාම වර්ගය" යනුද මෙයටම නමකි.

3. Ovādavaggo

3. ඕවාද වර්ගය

1. Ovādasikkhāpadavaṇṇanā

1. ඕවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

144. Tatiyavaggassa [Pg.20] paṭhame tiracchānabhūtanti tirokaraṇabhūtaṃ, bāhirabhūtanti attho. Samiddhoti paripuṇṇo. Sahitattho atthayutto. Atthagambhīratādinā gambhīro.

144. තුන්වන වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි "තිරච්ඡානභූතං" යනු තිරයක් මෙන් ආවරණය වූ, බාහිර වූ යන්න අර්ථයයි. "සමිද්ධෝ" යනු පිරිපුන් වූ යන්නයි. "සහිතත්ථෝ" යනු අර්ථ සහිත වූ යන්නයි. අර්ථයෙහි ගැඹුරු බව ආදියෙන් ගැඹුරු වූ යන්න "ගම්භීරෝ" යන්නෙහි අර්ථයයි.

145-147. Paratoti uttari. Karontovāti paribāhire karonto. Vibhaṅgeti jhānavibhaṅge. Caraṇanti nibbānagamanāya pādaṃ.

145-147. "පරතෝ" යනු ඉන් ඔබ්බට යන්නයි. "කරොන්තෝ වා" යනු බාහිර දෙයක් කරන්නා වූ යන්නයි. "විභංගෙ" යනු ධ්‍යාන විභංගයෙහි යන්නයි. "චරණං" යනු නිවන් දැකීම සඳහා පාදයක් බඳු වූ ප්‍රතිපදාවයි.

Yadassāti yaṃ assa. Dhāretīti avinassamānaṃ dhāreti. Parikathanatthanti pakiṇṇakakathāvasena paricchinnadhammakathanatthaṃ. Tisso anumodanāti saṅghabhattādīsu dānānisaṃsappaṭisaṃyuttā nidhikuṇḍasuttādi (khu. pā. 8.1 ādayo) -anumodanā, gehappavesamaṅgalādīsu maṅgalasuttādi (khu. pā. 5.1 ādayo; su. ni. maṅgalasutta) -anumodanā, matakabhattādiamaṅgalesu tirokuṭṭādi (khu. pā. 7.1 ādayo; pe. va. 14 ādayo) -anumodanāti imā tisso anumodanā. Kammākammavinicchayoti parivārāvasāne kammavagge (pari. 482 ādayo) vuttavinicchayo. Samādhivasenāti samathapubbakavasena. Vipassanāvasena vāti diṭṭhivisuddhiādikāya sukkhavipassanāya vasena. Attano sīlarakkhaṇatthaṃ aparānapekkhatāya yena kāmaṃ gantuṃ catasso disā arahati, assa vā santi, tāsu vā sādhūti cātuddiso.

"යදස්ස" යනු "යං අස්ස" ලෙස පද විභාගයයි. "ධාරේති" යනු විනාශ වීමට නොදී දරාගන්නේය යන්නයි. "පරිකථනත්ථං" යනු ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) කථා වශයෙන් නියම කරන ලද ධර්මය දේශනා කිරීම පිණිස යන්නයි. "තිස්සෝ අනුමෝදනා" යනු සඟ සතු දානාදියෙහි දානානිශංස හා සම්බන්ධ වූ නිධිකණ්ඩ සූත්‍රය ආදී අනුමෝදනාවද, ගෙවැදීමේ මංගල්‍ය ආදියේදී මංගල සූත්‍රය ආදී අනුමෝදනාවද, මතක බත ආදී අවමංගල්‍යයන්හිදී තිරෝකුඩ්ඩ සූත්‍රය ආදී අනුමෝදනාවද යන මේ අනුමෝදනා තුනයි. "කම්මාකම්මවිනිච්ඡයෝ" යනු පරිවාර පාළියෙහි අවසානයෙහි ඇති කම්ම වර්ගයෙහි වදාරන ලද විනිශ්චයයි. "සමාධිවසෙන" යනු සමථය පූර්වංගම කොට ඇති විදර්ශනාවගේ බලයෙන් යන්නයි. "විපස්සනාවසේන වා" යනු දිට්ඨිවිසුද්ධි ආදී ශුෂ්ක විදර්ශනාවගේ බලයෙන් යන්නයි. තමාගේ සීලය ආරක්ෂා කරගැනීම සඳහා අනුන් කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවක් නැතිව කැමති පරිදි සතර දිශාවටම යාමට සුදුසු වූ, නොහොත් ඔහුට සතර දිශාවන් ඇති, නොහොත් ඒ සතර දිශාවන්හි යහපත් වූ තැනැත්තා "චාතුද්දිස" (සතර දිශාගත භික්ෂුව) නම් වේ.

Abhivinayeti pātimokkhasaṃvarasaṅkhāte saṃvaravinaye, tappakāsake vā vinayapiṭake. Vinetunti sikkhāpetuṃ pakāsetuṃ. Paguṇā vācuggatāti pāṭhato ca atthato ca paguṇā mukhe sannidhāpanavasena vācuggatā kātabbā. Atthamattavasenapettha yojanaṃ karonti. Abhidhammeti lakkhaṇarasādivasena paricchinne nāmarūpadhamme. Pubbe kira mahātherā pariyattianantaradhānāya ekekassa gaṇassa dīghanikāyādiekekadhammakoṭṭhāsaṃ niyyātentā ‘‘tumhe etaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca pariharatha, sakkontā uttaripi uggaṇhathā’’ti evaṃ sakaladhammaṃ ganthavasena niyyātenti, tattha te ca bhikkhū ganthanāmena dīghabhāṇakā majjhimabhāṇakāti voharīyanti, te ca attano bhārabhūtaṃ koṭṭhāsaṃ pariccajitvā aññaṃ [Pg.21] uggahetuṃ na labhanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘sace majjhimabhāṇako hotī’’tiādi.

"අභිවිනයේ" යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය යැයි කියන ලද සංවර විනයෙහි, නොහොත් එය ප්‍රකාශ කරන විනය පිටකයෙහි යන්නයි. "විනේතුං" යනු හික්මවනු පිණිස, ප්‍රකාශ කරනු පිණිස යන්නයි. "පගුණා වාචුග්ගතා" යනු පාඨ වශයෙන් මෙන්ම අර්ථ වශයෙන්ද පුහුණු කළ, මතකයේ තබාගැනීමෙන් කටපාඩම් කරගත යුතු යන්නයි. මෙහි ඇතැම්හු අර්ථය පමණක් ගෙනද සම්බන්ධ කරති. "අභිධම්මේ" යනු ලක්ෂණ, රස ආදියේ වශයෙන් වෙන් කරන ලද නාමරූප ධර්මයන්හි යන්නයි. පෙර වනාහි මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පරියත්තිය අතුරුදන් නොවීම පිණිස එක එක ගණයට දීඝනිකාය ආදී එක එක ධර්ම කොටස් පවරමින් "තොප මෙම ධර්මය පාළි වශයෙන්ද අටුවා වශයෙන්ද ප්‍රගුණ කරව්, හැකිනම් මීට වඩා ඉගෙන ගනිව්" යැයි මෙසේ සකල ධර්මය ග්‍රන්ථ වශයෙන් පැවරූහ. එහිදී ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ග්‍රන්ථයේ නමින් 'දීඝභාණක', 'මජ්ඣිමභාණක' යැයි හඳුන්වනු ලැබූහ. ඔවුහු තමන්ට පවරන ලද කොටස හැර වෙනත් ග්‍රන්ථයක් ඉගෙනීමට අවසර නොලැබූහ. එය අරභයා "සචේ මජ්ඣිමභාණකෝ හෝති" යනාදිය වදාළහ.

Tattha heṭṭhimā vā tayo vaggāti mahāvaggato heṭṭhimā sagāthakavaggo (saṃ. ni. 1.1 ādayo), nidānavaggo (saṃ. ni. 2.1 ādayo), khandhavaggoti (saṃ. ni. 3.1 ādiyo) ime tayo vaggā. Tikanipātato paṭṭhāya heṭṭhāti ekakanipātadukanipāte sandhāya vuttaṃ. Dhammapadampi saha vatthunā jātakabhāṇakena attano jātakena saddhiṃ uggahetabbaṃ. Tato oraṃ na vaṭṭatīti mahāpaccarivādassa adhippāyo. Tato tatoti dīghanikāyādito. Uccinitvā uggahitaṃ saddhammassa ṭhitiyā, bhikkhunopi pubbāparānusandhiādikusalatāya ca na hotīti ‘‘taṃ na vaṭṭatī’’ti paṭikkhittaṃ. Abhidhamme kiñci uggahetabbanti na vuttanti ettha yasmā vinaye kusalattikādivibhāgo, suttantesu samathavipassanāmaggo ca abhidhammapāṭhaṃ vinā na viññāyati, andhakāre paviṭṭhakālo viya hoti, tasmā suttavinayānaṃ gahaṇavasena abhidhammaggahaṇaṃ vuttamevāti visuṃ na vuttanti veditabbaṃ. Yathā ‘‘bhojanaṃ bhuñjitabba’’nti vutte ‘‘byañjanaṃ khāditabba’’nti avuttampi vuttameva hoti tadavinābhāvato, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

එහි "හේට්ඨිමා වා තයෝ වග්ගා" යනු මහා වර්ගයට පහළින් ඇති සගාථක වර්ගය, නිදාන වර්ගය, ඛන්ධ වර්ගය යන මේ වර්ග තුනයි. "තිකනිපාතතෝ පට්ඨාය හේට්ඨා" යනු ඒකක නිපාතය හා දුක නිපාතය අරභයා වදාරන ලද්දකි. ධම්මපදයද නිදාන වස්තූන් සමඟ ජාතකභාණක භික්ෂුව විසින් තමාගේ ජාතක පාළිය සමඟ ඉගෙනගත යුතුය. ඉන් මෙහා ඉගෙනීම සුදුසු නොවේ යනු මහාපච්චරී වාදයේ අදහසයි. "තතෝ තතෝ" යනු දීඝනිකාය ආදියෙන් තෝරා බේරාගෙන ඉගෙන ගන්නා ලද්ද සද්ධර්මයේ පැවැත්මට හෝ භික්ෂුවගේ පූර්වාපර අනුසන්ධි ගැලපීමෙහි දක්ෂතාවට හෝ හේතු නොවන බැවින් "එය නොකළ යුතුය" කියා ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. "අභිධර්මයෙහි කිසිවක් ඉගෙනගත යුතු යැයි නොකියන ලදී" යන මෙහි, යම් හෙයකින් විනයෙහි කුසලත්‍රික ආදී බෙදීම්ද, සූත්‍රයන්හි සමථ විදර්ශනා මාර්ගයද අභිධර්ම පාඨයෙන් තොරව තේරුම් ගත නොහැකි බැවින්, අඳුරට පිවිසියාක් වැනි වන බැවින්, සූත්‍ර හා විනය ඉගෙනීමේ බලයෙන්ම අභිධර්මය ඉගෙනීමද කියන ලදැයි සලකා වෙනම නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය. යම්සේ "බොජුන් අනුභව කළ යුතුය" කියා කී කල, එයින් වෙන් නොවන බැවින් "ව්‍යංජන අනුභව කළ යුතුය" කියා නොකීවත් එය කියන ලද්දක්ම වේද, එසේම මෙයද දත යුතුය.

Parimaṇḍalapadabyañjanāyāti parimaṇḍalāni paripuṇṇāni padesu sithiladhanitādibyañjanāni yassaṃ, tāya. Purassa esāti porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Anelagaḷāyāti ettha elāti kheḷaṃ taggaḷanavirahitāya. Kalyāṇavākkaraṇoti ettha vācā eva vākkaraṇaṃ, udāharaṇaghoso. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇamassāti kalyāṇavākkaraṇo. Upasampannāya methuneneva abhabbo hoti, na sikkhamānāsāmaṇerīsūti āha ‘‘bhikkhuniyā kāyasaṃsaggaṃ vā’’tiādi.

"පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනායා" යනු යම් වචනයක පදයන්හි සිථිල (ලිහිල්) හෝ ධනිත (තද) අකුරින් යුත් වචන මනාව පිරිපුන්ව ඇත්තේද, එවැනි වචනයෙනි. නගරයෙහි වෙසෙන්නන් සතු බැවින් "පෝරී" නම් වේ, එනම් නගරවාසීන්ගේ කථාව යන්න අර්ථයයි. "අනේලගළායා" යන මෙහි "එලා

148. Garukehīti garukabhaṇḍehi. Ekatoupasampannāyāti upayogatthe bhummavacanaṃ. Bhikkhūnaṃ santike upasampannā nāma parivattaliṅgā vā pañcasatasākiyāniyo vā. Etā pana ekatoupasampannā ovadantassa pācittiyameva.

148. "ගරුකේහි" යනු බර බඩු (ගරු භාණ්ඩ) හා සමාන වූ දේවලිනි. "ඒකතෝ උපසම්පන්නාය" යන පදය උපයෝගාර්ථයෙහි (ද්විතීයා විභක්ත්‍යර්ථයෙහි) යෙදුණු සප්තමී විභක්ති පදයකි. භික්ෂූන් වහන්සේලා සමීපයෙහි උපසම්පන්න වූවෝ නම්, ලිංගය පෙරළුණු (පුරුෂ ලිංගයෙන් ස්ත්‍රී ලිංගයට හැරුණු) භික්ෂුණීහු හෝ පන්සියයක් ශාක්‍ය ස්ත්‍රීහු හෝ වෙති. මොවුන් වනාහි එක් පාර්ශවයකින් පමණක් උපසම්පන්න වූවන් වුව ද, ඔවුනට අවවාද දෙන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත්ක්ම වේ.

149. Na nimantitā hutvā gantukāmāti nimantitā hutvā bhojanapariyosāne gantukāmā na honti, tattheva vasitukāmā hontīti [Pg.22] attho. Yatoti bhikkhunupassayato. Yācitvāti ‘‘tumhehi ānītaovādeneva mayampi vasissāmā’’ti yācitvā. Tatthāti tasmiṃ bhikkhunupassaye. Abhikkhukāvāse vassaṃ vasantiyā pācittiyaṃ, apagacchantiyā dukkaṭaṃ.

149. "න නිමන්තිතා හුත්වා ගන්තුකාමා" යන්නෙහි අර්ථය නම්—ආරාධනා කරනු ලැබ, භෝජනය අවසානයෙහි යන්නට අකමැති ව, එහි ම වාසය කිරීමට කැමති වෙති යන්නයි. "යතෝ" යනු භික්ෂුණී ආරාමයෙන් (නික්ම) යන්නයි. "යාචිත්වා" යනු "ඔබ වහන්සේලා විසින් ගෙන ආ අවවාදයෙන් ම අපි ද වාසය කරන්නෙමු" යි අයැදීමයි. "තත්ථ" යනු එම භික්ෂුණී ආරාමයෙහිය. භික්ෂූන් නොමැති ආවාසයක වස් වසන්නා වූ භික්ෂුණියට පාචිත්තිය ද, (එයින්) බැහැර වන්නීට දුකුළා ඇවැත් ද වේ.

Imāsu katarāpatti pariharitabbāti codanaṃ pariharanto āha ‘‘sā rakkhitabbā’’ti. Sā vassānugamanamūlikā āpatti rakkhitabbā, itarāya anāpattikāraṇaṃ atthīti adhippāyo. Tenāha ‘‘āpadāsu hī’’tiādi.

"මෙම ඇවැත් දෙකෙන් කිනම් ඇවැතක් වළක්වා ගත යුතු ද?" යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) බැහැර කරමින්, "එය ආරක්ෂා කළ යුතුය" යි වදාළ සේක. වස් විසීම හා අනුගත නොවීම මුල් කරගත් එම ඇවැත ආරක්ෂා කළ යුතු (වළක්වා ගත යුතු) අතර, අනෙක් ඇවැතට (පාචිත්තියට) පත් නොවීම සඳහා කරුණු පවතී යන්න මෙහි අදහසයි. එබැවින් "ආපදාසු හි" යනාදිය වදාළ සේක.

Ovādatthāyāti ovāde yācanatthāya. Dve tissoti dvīhi tīhi, karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ. Pāsādikenāti pasādajanakena kāyakammādinā. Sampādetūti tividhaṃ sikkhaṃ sampādetu. Asammatatā, bhikkhuniyā paripuṇṇūpasampannatā, ovādavasena aṭṭhagarudhammadānanti imānettha tīṇi aṅgāni.

"ඕවාදත්ථාය" යනු අවවාද යැදීම (ඉල්ලීම) පිණිස ය. "ද්වේ තිස්සෝ" යනු දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසිනි; මෙය කරණාර්ථයෙහි යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි. "පාසාදිකේන" යනු පැහැදීම උපදවන කාය කර්මාදියෙනි. "සම්පාදේතු" යනු ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ කෙරේවා යන්නයි. (භික්ෂුවකගේ) අසම්මත බව, භික්ෂුණිය සම්පූර්ණ උපසම්පදාවෙන් යුක්ත වීම සහ අවවාද වශයෙන් අෂ්ට ගරුධර්ම දීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Ovādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඕවාද ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā

2. අත්ථංගත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

153. Dutiye kokanadanti padumavisesaṃ, taṃ kira bahupattaṃ vaṇṇasampannaṃ. Ayañhettha attho – yathā kokanadasaṅkhātaṃ padumaṃ, evaṃ phullamukhapadumaṃ avītaguṇagandhaṃ nimmale antalikkhe ādiccaṃ viya ca attano tejasā tapantaṃ tato eva virocamānaṃ aṅgehi niccharaṇakajutiyā aṅgīrasaṃ sammāsambuddhaṃ passāti. Rajoharaṇanti sarīre rajaṃ puñchatīti rajoharaṇanti puñchanacoḷassa nāmaṃ. Obhāsavissajjanapubbakā bhāsitagāthā obhāsagāthā nāma. Visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.386) pana ‘‘rāgo rajo na ca pana reṇu vuccatī’’tiādi obhāsagāthā vuttā, na panesā ‘‘adhicetaso’’ti gāthā. Ayañca cūḷapanthakattherassa udānagāthāti udānapāḷiyaṃ natthi, ekudāniyattherassa (theragā. 1.67 ekudāniyattheragāthāvaṇṇanā) nāyaṃ udānagāthāti tattha vuttaṃ. Idha pana pāḷiyā eva vuttattā therassāpi udānagāthāti gahetabbaṃ. Idha ca agarudhammenāpi ovadato [Pg.23] pācittiyameva. Atthaṅgatasūriyatā, paripuṇṇūpasampannatā, ovadananti imānettha tīṇi aṅgāni.

153. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි "කොකනද" යනු පියුම් විශේෂයකි. එය බොහෝ පෙති ඇති, වර්ණවත් පියුමකැයි කියනු ලැබේ. මෙහි අර්ථය මෙසේය: යම් සේ "කොකනද" නම් රතු පියුම දෙස බලන්නේ ද, එසේ ම නොසිඳුණු ගුණ සුවඳ ඇති පිපුණු මුඛ පද්මය දෙස ද, නිර්මල අහසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් ස්වකීය තේජසින් බබළන්නා වූ ද, එහෙයින් ම විරාජමාන වන්නා වූ ද, ශරීරාවයවයන්ගෙන් විහිදෙන රශ්මියෙන් යුත් (අංගීරස) සම්‍යක්සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බලන්න. "රජෝහරණ" යනු ශරීරයෙහි ධූලි පිසදමන බැවින් පිසදමන රෙදිකඩට කියන නමකි. රශ්මි විහිදුවීම පෙරටු කොට දෙසූ ගාථාව "ඕභාස ගාථාව" නම් වේ. විසුද්ධිමාර්ගය ආදියෙහි "රාගෝ රජෝ න ච පන රේණු වුච්චති" යනාදී ගාථාව ඕභාස ගාථාව ලෙස දක්වා ඇති අතර, "අධිචේතසෝ" යන ගාථාව එසේ දක්වා නැත. තවද මෙම ගාථාව චූළපන්ථක තෙරුන්ගේ උදාන ගාථාවකැයි උදාන පාලියෙහි සඳහන් නොවේ; එය ඒකුදානිය තෙරුන්ගේ උදාන ගාථාවකැයි එහි දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහි පාලියෙහි ම දක්වා ඇති බැවින් තෙරුන්ගේ ම උදාන ගාථාවකැයි ගත යුතුය. මෙහි දී ගරුධර්මයකින් තොරව වුව ද අවවාද කරන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ම වේ. ඉර බැස යෑම (සූර්යයා අස්තංගත වීම), සම්පූර්ණ උපසම්පදාවෙන් යුක්ත වීම සහ අවවාද කිරීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Atthaṅgatasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අත්ථංගත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā

3. භික්ෂුණූපස්සය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

162. Tatiyaṃ uttānameva. Upassayūpagamanaṃ, paripuṇṇūpasampannatā, samayābhāvo, garudhammehi ovadananti imānettha cattāri aṅgāni.

162. තුන්වන ශික්ෂාපදය ඉතා පැහැදිලි ය. භික්ෂුණී ආරාමයට යාම, සම්පූර්ණ උපසම්පදාවෙන් යුක්ත වීම, සුදුසු නොවන කාලය වීම (අසමය වීම) සහ ගරුධර්මයන්ගෙන් අවවාද කිරීම යන මේ කරුණු හතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Bhikkhunupassayasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

භික්ෂුණූපස්සය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Āmisasikkhāpadavaṇṇanā

4. ආමිස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

164. Catutthe āmisanirapekkhampi āmisahetu ovadatītisaññāya bhaṇantassapi anāpatti sacittakattā sikkhāpadassa. Sesamettha uttānameva. Upasampannatā, dhammena laddhasammutitā, anāmisantaratā, avaṇṇakāmatāya evaṃ bhaṇananti imānettha cattāri aṅgāni.

164. හතරවන ශික්ෂාපදයෙහි: ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිව වුව ද, "ආමිසය උදෙසා අවවාද කරන්නේය" යන වැටහීමෙන් යුතුව පවසන භික්ෂුවට ද ඇවැත් නොවේ. ඒ මන්ද යත්, මෙම ශික්ෂාපදය සචිත්තක වන බැවිනි. මෙහි ඉතිරි කොටස ඉතා පැහැදිලි ය. උපසම්පන්න බව, ධර්මානුකූලව ලත් සම්මුතිය ඇති බව, ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බව සහ (භික්ෂුණිය කෙරෙහි) අගුණ කීමේ අදහසින් මෙසේ පැවසීම යන මේ කරුණු හතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Āmisasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආමිස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

169. Pañcamaṃ cīvaradānasikkhāpadaṃ uttānameva.

169. පස්වන චීවරදාන ශික්ෂාපදය ඉතා පැහැදිලි ය.

6. Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā

6. චීවරසිබ්බන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

176. Chaṭṭhe kathinavattanti kathinamāse cīvaraṃ karontānaṃ sabrahmacārīnaṃ sahāyabhāvūpagamanaṃ sandhāya vuttaṃ. Vañcetvāti ‘‘tava ñātikāyā’’ti avatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti ettakameva vatvā ‘‘ekissā bhikkhuniyā’’ti sutvā te aññātikasaññino ahesunti āha ‘‘akappiye niyojitattā’’ti. Aññātikāya bhikkhuniyā santakatā, nivāsanapārupanūpagatā, vuttanayena sibbanaṃ vā sibbāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni.

176. හයවන ශික්ෂාපදයෙහි: "කඨිනවත්ත" යනු කඨින මාසයෙහි සිවුරු මසන්නා වූ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලාට උපකාරී වීම (සහාය වීම) අදහස් කොට වදාරන ලද්දකි. "වංචෙත්වා" (රවටා) යනු "ඔබගේ නෑදෑ භික්ෂුණියකගේ සිවුරක්" යැයි නොකියා, "එක්තරා භික්ෂුණියකගේ සිවුරක්" යැයි පමණක් පැවසීමයි. එසේ කී කල, "එක්තරා භික්ෂුණියකගේ සිවුරක්" යැයි අසා, ඔවුන් (එම භික්ෂූන්) ඇය නොනෑ කෙනෙකු ලෙස සිතූ බැවින් "අකැප දෙයෙහි යෙදවූ බැවින්" යැයි වදාළ සේක. නොනෑ භික්ෂුණියක සතු දෙයක් වීම, හැඳීමට හෝ පොරවීමට සුදුසු (සිවුරක්) වීම, ඉහත කී පරිදි මැසීම හෝ මස්වා දීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Cīvarasibbanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

චීවරසිබ්බන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā

7. සංවිධාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

183. Sattame [Pg.24] pāḷiyaṃ gacchāma bhagini gacchāmāyyāti bhikkhupubbakaṃ saṃvidhānaṃ, itaraṃ bhikkhunipubbakaṃ. Ekaddhānamagganti ekato addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ. Hiyyoti suve. Pareti tatiye divase.

183. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි: පාලියෙහි එන "ගච්ඡාම භගිනි ගච්ඡාමාය්‍ය" යන්නෙන් භික්ෂුව පෙරටු කොට ගත් කථා කර ගැනීම (සංවිධානය වීම) ද, අනෙක් පාඨයෙන් භික්ෂුණිය පෙරටු කොට ගත් කථා කර ගැනීම ද අදහස් වේ. "ඒකද්ධානමග්ග

Dvidhā vuttappakāroti pādagamane pakkhagamaneti dvidhā vuttappakāro. Upacāro na labbhatīti yo parikkhittādigāmassa ekaleḍḍupātādiupacāro vutto, so idha na labbhati āsannattā. Etena ca antaraghareyevettha gāmoti adhippeto, na sakalaṃ gāmakhettaṃ. Tatthāpi yattha upacāro labbhati, tattha upacārokkamane eva āpattīti dasseti. Tenāha ‘‘ratanamattantaro’’tiādi. Upacārokkamanañcettha upacārabbhantare pavisanameva hoti. Tattha appavisitvāpi upacārato bahi addhayojanabbhantaragatena maggena gacchantopi maggassa dvīsu passesu addhayojanabbhantaragataṃ gāmūpacāraṃ sabbaṃ okkamitvā gacchaticceva vuccati. Addhayojanato bahi gatena maggena gacchanto na gāmūpacāragaṇanāya kāretabbo, addhayojanagaṇanāyeva kāretabbo. Evañca sati anantarasikkhāpade nāvāyeva gāmatīrapassena gacchantassa gāmūpacāragaṇanāya āpatti samatthitā hoti. Na hi sakkā nāvāya gāmūpacārabbhantare pavisituṃ. Tiṇṇaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ siṅghāṭakaṃ. Etthantare saṃvidahiteti ettha na kevalaṃ yathāvuttarathikādīsu eva saṃvidahane dukkaṭaṃ, antarāmaggepīti adhippāyo.

"ද්විධා වුත්තප්පකාරෝ" යනු පයින් යාම හා පියාපත්වලින් යාම (පියාසර කිරීම) යන ආකාර දෙකෙන් පවසන ලද්දයි. "උපචාරෝ න ලබ්භති" යනු පවුරුවලින් වට වූ ගමක යම් එක් කැට ගැසීමක (ලෙඩ්ඩුපාත) ප්‍රමාණයේ උපචාරයක් කියන ලද්දේ ද, එය ඉතා ළඟ බැවින් මෙහි නොලැබේ. මේ උපචාරය නොලැබෙන බැවින් මෙහි "ගාමෝ" (ගම) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ගම ඇතුළත (අන්තරඝරය) පමණක් බවත්, මුළු ගම් සීමාව (ගාමඛෙත්ත) නොවන බවත් දක්වයි. එහි ද යම් ගමක උපචාරය ලැබේ ද, එහි උපචාරයට ඇතුළු වීමෙන්ම ඇවැත් වන බව පෙන්වයි. එබැවින් "රතනමත්තන්තරෝ" යනාදිය පවසන ලදී. මෙහි "උපචාරොක්කමන" (උපචාරයට පිවිසීම) යනු උපචාර සීමාව ඇතුළට වැදීමමය. එහි ඇතුළු නොවී වුව ද උපචාරයෙන් පිටත, අඩ යොදුනක් ඇතුළත පිහිටි මාර්ගයකින් යන භික්ෂුව ද මාර්ගයේ දෙපස අඩ යොදුනක් ඇතුළත පිහිටි සියලු ගම් උපචාර ඉක්මවා යන්නේ යැයිම කියනු ලැබේ. අඩ යොදුනෙන් පිටත පිහිටි මාර්ගයකින් යන්නා ගම් උපචාර ගණනයෙන් තීරණය නොකළ යුතු ය, අඩ යොදුන් ගණනයෙන්ම තීරණය කළ යුතු ය. මෙසේ වන කල්හි ඊළඟ සික්ඛාපදයෙහි, බෝට්ටුවෙන්ම ගම් ඉවුර අසලින් යන භික්ෂුවට ද ගම් උපචාර ගණනයෙන් ඇවැත් වීම ස්ථිර වේ. මන්ද යත්, බෝට්ටුවෙන් ගම් උපචාරය ඇතුළට පිවිසිය නොහැකි බැවිනි. මංසන්ධි තුනක් එක්වන ස්ථානය "සිංඝාටක" (තුන්මං හන්දිය) නම් වේ. "එත්ථන්තරේ සංවිදහිතේ" යන මෙහි හුදෙක් ඉහත සඳහන් වීථි ආදියෙහිම පමණක් සැලසුම් කිරීමෙන් (සංවිධානය වීමෙන්) දුක්කටාපත්ති වේ නොවේ, අතරමඟදී වුව ද සැලසුම් කිරීමෙන් (සම්මුඛ සාකච්ඡා කිරීමෙන්) දුක්කටාපත්ති වේ යනු මෙහි අදහසයි.

Addhayojanaṃ atikkamantassāti asati gāme addhayojanaṃ atikkamantassa. Yasmiñhi gāmakhettabhūtepi araññe addhayojanabbhantare gāmo na hoti, tampi idha agāmakaṃ araññanti adhippetaṃ, na viñjhāṭavādayo.

"අද්ධයෝජනං අතික්කමන්තස්ස" යනු ගමක් නොමැති කල්හි අඩ යොදුනක් ඉක්මවා යන්නා වූ භික්ෂුවට යන්නයි. යම් හෙයකින් ගම් සීමාවකට අයත් වුව ද, යම් වනාන්තරයක අඩ යොදුනක් ඇතුළත ගමක් නොමැති වේ ද, එම වනාන්තරය ද මෙහි "අගාමක අරණ්‍ය" (ගම් රහිත වනය) යැයි අදහස් කරන ලදී, වින්ධ්‍යා වනාන්තරය ආදිය මෙහි අදහස් නොකෙරේ.

185. Raṭṭhabhedeti raṭṭhavilope. Cakkasamāruḷhāti iriyāpathacakkaṃ, sakaṭacakkaṃ vā samāruḷhā. Dvinnampi saṃvidahitvā maggappaṭipatti, avisaṅketaṃ, samayābhāvo, anāpadā, gāmantarokkamanaṃ vā addhayojanātikkamo vāti imānettha pañca aṅgāni. Ekatoupasampannādīhi saddhiṃ saṃvidhāya gacchantassa pana mātugāmasikkhāpadena āpatti.

185. ‘රට්ඨභේදේ’ යනු රට විනාශ වූ කල්හි යන්නයි. ‘චක්කසමාරූළ්හා’ යනු ඉරියව් නැමැති සක්වලට හෝ කරත්ත රෝදයට නැඟුණු යන්නයි. භික්ෂු, භික්ෂුණී දෙදෙනාම කතා කොට මඟට පිළිපැදීම, ගිවිසුම නොයික්මවීම, සුදුසු නොවන කාලය, උපද්‍රව නොමැති බව, වෙනත් ගමකට පිවිසීම හෝ අඩ යොදුනක් ඉක්මවා යාම යන මේවා මෙහි අංග පහ වේ. එක් පාර්ශ්වයකින් උපසම්පන්න වූවන් ආදීන් සමඟ කතා කොට යන මහණහුට වනාහි මාතුගාම ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් වේ.

Saṃvidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සංවිධාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā

8. නාවාභිරුහන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

189. Aṭṭhame [Pg.25] ekaṃ tīraṃ…pe… nirantaranti nadito addhayojanabbhantare padese niviṭṭhagāmehi nirantaratā vuttā. Ekaṃ agāmakaṃ araññanti tathā niviṭṭhagāmābhāvena vuttaṃ. Agāmakatīrapassenātiādi pana atirekaaddhayojanavitthataṃ nadiṃ sandhāya vuttaṃ. Tato ūnavitthārāya hi nadiyā majjhenāpi gamane tīradvayassāpi addhayojanabbhantare gatattā gāmantaragaṇanāya, addhayojanagaṇanāya ca āpattiyo paricchinditabbā. Teneva ‘‘yojanavitthatā…pe… addhayojanagaṇanāya pācittiyānī’’ti vuttaṃ. Teneva hi yojanato ūnāya nadiyā addhayojanabbhantaragatatīravaseneva āpattigaṇanaṃ vuttameva hoti. ‘‘Sabbaaṭṭhakathāsū’’tiādinā vuttamevatthaṃ samattheti. Tattha kiñcāpi samuddataḷākādīsu pācittiyaṃ na vuttaṃ, tathāpi kīḷāpurekkhārassa tattha dukkaṭamevāti gahetabbaṃ, paṭhamaṃ kīḷāpurekkhārassāpi pacchā nāvāya niddupagatassa, yoniso vā manasi karontassa gāmantarokkamanādīsupi āpattisambhavato paṇṇattivajjatā, ticittatā cassa sikkhāpadassa vuttāti veditabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

189. අටවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘ඒකං තීරං...පෙ... නිරන්තරං’ යනු ගඟෙහි සිට අඩ යොදුනක් ඇතුළත ප්‍රදේශයෙහි පිහිටි ගම්වලින් අඛණ්ඩව පැවතීම කියනු ලැබේ. ‘ඒකං අගාමකං අරඤ්ඤං’ යනු එසේ පිහිටි ගම් නොමැති වීම නිසා කියන ලද්දකි. ‘අගාමකතීරපස්සේනා’ යනාදිය වනාහි අඩ යොදුනකට වඩා පළල් වූ ගඟක් අරභයා කියන ලද්දකි. ඊට වඩා අඩු පළල ඇති ගඟක් මැදින් යන කල ද ඉවුරු දෙකටම අඩ යොදුනක් ඇතුළත යන බැවින්, වෙනත් ගම් ගණනින් ද, අඩ යොදුන් ගණනින් ද ඇවැත් වෙන් කරගත යුතුය. එහෙයින්ම ‘යොජනවිත්ථතා...පෙ... අද්ධයොජනගණනාය පාචිත්තියානි’ යි කියන ලදී. එහෙයින්ම යොදුනකට වඩා අඩු ගඟක දී අඩ යොදුනක් ඇතුළත පිහිටි ඉවුරේ බලයෙන්ම ඇවැත් ගණනය කිරීම කියන ලද්දක්ම වේ. ‘සබ්බඅට්ඨකථාසු’ යනාදියෙන් කියන ලද අර්ථයම ස්ථිර කරයි. එහි මුහුද, වැව් ආදියෙහි ප්‍රාචිත්තියක් නොකියන ලද වුවද, එහි ක්‍රීඩා කිරීමට බලාපොරොත්තු වන්නාට දුක්කට ඇවැත් වන බවම ගත යුතුය. පළමුව ක්‍රීඩා කිරීමට අදහස් කළ ද, පසුව බෝට්ටුවෙහි නින්දට ගියහොත් හෝ නුවණින් මනසිකාර කරන්නෙකු වුවද වෙනත් ගමකට පිවිසීම ආදියේදී ද ඇවැත් සිදුවන බැවින්, මේ ශික්ෂාපදය පණ්ණත්තිවජ්ජ (පැනවීම් උල්ලංඝනය කිරීමේ වරදක්) වන බව ද තිචිත්තක (සිත් තුනක් සහිත) වන බව ද කියන ලදැයි දත යුතුය. සෙසු කොටස පැහැදිලිව තේරුම් ගත හැක්කකි.

Nāvābhiruhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නාවාභිරුහන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā

9. පරිපාචිත ශික්ෂාපද වර්ණනාව

197. Navame pāḷiyaṃ ‘‘sikkhamānā…pe… pañca bhojanāni ṭhapetvā sabbattha anāpattī’’ti idaṃ iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcahi sahadhammikehi kataviññattiparikathādīhi uppannaṃ paribhuñjantassa dukkaṭameva. Bhikkhuniyā paripācitatā, tathā jānanaṃ, gihisamārambhābhāvo, bhojanatā, tassa ajjhoharaṇanti imānettha pañca aṅgāni.

197. නවවැනි ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන ‘සික්ඛමානා...පෙ... පංච භෝජනානි ඨපෙත්වා සබ්බත්ථ අනාපත්ති’ යන මේ වචනය මේ ශික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නොවීම අරභයා කියන ලද්දකි. සදම්චාරීන් පස්දෙනා විසින් කරන ලද විඥප්ති (ඉල්ලීම්) හා පරිකථා (ඉඟි බස්) ආදියෙන් උපන් දෙය වළඳන භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වේ. භික්ෂුණියක ලවා පිස්වන ලද බව, එසේ බව දැන ගැනීම, ගිහියන්ගේ උත්සාහයක් නොවීම, පස් වැදෑරුම් භෝජනයක් වීම, එය ගිලීම යන මේවා මෙහි අංග පහ වේ.

Paripācitasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පරිපාචිත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā

10. රහෝනිසජ්ජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

198. Dasame [Pg.26] upanandassa catutthasikkhāpadenāti mātugāmena rahonisajjasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ, taṃ pana acelakavagge pañcamampi upanandaṃ ārabbha paññattesu catutthattā evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

198. දසවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘උපනන්දස්ස චතුත්ථසික්ඛාපදේන’ යනු මාතුගාමයා සමඟ රහසිගතව ඉඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය අරභයා කියන ලද්දකි. එය අචේලක වර්ගයෙහි පස්වැන්න වුවද, උපනන්ද හිමියන් අරභයා පනවන ලද ශික්ෂාපදයන් අතරින් හතරවැන්න වන බැවින් මෙසේ කියන ලදැයි දත යුතුය.

Rahonisajjasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

රහෝනිසජ්ජ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhito ovādavaggo tatiyo.

තුන්වැනි ඕවාද වර්ගය නිමවා ඇත.

4. Bhojanavaggo

4. භෝජන වර්ගය

1. Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā

1. ආවසථපිණ්ඩ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

206. Catutthavaggassa paṭhame imesaṃyevāti imesaṃ pāsaṇḍānaṃyeva. Ettakānanti imasmiṃ pāsaṇḍe ettakānaṃ.

206. හතරවැනි වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි ‘ඉමේසංයේව’ යනු මේ පාසණ්ඩයන්ට (අන්‍ය ආගමිකයන්ට) පමණක්මය යන්නයි. ‘එත්තකාနံ’ යනු මේ පාසණ්ඩයෙහි මෙතෙක් දෙනාට යන්නයි.

208. ‘‘Gacchanto vā āgacchanto vā’’ti idaṃ addhayojanavasena gahetabbaṃ. Aññe uddissa paññattañca bhikkhūsu appasannehi titthiyehi sāmaññatopi paññattampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭati eva. Āvasathapiṇḍatā, agilānatā, anuvasitvā bhojananti imānettha tīṇi aṅgāni.

208. ‘ගච්ඡන්තෝ වා ආගච්ඡන්තෝ වා’ යන මෙය අඩ යොදුනක ප්‍රමාණයෙන් ගත යුතුය. අන්‍යයන් උදෙසා පිළියෙල කරන ලද දානය ද, භික්ෂූන් කෙරෙහි නොපැහැදුණු තීර්ථකයන් විසින් පොදුවේ පිළියෙල කරන ලද දානය ද භික්ෂූන්ට කැප නොවේමය. ආවසථපිණ්ඩයක් (පොදු ගිමන්හල් දානයක්) වීම, නීරෝගී බව, එහි නැවතී වළඳීම යන මේවා මෙහි අංග තුන වේ.

Āvasathapiṇḍasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ආවසථපිණ්ඩ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. ගණභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

209. Dutiye abhimāreti abhibhavitvā bhagavantaṃ māraṇatthāya payojite dhanudhare. Nanu ‘‘rājānampi mārāpesī’’ti vacanato idaṃ sikkhāpadaṃ ajātasattuno kāle paññattanti siddhaṃ, evañca sati pāḷiyaṃ ‘‘tena kho pana samayena rañño māgadhassa…pe… ñātisālohito ājīvakesu pabbajito hoti…pe… bimbisāraṃ etadavocā’’tiādi virujjhatīti? Na virujjhati. So kira ājīvako bimbisārakālato pabhuti antarantarā bhikkhū nimantetvā dānaṃ dento ajātasattukālepi sikkhāpade paññattepi bhikkhūnaṃ santike dūtaṃ pāhesi, bhikkhū ca kukkuccāyantā nivāresuṃ. Tasmā ādito paṭṭhāya taṃ vatthu dassitanti veditabbaṃ.

209. දෙවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘අභිමාරේති’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ඝාතනය කිරීම පිණිස යවන ලද දුනුවායන් මෙල්ල කොට යන්නයි. ‘රජු ද මරවන ලදී’ යන වචනයෙන් මේ ශික්ෂාපදය අජාතශත්‍රැ රජුගේ කාලයෙහි පනවන ලද්දක් බව ඔප්පු නොවේද? එසේ නම් පාලියෙහි ‘තේන ඛෝ පන සමයේන රඤ්ඤෝ මාගධස්ස...පෙ... ඥාතිසාලෝහิตෝ ආජීවකේසු පබ්බජිතෝ හෝති...පෙ... බිම්බිසාරං ඒතදවෝච’ යනාදී ප්‍රකාශය සමඟ එය පරස්පර නොවේද? යන්න accommodation. එය පරස්පර නොවේ. ඒ ආජීවකයා බිම්බිසාර රජුගේ කාලයේ සිටම කලින් කලට භික්ෂූන්ට ආරාධනා කර දන් දුන් අතර, අජාතශත්‍රැ රජුගේ කාලයෙහි ශික්ෂාපදය පැනවූ පසුව ද භික්ෂූන් වෙත දූතයෙකු යැවීය. භික්ෂූහු ද සැක උපදවා එය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. එබැවින් මුල සිටම ඒ සිදුවීම දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

215. Aññamaññaṃ [Pg.27] visadisaṃ rajjaṃ virajjaṃ, virajjato āgatā verajjakā. Te ca yasmā jātigottādito nānāvidhā, tasmā nānāverajjaketipi attho.

215. එකිනෙකට වෙනස් වූ රාජ්‍යය ‘විරාජ්‍යය’ (විරජ්ජ) වන අතර, වෙනස් වූ රාජ්‍යයන්ගෙන් පැමිණියෝ ‘වේරජ්ජක’ නම් වෙති. ඔවුහු ද ජාති, ගෝත්‍ර ආදියෙන් විවිධ වන බැවින් ‘නානාවේරජ්ජක’ යන අර්ථය ද වේ.

217-8. Imassa sikkhāpadassa vatthuvaseneva viññattito gaṇabhojanatthatā siddhāti taṃ avatvā padabhājane asiddhameva nimantanato gaṇabhojanaṃ dassitanti veditabbaṃ. Tenāha ‘‘dvīhākārehī’’tiādi. ‘‘Yena kenaci vevacanenā’’ti vuttattā ‘‘bhojanaṃ gaṇhathā’’tiādisāmaññanāmenāpi gaṇabhojanaṃ hoti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ addhānagamanādivatthūsu ‘‘idheva bhuñjathā’’ti vuttavacanassa kukkuccāyanaṃ, tampi odanādināmaṃ gahetvā vuttattā eva katanti veditabbaṃ. Ekato gaṇhantīti aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ekato ṭhatvā gaṇhanti.

217-8. මේ ශික්ෂාපදයෙහි වස්තු කතාවේ බලයෙන්ම විඥප්තියෙන් (ඉල්ලීමෙන්) ගණභෝජන බව සිද්ධ වන බැවින්, එය පදභාජනීයයෙහි නොකියා, සිද්ධ නොවූ ආරාධනාවෙන්ම ගණභෝජනය දක්වන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින් ‘ද්වීහාකාරේහි’ (ආකාර දෙකකින්) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘යම් කිසිදු පර්යාය වචනයකින්’ යි කියන ලද බැවින් ‘භෝජනය පිළිගන්න’ යනාදී පොදු නාමයෙන් ද ගණභෝජනය සිද්ධ වේ. පාලියෙහි දීර්ඝ ගමන් යාම ආදී වස්තූන්හි ‘මෙහිම වළඳන්න’ යි කී වචනයෙහි යම් සැකයක් ඇති වේ නම්, එය ද බත් (ඕදන) ආදී නාමයන් ගෙන කියන ලද බැවින්ම සිදුවූවක් යැයි දත යුතුය. ‘එකට පිළිගනිති’ යනු එකිනෙකාගෙන් රියන් දොළහක හත්ථපාසය නොහැර එකට සිට පිළිගැනීමයි.

‘‘Amhākaṃ catunnampi bhattaṃ dehī’’ti vuttattā pāḷi (vaṇṇanā) yaṃ ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehī’’tiādino vuttattā ca bhojananāmena viññattameva gaṇabhojanaṃ hoti, tañca aññena viññattampi ekato gaṇhantānaṃ sabbesampi hotīti daṭṭhabbaṃ. Visuṃ gahitaṃ pana viññattaṃ bhuñjato paṇītabhojanādisikkhāpadehi āpatti eva.

‘අප හතරදෙනාටම බත් දෙන්න’ යි කී බැවින් ද, පාලියෙහි (හා අටුවාවෙහි) ‘ඔබ එක් භික්ෂුවකට බත් දෙන්න’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද බැවින් ද භෝජන නාමයෙන් ඉල්ලන ලද දෙයම ගණභෝජනය වේ. එය වෙනත් අයෙකු විසින් ඉල්ලන ලද්දක් වුවද එකට පිළිගන්නා සියලු භික්ෂූන්ටම සිද්ධ වන බව දත යුතුය. වෙන් වෙන් වශයෙන් පිළිගෙන ඉල්ලන ලද භෝජනය වළඳන භික්ෂුවට වනාහි ප්‍රණීතභෝජන ආදී ශික්ෂාපදයන්ගෙන් ඇවැත් වේමය.

Āgantukapaṭṭanti acchinditvā anvādhiṃ āropetvā karaṇacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhapetīti ekaṃ antaṃ cīvare bandhanavasena ṭhapeti. Paccāgataṃ sibbatīti tasseva dutiyaantaṃ parivattitvā āhataṃ sibbati. Āgantukapaṭṭaṃ bandhatīti cīvarena laggaṃ karonto punappunaṃ tattha tattha suttena bandhati. Ghaṭṭetīti pamāṇena gahetvā daṇḍādīhi ghaṭṭeti. Suttaṃ karotīti guṇādibhāvena vaṭṭeti. Valetīti anekaguṇasuttaṃ hatthena vā cakkadaṇḍena vā vaṭṭeti ekattaṃ karoti. Parivattanaṃ karotīti parivattanadaṇḍayantakaṃ karoti, yasmiṃ suttaguḷaṃ pavesetvā veḷunāḷikādīsu ṭhapetvā paribbhamāpetvā suttakoṭito paṭṭhāya ākaḍḍhanti.

"ආගන්තුක පට්ට" (අමතර රෙදි පටිය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ නොකපා, වාටිය මත තබා මසන ලද සිවුරක් (කරණ චීවරයක්) පිළිබඳවයි. "තබයි" යනු එක් කෙළවරක් සිවුරෙහි බැඳීමේ ක්‍රමයට තැබීමයි. "නැවත පැමිණි කෙළවර මසයි" යනු එහිම කරකවා ගෙනෙන ලද දෙවැනි කෙළවර මැසීමයි. "ආගන්තුක පට්ටය බඳියි" යනු සිවුරෙහි ඇලවීම කරමින් නැවත නැවතත් ඒ ඒ තැන්වල නූලෙන් බැඳීමයි. "ගටයි" යනු ප්‍රමාණයෙන් ගෙන ලී දඬු ආදියෙන් තැලීමයි. "නූල් කරයි" යනු නූල් පොටවල් එකතු කර අඹරා ගැනීමයි. "අඹරයි" යනු නූල් පොටවල් කිහිපයක් අතින් හෝ කරකැවෙන රෝදයකින් (නූල් කටින උපකරණයකින්) අඹරා එකක් බවට පත් කිරීමයි. "පරිවර්තනය කරයි" යනු කරකැවෙන දණ්ඩක් සහිත උපකරණයක් (නූල් ඔතන උපකරණයක්) සකස් කිරීමයි, එහි නූල් බෝලය ඇතුළු කර, උණ බට ආදියෙහි රඳවා කරකවමින් නූල් කොනේ සිට නූල් ඇදගනියි.

220. Animantitacatutthanti animantito catuttho yassa bhikkhucatukkassa, taṃ animantitacatutthaṃ. Evaṃ sesesupi. Tenāha ‘‘pañcannaṃ catukkāna’’nti. Sampavesetvāti tehi yojetvā. Gaṇo bhijjatīti nimantitasaṅgho na hotīti attho.

220. "අනිමන්තිත චතුත්ථ" (නොපැමිණි සිව්වැන්නා ඇතුළත් සතර නම) යනු යම් භික්ෂූන් සතර නමකගේ කණ්ඩායමක සිව්වැන්නා නොපැමිණි (ආරාධනා නොලද) කෙනෙක් වේද, ඒ භික්ෂු සතර නමයි. ඉතිරි (පිණ්ඩපාතික චතුත්ථ ආදී) කණ්ඩායම්වල ද මෙසේමය. එහෙයින් "කණ්ඩායම් පහේ සතර නම බැගින් වූ" යැයි වදාළ සේක. "ඇතුළු කරවා" යනු ඔවුන් හා එක් කරවා (සම්බන්ධ කරවා) යන්නයි. "ගණය බිඳෙයි" යනු ආරාධිත සංඝයා නොවේ යන අර්ථයයි.

Adhivāsetvā [Pg.28] gatesūti ettha akappiyanimantanādhivāsanakkhaṇe pubbapayoge dukkaṭampi natthi, viññattito pasavane pana viññattikkhaṇe itarasikkhāpadehi dukkaṭaṃ hotīti gahetabbaṃ. Nimantanaṃ sādiyathāti nimantanabhattaṃ paṭiggaṇhatha. Tāni cāti kummāsādīni ca tehi bhikkhūhi ekena pacchā gahitattā ekato na gahitāni.

"පිළිගෙන ගිය කල්හි" යන්නෙහි, අකැප ආරාධනාවක් පිළිගන්නා මොහොතේ පූර්ව ප්‍රයෝගයෙහි දුක්කටාපත්තියක් පවා නැත. නමුත් විඥප්තියෙන් (ඉල්ලීමෙන්) උපදින ගණභෝජනයකදී නම්, ඉල්ලන මොහොතේදී අනෙක් ශික්ෂාපදයන් (ප්‍රණීත භෝජන, සූපෝදන ශික්ෂාපද) අනුව දුක්කටාපත්තියක් සිදු වේ යැයි දත යුතුය. "ආරාධනාව පිළිගන්න" යනු ආරාධිත භෝජනය පිළිගැනීමයි. "ඒවා ද" යනු කොල්ලු, යව කැවුම් ආදියයි, ඒවා එක් භික්ෂුවක් විසින් පසුව පිළිගත් බැවින්, ඒ භික්ෂූන් විසින් එක්වරම පිළිගන්නා ලද්දක් නොවේ.

‘‘Bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ…pe… mocetabbā’’ti etena bhattuddesakena akappiyanimantane sādite sabbesampi sāditaṃ hoti. Ekato gaṇhantānaṃ gaṇabhojanāpatti ca hotīti dasseti. Dūtassa dvāre āgantvā puna ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vacanabhayena ‘‘gāmadvāre aṭṭhatvā’’ti vuttaṃ. Gaṇabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

"භක්තුද්දේසක (බත් බෙදන) භික්ෂුව නුවණැත්තෙකු විය යුතුය... මුදවා ගත යුතුය" යන මෙයින්, භක්තුද්දේසක භික්ෂුව විසින් අකැප ආරාධනාවක් පිළිගත් විට, සියලු භික්ෂූන් විසින්ම එය පිළිගන්නා ලද්දක් වන බවත්, එක්ව පිළිගන්නා භික්ෂූන්ට ගණභෝජන ආපත්තිය සිදුවන බවත් පෙන්වයි. දූතයා දොරකඩට පැමිණ නැවත "භෝජනය පිළිගන්න" යැයි කීමේ බිය නිසා "ගම් දොරකඩ නොසිට" යැයි වදාරන ලදී. ගණභෝජන බව, සුදුසු සමයක් නොවීම, සහ ගිලීම (ආහාරයට ගැනීම) යන මේවා මෙහි අංග තුනයි.

Gaṇabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ගණභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. පරම්පරභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

221. Tatiye pāḷiyaṃ bhattapaṭipāṭi aṭṭhitāti kulapaṭipāṭiyā dātabbā bhattapaṭipāṭi aṭṭhitā na ṭhitā, abbocchinnā nirantarappavattāti attho. Badaraphalāni pakkhipitvā pakkayāguādikaṃ ‘‘badarasāḷava’’nti vuccati.

221. තුන්වැනි ශික්ෂාපදයේ පාලියෙහි එන "බත් පිළිවෙළ නොනැවතී පවතී" යන්නෙහි අර්ථය නම්, පවුල් පිළිවෙළින් දිය යුතු බත් පිළිවෙළ නොනැවතී, නොකැඩී අඛණ්ඩවම පැවතීමයි. දෙබර ගෙඩි දමා පිසූ කැඳ ආදිය "බදරසාලව" (දෙබර ඇඹුල) යැයි කියනු ලැබේ.

Pāḷiyaṃ paramparabhojaneti yena paṭhamaṃ nimantito, tassa bhojanato parassa bhojanassa bhuñjane. Vikappanāva idha anupaññattivasena mātikāyaṃ anāropitāpi parivāre ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti (pari. 86) anupaññattiyaṃ gaṇitā. Tattha kiñcāpi aṭṭhakathāyaṃ mahāpaccarivādassa pacchā kathanena parammukhāvikappanā patiṭṭhapitā, tathāpi sammukhāvikappanāpi gahetabbāva. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā’’tiādi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.

පාලියෙහි "පරම්පරභෝජනයෙහි" යන්නෙහි අර්ථය, යමෙකු විසින් පළමුව ආරාධනා කරන ලද්දේද, ඔහුගේ භෝජනය හැර වෙනත් භෝජනයක් අනුභව කිරීමයි. මෙහි විකප්පනය (පැවරීම) අනුප්‍රඥප්ති වශයෙන් මාතිකාවෙහි ඇතුළත් කර නොතිබුණ ද, පරිවාර පාඨයෙහි "අනුප්‍රඥප්තීන් සතරකි" යනුවෙන් අනුප්‍රඥප්තීන් යටතේ සංග්‍රහ කර ඇත. එහි අටුවාවෙහි මහාපච්චරිය මතය පසුව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් "පරොක්ස් (නොපෙනෙන තැනකදී කරන) විකප්පනය" පිහිටුවා තිබුණ ද, "සම්මුඛ (ඉදිරිපිටදී කරන) විකප්පනය" ද ගත යුතුම වේ. එහෙයින්ම මාතිකා අටුවාවෙහි ද, "යම් භික්ෂුවක් සදර්මිකයන් පස්දෙනාගෙන් එක් අයෙකුට 'මාගේ බත් බලාපොරොත්තුව ඔබට දෙමි' හෝ 'විකප්පනය කරමි' කියා මෙසේ ඉදිරිපිටදීම..." යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

229. Khīraṃ vā rasaṃ vāti pañcabhojanāmisaṃ bhattato upari ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhojanattā uppaṭipāṭiyā pivatopi anāpatti. Tenāha ‘‘bhuñjantenā’’tiādi.

229. "කිරි හෝ රසය හෝ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පස් වැදෑරුම් භෝජනයට මිශ්‍ර නොවූ, බතට උඩින් ඇති කිරි හෝ හොදි වැනි දියර වර්ග පිළිබඳවයි. එය භෝජනයක් නොවන බැවින්, පිළිවෙළින් තොරව පානය කරන්නාට ද ආපත්තියක් නැත. එහෙයින් "අනුභව කරමින්..." යනාදිය වදාරන ලදී.

Vikappanāya [Pg.29] akaraṇato akiriyāvasena idaṃ vācāyapi samuṭṭhitanti āha ‘‘vacīkamma’’nti. Paramparabhojanatā, samayābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

විකප්පනය නොකිරීම හේතුවෙන් ක්‍රියාවක් නොකිරීමේ (අකිරියා) ස්වභාවයෙන්, මෙය වචනයෙන් ද උපදින බැවින් "වචීකර්මය" යැයි වදාරන ලදී. පරම්පරභෝජන බව, සුදුසු සමයක් නොවීම, සහ ගිලීම යන මේවා මෙහි අංග තුනයි.

Paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පරම්පරභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā

4. කාණමාතා ශික්ෂාපද වර්ණනාව

231. Catutthe pāḷiyaṃ paṭiyālokanti pacchimadisaṃ, pacchādisanti attho. Apātheyyādiatthāya paṭiyāditantisaññāya gaṇhantassāpi āpatti eva acittakattā sikkhāpadassa. Attano atthāya ‘‘imassa hatthe dehī’’ti vacanenāpi āpajjanato ‘‘vacīkamma’’nti vuttaṃ. Vuttalakkhaṇapūvamanthatā, asesakatā, appaṭippassaddhagamanatā, aññātakāditā, atirekapaṭiggahaṇanti imānettha pañca aṅgāni.

231. සිව්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි පාලියේ එන "පටියාලෝකය" යන්නෙන් බටහිර දිශාව හෙවත් පසුපස දිශාව අදහස් කෙරේ. මඟ වියදම් සඳහා නොවන වෙනත් අරමුණක් සඳහා පිළියෙළ කරන ලද්දක්ය යන හැඟීමෙන් පිළිගන්නා භික්ෂුවට ද ආපත්තියක්ම සිදු වේ, මන්ද යත් මෙම ශික්ෂාපදය සිතක් නොමැතිව වුවද (අචිත්තකව) ආපත්ති සිදුවන බැවිනි. තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා "මොහුගේ අතට දෙන්න" යන වචනය පැවසීමෙන් ද ආපත්තියට පැමිණෙන බැවින් "වචීකර්මය" යැයි වදාරන ලදී. කියන ලද ලක්ෂණ සහිත කැවුම් හෝ අත්ගුලි (මන්ථ) වීම, සියල්ල පිළිගැනීම (ඉතිරි නොකිරීම), ගමන නොනැවතුණු බව, නෑයන් නොවන බව සහ ප්‍රමාණයට වඩා වැඩිපුර පිළිගැනීම යන මේවා මෙහි අංග පහයි.

Kāṇamātāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කාණමාතා ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

5. ප්‍රථම පවාරණා ශික්ෂාපද වර්ණනාව

237. Pañcame ‘‘ti-kāraṃ avatvā’’ti iminā kātabbasaddasāmatthiyā laddhaṃ iti-padaṃ katakāle na vattabbanti dasseti. Idha pana ajānantehi iti-sadde payuttepi atirittaṃ katameva hotīti daṭṭhabbaṃ.

237. පස්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි "ති-කාරය (ති යන්න) නොකියා" යන්නෙන්, කළ යුතු ශබ්දයේ සාමර්ථ්‍යයෙන් ලැබුණු "ඉති" යන පදය විනය කර්මය සිදුකරන අවස්ථාවේදී නොකිය යුතු බව දක්වයි. එහෙත් මෙහි නොදන්නාකම නිසා "ඉති" ශබ්දය යෙදුවද, අතිරික්තය (පවාරණය) සිදු කරන ලද්දක්ම වන බව දත යුතුය.

238-9. ‘‘Pavārito’’ti idañca kattuatthe nipphannanti dassetuṃ ‘‘katapavāraṇo’’tiādi vuttaṃ. Bhuttāvī-padassa niratthakabhāvameva sādhetuṃ ‘‘vuttampi ceta’’ntiādi vuttaṃ. Tāhīti puthukāhi. Sattumodakoti sattuṃ temetvā kato apakko. Sattuṃ pana pisitvā piṭṭhaṃ katvā temetvā pūvaṃ katvā pacanti, taṃ na pavāreti. ‘‘Paṭikkhipitabbaṭṭhāne ṭhitameva paṭikkhipati nāmā’’ti vuttattā yaṃ yaṃ alajjisantakaṃ vā attano apāpuṇakasaṅghikādiṃ vā paṭikkhepato pavāraṇā na hotīti daṭṭhabbaṃ.

238-9. "පවාරිතෝ" (පවාරණය කරන ලද තැනැත්තා) යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි නිපන් වූවක් බව දැක්වීමට "කතපවාරණෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. "භුත්තාවී" (අනුභව කළ) යන පදයේ විශේෂ අර්ථයක් නොමැති බව තහවුරු කිරීමට "වදාරන ලද දේද මෙසේය..." යනාදිය කියන ලදී. "තාහි" යනු ලැජ්ජි (කැඳ/විළඳ/හබල පෙති) ආදියෙනි. "සත්තුමෝදක" යනු පිටි තෙමා කරන ලද නොපිසූ (නොබැදපු) කැවුමකි. පිටි කොටා, තෙමා, කැවුම් සාදා පසුව පිසින්නේ (බදින්නේ) නම්, එයින් පවාරණය සිදු නොවේ. "ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු ස්ථානයක සිටගෙනම ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ" යැයි වදාළ බැවින්, අලජ්ජී සතු යමක් හෝ තමාට නොලැබිය යුතු සංඝික ආදී දෙයක් ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් පවාරණය සිදු නොවන බව දත යුතුය.

Āsannataraṃ aṅganti hatthapāsato bahi ṭhatvā onamitvā dentassa sīsaṃ āsannataraṃ hoti, tassa orimantena paricchinditabbaṃ.

"ඉතා සමීපතම අංගය" යනු හත්පාසයෙන් පිටත සිට නැමී (ආහාර) දෙන තැනැත්තාගේ හිස ඉතා සමීප වන අතර, එය ඔහුගේ මෙපිට සීමාවෙන් තීරණය කළ යුතුය.

Apanāmetvāti [Pg.30] abhimukhaṃ haritvā. ‘‘Imaṃ bhattaṃ gaṇhā’’ti vadatīti kiñci anāmetvā vadati. Kevalaṃ vācābhihārassa anadhippetattā gaṇhathāti gahetuṃ āraddhaṃ kaṭacchunā anukkhittampi pubbepi evaṃ abhihaṭattā pavāraṇā hotīti ‘‘abhihaṭāva hotī’’ti vuttaṃ. Uddhaṭamatteti bhājanato viyojitamatte. Dvinnaṃ samabhārepīti parivesakassa ca aññassa ca bhattapacchibhājanavahane samakepīti attho.

"අපනාමෙත්වා" (ඉදිරිපත් කර) යනු ඉදිරියට ගෙන ගොස්ය. "මේ බත පිළිගන්න" යැයි පවසයි යනු (කය) නොනමා පවසයි. හුදෙක් වචනයෙන් පැවසීම පමණක් අදහස් නොකරන බැවින් "පිළිගන්න" යැයි පවසා හැන්දෙන් ගැනීමට පටන් ගත් විට, එය ඉහළට ඔසවා නැතත්, පෙරද මෙලෙස ඉදිරිපත් කරන ලද බැවින් පවාරණය සිදු වේ, එහෙයින් "ඉදිරිපත් කරන ලද්දක්ම වේ" යැයි වදාරන ලදී. "උද්ධටමත්තේ" යනු භාජනයෙන් වෙන් කළ සැණින්ය. "දෙදෙනාගේම සම බරෙහිදී වුවද" යන්නෙහි අර්ථය නම්, බෙදන්නාගේ සහ අනෙකාගේ බත් කූඩය දැරීමේ බර සමාන වූ අවස්ථාවකදී වුවද යන්නයි.

Rasaṃ gaṇhathāti ettha kevalaṃ maṃsarasassa apavāraṇājanakassa nāmena vuttattā paṭikkhipato pavāraṇā na hoti. Maccharasantiādīsu maccho ca rasañcāti atthassa sambhavato vatthunopi tādisattā pavāraṇā hoti, ‘‘idaṃ gaṇhathā’’tipi avatvā tuṇhībhāvena abhihaṭaṃ paṭikkhipatopi hoti eva. Karambakoti missakādhivacanametaṃ. Yañhi bahūhi missetvā karonti, so ‘‘karambako’’ti vuccati.

‘රසය පිළිගන්න’ යන මෙහි, පවාරණය ඇති නොකරන හුදු මස් හොද්දේ නමින් පැවසූ බැවින්, එය ප්‍රතික්ෂේප කරන භික්ෂුවට පවාරණය සිදු නොවේ. ‘මස් රසය (මසුන්ගේ රසය)’ යනාදී තැන්හි ‘මසුන් ද රසය ද’ යනුවෙන් ද්වන්ද සමාස අර්ථය ලැබෙන බැවින් ද, වස්තුව ද (මාළු වෑංජනය ද) එබඳු ස්වභාවයක් ගන්නා බැවින් ද පවාරණය සිදු වේ. ‘මෙය පිළිගන්න’ යැයි නොකියා නිශ්ශබ්දවම ඉදිරිපත් කළ දෙයක් ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට ද පවාරණය සිදු වේ මය. ‘කරම්බක’ යනු මිශ්‍ර කරන ලද වෑංජනයකට කියන නමකි. යම් වෑංජනයක් බොහෝ දේ (මාළු, මස්, එළවළු ආදිය) මිශ්‍ර කොට සාදන්නේ ද, එය ‘කරම්බක’ යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘Uddissa kata’’nti maññamānoti ettha vatthuno kappiyattā ‘‘pavāritova hotī’’ti vuttaṃ. Tañce uddissa katameva hoti, paṭikkhepo natthi. Ayamettha adhippāyoti ‘‘yenāpucchito’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāya vadati. Kāraṇaṃ panettha duddasanti bhattassa bahutarabhāvena pavāraṇāsambhavakāraṇaṃ duddasaṃ, aññathā karambakepi macchādibahubhāve pavāraṇā bhaveyyāti adhippāyo. Yathā cettha kāraṇaṃ duddasaṃ, evaṃ parato ‘‘missakaṃ gaṇhathā’’ti etthāpi kāraṇaṃ duddasamevāti daṭṭhabbaṃ. Yañca ‘‘idaṃ pana bhattamissakamevā’’tiādi kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi ‘‘appataraṃ na pavāretī’’ti vacanena na sameti. Visuṃ katvā detīti ‘‘rasaṃ gaṇhathā’’tiādinā vācāya visuṃ katvā detīti attho gahetabbo. Na pana kāyena rasādiṃ viyojetvāti. Tathā aviyojitepi paṭikkhipato pavāraṇāya asambhavato appavāraṇāpahoṇakassa nāmena vuttattā bhattamissakayāguṃ āharitvā ‘‘yāguṃ gaṇhathā’’ti vuttaṭṭhānādīsu viya, aññathā vā ettha yathā pubbāparaṃ na virujjhati, tathā adhippāyo gahetabbo.

‘උදෙසා කරන ලද්දක් යැයි සිතමින්’ යන මෙහි, වස්තුව කැප බැවින් ‘පවාරණය වූවෙක්ම වෙයි’ යැයි කියන ලදී. ඉදින් එය උදෙසා කරන ලද්දක්ම වේ නම්, පවාරණයක් සිදු නොවේ. ‘මෙහි අදහස මෙයයි’ යන්නෙන් ‘නොවිමසා යමෙකු විසින්’ යනාදී වශයෙන් පැවසූ අර්ථයම අදහස් කරමින් පවසයි. ‘මෙහි කරුණ වටහා ගැනීමට අපහසුය’ යනු, බත බහුල වීම හේතුවෙන් පවාරණය වීමේ කරුණ වටහා ගැනීමට අපහසු බවයි. එසේ නොවේ නම්, කරම්බක (මිශ්‍ර වෑංජන) වල ද මස්-මාළු ආදිය බහුලව තිබියදී පවාරණය විය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි කරුණ වටහා ගැනීමට අපහසු වන්නාක් මෙන්ම, ඉදිරියෙහි එන ‘මිශ්‍ර දේ පිළිගන්න’ යන මෙහි ද කරුණ වටහා ගැනීම අපහසු බවම දත යුතුය. ‘මෙය වනාහි බත් මිශ්‍ර වූවක්මය’ යනාදී වශයෙන් යම් කරුණක් පවසන ලද්දේ ද, එය ද ‘ඉතා ස්වල්ප දෙයකින් පවාරණය නොවේ’ යන වචනය හා නොගැළපේ. ‘වෙනස් කොට දෙයි’ යන්නෙන් ‘රසය පිළිගන්න’ යනාදී වශයෙන් වචනයෙන් වෙනස් කොට (වෙන් කොට) දෙයි යන අර්ථය ගත යුතුය. ශරීරයෙන් රසය ආදිය වෙන් කොට දෙයි යන අර්ථය නොගත යුතුය. මන්දයත්, එසේ වෙන් නොකළ ද, ප්‍රතික්ෂේප කරන්නාට පවාරණය සිදු නොවන බැවින්, පවාරණයට ප්‍රමාණවත් නොවන මිශ්‍ර වස්තුවක නමින් පැවසූ බැවින් පවාරණය සිදු නොවේ. බත් මිශ්‍ර කැඳ ගෙනැවිත් ‘කැඳ පිළිගන්න’ යැයි කී තැන්හි මෙනි. නැතහොත්, මෙහි මුල් පසු විරුද්ධ නොවන පරිදි යම් අයුරකින් ගත හැකි ද, එලෙස අදහස ගත යුතුය.

Nāvā vā setu vātiādimhi nāvādiabhiruhanādikkhaṇe kiñci ṭhatvāpi abhiruhanādikātabbattepi gamanatapparatāya ṭhānaṃ nāma na hoti, janasammaddena pana anokāsādibhāvena kātuṃ na vaṭṭati. Acāletvāti vuttaṭṭhānato [Pg.31] aññasmimpi padese vā uddhaṃ vā apesetvā tasmiṃ eva pana ṭhāne parivattetuṃ labhati. Tenāha ‘‘yena passenā’’tiādi.

‘නැවක් හෝ පාලමක් හෝ’ යනාදී තැන්හි, නැව ආදියට නැඟෙන අවස්ථාවෙහි සුළු මොහොතක් නැවතී සිට නැඟීම ආදිය කළ යුතු වුව ද, ගමනෙහිම යෙදෙන බැවින් එය ‘සිටගෙන සිටීමක්’ ලෙස නොසැලකේ. එහෙත් සෙනඟ ගැවසීම නිසා ඉඩකඩ නොමැති වීම ආදී හේතුවෙන් එහි රැඳී සිටීම නොකැපය. ‘නොසොල්වා’ යනු කියන ලද ස්ථානයෙන් වෙනත් ස්ථානයකට හෝ උඩකට නොයවා, එම ස්ථානයේදීම හැරවීමට (පැත්ත පෙරළීමට) නම් අවසර ඇත. එබැවින් ‘යම් පැත්තකින්’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Akappiyabhojanaṃ vāti kuladūsanādinā uppannaṃ, taṃ ‘‘akappiya’’nti iminā tena missaṃ odanādi atirittaṃ hoti evāti dasseti. Tasmā yaṃ tattha akappakataṃ kandaphalādi, taṃ apanetvā sesaṃ bhuñjitabbameva.

‘අකැප භෝජනයක් හෝ’ යනු කුලදූෂණ ආදියෙන් උපන් භෝජනයයි. එය ‘අකැප’ යන මෙයින් ද, එය හා මිශ්‍ර වූ බත් ආදිය අතිරික්ත වන්නේමය යන්න ද පෙන්වයි. එබැවින්, එහි ඇති යම් නොකැප කරන ලද අල, ගෙඩි ආදියක් වේ නම්, ඒවා ඉවත් කර ඉතිරි කොටස අනුභව කළ යුතුය.

So puna kātuṃ na labhatīti tasmiññeva bhājane kariyamānaṃ paṭhamakatena saddhiṃ kataṃ hotīti puna so eva kātuṃ na labhati, añño labhati. Aññena hi katato añño puna kātuṃ labhati. Aññasmiṃ pana bhājane tena vā aññena vā kātuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘yena akataṃ, tena kātabbaṃ, yañca akataṃ, taṃ kātabba’’nti. Evaṃ katanti aññasmiṃ bhājane kataṃ. Sace pana āmisasaṃsaṭṭhānīti ettha mukhādīsu laggampi āmisaṃ sodhetvāva atirittaṃ bhuñjitabbanti veditabbaṃ.

‘ඔහුට නැවත කිරීමට නොලැබේ’ යනු, එම භාජනයේම කරන කල්හි එය පළමුව කරන ලද්ද සමඟ එකට කරන ලද්දක් වන බැවින්, නැවත ඔහුටම එය කිරීමට නොලැබේ, වෙනත් කෙනෙකුට ලැබේ. මන්දයත්, වෙනත් අයෙකු විසින් කරන ලද්දක් තවත් අයෙකුට නැවත කිරීමට ලැබෙන බැවිනි. වෙනත් භාජනයක නම් ඔහුට හෝ වෙනත් අයෙකුට කිරීමට කැපය. එබැවින් ‘නොකරන ලද තැනැත්තා විසින් එය කළ යුතුය, නොකරන ලද යමක් වේ නම් එය කළ යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙසේ කරන ලද්ද’ යනු වෙනත් භාජනයක කරන ලද්දයි. ‘ඉදින් ආමිසයෙන් තැවරුණු’ යන මෙහි, මුඛය ආදියේ තැවරුණු ආමිසය ද පිරිසිදු කරගෙනම අතිරික්ත කොට අනුභව කළ යුතු බව දත යුතුය.

241. Vācāya āṇāpetvā atirittaṃ akārāpanato akiriyasamuṭṭhānanti daṭṭhabbaṃ. Pavāritabhāvo, āmisassa anatirittatā, kāle ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

241. වචනයෙන් නියෝග කරවා අතිරික්ත නොකරවන බැවින්, වචනයෙන් වන අකිරියසමුට්ඨානයක් (ක්‍රියා නොකිරීමෙන් උපදින්නක්) ලෙස දත යුතුය. පවාරණය වූ බව, ආමිසය අතිරික්ත නොකළ බව, සුදුසු කාලයෙහි (පෙරවරුවේ) වැළඳීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Paṭhamapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු පවාරණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා දමන ලදී.

6. Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā

6. දෙවන පවාරණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

243. Chaṭṭhe ‘‘bhuttasmi’’nti mātikāyaṃ vuttattā bhojanapariyosāne pācittiyaṃ. Pavāritatā, tathāsaññitā, āsādanāpekkhatā, anatirittena abhihaṭapavāraṇā, bhojanapaayosānanti imānettha pañca aṅgāni.

243. හයවන ශික්ෂාපදයෙහි ‘භුක්තස්මිං’ (වැළඳූ කල්හි) යැයි මාතිකාවෙහි පැවසූ බැවින්, භෝජනය අවසානයේ දී පාචිත්තිය වේ. පවාරණය වූ බව, එසේ පවාරණය වූ බව දන්නා බව, (රසය කෙරෙහි) ආශාව අපේක්ෂා කිරීම, අතිරික්ත නොකළ දෙයින් ඉදිරිපත් කර පවාරණය කිරීම, භෝජනය අවසන් කිරීම යන මේ කරුණු පහ මෙහි අංගයෝ වෙති.

Dutiyapavāraṇāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන පවාරණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා දමන ලදී.

7. Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

7. විකාලභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

247. Sattame naṭānaṃ nāṭakāti naṭanāṭakā, sītāharaṇādīni.

247. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි නළුවන්ගේ රැඟුම් ‘නටනාටක’ (නෘත්‍ය නාට්‍ය) නම් වේ, සීතා දේවිය පැහැරගැනීම ආදී කථා (නාට්‍ය) මීට ඇතුළත් වේ.

248-9. Khādanīye khādanīyatthanti pūvādikhādanīye vijjamānakhādanīyakiccaṃ khādanīyehi kātabbaṃ jighacchāharaṇasaṅkhātaṃ atthaṃ payojanaṃ neva pharanti [Pg.32] na nipphādenti. Ekasmiṃ dese āhārakiccaṃ sādhentaṃ vā aññasmiṃ dese uṭṭhitabhūmirasādibhedena āhārakiccaṃ asādhentampi vā sambhaveyyāti āha ‘‘tesu tesu janapadesū’’tiādi. Keci pana ‘‘ekasmiṃ janapade āhārakiccaṃ sādhentaṃ sesajanapadesupi vikāle na kappati evāti dassanatthaṃ idaṃ vutta’’ntipi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.248-249) vadanti. Pakatiāhāravasenāti aññehi yāvakālikehi ayojitaṃ attano pakatiyāva āhārakiccakaraṇavasena. Sammohoyeva hotīti anekatthānaṃ nāmānaṃ, appasiddhānañca sambhavato sammoho eva siyā. Tenevettha mayampi mūlakamūlādīnaṃ pariyāyantaradassanena adassanaṃ karimha upadesatova gahetabbato.

248-9. ‘කැවිලි වර්ගයන්හි කැවිලි ස්වභාවය’ යනු කැවුම් ආදී කැවිලි වර්ගවල ඇති සැපීමේ කාර්යය ද, කැවිලිවලින් සිදු විය යුතු බඩගින්න නිවීම නැමැති ප්‍රයෝජනය ද සම්පූර්ණ නොකරයි, සිදු නොකරයි. එක් ප්‍රදේශයක ආහාරමය කෘත්‍යය සිදු කරන දෙයක් වුව ද, වෙනත් ප්‍රදේශයක පොළොවෙන් උපදින රසය ආදියේ වෙනස්කම් අනුව ආහාරමය කෘත්‍යය සිදු නොකරන දෙයක් ද විය හැකි බැවින් ‘එම එම ජනපදයන්හි’ යනාදිය පවසන ලදී. ඇතැම් ඇදුරන් පවසනුයේ ‘එක් ජනපදයක ආහාරමය කෘත්‍යය සිදු කරන්නේ නම්, සෙසු ජනපදවල ද විකාලයෙහි කැප නොවේ යන්න පෙන්වීම සඳහා මෙය පවසන ලදී’ යනුවෙනි. ‘ප්‍රකෘති ආහාර වශයෙන්’ යනු වෙනත් යාවකාලික දෑ හා මිශ්‍ර නොකොට, තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම ආහාරමය කෘත්‍යය සිදු කිරීමෙනි. ‘මුළාවම ඇති වේ’ යනු නාමයන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව ද, අප්‍රකට නාමයන්ගේ පැවැත්ම ද හේතුවෙන් මුළාවම ඇති විය හැකි බැවිනි. එබැවින් අප ද මුලක (රාබු) ආදියේ වෙනත් පර්යාය නාමයන් නොපෙන්වා හැරියෙමු. මන්දයත්, එය උපදෙස් අනුවම දත යුතු බැවිනි.

Yanti vaṭṭakandaṃ. Muḷālanti thūlataruṇamūlameva, rukkhavalliādīnaṃ matthakoti heṭṭhā vuttameva sampiṇḍetvā vuttaṃ. Acchivādīnaṃ aparipakkāneva phalāni yāvajīvikānīti dassetuṃ ‘‘aparipakkānī’’ti vuttaṃ. Harītakādīnaṃ aṭṭhīnīti ettha miñjaṃ yāvakālikanti keci vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ avuttattā.

‘යං’ යනු රවුම් අල වර්ගයයි. ‘මුළාල’ යනු මහත් වූ ළපටි මුල්ය. ‘ගස් වැල් ආදියේ මුදුන’ යන්න පෙර පවසන ලද අංකුරයම අදහස් කොට පවසන ලදී. එරඬු ආදියේ නොපැසුණු (නොමේරූ) ගෙඩි ම යාවජීවික වන බව පෙන්වීම සඳහා ‘නොපැසුණු’ යැයි පවසන ලදී. ‘අරළු ආදියේ ඇට’ යන මෙහි, මදය යාවකාලික යැයි ඇතැම්හු පවසති. එහෙත් එය අටුවාවෙහි නොපැවසූ බැවින් සුදුසු නොවේ.

Hiṅgurukkhato paggharitaniyyāso hiṅgu nāma. Hiṅgujatuādayo ca hiṅguvikatiyova. Tattha hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapattāni pacitvā kataniyyāso. Hiṅgusipāṭikā nāma hiṅgupattāni pacitvā kataniyyāso. Aññena missetvā katotipi vadanti. Takanti aggakoṭiyā nikkhantasileso. Takapattinti pattato nikkhantasileso. Takapaṇṇinti palāse bhajjitvā katasileso. Daṇḍato nikkhantasilesotipi vadanti. Vikālatā, yāvakālikatā, ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

පෙරුම්කායම් ගසින් වැගිරෙන කිරි (දුම්මල) ‘පෙරුම්කායම්’ (හිංගු) නම් වේ. හිංගුජතු ආදිය ද පෙරුම්කායම්හිම ප්‍රභේදයන්ය. එහි ‘හිංගුජතු’ යනු පෙරුම්කායම් ගසේ දඬු හා කොළ තම්බා සාදාගත් කිරි (දුම්මල) ය. ‘හිංගුසිපාටිකා’ යනු පෙරුම්කායම් කොළ තම්බා සාදාගත් කිරිය. වෙනත් දෙයක් මිශ්‍ර කොට සාදන ලද්දක් යැයි ද පවසති. ‘තක’ යනු අග කොටසින් වැගිරෙන මැලියම්ය. ‘තකපත්ති’ යනු පත්‍රයෙන් වැගිරෙන මැලියම්ය. ‘තකපණ්ණි’ යනු කොළ බැද සාදාගත් මැලියම්ය. දණ්ඩෙන් වැගිරෙන මැලියම් යැයි ද පවසති. විකාලය, යාවකාලික බව, වැළඳීම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Vikālabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

විකාලභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා දමන ලදී.

8. Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā

8. සන්නිධිකාරක ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

252-3. Aṭṭhame tādisanti asūpabyañjanaṃ. Yāvakālikaṃ vā yāmakālikaṃ vā…pe… pācittiyanti ettha kiñcāpi pāḷiyaṃ khādanīyabhojanīyapadehi yāvakālikameva saṅgahitaṃ, na yāmakālikaṃ. Tathāpi ‘‘anāpatti yāmakālikaṃ yāme nidahitvā bhuñjatī’’ti idha ceva –

252-3. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි 'තාදිසං' යන්නෙන් ව්‍යංජන (හොදි ආදිය) නොමැති (බත් පමණක් ඇති) ආහාරයයි. 'යාවකාලිකයක් හෝ යාමකාලිකයක් හෝ...පෙ... පාචිත්තිය වේ' යන මෙහි, පාලියෙහි ඛාදනීය භෝජනීය පදවලින් යාවකාලිකය පමණක් සංග්‍රහ වී තිබුණ ද, යාමකාලිකය සංග්‍රහ වී නොමැති වුව ද, එසේ වුවත්, 'යාමකාලිකය (රාත්‍රී කාලයෙහි) තබාගෙන වැළඳීමේදී ඇවැත් සිදු නොවේ' යැයි මෙහි ද (මෙම ශික්ෂාපදයේ ද) -

‘‘Yāmakālikena[Pg.33], bhikkhave, sattāhakālikaṃ…pe… yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahitaṃ yāme kappati, yāmātikkante na kappatī’’ti (mahāva. 305) –

“මහණෙනි, යාමකාලිකය සමඟ සත්තාහකාලිකය...පෙ... යාවජීවකය එදිනම පිළිගෙන එම යාමයෙහි කැප වෙයි, යාමය ඉක්ම ගිය කල කැප නොවේ” යැයි (මහාවග්ග පාලියෙහි) -

Aññattha ca vuttattā, ‘‘yāmakālika’’nti vacanasāmatthiyato ca bhagavato adhippāyaññūhi aṭṭhakathācariyehi yāmakālikaṃ sannidhikārakakataṃ pācittiyavatthumeva vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yanti pattaṃ, ghaṃsanakiriyāpekkhāya cetaṃ upayogavacanaṃ. Aṅgulilekhā paññāyatīti sinehābhāvepi pattassa succhavitāya paññāyati. Yanti yāvakālikaṃ, yāmakālikañca. Apariccattamevāti nirapekkhatāya anupasampannassa adinnaṃ, apariccattañca yāvakālikādivatthumeva sandhāya vadati, na pana taggatapaṭiggahaṇaṃ. Na hi vatthuṃ apariccajitvā tatthagatapaṭiggahaṇaṃ pariccajituṃ sakkā, na ca tādisaṃ vacanamatthi. Yadi bhaveyya, ‘‘sace patto duddhoto hoti…pe… bhuñjantassa pācittiya’’nti vacanaṃ virujjheyya. Na hi dhovanena āmisaṃ apanetuṃ vāyamantassa paṭiggahaṇe apekkhā vattati. Yena punadivase bhuñjato pācittiyaṃ janeyya, patte pana vattamānā apekkhā taggatike āmisepi vattati evanāmāti āmise anapekkhatā ettha na labbhati, tato āmise avijahitapaṭiggahaṇaṃ punadivase pācittiyaṃ janetīti idaṃ vuttaṃ. Atha mataṃ ‘‘yadaggenettha āmisānapekkhatā na labbhati. Tadaggena paṭiggahaṇānapekkhāpi na labbhatī’’ti. Tathā sati yattha āmisāpekkhā atthi, tattha paṭiggahaṇāpekkhāpi na vigacchatīti āpannaṃ, evañca paṭiggahaṇe anapekkhavissajjanaṃ visuṃ na vattabbaṃ siyā. Aṭṭhakathāyañcetampi paṭiggahaṇavijahanakāraṇattena abhimataṃ siyā, idaṃ suṭṭhutaraṃ katvā visuṃ vattabbaṃ cīvarāpekkhāya vattamānāyapi paccuddhārena adhiṭṭhānavijahanaṃ viya. Etasmiñca upāye sati gaṇṭhikāhatapattesu avaṭṭanatā nāma na siyāti vuttovāyamattho. Tasmā yaṃ vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ ‘‘yaṃ parassa pariccajitvā adinnampi sace paṭiggahaṇe nirapekkhanissajjanena vijahitapaṭiggahaṇaṃ hoti, tampi dutiyadivase vaṭṭatī’’tiādi (sārattha. ṭī. pācittiyakaṇḍa 3.252-253), taṃ na sārato paccetabbaṃ.

වෙනත් තැනක ද (භේසජ්ජ ඛන්ධකයෙහි) දේශනා කර ඇති හෙයින් ද, 'යාමකාලික' යන වචනයේ අර්ථ ශක්තියෙන් ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දන්නා වූ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා විසින් සන්නිධිකාරක (තැන්පත් කර තබන ලද) කරන ලද යාමකාලිකය පාචිත්තිය ඇවැත් ඇති කරන වස්තුවක් ලෙසම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'යං' යන්නෙන් පාත්‍රය අදහස් වේ, එය පිරිමැදීමේ ක්‍රියාව (ඝංසන ක්‍රියාව) අපේක්ෂාවෙන් ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. 'ඇඟිලි සලකුණ පෙනේ' යන්නෙන් තෙල් ගතියක් නැතත් පාත්‍රයේ මනා පැහැපත් බව නිසා ඇඟිලි සලකුණ පෙනේ යන්නයි. 'යං' යන්නෙන් යාවකාලිකය සහ යාමකාලිකය ද වේ. 'අපරිච්චත්තමේව' (අත් නොහරින ලදම) යන්නෙන්, කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව උපසම්පන්න නොවූවෙකුට (සාමණේර හෝ ගිහියෙකුට) නොදෙන ලද, අත් නොහරින ලද යාවකාලික ආදී වස්තුවම අරමුණු කොට පවසන අතර, එහි වූ පිළිගැනීම අරමුණු කොට නොවේ. මක්නිසාද යත්, වස්තුව අත් නොහැර එහි වූ පිළිගැනීම පමණක් අත්හැරීමට නොහැකි බැවිනි. එවැනි ප්‍රකාශයක් ද නොමැත. ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, 'ඉදින් පාත්‍රය මනාව නොසෝදන ලද්දේ නම්...පෙ... වළඳන්නාට පාචිත්තිය වේ' යන වචනය පරස්පර විරෝධී වනු ඇත. සේදීමෙන් ආමිසය (ආහාර කොටස්) ඉවත් කිරීමට උත්සාහ කරන්නාට පිළිගැනීම පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් (ඇල්මක්) ඇති නොවේ. යමකින් පසුදින වළඳන්නාට පාචිත්තිය ඇවැත් ඇති කරන්නේ ද (එවැනි ඇල්මක් එහි නැත). එහෙත් පාත්‍රය කෙරෙහි පවතින අපේක්ෂාව, එහි රැඳී ඇති ආමිසය කෙරෙහි ද පවතින්නේමය. එබැවින් මෙම පාත්‍රයෙහි ආමිසය කෙරෙහි අනපේක්ෂා බවක් මෙහි නොලැබේ. එහෙයින් ආමිසයෙහි පිළිගැනීම අත් නොහළ බැවින් පසුදින පාචිත්තිය ඇවැත් ඇති කෙරේ යැයි මෙය පවසන ලදී. ඉදින් 'යම් ප්‍රමාණයකින් මෙහි ආමිසය කෙරෙහි අනපේක්ෂා බවක් නොලැබේ ද, එපමණකින් පිළිගැනීම කෙරෙහි අනපේක්ෂා බවක් ද නොලැබේ' යන්න අදහස නම්, එසේ ඇති කල්හි, යම් තැනක ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාව පවතී ද, එතැන පිළිගැනීම කෙරෙහි ඇති අපේක්ෂාව ද පහව නොයන්නේය යන කරුණ පැමිණේ. එසේ වූ විට පිළිගැනීමෙහි අපේක්ෂාවකින් තොරව අත්හැරීමක් වෙනමම නොවැකිය යුතු වන්නේය. අටුවාවෙහි මෙය ද පිළිගැනීම අත්හැරීමේ හේතුවක් ලෙස අභිමත වන්නේ නම්, සිවුර කෙරෙහි අපේක්ෂාව පවතිද්දී ද පච්චුද්ධරණයෙන් අධිෂ්ඨානය අත්හැරීම මෙන්, මෙය වඩාත් පැහැදිලි කොට වෙනමම පැවසිය යුතුව තිබුණි. මෙම උපක්‍රමය ඇති කල්හි, ගැට ගසන ලද පාත්‍රවල සුමුදු බවක් නොවන්නේය යන මෙම අර්ථය පවසන ලද්දේමය. එබැවින් 'අනුන්ට දීම සඳහා වෙන් කොට තබා නොදුන්නේ වුවත්, ඉදින් පිළිගැනීමෙහි අනපේක්ෂ විසර්ජනයෙන් (නිර්ලෝභීව අත්හැරීමෙන්) පිළිගැනීම පහ වූයේ වේ ද, එය ද පසුදින කැප වේ' යැයි සාරත්ථදීපනියෙහි යම් වචනයක් පවසන ලද්දේ ද, එය සාරවත් කොට නොපිළිගත යුතුය.

Pakatiāmiseti odanādikappiyayāvakālike. Dveti purebhattaṃ paṭiggahitaṃ yāmakālikaṃ purebhattaṃ sāmisena mukhena bhuñjato sannidhipaccayā ekaṃ, yāmakālikasaṃsaṭṭhatāya yāvakālikattabhajanena anatirittapaccayā [Pg.34] ekanti dve pācittiyāni. Vikappadvayeti sāmisanirāmisapakkhadvaye. Thullaccayañca dukkaṭañcāti manussamaṃse thullaccayaṃ, sesesu dukkaṭaṃ. Yāvakālikayāmakālikatā, sannidhibhāvo, tassa ajjhoharaṇanti imānettha tīṇi aṅgāni.

'පකතිආමිසෙ' යනු බත් ආදී කැප වූ යාවකාලික වස්තූන් කෙරෙහිය. 'ද්වේ' (දෙකක්) යනු පෙරබත් වේලෙහි පිළිගන්නා ලද යාමකාලිකය, පෙරබත් වේලෙහි ආමිස සහිත කටින් වළඳන භික්ෂුවට සන්නිධි ප්‍රත්‍යයෙන් (තැන්පත් කර තැබීමේ හේතුවෙන්) එක් පාචිත්තියක් ද, යාවකාලිකය හා මිශ්‍ර වීමෙන් යාවකාලික බවට පැමිණීම නිසා අනතිරික්ත ප්‍රත්‍යයෙන් එක් පාචිත්තියක් ද වශයෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් දෙකකි. 'විකප්පද්වයේ' යනු සාමිස පක්ෂය හා නිරාමිස පක්ෂය යන දෙපක්ෂයෙහිමය. 'ථුල්ලච්චයඤ්ච දුක්කටඤ්ච' යන්නෙන් මිනිස් මස් වැළඳීමේදී ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද, සෙසු තහනම් මස් වැළඳීමේදී දුක්කට ඇවැත් ද වේ. යාවකාලික හෝ යාමකාලික බව, සන්නිධි බව සහ එය වැළඳීම (ගිලීම) යන මේවා මෙහි අංග තුනයි.

Sannidhikārakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සන්නිධිකාරක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

9. ප්‍රණීතභෝජන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

259. Navame paṇītasaṃsaṭṭhāni bhojanāni paṇītabhojanānīti pāḷiyaṃ pana bhojanāni pubbe vuttattā pākaṭānīti adassitāni, tādisehi paṇītehi missattā paṇītabhojanāni nāma honti. Tesaṃ pabhedadassanatthaṃ ‘‘seyyathidaṃ sappi navanīta’’ntiādi vuttaṃ. Sappibhattanti ettha kiñcāpi sappinā saṃsaṭṭhaṃ bhattaṃ, sappi ca bhattañcātipi attho viññāyati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sālibhattaṃ viya sappibhattaṃ nāma natthī’’tiādinā vuttattā na sakkā aññaṃ vatthuṃ. Aṭṭhakathācariyā eva hi īdisesu ṭhānesu pamāṇaṃ.

259. නවවන ශික්ෂාපදයෙහි 'ප්‍රණීත වස්තූන් හා මිශ්‍ර වූ භෝජනයෝ ප්‍රණීතභෝජනයෝය' යනුවෙන් සමාස වේ. පාලියෙහි නම්, භෝජනයන් කලින් පවසන ලද බැවින් ප්‍රකටයැයි සලකා (නැවත) දක්වා නැත. එවැනි ප්‍රණීත රසයන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බැවින් ඒවා ප්‍රණීතභෝජන නම් වේ. ඒවායේ ප්‍රභේදයන් දැක්වීම පිණිස 'එනම් ගිතෙල්, වෙඬරු...' ආදී වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. 'සප්පිභත්තං' යන මෙහි, ගිතෙල් මිශ්‍ර බත් කියා හෝ ගිතෙල් සහ බත් කියා හෝ අර්ථය වැටහෙතත්, අටුවාවෙහි 'ඇල්බත් මෙන් සප්පිභත් කියා වෙනම බත් වර්ගයක් නැත' යන ආදී වශයෙන් දක්වා ඇති හෙයින්, වෙනත් අර්ථයක් පැවසීමට නොහැකිය. මක්නිසාද යත්, මෙවැනි කරුණුවලදී අටුවාචාරීන් වහන්සේලාම ප්‍රමාණය වන බැවිනි.

Mūlanti kappiyabhaṇḍaṃ vuttaṃ. Tasmā anāpattīti ettha visaṅketena pācittiyābhāvepi sūpodanadukkaṭā na muccatīti vadanti. ‘‘Kappiyasappinā, akappiyasappinā’’ti ca idaṃ kappiyākappiyamaṃsasattānaṃ vasena vuttaṃ.

'මූල' යන්නෙන් කැප බඩු (කැප භාණ්ඩ) කියන ලදී. 'එබැවින් ඇවැත් නැත' යන මෙහි, සංඥා දෝෂයෙන් (වැරදීමකින්) පාචිත්තිය ඇවැත් නොවුණ ද, සූපෝදන දුක්කට ඇවැතින් නිදහස් නොවේ යැයි පවසති. 'කැප වූ ගිතෙලින්, අකැප වූ ගිතෙලින්' යන මෙය ද කැප වූ සහ අකැප වූ මස් ඇති සත්ත්වයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලදී.

261. Mahānāmasikkhāpadaṃ nāma upari cātumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ (pāci. 303 ādayo). Agilāno hi appavāritaṭṭhāne viññāpentopi kālaparicchedaṃ, bhesajjaparicchedaṃ vā katvā saṅghavasena pavāritaṭṭhānato taduttari viññāpentena, paricchedabbhantarepi na bhesajjakaraṇīyena rogena bhesajjaṃ viññāpentena ca samo hotīti ‘‘mahānāmasikkhāpadena kāretabbo’’ti vuttaṃ. Paṇītabhojanatā, agilānatā, akataviññattiyā paṭilābho, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.

261. මහානාම ශික්ෂාපදය නම් මතුයෙහි එන සිවුමස් ප්‍රත්‍යය පවාරණ ශික්ෂාපදයයි. නොගිලන් වූ භික්ෂුව, ආරාධනා නොකළ තැනක ඉල්ලීම් කරන්නේ ද, කාල සීමාවක් හෝ බෙහෙත් ප්‍රමාණයක් නියම කොට, සංඝයා කෙරෙහි කළ ආරාධනාවට වඩා වැඩි යමක් ඉල්ලන්නා වූ ද, නියමිත කාල සීමාව ඇතුළත වුව ද, බෙහෙත් දිය යුතු තරම් රෝගයක් නොමැතිව බෙහෙත් ඉල්ලන්නා වූ ද භික්ෂුව හා සමාන වන හෙයින් 'මහානාම ශික්ෂාපදයෙන් කටයුතු කළ යුතුය' යනුවෙන් පවසන ලදී. ප්‍රණීත භෝජන බව, නොගිලන් බව, නුකැප විඥප්තියෙන් ලැබීම සහ එය වැළඳීම යන මේවා මෙහි අංග හතරයි.

Paṇītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

Pranītabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

10. Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā

10. දන්තපෝන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

263. Dasame [Pg.35] ghanabaddhoti ghanamaṃsena sambaddho, kathinasaṃhatasarīroti attho.

263. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි 'ඝනබද්ධෝ' යනු ඝන මස් හා බැඳුණු, තදින් බැඳුණු සිරුරක් ඇත්තා වූ යනු අර්ථයයි.

264. Mukhadvāranti mukhato heṭṭhā dvāraṃ mukhadvāraṃ, galanāḷikanti attho. Evañca nāsikāya paviṭṭhampi mukhadvāraṃ paviṭṭhameva hoti, mukhe pakkhittamattañca appaviṭṭhaṃ. Āhāranti ajjhoharitabbaṃ kālikaṃ adhippetaṃ, na udakaṃ. Tañhi bhesajjasaṅgahitampi akālikameva paṭiggahitasseva kālikattā. Udake hi paṭiggahaṇaṃ na ruhati. Teneva bhikkhunā tāpitena udakena cirapaṭiggahitena ca akappiyakuṭiyaṃ vutthena ca saha āmisaṃ bhuñjantassāpi sāmapākādidoso na hoti. Vakkhati hi ‘‘bhikkhu yāguatthāya…pe… udakaṃ tāpeti, vaṭṭatī’’tiādi (pāci. aṭṭha. 265). Bhikkhū pana etaṃ adhippāyaṃ tadā na jāniṃsu. Tenāha ‘‘sammā atthaṃ asallakkhetvā’’tiādi.

264. මුවදොර (මුඛද්වාර) යනු මුවට පහළින් ඇති ද්වාරය හෙවත් ගලනාලය (ගලනාලිකා) යනු අර්ථයයි. මෙසේ වූ කල, නාසයෙන් ඇතුළු වූ දෙය ද මුවදොරට ඇතුළු වූවාම වෙයි. කටෙහි දැමූ පමණින් ඇතුළු වූවා නොවේ. ‘ආහාර’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ගිලගත යුතු (අනුභව කළ යුතු) කාලික දෑ ය, පැන් (ජලය) නොවේ. මක්නිසාද යත්, පැන් බෙහෙත් ගණයට ඇතුළත් වුවද එය අකාලිකමය. පිළිගනු ලැබූ (පිළිගැන්වූ) දෙයටම කාලික බව අදාළ වන බැවිනි. පැන් සම්බන්ධයෙන් පිළිගැන්වීමක් (පටිග්ගහණ) සිදු නොවේ. එහෙයින්ම, මහණෙකු විසින් රත් කරන ලද පැන් ද, බොහෝ කලකට පෙර පිළිගත් පැන් ද, කැප නොවන කුටියක (අකප්පියකුටියෙහි) තබන ලද පැන් ද සමඟ ආමිසය (ආහාරය) වළඳන කල්හි ද තමා විසින් පිසීම (සාමපාක) ආදී දෝෂයක් සිදු නොවේ. මක්නිසාද යත්, “මහණ තෙමේ කැඳ පිණිස... පැන් රත් කරයි, එය කැපය” යනාදී වශයෙන් ඉදිරියෙහි කියනු ලැබේ. එහෙත් භික්ෂූහු එකල්හි ඒ අදහස නොදැන සිටියහ. එහෙයින් “යහපත් කොට අර්ථය වටහා නොගෙන” (සම්මා අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා) යනාදිය වදාරන ලදී.

265. Rathareṇumpīti rathe gacchante uṭṭhahanareṇusadisareṇuṃ. Tena tato sukhumaṃ ākāse paribbhamanakaṃ dissamānampi abbohārikanti dasseti. Akallakoti gilāno.

265. ‘රථරේණුවක් පමණ ද’ (රථරේණුම්පි) යනු රථයක් යන කල්හි නැගෙන ධූලි වැනි වූ ධූලියි. එයින්, ඊට වඩා සියුම් වූ, අහසේ පාවෙමින් පෙනෙන දූවිලි පවා නොසැලකිය යුතු (අබ්බෝහාරික) බව දක්වයි. ‘අකල්ලක’ යනු ගිලන් වූ (භික්ෂුව) ය.

‘‘Gahetuṃ vā…pe… tassa orimantenā’’ti iminā ākāse ujuṃ ṭhatvā parena ukkhittaṃ gaṇhantassāpi āsannaṅgabhūtapādatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabbo, na pana sīsantato paṭṭhāyāti dasseti. Tattha ‘‘orimantenā’’ti imassa heṭṭhimantenāti attho gahetabbo.

“ගැනීමට හෝ... එහි මෙපිට කෙළවරින්” (ගහේතුං වා... තස්ස ඔරිමන්තේන) යන මෙයින්, අහසේ කෙළින් සිටගෙන අනෙකෙකු විසින් උඩ දමන ලද දෙයක් ගන්නා වූ භික්ෂුවකට වුවද, ළඟම ඇති අංගය වන පා පතුලේ සිට හස්තපාසය සීමා කළ යුතු බව දක්වයි; හිස මුදුනේ සිට සීමා නොකළ යුතුය. එහි ‘මෙපිට කෙළවරින්’ (ඔරිමන්තේන) යන්නෙහි අර්ථය ‘පහළ කෙළවරින්’ (හෙට්ඨිමන්තේන) යන්නයි.

Ettha ca pavāraṇāsikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace bhikkhu nisinno hoti, āsanassa pacchimantato paṭṭhāyā’’tiādinā (pāci. aṭṭha. 238-239) paṭiggāhakānaṃ āsannaṅgassa pārimantato paṭṭhāya paricchedassa dassitattā idhāpi ākāse ṭhitassa paṭiggāhakassa āsannaṅgabhūtapādaṅgulassa pārimantabhūtato paṇhipariyantassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya, dāyakassa pana orimantabhūtato pādaṅgulassa heṭṭhimatalato paṭṭhāya hatthapāso paricchinditabboti daṭṭhabbaṃ. Imināva nayena bhūmiyaṃ nipajjitvā ussīse nisinnassa hatthato paṭiggaṇhantassapi āsannasīsaṅgassa pārimantabhūtato gīvantato paṭṭhāyeva [Pg.36] hatthapāso minitabbo, na pādatalato paṭṭhāya. Evaṃ nipajjitvā dānepi yathānurūpaṃ veditabbaṃ. ‘‘Yaṃ āsannataraṃ aṅga’’nti hi vuttaṃ.

මේ සම්බන්ධයෙන් පවාරණා සික්ඛාපද අටුවාවෙහි, “සචේ භික්ඛු නිසින්නෝ හෝති, ආසනස්ස පච්ඡිමන්තතෝ පට්ඨාය” (ඉදින් භික්ෂුව අසුනෙහි හුන්නේ නම්, අසුනෙහි පසුපස කෙළවර සිට...) යනාදී වශයෙන් පිළිගන්නා භික්ෂූන්ගේ ළඟම ඇති අංගයේ එපිට කෙළවර සිට සීමාව දැක්වූ බැවින්, මෙහිදී ද අහසේ සිටින පිළිගන්නා භික්ෂුවගේ ළඟම අංගය වන පා ඇඟිලිවල එපිට කෙළවර වන විලුඹ සීමාවේ පහළ මට්ටමේ සිට ද, දායකයාගේ මෙපිට කෙළවර වන පා ඇඟිලිවල පහළ මට්ටමේ සිට ද හස්තපාසය සීමා කළ යුතු යැයි දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම, බිම සැතපී සිට හිස අසල හුන් අයෙකුගේ අතින් පිළිගන්නා කල්හි ද, ළඟම ඇති හිස නැමැති අංගයේ එපිට කෙළවර වන ගෙල කෙළවර සිටම හස්තපාසය මැනිය යුතුය, පා පතුලේ සිට නොවේ. මෙලෙස සැතපී සිට දෙන කල්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, “යම් අංගයක් වඩාත් ආසන්න වේද” යන්න වදාරන ලද බැවිනි.

Paṭiggahaṇasaññāyāti ‘‘mañcādinā paṭiggahessāmī’’ti uppāditasaññāya. Iminā ‘‘paṭiggaṇhāmī’’ti vācāya vattabbakiccaṃ natthīti dasseti. Katthaci aṭṭhakathāsu, padesesu vā. Asaṃhārime phalaketi thāmamajjhimena purisena asaṃhāriye. Puñchitvā paṭiggahetvāti puñchitepi rajanacuṇṇasaṅkāya sati paṭiggahaṇatthāya vuttaṃ, nāsati. Taṃ panāti patitarajaṃ appaṭiggahetvā upari gahitapiṇḍapātaṃ. Anāpattīti durupaciṇṇādidoso natthi. ‘‘Anupasampannassa dassāmī’’tiādipi vinayadukkaṭaparihārāya vuttaṃ. Tathā akatvā gahitepi paṭiggahetvā paribhuñjato anāpatti eva. ‘‘Anupasampannassa datvā’’ti idampi purimābhogānuguṇatāya vuttaṃ.

‘පිළිගැනීමේ සංඥාවෙන්’ (පටිග්ගහණසඤ්ඤාය) යනු “ඇඳ ආදියෙන් පිළිගන්නෙමි” යි උපදවා ගත් සංඥාවෙනි. මෙයින් “පිළිගනිමි” යි වචනයෙන් පැවසිය යුතු කිසිවක් නැති බව දක්වයි. සමහර අටුවාවල හෝ දේශයන්හි ‘අසංහාරිම ඵලකයෙහි’ (අසංහාරිමේ ඵලකේ) යනු මධ්‍යම ශක්තිය ඇති මිනිසෙකුට එහා මෙහා කළ නොහැකි ලෑල්ලෙහිය. ‘පිසදමා පිළිගෙන’ (පුඤ්ඡිත්වා පටිග්ගහෙත්වා) යන්න, පිසදමන ලද්දේ වුවද සායම් කුඩු ඇතැයි සැකයක් ඇති කල්හි පිළිගනු පිණිස කියන ลද්දකි, සැකයක් නැති කල්හි නොවේ. ‘එය වනාහි’ (තං පන) යනු වැටුණු ධූලි පිළිනොගෙන, මතුපිටින් ගත් පිණ්ඩපාතයයි. ‘ඇවැත් නැත’ (අනාපත්ති) යනු වැරදි ලෙස ඇසුරු කිරීම් (දුරුපචිණ්ණ) ආදී දෝෂයක් නැත යන්නයි. “උපසම්පන්න නොවූවෙකුට දෙන්නෙමි” යනාදිය ද විනය දුක්කට ඇවැතින් වැළකීම පිණිස කියන ලද්දකි. එසේ නොසිතා ගත්ත ද, පිළිගෙන වළඳන භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේමය. “උපසම්පන්න නොවූවෙකුට දී” යන්න ද පෙර අදහසට අනුකූලව කියන ලද්දකි.

Carukenāti khuddakabhājanena. Abhihaṭattāti diyyamānakkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Datvā apanayanakāle pana chārikā vā bindūni vā patanti, puna paṭiggahetabbaṃ abhihārassa vigatattāti vadanti. Taṃ yathā na patati, tathā apanessāmīti pariharante yujjati. Pakatisaññāya apanente abhihāro na chijjati, taṃ paṭiggahitameva hoti. Mukhavaṭṭiyāpi gahetuṃ vaṭṭatīti abhihariyamānassa pattassa mukhavaṭṭiyā uparibhāge hatthaṃ pasāretvā phusituṃ vaṭṭati.

‘චරුකයෙක්’ (චරුකේන) යනු කුඩා බඳුනකි. ‘ඉදිරිපත් කරන ලද බැවින්’ (අභිහටත්තා) යන්න දෙනු ලබන මොහොත අරභයා කියන ලද්දකි. එහෙත් දී ආපසු ගන්නා කල්හි අළු හෝ බින්දු වැටේ නම්, පිළිගැන්වීම අවසන් වූ බැවින් නැවත පිළිගත යුතුයැයි කියති. එය, “නොවැටෙන සේ ඉවත් කරන්නෙමි” යි පරෙස්සමෙන් ඉවත් කරන කල්හි සුදුසු වේ. සාමාන්‍ය වැටහීමෙන් යුතුව ඉවත් කරන කල්හි පිළිගැන්වීම නොබිඳේ, එය පිළිගන්නා ලද්දක්ම වෙයි. ‘කට වටයෙන් (මුවවටෙන්) වුවද ගැනීමට වටී’ (මුඛවට්ටියාපි ගහේතුං වට්ටති) යනු ඉදිරිපත් කරනු ලබන පාත්‍රයේ කට වටයේ ඉහළ කොටසෙහි අත දිගු කර ස්පර්ශ කිරීමට වටිනා බවයි.

Pādena pelletvāti ‘‘pādena paṭiggahessāmī’’tisaññāya akkamitvā. Kecīti abhayagirivāsino. Vacanamattamevāti paṭibaddhappaṭibaddhanti saddamattameva nānaṃ, kāyapaṭibaddhameva hoti. Tasmā tesaṃ vacanaṃ na gahetabbanti adhippāyo.

‘පාදයෙන් තෙරපා’ (පාදේන පේල්ලෙත්වා) යනු “පාදයෙන් පිළිගන්නෙමි” යන සංඥාවෙන් පෑගීමයි. ‘ඇතැම් ආචාර්යවරු’ (කේචි) යනු අභයගිරි වැසි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ‘වචන මාත්‍රයක්ම පමණි’ (වචනමත්තමේව) යනු “පටිබද්ධ පටිබද්ධ” (බැඳුණු බැඳුණු) යන ශබ්ද මාත්‍රය පමණක් වෙනස් වන නමුත්, එය ශරීරයට බැඳුණු (කායපටිබද්ධ) දෙයක්ම වෙයි. එබැවින් ඔවුන්ගේ වචනය පිළිගත යුතු නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි.

Tena āharāpetunti yassa bhikkhuno santikaṃ gataṃ, taṃ idha ānehīti āṇāpetvā tena āharāpetuṃ itarassa vaṭṭatīti attho. Na tato paranti tadaheva sāmaṃ appaṭiggahitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tadaheva paṭiggahitaṃ pana punadivasādīsu appaṭiggahetvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti vadanti.

‘ඔහු ලවා ගෙන්වා ගැනීමට’ (තේන ආහරාපේතුං) යනු යම් භික්ෂුවක් වෙත (පෙරළී) ගියේ ද, “එය මෙහි ගෙනෙන්න” යැයි අණ කොට ඔහු ලවා එය ගෙන්වා ගැනීමට අනෙක් භික්ෂුවට වටී යන්න අර්ථයයි. ‘ඉන් පසුව නොවේ’ (න තතෝ පරං) යන්න එදිනම තමා විසින් පිළිනොගත් දෙය අරභයා කියන ලද්දකි. එහෙත් එදිනම පිළිගත් දෙය නම්, පසු දින ආදියේදී නැවත පිළිනොගෙන වුවද වළඳන්නට වටී යැයි කියති.

Khiyyantīti khayaṃ gacchanti, tesaṃ cuṇṇehi thullaccayaappaṭiggahaṇāpattiyo na hontīti adhippāyo. ‘‘Navasamuṭṭhita’’nti eteneva ucchuādīsu [Pg.37] abhinavalaggattā abbohārikaṃ na hotīti dasseti. Eseva nayoti sannidhidosādiṃ sandhāya vadati. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi. Tena ca paṭiggahaṇaṅgesu pañcasupi samiddhesu ajjhoharitukāmatāya gahitameva paṭiggahitaṃ nāma hoti ajjhoharitabbesu eva paṭiggahaṇassa anuññātattāti dasseti. Tathā bāhiraparibhogatthāya gahetvā ṭhapitatelādiṃ ajjhoharitukāmatāya sati paṭiggahetvā paribhuñjituṃ vaṭṭati.

‘ගෙවී යයි’ (ඛිය්‍යන්ති) යනු ක්ෂය වී යයි යන්නයි. ඒවායේ කුඩු නිසා ථුල්ලච්චය ඇවැත් හෝ පිළිනොගැනීම පිළිබඳ ඇවැත් සිදු නොවේ යන්න අදහසයි. ‘අලුතින් හටගත්’ (නවසමුට්ඨිතං) යන මෙයින්ම, උක් ආදියේ අලුතින් තැවරුණු දෙය නොසලකා හැරිය හැකි (අබ්බෝහාරික) නොවන බව දක්වයි. ‘මේ ක්‍රමයම වේ’ (ඒසේව නයෝ) යනු සන්නිධි (තැන්පත් කර තැබීමේ) දෝෂය ආදිය අරභයා පවසන්නකි. එහෙයින් “න හි” (එසේ නොවේමය) යනාදිය පැවසීය. එයින් ද, පිළිගැනීමේ අංග පහම සම්පූර්ණ වුවද, ගිල දැමීමේ (වැළඳීමේ) අදහසින් ගන්නා ලද දෙයම පිළිගන්නා ලද්දක් වන බව දක්වයි. මක්නිසාද යත්, ගිල දැමිය යුතු (වැළඳිය යුතු) දෑ කෙරෙහිම පිළිගැනීම අනුදැන වදාරා ඇති බැවිනි. එසේම, බාහිර පරිභෝජනය පිණිස ගෙන තබන ලද තෙල් ආදිය ද වළඳනු කැමති බව ඇති කල්හි, පිළිගෙන වැළඳීමට වටී.

Kesañcītiādīsu anupasampannānaṃ atthāya katthaci ṭhapiyamānampi hatthato muttamatte eva paṭiggahaṇaṃ na vijahati, atha kho bhājane patitameva paṭiggahaṇaṃ vijahati. Bhājanañca bhikkhunā punadivasatthāya apekkhitamevāti taggatampi āmisaṃ duddhotapattagataṃ viya paṭiggahaṇaṃ na vijahatīti āsaṅkāya ‘‘sāmaṇerassa hatthe pakkhipitabba’’nti vuttanti veditabbaṃ. Īdisesu hi yutti na gavesitabbā, vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. ‘‘Pattagatā yāgū’’ti iminā pattamukhavaṭṭiyā phuṭṭhepi kūṭe yāgu paṭiggahitā, uggahitā vā na hoti bhikkhuno anicchāya phuṭṭhattāti dasseti. Āropetīti hatthaṃ phusāpeti. Paṭiggahaṇūpagaṃ bhāraṃ nāma majjhimassa purisassa ukkhepārahaṃ. Na pidahitabbanti hatthato muttaṃ sandhāya vuttaṃ, hatthagataṃ pana itarena hatthena pidahato, hatthato muttampi vā aphusitvā uparipidhānaṃ pātentassa na doso.

"කෙසඤ්චී" යනාදී තැන්හි, උපසම්පන්න නොවූවන් (ගිහියන් හා සාමණේරයන්) උදෙසා කිසියම් තැනක තබන ලද වස්තුවක් වුවද, අතින් මිදුණු මාත්‍රයෙන්ම පිළිගැන්වීම් (අකැප) බවට පත් නොවේ. එහෙත් භාජනයකට වැටුණු විටම පිළිගැන්වීම් බවෙන් බැහැර වෙයි (අකැප වෙයි). භාජනය ද භික්ෂුව විසින් පසු දින ප්‍රයෝජනය සඳහා අපේක්ෂා කරන ලද්දක්ම වන බැවින්, එහි ඇති ආහාරය ද නොසේදූ පාත්‍රයක බහාලූ බතක් මෙන් පිළිගැන්වීම් බවෙන් තොර නොවේ යැයි යන සැකය නිසා "සාමණේරයාගේ අතෙහි තැබිය යුතුය" යි වදාරන ලද බව දත යුතුය. මෙවැනි කරුණුවලදී තර්ක නොසෙවිය යුතුය, වදාළ ක්‍රමයෙන්ම පිළිපැදිය යුතුය. "පාත්‍රයට පැමිණි කැඳ" යන මෙයින්, පාත්‍ර මුවවිටෙහි ස්පර්ශ වුවද, සැළියෙහි (භාජනයෙහි) ඇති කැඳ පිළිගන්නා ලද්දක් හෝ (තමා විසින්ම) ගන්නා ලද්දක් හෝ නොවන බව, භික්ෂුවගේ අභිප්‍රායක් නොමැතිව ස්පර්ශ වූ බැවින් පෙන්වා දෙයි. "ආරෝපේති" යනු අත ස්පර්ශ කරවයි යන්නයි. "පිළිගැන්වීමට සුදුසු බර" නම් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකුට එසවිය හැකි ප්‍රමාණයයි. "වසා නොතැබිය යුතුය" යන්න අතින් මිදුණු දෙයක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. එහෙත් අතෙහි ඇති භාජනය අනෙක් අතින් වසන්නා වූ හෝ අතින් මිදුණු භාජනය වුවද ස්පර්ශ නොකර උඩින් පියන තබන්නා වූ (භික්ෂුවට) වරදක් නැත.

Paṭiggaṇhātīti chāyatthāya upari dhārayamānā mahāsākhā yena kenaci chijjeyya, tattha laggarajaṃ mukhe pāteyya cāti kappiyaṃ kārāpetvā paṭiggaṇhāti. Kuṇḍaketi mahāghaṭe. Tasmimpīti cāṭighaṭepi. Gāhāpetvāti appaṭiggahitaṃ kālikaṃ gāhāpetvā.

"පටිග්ගණ්හාති" (පිළිගනියි) යනු, සෙවණ පිණිස හිසට ඉහළින් දරා සිටින මහත් ගස් අත්තක් කිසියම් හේතුවකින් කැඩී යා හැකි බැවින් ද, එහි තැවරුණු ධූලි මුඛයෙහි වැටිය හැකි බැවින් ද (එය) කැප කරවා පිළිගනියි. "කුණ්ඩකේ" යනු මහත් කලයක යන්නයි. "තස්මිම්පි" යනු ලොකු මැටි භාජනයක් ද නොමැති කල්හිය. "ගාහාපෙත්වා" යනු පිළි නොගන්වන ලද කාලික (ආහාර/පැන්) ගැන්වීමෙනි.

Dutiyattherassāti ‘‘therassa pattaṃ mayhaṃ dethā’’ti tena attano pariccajāpetvā dutiyattherassa deti. Ettha panāti pattaparivattane. Kāraṇanti ettha yathā ‘‘sāmaṇerā ito amhākampi dentī’’ti vitakko uppajjati, na tathāti kāraṇaṃ vadanti, tañca yuttaṃ. Yassa pana tādiso vitakko natthi, tena aparivattetvāpi bhuñjituṃ vaṭṭati.

"දුතියත්ථේරස්ස" යනු "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේගේ පාත්‍රය මට දෙන්න" යැයි එම තෙරුන් ලවා තමන් සතු පාත්‍රය අත්හැරවා දෙවැනි තෙරුන් වහන්සේට දෙයි. "එත්ථ පන" යනු පාත්‍ර මාරු කිරීමෙහිය. "කාරණං" යන මෙහි "සාමණේරවරු මෙයින් අපටත් දෙති" යැයි යම්සේ සිතක් උපදී ද, මෙහි එසේ සිදු නොවේ යැයි හේතුව දක්වති. එය ද සුදුසුය. යම් භික්ෂුවකට එවැනි සිතක් ඇති නොවේ ද, උන්වහන්සේට පාත්‍ර මාරු නොකර වුවද වැළඳීම කැපය.

Niccāletunti [Pg.38] cāletvā pāsāṇasakkharādiapanayaṃ kātuṃ. Uddhanaṃ āropetabbanti anaggikaṃ uddhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Uddhane paccamānassa āluḷane upari apakkataṇḍulā heṭṭhā pavisitvā paccatīti āha ‘‘sāmaṃpākañceva hotī’’ti.

"නිච්චාලේතුං" යනු සලකා හැරීමෙන් ගල්, කැට ආදිය ඉවත් කරනු පිණිසය. "උද්ධනං ආරෝපේතබ්බං" (ලිප මත තැබිය යුතුය) යන්නෙන් අදහස් කළේ ගිනි රහිත ළිපක් ගැනයි. ලිපෙහි පිසින බත හැඳිගෑමේදී, ඉහළ ඇති නොපැසුණු සහල් යටට ගොස් පැසෙන බැවින් "සාමංපාකඤ්චේව හෝති" (තමන් විසින්ම පිසගන්නා ලද්දක්ම වෙයි) යැයි වදාරන ලදී.

Ādhārake patto ṭhapitoti appaṭiggahitāmiso patto puna paṭiggahaṇatthāya ṭhapito. Ekaggahaṇenevāti sāmaṇerānaṃ gahitassa puna acchaḍḍanavasena gahaṇena. Bhuñjituṃ vaṭṭatīti dhūmavaṭṭiyā tadahupaṭiggahitattā vuttaṃ. Bhattuggārotiādi abbohārikappasaṅgena vikālabhojanavinicchayadassanaṃ. Samuddodakenāti appaṭiggahitena. Himakarakā nāma kadāci vassodakena saha patanakā pāsāṇalekhā viya ghanībhūtaudakavisesā, tesu paṭiggahaṇakiccaṃ natthi. Tenāha ‘‘udakagatikā evā’’ti. Purebhattameva vaṭṭatīti appaṭiggahitāpattīhi abbohārikampi vikālabhojanāpattīhi sabbohārikanti dasseti.

"ආධාරකේ පත්තෝ ඨපිතෝ" යනු පිළි නොගැන්වූ අමිසය (ආහාරය) සහිත පාත්‍රය නැවත පිළිගැන්වීම සඳහා තබන ලදී යන්නයි. "ඒකග්ගහණේනේව" යනු සාමණේරවරුන් විසින් ගන්නා ලද්ද නැවත අත් නොහැරීමේ ක්‍රමයෙන් ගැනීමයි. "භුඤ්ජිතුං වට්ටති" (වැළඳීම කැපය) යන්න දුම්වැටිය එදිනම පිළිගන්නා ලද බැවින් වදාරන ලදී. "භත්තුග්ගාරෝ" යනාදී වචනය අව්‍යවහාරික (නොසැලකිය යුතු තරම් සියුම්) කරුණු ඇසුරින් විකාලභෝජන විනිශ්චය දැක්වීමකි. "සමුද්දෝදකේන" යනු පිළි නොගැන්වූ කරදියෙන් (මුහුදු ජලයෙන්) යන්නයි. "හිමකරකා" නම් ඇතැම් විට වැසි ජලය සමඟ වැටෙන, ගල් පතුරු වැනි ඝනීභූත වූ විශේෂ ජලයයි (හිම කැට/කැට වැස්සයි). ඒවායෙහි පිළිගැන්වීමේ කෘත්‍යයක් නැත. එබැවින් "උදකගතිකා ඒව" (ජලය ගණයටම වැටේ) යැයි වදාළහ. "පුරේභත්තමේව වට්ටති" (පෙරබත් වේලෙහිම කැපය) යන මෙයින්, පිළි නොගැන්වීම නිසා සිදුවන ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් අව්‍යවහාරික වුවද, විකාලභෝජන ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් එය ව්‍යවහාරික බව පෙන්වා දෙයි.

Laggatīti mukhe ca hatthe ca mattikāvaṇṇaṃ dasseti. Bahalanti hatthamukhesu alagganakampi paṭiggahetabbaṃ. Vāsamattanti reṇukhīrābhāvaṃ dasseti. Ākirati paṭiggahetabbanti puppharasassa paññāyanato vuttaṃ.

"ලග්ගති" යන පාඨයෙන් මුඛයෙහි ද අතෙහි ද මැටි පැහැය තැවරීම පෙන්වයි. "බහලං" යනු අත් සහ මුඛයෙහි නොතැවරුණ ද පිළිගත යුතු බවයි. "වාසමත්තං" යන පාඨයෙන් රේණු හෝ මල් පැණි නොමැති බව පෙන්වයි. "ආකිරති පටිග්ගහේතබ්බං" (ඉසිනු ලබන දෙය පිළිගත යුතුය) යන්න මල් පැණි පැහැදිලිව පෙනෙන්නට තිබීම නිසා වදාරන ලදී.

Mahābhūtesūti pāṇasarīrasannissitesu pathavīādimahābhūtesu. Sabbaṃ vaṭṭatīti attano, paresañca sarīranissitaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Akappiyamaṃsānulomatāya thullaccayādiṃ na janetīti adhippāyo. Patatīti attano sarīrato vicchinditvā patati. ‘‘Rukkhato chinditvā’’ti vuttattā mattikatthāya pathaviṃ khaṇituṃ, aññampi yaṃkiñci mūlapaṇṇādivisabhesajjaṃ chinditvā chārikaṃ akatvāpi appaṭiggahitampi paribhuñjituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Appaṭiggahitatā, ananuññātatā, dhūmādiabbohārikatābhāvo, ajjhoharaṇanti imānettha cattāri aṅgāni.

"මහාභූතේසු" යනු සත්ත්ව ශරීරයන්හි පිහිටි පඨවි ආදී මහා භූතයන් කෙරෙහිය. "සබ්බං වට්ටති" යනු තමන්ගේ ද අන් අයගේ ද ශරීරය ඇසුරු කළ (කඳුළු, කෙළ ආදී) සියල්ල කැපය යන්නයි. අකැප මස් සමඟ සමාන වන බැවින් ථුල්ලච්චය ආදී ඇවැත් සිදු නොකරයි යනු මෙහි අදහසයි. "පතති" යනු තමන්ගේ ශරීරයෙන් ගිලිහී වැටෙයි යන්නයි. "රුක්ඛතෝ ඡින්දිත්වා" (ගසෙන් කපා) යැයි වදාළ බැවින්, මැටි පිණිස පොළොව හෑරීමට, වෙනත් යම්කිසි මුල්, කොළ ආදී විෂ ඖෂධ කපා අළු නොකර වුවද, පිළි නොගන්වා වුවද පරිභෝග කිරීමට කැපයැයි දත යුතුය. (1) පිළි නොගැන්වීම, (2) අනුදැන නොවැදෑරීම, (3) දුම් ආදී අව්‍යවහාරික නොවීම, (4) ගිලීම යන මේ කරුණු සතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Dantaponasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දන්තපෝන සික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhito bhojanavaggo catuttho.

සිව්වන භෝජන වර්ගය නිමවා ඇත.

5. Acelakavaggo

5. අචේලක වර්ගය

1. Acelakasikkhāpadavaṇṇanā

1. අචේලක සික්ෂාපද වර්ණනාව

273. Pañcamavaggassa [Pg.39] paṭhame mayhaṃ nāmāti bhikkhunā bhūmiyaṃ ṭhapetvā dinnampi sandhāya vadati. Aññatitthiyatā, ananuññātatā, ajjhoharaṇīyatā, ajjhoharaṇatthāya sahatthā anikkhittabhājane dānanti imānettha cattāri aṅgāni.

273. පස්වන වර්ගයෙහි පළමු වන (සික්ෂාපදයෙහි) "මය්හං නාම" යන්නෙන් භික්ෂුව විසින් පොළොවෙහි තබා දෙන ලද ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයක් වුවද අදහස් කෙරේ. (1) අන්‍යතීර්ථකයෙකු වීම, (2) අනුදැන නොවැදෑරීම, (3) ගිලිය යුතු ආහාරයක් වීම, (4) ගිලිනු පිණිස ස්වහස්තයෙන් බිම නොතැබූ භාජනයක බහා දීම යන මේ කරුණු සතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Acelakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අචේලක සික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā

2. උය්‍යෝජන සික්ෂාපද වර්ණනාව

274. Dutiye anācāraṃ ācaritukāmatā, tadatthameva upasampannassa uyyojanā, tassa upacārātikkamoti imānettha tīṇi aṅgāni.

274. දෙවන සික්ෂාපදයෙහි (1) අනාචාරයක් (නොකටයුත්තක්) කිරීමට කැමැත්ත, (2) ඒ සඳහාම උපසම්පන්න භික්ෂුවක පිටත් කර හැරීම, (3) උන්වහන්සේගේ උපචාරය ඉක්මවා යාම යන මේ කරුණු තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Uyyojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උය්‍යෝජන සික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā

3. සභෝජන සික්ෂාපද වර්ණනාව

281. Tatiye pāḷiyaṃ khuddake ghareti ettha khuddakaṃ gharaṃ nāma pañcahatthato ūnakavitthāraṃ adhippetaṃ. Tattha ca piṭṭhasaṅghāṭato hatthapāse avijahitepi piṭṭhivaṃsātikkamo hotīti āha ‘‘piṭṭhivaṃsaṃ atikkamitvā’’ti. Yathā tathā vā katassāti piṭṭhivaṃsaṃ āropetvā vā anāropetvā vā katassa.

281. තුන්වන සික්ෂාපදයෙහි ධර්ම පාඨයෙහි එන "ඛුද්දකේ ඝරේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ රියන් පහකට වඩා අඩු පළලක් ඇති කුඩා නිවසකි. එහි දොර අසල හස්තපාසය ඉක්මවා නොගිය ද, වහලෙහි මුදුන් යට ලීයෙන් ඔබ්බට යාම සිදු වන බැවින් "පිට්ඨිවංසං අතික්කමිත්වා" (මුදුන් යට ලීය ඉක්මවා ගොස්) යැයි වදාළහ. "යථා තථා වා කතස්ස" යනු මුදුන් ලීය තබා හෝ නොතබා හෝ සාදන ලද නිවසක යන්නයි.

283. Pāḷiyaṃ vītarāgāti apariyuṭṭhitarāgānaṃ, anāgāmīnañca saṅgaho. Sacittakanti anupavisitvā nisīdanacittena sacittakaṃ. Pariyuṭṭhitarāgajāyampatikānaṃ sannihitatā, sayanigharatā, dutiyassa bhikkhuno abhāvo, anupakhajja nisīdananti imānettha cattāri aṅgāni.

283. ධර්ම පාඨයෙහි එන "වීතරාගා" යන්නෙන් කෙලෙස් පහළ නොවන අනාගාමී උතුමන් ද ඇතුළත් වේ. "සචිත්තකං" යනු ඇතුළු වී හිඳ ගැනීමේ අදහසින් සිත සහිත වීමයි. (1) කෙලෙස් සහිත අඹුසැමියන්ගේ සමීප බව, (2) නිදන කාමරයක් වීම, (3) දෙවන භික්ෂුවකගේ නොමැති බව, (4) ළංවී හිඳ ගැනීම යන මේ කරුණු සතර මෙහි අංගයෝ වෙති.

Sabhojanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සභෝජන සික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

284-289. Catutthapañcamāni vuttatthāni.

284-289. හතරවන හා පස්වන සික්ෂාපදයන්හි අර්ථ පෙර වදාරන ලදී.

6. Cārittasikkhāpadavaṇṇanā

6. චාරිත්ත සික්ෂාපද වර්ණනාව

298. Chaṭṭhe [Pg.40] ‘‘pariyesitvā ārocanakiccaṃ nāma natthī’’ti vuttattā yo apariyesitabbo upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhāne dissati, so sacepi pakativacanassa savanūpacāraṃ atikkamma ṭhito upagantvā āpucchitabbo. Tenāha ‘‘api ca…pe… yaṃ passati, so āpucchitabbo’’tiādi.

298. හයවන සික්ෂාපදයෙහි "සොයා බලා දැනුම් දීමේ කෘත්‍යයක් නැත" යනුවෙන් වදාළ බැවින්, නොසොයාම ළඟා වීමට සුදුසු ස්ථානයක යම් භික්ෂුවක පෙනෙන්නට සිටී නම්, උන්වහන්සේ සාමාන්‍ය කථාව ඇසෙන සීමාවෙන් ඔබ්බෙහි සිටියද, උන්වහන්සේ වෙත ගොස් විමසිය (අවසර ගත) යුතුය. එබැවින් "අපි ච...පෙ... යං පස්සති, සෝ ආපුච්ඡිතබ්බෝ" (තවද...පෙ... යමෙකු දකීද, ඔහුගෙන් විමසිය යුතුය) යනාදිය වදාරන ලදී.

302. Anāpattivāre cettha antarārāmādīnaññeva vuttattā vihārato gāmavīthiṃ anuññātakāraṇaṃ vinā atikkamantassāpi āpatti hoti, na pana gharūpacāraṃ atikkamantasseva.

302. මෙහි අනාපත්ති වාරයෙහි අන්තරාරාම (ගම මැද ඇති ආරාම) ආදිය ගැනම වදාරන ලද බැවින්, විහාරයෙන් ගම් මඟට පිවිසීමේදී අනුදැන වදාළ හේතුවක් නොමැතිව එය ඉක්මවා යන්නා වූ භික්ෂුවට ද ඇවැත් වේ. එහෙත් නිවෙසක උපචාරය ඉක්මවා යන්නා වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නොවේ.

Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘‘aññassa gharūpacāraṃ okkamantassa…pe… paṭhamaṃ pādaṃ ummāraṃ atikkāmetī’’tiādi vuttaṃ. Taṃ gāme paviṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, tathāpi aññassa gharūpacāraṃ anokkamitvā vīthimajjheneva gantvā icchiticchitagharadvārābhimukhe ṭhatvā manusse oloketvā gacchantassāpi pācittiyameva. Tattha keci ‘‘vīthiyaṃ atikkamantassa gharūpacāragaṇanāya āpattiyo’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘yāni kulāni uddissa gato, tesaṃ gaṇanāyā’’ti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharūpasaṅkamanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayāpadānaṃ abhāvoti imānettha pañca aṅgāni.

යම් හෙයකින් පාලියෙහි "අන්‍යයෙකුගේ ගෘහෝපචාරයට පිවිසෙන... පළමු පාදය එළිපත්ත ඉක්මවයි" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේද, එය ගමට ඇතුළු වූ නිවසක් අරභයා වදාරන ලද්දකි. එසේ වුවද අන්‍යයෙකුගේ ගෘහෝපචාරයට නොපිවිස වීථිය මධ්‍යයෙන්ම ගොස්, කැමති කැමති ගෘහද්වාරය අභිමුඛයෙහි සිට මිනිසුන් දෙස බලා යන මහණහටද පාචිත්තියක්ම වේ. එහි ඇතැම් ආචාර්යවරු "වීථියෙහි ඉක්මවා යන්නහුට ගෘහෝපචාර ගණනින් ඇවැත් වේ" යැයි පවසති. වෙනත් ආචාර්යවරු "යම් කුලයන් උදෙසා ගියේද, එම කුලයන්ගේ ගණනින් ඇවැත් වේ" යැයි පවසති. පංච භෝජනයන්ගෙන් එකකින් ලැබුණු ආරාධනාව පිළිගැනීම, වැඩ සිටින භික්ෂුවගෙන් අවසර නොගැනීම, දානයට ආරාධනා කළ නිවසින් බැහැරව වෙනත් නිවසකට පිවිසීම, මධ්‍යහ්න කාලය ඉක්ම නොවීම, සමය හෝ උපද්‍රවයන් නොමැති වීම යන මේවා මෙහි අංග පහයි.

Cārittasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

චාරිත්ත ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā

7. මහානාම ශික්ෂාපද වර්ණනාව

303. Sattame mahānāmoti sukkodanassa putto anuruddhattherassa, satthu ca jeṭṭhabhātā. Ānandatthero amitodanassa putto, nandatthero pana suddhodanasseva.

303. සත්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘මහානාම’ යනු ශුක්ලෝදන රජුගේ පුත්‍රයාය, අනුරුද්ධ මහතෙරුන් වහන්සේගේ සහ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ භ්‍රාතෘ වහන්සේය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අමිතෝදන රජුගේ පුත්‍රයා වන අතර, නන්ද තෙරුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන රජුගේම පුත්‍රයාය.

305. Pāḷiyaṃ kālaṃ āharissathāti ajjatanaṃ kālaṃ vītināmessatha, sve bhesajjaṃ harissathāti vā attho. ‘‘Atthi pavāraṇā bhesajjapariyantā ca rattipariyantā cā’’ti tatiyakoṭṭhāse niyamitameva bhesajjaṃ niyamitakālantareyeva gahetabbaṃ, na tato bahi. Itarathā [Pg.41] visuṃ payojanaṃ natthīti daṭṭhabbaṃ. Sapariyantā saṅghapavāraṇā, taduttari bhesajjaviññatti, agilānatāti imānettha tīṇi aṅgāni.

305. පාලියෙහි "කාලං ආහරිස්සථ" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ‘අද දවස ගෙවා දමන්න, නැතහොත් හෙට බෙහෙත් රැගෙන එන්න’ යනුයි. "බෙහෙත් කෙළවර කොට ඇති සහ රාත්‍රිය කෙළවර කොට ඇති ප්‍රවාරණයෝ ඇත්තාහ" යන තෙවැනි කොටසෙහි නියම කරන ලද බෙහෙත නියමිත කාලය තුළදීම ගත යුතු වේ, ඉන් බාහිරව නොගත යුතුය. වෙනත් අයුරකින් අර්ථය ගතහොත් විශේෂ ප්‍රයෝජනයක් නැතැයි දත යුතුය. සීමා සහිත සඟ පවාරණය, ඊට වඩා බෙහෙත් ඉල්ලීම (විඥප්තිය), ගිලන් නොවීම යන මේවා මෙහි අංග තුනයි.

Mahānāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහානාම ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā

8. උය්‍යුත්තසේනා ශික්ෂාපද වර්ණනාව

315. Aṭṭhame ekamekanti ettha duvaṅginīpi tivaṅginīpi senā saṅgayhati. Uyyuttacaturaṅgasenādassanāya tathārūpapaccayādiṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.

315. අටවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘එකම එකක්’ යන මෙහි දෙයින් සැදුම්ලත් සේනාව සහ තුනෙන් සැදුම්ලත් සේනාවද ඇතුළත් වේ. සටනට නික්මුණු සිවුරඟ සේනාව බැලීම පිණිස සුදුසු කරුණක් නොමැතිව යාම, අවසර නොදුන් තැනක සිට බැලීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Uyyuttasenāsikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උය්‍යුත්තසේනා ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā

9. සේනාවාස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

319. Navame senāya catuttho sūriyatthaṅgamo, agilānatāti imānettha dve aṅgāni.

319. නවවැනි ශික්ෂාපදයෙහි, සේනාවෙහි සතරවැනි සූර්ය අස්තංගතය (හිරු බැසීම) සිදුවීම, ගිලන් නොවීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Senāvāsasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සේනාවාස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā

10. උය්‍යෝධික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

322. Dasame pāḷiyaṃ kati te lakkhāni laddhānīti kittakā tayā laddhāti attho. Uyyodhikādidassanāya tathārūpapaccayaṃ vinā gamanaṃ, ananuññātokāse dassananti imānettha dve aṅgāni.

322. දසවැනි ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන "කති තේ ලක්ඛානි ලද්ධානි" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ‘ඔබ වහන්සේ විසින් කෙතරම් ඊතල පහරවල් ලබන ලද්දේද’ යනුයි. යුද්ධ සටන් ආදිය බැලීම පිණිස සුදුසු කරුණක් නොමැතිව යාම, අවසර නොලත් තැනක සිට බැලීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Uyyodhikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උය්‍යෝධික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Niṭṭhito acelakavaggo pañcamo.

පස්වැනි අචේලක වර්ගය නිමවා ලන ලදී.

6. Surāpānavaggo

6. සුරාපාන වර්ගය

1. Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā

1. සුරාපාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

328. Chaṭṭhavaggassa [Pg.42] paṭhame pāḷiyaṃ kiṇṇapakkhittāti piṭṭhapūvādiṃ apakkhipitvā kiṇṇasaṅkhātaṃ dhaññaṅkurādisurābījaṃ pakkhipitvā katā. Sambhārasaṃyuttāti sāsapādianekasambhārehi saññuttā.

328. හයවැනි වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි, පාලියෙහි "කිණ්ණපක්ඛිත්තා" යනු පිටි කැවුම් ආදිය නොදමා, ‘කිණ්ණ’ නම් වූ ධාන්‍ය පැළෑටි ආදී සුරා බීජ දමා සාදන ලද සුරාවයි. "සම්භාරසංයුත්තා" යනු අබ ආදී බොහෝ සම්භාරයන්ගෙන් යුක්ත කරන ලද සුරාවයි.

Madhukatālanāḷikerādipupphādiraso ciraparivāsito pupphāsavo nāma. Tathā panasādi phalāsavo. Muddikaraso madhvāsavo. Ucchuraso guḷāsavo. Tiphalatikaṭukādinānāsambhārānaṃ raso ciraparivāsito sambhārasaṃyutto. Bījato paṭṭhāyāti yathāvuttānaṃ piṭṭhādīnaṃ majjatthāya bhājane pakkhittakālato paṭṭhāya.

මී පුෂ්ප, තල්, පොල් ආදියේ මල් යුෂ බොහෝ කල් තබා පැසවූ කල ‘පුප්ඵාසව’ නම් වේ. එසේම කොස් ආදියේ යුෂ ‘ඵලාසව’ නම් වේ. මිදි යුෂ ‘මධ්වාසව’ නම් වේ. උක් යුෂ ‘ගුළාසව’ නම් වේ. තිඵලා, තිකුළු ආදී නොයෙක් සම්භාරයන්ගේ යුෂ බොහෝ කල් තබා පැසවූ කල ‘සම්භාරසံයුත්ත’ නම් වේ. "බීජතෝ පට්ඨාය" යනු ඉහත කී පිටි ආදිය සුරා බවට පත් කිරීම පිණිස භාජනයට දැමූ කාලයේ පටන් යන්නයි.

329. Loṇasovīrakaṃ suttañca anekehi dabbasambhārehi abhisaṅkhato bhesajjaviseso. Uyyuttasikkhāpadānaṃ acittakalokavajjesu lokavajjatā pubbe vuttanayāvāti tattha kiñcipi avatvā idha tehi asādhāraṇavatthuvisesasiddhāya acittakapakkhepi akusalacittatāya taṃ lokavajjatādivisesaṃ dassetumeva ‘‘vatthuajānanatāya cetthā’’tiādinā vuttanti veditabbaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ paṭhamapārājikavaṇṇanāyaṃ vitthārato sāratthadīpaniyaṃ viraddhaṭṭhānavisodhanavasena vuttanti tattheva gahetabbaṃ. Majjabhāvo, tassa pānañcāti imānettha dve aṅgāni.

329. ලෝණසෝවීරක සහ සූත්‍ර (සුව නින්ද දෙන) බෙහෙත බොහෝ ද්‍රව්‍ය සම්භාරයන්ගෙන් සකස් කරන ලද සුවිශේෂී ඖෂධයකි. උය්‍යුත්ත ශික්ෂාපදයන්හි අචිත්තක ලෝකවජ්ජයන් අතර ලෝකවජ්ජ භාවය මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමයටම වන බැවින්, එහි කිසිවක් නොපවසා, මෙහි එම ශික්ෂාපදයන්ට අදාළ නොවන සුවිශේෂී වස්තුවකින් සිදුවන බැවින් අචිත්තක පක්ෂයෙහි වුවද අකුසල් සිතක් ඇතිවීම නිසා සිදුවන ලෝකවජ්ජ භාවය ආදී සුවිශේෂත්වය පෙන්වීම පිණිසම "වත්ථුඅජානනතාය චෙත්ථා" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි යමක් කිවයුතු වේද, එය පළමු පාරාජිකා වර්ණනාවෙහි සාරත්ථදීපනියෙහි විරුද්ධ ස්ථාන විශෝධන වශයෙන් විස්තරාත්මකව පවසන ලද බැවින් එතැනින්ම ගත යුතුය. මත්පැන් වීම, එය පානය කිරීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Surāpānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුරාපාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā

2. අංගුලිපතෝදක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

330. Dutiye hasādhippāyatā, upasampannassa kāyena kāyāmasananti imānettha dve aṅgāni.

330. දෙවැනි ශික්ෂාපදයෙහි විහිළු තහළු කිරීමේ අදහස (කෙළිලොල් බව), උපසම්පන්න පුද්ගලයෙකුගේ ශරීරය තමාගේ ශරීරයෙන් ස්පර්ශ කිරීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Aṅgulipatodakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අංගුලිපතෝදක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā

3. හසධම්ම ශික්ෂාපද වර්ණනාව

338. Tatiye [Pg.43] pāḷiyaṃ hasadhamme hasadhammasaññītiādīsu uplavādimattaṃ kiṃ hasadhammo hotīti gahaṇavasena sati karaṇīye kariyamānaṃ hasadhammaṃ hasadhammoti gahaṇavasena attho veditabbo. Ussārentoti udake ṭhitaṃ nāvaṃ tīre āropento.

338. තෙවැනි ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන "හසධම්මේ හසධම්මසඤ්ඤී" යනාදී තැන්හි දියෙහි ගිලී මතුවීම පමණක් කෙළිලොල් ස්වභාවයක් වේදැයි ගැනීමෙන්ද, කළ යුතු කටයුත්තක් ඇති කල්හි කරනු ලබන ගිලීම හා මතුවීම කෙළිලොල් ස්වභාවයැයි ගැනීමෙන්ද අර්ථය දත යුතුය. "උස්සාරෙන්තෝ" යනු දියෙහි තිබෙන ඔරුවක් ගොඩට ඇදීමයි.

Patanuppatanavāresūti udakassa uparitale maṇḍūkagatiyā patanuppatanavasena gamanatthaṃ khittāya ekissā kathalāya vasena vuttaṃ. Udakassa uparigopphakatā, hasādhippāyena kīḷananti dve aṅgāni.

"පතනුප්පතනවාරේසු" යන්න දිය මතුපිට ගෙම්බෙකු පනින්නාක් මෙන් වැටෙමින් නැගෙමින් යෑම පිණිස දමන ලද කැට කැබිලිත්තක් (මැටි කැබැල්ලක්) අරභයා පවසන ලද්දකි. ජලය වළලුකරට වඩා ගැඹුරු වීම, කෙළිලොල් අදහසින් සෙල්ලම් කිරීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Hasadhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

හසධම්ම ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā

4. අනාදරිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

344. Catutthe suttānulomanti mahāpadesā. Aṭṭhakathātipi vadanti. Upasampannassa paññattena vacanaṃ, anādariyakaraṇanti dve aṅgāni.

344. සිව්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි "සුත්තානුලෝමං" යනු මහාපදේශ සතරයි. අටුවා යැයිද පවසති. උපසම්පන්නයාහට පනවන ලද ශික්ෂාපද වචනය, එයට අනාදර කිරීම (නොසැලකීම) යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Anādariyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනාදරිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā

5. භිංසාපන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

345. Pañcame upasampannatā, tassa dassanasavanavisaye bhiṃsāpetukāmatāya vāyamananti dve aṅgāni.

345. පස්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි උපසම්පන්න භාවය, ඔහුව පෙනෙන හෝ ඇසෙන මානයෙහි බිය ගැන්වීමේ අදහසින් උත්සාහ කිරීම යන මේවා මෙහි අංග දෙකයි.

Bhiṃsāpanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

භිංසාපන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Jotisikkhāpadavaṇṇanā

6. ජෝති ශික්ෂාපද වර්ණනාව

354. Chaṭṭhe alātaṃ patitanti aggikapālato bahi patitaṃ. Vijjhātanti vijjhātaṃ alātaṃ kapālaggimhi pakkhipitvā jālentassa pācittiyaṃ, tathā kevalaṃ indhanaṃ pātentassapi vijjhātaṃ kapālaggiṃ mukhavātādinā ujjālentassapi. Gilānatādikāraṇābhāvo, visibbetukāmatā, samādahananti tīṇi aṅgāni.

354. හයවැනි ශික්ෂාපදයෙහි "අලාතං පතිතං" යනු ගිනි කබලෙන් බැහැරට වැටුණු ගිනි අඟුරයි. "විජ්ඣාතං" යනු නිවී ගිය ගිනි අඟුරක් ගිනි කබලෙහි දමා නැවත දැල්වීමේදී පාචිත්තියක් වේ. එසේම නිවී ගිය දර කැබැල්ලක් දැමීමේදීද, නිවී ගිය ගින්න මුඛ වාතයෙන් (පිඹීමෙන්) ආදී වශයෙන් නැවත දැල්වීමේදීද එසේම වේ. ගිලන් බව ආදී සුදුසු හේතුවක් නොමැති වීම, ඇඟ තැපීමට කැමති වීම, ගිනි දැල්වීම යන මේවා මෙහි අංග තුනයි.

Jotisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ජෝති ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Nahānasikkhāpadavaṇṇanā

7. නහාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

357. Sattame [Pg.44] pāḷiyaṃ nagare thakiteti ettha raññā ciraṃ nahāyitukāmena ‘‘ahaṃ bahi uyyāne katārakkho vasissāmi, nagaraṃ thaketvā gopethā’’ti anuññātā, te thakiṃsūti daṭṭhabbaṃ. Asambhinnenāti anaṭṭhena, taṃ divasaṃ puna aggahitālaṅkārena pabuddhamattenāti adhippāyo. Majjhimadese ūnakaddhamāsanahānaṃ, samayādīnaṃ abhāvoti dve aṅgāni.

357. සත්වන ශික්ෂාපදයේ පාලියෙහි එන "nagare thakite" (නගරය වසා ඇති කල්හි) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: දීර්ඝ වේලාවක් ස්නානය කිරීමට කැමති වූ රජු විසින් "මම පිටත උයනෙහි ආරක්ෂාව සහිතව වෙසෙන්නෙමි, නුවර දොරටු වසා ආරක්ෂා කරව්" යැයි අනුඥා දුන් කල්හි, ඔවුන් නගර දොරටු වැසූ බවයි. "Asambhinnena" යනු නොවැනසුණු සුවඳ ලේපයෙනි. එදින නැවත ආභරණ නොපැළඳ, නින්දෙන් පිබිදුණු පමණින්ම යන්න මෙහි අදහසයි. මධ්‍ය දේශයෙහි අඩමසකට වඩා අඩු කාලයකින් ස්නානය කිරීම සහ (ස්නානය සඳහා අනුඥාත) කාලාදීන් නොවීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Nahānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නහාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā

8. දුබ්බණ්ණකරණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

368. Aṭṭhame paṭiladdhanavacīvarenāti ettha pubbe akatakappaṃ katipāhaṃ nivāsanatthāya tāvakālikavasena laddhampi saṅgayhatīti vadanti.

368. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි "paṭiladdhanavacīvarena" (අලුතින් ලත් සිවුරෙන්) යන්නෙහි, පෙර කප්පිංදු නොකළ, දින කිහිපයක් හැඳීම සඳහා තාවකාලික වශයෙන් ලබන ලද සිවුර ද ඇතුළත් වන බව පවසති.

369. ‘‘Navaṃ nāma akatakappa’’nti sāmaññato vuttattā aññena bhikkhunā kappabinduṃ datvā paribhuttaṃ cīvaraṃ, tena vā, tato labhitvā aññena vā kenaci dinnampi katakappameva navaṃ nāma na hotīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nivāsetuṃ vā pārupituṃ vā’’ti vuttattā aṃsabaddhakāsāvampi pārupitabbato kappaṃ kātabbanti vadanti. Cammakāranīlaṃ nāma cammaṃ nīlavaṇṇaṃ kātuṃ yojiyamānaṃ nīlaṃ. Pakatinīlamevāti keci. Yathāvuttacīvarassa akatakappatā, anaṭṭhacīvarāditā, nivāsanāditāti tīṇi aṅgāni.

369. "අලුත් සිවුරක් නම් කප්පිංදු නොකළ එකක්" යැයි පොදුවේ වදාරා ඇති බැවින්, වෙනත් භික්ෂුවක විසින් කප්පිංදු තබා පරිභෝග නොකරන ලද සිවුර, එම භික්ෂුව විසින් හෝ ඔහුගෙන් ලබාගෙන වෙනත් අයෙකු විසින් දෙනු ලැබුවද, එය කප්පිංදු කරන ලද්දක්ම වන බැවින් "අලුත් සිවුරක්" නොවන බව දත යුතුය. "හැඳීමට හෝ පෙරවීමට" යැයි වදාරා ඇති බැවින්, අංශබද්ධය ද පෙරවිය යුතු බැවින් කප්පිංදු කළ යුතු යැයි පවසති. "Cammakāranīla" (සම්කරුවන්ගේ නිල් පැහැය) යනු සම් නිල් පැහැ ගැන්වීම සඳහා යොදන නිල් පැහැයයි. සමහරෙක් එය ස්වභාවික නිල් පැහැයම යැයි පවසති. ඉහත සඳහන් කළ සිවුර කප්පිංදු නොකරන ලද බව, සිවුර නැති නොවීම ආදී බව සහ හැඳීම ආදී බව යන මේ කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

Dubbaṇṇakaraṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුබ්බණ්ණකරණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā

9. විකප්පන ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

374. Navame yenāti yena saddhiṃ, yassa santiketi attho. Sāmaṃ vikappitassa apaccuddhāro, vikappanupagacīvaratā, avissāsena paribhogoti tīṇi aṅgāni.

374. නවවන ශික්ෂාපදයෙහි "yena" යනු යමෙකු සමඟ ද, යමෙකුගේ සමීපයෙහි ද යන්න අර්ථයයි. තමා විසින්ම විකප්පනය කරන ලද සිවුර පච්චුද්ධරණය නොකිරීම, විකප්පනයට සුදුසු සිවුරක් වීම සහ විශ්වාසයකින් තොරව පරිභෝග කිරීම යන මේ කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

Vikappanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

විකප්පන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā

10. චීවර අපනිධාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

378. Dasame [Pg.45] pāḷiyaṃ antamaso hasāpekkhopīti api-saddena atheyyacittaṃ kodhena dukkhāpetukāmaṃ, avaṇṇaṃ pakāsetukāmañca saṅgayhati. Teneva ‘‘tivedana’’nti vuttaṃ. Upasampannassa pattādīnaṃ apanidhānaṃ, vihesetukāmatādīti dve aṅgāni.

378. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන "antamaso hasāpekkho pi" යන්නෙහි ඇති "api" (ද/වුවද) ශබ්දයෙන්, සොරකම් කිරීමේ සිතක් නොමැතිව, ක්‍රෝධයෙන් දුකට පත් කරනු කැමැත්ත ද, අගුණ ප්‍රකාශ කරනු කැමැත්ත ද ඇතුළත් කරනු ලැබේ. එබැවින්ම "දුක් වේදනා තුනක්" යැයි වදාරන ලදී. උපසම්පන්න භික්ෂුවකගේ පාත්‍ර ආදිය සැඟවීම සහ පීඩාවට පත් කිරීමේ කැමැත්ත ආදී යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Cīvaraapanidhānasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

චීවර අපනිධාන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhito surāpānavaggo chaṭṭho.

හයවන සුරාපාන වර්ගය නිමවා ඇත.

7. Sappāṇakavaggo

7. සප්පාණක වර්ගය.

1. Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā

1. සංචිච්චපාණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

382. Sattamassa paṭhame usuṃ saraṃ asati khipatīti issāso. Na hettha kiñci jīvitaṃ nāma visuṃ tiṭṭhatīti sambandho. Tattha pāṇeti satte. Appamattena vattaṃ kātabbanti yathā pāṇakānaṃ vihesāpi na hoti, evaṃ sallakkhetvā otāpanasammajjanādivattaṃ kātabbaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

382. සත්වන වර්ගයෙහි පළමු ශික්ෂාපදයෙහි "issāso" යනු ඊතලය විදින තැනැත්තායි (දුනුවායායි). "මෙහි වෙනම පවතින ජීවිතයක් කියා දෙයක් නැත" යනු සම්බන්ධයයි. එහි "pāṇe" යනු සත්ත්වයන් කෙරෙහිය. "ප්‍රමාද නොවී වත් පිළිවෙත් කළ යුතුය" යනු, කුඩා සතුන්ට පවා පීඩාවක් නොවන අයුරින් සලකා බලා, අව්වේ තැබීම, ඇමදීම ආදී වත් පිළිවෙත් කළ යුතුය යන්නයි. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටමය.

Sañciccapāṇasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සංචිච්චපාණ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā

2. සප්පාණක ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

387. Dutiye udakasaṇṭhānakappadeseti kaddamapāsāṇādibhūmiyaṃ. Tatthāti āsitte kappiyaudake. Sesaṃ vuttanayameva.

387. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි "udakasaṇṭhānakappadese" යනු මඩ, ගල් ආදිය සහිත පොළොවෙහිය. "tattha" යනු වත් කරන ලද කැප වතුරෙහිය. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ ක්‍රමයටමය.

Sappāṇakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සප්පාණක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā

3. උක්කෝටන ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

392. Tatiye ‘‘tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā’’ti vuttattā yassa adhikaraṇaṃ saṅghakammena nihataṃ, tassa sammukhe eva ukkoṭentassa pācittiyaṃ. Parammukhe pana dukkaṭameva.

392. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි "tassa bhikkhuno santikaṃ gantvā" යැයි වදාරා ඇති බැවින්, යම් භික්ෂුවකගේ අධිකරණයක් සංඝ කර්මයකින් සංසිඳුවන ලද්දේ ද, එම භික්ෂුව ඉදිරිපිටදීම එය අවුස්සන භික්ෂුවට පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. මඟහැර (පිටුපසින්) අවුස්සන්නේ නම් දුක්කට ඇවැත් වේ.

395. ‘‘Dhammakamme [Pg.46] adhammakammasaññī ukkoṭeti, anāpattī’’ti vuttattā anādariyatādi viya ukkoṭanaṃ sayaṃ akusalaṃ na hoti, dhammakammasaññāya, pana vimatiyā ca ukkoṭaneneva akusalaṃ hoti. Yathādhammaṃ nihatatā, jānanā, ukkoṭanāti tīṇi aṅgāni.

395. "ධර්ම කර්මයකදී අධර්ම කර්මයක් යැයි සිතා අවුස්සන්නේ නම් ඇවැත් නැත" යැයි වදාරා ඇති බැවින්, අගෞරව කිරීම ආදිය මෙන්, අවුස්සීම තනිවම අකුසලයක් නොවේ. එහෙත් ධර්ම කර්මයක් යන සිතින් හෝ සැකයෙන් යුතුව අවුස්සන්නේ නම් අකුසලයක් වේ. ධර්මානුකූලව සංසිඳුවන ලද බව, දැනගැනීම සහ නැවත අවුස්සීම යන මේ කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

Ukkoṭanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උක්කෝටන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

4. Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā

4. දුට්ඨුල්ල ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

399. Catutthe āpattiṃ āpajjatiyevāti dhuranikkhepapakkhe vuttaṃ. Vatthupuggaloti āpannapuggalo. Chādetukāmatāya hi sati eva avassaṃ aññassa ārocanaṃ vuttaṃ, vatthupuggalassa ca ārocanā nāma na hotīti paṭicchādanamevāti adhippāyo. Koṭi chinnā hotīti chādessāmīti dhuranikkhepe satipi puggalaparamparāya gacchantī āpattikoṭi chijjati.

399. සිව්වන ශික්ෂාපදයෙහි "ඇවැත් සිදු වේමය" යන්න වදාරන ලද්දේ (සඟවන්නෙමියි කියා) උත්සාහය අත්හරින පක්ෂයෙහිය. "Vatthupuggala" යනු ඇවැතට පත් පුද්ගලයාය. සැඟවීමේ කැමැත්ත ඇති කල්හිම අන් අයෙකුට දැන්වීම වදාරන ලද අතර, ඇවැතට පත් පුද්ගලයාට දැන්වීමක් සිදු නොවන බැවින්, එය සැඟවීමක්ම වන බව මෙහි අදහසයි. "කෙළවර සිඳෙයි" යනු 'මම සඟවන්නෙමි' යැයි උත්සාහය අත්හැරිය ද, පුද්ගල පරම්පරාවෙන් පරම්පරාවට යන ඇවැත්වල කෙළවර සිඳී යන බවයි.

400. ‘‘Anupasampannassa sukkavissaṭṭhi ca kāyasaṃsaggo cāti ayaṃ duṭṭhullaajjhācāro nāmā’’ti idaṃ duṭṭhullārocanasikkhāpadaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anupasampannassa…pe… ādito pañca sikkhāpadāni duṭṭhullo nāma ajjhācāro, sesāni aduṭṭhullo. Sukkavissaṭṭhikāyasaṃsaggaduṭṭhullaattakāmā panassa ajjhācāro nāmā’’ti (pāci. aṭṭha. 82) iminā vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ. Puggalapemena chādayato cettha ‘‘aññe garahissantī’’ti bhayavasena chādanakkhaṇe paṭighova uppajjatīti ‘‘dukkhavedana’’nti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Upasampannassa duṭṭhullāpattijānanaṃ, paṭicchādetukāmatāya dhuranikkhepoti dve aṅgāni.

400. "අනුපසම්පන්නයාට ශුක්‍ර මෝචනය සහ කායසංසර්ගය යන මේවා දුට්ඨුල්ල අනාචාරයෝ නම් වෙති" යන මෙම ප්‍රකාශය, දුට්ඨුල්ලා රෝචන ශික්ෂාපද අටුවාවෙහි එන "අනුපසම්පන්නයාට...පෙ... මුල් ශික්ෂාපද පහ දුට්ඨුල්ල නම් අනාචාරයෝය, ඉතිරි ඒවා අදුට්ඨුල්ලය. ශුක්‍ර මෝචනය, කායසංසර්ගය, දුට්ඨුල්ල සහ අත්තකාම යන මේවා ඔහුගේ අනාචාරයෝ නම් වෙති" යන වචනය හා පරස්පර වන බැවින් එය විමසා බැලිය යුතුය. පුද්ගල ප්‍රේමයෙන් සඟවන්නාට ද, මෙහිදී "අන් අය ගරහනු ඇත" යන බිය නිසා සඟවන මොහොතෙහි පටිඝයම උපදින බැවින් "දුක්ඛ වේදනාව" යැයි වදාරන ලද බව දත යුතුය. උපසම්පන්න භික්ෂුවකගේ දුට්ඨුල්ලා ඇවැත දැනගැනීම සහ එය සැඟවීමේ අදහසින් උත්සාහය අත්හැරීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Duṭṭhullasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුට්ඨුල්ල ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā

5. ඌනවිසිවස් ශික්ෂාපද වර්ණනාව.

402. Pañcame rūpasippanti heraññikasippaṃ. Gabbhe sayitakālena saddhiṃ vīsatimaṃ vassaṃ paripuṇṇamassāti gabbhavīso.

402. පස්වන ශික්ෂාපදයෙහි "rūpasippa" යනු රන් රිදී කාසි පරීක්ෂා කිරීමේ ශිල්පයයි. මව්කුසෙහි විසූ කාලය සමඟ විසිවන වසර සම්පූර්ණ වූයේ නම් ඔහු "ගබ්භවීස" (ගර්භයෙන් විසිවස් වූවෙක්) නම් වේ.

404. Nikkhamanīyapuṇṇamāsīti [Pg.47] sāvaṇamāsassa puṇṇamiyā āsāḷhīpuṇṇamiyā anantarapuṇṇamī. Pāṭipadadivaseti pacchimikāya vassūpanāyikāya. Dvādasa māse mātu kucchismiṃ vasitvā mahāpavāraṇāya jātaṃ upasampādentīti attho. ‘‘Tiṃsa rattindivo māso, dvādasamāsiko saṃvaccharo’’ti (a. ni. 3.71; 8.43; vibha. 1023) vacanato ‘‘cattāro māsā parihāyantī’’ti vuttaṃ. Vassaṃ ukkaḍḍhantīti vassaṃ uddhaṃ kaḍḍhanti, ‘‘ekamāsaṃ adhikamāso’’ti chaḍḍetvā vassaṃ upagacchantīti attho. Tasmā tatiyo tatiyo saṃvaccharo terasamāsiko hoti. Te dve māse gahetvāti nikkhamanīyapuṇṇamāsato yāva jātadivasabhūtā mahāpavāraṇā. Tāva ye dve māsā anāgatā, tesaṃ atthāya adhikamāsato laddhe dve māse gahetvā. Tenāha ‘‘yo pavāretvā vīsativasso bhavissatī’’tiādi. ‘‘Nikkaṅkhā hutvā’’ti idaṃ aṭṭhārasannaṃ vassānaṃ ekaadhikamāse gahetvā tato vīsatiyā vassesupi cātuddasīatthāya catunnaṃ māsānaṃ parihāpanena sabbadā paripuṇṇavīsativassataṃ sandhāya vuttaṃ. Pavāretvā vīsativasso bhavissatīti mahāpavāraṇādivase atikkante gabbhavassena saha vīsativasso bhavissatīti attho. Tasmāti yasmā gabbhamāsāpi gaṇanūpagā honti, tasmā. Ekavīsativassoti jātiyā vīsativassaṃ sandhāya vuttaṃ.

404. 'නික්ඛමනීය පුණ්ණමාසී' යනු නිකිණි මාසයේ පුර පසළොස්වක දිනයයි, එනම් ඇසළ පුර පසළොස්වකට පසු එළඹෙන පසළොස්වක දිනයයි. 'පාටිපද දිවසෙහි' යනු පසු වස් එළඹෙන දිනයෙහි ය. මව්කුසෙහි දොළොස් මසක් වැස මහා පවාරණ දිනයේදී උපන් අයෙකු උපසම්පදා කරති යනු මෙහි අර්ථයයි. 'තිස් රැයක් හා දවාලක් මාසයකි, දොළොස් මසක් වසරකි' යන වචනයෙන් 'සතර මසක් පිරිහෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. 'වස් ඉදිරියට ගනිති' යනු වස් කාලය ඉහළට ඇදගනිති, එනම් 'එක් මාසයක් අධික මාසයකි' කියා බැහැර කොට වස් එළඹෙති යන්න අර්ථයයි. එබැවින් සෑම තුන්වන වසරක්ම දහතුන් මසකින් යුක්ත වෙයි. 'ඒ මාස දෙක ගෙන' යනු නිකුත් වන පුර පසළොස්වක දිනයේ සිට උපන් දිනය වූ මහා පවාරණය දක්වා තවමත් නොපැමිණි යම් මාස දෙකක් වේද, ඒ සඳහා අධික මාසයෙන් ලැබුණු මාස දෙක ගෙන යන්නයි. එහෙයින් 'යමෙක් පවාරණය කොට විසි වයස් ඇත්තෙක් වන්නේද' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සැක නැතිව' යනු දහඅට වසරක අධික මාසයන් ගෙන, ඉන්පසු විසි වසර තුළදීද තුදුස්වක දින සඳහා සතර මාසයක් අඩු කිරීමෙන්, හැම අයුරින්ම විසි වයස පිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි. 'පවාරණය කොට විසි වයස් ඇත්තෙක් වන්නේය' යනු මහා පවාරණ දිනය ඉක්මගිය කල්හි ගර්භ වර්ෂයද සමඟ විසි වයස් වන්නේය යන්න අර්ථයයි. 'එබැවින්' යනු යම් හෙයකින් ගර්භ මාසයන්ද වයස ගණනය කිරීමට ඇතුළත් වන බැවිනි. 'එක්විසි වයස් ඇති' යනු උපතේ සිට විසි වසරක් පිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි.

406. Aññaṃ upasampādetīti upajjhāyo, ācariyo vā hutvā upasampādeti. Sopīti upasampādentopi anupasampanno. Ūnavīsativassatā, taṃ ñatvā upajjhāyena hutvā upasampādananti dve aṅgāni.

406. 'අන්‍යයෙකු උපසම්පදා කරයි' යනු උපාධ්‍යාය හෝ කර්මාචාර්යවරයෙකු වී උපසම්පදා කිරීමයි. 'ඔහුද' යනු උපසම්පදා ලබන්නාද උපසම්පන්න නොවීමයි. (මෙම ශික්ෂාපදයේ) අංග දෙකකි: එනම් විසි වයස් නොපිරීම සහ එය දැනගෙන උපාධ්‍යාය වී උපසම්පදා කිරීමයි.

Ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඌනවීසතිවස්ස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā

6. ථෙය්‍යසත්ථ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

409. Chaṭṭhe theyyasatthabhāvo, ñatvā saṃvidhānaṃ, avisaṅketena gamananti tīṇi aṅgāni.

409. සයවන ශික්ෂාපදයෙහි අංග තුනකි: එනම් සොර ගැල් කණ්ඩායමක් බව දැනගැනීම, දැනගෙන එකට ගමන් කිරීමට සාකච්ඡා කර ගැනීම සහ නියම කරගත් පරිදි එකට ගමන් කිරීමයි.

Theyyasatthasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ථෙය්‍යසත්ථ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

412. Sattamaṃ vuttanayameva.

412. සත්වන ශික්ෂාපදය කලින් කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

8. Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā

8. අරිට්ඨ ශික්ෂාපද වර්ණනාව

417. Aṭṭhame [Pg.48] antarāyanti antarā vemajjhe eti āgacchatīti antarāyo, diṭṭhadhammikādianattho. Ānantariyadhammāti anantare bhave phalanibbattane niyuttā cetanādidhammāti attho. ‘‘Na saggassā’’ti idaṃ bhikkhunidūsanakammassa ānantariyattābhāvato vuttaṃ. Ariyasāvikāsu, pana kalyāṇaputhujjanabhūtāya ca balakkārena dūsentassa ānantariyasaasameva. Mokkhantarāyikatā pana lolāyapi pakatattabhikkhuniyā dūsakassa tasmiṃ attabhāve magguppattiyā abhāvato vuttā.

417. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි 'අන්තරාය' යනු මඟ මැදට පැමිණෙන බැවින් (බාධා කරන බැවින්) අන්තරාය නම් වේ, එනම් මෙලොව ඇති වන අර්ථ විනාශය ආදියයි. 'ආනන්තර්ය ධර්ම' යනු ඊළඟ භවයෙහි විපාක දීමට නියත වූ චේතනා ආදී ධර්මයන් යනු අර්ථයයි. 'ස්වර්ගයට බාධා නොවේ' යන්න භික්ෂුණියක දූෂණය කිරීමේ කර්මය ආනන්තර්ය කර්මයක් නොවන බැවින් පවසන ලදී. එහෙත් ආර්ය ශ්‍රාවිකාවන් කෙරෙහි සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජන වූ ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි බලහත්කාරයෙන් දූෂණය කරන්නාට එය ආනන්තර්ය කර්මයකට සමානම වේ. මඟඵල ලැබීමට බාධා පැමිණවීම (මෝක්ෂ අන්තරායකර බව) වනාහි, සල්ලාල වූ හෝ සාමාන්‍ය සිල්වත් භික්ෂුණියක දූෂණය කරන්නාට ඒ ආත්මභාවයෙහි මඟඵල ලැබීමට නොහැකි වන බැවින් පවසන ලදී.

Tasmiṃ attabhāve anivattanakā ahetukaakiriyanatthikadiṭṭhiyova niyatamicchādiṭṭhidhammā. Paṇḍakādīnaṃ gahaṇaṃ nidassanamattaṃ. Sabbāpi duhetukāhetukapaṭisandhiyo vipākantarāyikāva duhetukānampi maggānuppattito.

එම ආත්මභාවයෙහි වෙනස් නොවන (නියත වූ) අහේතුක දෘෂ්ටිය, අකිරිය දෘෂ්ටිය සහ නත්ථික දෘෂ්ටිය යන මේවා නියත මිච්ඡාදෘෂ්ටි ධර්මයෝ වෙති. පණ්ඩක (නපුංසක) ආදීන් දැක්වීම නිදර්ශනයක් පමණකි. සියලුම ද්විහේතුක සහ අහේතුක ප්‍රතිසන්ධිහු විපාක අන්තරායකර වෙති. මන්දයත් ද්විහේතුක පුද්ගලයන්ටද මඟඵල නොලැබෙන බැවිනි.

Ayanti ariṭṭho. Rasena rasanti anavajjena paccayaparibhuñjanarasena pañcakāmaguṇapaabhogarasaṃ samānetvā. Upanento viyāti ghaṭento viya, so eva vā pāṭho.

'මොහු' යනු අරිට්ඨ භික්ෂුවයි. 'රසයෙන් රසය' යනු නිවැරදි ප්‍රත්‍ය පරිභෝග රසය සමඟ පංචකාම ගුණ අනුභව කිරීමේ රසය එක්කොට ගළපමිනි. 'ළං කරන්නාක් මෙන්' යනු ගළපන්නාක් මෙන් යන්නයි. නැතහොත් එයම පාඨය වේ.

Aṭṭhikaṅkalūpamāti ettha aṭṭhi eva nimmaṃsatāya kaṅkalanti ca vuccati. Palibhañjanaṭṭhenāti avassaṃ patanaṭṭhena. Adhikuṭṭanaṭṭhenāti ati viya kuṭṭanaṭṭhena. Pāḷiyaṃ ‘‘tathāhaṃ bhagavatā…pe… nālaṃ antarāyāyā’’ti idaṃ vatthuanurūpato vuttaṃ. Evaṃ pana aggahetvā aññenapi ākārena yaṃ kiñci bhagavatā vuttaṃ viparītato gahetvā parehi vuttepi amuñcitvā voharantassāpi vuttanayānusārena tadanuguṇaṃ samanubhāsanakammavācaṃ yojetvā āpattiyā āropetuṃ, āpattiyā adassanādīsu tīsu yaṃ kiñci abhirucitaṃ nimittaṃ katvā ukkhepanīyakammaṃ kātuñca labbhati. Samanubhāsanaṃ akatvāpi ‘‘māyasmā evaṃ avacā’’ti bhikkhūhi vuttamatte laddhiyā appaṭinissajjanapaccayāya dukkaṭāpattiyāpi ukkhepanīyakammaṃ kātumpi vaṭṭatevāti daṭṭhabbaṃ. Dhammakammatā, samanubhāsanāya appaṭinissajjananti dve aṅgāni.

'ඇටසැකිල්ලක් බඳු උපමාව' යන්නෙහි මස් රහිත බැවින් ඇටකටු සැකිල්ලක් යැයි කියනු ලැබේ. 'පැකිළෙන අර්ථයෙන්' යනු ව්‍යසනයට ඇද දමන (වැටෙන) අර්ථයෙනි. 'කොටන අර්ථයෙන්' යනු බෙහෙවින් කපන කොටන අර්ථයෙනි. පාලියෙහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් සේ දෙසන ලද්දේද... අන්තරාය පිණිස නොවේ' යන්න අරිට්ඨ භික්ෂුවගේ සිදුවීමට ගැළපෙන සේ පවසන ලද්දකි. එහෙත් එසේ නොගෙන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ වෙනත් යමක් විපරීත කොට (වැරදි ලෙස) ගෙන, අන්‍යයන් පැහැදිලි කර දුන් විටද එය අත්නොහැර පවසන භික්ෂුවටද, කලින් කියන ලද ක්‍රමයට අනුව ඊට ගැළපෙන සමනුභාෂණ කර්මවාක්‍යය යොදා ඇවතට පැමිණවීමටද, ඇවත නොදැකීම ආදී කරුණු තුනෙන් තමා කැමති යම් කරුණක් නිමිති කොට උත්ඛේපනීය කර්මය කිරීමටද අවසර ලැබෙයි. සමනුභාෂණය නොකර වුවද, 'ඇවැත්නි, මෙසේ නොකියන්න' යැයි භික්ෂූන් පැවසූ පමණින්ම එම වැරදි මතය අත්නොහැරීමේ හේතුවෙන් සිදුවන දුක්කටාපත්තියෙන් වුවද උත්ඛේපනීය කර්මය කිරීමට සුදුසු වන්නේමයැයි දත යුතුය. ධර්ම කර්මයක් වීම සහ සමනුභාෂණය කිරීමෙන්ද වැරදි මතය අත්නොහැරීම මෙහි අංග දෙකයි.

Ariṭṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අරිට්ඨ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

9. Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā

9. උක්ඛිත්තසම්භෝග ශික්ෂාපද වර්ණනාව

424. Navame [Pg.49] ‘‘ukkhitto anosārito’’ti vuttattā ariṭṭhassa ukkhepanīyakammaṃ katanti daṭṭhabbaṃ.

424. නවවන ශික්ෂාපදයෙහි 'උත්ක්ෂේපණය කරන ලද, නැවත සංඝයා අතරට නොගන්නා ලද' යනුවෙන් පැවසූ බැවින් අරිට්ඨ භික්ෂුවට උත්ඛේපනීය කර්මය කර ඇති බව දත යුතුය.

425. Pāḷiyaṃ ‘‘ekacchanne’’ti sāmaññato vuttattā nānūpacārepi ekacchanne nipajjane paṇṇattiṃ ajānantassa arahatopi ukkhittānuvattakānampi pācittiyameva. Akatānudhammatā, ñatvā sambhogādikaraṇanti dve aṅgāni.

425. පාලියෙහි 'එකම වහලක් යට' යැයි පොදුවේ පවසා ඇති බැවින්, වෙනස් උපචාරයන්හි වුවද එකම වහලක් යට නිදාගැනීම නිසා විනය පညප්තිය නොදන්නා රහතන් වහන්සේ නමකට වුවද, උත්ක්ෂේපිත භික්ෂුව අනුව යන්නන්ට වුවද පවතින්නේ පාචිත්තිය ඇවතක්මය. (මෙහි) අංග දෙකකි: එනම් නිවැරදි කිරීම් නොකළ බව සහ එය දැනගෙන එකට පරිභෝග කිරීම ආදිය සිදු කිරීමයි.

Ukkhittasambhogasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උක්ඛිත්තසම්භෝග ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

10. Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā

10. කණ්ටක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

428. Dasame pireti sambodhanatthe nipātapadaṃ. Sesaṃ anantarasikkhāpadadvaye vuttanayameva.

428. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි 'පිරෙ' යනු ආමන්ත්‍රණය කිරීමේ (අවදි කරවීමේ) අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාත පදයකි. ඉතිරි කොටස ඊට පෙර ඇති ශික්ෂාපද දෙකෙහි කියන ලද ක්‍රමයටම වේ.

Kaṇṭakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කණ්ටක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niṭṭhito sappāṇakavaggo sattamo.

සත්වන සප්පාණක වර්ගය නිමවා ඇත.

8. Sahadhammikavaggo

8. සහධම්මික වර්ගය

1. Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā

1. සහධම්මික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

434. Aṭṭhamavaggassa paṭhame upasampannassa paññattena vacanaṃ, asikkhitukāmassa lesena evaṃ vacananti dve aṅgāni.

434. අටවන වර්ගයෙහි පළමු වන ශික්ෂාපදයෙහි අංග දෙකකි: එනම් උපසම්පන්න වූ භික්ෂුවක විසින් පණවන ලද ශික්ෂාපදයකින් (යමක්) පැවසීම සහ හික්මීමට අකමැති භික්ෂුව විසින් උපක්‍රමශීලීව (මෙසේ) පැවසීමයි.

Sahadhammikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සහධම්මික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā

2. විලේඛන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

438. Dutiye alajjitāti alajjitāya. Evaṃ sesesupi. Sañcicca āpattiṃ āpajjatītiādi bhikkhubhikkhunīnaññeva vuttaṃ alajjilakkhaṇaṃ, sāmaṇerādīnaṃ, pana gahaṭṭhānañca sādhāraṇavasena yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanapaṭigūhanādito veditabbaṃ. Lajjilakkhaṇepi eseva nayo. Kiñcāpi [Pg.50] kukkucce uppannepi madditvā karonto, kappiye akappiyasaññitāya karontopi taṅkhaṇikāya alajjitāya evaṃ karonti. Tathāpi kukkuccādibhede visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ.

438. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි 'අලජ්ජිතා' යනු ලැජ්ජා නැති බවයි. ඉතිරි (අඥාණකම ආදී) පදවලද මෙසේමය. 'දැන දැනම ඇවතට පැමිණෙයි' යනාදිය භික්ෂු භික්ෂුණීන්ටම පමණක් කියන ලද අලජ්ජී ලක්ෂණයකි. සාමණේරයන්ට සහ ගිහියන්ටද සාධාරණ වශයෙන් තම තමන්ගේ ශික්ෂාපද ඉක්මවීම හා සැඟවීම ආදියෙන් එය දත යුතුය. ලජ්ජී ලක්ෂණයෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ. කුකුසක් (සැකයක්) ඇති වුවද එය නොතකා (යටපත් කර) කරන්නාද, කැප දෙයෙහි අකැප යැයි සලකා කරන්නාද එම මොහොතෙහි ඇති වන ලැජ්ජා නැති ස්වභාවය නිසා එසේ කරති. එසේ වුවද, කුකුස ආදී වෙනස්කම්වලදී ඒවා වෙන වෙනම ගත යුතු බව දත යුතුය.

Vajjiputtakā dasavatthudīpakā. Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādāti ettha arahattaṃ paṭijānantānaṃ kuhakānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘mārakāyikā devatā asuciṃ upasaṃharantī’’tigāhino parūpahāravādā nāma. Arahato sabbesaṃ itthipurisādīnaṃ nāmādiajānane aññāṇaṃ, tattha sanniṭṭhānabhāvena kaṅkhā, parato sutvā nāmādijānanena paravitāraṇo atthītivādino aññāṇavādā, kaṅkhāvādā, paravitāraṇavādā ca tesaṃ, mahāsaṅghikādīnañca vibhāgo kathāvatthuppakaraṇe vutto.

වැජ්ජිපුත්තක යනු කරුණු දසය (දස වස්තුව) පෙන්වා දුන් භික්ෂූන් ය. "පරූපහාර, අඤ්ඤාණ, කංඛා, පරවිතාරණාදි වාද" යන්නෙහි - රහත් බව ප්‍රතිඥා දෙන කූට පුද්ගලයන්ගේ ශුක්‍ර මෝචනය දැක, "මාරකායික දේවතාවෝ අශුචි (ශුක්‍ර ධාතුව) උපසංහරණය කෙරෙති (එක්රැස් කරති)" යි ගන්නා අය 'පරූපහාරවාදීහු' නම් වෙති. රහතන් වහන්සේට සියලු ස්ත්‍රී පුරුෂාදීන්ගේ නාමයන් ආදිය නොදැනීම හේතුවෙන් 'අඥානය' (නොදැනීම) පවතී. එහි (ඒ ස්ත්‍රී පුරුෂාදීන්ගේ නාමයන් ආදියෙහි) නිශ්චය කිරීමක් නොමැති බැවින් 'කංඛාව' (සැකය) පවතී. අන්‍යයන්ගෙන් අසා නාමයන් ආදිය දැනගන්නා බැවින් 'පරවිතාරණය' (අන්‍යයන්ගෙන් විමසීම) පවතී යැයි පවසන අය 'අඤ්ඤාණවාදීහු', 'කංඛාවාදීහු' සහ 'පරවිතාරණවාදීහු' වෙති. ඔවුන්ගේ ද මහාසංඝිකාදීන්ගේ ද එම විභාගය (බෙදීම) කථාවත්ථු ප්‍රකරණයෙහි දක්වන ලදී.

Cattāro maggā ca phalāni cāti ettha ca-kārena abhiññāpaṭisambhidāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Kecīti pariyattidharā dhammakathikā. Puna kecīti paṭipattidharā paṃsukūlikattherā. Itare panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – dhammakathikattherā pana paṃsukūlikattherehi ābhataṃ suttaṃ sutvā –

"චත්තාරෝ මග්ගා ච ඵලානි ච" (මඟ සතර සහ ඵල සතර ද) යන්නෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් අභිඥා සහ පටිසම්භිදාවන් ද සංග්‍රහ කරන ලදැයි දත යුතු ය. 'කේචි' (සමහරු) යනු පරියත්තිධර ධර්මකථිකයන් ය. නැවත 'කේචි' යනු පටිපත්තිධර පාංශුකූලික ස්ථවිරයන් ය. "ඉතරේ පන" යනාදී වාක්‍යයන්හි අදහස මෙසේ ය - ධර්මකථික ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පාංශුකූලික ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද සූත්‍රය අසා -

‘‘Yāva tiṭṭhanti suttantā, vinayo yāva dippati;

Tāva dakkhanti ālokaṃ, sūriye abbhuṭṭhite yathā.

"යම්තාක් කල් සූත්‍රාන්තයෝ පවතිත් ද, යම්තාක් කල් විනය බබළයි ද, ඒ තාක් කල් සූර්යයා උදාවූ කල්හි මෙන් (ශාසන) ආලෝකය දකින්නාහු ය.

‘‘Suttantesu asantesu, pamuṭṭhe vinayamhi ca;

Tamo bhavissati loke, sūriye atthaṅgate yathā.

සූත්‍රාන්තයන් නැති කල්හි ද විනය අමතක වී (පිරිහී) ගිය කල්හි ද, සූර්යයා බැසගිය කල්හි මෙන් ලෝකයෙහි අන්ධකාරය වන්නේ ය.

‘‘Suttante rakkhite sante, paṭipatti hoti rakkhitā;

Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro, yogakkhemā na dhaṃsatī’’ti. (a. ni. aṭṭha. 1.1.130) –

සූත්‍රාන්තය සුරකිනු ලබන කල්හි පටිපත්තිය (ප්‍රතිපත්තිය) සුරකින ලද්දේ වෙයි. ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටි ප්‍රඥාවන්තයා යෝගක්ෂේමයෙන් (නිවනෙන්) නොපිරිහෙයි."

Idaṃ suttaṃ āharitvā attanova vādaṃ patiṭṭhapentā pārājikānāpajjanavasena ṭhitā paṭipattisaṅgahitā pariyattiyeva mūlanti āhaṃsūti. Tenāha ‘‘sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā…pe… sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissantī’’ti. Etena ca parikkhīṇe kāle lajjigaṇaṃ alabhantena vinayadharena alajjinopi pakatatte saṅgahetvā tehi saha dhammāmisasambhogaṃ saṃvāsaṃ karontena bahū kulaputte upasampādetvā sāsanaṃ [Pg.51] paggahetuṃ vaṭṭatīti idaṃ sijjhatīti daṭṭhabbaṃ. Garahitukāmatā, upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇananti dve aṅgāni.

මෙම සූත්‍රය ගෙනහැර දක්වමින් ස්වකීය මතය තහවුරු කරමින්, පාරාජිකාවට පත්නොවීම් වශයෙන් පිහිටි, ප්‍රතිපත්තියෙහි ඇතුළත් වූ භික්ෂූහු "පරියත්තිය ම මූලය" යි පැවසූහ. එබැවින් "ඉදින් භික්ෂූන් පස්නමක් සතර පාරාජිකාවන් රකින්නාහු වෙත් නම්... පේ... ශාසනය වෘද්ධියට හා විරූඪියට පමුණුවන්නාහ" යි වදාරන ලදී. මෙයින්, ශාසනය පිරිහෙන කාලයෙහි ලජ්ජී භික්ෂු සමූහයක් නොලබන විනයධර භික්ෂුවක විසින්, පාරාජිකා නොවූ අලජ්ජී භික්ෂූන් වුව ද එක්රැස් කොට, ඔවුන් සමඟ ධර්ම සහ ආමිස පරිභෝජනය ද සහවාසය ද කරමින්, බොහෝ කුලපුත්‍රයන් උපසම්පදා කරවා ශාසනය සුරක්ෂිත කිරීම සුදුසු ය යන කරුණ සිද්ධ වන බව දත යුතු ය. (1) ගැරහීමට ඇති කැමැත්ත සහ (2) උපසම්පන්න භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි ශික්ෂාපදය ගැරහීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

විලේඛන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā

3. මෝහන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

444. Tatiye pāḷiyaṃ ko pana vādo bhiyyoti tehi aññehi bhikkhūhi diṭṭhadvattivārato bhiyyo pana vitthārena uddisiyamāne pātimokkhe nisinnapubbatā atthi ce, tattha kimeva vattabbaṃ, āpattimokkho natthi evāti adhippāyo. Tañca yathādhammo kāretabboti tanti kāraṇatthe upayogavacanaṃ, tāyāti attho. Yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tāya āpattiyā kāretabboti vuttaṃ hoti. Mohāropanaṃ, tikkhattuṃ sutabhāvo, mohetukāmassa mohananti tīṇi aṅgāni.

444. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන "කෝ පන වාදෝ භිය්‍යෝ" (වැඩිමනත් කියනු කිම?) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ - අන්‍ය භික්ෂූන් විසින් දෙතුන් වරකට වඩා දකින ලදුව, විස්තර වශයෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසනු ලබන කල්හි පෙර එහි වාඩි වී සිටි බවක් ඇත්නම්, එහි කවර නම් කතාවක් ද? ඇවැතින් මිදීමක් කිසිසේත් ම නැත යන්න යි. "තඤ්ච යථාධම්මෝ කාරේතබ්බෝ" යන්නෙහි 'තං' යනු හේතු අර්ථයෙහි යෙදුණු උපයෝග වචනයකි, 'එම ඇවැතින්' යනු එහි අර්ථය යි. ධර්මය හා විනය යම් සේ පිහිටා තිබේ ද, එසේ ඒ ඇවැතින් ඔහු කෙරෙහි කටයුතු කළ යුතු ය යන්න මෙයින් කියැවේ. (1) මෝහයෙහි පිහිටුවීම (මෝහාරෝපණය), (2) තුන් වරක් අසා ඇති බව සහ (3) මුළා කිරීමට කැමති තැනැත්තාගේ මුළා කිරීම (මුළා වීම) යන මේ කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

Mohanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මෝහන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Pahārasikkhāpadavaṇṇanā

4. පහාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව

451. Catutthe pāḷiyaṃ kāyapaṭibaddhena vāti ettha pāsāṇādinissaggiyapahāropi saṅgahito.

451. හතරවන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි එන "කායපටිබද්ධේන වා" (කය හා බැඳුණු දෙයකින් හෝ) යන්නෙහි ගල් ආදිය විසිකර පහර දීම ද සංග්‍රහ වේ.

452. Rattacittoti kāyasaṃsaggarāgena vuttaṃ. Methunarāgena pana pahārato purisādīsu dukkaṭameva. Mokkhādhippāyena daṇḍakoṭiyā sappādiṃ ghaṭṭetvā maṇḍūkādiṃ mocentassapi anāpatti eva. Kupitatā, upasampannassa na mokkhādhippāyena pahāroti dve aṅgāni.

452. "රත්තචිත්තෝ" (රාගයෙන් බැඳුණු සිතැති) යන්න කායසංසර්ග රාගය (ශරීර ස්පර්ශයට ඇති ආශාව) අරභයා පවසන ලද්දකි. මෛථුන රාගයෙන් පහර දෙන්නාට සහ පුරුෂාදීන්ට පහර දෙන්නාට දුක්කටාපත් ම වෙයි. නිදහස් කිරීමේ අදහසින් පොලු කොනකින් සර්පයා ආදීන්ට තට්ටු කොට ගෙම්බා ආදීන් මුදවන්නාට ඇවැත් නොවේ ම ය. (1) කිපුණු බව සහ (2) උපසම්පන්න භික්ෂුවකට බේරා ගැනීමේ අදහසින් තොර ව පහර දීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Pahārasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පහාර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā

5. තලසත්තික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

457. Pañcame [Pg.52] na paharitukāmatāya dinnattā dukkaṭanti ettha kimidaṃ dukkaṭaṃ, pahārapaccayā, udāhu uggiraṇapaccayāti? Uggiraṇapaccayāva, na pahārapaccayā. Na hi paharitukāmatāya asati tappaccayā kāci āpatti yuttā, uggiraṇassa pana attano sabhāvena asaṇṭhitattā tappaccayā pācittiyaṃ na jātaṃ, asuddhacittena katapayogattā ca ettha anāpatti na yuttāti dukkaṭaṃ vuttanti gahetabbaṃ.

457. පස්වන ශික්ෂාපදයෙහි "පහරදීමේ අදහසක් නොමැතිව දීමෙන් දුක්කටාපත් වේ" යන්නෙහි, මේ දුක්කටාපත කුමක් නිසා ද? පහර දීම හේතුවෙන් ද? නැතහොත් (අත/ආයුධය) එසවීම (රැළවීම) හේතුවෙන් ද? එය එසවීම (රැළවීම) හේතුවෙන් ම ය, පහර දීම හේතුවෙන් නොවේ. පහර දීමේ අභිප්‍රායක් නොමැති කල්හි ඒ හේතුවෙන් කිසිදු ඇවැතක් වීම නුසුදුසු ය. එසවීම (රැළවීම) ස්වකීය ස්වභාවයෙන් ම නොනැවතී යාම නිසා (පහර වැදුණු බැවින්) ඒ හේතුවෙන් පාචිත්තිය ඇවැතක් සිදු නොවේ. කෙලෙස් සහිත සිතින් කරන ලද ප්‍රයෝගය නිසා මෙහි දී ඇවැත් නොවීම ද නුසුදුසු බැවින් දුක්කටාපත් වන බව වදාරන ලදැයි දත යුතු ය.

458. Pubbeti anantarasikkhāpade. Sesaṃ anantarasadisameva.

458. "පුබ්බේ" යනු අනන්තර (පෙර) ශික්ෂාපදයෙහි ය. ඉතිරිය අනන්තර ශික්ෂාපදයට සමාන ම ය.

Talasattikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තලසත්තික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā

6. අමූලක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

459. Chaṭṭhe ‘‘attaparittāṇaṃ karontā’’ti idaṃ na ca veramūlikā anuddhaṃsanāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Anuddhaṃsanakkhaṇe pana kopacittameva uppajjati. Teneva ‘‘dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

459. හයවන ශික්ෂාපදයෙහි "තමා ආරක්ෂා කරගන්නාහු" යන්න පැවසුවේ වෛරය මුල් කරගත් චෝදනාවක් (අනුද්ධංසනයක්) නොවන බව පෙන්වීම පිණිස ය. චෝදනා කරන (අනුද්ධංසනය කරන) මොහොතෙහි දී නම් කිපුණු සිතක් ම උපදියි. එබැවින් ම "දුක්ඛවේදනං" (දුක් වේදනාව) යැයි පවසන ලදී. ඉතිරිය කලින් පවසන ලද පරිදි ම ය.

Amūlakasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අමූලක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā

7. කුක්කුච්චුප්පාදන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

464. Sattame upasampannassa aphāsukāmatā, kukkuccuppādananti dve aṅgāni.

464. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි (1) උපසම්පන්න භික්ෂුවකට නොපහසුවක් (අපහසුවක්) ඇති කිරීමට ඇති අභිප්‍රාය සහ (2) කුකුස (සැකය) ඇති කිරීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Kukkuccuppādanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

කුක්කුච්චුප්පාදන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

8. Upassutisikkhāpadavaṇṇanā

8. උපස්සුති ශික්ෂාපද වර්ණනාව

471. Aṭṭhame suyyatīti suti, vacanaṃ. Tassā samīpaṃ upassuti. Suyyati etthāti sutīti evañhi atthe gayhamāne savanaṭṭhānasamīpe aññasmiṃ assavanaṭṭhāne tiṭṭhatīti āpajjati. Aṭṭhakathāyañca upassuti-saddasseva atthaṃ dassetuṃ ‘‘yattha ṭhatvā’’tiādi vuttaṃ, na suti-saddamattassa.

471. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි "ඇසෙයි යන අර්ථයෙන් 'සුති' (වචනය)" යන්න ලැබේ. එහි සමීපය 'උපස්සුති' (කන්යොමා සිටීම) නම් වේ. "මෙහි ඇසෙයි යන අර්ථයෙන් 'සුති'" යි මෙසේ අර්ථ ගන්නා කල්හි, ඇසෙන ස්ථානයේ සමීපයෙහි වූ, නොඇසෙන වෙනත් ස්ථානයක සිටියි යන කරුණ පැමිණේ. අටුවාවෙහි ද 'උපස්සුති' ශබ්දයේ ම අර්ථය දැක්වීම පිණිස "යත්ථ ඨත්වා" (යම් තැනක සිට) යනාදිය වදාරන ලදී, හුදෙක් 'සුති' ශබ්දයේ පමණක් අර්ථය දැක්වීමට නොවේ.

473. Ekaparicchedānīti [Pg.53] kadāci akiriyato, kadāci kiriyato samuṭṭhānasāmaññena vuttaṃ. Upasampannena codanādhippāyo, savananti dve aṅgāni.

473. "ඒකපරිච්ඡේදානි" (එක් සීමාවක් ඇති බව) යන්න ඇතැම් විට ක්‍රියාවක් නොකිරීමෙන් ද ඇතැම් විට ක්‍රියාවක් කිරීමෙන් ද වන සමුට්ඨානයේ සමානත්වය නිසා පවසන ලද්දකි. (1) උපසම්පන්න භික්ෂුවකට චෝදනා කිරීමේ අභිප්‍රාය සහ (2) ඇසීම (කන් දීම) යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Upassutisikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උපස්සුති ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā

9. ඛිය්‍යන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

474. Navame dhammakammatā, jānanaṃ, chandaṃ datvā khiyyananti tīṇi aṅgāni.

474. නමවන ශික්ෂාපදයෙහි (1) ධර්ම කර්මයක් (ධාර්මික විනය කර්මයක්) වීම, (2) එය දැන සිටීම සහ (3) කැමැත්ත (ඡන්දය) දී පසුව ගැරහීම (දොස් නැඟීම) යන මේ කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

Khiyyanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඛිය්‍යන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā

10. පක්කමන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

481. Dasame vinicchayakathāya dhammikatā, taṃ ñatvā kammato paṭṭhāya ekasīmaṭṭhassa samānasaṃvāsikassa hatthapāsavijahananti dve aṅgāni.

481. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි (1) විනිශ්චය කතාවේ ධාර්මික බව සහ (2) එය දැනගෙන, කර්මය ආරම්භ වූ තැන් පටන් එක් සීමාවක සිටින සමාන සංවාසික (එක්ව වෙසෙන) භික්ෂුවකගේ හත්පාසය (අතින් ළඟාවිය හැකි සීමාව) හැර යාම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Pakkamanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පක්කමන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

11. Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā

11. දුබ්බල ශික්ෂාපද වර්ණනාව

484. Ekādasame upasampannassa dhammena laddhasammutitā, saṅghena saddhiṃ cīvaraṃ datvā khiyyitukāmatāya khiyyananti dve aṅgāni.

484. එකොළොස්වන ශික්ෂාපදයෙහි (1) උපසම්පන්න භික්ෂුවක් ධාර්මික ව ලත් සම්මුතියක් ඇති අයෙකු වීම සහ (2) සංඝයා සමඟ සිවුරු දී, ගැරහීමේ (දොස් නැඟීමේ) අභිප්‍රායෙන් පසුව ගැරහීම යන මේ කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

Dubbalasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දුබ්බල ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

489. Dvādasamaṃ vuttanayameva.

489. දොළොස්වන ශික්ෂාපදය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට ම ය.

Niṭṭhito sahadhammikavaggo aṭṭhamo.

අටවන සහධම්මික වර්ගය නිමවා ලන ලදී.

9. Rājavaggo

9. රාජ වර්ගය

1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā

1. අන්තේපුර ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

499. Navamavaggassa [Pg.54] paṭhame pāḷiyaṃ saṃsuddhagahaṇikoti ettha gahaṇīti gabbhāsayasaññito mātu kucchippadeso, purisantarasukkāsamphuṭṭhatāya saṃsuddhagahaṇiko. Abhisittakhattiyatā, ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā, appaṭisaṃviditassa indakhīlātikkamoti tīṇi aṅgāni.

499. නවවන වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'සංසුද්ධගහණිකෝ' යන්නෙහි 'ගහණී' යනු මව් කුසෙහි ගර්භාෂය නමින් හැඳින්වෙන කොටසයි. වෙනත් පුරුෂයෙකුගේ ධාතුවලින් (ශුක්‍රාණුවලින්) ස්පර්ශ නොවීම නිසා 'සංසුද්ධගහණික' නම් වේ. අභිෂේක ලත් ක්‍ෂත්‍රියයෙකු වීම, දෙදෙනාම නිදන කාමරයෙන් බැහැර නොවීම, කලින් නොදන්වන ලද භික්ෂුවක් විසින් දොරකඩ (ඉන්ද්‍රඛීලය) ඉක්මවා යාම යන මේවා (ඇවතට හේතු වන) අංග තුනයි.

Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අන්තේපුර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā

2. රතන ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

506. Dutiye āvasathassāti ettha antoārāme vā hotu aññattha vā, yattha katthaci attano vasanaṭṭhānaṃ āvasatho nāma. Chandenapi bhayenapīti vaḍḍhakiādīsu chandena, rājavallabhesu bhayena. Ākiṇṇamanussepi jāte…pe… āsaṅkantīti tasmiṃ nimmanussaṭṭhāne pacchā ākiṇṇamanusse jātepi visaritvā gamanakāle aññassa adiṭṭhattā tameva bhikkhuṃ āsaṅkanti. Patirūpaṃ nāma kappiyabhaṇḍe sayaṃ paṃsukūlaṃ gahetvā akappiyabhaṇḍe patirūpānaṃ upāsakādīnaṃ dassetvā cetiyādipuññe niyojanaṃ vā dāpetvā nirapekkhagamanaṃ vā. Samādapetvāti yācitvā. Parasantakatā, vissāsaggāhapaṃsukūlasaññānaṃ abhāvo, ananuññātakāraṇā uggahaṇādi cāti tīṇi aṅgāni.

506. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි 'ආවසථස්ස' යන්නෙහි, ආරාමය ඇතුළත හෝ වේවා, වෙනත් ස්ථානයක හෝ වේවා, යම් තැනක තමන් වාසය කරන ස්ථානය 'ආවසථ' නම් වේ. 'ඡන්දේනාපි භයේනාපි' යන්නෙන් වඩුවන් ආදීන් කෙරෙහි ඇති ආදරය නිසා හෝ රජුට ලැදි පුද්ගලයන් කෙරෙහි ඇති බිය නිසා හෝ යන්න අදහස් වේ. 'මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගියද...පෙ... සැක කරති' යනු, මිනිසුන් නොමැති එම ස්ථානයෙහි පසුව මිනිසුන් ගැවසෙන්නට පටන් ගත්තද, අමතක වී යන අවස්ථාවෙහි වෙනත් අයෙකු නොදුටු බැවින් ඒ භික්ෂුව කෙරෙහිම සැක පහළ කිරීමයි. 'පතිරූප' (සුදුසු ක්‍රමය) නම්, කැප වූ බඩු භාණ්ඩ තමන් විසින්ම පාංශුකූල වශයෙන් ගෙන, අකැප බඩු භාණ්ඩ සුදුසු උපාසක උපාසිකාවන්ට පෙන්වා, චෛත්‍ය පූජා ආදී පින්කම් සඳහා යෙදවීම හෝ පූජා කරවීමෙන් පසුව අපේක්ෂාවකින් තොරව නික්ම යාමයි. 'සමාදපෙත්වා' යනු ඉල්ලා සිටීමෙනි. අන්සතු බව, විශ්වාසයෙන් ගැනීම හෝ පාංශුකූල සංඥාව නොමැති වීම, අනුදැන වදාරන ලද කරුණක් නොමැතිව (භාණ්ඩය) සුරැකිව තබා ගැනීම ආදී කරුණු තුන අංග තුනයි.

Ratanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

රතන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā

3. විකාලයේ ගමට පිවිසීමේ ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

508. Tatiye pāḷiyaṃ bhayakathanti rājacorādibhayaṃ vā rogāmanussadubbhikkhakantārādibhayaṃ vā ārabbha pavattaṃ. Visikhākathanti suniviṭṭhādivīthikathaṃ. Kumbhaṭṭhānakathanti udakatitthakathaṃ, kumbhadāsīkathaṃ vā. Pubbapetakathanti atītañātikathaṃ. Nānattakathanti vuttāhi, vakkhamānāhi ca vimuttaṃ nānāsabhāvaṃ [Pg.55] niratthakakathaṃ. Lokakkhāyikanti ‘‘ayaṃ loko kena nimmito’’tiādinā lokasabhāvakkhānavasena pavattanakathā. Evaṃ samuddakkhāyikā veditabbā. Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavo sassataṃ, vuḍḍhi, kāmasukhañcāti tividho, abhavo tabbiparītavasena. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ dvattiṃsatiracchānakathā nāma honti. Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā dvattiṃsatiracchānakathāti vuccanti. Iti vāti ettha iti-saddo pakāratthe. Vā-saddo vikappatthe. Tasmā evaṃ pakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathetīti attho gahetabbo.

508. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි 'භයකථා' යනු රජුන්, සොරුන් ආදීන්ගෙන් වන බිය හෝ ලෙඩ රෝග, අමනුෂ්‍යයන්, සාගත, දුෂ්කර මාර්ග ආදී බිය නිමිති කරගෙන පවත්වන කථාවයි. 'විසිඛාකථා' යනු මනාව පිහිටි වීථි ආදිය පිළිබඳ කථාවයි. 'කුම්භට්ඨානකථා' යනු දියතොටවල් පිළිබඳ කථාව හෝ කල ගෙඩි උසුලන දාසියන් පිළිබඳ කථාවයි. 'පුබ්බපේතකථා' යනු මියගිය ඥාතීන් පිළිබඳ කථාවයි. 'නානත්තකථා' යනු ඉහත සඳහන් කළ සහ මින් පසු කියවෙන කථාවලින් බැහැර වූ, නොයෙක් ආකාරයේ නිසරු කථාවන් ය. 'ලෝකක්ඛායිකා' යනු 'මේ ලෝකය කවුරුන් විසින් මවන ලද්දක්ද' යනාදී වශයෙන් ලෝක ස්වභාවය විස්තර කරමින් පවත්වන කථාවයි. සමුද්‍රය පිළිබඳ කථාවද (සමුද්දක්ඛායිකා) මෙසේම දත යුතුය. 'මෙසේ දියුණුව වේ, මෙසේ පිරිහීම වේ' යැයි කියමින් යම්කිසි නිසරු කරුණක් මුල් කරගෙන පවත්වන කථාව 'ඉතිභවාභවකථා' නම් වේ. මෙහිදී 'භව' යනු ශාස්වතය, දියුණුව සහ කාම සුඛය කියා තෙවැදෑරුම් වන අතර, 'අභව' යනු ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. මෙසේ මේ සය වැදෑරුම් ඉතිභවාභව කථාව සමඟ තිස්දෙකක් වූ තිරිසන් කථා (නිසරු කථා) වෙති. නැතහොත් පාලි පෙළෙහි ඍජුවම සඳහන් නොවුණද, වනාන්තර, පර්වත, ගංගා, දූපත් ආදී කථා 'ඉති' යන වචනයෙන් සංග්‍රහ කර තිස්දෙකක් තිරිසන් කථා යැයි කියනු ලැබේ. 'ඉති වා' යන්නෙහි 'ඉති' යන්න ආකාරාර්ථයෙහි වැටේ. 'වා' යන්න විකල්පාර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් මෙබඳු වූ හෝ මීට වෙනස් වූ එවැනි වෙනත් නිසරු කථාවක් කියයි යන අර්ථය ගත යුතුය.

512. Ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantāti ettha gāmūpacārato bahi nikkhante antarārāmādīnamupacāraṃ paviṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Gāmūpacārabbhantare pana paṭipassaddhussāhānampi puna tameva vā aññaṃ vā gāmaṃ pavisitukāmatāya sati āpucchanakiccaṃ natthi. ‘‘Kulaghare vā…pe… gantabba’’nti idaṃ pana purebhattaṃ paviṭṭhānaṃ vikāle sañjāte vikāle gāmappavesassa āpucchitabbatāya vuttaṃ. Adinnādāne vuttanayenāti dutiyaleḍḍupātaṃ sandhāya vuttaṃ.

512. 'උත්සාහය (යෑමේ අදහස) සංසිඳුවාගෙන විහාරයට යන්නා වූ' යන්නෙහි, ගම් සීමාවෙන් පිටතට පැමිණ ආරාම සීමාවට ඇතුළු වූ භික්ෂූන් අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ග්‍රාම සීමාව ඇතුළතදී යෑමේ උත්සාහය සංසිඳුණු නමුදු, නැවත එම ගමටම හෝ වෙනත් ගමකට ඇතුළු වීමට අවශ්‍යතාවක් ඇති වුවහොත්, අවසර ගැනීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත. 'කුලගෙදරකදී හෝ...පෙ... යා යුතුය' යන මෙය පෙරබත් වේලෙහි ගමට ඇතුළු වී සිටින විට, විකාලය (දහවල පසු වීම) පැමිණි කල්හි, විකාලයෙහි ගමට පිවිසීම සඳහා අවසර ගත යුතු බැවින් දක්වන ලද්දකි. 'අදින්නාදානයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්' යන්න, දෙවන කැට ගැසීම් මානය (ලෙඩ්ඩුපාතය) අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි.

515. Antarārāmantiādīsūti ettha ussavadivasādīsu manussehi gāme padakkhiṇaṃ kārentaṃ jinabimbādiṃ pūjetukāmehi vā rogavūpasamādiyatthaṃ manussehi yācitehi vā bhikkhūhi suppaṭicchannādividhiṃ akatvāpi vīthimajjheneva gāmaṃ padakkhiṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ anāpattivāre avuttattā, ‘‘maggā anokkamitvā…pe… pācittiya’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā) paṭikkhittattā ca. Vesāliṃ anupariyāyitvā parittaṃ karontenāpi ānandattherena suppaṭicchannatādiṃ akopenteneva, apaññatte vā sikkhāpade katanti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘antarārāmādigāmantare ṭhitehi garuṭṭhānīyānaṃ paccuggamanānuggamanādivasena gāmavīthiṃ otarituṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tampi antaragharaṃ pavisantaṃ pati kātuṃ na vaṭṭati eva. Antarārāmādikappiyabhūmiṃ pana uddissa gacchantaṃ pati kātuṃ vaṭṭatīti khāyati, vīmaṃsitabbaṃ. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā[Pg.56], ananuññātakāraṇā vikāle gāmappavesoti dve aṅgāni.

515. 'අන්තරාරාම' යනාදී තන්හි, උත්සව දිනවලදී මිනිසුන් විසින් ගම වටා ප්‍රදක්ෂිණා කරවනු ලබන බුද්ධ ප්‍රතිමා ආදියට පූජා කිරීමට කැමති අය විසින් හෝ රෝග උපද්‍රව සංසිඳවීම පිණિස මිනිසුන් විසින් අයදින ලද භික්ෂූන් විසින්, සුප්පටිච්ඡන්න (මනාව සිවුරු පෙරවීම) ආදී විධි නොකොට වුවද, වීථි මැදින්ම ගම වටා ප්‍රදක්ෂිණා කිරීම සුදුසු යැයි ඇතැම්හු පවසති. එය පිළිගත යුතු නොවේ; මන්ද යත්, අනාපත්ති වාරයෙහි එවැන්නක් දක්වා නොමැති බැවින් සහ 'මඟින් බැහැර නොවී...පෙ... පාචිත්තිය වේ' යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. විශාලා මහනුවර වටා සක්මන් කරමින් පිරිත් දෙසූ ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේද සුප්පටිච්ඡන්න ආදී වත් නොබිඳම එය සිදු කළ සේක, නැතහොත් එම ශික්ෂාපදය පැනවීමට පෙර එය සිදු කළ බව දත යුතුය. ඇතැම්හු වනාහි 'ආරාම සීමාව ඇතුළත සහ ග්‍රාම සීමාවන් අතර සිටින භික්ෂූන්ට, ගුරුතැන්පත් භික්ෂූන් වහන්සේලා පෙරගමන් කිරීම, පසුගමන් කිරීම ආදී කටයුතු සඳහා ගම් වීථියට බැසීම සුදුසු යැයි' පවසති. එයද ගෙවල් ඇතුළතට පිවිසෙන්නෙකු අරභයා කිරීම කිසිසේත්ම සුදුසු නොවේ. එහෙත් ආරාම සීමාව ආදී කැප භූමියක් බලා වඩින්නෙකු අරභයා එසේ කිරීම සුදුසු යැයි පෙනේ, මෙය විමසා බැලිය යුතුය. වැඩ සිටින භික්ෂුවගෙන් අවසර නොගැනීම, අනුදැන වදාරන ලද සුදුසු කරුණක් නොමැතිව විකාලයෙහි ගමට පිවිසීම යන මේ කරුණු දෙක අංග දෙකයි.

Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

විකාලයේ ගමට පිවිසීමේ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā

4. සූචිඝර (အပ်කොපු) ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

520. Catutthe pāḷiyaṃ vāsijaṭeti vāsidaṇḍake. Aṭṭhimayādisūcigharatā, karaṇakārāpanādivasena attano paṭilābhoti dve aṅgāni.

520. සිව්වන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි 'වාසිජටේ' යනු වෑ මිටෙහිය. ඇට ආදියෙන් කළ අත්කොපුවක් (කටුවක්) වීම සහ තමන් විසින් කිරීම හෝ කරවීම ආදී වශයෙන් තමන්ට ලැබීම යන මේවා අංග දෙකයි.

Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සූචිඝර ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

5. Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā

5. මඤ්චපීඨ (ඇඳ පුටු) ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

521. Pañcame pāḷiyaṃ āsayato, bhikkhave, moghapuriso veditabboti hīnajjhāsayavasena ayaṃ tucchapurisoti ñātabbo, hīnāya paccaye lolatāya puggalassa tucchatā ñātabbāti adhippāyo. Imasmiṃ sikkhāpade, ito paresu ca pañcasu attanā kārāpitassa paṭilābhe eva pācittiyaṃ. Paribhoge panassa, aññesañca dukkaṭameva. Pamāṇātikkantamañcapīṭhatā, attano karaṇakārāpanavasena paṭilābhoti dve aṅgāni.

521. පස්වන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි 'මහණෙනි, අදහසෙහි (ආශයෙහි) ස්වභාවයෙන් හිස් මිනිසා දත යුතුය' යන්නෙන් හීන වූ (ලාමක) අදහස් ඇති බැවින් මොහු හිස් මිනිසෙකු බව දත යුතුය යන්න අදහස් කෙරේ. ලාමක වූ ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි ඇති ගිජු බව නිසා පුද්ගලයාගේ හිස් බව දත යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. මේ ශික්ෂාපදයෙහි සහ මින් මතු එන ශික්ෂාපද පහෙහිද තමන් විසින් කරවන ලද (ඇඳ පුටු ආදිය) ලැබීමේදීම පාචිත්තිය වේ. පරිභෝග කිරීමේදී (භාවිත කිරීමේදී) නම් ඔහුට මෙන්ම අනෙක් අයටද දුක්කටාපත්තිම වේ. ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ඇඳක් හෝ පුටුවක් වීම, තමන් විසින් කිරීම හෝ කරවීම නිසා ලැබීම යන කරුණු දෙක අංග දෙකයි.

Mañcapīṭhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

මඤ්චපීඨ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

6. Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā

6. තූලෝනද්ධ (පුළුන් ඇතුළත් කළ) ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

526. Chaṭṭhe poṭakitūlanti tiṇagacchajātikānaṃ tūlaṃ. Sesaṃ vuttanayameva.

526. සවන ශික්ෂාපදයෙහි 'පෝටකිතුලං' යනු තණකොළ හෝ පඳුරු වර්ගයන්ගේ පුළුන් (කැඳි) වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කියන ලද ක්‍රමයටමය.

Tūlonaddhasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තූලෝනද්ධ ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

7. Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā

7. නිසීදන ශික්ෂාපද වර්ණනාවයි.

531-536. Sattame [Pg.57] nisīdanassa pamāṇātikkantatā, attano karaṇādinā paṭilābhoti dve aṅgāni.

531-536. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි නිසීදනයේ ප්‍රමාණය ඉක්මවා තිබීම, තමන් විසින් කිරීම ආදිය නිසා ලැබීම යන කරුණු දෙක අංග දෙකයි.

Nisīdanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිසීදන ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

537-547. Iminā nayena aṭṭhamanavamadasamesupi aṅgāni veditabbāni. Sesaṃ sabbattha suviññeyyamevāti.

537-547. මේ ක්‍රමයෙන් අටවන, නවවන සහ දසවන ශික්ෂාපදයන්හිද අංගයන් දත යුතුය. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනදීම පහසුවෙන් වටහා ගත හැක්කේමය.

Niṭṭhito rājavaggo navamo.

නවවන රාජ වර්ගය නිමා විය.

Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

ඛුද්දක වර්ණනා ක්‍රමය නිමා විය.

6. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

6. පාටිදේසනීය කණ්ඩයයි.

1. Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු වන පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

553. Pāṭidesanīyesu [Pg.58] paṭhame paṭidesetabbākāradassananti evaṃ āpattiṃ navakassa santike desetabbākāradassanaṃ. Iminā lakkhaṇena sambahulānaṃ āpattīnampi vuḍḍhassa santike ca desetabbākāro sakkā viññātunti. Tatrāyaṃ nayo – ‘‘gārayhe, āvuso, dhamme āpajjiṃ asappāye pāṭidesanīye’’ti evaṃ sambahulāsu. Vuḍḍhassa pana santike ‘‘gārayhaṃ, bhante, dhammaṃ…pe… gārayhe, bhante, dhamme’’ti yojanā veditabbā. Tattha asappāyanti saggamokkhantarāyakaranti attho. Aññātikāya bhikkhuniyā antaraghare ṭhitāya hatthato sahatthā yāvakālikaggahaṇaṃ, ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

553. පාටිදේසනීයයන් අතුරෙන් පළමු වැන්නෙහි ‘දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැක්වීම’ යන්නෙන් නවක (බාල) භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි ඇවැත් දේශනා කළ යුතු ආකාරය දැක්වීම අදහස් වේ. මේ ලක්ෂණයෙන් බොහෝ ඇවැත් ඇති කල්හි ද, වැඩිහිටි (ස්ථවිර) භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි දේශනා කළ යුතු ආකාරය ද දැනගත හැකිය. එහි ක්‍රමය මෙසේය: 'ඇවැත්නි, මම ගැරහිය යුතු වූ, අසප්පාය වූ, පාටිදේසනීය වූ (ඇවැත්) ධර්මයන්ට පැමිණියෙමි' යනුවෙන් බොහෝ ඇවැත් ඇති කල්හි යෙදිය යුතුය. වැඩිහිටි භික්ෂුවක ඉදිරියෙහි නම්, 'ස්වාමීනී, ගැරහිය යුතු ධර්මයට...පෙ... ස්වාමීනී, ගැරහිය යුතු ධර්මයන්ට පැමිණියෙමි' යන්න යෙදිය යුතු බව දත යුතුය. එහි 'අසප්පාය' යනු ස්වර්ග මෝක්ෂයන්ට අන්තරාය කරන්නා වූ යන්න අර්ථයයි. නෑ නොවන භික්ෂුණියකගෙන්, ඇය ඇතුළු ගමෙහි සිටියදී, ඇගේ අතින් සිය අතින් යාමකාලික දෙයක් පිළිගැනීම සහ එය ගිලීම (වැළඳීම) යන කරුණු දෙක ඇවතේ අංගයන් වේ.

Paṭhamapāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු වන පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලදි.

558. Dutiye paripuṇṇūpasampannāya ananuññātākārena vosāsanā, anivāretvā bhojanajjhohāroti dve aṅgāni.

558. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි පරිපූර්ණ උපසම්පදාව ඇති භික්ෂුණියක විසින් නුසුදුසු අයුරින් නියෝග කිරීම (අණ දීම) ද, එය නොවැළැක්වීමෙන් භෝජනය අනුභව කිරීම (ගිලීම) ද යන කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති.

563. Tatiye sekkhasammatatā, gharūpacāre animantitatā, gilānassa aniccabhattādiṃ gahetvā bhuñjananti tīṇi aṅgāni.

563. තෙවැන්නෙහි සේඛ සම්මත බව, ගෘහ උපචාරයෙහි දී ආරාධනා නොලද බව සහ (නොගිලන්ව) අනිත්‍ය භක්තාදිය පිළිගෙන වැළඳීම යන කරුණු තුන අංගයෝ වෙති.

570. Catutthe sāsaṅkāraññasenāsanatā, ananuññātaṃ yāvakālikaṃ appaṭisaṃviditaṃ ajjhārāme paṭiggahetvā agilānassa ajjhoharaṇanti dve aṅgāni. Sesaṃ uttānameva.

570. සිව්වැන්නෙහි සැක සහිත වූ ආරණ්‍ය සේනාසනයක් වීම ද, අනුදැන නොවදාරන ලද, කලින් නොදන්වන ලද යාමකාලික දෙයක් ආරාමයේ දී පිළිගෙන නොගිලන්ව වැළඳීම ද යන කරුණු දෙක අංගයෝ වෙති. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිමය.

Pāṭidesanīyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

පාටිදේසනීය වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ලදි.

7. Sekhiyakaṇḍaṃ

7. සේඛිය කාණ්ඩය

1. Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā

1. පරිමණ්ඩල වර්ග වර්ණනාව

576. Sekhiyesu [Pg.59] yasmā vattakkhandhake (cūḷava. 356 ādayo) vuttavattānipi sikkhitabbattā sekhiyāneva, tasmā pārājikādīsu viyettha pāḷiyaṃ paricchedo na kato. Cārittanayadassanatthañca ‘‘yo pana bhikkhu olambento nivāseyya, dukkaṭa’’nti avatvā ‘‘sikkhā karaṇīyā’’ti sabbattha pāḷi āropitā. Padabhājane pana ‘‘āpatti dukkaṭassā’’ti vuttattā sabbattha anādariyakaraṇe dukkaṭaṃ veditabbaṃ.

576. සේඛියයන්හි යම් හෙයකින් වත්තක්ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලද වත් ද හික්මිය යුතු බැවින් සේඛියයන්ම වන බැවින්, පාරාජිකා ආදියේ මෙන් මෙහි පාලියෙහි සීමා නිර්ණයක් කර නැත. චාරිත්‍ර ක්‍රමය දැක්වීම සඳහා ද 'යම් මහණෙක් සිවුර එල්ලා අඳින්නේ නම් දුකුළා වේ' යි නොදදාරා, 'මෙසේ හික්මිය යුතුය' යනුවෙන් සෑම තැනකම පාලිය පිහිටුවා ඇත. පදභාජනීයයෙහි වනාහි 'දුකුළා ඇවැත් වේ' යි වදාරන ලද බැවින්, සෑම තැනකදීම අනාදරය කිරීමෙහි (නොසලකා හැරීමෙහි) දුකුළා ඇවැත් වන බව දත යුතුය.

Aṭṭhaṅgulamattanti matta-saddena tato kiñci adhikaṃ, ūnampi saṅgaṇhāti. Teneva nisinnassa caturaṅgulamattampi vuttaṃ. Na hi nisinnassa caturaṅgulappamāṇaṃ, ṭhitassa aṭṭhaṅgulamevāti sakkā niyametuṃ ūnādhikattasambhavato. Tasmā yathā sāruppaṃ hoti evaṃ aṭṭhaṅgulānusārena nivāsanaññeva adhippetanti gahetabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘yo pana bhikkhu sukkhajaṅgho vā’’tiādi. Kurundiyaṃ ‘‘ajānantassa anāpattī’’ti ādaraṃ katvā uggaṇhantassāpi ajānanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāpi nirantaraṃ nivāsanapārupanavattaṃ sikkhitabbaṃ, asikkhito anādariyameva. Parimaṇḍalaggahaṇena ukkhipitvā nivāsanampi paṭikkhittanti āha ‘‘ukkhipitvā vā otāretvā vā’’ti.

‘අටඟුලක් පමණ’ යන්නෙහි ‘පමණ’ (මත්ත) ශබ්දයෙන් ඊට වඩා මඳක් වැඩි හෝ අඩු හෝ දෙකම ගැනේ. එහෙයින්ම හිඳගන්නා කල්හි සතරඟුලක් පමණ යන්න ද පවසන ලදී. හිඳගන්නා කල්හි සතරඟුලක් ද, සිටගෙන සිටින විට අටඟුලක්ම විය යුතුයැයි නියම කළ නොහැක්කේ අඩු වැඩි විය හැකි බැවිනි. එබැවින් සුදුසු වන පරිදි අටඟුලට අනුකූලව හැඳීමම අදහස් කරන ලද්දක් සේ ගත යුතුය. එහෙයින්ම ඉදිරියේදී 'යම් මහණෙක් වියළි කෙණ්ඩ ඇත්තේ හෝ' යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත. කුරුන්දි අටුවාවෙහි 'නොදන්නාහුට ඇවැත් නැත' යනුවෙන් දක්වා ඇත්තේ ගෞරවයෙන් යුතුව විනය උගන්නා තැනැත්තාගේ ද නොදැනුවත්කම අරභයා ය. ඔහු විසින් ද නිරන්තරයෙන් ඇඳීම හා පෙරවීම පිළිබඳ වත් පුහුණු විය යුතුය, නොහික්මෙන්නාට වනාහි එය අනාදරයක්ම වේ. 'පරිමණ්ඩල' යන වචනයෙන් ඔසවා හැඳීම ද ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද බැවින් 'ඔසවා හෝ පහත් කොට හෝ' යැයි වදාරන ලදී.

Sacittakanti vatthuvijānanacittena sacittakaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ pana upatissattheravādanayena lokavajjattaṃ gahetvā ‘‘vatthuvijānanacittena, paṇṇattivijānanacittena ca sacittaka’’nti (sārattha. ṭī. sekhiyakaṇḍa 3.576) vuttaṃ. Tattha ca vatthuvijānanaṃ visuṃ na vattabbaṃ. Paṇṇattivijānanena tassāpi antogadhabhāvato idaṃ vatthuṃ evaṃ vītikkamantassa āpattīti vijānanto hi paṇṇattiṃ vijānātīti vuccati. Upatissattheravāde cettha paṇṇattiṃ ajānitvā aparimaṇḍalanivāsanādivatthumeva jānantassa paṇṇattivītikkamānādariyābhāvā sabbasekhiyesu anāpatti eva abhimatā, tañca na yuttaṃ kosambakkhandhake (mahāva. 451 ādayo) vaccakuṭiyaṃ udakāvasesaṃ ṭhapentassa paṇṇattivijānanābhāvepi āpattiyā vuttattā. Vuttañhi tattha ‘‘tena kho pana samayena aññataro bhikkhu āpattiṃ āpanno hoti [Pg.60]…pe… so aparena samayena tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’tiādi (mahāva. 451). Aṭṭhakathāyañcassa ‘‘tvaṃ ettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti, āma na jānāmīti. Hotu āvuso, ettha āpattīti, sace hoti, desessāmīti. Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattīti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosī’’ti (mahāva. aṭṭha. 451) vuttaṃ, tathā ‘‘adhammavādīti ukkhittānuvattakesu aññataro’’ti (mahāva. aṭṭha. 457-458) ca vuttaṃ. Khandhakavattānañhi sekhiyattā tattha vutto nayo imesaṃ, idha vutto ca tesaṃ sādhāraṇova hotīti. Teneva ‘‘asañcicca asatiyā kataṃ, natthi āpattī’’ti evaṃ idha vutto āpattinayo tatthāpi dassito. Tasmā phussadevattheravāde eva ṭhatvā vatthuvijānanacitteneva sabbasekhiyāni sacittakāni, na paṇṇattivijānanacittena. Bhiyyokamyatāyasūpabyañjanapaṭicchādanaujjhānasaññīti dve sikkhāpadāni lokavajjāni akusalacittāni, sesāni paṇṇattivajjāni, ticittāni, tivedanāni cāti gahaṇameva yuttataraṃ dissati. Tenevettha ‘‘asañciccāti purato vā pacchato vā olambetvā nivāsessāmīti evaṃ asañciccā’’tiādinā vatthuajānanavaseneva anāpattivaṇṇanā katā, na paṇṇattivijānanacittavasena.

‘සචිත්තක’ යනු වස්තුව හඳුනාගන්නා සිතින් යුක්ත වීමයි. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි උපතිස්ස තෙරුන්ගේ වාද ක්‍රමයට අනුව ලෝකවජ්ජ බව ගෙන, 'වස්තුව හඳුනාගන්නා සිතින් ද පනත හඳුනාගන්නා සිතින් ද යුක්ත වීම සචිත්තක වේ' යැයි පවසන ලදී. එහි වස්තුව හඳුනාගැනීම වෙනම පැවසිය යුතු නැත. පනත හඳුනාගැනීම තුළ එය ද අන්තර්ගත වන බැවිනි. 'මේ වස්තුව මෙසේ ඉක්මවා යන්නාට ඇවැත් වේ' යැයි දැනගන්නා තැනැත්තා පනත දන්නා අයෙකු යැයි කියනු ලබන බැවිනි. උපතිස්ස තෙරණුවන්ගේ වාදයෙහි වනාහි, මෙහි පනත නොදැන, වටකොට නොහැඳීම ආදී වස්තුව පමණක් දන්නා තැනැත්තා හට පනත ඉක්මවීමේ අනාදරයක් නොමැති බැවින් සියලු සේඛියයන්හි ඇවැත් නොවීමම අදහස් කරන ලදී. එය නොගැලපේ. කොසම්බක්ඛන්ධකයෙහි වැසිකිළියෙහි ඉතිරි පැන් තබන තැනැත්තා හට පනත පිළිබඳ දැනීමක් නොතිබුණ ද ඇවතක් සිදුවන බව පවසා ඇති බැවිනි. එහි මෙසේ දක්වා ඇත: 'එසමයෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් ඇවැතකට පැමිණියේ වෙයි...පෙ... ඔහු පසු කාලයක එම ඇවතෙහි ඇවැත් නොවේ යැයි දෘෂ්ටියක් ඇත්තේ වෙයි' යනාදී වශයෙනි. එහි අටුවාවෙහි ද මෙසේ දැක්වේ: 'ඔබ මෙහි ඇවැත් බව නොදන්නේද? එසේය, මම නොදනිමි. ඇවැත්නි, මෙහි ඇවැත් වේවා (කමක් නැත), ඇවැතක් තිබේ නම් දේශනා කරමි. ඇවැත්නි, ඉදින් ඔබ විසින් නොසිතා නොදැනුවත්ව කරන ලද්දක් නම් ඇවැත් නැත. එවිට ඔහු එම ඇවතෙහි ඇවැත් නොවේය යන දෘෂ්ටිය ඇති කරගත්තේය.' එසේම 'අධර්මවාදී යැයි උක්ඛිත්තකයා අනුගමනය කරන්නන් අතුරෙන් එක් අයෙකු' යැයි ද පවසන ලදී. ඛන්ධක වත් ද සේඛිය ගණයට අයත් වන බැවින්, එහි දක්වන ලද ක්‍රමය මෙයට ද, මෙහි දක්වන ලද ක්‍රමය එයට ද පොදු වේ. එහෙයින්ම 'නොසිතා, නොදැනුවත්ව කරන ලද්දක් නම් ඇවැත් නැත' යනුවෙන් මෙහි දක්වන ලද ඇවැත් ක්‍රමය එහි ද දක්වන ලදී. එබැවින් ඵුස්සදේව තෙරුන්ගේ වාදයෙහිම පිහිටා, වස්තුව හඳුනාගන්නා සිතින්ම සියලු සේඛියයෝ සචිත්තක වෙති, පනත හඳුනාගන්නා සිතින් නොවේ (යැයි දත යුතුය). (හොඳ ව්‍යංජන) වැඩිපුර කැමැත්තෙන් සූප-බ්‍යංජන වැසීම ද, (අනුන් දෙස) දොස් දක්නා අදහසින් බැලීම ද යන ශික්ෂාපද දෙක ලෝකවජ්ජ වන අතර අකුසල් සිතින් යුක්ත වේ. සෙසු ශික්ෂාපද පණ්ණත්තිවජ්ජ වන අතර, සිත් තුනකින් හා වේදනා තුනකින් යුක්ත වේ යැයි ගැනීම වඩාත් සුදුසු සේ පෙනේ. එහෙයින්ම මෙහි 'නොසිතා යනු ඉදිරියෙන් හෝ පසුපසින් එල්ලා අඳින්නෙමි' යි මෙසේ චේතනාවක් නොමැතිව හැඳීම ආදී වශයෙන් වස්තුව නොදැනීමේ බලයෙන්ම ඇවැත් නොවන බව විස්තර කරන ලදී, පනත දැනගන්නා සිතේ බලයෙන් නොවේ.

Apica ‘‘yassa sacittakapakkhe cittaṃ akusalameva hoti, taṃ lokavajja’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) iminā lakkhaṇavacanenāpi cetaṃ sijjhati. Vatthuvijānanacittavaseneva hettha ‘‘sacittakapakkhe’’ti vuttaṃ. Itarathā paṇṇattivijānanacittavasena sabbasikkhāpadānampi sacittakapakkhe cittassa akusalattaniyamena lokavajjattappasaṅgato paṇṇattivajjameva na siyā, idañca vacanaṃ niratthakaṃ siyā iminā vacanena nivattetabbassa sikkhāpadassa abhāvā. Na ca sekhiyesu vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ pāṇātipātādīsu viya akusalamevāti niyamo atthi, yenettha lokavajjatā pasajjeyya, ‘‘anādariyaṃ paṭiccā’’ti cetaṃ pāḷivacanaṃ vatthuṃ jānitvā tīhi cittehi vītikkamameva anādariyaṃ katvā vuttaṃ, na paṇṇattiṃ jānitvā akusalacitteneva vītikkamanti gahetabbaṃ. Aññathā khandhakapāḷiyā, aṭṭhakathāyañca pubbāparañca virujjhanatoti amhākaṃ khanti. Yathā vā na virujjhati, tathā ettha adhippāyo gavesitabbo. Anādariyaṃ, anāpattikāraṇābhāvo[Pg.61], aparimaṇḍalanivāsananti imānettha tīṇi aṅgāni. Yathā cettha, evaṃ sabbattha. Kevalaṃ tattha tattha vuttapaṭipakkhakaraṇavasena tatiyaṅgayojanameva viseso.

තවද, 'යමෙකුට සචිත්තක පාර්ශවයෙහි සිත අකුසල්ම වේද, එය ලෝකවජ්ජ (ලෝකයා විසින් දොස් නැඟිය යුතු ඇවැතක්) වේ' යන මේ ලක්ෂණ වචනයෙන් ද මෙය (වස්තුව දැනගන්නා සිතින් සචිත්තක බව) සිද්ධ වේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි වස්තුව දැනගන්නා සිතේ බලයෙන්ම 'සචිත්තකපක්ඛේ' (සචිත්තක පාර්ශවයෙහි) යැයි පවසන ලදී. වෙනတ် ආකාරයකින් ප්‍රඥප්තිය දැනගන්නා සිතේ බලයෙන් පවසන්නේ නම්, සියලු ශික්ෂාපදයන්ගේ ද සචිත්තක පාර්ශවයෙහි සිත අකුසලයක්ම වන නියමයෙන් ලෝකවජ්ජ බවට පැමිණෙන බැවින් ප්‍රඥප්තිවජ්ජයක්ම නොවිය යුතුය, තවද මේ (යස්ස සචිත්තකපක්ඛේ... යනාදී) වචනයද නිෂ්ඵල වන්නේය. මන්දයත්, මේ වචනයෙන් බැහැර කළ යුතු ශික්ෂාපදයක් නොමැති බැවිනි. සේඛියාවන්හි වස්තුව දැනගන්නා සචිත්තක පාර්ශවයෙහි, ප්‍රණාතිපාතාදියේදී මෙන් සිත අකුසලයක්ම වේය යන නියමයක් නැත. යම් නියමයකින් මෙහි ලෝකවජ්ජ බවක් සිදුවේද, එබඳු නියමයක් මෙහි නැත. 'අනාදරියං පටිච්ච' (නොසැලකිල්ල නිසා) යන මේ පාළි වචනය ද වස්තුව දැනගෙන, කුසල් අකුසල් අබ්‍යාකෘත යන සිත් තුනෙන් ලුහුබැඳීම (ඉක්මවීම) ම නොසැලකිලිමත් ලෙස කරන ලද්දක් යැයි පවසන ලද අතර, ප්‍රඥප්තිය දැනගෙන අකුසල් සිතින්ම ඉක්මවීම නොසැලකිල්ලෙන් කරන ලද්දක් යැයි වදාරන ලද්දේ නොවන බව ගත යුතුය. වෙනත් ආකාරයකින් ගන්නේ නම්, ඛන්ධක පාළියෙහිද අටුවාවෙහිද පූර්වාපර පරස්පරතාවක් සිදුවන බැවින් මෙය අපගේ එකඟතාව (පිළිගැනීම) යි. නැතහොත්, නොගැටෙන පරිදි මෙහි අදහස සෙවිය යුතුය. නොසැලකිල්ල (අනාදරය), ඇවැත් නොවීම සඳහා කරුණු නොමැති බව සහ අපරිමණ්ඩල නිවාසනය (මණ්ඩලයක් සේ නොහැඳීම) යන මේවා මෙහි අංග තුනයි. මෙහි යම් සේද, එමෙන්ම සියලු සේඛියාවන්හි අංග තුනක්ම වේ. විශේෂයෙන්ම ඒ ඒ ශික්ෂාපදයන්හි වදාරන ලද ප්‍රතිපක්ෂය (විරුද්ධ දෙය) කිරීමේ වශයෙන් තුන්වන අංගය යෙදීමම මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි.

577. Dutiyādīsu gihipārutanti setapaṭapārutādi. Vihārepīti saṅghasannipātabuddhupaṭṭhānādikālaṃ sandhāya vuttaṃ.

577. දෙවන ශික්ෂාපදයේ සිට ඉදිරියට, 'ගිහිපාරුතං' යන්නෙන් සුදු රෙදි පොරවා ගැනීම ආදිය අදහස් කෙරේ. 'විහාරේපි' යන වචනය සංඝ සන්නිපාතය, බුද්ධ උපස්ථාන කාලය ආදිය අදහස් කොට පවසන ලද්දකි.

578. Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvātiādi paṭicchādanavidhidassanaṃ. Gīvaṃ paṭicchādetvātiādinā vuttattā sañcicca gīvaṃ, maṇibandhanañca appaṭicchādentassa āpatti. Etthāpi parimaṇḍalasikkhāpadassa sādhāraṇattā jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ otāretvā anolambetvā parimaṇḍalameva pārupitabbaṃ.

578. 'ගණ්ඨිකං පටිමුඤ්චිත්වා' යනාදී වචනය වසාගැනීමේ ක්‍රමය දැක්වීමකි. 'ගීවං පටිච්ඡාදෙත්වා' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද බැවින්, සිතාමතාම ගෙල සහ මැණික්කටුව නොවසා සිටින භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. මෙහිද (පොරවීමේදීද) පරිමණ්ඩල ශික්ෂාපදයට සාධාරණ වන බැවින්, දනහිසෙන් පහළට සිව්ඟුලක් පමණක් බස්සවා, එල්ලෙන්නට නොහැර වටකොටම (පරිමණ්ඩල ලෙසම) පොරවිය යුතුය.

579. Vivaritvā nisīdatoti vihāre viya ekaṃsapārupanaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Vāsatthāya upagatassā’’ti vuttattā vāsādhippāyaṃ vinā dhammadesanaparittabhaṇanādiatthāya sucirampi nisīdantena sabbaṃ antaragharavattaṃ pūrenteneva nisīditabbaṃ. Nisīdanapaṭisaṃyuttesu eva ca sikkhāpadesu ‘‘vāsūpagatassā’’ti anāpattiyā vuttattā vāsatthāya antaragharaṃ upagacchantenāpi suppaṭicchannatādisabbaṃ akopenteneva gantabbaṃ. ‘‘Vāsūpagatassā’’ti hi vuttaṃ, na pana upagacchamānassāti. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ paṭhamaṃ gantvā vāsapariggahe kate tato aññehi yathāsukhaṃ gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘gehassāmikehi ‘yāva tumhe nivasissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’ti dinne aññehi avāsādhippāyehi antarārāme viya yathāsukhaṃ gantuṃ, nisīdituñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ sabbaṃ na gahetabbaṃ tathāvacanābhāvā, dānalakkhaṇābhāvā, tāvattakena vihārasaṅkhyānupagamanato ca. ‘‘Yāva nisīdissatha, tāva tumhākaṃ imaṃ gehaṃ demī’’ti dentopi hi tāvakālikameva deti vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa.

579. 'විවරිත්වා නිසීදතො' යන වචනය විහාරයෙහි මෙන් ඒකාංශව (එක් උරහිසක් විවෘතව) පොරවාගැනීම අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. 'වාසුපගතස්ස' (වාසය සඳහා පැමිණි තැනැත්තාට) යැයි වදාරන ලද බැවින්, වාසය කිරීමේ අදහස හැර, ධර්ම දේශනා කිරීම, පිරිත් දේශනා කිරීම ආදී කටයුතු සඳහා බොහෝ වේලාවක් වුවද හිඳිනා භික්ෂුව විසින් සියලු අන්තරඝර වත (ගම් වැදීමේ වත) සම්පූර්ණ කරමින්ම හිඳගත යුතුය. තවද, හිඳීමට සම්බන්ධ වූ ශික්ෂාපදයන්හි පමණක්ම 'වාසුපගතස්ස' යැයි කියා ඇවැත් නොවීම වදාරන ලද බැවින්, වාසය සඳහා ගමට පිවිසෙන භික්ෂුව විසින්ද මනාව වසාගැනීම ආදී සියලු වත් නොබිඳම යා යුතුය. මක්නිසාද යත්, 'වාසුපගතස්ස' (වාසය සඳහා පැමිණි තැනැත්තාට) යැයි පවසන ලද අතර, 'උපගච්ඡමානස්ස' (පිවිසෙන තැනැත්තාට) යැයි වදාරන ලද්දේ නොවේ. සමහර ආචාර්යවරු වනාහි, 'එක් එක් භික්ෂුවක විසින් පළමුව ගොස් වාසස්ථානය පිළිගත් කල්හි, ඉන්පසු අන්‍යයන්ට රිසි සේ යාමට වටී' යැයි පවසති. අනෙක් ආචාර්යවරු වනාහි, 'ගෘහපතියන් විසින් "යම්තාක් නුඹවහන්සේලා වසන්නාහුද, ඒතාක් නුඹවහන්සේලාට මේ ගෙය පූජා කරමි" යැයි දුන් කල්හි, අන්‍ය වූ වාසය කිරීමට අදහස් කරන භික්ෂූන්ටද ආරාමයක් ඇතුළත මෙන් රිසි සේ යාමට සහ හිඳීමට වටී' යැයි පවසති. ඒ සියල්ලම නොගත යුතුය. මන්දයත්, එබඳු දේශනාවක් නොමැති බැවින්ද, දාන ලක්ෂණ නොමැති බැවින්ද, ඒ පමණකින් විහාර ගණයට පත් නොවන බැවින්ද වේ. මක්නිසාද යත්, 'යම්තාක් හිඳින්නාහුද, ඒතාක් නුඹලාට මේ ගෙය දෙමි' යි පවසන්නා වුවද, දානයෙහි ලක්ෂණය වස්තුව සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හැරීම වන බැවින්, ඔහු දෙන්නේ තාවකාලිකවම පමණක් වන බැවිනි.

582. Catuhatthappamāṇanti vaḍḍhakīhatthaṃ sandhāya vuttanti vadanti.

582. 'චතුහත්ථප්ပමාණං' (රියන් හතරක ප්‍රමාණය) යන වචනය වඩුවාගේ රියන් (වඩු රියන්) අදහස් කොට පවසන ලද්දක් යැයි පවසති.

584. Ukkhittacīvaro [Pg.62] hutvāti kaṭito uddhaṃ kāyabandhanādidassanavasenevukkhipanaṃ sandhāya vuttaṃ piṇḍāya carato pattaggahaṇādimattassa anuññātattā. Teneva ‘‘nisinnakāle pana dhamakaraṇa’’ntiādi vuttaṃ. Nisinnakāle hi khandhe laggapattatthavikādito dhamakaraṇaṃ nīharantassa kaṭito uddhampi dissati, tathā adassetvā nīharitabbanti adhippāyo. Āsane nisīdantassāpi ca pārupitacīvaraṃ kiñci ukkhipitvā saṅghāṭiṃ jaṅghapiṇḍehi anukkhipitvāva nisīditabbaṃ. Imasmiññeva pana sikkhāpade ‘‘vāsūpagatassā’’ti vuttattā nisīdanapaṭisaṃyuttesu chaṭṭhaaṭṭhamesu avuttattā vāsūpagatenāpi susaṃvutena okkhittacakkhunāva nisīditabbaṃ. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi tesaṃ visesaṃ avatvā idheva ‘‘vāsūpagatassa pana anāpattī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. ukkhittakasikkhāpadavaṇṇanā) vuttā.

584. 'උක්ඛිත්තචීවරෝ හුත්වා' (ඔසවන ලද සිවුරු ඇත්තෙක්ව) යන වචනය, ඉණෙන් ඉහළට කායබන්ධනය (ඉණපටිය) ආදිය පෙනෙන ආකාරයෙන් එසවීම අදහස් කොට පවසන ලදී. මන්දයත්, පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරෙන භික්ෂුවට පාත්‍රය ගැනීම ආදී මාත්‍රයක්ම පමණක් අනුදැන වදාරන ලද බැවිනි. එහෙයින්ම 'හිඳිනා කල්හි ධම්මකරණය' යනාදිය වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, හිඳිනා කල්හි උරහිසෙහි එල්ලා ඇති පාත්‍ර මල්ලෙන් පැන් පෙරහන (ධම්මකරකය) පිටතට ගන්නා භික්ෂුවට ඉණෙන් ඉහළ කොටසද පෙනෙන්නේය, එසේ නොපෙනෙන ලෙස පිටතට ගත යුතුය යනු මෙහි අදහසයි. අස්නෙහි හිඳිනා භික්ෂුව විසින්ද පොරවාගත් සිවුර ස්වල්පයක් ඔසවා, සඟළ සිවුර කෙණ්ඩාවලින් ඔසවන්නේම නැතිව හිඳගත යුතුය. මේ ශික්ෂාපදයෙහිම පමණක් 'වාසුපගතස්ස' යැයි වදාරන ලද බැවින් සහ හිඳීමට සම්බන්ධ වූ හයවන හා අටවන ශික්ෂාපදයන්හි එසේ වදාරා නොමැති බැවින්, වාසය සඳහා පැමිණි භික්ෂුව විසින් වුවද මනාව සංවර වූයේ, පහත හෙළන ලද නෙත් ඇත්තේම වී හිඳගත යුතුය. එහෙයින්ම මාතිකා අටුවාවෙහිද ඒ ශික්ෂාපදයන්ගේ විශේෂයක් නොපවසා, මෙහිම 'වාසය සඳහා පැමිණි තැනැත්තාට ඇවැත් නැත' යැයි වදාරන ලදී.

Parimaṇḍalavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပရိမဏ္ဍလ වර්ගයේ විස්තරය නිမ විය.

2. Ujjagghikavaggavaṇṇanā

2. 2. උජ්ජග්ඝික වර්ගයේ විස්තරය

586. Dutiyavaggādiujjagghikaappasaddesu nisīdanapaṭisaṃyuttesupi vāsūpagatassa anāpatti na vuttā, kāyappacālakādīsu eva pana vuttā. Pāḷipotthakesu panetaṃ kesuci peyyālena byāmohitattā na suṭṭhu viññāyati. Yattha ca antaraghare dhammaṃ vā desentassa, pātimokkhaṃ vā uddisantassa mahāsaddena yāvaparisasāvanepi anāpatti evāti daṭṭhabbaṃ tathā ānandattheramahindattherādīhi ācaritattā.

586. හිඳීම හා සම්බන්ධ වුවද, දෙවන වර්ගයෙහි මුලින් ඇති උජ්ජග්ඝික සහ අප්පසද්ද ශික්ෂාපදයන්හි වාසය සඳහා පැමිණි භික්ෂුවට ඇවැත් නොවීම වදාරා නැත. කායප්පචාලක (කය සෙලවීම) ආදී ශික්ෂාපදයන්හිම පමණක් එය වදාරන ලදී. සමහර පාලි පොත්වල වනාහි, මෙය (වාසුපගතස්ස යන්න) පෙය්‍යාල ක්‍රමයෙන් කෙටියෙන් දැක්වීම නිසා සැඟවී ඇති බැවින් මනාව පැහැදිලි නොවේ. යම් ශික්ෂාපදයක වනාහි, අන්තරඝරයෙහි (ගම මැද) ධර්මය දේශනා කරන භික්ෂුවට හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන භික්ෂුවට හෝ මහා ශබ්දයෙන් මුළු පිරිසට ඇසෙන තෙක් ඇසීමට සැලැස්වීමේදීද ඇවැත් නැතැයි දත යුතුය. මන්දයත්, එසේ ආනන්ද තෙරණුවෝ, මහින්ද තෙරණුවෝ ආදී උතුමන් විසින් පවත්වන ලද බැවිනි.

Ujjagghikavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

උජ්ජග්ඝික වර්ගයේ විස්තරය නිම විය.

3. Khambhakatavaggavaṇṇanā

3. 3. ඛම්භකත වර්ගයේ විස්තරය

603. Patte gahaṇasaññā assa atthīti pattasaññīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘patte saññaṃ katvā’’ti vuttaṃ.

603. එම භික්ෂුවට පාත්‍රය ග්‍රහණය කිරීමේ සංඥාව (අදහස) පවතී යන මේ අර්ථය දැක්වීම සඳහා 'පත්තේ සඤ්ඤං කත්වා' (පාත්‍රය කෙရෙහි සංඥාව කොට) යැයි වදාරන ලදී.

604. Oloṇīti ekā byañjanavikati. Kañjikatakkādirasoti keci. Maṃsarasādīnīti ādi-saddena avasesā sabbāpi byañjanavikati saṅgahitā.

604. 'ඕලෝණී' යනු එක්තරා ව්‍යංජන (හොදි) විශේෂයකි. එය කඳිකුඩු, මෝරු ආදියේ රසය යැයි සමහර ආචාර්යවරු පවසති. 'මංසරසාදීනි' යන වචනයෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඉතිරි සියලුම ව්‍යංජන වර්ගයන් සංග්‍රහ කරන ලදී.

605. Samabharitanti [Pg.63] racitaṃ. Heṭṭhā orohatīti samantā okāsasambhavato hatthena samaṃ kariyamānaṃ heṭṭhā bhassati. Pattamatthake ṭhapitāni pūvāni eva vaṭaṃsakākārena ṭhapitattā ‘‘pūvavaṭaṃsaka’’nti vuttāni. Keci pana ‘‘pattaṃ gahetvā thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ racitvā diyyamānameva gaṇhato āpatti, hatthagate eva pana patte diyyamāne thūpīkatampi gahetuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbameva ‘‘samatittika’’nti bhāvanapuṃsakavasena sāmaññato vuttattā.

605. 'සමභරිතං' යනු මනාව පිළියෙල කරන ලද (පුරවන ලද) යන්නයි. 'හෙට්ඨා ඕරෝහති' යනු හාත්පසින්ම ඉඩකඩ ඇති බැවින් අතින් මට්ටම් කරන කල්හි පහළට වැටෙන්නේය යන්නයි. පාත්‍ර මතුපිට තබන ලද කැවුම් පමණක්ම ඔටුන්නක් සේ තබා ඇති බැවින් 'පූවවටංසකං' (කැවුම් ඔටුන්නක්) යැයි කියන ලදී. සමහර ආචාර්යවරු වනාහි, 'පාත්‍රය ගෙන, කූටාකාරයෙන් (උසට ගොඩක් කොට) පිළියෙල කරන ලද පිණ්ඩපාතය දෙන කල්හිම පිළිගන්නා භික්ෂුවට ඇවැත් වේ. අතෙහි පවතින පාත්‍රයෙහි වනාහි, පිළිගන්වන කල්හි කූටාකාරයෙන් වුවද පිළිගැනීමට වටී' යැයි පවසති. එම වචනය නොගත යුතුමය. මන්දයත්, 'සමතිත්තිකං' යැයි භාව නපුංසක වශයෙන් පොදුවේ වදාරන ලද බැවිනි.

Khambhakatavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ඛම්භකත වර්ගයේ විස්තරය නිම විය.

4. Sakkaccavaggavaṇṇanā

4. සක්කච්ච වර්ග වර්ණනාව

608. Catutthavaggādīsu sapadānanti ettha dānaṃ vuccati avakhaṇḍanaṃ, apetaṃ dānato apadānaṃ, saha apadānena sapadānaṃ, avakhaṇḍanavirahitaṃ anupaṭipāṭiyāti vuttaṃ hoti. Tenāha ‘‘tattha tattha odhiṃ akatvā’’tiādi.

608. සිව්වන වර්ගය ආදියේ 'සපදානං' (සපදානයෙන්) යන්නෙහි, 'දාන' යනු කොටස් කිරීම (කැඩීම) යි. කොටස් කිරීමෙන් තොර වූයේ 'අපදාන' නම් වේ. අපදානය සමඟ පවත්නේ 'සපදාන' නම් වේ. (එයින්) කොටස් කිරීමෙන් තොරව, අනුපිළිවෙළින් යන අර්ථය කියන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් 'එතැන එතැන සීමාවක් නොකොට' යනාදිය වදාළ සේක.

611. Viññattiyanti sūpodanaviññattisikkhāpadaṃ sandhāya vadati. ‘‘Vattabbaṃ natthī’’ti iminā pāḷiyāva sabbaṃ viññāyatīti dasseti. Tattha pāḷiyaṃ asañciccātiādīsu vatthumattaṃ ñatvā bhuñjanena āpattiṃ āpajjantasseva puna paṇṇattiṃ ñatvā mukhagataṃ chaḍḍetukāmassa yaṃ aruciyā paviṭṭhaṃ, taṃ asañcicca paviṭṭhaṃ nāma, tattha anāpatti. Tadeva puna aññavihitatāya vā aviññattamidantisaññāya vā bhuñjane ‘‘asatiyā’’ti vuccati.

611. 'විඤ්ඤත්තියා' (ඉල්ලීමෙන්) යන්න සූපෝදනවිඤ්ඤත්ති සික්ෂාපදය (හොදි හා බත් ඉල්ලීමේ සික්ෂාපදය) අරභයා කියනු ලැබේ. 'වත්තබ්බං නත්ථි' (වැඩිදුර කිවයුත්තක් නැත) යන්නෙන් පාලි පාඨයෙන්ම සියල්ල පැහැදිලි වන බව පෙන්වයි. එහි පාලියෙහි ඇති 'අසඤ්චිච්ච' (නොදැනුවත්ව) යනාදී පදවල, වස්තුව පමණක් දැන වැළඳීමෙන් ඇවැත් වන මහණෙකුටම, නැවත පැනවීම දැන, කටට පත් දේ ඉවත දැමීමට කැමතිව සිටියදී, අකමැත්තෙන් යම් බත් පිඬක් ඇතුළු වූයේ නම්, එය නොදැනුවත්ව ඇතුළු වූවක් නම් වේ. එහි ඇවැත් නැත. එයම නැවත වෙනත් අරමුණක සිටීමෙන් හෝ 'මෙය ඉල්ලා ගත් දෙයක් නොවේ' යැයි සිතා වැළඳීමේදී 'අසතියා' (නොසිහියෙන්) යැයි කියනු ලැබේ.

613. ‘‘Aññassatthāyā’’ti idamassa sikkhāpadassa attano atthāya viññāpetvā sayaṃ bhuñjane eva paññattattā iminā sikkhāpadena anāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pañcasahadhammikānaṃ pana atthāya aññātakaappavāritaṭṭhāne viññāpento viññattikkhaṇe aṭṭhakathāsu suttānulomato vuttaakataviññattidukkaṭato na muccati. Sañcicca bhuñjanakkhaṇe sayañca aññe ca micchājīvato na muccantīti gahetabbaṃ.

613. 'අඤ්ඤස්සත්ථාය' (අන් අයෙකුගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා) යන මෙය, මෙම සික්ෂාපදය තමාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා ඉල්ලා තමාම වැළඳීමේදී පමණක් පනවා ඇති බැවින්, මෙම සික්ෂාපදයෙන් ඇවැත් නොවීම අරභයා කියන ලද්දකි. එහෙත් සදම්සහචරයන් පස්දෙනාගේ ප්‍රයෝජනය සඳහා නෑ නොවන නොපැවරුණු තැනක ඉල්ලන මහණ තෙමේ, ඉල්ලන අවස්ථාවෙහිදී අටුවාවල සූත්‍රානුලෝම වශයෙන් දක්වා ඇති පරිදි අකතවිඤ්ඤත්ති දුක්කට ඇවැතින් නොමිදේ. දැන දැනම වළඳන අවස්ථාවෙහි තමාද අන් අයද මිච්ඡාජීවයෙන් නොමිදෙති යි දත යුතුය.

615. ‘‘Kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddaka’’nti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, atimahante eva āpattīti daṭṭhabbaṃ. Bhuñjantena pana corādibhayaṃ paṭicca mahantampi aparimaṇḍalampi [Pg.64] katvā sīghaṃ bhuñjanavasenettha āpadā. Evamaññesupi yathānurūpaṃ daṭṭhabbaṃ.

615. 'කිකිළි බිජුවටක් තරම් ඉතා කුඩා' යන මෙය අනුචිත බව දැක්වීම සඳහා කියන ලද්දකි. ඉතා විශාල වූ විටම ඇවැත් වේ යැයි දත යුතුය. වළඳන මහණහු විසින් සොර බිය ආදිය නිසා විශාල කොට හෝ නොවටකුරු කොට හෝ සාදාගෙන ඉක්මනින් වැළඳීමෙන් මෙහි ආපදාවක් (විපතක්) නැත. මෙසේ අන් සික්ෂාපදයන්හි ද සුදුසු පරිදි දත යුතුය.

Sakkaccavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සක්කච්ච වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Kabaḷavaggavaṇṇanā

5. කබළ වර්ග වර්ණනාව

617. Anāhaṭe kabaḷe mukhadvāravivaraṇe pana payojanābhāvā ‘‘āpadāsū’’ti na vuttaṃ. Evamaññesupi īdisesu.

617. බත් පිඬක් ළං නොකොට කට හැරීමේදී කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් 'ආපදාවන්හිදී' (වැළඳිය හැක යන්න) මෙහි නොකියන ලදී. මෙවැනි වෙනත් සික්ෂාපදයන්හි ද මෙසේමය.

618. Sabbaṃ hatthanti hatthekadesā aṅguliyo vuttā ‘‘hatthamuddā’’tiādīsu viya, tasmā ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati.

618. 'මුළු අතම' යන්නෙහි, 'හත්ථමුද්දා' (අත් මුද්‍රාව) යනාදී තැන්වල මෙන් අතෙහි කොටසක් වූ ඇඟිලි කියන ලදී. එබැවින් එක ඇඟිල්ලක් වුවද කටෙහි දැමීම නොසුදුසුය.

Kabaḷavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

කබළ වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

6. Surusuruvaggavaṇṇanā

6. සුරුසුරු වර්ග වර්ණනාව

627. Pāḷiyaṃ sītīkatoti sītapīḷito. Silakabuddhoti parihāsavacanametaṃ. Silakañhi kiñci disvā ‘‘buddho aya’’nti voharanti.

627. පාලියෙහි 'සීතීකතෝ' යනු සීතලෙන් පීඩිත වූවන් යන්නයි. 'සිලකබුද්ධෝ' යන්න උසුළු විසුළු බසකි. යම්කිසි ගලක් දැක 'මේ බුදුන් වහන්සේය' යි ව්‍යවහාර කරත්.

628. ‘‘Aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti iminā sabbaṃ hatthaṃ antomukhe pakkhipanasikkhāpadassapi paviṭṭhaṅgulinillehanena imassapi sikkhāpadassa anāpattiṃ dasseti. Eseva nayoti ghanayāguādīsu pattaṃ hatthena, oṭṭhañca jivhāya nillehituṃ vaṭṭatīti atidisati. Tasmāti yasmā ghanayāguādivirahitaṃ nillehituṃ na vaṭṭati.

628. 'ඇඟිලි කටේ දමා වැළඳීම වටී' යන්නෙන්, මුළු අතම කටෙහි දැමීම පිළිබඳ වූ ශික්ෂාපදයේ ද කටට ඇතුළු වූ ඇඟිලි ලෙවකෑමෙන් වන මෙම ශික්ෂාපදයේ ද ඇවැත් නොවන බව පෙන්වයි. 'එසේම ක්‍රමයයි' යන්නෙන්, ඝන කැඳ ආදියේදී පාත්‍රය අතින් ද, තොල් දිවෙන් ද ලෙවකෑම සුදුසු බව දක්වයි. 'එබැවින්' යනු ඝන කැඳ ආදියෙන් තොර වූවක් ලෙවකෑම නොසුදුසු බැවිනි.

634. Vilīvacchattanti veṇupesikāhi kataṃ. Maṇḍalabaddhānīti dīghasalākāsu tiriyaṃ valayākārena salākaṃ ṭhapetvā suttehi baddhāni dīghañca tiriyañca ujukameva salākāyo ṭhapetvā daḷhabaddhāni ceva tiriyaṃ ṭhapetvā dīghadaṇḍakeheva saṅkocārahaṃ katvā sutteheva tiriyaṃ baddhāni. Tatthajātakadaṇḍakena katanti saha daṇḍakena chinnatālapaṇṇādīhi kataṃ. Chattapādukāyāti yasmiṃ chattadaṇḍakoṭiṃ pavesetvā chattaṃ ujukaṃ ṭhapetvā heṭṭhā chāyāya nisīdanti, tiṭṭhanti vā, tādise chattādhāre.

634. 'විලීවච්ඡත්තං' යනු උණ බට පතුරුවලින් සාදන ලද කුඩයයි. 'මණ්ඩලබද්ධානි' යනු දිගු ඉරි පතුරුවල හරහට වළයාකාරව පතුරු තබා නූල්වලින් බඳින ලද, දිගට සහ හරහට කෙළින්ම පතුරු තබා තදින් බඳින ලද, සහ හරහට තබා දිගු ලීවලින්ම හැකුලිය හැකි පරිදි සාදා නූල්වලින්ම හරහට බඳින ලද කුඩයි. 'තත්ථජාතකදණ්ඩකේන කතං' යනු දණ්ඩ ද සහිතව කපන ලද තල් කොළ ආදියෙන් කරන ලද කුඩයයි. 'ඡත්තපාදුකාය' යනු යම් කුඩයක මිටෙහි කෙළවර ඇතුළු කර කුඩය කෙළින් තබා, යට සෙවණෙහි වාඩි වන හෝ සිටගෙන සිටින හෝ එවැනි කුඩ rඳවනයක (කුඩ පීඨයක) යන්නයි.

637. Cāpoti [Pg.65] majjhe vaṅkakājadaṇḍasadisā dhanuvikati. Kodaṇḍoti viddhadaṇḍā dhanuvikati.

637. 'චාපෝ' යනු මැදින් නැමුණු කඩපින්නක් වැනි වූ දුනු විශේෂයකි. 'කෝදණ්ඩෝ' යනු සිදුරු කරන ලද මිටක් සහිත වූ දුනු විශේෂයකි.

Surusuruvaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුරුසුරු වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

7. Pādukavaggavaṇṇanā

7. පාදුකා වර්ග වර්ණනාව

647. Sattamavagge rukkhato patitoti ekaṃ olambanasākhaṃ gahetvā patito. Pāḷiyāti attano ācārappakāsakaganthassa. Dhīratthūti dhī atthu, nindā hotūti attho. Vinipātanahetunāti vinipātanassa hetubhāvena. Tvanti upayogatthe paccattavacanaṃ, taṃ icceva vā pāṭho. Asmāti pāsāṇo.

647. සත්වන වර්ගයෙහි 'රුක්ඛතෝ පතිතෝ' (ගසෙන් වැටුණේ) යනු එල්ලෙන එක් අත්තක් අල්ලාගෙන වැටුණේ යන්නයි. 'පාලියා' යනු තමාගේ ආචාරය (පැවැත්ම) ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථයෙහි යන්නයි. 'ධීරත්ථු' යනු ධී අත්ථු, නින්දාවක් වේවා යන අර්ථයයි. 'විනිපාතනහේතුනා' යනු වැටීමට හේතු වීමෙනි. 'ත්වං' යනු කර්මාර්ථයෙහි (දුතියාවෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි. නැතහොත් 'තං' යනුවෙන්ම පාඨය වේ. 'අස්මා' යනු ගලයි.

649. Na kathetabbanti therena attano kaṅkhāṭṭhānassa pucchitattā vuttaṃ. Daharassa atthakosallaṃ ñātuṃ pucchitena uccāsane nisinnassa ācariyassa anuyogadānanayena vattuṃ vaṭṭati.

649. 'න කථේතබ්බං' (නොකිය යුතුය) යන මෙය, තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමාගේ සැක සහිත තැන විමසූ බැවින් කියන ලද්දකි. තරුණ භික්ෂුවකගේ අර්ථ දක්ෂතාවය දැනගනු පිණිස විමසන ලද්දේ නම්, උස් අසුනක වැඩසිටින ආචාර්යයන් වහන්සේට ප්‍රශ්න කිරීමේ ක්‍රමයට පැවසීම සුදුසුය.

652. Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitāti ettha udakagaṇḍusakaṃ katvā ucchukacavarādiñca mukheneva harituṃ udakesu chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

652. 'ඛේළේන චෙත්ථ සිංඝාණිකාපි සඞ්ගහිතා' (මෙහි කෙළවලින් සොටු ද ගන්නා ලදී) යන්නෙහි, පැන් උගුරක් ගෙන නිල් තණකොළ හෝ ජලය ඇති තැනක දැමීම ද, උක් රොඩු ආදිය කටින්ම නිල් තණකොළ හා ජලය ඇති තැනක දැමීම ද සුදුසු යැයි දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පැහැදිලිය.

Pādukavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

පාදුකා වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Sekhiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සේඛියා වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

655. Adhikaraṇasamathesu ca idha vattabbaṃ natthi.

655. අධිකරණසමථයන්හි ද මෙහි කිවයුත්තක් නැත.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවේ විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි

Bhikkhuvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.

භික්ෂු විභංග වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

නමෝ තස්ස භගවතෝ අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස

Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanā

භික්ඛුනී විභංග වර්ණනාව

1. Pārājikakaṇḍaṃ

1. පාරාජිකා කාණ්ඩය

1. Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā

1. උබ්භජාණුමණ්ඩලික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

656. Bhikkhunīvibhaṅge [Pg.67] migāramātuyāti migāramātu, visākhāyāti attho. Pāḷiyaṃ ‘‘ehi bhikkhunīti bhikkhunī, tīhi saraṇagamanehi upasampannāti bhikkhunī’’ti idaṃ bhikkhuvibhaṅgapāḷiyā samadassanatthaṃ aṭṭhagarudhammappaṭiggahaṇena laddhūpasampadaṃ mahāpajāpatigotamiñceva tāya saha nikkhantā bhagavato āṇāya bhikkhūnaññeva santike ekatoupasampannā pañcasatasākiyāniyo ca sandhāya vuttaṃ. Tā hi bhagavatā ānandattherassa yācanāya pabbajjaṃ anujānantena ‘‘etha bhikkhuniyo, mama sāsane tumhepi pavisathā’’ti vuttā viya jātā. Sākiyāniyo eva saraṇasīlāni datvā kammavācāya upasampāditattā ‘‘tīhi saraṇagamanehi upasampannā’’ti vuttā. Na hi etāhi aññā ehibhikkhunibhāvādinā upasampannā nāma santi. Yaṃ pana therīgāthāsu bhaddāya kuṇḍalakesiyā –

656. භික්ෂුණී විභංගයෙහි 'මිගාරමාතුයා' යනු මිගාර සිටුහුගේ මව වූ විශාඛාවගේ යන්න අර්ථයයි. පාලියෙහි 'එහි භික්ඛුනීති භික්ඛුනී, තීහි සරණගමනේහි උපසම්පන්නාති භික්ඛුනී' යන මෙය, භික්ෂු විභංග පාලිය හා සමානව දැක්වීම පිණිස, අෂ්ට ගරුධර්මයන් පිළිගැනීමෙන් උපසම්පදාව ලත් මහාප්‍රජාපතී ගෝතමිය ද, ඇය සමඟ නික්මුණු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාවෙන් භික්ෂූන්ගේම සමීපයෙහි ඒකතෝ උපසම්පන්න වූ පන්සියයක් ශාක්‍ය කන්‍යාවන් ද අරභයා කියන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ආයාචනයෙන් පැවිද්ද අනුදැන වදාරණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'භික්ෂුණීනි, එව, තෙපිත් මාගේ ශාසනයට ඇතුළු වන්න' යැයි වදාළාක් මෙන් වූහ. ශාක්‍ය කන්‍යාවන්ම සරණසීලයන් දී කර්මවාක්‍යයෙන් උපසම්පදා කළ බැවින් 'තිසරණ ගමනයෙන් උපසම්පන්න වූහ' යැයි කියන ලදී. මක්නිසාද යත්, මොවුන් හැර අන්‍ය වූ 'එහිභික්ඛුණී' ආදී ක්‍රමයෙන් උපසම්පන්න වූවන් නැත. එහෙත් ථේරී ගාථාවන්හි භද්දා කුණ්ඩලකේසී ථේරිය සම්බන්ධයෙන් -

‘‘Nihacca jāṇuṃ vanditvā, sammukhā añjaliṃ akaṃ;

‘Ehi bhadde’ti maṃ avoca, sā me āsūpasampadā’’ti. (therīgā. 109) –

'දණ නමා වැඳ, ඉදිරියෙහි දොහොත් මුදුන් තබා වැන්දෙමි. උන්වහන්සේ 'භද්‍රාවෙනි, එව' යැයි මට වදාළ සේක, එය මගේ උපසම්පදාව විය' යනුවෙන් -

Vuttaṃ. Yañca apadānepi –

වදාරන ලද්දේද, අපදානයෙහි ද යමක් -

‘‘Āyācito tadā āha, ‘ehi bhadde’ti nāyako;

Tadāhaṃ upasampannā, parittaṃ toyamaddasa’’nti. (apa. therī 2.3.44) –

එකල (මා විසින්) ආරාධනා කරන ලද නායක වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ 'භද්‍රාවෙනි, මෙහි එන්නැ'යි වදාළ සේක. එකල මම උපසම්පදාව ලැබූ තැනැත්තියක් වූයෙමි, ස්වල්ප වූ පැන් දුටුවෙමි.

Vuttaṃ. Tampi ‘‘ehi tvaṃ bhikkhunīnaṃ santike pabbajjaṃ, upasampadañca gaṇhāhī’’ti bhagavato āṇā upasampadāya kāraṇattā upasampadā ahosīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ therīgāthāṭṭhakathāyaṃ ‘‘ehi bhadde, bhikkhunupassayaṃ [Pg.68] gantvā bhikkhunīnaṃ santike pabbajja upasampajjassūti maṃ avaca āṇāpesi, sā satthu āṇā mayhaṃ upasampadāya kāraṇattā upasampadā āsi ahosī’’ti (therīgā. aṭṭha. 111).

යනුවෙන් දක්වන ලදී. එය ද 'එන්න, ඔබ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිද්ද හා උපසම්පදාව ලබා ගන්න' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ නියමය උපසම්පදාව ලැබීමට හේතුව වූ බැවින් උපසම්පදාව වූයේය යන මේ අර්ථය අරභයා පවසන ලදී. එසේම ථේරීගාථා අටුවාවෙහි ද මෙසේ දක්වා ඇත: ''භද්‍රාවෙනි, මෙහි එන්න, මෙහෙණවරට ගොස් භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදි වී උපසම්පදාව ලබාගන්න' යැයි මට වදාළ සේක, අණ කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ඒ නියමය මාගේ උපසම්පදාවට හේතුව වූ බැවින් එයම උපසම්පදාව වූයේය' කියායි.

657. Sādhāraṇapārājikehīti methunādīhi catūhi. Tāni, pana aññāni ca sādhāraṇasikkhāpadāni yasmā bhikkhuvibhaṅge vuttanidānavatthādīsu eva sādhāraṇavasena paññattāni, pacchā pana tāni bhikkhunīnaṃ pātimokkhuddesaṃ anujānantena bhagavatā tāsaṃ sikkhāpaccakkhānābhāvena ‘‘yā pana bhikkhunī chandaso methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā’’tiādinā tadanurūpavasena parivattetvā asādhāraṇasikkhāpadehi saddhiṃ saṃsandetvā bhikkhunipātimokkhuddesavasena ekato saṅgahitāni. Yasmā ca nesaṃ bhikkhuvibhaṅge (pārā. 44 ādayo) vuttanayeneva sabbopi vinicchayo sakkā ñātuṃ, tasmā tāni vajjetvā asādhāraṇānaṃ eva idha vibhaṅgo vuttoti veditabbaṃ.

657. 'සාධාරණ පාරාජිකාවන්ගෙන්' යනු මෛථුන ධර්ම සේවනය ආදී සතර පාරාජිකාවන්ගෙනි. එමෙන්ම, සෙසු සාධාරණ ශික්ෂාපද ද භික්ෂු විභංගයෙහි දක්වන ලද නිදාන, වස්තු ආදියෙහිම සාධාරණ වශයෙන් පනවන ලද හෙයින් ද, පසුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් භික්ෂුණීන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසය අනුදැන වදාරද්දී, ඇයගේ ශික්ෂා පච්චක්ඛානයක් (ශික්ෂාව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක්) නොමැති බැවින්, 'යම් භික්ෂුණියක් ස්වකීය කැමැත්තෙන් මෛථුන ධර්මයෙහි යෙදෙන්නේ නම්...' යනාදී වශයෙන් ඊට අනුරූප පරිදි වෙනස් කොට, අසාධාරණ ශික්ෂාපද සමඟ සසඳා, භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේස වශයෙන් එක්තැන් කොට දක්වන ලද්දේය. තවද, භික්ෂු විභංගයෙහි දක්වන ලද ක්‍රමයෙන්ම ඒවායේ සියලු විනිශ්චය දැනගත හැකි බැවින්, එම (සාධාරණ ශික්ෂාපද) හැරදමා, මෙහි අසාධාරණ (භික්ෂුණීන්ට පමණක් පොදු) ශික්ෂාපදයන්ගේම විභංගය දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

659. Bhikkhūnaṃ ‘‘kāyasaṃsaggaṃ sādiyeyyā’’ti avatvā ‘‘samāpajjeyyā’’ti vuttattā ‘‘bhikkhu āpattiyā na kāretabbo’’ti vuttaṃ. Tabbahulanayenāti kiriyāsamuṭṭhānasseva bahulabhāvato, etena akiriyāsamuṭṭhānāpi ayaṃ āpatti hotīti dasseti. Kiñcāpi dasseti, mayaṃ panettha evaṃ takkayāma ‘‘kāyasaṃsaggakkhaṇe sādiyantiyā kiriyāya abhāvepi tato pubbe pavattitānaṃ paṭicchannaṭṭhānagamanaiṅgitākāradassanādikiriyānaṃ vaseneva kiriyāsamauṭṭhānameva, parehi magge kariyamānupakkamena niccalassa sādiyato sukkavissaṭṭhi viya pubbapayogābhāvepi vā tasmiññeva khaṇe parūpakkamena janiyamānāya attano kāyacalanādisaṅkhātāya kiriyāya, sā hi sādiyamānena tassā cittenāpi samuṭṭhitā kiriyā nāma hoti avāyamitvā parūpakkamena methunasādiyane viya, bhikkhūnaṃ pana parūpakkamajanitaṃ kiriyaṃ abbohārikaṃ katvā attanā kariyamānapayogavaseneva ‘kāyasaṃsaggaṃ samāpajjeyyā’ti evaṃ visesetvāva sikkhāpadassa paññattattā sādiyamānepi na doso. Itarathā hi tabbahulanayenettha kiriyatte gayhamāne aññesampi kiriyākiriyasikkhāpadānaṃ kiriyattaggahaṇappasaṅgo siyā’’ti. Tasmā [Pg.69] vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Sāti kiriyāsamuṭṭhānatā. Tathevāti kāyasaṃsaggarāgī eva.

659. භික්ෂූන්ට 'කායසංසර්ගය ඉවසන්නේ නම්' යැයි නොපවසා, 'පැමිණෙන්නේ නම්' යැයි වදාළ හෙයින්, 'භික්ෂුව ඇවතින් කාරවිය යුතු නොවේ' යැයි දක්වන ලදී. 'තබ්බහුලනයෙන්' (එහි බහුල බව නිසා) යනු ක්‍රියා සමුට්ඨානයෙහිම බහුල බව නිසාය. මෙයින්, මෙම ඇවත අක්‍රියා සමුට්ඨානයෙන් ද සිදුවන බව පෙන්වා දෙයි. එසේ පෙන්වා දුන්නද, අපි මෙහිදී මෙසේ කල්පනා කරමු: 'කායසංසර්ගය සිදුවන මොහොතෙහි එය ඉවසන තැනැත්තියට ක්‍රියාවක් නොතිබුණද, ඊට පෙර පවත්වන ලද රහසිගත ස්ථාන කරා යාම, ඉඟිබිඟි පෙන්වීම් ආදී ක්‍රියාවන්ගේ බලපෑමෙන්ම මෙය ක්‍රියා සමුට්ඨානයක්ම වේ. අන්‍යන් විසින් මාර්ගයෙහි කරනු ලබන උපක්‍රමයෙන් නිශ්චලව සිට සතුටු වන්නාට සිදුවන ශුක්‍ර මෝචනය මෙන්, පූර්ව ප්‍රයෝගයක් නොමැති වුවද, එම මොහොතේම අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් හටගන්නා වූ තමාගේ ශරීර චලනය ආදී ක්‍රියාවන් ඉවසීම නිසා ද, ඇගේ සිතින් ද සමුට්ඨිත වූ (හටගත්) එය ක්‍රියාවක්ම වන්නේය. උත්සාහ නොකර අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් මෛථුන සේවනය ඉවසීම මෙනි. භික්ෂූන්ට නම්, අන්‍යයන්ගේ උපක්‍රමයෙන් උපන් ක්‍රියාව අව්‍යවහාරික කොට, තමා විසින්ම කරනු ලබන ප්‍රයෝගය නිසාම 'කායසංසර්ගයට පැමිණෙන්නේ නම්' යැයි මෙසේ විශේෂ කොට ශික්ෂාපදය පනවා ඇති බැවින්, ඉවසීමකදී වුවද වරදක් නැත. එසේ නොවේ නම්, මෙහි බහුල ක්‍රමය අනුව ක්‍රියාශීලී බව ගනු ලැබුවහොත්, සෙසු ක්‍රියා-අක්‍රියා ශික්ෂාපදයන්හි ද ක්‍රියාශීලී බව ගැනීමට සිදුවීමේ ප්‍රසංගයක් (අතිප්‍රසංග දෝෂයක්) වන්නේය.' එබැවින් විමසා බලා ගත යුතුය. 'සා' යනු ක්‍රියාසමුට්ඨාන භාවයයි. 'තථේව' යනු කායසංසර්ග රාගයෙන් යුක්තවම යන්නයි.

Ubbhajāṇumaṇḍalikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

උබ්භජාණුමණ්ඩලික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

2. Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā

2. වජ්ජපටිච්ඡාදික ශික්ෂාපද වර්ණනාව

666. Dutiye purimenātiādi sundarīnandāya vajjapaṭicchādane paññattataṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Aṭṭhanna’’nti vuttattā vajjapaṭicchādanassāpi paṭicchādane pārājikamevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dhuraṃ nikkhittamatte’’ti vuttattā paṇṇattiṃ ajānantiyāpi ‘‘idaṃ vajjaṃ na pakāsessāmī’’ti chandena dhuraṃ nikkhepakkhaṇe pārājikanti daṭṭhabbaṃ. Taṃ pana paṭicchādanaṃ yasmā ‘‘pesalā ñatvā garahissantī’’ti bhayeneva hoti, bhayañca kodhacittasampayuttaṃ, tasmā idaṃ ‘‘dukkhavedana’’nti vuttaṃ. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pārājikakaṇḍa 3.666) ‘‘kiñcāpi vajjapaṭicchādanaṃ pemavasena hoti, tathāpi sikkhāpadavītikkamacittaṃ domanassitameva hotī’’ti evaṃ paṇṇattivītikkamacitteneva chādanaṃ domanassatte kāraṇaṃ vuttaṃ, taṃ akāraṇaṃ paṇṇattivijānanaṃ vināpi āpajjitabbatova.

666. දෙවන (ශික්ෂාපදයෙහි) 'පළමු වැන්නෙන්' යනාදිය සුන්දරීනන්දාගේ වරද සැඟවීම නිසා පැනවීම අරභයා පවසන ලදී. 'අටදෙනෙකුගේ' යැයි පැවසුණු බැවින් වරද සඟවන්නියට ද සැඟවීම නිසා පාරාජිකාවක්ම වන බව දත යුතුය. 'ධූරය (බර) බිම තැබූ කෙණෙහිම' යැයි පැවසුණු බැවින්, පනත නොදන්නා තැනැත්තියට වුවද, 'මේ වරද ප්‍රකාශ නොකරමි' යන අදහසින් (වගකීම) අත්හරින මොහොතේම පාරාජිකාව වන බව දත යුතුය. එම වරද සැඟවීම වනාහි, 'සිල්වත් භික්ෂූන් දැනගෙන ගරහනු ඇත' යන බිය නිසාම සිදුවන අතර, බිය යනු ක්‍රෝධ සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වන බැවින් මෙය 'දුක්ඛ වේදනාවක්' යැයි පවසන ලදී. සාරත්ථදීපනියෙහි 'යම් හෙයකින් වරද සැඟවීම ප්‍රේමය නිසා සිදු වුවද, ශික්ෂාපද ඉක්මවා යන සිත දෝමනස්ස සහගතම වන්නේය' යැයි පනත ඉක්මවන සිතින්ම සැඟවීම දෝමනස්සයට හේතුව ලෙස දක්වන ලද යමක් වේද, එය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ; මන්ද යත් පනත නොදැනුවත්ව වුවද (ඇවතට) පැමිණිය යුතු බැවිනි.

Vajjapaṭicchādikasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

වජ්ජපටිච්ඡාදික ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

669. Tatiyaṃ uttānameva.

669. තුන්වැන්න ඉතා පැහැදිලිය.

4. Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā

4. අට්ඨවත්ථුක ශික්ෂාපද වර්ණනාව

675. Catutthe lokassādasaṅkhātaṃ mittehi aññamaññaṃ kātabbaṃ santhavaṃ. Vuttamevatthaṃ pariyāyantarena dassetuṃ ‘‘kāyasaṃsaggarāgenā’’ti vuttaṃ.

675. හතරවැන්නෙහි, 'සන්ථවය' යනු මිතුරන් විසින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කළ යුතු, ලෝකයා විසින් ආස්වාදජනක යැයි සම්මත එකමුතුකමයි. පවසන ලද එම අර්ථයම වෙනත් ක්‍රමයකින් දැක්වීම පිණිස 'කායසංසර්ග රාගයෙන්' යැයි පවසන ලදී.

Tissitthiyo methunaṃ taṃ na seveti yā tisso itthiyo, tāsu vuttaṃ taṃ methunaṃ na seveyya. Anariyapaṇḍaketi tayo anariye, tayo paṇḍake ca upasaṅkamitvā methunaṃ na seveti attho. Anariyāti [Pg.70] cettha ubhatobyañjanakā adhippetā. Byañjanasminti attano vaccamukhamaggepi. Chedo eva chejjaṃ, pārājikaṃ.

'ස්ත්‍රීන් තිදෙනා, එම මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදිය යුතුය' යනු, යම් ස්ත්‍රීන් තිදෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන් කෙරෙහි පවසන ලද එම මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදිය යුතුය යන්නයි. 'අනරිය පණ්ඩකයන් කෙරෙහි' යනු අනරියන් තිදෙනෙකු සහ පණ්ඩකයන් තිදෙනෙකු වෙත පැමිණ මෛථුන ධර්මයෙහි නොයෙදිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. මෙහි 'අනරියන්' යන්නෙන් උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයින් අදහස් කෙරේ. 'බ්‍යඤ්ජනයෙහි' යනු තමාගේ වච්ච මගෙහි සහ මුඛ මගෙහි ද යන්නයි. (මගෙහි) කැපීමම ඡේජ්ජය හෙවත් පාරාජිකාව වේ.

Vaṇṇāvaṇṇoti dvīhi sukkavissaṭṭhi vuttā. Gamanuppādananti sañcarittaṃ. ‘‘Methunadhammassa pubbabhāgattā paccayo hotī’’ti iminā kāriyopacārena kāyasaṃsaggo methunadhammoti vuttoti dasseti. Sabbapadesūti saṅghāṭikaṇṇaggahaṇādipadesu. Kāyasaṃsaggarāgo, saussāhatā, aṭṭhamavatthussa pūraṇanti tīṇettha aṅgāni.

'වණ්ණාවණ්ණ' යන පද දෙකෙන් ශුක්‍ර මෝචනය දක්වන ලදී. 'ගමනුප්පාදන' යන්නෙන් සංචරිත්තය (කපුවකම) පවසන ලදී. 'මෛථුන ධර්මයේ පූර්ව භාගය වන බැවින් ප්‍රත්‍ය වෙයි' යන මෙයින්, කාර්යෝපචාරයෙන් කායසංසර්ගය 'මෛථුන ධර්මය' යනුවෙන් පවසන ලද බව පෙන්වයි. 'සියලු පදයන්හි' යනු සඟළ සිවුරු කොන අල්ලා ගැනීම ආදී පදයන්හි ය. කායසංසර්ග රාගය, උත්සාහය සහිත බව සහ අටවන වස්තුව සම්පූර්ණ වීම යන මේ තුන මෙහි අංගයෝ වෙති.

Aṭṭhavatthukasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

අට්ඨවත්ථුක ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pārājikavaṇṇanānayo niṭṭhito.

පාරාජිකා වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

2. Saṅghādisesakaṇḍaṃ

2. සංඝාදිසේස කණ්ඩය

1. Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

1. ප්‍රථම සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

679. Saṅghādisesakaṇḍe [Pg.71] ‘‘dutiyassa ārocetī’’ti etthāpi dvīsupi aḍḍakārakesu yassa kassaci dutiyassa kathaṃ yo koci ārocetīti evamattho gahetabboti āha ‘‘eseva nayo’’ti.

679. සංඝාදිසේස කණ්ඩයෙහි 'දෙවැන්නාට පවසයි' යන මෙහි ද, නඩු කියන්නන් දෙදෙනා අතුරින් කවර හෝ දෙවැන්නෙකුගේ කතාව යමකු පවසයි යන මේ අර්ථය ගත යුතු බැවින් 'මෙයම ක්‍රමයයි' යැයි වදාළ සේක.

Gatigatanti cirakālappavattaṃ. Āpattīti āpajjanaṃ. ‘‘Nissāraṇīya’’nti idaṃ kattuatthe siddhanti āha ‘‘nissāretī’’ti. Āpannaṃ bhikkhuniṃ saṅghato viyojeti, viyojanahetu hotīti attho.

'ගතිගතං' යනු බොහෝ කලක් පැවති දෙයයි. 'ආපත්ති' යනු පැමිණීමයි. 'නිස්සාරණීය' යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි සිද්ධ වන බැවින් 'නිස්සාරේති' (පිටුවහල් කරයි) යැයි පැවසූහ. ඇවතට පැමිණි භික්ෂුණිය සංඝයාගෙන් වෙන් කරයි, වෙන් වීමට හේතු වෙයි යනු එහි අර්ථයයි.

Gīvāyevāti āṇattiyā abhāvato. Tesaṃ anatthakāmatāyāti ‘‘coro’’ti vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā keci daṇḍissanti jīvitā voropessantīti evaṃ saññāya. Etena kevalaṃ bhayena vā parikkhāraggahaṇatthaṃ vā sahasā ‘‘coro’’ti vutte daṇḍitepi na dosoti dasseti. Rājapurisānañhi ‘‘coro aya’’nti uddissa kathane eva gīvā, bhikkhūnaṃ, pana ārāmikādīnaṃ vā sammukhā ‘‘asuko coro evamakāsī’’ti kenaci vuttavacanaṃ nissāya ārāmikādīsu rājapurisānaṃ vatvā daṇḍāpentesupi bhikkhussa na gīvā rājapurisānaṃ avuttattā. Yesañca vuttaṃ, tehi sayaṃ corassa adaṇḍitattāti gahetabbaṃ. ‘‘Tvaṃ etassa santakaṃ acchindā’’ti āṇattopi hi sace aññena acchindāpeti, āṇāpakassa anāpatti visaṅketattā. ‘‘Attano vacanakara’’nti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ. Vacanaṃ akarontānaṃ rājapurisānampi ‘‘iminā gahitaparikkhāraṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karohī’’ti uddissa vadantassāpi daṇḍe gahitepi na gīvā eva daṇḍaggahaṇassa paṭikkhittattā, ‘‘asukabhaṇḍaṃ avaharā’’ti āṇāpetvā vippaṭisāre uppanne puna paṭikkhipane (pārā. 121) viya.

‘ගීවායේව’ යනු අණ කිරීමක් නැති බැවින් (වන්දියක් හෝ හිලව්වක් ලෙස) ගෙවිය යුතු දේ ම ය. ‘තේසං අනත්ථකාමතායා’ යනු ‘මොහු සොරෙකි’ යි කියන ලද මගේ වචනය අසා ඇතැම්හු දඩ ගසන්නාහ, ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාහ යන වැටහීමෙන් යුක්තව යන්නයි. මෙයින් හුදු බියක් නිසා හෝ පිරිකර ලබාගැනීමේ අදහසින් හෝ හදිසියේ ‘සොරෙකි’ යි කී කල්හි දඩ ගැසුව ද වරදක් නොවන බව දක්වයි. රජපුරුෂයන්ට ම ‘මොහු සොරෙකි’ යි අරමුණු කොට පැවසීමෙහි ම ‘ගීවා’ (හිලව් කිරීම) වෙයි. යම් භික්ෂුවක් විසින් විහාරාරක්ෂකයන් (ආරාමිකයන්) ඉදිරියෙහි ‘අසවල් සොරා මෙසේ කෙළේ ය’ යි කියන ලද වචනයක් නිසා, ආරාමිකයන් විසින් රජපුරුෂයන්ට පවසා දඩ ගස්වනු ලැබුව ද, රජපුරුෂයන්ට නොපැවසූ බැවින් භික්ෂුවට ‘ගීවා’ (වන්දි ගෙවීමක්) සිදු නොවේ. තවද, යම් ආරාමිකයන්ට පවසන ලද්දේ ද, ඔවුන් විසින් ම සොරාට දඩ නොගැසූ බැවින් ද මෙසේ දත යුතු ය. ‘තෝ මොහුගේ බඩු උදුරා ගනුව’ යි අණ කරනු ලැබූවෙක් ද, ඉදින් වෙනත් අයෙකු ලවා උදුරුවා ගනී නම්, වැරදීම නිසා අණ කරන්නාට ඇවැත් නොවේ. ‘අත්තනෝ වචනකරං’ යන්න ස්වාමිභාවය (හිමිකාරිත්වය) වශයෙන් පවසන ලද්දකි. තමන්ගේ බස් නොපිළිගන්නා රජපුරුෂයන්ට වුව ද, ‘මොහු විසින් ගන්නා ලද පිරිකර ගෙන්වා දෙන්න, මොහුට දඩයක් නොකරන්න’ යැයි පවසද්දී ද, දඩ ගන්නා ලද්දේ නම්, දඩ ගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් ‘ගීවා’ (වන්දි ගෙවීම) සිදු නොවේ. එය හරියට ‘අසවල් බණ්ඩය හොරකම් කරව’ යි අණ කොට, පසුතැවිලි වී නැවත එය වැළැක්වීම වැනි ය.

Dāsādīnaṃ sampaṭicchane viya tadatthāya aḍḍakaraṇe bhikkhūnampi dukkaṭanti āha ‘‘akappiyaaḍḍo nāma na vaṭṭatī’’ti. Kenaci pana bhikkhunā khettādiatthāya vohārikānaṃ santikaṃ gantvā aḍḍe katepi taṃ khettādisampaṭicchane viya sabbesaṃ akappiyaṃ na hoti pubbe eva saṅghassa santakattā[Pg.72], bhikkhusseva pana payogavasena āpattiyo honti. Dāsādīnampi pana atthāya rakkhaṃ yācituṃ vohārikena puṭṭhena saṅghassa uppannaṃ kappiyakkamaṃ vattuṃ, ārāmikādīhi ca aḍḍaṃ kārāpetuñca vaṭṭati eva. Vihāravatthādikappiyaaḍḍaṃ pana bhikkhuno sayampi kātuṃ vaṭṭati.

දාසයන් ආදීන් පිළිගැනීමේදී මෙන් ම ඔවුන් උදෙසා නඩු කීමෙහි ද භික්ෂූන්ට දුක්කටාපත් වේ යැයි පවසනු සඳහා ‘අකැප නඩු කීම සුදුසු නොවේ’ යි වදාරන ලදී. යම් භික්ෂුවක් විසින් කුඹුරු ආදිය උදෙසා නඩු පවරන්නන් (විනිසුරුවන්) වෙත ගොස් නඩු කියන ලද නමුත්, එම කුඹුරු ආදිය පෙර සිට ම සංඝයා සතු දේ වූ බැවින්, එය පිළිගැනීම සියලු සංඝයාට ම අකැප නොවේ. එහෙත් නඩු කී භික්ෂුවට ම උත්සාහයේ (ප්‍රයෝගයේ) වසයෙන් ඇවැත් වේ. එසේ වුව ද දාසයන් ආදීන් උදෙසා ආරක්ෂාව ඉල්ලීමටත්, විනිසුරුවරයා ඇසූ කල්හි සංඝයාට උචිත වූ කැප පිළිවෙළ පැවසීමටත්, ආරාමිකයන් ලවා නඩු කරවීමටත් සුදුසු ම ය. විහාර භූමි ආදී කැප වූ කරුණුවලදී භික්ෂුවට තමන් විසින් ම නඩු කීම ද සුදුසු ය.

Bhikkhunīnaṃ vuttoti rakkhaṃ yācantīnaṃ bhikkhunīnaṃ vutto uddissaanuddissavasena rakkhāyācanavinicchayo, na sabbo sikkhāpadavinicchayo asādhāraṇattā sikkhāpadassa. Tenāha ‘‘bhikkhunopī’’tiādi. Anākaḍḍhitāya aḍḍakaraṇaṃ, aḍḍapariyosānanti dve aṅgāni.

‘භික්ෂුණීනං වුත්තෝ’ යනු ආරක්ෂාව ඉල්ලන භික්ෂුණීන්ට වදාරන ලද, අරමුණු කොට හෝ අරමුණු නොකොට ආරක්ෂාව ඉල්ලීම පිළිබඳ විනිශ්චයයි. ශික්ෂාපදය (භික්ෂු-භික්ෂුණී දෙපිරිසට ම) අසාධාරණ බැවින් මුළු ශික්ෂාපද විනිශ්චය ම නොවේ. එබැවින් ‘භික්ෂුනෝපි’ යනාදිය වදාරන ලදී. බලහත්කාරයෙන් කැඳවාගෙන නොගොස් නඩු කීම සහ නඩු තීන්දුව ලැබීම යන මේ කරුණු දෙක (ඇවැත් වීමේ) අංගයෝ ය.

Paṭhamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමුවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

2. Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

2. දෙවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

683. Pāḷiyaṃ dutiye mallagaṇabhaṭiputtagaṇādikantiādīsu mallarājūnaṃ gaṇo mallagaṇo. Bhaṭiputtā nāma keci gaṇarājāno, tesaṃ gaṇo. Keci pana ‘‘nārāyanabhattiko puññakāragaṇo mallagaṇo. Tathā kumārabhattiko ca gaṇo bhaṭiputtagaṇo’’tipi (sārattha. ṭī. saṃghādisesakaṇḍa 3.683) vadanti. Dhammagaṇoti sāsane, loke vā anekappakārapuññakārako gaṇo. Gandhavikatikārako gaṇo gandhikaseṇī. Pesakārādigaṇo dussikaseṇī. Kappagatikanti kappiyabhāvagataṃ, pabbajitapubbanti attho.

683. පාලියෙහි දෙවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘මල්ලගණභටිපුත්තගණාදිකං’ යනාදියේදී, මල්ල රජවරුන්ගේ සමූහය ‘මල්ලගණ’ නම් වේ. ‘භටිපුත්ත’ නම් වූ ඇතැම් ගණරාජයන්ගේ සමූහය (භටිපුත්තගණ) යි. ඇතැම්හු වනාහි ‘නාරායන (විෂ්ණු) භක්තික වූ, පින්කම් කරන ජන සමූහය මල්ලගණ නම් වේ. එමෙන් ම කුමාර භක්තික සමූහය භටිපුත්තගණ වේ’ යැයි ද පවසති. ‘ධම්මගණ’ යනු ශාසනයෙහි හෝ ලෝකයෙහි නන්විධ පින්කම් කරන්නා වූ සමූහයයි. සුවඳ විලවුන් වර්ග සාදන්නන්ගේ සමූහය ‘ගන්ධිකසේණී’ (සුවඳ වෙළෙඳ ශ්‍රේණිය) යි. පේෂකාර (රෙදි වියන්නන්) ආදීන්ගේ සමූහය ‘දුස්සිකසේණී’ (රෙදි වෙළෙඳ ශ්‍රේණිය) යි. ‘කප්පගතිකං’ යනු කැප බවට පැමිණි, එනම් පෙර පැවිදි වූයේ යන අර්ථයයි.

685. Pāḷiyaṃ vuṭṭhāpetīti upasampādeti. Akappagatampi pabbājentiyā dukkaṭanti vadanti. Khīṇāsavāyapi āpajjitabbato ‘‘ticitta’’nti vuttaṃ. Coritā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā vuṭṭhāpananti dve aṅgāni.

685. පාලියෙහි ‘වුට්ඨාපේති’ යනු උපසම්පදා කරයි යන්නයි. කැප බවට පත් නො වූ තැනැත්තියක පැවිදි කරවන්නියට ද දුක්කටාපත් වේ යැයි පවසති. ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) මෙහෙණියකට වුව ද මෙයට පැමිණිය හැකි බැවින් ‘තිචිත්තං’ (සිත් තුනක් ඇති බව) යැයි වදාරන ලදී. සොරකම් කළ තැනැත්තියක වීම සහ ඇය එසේ බව දැන, අනුදැන වදාරන ලද කරුණක් නොමැතිව උපසම්පදා කිරීම යන මේවා (ඇවැත් වීමේ) අංග දෙකයි.

Dutiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

3. Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

3. තෙවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

692. Tatiye [Pg.73] parikkhepaṃ atikkāmentiyāti gāmantarassa parikkhepaṃ atikkāmentiyā. ‘‘Gāmantaraṃ gaccheyyā’’ti hi vuttaṃ. Vikālagāmappavesanasikkhāpade viya ‘‘aparikkhittassa upacāraṃ okkamantiyā’’ti avatvā ‘‘atikkāmentiyā’’ti pāḷiyaṃ vuttattā gāmaṃ pavisantiyā gharūpacāre ṭhitassa dutiyaleḍḍupātasaṅkhātassa upacārassa atikkamo nāma paṭhamaleḍḍupātaṭṭhānasaṅkhātassa parikkhepārahaṭṭhānassa atikkamo evāti āha ‘‘parikkhepārahaṭṭhānaṃ ekena pādena atikkamatī’’ti.

692. තෙවැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘පරික්ඛේපං අතික්කාමේන්තියා’ යනු වෙනත් ගමක සීමාව ඉක්මවා යන්නියට යන්නයි. ‘ගමකට යන්නේය’ (ගාමන්තරං ගච්ඡෙය්‍ය) යැයි වදාරන ලදී. විකාලයෙහි ගමට වැදීමේ ශික්ෂාපදයෙහි මෙන් ‘නොවට කරන ලද සීමාවට එළඹෙන්නියට’ යැයි නොපවසා, ‘ඉක්මවා යන්නියට’ යැයි පාලියෙහි වදාළ බැවින්, ගමට ඇතුළු වන භික්ෂුණියකගේ, ගෘහ සීමාවෙහි සිටින්නෙකුගේ දෙවැනි කැට මුදාහැරීමේ සීමාව ඉක්මවීම යනු, පළමු වැනි කැට මුදාහැරීමේ ස්ථානය වන සීමා කිරීමට සුදුසු ස්ථානය ඉක්මවීම ම ය. එබැවින් ‘සීමා කිරීමට සුදුසු ස්ථානය එක් පයකින් ඉක්මවයි’ යැයි වදාරන ලදී.

Majjheti gāmamajjhe. Pacchāti aparakāle. ‘‘Catugāmasādhāraṇattā’’ti iminā vihārato catūsu gāmesu yattha katthaci pavisituṃ vaṭṭatīti ettha kāraṇamāha.

‘මජ්ඣේ’ යනු ගම මැදය. ‘පච්ඡා’ යනු පසු කාලයෙහිය. ‘චතුගාමසාධාරණත්තා’ යන්නෙන් විහාරයේ සිට ගම් සතරෙන් ඕනෑම තැනකට ඇතුළු වීම සුදුසු ය යන මෙහි හේතුව පවසයි.

Paratīrameva akkamantiyāti nadiṃ anotaritvā orimatīrato laṅghitvā vā ākāsādinā vā paratīrameva atikkāmentiyā. Orimatīrameva āgacchati, āpattīti pāragamanāya otiṇṇattā vuttaṃ.

‘පරතීරමේව අක්කමන්තියා’ යනු ගඟට නොබැස මෙතෙරින් පැනීමෙන් හෝ අහසින් යාමෙන් හෝ එතෙරට ම පය තබන්නියට ය. එතෙරට යාම සඳහා බැසගත් බැවින් ‘මෙතෙරට ම පැමිණේ නම් ඇවැත් වේ’ යැයි පවසන ලදී.

Tādise araññeti indakhīlato bahibhāvalakkhaṇe araññe. ‘‘Tenevā’’tiādinā dassanūpacāre virahite savanūpacārassa vijjamānattepi āpatti hotīti dasseti. Aññaṃ maggaṃ gaṇhātīti maggamūḷhattā gaṇhāti, na dutiyikaṃ ohiyituṃ. Tasmā anāpatti. Anantarāyena ekabhāvo, anāpadāya gāmantaragamanādīsu ekanti dve aṅgāni.

‘තාදිසේ අරඤ්ඤේ’ යනු ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (නගර ද්වාරයෙන්) පිටත පිහිටි වනාන්තරයෙහිය. ‘තේනේව’ යනාදියෙන් පෙනෙන සීමාව (දර්ශන උපචාරය) නැති කල්හි, ඇසෙන සීමාව (ශ්‍රවණ උපචාරය) තිබුණ ද ඇවැත් වන බව දක්වයි. ‘අඤ්ඤං මග්ගං ගණ්හාති’ යනු මඟ වැරදීම නිසා වෙනත් මඟක් ගනී, සහකාරිය අතහැර යාමට නොවේ. එබැවින් ඇවැත් නැත. කිසිදු උපද්‍රවයක් නැතිව තනිව සිටීම සහ කිසිදු විපතක් නැතිව වෙනත් ගමකට යාම යන මේවා (ඇවැත් වීමේ) අංග දෙකයි.

Tatiyasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

4. සිව්වැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

694. Catutthe kārakagaṇassāti imassa kammaṃ kātabbanti yehi sanniṭṭhānaṃ kataṃ, te sandhāya vuttaṃ. Kammavācakkhaṇe sahaṭhiteti keci. Netthāravatteti nittharaṇahetumhi vatte.

694. සිව්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘කාරකගණස්ස’ යනු ‘මොහුට (විනය) කර්මය කළ යුතු ය’ යි යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් තීරණය කළාහු ද, ඔවුන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ඇතැම්හු කම්මවාචා අවස්ථාවෙහි එක්ව සිටි භික්ෂූන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකැයි කියති. ‘නෙත්ථාරවත්තේ’ යනු (ඇවැතින්) මිදීමට හේතු වන්නා වූ වතෙහි යන්නයි.

698. Pāḷiyaṃ [Pg.74] asante kārakasaṅgheti ettha vijjamānaṃ sudūrampi gantvā āpucchitabbaṃ. Antarāye pana sati sammā vattantaṃ osāretuṃ vaṭṭatīti. Dhammakammena ukkhittatā, ananuññātakāraṇā osāraṇanti dve aṅgāni.

698. පාලියෙහි ‘අසන්තේ කාරකසංඝේ’ යන්නෙහි, විද්‍යමාන වන්නා වූ කාරක සංඝයා ඉතා ඈතක වුව ද ගොස් විමසිය යුතු ය. බාධාවක් ඇති කල්හි වනාහි, මැනවින් වත් පුරන තැනැත්තා නැවත ඇතුළත් කරගැනීම සුදුසු ය. ධර්මානුකූල කර්මයකින් නෙරපා හරිනු ලැබූවෙකු වීම සහ අනුදැන වදාරන ලද කරුණක් නැතිව නැවත ඇතුළත් කරගැනීම යන මේවා (ඇවැත් වීමේ) අංග දෙකයි.

Catutthasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සිව්වැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

5. පස්වැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

701. Pañcame tanti mahāaṭṭhakathāyaṃ avacanaṃ ‘‘anavassutoti jānantī paṭiggaṇhātī’’tiādi pāḷiyā sameti. Ubhato avassutabhāvo, udakadantaponato aññaṃ sahatthā gahetvā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

701. පස්වැනි ශික්ෂාපදයෙහි ‘තං’ යනු මහා අටුවාවෙහි නොකීම ‘අනවස්සුතෝති ජානන්තී පටිග්ගණ්හාති’ යනාදී පාලිය සමඟ සැසඳේ. දෙදෙනා ම කෙලෙස් බරිත වූ බව සහ පැන් හා දැහැටි හැර වෙනත් කැප දෙයක් තම අතින් ම ගෙන වැළඳීම යන මේවා (ඇවැත් වීමේ) අංග දෙකයි.

Pañcamasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

පස්වැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

6. Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā

6. හයවැනි සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව

705. Chaṭṭhe paṭiggaho tena na vijjatīti teneva ‘‘na detī’’ti vuttakāraṇena uyyojitāya hatthato itarāya paṭiggahopi natthi. Paribhogapaccayāti uyyojitāya bhojanapariyosānapaccayāti attho. Manussapurisassa avassutatā, taṃ ñatvā ananuññātakāraṇā uyyojanā, tena itarissā gahetvā bhojanapariyosānanti tīṇi aṅgāni.

705. සයවන ශික්ෂාපදයෙහි 'පටිග්ගහො තෙන න විජ්ජති' යන්නෙන්, එම 'න දෙති' (නොදෙයි) යනුවෙන් කියන ලද හේතුවෙන්ම, පොළඹවන ලද භික්ෂුණියකගේ අතින් අනෙක් භික්ෂුණිය පිළිගැනීමක් ද නැත යන්නයි. 'පරිභොගපච්චයා' යනු පොළඹවන ලද භික්ෂුණියගේ අනුභවය අවසන් වීමේ හේතුවෙන් යන්න අර්ථයයි. මිනිස් පුරුෂයාගේ රාගයෙන් තෙත් වූ බව (රාගාධික බව), එය දැන අනුදැන නොගත් කරුණකින් පෙළඹවීම, එම පෙළඹවීම නිසා අනෙක් තැනැත්තිය විසින් ලබාගෙන අනුභවය නිම කිරීම යන මේ කරුණු තුන (අංග තුන) වේ.

Chaṭṭhasaṅghādisesasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

සයවන සංඝාදිසේස ශික්ෂාපද වර්ණනාව නිමවා ඇත.

709-727. Sattamato yāvadasamapariyosānāni uttānāneva.

709-727. සත්වන ශික්ෂාපදයේ සිට දසවන ශික්ෂාපදය දක්වා වූ කොටස් ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Saṅghādisesavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සංඝාදිසේස වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

3. Nissaggiyakaṇḍaṃ

3. නිස්සග්ගිය කාණ්ඩය

2. Dutiyanissaggiyādipācittiyasikkhāpadavaṇṇanā

2. දෙවන නිස්සග්ගිය ආදී පාචිත්තිය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

733. Nissaggiyesupi [Pg.75] paṭhamaṃ uttānameva.

733. නිස්සග්ගියයන් අතර ද පළමු වැන්න ඉතා පැහැදිලිය.

740. Dutiye ayyāya dammīti evaṃ paṭiladdhanti nissaṭṭhapaṭiladdhaṃ, nissaṭṭhaṃ paṭilabhitvāpi yaṃ uddissa dāyakehi dinnaṃ, tattheva dātabbaṃ. Tenāha ‘‘yathādāneyeva upanetabba’’nti. Akālacīvaratā, taṃ ñatvā kālacīvaranti lesena bhājāpanaṃ, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.

740. දෙවන ශික්ෂාපදයෙහි 'අය්‍යාය දම්මි' (ආර්යාවට දෙමි) යනුවෙන් ලැබුණු දෙය යනු පවරන ලද දෙය නැවත ලැබීමයි. පවරන ලද දෙය නැවත ලැබුණ ද, දායකයන් විසින් යම් විහාරයක් උදෙසා දෙන ලද්දේ ද, එහිම දිය යුතුය. එහෙයින් 'යථාදානයෙහිම පැමිණවිය යුතු' යැයි පැවසීය. අකාල චීවරයක් වීම, එය දැන කාල චීවරයක් යැයි මුවාවෙන් බෙදීම, ලැබීම යන මේ කරුණු තුන (අංග තුන) වේ.

743. Tatiye metanti mamevetaṃ cīvaraṃ. Upasampannatā, parivattitavikappanupagacīvarassa sakasaññāya acchindanādīti dve aṅgāni.

743. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'මෙතං' යනු මාගේ මේ සිවුර යන්නයි. උපසම්පන්න බව, හුවමාරු කරන ලද විකප්පනයට සුදුසු සිවුර තමාගේය යන හැඟීමෙන් පැහැර ගැනීම (උදුරා ගැනීම) ආදිය යන මේ අංග දෙක වේ.

748-752. Catutthe āhaṭasappiṃ datvāti attano datvā. Yamakaṃ pacitabbanti sappiñca telañca ekato pacitabbaṃ. Lesena gahetukāmatā, aññassa viññatti, paṭilābhoti tīṇi aṅgāni.

748-752. සිව්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'ආහටසප්පිං දත්වා' යනු තමාට ගිතෙල් දී යන්නයි. 'යමකං පචිතබ්බං' යනු ගිතෙල් ද තෙල් ද එක් කොට පිසිය යුතුය යන්නයි. මුවාවෙන් ලබාගැනීමේ කැමැත්ත, අන් අයෙකු ලවා ඉල්ලවීම (විඤ්ඤත්ති), ලැබීම යන මේ අංග තුන වේ.

753. Pañcame sāti thullanandā. Ayanti sikkhamānā. Cetāpetvāti jānāpetvāti idha vuttaṃ, mātikāṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘attano kappiyabhaṇḍena ‘idaṃ nāma āharā’ti aññaṃ parivattāpetvā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. aññacetāpanasikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ.

753. පස්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'සා' යනු ථුල්ලනන්දා ය. 'අයං' යනු සික්ඛමානාවයි. 'චේතාපෙත්වා' යනු දැනුම් දී (වැටහීමට සලස්වා) යැයි මෙහි (අටුවාවෙහි) කියන ලදි. නමුත් මාතිකාට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී අටුවාවෙහි) 'තමාගේ කැප භාණ්ඩ මඟින් මෙම වස්තුව ගෙනෙන්නැයි අන් අයෙකු ලවා හුවමාරු කරවාගෙන' යැයි කියන ලදි.

758. Chaṭṭhe pāvārikassāti dussavāṇijakassa.

758. සයවන ශික්ෂාපදයෙහි 'පාවාරිකස්ස' යනු වස්ත්‍ර වෙළෙන්දාගේ යන්නයි.

764. Sattame saññācitakenāti sayaṃ yācitakenapīti attho.

764. සත්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'සඤ්ඤාචිතකේන' යනු තමා විසින්ම ඉල්ලා ගන්නා ලද (පිරිකරින් ද) යන්න අර්ථයයි.

769-789. Aṭṭhamato yāvadvādasamā uttānameva.

769-789. අටවන ශික්ෂාපදයේ සිට දොළොස්වන ශික්ෂාපදය දක්වා වූ කොටස් ඉතා පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Nissaggiyavaṇṇanānayo niṭṭhito.

නිස්සග්ගිය වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

4. Pācittiyakaṇḍaṃ

4. පාචිත්තිය කාණ්ඩය

1. Lasuṇavaggo

1. ලසුණ වර්ගය

1. Paṭhamalasuṇādisikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු ලසුණ ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව

797. Pācittiyesu [Pg.76] lasuṇavaggassa paṭhame badarasāḷavaṃ nāma badaraphalāni sukkhāpetvā tehi kattabbabyañjanavikati. Āmakamāgadhalasuṇañceva, ajjhoharaṇañcāti dve aṅgāni.

797. පාචිත්තියයන් අතර ලසුණ වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'බදරසාලවං' යනු දෙබර ගෙඩි වියළා ඒවයින් සාදන ලද ව්‍යංජන විශේෂයකි. අමු මගධ සුදු ලූනු ද, එය ගිලීම ද යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

799-812. Dutiyādīni uttānatthāni.

799-812. දෙවැන්න ආදී ශික්ෂාපදයන් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

815. Chaṭṭhe pāḷiyaṃ āsumbhitvāti pātetvā.

815. සයවන ශික්ෂාපදයෙහි පාලියෙහි 'ආසුම්භිත්වා' යනු (බිම) හෙළා යන්නයි.

817. Dadhimatthūti dadhimhi pasannodakaṃ. Rasakhīrādīnanti maṃsarasakhīrādīnaṃ. Bhuñjantassa bhikkhuno hatthapāse ṭhānaṃ, pānīyassa vā vidhūpanassa vā gahaṇanti dve aṅgāni.

817. 'දධිමත්ථු' යනු මුදවපු කිරිවල ඇති පැහැදිලි දිය කොටසයි. 'රසඛීරාදීනං' යනු මස් රසය, කිරි ආදියයි. වළඳන භික්ෂුවකගේ හත්පසෙහි (අත්පස) සිටීම, පැන් හෝ පවන් දීම (යපත) අල්ලාගෙන සිටීම යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

822. Sattame aviññattiyā laddhanti attano viññattiṃ vinā laddhaṃ. Pubbāparaviruddhanti sayaṃ karaṇe pācittiyanti idaṃ kārāpane dukkaṭavacanena virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘na hī’’tiādi, ‘‘aviññattiyā laddha’’ntiādivacanena vā virujjhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Aññāya viññattipi hi imissā aviññattiyā laddhamevāti. Āmakadhaññaviññāpanādi, taṃ bhajjanādinā ajjhoharaṇanti dve aṅgāni.

822. හත්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'අවිඤ්ඤත්තિયા ලද්ධං' යනු තමා විසින් ඉල්ලීමක් නොකර ලබන ලද්ද යන්නයි. 'පුබ්බාපර විරුද්ධං' යන්න 'තමා විසින් කරන කල්හි පාචිත්තිය වේ' යන වචනයෙහි, කරවන කල්හි දුක්කට වචනයෙන් වන පරස්පරතාව අදහස් කොට කියන ලද්දකි. එහෙයින් 'න හී' යනාදී වචනයෙන් හෝ 'අවිඤ්ඤත්තિયા ලද්ධං' යනාදී වචනය සමඟ වන විරුද්ධත්වය අරභයා පවසන ලදි. මක්නිසාද යත්, අන් අයෙකු ඉල්ලූ මුත්, මැයට ඉල්ලීමකින් තොරවම ලැබුණු බැවිනි. අමු ධාන්‍ය ඉල්ලීම ආදිය ද, එය බැදීම ආදියෙන් වැළඳීම ද යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

824. Aṭṭhame nibbiṭṭhoti laddho. Keṇīti rañño dātabbo āyo, āyuppattiṭṭhānanti attho. Tenāha ‘‘ekaṃ ṭhānantara’’ntiādi. Ṭhānantaranti ca gāmajanapadāṇāyattaṃ. Vaḷañjiyamānatirokuṭṭāditā, anapaloketvā uccārādīnaṃ chaḍḍanādīti dve aṅgāni.

824. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි 'නිබ්බිට්ඨෝ' යනු ලබන ලද්ද යන්නයි. 'කේණී' යනු රජුට දිය යුතු බද්ද හෙවත් බදු උපදින ස්ථානය යන අර්ථයයි. එහෙයින් 'එකං ඨානන්තරං' යනාදිය පැවසීය. 'ඨානන්තරං' යනු ගම්, ජනපද ආදියේ නායකත්වයයි. භාවිත කරනු ලබන පවුරෙන් (බිත්තියෙන්) එහා පැත්ත ආදී බව, විමසා නොබලා මලමූත්‍රාදිය දැමීම යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

830. Navame ‘‘matthakacchinnanāḷikerampī’’ti vuttattā haritūpari chaḍḍanameva paṭikkhittaṃ. Tenāha ‘‘anikkhittabījesū’’tiādi. Yattha ca chaḍḍetuṃ vaṭṭati, tattha harite vaccādiṃ kātumpi vaṭṭati eva. Sabbesanti bhikkhubhikkhunīnaṃ.

830. නවවන ශික්ෂාපදයෙහි 'මුදුන කපන ලද පොල් ගෙඩියෙහි වුවද' යනුවෙන් පැවසූ බැවින් නිල් තණකොළ මත දැමීමම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. එහෙයින් 'නොදැමූ බීජයන්හි' යනාදිය පැවසීය. යම් තැනක මලමූත්‍රාදිය දැමීම සුදුසු ද, එහි නිල් තණකොළ මත වුවද මලමූත්‍රා කිරීම සුදුසුමය. 'සබ්බේසං' යනු සියලු භික්ෂු භික්ෂුණීන් උදෙසාය.

836-7. Dasame [Pg.77] tesaṃyevāti yesaṃ niccaṃ passati. Ārāme ṭhatvāti ṭhitanisannaṭṭhāne eva ṭhatvā samantato gīvaṃ parivattetvāpi passati, anāpatti. Ṭhitaṭṭhānato gantvā passituṃ na vaṭṭati. Keci pana ‘‘vaṭṭatī’’ti vadanti. Taṃ pana ‘‘dassanāya gaccheyya, pācittiya’’nti sāmaññato gamanassa paṭikkhittattā, anāpattiyampi gamanāya avuttattā ca na gahetabbaṃ. Naccāditā, ananuññātakāraṇā gamanaṃ, dassanādi cāti tīṇi aṅgāni.

836-7. දසවන ශික්ෂාපදයෙහි 'තේසංයේව' යනු යමෙකුගේ නැටුම් ආදිය බලන්නේද ඔවුන්ගේමය. 'ආරාමේ ඨත්වා' යනු සිටගෙන හෝ වාඩි වී සිටින තැනම සිට හාත්පසින් බෙල්ල හරවා බැලුව ද ඇවැත් නැත. සිටි තැනින් ගොස් බැලීම සුදුසු නොවේ. ඇතැම් කෙනෙක් 'සුදුසුය' යි පවසති. එහෙත් එය 'දැකීම පිණිස යන්නේ නම් පාචිත්තිය වේ' යනුවෙන් පොදුවේ යාම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් ද, ඇවැත් නොවන වාරයෙහි ද යාමක් ගැන සඳහන් කර නොමැති බැවින් ද නොගත යුතුය. නැටුම් ආදිය තිබීම, අනුදැනුමක් නොමැතිව යාම, බැලීම ආදී වශයෙන් කරුණු තුන (අංග තුන) වේ.

Niṭṭhito lasuṇavaggo paṭhamo.

පළමුවන ලසුණ වර්ගය නිමවා ඇත.

2. Andhakāravaggo

2. අන්ධකාර වර්ගය

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව

841. Dutiyavaggassa paṭhame dāne vāti dānanimittaṃ. Rattandhakāre purisassa hatthapāse ṭhānādi, rahopekkhā, sahāyābhāvoti tīṇi aṅgāni.

841. දෙවන වර්ගයෙහි පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'දානේ වා' යනු දන් දීම නිමිත්තෙන් යන්නයි. රෑ කළුවරෙහි පුරුෂයෙකුගේ හත්පසෙහි (අත්පස) සිටීම ආදිය, රහස්‍යභාවය අපේක්ෂා කිරීම, යහළුවෙකු නොමැති වීම යන මේ කරුණු තුන (අංග තුන) වේ.

842-850. Dutiyādīni uttānāni.

842-850. දෙවැන්න ආදී ශික්ෂාපදයන් පැහැදිලිය.

854. Pañcame pallaṅkassa anokāseti ūrubaddhāsanassa appahonake. Purebhattaṃ antaraghare pallaṅkappahonakāsane nisajjā, ananuññātakāraṇā anāpucchā vuttaparicchedātikkamoti dve aṅgāni.

854. පස්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'පල්ලංකස්ස අනෝකාසේ' යනු පළක් බැඳ වාඩි වීමට ඉඩ precession නොවන තැනකය. පෙරබත් වේලෙහි ඇතුළුගමෙහි පළක් බැඳීමට ප්‍රමාණවත් ආසනයක වාඩි වීම, අනුදැනුමක් නැතිව නොවිමසා වදාල සීමාව ඉක්මවා යාම යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

860-879. Chaṭṭhādīni uttānāni.

860-879. සයවැන්න ආදී ශික්ෂාපදයන් පැහැදිලිය.

Niṭṭhito andhakāravaggo dutiyo.

දෙවන අන්ධකාර වර්ගය නිමවා ඇත.

3. Naggavaggo

3. නග්ග වර්ගය

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව

883-887. Tatiyavaggassa paṭhamadutiyāni uttānāni.

883-887. තුන්වන වර්ගයෙහි පළමු හා දෙවන ශික්ෂාපදයන් පැහැදිලිය.

893. Tatiye visibbetvāti vijaṭetvā. Dhuraṃ nikkhittamatteti visibbanadivasato pañca divase atikkāmetvā dhuraṃ nikkhittamatte. Antopañcāhe pana dhuranikkhepepi anāpatti eva ‘‘aññatra catūhapañcāhā’’ti vuttattā[Pg.78]. Upasampannāya cīvaraṃ sibbanatthāya visibbetvā pañcahātikkamo, ananuññātakāraṇā dhuranikkhepoti dve aṅgāni.

893. තුන්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'විසිබ්බෙත්වා' යනු මැහුම් ලිහා දමා යන්නයි. 'ධුරං නික්ඛිත්තමත්තේ' යනු මැහුම් ලිහා දැමූ දින සිට දින පහක් ඉක්මවා ගොස් උත්සාහය අත්හළ සැනින් යන්නයි. එහෙත් දින පහක් ඇතුළත උත්සාහය අත්හළ ද, 'හතර පස් දිනක් හැර' යැයි වදාල බැවින් ඇවැත් නොවේම ය. උපසම්පන්න භික්ෂුණියකගේ සිවුර මැසීම පිණිස මූට්ටු ලිහා දින පහක් ඉක්මවීම ද, අනුදැනුමක් නොමැතිව උත්සාහය අත්හැරීම ද යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

900. Catutthe pañcannaṃ cīvarānaṃ aparivattanaṃ, ananuññātakāraṇā pañcāhātikkamoti dve aṅgāni.

900. සිව්වන ශික්ෂාපදයෙහි පස් සිවුර මාරු කර නොහැඳීම, අනුදැනුමක් නොමැතිව දින පහක් ඉක්මවීම යන මේ කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

903. Pañcamaṃ uttānameva.

903. පස්වන ශික්ෂාපදය ඉතා පැහැදිලිය.

909. Chaṭṭhe vikappanupagassa saṅghe pariṇatatā, vinā ānisaṃsadassanena antarāyakaraṇanti dve aṅgāni.

909. හයවන ශික්ෂාපදයේ විකල්පනයට සුදුසු සිවුරක් සංඝයාට පවරා දීම සහ ආනිශංස දැක්වීමෙන් තොරව අන්තරාය කිරීම යන කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

911. Sattamaṃ uttānameva.

911. සත්වන ශික්ෂාපදය ඉතා පැහැදිලිය.

916. Aṭṭhame kumbhathūṇaṃ nāma kumbhasaddo, tena kīḷantīti kumbhathūṇikā. Tenāha ‘‘ghaṭakena kīḷanakā’’ti. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘caturassaambaṇakatāḷa’’nti vuttaṃ. Tañhi rukkhasārādimayaṃ antochiddaṃ catūsu passesu cammonaddhaṃ vāditabhaṇḍaṃ, yaṃ ‘‘bimbisaka’’ntipi vuccati, taṃ vādentāpi kumbhathūṇikā. Tenāha ‘‘bimbisakavāditakātipi vadantī’’ti.

916. අටවන ශික්ෂාපදයෙහි 'කුම්භථූණ' යනු කළයකින් නික්මෙන ශබ්දය බඳු ශබ්දයක් ඇති බෙරයකි. එයින් ක්‍රීඩා කරන බැවින් 'කුම්භථූණිකා' නම් වේ. එබැවින් “කළයකින් ක්‍රීඩා කරන්නෝ” යැයි පැවසේ. දීඝනිකාය අටුවාවෙහි වනාහි එය “සතරැස් ලී බෙරය” යැයි දක්වා ඇත. එය වනාහි අරටු ලී ආදියෙන් කරන ලද, ඇතුළත සිදුරු සහිත, සතර පැත්තෙන් හමින් වෙළන ලද වාද්‍ය භාණ්ඩයකි. එය “බිම්බිසක” යැයි ද කියනු ලැබේ. එය වයන්නෝ ද 'කුම්භථූණිකා' නම් වෙති. එබැවින් “බිම්බිසක වයන්නෝ යැයි ද කියත්” යැයි පැවසේ.

918. Pāḷiyaṃ kappakatanti kappakataṃ nivāsanapārupanūpagaṃ. Samaṇacīvaratā, ananuññātānaṃ dānanti dve aṅgāni.

918. පාලියෙහි 'කප්පකතං' යනු කප් බින්දු තබන ලද, හැඳීමට හා පෙරවීමට සුදුසු සිවුරයි. ශ්‍රමණ සිවුරක් වීම සහ අවසර නොලත් අයට දීම යන කරුණු දෙක (අංග දෙක) වේ.

921-931. Navamadasamāni uttānāneva.

921-931. නවවන හා දසවන ශික්ෂාපදයන් ඉතා පැහැදිලිය.

Niṭṭhito naggavaggo tatiyo.

තුන්වන නග්ග වර්ගය නිමා විය.

4. Tuvaṭṭavaggo

4. තුවට්ට වර්ගය

10. Dasamasikkhāpadavaṇṇanā

10. දසවන ශික්ෂාපද වර්ණනාව

976. Tuvaṭṭavaggassa dasame cārikāya apakkamanaṃ paṇṇattivajjameva. Paṇṇattivijānanacittena sacittakataṃ sandhāya panettha ‘‘lokavajja’’nti daṭṭhabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

976. තුවට්ට වර්ගයේ දසවන ශික්ෂාපදයෙහි චාරිකාවේ නොහැසිරීම පණත් විජ්ජයක්ම වේ. එහෙත් පණත දැනගන්නා සිතින් සිතාමතා කරන ලද්දක් යන අදහසින් මෙහිදී එය “ලෝකවජ්ජයක්” (ලෝක සදොස් ක්‍රියාවක්) ලෙස සලකා ගත යුතුය. සෙසු සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලිය.

Niṭṭhito tuvaṭṭavaggo catuttho.

සතරවන තුවට්ට වර්ගය නිමා විය.

5. Cittāgāravaggo

5. චිත්තාගාර වර්ගය

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු වන ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව

978. Cittāgāravaggassa [Pg.79] paṭhame pāṭekkā āpattiyoti gīvāya parivattanappayogagaṇanāya.

978. චිත්තාගාර වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'පාටෙක්කා ආපත්තියෝ' යනු බෙල්ල හැරවීමේ ප්‍රයෝගයන් ගණනය කිරීමෙනි.

1015. Navame hatthiādīsu sippa-saddo paccekaṃ yojetabbo, tathā āthabbaṇādīsu manta-saddo. Tattha āthabbaṇamanto nāma āthabbaṇavedavihito parūpaghātakaro manto. Khīlanamanto nāma verimāraṇatthāya sāradārumayaṃ khīlaṃ mantetvā pathaviyaṃ ākoṭanamanto. Agadappayogo visappayojanaṃ. Nāgamaṇḍalanti sappānaṃ pavesanivāraṇatthaṃ maṇḍalabandhamanto. Sesaṃ sabbattha uttānameva.

1015. නවවන ශික්ෂාපදයෙහි ඇත් ආදී වචන සමඟ 'සිප්ප' (ශිල්ප) යන වචනය ද, එසේම 'ආථබ්බණ' ආදී වචන සමඟ 'මන්ථ' (මන්ත්‍ර) යන වචනය ද එකින් එක සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි 'ආථබ්බණ මන්ත්‍රය' යනු අථර්වන් වේදයෙහි පනවන ලද, අනුන් විනාශ කරන මන්ත්‍රයයි. 'ඛීලන මන්ත්‍රය' යනු සතුරන් මැරීම පිණිස අරටු ලීයෙන් කළ කූඤ්ඤයක් මතුරමින් පොළොවට ගැසීමේ මන්ත්‍රයයි. 'අගද ප්‍රයෝගය' යනු විෂ යෙදීමයි. 'නාග මණ්ඩලය' යනු සර්පයන් පැමිණීම වැළැක්වීම පිණිස මණ්ඩල බන්ධන කරන මන්ත්‍රයයි. ඉතිරි සියල්ල හැම තැනකදීම පැහැදිලිය.

Niṭṭhito cittāgāravaggo pañcamo.

පස්වන චිත්තාගාර වර්ගය නිමා විය.

1025-1116. Ārāmavagge, gabbhinivagge ca sabbaṃ uttānameva.

1025-1116. ආරාම වර්ගයෙහි සහ ගර්භිණී වර්ගයෙහි සියල්ල පැහැදිලිය.

8. Kumāribhūtavaggo

8. කුමාරිභූත වර්ගය

1. Paṭhamādisikkhāpadavaṇṇanā

1. පළමු වන ආදී ශික්ෂාපද වර්ණනාව

1119. Aṭṭhamavaggassa paṭhame sabbapaṭhamā dve mahāsikkhamānāti gabbhinivagge (pāci. 1067 ādayo) sabbapaṭhamaṃ vuttā dve. Sikkhamānā icceva vattabbāti sammutikammādīsu aññathā vutte kammaṃ kuppatīti adhippāyo.

1119. අටවන වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපදයෙහි 'සබ්බපඨමා ද්වේ මහාසික්ඛමානා' යනු ගර්භිණී වර්ගයෙහි සියල්ලටම වඩා පළමුවෙන් කියන ලද සික්ඛමානාවන් දෙදෙනාය. 'සික්ඛමානා' යනුවෙන්ම කිව යුතුය යනු සම්මුති කර්ම ආදියේදී වෙනත් ආකාරයකින් පැවසුවහොත් කර්මය පළුදු වේ යන අදහසිනි.

1167. Ekādasame pārivāsiyena chandadānenāti parivutthena navikappavutthena vigatena chandadānenāti attho, chandavissajjanamattena vā.

1167. එකොළොස්වන ශික්ෂාපදයෙහි 'පාරිවාසික චන්ද දීමෙන්' යනු පිරිවසා නිම කළ හෝ විකල්පනය කර පහවූ ඡන්දය දීමෙන් යන අර්ථයයි; නැතහොත් ඡන්දය අත්හැරීමෙන් පමණක් යන අර්ථයයි.

1168. ‘‘Vuṭṭhitāyā’’ti etena ‘‘idāni kammaṃ na karissāmā’’ti dhuraṃ nikkhipitvā kāyena avuṭṭhahitvā nisinnāyapi parisāya kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha ‘‘chandaṃ avissajjetvā avuṭṭhitāyā’’ti. Pāḷiyaṃ pana ‘‘anāpatti avuṭṭhitāya parisāyā’’ti sāmaññato vuttattā[Pg.80], uposathakkhandhake ca ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikapārisuddhidānena uposatho kātabbo aññatra avuṭṭhitāya parisāyā’’ti (mahāva. 183) vuttattā, tadaṭṭhakathāyampi ‘‘pārivāsiyapārisuddhidānaṃ nāma parisāya vuṭṭhitakālato paṭṭhāya na vaṭṭati, avuṭṭhitāya pana vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 183) vuttattā ca ‘‘kammaṃ na karissāmī’’ti dhuraṃ nikkhipitvā nisinnāyapi kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Sesaṃ uttānameva.

1168. “වුට්ඨිතාය” යන්නෙන් “දැන් අපි කර්මය නොකරමු” යැයි කටයුත්ත අත්හැර, කයින් නැගී නොසිට අසුන්ගෙන සිටින පිරිසට ද කර්මය කිරීම නොසුදුසු බව දක්වයි. එබැවින් “ඡන්දය අත් නොහැර නැගී නොසිටි තැනැත්තියට” යැයි පැවසේ. එහෙත් පාලියෙහි “නැගී නොසිටි පිරිසට ඇවැත් නැත” යැයි සාමාන්‍යයෙන් දක්වා ඇති බැවින් ද, උපෝසථ ඛන්ධකයෙහි “මහණෙනි, නැගී නොසිටි පිරිස හැර පාරිවාසික පාරිශුද්ධි දීමෙන් උපෝසථය නොකට යුතුය” යැයි දක්වා ඇති බැවින් ද, එහි අටුවාවෙහි ද “පාරිවාසික පාරිශුද්ධි දීම නම් පිරිස නැගී සිටි කාලයේ සිට වලංගු නොවේ, නැගී නොසිටි කල්හි වනාහි වලංගු වේ” යැයි දක්වා ඇති බැවින් ද, “මම කර්මය නොකරමි” යැයි ධුරය අත්හැර අසුන්ගෙන සිටිය ද කර්මය කිරීම සුදුසු යැයි පිළිගත යුතුය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

Niṭṭhito kumāribhūtavaggo aṭṭhamo.

අටවන කුමාරිභූත වර්ගය නිමා විය.

1181. Chattavaggo uttāno eva.

1181. ඡත්ත වර්ගය ඉතා පැහැදිලිය.

Khuddakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

කුඩා වර්ණනා ක්‍රමය නිමා විය.

5. Pāṭidesanīyakaṇḍaṃ

5. පාටිදේසනීය කණ්ඩය

Pāṭidesanīyasikkhāpadavaṇṇanā

පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද වර්ණනාව

1228. Pāṭidesanīyādīsu [Pg.81] pāḷivinimuttakesūti pāḷiyaṃ anāgatesu sappiādīsu.

1228. පාටිදේසනීය ආදියේ 'පාලිවිනිමුත්තකයන්හි' යනු පාලියෙහි සඳහන් නොවන ගිතෙල් ආදියෙහිය.

Sattādhikaraṇavhayāti sattādhikaraṇasamathanāmakā. Taṃ atthavinicchayaṃ tādisaṃyeva yasmā vidū vadantīti attho. Yathā niṭṭhitāti sambandho. Sabbāsavapahanti sabbāsavavighātakaṃ arahattamaggaṃ. Passantu nibbutinti maggañāṇena nibbānaṃ sacchikarontu, pappontūti vā pāṭho. Tattha nibbutinti khandhaparinibbānaṃ gahetabbaṃ.

'සත්තාධිකරණව්හයා' යනු සප්ත අධිකරණ සමථ නමින් හැඳින්වෙන (ශික්ෂාපදයන්ය). ප්‍රඥාවන්තයන් ඒ අර්ථ විනිශ්චය ඒ ආකාරයෙන්ම පවසන බැවින් යනු අර්ථයයි. 'යථා නිට්ඨිතා' යන්න සම්බන්ධයයි. 'සබ්බාසවපහං' යනු සියලු ආශ්‍රවයන් නසන අර්හත් මාර්ගයයි. 'පස්සන්තු නිබ්බුතිං' යනු මාර්ග ඥානයෙන් නිවන් සාක්ෂාත් කෙරෙත්වා යන්නයි; නැතහොත් 'පප්පොන්තු' (පැමිණෙත්වා) කියා ද පාඨයකි. එහි 'නිබ්බුතිං' යන පදයෙන් ස්කන්ධ පරිනිර්වාණය ගත යුතුය.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි...

Bhikkhunīvibhaṅgavaṇṇanānayo niṭṭhito.

භික්ෂුණී විභංග වර්ණනා ක්‍රමය නිමා විය.

Ubhatovibhaṅgaṭṭhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උභතෝ විභංග අටුවා වර්ණනාව නිමා විය.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේ වා.

Mahāvaggavaṇṇanā

මහාවග්ග වර්ණනාව

1. Mahākhandhako

1. මහා ඛන්ධකය

Bodhikathāvaṇṇanā

බෝධි කථා වර්ණනාව

Mahāvagge [Pg.83] ubhinnaṃ pātimokkhānanti ubhinnaṃ pātimokkhavibhaṅgānaṃ. Yaṃ khandhakaṃ saṅgāyiṃsūti sambandho. Khandhānaṃ samūho, khandhānaṃ vā pakāsanato khandhako. Khandhāti cettha pabbajjādicārittavārittasikkhāpadapaññattisamūho adhippeto. Padabhājanīye yesaṃ padānaṃ atthā yehi aṭṭhakathānayehi pakāsitāti yojanā. Atha vā ye atthāti yojetabbaṃ. Hi-saddo cettha padapūraṇe daṭṭhabbo.

මහාවග්ගයෙහි 'උභින්නං පාතිමොක්ඛානං' යනු පාතිමොක්ඛ විභංග දෙකෙහිය. 'යම් ඛන්ධකයක් සංගායනා කළාහුද' යන්න සම්බන්ධයයි. ඛන්ධයන්ගේ (විනය පැනවීම්වල) සමූහය ඛන්ධකයයි; නැතහොත් විනය පැනවීම් ප්‍රකාශ කරන බැවින් ඛන්ධකයයි. මෙහි 'ඛන්ධ' යන පදයෙන් පැවිද්ද ආදී වූ චාරිත්‍ර හා වාරිත්‍ර ශික්ෂාපද පැනවීම් සමූහය අදහස් කෙරේ. පදභාජනීයයෙහි යම් පදයන්ගේ අර්ථයන් යම් අටුවා ක්‍රමයකින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද යනු සම්බන්ධයයි. නැතහොත් යම් අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ ද කියා සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි 'හි' යන්න නිපාත පදයක් (පදපූරණයක්) ලෙස ගත යුතුය.

1. Visesakāraṇanti ‘‘yena samayena āyasmato sāriputtattherassa sikkhāpadapaññattiyācanahetubhūto parivitakko udapādi, tena samayenā’’tiādinā vuttakāraṇaṃ viya visesakāraṇaṃ bhummavacananivattanakakāraṇanti attho. Etassāti abhisambodhito paṭṭhāya satthu cariyāvibhāvanassa vinayapaññattiyaṃ kiṃ payojanaṃ? Yadi visesakāraṇaṃ natthīti adhippāyo. Nidānadassanaṃ payojananti yojanā. Nidānanticettha sikkhāpadapaññattihetubhūtaṃ vatthupuggalādikāraṇaṃ adhippetaṃ, na paññattiṭṭhānameva. Tenāha ‘‘yā hī’’tiādi.

1. 'විශේෂ කාරණයක්' යනු “යම් කලෙක ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරණුවන්ට ශික්ෂාපද පැනවීම ඉල්ලීමට හේතු වූ පරිවිතර්කයක් උපන්නේද, එකල්හි” යනාදීන් කියන ලද කරුණ මෙන් වූ විශේෂ හේතුවක් වන අතර, එය සප්තමී විභක්තිය වළක්වන හේතුව (තෘතීයා විභක්ති අර්ථය) යන අර්ථයයි. 'මේ සඳහා' යනු බුදු බව ලැබීමේ සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හැසිරීම් ප්‍රකාශ කිරීමෙන් විනය පැනවීම් විෂයයෙහි කුමන ප්‍රයෝජනයක් තිබේද? ඉදින් විශේෂ හේතුවක් නැතහොත් යනු අදහසයි. නිදානය දැක්වීම ප්‍රයෝජනයයි යනු සම්බන්ධයයි. මෙහි 'නිදානය' යනුවෙන් අදහස් කරන්නේ ශික්ෂාපද පැනවීමට හේතු වූ වස්තු, පුද්ගල ආදී හේතු මිස පැනවූ ස්ථානය පමණක් නොවේ. එබැවින් “යම් හෙයකින්” යනාදිය පවසන ලදී.

Uruvelāyanti ettha uru-saddo mahantavācī. Velā-saddo tīrapariyāyo. Unnatattādinā velā viya velā. Uru mahantī velā uruvelā, tassaṃ. Tenāha ‘‘mahāvelāya’’ntiādi. Mariyādāti sīlādiguṇasīmā. Pattapuṭenāti tālādīnaṃ paṇṇapuṭena.

'උරුවේලායං' යන්නෙහි 'උරු' ශබ්දය විශාල යන අර්ථය දෙයි. 'වේලා' ශබ්දය වෙරළ (තීරය) යන අර්ථය දෙයි. උස්වීම් ආදියෙන් වෙරළක් මෙන් වූ බැවින් වේලාවයි. උරු වූ (විශාල වූ) වේලාව (වැලි තලාව) උරුවේලාවයි, එහි යනුයි. එබැවින් “මහා වේලාවෙහි” යනාදිය පවසන ලදී. 'මරියාදා' යනු සීල ආදී ගුණ සීමාවයි. 'පත්තපුටේන' යනු තල් ආදී කොළවලින් තැනූ වට්ටියෙනි (භාජනයෙනි).

‘‘Paṭhamābhisambuddho’’ti anunāsikalopenāyaṃ niddesoti āha ‘‘paṭhamaṃ abhisambuddho’’ti. Paṭhamanti ca bhāvanapuṃsakaniddeso. Tasmā abhisambuddho [Pg.84] hutvā sabbapaṭhamaṃ bodhirukkhamūle viharatīti yojanā daṭṭhabbā.

“පඨමාභිසම්බුද්ධො” යන්න අනුනාසික ලෝපයෙන් කරන ලද නිර්දේශයක් බැවින් “පඨමං අභිසම්බුද්ධො” (පළමුව අවබෝධ කළ) යැයි වදාළ සේක. “පඨමං” යන්න ක්‍රියා විශේෂණ නපුංසක නිර්දේශයකි. එබැවින් (චතුරාර්ය සත්‍යය) අවබෝධ කරගෙන සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් බෝධි මූලයෙහි වැඩ වෙසෙති යන්න මෙහි සම්බන්ධය (යෝජනාව) ලෙස දත යුතුය.

Pāḷiyaṃ atha khoti ettha athāti etasmiṃ samayeti attho anekatthattā nipātānaṃ. Sattāhanti accantasaṃyoge etaṃ upayogavacanaṃ. Atha khoti adhikārantaradassane nipāto. Tena vimuttisukhapaṭisaṃvedanaṃ pahāya paṭiccasamuppādamanasikāre adhikatabhāvaṃ dasseti. Paṭiccāti paṭimukhaṃ gantvā, aññamaññaṃ apekkhitvāti attho. Etena kāraṇabahutā dassitā. Sahiteti kāriyabahutā. Anulomanti bhāvanapuṃsakaniddeso. Svevāti so eva paccayākāro. Purimanayena vā vuttoti ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā nayena vutto paccayākāro. Pavattiyāti saṃsārappavattiyā.

පාලියෙහි “අථ ඛො” යන්නෙහි, “අථ” යනු නිපාත පදයන්ගේ අනේකාර්ථවත් බව නිසා “එක් සමයෙක්හි” යන අර්ථය දෙයි. “සත්තාහං” යනු අච්චන්තසංයෝග අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයා විභක්ති පදයකි. “අථ ඛො” යනු වෙනත් කරුණක් හැඟවීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. එයින් විමුක්ති සැප විඳීම තාවකාලිකව නවත්වා, පටිච්චසමුප්පාදය මෙනෙහි කිරීමෙහි යෙදුණු බව දක්වයි. “පටිච්ච” යනු අභිමුඛව ගොස්, එකිනෙකා අපේක්ෂා කොට යන අර්ථයයි. මෙයින් හේතූන්ගේ බහුලත්වය දක්වන ලදී. “සහි තෙ” යන්නෙන් ඵලයන්ගේ බහුලත්වය දක්වන ලදී. “අනුලෝමං” යනු ක්‍රියා විශේෂණ නපුංසක නිර්දේශයකි. “ස්වේව” යනු එම ප්‍රත්‍යයාකාරයම වේ. “පුරිමනයෙන වා වුත්තෝ” යනු “අවිජ්ජාපච්චයා සංඛාරා” යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද ප්‍රත්‍යයාකාරයයි. “පවත්තියා” යනු සංසාර ප්‍රවෘත්තිය පිණිසයි.

Pāḷiyaṃ ‘‘avijjāpaccayā’’tiādīsu dukkhādīsu aññāṇaṃ avijjā. Lokiyakusalākusalacetanā saṅkhārā. Lokiyavipākameva viññāṇaṃ. Lokiyavedanādikkhandhattayaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpaṃ. Pasādaviññāṇabhedaṃ saḷāyatanaṃ. Vipākabhūto sabbo phasso, vedanā ca. Rāgo taṇhā. Balavarāgo, tividhā ca diṭṭhi upādānaṃ. Bhavo pana duvidho kammabhavo, upapattibhavo ca. Tattha kammabhavo sāsavakusalākusalacetanāva, upapattibhavo upādinnakakkhandhā. Tesaṃ upapatti jāti. Pāko jarā. Bhedo maraṇaṃ. Te eva nissāya socanaṃ soko. Kandanaṃ paridevo. Dukkhaṃ kāyikaṃ. Domanassaṃ cetasikaṃ. Ativiya soko upāyāso.

පාලියෙහි “අවිජ්ජාපච්චයා” යනාදී තන්හි දුක්ඛාදී (චතුරාර්ය සත්‍යය) විෂයෙහි නොදැනීම “අවිද්‍යාව” වේ. ලෞකික කුසල් සහ අකුසල් චේතනාවෝ “සංස්කාර” වෙති. ලෞකික විපාක සිතම “විඤ්ඤාණය” වේ. ලෞකික වේදනාදී ස්කන්ධ තුන “නාමය” වන අතර, මහා භූත රූප හා උපාදාය රූප ප්‍රභේද “รූපය” වේ. ප්‍රසාද රූප හා විඤ්ඤාණ ප්‍රභේද “සළායතනය” වේ. විපාක වශයෙන් උපදින සියලු ඵස්සයන් හා වේදනාවන් ද (ඵස්ස සහ වේදනා) වේ. (අල්ප) රාගය “තණ්හාව” වේ. බලවත් රාගය සහ ත්‍රිවිධ දෘෂ්ටිය “උපාදානය” වේ. භවය වනාහි කම්මභවය හා උපපත්තිභවය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහි කම්මභවය යනු සාස්‍රව කුසල් අකුසල් චේතනාවන්ම වන අතර, උපපත්තිභවය යනු උපාදින්නක ස්කන්ධයන්ය. එම ස්කන්ධයන්ගේ පහළ වීම “ජාති” නම් වේ. දිරාපත් වීම “ජරා” නම් වේ. බිඳී යාම “මරණ” නම් වේ. එම ස්කන්ධයන්ම ඇසුරු කොට සිතින් තැවීම “සෝකය” වේ. හැඬීම “පරිදේවය” වේ. කායික දුක “දුක්ඛය” වේ. චෛතසික දුක “දෝමනස්සය” වේ. දැඩි සෝකය “උපායාසය” වේ.

Paccekañca sambhavati-saddo yojetabbo. Tenāha ‘‘iminā nayenā’’tiādi. ‘‘Dukkharāsissā’’ti iminā na sattassa. Nāpi subhasukhādīnanti dasseti.

එක් එක් පදයක් පාසාම ”සම්භවති” (හටගනී) යන ශබ්දය යෙදිය යුතුය. එබැවින් “ඉමිනා නයෙන” (මෙම ක්‍රමයෙන්) යනාදිය වදාළ සේක. “දුක්ඛරාසිස්ස” (දුක් සමූහයාගේ) යන්නෙන් සත්ත්වයෙකුගේ පහළ වීමක් හෝ සුභ, සුඛ ආදියෙහි පහළ වීමක් නොවන බව දක්වයි.

Haveti byattanti imasmiṃ atthe nipāto. ‘‘Anulomapaccayākārapaṭivedhasādhakā bodhipakkhiyadhammā’’ti idaṃ paṭhamavāre kiñcāpi ‘‘avijjāyatveva asesavirāganirodhā’’tiādinā paṭilomapaccayākāropi āgato, tathāpi ‘‘yato pajānāti sahetudhamma’’nti anulomapaccayākārapaṭivedhasseva kāraṇattena vuttanti. Yathā cettha, evaṃ dutiyavārepi ‘‘yato khayaṃ paccayānaṃ avedī’’ti gāthāya vuttattā ‘‘paccayānaṃ khayasaṅkhāta’’ntiādi [Pg.85] vuttanti veditabbaṃ. No kallo pañhoti ayutto na byākātabbo, avijjamānaṃ attānaṃ siddhaṃ katvā ‘‘ko phusatī’’ti tassa kiriyāya puṭṭhattā ‘‘ko vañjhāputto phusatī’’tiādi viyāti adhippāyo. Soḷasa kaṅkhāti ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, nanu kho ahosiṃ, kiṃ nu kho ahosiṃ, kathaṃ nu kho ahosiṃ, kiṃ hutvā kiṃ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānaṃ, bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, nanu kho bhavissāmi, kiṃ nu kho bhavissāmi, kathaṃ nu kho bhavissāmi, kiṃ hutvā kiṃ bhavissāmi nu kho ahaṃ anāgatamaddhānaṃ, ahaṃ nu khosmi, no nu khosmi, kiṃ nu khosmi, kathaṃ nu khosmi, ayaṃ nu kho satto kuto āgato, so kuhiṃ gāmī bhavissatī’’ti (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) evaṃ āgatā atīte pañca, anāgate pañca, paccuppanne chāti soḷasavidhā kaṅkhā.

“හවේ” යනු පැහැදිලිවම (ව්‍යක්ත) යන අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. “අනුලෝම ප්‍රත්‍යයාකාරය අවබෝධ කර දෙන බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන්ය” යන්න පළමු වාරයේදී ද, “අවිජ්ජායත්වේව අසේසවිරාගනිරෝධා” යනාදී වශයෙන් පටිලෝම ප්‍රත්‍යයාකාරය පැමිණියද, එසේ වුවත් “යතෝ පජානාති සහේතුධම්මං” යන්නෙන් අනුලෝම ප්‍රත්‍යයාකාරය අවබෝධ කරගැනීමේ හේතුවක් ලෙස වදාළ බැවින් එසේ කියන ලදී. මෙහි මෙන්ම දෙවන වාරයේදී ද “යතෝ ඛයං පච්චයානං අවේදී” යන ගාථාවෙහි වදාළ බැවින් “ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්ෂය වීම නම් වූ” යනාදිය වදාරන ලදැයි දත යුතුය. “නෝ කල්ලෝ පඤ්හෝ” යනු නුසුදුසු, නොවිසඳිය යුතු ප්‍රශ්නයකි. නැති ආත්මයක් ඇතැයි සලකා “කවුරුන් ස්පර්ශ කරයිද?” කියා එහි ක්‍රියාව ගැන විමසන ලද බැවිනි. එය “වඳ ස්ත්‍රියකගේ පුත්‍රයා ස්පර්ශ කරන්නේ කවුද?” යන්න බඳුය යනු මෙහි අදහසයි. “සොළස කංඛා” (සොළොස් සැකය) නම්: “මම අතීත කාලයෙහි උපන්නෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි නොවූයෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වුණෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි කෙසේ වුණෙම් ද? මම අතීත කාලයෙහි කවරෙක් වී කවරෙක් වුණෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි උපදින්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි නූපදින්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වන්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි කෙසේ වන්නෙම් ද? මම අනාගත කාලයෙහි කවරෙක් වී කවරෙක් වන්නෙම් ද? මම (දැන්) වෙම් ද? මම නොවෙම් ද? මම කවරෙක් වෙම් ද? මම කෙසේ වෙම් ද? මේ සත්ත්වයා කොහෙන් පැමිණියේ ද? ඔහු කොහි යන්නේ ද?” යනුවෙන් අතීතයෙහි පහක්, අනාගතයෙහි පහක්, වර්තමානයෙහි හයක් වශයෙන් පැමිණි සොළොස් වැදෑරුම් සැකයෝ වෙති.

Tattha kiṃ nu khoti manussadevādīsu, khattiyādīsu vā aññataraṃ nissāya kaṅkhati. Kathaṃ nu khoti pana saṇṭhānākārādīsu issarādijanakaṃ, kāraṇaṃ vā nissāya. Kiṃ hutvā kiṃ ahosinti ca manussādīsu paṭhamaṃ kiṃ hutvā pacchā kiṃ ahosinti kaṅkhati. Ahaṃ nu khosmītiādi idāni attano vijjamānāvijjamānataṃ, sarūpapakārādikañca kaṅkhati. Vapayantīti viapayanti byapagacchanti. Tenāha ‘‘apagacchanti nirujjhantī’’ti.

එහි “කවරෙක්දෝ” යන්නෙන් මිනිස්, දෙව් ආදීන් කෙරෙහි හෝ ක්ෂත්‍රියාදීන් කෙරෙහි හෝ යම්කිසිවෙකු ඇසුරු කොට සැක කරයි. “කෙසේදෝ” යන්නෙන් ව්‍යුහය, ආකාරය ආදිය හෝ ඊශ්වරාදීන් විසින් මවන ලද හේතුවක් ඇසුරු කොට සැක කරයි. “කවරෙක් වී කවරෙක් වුණෙම්ද” යන්නෙන් මිනිසුන් අතර පළමුව කවරෙක් වී පසුව කවරෙක් වුණෙම්දැයි සැක කරයි. “මම වෙම්දෝ” යනාදියෙන් දැන් තමාගේ පැවැත්ම හෝ නොපැවැත්ම ද, තමන්ගේ ස්වරූපයේ ආකාරය ආදිය ද සැක කරයි. “වපයන්ති” යනු පහව යති, දුරු වෙති යන්නයි. එබැවින් “පහව යති, නිරුද්ධ වෙති” යැයි වදාළ සේක.

3. Tassa vasenāti tassa paccayākārapajānanassa, paccayakkhayādhigamassa ca vasena. Ekekameva koṭṭhāsanti anulomapaṭilomato ekekameva koṭṭhāsaṃ. Pāṭipadarattiyā evaṃ manasākāsīti rattiyā tīsupi yāmesu evaṃ idha khandhakapāḷiyā āgatanayena anulomapaṭilomaṃyeva manasākāsi.

3. “තස්ස වසේන” යනු එම ප්‍රත්‍යයාකාරය අවබෝධ කරගැනීමේ ද, ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්ෂය වීම (නිවන) සාක්ෂාත් කරගැනීමේ ද බලයෙනි. “එකේකමේව කොට්ඨාසං” යනු අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන් එක් එක් කොටසක්මය. “පාටිපදරත්තියා ඒවං මනසාකාසි” යනු රාත්‍රියෙහි යාම තුනෙහිදීම මෙසේ මෙම ඛන්ධක පාලියෙහි පැමිණි ක්‍රමයට අනුලෝම පටිලෝම වශයෙන්ම මෙනෙහි කළ සේක.

Ajapālakathāvaṇṇanā

අජපාල කථා වර්ණනාවයි.

4. Tassa sattāhassa accayenāti pallaṅkasattāhassa apagamanena. Tamhā samādhimhāti arahattaphalasamāpattisamādhimhā. Antarantarā eva hi paccayākāramanasikāro. Avasesakālaṃ pana sabbaṃ bhagavā phalasamāpattiyāpi vītināmesi. Taṃ sandhāya ‘‘tamhā samādhimhā’’ti vuttaṃ. Ratanacaṅkameti [Pg.86] bhagavato ciraṃ ṭhitassa caṅkamanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpite ratanacaṅkame. Ratanagharanti bhagavato nisīdanādhippāyaṃ ñatvā devatāhi māpitaṃ ratanamayaṃ gehaṃ.

4. “තස්ස සත්තාහස්ස අච්චයේන” යනු පර්යංකයෙහි වැඩසිටි සත්දින ඇවෑමෙනි. “තම්හා සමාධිම්හා” යනු අර්හත් ඵල සමාපත්ති සමාධියෙනි. මක්නිසාද යත්, අතරතුරු කාලයන්හි පමණක් ප්‍රත්‍යයාකාරය මෙනෙහි කිරීම සිදු වන බැවිනි. ඉතිරි මුළු කාලයෙහිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඵල සමාපත්තියෙන්ම කාලය ගත කළ සේක. එය අරභයා “තම්හා සමාධිම්හා” යැයි වදාරන ලදී. “රතනචංකමේ” යනු බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සක්මන් කිරීමේ අදහස දැන දෙවිවරුන් විසින් මවන ලද රත්නමය සක්මන් මළුවෙහිය. “රතනඝරං” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩහිඳීමේ අදහස දැන දෙවිවරුන් විසින් මවන ලද රත්නමය මන්දිරයයි.

Tatrāpīti na kevalaṃ ratanaghareyeva. Tatrāpi ajapālanigrodhamūlepi abhidhammaṃ vicinanto eva antarantarā vimuttisukhaṃ paṭisaṃvedentoti attho. Tatthāpi hi anantanayasamantapaṭṭhānaṃ sammasato sammāsambuddhassa pītisamuṭṭhitā chabbaṇṇā buddharasmiyo ratanaghare viya nicchariṃsu eva. ‘‘Huṃhu’’nti karontoti ‘‘sabbe hīnajātikā maṃ mā upagacchantū’’ti mānavasena, samīpaṃ upagatesu kodhavasena ca ‘‘apethā’’ti adhippāyanicchāritaṃ huṃhuṃkāraṃ karonto.

“තත්‍රාපි” යනු කේවල රත්නඝරයෙහි පමණක් නොවේ. එහි අජපාල නුග රුක් මුලෙහිද අභිධර්මය මෙනෙහි කරමින්ම අතරතුර කාලයන්හි විමුක්ති සැප වින්ද සේක යනු අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, එහිදීද අනන්ත නය සමන්ත පට්ඨානය විමර්ශනය කළ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ප්‍රීතියෙන් හටගත් ෂඩ්වර්ණ බුද්ධ රශ්මීන් රත්නඝරයෙහිදී මෙන්ම නික්මුණු බැවිනි. “හුංහුන්ති කරොන්තො” යනු “සියලු පහත් කුල ඇත්තෝ මා වෙත නොපැමිණෙත්වා” යි මානයෙන් ද, සමීපයට පැමිණියවුන් කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් ද “ඈත් වව්” යන අදහසින් පිට කළ ‘හුංහුං’ යන හඬ නගමිනි.

Brahmaññanti brāhmaṇattaṃ. Antanti nibbānaṃ. Devānaṃ vā antanti maggañāṇānaṃ vā antabhūtaṃ arahattaphalaṃ.

“බ්‍රහ්මඤ්ඤං” යනු බ්‍රාහ්මණ භාවයයි. “අන්තං” යනු නිවනයි. “දේවානං වා අන්තං” (හෝ වේදයන්ගේ කෙළවර) යනු මාර්ග ඥානයන්ගේ කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයයි.

Mucalindakathāvaṇṇanā

මුචලින්ද කථා වර්ණනාවයි.

5. Mucalindamūleti ettha ca mucalindo vuccati nīparukkho, yo ‘‘niculo’’tipi vuccati. Uppannameghoti sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā uppanno mahāmegho. Vaddalikāti vuṭṭhiyā eva itthiliṅgavasena nāmaṃ. Yā ca sattāhaṃ pavattattā sattāhavaddalikāti vuttāti āha ‘‘sattāhaṃ avicchinnavuṭṭhikā ahosī’’ti. Sītavātena dūsitaṃ dinametissā vaddalikāyāti sītavātaduddinīti āha ‘‘udakaphusitasammissenā’’tiādi. Ubbiddhatā nāma dūrabhāvena upaṭṭhānanti āha ‘‘meghavigamena dūrībhūta’’nti. Indanīlamaṇi viya dibbati jotetīti devo, ākāso.

5. ‘මුචලින්දමූලෙ’ යන මෙහි ‘මුචලින්ද’ යැයි කියනු ලබන්නේ මිදෙල්ල ගසට (කොලොම් ගසට) ය. එයට ‘නිචුල’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ‘උප්පන්නමේඝො’ යනු මුළු සක්වළ ගැබ ම පුරවමින් හටගත් මහා මේඝයයි. ‘වද්දලිකා’ යනු වර්ෂාවට ම ස්ත්‍රී ලිංග වශයෙන් භාවිත වන නමකි. එය සත් දිනක් පැවති බැවින් ‘සත්තාහවද්දලිකා’ යැයි කියන ලද හෙයින් ‘සත්තාහං අවිච්ඡින්නවුට්ඨිකා අහෝසි’ (සත් දිනක් නොකඩවා වැස්සේ ය) යැයි වදාළේ ය. සීතල සුළඟින් පීඩිත වූ දිනයක් ඇති මේ වැසි සහිත කාලයට ‘සීතවාතදුද්දිනී’ යැයි කියන ලද හෙයින් ‘උදකඵුසිතසම්මිස්සේන’ යනාදිය වදාළේ ය. ‘උබ්බිද්ධතා’ යනු දුරස්ව පැවතීම (දුර බවින් වැටහීම) යි. එබැවින් ‘මේඝ විගමයෙන් දුරස් වූ’ යැයි වදාළේ ය. ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් බබළන හෙයින් ‘දේව’ නම් වේ, එනම් අහසයි.

Etamatthaṃ viditvāti vivekassa sukhabhāvaṃ viditvā. Sabbaso asantuṭṭhisamucchedakattā maggañāṇānaṃ ‘‘catumaggañāṇasantosenā’’ti vuttaṃ. Akuppanabhāvoti akujjhanasabhāvo.

‘ඒතමත්ථං විදිත්වා’ යනු විවේකයේ (නිර්වාණයේ) සැප ස්වභාවය දැනගෙන යන්නයි. මාර්ග ඥානයන් විසින් තෘෂ්ණාව (අසන්තෘප්තිය) සර්වාකාරයෙන් ම සිඳලන බැවින් ‘සිවුමඟ නැණ සතුටින්’ යැයි කියන ලදි. ‘අකුප්පනභාවෝ’ යනු නොකිපෙන (ක්‍රෝධ නොකරන) ස්වභාවයයි.

Rājāyatanakathāvaṇṇanā

රාජායතන කථා වර්ණනාව

6. Paccaggheti abhinave. Ayameva attho pasattho, na purimo. Na hi buddhā mahagghaṃ pattaṃ paribhuñjanti.

6. ‘පච්චග්ඝේ’ යනු අලුත්ම (නැවුම්) වූ යන්නයි. මේ අර්ථය ම ප්‍රශස්ත ය, පෙර අර්ථය නොවේ. බුදුවරු අධික මිලක් වටිනා පාත්‍ර පරිභෝග නොකරති.

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

බ්‍රහ්මයාචන කථා වර්ණනාව

7. Ālīyanti [Pg.87] sevīyantīti ālayā. Pañca kāmaguṇāti āha ‘‘sattā…pe… vuccantī’’ti. Suṭṭhu muditāti ativiya pamuditā. Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ apekkhitvā. Imesanti saṅkhārādīnaṃ phalānaṃ. Pāḷiyaṃ sabbasaṅkhārasamathotiādīni nibbānavevacanāni. Apissūti sampiṇḍanatthe nipāto. Na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsūti attho.

7. ඇලෙති, සේවනය කෙරෙති යන අරුතින් ‘ආලය’ (කාමගුණයෝ) නම් වේ. පංච කාමගුණයන් අරභයා ‘සත්ත්වයෝ...පෙ... කියනු ලැබෙති’ යි වදාළේ ය. ‘සුට්ඨු මුදිතා’ යනු අතිශයින් සතුටු වූවාහු යන්නයි. ‘ඨානං සන්ධාය’ යනු ‘ඨාන’ ශබ්දය අපේක්ෂා කොට ය. ‘ඉමේසං’ යනු මේ සංස්කාරාදී ඵලයන්ගේ යන්නයි. පාලියෙහි එන ‘සබ්බසංඛාරසමථෝ’ යනාදිය නිවනට පර්යාය නාමයන් ය. ‘අපිස්සු’ යනු එක් රැස් කිරීමේ (සමුච්චය) අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. හුදෙක් මේ අදහස පමණක් ඇති වූවා නොවේ, මේ ගාථාවෝ ද වැටහුණාහ යනු මෙහි අර්ථයයි.

Kicchena me adhigatanti pāramipūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na dukkhāpaṭipadaṃ. Buddhānañhi cattāro maggā sukhāpaṭipadāva honti. Ha-iti byattaṃ, ekaṃsanti dvīsu atthesu nipāto, byattaṃ, ekaṃsena vā alanti viyojenti. Halanti vā eko nipāto.

‘කිච්ඡේන මේ අධිගතං’ (මා විසින් දුකසේ අවබෝධ කරගන්නා ලදී) යනු පාරමිතා පිරීම අරභයා වදාරන ලද්දකි, දුෂ්කර ප්‍රතිපදාව අරභයා නොවේ. බුදුවරුන්ටසිවුමඟ ම සුඛ ප්‍රතිපදාවන් ම වන්නේ ය. ‘හ’ යනු ප්‍රකාශ (පැහැදිලි) සහ ඒකාන්ත (සැබවින් ම) යන අර්ථ දෙකෙහි වැටෙන නිපාතයකි. පැහැදිලිව හෝ ඒකාන්තයෙන් ම හෝ ‘අලං’ (ප්‍රමාණවත්/ඵලක් නැති) යනුවෙන් වෙන් කර දක්වති. නැතහොත් ‘හලං’ යනු එක් ම නිපාතයකි.

8. Pāḷiyaṃ sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānabhūmiyaṃ brahmapati hutvā nibbatto, tena naṃ ‘‘sahampatī’’ti sañjāniṃsu. Assavanatāti assavanatāya, assavanenāti attho. Savanameva hi savanatā yathā devatāti.

8. පාලියෙහි ‘සහම්පතිස්ස’ යනු, ඒ බ්‍රහ්මයා කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි ‘සහක’ නම් වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක වී, ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි මහා බ්‍රහ්ම රාජයෙකු වී උපන්හ. එබැවින් උන්වහන්සේව ‘සහම්පති’ යැයි හඳුනාගත්හ. ‘අස්සවනතා’ යනු නොඇසීම නිසා, නොඇසීමෙන් යන අර්ථයයි. ඇසීම ම ‘සවනතා’ නම් වේ, ‘දේවතා’ යන්න මෙනි.

Dhammo asuddhoti micchādiṭṭhidhammo. Samalehīti pūraṇakassapādīhi chahi satthārehi. Apāpurāti desanāhatthena vivara. Dvāranti ariyamaggaṃ sandhāya vadati.

‘ධම්මෝ අසුද්ධෝ’ යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ධර්මයයි. ‘සමලේහි’ යනු පූරණ කස්සපාදී වූ ශාස්තෘවරුන් හයදෙනා (කෙලෙස් සහිත වූවන්) විසිනි. ‘අපාපුරා’ යනු දේශනා නමැති හස්තයෙන් විවෘත කරනු මැනවි යන්නයි. ‘ද්වාරං’ (දොර) යනු ආර්ය මාර්ගය අරභයා වදාරයි.

Seleti ghanasilāmaye. Tathūpamanti ettha tathā-saddo taṃ-saddatthe daṭṭhabbo. Tena so selapabbato upamā yassa. Taṃ tathūpamanti attho. Tena vā pabbatādinā pakārena upamā assātipi attho. Dhammamayanti lokuttaradhammabhūtaṃ. Uṭṭhāhīti dhammadesanatthāya cārikacaraṇatthaṃ imamhā āsanā kāyena, appossukkabhāvato vā cittena uṭṭhehi, ayameva vā pāṭho. Teneva ‘‘vicara, desassū’’ti duvidhepi kāyacittapayoge niyojesi. Vīrātiādi cattāri thutivasena sambodhanāni.

‘සේලේ’ යනු ඝන ශෛලමය වූ යන්නයි. ‘තථූපමං’ යන මෙහි ‘තථා’ ශබ්දය ‘තං’ (එම) යන අර්ථයෙහි ලා දැකිය යුතු ය. එබැවින් යමකට ඒ ශෛලමය පර්වතය උපමාව වේ ද, එය ‘තථූපම’ (එබඳු උපමා ඇති) යන අර්ථයයි. නැතහොත් ඒ පර්වතය ආදී ආකාරයෙන් මෙයට උපමාව ඇත්තේ ය යන අර්ථය ද වේ. ‘ධම්මමයං’ යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයෙන් තැනුණු (ලෝකෝත්තර ධර්මය ම වූ) යන්නයි. ‘උට්ඨාහි’ යනු ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිසත්, චාරිකාවෙහි හැසිරීම පිණිසත් මේ අසුනෙන් කයින් නැඟී සිටිනු මැනවි, නැතහොත් උත්සාහ රහිත බවින් (අප්පොස්සුක්ක බවින්) සිතින් නැඟී සිටිනු මැනවි යන්නයි; නැතහොත් ‘උට්ඨේහි’ යන්න ම මුල් පාඨයයි. එබැවින් ම ‘හැසිරෙනු මැනවි, දේශනා කරනු මැනවි’ යනුවෙන් කායික හා මානසික වූ දෙවැදෑරුම් වීර්යයෙහි ම යෙදවූයේ ය. ‘වීර’ යනාදී පද සතර ප්‍රශංසා කිරීමේ වශයෙන් කරන ලද ආමන්ත්‍රණයන් ය.

9. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena, āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ‘‘buddhacakkhū’’ti nāmaṃ. Svākārāti saddhindriyādayova ākārā [Pg.88] sundarā yesaṃ, te svākārā, suviññāpayā, paralokañca vajjañca bhayato dassanasīlā cāti daṭṭhabbaṃ. Uppalāni ettha santīti uppalinīti gacchalatāpi pokkharaṇīpi vuccati. Idha pana pokkharaṇī. Evamitaresupi. Udakānuggatānīti udakato anuggatāni. Anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti, tāni antonimuggaposīni. Accuggammāti udakaṃ atikkamanavasena uggantvā.

9. ‘බුද්ධචක්ඛුනා’ (බුදු ඇසින්) යනු ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයෙන් හා ආශයානුශය ඥානයෙන් ද යන්නයි. මේ ඥාන ද්විත්වයට ම ‘බුදු ඇස’ යන නම යෙදේ. ‘ස්වාකාරා’ යනු ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය ආදී යහපත් ආකාරයන් (ගතිගුණ) ඇත්තෝ ය; ඔවුහු පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි වූ ද, පරලොව සහ වරද (අකුසලය) භය වශයෙන් දකින සුලු වූ ද අය ලෙස දැකිය යුතු ය. මෙහි උපුල් (නෙළුම්) ඇත්තේ ය යන අරුතින් ‘උප්පලිනී’ යැයි ලිය වැල් ද පොකුණ ද කියනු ලැබේ. මෙහි ලා පොකුණ අදහස් වේ. සෙසු පදයන්හි ද (පදුමිනී ආදියෙහි) එසේ ම ය. ‘උදකානුග්ගතානි’ යනු ජලයෙන් මතු නොවූ යන්නයි. ජලය යට ම ගිලී තිබෙමින් වැඩෙන්නා වූ, පෝෂණය වන්නා වූ ඒවා ‘අන්තෝනිමුග්ගපෝසී’ නම් වේ. ‘අච්චුග්ගම්ම’ යනු ජලය ඉක්මවා මතුපිටට නැඟී සිටීමෙනි.

Apārutāti vivaṭā. Tesanti saupanissayānaṃ sattānaṃ. Dvārāti ariyamaggadvārāni. Idañca attano sayambhuñāṇena saupanissayānaṃ tesaṃ magguppattidiṭṭhataṃ sandhāya vadati. Vihiṃsasaññītiādīsu evamattho daṭṭhabbo – ‘‘ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ dhammaṃ ajānantesu manujesu desanāya vihiṃsā kāyavācākilamatho hotī’’ti evaṃ vihiṃsasaññī hutvā na bhāsiṃ bhāsituṃ na icchiṃ. Idāni pana hetusampannā attano saddhābhājanaṃ vivarantu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti.

‘අපාරුතා’ යනු විවෘත කරන ලද්දේ ය. ‘තේසං’ යනු උපනිශ්‍රය සම්පත් සහිත සත්ත්වයන්ට යන්නයි. ‘ද්වාරා’ යනු ආර්ය මාර්ග නමැති ද්වාරයන් ය. මෙය තමන් වහන්සේගේ ස්වයම්භූ ඥානයෙන් උපනිශ්‍රය සහිත වූ ඒ සත්ත්වයන්ගේ මාර්ගෝත්පත්තිය දැකීම අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘විහිංසසඤ්ඤී’ යනාදී තන්හි මෙසේ අර්ථය දැකිය යුතු ය: ‘මම වනාහි තමන් වහන්සේට මැනවින් ප්‍රගුණ වූ ද මනාව ප්‍රවර්තිත වූ ද මේ ප්‍රණීත ධර්මය නොදන්නා වූ මිනිසුන් කෙරෙහි දේශනා කිරීමෙන් කය හා වචනය වෙහෙසීමක් (පීඩාවක්) වන්නේ ය’ යි මෙසේ වෙහෙසක් වේ යැයි සංඥා (හැඟීම්) ඇතිව දේශනා නොකළෙමි, දේශනා කිරීමට කැමති නොවූයෙමි. එහෙත් දැන් හේතු සම්පත් ඇති අය තමන්ගේ ශ්‍රද්ධා නමැති බඳුන විවෘත කෙරෙත්වා, මම ඔවුන්ගේ අදහස් සම්පූර්ණ කරන්නෙමි යන්නයි.

Pañcavaggiyakathāvaṇṇanā

පංචවග්ගිය කථා වර්ණනාව

10. Āḷāroti nāmaṃ. Kālāmoti gottaṃ. Bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādīti kiṃ idāneva udapādi, nanu bodhimūle tekālikā, kālavinimuttā ca sabbe dhammā sabbākārato diṭṭhāti? Saccaṃ diṭṭhā, tathāpi nāmādivasena avikappitā ekacittakkhaṇikattā sabbaññutaññāṇassa. Na hi ekena cittena sabbadhammānaṃ nāmajātiādikaṃ paccekaṃ anantaṃ vibhāgaṃ vikappetuṃ sakkā vikappānaṃ viruddhānaṃ sahānuppattito, sabbavikappārahadhammadassanameva panānena sakkā kātuṃ. Yathā diṭṭhesu pana yathicchitākāraṃ ārabbha vikappo uppajjati cakkhuviññāṇena diṭṭhe cittapaṭe viya. Idhāpi āḷāraṃ nissāya āvajjanānantarameva sabbākārañāṇaṃ udapādi. Na kevalañca taṃ, atha kho pañcavaggiyā eva paṭhamaṃ dhammaṃ jānissanti, tappamukhā ca devatā, āḷāro kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane, udako ca nevasaññānāsaññāyatane nibbattoti evamādikaṃ sabbampi nissāya ñāṇaṃ uppajjati eva. Taṃ pana khaṇasampattiyā dullabhabhāvaṃ dassetuṃ kamena oloketvā devatāya vutte ñāṇaṃ viya katvā [Pg.89] vuttaṃ. Saddagatiyā hi bandhattā ekena ñāṇena ñātampi vuccamānaṃ kamena ñātaṃ viya paṭibhāti, devatāpi ca bhagavatā ñātamevatthaṃ ārocesi. Teneva ‘‘bhagavatopi kho ñāṇaṃ udapādī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Evamaññatthāpi īdisesu ‘‘lokaṃ volokento asukaṃ addasa, tattha mayi gate kiṃ bhavissatī’’ti evamādinā satthu hitesitāsandassanavasappavattesu. Sabbattha vacanagatiyaṃ kamavuttite paññāyamānepi ekeneva ñāṇena sakalāvabodho veditabbo. Bahukārā kho me pañcavaggiyāti upakārassāpi vijjamānataṃ sandhāya vuttaṃ, na pana dhammadesanāya kāraṇattena anupakārānampi desanato.

10. "Āḷāro" යනු නමයි. "Kālāmo" යනු ගෝත්‍රයයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද [ආළාර කාලාමයන් කළුරිය කළ බව දන්වන] ඥානය පහළ විය" යන මෙහි, කුමක් හෙයින්ද? දැන්ම පමණක් ඥානය උපන්නේද? බෝධි මූලයේදීම තුන් කාලයට අයත් වූද, කාලයෙන් මිදුණා වූද සියලු ධර්මයන් සියලු ආකාරයෙන් දක්නා ලද්දේ නොවේද? සැබෑවකි, දක්නා ලද්දේය. එසේ වුවද සර්වඥතාඥානය එක් සිත් ක්‍ෂණයකින් යුක්ත වන බැවින් නාම ගෝත්‍ර ආදී වශයෙන් විශේෂ කොට නොසිතන ලද්දේය. සැබවින්ම එකම සිතකින් සියලු ධර්මයන්ගේ නාම, ජාති ආදී වූ අනන්ත වූ ප්‍රභේදයන් වෙන වෙනම විග්‍රහ කිරීමට නොහැක්කේය, මන්ද යත් එකිනෙකට වෙනස් වූ විකල්ප සිතුවිලි එක්වර නොඉපදෙන බැවිනි. නමුත් මේ සර්වඥතාඥානයෙන් කළ හැක්කේ සියලු විකල්පයන්ගෙන් තොරවූ ධර්මයන් දැකීම පමණි. එහෙත් දක්නා ලද ධර්මයන් අතුරින්, කැමති ආකාරයක් අරමුණු කොට විකල්ප සිතුවිලි උපදී. එය චක්ඛුවිඤ්ඤාණයෙන් දක්නා ලද විසිතුරු සිතුවම් පිළියක් පිළිබඳව පසුව විකල්ප සිතුවිලි උපදින්නාක් මෙනි. මෙහිදී ද ආළාර තැපැස් රත්නය අරමුණු කොට, මෙනෙහි කළ සැනින්ම සියලු ආකාරයෙන් දන්නා ඥානය පහළ විය. එපමණක් ද නොව, පස්වග භික්ෂූහුම පළමුව ධර්මය අවබෝධ කරගන්නාහ, ඔවුන් මුල් කොට ඇති දෙවිවරු ද අවබෝධ කරගන්නාහ, ආළාර කාලාම තෙමේ කළුරිය කර ආකිඤ්චඤ්ඤායතන භූමියෙහි උපන්නේය, උද්දක රාමපුත්ත තෙමේ නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන භූමියෙහි උපන්නේය යනාදී සියල්ලම අරමුණු කොට ඥානය පහළ වූයේමය. එසේ වුවද බුද්ධෝත්පාද ක්ෂණ සම්පත්තිය ලැබීමේ දුර්ලභ බව දැක්වීම පිණිස පිළිවෙළින් බලා, දේවතාවා පැවසූ කල්හි ඥානය උපන්නාක් මෙන් (උပාලි තෙරුන් විසින්) දක්වන ලදී. සැබවින්ම වේගවත් ශබ්ද ප්‍රවෘත්තියක් ඇති බැවින්, එකම ඥානයකින් දන්නා ලද දෙයක් වුවද ප්‍රකාශ කරන විට පිළිවෙළින් දන්නා ලද්දක් සේ වැටහෙයි. දේවතාවා ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දැනටමත් දන්නා ලද කරුණක්ම සැළ කළේය. එහෙයින්ම "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද ඥානය පහළ විය" යනුවෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය. මෙසේ වෙනත් තැන්හි ද "ලෝකය දෙස බලන සේක් අසවල් පුද්ගලයා දුටු සේක, මා එහි ගිය කල්හි කුමක් වන්නේද?" යනාදී වශයෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හිතෛෂීභාවය දැක්වීම පිණිස පවතින සියලු වචන ප්‍රවෘත්තීන්හි ක්‍රමානුකූල බවක් පෙනෙන්නට තිබුණද, එකම ඥානයකින්ම සියල්ල අවබෝධ කරගත් බව දත යුතුය. "පස්වග භික්ෂූහු මට බොහෝ උපකාරී වූහ" යන්න ඔවුන්ගේ අතීත උපකාරය අරමුණු කොට වදාරන ලද්දකි. එහෙත් එය ධර්ම දේශනාවට හේතුවක් වශයෙන් වදාරන ලද්දක් නොවේ. මන්ද යත්, උපකාරයක් නොකළ අයට ද ධර්මය දේශනා කරන බැවිනි.

11. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya, bodhissa ca antare tigāvute ṭhāne.

11. "Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ" (ගයාවත් බෝධි වෘක්ෂයත් අතර) යනු ගයාවටත් බෝධි වෘක්ෂයටත් අතර පිහිටි ගාවුත් තුනක් පමණ වූ ස්ථානයෙහි යන්නයි.

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Anūpalittoti kilesalepena alitto. Tato eva sabbañjaho. Taṇhakkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇakaraṇavasaena vimutto. Evaṃ sayaṃ sabbadhamme attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.

"Sabbābhibhū" (සියල්ල මැඩපැවැත්වූයේ) යනු කාම, රූප, අරූප යන ත්‍රෛභූමික සියලු ධර්මයන් මැඩ පවත්වා සිටින සේක යන්නයි. "Anūpalitto" (නොතැවරුණේ) යනු කෙලෙස් තැවරීමෙන් තොර වූයේ යන්නයි. එහෙයින්ම "Sabbañjaho" (සියල්ල හැර දැමූයේ) වෙයි. "Taṇhakkhaye vimutto" (තණ්හාව ක්ෂය වීමෙහි මිදුණේ) යනු තණ්හාව ක්ෂය වීම වූ නිර්වාණය අරමුණු කිරීම් වශයෙන් මිදුණේ යන්නයි. මෙසේ තමන් වහන්සේම සියලු ධර්මයන් ස්වයංභූ ඥානයෙන් දැන, "Kamuddiseyyaṃ" (මම කාහට නම් උදෙසා දක්වන්නද?) යනු "මොහු මාගේ ආචාර්යවරයාය" කියා වෙනත් කවරෙකු උදෙසා දක්වන්නද? යන්නයි.

Kāsinaṃ puranti bārāṇasiṃ. Āhañchanti āhanissāmi. Amatādhigamāya ugghosanato amatadundubhinti satthu dhammadesanā vuttā, ‘‘amatabheriṃ paharissāmī’’ti gacchāmīti attho.

"Kāsinaṃ puraṃ" (කාසි වැසියන්ගේ පුරය) යනු බරණැස් නුවරයි. "Āhañchaṃ" යනු (අමා බෙරය) ගසන්නෙමි (හොඳින් හඬවන්නෙමි) යන්නයි. අමා නිවන් ලැබීම සඳහා ප්‍රකාශ කරන බැවින් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව "Amatadundubhi" (අමා බෙරය) යනුවෙන් හඳුන්වන ලදී. "අමා බෙරය ගසන්නෙමි" යි (සිතා) වඩිමි යනු මෙහි අර්ථයයි.

Arahasi anantajinoti anantajinopi bhavituṃ yuttoti attho. Anantañāṇatāya ananto jino ca, anantena vā ñāṇena, anantaṃ vā dosaṃ jitavā, uppādavayantarahitatāya vā anantaṃ nibbānaṃ ajini kilesārayo madditvā gaṇhītipi anantajino.

"Arahasi anantajino" (ඔබ වහන්සේ අනන්තජින වීමට සුදුසුය) යනු ඔබ වහන්සේ 'අනන්තජින' නම් වීමට ද සුදුසු වන සේක යන්නයි. අනන්ත වූ ඥානයෙන් යුක්ත වන බැවින් 'අනන්ත' ද, (පස්මරුන්) ජයගත් බැවින් 'ජින' ද වෙයි. නැතහොත් අනන්ත ඥානයෙන් (කෙලෙසුන්) ජයගත් බැවින් ද, නැතහොත් අනන්ත වූ දෝෂයන් ජයගත් බැවින් ද, නැතහොත් ඇතිවීම හා නැතිවීමෙන් තොර වූ අනන්ත වූ නිර්වාණය කෙලෙස් සතුරන් මඩනා ලදුව ලබාගත් බැවින් ද 'අනන්තජින' නම් වේ.

Hupeyyāpīti evampi bhaveyya, evaṃvidhe rūpakāyaratane īdisena ñāṇena bhavitabbanti adhippāyo. Evaṃ nāma kathanañhissa upanissayasampannassa aparakāle dukkhappattassa bhagavantaṃ upagamma pabbajitvā maggaphalapaṭivedhāya paccayo jāto. Tathāhesa bhagavā tena samāgamatthaṃ padasāva maggaṃ paṭipajji.

"Hupeyyāpi" (එසේත් විය හැකිය) යනු මෙසේත් විය හැකිය, මෙබඳු වූ උතුම් රූපකාය රත්නයෙහි මෙබඳු වූ ඥානයක් තිබිය යුතුමය යන්න අදහසයි. මෙසේ (උපක ආජීවකයාට තමන් වහන්සේගේ) ගුණ නාමයන් ප්‍රකාශ කිරීම, පූර්ව හේතු සම්පත් ඇති, මතු කාලයෙහි (භාර්යාවගේ බැණවැදීම් ආදියෙන්) දුකට පත් වූ ඒ උපක හට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, පැවිදි වී, මඟඵල අවබෝධ කරගැනීම පිණිස උපකාරී විය. එහෙයින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු හා හමුවීම පිණිස පා ගමනින්ම ඒ මඟ වැඩම කළ සේක.

12. Bāhullikoti [Pg.90] paccayabāhulliko. Padhānavibbhantoti padhānato dukkaracaraṇato parihīno. Natthi ettha agāriyaṃ, agārassa hitaṃ kasigorakkhādikammanti anagāriyā, pabbajjā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajantīti upagacchanti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānaṃ, arahattaphalanti attho. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃ paccakkhe attabhāve. Sayanti aparappaccayā. Abhiññā sacchikatvāti attanova ñāṇena paccakkhaṃ katvā. Upasampajjāti pāpuṇitvā.

12. "Bāhulliko" (බාහුලිකයා) යනු ප්‍රත්‍යයන් බහුල කොට සොයන්නා යන්නයි. "Padhānavibbhanto" (වීර්යයෙන් බැහැර වූයේ) යනු වීර්යය කිරීමෙන් හෙවත් දුෂ්කරක්‍රියාවෙන් පිරිහුණේ යන්නයි. "මෙහි ගිහි ගෙයට හිතකර වූ ගොවිතැන් කිරීම, ගවයන් පාලනය කිරීම ආදී කටයුතු නැත" යන අර්ථයෙන් පැවිද්ද "Anagāriyā" (ගිහිගෙන් තොර වූ පැවිද්ද) නම් වේ. "Taṃ anagāriyaṃ" යනු ඒ පැවිද්දටයි. "Pabbajanti" (පැවිදි වෙත්) යනු (පැවිද්දට) පැමිණෙත් යන්නයි. "Tadanuttaraṃ" (ඒ අනුත්තර වූ) යනු ඒ අසදෘශ වූ යන්නයි. "Brahmacariya pariyosānaṃ" (බ්‍රහ්මචර්යාව කෙළවර කොට ඇති) යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අවසානය වූ අර්හත් ඵලය යන්නයි. ඒ අර්හත් ඵලය පිණිසම කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වෙති. "Diṭṭheva dhamme" (මෙලොවදීම) යනු මේ ප්‍රත්‍යක්ෂ ආත්මභාවයෙහිදීම යන්නයි. "Sayaṃ" (තමාම) යනු අනුන් කෙරෙහි විශ්වාසය නොතබා (පරාධීන නොවී) යන්නයි. "Abhiññā sacchikatvā" (විශේෂ ඥානයෙන් සාක්ෂාත් කොට) යනු තමාගේම ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට ගෙන යන්නයි. "Upasampajja" (ළඟාවී) යනු පැමිණ යන්නයි.

Iriyāyāti dukkarairiyāya. Uttarimanussadhammātiādīsu manussadhammato lokiyañāṇato upari ariyaṃ kātuṃ alaṃ samattho alamariyo. Ñāṇadassanavisesoti sabbaññutaññāṇassa pubbabhāgaṃ adhippetaṃ. Noti nu. Bhāsitametanti evarūpametaṃ vākyabhedanti attho. Te ca ‘‘yadi esa padhānakāle ‘ahaṃ arahā’ti vadeyya, mayañca saddahāma, na cānena tadā vuttaṃ. Idāni pana vijjamānameva guṇaṃ vadatī’’ti ekapadena satiṃ labhitvā ‘‘buddho jāto’’ti uppannagāravā āvusovādaṃ pahāya ‘‘no hetaṃ, bhante’’ti āhaṃsu. Aññā cittanti aññāya arahattappattiyā cittaṃ.

"Iriyāya" (ඉරියව්වෙන්) යනු දුෂ්කර වූ ඉරියව් පැවැත්වීමෙන් යන්නයි. "Uttarimanussadhamma" (උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මය) යනාදී තැන්හි මනුෂ්‍ය ධර්මයට හෙවත් ලෞකික ඥානයට වඩා ඉහළින් වූ ආර්ය ධර්මයන් ඇති කිරීමට සමත් වන බැවින් "Alamariyo" (ආර්ය භාවයට පත් කිරීමට සමත් වූ) නම්‍ වේ. "Ñāṇadassanaviseso" (ඥානදර්ශන විශේෂය) යන්නෙන් සර්වඥතාඥානයට පූර්වභාගයෙහි වූ ඥානය අදහස් කෙරේ. "No" යන පදය "Nu" (ද?) යන පදයට සමාන අර්ථ දෙයි. "Bhāsitametaṃ" (මෙය පවසන ලදී) යනු මෙබඳු වූ ප්‍රකාශයකි යන්න අර්ථයි. ඒ පස්වග භික්ෂූහු ද, "ඉදින් මේ මහා ශ්‍රමණයාණන් වහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන සමයෙහි 'මම රහත් වෙමි' යි පැවසූ සේක් නම් අපි එකල්හි ද එය විශ්වාස කරන්නෙමු. එහෙත් උන්වහන්සේ එදා එසේ නොපැවසූ සේක. දැන් වනාහි සැබවින්ම පවත්නා ගුණයක්ම පවසන සේක" යි උන්වහන්සේගේ ඒ එක් වදනකින්ම සිතක් (සිහියක්) ලබා, "බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වූ සේක" යනුවෙන් උපන් ගෞරව ඇතිව, 'ඇවැත්නි' කියා ඇමතීම අත්හැර, "ස්වාමීනී, මෙය එසේ නොවේමය" යි පැවසූහ. "Aññā cittaṃ" (අන්‍ය වූ සිත) යනු අර්හත් ඵලයට පැමිණීම පිණිස වූ සිතයි.

13. Antāti koṭṭhāsā dve bhāgā. Kāmesu kāmasukhallikānuyogoti vatthukāmesu kilesakāmasukhassa anubhavo. Kilesakāmā eva vā āmisasukhena allīyanato kāmasukhallikāti vuttāti daṭṭhabbā. Gammoti gāmavāsīnaṃ santako. Attakilamathānuyogoti attano kilamathassa kaṇṭakaseyyādidukkhassa anuyogo. Ubho anteti yathāvutte lobho vā sassato vā eko anto, doso vā ucchedo vā ekoti veditabbo.

13. "Antā" (අන්තයෝ) යනු කොටස් දෙක හෙවත් පාර්ශ්වයන් දෙකයි. "Kāmesu kāmasukhallikānuyogo" (කාමයන්හි කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය) යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි කෙලෙස් කාම සැපය අත්විඳීමයි. නැතහොත් කෙලෙස් කාමයන්ම ආමිෂ සැපය මුල් කරගෙන ඇලෙන සුලු බැවින් "කාමසුඛල්ලිකා" යැයි කියනු ලැබූ බව දත යුතුය. "Gammo" (ග්‍රාම්‍ය වූ) යනු ගම්වැසියන් සතු දෙයයි. "Attakilamathānuyogo" (අත්තකිලමතානුයෝගය) යනු තමා වෙහෙසීමට පත් කිරීම වූ කටු යහන්හි සැතපීම ආදී දුක් විඳීමට උත්සාහ කිරීමයි. "Ubho ante" (අන්ත දෙක) යනු ඉහත කී පරිදි ලෝභය හෝ ශාස්වත දෘෂ්ටිය එක් අන්තයක් ලෙස ද, ද්වේෂය හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටිය අනෙක් අන්තය ලෙස ද දත යුතුය.

Cakkhukaraṇītiādīsu attanā sampayuttañāṇacakkhuṃ karotīti cakkhukaraṇī. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Upasamoti kilesupasamo. Abhiññā, sambodho ca catusaccapaṭivedhova. Nibbānaṃ asaṅkhatadhātu. Etesampi atthāya saṃvattatīti paṭipadaṃ thometi. Sammādiṭṭhīti ñāṇaṃ. Sammāsaṅkappoti vitakko. Sesaṃ dhammato suviññeyyameva.

"Cakkhukaraṇī" (ප්‍රඥා ඇස ඇති කරවන) යනාදී තැන්හි තමන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥාන ඇස ඇති කරන්නේය යන අර්ථයෙන් 'චක්ඛුකරණී' නම් වේ. දෙවනුවට ඇති 'ඤාණකරණී' යන්න එහිම පර්යාය පදයකි. "Upasamo" (සන්සිඳීම) යනු කෙලෙස් සන්සිඳීමයි. "Abhiññā" (විශේෂයෙන් දැනීම) සහ "Sambodho" (මැනවින් අවබෝධ කරගැනීම) යනු චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීමමය. "Nibbāna" (නිර්වාණය) යනු අසංඛත ධාතුවයි. මේ කෙලෙස් සන්සිඳීම ආදියේ යහපත පිණිස ද (මේ ප්‍රතිපදාව) පවතී යැයි පවසමින් මාර්ගය වර්ණනා කරයි. "Sammādiṭṭhi" යනු ප්‍රඥාවයි (ඥානයයි). "Sammāsaṅkappo" යනු විතර්කයයි. ඉතිරි මාර්ගාංග ධර්ම ස්වභාවය අනුව පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

14. Evaṃ [Pg.91] cattāropi magge ekato dassetvā idāni tehi maggehi paṭivijjhitabbāni cattāri ariyasaccāni dassetuṃ ‘‘idaṃ kho pana, bhikkhave’’tiādimāha. Jātipi dukkhātiādīsu tattha tattha bhave nibbattamānānaṃ sattānaṃ sabbapaṭhamaṃ rūpārūpadhammappavatti idha jāti nāma, sā ca tattha tattha bhavesu upalabbhamānānaṃ dukkhādīnaṃ vatthubhāvato dukkhā, evaṃ jarādīsu dukkhavatthukatāya dukkhatā veditabbā. Pañcupādānakkhandhā pana dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena dukkhā eva. Ponobhavikāti punabbhavakaraṇaṃ punabbhavo uttarapadalopena, punabbhavo sīlametissāti ponobhavikā. Nandirāgasahagatāti ettha rūpādīsu nandati piyāyatīti nandī, sā eva rāgoti nandirāgoti bhāvappadhānoyaṃ niddeso, nandirāgattanti attho. Tena sahagatāni nandirāgasahagatā. Tatra tatrāti tasmiṃ tasmiṃ bhave. Rūpādīsu chasu ārammaṇesu kāmassādanavasena pavattā kāmataṇhā nāma. Sassatadiṭṭhiyā saha pavattā bhavataṇhā. Ucchedadiṭṭhiyā saha pavattā vibhavataṇhā. Asesavirāganirodhotiādinā nibbānameva vuccati. Tattha virajjanaṃ vigamanaṃ virāgo. Nirujjhanaṃ nirodho. Ubhayenāpi suṭṭhu vigamova vuccati. Asesāyapi taṇhāya virāgo, nirodho ca yena hoti, so asesavirāganirodho, nibbānameva. Yasmā ca taṃ āgamma taṇhaṃ, vaṭṭañca cajanti paṭinissajjanti vimuccanti na allīyanti, tasmā cāgo paṭinissaggo mutti anālayoti vuccati.

14. මෙසේ මාර්ග හතරම එක් කොට දක්වා, දැන් එම මාර්ගයන්ගෙන් අවබෝධ කටයුතු වූ චතුරාර්ය සත්‍යයන් දැක්වීම පිණිස "ඉදං ඛො පන, භික්ඛවෙ" යනාදිය වදාළ සේක. "ජාතිපි දුක්ඛා" යනාදි තැන්හි, ඒ ඒ භවයන්හි උපදනා සත්ත්වයන්ගේ සියල්ලටම ප්‍රථමයෙන් පහළ වන නාමරූප ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම මෙහි "ජාති" නම් වේ. එම ජාතිය ද ඒ ඒ භවයන්හි ලැබෙන්නා වූ දුක් ආදියට හේතුව (පිහිට) වන බැවින් "දුක්ඛ" නම් වේ. මෙසේ ජරා ආදියේ ද දුකට හේතු වන බැවින් දුක්ඛ බව දත යුතුය. පංච උපාදානස්කන්ධයෝ වනාහි දුක්ඛදුක්ඛ, විපරිණාමදුක්ඛ සහ සංඛාරදුක්ඛ යන වශයෙන් දුක්ඛයෝමය. "පොනොභවිකා" යනු නැවත භවයක් ඇති කිරීම "පුනබ්භව" නම් වන අතර, මෙහි අවසාන පදය ලොප් වීමෙන් "පුනබ්භව" යන්න යෙදේ. නැවත භවය ඇති කිරීම ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් "පොනොභවිකා" නම් වේ. "නන්දිරාගසහගතා" යන්නෙහි රූපාදී අරමුණුවල සතුටු වෙයි, ප්‍රිය කරයි යන අර්ථයෙන් "නන්දි" නම් වේ. ඒ සතුටු වීමම රාගය වන බැවින් "නන්දිරාග" නම් වේ. මෙය භාවප්‍රධාන නිර්දේශයකි. සතුටු වන රාගය යන්න මෙහි අර්ථයයි. එයින් යුක්ත වූයේ (එකට උපන්නේ) "නන්දිරාගසහගතා" නම් වේ. "තත්‍ර තත්‍රා" යනු ඒ ඒ භවයෙහි ය. රූප ආදි ෂඩාරම්මණයන්හි කාම ගුණයන් ආශ්වාද කිරීමේ වශයෙන් පවත්නා තණ්හාව "කාමතණ්හා" නම් වේ. ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා තණ්හාව "භවතණ්හා" නම් වේ. උච්ඡේද දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා තණ්හාව "විභවතණ්හා" නම් වේ. "අසේසවිරාගනිරෝධෝ" යනාදියෙන් නිවන්ම කියනු ලැබේ. එහි නොඇලීම (දුරු වීම) "විරාග" නම් වේ. නැති වීම (නිරුද්ධ වීම) "නිරෝධ" නම් වේ. පද දෙකෙන්ම මැනවින් පහ වීමම කියනු ලැබේ. යමකින් කිසිදු ඉතිරියක් නැතිව තණ්හාව නොඇලීම හා නිරුද්ධ වීම සිදු වේද, එය "අසේසවිරාගනිරෝධ" නම් වූ නිවන්මය. යම් හෙයකින් එම නිවනට පැමිණ තණ්හාව ද සංසාර වෘත්තය ද අත්හරිත් ද, නැවත අත්හරිත් ද, මිදෙත් ද, නොඇලෙත් ද, එහෙයින් එය (නිවන) "චාග, පටිනිස්සග්ග, මුත්ති, අනාලය" යැයි කියනු ලැබේ.

15. Cakkhuntiādīni ñāṇavevacanāneva.

15. "චක්ඛු" යනාදීහු ප්‍රඥාවට (ඥානයට) පර්යාය වචනයෝම වෙති.

16. Yāvakīvañcāti yattakaṃ kālaṃ. Tiparivaṭṭanti saccañāṇa, kiccañāṇa, katañāṇasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ parivaṭṭānaṃ vasena tiparivaṭṭaṃ ñāṇadassanaṃ. Ettha ca ‘‘idaṃ dukkhaṃ ariyasaccaṃ, idaṃ dukkhasamudaya’’nti evaṃ catūsu saccesu yathābhūtañāṇaṃ saccañāṇaṃ nāma. Tesu eva ‘‘pariññeyyaṃ pahātabbaṃ sacchikātabbaṃ bhāvetabba’’nti evaṃ kattabbakiccajānanañāṇaṃ kiccañāṇaṃ nāma. ‘‘Pariññātaṃ pahīnaṃ sacchikataṃ bhāvita’’nti tassa kiccassa katabhāvajānanañāṇaṃ katañāṇaṃ nāma. Dvādasākāranti tesameva ekekasmiṃ sacce tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ ākārānaṃ vasena dvādasākāraṃ.

16. "යාවකීවඤ්ච" යනු යම් තාක් කාලයක් ද යන්නයි. "තිපරිවට්ටං" යනු සච්චඥාන, කිච්චඥාන, කතඥාන නම් වූ වට තුනක (පරිවර්තන තුනක) වශයෙන් වට තුනක් ඇති ඥානදර්ශනයයි. මෙහි ද "මෙය දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යයයි, මෙය දුක්ඛසමුදය ආර්ය සත්‍යයයි" මෙසේ සතර සත්‍යයන්හි තතු සේ දැනගන්නා නුවණ "සච්චඥාන" නම් වේ. එම සත්‍යයන්හිම "පිරිසිඳ දත යුතුය, ප්‍රහීණ කළ යුතුය, සාක්ෂාත් කළ යුතුය, වැඩිය යුතුය" මෙසේ කළ යුතු කෘත්‍යය දැනගන්නා නුවණ "කිච්චඥාන" නම් වේ. "පිරිසිඳ දන්නා ලදී, ප්‍රහීණ කරන ලදී, සාක්ෂාත් කරන ලදී, වඩන ලදී" කියා එම කෘත්‍යයන් සිදු කළ බව දැනගන්නා නුවණ "කතඥාන" නම් වේ. "ද්වාදසාකාරං" යනු එම සතර සත්‍යයන්ගෙන් එක් එක් සත්‍යයක වට තුන තුන බැගින් වූ ආකාර දොළහකින් යුක්ත වීමයි.

Abhisambuddhoti paccaññāsinti abhisambuddho arahattaṃ pattoti evaṃ na paṭijāniṃ. Yato ca khoti yato bodhimūle nisinnakālato paṭṭhāya[Pg.92]. Athāhanti tato paraṃ ahaṃ. Ñāṇañca pana meti paccavekkhaṇañāṇaṃ sandhāya vadati. Akuppā metiādi tassa pavattiākāradassanaṃ. Tattha akuppā me vimuttīti arahattaphalaṃ tassa maggasaṅkhātakāraṇato ca ārammaṇato ca akuppatā veditabbā.

"අභිසම්බුද්ධොති පච්චඤ්ඤාසිං" යනු "මම මැනවින් අවබෝධ කළෙමි, අර්හත්ත්වයට පැමිණියෙමි" යැයි මෙසේ පිළින නොකළෙමි යන්නයි. "යතො ච ඛො" යනු බෝ මැඩ වැඩසිටි කාලයේ සිට පටන්ගෙන යන්නයි. "අථාහං" යනු ඉන්පසුව මම යන්නයි. "ඥාණඤ්ච පන මෙ" යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය අරභයා පවසයි. "අකුප්පා මෙ" යනාදිය එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පවත්නා ආකාරය පෙන්වීමකි. එහි "අකුප්පා මෙ විමුත්ති" යන්නෙන් අර්හත් ඵලය අදහස් වන අතර, මාර්ගය නම් වූ හේතුවෙන් ද අරමුණෙන් ද එහි නොසැලෙන බව (අකුප්ප බව) දත යුතුය.

Imasmiṃ pana veyyākaraṇasminti niggāthasutte. Bhaññamāneti bhaṇiyamāne. Dhammacakkhunti idha catusaccadhammesu cakkhukiccakaraṇato sotāpattimaggo adhippeto. Yaṃ kiñcītiādi nibbānārammaṇattepi kiccavasena asammohato pavattidassanatthaṃ vuttaṃ.

"ඉමස්මිං පන වෙය්‍යාකරණස්මිං" යනු ගාථා රහිත සූත්‍රය දේශනා කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. "භඤ්ඤමානෙ" යනු දේශනා කරනු ලබන කල්හි යන්නයි. "ධම්මචක්ඛු" යන්නෙන් මෙහි චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන්හි ඇසක කෘත්‍යය සිදු කරන බැවින් සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කරනු ලැබේ. "යං කිඤ්චි" යනාදිය නිවන අරමුණු කරගත්තක් වුවද, කෘත්‍ය වශයෙන් මුළාවකින් තොරව සිදුවීම පෙන්වීම පිණිස වදාරන ලද්දකි.

17. Dhammacakkanti paṭivedhañāṇadhammañceva desanāñāṇadhammañca pavattanaṭṭhena cakkanti dhammacakkaṃ. Obhāsoti sabbaññutaññāṇānubhāvena pavatto cittapaccayautusamuṭṭhāno dasasahassilokadhātuṃ pharitvā ṭhito obhāso.

17. "ධම්මචක්කං" යනු අවබෝධ ඥාන ධර්මය ද දේශනා ඥාන ධර්මය ද පවත්වන (කැරකවීමේ) අර්ථයෙන් "චක්‍ර" නම් වේ. එහෙයින් "ධම්මචක්ක" නම් වේ. "ඕභාසො" යනු සර්වඥතා ඥානයේ ආනුභාවයෙන් පැවතුණා වූ, සිත හේතු කොටගත් සෘතු සමුත්ථානයෙන් උපන්, දස දහසක් ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පවතින ආලෝකයයි.

18. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesesupi. Attano paccakkhato adhigatattā na paraṃ pacceti, parassa saddhāya ettha na pavattatīti aparappaccayo. Ehi bhikkhūti ettake vuttamatte pabbajjā, upasampadā ca sijjhati, teneva tattha iti-saddena paricchedo dassitoti vadanti. Keci pana ‘‘sammā dukkhassa antakiriyāyāti vacanapariyosāne eva upasampadā sijjhati, aṭṭhakathāyaṃ pana ‘ehi bhikkhūti bhagavato vacanenā’ti idaṃ ehibhikkhusaddopalakkhitavacanaṃ ehibhikkhuvacanantiādipadavasena vuttaṃ musāvādavaggotiādīsu viyā’’ti vadanti, tadetaṃ paṭhamapārājikaṭṭhakathāyaṃ ‘‘bhagavā hi…pe… ehi bhikkhu, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti (pārā. aṭṭha. 1.45 bhikkhūpadabhājanīyavaṇṇanā) iminā vacanena sameti. Yattakañhi bhagavatā niyamena vuccati, tattakaṃ sabbampi aṅgameva. Sekkhaputhujjanānañhi etaṃ paripuṇṇaṃ vuccati, asekkhānaṃ pana ‘‘cara brahmacariya’’nti pariyosānanti daṭṭhabbaṃ sikkhattayasamiddhito. Lokiyasampadāhi uparibhūtā seṭṭhabhūtā sampadāti upasampadā.

18. මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලදී, එහෙයින් "දිට්ඨධම්ම" නම් වේ. ඉතිරි පදවල ද (පත්තධම්ම ආදී) ක්‍රමය මෙයම වේ. තමාගේම ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් අවබෝධ කරගත් බැවින් අන්‍යයන් විශ්වාස නොකරයි, අන්‍යයන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාවෙන් මෙහි නොපවතියි, එහෙයින් "අපරප්පච්චය" නම් වේ. "ඒහි භික්ඛු" යන මෙපමණක් පැවසූ පමණින් පැවිද්ද ද උපසම්පදාව ද සිද්ධ වේ. එහෙයින්ම එහි "ඉති" ශබ්දයෙන් සීමා කිරීම පෙන්වන ලදැයි ඇතැම්හු පවසති. ඇතැම්හු වනාහි "සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය" යන වචනයේ අවසානයෙහිම උපසම්පදාව සිද්ධ වෙයි; අටුවාවෙහි වනාහි "ඒහි භික්ඛූති භගවතෝ වචනේන" යන මෙයින් අදහස් කළේ "ඒහි භික්ඛු" යන වචනයෙන් උපලක්ෂිත වචනයයි, එය මුසාවාද වර්ග ආදියේ මෙන් ආදි පදයේ වශයෙන් පවසන ලද්දකැයි පවසති. ඒ මෙම ප්‍රකාශය පළමු පාරාජිකා අටුවාවෙහි එන "භගවා හි...පෙ... ඒහි භික්ඛු, චර බ්‍රහ්මචරියං සම්මා දුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය" යන මෙම වචනය සමඟ සැසඳේ. යම් තාක් ප්‍රමාණයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නියම වශයෙන් වදාරන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ලම උපසම්පදාවේ අංගයක්ම වේ. සේඛ සහ පෘථග්ජන පුද්ගලයන් හට මෙම සම්පූර්ණ දේශනය වදාරනු ලැබේ. අසේඛයන් හට වනාහි "චර බ්‍රහ්මචරියං" යන්නෙන් අවසන් වන වචනය වදාරන බව දත යුතුය. ඒ ත්‍රිවිධ ශික්ෂාව සම්පූර්ණ වී ඇති බැවිනි. ලෞකික සම්පත්වලට වඩා ඉහළින් පවත්නා වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සම්පත්තිය උපසම්පදාවයි.

19-21. Nīhārabhattoti bhikkhūhi gāmato nīharitvā dinnabhatto. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Etaṃ mamātiādi yathākkamaṃ taṇhāmānadiṭṭhigāhānaṃ dassanaṃ.

19-21. "නීහාරභත්තො" යනු භික්ෂූන් විසින් ගමෙන් පිටතට ගෙන ගොස් දෙන ලද (පූජා කරන ලද) දානයයි. "කල්ලං නු" යනු සුදුසු ද යන්නයි. "ඒතං මම" යනාදිය පිළිවෙළින් තණ්හා, මාන, දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීම් පෙන්වීමකි.

22-23. Tasmā [Pg.93] tihāti ettha tihāti nipātamattaṃ, tasmāti attho. Nibbindatīti vuṭṭhānagāminivipassanāvasena ukkaṇṭhati. Virajjatīti catunnaṃ maggānaṃ vasena na rajjati. Vimuccatīti phalavasena vimuccati. Vimuttasmintiādi paccavekkhaṇañāṇadassanaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Karaṇīyaṃ catūsu saccesu catūhi maggehi paccekaṃ kattabbaṃ pariññādivasena soḷasavidhaṃ kiccaṃ. Nāparaṃ itthattāyāti itthabhāvāya soḷasakiccabhāvāya, kilesakkhayāya vā aparaṃ puna maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato vattamānakkhandhasantānato aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ na bhavissatīti attho.

22-23. "තස්මා තිහ" යන්නෙහි "තිහ" යනු නිපාත මාත්‍රයකි. "එහෙයින්" යනු එහි අර්ථයයි. "නිබ්බින්දති" යනු වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාවෙහි බලයෙන් (සංසාරය කෙරෙහි) කලකිරෙයි. "විරජ්ජති" යනු සතර මාර්ගයන්ගේ වශයෙන් නොඇලෙයි. "විමුච්චති" යනු ඵලයන්ගේ වශයෙන් මිදෙයි. "විමුත්තස්මිං" යනාදිය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥාන දර්ශනය දැක්වීමකි. "බ්‍රහ්මචරියං" යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. "කරණීයං" යනු සතර සත්‍යයන්හි සතර මාර්ගයන්ගෙන් වෙන් වෙන්ව කටයුතු වූ, පිරිසිඳ දැකීම (පරිඤ්ඤා) ආදි වශයෙන් වූ සොළොස් වැදෑරුම් කෘත්‍යයයි. "නාපරං ඉත්ථත්තාය" යනු මෙම සොළොස් කෘත්‍යය සිදු කිරීම පිණිස හෝ කෙලෙසුන් නැසීම පිණිස නැවත මට කළ යුතු වෙනත් මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් නැතැයි දැනගැනීමයි. නැතහොත් "ඉත්ථත්තාය" යනු මේ පවත්නා ස්කන්ධ සන්තානයෙන් පසු නැවත වෙනත් ස්කන්ධ සන්තානයක් මට ඇති නොවේ යන අර්ථයයි.

Pabbajjākathāvaṇṇanā

පැවිදි කථා වර්ණනාව

15. Āḷambaranti paṇavaṃ. Vikesikanti vippakiṇṇakesaṃ. Vikkheḷikanti vissandamānalālaṃ. Susānaṃ maññeti susānaṃ viya addasa sakaṃ parijananti sambandho. Udānaṃ udānesīti saṃvegavasappavattaṃ vacanaṃ nicchāresi. Upassaṭṭhanti dukkhena sammissaṃ, dukkhotiṇṇaṃ sabbasattakāyajātanti attho.

15. ‘ආළම්බරං’ යනු පණව බෙරයයි. ‘විකේසිකං’ යනු විසිරී ගිය කෙස් ඇති බවයි. ‘වික්ඛේළිකං’ යනු වැගිරෙන කෙළ ඇති බවයි. ‘සුසානං මඤ්ඤේ’ යන්නෙහි සම්බන්ධය නම් ‘තමාගේ පිරිවර ජනයා සොහොනක් මෙන් දුටුවේය’ යන්නයි. ‘උදානං උදානේසි’ යනු සංවේගය හේතුවෙන් උපන් වචන (උදන්) ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි. ‘උපස්සට්ඨං’ යන්නෙහි අර්ථය නම් සියලු සත්ව සමූහයා දුකින් මිශ්‍ර වූ, දුකින් පිරී ගිය බවයි.

26. Idaṃ kho yasāti bhagavā nibbānaṃ sandhāyāha. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ādīnavanti dosaṃ. Okāranti nihīnatā nihīnajanasevitattā. Saṃkilesanti tehi sattānaṃ saṃkilesanaṃ, saṃkilesavisayanti vā attho. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmaṃ attanāva ukkaṃso ukkhipanaṃ etissanti sāmukkaṃsikā, saccadesanā. Tassā sarūpadassanaṃ ‘‘dukkha’’ntiādi.

26. ‘ඉදං ඛෝ යස’ යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ නිවන අරමුණු කරගෙනය. ‘අනුපුබ්බිං කථං’ යනු අනුපිළිවෙල කථාවයි. ‘ආදීනවං’ යනු දෝෂයයි. ‘ඕකාරං’ යනු ලාමක ජනයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන බැවින් ඇති වන හීන බවයි. ‘සංකිලේසං’ යනු ඒ කෙලෙසුන් නිසා සත්වයන්ගේ කෙලෙසීම නොහොත් කෙලෙස්වලට අරමුණු වීම යන අර්ථයයි. ‘කල්ලචිත්තං’ යනු නීරෝගී සිතයි. තමන් වහන්සේ විසින්ම මතු කරගන්නා ලද දේශනාව ඇති බැවින් චතුරාර්ය සච්ච දේශනාව ‘සාමුක්කංසික’ දේශනාව නම් වේ. ‘දුක්ඛං’ යනාදී වචන එම දේශනාවේ ස්වරූපය දැක්වීමකි.

27. Assadūteti assaāruḷhe dūte. Iddhābhisaṅkhāranti iddhikiriyaṃ. Abhisaṅkharesi akāsi.

27. ‘අස්සදූතේ’ යනු අසුන් පිට නැඟී ගිය දූතයන් ය. ‘ඉද්ධිඅභිසංඛාරං’ යනු සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක් කිරීමයි. ‘අභිසංඛරේසි’ යනු කළේය යන්නයි.

28. Yathādiṭṭhanti paṭhamamaggena diṭṭhaṃ catussaccabhūmiṃ sesamaggattayena paccavekkhantassa, passantassāti attho. Mātu no jīvitanti ettha noti nipātamattaṃ, mātu jīvitanti attho. Yasassa khīṇāsavattā ‘‘ehi bhikkhu, svākkhāto dhammo, cara brahmacariya’’nti ettakeneva bhagavā upasampadaṃ adāsi. Khīṇāsavānañhi ettakeneva upasampadā anuññātā pubbeva dukkhassa parikkhīṇattā. Cara brahmacariyanti sāsanabrahmacariyasaṅkhātaṃ sikkhāpadapūraṇaṃ sandhāya vuttaṃ, na maggabrahmacariyaṃ.

28. ‘යථාදිට්ඨං’ යනු ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්) දකින ලද චතුරාර්ය සත්‍ය භූමිය ඉතිරි මාර්ග ත්‍රිත්වයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන, දකින තැනැත්තාගේ යන අර්ථයයි. ‘මාතු නෝ ජීවිතං’ යන්නෙහි ‘නෝ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි, ‘මවගේ ජීවිතය’ යනු එහි අර්ථයයි. යස කුලපුත්‍රයාගේ ක්ෂීණාස්‍රව (රහත්) භාවය නිසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඒහි භික්ඛု, ස්වාක්ඛාතෝ ධම්මෝ, චර බ්‍රහ්මචරියං’ යන මෙපමණකින්ම උපසම්පදාව ලබා දුන්හ. ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලාට මෙපමණකින්ම උපසම්පදාව අනුදැන වදාරන ලද්දේ පෙරම දුක කෙළවර කර ඇති බැවිනි. ‘චර බ්‍රහ්මචරියං’ යන්න වදාරන ලද්දේ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව නම් වූ ශික්ෂාපද පිරවීම අරමුණු කරගෙන මිස, මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව අරමුණු කරගෙන නොවේ.

30. Seṭṭhānuseṭṭhīnanti [Pg.94] seṭṭhino ca anuseṭṭhino ca paveṇīvasena āgatā yesaṃ kulānaṃ santi, tesaṃ seṭṭhānuseṭṭhīnaṃ kulānaṃ. Orakoti lāmako.

30. ‘සෙට්ඨානුසෙට්ඨීනං’ යනු පරම්පරාගතව පැවත ආ මහා සිටුවරුන් හා අනුසිටුවරුන් යම් කුලවල සිටිත්ද, ඒ මහා සිටු සහ අනුසිටු පවුල්වල යන්නයි. ‘ඕරකෝ’ යනු ලාමක වූ යන්නයි.

32-33. Mā ekena dveti ekena maggena dve bhikkhū mā agamittha. Visuddhe satte, guṇe vā māretīti māro. Pāpe niyutto pāpimā.

32-33. ‘මා එකේන ද්වේ’ යනු එක් මඟකින් භික්ෂූන් දෙනමක් නොයන්න යන්නයි. පිරිසිදු සත්වයන් හෝ ගුණධර්මයන් නසන බැවින් ‘මාර’ නම් වේ. පාපයෙහි යෙදුණු බැවින් ‘පාපිමන්ත’ නම් වේ.

Sabbapāsehīti sabbakilesapāsehi. Ye dibbā ye ca mānusāti ye dibbakāmaguṇanissitā, mānusakakāmaguṇanissitā ca kilesapāsā nāma atthi, sabbehi tehi. ‘‘Tvaṃ buddho’’ti devamanussehi kariyamānasakkārasampaṭicchanaṃ sandhāya vadati.

‘සබ්බපාසේහි’ යනු සියලු කෙලෙස් දැල්වලින් ය. ‘යේ දිබ්බා යේ ච මානුසා’ යනු දිව්‍යමය කාමගුණයන් ඇසුරු කළ යම් කෙලෙස් දැලක් ඇද්ද, මානුෂීයකාමගුණයන් ඇසුරු කළ යම් කෙලෙස් දැලක් ඇද්ද, ඒ සියලු කෙලෙස් දැල්වලින් යන්නයි. ‘ත්වං බුද්ධෝ’ යන්නෙන් මාරයා අදහස් කළේ දෙවි මිනිසුන් විසින් කරනු ලබන සත්කාර පිළිගැනීම අරමුණු කරගෙනය.

Antalikkhe carante pañcābhiññepi bandhatīti antalikkhacaro, rāgapāso. Māro pana pāsampi antalikkhacaraṃ maññati. Mānasoti manosampayutto.

අහසේ හැසිරෙන පංච අභිඥාලාභීන් පවා බඳින බැවින්, රාග නැමැති මලපුඩුව ‘අන්තලික්ඛචර’ නම් වේ. එහෙත් මාරයා සිතන්නේ එම මලපුඩුව අහසේ හැසිරෙන්නක් කියාය. ‘මානසෝ’ යනු සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ යන්නයි.

Jānāti manti so kira ‘‘mahānubhāvo añño devaputto nivāretīti bhīto nivattissati nu kho’’tisaññāya vatvā ‘‘nihato tvamasi antakā’’ti vutte ‘‘jānāti ma’’nti dummano palāyi.

‘ජානාති මං’ යන්නෙහි අදහස නම්: මාරයා, ‘මහත් ආනුභාව ඇති වෙනත් දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු මා වළක්වන්නේය කියා බියෙන් ගෞතමයන් වහන්සේ පසුබසීද?’ යන සිතුවිල්ලෙන් එසේ පැවසූ අතර, ‘අන්තකය, තෝ පරාජය කරන ලද්දෙහි වෙහිය’ කියා වදාළ කල්හි, ‘මාව hඳුනාගත්තේය’ කියා නොසතුටු සිතින් පලා ගියේය.

34. Parivitakko udapādīti yasmā ehibhikkhubhāvāya upanissayarahitānampi pabbajitukāmatā uppajjissati, buddhā ca te na pabbājenti, tasmā tesampi pabbajjāvidhiṃ dassento evaṃ parivitakkesīti daṭṭhabbaṃ. Upanissayasampannā pana bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ehibhikkhubhāveneva pabbajanti. Ye paṭikkhittapuggalāti sambandho. Sayaṃ pabbājetabboti ettha ‘‘kesamassuṃ ohāretvā’’tiādivacanato kesacchedanakāsāyacchādanasaraṇadānāni pabbajjā nāma, tesu pacchimadvayaṃ bhikkhūhi eva kātabbaṃ, kāretabbaṃ vā. ‘‘Pabbājehī’’ti idaṃ tividhampi sandhāya vuttaṃ. Khaṇḍasīmaṃ netvāti bhaṇḍukammārocanapariharaṇatthaṃ. Bhikkhūnañhi anārocetvā ekasīmāya ‘‘etassa kese chindā’’ti aññaṃ āṇāpetumpi na vaṭṭati. Pabbājetvāti kesādicchedanameva sandhāya vuttaṃ ‘‘kāsāyāni acchādetvā’’ti visuṃ vuttattā. Pabbājetuṃ na labhatīti saraṇadānaṃ sandhāya vuttaṃ, anupasampannena bhikkhuāṇattiyā dinnampi saraṇaṃ na ruhati.

34. ‘පරිවිතක්කෝ උදපාදි’ යනු, ඒහිභික්ෂු භාවයට උපනිශ්‍රය රහිත වූවන්ට ද මහණ වීමේ කැමැත්ත ඇති වන නිසාත්, බුදුවරුන් ඔවුන් කෙලින්ම ඒහිභික්ෂු භාවයෙන් මහණ නොකරන නිසාත්, ඔවුන් වෙනුවෙන් ද පැවිදි වීමේ ක්‍රමවේදයක් දක්වනු පිණිස මෙසේ කල්පනා කළ බව දත යුතුය. උපනිශ්‍රය සම්පන්න අය වනාහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඒහිභික්ෂු භාවයෙන්ම පැවිදි වෙති. ‘යේ පටික්ඛිත්තපුග්ගලා’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සයං පබ්බාජේතබ්බෝ’ යන්නෙහි ‘කේසමස්සුං ඕහාරෙත්වා’ යනාදී දේශනාවට අනුව කෙස් කැපීම, සිවුරු පෙරවීම සහ සරණගමනය දීම යන මේවා පැවිද්ද නමින් හැඳින්වේ. ඒ අතුරින් අවසාන කරුණු දෙක භික්ෂූන් විසින්ම කළ යුතුය, නැතහොත් කරවිය යුතුය. ‘පබ්බාජේහි’ යන්නෙන් මේ කරුණු තුනම අදහස් කෙරේ. ‘ඛණ්ඩසීමං නෙත්වා’ යන්න වදාරන ලද්දේ බණ්ඩ කර්මය (කෙස් බෑම) දැනුම් දීමෙන් thොරව කිරීම වැළැක්වීම සඳහාය. භික්ෂූන්ට නොදන්වා එකම සීමාවක් තුළ ‘මොහුගේ කෙස් කපන්න’ කියා වෙනත් අයෙකුට අණ කිරීම පවා භික්ෂූන්ට සුදුසු නොවේ. ‘පබ්බාජෙත්වා’ යන්නෙන් කෙස් කැපීම පමණක් අදහස් කරන්නේ ‘කාසායානි අච්ඡාදෙත්වා’ කියා වෙන් කොට වදාරා ඇති බැවිනි. ‘පබ්බාජේතුං න ලභති’ යනු සරණගමනය දීම අරමුණු කරගෙන වදාළකි. උපසම්පන්න නොවන අයෙකු විසින් භික්ෂුවකගේ අණ පරිදි දෙනු ලැබුවද එම සරණගමනය පිහිටන්නේ නැත.

Yasassīti parivārasampanno. Nijjīvanissattabhāvanti ‘‘kesā nāma imasmiṃ sarīre pāṭiyekko koṭṭhāso acetano abyākato suñño [Pg.95] nissatto thaddho pathavīdhātū’’tiādinayaṃ saṅgaṇhāti, sabbaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.311) āgatanayena gahetabbaṃ. Pubbeti pubbabuddhuppādesu. Madditasaṅkhāroti vipassanāvasena vuttaṃ. Bhāvitabhāvanoti samathavasenāpi.

‘යසස්සී’ යනු පිරිවර සම්පන්න වූ යන්නයි. ‘නිජ්ජීවනිස්සත්තභාවං’ යන්නෙන්, ‘මේ ශරීරයෙහි කෙස් යනු වෙන් වූ කොටසකි, අචේතනිකය, අඛ්‍යාතය, ශුන්‍යය, සත්වයෙකු නොවේ, තද ගතියෙන් යුක්තය, පඨවි ධාතුවය’ යනාදී ක්‍රමය සංග්‍රහ කරයි. ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පැමිණි ක්‍රමයට අනුව ගත යුතුය. ‘පුබ්බේ’ යනු පෙර බුදුවරුන් පහළ වූ කාලයන්හිය. ‘මද්දිතසංඛාරෝ’ යන්න විදර්ශනා වශයෙන් වදාරන ලද්දකි. ‘භාවිතභාවනෝ’ යන්න සමථ වශයෙන් ද වදාරන ලද්දකි.

Kāsāyāni tikkhattuṃ vā…pe… paṭiggāhāpetabboti ettha ‘‘sabbadukkhanissaraṇatthāya imaṃ kāsāvaṃ gahetvā’’ti vā ‘‘taṃ kāsāvaṃ datvā’’ti vā vatvā ‘‘pabbājetha maṃ, bhante, anukampaṃ upādāyā’’ti evaṃ yācanapubbakaṃ cīvaraṃ paṭicchāpeti. Athāpītiādi tikkhattuṃ paṭiggāhāpanato paraṃ kattabbavidhidassanaṃ. Athāpīti tato parampīti attho. Keci pana ‘‘cīvaraṃ appaṭiggāhāpetvā pabbajanappakārabhedadassanatthaṃ ‘‘athāpī’’ti vuttaṃ, athāpīti ca atha vāti attho’’ti vadanti. ‘‘Adinnaṃ na vaṭṭatī’’ti iminā pabbajjā na ruhatīti dasseti.

‘කාසායානි තික්ඛත්තුං වා...පෙ... පටිග්ගාහාපේතබ්බෝ’ යන්නෙහි ‘සියලු දුකින් මිදීම සහ නිවන් සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස මේ කසාවත ගෙන’ කියා හෝ ‘ඒ කසාවත දී’ කියා හෝ පවසා, ‘ස්වාමීනි, මට අනුකම්පා උපදවා මා පැවිදි කරනු මැනවි’ කියා මෙසේ අයැදීම පෙරදැරිව සිවුර පිළිගන්වයි. ‘අථාපි’ යනාදිය තුන් වරක් පිළිගැන්වීමෙන් පසු කළ යුතු පිළිවෙත් දැක්වීමකි. ‘අථාපි’ යනු ඉන් පසුවද යන්නයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි ‘සිවුර පිළි නොගන්වා පැවිදි වීමේ විවිධ ක්‍රම දැක්වීම පිණිස ‘අථාපි’ යන්න වදාරන ලදී, එහි අර්ථය ‘නැතහොත්’ යන්නයි’ කියා පවසති. ‘අදින්නං න වට්ටති’ යන්නෙන් පැවිද්ද සිදු නොවන බව දක්වයි.

Pāde vandāpetvāti pādābhimukhaṃ namāpetvā. Dūre vandantopi hi pāde vandatīti vuccati. Upajjhāyena vāti ettha yassa santike upajjhaṃ gaṇhāti, ayaṃ upajjhāyo. Ābhisamācārikesu vinayanatthaṃ yaṃ ācariyaṃ katvā niyyātenti, ayaṃ ācariyo. Sace pana upajjhāyo sayameva sabbaṃ sikkhāpeti, aññasmiṃ na niyyāteti, upajjhāyovassa ācariyopi hoti, yathā upasampadākāle sayameva kammavācaṃ vācento upajjhāyova kammavācācariyopi hoti.

‘පාදේ වන්දාපෙත්වා’ යනු පාදයන් අභිමුඛව නමස්කාර කරවා යන්නයි. මන්දයත්, ඈත සිට වැඳීම ද ‘පාද වන්දනාව’ කියා කියනු ලබන බැවිනි. ‘උපජ්ඣායේන වා’ යන්නෙහි, යමෙකු සමීපයෙහි නිශ්‍රය ගන්නේද, හෙතෙම උපාධ්‍යාය වේ. ආභිසමාචාරික ශික්ෂාවන්හි හික්මවීම පිණිස යම් භික්ෂුවක ගුරුවරයෙකු කොට භාරදෙන්නේද, හෙතෙම ආචාර්යවරයා වේ. ඉදින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම සියලු දේ උගන්වන්නේ නම්, වෙනත් ආචාර්යවරයෙකුට භාර නොදෙන්නේ නම්, උන්වහන්සේම ඔහුගේ ආචාර්යවරයා ද වෙති. ඒ කෙසේද යත්, උපසම්පදා අවස්ථාවෙහි තමන් වහන්සේම කර්මවාචාව සජ්ඣායනා කරන්නේ නම්, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේම කර්මවාචාචාර්යවරයා ද වන්නාක් මෙනි.

Anunāsikantaṃ katvā dānakāle antarā vicchedo na kātabboti āha ‘‘ekasambandhānī’’ti.

අනුනාසිකය අගට යොදා, දෙන අවස්ථාවෙහි අතරමැද කපා හැරීම නොකළ යුතු බැවින් ‘ඒකසම්බන්ධී’ කියා වදාළහ.

‘‘Ābhisamācārikesu vinetabbo’’ti iminā sekhiyavattakhandhakavattesu, aññesu

‘ආභිසමාචාරිකේසු විනේතබ්බෝ’ යන්නෙන් සේඛියා වත්, ඛන්ධක වත් සහ අනෙකුත්

Ca sukkavissaṭṭhiādilokavajjasikkhāpadesu sāmaṇerehi vattitabbaṃ, tattha avattamāno alajjī, daṇḍakammāraho ca hotīti dasseti.

ශුක්‍ර විස්සට්ඨි ආදී ලෝකවජ්ජ ශික්ෂාපදයන්හි සාමණේරයන් විසින් හැසිරිය යුතු බවත්, එහි නොහැසිරෙන සාමණේරයා අලජ්ජී වන බවත්, දණ්ඩකර්මයට සුදුසු වන බවත් දක්වයි.

Pabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පැවිදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dutiyamārakathāvaṇṇanā

දෙවන මාර කථා වර්ණනාවයි.

35. Pāḷiyaṃ [Pg.96] anuttaraṃ vimuttiṃ anupāpuṇāthāti ‘‘khīṇāsavā mayaṃ, kiṃ amhākaṃ padhānenā’’ti vāsanādosena vosānaṃ anāpajjitvā pantesu senāsanesu phalasamāpattiyāva vītināmanatthaṃ, taṃ disvā aññesampi diṭṭhānugatisamāpajjanatthañca ovadatīti veditabbaṃ.

35. දේශනාවෙහි 'අනුත්තර වූ විමුක්තියට පැමිණෙන්න' යන වචනයෙන් 'අපි රහත් වූවෝ වෙමු, අපගේ වීර්යයෙන් ඇති ඵලය කිමද?' කියා වාසනා දෝෂය නිසා අතරමග නැවතීමකට නොපැමිණ, විවේකී සේනාසනයන්හි ඵලසමාපත්තියෙන් ම කල් ගෙවීම පිණිස ද, එය දැක අන් අය ද එය අනුගමනය කරනු පිණිස ද අවවාද කරන බව දත යුතුය.

Dutiyamārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙවන මාර කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā

භද්දවග්ගිය කථා වර්ණනාව

36. Idaṃ nesaṃ pubbakammanti tesaṃ tiṃsajanānaṃ ekato abhisamayassa pubbakammaṃ. Aññampi tesaṃ paccekaṃ pubbabuddhuppādesu saddhammassavanasaraṇagamanadānasīlasamādhivipassanāsamāyogavasena bahuṃ vivaṭṭūpanissayaṃ kusalaṃ atthevāti gahetabbaṃ. Itarathā hi tadaheva paṭivedho, ehibhikkhubhāvādiviseso ca na sampajjeyya.

36. 'ඉදං නේසං පුබ්බකම්මං' යනු ඒ තිස් දෙනා එක්ව සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම සඳහා කළ පෙර කර්මයයි. පෙර බුදුවරුන් පහළ වූ කාලයන්හි දී ධර්ම ශ්‍රවණය කිරීම, සරණ ශීල සමාදන් වීම, දන් දීම, සිල් රැකීම, සමාධි හා විපස්සනා වර්ධනය කිරීම් වශයෙන් සංසාරයෙන් මිදීමට උපනිශ්‍රය වූ බොහෝ කුසල් ඔවුන් එක් එක් අය විසින් වෙන වෙනම ද රැස් කරගෙන තිබූ බව පිළිගත යුතුය. මන්ද, එසේ නොවුණහොත් එදිනම සත්‍යාවබෝධය ලැබීම හා ඒහිභික්ෂුභාවය ආදී සුවිශේෂී තත්ත්වයන් අත්කර ගැනීමට නොහැකි වන බැවිනි.

Bhaddavaggiyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

භද්දවග්ගිය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā

උරුවේල ප්‍රාතිහාර්ය කථා වර්ණනාව

37-38. Pāḷiyaṃ agarūti bhāriyaṃ na siyāti attho. Ubhinnaṃ sajotibhūtānanti ubhosu sajotibhūtesu. Patte pakkhipīti taṃ nāgaṃ nihatatejaṃ dhammadesanāya santappetvā saraṇasīlāni datvā sakalarattiṃ bhagavantaṃ payirupāsitvā ṭhitaṃ jaṭilānaṃ dassanatthaṃ patte pakkhipi, na ahituṇḍiko viya balakkārenāti veditabbaṃ. Yatra hi nāmāti yo nāma.

37-38. දේශනාවෙහි 'අගරූ' යනු බරක් නොවේවා (කරදරයක් නොවේවා) යන්න අර්ථයයි. 'උභින්නං සජෝතිභူතානං' යනු (නාගයා සහ බුදුරදුන්) දෙදෙනාම තේජස් විහිදුවමින් සිටි කල්හි යන්නයි. 'පත්තෙ පක්ඛිපි' යනු දහම් දෙසා සතුටට පත් කර, සරණ ශීලයෙහි පිහිටුවා, තේජස පහ කළා වූ ද, මුළු රාත්‍රිය පුරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් සිටියා වූ ද ඒ නාගයා ජටිලයන්ට පෙන්වීම පිණිස පාත්‍රයෙහි බහාලූ බවයි. සර්ප වෛද්‍යවරයෙකු මෙන් බලහත්කාරයෙන් දැමූවක් නොවන බව දත යුතුය. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යමෙක් යන්නයි.

39. Ajjaṇhoti ajja ekadivasaṃ. Aggisālamhīti agyāgāre. Sumanānaṃ buddhānaṃ manasā sadiso mano assāti sumanamanaso. Adhicittoti mahākaruṇādīhi adhicitto. Udicchareti ullokesuṃ, parivāresunti attho. Anekavaṇṇā acciyoti chabbaṇṇaraṃsiyo vuttā. Ahaṃ te dhuvabhattena paṭimānanaṃ karissāmīti seso.

39. 'අජ්ජණ්හෝ' යනු අද දවසෙහි (එක් දිනක) යන්නයි. 'අග්ගිසාලම්හි' යනු ගිණිගෙයෙහි යන්නයි. යහපත් සිත් ඇති බුදුවරුන්ගේ සිතට බඳු වූ සිතක් ඇති බැවින් 'සුමනමනස' නම් වේ. 'අධිචිත්ත' යනු මහා කරුණාදී ගුණයෙන් උසස් වූ සිතක් ඇති බවයි. 'උදිච්ඡරේ' යනු ඉහළ බැලූහ, වට කළහ යන්න අර්ථයයි. 'අනේකවණ්ණා අච්චියෝ' යන්නෙන් ෂඩ්වර්ණ බුදු රැස් මාලාවන් පවසන လදි. 'මම ඔබට නිත්‍ය බතින් උපස්ථාන කරන්නෙමි' යන්න මෙහි ඉතිරි පාඨයයි.

40. Abhikkantāya [Pg.97] rattiyāti parikkhīṇāya rattiyā, majjharattisamayeti attho. Abhikkantavaṇṇāti abhirūpacchavivaṇṇā. Kevalakappanti ettha kevala-saddassa anavasesattho, kappa-saddassa samantabhāvo, tasmā anavasesaṃ samantato vanasaṇḍanti attho. Catuddisāti catūsu disāsu. Yatra hi nāmāti yaṃ nāma.

40. 'අභික්කන්තාය රත්තියා' යනු රාත්‍රිය ඉක්ම ගිය කල්හි, එනම් මධ්‍යම රාත්‍රී කාලයෙහි යන්න අර්ථයයි. 'අභික්කන්තවණ්ණා' යනු ඉතා ශෝභන වූ ශරීර වර්ණ ඇති යන්නයි. 'කේවලකප්පං' යන්නෙහි 'කේවල' ශබ්දයෙන් ඉතිරි නැති බවත්, 'කප්ප' ශබ්දයෙන් හාත්පස පැතිရීමත් අදහස් වන බැවින්, මුළුමනින්ම හාත්පස වනාන්තරයම බැබළුණු බව අර්ථයයි. 'චතුද්දිසා' යනු සතර දිශාවන්හි යන්නයි. 'යත්‍ර හි නාම' යනු යම් කරුණක් (හෝ යමෙක්) යන්නයි.

43. Aṅgamagadhāti aṅgamagadharaṭṭhavāsino. Iddhipāṭihāriyanti abhiññiddhiyeva paṭipakkhānaṃ titthiyānaṃ, veneyyasattagatadosānañca haraṇato apanayanato pāṭihāriyaṃ, taṃ taṃ vā sattahitaṃ paṭicca haritabbaṃ pavattetabbanti paṭihāriyaṃ, tadeva pāṭihāriyaṃ. Iddhi eva pāṭihāriyaṃ iddhipāṭihāriyaṃ.

43. 'අංගමගධා' යනු අංග සහ මගධ රටවල වෙසෙන වැසියන්ය. 'ඉද්ධිපාටිහාරියං' යනු අභිඥා සෘද්ධියම වේ. සතුරු වූ තීර්ථකයන්ගේ දෘෂ්ටි ද, විනෙය සත්ත්වයන්ගේ සිත්හි ඇති ක්ලේශ දෝෂයන් ද දුරු කරන (පහ කරන) බැවින් එය 'ප්‍රාතිහාර්ය' නම් වේ. නැතහොත් ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ හිතසුව පිණිස පැවැත්විය යුතු බැවින් ප්‍රාතිහාර්ය නම් වේ, එයම ප්‍රාතිහාර්යයි. සෘද්ධියම ප්‍රාතිහාර්ය වීම 'සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය' (සෘද්ධිප්‍රාතිහාර්ය) යි.

44. Paṃsukūlaṃ uppannaṃ hotīti puṇṇāya dāsiyā sarīraṃ parikkhipitvā chaḍḍitaṃ sāṇamayaṃ kimikulākulaṃ pariyesanavasena uppannaṃ hoti, yaṃ bhagavā bhūmiṃ kampento pārupitvā pacchā mahākassapattherassa adāsi, taṃ sandhāyetaṃ vuttanti vadanti. Kattha nu khotiādiparivitakko jaṭilānaṃ vividhapāṭihāriyadassanatthaṃ kato. Pāṇinā khaṇanto viya iddhiyā mattikaṃ apanetvā dinnattā vuttaṃ ‘‘pāṇinā pokkharaṇiṃ khaṇitvā’’ti.

44. 'පංසුකූලං උප්පන්නං හෝති' යනු පුණ්ණා නම් දාසියගේ මළ සිරුර වෙළා ඉවත දමා තිබූ, හණ නූලෙන් කළා වූ ද, පණුවන්ගෙන් ගැවසුණා වූ ද පංශුකූල වස්ත්‍රය සෙවීම් වශයෙන් ලැබීමයි. යම් වස්ත්‍රයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා පොළොව කම්පා කරවමින් පෙරවා ගෙන, පසුව මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට පූජා කළ සේක් ද, එය අරභයා මෙය පවසන ලදැයි පවසති. 'කොතැනක දෝ' යනාදී වශයෙන් ඇති වූ කල්පනාව ජටිලයන්ට විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් පෙන්වීම පිණිස කරන ලද්දකි. අතින් හාරන්නාක් මෙන් සෘද්ධියෙන් පස් ඉවත් කර සාදා දුන් බැවින් 'අතින් පොකුණක් හාරා' යැයි පවසන ලදි.

46. Phāliyantu, kassapa, kaṭṭhānīti uruvelakassapena nivedite evamavocāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi.

46. 'කස්සප, දර පළත්වා' යන වචනය උරුවේල කස්සප විසින් සැළ කළ කල්හි (බුදුරදුන්) මෙසේ වදාළ බව දත යුතුය. ඉතිරි 'කස්සප, ගිණි දැල්වෙත්වා' ආදී තැන්හි ද මේ අයුරින්ම දත යුතුය.

49. Antaraṭṭhakāsu himapātasamayeti ettha māghamāsassa avasāne catasso, phagguṇamāsassa ādimhi catassoti evaṃ ubhinnaṃ māsānaṃ antare aṭṭharattiyo antaraṭṭhakā nāma. Tāsu antaraṭṭhakāsu rattīsu himapātakāle. Ummujjananimujjanampi sahasā tadubhayakaraṇavasena vuttaṃ.

49. 'අන්තරට්ඨකාසු හිමපාතසමයේ' යන්නෙහි, මාඝ (නවම්) මාසයේ අවසාන දින සතර ද, ඵග්ගුණ (මැදින්) මාසයේ ආරම්භක දින සතර ද යනුවෙන් මාස දෙක අතර පවත්නා අට රාත්‍රිය 'අන්තරට්ඨකා' නම් වේ. ඒ අන්තරට්ඨකා රාත්‍රීන්හි හිම පතනය වන ශීත කාලයෙහි, 'දියෙන් මතුවීම හා දියෙහි ගිලීම ද' එකවරම (වේගයෙන්) ඒ ක්‍රියා දෙකම සිදු කිරීම් වශයෙන් පවසන ලදි.

50. Udakavāhakoti udakogho. Reṇuhatāyāti rajokiṇṇāya, atintāyāti attho. Nāvāyāti kullena. Idaṃ nu tvaṃ mahāsamaṇāti idha nu tvaṃ. Dha-kārassa da-kāraṃ, anusārañca katvā ‘‘idaṃ nū’’ti vuttaṃ ‘‘ekamidāha’’ntiādīsu (dī. ni. 1.165, 265) viya. ‘‘Imasmiṃ padese tvaṃ nu kho ṭhitosī’’ti pucchi. Ayamahamasmīti ayamahaṃ idha ṭhitosmīti attho.

50. 'උදකවාහකෝ' යනු ජල ප්‍රවාහයයි. 'රේණුහතායා' යනු දූවිල්ලෙන් ගැවසුණු, තෙත් නොවූ යන්න අර්ථයයි. 'නාවායා' යනු පහුරෙන් යන්නයි. 'ඉදං නු ත්වං මහාසමණ' යන්නෙහි 'මෙතැන ඔබද' යන්නයි. 'ධ' අකුර වෙනුවට 'ද' අකුර ද, අනුස්වාරය ද යොදා 'ඉදං නු' කියා 'ඒකමිදාහං' ආදියේදී මෙන් පවසන ලදි. 'මේ ස්ථානයෙහි ඔබ වහන්සේ සිටින සේක් ද?' කියා ඇසුවේය. 'අයමහමස්මි' යනු 'මේ මම මෙතැන සිටිමි' යන්න අර්ථයයි.

51. Cirapaṭikāti [Pg.98] cirakālato paṭṭhāya. Kesamissaṃ sabbaṃ parikkhāraṃ udake pavāhetvātipi yojetabbaṃ. Araṇikamaṇḍaluādikā tāpasaparikkhārā khārī nāma, taṃharaṇakakājaṃ khārikājaṃ nāma. Aggihutamissanti aggipūjopakaraṇasahitaṃ.

51. 'චිරපටිකා' යනු දීර්ඝ කාලයක සිට යන්නයි. කෙස් ද සහිතව සියලු පිරිකර ජලයෙහි පා කර හැරීම ද මෙයට ගලපාගත යුතුය. ගිණිගානා ලී සහ පැන් කෙණ්ඩිය ආදී තාපස පිරිකර 'ඛාරි' නම් වන අතර, ඒවා රැගෙන යන කරතබන කඳ 'ඛාරිකාජ' නම් වේ. 'අග්ගිහුතමිස්සං' යනු ගිණි පිදීමට ගන්නා උපකරණ සහිත වූ යන්නයි.

52-3. Upasaggoti upaddavo. ‘‘Aḍḍhuḍḍhāni pāṭihāriyasahassānī’’ti idaṃ nāgadamanādīni pannarasa pāṭihāriyāni vajjetvā vuttaṃ appakamadhikaṃ gaṇanūpagaṃ na hotīti.

52-3. 'උපසග්ගෝ' යනු උපද්‍රවය (කරදරය) යි. 'අඩ්ඪුඩ්ඪානි පාටිහාරියසහස්සානි' (තුන්දහස් පන්සියයක් ප්‍රාතිහාර්යයන්) යන මෙය, නාග දමනය ආදී වූ පහළොස් ප්‍රාතිහාර්යයන් හැර පවසන လද්දකි. එය සුළු ප්‍රමාණයක් නොවන බවත්, ප්‍රමාණ කළ හැකි බවත් පැවසීම පිණිසයි.

54. Gayāyanti gayānāmikāya nadiyā adūrabhavattā gāmo itthiliṅgavasena gayā nāma jāto, tassaṃ. Gayāsīseti evaṃnāmake piṭṭhipāsāṇe.

54. 'ගයායං' යනු ගයා නම් ගඟට නුදුරින් පිහිටි බැවින්, එම ග්‍රාමය ස්ත්‍රී ලිංගය අනුව 'ගයා' නමින් හැඳින්වුණි, එහි යන්නයි. 'ගයාසීසේ' යනු එම නම ඇති ගල්තලාවෙහි (ගල්පව්වෙහි) යන්නයි.

‘‘Yamidaṃ cakkhusamphassapaccayā…pe… sukhaṃ vā’’tiādinā cakkhuviññāṇavīthicittesu somanassadomanassaupekkhāvedanāmukhena sesārūpakkhandhānampi ādittataṃ dasseti. Esa nayo sesesupi. Manoti bhavaṅgacittaṃ manodvārassa adhippetattā. Manoviññāṇanti manodvāravīthipaayāpannameva gahitaṃ.

'යමිදං චක්ඛුසම්ඵස්සපච්චයා...ප... සුඛං වා' යනාදී පාඨයෙන්, චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථි සිත්හි ඇති වන සෝමනස්ස, දෝමනස්ස හා උපේක්ඛා වේදනාවන් මගින්, ඉතිරි නාමස්කන්ධයන්ගේ ද දැවෙන (දිලිසෙන) ස්වභාවය දක්වයි. ඉතිරි (සෝතසම්ඵස්ස ආදී) ද්වාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'මනෝ' යනු මනෝද්වාරය අදහස් කරන බැවින් භවංග සිතයි. 'මනෝවිඤ්ඤාණං' යන්නෙන් මනෝද්වාර වීථියට අයත් සිත් පමණක් ගන්නා ලදි.

Uruvelapāṭihāriyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උරුවේල ප්‍රාතිහාර්ය කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā

බිම්බිසාර සමාගම කථා වර්ණනාව

55. Yaññā abhivadantīti yāgahetu ijjhantīti vadanti. Upadhīsūti ettha dukkhasukhādīnaṃ adhiṭṭhānaṭṭhena cattāro upadhī kāmakhandhakilesaabhisaṅkhārūpadhīnaṃ vasena. Tesu khandhūpadhi idhādhippetoti āha ‘‘khandhūpadhīsu malanti ñatvā’’ti. Yaññāti yaññahetu. Yiṭṭheti mahāyāge. Huteti divase divase kattabbe aggiparicaraṇe. Kiṃ vakkhāmīti kathaṃ vakkhāmi.

55. 'යඤ්ඤා අභිවදන්ති' යනු යාගයන් හේතුවෙන් (සම්පත්) සමෘද්ධිමත් වන බව පවසති. 'උපධීසු' යන්නෙහි, දුක් සැප ආදියට පදනම වන අර්ථයෙන් උපධි සතරකි. එනම් කාමුපධි, ඛන්ධුපධි, කිලේසුපධි හා අභිසංඛාරුපධි වශයෙනි. ඒ අතුරින් මෙහිදී ස්කන්ධ උපධිය (ඛන්ධුපධි) අදහස් කරන බැවින් 'ඛන්ධූපධීසු මලන්ති ඤත්වා' (ස්කන්ධ උපධීන්හි කිලිටි බව දැන) යැයි වදාළ සේක. 'යඤ්ඤා' යනු යාගය හේතුවෙනි. 'යිට්ඨේ' යනු මහා යාගයෙහි යන්නයි. 'හුතේ' යනු දිනපතා කළ යුතු ගිණි පිදීමෙහි (ගිණි දෙවියා පිදීමෙහි) යන්නයි. 'කිං වක්ඛාමි' යනු කෙසේ පවසම් ද යන්නයි.

57-8. Āsīsanāti manorathā. Siṅgīsuvaṇṇanikkhenāti siṅgīsuvaṇṇassa rāsinā. Suvaṇṇesu hi yuttikataṃ hīnaṃ. Tato rasaviddhaṃ seṭṭhaṃ, tato ākaruppannaṃ seṭṭhaṃ, tato yaṃkiñci dibbasuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ[Pg.99], tatrāpi cāmīkaraṃ, tato sātakumbhaṃ, tato jambunadaṃ, tatopi siṅgīsuvaṇṇaṃ seṭṭhaṃ. Tassa nikkhaṃ nāma pañcasuvaṇṇaparimāṇaṃ. Aṭṭhasuvaṇṇādibhedaṃ anekavidhampi vadanti. Dasasu ariyavāsesūti –

57-8. ‘ආසීසනා’ යනු මනෝරථයන් හෙවත් සිතේ බලාපොරොත්තුවන් ය. ‘සිංගීසුවණ්ණනික්ඛේන’ යනු සිංගී රන් සමූහයෙනි. රත්තරන් වර්ග අතරින් යුත්තිකත (කෘත්‍රිම) රන හීන (පහත්) වෙයි. ඊට වඩා රසවිද්ධ රන ශ්‍රේෂ්ඨ ය; ඊට වඩා ආකරයෙන් උපන් රන ශ්‍රේෂ්ඨ ය; ඊට වඩා ඕනෑම දිව්‍යමය රනක් ශ්‍රේෂ්ඨ ය; එහිදී ද චාමීකර රන ශ්‍රේෂ්ඨ ය; ඊට වඩා සාතකුම්භ රන ශ්‍රේෂ්ඨ ය; ඊට වඩා ජම්බුනද රන ශ්‍රේෂ්ඨ ය; ඊටත් වඩා සිංගී රත්තරන ශ්‍රේෂ්ඨ ය. එහි ‘නික්ඛ’ නම් සුවර්ණ පහක ප්‍රමාණයයි. අට සුවර්ණයක් ආදී වශයෙන් විවිධාකාර ප්‍රමාණයන් ද පවසති. ‘දසසු අරියවාසෙසු’ යනු -

‘‘Idha, bhikkhave, bhikkhu pañcaṅgavippahīno hoti chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno paṇunnapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño’’ti (dī. ni. 3.348, 360; a. ni. 10.19) –

“මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහි මහණ තෙමේ පංචාංගයන් (නීවරණ පහ) ප්‍රහීණ කළේ වෙයි, ෂඩංගයන්ගෙන් (උපේක්ෂා සය) සමන්නාගත වූයේ වෙයි, එක් රැකවරණයක් (සතිය) ඇත්තේ වෙයි, සිව්වැදෑරුම් ඇසුරක් (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා හතර) ඇත්තේ වෙයි, තනි තනිව ගත් දෘෂ්ටි සත්‍යයන් බැහැර කළේ වෙයි, සෙවීම් මනාව අත්හළේ වෙයි, නොකැලඹුණු සංකල්ප ඇත්තේ වෙයි, සංසිඳුණු කාය සංස්කාර ඇත්තේ වෙයි, මනාව මිදුණු සිත් ඇත්තේ වෙයි, මනාව මිදුණු ප්‍රඥා ඇත්තේ වෙයි”.

Evamāgatesu dasasu ariyavāsesu. Tattha pañcaṅgavippahīnoti pañcanīvaraṇehi vippayuttatā vuttā. Chaḷaṅgasamannāgatoti iṭṭhādīsu chasu ārammaṇesu somanassitādipaṭipakkhā chaḷaṅgupekkhā vuttā. Ekārakkhoti upaṭṭhitasatitā. Saṅkhāyasevanā adhivāsanā parivajjanā vinodanāsaṅkhātāni cattāri apassenā nissayā etassāti caturāpasseno, etena ca te nissayā dassitā. Paṇunnāni apanītāni diṭṭhigatikehi paccekaṃ gahitāni diṭṭhisaccāni yassa, so paṇunnapaccekasacco, tena lokiyañāṇena diṭṭhippahānaṃ vuttaṃ. Kāmesanā bhavesanābrahmacariyesanāsaṅkhātā esanā sammadeva avayā anūnā saṭṭhā nisaṭṭhā anenāti samavayasaṭṭhesano. Etena tiṇṇaṃ esanānaṃ abhāvo vutto. ‘‘Anāvilasaṅkappo’’ti iminā kāmavitakkādīhi anāvilacittatā. ‘‘Passaddhakāyasaṅkhāro’’ti iminā catutthajjhānasamāyogena vigatadarathatā vuttā. ‘‘Suvimuttacitto’’ti iminā maggo. ‘‘Suvimuttapañño’’ti iminā paccavekkhaṇañāṇamukhena phalañāṇaṃ vuttaṃ. Ete hi ariyā vasanti etthāti ariyavāsāti vuccanti. Te pana vāsā vutthā vasitā sampāditā yena, so vutthavāso, bhagavā. Dasabaloti dasahi kāyabalehi, ñāṇabalehi ca upeto. Yāni hetāni –

මෙසේ දැක්වුණු දස වැදෑරුම් ආර්යවාසයන් අතුරින්: එහි ‘පංචංගවිප්පහීනෝ’ යන්නෙන් පංච නීවරණයන්ගෙන් වෙන්වීම පැවසේ. ‘ඡළංගසමන්නාගතෝ’ යන්නෙන් ඉෂ්ටාදී වූ ෂඩ් ආරම්මණයන් කෙරෙහි සෝමනස්ස ආදියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ ඡළංගුපේක්ෂාව පැවසේ. ‘ඒකාරක්ඛෝ’ යනු එළඹ සිටි සිහිය ඇති බවයි. ඔහුට නුවණින් සේවනය කිරීම, ඉවසීම, වැළකීම, දුරු කිරීම යනුවෙන් පැවසෙන සිව්වැදෑරුම් ඇසුරු (අපස්සේන නිස්සය) ඇත්තේ වන බැවින් ‘චතුරාපස්සේනෝ’ නම් වේ. මෙයින් ඒ ඇසුරුවල පිහිටීම දක්වන ලදී. යමෙකු විසින් මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයන් විසින් තනි තනිව ගනු ලැබූ දෘෂ්ටි සත්‍යයන් බැහැර කරන ලද්දේ ද, හෙතෙමේ ‘පණුන්නපච්චේකසච්චෝ’ නම් වේ. මෙයින් ලෞකික ඥානයෙන් දෘෂ්ටීන් ප්‍රහාණය කිරීම පැවසේ. කාමයේ සෙවීම, භවයේ සෙවීම සහ බ්‍රහ්මචර්යාවේ සෙවීම යන සෙවීම් තුන (ඒසනා) අඩුවක් නොමැතිව මනාව අත්හරින ලද බැවින් ‘සමවයසට්ඨේසනෝ’ නම් වේ. මෙයින් සෙවීම් තුනෙහි ම නොමැති බව ප්‍රකාශ වේ. ‘අනාවිලසංකප්පෝ’ යන්නෙන් කාම විතර්කාදියෙන් නොකැලඹුණු සිත් ඇති බව ද, ‘පස්සද්ධකායසංඛාරෝ’ යන්නෙන් සිව්වන දැහැනට සමවැදීමෙන් කායික වෙහෙස පහව ගිය බව ද පැවසේ. ‘සුවිමුත්තචිත්තෝ’ යන්නෙන් මාර්ගය ද, ‘සුවිමුත්තපඤ්ඤෝ’ යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය පෙරටු කොට ඇති ඵලඥානය ද පවසන ලදී. ආර්යයන් වහන්සේලා මෙහි වෙසෙන බැවින් මේවා ‘ආර්යවාස’ යැයි කියනු ලැබේ. යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් විසින් ඒ වාසයන්හි වසන ලද ද, සම්පූර්ණ කරන ලද ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘වුත්ථවාසෝ’ නම් වෙති. ‘දසබලෝ’ යනු දස වැදෑරුම් කාය බලයෙන් හා ඥාන බලයෙන් යුක්ත වූ සේක.

‘‘Kāḷāvakañca gaṅgeyyaṃ, paṇḍaraṃ tambapiṅgalaṃ;

Gandhamaṅgalahemañca, uposathachaddantime dasā’’ti. (ma. ni. aṭṭha. 1.148;

saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.22;

a. ni. aṭṭha. 3.10.21;

vibha. aṭṭha. 760;

udā. aṭṭha. 75;

bu. va. aṭṭha. 1.39;

cūḷani. aṭṭha. 81;

paṭi. ma. aṭṭha. 2.2.44) –

“කාලාවක ඇතා ද, ගංගෙය්‍ය ඇතා ද, පණ්ඩර ඇතා ද, තම්බ ඇතා ද, පිංගල ඇතා ද, ගන්ධ ඇතා ද, මංගල ඇතා ද, හේම ඇතා ද, උපෝසථ ඇතා ද, ඡද්දන්ත ඇතා ද යන මොහු දස වැදෑරුම් ඇත් කුලයන් ය.”

Evaṃ [Pg.100] vuttāni dasahatthikulāni purimapurimato dasabalaguṇopetāni, tesu sabbajeṭṭhānaṃ dasannaṃ chaddantānaṃ balāni bhagavato kāyassa dasabalāni nāma. Tañca kāḷāvakasaṅkhātānaṃ pakatihatthīnaṃ koṭisahassassa, majjhimapurisānaṃ pana dasannaṃ koṭisahassānañca balaṃ hoti, taṃ ‘‘nārāyanasaṅghātabala’’ntipi vuccati.

මෙසේ දක්වන ලද දස ඇත් කුලයන් පෙර පෙර කුලයට වඩා දස ගුණයක ශක්තියකින් යුක්ත වන අතර, ඒ සියල්ලටම වඩා ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ඡද්දන්ත ඇතුන් දස දෙනෙකුගේ බලය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාරීරික දස බලය නම් වේ. එය කාලාවක නම් වූ සාමාන්‍ය ඇතුන් කෝටි දහසකගේ ද, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයන් කෝටි දසදහසකගේ ද බලයට සමාන වන අතර, එය ‘නාරායණ සංඝාත බලය’ කියා ද කියනු ලැබේ.

Yāni panetāni pāḷiyaṃ ‘‘idha, sāriputta, tathāgato ṭhānañca ṭhānato aṭṭhānañca aṭṭhānato yathābhūtaṃ pajānātī’’tiādinā (ma. ni. 1.148; a. ni. 10.21; vibha. 760; paṭi. ma. 2.44) vuttāni ṭhānāṭhānañāṇabalaṃ, kammavipākañāṇabalaṃ, sabbatthagāminipaṭipadāñāṇabalaṃ, anekadhātunānādhātulokañāṇabalaṃ, sattānaṃ nānādhimuttikatāñāṇabalaṃ, indriyaparopariyattañāṇabalaṃ, jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ saṃkilesavodānavuṭṭhānañāṇabalaṃ, pubbenivāsañāṇabalaṃ, dibbacakkhuñāṇabalaṃ, āsavakkhayañāṇabalanti dasabalañāṇāni, imāni bhagavato dasabalāni nāma. Dasahi asekkhehi aṅgehīti arahattaphalasampayuttehi pāḷiyaṃ ‘‘asekkhā sammādiṭṭhi…pe… asekkho sammāsamādhi, asekkhaṃ sammāñāṇaṃ, asekkhā sammāvimuttī’’ti (dī. ni. 3.348, 360) evaṃ vuttehi dasahi asekkhadhammehi samannāgato. Ettha ca dassanaṭṭhena vuttā sammādiṭṭhi eva jānanaṭṭhena sammāñāṇantipi vuttā, vuttāvasesā pana phalacittasampayuttā sabbe phassādidhammā sammāvimuttīti vuttāti daṭṭhabbaṃ.

යම් දස බල ඥානයෝ පාලියෙහි ‘සාරීපුත්තය, තථාගතයන් වහන්සේ කරුණ සිදුවිය හැකි කරුණ ඊට අදාළව ද, කරුණ සිදුවිය නොහැකි කරුණ ඊට අදාළව ද තත්ත්වාකාරයෙන් දනිති’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දාහු ද, එනම්: ඨානාඨානඥාන බලය, කම්මවිපාකඥාන බලය, සබ්බත්ථගාමිනීපටිපදාඥාන බලය, අනේකධාතුනානාධාතුලෝකඥාන බලය, සත්තානං නානාධිමුත්තිකတာඥාන බලය, ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්තඥාන බලය, ඣානවිමොක්ඛසමාධිසමාපත්තීනං සංකිලෙසවෝදානවුට්ඨානඥාන බලය, පුබ්බේනිවාසඥාන බලය, දිබ්බචක්ඛුඥාන බලය සහ ආසවක්ඛයඥාන බලය යන මේවා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දස බල ඥානයෝ නම් වෙති. ‘දසහි අසේක්ඛෙහි අංගෙහි’ යනු අරහත් ඵලය හා යෙදුණු, පාලියෙහි ‘අසේක්ඛ සම්මාදිට්ඨි...පෙ... අසේක්ඛ සම්මාසමාධි, අසේක්ඛ සම්මාඤාණ, අසේක්ඛ සම්මාවිමුත්ති’ යනුවෙන් දැක්වෙන දස අසේඛ ධර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූ බවයි. එහි දැකීමේ අර්ථයෙන් වදාරන ලද සම්මාදිට්ඨිය ම, දැනගැනීමේ අර්ථයෙන් සම්මාඤාණ යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. ඉතිරි සියලු ඵලසිත් හා යෙදුණු ඵස්ස ආදී ධර්මයෝ සම්මාවිමුත්ති යනුවෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Bimbisārasamāgamakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

බිම්බිසාර සමාගම කථා වර්ණනාව නිමවා ලදිමි.

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā

සාරිපුත්ත මොග්ගල්ලාන පැවිදි කථා වර්ණනාව

60. Sārībrāhmaṇiyā putto sāriputto. Moggalībrāhmaṇiyā putto moggallāno. Channaparibbājakassāti setavatthena hirikopīnaṃ chādetvā vicaraṇakaparibbājakassa, tena ‘‘nāyaṃ naggaparibbājako’’ti dasseti. ‘‘Upaññāta’’nti imassa vivaraṇaṃ ñāto cevāti. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ upagato ca maggoti. Tena ca upaññātanti ettha ñāta-saddo ñāṇapariyāyo. Magganti liṅgavipallāsena maggova vutto. Upasaddo ca upagamanattho maggasaddenapi sambandhitabboti dasseti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā [Pg.101] piṭṭhito piṭṭhito anubandhanaṃ nāma atthikehi upaññātaṃ upagatañāṇañceva hoti, tehi upagato paṭipanno maggo ca, tasmā yaṃnūnāhaṃ anubandheyyanti. Upaññātaṃ nibbānanti upapattiyā anumānena ñātaṃ nibbānaṃ. ‘‘Magga’’nti imassa vivaraṇaṃ maggantoti, anumānena ñātaṃ paccakkhato dassanatthāya gavesantoti attho.

60. ශාරී බ්‍රාහ්මණියගේ පුත්‍රයා සාරිපුත්ත නම් වේ. මොග්ගලී බ්‍රාහ්මණියගේ පුත්‍රයා මොග්ගල්ලාන නම් වේ. ‘ඡන්නපරිබ්බාජකස්ස’ යනු සුදු වතින් ලජ්ජා ස්ථාන වසාගෙන හැසිරෙන පරිබ්‍රාජකයා ය. මෙයින් ‘මොහු නිවනැති (නග්න) පරිබ්‍රාජකයෙක් නොවේ’ යන්න පෙන්වයි. ‘උපඤ්ඤාතං’ යන්නෙහි විවරණය ‘ඤාතෝ චේව’ යන්නයි. ‘මග්ගං’ යන්නෙහි විවරණය ‘උපගතෝ ච මග්ගෝ’ යන්නයි. එබැවින් ‘උපඤ්ඤාතං’ යන්නෙහි ‘ඤාත’ ශබ්දය ඥාන පර්යායකි. ලිංග විපර්යාසයෙන් ‘මග්ගං’ යන වචනයෙන් මාර්ගය ම පවසන ලදී. ‘උප’ උපසර්ගය ද ළඟාවීම යන අර්ථයෙන් ‘මග්ග’ ශබ්දය සමඟ ද සම්බන්ධ කළ යුතු බව පෙන්වයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: යම් හෙයකින් පසුව පසුව ලුහුබැඳීම (අනුගමනය කිරීම) යනු කැමති වන්නන් විසින් සමීපව දැනගන්නා ලද්දක් ම වන බැවින් ද, ඔවුන් විසින් ගමන් කරන ලද මාර්ගයක් වන බැවින් ද, ‘මම ද ලුහුබඳින්නෙම් නම් මැනැවැ’ යන්නයි. ‘උපඤ්ඤාතං නිබ්බානං’ යනු අනුමානයෙන් දැනගත් නිවනයි. ‘මග්ගං’ යන්නෙහි විවරණය ‘මග්ගන්තෝ’ යන්නයි, එනම් අනුමානයෙන් දැනගත් නිවන ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දැකීම පිණිස සොයන්නා වූ යන්න අර්ථයයි.

Nirodho ca nirodhūpāyo ca ekasesena nirodhoti vuttoti dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha. Paṭipādentoti nigamento.

නිරෝධය (නිරෝධ සච්ච) සහ නිරෝධයට පත්වන මඟ (මග්ග සච්ච) යන දෙක ම ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් ‘නිරෝධ’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. එය පෙන්වීමට ‘අථ වා’ යනාදිය පැවසීය. ‘පටිපාදෙන්තෝ’ යනු නිගමනය කරමින් දක්වන්නා වූ යන්නයි.

Ito uttarīti ito mayā laddhasotāpattito uttari itaramaggattayaṃ yadipi natthi, tathāpi eso eva mayā gavesito nibbānadhammoti attho.

‘ඉතෝ උත්තරී’ යනු මා විසින් ලබාගත් මේ සෝතාපත්ති මාර්ගයට වඩා ඉහළින් අනෙක් මාර්ග තුනක් තවම නොමැති වුව ද, මා විසින් සොයන ලද නිවන් දහම මෙය ම වේ යන්න අර්ථයයි.

62-3. Tadārammaṇāyāti nibbānārammaṇāya sotāpattiphalavimuttiyā. Tesaṃ āyasmantānanti saparisānaṃ tesaṃ dvinnaṃ parisānaṃ tasmiṃyeva khaṇe bhagavato dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇi, aggasāvakā pana attano ñāṇakiccassa mahantatāya katipāhaccayena. Tenāha ‘‘eva’’ntiādi. Usūyanakiriyāya kammabhāvaṃ sandhāya ‘‘upayogatthevā’’ti vuttaṃ.

62-3. ‘තදාරම්මණාය’ යනු නිවන අරමුණු කොට ඇති සෝවාන් ඵල විමුක්තියෙනි. ‘තේසං ආයස්මන්තනං’ යනු පිරිවර සහිත වූ ඒ ආයුෂ්මත් දෙනමගේ (සැරියුත් මුගලන් දෙනමගේ) පිරිසට ය; ඔවුහු ඒ ක්ෂණයෙහි ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා අරහත් භාවයට පැමිණියහ. අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා වනාහි තමන් වහන්සේලාගේ ඥාන කෘත්‍යයේ මහත් බව නිසා දින කිහිපයකට පසු අරහත් භාවයට පැමිණියහ. එබැවින් "ඒවං" යනාදිය වදාළහ. ඊර්ෂ්‍යා කිරීමේ ක්‍රියාවෙහි කර්ම භාවය අරමුණු කොට ‘උපයෝගත්‍ථෙව’ (ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි ම) යැයි පවසන ලදී.

Sāriputtamoggallānapabbajjākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ශාරීපුත්‍ර මොග්ගල්ලාන පැවිදි කථා වර්ණනාව නිම විය.

Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā

උපාධ්‍යාය වත් කථා වර්ණනාව

64. Vajjāvajjanti khuddakaṃ, mahantañca vajjaṃ. Uttiṭṭhapattanti ettha uttiṭṭhaṃ nāma piṇḍāya caraṇaṃ vuccati ‘‘uttiṭṭhe nappamajjeyyā’’tiādīsu (dha. pa. 168) viya. Uttiṭṭhatthāya gahitaṃ pattaṃ uttiṭṭhapattaṃ, tenāha ‘‘piṇḍāya caraṇakapatta’’nti. Tassa upanāme ko dosoti āha ‘‘tasmiṃ hī’’tiādi. Tasmāti yasmā manussā etasmiṃyeva ete bhuñjantīti uttiṭṭhapatte ucchiṭṭhasaññino, tasmā uttiṭṭhapattanti vuttaṃ uttiṭṭha-saddeneva manussānaṃ saññāya ucchiṭṭhatāpi gammatīti. Keci pana ‘‘ucchiṭṭhasaddena samānattho uttiṭṭhasaddo’’ti vadanti. ‘‘Uttiṭṭhā’’ti tvāpaccayantopi hotīti āha ‘‘uṭṭhahitvā’’ti. Upajjhāyaṃ gahetunti upajjhāyattaṃ [Pg.102] manasā gahetuṃ, yācanavacanena tassa anumatiṃ gahetunti vā attho.

64. ‘වජ්ජාවජ්ජං’ යනු කුඩා වරද සහ මහත් වරද ය. ‘උත්තිට්ඨපත්තං’ යන මෙහි ‘උත්තිට්ඨ’ යනු "උත්තිට්ඨෙ නප්පමජ්ජෙය්‍ය" යනාදී තන්හි මෙන් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීමට කියනු ලැබේ. පිණ්ඩපාත චාරිකාව සඳහා ගන්නා ලද පාත්‍රය ‘උත්තිට්ඨපත්ත’ නම් වේ, එබැවින් ‘පිණ්ඩපාත චාරිකා පාත්‍රය’ යැයි පවසන ලදී. එය ළං කිරීමෙහි (පිළිගැන්වීමෙහි) ඇති වරද කුමක්දැයි යන ප්‍රශ්නය නිසා ‘තස්මිං හි’ යනාදිය වදාළහ. ‘තස්මා’ යන්නෙහි විස්තරය නම්, යම් හෙයකින් මිනිස්සු "මොහු මෙහි ම වළඳති" කියා පිණ්ඩපාත පාත්‍රයෙහි ඉඳුල් පිළිබඳ සංඥාවක් (හැඟීමක්) ඇති කර ගනිත් ද, එබැවින් ‘උත්තිට්ඨපත්ත’ යැයි කියන ලදී. ‘උත්තිට්ඨ’ යන වචනයෙන්ම මිනිසුන්ගේ හැඟීම අනුව ඉඳුල් බව ද හැඟවෙයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි ‘උත්තිට්ඨ’ යන වචනය ‘උච්ඡිට්ඨ’ (ඉඳුල්) යන වචනය හා සමාන අර්ථ දෙන්නේ යැයි පවසති. ‘උත්තිට්ඨා’ යනු ‘ත්වා’ ප්‍රත්‍යය අවසානයෙහි ඇති පදයක් ද වන බැවින් ‘නැගී සිට’ (උට්ඨහිත්වා) යැයි වදාළහ. ‘උපජ්ඣායං ගහෙතුං’ යනු උපජ්ඣායත්වය (උපාධ්‍යාය බව) සිතින් පිළිගැනීම හෝ ආයාචනා වචනයෙන් ඔහුගේ අනුමැතිය ලබා ගැනීම හෝ යනු අර්ථයයි.

65. Patissayanaṃ patisso, garuṃ nissāya vattanabhāvo, yaṃkiñci gāravanti attho. Saha patissena sappatisso, paraṃ jeṭṭhaṃ katvā tassovāde vattanatāti attho. Tenāha ‘‘jeṭṭhakabhāvañca upaṭṭhapetvā’’ti. Sāhūti sādhu sundaraṃ. Lahūti agaru, subharatāti attho. Opāyikanti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇūpāyoti attho. Patirūpanti sāmīcikammamidanti attho. Pāsādikenāti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho. Kāyenāti etadatthaviññāpakaṃ hatthamuddādiṃ dassento kāyena viññāpeti. Sādhūti sampaṭicchanaṃ sandhāyāti upajjhāyena ‘‘sāhū’’tiādīsu vuttesu saddhivihārikassa ‘‘sādhū’’ti sampaṭicchanaṃ vacanaṃ sandhāya ‘‘kāyena viññāpetī’’tiādi vuttanti adhippāyo. Āyācanadānamattenāti saddhivihārikassa paṭhamaṃ āyācanamattena, tato upajjhāyassa ca ‘‘sāhū’’tiādinā vacanamattenāti attho.

65. ‘පටිස්සයනං’ (පතිස්සයන) යනු ප්‍රතිශ්‍රයයි, ගුරුවරයා ඇසුරු කොට පැවැත්මයි, එනම් කිසියම් ගෞරවයක් කිරීම යනු අර්ථයයි. ගෞරවය සහිත වූයේ ‘සප්පතිස්ස’ නම් වේ, අන්‍යයා ජ්‍යෙෂ්ඨ කොට ඔහුගේ අවවාදයෙහි පැවැත්ම යනු අර්ථයයි. එබැවින් ‘ජ්‍යෙෂ්ඨ භාවය එළඹ සිටුවා’ යැයි පවසන ලදී. ‘සාහු’ යනු යහපති, මැනවි. ‘ලහු’ යනු බරක් නොවන, පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි බව යනු අර්ථයයි. ‘ඕපායිකං’ යනු උපාය හා බැඳී පවතින, මෙසේ පිළිපැදීම (සසරින්) එතෙර වීමේ උපායකි යනු අර්ථයයි. ‘පතිරූපං’ යනු සුදුසු වූ, මෙය සුදුසු වත් පිළිවෙතක් (සාමීචි කර්මයක්) යනු අර්ථයයි. ‘පාසාදිකේන’ යනු පැහැදීම උපදවන කාය වාග් ප්‍රයෝගයෙන් සම්පූර්ණ කරව යනු අර්ථයයි. ‘කායෙන’ යන්නෙන්, මේ අර්ථය වටහා දෙන හස්ත මුද්‍රා ආදිය දක්වමින් කයින් හඟවයි. ‘සාධූති සම්පටිච්ඡනං සන්ධාය’ යනු උපාධ්‍යායන් වහන්සේ විසින් "සාහු" යනාදිය පැවසූ කල්හි, සද්ධිවිහාරිකයාගේ "සාධු" (එසේ ය, ස්වාමීනි) යන පිළිගැනීමේ වචනය අරමුණු කොට ‘කයින් හඟවයි’ යනාදිය පවසන ලදැයි යන්න මෙහි අදහසයි. ‘ආයාචනදානමත්තෙන’ යනු සද්ධිවිහාරිකයාගේ පළමු ආයාචනය පමණකින් ද, ඉන්පසු උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ "සාහු" යනාදී වචන මාත්‍රයෙන් ද යනු අර්ථයයි.

66. Assāti saddhivihārikassa. Dve cīvarānīti uttarāsaṅgaṃ, saṅghāṭiñca sandhāya vadati. Ito paṭṭhāyāti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha na-kārato paṭṭhāya, tena ‘‘nātidūre’’tiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti. Sabbattha dukkaṭāpattīti āpadāummattakhittacittavedanaṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassapi dukkaṭameva. Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati. Evamaññesupi na-kārapaṭisiddhesu īdisesu, itaresu pana gilānopi na muccati. Pāḷiyaṃ ‘‘heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvā’’ti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ, cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva. Āpattiyā āsannanti āpattikaraṇameva.

66. ‘අස්ස’ යනු සද්ධිවිහාරිකයාට ය. ‘ද්වෙ චීවරානි’ යනු උත්තරාසංගය (තනිපට සිවුර) සහ සංඝාටිය (දෙපට සිවුර) අරමුණු කොට පවසයි. ‘ඉතො පට්ඨාය’ යනු "න උපජ්ඣායස්ස භණමානස්ස" යන මෙහි ‘න’ අක්ෂරයේ සිට පටන් ගෙන, එමගින් "නතිදූරේ" යනාදී ‘න’ අක්ෂරයෙන් තහනම් කරන ලද වත් පිළිවෙත්වලදී ඇවැත් සිදු නොවන බව පෙන්වයි. ‘සබ්බත්ථ දුක්කටාපත්ති’ යනු ආපදාවලින්, උමතු බවින්, විකෘති මනසින් හා බලවත් වේදනාවෙන් පෙළීම ආදියෙන් තොරව, විනය පැනවීම නොදැන වචන පවසන භික්ෂුවට mෙන්ම ගිලන් භික්ෂුවට ද දුකුළා ඇවැත් ම සිදුවන බවයි. ආපදාවලදී වනාහි අතරතුර කතා කිරීම සුදුසු ය. මෙවැනි ‘න’ අක්ෂරයෙන් තහනම් කරන ලද අනෙකුත් වත් පිළිවෙත්වලදී ද එසේ ම වන අතර, අනෙක් වත් පිළිවෙත්හි දී වනාහි ගිලන් භික්ෂුව ද ඇවැතින් නිදහස් නොවේ. පාලියෙහි එන "හෙට්ඨාපීඨං වා පරාමසිත්වා" (ඇඳ හෝ පුටුව යට ස්පර්ශ කොට) යන්න, පෙර එහි තබා ඇති පාත්‍රය ආදියෙහි නොගැටෙනු පිණිස වදාරන ලද්දකි. ඇසින් බලා හෝ එහි වෙනත් බඩු නොමැති බව දැන හෝ තැබීම වටනේ ම ය. ‘ආපත්තියා ආසන්නං’ යනු ඇවැත් සිදු වීමට ඉතා ළඟ වූ ක්‍රියාවක් ම ය.

Gāmeti antogāme tādise maṇḍapādimhi. Antaraghareti antogehe. Paṭikkamaneti āsanasālāyaṃ. Dhotavālikāyāti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya. Niddhūmeti jantāghare jaliyamānaaggidhūmarahite. Jantāgharañhi nāma himapātabahulesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ [Pg.103] sarīrasedāpanaṭṭhānaṃ. Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘cuṇṇaṃ sannetabba’’ntiādi vuttaṃ. Ullokanti uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ. Uparibhāganti attho.

‘ගාමේ’ යනු ගම ඇතුළත පිහිටි එවැනි මණ්ඩප ආදියෙහි ය. ‘අන්තරඝරේ’ යනු නිවස ඇතුළත ය. ‘පටික්කමනේ’ යනු අසුන් හලෙහි (ආසන ශාලාවෙහි) ය. ‘ධෝතවාලිකාය’ යනු ජලය ගලා ගිය තැන ඇති දූවිලි රහිත පිරිසිදු වැල්ලෙහි ය. ‘නිද්ධූමේ’ යනු ගිනිහල් ගෙයි දැල්වෙන ගින්නෙන් නැගෙන දුම් නොමැති තැනෙහි ය. ගිනිහල්ගෙය (ජන්තාඝရය) නම් හිම පතනය බහුල ප්‍රදේශවල ඒ හේතුවෙන් හටගන්නා ලෙඩ රෝග ආදිය වැළැක්වීම සඳහා සිරුරට දහඩිය දමවන ස්ථානයයි. එහි වනාහි අඳුරෙන් වැසී ඇති බැවින් බොහෝ භික්ෂූන් එකට ඇතුළු වී, සිවුරු පසෙක තබා, ගිනි රශ්මියෙන් බේරීමට මුහුණේ මැටි ගාගෙන, ශරීරයට අවශ්‍ය පරිදි දහඩිය දමවා, ඖෂධ කුඩු ආදියෙන් ඇඟ අතුල්ලා ස්නානය කරති. එබැවින් ම පාලියෙහි "සුණු ඇනිය යුතුය" යනාදිය වදාරන ලදී. ‘උල්ලෝකං’ යනු ඉහළ බලන ස්ථානයයි, එනම් ඉහළ කොටස යනු අර්ථයයි.

Aññattha netabboti yattha viharato sāsane anabhirati uppannā, tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo. Visabhāgapuggalānanti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ. Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti, lajjino ca etassa visabhāgā honti, tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo. Upajjhāyādibhāvo hettha na pamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Pariveṇaṃ gantvāti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā. ‘‘Na susāna’’nti idaṃ upalakkhaṇaṃ, upacārasīmato bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati.

‘අඤ්ඤත්ථ නේතබ්බෝ’ යනු යම් විහාරයක වෙසෙන සද්ධිවිහාරිකයාට ශාසනයෙහි නොඇල්මක් (අනභිරතියක්) ඇති වූ විට, එතැනින් බැහැරව කල්‍යාණමිත්‍ර සම්පත් ආදියෙන් යුත් වෙනත් සුදුසු ස්ථානයකට ඔහුව කැඳවාගෙන යා යුතු බවයි. ‘විසභාගපුග්ගලානං’ යන්නෙන්, ලජ්ජී හෝ අලජ්ජී වූ දියුණුවක් අකමැති පුද්ගලයන් අරමුණු කොට පවසන ලදී. ඉදින් උපාධ්‍යායන් වහන්සේ අලජ්ජී වී අවවාද ද නොපිළිගන්නේ නම්, ලජ්ජී භික්ෂූහු ද මොහුට නොගැලපෙන්නෝ (විසභාග) වෙත් නම්, එහිදී උපාධ්‍යායන් වහන්සේ හැරදමා ලජ්ජී භික්ෂූන් සමඟ ම ආමිස ආදිය පරිභෝග කළ යුතුය. මෙහිදී උපාධ්‍යාය භාවය ආදිය සැලකිය යුත්තක් නොවන බව දත යුතුය. ‘පරිවෙණං ගන්ත්වා’ යනු උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ පිරිවෙනට ගොස් ය. "සොහොනට නොවේ" යන්න නිදර්ශනයක් පමණි, උපචාර සීමාවෙන් පිටතට යාමට කැමති සද්ධිවිහාරිකයා විසින් අවසර නොගෙන යාම නොසුදුසු ය.

Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාධ්‍යාය වත් කථා වර්ණනාව නිම විය.

Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā

සද්ධිවිහාරික වත් කථා වර්ණනාව

67. Saddhivihārikavattakathāyaṃ saṅgahetabbo anuggahetabbotiādīsu anādariyaṃ paṭicca dhammāmisehi asaṅgaṇhantānaṃ ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ vattabhedattā. Teneva parivārepi ‘‘nadento āpajjatī’’ti (pari. 322) vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva.

67. සද්ධිවිහාරික වත් කථායෙහි ‘සංගහේතබ්බෝ අනුග්ගහේතබ්බෝ’ (සංග්‍රහ කළ යුතුය, අනුග්‍රහ කළ යුතුය) යනාදී තන්හි, නොසැලකිලිමත්කම නිසා ධර්මයෙන් හා ආමිසයෙන් සංග්‍රහ නොකරන ආචාර්ය-උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාට වත් බිඳීම නිසා දුකුළා ඇවැත් වේ. එබැවින් ම පරිවාර පාලියෙහි ද "(සංග්‍රහයක්) නොදෙන්නා ඇවැතට පැමිණේ" යැයි වදාරන ලදී. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකි ය.

Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සද්ධිවිහාරික වත් කථා වර්ණනාව නිම විය.

Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā

යහපත් පරිදි නොපැවැත්ම ආදී කථා වර්ණනාව

68. Nasammāvattanādikathāyaṃ vattaṃ na pūreyyāti ‘‘vattakaraṇakālo’’ti vatthuvijānanavasena ñatvā mānakosajjādivasena vā upajjhāyādīsu [Pg.104] anādarena vā ‘‘akātuṃ na vaṭṭatī’’ti ajānanatāya vā na kareyya, dukkaṭameva. Asañcicca asatiyātiādīhi ca akarontassa pana anāpatti. Sabbāni hi vattāni sekhiyāneva, tasmā sekhiyesu vuttanayenevettha sabbopi vinicchayo veditabbo. Gehassitapemanti mettāpemaṃ.

68. යහපත් පරිදි නොපැවැත්ම ආදී කථාවෙහි ‘වත්තං න පූරෙය්‍ය’ යනු "මේ වත් කළ යුතු වේලාවයි" කියා කරුණු වටහාගෙන දැන සිටියදීත්, මානය හෝ කුසීතකම ආදියේ බලපෑමෙන් හෝ උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා කෙරෙහි ඇති නොසැලකිලිමත්කම නිසා හෝ "නොකර සිටීම නොසුදුසු ය" යන්න නොදැනීම නිසා හෝ එම වත නොකරන්නේ නම්, දුකුළා ඇවැත් ම සිදුවේ. චේතනාවකින් තොරව (නොදැනුවත්ව) හෝ සිහිය මුළා වීම ආදී හේතූන් මත නොකරන භික්ෂුවට වනාහි ඇවැත් සිදු නොවේ. සියලු වත් පිළිවෙත් වනාහි සේඛියා වත් වැනි ය, එබැවින් සේඛියා ධර්මයන්හි පවසන ලද ක්‍රමයට ම මෙහි ද සියලු විනිශ්චයන් දත යුතුය. ‘ගේහස්සිතපේමං’ යනු මෛත්‍රී සහගත ආදරයයි (පවුලේ අය කෙරෙහි ඇති වන ලෝකෝත්තර නොවන ස්නේහයයි).

Sādiyanaṃ vā asādiyanaṃ vā na jānātīti ‘‘mayi sādiyante akarontānaṃ āpatti hoti, paṭikkhipitvā asādiyante āpatti na hotī’’ti evaṃ na jānātīti attho. ‘‘Tesu eko vattasampanno bhikkhu…pe… tesaṃ anāpattī’’ti vacanato sace koci ‘‘tumhākaṃ saddhivihārike, antevāsike vā gilāne upaṭṭhahissāmi, ovādānusāsaniādikaṃ sabbaṃ kattabbaṃ karissāmī’’ti vadati, te vā saddhivihārikādayo ‘‘appossukkā hothā’’ti vadanti, vattaṃ vā na sādiyanti, ācariyupajjhāyānampi anāpatti.

"පිළිගැනීම හෝ නොපිළිගැනීම නොදනී" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, "මා කැමති වන විට වතාවත් නොකරන අතවැසියන්ට ඇවැත් වේ. වතාවත් ප්‍රතික්ෂේප කර නොකැමති වන විට ඇවැත් නොවේ" යන්න මෙසේ නොදනී යනුයි. "ඔවුන් අතර එක් වත්සම්පන්න භික්ෂුවක්...පෙ... ඔවුන්ට ඇවැත් නැත" යන අටුවා ප්‍රකාශය අනුව, ඉදින් කිසියම් භික්ෂුවක් "ඔබ වහන්සේලාගේ ගිලන් වූ සද්ධිවිහාරිකයන්ට හෝ අතවැසියන්ට මම උපස්ථාන කරමි, අවවාද අනුශාසනා ආදී කළ යුතු සියලු කටයුතු කරමි" යි පවසන්නේ නම්, එම සද්ධිවිහාරික ආදීහු ද "ඔබ වහන්සේ නිශ්ශබ්දව වැඩසිටින්න" යි පවසත් නම්, නැතහොත් වතාවත් නොපිළිගනිත් නම්, ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වහන්සේලාට ද ඇවැත් සිදු නොවේ.

Nasammāvattanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිසි ලෙස නොහැසිරීම (නසම්මාවත්තන) ආදී කථා වර්ණනාව නිම විය.

Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā

රාධ බ්‍රාහ්මණ වස්තු කථා වර්ණනාව.

69. Rādhabrāhmaṇavatthusmiṃ pāḷiyaṃ uppaṇḍuppaṇḍukajātoti sakalasarīre sañjātapaṇḍuvaṇṇo. Paṇḍuvaṇṇassa sakalasarīre byāpitabhāvadassanatthañhi vicchāvacanaṃ kataṃ. Adhikāranti upakāraṃ. Katavedinoti attano kataṃ upakāraṃ paṭikiriyāya ñāpakā. Upasampadākammavācāya yaṃ vattabbaṃ, taṃ pariyosāne vakkhāma. Parimaṇḍalehīti paripuṇṇehi.

69. රාධ බ්‍රාහ්මණ වස්තුවෙහි, පාලි පාඨයෙහි එන "උප්පණ්ඩුප්පණ්ඩුකජාතො" යනු මුළු සිරුරෙහිම හටගත් සුදුමැලි පැහැය ඇති බවයි. සුදුමැලි පැහැය මුළු සිරුරෙහිම පැතිරී යාමේ ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා මෙහි ද්විත්ව වචන භාවිතයක් (විච්ඡාවචනයක්) කර ඇත. "අධිකාරං" යනු උපකාරයයි. "කතවේදිනො" යනු තමන්ට කරන ලද උපකාරයට පෙරළා උපකාර කිරීම සඳහා එය සිහිපත් කරන්නන්ය. උපසම්පදා කම්මවාචාවෙහි පැවසිය යුතු යමක් වේද, එය අවසානයෙහි පවසන්නෙමු. "පරිමණ්ඩලෙහි" යනු පිරිපුන් වූ යන්නයි.

71-73. Paṇṇattivītikkamanti sikkhāpadavītikkamaṃ. Pāḷiyaṃ piṇḍiyālopabhojananti jaṅghapiṇḍimaṃsabalena caritvā ālopālopavasena pariyiṭṭhabhojanaṃ. Atirekalābhoti bhikkhāhārato adhikalābho. Saṅghabhattādīnaṃ vibhāgo senāsanakkhandhake āvi bhavissati. Vihāroti tiṇakuṭikādisahito pākāraparicchinno sakalo saṅghārāmo. Aḍḍhayogoti ekasālo dīghapāsādo. Hatthipiṭṭhigaruḷasaṇṭhāno dīghapāsādotipi vadanti. Pāsādoti caturasso ucco [Pg.105] anekabhūmakapāsādo. Hammiyanti muṇḍacchadano candikaṅgaṇayutto nātiucco pāsādo. Guhāti pabbataguhā. Pūtimuttanti gomuttaṃ.

71-73. "පණ්ණත්තිවීතික්කමං" යනු ශික්ෂාපද ඉක්මවා යාමයි. පාලියෙහි "පිණ්ඩියාලෝපභෝජනං" යනු කෙණ්ඩ මස්වල බලයෙන් (පයින් ඇවිද) පිඬු සිඟා ලැබූ ආහාරයයි. "අතිරේකලාභො" යනු පිණ්ඩපාත ආහාරයට වඩා ලැබුණු අතිරික්ත ලාභයයි. සංඝභක්ත ආදිය බෙදා හැරීම සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. "විහාරො" යනු තණකොළ සෙවිලි කළ කුටි ආදියෙන් යුත්, තාප්පයකින් වටවූ මුළු සංඝාරාමයයි. "අඩ්ඪයෝගො" යනු තනි ශාලාවක් ඇති දිගු ප්‍රාසාදයකි. ඇතෙකුගේ පිටේ හැඩය හෝ ගුරුළෙකුගේ හැඩය ඇති දිගු ප්‍රාසාදයක් යැයි ද පවසති. "පාසාදො" යනු සිව්කොණක් ඇති, උස් වූ, මහල් කිහිපයකින් යුත් ප්‍රාසාදයකි. "හම්මියං" යනු මුඩු වහලක් සහ සඳළුතලයකින් යුත්, එතරම් උස් නොවන ප්‍රාසාදයකි. "ගුහා" යනු පර්වත ගුහාවයි. "පූතිමුත්තං" යනු ගොමුත්‍ර යි.

Rādhabrāhmaṇavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

රාධ බ්‍රාහ්මණ වස්තු කථා වර්ණනාව නිම විය.

Ācariyavattakathāvaṇṇanā

ආචාර්ය වත් කථා වර්ණනාව.

76. Sahadhammikaṃ vuccamānoti ‘‘evaṃ nivāsetabba’’ntiādinā sikkhāpadena ovadiyamāno. Vādaṃ āropetvāti ‘‘olambitvā nivāsanādīsu ko doso? Yadi doso bhaveyya, parimaṇḍalanivāsanādīsupi doso siyā’’tiādinā niggahaṃ āropetvā. Taṃyeva titthāyatananti diṭṭhisaṅkhātatitthameva āyatanaṃ dukkhuppattiṭṭhānanti titthāyatanaṃ. Āyasmato nissāya vacchāmīti āyasmantaṃ nissāya vasissāmīti attho.

76. "සහධම්මිකං වුච්චමානො" යනු "මෙසේ හැඳිය යුතුය" ආදී ශික්ෂාපදයන්ගෙන් අවවාද කරනු ලබන්නේය යන්නයි. "වාදං ආරෝපෙත්වා" යනු "(ඇඳිවත) පහළට එල්ලා හැඳීම ආදියෙහි ඇති වරද කුමක්ද? ඉදින් වරදක් වේ නම්, වටකොට හැඳීම ආදියෙහි ද වරදක් විය යුතුය" ආදී වශයෙන් දෝෂාරෝපණය කර (නිග්‍රහ කර) යන්නයි. "තංයෙව තිත්ථායතනං" යනු දෘෂ්ටිය නමැති තීර්ථයම දුක් ඉපදීමේ ස්ථානය (ආයතනය) වන බැවින් "තිත්ථායතන" නම් වේ. "ආයස්මතො නිස්සාය වච්ඡාමි" යනු ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරගෙන වසන්නෙමි යන අර්ථයයි.

Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආචාර්ය වත් කථා වර්ණනාව නිම විය.

Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā

පණාමන සහ ඛමාපන කථා වර්ණනාව.

80. Yaṃ pubbe lakkhaṇaṃ vuttaṃ, teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Potthakesu pana ‘‘na teneva lakkhaṇenā’’ti ettha na-kāraṃ chaḍḍetvā ‘‘teneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti veditabbā’’ti likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ. Tathā hi teneva lakkhaṇena āpattibhāve gayhamāne nissayamuttakassāpi amuttakassāpi āpatti evāti vuttalakkhaṇena āpattiṃ āpajjeyya. Tathā ca ‘‘nissayantevāsikena hi yāva ācariyaṃ nissāya vasati, tāva sabbaṃ ācariyavattaṃ kātabba’’nti iminā anantaravacanena virodho siyā. Visuddhimaggepi ca –

80. "පෙර යම් ලක්ෂණයක් පවසන ලද්දේ ද, එම ලක්ෂණයෙන්ම නිස්සය අතවැසියාට ඇවැත් නොදත යුතුය" යනුවෙන් මෙහි පද සම්බන්ධය දත යුතුය. එහෙත් පොත්වල "න තෙනේව ලක්ඛණේන" යන්නෙහි "න" යන්න හැර දමා, "එම ලක්ෂණයෙන්ම නිස්සය අතවැසියාට ඇවැත් දත යුතුය" යි ලියති. එය ප්‍රමාද දෝෂයකින් ලියන ලද්දකි. මන්දයත්, එම ලක්ෂණයෙන්ම ඇවැත් වන බව පිළිගතහොත්, නිස්සයෙන් මිදුණු අයට මෙන්ම නොමිදුණු අයට ද ඇවැත් වේ යැයි පවසන ලද ලක්ෂණයෙන් ඇවතට පැමිණෙන්නේය. එවිට, "නිස්සය අතවැසියා විසින් ආචාර්යයන් වහන්සේ ඇසුරු කර වසන තාක්, සියලු ආචාර්ය වත් කළ යුතුය" යන ඊළඟ වචනය සමඟ පරස්පරතාවක් ඇති වේ. විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ද මෙසේ කියා ඇත:

‘‘Nissayācariya, uddesācariya, nissayantevāsika, uddesantevāsika, samānācariyakā pana yāva nissayauddesā anupacchinnā. Tāva paṭijaggitabbā’’ti (visuddhi. 1.41) –

"නිස්සය ආචාර්ය, උද්දේස ආචාර්ය, නිස්සය අතවැසි, උද්දේස අතවැසි සහ සමානාචාර්ය වූවන් වනාහි යම්තාක් නිස්සය සහ උද්දේසයෝ (ඉගැන්වීම්) නොසිඳී පවතී ද, ඒ තාක් උපස්ථාන කටයුතුය" යන්නයි.

Vuttaṃ[Pg.106]. Tasmā vuttanayena idha parigaḷitaṃ na-kāraṃ ānetvā teneva saddhivihārikassa vutteneva lakkhaṇena nissayantevāsikassa āpatti na veditabbāti evamattho gahetabbo.

යනුවෙන් පවසා ඇත. එබැවින් පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව, මෙහි ගිලිහී ගිය "න" අකුර එක් කොට, "සද්ධිවිහාරිකයාට පවසන ලද එම ලක්ෂණයෙන්ම නිස්සය අතවැසියාට ඇවැත් නොදත යුතුය" යන මේ අර්ථය ගත යුතුය.

Paṇāmanākhamāpanākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පණාමන සහ ඛමාපන කථා වර්ණනාව නිම විය.

Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā

නිස්සය පටිප්පස්සද්ධි කථා වර්ණනාව.

83. Nissayapaṭippassaddhikathāyaṃ ‘‘yo vā ekasambhogaparibhogo, tassa santike nissayo gahetabbo’’ti iminā lajjīsu eva nissayaggahaṇaṃ niyojeti alajjīsu paṭikkhittattā. Ettha ca paribhogasaddena ekakammādiko saṃvāso gahito paccayaparibhogassa sambhoga-saddena gahitattā, etena ca sambhogasaṃvāsānaṃ alajjīhi saddhiṃ na kattabbataṃ dasseti. Parihāro natthīti āpattiparihāro natthi. Tādisoti yattha nissayo gahitapubbo, yo ca ekasambhogaparibhogo, tādiso. Tathā vuttanti ‘‘lahuṃ āgamissāmī’’ti vuttañceti attho. ‘‘Cattāri pañca divasānī’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Yadi ekāhadvīhena sabhāgatā paññāyati, ñātadivasena gahetabbova. Athāpi catupañcāhenāpi na paññāyati, yattakehi divasehi paññāyati, tattakāni atikkametabbāni. Sabhāgataṃ olokemīti pana leso na kātabbo.

83. නිස්සය සංසිඳීමේ කථාවෙහි, "යමෙක් එක්ව පරිභෝග කරන්නෙක් වේ ද, ඔහු වෙතින් නිස්සය ගත යුතුය" යන මෙයින් ලජ්ජී භික්ෂූන් කෙරෙහිම නිස්සය ගැනීම නියම කරයි; මන්දයත් අලජ්ජීන් කෙරෙහි (නිස්සය ගැනීම) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. මෙහි "පරිභෝග" ශබ්දයෙන් පොදු කටයුතු ආදී සහවාසය ගන්නා ලදී; මන්දයත් ප්‍රත්‍ය පරිභෝගය "සම්භෝග" ශබ්දයෙන් ගන්නා ලද බැවිනි. මෙයින් අලජ්ජීන් සමඟ සම්භෝග සහවාසයන් නොකළ යුතු බව පෙන්වයි. "පරිහාරො නත්ථි" යනු ඇවැත්වලින් රැකවරණයක් (ආරක්ෂාවක්) නැත යන්නයි. "තාදිසො" යනු යම් භික්ෂුවක් වෙතින් පෙර නිස්සය ගන්නා ලද්දේ ද, යමෙක් එක්ව පරිභෝග කරන්නෙක් වේ ද, එවැනි තැනැත්තාය. "තථා වුත්තං" යනු "වහාම පැමිණෙන්නෙමි" යි පවසන ලද්දේය යන අර්ථයයි. "සතර පස් දිනක්" යන්න උපලක්ෂණයක් (නිදර්ශනයක්) පමණි. ඉදින් එක් දිනකින් හෝ දෙදිනකින් සමාන ස්වභාවය (සභාගතාව) වැටහේ නම්, එය දන්නා දිනයේදීම නිස්සය ගත යුතුය. ඉදින් සතර පස් දිනකින් ද නොවැටහේ නම්, යම් දින ගණනකින් වැටහේ ද, ඒ තාක් දින ඉක්මවිය යුතුය. එහෙත් "සභාගතාව බලමි" යි පවසා බොරු හේතු (ලේෂ) නොදැක්විය යුතුය.

Daharā suṇantīti ettha asutvāpi āgamissati, kenaci antarāyena cirāyatīti saññāya sati labbhateva parihāro. Tenāha ‘‘idhevāhaṃ vasissāmīti pahiṇati, parihāro natthī’’ti.

"දහරා සුණන්ති" යන්නෙහි අර්ථය නම්, (පණිවිඩය) නොඇසුව ද ඔහු පැමිණෙනු ඇත, කිසියම් අන්තරායකින් ප්‍රමාද වන්නේය යන හැඟීම ඇති කල්හි, රැකවරණය (පරිහාරය) ලැබේමය. එබැවින්, "මම මෙහිම වසන්නෙමි" යි පණිවිඩයක් එවන්නේ නම්, රැකවරණයක් නැතැයි පවසන ලදී.

Ekadivasampi parihāro natthīti gamane nirussāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Saussāhassa pana senāsanapaṭisāmanādivasena katipāhe gatepi na doso.

"එක් දිනක්වත් රැකවරණයක් නැත" යනු යාමෙහි උත්සාහයක් නොමැතිකම අරභයා පවසන ලද්දකි. උත්සාහය ඇති අයට වනාහි සේනාසන අස්පස් කිරීම ආදී හේතු නිසා දින කිහිපයක් ගත වුව ද වරදක් නැත.

Tatreva vasitabbanti tatra sabhāgaṭṭhāne eva nissayaṃ gahetvā vasitabbaṃ. ‘‘Taṃyeva vihāraṃ…pe… vasituṃ vaṭṭatī’’ti iminā upajjhāye saṅgaṇhanteyeva taṃsamodhāne nissayapaṭippassaddhi vuttā, tasmiṃ pana kodhena [Pg.107] vā gaṇanirapekkhatāya vā asaṅgaṇhante aññesu gahito nissayo na paṭippassambhatīti dasseti.

"එහිම වැසිය යුතුය" යනු ඒ සභාග ස්ථානයෙහිම නිස්සය ගෙන වැසිය යුතුය යන්නයි. "එම විහාරයෙහිම...පෙ... වැසීම වටී" යන මෙයින්, උපාධ්‍යායන් වහන්සේ සංග්‍රහ කරන (උපකාර කරන) කල්හිම උන්වහන්සේ සමඟ එක්වීම නිසා නිස්සය සංසිඳීම පවසන ලදී. එහෙත් උන්වහන්සේ ක්‍රෝධයෙන් හෝ සමූහයා කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැතිකම නිසා හෝ සංග්‍රහ නොකරන කල්හි, වෙනත් අය වෙතින් ගන්නා ලද නිස්සය සංසිඳෙන්නේ නැති බව පෙන්වයි.

Ācariyamhā nissayapaṭippassaddhiyaṃ vutto ‘‘koci ācariyo’’tiādiko nayo upajjhāyapakkamanādīsupi netvā tattha ca vutto idhāpi netvā yathārahaṃ yojetabbo.

ආචාර්යයන් වහන්සේගෙන් නිස්සය සංසිඳීමෙහි පවසන ලද "කිසියම් ආචාර්යවරයෙක්" ආදී ක්‍රමය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ බැහැර යාම ආදියෙහි ද යොදා, එහි පවසන ලද ක්‍රමය මෙහි ද යොදා, සුදුසු පරිදි ගළපා ගත යුතුය.

Dve leḍḍupāte atikkamma aññasmiṃ vihāre vasantīti upacārasīmato bahi aññasmiṃ vihāre antevāsikānaṃ vasanaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamma vasanti. Tena bahiupacārepi antevāsikādīnaṃ vasanaṭṭhānato dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ antare āsannapadese vasati, nissayo na paṭippassambhatīti dasseti. Antoupacārasīmāyaṃ pana dve leḍḍupāte atikkamitvā vasato nissayo na paṭippassambhateva.

"දෙලොස් කැට ගැසීම් ඉක්මවා වෙනත් විහාරයක වෙසෙත්" යන්නෙහි තේරුම නම් උපචාර සීමාවෙන් පිටත වෙනත් විහාරයක අන්තේවාසිකයන්ගේ වාසස්ථානයෙන් කැට ගැසීම් දෙකක දුරක් ඉක්මවා වෙසෙත් යන්නයි. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ උපචාර සීමාවෙන් පිටත වුවද අන්තේවාසිකාදීන්ගේ වාසස්ථානයෙන් කැට ගැසීම් දෙකක් ඇතුළත වූ ආසන්න ප්‍රදේශයක වෙසේ නම්, නිස්සය (ඇසුර) නොසන්සිඳෙන (නොනැති වන) බවයි. එහෙත් උපචාර සීමාව ඇතුළත නම්, කැට ගැසීම් දෙකක දුර ඉක්මවා වාසය කළද නිස්සය නොසන්සිඳේමය.

Nissayapaṭippassaddhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිස්සයපටිප්පස්සද්ධිකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā

උපසම්පාදේතබ්බපඤ්චකකථා වර්ණනාව

84. Upajjhācariyalakkhaṇakathāyaṃ na sāmaṇero upaṭṭhāpetabboti upajjhāyena hutvā na pabbājetabbo. Asekkhassa ayanti asekkho, lokiyalokuttaro sīlakkhandho.

84. උපජ්ඣාය ආචාර්ය ලක්ෂණ කථාවෙහි, "සාමණේරයෙකු උපස්ථායක නොකට යුතුය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උපජ්ඣාය වී (තවත් අයෙකු) පැවිදි නොකළ යුතුය යන්නයි. "අසේඛයාගේ මෙය" යනු අසේඛ (රහත්) වන අතර, එය ලෞකික හා ලෝකෝත්තර සීලක්ඛන්ධයයි.

Antaggāhikāyāti sassatucchedakoṭṭhāsaggāhikāya. Pacchimāni dveti appassuto hoti, duppañño hotīti imāni dve aṅgāni. Pacchimāni tīṇīti na paṭibalo uppannaṃ kukkuccaṃ dhammato vinodetuṃ, āpattiṃ na jānāti, āpattiyā vuṭṭhānaṃ na jānātīti imāni tīṇi. Kukkuccassa hi pāḷiaṭṭhakathānayasaṅkhātadhammato vinodetuṃ apaṭibalatā nāma abyattatā eva hotīti sāpi āpattiaṅgameva vuttā.

"අන්තග්ගාහිකායා" යනු ශාස්වත හා උච්ඡේද දෘෂ්ටි කොටස් ගන්නා වූ (ග්‍රහණය කරන) යන්නයි. "පච්ඡිමානි ද්වේ" (අවසාන දෙක) යනු "අල්පශ්‍රැත වෙයි, දුෂ්ප්‍රඥ වෙයි" යන මේ අංග දෙකයි. "පච්ඡිමානි තීණි" (අවසාන තුන) යනු "උපන් කුකුස (සැකය) ධර්මානුකූලව දුරු කිරීමට සමත් නොවේ, ඇවත නොදනී, ඇවතින් නැගී සිටීම නොදනී" යන මේ අංග තුනයි. මක්නිසාද යත්, පාලි අටුවා ක්‍රම සංඛ්‍යාත ධර්මයෙන් කුකුස දුරු කිරීමට නොහැකි වීම යනු අදක්ෂ බවම වන බැවින්, එයද ඇවතෙහි අංගයක් ලෙසම දක්වන ලදී.

Abhivisiṭṭho uttamo samācāro ābhisamācāro, vattapaṭivattasīlaṃ. Taṃ ārabbha paññattā khandhakasikkhāpadasaṅkhātā sikkhā ābhisamācārikā. Sikkhāpadampi hi taṃ tattha paṭipūraṇatthikehi uggahaṇādivasena sikkhitabbato ‘‘sikkhā’’ti vuccati. Maggabrahmacariyassa ādibhūtā kāraṇabhūtāti ādibrahmacariyakā sikkhā, ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ. Teneva [Pg.108] visuddhimaggepi ‘‘ubhatovibhaṅgapariyāpannasikkhāpadaṃ ādibrahmacariyakaṃ, khandhakavattapaayāpannaṃ ābhisamācārika’’nti (visuddhi. 1.11) vuttaṃ. Tasmā sekkhapaṇṇattiya’’nti ettha sikkhitabbato sekkhā, bhagavatā paññattattā paṇṇatti. Sabbāpi ubhatovibhaṅgapariyāpannā sikkhāpadapaṇṇatti ‘‘sekkhapaṇṇattī’’ti vuttāti gahetabbā. Nāmarūpaparicchedeti ettha kusalattikādīhi vuttaṃ jātibhūmipuggalasampayogavatthārammaṇakammadvāralakkhaṇarasādibhedehi vedanākkhandhādicatubbidhaṃ sanibbānaṃ nāmaṃ, bhūtupādāyabhedaṃ rūpañca paricchinditvā jānanapaññā, tappakāsako ca gantho nāmarūpaparicchedo nāma. Iminā abhidhammatthakusalena bhavitabbanti dasseti. Sikkhāpetunti uggaṇhāpetuṃ.

"අතිවිශිෂ්ට වූ ද උත්තම වූ ද සමාචාරය (පැවැත්ම) 'ආභිසමාචාරය' නම් වේ, එය වත්පිළිවෙත් සීලයයි. එය අරභයා පනවන ලද, ඛන්ධක සික්ඛාපද සංඛ්‍යාත ශික්ෂාව 'ආභිසමාචාරික' ශික්ෂාවයි. එහිදී එම අර්ථය සම්පූර්ණ කිරීමට කැමති අය විසින් උගෙනීම් ආදී වශයෙන් හික්මිය යුතු බැවින් සික්ඛාපදය ද 'ශික්ෂාව' (සික්ඛා) යැයි කියනු ලැබේ. මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිභූත වූ ද හේතුභූත වූ ද ශික්ෂාව 'ආදිබ්‍රහ්මචරියක ශික්ෂාව' වන අතර, එය උභතෝවිභංගයට අයත් සික්ඛාපදයයි. එහෙයින්ම විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ද 'උභතෝවිභංගයට අයත් සික්ඛාපදය ආදිබ්‍රහ්මචරියක වන අතර, ඛන්ධක හා වත්පිළිවෙත්වලට අයත් ශික්ෂාව ආභිසමාචාරික වේ' යැයි කියන ලදී. එබැවින් 'සේක්ඛපණ්ණත්තියං' යන්නෙහි හික්මිය යුතු බැවින් 'සේක්ඛ' වන අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද බැවින් 'පණ්ණත්ති' වේ. සියලුම උභතෝවිභංගයට අයත් සික්ඛාපද පනත් 'සේක්ඛපණ්ණත්ති' යැයි කියන ලදැයි දත යුතුය. 'නාමරූපපරිච්ඡේදේ' යන්නෙහි කුසලත්‍රිකාදියෙන් දක්වන ලද ජාති, භූමි, පුද්ගල, සම්ප්‍රයෝග, වස්තු, ආරම්මණ, කර්මද්වාර, ලක්ෂණ, රස (කෘත්‍ය) ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුත් වේදනාක්ඛන්ධාදි සිව්වැදෑරුම් වූ නිවන් සහිත නාමය ද, මහාභූත හා උපාදාය රූප ප්‍රභේද ඇති රූපය ද පිරිසිඳ දැනගන්නා ප්‍රඥාව ද, එය ප්‍රකාශ කරන ග්‍රන්ථය ද 'නාමරූපපරිච්ඡේද' නම් වේ. මෙයින් අභිධර්මයේ දක්ෂයෙකු විය යුතු බව පෙන්වයි. 'සික්ඛාපේතුං' යනු උගන්වනු පිණිසයි."

Upasampādetabbapañcakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපසම්පාදේතබ්බපඤ්චකකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā

අන්‍යතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා වර්ණනාව

86. Titthiyaparivāsakathāyaṃ ājīvakassa vātiādīsu akiriyavādī ājīvako nāma, kiriyavādino pana nigaṇṭhāpi aññepi naggatitthikā acelakapade saṅgahitā. Sabbathā naggasseva titthiyaparivāso vihito. So ca teneva naggavesena bhikkhūnaṃ santikaṃ āgatassa, na paṭicchādetvā āgatassāti dassetuṃ ‘‘sace sopī’’tiādi vuttaṃ. Tattha sopīti ājīvako.

86. තීර්ථක පරිවාස කථාවෙහි "ආජීවකස්ස වා" යනාදී තැන්හි අකිරියවාදී තැනැත්තා 'ආජීවක' නම් වේ. ක්‍රියාවාදී වූ නිගණ්ඨයන් ද අන්‍ය වූ නග්න තීර්ථකයන් ද 'අචේලක' යන පදයට ඇතුළත් කර ඇත. සියලු ආකාරයෙන්ම නග්න වූවන්ටම තීර්ථක පරිවාසය පනවන ලදී. එයද එම නග්න වේශයෙන්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත පැමිණි අයට මිස, සිරුර වසාගෙන පැමිණි අයට නොවන බව පෙන්වීමට "සචේ සෝපි" යනාදිය පවසන ලදී. එහි "සෝපි" යනු ආජීවකයා ය.

Āmisakiñcikkhasampadānaṃ nāma appamattakassa deyyadhammassa anuppadānaṃ. Rūpūpajīvikāti attano rūpameva nissāya jīvantiyo. Vesiyā gocaro bahulaṃ pavattiṭṭhānaṃ assāti vesiyāgocaro. Esa nayo sabbattha. Yobbannātītāti anividdhā eva mahallikabhāvaṃ pattā thullakumārī evāti vuttaṃ. Ādāyassāti ādānassa gahaṇassa.

"ආමිසකිඤ්චික්ඛසම්පදානං" යනු ඉතා ස්වල්ප වූ දෙය්‍යධර්මයක් නැවත නැවත දීමයි. "රූපූපජීවිකා" යනු තමන්ගේ රූපයම ඇසුරු කරගෙන ජීවත් වන ස්ත්‍රීන්ය. වේශ්‍යාවන් වෙසෙන (නිතර හැසිරෙන) තැනක් ඇත්තේ "වේසියාගෝචර" නම් වේ. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. "යොබ්බන්නාතීතා" යනු පුරුෂයෙකු ඇසුරට නොගොස්ම මහලු බවට පත් වූ තරුණ කුමාරිකාවන් (මහලු තනිකඩ ගැහැනුන්) ගැන පවසන ලදී. "ආදායස්ස" යනු ලබා ගැනීමේ (ග්‍රහණය කිරීමේ) යන්නයි.

Aññatitthiyapubbavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අන්‍යතිත්ථියපුබ්බවත්ථුකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා වර්ණනාව

88-9. Pañcābādhādivatthūsu [Pg.109] pāḷiyaṃ somhi arogo, vibbhamissāmīti so ahaṃ arogo, vibbhamissāmīti attho. Nakhapiṭṭhippamāṇanti kaniṭṭhaṅgulinakhapiṭṭhi adhippetā. ‘‘Paṭicchanne ṭhāne nakhapiṭṭhippamāṇaṃ avaḍḍhanakapakkhe ṭhitaṃ hoti, vaṭṭatī’’ti vuttattā appaṭicchannaṭṭhāne tādisampi na vaṭṭati, paṭicchannaṭṭhānepi ca vaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatīti siddhameva hoti. Pākaṭaṭṭhānepi pana nakhapiṭṭhippamāṇato ūnataraṃ avaḍḍhanakaṃ vaṭṭatīti ye gaṇheyyuṃ, tesaṃ taṃ gahaṇaṃ paṭisedhetuṃ ‘‘mukhe panā’’tiādi vuttaṃ.

88-9. පස්වැදෑරුම් රෝගාදී කතාවන්හි පාලියෙහි එන "සොම්හි අරෝගෝ, විබ්භමිස්සාමි" යන්නෙහි අර්ථය "ඒ මම නීරෝගී වූයෙමි, (සිවුරු හැර) ගිහි වන්නෙමි" යන්නයි. "නඛපිට්ඨිප්පමාණං" යන්නෙන් සුළැඟිල්ලේ නියපිටෙහි ප්‍රමාණය අදහස් කෙරේ. "වසා ඇති තැනක නියපිටක් පමණ වූ, නොවැඩෙන ස්වභාවයේ පවතින කුෂ්ඨය සුදුසුය" යැයි පැවසුණු බැවින්, නොවැසූ (විවෘත) තැනක එවැනි කුෂ්ඨයක් ද නුසුදුසුය. වසා ඇති ස්ථානයක වුවද වැඩෙන ස්වභාවයේ පවතින කුෂ්ඨය ද නුසුදුසු බව ඉන්ම ඔප්පු වේ. එසේම විවෘත ස්ථානයක වුවද නියපිට ප්‍රමාණයට වඩා අඩු වූ නොවැඩෙන කුෂ්ඨය සුදුසු යැයි යම් කෙනෙකු පිළිගන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ එම පිළිගැනීම වැළැක්වීම සඳහා "මුඛේ පන" යනාදිය පවසන ලදී.

Kolaṭṭhimattakopīti badaraṭṭhippamāṇopi. Avaḍḍhanakapakkhe ṭhitopi na vaṭṭatīti ettha pi-saddena kolaṭṭhimattato khuddakataropi gaṇḍo na vaṭṭatīti dasseti. Tenāha ‘‘sacchaviṃ kāretvā’’ti, vijjamānacchaviṃ katvāti attho. ‘‘Sañchavi’’nti vā pāṭho, sañjātacchavinti attho. Gaṇḍādīsu vūpasantesupi gaṇḍānaṃ vivaṇṇampi hoti, taṃ vaṭṭati.

"කෝලට්ඨිමත්තකෝපි" යනු මහදෙබර ඇටයක පමණ ප්‍රමාණය වුවද යන්නයි. "නොවැඩෙන ස්වභාවයෙහි පැවතියද නුසුදුසුය" යන්නෙහි 'පි' (ද) ශබ්දයෙන් මහදෙබර ඇටයකට වඩා කුඩා වූ ගෙඩියක් වුවද නුසුදුසු බව පෙන්වයි. එහෙයින් "සච්ඡවිං කාරෙත්වා" (සම ඇති කරවා) යැයි වදාළහ, එහි අර්ථය පවතින සමක් ඇති කරගෙන යන්නයි. "සඤ්ඡවිං" කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය මනාව හටගත් සමක් ඇති කරගෙන යන්නයි. ගෙඩි ආදිය සුව වූ පසුව ද එම ස්ථානය අවපැහැ ගැන්වී (කැලැල් සහිත වී) තිබුණ ද එය සුදුසු වේ.

Padumapuṇḍarīkapattavaṇṇanti rattapadumasetapadumapupphadalavaṇṇaṃ. Kuṭṭhe vuttanayenevāti paṭicchannaṭṭhāne avaḍḍhanakaṃ vaṭṭati, aññattha na kiñcipi vaṭṭatīti vuttanayaṃ dasseti. Sosabyādhīti khayarogo. Yakkhummāroti kadāci kadāci āgantvā bhūmiyaṃ pātetvā hatthamukhādikaṃ avayavaṃ bhūmiyaṃ ghaṃsanako yakkhova rogo.

"පදුමපුණ්ඩරීකပත්තවණ්ණං" යනු රතු නෙළුම් හා සුදු නෙළුම් පෙතිවල පැහැය ඇති යන්නයි. "කුට්ඨේ වුත්තනයෙනේව" යන්නෙන් වසා ඇති ස්ථානයක නොවැඩෙන කුෂ්ඨය සුදුසුය, අන් ස්ථානයක කිසිසේත්ම නුසුදුසුය යන වදාළ ක්‍රමයම පෙන්වයි. "සෝසබ්‍යාධි" යනු ක්ෂය රෝගයයි. "යක්ඛුම්මාරෝ" යනු කලින් කලට වැළඳී, බිම පෙරළා, අත් මුව ආදී අවයවයන් බිම අතුල්ලන, යක්ෂයෙකු වැන්නක් බඳු වූ (අපස්මාර) රෝගයයි.

Pañcābādhavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පඤ්චාබාධවත්ථුකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā

රාජභටවත්ථුකථා වර්ණනාව

90. Na dānāhaṃ devassa bhaṭoti āpucchatīti raññā eva dinnaṭṭhānantaraṃ sandhāya vuttaṃ. Yo pana rājakammikehi amaccādīhi ṭhapito, amaccādīnaṃ eva vā bhaṭo hoti, tena taṃ taṃ amaccādimpi āpucchituṃ vaṭṭati.

90. "දැන් මම රජුගේ සේවකයෙක් නොවෙමි" යි අවසර ගනියි යන්න රජු විසින්ම දෙන ලද තනතුරු අරභයා පවසන ලද්දකි. යමෙක් රාජ්‍ය නිලධාරීන් වූ ඇමතිවරුන් ආදීන් විසින් පත් කරන ලද්දේ හෝ ඇමතිවරුන් ආදීන්ගේම සේවකයෙකු හෝ වේද, ඔහු විසින් ඒ ඒ ඇමතිවරුන් ආදීන්ගෙන්ද අවසර ගැනීම සුදුසුය.

Rājabhaṭavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

රාජභටවත්ථුකථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Coravatthukathāvaṇṇanā

චෝරවත්ථුකථා වර්ණනාව

91. Tasmāti [Pg.110] bhagavā sayaṃ yasmā dhammassāmī, tasmā aṅgulimālaṃ ehibhikkhubhāvena pabbājesi, bhikkhūnaṃ pana sikkhāpadaṃ paññapento evamāhāti adhippāyo. Evaṃ jānantīti sīlavā jātoti jānanti.

91. "එබැවින්" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම ධර්මයේ ස්වාමියා වන බැවින්, අංගුලිමාලයන් "ඒහිභික්ෂු" භාවයෙන් පැවිදි කළ සේක. එහෙත් භික්ෂූන්ට ශික්ෂාපද පැනවීමට අදහස් කරමින් මෙසේ වදාළ සේක යන්න මෙහි අදහසයි. "මෙසේ දනිති" යනු සිල්වතෙකු වී යැයි දනිති යන්නයි.

92. Uparamanti viramanti. Bhinditvāti andubandhanaṃ bhinditvā. Chinditvāti saṅkhalikaṃ chinditvā. Muñcitvāti rajjubandhanaṃ muñcitvā. Vivaritvāti gāmabandhanādīsu gāmadvārādīnaṃ vivaritvā. Apassamānānanti purisaguttiyaṃ gopakānaṃ apassantānaṃ.

92. ‘උපරමන්ති’ යනු වළකිති (බැහැර වෙති) යන්නයි. ‘භින්දිත්වා’ යනු සිරගෙය (බන්ධනාගාරය) බිඳ දමා යන්නයි. ‘ඡින්දිත්වා’ යනු යකඩ විලංගු කපා දමා යන්නයි. ‘මුඤ්චිත්වා’ යනු ලණු බැමි ලිහා දමා යන්නයි. ‘විවරිත්වා’ යනු ගම් බන්ධන ආදියේදී ගම් දොරටු ආදිය විවෘත කොට යන්නයි. ‘අපස්සමානානං’ යනු පුරුෂයන් රැකවල් ලා සිටියදී මුරකරුවන්ට නොපෙනෙද්දීම යන්නයි.

95. Purimanayenevāti ‘‘kasāhato katadaṇḍakammo’’ti ettha vuttanayeneva.

95. ‘පුරිමනයෙනේව’ යනු ‘කසාහතෝ කතදණ්ඩකම්මෝ’ යන්නෙහි පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම යන්නයි.

Coravatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සොර වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā

ණයගැති වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව

96. Palātopīti iṇasāmikānaṃ āgamanaṃ ñatvā bhayena palāto. Gīvā hotīti iṇāyikabhāvaṃ ñatvā anādarena iṇamuttake bhikkhubhāve pavesitattā. Upaḍḍhupaḍḍhanti thokathokaṃ. Dātabbamevāti iṇāyikena dhanaṃ sampaṭicchatu vā mā vā, dāne saussāheneva bhavitabbaṃ. Aññehi ca bhikkhūhi ‘‘mā dhuraṃ nikkhipāhī’’ti vatvā sahāyakehi bhavitabbanti dasseti. Dhuranikkhepena hissa bhaṇḍagghena kāretabbatā siyāti.

96. ‘පලාතෝ’ යනු ණයහිමියන්ගේ පැමිණීම දැන බියෙන් පලාගිය ණයගැතියාය. ‘ගීවා හෝති’ යනු ඔහු ණයගැතියෙකු බව දැනගෙන නොසලකා හරිමින්, ණයෙන් මිදීම සඳහා මහණභාවයට ඇතුළත් කළ බැවින් එම ණයට වගකිවයුත්තා වෙයි යන්නයි. ‘උපඩ්ඪුපඩ්ඪං’ යනු ටිකෙන් ටික (කොටසින් කොටස) යන්නයි. ‘දාතබ්බමේව’ යන්නෙන් ණයගැතියා ධනය පිළිගත්තද නැතද, එය ගෙවා දැමීමෙහිලා මහත් උත්සාහයකින් කටයුතු කළ යුතු බව දක්වයි. අනෙක් භික්ෂූන් සහ යහළුවන් විසින් ද ‘මේ වගකීම (ධුරය) අත්නොහරින්න’ යැයි පවසා සහයෝගය දිය යුතු බව මින් දක්වයි. මක්නිසාද යත්, වගකීම අත්හැරියහොත් ඔහුගේ බඩු බාහිරාදියේ වටිනාකමින් එය පියවීමට සිදු විය හැකි බැවිනි.

Iṇāyikavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ණයගැති වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dāsavatthukathāvaṇṇanā

දාස වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව

97. ‘‘Dāsacārittaṃ āropetvā kīto’’ti iminā dāsabhāvaparimocanatthāya kītakaṃ nivatteti. Tādiso hi dhanakkītopi adāso eva. Tattha tattha cārittavasenāti tasmiṃ tasmiṃ janapade dāsapaṇṇajjhāpanādinā [Pg.111] adāsakaraṇaniyāmena. Abhisekādīsu sabbabandhanāni mocāpenti, taṃ sandhāya ‘‘sabbasādhāraṇenā’’ti vuttaṃ.

97. ‘දාසචාරිත්තං ආරෝපෙත්වා kීතෝ’ යන්නෙන්, දාස භාවයෙන් මුදවනු පිණිස මිලදී ගත් බව වළක්වයි (බැහැර කරයි). මක්නිසාද යත්, එවැනි ධනය දී මිලට ගත් තැනැත්තා ද දාසයෙකු නොවන බැවිනි. ‘තත්ථ තත්ථ චාරිත්තවසේන’ යනු ඒ ඒ ජනපදයන්හි දාස ලේඛන ගිනිතැබීම ආදී දාස නොවන බවට පත්කිරීමේ නියමයන් මගිනි. අභිෂේක ආදියේදී සියලු බන්ධනයන්ගෙන් මුදා හරින අතර, එම මුදා හැරීම අරමුණු කොට ‘සබ්බසාධාරණේන’ යැයි පවසන ලදී.

Sayameva paṇṇaṃ āropenti, na vaṭṭatīti tā bhujissitthiyo ‘‘mayampi vaṇṇadāsiyo homā’’ti attano rakkhaṇatthāya sayameva rājūnaṃ dāsipaṇṇe attano nāmaṃ likhāpenti, tāsaṃ puttāpi rājadāsāva honti, tasmā te pabbājetuṃ na vaṭṭati. Tehi adinnā na pabbājetabbāti yattakā tesaṃ sāmino, tesu ekena adinnepi na pabbājetabbā.

‘සයමේව පණ්ණං ආරෝපෙන්ති, න වට්ටති’ යනු, එම නිදහස් ස්ත්‍රීහු ‘අපි ද ලේඛනගත දාසියන් වෙමු’ යැයි තමන්ගේ ආරක්ෂාව පිණිස තමන්ම රජුන්ගේ දාසි ලේඛනයෙහි තමන්ගේ නම ලියවා ගනිත්ද, ඔවුන්ගේ පුත්‍රයෝ ද රාජ දාසයන්ම වෙති. එබැවින් ඔවුන් පැවිදි කිරීම සුදුසු නැත. ‘තේහි අදින්නා න පබ්බාජේතබ්බා’ යනු එම දාසයන්ට යම් තාක් ස්වාමිවරු වෙත්ද, ඔවුන් අතුරෙන් එක් අයෙකු හෝ අවසර නොදුන් කල්හි පැවිදි නොකළ යුතුය යන්නයි.

Bhujisse pana katvā pabbājetuṃ vaṭṭatīti yassa vihārassa te ārāmikā dinnā, tasmiṃ vihāre saṅghaṃ ñāpetvā phātikammena dhanāni datvā bhujisse katvā pabbājetuṃ vaṭṭati. Takkaṃ sīse āsittakasadisāva hontīti kesuci janapadesu adāse karontā takkaṃ sīse āsiñcanti, tena kira te adāsā honti, evamidampi ārāmikavacanena dānampīti adhippāyo. Tathā dinnepi saṅghassa ārāmikadāso evāti ‘‘neva pabbājetabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Tāvakāliko nāmā’’ti vuttattā kālaparicchedaṃ katvā vā pacchāpi gahetukāmatāya vā dinnaṃ sabbaṃ tāvakālikamevāti gahetabbaṃ. Nissāmikadāso nāma yassa sāmikulaṃ aññātikaṃ maraṇena parikkhīṇaṃ, na koci tassa dāyādo, so pana samānajātikehi vā nivāsagāmavāsīhi vā issarehi vā bhujisso katova pabbājetabbo. Devadāsāpi dāsā eva. Te hi katthaci dese rājadāsā honti, katthaci vihāradāsā, tasmā pabbājetuṃ na vaṭṭati. Dāsampi pabbājetvā sāmike disvā paṭicchādanatthaṃ apanento padavārena adinnādānāpattiyā kāretabbo, dāsassa pana palāyato anāpatti.

‘භුජිස්සේ පන කත්වා පබ්බාජේතුං වට්ටති’ යනු, යම් වෙහෙරකට එම ආරාමිකයන් පූජා කරන ලද්දේ ද, එම වෙහෙරෙහි සංඝයා වහන්සේ දැනුවත් කොට ඵාතිකර්මයෙන් (වන්දි වශයෙන්) ධනය දී නිදහස් කොට පැවිදි කිරීම සුදුසුය යන්නයි. ‘තක්කං සීසේ ආසිත්තකසදිසාව හොන්ති’ යනු, ඇතැම් ජනපදයන්හි දාසයන් නොවන බවට පත් කිරීමේදී (නිදහස් කිරීමේදී) හිස මත මෝරු වත් කරති. එයින් ඔවුන් දාසභාවයෙන් නිදහස් වූවන් වන බව කියැවේ. ආරාමික යන වචනයෙන් කරනු ලබන මෙම පූජාව ද එබඳුමය යනු මෙහි අදහසයි. එසේ පූජා කළද, ඔහු සංඝයාගේ ආරාමික දාසයෙකුම වන බැවින්, ‘කිසිසේත්ම පැවිදි නොකළ යුතුය’ යැයි (කුරුන්දියෙහි) පවසන ලදී. ‘තාවකාලිකෝ නාම’ යැයි පවසා ඇති බැවින්, කාල සීමාවක් නියම කොට හෝ පසුව නැවත ලබාගැනීමේ කැමැත්තෙන් හෝ දෙන ලද සියල්ල තාවකාලික යැයිම ගත යුතුය. ‘නිස්සාමිකදාසෝ’ (හිමිකරුවෙකු නැති දාසයා) නම්, යම් දාසයෙකුගේ ඥාති නොවන ස්වාමි පවුල මරණයෙන් විනාශ වී ගියේද, ඔහුට කිසිදු උරුමක්කාරයෙකු නොමැතිද, ඔහුව සමාන ජාතිකයන් විසින් හෝ වාසය කරන ගම්වාසීන් විසින් හෝ පාලකයන් විසින් හෝ නිදහස් පුද්ගලයෙකු කළ හොත් පමණක් පැවිදි කළ යුතුය. දේවදාසයෝ ද දාසයන්මය. මක්නිසාද යත්, ඇතැම් පළාත්වල ඔවුහු රාජ දාසයෝ වෙති, ඇතැම් පළාත්වල විහාර දාසයෝ වෙති. එබැවින් ඔවුන් පැවිදි කිරීම නොසුදුසුය. දාසයෙකු පැවිදි කොට, ඔහුගේ ස්වාමියා දැක සැඟවීම පිණිස ඉවත් කරන්නා වූ භික්ෂුව, තබන පියවරක් පාසා අදත්තාදාන ඇවතට පත් වන බැවින් විනිශ්චය කළ යුතුය; පලායන දාසයාට (භික්ෂුවට) නම් ඇවැත් නොවේ.

Dāsavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දාස වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā

Kම්මාරභණ්ඩුව වස්තුව ආදී කථාවේ වර්ණනාව

98. Bhaṇḍukammāpucchānādikathāyaṃ kammārabhaṇḍūti daharatāya amoḷibandho muṇḍikasīso kammāradārako eva vutto. Tulādhāramuṇḍakoti ettha tulādhārāti tambasuvaṇṇādīnaṃ tulaṃ hatthena dhāretīti [Pg.112] kammārā ‘‘tulādhārā’’ti vuttā, tesu eko muṇḍikasīso daharoti attho. Tenāha ‘‘pañcasikho taruṇadārako’’ti. Ekāva sikhā pañca veṇiyo katvā bandhanena pañcasikhāti vuccati, sā etassa atthīti pañcasikho, tassa sikhaṃ chindantā kañci bhikkhuṃ ajānāpetvāva pabbājesuṃ. Tena bhaṇḍukammāpalokanaṃ anuññātaṃ. Sīmāpariyāpanneti baddhasīmāya sati tadantogadhe, asati upacārasīmantogadheti attho. Ettha ca kiñcāpi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, saṅghaṃ apaloketuṃ bhaṇḍukammāyā’’ti ettakameva vuttaṃ, na pana anapalokentassa āpatti vuttā, tathāpi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sabbe āpucchitā amhehītisaññino…pe… pabbājentassapi anāpattī’’ti vuttattā sañcicca anāpucchā kese ohārentassa dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ. Kesoropanampi samaṇapabbajanavohāraṃ labhatīti āha ‘‘imassa samaṇakaraṇa’’ntiādi. Ekasikhāmattadharoti ettha ekena kesena sikhā ekasikhāti vadanti, appakesāva sikhā evaṃ vuttāti gahetabbā. Ekakesampi pana anāpucchā chindituṃ na vaṭṭatiyeva.

98. භණ්ඩූකර්මය විමසීම ආදී කථාවෙහි ‘කම්මාරභණ්ඩු’ යනු ළදරු (බාල) බැවින් කොණ්ඩයක් නොබැඳි, මුඩු හිසක් ඇති කම්මල්කරුවෙකුගේ පුත්‍රයා (දරුවා) මය. ‘තුලාධාරමුණ්ඩක’ යන්නෙහි ‘තුලාධාර’ යනු තඹ, රන් ආදියේ තලාව (තැටිය) අතින් දරන්නා වූ කම්මල්කරුවන් (රන්කරුවන්) ය. ඔවුන් අතුරෙන් එක් හිස මුඩු කළ ළදරුවෙකි යනු මෙහි අර්ථයයි. එහෙයින් ‘පඤ්චසිඛ තරුණ දරුවා’ යැයි පැවසීය. එක් කොණ්ඩයක් කොටස් පහකට බෙදා ගෙතීම නිසා ‘පඤ්චසිඛ’ යැයි කියනු ලැබේ. එය මොහුට ඇති බැවින් ඔහු පඤ්චසිඛ නම් වේ. ඔහුගේ කොණ්ඩය කපන්නා වූ භික්ෂූහු කිසිදු භික්ෂුවකට නොදන්වාම ඔහුව පැවිදි කළහ. එබැවින් භණ්ඩූකර්මය සඳහා අවසර විමසීම අනුදන්නා ලදී. ‘සීමාපරියාපන්න’ යනු බද්ධ සීමාවක් ඇති කල්හි ඒ තුළ සිටින භික්ෂූන් ද, නැති කල්හි උපචාර සීමාව තුළ සිටින භික්ෂූන් ද යන්නයි. මෙහිදී ද යම් හෙයකින් ‘මහණෙනි, භණ්ඩූකර්මය සඳහා සංඝයාගෙන් විමසීමට අනුදනිමි’ යැයි මෙපමණක්ම පවසන ලද්දේ වුවද, නොවිමසා කරන්නාට ඇවැත් වන බව නොපවසන ලද්දේ වුවද, අටුවාවෙහි ‘අප විසින් සියල්ලන්ගෙන් විමසන ලදී යන හැඟීම ඇතිව... පැවිදි කරන්නාට ද ඇවැත් නැත’ යැයි පැවසූ බැවින්, දැන දැනම නොවිමසා කෙස් බාන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් වන බවම දත යුතුය. කෙස් කැපීම ද ශ්‍රමණ-පැවිදි ව්‍යවහාරයට ඇතුළත් වන බැවින් ‘ඉමස්ස සමණකරණං’ යනාදී වචන පවසන ලදී. ‘ඒකසිඛාමත්තධරෝ’ යන්නෙහි එක් කෙස් ගසකින් කරන ලද කොණ්ඩය ‘ඒකසිඛා’ යැයි පවසති. කෙස් ඉතා ස්වල්පයක් ඇති කොණ්ඩය එසේ හඳුන්වන ලදැයි ගත යුතුය. එහෙත් එක් කෙස් ගසක් වුවද නොවිමසා කැපීම සුදුසු නොවේ.

100. Vāmahatthenāti dakkhiṇahatthena bhuñjanato vuttaṃ.

100. ‘වාමහත්ථෙන’ (වමත් අතින්) යන්න, දකුණු අතින් අනුභව කරන බැවින් පවසන ලදී.

103-4. Nissayamuccanakassa vattesu pañcakachakkesu pana ‘‘ubhayāni kho panassa pātimokkhāni…pe… anubyañjanaso’’ti ettha sabbopi cāyaṃ pabhedo mātikāṭṭhakathāyaṃ ñātāyaṃ ñāto hoti. ‘‘Āpattiṃ jānāti, anāpattiṃ jānātī’’ti idañca attanā ñātaṭṭhānesu āpattādiṃ sandhāya vuttanti na gahetabbaṃ.

103-4. නිස්සයෙන් මිදෙන්නා වූ භික්ෂුවට දේශනා කරන ලද පඤ්චක සහ ෂට්කයන්හි ‘උභයානි ඛෝ පනස්ස පාතිමොක්ඛානි... අනුබ්‍යඤ්ජනසෝ’ යන මෙහි ඇති සියලුම ප්‍රභේදයන්, මාතිකා අටුවාව දන්නා කල්හි දන්නා ලද්දේ වෙයි. ‘ආපත්තිං ජානාති, අනාපත්තිං ජානාති’ යන මෙය ද තමන් දන්නා කරුණුවලදී ඇවැත් ආදිය අරමුණු කොට පවසන ලදැයි ගත යුතුය.

Kammārabhaṇḍuvatthādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Kම්මාරභණ්ඩුව වස්තුව ආදී කථාවේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rāhulavatthukathāvaṇṇanā

රාහුල වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව

105. Pokkharavassanti pokkhare padumagacche viya atemitukāmānaṃ sarīrato pavaṭṭanakavassaṃ. Tasmiṃ kira vassante temitukāmāva tementi, na itare. ‘‘Bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti vatvā gato nāma natthīti attano santake rajje sabbampi sāpateyyaṃ sayameva paribhuñjissatīti gāravena [Pg.113] suddhodanamahārājāpi na nimantesi, gantvā pana gehe sakalarattiṃ mahādānañceva buddhappamukhassa saṅghassa āsanapaññattiṭṭhānālaṅkārañca saṃvidahantova vītināmesi.

105. ‘පොක්ඛරවස්සං’ යනු නෙළුම් පතෙහි මෙන්, තෙමීමට අකමැති අයගේ ශරීරයෙන් ලිස්සා වැටෙන වැස්සයි. එම වැස්ස වසින කල්හි තෙමීමට කැමති අයම තෙමෙති; අනෙක් අය නොතෙමෙති. ‘භික්ඛං ගණ්හථ’ (පිණ්ඩපාතය පිළිගනු මැනව) යැයි පවසා නික්ම ගිය අයෙකු නැත යන්නෙන්, තමන් සතු රාජ්‍යයෙහි සියලු වස්තුව තමන්ම පරිභෝජනය කරනු ඇතැයි සිතා, ගෞරවය නිසා සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් පවා ආරාධනා නොකළේය. නමුත් මාලිගයට ගොස් මුළු රැය පුරාම මහා දානය ද, බුදුපාමොක් මහ සඟනට ආසන පැනවීම් සහ ස්ථානය අලංකාර කිරීම් ද සංවිධානය කරමින්ම කාලය ගත කළේය.

Na koci…pe… pattaṃ vā aggahesīti bhagavā attano pitu nivesanameva gamissatītisaññāya naggahesi. Kulanagareti ñātikulantake nagare. Piṇḍacāriyavattanti attano ñātigāmesupi sapadānacārikavattaṃ. Bhikkhāya cāro caraṇaṃ etassāti bhikkhācāro, khattiyo.

“කිසිවෙක්...පෙ... පාත්‍රය නොගත්තේය” යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ගේ පිය රජුගේ මාලිගාවට ම වඩිනු ඇතැයි යන අදහසින් (කිසිවෙකුත් පාත්‍රය) නොගත්තේය යන්න අදහස් වේ. “කුලනගරයෙහි” යනු නෑ කුලයන්ට අයත් නගරයෙහි යන්නයි. “පිණ්ඩචාරියවත්ත” යනු තමන්ගේ නෑ ගම්වල පවා නිවාස පිළිවෙළින් (ගෙපිළිවෙළින්) පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීමේ වතයි. භික්ෂාව (සිඟා කෑම) සඳහා හැසිරීම (චාරය) මොහුට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් “භික්ඛාචාර” නම් වේ, එනම් ක්ෂත්‍රියයා ය.

Uttiṭṭheti uttiṭṭhitvā paresaṃ gharadvāre uddissa ṭhatvā gahetabbapiṇḍe. Nappamajjeyyāti nimantanādivasena labbhamānapaṇītabhojanaṃ paṭikkhipitvā piṇḍāya caraṇavasena tattha nappamajjeyya. Dhammanti anesanaṃ pahāya sapadānaṃ caranto tameva bhikkhācariyadhammaṃ sucaritaṃ careyya. Sukhaṃ setīti catūhi iriyāpathehi sukhaṃ viharatīti attho.

“නැඟී සිටිය යුතුය” යන්නෙන් නැඟී සිට, අන් අයගේ ගෘහද්වාරයන්හි පිණ්ඩපාතය අපේක්ෂාවෙන් නැවතී සිට ලබාගත යුතු පිණ්ඩපාතයෙහි (නොපමා විය යුතුය). “නොපමා විය යුතුය” යනු ආරාධනා ආදියේ බලයෙන් ලැබෙන ප්‍රණීත භෝජන ප්‍රතික්ෂේප කර, පිණ්ඩපාතය සඳහා හැසිරීමේ වතෙහි නොපමා විය යුතුය (නොසැලකිලිමත් නොවිය යුතුය). “ධර්මය” යනු අනිසි සෙවීම් (අනේසන) හැර දමා, ගෙපිළිවෙළින් හැසිරෙමින්, ඒ පිණ්ඩචාරී ධර්මය ම මනාව හැසිරිය යුතුය (සුචරිතයෙහි හැසිරිය යුතුය). “සුවසේ වෙසෙයි” යනු සතර ඉරියව්වෙන්ම සුවසේ වාසය කරයි යන අර්ථයයි.

Dutiyagāthāyaṃ na naṃ duccaritanti vesiyādibhede agocare caraṇavasena taṃ yathāvuttaṃ dhammaṃ duccaritaṃ na ca care. Sesaṃ vuttanayameva. Imaṃ pana gāthaṃ sutvāti nivesane nisinnena bhagavatā ñātisamāgame attano piṇḍāya caraṇaṃ nissāya pavattāya gāthāya vuttaṃ imaṃ dutiyagāthaṃ sutvā.

දෙවන ගාථාවෙහි “එය දුසිරිතෙහි නොහැසිරිය යුතුය” යන්නෙන් වෙසඟනන්ගේ නිවාස ආදී අගෝචර ස්ථානයන්හි හැසිරීම් වශයෙන් කලින් කියන ලද ඒ දුශ්චරිත ධර්මයෙහි නොහැසිරිය යුතුය යන්නයි. ඉතිරිය කලින් කියන ලද ක්‍රමයට ම වේ. “නමුත් මෙම ගාථාව අසා” යන්නෙන් මාලිගාවෙහි වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නෑ සමූහයා මැද තමන් වහන්සේගේ පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීම නිමිති කරගෙන පවත්වන ලද කථාවෙහි වදාරන ලද මෙම දෙවන ගාථාව අසා (සුද්ධෝදන රජු සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියේය යන්නයි).

Dhammapālajātakantiādīsu pana tato parakālesupi rañño pavatti parinibbānaṃ pāpetvā yathāpasaṅgavasena dassetuṃ vuttā. Tenāha ‘‘sotāpattiphalaṃ sacchikatvā’’tiādi. Sirigabbhaṃ gantvāti ettha yadi hi bhagavā tadaheva gantvā na passeyya, sā hadayena phalitena mareyyāti agamāsīti daṭṭhabbaṃ.

නමුත් මහාධර්මපාල ජාතකය ආදියේදී ඉන් පසු කාලයන්හි ද රජතුමාගේ පැවැත්ම පිරිනිවන් පෑම දක්වා පමුණුවා ඒ ඒ ප්‍රස්ථාවන්ට අනුකූලව දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. එහෙයින් “සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කොට” යනාදිය වදාරන ලදී. “සිරිගැබට වැඩම කොට” යන්නෙහි, ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එදින ම එහි වැඩම කොට ඇය නොදුටුවේ නම්, ඇය හදවත පැලී මිය යන්නට ඉඩ තිබූ බැවින් වැඩම කළ සේකැයි දත යුතුය.

Taṃ divasamevāti tasmiṃ rāhulamātudassanadivaseyeva. Dhammapadaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘satthā kapilapuraṃ gantvā tatiyadivase nandaṃ pabbājesī’’ti (dha. pa. aṭṭha. 1.12 nandattheravatthu) vuttaṃ. Kesavissajjananti rājamoḷibandhanatthaṃ kumārakāle bandhitasikhāveṇimocanaṃ, taṃ kira karontā maṅgalaṃ karonti. Sāratthadīpaniyaṃ pana ‘‘kesavissajjananti kulamariyādavasena kesoropana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.105) vuttaṃ. Paṭṭabandhoti ‘‘asukarājā’’ti naḷāṭe suvaṇṇapaṭṭabandhanaṃ. Abhinavapāsādappavesamaṅgalaṃ gharamaṅgalaṃ. Chattussāpane maṅgalaṃ chattamaṅgalaṃ. Janapadakalyāṇīti [Pg.114] janapadamhi kalyāṇī parehi asādhāraṇehi pañcakalyāṇādīhi sahitattā sā evaṃ vuttā. Tuvaṭanti sīghaṃ. Anicchamānanti manasā arocentaṃ, vācāya pana bhagavatā ‘‘pabbajissasi nandā’’ti vutte gāravena paṭikkhipituṃ avisahanto ‘‘āmā’’ti avoca. Bhagavā ca etena lesena pabbājesi.

“එදින ම” යන්නෙන් ඒ රාහුල මාතාව දැකීමට වැඩම කළ දින ම යන්නයි. නමුත් ධම්මපද අටුවාවෙහි “ශාස්තෘන් වහන්සේ කිඹුල්වත් පුරයට වැඩම කොට තුන්වන දිනයෙහි නන්ද කුමරු පැවිදි කළ සේක” යි පවසන ලදී. “කේසවිස්සජ්ජන” යනු රජුගේ ඔටුන්න බැඳීම සඳහා කුමාර අවධියේදී බඳින ලද කොණ්ඩය හෝ ජටාව ලිහීමයි. එය කරන්නෝ මංගල්‍යයක් පවත්වති. සාරත්ථදීපනියෙහි නම් “කේසවිස්සජ්ජන” යනු කුල සිරිතක් ලෙස කෙස් බෑම යැයි පවසන ලදී. “පට්ටබන්ධ” යනු “මහරාජා” යැයි කියා නළලෙහි රන් පටක් බැඳීමයි. අලුත් ප්‍රාසාදයකට ඇතුළු වීමේ මංගල්‍යය “ඝර මංගල්‍යය” යි. ශ්වේතච්ඡත්‍රය එසවීමේ මංගල්‍යය “ඡත්ත මංගල්‍යය” යි. “ජනපදකල්‍යාණී” යනු ජනපදයෙහි අතිශයින් ම රූමත් තැනැත්තියයි. අන් අයට අසාධාරණ වූ පංච කල්‍යාණයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ඇය එසේ හඳුන්වන ලදී. “තුවටං” යනු වහාම (ඉක්මනින්) යන්නයි. “අනිච්ඡමානං” යනු සිතින් අකමැති වුව ද, වචනයෙන් නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් “නන්ද, පැවිදි වන්නෙහිද?” යි වදාළ කල්හි ගෞරවය නිසා ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොහැකිව “එසේය” යි පැවසූ කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මේ උපක්‍රමයෙන් ඔහු පැවිදි කළ සේක.

Brahmarūpavaṇṇanti brahmarūpasamānarūpaṃ. Tyassāti te assa. Nivattetuṃ na visahīti ‘‘mā naṃ nivattayitthā’’ti bhagavatā vuttattā nāsakkhi. Sattavidhaṃ ariyadhananti –

“බ්‍රහ්මරූපවණ්ණ” යනු මහා බ්‍රහ්මයාගේ රූපයට සමාන වූ රූපයක් ඇති යන්නයි. “ත්‍යස්ස” යනු “තෙ අස්ස” (ඔහුගේ ඒවා) යන්නයි. “නතර කිරීමට නොහැකි විය” යනු “මොහුව නතර නොකරන්න” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ බැවින් නතර කිරීමට නොහැකි විය යන්නයි. “සප්තවිධ ආර්ය ධනය” නම් -

‘‘Saddhādhanaṃ sīladhanaṃ, hiriottappiyaṃ dhanaṃ;

Sutadhanañca cāgo ca, paññā ve sattamaṃ dhana’’nti. (a. ni. 7.5, 6) –

“ශ්‍රද්ධා ධනය, ශීල ධනය, හිරි-ඔත්තප්ප ධනය, ශ්‍රැත ධනය, ත්‍යාග ධනය සහ ප්‍රඥාව සැබැවින් ම සත්වන ධනය වේ” යන්නයි.

Evaṃ vuttaṃ sattavidhaṃ ariyadhanaṃ. Adhimattaṃ rāhuleti rāhule pabbajite nandapabbajjāya uppannadukkhatopi adhikataraṃ dukkhaṃ ahosīti attho. Ito pacchāti ito vuttasokuppattito aparadivasesu anāgāmīnaṃ ñātisinehapaṭighacittuppādābhāvā. Pāḷiyaṃ puttapemantiādi raññā puttasinehassa tibbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Puttasineho hi attanā sahajātapītivegasamuṭṭhitānaṃ rūpadhammānaṃ sakalasarīraṃ khobhetvā pavattanavasena ‘‘chaviṃ…pe… aṭṭhimiñjaṃ āhacca tiṭṭhatī’’ti vutto. Attano piyatarāti bhagavantaṃ sandhāya vadati. Putteti rāhulaṃ. Saddahantenāti tassa vacanena avematikenāti attho. Vimatiyā sati āpatti eva.

මෙසේ වදාරන ලද සප්තවිධ ආර්ය ධනයයි. “අධිමත්තං රාහුලෙ” යනු රාහුල කුමරු පැවිදි වූ කල්හි, නන්ද කුමරු පැවිදි වීමෙන් ඇති වූ දුකට වඩා බෙහෙවින් වැඩි වූ දුකක් ඇති විය යන අර්ථයයි. “මීට පසු” යනු මෙසේ කියන ලද සෝකය උපන් දිනට පසු දිනවලදී අනාගාමී වූවන්ට නෑයන් කෙරෙහි සෙනෙහසක් හෝ ගැටීමක් (ද්වේෂයක්) ඇති නොවන බැවිනි. පාලියෙහි “පුත්‍ර ස්නේහය” යනාදිය රජු විසින් පුත්‍ර ස්නේහයෙහි ඇති තීව්‍ර බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. පුත්‍ර ස්නේහය වනාහි තමන් සමඟ උපන් ප්‍රීති වේගයෙන් හටගත් රූප ධර්මයන් මුළු ශරීරය ම කැලඹීමට පත් කරමින් පැවතීමේ වශයෙන් “සම...පෙ... ඇටමිදුළු දක්වා විනිවිද වදියි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. “තමන්ට වඩා ප්‍රිය වූ” යන්නෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අදහස් කොට පවසයි. “පුත්‍රයා” යනු රාහුල කුමරු ය. “අදහා ගනිමින්” යනු උන්වහන්සේගේ වචනය සැකයකින් තොරව පිළිගැනීම යන අර්ථයයි. සැකයක් ඇති කල්හි ඇවැත් ම වේ.

Rāhulavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

රාහුල වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā

ශික්ෂාපද දණ්ඩකර්ම වස්තු කථා වර්ණනාව

106. Sāmaṇerasikkhāpadādīsu pāḷiyaṃ sikkhāpadānīti sikkhākoṭṭhāsā. Adhisīlasikkhānaṃ vā adhigamūpāyā. Pāṇoti paramatthato jīvitindriyaṃ. Tassa atipātanaṃ pabandhavasena pavattituṃ adatvā satthādīhi atikkamma abhibhavitvā pātanaṃ pāṇātipāto. Pāṇavadhoti attho. So [Pg.115] pana atthato pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā vadhakacetanāva. Tasmā pāṇātipātā veramaṇi, verahetutāya verasaṅkhātaṃ pāṇātipātādipāpadhammaṃ maṇati nīharatīti virati ‘‘veramaṇī’’ti vuccati, viramati etāyāti vā ‘‘viramaṇī’’ti vattabbe niruttinayena ‘‘veramaṇī’’ti samādānavirati vuttā. Esa nayo sesesupi.

106. සාමණේරයන්ගේ ශික්ෂාපද ආදියේ පාලියෙහි “ශික්ෂාපද” යනු ශික්ෂා කොටස් (කොට්ඨාස) ය. නොහොත් අධිශීල ශික්ෂාවන් ලැබීමේ උපක්‍රම වේ. “ප්‍රාණයා” යනු පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එය අඛණ්ඩව පැවතීමට ඉඩ නොදී ආයුධ ආදියෙන් මැඩ පවත්වා විනාශ කිරීම “ප්‍රාණාතිපාතය” නම් වේ. සතකු මැරීම යනු එහි අර්ථයයි. එය වනාහි ස්වභාවයෙන් (පරමාර්ථ වශයෙන්) සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි සත්ත්ව සංඥාව ඇති අයගේ ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයන් ඇති කරවන මරණ චේතනාව ම ය. එබඳු ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකීම “වේරමණී” නම් වේ. වෛරයට හේතු වන බැවින් වෛරය යැයි කියනු ලබන ප්‍රාණāතිපාතය ආදී පාප ධර්මයන් බැහැර කරයි යන අර්ථයෙන් ඒ වැළකීම (විරතිය) “වේරමණී” යැයි කියනු ලැබේ. නොහොත් මෙයින් වළකින්නේය යන අර්ථයෙන් “විරමණී” යැයි කිව යුතු වුව ද, නිරුක්ති ක්‍රමයෙන් “වේරමණී” යනුවෙන් සමාදාන විරතිය පවසන ලදී. ඉතිරි ශික්ෂාපදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම ය.

Adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, theyyacetanāva. Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ, maggena maggapaṭipattisamuṭṭhāpikā methunacetanā. Musāti abhūtavatthu, tassa vādo abhūtataṃ ñatvāva bhūtato viññāpanacetanā musāvādo. Piṭṭhapūvādinibbattasurā ceva pupphāsavādibhedaṃ merayañca surāmerayaṃ. Tadeva madanīyaṭṭhena majjañceva pamādakāraṇaṭṭhena pamādaṭṭhānañca, taṃ yāya cetanāya pivati, tassa etaṃ adhivacanaṃ.

හිමිකරු නොදුන් දෙය ගැනීම “අදින්නාදානය” යි, එය වනාහි සොර සිත ම ය. “අබ්‍රහ්මචර්යාව” යනු උතුම් නොවන හැසිරීමයි, එනම් (මෛථුන) මාර්ගය මඟින් ක්‍රියාත්මක වන මෛථුන චේතනාවයි. “මුසා” යනු අසත්‍ය කරුණකි, එය පැවසීම මුසාවාදයයි. අසත්‍ය බව දැන දැන ම සත්‍යයක් ලෙස අන් අයට හැඟවීමේ චේතනාව මුසාවාදය නම් වේ. පිටි, කැවුම් ආදියෙන් උපන් සුරාව ද, මල් යුෂ ආදියෙන් පෙරන ලද මේරය ද එක්ව “සුරාමේරය” නම් වේ. එය ම මත් කරවන අර්ථයෙන් “මජ්ජ” (මත්පැන්) ද, ප්‍රමාදයට හේතු වන අර්ථයෙන් “ප්‍රමාදස්ථානය” ද වේ. යම් චේතනාවකින් එය පානය කරයි ද, එම චේතනාවට මෙය නමකි.

Aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva majjhanhikā ayaṃ ariyānaṃ bhojanassa kālo nāma, tadañño vikālo. Bhuñjitabbaṭṭhena bhojananti idha sabbaṃ yāvakālikaṃ vuccati, tassa ajjhoharaṇaṃ idha uttarapadalopena ‘‘bhojana’’nti adhippetaṃ. Vikāle bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanaṃ, vikāle vā yāvakālikassa bhojanaṃ ajjhoharaṇaṃ vikālabhojanantipi attho gahetabbo, atthato vikāle yāvakālikaajjhoharaṇacetanāva.

අරුණෝදයේ සිට මධ්‍යහ්නය දක්වා වූ කාලය ආර්යයන් වහන්සේලාගේ භෝජනය සඳහා සුදුසු කාලය වන අතර, ඉන් බැහැර කාලය “විකාලය” නම් වේ. අනුභව කළ යුතු අර්ථයෙන් “භෝජන” යන්නෙන් මෙහි සියලු යාමකාලික දෑ කියනු ලැබේ. එහි ගිලීම (වැළඳීම) මෙහි අග පදය ලොප් වීමෙන් “භෝජන” යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. විකාලයෙහි භෝජනය වැළඳීම “විකාලභෝජනය” යි. නොහොත් විකාලයෙහි යාමකාලික දෑ වැළඳීම “විකාලභෝජන” යැයි ද අර්ථය ගත යුතුය. පරමාර්ථ වශයෙන් එය වනාහි විකාලයෙහි යාමකාලික දෑ වැළඳීමේ චේතනාව ම ය.

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassanaṃ visūkadassanaṃ, naccagītādidassanasavanānañceva vaṭṭakayuddhajūtakīḷādisabbakīḷānañca nāmaṃ. Dassananti cettha pañcannampi viññāṇānaṃ yathāsakaṃ visayassa ālocanasabhāvatāya dassana-saddena saṅgahetabbattā savanampi saṅgahitaṃ. Naccagītavādita-saddehi cettha attano naccanagāyanādīnipi saṅgahitānīti daṭṭhabbaṃ.

ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්, බාධාවක් බඳු වූ දැකීම ‘විසූකදස්සන’ නම් වේ. එය නැටුම්, ගැයුම් ආදිය බැලීම හා ඇසීම ද, වටු පොර කෙළිය, දූ කෙළිය ආදී සියලු කෙළි සෙල්ලම්වල නමකි. මෙහි ‘දස්සන’ (දැකීම) යන වචනයෙන්, පංච විඤ්ඤාණයන්ගේම ඒ ඒ තමන්ට අයත් අරමුණු ග්‍රහණය කිරීමේ (දැකීමේ) ස්වභාවය ඇති බැවින් ‘දස්සන’ ශබ්දයෙන් ඇසීම (ශ්‍රවණය) ද සංග්‍රහ වේ. මෙහි නැටුම්, ගැයුම්, වැයුම් යන ශබ්දවලින් තමා විසින්ම කරනු ලබන නැටුම්, ගැයුම් ආදිය ද සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය.

Mālāti baddhamabaddhaṃ vā antamaso suttādimayampi alaṅkāratthāya piḷandhiyamānaṃ ‘‘mālā’’tveva vuccati. Gandhanti vāsacuṇṇādivilepanato aññaṃ yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti pisitvā gahitaṃ chavirāgakaraṇañceva gandhajātañca. Dhāraṇaṃ nāma piḷandhanaṃ. Maṇḍanaṃ nāma ūnaṭṭhānapūraṇaṃ. Gandhavasena, chavirāgavasena ca sādiyanaṃ vibhūsanaṃ nāma. Mālādīsu vā dhāraṇādīni yathākkamaṃ [Pg.116] yojetabbāni. Tesaṃ dhāraṇādīnaṃ ṭhānaṃ kāraṇaṃ vītikkamacetanā.

‘මාලා’ යනු ගෙතූ හෝ නොගෙතූ වූ, අවම වශයෙන් නූල් ආදියෙන් කරන ලද වූ ද, සැරසීම පිණිස පළඳිනු ලබන මල් ආදියයි. ‘ගන්ධ’ යනු සුවඳ කුඩු හෝ ආලේපන ආදියෙන් බැහැර වූ, යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. ‘විලේපන’ යනු අඹරා සාදාගත්, සම වර්ණවත් කරන හා සුවඳවත් කරන ආලේපනයි. ‘ධාරණ’ යනු පැළඳීමයි. ‘මණ්ඩන’ යනු අඩු තැන් පිරවීමයි. සුවඳවත් වීමෙන් හෝ සම පැහැපත් කරගැනීමෙන් සතුටු වීම ‘විභූෂණ’ නම් වේ. නැතහොත් මල්මාලා ආදියේ දී ධාරණ (පැළඳීම) ආදිය පිළිවෙළින් යෙදිය යුතුය. එම පැළඳීම් ආදියට හේතුව වනුයේ සිල් ඉක්මවා යාමේ චේතනාවයි.

Uccāti ucca-saddena samānattho nipāto, uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ āsandādi. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇehi atthataṃ, salohitavitānañca. Etesu hi āsanaṃ, sayanañca uccāsayanamahāsayana-saddehi gahitāni uttarapadalopena. Jātarūparajatapaṭiggahaṇāti ettha rajata-saddena dārumāsakādi sabbaṃ rūpiyaṃ saṅgahitaṃ, muttāmaṇiādayopettha dhaññakhettavatthādayo ca saṅgahitāti daṭṭhabbā. Paṭiggahaṇa-saddena paṭiggāhāpanasādiyanāni saṅgahitāni. Nāsanavatthūti pārājikaṭṭhānatāya liṅganāsanāya kāraṇaṃ.

‘උච්චා’ යනු ‘උච්ච’ ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති නිපාතයකි. ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය ආසන ආදිය ‘උච්චාසයන’ නම් වේ. අකැප ඇතිරිලි අතුරන ලද සහ රතු වියන් සහිත ආසන ‘මහාසයන’ නම් වේ. මෙම උච්චාසයන සහ මහාසයනයන්හි හිඳීම හා සැතපීම ද ‘උච්චාසයන මහාසයන’ යන වචනවලින් (අවසාන පදය ලොප් වීමෙන්) ග්‍රහණය කෙරේ. ‘ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා’ යන මෙහි ‘රජත’ ශබ්දයෙන් ලී මස්සන් ආදී සියලු රූපිය (මුදල් වර්ග) සංග්‍රහ වේ. මෙහි මුතු, මැණික් ආදිය ද ධාන්‍ය, කෙත්වතු ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘පටිග්ගහණ’ (පිළිගැනීම) යන වචනයෙන් තමා පිළිගැනීම, අනුන් ලවා පිළිගැන්වීම සහ ඉන් සතුටු වීම (සාදියා ගැනීම) සංග්‍රහ වේ. ‘නාසනවත්ථු’ යනු පාරාජිකාවට සමාන කරුණක් වන බැවින් පැවිදි වෙසින් නෙරපා හැරීමට (ලිංග නාසනයට) හේතුවයි.

107. Pāḷiyaṃ sabbaṃ saṅghārāmaṃ āvaraṇaṃ karontīti sabbasaṅghārāme pavesanivāraṇaṃ karonti. Saṅghārāmo āvaraṇaṃ kātabboti saṅghārāmo āvaraṇo kātabbo, saṅghārāme vā āvaraṇaṃ kātabbanti attho. Teneva ‘‘tattha āvaraṇaṃ kātu’’nti bhummavasena vuttaṃ. Āhāraṃ āvaraṇantiādīsupi eseva nayo. ‘‘Yattha vā vasatī’’ti iminā sāmaṇerassa vassaggena laddhaṃ vā sakasantakameva vā nibaddhavasanakasenāsanaṃ vuttaṃ. Yattha vā paṭikkamatīti ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘attano’’tiādi. Attanoti hi sayaṃ, ācariyassa, upajjhāyassa vāti attho. Daṇḍenti vinenti etenāti daṇḍo, so eva kattabbattā kammanti daṇḍakammaṃ, āvaraṇādi. Udakaṃ vā pavesetunti pokkharaṇīādiudake pavesetuṃ.

107. පාලියෙහි ‘සබ්බං සංඝාරාමං ආවරණං කරොන්ති’ යන්නෙන් මුළු සංඝාරාමයටම ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සිදු කරති යන්න අදහස් වේ. ‘සංඝාරාමෝ ආවරණං කාතබ්බෝ’ යනු සංඝාරාමය ඇතුළුවීමෙන් වැළැක්විය යුතුය, නැතහොත් සංඝාරාමයෙහි ඇතුළු වීම වැළැක්වීම කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. එබැවින්ම ‘තත්ථ ආවරණං කාතුං’ (එහි වැළැක්වීම කිරීමට) යැයි සප්තමී විභක්ත්‍යර්ථයෙන් පවසන ලදී. ‘ආහාරං ආවරණං’ ආදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘යත්ථ වා වසති’ යන්නෙන් සාමණේරයන් වහන්සේගේ වස් ප්‍රමාණය අනුව ලැබුණු හෝ තමා සතු වූ හෝ නිරන්තරයෙන් වසන සේනාසනය අදහස් වේ. ‘යත්ථ වා පටික්කමති’ යන්නෙන් ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානය කියවේ. එබැවින් ‘අත්තනෝ’ ආදී වශයෙන් පවසන ලදී. ‘අත්තනෝ’ යන්නෙන් තමාගේ, නැතහොත් ආචාර්යවරයාගේ හෝ උපාධ්‍යායවරයාගේ යන්න අර්ථවත් වේ. මෙයින් දඬුවම් කරත්, හික්මවත් ද එහෙයින් එය ‘දණ්ඩ’ නම් වේ. එයම කළ යුතු කටයුත්තක් වන බැවින් ‘දණ්ඩකර්ම’ (දඬුවම් පැමිණවීම) නම් වේ. එනම් ඇතුළුවීම වැළැක්වීම ආදියයි. ‘උදකං වා පවේසේතුං’ යනු පොකුණු ආදියේ දියෙහි ගිල්වීම පිණිසයි.

Sikkhāpadadaṇḍakammavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සික්ෂාපද දණ්ඩකර්ම වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā

අනාපුච්ඡා වාරණ වස්තු ආදි කථා වර්ණනාව

108. Saddhivihārikaantevāsikānampīti upasampanne sandhāya vuttaṃ. Tesupi hi ācariyupajjhāyesu yathā oramanti, tathā tesaṃ niggahaṃ akarontesu aññehi āvaraṇādiniggahakammaṃ kātabbameva. Saṅgaṇhantīti ‘‘paraparisato bhinditvā gaṇhissāmī’’ti dānādicatūhi saṅgahavatthūhi (dī. ni. 3.210; a. ni. 4.32, 256) upalāḷanavasena [Pg.117] saṅgaṇhanti. So bhijjatu vā mā vā, saṅgaṇhantassa payoge āpatti eva. Bhinditvā gaṇhituṃ na vaṭṭatīti bhinditumpi na vaṭṭati, gaṇhitumpi na vaṭṭatīti attho. Ādīnavaṃ pana vattuṃ vaṭṭatīti sāsanagāravena vā parānuddayatāya vā vattuṃ vaṭṭati, na parisalolatāya.

108. ‘සද්ධිවිහාරිකඅන්තේවාසිකානම්පි’ යන්න උපසම්පන්න භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසන ලදී. මන්දයත්, එම ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා (ශිෂ්‍යයන් වැරදිවලින්) වළකින පරිදි ඔවුන්ට නිග්ගහ (දඬුවම්) නොකරන්නේ නම්, වෙනත් භික්ෂූන් විසින් (ඇතුළුවීම) වැළැක්වීම ආදී නිග්ගහ කර්මයන් කළ යුතුම වේ. ‘සංගණ්හන්ති’ යනු “අන්‍යයන්ගේ පිරිස බිඳ තමා වෙත ලබාගනිමි” යන අදහසින් දානය ආදී සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් රවටන (ලාභ සත්කාර කරන) ස්වභාවයෙන් පිරිස් එකතු කර ගැනීමයි. එම පිරිස බිඳුණත් නොබිඳුණත්, එසේ එකතු කරගන්නා භික්ෂුවට උත්සාහයක් පාසා ඇවැත් සිදුවේ. ‘බින්දිත්වා ගණ්හිතුං න වට්ටති’ යන්නෙන් බිඳීමට ද සුදුසු නැත, තමා වෙත ගැනීමට ද සුදුසු නැත යන්න අර්ථයයි. එහෙත් ආදීනව (වරදෙහි බරපතළකම) පැවසීම සුදුසුය යනු, ශාසන ගෞරවයෙන් හෝ අන්‍යයන් කෙරෙහි ඇති අනුකම්පාවෙන් පැවසීම සුදුසු වන අතර පිරිස කෙරෙහි ඇති ලොල් බවින් පැවසීම සුදුසු නොවන බවයි.

‘‘Senāsanaggāho ca paṭippassambhatī’’ti iminā vassacchedaṃ dasseti. Upasampannānampi pārājikasamāpattiyā saraṇagamanādisāmaṇerabhāvassāpi vinassanato senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhampi te na labhantīti veditabbaṃ. Purimikāya puna saraṇāni gahitānīti saraṇaggahaṇena saha tadahevassa vassūpagamanampi dasseti. Pacchimikāya vassāvāsikanti vassāvāsikalābhaggahaṇadassanamattamevetaṃ, tato purepi, pacchāpi vā vassāvāsikañca cīvaramāsesu saṅghe uppannaṃ kālacīvarañca purimikāya upagantvā avipannasīlo sāmaṇero labhati eva. Sace pacchimikāya gahitānīti pacchimikāya vassūpagamanañca chinnavassatañca dasseti. Tassa hi kālacīvare bhāgo na pāpuṇāti. Tasmā ‘‘apaloketvā lābho dātabbo’’ti vuttaṃ.

‘සේනාසනග්ගාහෝ ච පටිප්පස්සම්භති’ (සේනාසන පිළිගැනීම ද සංසිඳේ) යන්නෙන් වස් කැඩීම (වස් ඡේදය) පෙන්වයි. උපසම්පන්න භික්ෂූන්ට ද පාරාජිකාවට පැමිණීමෙන් සහ (සාමණේරයන්ට ද) සරණගමනය ආදී සාමණේර භාවය විනාශ වීමෙන් සේනාසන පිළිගැනීම නවතී. ඔවුහු සංඝ ලාභයන් ද නොලබන බව දත යුතුය. ‘පුරිමිකාය පුන සරණානි ගහිතානි’ (පෙර වස්හි නැවත සරණගමන ගන්නා ලදී) යන්නෙන් සරණගමනය ගැනීමත් සමඟ එදිනම ඔහුගේ වස් එළඹීම ද සිදු වූ බව පෙන්වයි. ‘පච්ඡිමිකාය වස්සාවාසිකං’ (පසු වස්හි වස්වාසික ලාභය) යන්න වස්වාසික ලාභය ලබාගැනීම පෙන්වීමට පමණක් වූවකි. ඊට පෙර හෝ පසුව හෝ වස්වාසික සිවුර ද, සිවුරු මාසයන්හි සංඝයාට උපන් කාල සිවුර ද පෙර වස් එළඹ සිල් නොබිඳි සාමණේරයන් වහන්සේ ලබන්නේමය. ‘සචේ පච්ඡිමිකාය ගහිතානි’ (ඉදින් පසු වස්හි ගන්නා ලදී නම්) යන්නෙන් පසු වස් එළඹීම සහ වස් කැඩුණු බව පෙන්වයි. මන්දයත්, ඔහුට කාල සිවුරෙන් කොටසක් හිමි නොවන බැවිනි. එබැවින් ‘අපලෝකනය කර (සංඝයාගෙන් විමසා) ලාභය දිය යුතුය’ යැයි වදාරන ලදී.

Vassāvāsikalābho pana yadi senāsanasāmikā dāyakā senāsanaguttatthāya pacchimikāya upagantvā vattaṃ katvā attano senāsane vasantassapi vassāvāsikaṃ dātabbanti vadanti, anapaloketvāpi dātabbova. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ‘‘pacchimikāya vassāvāsikaṃ lacchatīti pacchimikāya puna vassaṃ upagatattā lacchatī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.108) vuttaṃ, tampi vassāvāsike dāyakānaṃ imaṃ adhippāyaṃ nissāya vuttañce, sundaraṃ. Saṅghikaṃ, kālacīvarampi sandhāya vuttañce, na yujjatīti veditabbaṃ.

එහෙත්, ඉදින් සේනාසන හිමි දායකයෝ, සේනාසනය ආරක්ෂා කිරීම පිණිස පසු වස් එළඹ වත් පිළිවෙත් පුරා තම සේනාසනයෙහි වසන සාමණේරයාට ද වස්වාසික සිවුර දිය යුතුයැයි පවසත් නම්, අපලෝකනය නොකර වුවද එය දිය යුතුමය. සාරත්ථදීපනියෙහි ‘පසු වස්හි වස්වාසික ලාභය ලබන්නේය යනු, පසු වස්හි නැවත වස් එළඹි බැවින් ලබන්නේය’ යැයි යම් ප්‍රකාශයක් කර තිබේද, එම ප්‍රකාශය වස්වාසික සිවුරු පිළිබඳ දායකයන්ගේ මෙම අදහස සැලකිල්ලට ගෙන පවසන ලද්දක් නම් එය නිවැරදිය. ඉදින් එය සංඝික වූ කාල සිවුර අරභයා පවසන ලද්දක් නම් එය නොගැලපෙන බව දත යුතුය.

Na ajānitvāti ‘‘surā’’ti ajānitvā pivato pāṇātipātaveramaṇiādisabbasīlabhedaṃ, saraṇabhedañca na āpajjati, akusalaṃ pana surāpānaveramaṇisīlabhedo ca hoti mālādidhāraṇādīsu viyāti daṭṭhabbaṃ. Itarānīti vikālabhojanaveramaṇiādīni. Tānipi hi sañcicca vītikkamantassa taṃ taṃ bhijjati eva, itarītaresaṃ pana abhijjamānena nāsanaṅgāni na honti. Teneva ‘‘tesu bhinnesū’’ti bhedavacanaṃ vuttaṃ.

‘න අජානිතවා’ යනු ‘සුරා’ (මත්පැන්) යැයි නොදැන පානය කරන්නා වූ සාමණේරයන් වහන්සේට ප්‍රාණාතිපාත වේරමණී ආදී සියලු ශීලයන් බිඳීමක් හෝ සරණගමනය බිඳීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් මල්මාලා පැළඳීම ආදියේ දී මෙන් අකුසලයක් ද, සුරාපාන වේරමණී ශීලය බිඳීමක් ද සිදු වන බව දත යුතුය. ‘ඉතරානි’ යනු විකාලභෝජන වේරමණී ආදී සෙසු ශික්ෂාපදයන්ය. සිතාමතාම (චේතනාන්විතව) ඒවා ඉක්මවා යන්නා වූ සාමණේරයාට ඒ ඒ ශික්ෂාපදය බිඳෙන්නේමය. එහෙත් සෙසු ශික්ෂාපද නොබිඳෙන බැවින් නාසනාංග (පැවිදි වෙසින් නෙරපන කරුණු) සිදු නොවේ. එබැවින්ම ‘තේසු භින්නේසු’ (ඒවා බිඳුණු කල්හි) යැයි බිඳීමේ වචනය පවසන ලදී.

Accayaṃ [Pg.118] desāpetabboti ‘‘accayo maṃ, bhante, accagamā’’tiādinā saṅghamajjhe desāpetvā saraṇasīlaṃ dātabbanti adhippāyo pārājikattā tesaṃ. Tenāha ‘‘liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti. Ayameva hi nāsanā idha adhippetāti liṅganāsanākāraṇehi pāṇātipātādīhi avaṇṇabhāsanādīnaṃ saha patitattā vuttaṃ.

"වරද දෙසවිය යුතුය" (accayaṃ desāpetabbo) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ "ස්වාමීනි, මට වරදක් සිදු විය" (accayo maṃ, bhante, accagamā) යනාදී වශයෙන් සංඝයා මධ්‍යයෙහි වරද ප්‍රකාශ කරවා, තිසරණ සහිත ශීලය දිය යුතුය යන්නයි. ඒ ඔවුන් පාරාජිකා වූ බැවිනි. එබැවින් "ලිංගනාශනයෙන් (මහණ වෙස් හැරවීමෙන්) නැසිය යුතුය" (liṅganāsanāya nāsetabbo) යි වදාරන ලදී. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ මෙම නාශනයම (නෙරපා හැරීමම) වේ. තෙරුවන්ගේ අගුණ කීම ආදී කරුණු, ලිංගනාශනයට හේතු වන ප්‍රාණාතිපාත ආදී අකුසල් සමඟ එක්ව වැටෙන (සිදුවන) බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

Nanu ca kaṇṭakasāmaṇeropi micchādiṭṭhiko eva, tassa ca heṭṭhā daṇḍakammanāsanāva vuttā. Idha pana micchādiṭṭhikassa liṅganāsanā vuccati, ko imesaṃ bhedoti codanaṃ manasi nidhāyāha ‘‘sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko’’ti. Ettha cāyamadhippāyo – yo hi ‘‘attā issaro vā nicco dhuvo’’tiādinā vā ‘‘attā ucchijjissati vinassissatī’’tiādinā vā titthiyaparikappitaṃ yaṃ kiñci sassatucchedadiṭṭhiṃ daḷhaṃ gahetvā voharati, tassa sā pārājikaṭṭhānaṃ hoti. So ca liṅganāsanāya nāsetabbo. Yo pana īdisaṃ diṭṭhiṃ aggahetvā sāsanikova hutvā kevalaṃ buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gahetvā bhikkhūhi ovadiyamānopi appaṭinissajjitvā voharati, tassa sā diṭṭhi pārājikaṃ na hoti, so pana kaṇṭakanāsanāya eva nāsetabboti.

"කණ්ටක සාමණේරයන් ද මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෙකුම වන අතර, ඔහුට යට සඳහන් පාචිත්තිය ශික්ෂාපදයේදී දණ්ඩකර්ම නාශනය (දඬුවම් කොට බැහැර කිරීම) පමණක් දක්වන ලදී. එහෙත් මෙහි මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයාට ලිංගනාශනය (මහණ වෙස් හැරවීම) කියනු ලැබේ. මේ දෙදෙනාගේ වෙනස කුමක්ද?" යන චෝදනාව සිතෙහි තබාගෙන "ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටීන්ගෙන් එකක් ගත් අයෙක්" (sassatucchedānañhi aññataradiṭṭhiko) යැයි වදාළහ. මෙහි අදහස මෙසේය: යම් සාමණේරයෙක් "ආත්මය ඊශ්වරයෙකි, නැතහොත් නිත්‍යය, ස්ථිරය" යනාදී වශයෙන් හෝ "ආත්මය සිඳී යන්නේය, විනාශ වන්නේය" යනාදී වශයෙන් තීර්ථකයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද යම් කිසි ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටියක් දැඩිව ගෙන කතා කරයිද, ඔහුට එය පාරාජිකාස්ථානයක් වේ. ඔහු ලිංගනාශනයෙන් ශාසනයෙන් නෙරපිය යුතුය. යමෙක් මෙබඳු දෘෂ්ටියක් නොගෙන, ශාසනයට ලැදි අයෙකුම වී, බුද්ධ වචනයේ අර්ථය පමණක් වැරදි ලෙස වටහාගෙන, භික්ෂූන් වහන්සේලා අවවාද කළද එය අත්නොහැර කතා කරයිද, ඔහුගේ එම දෘෂ්ටිය පාරාජිකාවක් නොවේ. ඔහු කණ්ටක නාශනයෙන් (කණ්ටක සාමණේරයාට මෙන් ශාසනයෙන් නෙරපීමෙන්) ම නැසිය යුතුය.

Anāpucchāvaraṇavatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

"අනාපුච්ඡාවරණ වස්තුව" (නොවිචාරා ඇතුළු වීම වැළැක්වීමේ වස්තුව) ආදී කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā

පණ්ඩක වස්තු කථා වර්ණනාව (නපුංසකයන් පිළිබඳ කථා විස්තරය).

109. Paṇḍakavatthusmiṃ āsittausūyapakkhapaṇḍakā tayopi purisabhāvaliṅgādiyuttā ahetukapaṭisandhikā, te ca kilesapariyuṭṭhānassa balavatāya napuṃsakapaṇḍakasadisattā ‘‘paṇḍakā’’ti vuttā. Tesu āsittausūyapaṇḍakānaṃ dvinnaṃ kilesapariyuṭṭhānaṃ yonisomanasikārādīhi vītikkamato nivāretumpi sakkā, tena te pabbājetabbā vuttā. Pakkhapaṇḍakassa pana kāḷapakkhesu ummādo viya kilesapariḷāho avattharanto āgacchati, vītikkamaṃ patvā eva ca nivattati. Tasmā so tasmiṃ pakkhe na pabbājetabboti vutto. Tadetaṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘yassa paresa’’ntiādi vuttaṃ. Tattha āsittassāti mukhe āsittassa attanopi asucimuccanena [Pg.119] pariḷāho vūpasammati. Usūyāya uppannāyāti usūyāya vasena attano sevetukāmatārāge uppanne asucimuttiyā pariḷāho vūpasammati.

109. පණ්ඩක වස්තුවෙහි - ආසිත්ත පණ්ඩක, උසූය පණ්ඩක, සහ පක්ෂ පණ්ඩක යන තිදෙනාම පුරුෂ භාවයෙන් හා පුරුෂ ලිංගයෙන් යුක්ත වන අතර අහේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇත්තෝ වෙති. ඔවුහු කාම කෙලෙස් අධික ලෙස ඉස්මතු වීම නිසා නපුංසක පණ්ඩකයන් හා සමාන වන බැවින් "පණ්ඩකයෝ" යැයි කියනු ලැබෙති. ඔවුන් අතුරෙන් ආසිත්ත සහ උසූය යන පණ්ඩකයන් දෙදෙනාගේ කෙලෙස් දැවීම, යෝනිසෝමනසිකාරය ආදිය මඟින් ව්‍යතික්‍රමණයෙන් (වැරදි හැසිරීමෙන්) වළක්වා ගැනීමට ද පුළුවන. එබැවින් ඔවුන් පැවිදි කළ යුතු යැයි කියන ලදී. පක්ෂ පණ්ඩකයාට වනාහි අව පක්ෂයේදී (කළු පක්ෂයේදී) උමතුවක් මෙන් කාම දැවිල්ල වෙළාගෙන පැමිණෙන අතර, එය වැරදි හැසිරීමකට පැමිණීමෙන්ම පමණක් සංසිඳෙයි. එබැවින් ඔහු එම පක්ෂයේදී පැවිදි නොකළ යුතු යැයි වදාරන ලදී. එම බෙදීම දැක්වීම සඳහා "යමෙකුගේ අන්‍යයන්ට..." (yassa paresaṃ) යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "ආසිත්තයාට" (āsittassa) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ - මුඛයෙහි (ධාතු) වත් කරනු ලැබූ තැනැත්තාට, තමාගේ ද ධාතු පිටවීමෙන් කාම දැවිල්ල සංසිඳෙන බවයි. "ඊර්ෂ්‍යාව උපන් කල්හි" (usūyāya uppannāyā) යනු - ඊර්ෂ්‍යාව මුල් කරගෙන තමා තුළ සේවනය කිරීමේ කැමැත්ත (රාගය) උපන් කල්හි, ධාතු පිටවීමෙන් කාම දැවිල්ල සංසිඳෙන බවයි.

‘‘Bījāni apanītānī’’ti vuttattā bījesu ṭhitesu nimittamatte apanīte paṇḍako na hoti. Bhikkhunopi anābādhapaccayā tadapanayane thullaccayameva, na pana paṇḍakattaṃ, bījesu pana apanītesu aṅgajātampi rāgena kammaniyaṃ na hoti, pumabhāvo vigacchati, massuādipurisaliṅgampi upasampadāpi vigacchati, kilesapariḷāhopi dunnivāravītikkamo hoti napuṃsakapaṇḍakassa viya. Tasmā īdiso upasampannopi nāsetabboti vadanti. Yadi evaṃ kasmā bījuddharaṇe pārājikaṃ na paññattanti? Ettha tāva keci vadanti ‘‘paññattamevetaṃ bhagavatā ‘paṇḍako, bhikkhave, anupasampanno na upasampādetabbo, upasampanno nāsetabbo’ti vuttattā’’ti. Keci pana ‘‘yasmā bījuddharaṇakkhaṇe paṇḍako na hoti, tasmā tasmiṃ khaṇe pārājikaṃ na paññattaṃ. Yasmā pana so uddhaṭabījo bhikkhu aparena samayena vuttanayena paṇḍakattaṃ āpajjati, abhāvako hoti, upasampadāya avatthu, tato eva cassa upasampadā vigacchati, tasmā esa paṇḍakattupagamanakālato paṭṭhāya jātiyā napuṃsakapaṇḍakena saddhiṃ yojetvā ‘upasampanno nāsetabbo’ti abhabboti vutto, na tato pubbe. Ayañca kiñcāpi sahetuko, bhāvakkhayena panassa ahetukasadisatāya maggopi na uppajjatī’’ti vadanti. Apare pana ‘‘pabbajjato pubbe upakkamena paṇḍakabhāvamāpannaṃ sandhāya ‘upasampanno nāsetabbo’ti vuttaṃ, upasampannassa pana pacchā upakkamena upasampadāpi na vigacchatī’’ti, taṃ na yuttaṃ. Yadaggena hi pabbajjato pubbe upakkamena abhabbo hoti, tadaggena pacchāpi hotīti vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

"වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කරන ලදී" (bījāni apanītānī) යැයි වදාළ බැවින්, වෘෂණ කෝෂ තිබියදී ලිංගය (නිමිත්ත) පමණක් ඉවත් කළ ද පණ්ඩකයෙක් නොවේ. භික්ෂුවකට වුවද රෝගී බවක් නැතිව එය ඉවත් කිරීමෙන් ථුල්ලච්චය ඇවැත් පමණක් සිදු වන අතර, පණ්ඩක භාවයක් සිදු නොවේ. එහෙත් වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කළ කල්හි පුරුෂ ලිංගය ද රාගයෙන් ක්‍රියාකාරී නොවේ, පුරුෂ භාවය පහව යයි, රැවුල ආදී පුරුෂ ලකුණු ද උපසම්පදාව ද අහෝසි වී යයි. කෙලෙස් දැවිල්ල ද නපුංසක පණ්ඩකයෙකුගේ මෙන් වැළැක්විය නොහැකි වැරදි හැසිරීමක් ඇති කරයි. එබැවින් මෙබඳු උපසම්පන්න වූවකු ද ශාසනයෙන් නෙරපිය යුතුය (නැසිය යුතුය) යි සමහර ආචාර්යවරු පවසති. "ඉදින් එසේ නම් වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කිරීමේදී පාරාජිකාවක් නොපැනවූයේ මන්ද?" යන්නට මෙහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ - "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් 'මහණෙනි, පණ්ඩකයා පැවිදි නොකළ යුතුය, උපසම්පන්න වී නම් නෙරපා හැරිය යුතුය' යි වදාළ බැවින් මෙය පනවන ලද පාරාජිකාවක්ම වේ" යනුවෙනි. ඇතැම්හු වනාහි - "යම් හෙයකින් වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කරන මොහොතේ ඔහු පණ්ඩකයෙකු නොවේද, එබැවින් ඒ මොහොතේ පාරාජිකාවක් නොපනවන ලදී. එහෙත් වෘෂණ කෝෂ ඉවත් කරන ලද ඒ භික්ෂුව පසුව ඉහත කී ක්‍රමයෙන් පණ්ඩක භාවයට පත්වේ ද, පුරුෂ භාවය අහිමි වූවෙක් (අභාවකයෙක්) වේ ද, උපසම්පදාවට නුසුදුස්සෙක් වේ ද, එතැන් සිටම ඔහුගේ උපසම්පදාව පහව යයි. එබැවින් මොහු පණ්ඩක භාවයට පත් වූ කාලයේ සිට උපතින්ම නපුංසක වූ පණ්ඩකයා සමඟ එක්කොට 'උපසම්පන්නයා ශාසනයෙන් නෙරපිය යුතුය' යනුවෙන් අභව්‍යයෙකු ලෙස කියන ලදී, ඊට පෙර නොවේ. මොහු සභේතුක ප්‍රතිසන්ධි ඇති කෙනෙකු වුවද, පුරුෂ භාවය විනාශ වීමෙන් අහේතුක කෙනෙකු බඳු වන බැවින් ඔහුට මාර්ග ඵල ද නූපදියි" යනුවෙන් පවසති. තවත් සමහරු වනාහි - "පැවිදි වීමට පෙර උපක්‍රමයකින් පණ්ඩක භාවයට පත් වූවෙකු අරභයා 'උපසම්පන්නයා නෙරපිය යුතුය' යි කියන ලදී. උපසම්පන්න වූවෙකුට පසුව කරන උපක්‍රමයකින් උපසම්පදාව පහව නොයයි" යනුවෙන් පවසති. එම ප්‍රකාශය නිවැරදි නොවේ. මන්ද යත්, යම් පරිශ්‍රමයකින් පැවිදි වීමට පෙර උපක්‍රමයකින් අභව්‍යයෙක් වේ ද, එම පරිශ්‍රමයෙන්ම පසුව ද අභව්‍යයෙක්ම වන බැවින් මෙය මැනවින් විමසා බලා ගත යුතුය.

Itthattādi bhāvo natthi etassāti abhāvako. Pabbajjā na vāritāti ettha pabbajjāgahaṇeneva upasampadāpi gahitā. Tenāha ‘‘yassa cettha pabbajjā vāritā’’tiādi. Tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritāti ettha pana apaṇḍakapakkhepi pabbajjāmattameva labhati, upasampadā pana tadāpi na vaṭṭati, paṇḍakapakkhe pana āgate liṅganāsanāya nāsetabboti veditabbaṃ.

ස්ත්‍රී භාවය හෝ පුරුෂ භාවය මොහුට නැති බැවින් හෙතෙම "අභාවක" (භවයක් නැත්තා) නම් වේ. "පැවිද්ද තහනම් නොකරන ලදී" (pabbajjā na vāritā) යන මෙහි පැවිද්ද යන්නෙන් උපසම්පදාව ද ගන්නා ලදී. එබැවින් "යමෙකුට මෙහි පැවිද්ද තහනම් කරන ලදී" (yassa cettha pabbajjā vāritā) යනාදිය පැවසූහ. "ඔහුට එම පක්ෂයෙහිම පැවිද්ද තහනම් කරන ලදී" (tasmiṃyevassa pakkhe pabbajjā vāritā) යන මෙහිදී වනාහි, පණ්ඩක නොවන පක්ෂයේදී (සුදු පක්ෂයේදී) පැවිදි බව පමණක් ලබයි. උපසම්පදාව වනාහි එකල්හි ද නුසුදුසුය. පණ්ඩක පක්ෂයට පැමිණි කල්හි වනාහි ලිංගනාශනයෙන් (මහණ වෙස් හැරවීමෙන්) නෙරපිය යුතුය යනුවෙන් දත යුතුය.

Paṇḍakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පණ්ඩක වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā

ථෙය්‍යසංවාසක වස්තු කථා වර්ණනාව (හොරෙන් මහණ වී එකට විසීම පිළිබඳ කථා විස්තරය).

110. Theyyasaṃvāsakavatthumhi [Pg.120] kolaññāti kule jātā, tattha vā viditā ñātā pasiddhā, taṃ vā jānanti kolaññāti ñātakānaṃ nāmaṃ. Theyyāya liṅgaggahaṇamattampi idha saṃvāso evāti āha ‘‘tayo theyyasaṃvāsakā’’ti. Na yathāvuḍḍhaṃ vandananti bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānaṃ vā vandanaṃ na sādiyati.

110. ථෙය්‍යසංවාසක වස්තුවෙහි - "කෝලඤ්ඤ" (kolaññā) යනු කුලයෙහි උපන් අයයි, නැතහොත් එහි ප්‍රකට වූ, හඳුනන ලද, ප්‍රසිද්ධ වූ අයයි, නැතහොත් එම කුලය හඳුනන අයයි. එබැවින් "කෝලඤ්ඤ" යනු ඥාතීන්ට හෝ ප්‍රකට අයට නමකි. සොරකමින් මහණ වෙස් ගැනීම පමණක් ද මෙහි සංවාසය (එකට විසීම) ම වන බැවින් "ථෙය්‍යසංවාසකයෝ තිදෙනෙකි" (tayo theyyasaṃvāsakā) යි පැවසූහ. "වැඩිහිටි පිළිවෙළට වැඳීම නොකළ යුතුය" (na yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ) යන්නෙන් භික්ෂූන්ගේ හෝ සාමණේරයන්ගේ වැඳීම නොපිළිගනියි (මහණ වෙස් හොරෙන් ගත් බැවින් වැඳුම් ලැබීමට නොකැමති වෙයි) යන්න අදහස් කෙරේ.

Yathāvuḍḍhaṃ vandananti attanā musāvādena dassitavassakkamena bhikkhūnaṃ vandanaṃ sādiyati, daharasāmaṇero pana vuḍḍhasāmaṇerānaṃ, daharabhikkhu ca vuḍḍhānaṃ vandanaṃ sādiyantopi theyyasaṃvāsako na hoti. Imasmiṃ attheti saṃvāsatthenakatthe.

"වැඩිහිටි පිළිවෙළට වැඳීම" (yathāvuḍḍhaṃ vandanaṃ) යනු තමා බොරුවෙන් පෙන්වන ලද වස් පිළිවෙළින් (මහණකමේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයෙන්) භික්ෂූන්ගේ වැඳීම පිළිගැනීමයි. එහෙත් බාල සාමණේරයෙක් වැඩිහිටි සාමණේරයන්ගේ ද, බාල භික්ෂුවක් වැඩිහිටි භික්ෂූන්ගේ ද වැඳීම (නොදැනුවත්කම නිසා) පිළිගත්ත ද හෙතෙම ථෙය්‍යසංවාසකයෙක් නොවේ. "මෙම අර්ථයෙහි" (imasmiṃ atthe) යනු සංවාසය සොරකම් කිරීමේ අර්ථයෙහි ය.

‘‘Bhikkhuvassānī’’ti idaṃ saṃvāsatthenake vuttapāṭhavasena vuttaṃ, sayameva pana pabbajitvā sāmaṇeravassāni gaṇentopi ubhayatthenako eva. Na kevalañca purisova, itthīpi bhikkhunīsu evaṃ paṭipajjati, theyyasaṃvāsikāva. Ādikammikāpi cettha na muccanti, upasampannesu eva paññattāpattiṃ paṭicca ādikammikā vuttā, tenevettha ādikammikopi na mutto.

"භික්ෂු වස්" (bhikkhuvassāni) යන්න සංවාස සොරකමෙහි දැක්වෙන පාඨයේ බලයෙන් පවසන ලදී. එහෙත් තමාම පැවිදි වී සාමණේර වස් ගණන් කරන්නා ද උභය ථේනක (පැවිද්ද සහ සංවාසය යන දෙකම සොරකම් කළ අයෙක්) ම වේ. පුරුෂයන් පමණක් නොව, භික්ෂුණීන් කෙරෙහි මෙසේ පිළිපදින ස්ත්‍රිය ද ථෙය්‍යසංවාසිකාවකම වේ. මෙහිදී ආදිකර්මිකයන් (මුලින්ම වරද කළ අය) ද වරදෙන් නිදහස් නොවේ. උපසම්පන්නයන් උදෙසාම පනවන ලද ඇවැත් ඇසුරෙන් ආදිකර්මිකයන් ගැන කියන ලදී. එබැවින් මෙහිදී ආදිකර්මිකයා ද ඇවැතින් නිදහස් නොවේ.

Rāja…pe… bhayenāti ettha bhaya-saddo paccekaṃ yojetabbo. Yāva so suddhamānasoti ‘‘iminā liṅgena bhikkhū vañcetvā tehi saṃvasissāmī’’ti asuddhacittābhāvena suddhacitto. Tena hi asuddhacittena liṅge gahitamatte pacchā bhikkhūhi saha saṃvasatu vā mā vā, liṅgatthenako hoti. Pacchā saṃvasantopi abhabbo hutvā saṃvasati. Tasmā ubhayatthenakopi liṅgatthenake eva pavisatīti veditabbaṃ. Yo pana rājādibhayena suddhacittova liṅgaṃ gahetvā vicaranto pacchā ‘‘bhikkhuvassāni gaṇetvā jīvissāmī’’ti asuddhacittaṃ uppādeti, so cittuppādamattena theyyasaṃvāsakopi na hoti suddhacittena gahitaliṅgattā. Sace pana so bhikkhūnaṃ santikaṃ gantvā sāmaṇeravassagaṇanādiṃ karoti, tadā saṃvāsatthenako, ubhayatthenako vā hotīti daṭṭhabbaṃ. Yaṃ pana parato saha dhuranikkhepena ‘‘ayampi theyyasaṃvāsako, vā’’ti vuttaṃ, taṃ bhikkhūhi saṅgamma saṃvāsādhivāsanavasena dhuranikkhepaṃ sandhāya vuttaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘saṃvāsaṃ nādhivāseti yāvā’’ti. Tassa tāva theyyasaṃvāsako nāma na vuccatīti sambandho daṭṭhabbo. Ettha ca corādibhayaṃ [Pg.121] vināpi kīḷādhippāyena liṅgaṃ gahetvā bhikkhūnaṃ santike pabbajitālayaṃ dassetvā vandanādiṃ asādiyantopi ‘‘sobhati nu kho me pabbajitaliṅga’’ntiādinā suddhacittena gaṇhantopi theyyasaṃvāsako na hotīti daṭṭhabbaṃ.

‘‘රාජ...පෙ... භයෙන’’ (රජු ආදීන්ගෙන් ඇති වන බියෙන්) යන මෙහි ‘භය’ යන ශබ්දය එක් එක් පදයකට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘යාව සො සුද්ධමානසො’’ (යම් තාක් ඔහු පිරිසිදු සිතැති වේද) යන්නෙහි අර්ථය නම්: ‘‘මේ වෙස් ගෙන භික්ෂූන් රවටා ඔවුන් සමඟ එක්ව වසන්නෙමි’’ යන අපිරිසිදු සිතක් නොමැති හෙයින් පිරිසිදු සිත් ඇති බවයි. අපිරිසිදු සිතින් යුතුව වෙස් ගත් මාත්‍රයෙන්ම, පසුව භික්ෂූන් සමඟ එක්ව විසුවද නොවිසුවද, හේ වෙස් සොරා (ලිංගත්ථේනක) වෙයි. පසුව එක්ව වසන්නේද (මහණකමට) නුසුදුස්සෙකු වී වෙසෙයි. එබැවින් උභයත්ථේනක (වෙස් හා සංවාස යන දෙකම සොරාගත් තැනැත්තා) ද ලිංගත්ථේනක ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. යමෙක් රජු ආදීන්ගෙන් වන බිය නිසා පිරිසිදු සිතින්ම වෙස් ගෙන හැසිරෙමින්, පසුව ‘‘මහණ වස් ගණන් කරමින් ජීවත් වන්නෙමි’’ යි අපිරිසිදු සිතක් උපදවයිද, ඔහු පිරිසිදු සිතින් වෙස් ගත් නිසා සිත ඉපදීමේ මාත්‍රයෙන් තෙය්‍යසංවාසක (සොරෙන් සංවාසය කරන්නෙක්) නොවේ. ඉදින් ඔහු භික්ෂූන් වෙත ගොස් සාමණේර වස් ගණන් කිරීම ආදිය කරයිද, එකල්හි ඔහු සංවාසත්ථේනක හෝ උභයත්ථේනක හෝ වන බව දත යුතුය. මින් මතු ‘‘සහධුරනික්ඛේපේන අයම්පි තෙය්‍යසංවාසකෝ වා’’ (වගකීම් අත්හැරීමෙන් යුතුව මොහුද තෙය්‍යසංවාසකයෙකි) යි යමක් පවසන ලද්දේද, එය භික්ෂූන් හා එක්ව සංවාසය ඉවසීමේ වශයෙන් වගකීම් අත්හැරීම (ධුරනික්ඛේපය) අරභයා පවසන ලද්දකි. එබැවින් ‘‘යම් තාක් සංවාසය නොඉවසයිද’’ (සංවාසං නාධිවාසෙති යාව) යැයි පවසන ලදී. එතෙක් ඔහුට ‘තෙය්‍යසංවාසක’ යැයි නොකියනු ලැබේ යන්න මෙහි සම්බන්ධය බව දත යුතුය. තවද, මෙහි සොර බිය ආදිය නොමැතිව වුවද, ක්‍රීඩා කිරීමේ අදහසින් වෙස් ගෙන භික්ෂූන් වෙත පැවිදි ස්වරූපය පෙන්වමින්, වැඳීම් ආදිය නොපිළිගන්නේ වුවද, ‘‘මට පැවිදි වෙස් ශෝභන වන්නේද?’’ යනාදී පිරිසිදු සිතින් (වෙස්) ගන්නා තැනැත්තාද තෙය්‍යසංවාසක නොවන බව දත යුතුය.

Sabbapāsaṇḍiyabhattānīti sabbasāmayikānaṃ sādhāraṇaṃ katvā paññattabhattāni, idañca bhikkhūnaññeva niyamitabhattagahaṇe saṃvāsopi sambhaveyyāti sabbasādhāraṇabhattaṃ vuttaṃ. Saṃvāsaṃ pana asādiyitvā abhikkhukavihārādīsu vihārabhattādīni bhuñjantopi theyyasaṃvāsako na hoti eva. Kammantānuṭṭhānenāti kasiādikammakaraṇena. Pattacīvaraṃ ādāyāti bhikkhuliṅgavesena sarīrena dhāretvā.

‘‘සබ්බපාසණ්ඩියභත්තානි’’ යනු සියලු ලබ්ධිකයන්ට පොදු කොට නියම කරන ලද බත් (ආහාර) ය. භික්ෂූන්ටම පමණක් නියම කරන ලද ආහාර පිළිගැනීමේදී සංවාසයද (එක්ව විසීම) සිදුවිය හැකි බැවින්, මෙහි සියල්ලන්ටම සාධාරණ වූ ආහාර ගැන පවසන ලදී. සංවාසය නොඉවසා, භික්ෂූන් නොමැති විහාර ආදියේදී විහාර බත් ආදිය වළඳන තැනැත්තාද තෙය්‍යසංවාසක නොවේම ය. ‘‘කම්මන්තානුඨානේන’’ යනු කුඹුරු සීසෑම ආදී කර්මාන්ත කිරීමෙනි. ‘‘පත්තචීවරං ආදාය’’ යනු භික්ෂු වේශයෙන් ශරීරයෙන් (පාත්‍ර සිවුරු) දරාගෙන යන්නයි.

‘‘Yo evaṃ pabbajati, so theyyasaṃvāsako nāma hotī’’ti idaṃ nidassanamattaṃ, ‘‘theyyasaṃvāsako’’ti pana nāmaṃ ajānantopi ‘‘evaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti vā ‘‘evaṃ karonto samaṇo nāma na hotī’’ti vā ‘‘yadi ārocessāmi, chaḍḍessanti ma’’nti vā ‘‘yena kenaci pabbajjā me na ruhatī’’ti jānāti, theyyasaṃvāsako hoti. Yo pana paṭhamaṃ ‘‘pabbajjā evaṃ me gahitā’’tisaññī kevalaṃ antarā attano setavatthanivāsanādivippakāraṃ pakāsetuṃ lajjanto na katheti, so theyyasaṃvāsako na hoti. Anupasampannakāleyevāti ettha avadhāraṇena upasampannakāle theyyasaṃvāsakalakkhaṇaṃ ñatvā vañcanāyapi nāroceti, theyyasaṃvāsako na hotīti dīpeti. So parisuddhacittena gahitaliṅgattā liṅgatthenako na hoti, laddhūpasampadattā tadanuguṇasseva saṃvāsassa sāditattā saṃvāsatthenakopi na hoti. Anupasampanno pana liṅgatthenako hoti, saṃvāsārahassa liṅgassa gahitattā saṃvāsasādiyanamattena saṃvāsatthenako hoti.

‘‘යමෙක් මෙසේ පැවිදි වේද, හෙතෙම තෙය්‍යසංවාසක නම් වේ’’ යන්න නිදර්ශන මාත්‍රයකි. එහෙත් ‘තෙය්‍යසංවාසක’ යන නාමය නොදන්නේ වුවද, ‘‘මෙසේ කිරීම නොසුදුසුය’’ කියා හෝ ‘‘මෙසේ කරන්නා මහණෙක් නොවේ’’ කියා හෝ ‘‘ඉදින් මම සැල කළහොත්, ඔවුහු මාව අත්හරිති’’ කියා හෝ ‘‘කිසියම් ක්‍රමයකින් මට පැවිද්ද නොලැබේ’’ යැයි දන්නේ නම්, ඔහු තෙය්‍යසංවාසකයෙක් වෙයි. යමෙක් පළමුව ‘‘මා විසින් පැවිද්ද ගන්නා ලදී’’ යන හැඟීම ඇතිව, පසුව තමන්ගේ සුදු වත් හැඳීම ආදී විපරීත ස්වභාවය ප්‍රකාශ කිරීමට ලැජ්ජාවෙන් නොපවසයිද, ඔහු තෙය්‍යසංවාසක නොවේ. ‘‘අනුපසම්පන්නකාලේයේව’’ (අනුපසම්පන්න කාලයේදීම) යන මෙහි අවධාරණයෙන් (නියම කිරීමෙන්) උපසම්පන්න කාලයේදී තෙය්‍යසංවාසක ලක්ෂණ දැන, රැවටීම පිණිස වුවද නොපවසන්නේ නම්, ඔහු තෙය්‍යසංවාසක නොවන බව දක්වයි. ඔහු පිරිසිදු සිතින් වෙස් ගත් බැවින් ලිංගත්ථේනක නොවේ. උපසම්පදාව ලැබූ බැවින් ඊට අනුකූල වූ සංවාසයම කැමති වූ නිසා සංවාසත්ථේනකද නොවේ. සාමණේරයා (අනුපසම්පන්නයා) වනාහි ලිංගත්ථේනක නොවේ, මන්ද යත් සංවාසයට සුදුසු වෙස් ගන්නා ලද බැවිනි. සංවාසය කැමති වීමේ මාත්‍රයෙන් ඔහු සංවාසත්ථේනක වෙයි.

Saliṅge ṭhitoti saliṅgabhāve ṭhito. Theyyasaṃvāsako na hotīti bhikkhūhi dinnaliṅgassa apariccattattā liṅgatthenako na hoti, bhikkhupaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti. Yaṃ pana mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘liṅgānurūpassa saṃvāsassa sāditattā na saṃvāsatthenako’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. paṭhamapārājikavaṇṇanā) kāraṇaṃ vuttaṃ, tampi idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Itarathā [Pg.122] sāmaṇerassapi bhikkhuvassagaṇanādīsu liṅgānurūpasaṃvāso eva sāditoti saṃvāsatthenakatā na siyā bhikkhūhi dinnaliṅgassa ubhinnampi sādhāraṇattā. Yathā cettha bhikkhu, evaṃ sāmaṇeropi pārājikaṃ samāpanno sāmaṇerapaṭiññāya apariccattattā saṃvāsatthenako na hotīti veditabbo. Sobhatīti sampaṭicchitvāti kāsāvadhāraṇe dhuraṃ nikkhipitvā gihibhāvaṃ sampaṭicchitvā.

‘‘සලිංගේ ථිතෝ’’ යනු තමාගේ වෙස්හි පිහිටියේ යන්නයි. ‘‘තෙය්‍යසංවාසකෝ න හෝති’’ යනු භික්ෂූන් විසින් දෙන ලද වෙස් අත්නොහළ බැවින් ලිංගත්ථේනක නොවේ, භික්ෂු ප්‍රතිඥාව අත්නොහළ බැවින් සංවාසත්ථේනක නොවේ යන්නයි. මාතිකා අට්ඨකථාවෙහි (කංඛාවිතරණී) ‘‘වෙස්හි අනුකූල සංවාසය කැමති වූ බැවින් සංවාසත්ථේනක නොවේ’’ යැයි යම් හේතුවක් දක්වන ලද්දේද, එයද මේ හේතුවම අරභයා පවසන ලද්දකි. එසේ නොවන විට, සාමණේරයාටද භික්ෂු වස් ගණන් කිරීම් ආදියේදී වෙස්හි අනුකූල සංවාසයම කැමති වූ බැවින්, සංවාසත්ථේනක භාවය නොවිය යුතුය. මන්ද යත්, භික්ෂූන් විසින් දෙන ලද වෙස් දෙදෙනාටම (භික්ෂු, සාමණේර දෙපාර්ශවයටම) පොදු බැවිනි. යම් සේ මෙහි භික්ෂුව (සංවාසත්ථේනක නොවේද), එසේම පාරාජිකාවට පැමිණි සාමණේරයාද සාමණේර ප්‍රතිඥාව අත්නොහළ බැවින් සංවාසත්ථේනක නොවන බව දත යුතුය. ‘‘සෝභතීති සම්පටිච්ඡිත්වා’’ යනු කාෂාය වස්ත්‍ර දැරීමේ ධුරය (වගකීම) අත්හැර, ගිහි බව පිළිගෙන යන්නයි.

Yo koci vuḍḍhapabbajitoti sāmaṇeraṃ sandhāya vuttaṃ. Mahāpeḷādīsūti vilīvādimayesu gharadvāresu ṭhapitabhattabhājanavisesesu, etena vihāre bhikkhūhi saddhiṃ vassagaṇanādīnaṃ akaraṇaṃ dasseti.

‘‘යෝ කෝචි වුඩ්ඪපබ්බජිතෝ’’ යනු සාමණේරයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘‘මහාපේළාදීසු’’ යනු බට හෝ වේවැල් ආදියෙන් කළ, ගෙවල් දොරකඩ තබන ලද විශේෂ බත් බඳුන් ආදියෙහිය. මෙයින් විහාරයෙහි භික්ෂූන් සමඟ වස් ගණන් කිරීම් ආදිය නොකිරීම දක්වයි.

Theyyasaṃvāsakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

තෙය්‍යසංවාසක වස්තු කථා වර්ණනාව නිමියේය.

Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā

තිත්ථියපක්කන්තක කථා වර්ණනාව

Titthiyapakkantakādikathāsu tesaṃ liṅge ādinnamatteti vīmaṃsādiadhippāyaṃ vinā ‘‘titthiyo bhavissāmī’’ti sanniṭṭhānavasena liṅge kāyena dhāritamatte. Sayamevāti titthiyānaṃ santikaṃ agantvā sayameva saṅghārāmepi kusacīrādīni nivāseti. Ājīvako bhavissāmi…pe… gacchatīti ājīvakānaṃ santike tesaṃ pabbajanavidhinā ‘‘ājīvako bhavissāmī’’ti gacchati. Tassa hi titthiyabhāvūpagamanaṃ pati sanniṭṭhāne vijjamānepi ‘‘gantvā bhavissāmī’’ti parikappitattā padavāre dukkaṭameva vuttaṃ. Dukkaṭanti pāḷiyā avuttepi methunādīsu vuttapubbapayogadukkaṭānulomato vuttaṃ. Etena ca sanniṭṭhānavasena liṅge sampaṭicchite pārājikaṃ, tato purimapayoge thullaccayañca vattabbameva, thullaccayakkhaṇe nivattantopi āpattiṃ desāpetvā muccati evāti daṭṭhabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ saṅghabhedepi lohituppādepi bhikkhūnaṃ pubbapayogādīsu dukkaṭathullaccayapārājikāhi muccanasīmā ca veditabbā. Sāsanaviruddhatāyettha ādikammikānampi anāpatti na vuttā. Pabbajjāyapi abhabbatādassanatthaṃ panete, aññe ca pārājikakaṇḍe visuṃ sikkhāpadena pārājikādiṃ adassetvā idha abhabbesu eva vuttāti veditabbaṃ.

තිත්ථියපක්කන්තක කථා ආදියෙහි, 'tesaṃ liṅge adinnamatta' (ඔවුන්ගේ ලාංඡනය දැරූ පමණින්) යන්නෙහි අර්ථය: විමසීම ආදී අදහසක් නොමැතිව, 'මම තිර්ථකයෙක් වන්නෙමි' යි අධිෂ්ඨාන වශයෙන් (තීරණය කිරීමේ බලයෙන්) තිර්ථක ලාංඡනය (වේශය) කයෙන් දැරූ පමණින් යනුයි. 'sayamevā' (තෙමේම) යනු: තිර්ථකයන්ගේ සමීපයට නොගොස්, තමා විසින්ම සංඝාරමයෙහිදීම කුස තණ සිවුරු ආදිය හැඳ පෙරවීමයි. 'මම ආජීවකයෙක් වන්නෙමි...' යනාදී වශයෙන් 'gacchati' (යයි) යනු: ආජීවකයන්ගේ සමීපයට, ඔවුන්ගේ පැවිදි වීමේ ක්‍රමයට අනුව 'මම ආජීවකයෙක් වන්නෙමි' යි යාමයි. සැබවින්ම, එම මහණාට තිර්ථක භාවයට පැමිණීම කෙරෙහි අධිෂ්ඨානය (තීරණය) ඇති මුත්, 'ගොස් (එසේ) වන්නෙමි' යි කල්පනා කළ බැවින්, පියවරක් පාසා දුක්කටාපත්තියම වදාරන ලදී. 'dukkaṭa' (දුක්කටාපත්තිය) යන්න පාලියෙහි කෙලින්ම වදාරා නොමැති වුවද, මෛථුන ධර්ම සේවනය ආදියෙහි වදාරන ලද පූර්වප්‍රයෝග දුක්කටාපත්තියට අනුකූල වන බැවින් වදාරන ලදී. මෙයින්, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් ලාංඡනය (තිර්ථක වේශය) පිළිගත් කල්හි පාරාජිකා ඇවතද, ඉන් පූර්ව ප්‍රයෝගයෙහිදී ථුල්ලච්චය ඇවතද කිව යුතුමය. ථුල්ලච්චය ඇවත සිදුවන අවස්ථාවෙහි වුවද (එයින්) වැළකෙන මහණා ඇවත දෙසීමෙන් මිදෙන්නේමය යි දත යුතුය. මෙහි යම් සේද, එමෙන්ම සංඝභේදයෙහිද, (තථාගතයන් වහන්සේගේ) ලේ සෙලවීමෙහිද භික්ෂූන්ගේ පූර්ව ප්‍රයෝග ආදියේදී දුක්කටාපත්ති, ථුල්ලච්චය, පාරාජිකා ඇවැත්ද, (ඇවැතින්) මිදීමේ සීමාවද දත යුතුය. ශාසනයට විරුද්ධ වන බැවින් මෙහිදී ප්‍රථම කර්මිකයන්ටද (පළමුවෙන් වරද කළ අයටද) ඇවැත් නොවීමක් වදාරා නැත. නැවත පැවිදි වීමටද නුසුදුසු බව (අභව්‍ය බව) දැක්වීම පිණිසමය මොවුන්ද, මව මැරූ අය (මාතෘඝාතක) ආදී අනෙක් අයද පාරාජිකා කාණ්ඩයෙහි වෙන් වෙන් වශයෙන් ශික්ෂාපද මඟින් පාරාජිකා වශයෙන් නොදක්වා, මෙහි (පබ්බජ්ජාක්ඛන්ධකයෙහි) අභව්‍යයන් (නුසුදුස්සන්) යටතේම වදාරන ලද්දේය යි දත යුතුය.

Taṃ [Pg.123] laddhinti titthiyavese seṭṭhabhāvaggahaṇameva sandhāya vuttaṃ. Tesañhi titthiyānaṃ sassatādiggāhaṃ gaṇhantopi liṅge asampaṭicchite titthiyapakkantako na hoti, taṃ laddhiṃ aggahetvāpi ‘‘etesaṃ vatacariyā sundarā’’ti liṅgaṃ sampaṭicchanto titthiyapakkantako hoti eva. Laddhiyā abhāvenāti bhikkhubhāve sālayatāya titthiyabhāvūpagamanaladdhiyā abhāvena, etena ca āpadāsu kusacīrādiṃ pārupantassāpi naggassa viya anāpattiṃ dasseti.

‘taṃ laddhiṃ’ (එම දෘෂ්ටිය) යන්න තිර්ථක වේශයෙහි උතුම් බව පිළිගැනීමම අදහස් කරමින් වදාරන ලදී. සැබවින්ම, එම තිර්ථකයන්ගේ ශාශ්වත ආදී දෘෂ්ටීන් ගත්තද, ලාංඡනය (වේශය) නොපිළිගත්තේ නම් හෙතෙම තිත්ථියපක්කන්තක නොවේ. එම දෘෂ්ටිය නොගත්තද, 'මොවුන්ගේ වත්පිළිවෙත් යහපත් ය' යි සිතා ලාංඡනය (වේශය) පිළිගන්නේ නම් හෙතෙම තිත්ථියපක්කන්තකම වේ. ‘laddhiyā abhāvena’ (දෘෂ්ටියක් නොමැති බැවින්) යන්නෙන් භික්ෂු භාවය කෙරෙහි ඇල්ම (ආලය) ඇති බැවින්, තිර්ථක භාවයට නැඹුරු වන දෘෂ්ටියක් නොමැති වීම නිසාය. මෙයින් (මේ වචනයෙන්ද), ආපදා අවස්ථාවලදී (උවදුරු ඇති කල්හි) කුස තණ සිවුරු ආදිය පොරවන මහණාටද, නග්න වූ (නිර්වස්ත්‍ර වූ) මහණාට මෙන් ඇවැත් නොවන බව දක්වයි.

Upasampannabhikkhunā kathitoti ettha saṅghabhedakopi upasampannabhikkhunāva kathito, mātughātakādayo pana anupasampannenāpīti daṭṭhabbaṃ.

‘upasampannabhikkhunā kathito’ (උපසම්පන්න භික්ෂුවක විසින් පවසන ලද්දේ) යන්නෙහි: සංඝභේදකයද උපසම්පන්න භික්ෂුවක විසින්ම පවසන ලද්දේ වේ. මාතෘඝාතක ආදීන් පිළිබඳව වනාහි අනුපසම්පන්නයෙකු (සාමණේර හෝ ගිහියෙකු) විසින් වුවද පවසනු ලැබිය හැකිය කියා දත යුතුය.

Titthiyapakkantakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

තිත්ථියපක්කන්තක කථා වර්ණනාව නිමවා කරන ලදී.

Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā

තිරිච්ඡානවස්තු කථා වර්ණනාව

111. Udakasañcārikaṃ maṇḍūkabhakkhaṃ nāgasarīranti sambandhitabbaṃ. Vissarabhayenāti nāgassa sarīraṃ disvā bhikkhuno viravanabhayena. Kapimiddhādīsu nāgasarīraṃ nuppajjatīti taduppattisīmaṃ dassento āha ‘‘vissaṭṭho’’tiādi.

111. ජලයෙහි හැසිරෙන, ගෙම්බන් ආහාරයට ගන්නා වූ නාග ශරීරය (නයාගේ සිරුර) යනුවෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘vissarabhayena’ (බියජනක hඬින් කෑගැසීමේ බියෙන්) යනු: නාග ශරීරය (නයා) දැක, භික්ෂුව මොරගසනු ඇතැයි යන බිය නිසාය. වඳුරන්ගේ නිදිබර ගතිය ආදියේදී නාග ශරීරය (නයි වේශය) මතු නොවේ. එබැවින්, එම නාග ශරීරය පහළ වීමේ සීමාව දක්වනු පිණිස 'vissaṭṭho' (ලිහිල් වූ) යනාදිය වදාරන ලදී.

Tiracchānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

තිරිච්ඡානවස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා කරන ලදී.

Mātughātakādikathāvaṇṇanā

මාතෘඝාතක ආදි කථා වර්ණනාව

112. Apavāhananti sodhanaṃ. Tiracchānādiamanussajātito manussajātikānaññeva puttesu mettādayopi tikkhavisadā honti lokuttaraguṇā viyāti āha ‘‘manussitthibhūtā janikā mātā’’ti. Yathā manussānaññeva kusalappavatti tikkhavisadā, evaṃ akusalappavattipīti āha ‘‘sayampi manussajātikenevā’’tiādi. Ānantariyenāti ettha cutianantaraṃ niraye paṭisandhiphalaṃ anantaraṃ nāma, tasmiṃ anantare janakattena niyuttaṃ ānantariyaṃ, tena. Vesiyā puttoti upalakkhaṇamattaṃ, kulitthiyā aticāriniyā puttopi attano pitaraṃ ajānitvā ghātento pitughātakova hoti.

112. ‘apavāhana’ යනු පිරිසිදු කිරීම (බැහැර කිරීම) යි. තිරිසනුන් ආදී අමනුෂ්‍ය ජාතීන්ට වඩා මනුෂ්‍ය ජාතිකයන්ගේම දරුවන් කෙරෙහි මෛත්‍රිය ආදී ධර්මයන් තියුණු මෙන්ම පිරිසිදු (ප්‍රකට) වේ. කුමක් මෙන්ද යත්? ලෝකෝත්තර ගුණයන් මෙනි. එබැවින් 'මනුෂ්‍ය ස්ත්‍රියක් වූ වැදූ මව' යි වදාරන ලදී. මනුෂ්‍යයන්ටම පමණක් කුසල් පැවැත්ම තියුණු හා පිරිසිදු වන්නාක් මෙන්, අකුසල් පැවැත්මද තියුණු මෙන්ම පිරිසිදු (ප්‍රකට) වේ. එබැවින් 'තෙමේද මනුෂ්‍ය ජාතිකයෙකුම වීමේ හේතුවෙන්...' යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ānantariyena’ (ආනන්තරිය කර්මය මඟින්) යන්නෙහි: චුතියෙන් (මරණයෙන්) අනතුරුවම නිරයෙහි ප්‍රතිසන්ධි විපාකය ලැබීම 'අනන්තර' (අතරක් නැති) නම් වේ. එම අනන්තර ප්‍රතිසන්ධියෙහි ජනක (උත්පාදක) වශයෙන් යෙදුණු බැවින් 'ආනන්තරිය' නම් වේ, එයින් (එම කර්මය මඟින් යනුයි). 'වෙසඟනකගේ පුත්‍රයා' යන වචනය නිදර්ශනයක් (උපලක්ෂණයක්) පමණි. කාමයෙහි වරදවා හැසිරෙන (ද්වේෂ සහගත වූ) කුල ස්ත්‍රියකගේ පුත්‍රයා වුවද තමාගේ පියාව නොදැන මරන්නා වූ කල්හි, පීතෘඝාතකයාම (පියා මැරූවෙක්ම) වේ.

114. Avasesanti [Pg.124] anāgāmiādikaṃ. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ manussaviggahapārājike vuttameva.

114. ‘avasesa’ (ඉතිරි දේ) යනු අනාගාමී ආදී පුද්ගලයන්ය. මෙහි (රහත් ඝාතනය පිළිබඳ කථාවෙහි) යම් කිව යුතු කරුණක් ඇත්ද, එම කරුණ මනුස්සවිග්ගහ පාරාජිකා විවරණයෙහි දක්වන ලද්දේමය.

115. Ayaṃ saṅghabhedakoti pakatattaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttaṃ. Pubbe eva pārājikaṃ samāpanno vā vatthādidosena vipannopasampado vā saṅghaṃ bhindantopi anantariyaṃ na phusati, saṅgho pana bhinnova hoti, pabbajjā cassa na vāritāti daṭṭhabbaṃ.

115. 'මොහු සංඝභේදකයාය' යන්න ප්‍රකෘතිමත් (සිල්වත්) වූ භික්ෂුවක් අදහස් කොට වදාරන ලදී. කලින්ම පාරාජිකාවට පැමිණි අයෙකු හෝ වස්තු දෝෂ ආදිය නිසා උපසම්පදාව පිරිහුණු අයෙකු හෝ සංඝයා භේද කළද, ආනන්තරිය පාපකර්මයට ස්පර්ශ නොවේ. එහෙත් සංඝයා වනාහි භේද වූයේම වේ. එම තැනැත්තාට පැවිද්දද තහනම් කර නැතැයි දත යුතුය.

‘‘Duṭṭhacittenā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘vadhakacittenā’’ti. Lohitaṃ uppādetīti tathāgatassa verīhi abhejjakāyatāya kenaci balakkārena cammādichedaṃ katvā bahi lohitaṃ paggharāpetuṃ na sakkā, āvudhādipahārena pana lohitaṃ ṭhānato calitvā kuppamānaṃ ekattha sañcitaṃ hoti, ettakena pana pahāradāyako lohituppādako nāma hoti devadatto viya. Cetiyaṃ pana bodhiṃ vā paṭimādiṃ vā bhindato ānantariyaṃ na hoti, ānantariyasadisaṃ mahāsāvajjaṃ hoti. Bodhirukkhassa pana ojoharaṇasākhā ceva sadhātukaṃ cetiyaṃ bādhayamānā ca chinditabbā, puññamevettha hoti.

‘duṭṭhacittena’ (දූෂිත සිතින්) යනුවෙන් වදාරන ලද අර්ථයම 'ඝාතන සිතින්' (වධක සිතින්) යනුවෙන් පැහැදිලි කරයි. ‘lohitaṃ uppādeti’ (ලේ සෙලවීම) යනු: තථාගතයන් වහන්සේගේ සිරුර බිඳ හෙළිය නොහැකි බැවින්, සතුරන් විසින් කිසිවෙකුට බලහත්කාරයෙන් සම ආදිය කපා බාහිරයට ලේ ගලා යාමට සැලැස්වීම කළ නොහැකිය. එහෙත් ආයුධ ආදියෙන් පහර දීම නිසා ලේ තිබූ තැනින් සෙලවී, එක් ස්ථානයක එක් රැස් වීම වේ. මෙපමණකින්ම පහර දුන් තැනැත්තා ලේ සෙලවූවෙක් (ලෝහිතූත්පාදක) නම් වේ, දේවදත්ත මෙනි. චෛත්‍යයක් හෝ බෝධියක් හෝ පිළිමයක් ආදිය බිඳ දමන්නාට ආනන්තරිය කර්මයක් සිදු නොවේ, (නමුත්) ආනන්තරිය කර්මයකට සමාන වූ මහා සාවද්‍ය (මහත් අකුසල්) වේ. එහෙත් බෝධි වෘක්ෂයේ ඕජස (සාරය) උරා ගන්නා අතු මෙන්ම, ධාතුන් වහන්සේලා සහිත වූ චෛත්‍යයට හානි පමුණුවන අතුද කපා දැමිය යුතුය. මෙහිදී (එසේ කැපීමෙන්) පිනක්ම වේ.

Mātughātakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

මාතෘඝාතක ආදි කථා වර්ණනාව නිමවා කරන ලදී.

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā

උභතෝබ්‍යඤ්ජනක වස්තු කථා වර්ණනාව

116. Itthiubhatobyañjanakoti itthindriyayutto, itaro pana purisindriyayutto. Ekassa hi bhāvadvayaṃ saha nuppajjati yamake (yama. 3.indriyayamaka.188) paṭikkhittattā. Dutiyabyañjanaṃ pana kammasahāyena akusalacitteneva bhāvavirahitaṃ uppajjati. Pakatitthipurisānampi kammameva byañjanaliṅgānaṃ kāraṇaṃ, na bhāvo tassa kenaci paccayena paccayattassa paṭṭhāne avuttattā. Kevalaṃ bhāvasahitānaṃyeva byañjanaliṅgānaṃ pavattidassanatthaṃ aṭṭhakathāsu ‘‘itthindriyaṃ paṭicca itthiliṅgādīnī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. 632) indriyaṃ byañjanakaāraṇattena vuttaṃ, idha pana akusalabalena indriyaṃ vināpi byañjanaṃ uppajjatīti vuttaṃ. Ubhinnampi cesaṃ ubhatobyañjanakānaṃ yadā itthiyā rāgo uppajjati, tadā purisabyañjanaṃ pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. Yadā purise rāgo uppajjati, tadā itthibyañjanaṃ [Pg.125] pākaṭaṃ hoti, itaraṃ paṭicchannaṃ. Tattha vicāraṇakkamoti paṭisandhikkhaṇe eva itthipurisaliṅgānampi pātubhāvappakāsake kurundivacane ayuttatāpakāsanatthaṃ atthavicāraṇakkamo. Aṭṭhasāliniyañhi ‘‘itthiliṅgādīni pana itthindriyaṃ paṭicca pavatte samuṭṭhitānī’’tiādi (dha. sa. aṭṭha. 632) vuttaṃ. Nevassa pabbajjā atthīti yojanā. Yo ca paṭikkhitte abhabbe, bhabbe ca puggale ñatvā pabbājeti, upasampādeti vā, dukkaṭaṃ. Ajānantassa sabbattha anāpattīti veditabbaṃ.

116. 'ස්ත්‍රී උභතෝබ්‍යඤ්ජනක' යනු ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයාය, අනෙකා (පුරුෂ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයා) වනාහි පුරුෂ ඉන්ද්‍රියයෙන් යුක්තය. යමක ප්‍රකරණයෙහි (ඉන්ද්‍රිය යමකයෙහි) ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින් එක් පුද්ගලයෙකුට භාව රූප දෙකම එකවර උපදින්නේ නැත. දෙවැනි බ්‍යඤ්ජනය (ලිංගය) වනාහි කර්මය සහායක කොට ඇති අකුසල් සිතින්ම පමණක් භාව රූපයෙන් තොරව උපදී. සාමාන්‍ය ස්ත්‍රී පුරුෂයන්ට ද බ්‍යඤ්ජන (නිමිති) සහ ලිංගයන්ගේ (පෙනුමේ) හේතුව කර්මයම වේ, භාව රූපය නොවේ. මන්දයත්, පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි එම භාව රූපයට කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් ප්‍රත්‍යයභාවයක් ඇති බව ප්‍රකාශ කර නොමැති බැවිනි. හුදෙක් භාව රූප සහිත වූවන්ගේම බ්‍යඤ්ජන ලිංගයන්ගේ පැවැත්ම දැක්වීම සඳහා අට්ඨකථාවල 'ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය නිසා ස්ත්‍රී ලිංගාදිය...' යනාදී වශයෙන් ඉන්ද්‍රියය බ්‍යඤ්ජනයෙහි හේතුවක් ලෙස දක්වා ඇත. එහෙත් මෙහි (උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයා කෙරෙහි) අකුසල බලයෙන් ඉන්ද්‍රියය රහිතව වුවද බ්‍යඤ්ජනය උපදින බව පවසා ඇත. මේ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයින් දෙදෙනාටම, යම් කලෙක ස්ත්‍රියක කෙරෙහි රාගය උපදීද, එකල පුරුෂ බ්‍යඤ්ජනය ප්‍රකට වෙයි, අනෙක වැසී යයි. යම් කලෙක පුරුෂයෙකු කෙරෙහි රාගය උපදීද, එකල ස්ත්‍රී බ්‍යඤ්ජනය ප්‍රකට වෙයි, අනෙක වැසී යයි. එහි 'විමසීමේ ක්‍රමය' යනු ප්‍රතිසන්ධි ක්ෂණයෙහිදීම ස්ත්‍රී පුරුෂ ලිංගයන්ගේ පහළ වීම දක්වන කුරුන්දි අට්ඨකථා ප්‍රකාශයෙහි නොගැලපෙන බව දැක්වීම සඳහා වූ අර්ථ විමසීමේ ක්‍රමයයි. මන්දයත් අට්ඨසාලිනියෙහි 'ස්ත්‍රී ලිංගාදිය වනාහි ස්ත්‍රී ඉන්ද්‍රියය ඇසුරු කරගෙන පැවැත්මෙහි උපන්නේය' යනාදී වශයෙන් පවසා ඇති බැවිනි. 'ඔහුට පැවිද්දක් නැත' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. යම් භික්ෂුවක් වනාහි ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු අභව්‍ය පුද්ගලයන් හෝ (අත් පා කැපුණු ආදී) භව්‍ය පුද්ගලයන් දැන දැනම පැවිදි කරයිද, උපසම්පදා කරයිද, ඔහුට දුක්කටාපත්ති වේ. නොදන්නා භික්ෂුවට සියලු තන්හි ඇවැත් නොවන බව දත යුතුය.

Ubhatobyañjanakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උභතෝබ්‍යඤ්ජනක වස්තු කතාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā

අනුපජ්ඣායක ආදී වස්තු කතාවේ විස්තරය.

117. Anupajjhāyādivatthūsu sikkhāpadaṃ apaññattanti ‘‘na, bhikkhave, anupajjhāyako upasampādetabbo’’ti idheva paññāpiyamānasikkhāpadaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Kammaṃ pana na kuppatī’’ti idaṃ upajjhāyābhāvepi ‘‘itthannāmassa upasampadāpekkho, itthannāmena upajjhāyenā’’ti matassa vā vibbhamantassa vā purāṇaupajjhāyassa, aññassa vā yassa kassaci avijjamānassāpi nāmena sabbattha upajjhāyakittanassa katattā vuttaṃ. Yadi hi upajjhāyakittanaṃ na kareyya, ‘‘puggalaṃ na parāmasatī’’ti vuttakammavipatti eva siyā. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘anupajjhāyaka’’nti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyampissa ‘‘upajjhāyaṃ akittetvā’’ti avatvā ‘‘upajjhāyaṃ agāhāpetvā sabbena sabbaṃ upajjhāyavirahitaṃ’’icceva atthoti vutto. Pāḷiyaṃ saṅghena upajjhāyenāti ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghassa upasampadāpekkho, itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācati saṅghena upajjhāyenā’’ti evaṃ kammavācāya saṅghameva upajjhāyaṃ kittetvāti attho. Evaṃ gaṇena upajjhāyenāti etthāpi ‘‘ayaṃ itthannāmo gaṇassa upasampadāpekkho’’tiādinā yojanā veditabbā, evaṃ vuttepi kammaṃ na kuppati eva dukkaṭasseva vuttattā. Aññathā ‘‘so ca puggalo anupasampanno’’ti vadeyya. Tenāha ‘‘saṅghenā’’tiādi. Tattha paṇḍakādīhi upajjhāyehi kariyamānesu kammesu paṇḍakādike vināva yadi pañcavaggādigaṇo pūrati, kammaṃ na kuppati, itarathā kuppatīti veditabbaṃ.

117. අනුපජ්ඣායක ආදී වස්තූන්හි 'ශික්ෂාපදය පනවා නොතිබුණි' යන්න, 'මහණෙනි, උපාධ්‍යායවරයෙකු නොමැත්තෙකු උපසම්පදා නොකළ යුතුය' යි මෙහිම පනවනු ලබන ශික්ෂාපදය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'එහෙත් විනය කර්මය නොකිපේ' යන්න උපාධ්‍යායවරයෙකු නොමැති වුවද, 'මසවල් නම් ඇත්තාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා මසවල් නම් උපාධ්‍යායවරයා විසින්...' යනාදී වශයෙන් මියගිය හෝ සිවුරුහළ හෝ පැරණි උපාධ්‍යායවරයෙකුගේ හෝ දැනට ජීවතුන් අතර නොමැති වෙනත් යම් කිසිවෙකුගේ නමකින් හෝ සියලු කම්මවාචාවන්හි උපාධ්‍යායවරයා නම් කිරීම සිදුකරන බැවින් පවසන ලදී. මන්දයත්, ඉදින් උපාධ්‍යායවරයා නම් කිරීම නොකරන්නේ නම්, 'පුද්ගලයා පරාමර්ශනය නොකෙරේ' යනුවෙන් දැක්වෙන කර්ම විපත්තියම සිදුවන්නේය. එහෙයින්ම පාලියෙහි 'අනුපජ්ඣායක' යනුවෙන් පවසන ලදී. අට්ඨකථාවෙහිද මෙයට 'උපාධ්‍යායවරයා නම් නොකර' යි නොකියා, 'උපාධ්‍යායවරයෙකු සමාදන් කරවා නොගෙන සර්වාකාරයෙන්ම උපාධ්‍යාය රහිත වූ' යනුවෙන්ම අර්ථය පවසන ලදී. පාලියෙහි 'සංඝයා උපාධ්‍යාය කොට' යන්නෙන් 'මෙම මසවල් නම් ඇත්තා සංඝයාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය, මසවල් නම් ඇත්තා සංඝයා උපාධ්‍යාය කොට සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව ඉල්ලයි' යනුවෙන් කම්මවාචාවෙන් සංඝයාම උපාධ්‍යාය ලෙස නම් කිරීම අර්ථයයි. මෙසේ 'ගණය උපාධ්‍යාය කොට' යන්නෙහිද 'මෙම මසවල් නම් ඇත්තා ගණයාගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයාය...' යනාදී වශයෙන් යෝජනාව දත යුතුය. මෙසේ කීවද විනය කර්මය නොකිපෙන්නේමය, මන්දයත් දුක්කටාපත්තියක් පමණක්ම වදාරා ඇති බැවිනි. එසේ නොවිණි නම් 'එම පුද්ගලයා උපසම්පදා නොවේ' යැයි වදාරනු ඇත. එහෙයින් 'සංඝෙන' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පණ්ඩක ආදී උපාධ්‍යායවරුන් විසින් කරනු ලබන විනය කර්මයන්හිදී, පණ්ඩක ආදීන් හැර පස්වග ආදී ගණයා පිරේ නම් විනය කර්මය නොකිපෙයි, එසේ නොමැතිව කිපෙන බව දත යුතුය.

Anupajjhāyakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුපජ්ඣායක ආදී වස්තු කතාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Apattakādivatthukathāvaṇṇanā

අපත්තක ආදී වස්තු කතාවේ විස්තරය.

118. Apattacīvaravatthūsupi [Pg.126] pattacīvarānaṃ abhāvepi ‘‘paripuṇṇassa pattacīvara’’nti kammavācāya sāvitattā kammakopaṃ avatvā dukkaṭameva vuttaṃ. Itarathā sāvanāya hāpanato kammakopo eva siyā. Keci pana ‘‘paṭhamaṃ anuññātakammavācāya upasampannā viya idānipi ‘paripuṇṇassa pattacīvara’nti avatvā kammavācāya upasampannāpi sūpasampannāevā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Anuññātakālato paṭṭhāya hi aparāmasanaṃ sāvanāya hāpanavipatti eva hoti ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti padassa hāpane viya. Tampi hi pacchā anuññātaṃ, ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādivākyena ayācetvā tampi upasampādento ‘‘ayaṃ itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vatvāva yadi kammavācaṃ karoti, kammaṃ sukatameva hoti, no ce vipannaṃ. Sabbapacchā hi anuññātakammavācato kiñcipi parihāpetuṃ na vaṭṭati, sāvanāya hāpanameva hoti. Aññe vā bhikkhū dātukāmā hontīti sambandho.

118. අපත්තක සහ අචීවර වස්තූන්හිද පාත්‍ර සිවුරු නොමැති වුවත්, 'පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවරං' යැයි කම්මවාචාවෙන් ප්‍රකාශ කරන බැවින් කර්ම කෝපයක් නොදක්වා දුක්කටාපත්තියක්ම පවසා ඇත. එසේ නොමැතිව එම පාඨය නොකියන්නේ නම් කම්මවාචාව පිරිහෙන බැවින් කර්ම කෝපයම සිදුවන්නේය. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි 'පළමුවෙන් අනුදන්නා ලද කම්මවාචාවෙන් උපසම්පදා වූවන් මෙන්, දැන් කාලයෙහිද පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවරං යන්න නොකියා කම්මවාචාවෙන් උපසම්පදා වුවද මැනවින් උපසම්පදා වූවෝමය' යි පවසති. එය නොගැලපේ. මන්දයත් අනුදැන වදාළ කාලයේ සිට (එම පාඨය) සඳහන් නොකිරීම කම්මවාචාව පිරිහීමේ විපත්තියක්ම වන බැවිනි; 'මෙම මසවල් නම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව ඉල්ලයි' යන පදය හැර දැමීමෙහි මෙනි. මන්දයත්, එයද පසුව අනුදන්නා ලද්දකි; 'භාග්‍යවතුන් වහන්ස, සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදිමි' යනාදී වාක්‍යයෙන් නොඉල්ලා, ඔහු උපසම්පදා කරන්නේද 'මෙම මසවල් නම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව ඉල්ලයි' යනුවෙන් කියාම ඉදින් කම්මවාචාව කරන්නේ නම්, විනය කර්මය මැනවින් කරන ලද්දක්ම වෙයි. ඉදින් එසේ නොකරන්නේ නම් කර්මය පිරිහෙයි. මන්දයත් අවසානයටම අනුදැන වදාළ කම්මවාචාවෙන් කිසිවක් හෝ අත්හැරීම සුදුසු නොවන බැවිනි, එය කම්මවාචාව පිරිහෙලීමක්ම වෙයි. 'වෙනත් භික්ෂූන් හෝ දීමට කැමති වෙති' යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Anāmaṭṭhapiṇḍapātanti bhikkhūhi laddhabhikkhato aggahitaggaṃ piṇḍapātaṃ. Sāmaṇerabhāgasamakoti ettha kiñcāpi sāmaṇerānampi āmisabhāgassa samakameva diyyamānattā visuṃ sāmaṇerabhāgo nāma natthi, pattacīvaraparikammamattapaṭibaddhapabbajjatāya pana sāmaṇerasadisā ete paṇḍupalāsāti dassanatthaṃ evaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Niyatāsannapabbajjasseva cāyaṃ bhāgo dīyati. Teneva ‘‘yāva patto paccatī’’tiādi vuttaṃ. Āmisabhāgoti vihāre dinnaṃ saṅghabhattaṃ, tatruppādañca sandhāya vuttaṃ, na dāyakānaṃ gehesu tehi diyyamānaṃ. Teneva salākabhattādi paṭikkhittaṃ, dāyakā vippaṭisārino hontīti. Bhesajjantiādinā pana gihīnaṃ bhesajjakaraṇādidoso ettha na hotīti dasseti.

අනාමට්ඨපිණ්ඩපාත යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාට ලැබුණු දානයෙන් අග්‍ර කොටස නොගන්නා ලද පිණ්ඩපාතයයි. 'සාමණේරභාගසමක' යන්නෙහි, සාමණේරවරුන්ටද ආමිස කොටස සමවම දෙන බැවින් වෙන් වශයෙන් සාමණේර කොටසක් කියා දෙයක් නොමැති වුවද, පාත්‍ර සිවුරු පිළියෙල කිරීම පමණක් ඉතිරිව ඇති, පැවිදි වීමට ආසන්න වූ බැවින් සාමණේරවරුන් හා සමාන වූ මේ පණ්ඩුපලාසයන් දැක්වීම සඳහා මෙසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය. නියත වශයෙන්ම ළඟදීම පැවිදි වීමට සිටින අයටම මෙම කොටස දෙනු ලැබේ. එහෙයින්ම 'පාත්‍රය පදම් වන තුරු...' යනාදිය පවසන ලදී. 'ආමිස භාගය' යනු විහාරයෙහි දෙන ලද සංඝභක්තය සහ එහි උපදින ආමිසයන් අරභයා පවසන ලද්දකි, දායකයන්ගේ නිවෙස්වලදී ඔවුන් විසින් දෙනු ලබන දානය අරභයා නොවේ. එහෙයින්ම දායකයෝ පසුතැවීමට පත්වෙති කියා සලාකභක්තාදිය ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. 'භේසජ්ජ' යනාදී පාඨයෙන් වනාහි ගිහියන්ට බෙහෙත් කිරීම ආදී දෝෂයන් මෙහි සිදු නොවන බව දක්වයි.

Apattakādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අපත්තක ආදී වස්තු කතාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā

හත්ථච්ඡින්න ආදී වස්තු කතාවේ විස්තරය.

119. Hatthacchinnādivatthūsu [Pg.127] kaṇṇamūleti sakalassa kaṇṇassa chedaṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇasakkhalikāyāti kaṇṇacūḷikāya. Yassa pana kaṇṇāviddheti heṭṭhā kuṇḍalādiṭhapanacchiddaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi saṅghaṭanakkhamaṃ. Ajapadaketi ajapadanāsikaṭṭhikoṭiyaṃ. Tato hi uddhaṃ na vicchindati. Sakkā hoti sandhetunti avirūpasaṇṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, virūpaṃ pana parisadūsakataṃ āpādeti.

119. අත් කැපුනු අය ආදී වස්තූන්හි ‘කණ්ණමූලෙ’ (කන් මුල) යන්නෙන් අදහස් කළේ මුළු කනෙහිම කැපී යාමයි. ‘කණ්ණසක්ඛලිකāය’ යනු කන් පෙත්තයි. ‘යස්ස පන කණ්ණාවිද්ධෙ’ (කන් විද ඇති තැනැත්තා) යන්නෙන් අදහස් කළේ පහළින් තොඩු (කුණ්ඩලාභරණ) ආදිය පැළඳීම සඳහා සිදු කරන ලද සිදුරයි. මන්දයත්, එම සිදුර නැවත පෑහීමට සුදුසු බැවිනි. ‘අජපදකෙ’ යනු එළු පියවරක් බඳු වූ නාස් පොල්ලෙහි කෙළවරයි. මන්දයත්, ඉන් ඉහළ කොටස වෙන් නොවන බැවිනි. ‘සක්කා හොති සන්ධෙතුං’ (පෑහීමට හැකි වේ) යන වචනය විරූපී නොවන සේ පෑහීම අදහස් කරමින් කියන ලද්දකි. විරූපී ලෙස පෑහීම වනාහි පිරිස මැද අප්‍රසාදයට (පිරිස දූෂණය වීමට) හේතු වේ.

Khujjasarīroti vaṅkasarīro. Brahmuno viya ujukaṃ gattaṃ sarīraṃ yassa, so brahmujjugatto, bhagavā.

‘ඛුජ්ජසරීරො’ යනු ඇද වූ ශරීරයක් ඇති තැනැත්තා ය. මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීරය මෙන් ඍජු වූ ශරීරයක් යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමකට ඇත්ද, එබැවින් උන්වහන්සේ ‘බ්‍රහ්මුජ්ජුගත්ත’ (බ්‍රහ්මයා වැනි ඍජු කයක් ඇත්තා) නම් වන සේක.

Parivaṭumoti samantato vaṭṭakāyo, etena evarūpā eva vāmanakā na vaṭṭantīti dasseti.

‘පරිවටුමො’ යනු හැම අතින්ම වටකුරු වූ ශරීරයයි. මෙයින් මෙබඳු ස්වභාවයක් ඇති මිටි (කුරු) පුද්ගලයන් මහණ කිරීමට නුසුදුසු බව දක්වයි.

Kūṭakūṭasīsoti anekesu ṭhānesu piṇḍikamaṃsataṃ dassetuṃ āmeḍitaṃ kataṃ. Tenāha ‘‘tālaphalapiṇḍisadisenā’’ti, tālaphalānaṃ mañjarī piṇḍi nāma. Anupubbatanukena sīsenāti cetiyathūpikā viya kamena kisena sīsena, thūlaveḷupabbaṃ viya ādito paṭṭhāya yāvapariyosānaṃ samathūlena uccena sīsena samannāgato nāḷisīso nāma. Kappasīsoti gajamatthakaṃ viya dvidhā bhinnasīso. ‘‘Kaṇṇikakeso vā’’ti imassa vivaraṇaṃ ‘‘pāṇakehī’’tiādi. Makkaṭasseva naḷāṭepi kesānaṃ uṭṭhitabhāvaṃ sandhāyāha ‘‘sīsalomehī’’tiādi.

‘කූටකූටසීසො’ යන්නෙහි බොහෝ තැන්වල මස් ගොබ (ගැටිති) සහිත බව දැක්වීම සඳහා දෙවරක් (ද්විත්ව කොට) කියන ලද්දකි. එබැවින් ‘තල් ගෙඩි පොකුරක් බඳු වූ හිසින්’ යැයි පවසන ලදී. තල් ගෙඩිවල කැන ‘පිණ්ඩී’ නම් වේ. ‘අනුපුබ්බතනුකෙන සීසෙන’ යනු චෛත්‍යයක කොත් කැරැල්ල මෙන් පිළිවෙළින් සිහින් වන හිසයි. මුල සිට අග දක්වා මහත උණ පුරුකක් මෙන් එක හා සමානව මහත වූ, උස් වූ හිසකින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ‘නාළිසීස’ නම් වේ. ‘කපිසීස’ (නැතහොත් කප්පසීස) යනු ඇතෙකුගේ කුම්භස්ථලය (ဦးකင်း) මෙන් දෙපසට බෙදුණු හිසක් ඇති බවයි. ‘කණ්ණිකකෙසො වා’ යන්නෙහි විස්තරය ‘පාණකෙහි’ ආදී වචනවලින් දැක්වේ. වඳුරෙකුගේ මෙන් නළලෙහි ද කෙස් වැවී තිබීමේ ස්වභාවය අරභයා ‘සීසලොමෙහි’ ආදිය පවසන ලදී.

Makkaṭabhamukoti naḷāṭalomehi avibhattalomabhamuko. Akkhicakkalehīti kaṇhamaṇḍalehi. Kekaroti tiriyaṃ passanako. Udakatārakāti olokentānaṃ udake paṭibimbikacchāyā, udakapubbuḷanti keci. Akkhitārakāti abhimukhe ṭhitānaṃ chāyā, akkhigaṇḍakātipi vadanti. Atipiṅgalakkhīti majjārakkhi. Madhupiṅgalanti madhuvaṇṇapiṅgalaṃ. Nippakhumakkhīti ettha pakhuma-saddo akkhidalalomesu nirūḷho, tadabhāvā nippakhumakkhi. Akkhipākenāti akkhidala pariyantesu pūtibhāvāpajjanarogena.

‘මක්කටභමුකො’ යනු නළලෙහි රෝමයන්ගෙන් වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකි පරිදි වැවුණු ඇහිබැමි ඇති තැනැත්තා ය. ‘අක්ඛිචක්කලෙහි’ යනු කළු ඉංගිරියාවන්ගෙනි. ‘කෙකරො’ යනු ඇදයට බලන (වට්ට ඇස් ඇති) තැනැත්තා ය. ‘උදකතාරකා’ යනු ජලය දෙස බලන්නන්ගේ ජලයෙහි පෙනෙන ප්‍රතිබිම්බයයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු එය ‘දිය බුබුලක්’ යැයි ද කියති. ‘අක්ඛිතාරකා’ යනු ඉදිරියෙහි සිටින්නන්ගේ ඇසෙහි පෙනෙන ප්‍රතිබිම්බයයි. එයට ‘ඇස් කණිකා’ යැයි ද කියති. ‘අතිපිංගලක්ඛී’ යනු බළල් ඇස් ඇති තැනැත්තා ය. ‘මධුපිංගලං’ යනු මී පැණි වැනි රන්වන් පිඟු පැහැයයි. ‘නිප්පඛුමක්ඛී’ යන මෙහි ‘පඛුම’ ශබ්දය ඇසිපියෙහි රෝම (ඇහි පිහාටු) සඳහා යෙදේ. ඒවා නොමැති බැවින් ‘නිප්පඛුමක්ඛී’ නම් වේ. ‘අක්ඛිපාකෙන’ යනු ඇසිපිය කෙළවර සැරව ගලා නරක් වන (ඇස් පිපිරෙන) රෝගයෙනි.

Cipiṭanāsikoti [Pg.128] anunnatanāsiko. Paṭaṅgamaṇḍūko nāma mahāmukhamaṇḍūko. Bhinnamukhoti upakkamukhapariyosāno, sabbadā vivaṭamukho vā. Vaṅkamukhoti ekapasse apakkamma ṭhitaheṭṭhimahanukaṭṭhiko. Oṭṭhacchinnakoti ubhosu oṭṭhesu yattha katthaci jātiyā vā pacchā vā satthādinā apanītamaṃsena oṭṭhena samannāgato. Eḷamukhoti niccapaggharitalālāmukho.

‘චිපිටනාසිකො’ යනු උස් නොවුණු (පැතලි) නාසයක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘පටංගමණ්ඩූකො’ යනු ලොකු කටක් ඇති ගෙම්බා ය. ‘භින්නමුඛො’ යනු තුවාල වීම් ආදියෙන් දෙපසට පැළුණු කටක් ඇති තැනැත්තා ය, නැතහොත් හැමවිටම විවෘතව පවතින කටක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘වංකමුඛො’ යනු එක් පසකට ඇල වී ගිය යටි හනුවක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘ඕට්ඨච්ඡින්නකො’ යනු උපතින් හෝ පසුව ආයුධයකින් කැපීමෙන් මස් ඉවත් වී ගිය දෙතොලින් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. ‘ඒළමුඛො’ යනු හැමවිටම කෙළ පෙරෙන කටක් ඇති තැනැත්තා ය.

Bhinnagaloti avanatagato. Bhinnauroti atininnauramajjho. Evaṃ bhinnapiṭṭhipi. Sabbañcetanti ‘‘kacchugatto’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Ettha ca vinicchayo kuṭṭhādīsu vutto evāti āha ‘‘vinicchayo’’tiādi.

‘භින්නගලො’ යනු නැමුණු (ඇද වූ) ගෙලක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘භින්නවුරො’ යනු ඉතා මැදිව ගිලුණු පපුවක් ඇති තැනැත්තා ය. ‘භින්නපිට්ඨි’ (ගිලුණු පිටක් ඇති තැනැත්තා) යන්න ද මෙසේමය. ‘සබ්බඤ්චෙතං’ යන්න ‘කච්ඡුගත්තො’ (කැසීම් ඇති සිරුරක් ඇති තැනැත්තා) ආදිය අරභයා කියන ලද්දකි. මෙහි විනිශ්චය ද කුෂ්ඨ රෝගීන් සම්බන්ධයෙන් දක්වන ලද විනිශ්චයම වන බැවින් ‘විනිච්ඡයො’ ආදිය පවසන ලදී.

Vātaṇḍikoti aṇḍavātarogena uddhutabījaṇḍakosena samannāgato, yassa nivāsanena paṭicchannampi unnataṃ pakāsati, sova na pabbājetabbo. Vikaṭoti tiriyaṃgamanapādo, yassa caṅkamato jāṇukā bahi nigacchanti. Paṇhoti pacchato parivattanakapādo, yassa caṅkamato jāṇukā anto pavisanti. Mahājaṅghoti thūlajaṅgho. Mahāpādoti mahantena pādatalena yutto. Pādavemajjheti piṭṭhipādavemajjhe, etena aggapādo ca paṇhi ca sadisoti dasseti.

‘වාතණ්ඩිකො’ යනු වෘෂණ කෝෂ ඉදිමීමේ වාත රෝගයෙන් පෙළෙන, සිවුරෙන් වැසුව ද ඉදිමීම කැපී පෙනෙන තැනැත්තා ය; ඔහුව මහණ නොකළ යුතුය. ‘විකටො’ යනු ඇදයට ගමන් කරන පාද ඇති තැනැත්තා ය, සක්මන් කරන විට යමෙකුගේ දණහිස් පිටතට විහිදෙන්නේ ද ඔහු ය. ‘පණ්හො’ (නැතහොත් සංඝාටො) යනු පිටුපසට හැරුණු පාද ඇති තැනැත්තා ය, සක්මන් කරන විට යමෙකුගේ දණහිස් ඇතුළට නැමී යන්නේ ද ඔහු ය. ‘මහාජංඝො’ යනු මහත කෙණ්ඩ ඇති තැනැත්තා ය. ‘මහාපාදො’ යනු විශාල පතුල් ඇති තැනැත්තා ය. ‘පාදවෙමජ්ඣෙ’ යනු පතුල මැද යන්නයි; මෙයින් පාදයේ අග කොටස සහ විලුඹ ද සමාන බව දක්වයි.

Majjhe saṅkuṭitapādattāti kuṇḍapādatāya kāraṇavibhāvanaṃ. Agge saṅkuṭitapādattāti kuṇḍapādatāya sakuṇapādasseva gamanavibhāvanaṃ. Piṭṭhipādaggena caṅkamantoti ‘‘pādassa bāhirantenāti ca abbhantarantenā’’ti ca idaṃ pādatalassa ubhohi pariyantehi caṅkamanaṃ sandhāya vuttaṃ.

‘මජ්ඣෙ සංකුටිතපාදත්තා’ (මැදින් ඇකිළුණු පාද ඇති බව) යන්න ඇද වූ පාද ඇති වීමට හේතුව පැහැදිලි කිරීමකි. ‘අග්ගෙ සංකුටිතපාදත්තා’ (ඉදිරියෙන් ඇකිළුණු පාද ඇති බව) යන්න පක්ෂියෙකුගේ පාද මෙන් ඇඟිලි ඇකිලී ගමන් කරන ආකාරය පැහැදිලි කිරීමකි. ‘පිට්ඨිපාදග්ගෙන සංකමන්තො’ (පතුලේ පිට පැත්තෙන් සක්මන් කරන්නා) යන ‘පාදයේ බාහිර පැත්තෙන් සහ ඇතුල් පැත්තෙන්’ යන මෙම ප්‍රකාශය පාදයේ දෙපස කෙළවරවල් මඟින් සක්මන් කිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි.

Mammananti ṭhānakaraṇavisuddhiyā abhāvena ayuttakkharavacanaṃ. Vacanānukaraṇena hi so mammano vutto. Yo ca karaṇasampannopi ekamevakkharaṃ hikkārabahuso vadati, sopi idheva saṅgayhati. Yo vā pana hikkaṃ niggahetvāpi anāmeḍitakkharameva siliṭṭhavacanaṃ vattuṃ samattho, so pabbājetabbo.

‘මම්මන’ (ගොත ගසන්නා) යනු අකුරු උපදින ස්ථානවල දෝෂ නිසා නිවැරදිව අකුරු උච්චාරණය කළ නොහැකි පුද්ගලයා ය. වචන අපැහැදිලිව ගැටෙමින් කතා කරන බැවින් ඔහුට ‘ගොතයා’ යැයි කියනු ලැබේ. යමෙක් ශබ්ද උත්පත්ති ස්ථාන නිවැරදි වුවත්, එකම අකුරක් නැවත නැවතත් අපැහැදිලි හඬින් පවසයි ද, ඔහු ද මෙයටම ඇතුළත් වේ. යමෙක් එම අපැහැදිලි බව පාලනය කරගෙන, වචන නැවත නැවත නොකියා පැහැදිලි සුමට වචන කතා කිරීමට සමත් වෙයි ද, ඔහුව මහණ කළ හැකිය.

Āpattito na muccatīti ñatvā karontova na muccati. Jīvitantarāyādiāpadāsu aruciyā kāyasāmaggiṃ dentassa anāpatti. Appatto osāraṇanti osāraṇāya anarahoti attho.

‘ඇවැතින් නොමිදේ’ යන්නෙන් අදහස් කළේ දැන දැනම (නුසුදුස්සන්) මහණ කරන භික්ෂුව ඇවැතින් නොමිදෙන බවයි. ජීවිත අනතුරු ආදී ආපදා අවස්ථාවල දී, අකමැත්තෙන් වුව ද (පිරිස සම්පූර්ණ කිරීම පිණਿස) ශාරීරිකව සහභාගී වන භික්ෂුවට ඇවැත් සිදු නොවේ. ‘අප්පත්තො ඕසාරණං’ යන්නෙහි අර්ථය නැවත සංඝයා අතරට ඇතුළත් කර ගැනීමට නුසුදුසු බවයි.

Hatthacchinnādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අත් කැපුනු අය ආදී වස්තු කථාවන්හි විස්තරය නිම විය.

Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā

අලජ්ජී නිස්සය වස්තු කථාවෙහි විස්තරය

120. Nissayapaṭisaṃyuttavatthūsu [Pg.129] bhikkhūhi samāno bhāgo diṭṭhisīlādiguṇakoṭṭhāso assāti bhikkhusabhāgo, tassa bhāvo bhikkhusabhāgatā.

120. නිස්සය (ඇසුර) හා සම්බන්ධ වස්තූන්හි, භික්ෂූන් හා සමාන වූ දෘෂ්ටි, ශීල ආදී ගුණ කොටස් ඇත්තේ ද ඔහු ‘භික්ඛුසභාග’ (භික්ෂූන්ට සමාන කොටස් ඇත්තා) නම් වේ. ඔහුගේ එම ස්වභාවය ‘භික්ඛුසභාගතා’ (භික්ෂූන්ට සමාන බව) නම් වේ.

Alajjinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අලජ්ජී නිස්සය වස්තු කථාවෙහි විස්තරය නිම විය.

Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā

ගමික (යන්නන්) ආදීන්ගේ නිස්සය වස්තු කථාවෙහි විස්තරය

121. Nissayakaraṇīyoti ettha nissayaggahaṇaṃ nissayo, so karaṇīyo yassāti visesanassa paranipāto daṭṭhabbo. Vissamento vā…pe… anāpattīti gamanasaussāhatāya tathā vasantopi addhiko eva, tattha nissayadāyake asati anāpattīti adhippāyo. Etena ca parissamādiabhāve senāsanādisampadaṃ paṭicca vasato āpattīti dasseti. Tañca agamanapaccayā divase divase āpajjatīti vadanti. Cīvararajanādikiccatthāya garūhi pesitassāpi kiccapariyosānameva vasitabbaṃ, na tato paraṃ. Garūhipi tāvakālikakiccatthameva pesaladaharā pesitabbā, na niccakālakiccatthanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Nāvāya gacchantassa…pe… anāpattī’’ti vuttattā evarūpaṃ avidheyyataṃ vinā nissayadāyakarahitaṭṭhāne vassaṃ upagantuṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

121. ‘නිස්සයකරණීයො’ යන මෙහි නිස්සය (ඇසුර) ගැනීම ‘නිස්සය’ නම් වේ. එය යමෙකු විසින් කළ යුතු ද, ඔහු ‘නිස්සයකරණීය’ නම් වේ. මෙහි විශේෂණ පදය පසුව යෙදී ඇති බව දත යුතුය. ‘විස්සමෙන්තො වා...පෙ... අනාපත්ති’ (විවේක ගනිමින් හෝ... ඇවැත් නොවේ) යන මෙහි ගමන් කිරීමට උත්සාහවත් වන බැවින් එසේ වසන භික්ෂුව ද මඟියෙකු (අද්ධික) ම වේ. එහි නිස්සය දෙන ආචාර්යවරයෙකු නොමැති කල්හි ඇවැත් නොවේ යන්න අදහසයි. මෙයින් වෙහෙසක් ආදී හේතුවක් නොමැතිව, සෙනසුන් ආදියේ පහසුව තකා වසන භික්ෂුවට ඇවැත් වන බව දක්වයි. එම ඇවැත ද නොයෑමේ හේතුවෙන් දිනපතා සිදු වන බව කියනු ලැබේ. සිවුරු පඬු ගැසීම් ආදී කටයුතු සඳහා ගුරුවරුන් විසින් යවන ලද භික්ෂුව වුව ද එම කටයුත්ත නිම වන තෙක්ම පමණක් එතැන විසිය යුතුය, ඉන් පසුව නොවිසිය යුතුය. ගුරුවරුන් විසින් ද තාවකාලික කටයුත්තක් සඳහාම සිල්වත් දහරා භික්ෂූන් යැවිය යුතුය, ස්ථිර කටයුතු සඳහා නොයැවිය යුතුයැයි දත යුතුය. ‘නැවෙන් යන්නාට...පෙ... ඇවැත් නොවේ’ යැයි වදාළ බැවින්, මෙබඳු වූ බාධාවන්ගෙන් තොරව, නිස්සය දෙන ගුරුවරයෙකු නොමැති තැනක වස් විසීම නුසුදුසු බව දත යුතුය.

Tassa nissāyāti taṃ nissāya. Āsāḷhīmāse…pe… tattha gantabbanti ettha pana sacepi ‘‘asuko thero ettha āgamissati āgamissatī’’ti āgamentasseva vassūpanāyikadivaso hoti. Hotu, vasitaṭṭhāne vassaṃ anupagamma yattha nissayo labbhati, dūrepi tattha gantvā pacchimikāya upagantabbaṃ.

‘තස්ස නිස්සාය’ යනු ඔහුව ඇසුරු කොටගෙන යන්නයි. ‘ඇසළ මාසයෙහි...පෙ... එතැනට යා යුතුය’ යන මෙහි වනාහි, ‘අසවල් තෙරණුවෝ මෙහි වඩිනවා ඇත’ කියා බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින අතරතුරේදීම වස් එළඹෙන දිනය පැමිණේ නම්, එසේ වේවා, දැනට සිටින ස්ථානයෙහි වස් නොඑළඹී, යම් තැනක නිස්සය ලබාගත හැකි වේද, එය දුර බැහැර වුව ද එතැනට ගොස් පසු වස් (පශ්චිමිකා වස්) එළඹිය යුතුය.

122. Gottenapīti ‘‘āyasmato pippalissa upasampadāpekkho’’ti evaṃ nāmaṃ avatvā gottanāmenapīti attho, tena ‘‘konāmo te upajjhāyo’’ti puṭṭhena gottanāmena ‘‘āyasmā kassapo’’ti vattabbanti siddhaṃ hoti. Tasmā aññampi kiñci tassa nāmaṃ pasiddhaṃ, tasmiṃ vā khaṇe sukhaggahaṇatthaṃ nāmaṃ paññāpitaṃ, taṃ sabbaṃ gahetvāpi anussāvanā kātabbā. Yathā [Pg.130] upajjhāyassa, evaṃ upasampadāpekkhassapi gottādināmena, taṅkhaṇikanāmena ca anussāvanaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tasmimpi khaṇe ‘‘ayaṃ tisso’’ti vā ‘‘nāgo’’ti vā nāmaṃ karontehi anusāsakasammutito paṭhamameva kātabbaṃ, evaṃ katvāpi antarāyikadhammānusāsanapucchanakālesu ‘‘kinnāmosi, ahaṃ bhante nāgo nāma, konāmo te upajjhāyo, upajjhāyo me bhante tisso nāmā’’tiādinā viññāpentena ubhinnampi citte ‘‘mamedaṃ nāma’’nti yathā saññā uppajjati, evaṃ viññāpetabbaṃ. Sace pana tasmiṃ khaṇe pakatināmena vatvā pacchā tissa-nāmādiapubbanāmena anussāveti, na vaṭṭati.

122. "Gottenapīti" යනු, "ආයුෂ්මත් පිප්ඵලිගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා" යනාදී වශයෙන් නම නොකියා, ගෝත්‍ර නාමයෙන් ද යන්න අර්ථයයි. එයින්, "ඔබගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද?" කියා විමසූ කල්හි, ගෝත්‍ර නාමයෙන් "ආයුෂ්මත් කස්සප" යැයි පැවසිය යුතු බව සිද්ධ වෙයි. එබැවින් ඔහුගේ වෙනත් යම් ප්‍රසිද්ධ නාමයක් වේද, නැතහොත් එම අවස්ථාවේදී පහසුවෙන් ග්‍රහණය කරගැනීම පිණිස යම් නමක් පනවන ලද්දේ ද, ඒ සියල්ලම ගෙන වුවද කර්මවාචාව (අනුස්සාවනය) කළ යුතුය. උපජ්ඣායන් වහන්සේට මෙන්ම උපසම්පදා අපේක්ෂකයාට ද ගෝත්‍ර ආදී නාමයෙන් හෝ එම තත්කාලීන නාමයෙන් කර්මවාචා පැවසීම සුදුසුය. එම අවස්ථාවේදී ද "මොහු තිස්ස" හෝ "නාග" යැයි නම තබන භික්ෂූන් විසින් අනුශාසනා සම්මුතියට පෙර ප්‍රථමයෙන්ම එය කළ යුතුය. මෙසේ නොකළ ද, අන්තරායික ධර්මයන් අනුශාසනා කරන හා විමසන අවස්ථාවලදී "ඔබගේ නම කුමක්ද? ස්වාමීනි, මම නාග නම් වෙමි. ඔබගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ නම කුමක්ද? ස්වාමීනි, මාගේ උපජ්ඣායන් වහන්සේ තිස්ස නම් වෙති" යනාදී වශයෙන් හඳුන්වා දෙන්නා විසින් දෙදෙනාගේම සිතෙහි "මේ මාගේ නමයි" කියා යම් සේ වැටහීමක් ඇති වේද, එසේ හැඟවිය යුතුය. නමුත් ඉදින්, එම අවස්ථාවේදී සාමාන්‍ය නමින් පවසා, පසුව තිස්ස ආදී අළුත් නමකින් කර්මවාචා කියවයි නම්, එය සුදුසු නොවේ.

Tattha ca kiñcāpi upajjhāyasseva nāmaṃ aggahetvā yena kenaci nāmena ‘‘tissassa upasampadāpekkho’’tiādināpi puggale parāmaṭṭhe kammaṃ sukatameva hoti anupajjhāyakādīnaṃ upasampadākammaṃ viya upajjhāyassa abhāvepi abhabbattepi kammavācāya puggale parāmaṭṭhe kammassa sijjhanato. Upasampadāpekkhassa pana yathāsakaṃ nāmaṃ vinā aññena nāmena anussāvite kammaṃ kuppati, so anupasampannova hoti. Tattha ṭhito añño anupasampanno viya gahitanāmassa vatthupuggalassa tattha abhāvā, etassa ca nāmassa anussāvanāya avuttattā. Tasmā upasampadāpekkhassa pakatināmaṃ parivattetvā anupubbena nāgādināmena anussāvetukāmena paṭikacceva ‘‘tvaṃ nāgo’’tiādinā viññāpetvā anusāsanaantarāyikadhammapucchanakkhaṇesupi tassa ca saṅghassa ca yathā pākaṭaṃ hoti, tathā pakāsetvāva nāgādināmena anussāvetabbaṃ. Ekassa bahūni nāmāni honti, tesu ekaṃ gahetuṃ vaṭṭati.

එහිදී, උපජ්ඣායන් වහන්සේගේම නම නොගෙන, "තිස්සගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයා" යනාදී වශයෙන් යම් කිසි නමකින් පුද්ගලයා හැඳින්වූවත් කර්මය මැනවින් සිදු වූවක්ම වෙයි. මන්දයත්, උපජ්ඣායයන් වහන්සේ නොමැති කල්හි ද, උපජ්ඣායයන් වහන්සේ අභව්‍ය (සුදුසු නොවන) වූ කල්හි ද, කර්මවාචාවෙන් පුද්ගලයා හැඳින්වූ විට කර්මය සිද්ධ වන බැවින්, උපජ්ඣාය රහිත වූවන්ගේ උපසම්පදා කර්මය මෙනි. නමුත් උපසම්පදා අපේක්ෂකයාගේ තමාට අයත් නම හැර වෙනත් නමකින් කර්මවාචා කියවූයේ නම් කර්මය අවලංගු වෙයි, ඔහු උපසම්පන්න නොවූවෙක්ම වෙයි. එම සීමාවෙහි සිටින වෙනත් උපසම්පන්න නොවූවෙකු මෙනි. මන්දයත්, ගනු ලැබූ නම ඇති වස්තුභූත පුද්ගලයා එහි නොමැති බැවින් සහ මේ පුද්ගලයාගේ නම කර්මවාචාවේදී ප්‍රකාශ නොකළ බැවිනි. එබැවින්, උපසම්පදා අපේක්ෂකයාගේ ප්‍රකෘති නම වෙනස් කොට, පසුව "නාග" ආදී අලුත් නමකින් කර්මවාචා කියවීමට කැමති භික්ෂුව විසින් කලින්ම "ඔබ නාග වේ" යනාදී වශයෙන් දන්වා, අනුශාසනා කරන හා අන්තරායික ධර්ම විමසන අවස්ථාවලදී ද ඔහුටත් සංඝයාටත් එය පැහැදිලි වන සේ ප්‍රකාශ කොටම නාග ආදී නමින් කර්මවාචා කියවිය යුතුය. එක් අයෙකුට නම් රාශියක් තිබිය හැකිය, ඒ අතුරින් එක් නමක් ගැනීම සුදුසුය.

Yaṃ pana upasampadāpekkhaupajjhāyānaṃ ekattha gahitaṃ nāmaṃ, tadeva ñattiyā, sabbattha anussāvanāsu ca gahetabbaṃ. Gahitato hi aññasmiṃ gahite byañjanaṃ bhinnaṃ nāma hoti, kammaṃ vipajjati. Atthato, hi byañjanato ca abhinnā eva ñatti, anussāvanā ca vaṭṭanti, upajjhāyanāmassa pana purato ‘‘āyasmato tissassā’’tiādinā āyasmanta-padaṃ sabbattha yojetvāpi anussāveti, tathā ayojitepi doso natthi.

නමුත් උපසම්පදා අපේක්ෂකයාගේ සහ උපජ්ඣායන් වහන්සේගේ එක් තැනක ගනු ලැබූ යම් නමක් වේද, එම නමම ඥප්තියෙහි ද, සියලු කර්මවාචාවන්හි ද ගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මුලින් ගත් නම හැර වෙනත් නමක් ගත් කල්හි ව්‍යඤ්ජනය වෙනස් වන බැවින් කර්මය විපත්තියට පත් වෙයි. අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් වෙනස් නොවන ඥප්තිය සහ කර්මවාචාවම සුදුසු වෙයි. නමුත් උපජ්ඣාය නාමයට ඉදිරියෙන් "ආයුෂ්මත් තිස්සගේ" යනාදී වශයෙන් "ආයුෂ්මත්" යන පදය සෑම තැනකම යොදා කර්මවාචා කියවුවද, නැතහොත් එසේ නොයෙදුවද වරදක් නැත.

Pāḷiyaṃ pana kiñcāpi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti pacchato ‘‘āyasmato’’ti padaṃ vuttaṃ, tathāpi ‘‘āyasmā sāriputto atthakusalo’’tiādinā [Pg.131] nāmassa purato āyasmanta-padayogassa dassanato puratova payogo yuttataro. Tañca ekattha yojetvā aññattha ayojitepi ekattha purato yojetvā aññattha pacchato yojanepi sāvanāya hāpanaṃ nāma na hoti nāmassa ahāpitattā. Teneva pāḷiyampi ‘‘itthannāmassa āyasmato’’ti ekattha yojetvā ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’tiādīsu ‘‘āyasmato’’ti na yojitanti vadanti. Tañca kiñcāpi evaṃ, tathāpi sabbaṭṭhānepi ekeneva pakārena yojetvā eva vā ayojetvā vā anussāvanaṃ pasatthataranti gahetabbaṃ.

පාලියෙහි "මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන්ගේ" යැයි පසුව "ආයුෂ්මතෝ" යන පදය පවසන ලද්දේ වුවද, "ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ අර්ථයෙහි දක්ෂය" යනාදී වශයෙන් නමට ඉදිරියෙන් "ආයුෂ්මත්" පදය යෙදීම දක්නට ලැබෙන බැවින්, ඉදිරියෙන් යෙදීමම වඩාත් සුදුසුය. එම පදය එක් තැනක යොදා වෙනත් තැනක නොයෙදුවද, නැතහොත් එක් තැනක ඉදිරියෙන් යොදා වෙනත් තැනක පසුව යෙදුවද, නම අඩු නොකළ බැවින් කර්මවාචාවේ හානියක් සිදු නොවේ. එහෙයින්ම පාලියෙහි ද "මෙනම් ඇති ආයුෂ්මතුන්ගේ" යැයි එක් තැනක යොදා, "මෙනම් ඇති උපජ්ඣායන් වහන්සේ විසින්" යනාදී තැන්හි "ආයුෂ්මතෝ" යන්න නොයොදන ලද්දේ යැයි කියති. එය එසේ වුවද, සෑම ස්ථානයකදීම එකම ආකාරයකින් යොදා හෝ නොයොදා කර්මවාචා පැවසීම වඩාත් ප්‍රශස්ත යැයි දත යුතුය.

Gamikādinissayavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගමිකාදී නිස්සය වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā

උපසම්පදා අපේක්ෂකයන් දෙදෙනෙකු පිළිබඳ වස්තු කථා වර්ණනාව.

123. Ekato saheva ekasmiṃ khaṇe anussāvanaṃ etesanti ekānussāvanā, upasampadāpekkhā, ete ekānussāvane kātuṃ. Tenāha ‘‘ekānussāvane kātu’’nti, idañca ekaṃ padaṃ vibhattialopena daṭṭhabbaṃ. Ekena vāti dvinnampi ekasmiṃ khaṇe ekāya eva kammavācāya anussāvane ekenācariyenāti attho. ‘‘Ayaṃ buddharakkhito ca ayaṃ dhammarakkhito ca āyasmato saṅgharakkhitassa upasampadāpekkho’’tiādinā nayena ekena ācariyena dvinnaṃ ekasmiṃ khaṇe anussāvananayo daṭṭhabbo. Imināva nayena tiṇṇampi ekena ācariyena ekakkhaṇe anussāvanaṃ daṭṭhabbaṃ.

123. එකටම, එකම අවස්ථාවකදී මොවුන්ගේ කර්මවාචා පැවසීමක් ඇද්ද, එබැවින් මොවුහු 'ඒකානුස්සාවන' (එක්ව කර්මවාචා කියවනු ලබන) උපසම්පදා අපේක්ෂකයෝ වෙති. ඔවුන් ඒකානුස්සාවනයෙහි (එක් කර්මවාචාවකින්) කරනු පිණිස යනුයි. එහෙයින් "ඒකානුස්සාවනේ කාතුං" යැයි වදාරන ලදී. මෙය විභක්ති ලෝපයෙන් එක් පදයක් කොට දත යුතුය. "එකෙකු විසින් හෝ" යනු, දෙදෙනෙකුට වුවද එකම අවස්ථාවකදී එකම කර්මවාචාවකින් අනුස්සාවනය කිරීමේදී එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් යන්න අර්ථයයි. "මේ බුද්ධරක්ඛිත ද මේ ධම්මරක්ඛිත ද ආයුෂ්මත් සංඝරක්ඛිතයන් වහන්සේගේ උපසම්පදා අපේක්ෂකයෝ වෙති" යනාදී ක්‍රමයෙන් එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් දෙදෙනෙකුට එකම අවස්ථාවකදී කර්මවාචා පවසන ආකාරය දත යුතුය. මෙම ක්‍රමයෙන්ම තිදෙනෙකුට වුවද එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් එකම අවස්ථාවකදී කර්මවාචා පැවසීම දත යුතුය.

Purimanayeneva ekato anussāvane kātunti ‘‘ekena ekassa, aññena itarassā’’tiādinā pubbe vuttanayena dvinnaṃ dvīhi vā, tiṇṇaṃ tīhi vā ācariyehi, ekakena vā ācariyena tayopi ekato anussāvane kātunti attho, tañca kho ekena upajjhāyena. ‘‘Na tveva nānupajjhāyenā’’ti idaṃ ekena ācariyena dvīhi vā tīhi vā upajjhāyehi dve vā tayo vā upasampadāpekkhe ekakkhaṇe ekāya anussāvanāya ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti paṭikkhepapadaṃ. Na pana nānācariyehi nānupajjhāyehi tayo ekānussāvane kātuṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘sace pana nānācariyā nānupajjhāyā…pe… vaṭṭatī’’ti. Yañcettha [Pg.132] ‘‘tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero tissattherassa saddhivihārika’’nti evaṃ upajjhāyehi aññamaññaṃ saddhivihārikānaṃ anussāvanakaraṇaṃ vuttaṃ, taṃ upalakkhaṇamattaṃ. Tasmā sace tissatthero sumanattherassa saddhivihārikaṃ, sumanatthero nandattherassa saddhivihārikaṃ anussāveti, aññamaññañca gaṇapūrakā honti, vaṭṭati eva. Sace pana upajjhāyo sayameva attano saddhivihārikaṃ anussāvetīti ettha vattabbameva natthi, kammaṃ sukatameva hoti. Anupajjhāyakassapi yena kenaci anussāvite upasampadā hoti, kimaṅgaṃ pana saupajjhāyakassa upajjhāyeneva anussāvaneti daṭṭhabbaṃ. Teneva navaṭṭanapakkhaṃ dassetuṃ ‘‘sace panā’’tiādimāha.

‘පෙර ක්‍රමයෙන්ම එක්ව අනුශ්‍රාවණය කටයුතුය’ (purimanayeneva ekato anussāvane kātuṃ) යන්නෙහි තේරුම නම්, ‘එක් අයෙකු විසින් එක් අයෙකුට, අනෙකා විසින් අනෙකාට’ යනාදී වශයෙන් කලින් සඳහන් කළ ක්‍රමයට අනුව, ආචාර්යවරුන් දෙදෙනෙකු විසින් දෙදෙනෙකුට හෝ, ආචාර්යවරුන් තිදෙනෙකු විසින් තිදෙනෙකුට හෝ, එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් තිදෙනෙකුට වුවද එක්ව අනුශ්‍රාවණය (කම්මවාචා කියවීම) කළ හැකිය යන්නයි. එයද එක් උපාධ්‍යායවරයෙකු යටතේම විය යුතුය. ‘විවිධ උපාධ්‍යායවරුන් යටතේ නොවිය යුතුය’ (Na tveva nānupajjhāyena) යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, එක් ආචාර්යවරයෙකු විසින් උපාධ්‍යායවරුන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු යටතේ සිටින උපසම්පදා අපේක්ෂකයන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු එකම මොහොතක, එකම කම්මවාචාවකින්, එක්ව අනුශ්‍රාවණය කිරීම නොසුදුසුය යන්න ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. එහෙත්, වෙනස් ආචාර්යවරුන් සහ වෙනස් උපාධ්‍යායවරුන් විසින් තිදෙනෙකු එක්ව අනුශ්‍රාවණය කිරීම සුදුසු නොවේ යන්න මෙයින් අදහස් නොකෙරේ. එබැවින් ‘ඉදින් වෙනස් ආචාර්යවරුන් සහ වෙනස් උපාධ්‍යායවරුන් වන්නේ නම්... සුදුසුය’ යි වදාරන ලදී. මෙහි ‘තිස්ස තෙරණුවෝ සුමන තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාටද, සුමන තෙරණුවෝ තිස්ස තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාටද...’ යනාදී වශයෙන් උපාධ්‍යායවරුන් විසින් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සද්ධිවිහාරිකයන්ට අනුශ්‍රාවණය කිරීමක් යම් හේතුවක් නිසා දක්වන ලද්දේ ද, එය නිදර්ශනයක් (උපලක්ෂණයක්) පමණි. එබැවින්, ඉදින් තිස්ස තෙරණුවෝ සුමන තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාටද, සුමන තෙරණුවෝ නන්ද තෙරණුවන්ගේ සද්ධිවිහාරිකයාටද අනුශ්‍රාවණය කරත් නම්, ඔවුනොවුන් සංඝ සභාව සම්පූර්ණ කරන්නෝ (ගණපූරකයන්) වෙත් නම්, එයද සුදුසුමය. ඉදින් උපාධ්‍යායවරයා විසින්ම තමාගේ සද්ධිවිහාරිකයාට අනුශ්‍රාවණය කරන්නේ නම් එහි කිවයුතු දෙයක්ම නැත, විනය කර්මය මැනවින් සිදු වූයේම වෙයි. උපාධ්‍යායවරයෙකු නොමැති තැනැත්තෙකුට වුවද යම් කිසිවෙකු විසින් අනුශ්‍රාවණය කරනු ලැබූ කල්හි උපසම්පදාව සිදුවේ නම්, උපාධ්‍යායවරයෙකු සහිත තැනැත්තාට උපාධ්‍යායවරයා විසින්ම අනුශ්‍රාවණය කිරීම ගැන කුමන කතාදැයි දත යුතුය. එහෙයින්ම, සුදුසු නොවන (නොවටිනා) පාර්ශ්වය පැහැදිලි කිරීම සඳහා ‘ඉදින්...’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Dveupasampadāpekkhādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපසම්පදා අපේක්ෂකයන් දෙදෙනෙකු ආදී වස්තු කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā

උපසම්පදා විධි කථා වර්ණනාව

126. Upajjhāti upajjhāya-saddasamānattho ākāranto upajjhāsaddoti dasseti. Upajjhāya-saddo eva vā upajjhā upayogapaccattavacanesu ya-kāralopaṃ katvā evaṃ vutto karaṇavacanādīsu upajjhā-saddassa payogābhāvāti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ attanāva attānaṃ sammannitabbanti attanāva kattubhūtena karaṇabhūtena attānameva kammabhūtaṃ pati sammananakiccaṃ kātabbaṃ. Attānanti vā paccatte upayogavacanaṃ, attanāva attā sammannitabboti attho. Na kevalañca ettheva, aññatrāpi terasasammutiādīsu imināva lakkhaṇena attanāva attā sammannitabbova. Apica sayaṃ kammārahattā attānaṃ muñcitvā catuvaggādiko gaṇo sabbattha icchitabbo.

126. ‘උපජ්ඣා’ යන වචනයෙන්, ‘උපජ්ඣාය’ ශබ්දයට සමාන අර්ථ ඇති, ‘ආ’ කාරයෙන් කෙළවර වන ‘උපජ්ඣා’ ශබ්දයක් ඇති බව දක්වයි. නැතහොත්, ද්විතීයා විභක්ති සහ ප්‍රථමා විභක්තිවලදී ‘උපජ්ඣාය’ ශබ්දයේම ‘ය’ කාරය ලෝප කොට මෙසේ ‘උපජ්ඣා’ යනුවෙන් දක්වන ලදී. මන්ද යත්, තෘතීයා විභක්තිය ආදියේදී ‘උපජ්ඣා’ ශබ්දයේ භාවිතයක් නොමැති බැවින් යැයි දත යුතුය. පාලියෙහි ‘අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නิตබ්බං’ (තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගත යුතුය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, කර්තෘ සහ කරණ වූ තමා විසින්ම, කර්ම වූ තමා පිළිබඳව සම්මුති කෘත්‍යය සිදු කළ යුතු බවයි. නැතහොත් ‘අත්තානං’ යනු ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයාන්ත පදයක් වන අතර, ‘තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගත යුතුය’ යන්න එහි අර්ථයයි. මෙම අනුශාසනා සම්මුතියෙහි පමණක් නොව, වෙනත් තෙළෙස් සම්මුති ආදියේදීද මෙම ක්‍රමයෙන්ම තමා විසින්ම තමා සම්මත කරගත යුතුය. තවද, තමා කර්මයට සුදුසු බැවින් තමා හැර, සිවුනමකගෙන් යුත් ආදී සංඝ පිරිස සියලු තන්හි අපේක්ෂා කළ යුතුය.

Saccakāloti ‘‘nigūhissāmī’’ti vañcanaṃ pahāya saccasseva te icchitabbakālo. Bhūtakāloti vañcanāya abhāvepi manussattādivatthuno bhūtatāya avassaṃ icchitabbakālo, itarathā kammakopādiantarāyo hotīti adhippāyo. Maṅkūti adhomukho. Uddharatūti anupasampannabhāvato upasampattiyaṃ patiṭṭhapetūti attho.

‘සච්චකාලෝ’ (සත්‍ය කාලය) යනු ‘සඟවන්නෙමි’ යන වංචාව අත්හැර, ඔබ විසින් සත්‍යයම පැවසිය යුතු (අපේක්ෂා කළ යුතු) කාලයයි. ‘භူතකාලෝ’ (සැබෑ කාලය) යනු වංචාවක් නොමැති වුවද, මනුෂ්‍යභාවය ආදී කරුණුවල සැබෑ තත්ත්වය ඒකාන්තයෙන්ම අපේක්ෂා කළ යුතු කාලයයි. එසේ නොවුණහොත්, විනය කර්මය කැඩී යාම ආදී අන්තරායන් සිදුවේ යන්න මෙහි අදහසයි. ‘මංකූ’ යනු බිමට නැඹුරු කරගත් මුහුණ ඇති (යටිකුරු මුහුණැති) යන්නයි. ‘උද්ධරතු’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, උපසම්පදා නොවූ භාවයෙන් (සාමණේර භාවයෙන්) මුදා උපසම්පදාවෙහි පිහිටුවත්වා යන්නයි.

Sabbakammavācāsu atthakosallatthaṃ panettha upasampadākammavācāya evamattho daṭṭhabbo – suṇātūti savanāṇattiyaṃ paṭhamapurisekavacanaṃ. Tañca [Pg.133] kiñcāpi yo saṅgho savanakiriyāya niyojīyati, tassa sammukhattā ‘‘suṇāhī’’ti majjhimapurisekavacanena vattabbaṃ, tathāpi yasmā saṅgha-saddasannidhāne paṭhamapurisapayogova saddavidhūhi samāciṇṇo bhagavantaāyasmantādisaddasannidhānesu viya ‘‘adhivāsetu me bhavaṃ gotamo (pārā. 22). Etassa sugata kālo, yaṃ bhagavā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeyya (pārā. 21). Pakkamatāyasmā (pārā. 436). Suṇantu me āyasmanto’’tiādīsu viya. Tasmā idha paṭhamapurisapayogo kato. Atha vā gāravavasenevetaṃ vuttaṃ. Garuṭṭhānīyesu hi gāravavasena majjhimapurisapayoguppattiyampi paṭhamapurisapayogaṃ payujjanti ‘‘desetu sugato dhamma’’ntiādīsu (dī. ni. 2.66; ma. ni. 2.338; saṃ. ni. 1.172; mahāva. 8) viyāti daṭṭhabbaṃ. Keci pana ‘‘bhante, āvusoti sadde apekkhitvā idha paṭhamapurisapayogo’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ ‘‘ācariyo me bhante hohi, (mahāva. 77) iṅghāvuso upāli, imaṃ pabbajitaṃ anuyuñjāhī’’tiādīsu (pārā. 517) tappayogepi majjhimapurisapayogasseva dassanato.

සියලු කම්මවාචාවන්හි අර්ථය මැනවින් වටහා ගැනීම සඳහා, මෙහි උපසම්පදා කම්මවාචාවෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: ‘සුණාතු’ (අසත්වා) යනු ඇසීමට සැලැස්වීමෙහි යෙදෙන ප්‍රථම පුරුෂ ඒක වචනයයි. යම් සංඝයෙකු ඇසීමේ ක්‍රියාවෙහි යොදවනු ලැබේද, ඒ සංඝයා ඉදිරියෙහි සිටින බැවින් ‘සුණාහි’ (අසන්න) යනුවෙන් මධ්‍යම පුරුෂ ඒක වචනයෙන් කිව යුතු වුවද, ‘සංඝ’ ශබ්දය සමීපයෙහි ඇති කල්හි ප්‍රථම පුරුෂය යෙදීමම ව්‍යාකරණඥයන් විසින් අනුගමනය කරනු ලැබේ. ඒ, ‘භගවන්ත’ (භාග්‍යවතුන් වහන්සේ), ‘ආයස්මන්ත’ (ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ) ආදී ශබ්දයන් සමීපයෙහි ඇති කල්හි යෙදෙන ආකාරයෙනි. එනම්: ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ දානය ඉවසන සේක්වා’ (adhivāsetu me bhavaṃ gotamo), ‘සුගතයන් වහන්ස, bhāggyavathun vahanse ශ්‍රාවකයන්ට ශික්ෂාපද පනවන කාලය මෙයයි’ (etassa sugata kālo...), ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ වඩින සේක්වා’ (pakkamatāyasmā), ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්ස, මාගේ වචනය අසත්වා’ (suṇantu me āyasmanto) යනාදී තැන්හි මෙනි. එබැවින් මෙහි ප්‍රථම පුරුෂය යොදන ලදී. නැතහොත්, ගෞරවය දැක්වීම් වශයෙන් මෙය මෙසේ කියන ලදී. මක්නිසාද යත්, ගෞරව කළ යුතු උතුමන් කෙරෙහි ගෞරවය නිසා, මධ්‍යම පුරුෂය යෙදිය යුතු තැනදී පවා ප්‍රථම පුරුෂය යොදනු ලැබේ. ‘සුගතයන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා’ (desetu sugato dhammaṃ) යනාදී තැන්හි මෙන් යැයි දත යුතුය. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි ‘භන්තේ’ (ස්වාමීනී), ‘ආවුසෝ’ (ඇවැත්නි) යන වචන අපේක්ෂා කර මෙහි ප්‍රථම පුරුෂය යෙදුණේ යැයි පවසති. එය නොගැලපේ. මන්ද යත්, ‘ස්වාමීනී, මට ආචාර්යවරයෙක් වන්න’ (ācariyo me bhante hohi), ‘ඇවැත්නි උපාලි, මේ පැවිද්දා විමසන්න’ (iṅghāvuso upāli, imaṃ pabbajitaṃ anuyuñjāhi) යනාදී පාඨයන්හි එම ‘භන්තේ’, ‘ආවුසෝ’ යන වචන තිබියදීත් මධ්‍යම පුරුෂයම යෙදී ඇති බව දක්නට ලැබෙන බැවිනි.

Meti yo sāveti, tassa attaniddese sāmivacanaṃ. Bhanteti ālapanatthe vuḍḍhesu sagāravavacanaṃ. ‘‘Āvuso’’ti padaṃ pana navakesu. Tadubhayampi nipāto ‘‘tumhe bhante, tumhe āvuso’’ti bahūsupi samānarūpattā. Saṅghoti avisesato catuvaggādike pakatattapuggalasamūhe vattati. Idha pana paccantimesu janapadesu pañcavaggato paṭṭhāya, majjhimesu janapadesu dasavaggato paṭṭhāya saṅghoti gahetabbo. Tatrāyaṃ piṇḍattho – bhante, saṅgho mama vacanaṃ suṇātūti. Idañca navakatarena vattabbavacanaṃ. Sace pana anussāvako sabbehi bhikkhūhi vuḍḍhataro hoti, ‘‘suṇātu me, āvuso, saṅgho’’ti vattabbaṃ. Sopi ce ‘‘bhante’’ti vadeyya, navakataro vā ‘‘āvuso’’ti, kammakopo natthi. Keci pana ‘‘ekattha ‘āvuso’ti vatvā aññattha ‘bhante’ti vuttepi natthi doso ubhayenāpi ālapanassa sijjhanato’’ti vadanti.

‘මේ’ (මාගේ) යනු යමෙකු කම්මවාචාව පවසයිද, ඔහු තමා ගැන හැඳින්වීමේදී යෙදූ ෂෂ්ඨී (සාමි) විභක්ති පදයකි. ‘භන්තේ’ (ස්වාමීනී) යනු ආමන්ත්‍රණ අර්ථයෙහි, වැඩිහිටි භික්ෂූන් උදෙසා ගෞරව පූර්වකව යෙදෙන වචනයකි. ‘ආවුසෝ’ (ඇවැත්නි) යන පදය වනාහි පැවිද්දෙන් බාල (නවක) භික්ෂූන් උදෙසා යෙදෙන්නකි. ඒ පද දෙකම නිපාත පද වෙයි; මන්ද යත්, ‘තුම්හේ භන්තේ’ (ඔබ වහන්සේලා ස්වාමීනී), ‘තුම්හේ ආවුසෝ’ (ඔබලා ඇවැත්නි) යනාදී වශයෙන් බහු වචනයේදීද ඒවා එකම රූපයක් ගන්නා බැවිනි. ‘සංඝෝ’ යන්න සාමාන්‍යයෙන් සිවුනමකගෙන් යුත් ආදී ප්‍රකෘතිමත් (සිල්වත්) පුද්ගල සමූහය හැඳින්වීමට යෙදේ. එහෙත් මෙහිදී, ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි පස්නමකගෙන් යුත් පිරිසේ සිටද, මධ්‍ය දේශයන්හි දසනමකගෙන් යුත් පිරිසේ සිටද ‘සංඝ’ යනුවෙන් ගත යුතුය. එහි පොදු අර්ථය (පිණ්ඩ අර්ථය) නම්: ‘ස්වාමීනී, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා’ යන්නයි. මෙය පැවිද්දෙන් බාලයා විසින් පැවසිය යුතු වචනයකි. ඉදින් අනුශ්‍රාවණය කරන්නා (කම්මවාචා කියවන්නා) සියලු භික්ෂූන්ට වඩා වැඩිමහල් (ස්ථවිර) වන්නේ නම්, ‘ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසන සේක්වා’ (suṇātu me, āvuso, saṅgho) යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. ඉදින් ඔහු වුවද ‘භන්තේ’ කියා පැවසුවහොත්, නැතහොත් බාලයා ‘ආවුසෝ’ කියා පැවසුවහොත් විනය කර්මයේ බිඳීමක් සිදු නොවේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි, එක් තැනක ‘ආවුසෝ’ කියා තවත් තැනක ‘භන්තේ’ කියා පැවසුවද වරදක් නැත, ඒ දෙකින්ම ආමන්ත්‍රණය සිදුවන බැවිනැයි පවසති.

Idāni yamatthaṃ ñāpetukāmo ‘‘suṇātū’’ti saṅghaṃ savane niyojeti, taṃ ñāpento ‘‘ayaṃ itthannāmo’’tiādimāha. Tattha ayanti [Pg.134] upasampadāpekkhassa hatthapāse sannihitabhāvadassanaṃ. Tena ca hatthapāse ṭhitasseva upasampadā ruhatīti sijjhati hatthapāsato bahi ṭhitassa ‘‘aya’’nti na vattabbato. Teneva anusāsakasammutiyaṃ so hatthapāsato bahi ṭhitattā ‘‘aya’’nti na vutto. Tasmā upasampadāpekkho anupasampanno hatthapāse ṭhapetabbo. Ayaṃ itthannāmoti ayaṃ-saddo ca avassaṃ payujjitabbo. So ca imasmiṃ paṭhamanāmapayoge evāti gahetabbaṃ. ‘‘Itthannāmo’’ti idaṃ aniyamato tassa nāmadassanaṃ. Ubhayenapi ayaṃ buddharakkhitotiādināmaṃ dasseti. ‘‘Upasampadāpekkho’’ti bhinnādhikaraṇavisaye bahubbīhisamaāso, upasampadaṃ me saṅgho apekkhamānoti attho. Tassa ca upajjhāyataṃ samaṅgibhāvena dassetuṃ ‘‘itthannamassa āyasmato’’ti vuttaṃ. Etena ‘‘ayaṃ buddharakkhito āyasmato dhammarakkhitassa saddhivihārikabhūto upasampadāpekkho’’ti evamādinā nayena nāmayojanāya saha attho dassitoti. Ettha ca ‘‘āyasmato’’ti padaṃ avatvāpi ‘‘ayaṃ buddharakkhito dhammarakkhitassa upasampadāpekkho’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘itthannāmena upajjhāyenā’’ti ettha ‘‘āyasmato’’ti padaṃ na vuttaṃ. Yañcettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā vuttameva.

දැන් යම් අර්ථයක් දැනුම් දෙනු කැමැත්තේ 'සුණාතු' (අසත්වා) යි සංඝයා වහන්සේ ශ්‍රවණයෙහි (ඇසීමෙහි) යොදවයි. ඒ අර්ථය දැනුම් දෙමින් 'අයං ඉත්ථන්නාමෝ' (මොහු මසවල් නම් ඇත්තෙකි) යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. එහි 'අයං' (මොහු) යන්නෙන් උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නා හස්තපාසයෙහි (අත ලඟ) පෙනී සිටින බව දැක්වේ. එමඟින් හස්තපාසයෙහි සිටින්නාටම උපසම්පදාව පිහිටන බව (සිදුවන බව) තහවුරු වේ; මන්ද යත් හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටින්නෙකුට 'අයං' යැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එහෙයින්ම අනුශාසක සම්මුතියෙහිදී (අනුශාසක තනතුරට පත්කිරීමේදී) ඔහු හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටින බැවින් 'අයං' යැයි නොකියන ලදී. එබැවින් උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන උපසම්පන්න නොවන තැනැත්තා (සාමණේරනම) හස්තපාසයෙහි තැබිය යුතුය. 'අයං ඉත්ථන්නාමෝ' යන්නෙහි 'අයං' යන ශබ්දය අනිවාර්යයෙන්ම යෙදිය යුතුය. එයද මෙම පළමු නාම යෙදීමෙහිදීම යෙදිය යුතු යැයි දත යුතුය. 'ඉත්ථන්නාමෝ' යන්නෙන් නියමයකින් තොරව ඔහුගේ නම දැක්වේ. ඒ පද දෙකෙන්ම 'අයං බුද්ධරක්ඛිතෝ' (මොහු බුද්ධරක්ඛිතය) යනාදී වශයෙන් නම දක්වයි. 'උපසම්පදාපෙක්ඛෝ' යනු භින්නාධිකරණ විෂයෙහි බහුබ්බීහි සමාසයකි; 'සංඝයා වහන්සේ මට උපසම්පදාව අපේක්ෂා කෙරෙත්වා' යනු එහි අර්ථයයි. ඔහුගේ උපාධ්‍යායභාවය සහසම්බන්ධතාවයෙන් දැක්වීම සඳහා 'ඉත්ථන්නාමස්ස ආයස්මතෝ' (මසවල් ආයුෂ්මතුන්ගේ) යැයි කියන ලදී. මෙයින් 'ආයුෂ්මත් ධම්මරක්ඛිතයන්ගේ සද්ධිවිහාරික වූ බුද්ධරක්ඛිත නම් වූ මොහු උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් නම ගැලපීම සමඟ අර්ථය දක්වන ලදි. මෙහි 'ආයස්මතෝ' යන පදය නොකියා වුවද 'අයං බුද්ධරක්ඛිතෝ ධම්මරක්ඛිතස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛෝ' යැයි පැවසීම සුදුසුය. එහෙයින්ම පාලියෙහි 'ඉත්ථන්නාමේන උපජ්ඣායේන' යන්නෙහි 'ආයස්මතෝ' යන පදය නොකියන ලදී. මෙහි යමක් කිවයුතුද, එය යට සඳහන් කරන ලද්දේමය.

Nanu cettha upajjhāyopi upasampadāpekkho viya hatthapāse ṭhito eva icchitabbo, atha kasmā ‘‘ayaṃ itthannāmo imassa itthannāmassa upasampadāpekkho’’ti evaṃ upajjhāyaparāmasanepi ima-saddassa payogo na katoti? Nāyaṃ virodho upajjhāyassa abhāvepi kammakopābhāvato. Kevalañhi kammanipphattiyā santapadavasena avijjamānassapi upajjhāyassa nāmakittanaṃ anupajjhāyassa upasampadādīsupi karīyati. Tasmā upajjhāyassa asannihitatāyapi tapparāmasanamatteneva kammasiddhito ‘‘imassā’’ti niddisituṃ na vaṭṭati.

මෙහි උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නා මෙන් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේද හස්තපාසයෙහිම සිටීම කැමති විය යුතු නොවේද? එසේ නම්, 'අයං ඉත්ථන්නාමෝ ඉමස්ස ඉත්ථන්නාමස්ස උපසම්පදාපෙක්ඛෝ' යනාදී වශයෙන් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ හඳුන්වා දීමේදී 'ඉම' ශබ්දය යෙදීම නොකළේ මන්ද? යත්; එය පරස්පරයක් නොවේ. උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නොසිටියද කර්මය පළුදු නොවන බැවිනි. කර්මය සම්පූර්ණ වීම සඳහා පමණක්ම, පවතින පදයන්ගේ බලයෙන්, නොසිටින්නා වූද උපාධ්‍යායයන් වහන්සේගේ නම ප්‍රකාශ කිරීම, උපාධ්‍යායයෙකු නොමැති තැනැත්තාගේ උපසම්පදාව ආදියේදීද කරනු ලැබේ. එබැවින් උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සමීපයෙහි නොසිටියද උන්වහන්සේගේ නම පමණක් සඳහන් කිරීමෙන් කර්මය සිද්ධ වන බැවින්, 'ඉමස්ස' (මේ තැනැත්තාගේ) යැයි දැක්වීම සුදුසු නොවේ.

Parisuddho antarāyikehi dhammehīti abhabbatādikehi upasampadāya avatthukarehi ceva pañcābādhahatthacchinnādīhi ca āpattimattakarehi antarāyikehi sabhāvehi parimutto. Evaṃ vutto eva ca āpattimattakarehi pañcābādhādīhi aparimuttassapi upasampadā ruhati, nāññathā. Paripuṇṇassa pattacīvaranti paripuṇṇamassa upasampadāpekkhassa pattacīvaraṃ. Evaṃ vutte eva apattacīvarassāpi upasampadā ruhati, nāññathā. Upasampadaṃ yācatīti [Pg.135] ‘‘saṅghaṃ, bhante, upasampadaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 71, 126) yācitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Evaṃ tena saṅghe ayācitepi ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vutte eva kammaṃ avipannaṃ hoti, nāññathā. Upajjhāyenāti upajjhāyena karaṇabhūtena itthannāmaṃ upajjhāyaṃ katvā kammabhūtaṃ upasampadaṃ dātuṃ nipphādetuṃ kattubhūtaṃ saṅghaṃ yācatīti attho. Yācadhātuno pana dvikammakattā ‘‘saṅghaṃ, upasampada’’nti dve kammapadāni vuttāni.

'පරිසුද්ධෝ අන්තරායිකේහි ධම්මේහි' (අන්තරායකර ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු වූයේ) යන්නෙන් උපසම්පදාව අහිමි කරන අභව්‍යභාවය ආදී වූ කරුණු වලින්ද, හුදෙක් ඇවැත් පමණක් සිදු කරන පංචාබාධ (රෝග පහ) සහ අත් සිඳීම් ආදී අන්තරායකර ස්වභාවයන්ගෙන්ද මිදුණු බව අදහස් වේ. මෙසේ පැවසූ විටම, හුදෙක් ඇවැත් පමණක් සිදු කරන පංචාබාධ ආදියෙන් නොමිදුණු තැනැත්තාටද උපසම්පදාව සිදුවේ; වෙනත් අයුරකින් නොවේ. 'පරිපුණ්ණස්ස පත්තචීවරං' (සිවුරු පාත්‍ර සම්පූර්ණ වූයේ) යන්නෙන් උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නාගේ පාත්‍රය සහ සිවුරු සම්පූර්ණ බව අදහස් වේ. මෙසේ පැවසූ විටම පාත්‍ර සිවුරු නැති තැනැත්තාටද උපසම්පදාව සිදුවේ; වෙනත් අයුරකින් නොවේ. 'උපසම්පදං යාචති' (උපසම්පදාව අයදී) යන්නෙන් 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේගෙන් උපසම්පදාව අයදිමි' යනාදී වශයෙන් අයැද සිටින බව අරමුණු කරගෙන පවසන ලදී. මෙසේ ඔහු සංඝයා වහන්සේගෙන් නොඉල්ලූවද, 'මසවල් අය සංඝයා වහන්සේගෙන් උපසම්පදාව අයදී' යැයි පැවසූ විටම කර්මය පළුදු නොවේ; වෙනත් අයුරකින් නොවේ. 'උපජ්ඣායේන' (උපාධ්‍යායන් වහන්සේ විසින්) යන්නෙන් කරණභူත වූ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මඟින්, මසවල් නම ඇති අය උපාධ්‍යාය කොට, කර්මභූත වූ උපසම්පදාව ලබා දීමට හා සම්පූර්ණ කිරීමට කර්තෘභූත වූ සංඝයා වහන්සේගෙන් අයදී යනු අර්ථයයි. 'යාච' ධාතුව ද්විකර්මක වන බැවින් 'සංඝං, උපසම්පදං' යනුවෙන් කර්ම පද දෙකක් දක්වන ලදී.

Yadi saṅghassa pattakallanti ettha patto kālo imassāti pattakālaṃ, apalokanādicatubbidhasaṅghakammaṃ, tadeva sakatthe ya-paccayena ‘‘pattakalla’’nti vuccati. Idha pana ñatticatutthaupasampadākammaṃ adhippetaṃ, taṃ kātuṃ saṅghassa pattakallaṃ jātaṃ. Yadīti anumatigahaṇavasena kammassa pattakallataṃ ñāpeti. Yo hi koci tattha apattakallataṃ maññissati, so vakkhati. Imameva hi atthaṃ sandhāya anussāvanāsu ‘‘yassāyasmato khamati…pe… so bhāseyyā’’ti (mahāva. 127) vuttaṃ. Taṃ panetaṃ pattakallaṃ vatthusampadā, antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā, sīmāsampadā, parisasampadā, pubbakiccaniṭṭhāpananti imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitaṃ.

'යදි සංඝස්ස පත්තකල්ලං' (ඉදින් සංඝයා වහන්සේට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්) යන්නෙහි, මේ කර්මයට සුදුසු වූ කාලය 'පත්තකාල' නම් වේ. එනම් අපලෝකන ආදී සිව්වැදෑරුම් සංඝකර්මයයි. එයම ස්වකීය අර්ථයෙහි 'ය' ප්‍රත්‍යය වීමෙන් 'පත්තකල්ල' (සුදුසු බව) යැයි කියනු ලැබේ. නමුත් මෙහිදී ඤත්තිචතුත්ථ උපසම්පදා කර්මය අදහස් කෙරේ. එය සිදු කිරීමට සංඝයා වහන්සේට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇත. 'යදි' (ඉදින්) යන්නෙන් අනුමතිය ලබා ගැනීම මඟින් කර්මයට සුදුසු කාලය පැමිණ ඇති බව දැනුම් දෙයි. යමෙකු එහි නුසුදුසු බවක් දකින්නේද, ඔහු කතා කරනු ඇත. මේ අර්ථයම අරමුණු කරගෙන අනුශ්‍රාවණයන්හි (කර්මවාචා කියවීමේදී) 'යස්සායස්මතෝ ඛමති... පේ... සෝ bhāseyyā' යැයි පවසන ලදී. ඒ මේ සුදුසු කාලය (පත්තකල්ලය) වස්තු සම්පත්තිය, අන්තරායකර ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු බව, සීමා සම්පත්තිය, පිරිස් සම්පත්තිය, පූර්ව කෘත්‍යයන් නිමවීම යන අංග පහෙන් සංග්‍රහ වී ඇත.

Tattha vatthusampadā nāma yathāvuttehi ekādasahi abhabbapuggalehi ceva antimavatthuajjhāpannehi ca añño paripuṇṇavīsativasso anupasampannabhūto manussapuriso, etasmiṃ puggale sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kuppameva hoti.

එහි වස්තු සම්පත්තිය නම්, කලින් පවසන ලද එකොළොස් වැදෑරුම් අභව්‍ය පුද්ගලයන්ගෙන්ද, අන්තිම වස්තුවට (පාරාජිකාවට) පැමිණි අයගෙන්ද බැහැර වූ, වයස අවුරුදු විස්ස සම්පූර්ණ වූ, උපසම්පදා නොලද මනුෂ්‍ය පුරුෂයෙකි. මේ පුද්ගලයා සිටින කල්හිම සංඝයා වහන්සේගේ මේ උපසම්පදා කර්මය සුදුසු (වලංගු) එකක් වේ; ඔහු නැති කල්හි නොවේ. (ඔහු නොසිටියදී) කරන ලද කර්මයද පළුදු (අවලංගු) වේ.

Antarāyikehi dhammehi cassa parisuddhatā nāma yathāvuttasseva upasampadāvatthubhūtassa puggalassa ye ime bhagavatā paṭikkhittā pañcābādhaphuṭṭhatādayo mātāpitūhi ananuññātatāpariyosānā ceva hatthacchinnatādayo ca dosadhammā kārakasaṅghassa āpattādiantarāyahetutāya ‘‘antarāyikā’’ti vuccanti tehi antarāyikehi dosadhammehi parimuttattā, imissā ca sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Kataṃ pana kammaṃ sukatameva hoti ṭhapetvā ūnavīsativassapuggalaṃ.

ඔහුගේ අන්තරායකර ධර්මයන්ගෙන් පිරිසිදු බව නම්, කලින් පවසන ලද උපසම්පදාවට සුදුසු පුද්ගලයාගේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද පංචාබාධයන්ගෙන් පෙළීම ආදී වූ කරුණුද, මව්පියන්ගෙන් අවසර නොලැබීම දක්වා වූ කරුණුද, අත් කැපීම් ආදී වූ දෝෂයන්ද වේ. කර්මය සිදු කරන සංඝයා වහන්සේට ඇවැත් සිදුවීම ආදී අන්තරායන්ට හේතු වන බැවින් මේවා 'අන්තරායික' (අන්තරායකර ධර්ම) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ අන්තරායකර දෝෂයන්ගෙන් මිදී තිබීම මෙයින් අදහස් වේ. මෙම පිරිසිදු බව ඇති කල්හිම මේ කර්මය සුදුසු (වලංගු) එකක් වේ; නැති කල්හි නොවේ. වයස අවුරුදු විස්සට අඩු පුද්ගලයා හැර, (අන් අය සම්බන්ධයෙන්) කරන ලද කර්මය මැනවින් සිදු කරන ලද්දක්ම වේ.

Sīmāsampadā [Pg.136] pana uposathakkhandhake (mahāva. 147-148) vakkhamānanayena sabbadosavirahitāya baddhābaddhavasena duvidhāya sīmāya vaseneva veditabbā. Tādisāya hi sīmāya sati eva idaṃ kammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Katañca kammaṃ vipajjati.

සීමා සම්පත්තිය වනාහි, උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි මතු දැක්වෙන ක්‍රමයට, සියලු දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ, බද්ධ හා අබද්ධ වශයෙන් ද්විවිධ වූ සීමාවන්ගේ බලයෙන්ම දත යුතුය. එවැනි සීමාවක් ඇති කල්හිම මේ කර්මය සුදුසු (වලංගු) එකක් වේ; නැති කල්හි නොවේ. (සීමාව නොමැතිව) කරන ලද කර්මයද ව්‍යර්ථ (අවලංගු) වේ.

Parisasampadā pana ye ime upasampadākammassa sabbantimena paricchedena kammappattā dasahi vā pañcahi vā anūnā pārājikaṃ anāpannā, anukkhittā ca samānasaṃvāsakā bhikkhū, tesaṃ ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhānaṃ, chandārahānañca chandassa ānayanaṃ, sammukhībhūtānañca appaṭikkosanaṃ, upasampadāpekkharahitānaṃ uposathakkhandhake paṭikkhittānaṃ gahaṭṭhādianaupasampannānañceva pārājikukkhittakanānāsaṃvāsakabhikkhunīnañca vajjanīyapuggalānaṃ saṅghassa hatthapāse abhāvo cāti imehi catūhi aṅgehi saṅgahitā. Evarūpāya ca parisasampadāya sati eva idaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Tattha purimānaṃ tiṇṇaṃ aṅgānaṃ aññatarassapi abhāve kataṃ kammaṃ vipajjati, na pacchimassa.

පිරිස් සම්පත්තිය (පිරිසගේ සම්පූර්ණත්වය) නම්, උපසම්පදා කර්මය සඳහා අවම වශයෙන් මධ්‍ය දේශයෙහි දස නමකට හෝ ප්‍රත්‍යන්ත දේශයෙහි පස් නමකට නොඅඩු වූ, කර්මයට සුදුසු වූ, පාරාජිකාවට පත් නොවූ, උත්ක්ෂේපනය නොකරන ලද, සමාන සංවාසය ඇති යම් භික්ෂූහු වෙත්ද, ඔවුන් එක් සීමාවක් තුළ හස්තපාසය නොහැර සිටීම ද, ඡන්දය දීමට සුදුසු භික්ෂූන්ගේ ඡන්දය ගෙන ඒම ද, රැස්ව සිටින භික්ෂූන් විසින් (කර්මයට) විරුද්ධ නොවීම ද, උපසම්පදා අපේක්ෂකයා හැර උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි ප්‍රතික්ෂේපිත ගිහියන් ආදී අනුපසම්පන්නයන් ද, පාරාජිකා වූ, උත්ක්ෂේපිත වූ හා නානාසංවාසක වූ භික්ෂුණීන් ද යන බැහැර කළ යුතු පුද්ගලයන් සංඝයාගේ හස්තපාසය තුළ නොසිටීම ද යන මේ කරුණු සතරකින් සංග්‍රහ කරනු ලැබේ. මෙබඳු වූ පිරිස් සම්පත්තියක් ඇති කල්හිම මෙය 'පත්තකල්ල' (විනය කර්මයකට සුදුසු අවස්ථාව) නම් වේ, එය නොමැති කල්හි නොවේ. එහි මුලින් දැක්වූ අංග තුනෙන් කිසියම් එකක් හෝ නොමැති වුවහොත් කරන ලද කර්මය පිරිහෙයි (විනාශ වෙයි), අවසාන අංගය නොමැති වීමෙන් පිරිහෙන්නේ නැත.

Pubbakiccaniṭṭhāpanaṃ nāma yānimāni ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo’’tiādinā pāḷiyaṃ vuttāni ‘‘upajjhaṃ gāhāpanaṃ, pattacīvarācikkhanaṃ, tato taṃ hatthapāsato bahi ṭhapetvā anusāsakasammutikammakaraṇaṃ, sammatena ca gantvā anusāsanaṃ, tena ca paṭhamataraṃ āgantvā saṅghassa ñāpetvā upasampadāpekkhaṃ ‘āgacchāhī’ti hatthapāse eva abbhānaṃ, tena ca bhikkhūnaṃ pāde vandāpetvā upasampadāyācāpanaṃ, tato antarāyikadhammapucchakasammutikaraṇaṃ, sammatena ca pucchana’’nti imāni aṭṭha pubbakiccāni, tesaṃ sabbesaṃ yāthāvato karaṇena niṭṭhāpanaṃ. Etasmiñca pubbakammaniṭṭhāpane sati eva idaṃ saṅghassa upasampadākammaṃ pattakallaṃ nāma hoti, nāsati. Etesu pana pubbakammesu akatesupi kataṃ kammaṃ yathāvuttavatthusampattiādīsu vijjamānesu akuppameva hoti. Tadevamettha pattakallaṃ imehi pañcahi aṅgehi saṅgahitanti veditabbaṃ. Imināva nayena heṭṭhā vuttesu, vakkhamānesu ca sabbesu kammesu pattakallatā yathārahaṃ yojetvā ñātabbā.

පූර්ව කෘත්‍යයන් නිම කිරීම නම්, 'පළමුව උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සමාදන් කරවිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් පාලියෙහි වදාරන ලද, උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ සමාදන් කරවීම, පාත්‍ර සිවුරු පෙන්වා විමසීම, ඉන්පසු උපසම්පදා අපේක්ෂකයා හස්තපාසයෙන් බැහැර කොට අනුශාසක සම්මුතිය සිදු කිරීම, සම්මුතිය ලත් භික්ෂුව විසින් ගොස් අනුශාසනා කිරීම, උන්වහන්සේ පළමුව පැමිණ සංඝයාට දන්වා උපසම්පදා අපේක්ෂකයාට 'පැමිණෙන්න' යැයි පවසා හස්තපාසයට කැඳවීම, ඔහු ලවා භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පාද වැඳවීමෙන් පසුව උපසම්පදාව අයැදවීම, ඉන්පසු අන්තරායික ධර්ම විමසන්නා තෝරා පත් කර ගැනීමේ සම්මුතිය කිරීම සහ සම්මුතිය ලත් භික්ෂුව විසින් අන්තරායික ධර්මයන් විමසීම යන මේ අට වැදෑරුම් පූර්ව කෘත්‍යයන් නිසි පරිදි සිදු කොට අවසන් කිරීමයි. මේ පූර්ව කර්මයන් නිම වූ කල්හිම සංඝයාගේ මේ උපසම්පදා කර්මය 'පත්තකල්ල' (විනය කර්මයට සුදුසු අවස්ථාව) නම් වේ, එය නොමැති කල්හි නොවේ. එහෙත්, මෙම පූර්ව කෘත්‍යයන් නොකළද, ඉහත දැක්වූ වස්තු සම්පත්ති ආදිය පවතින කල්හි සිදු කරන ලද විනය කර්මය නොවෙනස්ව (සුරක්ෂිතව) පවතී. මෙසේ මෙහි පත්තකල්ල භාවය මෙම අංග පහෙන් සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම මීට පෙර පවසන ලද සහ ඉදිරියට පැවසීමට ඇති සියලු සංඝ කර්මයන්හිදී පත්තකල්ල භාවය සුදුසු පරිදි ගලපා දත යුතුය.

Itthannāmaṃ [Pg.137] upasampādeyyāti upasampadānipphādanena taṃsamaṅgiṃ kareyya karotūti patthanāyaṃ, vidhimhi vā idaṃ daṭṭhabbaṃ. Yathā hi ‘‘devadattaṃ sukhāpeyyā’’ti vutte sukhamassa nipphādetvā taṃ sukhasamaṅginaṃ kareyyāti attho hoti, evamidhāpi upasampadamassa nipphādetvā taṃ upasampadāsamaṅginaṃ kareyyāti attho. Payojakabyāpāre cetaṃ yathā sukhayantaṃ kañci suddhakattāraṃ koci hetukattā sukhahetunipphādanena sukhāpeyyāti vuccati, evamidhāpi upasampajjantaṃ suddhakattāraṃ puggalaṃ hetukattubhūto saṅgho upasampadāhetunipphādanena upasampādeyyāti vutto. Etena ca sukhaṃ viya sukhadāyakena saṅghena puggalassa diyyamānā tathāpavattaparamatthadhamme upādāya ariyajanapaññattā upasampadā nāma sammutisaccatā atthīti samatthitaṃ hoti. Ettha ca ‘‘itthannāmo saṅghaṃ upasampadaṃ yācatī’’ti vuttattā parivāsādīsu viya yācanānuguṇaṃ ‘‘itthannāmassa upasampadaṃ dadeyyā’’ti avatvā ‘‘itthannāmaṃ upasampādeyyā’’ti vuttattā idaṃ upasampadākammaṃ dāne asaṅgahetvā kammalakkhaṇe eva saṅgahitanti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena ‘‘itthannāmaṃ upasampādeti, upasampanno saṅghenā’’ti etthāpi attho veditabbo. Kevalañhi tattha vattamānakālaatītakālavasena, idha pana anāmaṭṭhakālavasenāti ettakameva viseso.

'මෙනම් ඇත්තා උපසම්පදා කරන්නේය' (ඉත්ථන්නාමං උපසම්පාදෙය්‍ය) යනු උපසම්පදාව සිදු කර දීමෙන් ඔහුව උපසම්පදාවෙන් යුක්ත කරන්නේය, නැතහොත් කෙරේවා යන ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙන් හෝ නියෝග (විධි) අර්ථයෙන් දත යුතුය. යම් සේ 'දේවදත්තයා සුවපත් කරන්නේය' යි පැවසූ විට, ඔහුගේ සුවය සම්පාදනය කර ඔහුව සුවයෙන් යුක්ත කරන්නේය යන අර්ථය ලැබේද, එලෙසම මෙහිද ඔහුගේ උපසම්පදාව සම්පාදනය කර ඔහුව උපසම්පදාවෙන් යුක්ත කරන්නේය යන අර්ථය ලැබේ. මෙය ප්‍රයෝජක ව්‍යාපාරයෙහි ද වෙයි. යම් සේ සුවය ලබන යම් කර්තෘවරයෙකු (ශුද්ධ කර්තෘ), වෙනත් කිසිවෙකු (හේතු කර්තෘ) විසින් සුවයට හේතු සම්පාදනය කිරීමෙන් 'සුවපත් කරයි' යනුවෙන් පවසනු ලැබේද, එලෙසම මෙහිද උපසම්පදාව ලබන කර්තෘ වන පුද්ගලයා, හේතු කර්තෘ වන සංඝයා විසින් උපසම්පදාවේ හේතු සම්පාදනය කිරීමෙන් 'උපසම්පදා කරයි' යනුවෙන් පවසනු ලැබේ. මින් පැහැදිලි වන්නේ සුවය දෙන්නා විසින් දෙනු ලබන සුවයක් මෙන්, සංඝයා විසින් පුද්ගලයාට දෙනු ලබන්නා වූ, පරමාර්ථ ධර්මයන් ඇසුරින් ආර්යයන් විසින් පණවන ලද, සම්මුති සත්‍යයක් බඳු වූ 'උපසම්පදාව' නමින් යමක් පවතින බව තහවුරු වන බවයි. මෙහි 'මෙනම් ඇත්තා සංඝයාගෙන් උපසම්පදාව අයදියි' යනුවෙන් පවසා තිබුණද, පරිවාස ආදියේදී මෙන් අයැදීමට අනුකූලව 'මෙනම් ඇත්තාට උපසම්පදාව දෙන්නේය' යි නොකියා, 'මෙනම් ඇත්තා උපසම්පදා කරන්නේය' යි පැවසූ බැවින්, මෙම උපසම්පදා කර්මය 'දීමක්' (දානයක්) ලෙස නොසලකා, 'කර්ම ලක්ෂණය' (ක්‍රියාවක්) ලෙසම සලකා ඇති බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන්ම 'මෙනම් ඇත්තා උපසම්පදා කරයි', 'සංඝයා විසින් උපසම්පදා කරන ලදී' යන තැන්වලද අර්ථය දත යුතුය. එහි ඇති එකම වෙනස නම්, එහි වර්තමාන කාලය සහ අතීත කාලය වශයෙන් යෙදෙන අතර, මෙහි කිසියම් නිශ්චිත කාලයකට යටත් නොවන (අනාමට්ඨ කාලීන) වශයෙන් යෙදීම පමණි.

Esā ñattīti ‘‘saṅgho ñāpetabbo’’ti vuttañāpanā esā. Idañca anussāvanānampi sabbhāvasūcanatthaṃ vuccati. Avassañcetaṃ vattabbameva, ñattikamme eva taṃ na vattabbaṃ. Tattha pana yya-kāre vuttamatte eva ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Khamatīti ruccati. Upasampadāti saṅghena diyyamānā nipphādiyamānā upasampadā yassa khamati. So tuṇhassāti yojanā. Tuṇhīti ca akathanatthe nipāto, akathanako assa bhaveyyāti attho. Khamati saṅghassa itthannāmassa upasampadāti pakatena sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘tasmā tuṇhī’’ti. Tattha ‘‘āsī’’ti seso. Yasmā ‘‘yassa nakkhamati, so bhāseyyā’’ti tikkhattuṃ vuccamānopi saṅgho tuṇhī niravo ahosi, tasmā khamati saṅghassāti attho. Evanti iminā pakārena. Tuṇhībhāvenevetaṃ saṅghassa ruccanabhāvaṃ dhārayāmi bujjhāmi pajānāmīti attho. Iti-saddo parisamāpanatthe kato, so ca kammavācāya anaṅgaṃ. Tasmā anussāvakena ‘‘dhārayāmī’’ti ettha mi-kārapariyosānameva [Pg.138] vatvā niṭṭhāpetabbaṃ, iti-saddo na payujjitabboti daṭṭhabbaṃ. Iminā nayena sabbattha kammavācānamattho veditabbo.

'මේ වනාහි ඥප්තියයි' (එසා ඤත්ති) යනු 'සංඝයාට දැන්විය යුතුය' යි වදාරන ලද දැන්වීමයි. මෙය කර්මවාක්‍යයන්ගේ (අනුශ්‍රාවණයන්ගේ ද) පැවැත්ම හැඟවීම සඳහා කියනු ලැබේ. මෙය අනිවාර්යයෙන්ම කිව යුතු දෙයකි, නමුත් හුදු ඥප්ති කර්මයකදී පමණක් එය නොකිව යුතුය. එහිදී 'ය්‍ය' (යෙය්‍ය) යන අක්ෂරය පැවසූ පමණින්ම ඥප්ති කර්මය නිම වන බව දත යුතුය. 'ඉවසයි' (කමති) යනු රුචි වෙයි යන්නයි. 'උපසම්පදාව' යනු සංඝයා විසින් දෙනු ලබන, සම්පාදනය කරනු ලබන උපසම්පදාව යමෙකුට රුචි වේද, 'ඔහු නිශ්ශබ්ද වන්නේය' (සෝ තුණ්හස්ස) යනු මෙහි පද සම්බන්ධයයි. 'තුණ්හී' යනු කථා නොකිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාත පදයකි, එහි අර්ථය කථා නොකරන්නෙක් වන්නේය යන්නයි. 'සංඝයාට මෙනම් ඇත්තාගේ උපසම්පදාව රුචි වෙයි' යන්න ප්‍රකෘති පද සම්බන්ධයයි. එහි හේතුව 'එබැවින් නිශ්ශබ්ද වෙයි' (තස්මා තුණ්හී) යන පාඨයෙන් දක්වයි. එහි 'විය' (ආසි) යන්න ඌන පූරණය කර ගත යුතුය. යම් හෙයකින් 'යමෙකුට රුචි නොවේ නම්, ඔහු පවසත්වා' යි තුන් වරක් කියනු ලැබුවද, සංඝයා නිශ්ශබ්දව, නිහඬව සිටි බැවින්, 'සංඝයාට රුචි වෙයි' යන අර්ථය ලැබේ. 'මෙසේ' යනු මේ ක්‍රමයෙන් යන්නයි. මේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන්ම සංඝයාගේ කැමැත්ත 'මම දරමි' (පිළිගනිමි / වටහාගනිමි) යන්න එහි අර්ථයයි. 'ඉති' යන්න වාක්‍යය අවසන් කිරීමේ අර්ථයෙන් යොදා ඇති අතර, එය කර්ම වාක්‍යයේ අංගයක් නොවේ. එබැවින් කර්මවාචකය සජ්ඣායනා කරන්නා විසින් 'ධාරයාමි' යන තැන 'මි' අක්ෂරයෙන්ම අවසන් කොට නිම කළ යුතු අතර, 'ඉති' ශබ්දය නොදිය යුතු බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකදීම කර්ම වාක්‍යයන්ගේ අර්ථ දත යුතුය.

Upasampadāvidhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපසම්පදා විධි කථා වර්ණනාව නිම විය.

Cattāronissayādikathāvaṇṇanā

සතර නිශ්‍රය ආදී කථා වර්ණනාව.

128. Ekaporisā vātiādi sattānaṃ sarīracchāyaṃ pādehi minitvā jānanappakāradassanaṃ. Chasattapadaparamatā hi chāyā ‘‘porisā’’ti vuccati. Idañca utuppamāṇācikkhanādi ca āgantukehi saddhiṃ vīmaṃsitvā vuḍḍhanavabhāvaṃ ñatvā vandanavandāpanādikaraṇatthaṃ vuttaṃ. Eti āgacchati, gacchati cāti utu, sova pamiyate anena saṃvaccharanti pamāṇanti āha ‘‘utuyeva utuppamāṇa’’nti. Aparipuṇṇāti upasampadādivasena aparipuṇṇā. Yadi utuvemajjhe upasampādito, tadā tasmiṃ utumhi avasiṭṭhadivasācikkhanaṃ ‘‘divasabhāgācikkhana’’nti dasseti. Tenāha ‘‘yattakehi divasehi yassa yo utu aparipuṇṇo, te divase’’ti. Tattha yassa taṃ khaṇaṃ laddhūpasampadassa puggalassa sambandhī yo utu yattakehi divasehi aparipuṇṇo, te divaseti yojanā.

128. ‘‘එකපෝරිසා වා’’ යනාදී වචන සත්ත්වයන්ගේ ශරීරයේ සෙවණැල්ල පතුල්වලින් මැන දැනගන්නා ආකාරය දැක්වීම සඳහා ය. පියවර හයක් හෝ හතක් පමණ වන උපරිම සෙවණැල්ල ‘‘පෝරිස’’ (පුරුෂ ප්‍රමාණය) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ද, ඍතු ප්‍රමාණය පැවසීම ආදිය ද ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ විමසා බලා, ජ්‍යෙෂ්ඨ හා කණිෂ්ඨ භාවය (වැඩිහිටි-බාල බව) දැනගෙන, වැඳීම හා වැන්දවීම් ආදී කටයුතු සිදුකිරීම සඳහා දක්වන ලදී. පැමිණෙන්නේ ද යන්නේ ද වන බැවින් ඍතුව නම් වේ. එම ඍතුවම, මෙයින් වර්ෂය මනිනු ලබන බැවින් ප්‍රමාණය නම් වේ. එබැවින් ‘‘ඍතුවම ඍතු ප්‍රමාණය’’ යැයි වදාරන ලදී. ‘‘අපරිපුණ්ණා’’ යනු උපසම්පදා වූ දිනයේ වසයෙන් අසම්පූර්ණ වූ යන්නයි. ඉදින් ඍතුවක් මධ්‍යයේ උපසම්පදා වූයේ නම්, එකල්හි එම ඍතුවේ ඉතිරි දින ගණන පැවසීම ‘‘දිව්‍යභාගාචික්ඛන’’ (දවසේ කොටස පැවසීම) යැයි දක්වයි. එබැවින් ‘‘යම් තාක් දින ගණනකින් යමෙකුට යම් ඍතුවක් අසම්පූර්ණ වේ ද, ඒ දින ගණන’’ යැයි වදාරන ලදී. එහි යෝජනාව (සම්බන්ධය) මෙසේ ය: ඒ මොහොතෙහි උපසම්පදාව ලැබූ යම් පුද්ගලයෙකුට සම්බන්ධ වූ යම් ඍතුවක් යම් තාක් දින ගණනකින් අසම්පූර්ණ වේ ද, ඒ දවස් යන්නයි.

Chāyādikameva sabbaṃ saṅgahetvā gāyitabbato kathetabbato saṅgītīti āha ‘‘idamevā’’tiādi. Tattha ekato katvā ācikkhitabbaṃ. Tvaṃ kiṃ labhasīti tvaṃ upasampādanakāle kataravassaṃ, katarautuñca labhasi, katarasmiṃ te upasampadā laddhāti attho. Vassanti vassānautu. Idañca saṃvaccharācikkhanaṃ vinā vuttampi na ñāyatīti iminā utuācikkhaneneva sāsanavassesu vā kaliyugavassādīsu vā sahassime vā satime vā asukaṃ utuṃ labhāmīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Chāyā’’ti idaṃ pāḷiyaṃ āgatapaṭipāṭiṃ sandhāya vuttaṃ. Vattabbakamato pana kaliyugavassādīsu sabbadesapasiddhesu asukavasse asukautumhi asukamāse asuke kaṇhe vā sukke vā pakkhe asukatithivāravisesayutte nakkhatte pubbaṇhādidivasabhāge ettake chāyāpamāṇe, nāḍikāpamāṇe vā mayā upasampadā laddhāti vadeyyāsīti evaṃ ācikkhitabbaṃ. ‘‘Idaṃ suṭṭhu uggahetvā āgantukehi [Pg.139] vuḍḍhapaṭipāṭiṃ ñatvā paṭipajjāhī’’ti vattabbaṃ. Pāḷiyaṃ kissa tvanti kiṃ tvaṃ ettakaṃ kālaṃ akāsīti attho.

සෙවණැල්ල ආදී සියල්ලම එක්කොට ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවින් ‘සංගීති’ නම් වේ යැයි පවසමින් ‘‘ඉදමේව’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී එක්තැන් කොට ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ‘‘ත්වං කිං ලභසි’’ යනු, ඔබ උපසම්පදා වන අවස්ථාවේ දී කිනම් වර්ෂයක් හා කිනම් ඍතුවක් ලබන්නේ ද, කිනම් ඍතුවක දී ඔබේ උපසම්පදාව ලැබුණේ ද යන අර්ථයයි. ‘‘වස්සං’’ යනු වස්සාන ඍතුවයි. තවද, මෙම වර්ෂය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් තොරව පැවසුව ද එය පැහැදිලි නොවන බැවින්, මෙම ඍතුව ප්‍රකාශ කිරීමෙන්ම ශාසන වර්ෂයන්හි හෝ කලියුග වර්ෂ ආදියේ හෝ දහස් වන හෝ සිය වන වර්ෂයේ හෝ අසවල් ඍතුව ලබමි යන්න දැක්වූයේ යැයි දත යුතුය. ‘‘ඡායා’’ යන්න පාලියෙහි සඳහන් අනුපිළිවෙළ අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. ප්‍රකාශ කළ යුතු පිළිවෙළින් නම්, සියලු දේශයන්හි ප්‍රසිද්ධ වූ කලියුග වර්ෂ ආදියෙන් අසවල් වර්ෂයේ, අසවල් ඍතුවේ, අසවල් මාසයේ, අසවල් අව පක්ෂයේ හෝ පුර පක්ෂයේ, asuke (අසවල් තිථියේ), අසවල් තිථිය හා දිනය විශේෂයෙන් යෙදුණු නැකතේ, පෙරවරු ආදී දවසේ කොටසක, මෙපමණ සෙවණැලි ප්‍රමාණයක දී හෝ පැය ප්‍රමාණයක දී මා විසින් උපසම්පදාව ලබන ලදී යැයි පැවසිය යුතුය යන මෙසේ ප්‍රකාශ කළ යුතුය. ‘‘මෙය මැනවින් ඉගෙන ගෙන, ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වයේ අනුපිළිවෙළ දැනගෙන පිළිපදින්න’’ යැයි පැවසිය යුතුය. පාලියෙහි ‘‘කිස්ස ත්වං’’ යනු ‘‘ඔබ මෙපමණ කාලයක් කුමක් කළෙහිද’’ යන අර්ථයයි.

130. Upasampadaṃ yācīti pabbajjañca upasampadañca yācīti attho. Passissāmīti ettha vadatīti seso, evaṃ uparipi. ‘‘Osāretabbo’’ti iminā purimo ukkhittabhāvo vibbhamitvā puna laddhūpasampadampi na muñcati. Tena ca sambhuñjanādīsupi bhikkhūnaṃ pācittiyamevāti dasseti. Anāpatti sambhoge saṃvāseti ettha sahaseyyāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yasmā ayaṃ osāritattā pakatatto, tasmā ukkhittasambhogādipaccayena pācittiyenettha anāpattīti. Yo pana āpattiṭṭhāne anāpattidiṭṭhitāya āpattiṃ na passati, teneva paṭikammampi na karoti, so yasmā ettāvatā alajjī nāma na hoti. Paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamaṃ karonto eva hi alajjī nāma hoti. ‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjatī’’tiādi (pari. 359) hi vuttaṃ. Tasmā ettha alajjisambhogādipaccayā dukkaṭāpattiniyamo natthi. Tena sāpettha āpatti na vuttāti daṭṭhabbaṃ. Yo panettha imaṃ adhippāyaṃ asallakkhentena kenaci ‘‘anāpatti sambhoge saṃvāse’’ti iminā pācittiyena anāpatti vuttā, alajjisambhogapaccayā dukkaṭaṃ pana āpajjati evāti āpattiniyamo vutto, so alajjitte sati eva vutto, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.

130. ‘‘උපසම්පදං යාචි’’ යනු පැවිද්ද ද උපසම්පදාව ද අයැදියි යන අර්ථයයි. ‘‘පස්සිස්සාමි’’ යන්නෙහි ‘‘පවසයි’’ යන්න ඉතිරි පදය වේ, මතු මත්තෙහි ද මෙසේමය. ‘‘ඕසාරේතබ්බෝ’’ යන මෙයින්, කලින් නෙරපන ලද (උක්ඛිත්තක) භාවය ඇති තැනැත්තා සිවුරු හැර ගොස් නැවත උපසම්පදාව ලැබුව ද ඉන් නොමිදෙන බව දක්වයි. එමගින්, ඔහු සමඟ එක්ව වැළඳීම ආදියේ දී ද භික්ෂූන්ට පාචිත්තිය ඇවැත් ම සිදුවන බව දක්වයි. ‘‘අනාපත්ති සම්භෝගේ සංවාසෙ’’ යන්නෙහි එක්ව සැතපීම ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. මෙහි අදහස නම්: යම් හෙයකින් මොහු ඇතුළත් කරගනු ලැබූ (ඕසාරිත) බැවින් ප්‍රකෘතිමත් භික්ෂුවක් වේ ද, එබැවින් නෙරපන ලද අයෙකු සමඟ එක්ව වැළඳීම ආදී හේතුවෙන් වන පාචිත්තියෙන් මෙහි දී ඇවැත් නොවේ යන්නයි. යමෙක් වනාහි ඇවැත් සිදුවන තැනක දී ඇවැත් නොවේය යන දෘෂ්ටිය නිසා ඇවැත නොදකී ද, එබැවින් ඊට පිළියම් ද නොකෙරේ ද, හෙතෙම මෙපමණකින් අලජ්ජී නම් නොවේ. මක්නිසාද යත්, පැනවීම දැන දැනම ඉක්මවා යන්නා පමණක්ම අලජ්ජී නම් වන බැවිනි. ‘‘දැන දැන ඇවැතට පැමිණේ’’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහි අලජ්ජී පුද්ගලයෙකු සමඟ එක්ව වැළඳීම ආදී හේතුවෙන් වන දුක්කටාපත්ති නියමයක් නැත. එබැවින් එම ඇවැත ද මෙහි නොදක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි දී මෙම අදහස වටහා නොගෙන යමෙකු විසින් ‘‘සම්භෝගයේ දී හා සංවාසයේ දී ඇවැත් නැත’’ යන මෙයින් පාචිත්තියෙන් නිදහස් වීම පවසන ලද්දේ යැයි ද, අලජ්ජී අයෙකු සමඟ එක්ව වැළඳීමේ හේතුවෙන් දුකුළා ඇවැත් සිදුවේ යැයි ද පවසන ලද්දේ නම්, ඒ ඇවැත් නියමය අලජ්ජී බවක් ඇති කල්හිම පවසන ලද්දක් මිස, නැති කල්හි නොවන බව දත යුතුය.

131. Vinayamhītiādigāthāsu niggahānanti niggahakaraṇesu. Pāpiccheti pāpapuggalānaṃ niggahakaraṇesu, lajjīnaṃ paggahesu ca pesalānaṃ sukhāvahe mahante vinayamhi yathā atthakārī atthānuguṇaṃ karontova yasmā yoniso paṭipajjati nāma hoti, tasmā uddānaṃ pavakkhāmīti sambandhayojanā daṭṭhabbā. Sesaṃ sabbattha suviññeyyameva.

131. ‘‘විනයම්හි’’ යනාදී ගාථාවන්හි, ‘‘නිග්ගහානං’’ යනු නිග්‍රහ කිරීම්වල දී යන්නයි. ‘‘පාපිච්ඡේ’’ යනු ලාමක අදහස් ඇති පුද්ගලයන් නිග්‍රහ කිරීම්වල දී ද, ලජ්ජී භික්ෂූන් වහන්සේලාට සංග්‍රහ කිරීම්වල දී ද, ශීලකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලාට සැප එළවන්නා වූ උතුම් වූ විනයෙහි යම් හෙයකින් අර්ථයට අනුකූලව කටයුතු කරන්නාම නුවණින් යුතුව පිළිපදින්නේ නම් වේ ද, එබැවින් ‘‘උද්දානය පවසන්නෙමි’’ යන්න මෙහි පද සම්බන්ධය ලෙස දත යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකදීම පහසුවෙන් වටහාගත හැක්කේමය.

Cattāronissayādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සතර නිස්සය ආදී කථා විස්තරය නිම විය.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවෙහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි

Mahākhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

මහාඛන්ධක විස්තර කිරීමේ ක්‍රමය නිම විය.

2. Uposathakkhandhako

2. උපෝසථක්ඛන්ධකය

Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā

රැස්වීමට අනුදැන වදාරනු ලැබීම ආදී කථා විස්තරය

132. Uposathakkhandhake [Pg.140] taranti otaranti etthāti titthaṃ, laddhi. Itoti sāsanaladdhito.

132. උපෝසථක්ඛන්ධකයෙහි, මෙහි බසිති (එතෙර වෙති) යන අර්ථයෙන් තොටුපළ (තිත්ථ) නම් වේ; එනම් මතය (දෘෂ්ටිය) යි. ‘‘ඉතෝ’’ යනු ශාසනික මතයෙන් යන්නයි.

135. Āpajjitvā vā vuṭṭhitoti ettha desanārocanānampi saṅgaho. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘vuṭṭhitā vā desitā vā ārocitā vā āpatti…pe… asantī nāma hotī’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ.

135. ‘‘ආපජ්ජිත්වා වා වුට්ඨිතෝ’’ (ඇවැතට පැමිණ නැගී සිටි) යන්නෙහි දේශනා කිරීම හා දැනුම් දීම ද ඇතුළත් වේ. එබැවින් ම මාතිකා අටුවාවෙහි ‘‘නැගී සිටියා වූ ද, දේශනා කළා වූ ද, දැනුම් දුන්නා වූ ද ඇවැත...පෙ... නැත්තක්ම වේ’’ යැයි වදාරන ලදී.

Manujenāti āsannena saha. Pareti dūraṭṭhepi parapuggale sandhāya giraṃ no ca bhaṇeyyāti yojanā.

‘‘මනුජේන’’ යනු සමීපයෙහි සිටින්නා සමඟ යන්නයි. ‘‘පරේ’’ යනු දුරෙහි සිටින වෙනත් පුද්ගලයන් අදහස් කොට වචන නොපැවසිය යුතුය යන්න මෙහි පද සම්බන්ධයයි.

‘‘Āvikatā hissa phāsu hotī’’ti (mahāva. 134) vuttattā garukāpattipi āvikaraṇamattena vuṭṭhātīti keci vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ parivāsādividhānasuttehi virujjhanato. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathābhūtañhi attānamāvikarontaṃ pesalā bhikkhū ‘‘akāmā parivatthabba’’ntiādivacanaṃ nissāya anicchamānampi naṃ upāyena parivāsādīni datvā avassaṃ suddhante patiṭṭhāpessanti, tato tassa avippaṭisārādīnaṃ vasena phāsu hoti. Paṭhamaṃ pātimokkhuddesanti nidānuddesaṃ dasseti. Pubbe avijjamānaṃ paññāpesīti. Na kevalañca etaṃ, pubbe paññattampi pana pārājikādisikkhāpadaṃ sabbaṃ bhagavā ‘‘tatrime cattāro pārājikā dhammā uddesaṃ āgacchantī’’tiādinā pārājikuddesādivasena vinayamātikaṃ katvā nidānuddesena saha sayameva saṅgahetvā ‘‘pātimokkha’’nti paññāpesīti daṭṭhabbaṃ. Tadetaṃ sabbampi sandhāya ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pātimokkhaṃ uddisitu’’nti (mahāva. 133) vuttaṃ.

‘‘ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ නම් ඔහුට පහසු වේ’’ යැයි වදාළ බැවින්, ගරුක ඇවැත ද ප්‍රකාශ කිරීමෙන් පමණක් නැගී සිටින්නේ යැයි (ප්‍රහාණය වන්නේ යැයි) ඇතැම්හු පවසති. එය පරිවාස ආදී විධිවිධාන දක්වන සූත්‍රයන් සමඟ පටහැනි වන බැවින් ඔවුන්ගේ මතයක් පමණි. මෙහි අදහස නම්: තමා ගැන ඇති සැටියෙන් ම ප්‍රකාශ කරන එම භික්ෂුව, ශීලකාමී භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘‘අකමැත්තෙන් වුව ද පරිවාසයෙහි විසිය යුතුය’’ යනාදී වචන ඇසුරු කොටගෙන, අකමැති වුව ද උපක්‍රමශීලීව පරිවාස ආදිය ලබා දී ඒකාන්තයෙන්ම පාරිශුද්ධියෙහි පිහිටුවන්නාහුය. එයින් ඔහුට පසුතැවිලි නොවීම් ආදී වශයෙන් පහසුව ඇතිවේ. ‘‘පළමු පාතිමොක්ඛුද්දේසය’’ යනු නිදානුද්දේසය දක්වයි. පෙර නොතිබුණක් පැනවූයේ යන්නයි. මේ පමණක්ම නොව, පෙර පනවන ලද පාරාජිකාදී සියලුම ශික්ෂාපද ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ‘‘මෙහි මේ පාරාජිකා ධර්ම සතර උදෙසීමට පැමිණෙත්’’ යනාදී වශයෙන් පාරාජිකුද්දේස ආදී වසයෙන් විනය මාතිකා කොට, නිදානුද්දේසය සමඟ තමන් වහන්සේම එක්තැන් කොට ‘‘පාතිමොක්ඛ’’ යැයි පැනවූ සේකැයි දත යුතුය. ඒ සියල්ලම අදහස් කොටගෙන ‘‘මහණෙනි, පාතිමොක්ඛය උදෙසීමට අනුදනිමි’’ යැයි වදාරන ලදී.

136. Etaṃ 34 veditabbanti yasmiṃ tasmiṃ cātuddase vā pannarase vāti evaṃ atthajātaṃ.

136. ‘‘එතං වේදිතබ්බං’’ (මෙය දත යුතුය) යනු යම් කිසි තුදුස්වක හෝ පසළොස්වක දිනක යන මේ අර්ථ සමූහයයි.

Sannipātānujānanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සන්නිපාත අනුජානන කථා වර්ණනාව නිම විය.

Sīmānujānanakathāvaṇṇanā

සීමා අනුජානන කථා වර්ණනාව

138. ‘‘Puratthimāya [Pg.141] disāyā’’ti idaṃ nidassanamattaṃ. Tassaṃ pana disāyaṃ nimitte asati yattha atthi, tato paṭṭhāya paṭhamaṃ ‘‘puratthimāya anudisāya, dakkhiṇāya disāyā’’tiādinā samantā vijjamānaṭṭhānesu nimittāni kittetvā puna ‘‘puratthimāya anudisāyā’’ti paṭhamakittitaṃ kittetuṃ vaṭṭati, tīhi nimittehi siṅghāṭakasaṇṭhānāyapi sīmāya sammannitabbato. Tikkhattuṃ sīmāmaṇḍalaṃ sambandhantenāti vinayadharena sayaṃ ekasmiṃyeva ṭhāne ṭhatvā kevalaṃ nimittakittanavacaneneva sīmāmaṇḍalaṃ samantā nimittena nimittaṃ bandhantenāti attho. Taṃ taṃ nimittaṭṭhānaṃ agantvāpi hi kittetuṃ vaṭṭati. Tiyojanaparamāya sīmāya samantato tikkhattuṃ anuparigamanassa ekadivasena dukkarattā vinayadharena sayaṃ adiṭṭhampi pubbe bhikkhūhi yathāvavatthitaṃ nimittaṃ ‘‘pāsāṇo bhante’’tiādinā kenaci vuttānusārena sallakkhetvā ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’ntiādinā kittetumpi vaṭṭati eva.

138. ‘‘පූර්ව දිශාවෙහි’’ යන්න නිදර්ශනයක් (උදාහරණයක්) පමණි. එතෙකුදු වුවත්, එම දිශාවෙහි නිමිත්තක් නොමැති කල්හි, යම් දිශාවක නිමිත්ත පවතීද, එතැන් සිට ආරම්භ කොට පළමුව ‘‘පූර්ව අනුදිශාවෙහි, දක්ෂිණ දිශාවෙහි’’ යනාදී වශයෙන් වටා පවත්නා ස්ථානවල නිමිති ප්‍රකාශ කොට, නැවත ‘‘පූර්ව අනුදිශාවෙහි’’ යැයි පළමුව ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්තම ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු වේ. මන්දයත්, නිමිති තුනකින් තුන්සංධි (කවට) හැඩැති සීමාවක් වුවද සම්මත කළ යුතු බැවිනි. ‘‘තුන් වරක් සීමා මණ්ඩලය සම්බන්ධ කරමින්’’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, විනයධර මහණ තෙමේ තෙමේම එක් ස්ථානයක පමණක් සිට, හුදෙක් නිමිති ප්‍රකාශ කිරීමේ වචනයෙන් පමණක් සීමා මණ්ඩලයේ වටා නිමිත්තෙන් නිමිත්ත සම්බන්ධ කරමින් බැඳීමයි. ඒ ඒ නිමිති පවතින ස්ථානයට නොගොස් වුවද නිමිති ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු වේ. උපරිම වශයෙන් යොදුන් තුනක් පමණ වන සීමාවක වටා තුන් වරක් ඇවිදීම එක් දිනකින් කිරීම දුෂ්කර බැවින්, විනයධරයා විසින් තමන්ම නොදුටු නමුත්, පෙර භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් යම් පරිදි නියම කරන ලද නිමිත්ත ‘‘ස්වාමීනි, මේ ගලකි’’ යනාදී වශයෙන් යමෙකු පැවසූ අනුසාරයෙන් වටහාගෙන ‘‘මේ ගල නිමිත්තකි’’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමද සුදුසුම වේ.

Suddhapaṃsupabbatoti na kenaci kato sayaṃjātova vutto. Tathā sesāpi. Itaropīti suddhapaṃsupabbatādikopi pabbato. Hatthippamāṇatoti ettha bhūmito uggatappadesena hatthippamāṇaṃ gahetabbaṃ. Catūhi vā tīhi vāti sīmābhūmiyaṃ catūsu, tīsu vā disāsu ṭhitehi. Ekissā eva pana disāya ṭhitehi tato bahūhipi sammannituṃ na vaṭṭati. Dvīhi pana dvīsu disāsu ṭhitehipi na vaṭṭati. Tasmāti yasmā ekena na vaṭṭati, tasmā. Taṃ bahiddhā katvāti kittitanimittassa asīmattā antosīmāya karaṇaṃ ayuttanti vuttaṃ. Tenāha ‘‘sace’’tiādi.

‘‘ශුද්ධපංශු පර්වතය’’ (හුදු පස් කන්ද) යනු කිසිවෙකු විසින් නිර්මාණය නොකරන ලද, ස්වභාවිකවම හටගත් පර්වතයයි. සෙසු පර්වතයන්ද එසේමය. ‘‘ඉතරෝපි’’ (අනෙකද) යන්නෙන් හුදු පස් කන්ද ආදී පර්වතයද අදහස් වේ. ‘‘ඇත් ප්‍රමාණයෙන්’’ යන්නෙහි පොළොවෙන් ඉහළට මතු වී ඇති උස් කොටසින් ඇත් ප්‍රමාණය ගත යුතුය. ‘‘සතරකින් හෝ තුනකින්’’ යනු සීමා භූමියෙහි සතර දිශාවක හෝ තුන් දිශාවක පිහිටි නිමිතිවලිනි. එහෙත් එක් දිශාවක පමණක් පිහිටි ඊට වඩා වැඩි නිමිති සංඛ්‍යාවකින් වුවද සීමාව සම්මත කිරීම සුදුසු නොවේ. දිශා දෙකක පිහිටි නිමිති දෙකකින් වුවද සීමාව සම්මත කිරීම සුදුසු නොවේ. ‘‘තස්මා’’ (එබැවින්) යනු යම් හෙයකින් එක් නිමිත්තකින් සීමාව සම්මත කිරීම සුදුසු නොවේද, එබැවිනි. ‘‘එය බැහැර කොට’’ යනු ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්ත සීමාවෙන් බාහිර වන බැවින් එය සීමාව ඇතුළත කිරීම අයෝග්‍ය යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘‘සචේ’’ (ඉදින්) යනාදිය වදාළහ.

Dvattiṃsapalaguḷapiṇḍappamāṇatā saṇṭhānato gahetabbā, na tulagaṇanāvasena, bhārato palaparimāṇañca magadhatulāya gahetabbaṃ. Sā ca lokiyatulāya dviguṇāti vadanti. Atimahantopīti bhūmito hatthippamāṇaṃ anuggantvā heṭṭhābhūmiyaṃ otiṇṇaghanato anekayojanappamāṇopi. Sace hi tato hatthippamāṇaṃ kūṭaṃ uggacchati, pabbatasaṅkhyameva gacchati.

තිස්දෙකක් පල (ඵල) ප්‍රමාණ වූ හකුරු පිණ්ඩයක ප්‍රමාණය හැඩය අනුව ගත යුතුය, බරෙහි ප්‍රමාණය අනුව නොවේ. බර අනුව පල ප්‍රමාණය මගධ තරාදියෙන් ගත යුතුය. එය සාමාන්‍ය ලෝක ව්‍යවහාරයේ පවතින තරාදියට වඩා දෙගුණයක් යැයි පවසති. ‘‘ඉතා මහත් වූද’’ යනු පොළොවෙන් ඇත් ප්‍රමාණයක් ඉහළට මතු නොවී, යටි පොළොවෙහි බැස ඇති ඝනකම අනුව බොහෝ යොදුන් ප්‍රමාණ වුවද සුදුසුය. ඉදින් එයින් ඇත් ප්‍රමාණයක් ඇති මුදුනක් ඉහළට මතු වන්නේ නම්, එය පර්වත ගණයටම අයත් වේ.

Antosārānanti tasmiṃ khaṇe taruṇatāya sāre avijjamānepi pariṇāmena bhavissamānasārepi sandhāya vuttaṃ. Tādisānañhi sūcidaṇḍakappamāṇapariṇāhānaṃ catupañcamattampi vanaṃ vaṭṭati. Antosāramissakānanti antosārehi [Pg.142] rukkhehi sammissānaṃ. Etena ca sārarukkhamissampi vanaṃ vaṭṭatīti dasseti. Catupañcarukkhamattampīti sārarukkhe sandhāya vuttaṃ. Vanamajjhe vihāraṃ karontīti rukkhaghaṭāya antare rukkhe acchinditvā vatiādīhi vihāraparicchedaṃ katvāva antorukkhantaresu eva pariveṇapaṇṇasālādīnaṃ karaṇavasena yathā antovihārampi vanameva hoti, evaṃ vihāraṃ karontīti attho. Yadi hi sabbaṃ rukkhaṃ chinditvā vihāraṃ kareyyuṃ, vihārassa avanattā taṃ parikkhipitvā ṭhitaṃ vanaṃ ekattha kittetabbaṃ siyā. Idha pana antopi vanattā ‘‘vanaṃ na kittetabba’’nti vuttaṃ. Sace hi taṃ kittenti, ‘‘nimittassa upari vihāro hotī’’tiādinā anantare vuttadosaṃ āpajjati. Ekadesanti vanekadesaṃ, rukkhavirahitaṭṭhāne katavihārassa ekapasse ṭhitavanassa ekadesanti attho.

‘‘අන්තෝසාරානං’’ (අභ්‍යන්තරයෙහි අරටු ඇති වෘක්ෂයන්) යන්න එම අවස්ථාවෙහි ළපටි බැවින් අරටුවක් නොමැති වුවද, පසුව මේරූ කල අරටු ඇති වන වෘක්ෂයන්ද අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එබඳු වූ, ඉඳිකටු මිටක් වැනි වටප්‍රමාණයක් ඇති ගස් හතරක් පහක් පමණ ඇති වනාන්තරය වුවද සුදුසුය. ‘‘අන්තෝසාරමිස්සකානං’’ යනු අරටු සහිත වෘක්ෂයන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ වෘක්ෂයන්ය. මෙයින් අරටු සහිත වෘක්ෂයන් මිශ්‍ර වනාන්තරයද සුදුසු බව පෙන්වයි. ‘‘ගස් හතරක් පහක් පමණ වුවද’’ යන්න අරටු සහිත වෘක්ෂයන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. ‘‘වනය මැද විහාරයක් කරති’’ යනු වෘක්ෂ සමූහය අතරෙහි ඇති වෘක්ෂයන් නොකපා, වැටවල් ආදියෙන් විහාරය වෙන් කොට, විහාරය තුළ වෘක්ෂයන් අතරෙහිම පිරිවෙන් හා පන්සල් ආදිය ඉදිකිරීමෙන් විහාරය ඇතුළත වුවද වනාන්තරයක්ම වන පරිදි විහාරය කරති යන්න අර්ථයයි. ඉදින් සියලු ගස් කපා විහාරය කරන්නේ නම්, විහාරය වනාන්තරයක් නොවන බැවින්, එය වටකොට ඇති වනාන්තරය එක් ස්ථානයක නිමිත්තක් ලෙස ප්‍රකාශ කළ යුතු වන්නේය. මෙහිදී විහාරය ඇතුළතද වනයක්ම වන බැවින් ‘‘වනය නිමිත්තක් ලෙස ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය’’ යැයි කියන ලදී. ඉදින් එය ප්‍රකාශ කරන්නේ නම් ‘‘නිමිත්තට ඉහළින් විහාරය වෙයි’’ යනාදී වශයෙන් ඊළඟට කියැවෙන දෝෂයට පැමිණේ. ‘‘එක් කොටසක්’’ යනු වනයෙන් කොටසක්, එනම් ගස් නොමැති ස්ථානයක කරන ලද විහාරයේ එක් පසෙක පිහිටි වනාන්තරයෙන් කොටසක් යන්න අර්ථයයි.

Sūcidaṇḍakappamāṇoti vaṃsadaṇḍappamāṇo. Lekhanidaṇḍappamāṇoti keci. Mātikāṭṭhakathāyaṃ pana avebhaṅgiyavinicchaye ‘‘yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍakamattopi veḷu…pe… garubhaṇḍa’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. dubbattasikkhāpadavaṇṇanā) vuttattā tanutaro veḷudaṇḍoti ca sūcidaṇḍoti ca gahetabbaṃ. Vaṃsanaḷakasarāvādīsūti veḷupabbe vā naḷapabbe vā kapallakādimattikabhājanesu vāti attho. Taṅkhaṇampīti taruṇapotake amilāyitvā viruhanajātike sandhāya vuttaṃ. Ye pana pariṇatā samūlaṃ uddharitvā ropitāpi chinnasākhā viya milāyitvā cirena navamūlaṅkuruppattiyā jīvanti, mīyantiyeva vā, tādise kittetuṃ na vaṭṭati. Etanti navamūlasākhāniggamanaṃ.

‘‘ඉඳිකටු මිටක් බඳු ප්‍රමාණය’’ යනු උණ දණ්ඩක මිටක් බඳු ප්‍රමාණයයි. සමහරු එය පන්හිඳක මිටක් බඳු ප්‍රමාණයයි කියති. මාතිකා අටුවාවෙහි අවේභංගිය විනිශ්චයෙහි ‘‘අඟල් අටක් පමණ වූ යම් කිසි ඉඳිකටු මිටක් බඳු උණ බටයද...පෙ... ගරුභාණ්ඩ වේ’’ යැයි වදාළ බැවින්, ඉතා සිහින් උණ දණ්ඩද ‘‘ඉඳිකටු මිට’’ ලෙස ගත යුතුය. ‘‘උණ, බට, මැටි බඳුන් ආදියෙහි’’ යනු උණ පුරුකෙහි හෝ බට පුරුකෙහි හෝ කැබලිති ආදී මැටි බඳුන්වල හෝ යන්න අර්ථයයි. ‘‘එම මොහොතෙහිද’’ යනු නොමැලවී වැවෙන සුළු ළපටි පැළෑටි අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. යම් මේරූ ගස් මුල් සහිතව උදුරා සිටෙව්වද කපන ලද අත්තක් මෙන් මැලවී ගොස්, බොහෝ කලකින් අලුත් මුල් හා අංකුර හටගෙන පණ ගැන්වේද, නැතහොත් මිය යන්නේද, එබඳු ගස් නිමිති ලෙස ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු නොවේ. ‘‘මෙය’’ යනු අලුත් මුල් හා අතු මතු වීමයි.

Majjheti sīmāya mahādisānaṃ anto. Koṇanti sīmāya catūsu koṇesu dvinnaṃ dvinnaṃ maggānaṃ sambandhaṭṭhānaṃ. Parabhāge kittetuṃ vaṭṭatīti tesaṃ catunnaṃ koṇānaṃ bahi nikkhamitvā ṭhitesu maggesu ekissā disāya ekaṃ, aññissā disāya cāparanti evaṃ cattāropi maggā catūsu disāsu kittetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Evaṃ pana kittitamattena kathaṃ ekābaddhatā vigacchatīti viññāyatīti. Parato gataṭṭhānepi ete eva te cattāro maggā. ‘‘Catūsu disāsu gacchantī’’ti hi vuttaṃ. Tasmā ettha kāraṇaṃ vicinitabbaṃ.

‘‘මධ්‍යයෙහි’’ යනු සීමාවෙහි ප්‍රධාන දිශාවන්ගේ ඇතුළතයි. ‘‘කෝණය’’ යනු සීමාවෙහි සතර කොණෙහි මාර්ග දෙක බැගින් එකිනෙක සම්බන්ධ වන ස්ථානයයි. ‘‘පරභාගයෙහි (එතෙර කොටසෙහි) ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසුය’’ යනු එම කොන් සතරෙන් බාහිරට විහිදී පවතින මාර්ග අතුරින් එක් දිශාවක එක් මාර්ගයක්ද, තවත් දිශාවක තවත් මාර්ගයක්ද වශයෙන් මාර්ග සතරම සතර දිශාවන්හි ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. එහෙත් මෙසේ ප්‍රකාශ කළ පමණින් එකට බැඳුණු බව කෙසේ නැති වේදැයි වටහා ගන්නේ කෙසේද? එතෙරට ගිය ස්ථානයෙහිද මේ මාර්ග සතරම පවතී නොවේද? ‘‘සතර දිශාවට යති’’ යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් මෙහිදී කරුණු විමසා බැලිය යුතුය.

‘‘Uttarantiyā bhikkhuniyā’’ti idañca pāḷiyaṃ (pāci. 692) bhikkhunīnaṃ nadīpāragamane nadilakkhaṇassa āgatattā vuttaṃ. Bhikkhūnaṃ antaravāsakatemanamattampi vaṭṭati eva[Pg.143]. ‘‘Nadicatukkepi eseva nayo’’ti iminā ekattha kittetvā aññattha parato gataṭṭhānepi kittetuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Teneva ca ‘‘assammissanadiyo catassopi kittetuṃ vaṭṭatī’’ti asammissa-ggahaṇaṃ kataṃ. Mūleti ādikāle. Nadiṃ bhinditvāti yathā udakaṃ anicchantehi kassakehi mahoghe nivattetuṃ na sakkā, evaṃ nadikūlaṃ bhinditvā.

‘‘එතෙර වන භික්ෂුණියට’’ යන්න palaියෙහි භික්ෂුණීන්ගේ නදී පාරගමන ශික්ෂාපදයේදී ගංගාවක ලක්ෂණ පැමිණි බැවින් වදාරන ලද්දකි. භික්ෂූන්ට අඳන සිවුර තෙමෙන ප්‍රමාණයේ ජලය ඇති ගංගාව වුවද සුදුසුම වේ. ‘‘ගංගා සතරෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ’’ යන්නෙන් එක් ස්ථානයක ප්‍රකාශ කොට, වෙනත් තැනක එතෙරට ගිය ස්ථානයෙහිද ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු නොවන බව පෙන්වයි. එබැවින්ම ‘‘මිශ්‍ර නොවූ ගංගා සතරම ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසුය’’ යැයි ‘‘නොමිශ්‍ර’’ යන වචනය යොදන ලදී. ‘‘මූලයෙහි’’ යනු ආරම්භක කාලයෙහිදීය. ‘‘ගඟ බිඳ’’ යනු ජලය අනවශ්‍ය ගොවියන් විසින් මහා ජල ප්‍රවාහය වැළැක්විය නොහැකි වන්නාක් මෙන්, ගං ඉවුර බිඳ දැමීමයි.

Ukkhepimanti dīgharajjunā kuṭena ussiñcanīyaṃ.

‘‘උක්ඛේපිමං’’ (ඉහළට ඇද ගත යුතු ළිඳ) යනු දිගු ලණුවක් බැඳි කළයකින් හෝ පනිට්ටුවකින් ජලය ඇද ගත යුතු ළිඳකි.

Asammissehīti sabbadisāsu ṭhitapabbatehi eva, pāsāṇādīsu aññatarehi vā nimittantarābyavahitehi. Sammissehīti ekattha pabbato, aññattha pāsāṇoti evaṃ ṭhitehi aṭṭhahipi. ‘‘Nimittānaṃ satenāpī’’ti iminā ekissāya eva disāya bahunimittāni ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pabbato bhante. Puna puratthimāya disāya kiṃ nimittaṃ? Pāsāṇo bhante’’tiādinā kittetuṃ vaṭṭatīti dasseti. Siṅghāṭakasaṇṭhānāti tikoṇā. Caturassāti samacaturassā, mudiṅgasaṇṭhānā pana āyatacaturassā. Ekakoṭiyaṃ saṅkocitā, tadaññāya vitthiṇṇā vā hotīti. Sīmāya upacāraṃ ṭhapetvāti āyatiṃ bandhitabbāya sīmāya nesaṃ vihārānaṃ paricchedato bahi sīmantarikappahonakaṃ upacāraṃ ṭhapetvā. Baddhā sīmā yesu vihāresu, te baddhasīmā. Pāṭekkanti paccekaṃ. Baddhasīmāsadisānīti yathā baddhasīmāsu ṭhitā aññamaññaṃ chandādiṃ anapekkhitvā paccekaṃ kammaṃ kātuṃ labhanti, evaṃ gāmasīmāsu ṭhitāpīti dasseti. Āgantabbanti sāmīcimattavasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘āgamanampī’’tiādi.

"අසම්මිස්සෙහි" (මිශ්‍ර නොකරන ලද නිමිතිවලින්) යන්නෙහි අර්ථය නම්, සියලු දිශාවන්හි පිහිටි පර්වතයන්ගෙන් ම හෝ, වෙනත් නිමිත්තකින් අතරක් නොකරන ලද ගල් ආදී නිමිති අතුරින් කිසියම් එකකින් ම හෝ යන්නයි. "සම්මිස්සෙහි" (මිශ්‍ර වූ නිමිතිවලින්) යන්නෙහි අර්ථය නම්, එක් තැනක පර්වතයක් ද තවත් තැනක ගලක් ද වශයෙන් මෙසේ පිහිටි අට වැදෑරුම් නිමිතිවලින් ද යන්නයි. "නිමිත්තානං සතේනාපි" (නිමිති සියයකින් වුව ද) යන මෙයින් එක් ම දිශාවක "නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද? ස්වාමීනි, පර්වතයකි. නැවත නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද? ස්වාමීනි, ගලකි" යනාදී වශයෙන් බොහෝ නිමිති ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු බව දක්වයි. "සිංඝාටකසණ්ඨානා" යනු ත්‍රිකෝණාකාර සීමාවයි. "චතුරස්සා" යනු සමචතුරස්‍ර සීමාවයි. "මුදිංගසණ්ඨානා" සීමාව වූ කලී දීර්ඝ චතුරස්‍රාකාර වේ, නැතහොත් එක් කෙළවරක් පටු වී, අනෙක් කෙළවර පළල් වූවක් වේ යැයි දත යුතුය. "සීමාය උපචාරං ඨපෙත්වා" යන්නෙන් මතු දවසෙහි බැඳිය යුතු වූ සීමාවෙහි ද, එම විහාරයන්ගේ සීමා නිර්ණයෙන් පිටත ද සීමාන්තරිකයකට සෑහෙන උපචාරයක් (පිටස්තර ඉඩක්) තබා යන්නයි. යම් විහාරයන්හි සීමාවන් බඳින ලද්දේ ද, ඒ විහාරයෝ බද්ධසීමා (බද්ධවිහාර) නම් වෙති. "පාටෙක්කං" යනු වෙන් වෙන් වශයෙන් යන්නයි. "බද්ධසීමාසදිසානි" යන්නෙන්, බද්ධ සීමාවන්හි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඡන්දය ආදිය නොපතා වෙන් වෙන් ව සංඝකර්මයන් කිරීමට අවස්ථාව ලබන්නා සේ ම, ගාම සීමාවන්හි සිටින භික්ෂූන් වහන්සේලා ද (ඡන්දය ආදිය නොපතා වෙන් වෙන් ව කර්ම කිරීමට ලබන බව) දක්වයි. "ආගන්තබ්බං" (පැමිණිය යුතුය) යන්න ගෞරව දැක්වීම් මාත්‍රයක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙයින් "ආගමනම්පි" (පැමිණීම ද) යනාදිය වදාළ සේක.

Pabbajjūpasampadādīnanti ettha bhaṇḍukammāpucchanaṃ sandhāya pabbajjāgahaṇaṃ. Ekavīsati bhikkhūti nisinne sandhāya vuttaṃ. Idañca kammārahena saha abbhānakārakānampi pahonakatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Nimittupagā pāsāṇā ṭhapetabbā’’ti idaṃ yathārucitaṭṭhāne rukkhanimittādīnaṃ dullabhatāya vaḍḍhitvā ubhinnaṃ baddhasīmānaṃ saṅkarakaraṇato ca pāsāṇanimittassa ca tadabhāvato yattha katthaci ānetvā ṭhapetuṃ sukaratāya ca vuttaṃ. Tathā sīmantarikapāsāṇā ṭhapetabbāti etthāpi. Caturaṅgulappamāṇāpīti yathā khandhasīmāparicchedato bahi nimittapāsāṇānaṃ caturaṅgulamattaṭṭhānaṃ samantā nigacchati, avasesaṃ ṭhānaṃ antokhandhasīmāya hotiyeva, evaṃ tesupi ṭhapitesu caturaṅgulamattā sīmantarikā hotīti daṭṭhabbaṃ.

"පබ්බජ්ජූපසම්පදාදීනං" යන මෙහි "පබ්බජ්ජා" (පැවිද්ද) යන වචනය ගන්නා ලද්දේ භණ්ඩුකර්මය (කෙස් බෑම ආදිය) සඳහා අවසර ඉල්ලීම අදහස් කරමිනි. "එකවීසති භික්ඛූ" (භික්ෂූන් විසිඑක් නමකි) යන වචනය පවසන ලද්දේ සීමාවෙහි වැඩ සිටින (හිඳගෙන සිටින) භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා ය. මෙය ද (විසිඑක් නම යන්න ද) කර්මයට සුදුසු (අබ්භාන කර්මය ලැබිය යුතු) පුද්ගලයා සමඟ අබ්භාන කර්මය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා ද ප්‍රමාණවත් වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. "නිමිත්තුපගා පාසාණා ඨපේතබ්බා" (නිමිත්තට සුදුසු ගල් තැබිය යුතුය) යන්න පවසන ලද්දේ, කැමති කැමති ස්ථානයන්හි වෘක්ෂ නිමිති ආදිය සොයාගැනීමට අපහසු වීම නිසා ද, (ගස් වැවීමෙන්) ඒවා වැඩී බද්ධ සීමාවන් දෙකක් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමට ඉඩ ඇති බැවින් ද, ගල් නිමිතිවල එබඳු වැඩීමක් නොවන බැවින් ද, ඕනෑම තැනකින් ගෙනවුත් තැබීමට පහසු වන බැවින් ද වේ. "සීමාන්තරික ගල් තැබිය යුතුය" යන මෙහි ද එසේ ම වේ. "චතුරංගුලප්පමාණාපි" (අඟල් හතරක ප්‍රමාණයක් ද) යනු යම් පරිද්දෙකින් තැබූ කල්හි, ඛණ්ඩ සීමා පරිච්ඡේදයෙන් පිටතට නිමිති ගල්වල සිව් අඟලක් පමණ වූ කොටසක් හාත්පසින් මතු වේ ද, ඉතිරි කොටස ඛණ්ඩ සීමාව තුළ ම පවතී ද, එසේ ම ඒවා තැබූ කල්හි සීමාන්තරිකය සිව් අඟලක් පමණක් වන බව දත යුතුය.

Sīmantarikapāsāṇāti [Pg.144] sīmantarikāya ṭhapitanimittapāsāṇā. Te pana kittentena padakkhiṇato anupariyāyanteneva kittetabbā. Kathaṃ? Khaṇḍasīmato hi pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā ‘‘puratthimāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena kittetvā tathā uttarāya disāya dakkhiṇābhimukhena ṭhatvā ‘‘dakkhiṇāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā puratthimāya disāya pacchimābhimukhena ṭhatvā ‘‘pacchimāya disāya kiṃ nimitta’’nti anukkamena kittetvā tathā dakkhiṇāya disāya uttarābhimukhena ṭhatvā ‘‘uttarāya disāya kiṃ nimitta’’nti tattha sabbāni nimittāni anukkamena kittetvā puna pacchimāya disāya puratthābhimukhena ṭhatvā purimakittitaṃ vuttanayena puna kittetabbaṃ. Evaṃ bahūnampi khaṇḍasīmānaṃ sīmantarikapāsāṇā paccekaṃ kittetabbā. Tatoti pacchā. Avasesanimittānīti mahāsīmāya bāhirantaresu avasesanimittāni. Ubhinnampi na kopentīti ubhinnampi kammaṃ na kopenti.

"සීමාන්තරිකපාසාණා" යනු සීමාන්තරිකයෙහි (ඛණ්ඩ සීමාවන්ගේ සීමාන්තරිකයෙහි) තබන ලද මහා සීමාවෙහි නිමිති ගල් ය. නිමිති ප්‍රකාශ කරන්නා විසින් ඒ සීමාන්තරික ගල් දක්ෂිණාවර්ත ව (ප්‍රදක්ෂිණා කරමින්) ම වටේට යමින් ම ප්‍රකාශ කළ යුතුය. කෙසේ ද යත්? ඛණ්ඩ සීමාවට බටහිර දිශාවෙහි නැගෙනဟිර බලා සිටගෙන "නැගෙනහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද?" කියා එහි ඇති සියලු නිමිති පිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කොට, එසේ ම උතුරු දිශාවෙහි දකුණ බලා සිටගෙන "දකුණු දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද?" කියා පිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කොට, එසේ ම නැගෙනහිර දිශාවෙහි බටහිර බලා සිටගෙන "බටහිර දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද?" කියා පිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කොට, එසේ ම දකුණු දිශාවෙහි උතුර බලා සිටගෙන "උතුරු දිශාවෙහි නිමිත්ත කුමක් ද?" කියා එහි ඇති සියලු නිමිති පිළිවෙළින් ප්‍රකාශ කොට, නැවතත් බටහිර දිශාවෙහි නැගෙනහිර බලා සිටගෙන කලින් ප්‍රකාශ කරන ලද නිමිත්ත කියන ලද ක්‍රමයට ම නැවත ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මෙසේ බොහෝ වූ ද ඛණ්ඩ සීමාවන්ගේ සීමාන්තරික ගල් වෙන් වෙන් ව ප්‍රකාශ කළ යුතුය. "තතෝ" යනු ඉන්පසුව (සීමාන්තරිකය ප්‍රකාශ කළ පසු) යන්නයි. "අවසේසනිමිත්තානි" යනු මහා සීමාවෙහි බාහිර කෙළවරවල ඇති ඉතිරි නිමිති ය. "උභින්නම්පි න කෝපෙන්ති" යනු දෙපාර්ශවයේ ම (දෙකොටසේ ම) සංඝකර්මයන් පළුදු නොකරති යන්නයි.

Kuṭigeheti bhūmiyaṃ katatiṇakuṭiyaṃ. Udukkhalanti udukkhalāvāṭasadisakhuddakāvāṭaṃ. Nimittaṃ na kātabbanti taṃ rājiṃ vā udukkhalaṃ vā nimittaṃ na kātabbaṃ. Idañca yathāvuttesu nimittesu anāgatattena na vaṭṭatīti siddhampi avinassakasaññāya koci mohena nimittaṃ kareyyāti dūratopi vipattiparihāratthaṃ vuttaṃ. Evaṃ upari ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādīsupi siddhamevatthaṃ punappunaṃ kathane kāraṇaṃ veditabbaṃ. Sīmāvipatti hi upasampadādisabbakammavipattimūlanti tassā sabbaṃ dvāraṃ sabbathā pidahanavasena vattabbaṃ. Sabbaṃ vatvāva idha ācariyā vinicchayaṃ ṭhapesunti daṭṭhabbaṃ.

"කුටිගේහේ" යනු පොළොවෙහි කරන ලද තණකොළ සෙවිලි කළ කුටියෙහි යන්නයි. "උදුක්ඛලං" යනු වංගෙඩියක් බඳු වූ කුඩා වළක් (සිදුරක්) යන්නයි. "නිමිත්තං න කාතබ්බං" යනු ඒ ඉර (සළකුණ) හෝ වංගෙඩි වළ හෝ නිමිත්තක් නොකළ යුතුය යන්නයි. මෙය ද ඉහත සඳහන් කරන ලද අට වැදෑරුම් නිමිතිවලට ඇතුළත් නොවන බැවින් ම නුසුදුසු යැයි සිද්ධ වුව ද, නොනැසෙන සලකුණක් ය යන හැඟීමෙන් යම් භික්ෂුවක් මුලාවෙන් එය නිමිත්තක් කරගන්නේ යැයි සලකා, දුර තබා ම (සීමා) විපත්තිය වළක්වා ගැනීම සඳහා පවසන ලද්දකි. මෙසේ ඉදිරියෙහි එන "භිත්තිං අකිත්තෙත්වා" (බිත්තිය ප්‍රකාශ නොකර) යනාදී තැන්වල ද, ස්වභාවයෙන් ම සිද්ධ වූ අර්ථය ම නැවත නැවත පැවසීමට හේතුව දත යුතුය. මන්ද යත්, සීමා විපත්තිය (සීමාවෙහි දොසක් ඇති වීම) වනාහි උපසම්පදාව ආදී සියලු කර්මයන්ගේ විපත්තියට (පිරිහීමට) හේතුව වන බැවිනි. එබැවින් එහි සියලු ද්වාරයන් (සියලු මාර්ගයන්) සර්වාකාරයෙන් ම වැසීමේ අදහසින් කිව යුතු සියල්ල ම පවසා ආචාර්යවරුන් මෙහි විනිශ්චය තැබූ බව දත යුතුය.

Bhittinti iṭṭhakadārumattikāmayaṃ. Silāmayāya pana bhittiyā nimittupagaṃ ekaṃ pāsāṇaṃ taṃtaṃdisāya kittetuṃ vaṭṭati. Anekasilāhi cinitaṃ sakalabhittiṃ kittetuṃ na vaṭṭati ‘‘eso pāsāṇo nimitta’’nti ekavacanena vattabbato. Antokuṭṭamevāti ettha antokuṭṭepi nimittānaṃ ṭhitokāsato anto eva sīmāti gahetabbaṃ. Pamukhe nimittapāsāṇe ṭhapetvāti gabbhābhimukhepi bahipamukhe gabbhavitthārappamāṇe ṭhāne pāsāṇe ṭhapetvā sammannitabbā. Evañhi gabbhapamukhānaṃ antare ṭhitakuṭṭampi upādāya anto ca bahi ca caturassasaṇṭhānāva sīmā hoti. Bahīti sakalassa kuṭigehassa samantato bahi.

"භිත්තිං" යනු ගඩොල්, ලී හෝ මැටි ආදියෙන් සාදන ලද බිත්තියයි. ගලින් කළ බිත්තියක දී නම්, නිමිත්තට සුදුසු වූ එක් ගලක් ඒ ඒ දිශාවන්හි නිමිති වශයෙන් ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු ය. බොහෝ ගල්වලින් බඳින ලද මුළු බිත්තිය ම නිමිති කොට ප්‍රකාශ කිරීම නුසුදුසු ය. මන්ද යත්, "තෙල ගල නිමිත්තයි" කියා ඒක වචනයෙන් ම ප්‍රකාශ කළ යුතු බැවිනි. "අන්තෝකුට්ටමේව" (බිත්තියෙන් ඇතුළත ම) යන මෙහි බිත්තිය ඇතුළත වුව ද නිමිති පිහිටි ස්ථානයෙන් ඇතුළු පැත්ත ම සීමාව වශයෙන් ගත යුතු වේ. "පමුඛේ නිමිත්තපාසාණේ ඨපෙත්වා" (ඉදිරිපස නිමිති ගල් තබා) යන්නෙන් ගර්භයට (කාමရයට) මුහුණලා ඇති පිටත ඉස්තෝප්පුවෙහි ද ගර්භයේ (කාමරයේ) පළල ප්‍රමාණයේ ඉඩකඩෙහි ගල් තබා සීමාව සම්මත කළ යුතුය. මෙසේ කළ කල්හි ගර්භයෙහි හා ඉස්තෝප්පුවෙහි අතර පිහිටි බිත්තිය ද ඇතුළත් ව, ඇතුළත හා පිටත ද චතුරස්‍රාකාර හැඩය ම ඇති සීමාවක් බවට පත්වේ. "බහි" යනු මුළු කුටි ගෘහයෙහි හාත්පසින් ම පිටත යන්නයි.

Anto [Pg.145] ca bahi ca sīmā hotīti majjhe ṭhitabhittiyā saha caturassasīmā hoti.

"අන්තෝ ච බහි ච සීමා හෝති" (ඇතුළත ද පිටත ද සීමාව වේ) යන්නෙන් මැද පිහිටි බිත්තිය ද සමඟ චතුරස්‍ර සීමාවක් වේ යන්නයි.

‘‘Uparipāsādeyeva hotī’’ti iminā gabbhassa ca pamukhassa ca antarā ṭhitabhittiyā ekattā tattha ca ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ okāsābhāvena heṭṭhā na otarati, uparibhitti pana sīmaṭṭhāva hotīti dasseti. Heṭṭhimatale kuṭṭoti heṭṭhimatale catūsu disāsu ṭhitakuṭṭo. Sace hi dvīsu, tīsu vā disāsu eva kuṭṭo tiṭṭheyya, heṭṭhā na otarati. Heṭṭhāpi otaratīti catunnampi bhittīnaṃ anto bhittīhi saha ekavīsatiyā bhikkhūnaṃ pahonakattā vuttaṃ. Otaramānā ca uparisīmappamāṇena otarati, catunnaṃ pana bhittīnaṃ bāhirantaraparicchede heṭṭhābhūmibhāge udakapariyantaṃ katvā otarati. Na pana bhittīnaṃ bahi kesaggamattampi ṭhānaṃ. Pāsādabhittitoti uparitale bhittito. Otaraṇānotaraṇaṃ vuttanayeneva veditabbanti uparisīmappamāṇassa antogadhānaṃ heṭṭhimatale catūsu disāsu kuṭṭānaṃ tulārukkhehi ekasambandhataṃ tadanto pacchimasīmappamāṇatādiñca sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpettha niyyūhakādayo nimittānaṃ ṭhitokāsatāya bajjhamānakkhaṇe sīmā na honti, baddhāya pana sīmāya sīmaṭṭhāva hontīti daṭṭhabbā. Pariyantathambhānanti nimittagatapāsāṇatthambhe sandhāya vuttaṃ. ‘‘Uparimatalena sambaddho hotī’’ti idaṃ kuṭṭānaṃ antarā sīmaṭṭhānaṃ thambhānaṃ abhāvato vuttaṃ. Yadi hi bhaveyyuṃ, kuṭṭe uparimatalena asambandhepi sīmaṭṭhatthambhānaṃ upari ṭhito pāsādo sīmaṭṭhova hoti.

"උපරිපාසාදේයෙව හෝති" (ඉහළ ප්‍රාසාදයෙහිම වෙයි) යන මෙයින් ගර්භය (කාමරය) සහ ඉදිරි කොටස (මුඛ මණ්ඩපය) අතර පිහිටි බිත්තිය එකක්ම වීම නිසා ද, එහි භික්ෂූන් විසිඑක් නමකට ඉඩකඩ නොමැති වීම නිසා ද සීමාව පහළට නොබැසෙයි; එහෙත් ඉහළ බිත්තිය සීමාවෙහිම පිහිටියේ වෙයි යන බව පෙන්වයි. "හේට්ඨිමතලේ කුට්ටෝ" යනු පහළ මාලයේ සතර දිශාවෙහි පිහිටි බිත්තියයි. සැබවින්ම, ඉදින් දිශා දෙකක හෝ තුනක පමණක් බිත්තිය පිහිටියේ නම්, සීමාව පහළට නොබැසෙයි. "පහළට ද බසියි" (හේට්ඨාපි ඕතරති) යන වචනය පවසන ලද්දේ, බිත්ති සතරෙහිම ඇතුළත බිත්ති ද සමඟ භික්ෂූන් විසිඑක් නමකට ඉඩකඩ සෑහෙන බැවිනි. සීමාව පහළට බැසීමේදී ද ඉහළ සීමා ප්‍රමාණයෙන්ම බසියි; එහෙත් බිත්ති සතරෙහි බාහිර කෙළවරින් සීමා වූ පහළ භූමි භාගයෙහි ජල සීමාව දක්වා කොට බසියි. බිත්තිවලින් පිටත කෙස් කෙළවරක් තරම් වූ ද ස්ථානයකට වනාහි නොබැසෙයි. "පාසාදභිත්තිතෝ" යනු ඉහළ මාලයේ බිත්තියෙනි. "බැසීම සහ නොබැසීම පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුයි" යන වචනය පවසන ලද්දේ, ඉහළ සීමා ප්‍රමාණයට ඇතුළත් වූ පහළ මාලයේ සතර දිශාවෙහි බිත්තිවල පරාල සහ ලී කඳන් සමඟ ඇති ඒකාබද්ධතාවය සහ එහි ඇතුළත අවම සීමා ප්‍රමාණය ආදිය අදහස් කරමිනි. සීමාව බඳින මොහොතේදී කැණිමඩල ආදිය නිමිති පිහිටන ස්ථාන වන බැවින් සීමාවන් නොවන්නේ වුවද, සීමාව බැඳි කල්හි වනාහි ඒවා සීමාවෙහි පිහිටියේම වන බව දත යුතුය. "පරියන්තථම්භානං" (කෙළවර කුළුණු) යන වචනය පවසන ලද්දේ නිමිති ලෙස තබන ලද ගල් ටැම් අදහස් කරමිනි. "ඉහළ තලය සමඟ සම්බන්ධ වූයේ වෙයි" යන මෙය බිත්ති අතර සීමාවෙහි පිහිටි කුළුණු නොමැති වීම නිසා පවසන ලදී. සැබවින්ම, ඉදින් එබඳු කුළුණු තිබුණේ නම්, බිත්තිය ඉහළ තලය සමඟ සම්බන්ධ නොවූවත්, සීමාවෙහි පිහිටි කුළුණු මත පිහිටි ප්‍රාසාදය සීමාවෙහි පිහිටියේම වෙයි.

Sace pana bahūnaṃ thambhapantīnaṃ upari katapāsādassa heṭṭhā pathaviyaṃ sabbabāhirāya thambhapantiyā anto nimittapāsāṇe ṭhapetvā sīmā baddhā hoti, ettha kathanti? Etthāpi yaṃ tāva sīmaṭṭhatthambheheva dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, sabbaṃ taṃ sīmaṭṭhameva, ettha vivādo natthi. Yaṃ pana sīmaṭṭhatthambhapantiyā, asīmaṭṭhāya bāhiratthambhapantiyā ca samadhuraṃ dhāriyamānānaṃ tulānaṃ uparimatalaṃ, tattha upaḍḍhaṃ sīmāti keci vadanti. Sakalampi gāmasīmāti apare. Baddhasīmā evāti aññe. Tasmā kammaṃ karontehi garuke nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā sabbaṃ taṃ āsaṅkaṭṭhānaṃ sodhetvāva kammaṃ kātabbaṃ, sanniṭṭhānakāraṇaṃ vā gavesitvā tadanuguṇaṃ kātabbaṃ.

ඉදින් වනාහි, බොහෝ කුළුණු පේළි මත සාදන ලද ප්‍රාසාදයක පහළ පොළොවෙහි, වඩාත්ම බාහිර කුළුණු පේළියට ඇතුළතින් නිමිති ගල් තබා සීමාව බඳින ලද්දේ නම්, මෙහි කෙසේ වේද? යන මෙබඳු විමසීමක් ඇති වේ. මෙහිදී ද, සීමාවෙහි පිහිටි කුළුණුවලින්ම දරා සිටින බාල්කවල යම් ඉහළ තලයක් වේ ද, ඒ සියල්ලම සීමාවෙහි පිහිටියේම වන අතර, මෙහි කිසිදු විවාදයක් නැත. එහෙත් සීමාවෙහි පිහිටි කුළුණු පේළියටත්, සීමාවෙහි නොපිහිටි බාහිර කුළුණු පේළියටත් සමව බර දරන බාල්කවල යම් ඉහළ තලයක් වේ ද, එහි අඩක් සීමාව යැයි සමහර ආචාර්යවරු පවසති. මුළු තලයම ගාම සීමාව යැයි වෙනත් ආචාර්යවරු පවසති. එය බද්ධ සීමාවම යැයි තවත් ආචාර්යවරු පවසති. එබැවින් විනය කර්ම සිදු කරන ගරු කටයුතු භික්ෂූන් විසින් සැක රහිත ස්ථානයක සිට, ඒ සැක සහිත ස්ථාන සියල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම පිරිසිදු කරගෙනම විනය කර්ම කළ යුතුය; නැතහොත් නිශ්චිත නිගමනයකට හේතුව සොයාගෙන ඊට අනුකූලව කටයුතු කළ යුතුය.

Tālamūlakapabbateti [Pg.146] tālakkhandhamūlasadise heṭṭhā thūlo hutvā kamena kiso hutvā uggato hi tālasadiso nāma hoti. Vitānasaṇṭhānoti ahicchattakasaṇṭhāno. Paṇavasaṇṭhānoti majjhe tanuko heṭṭhā ca upari ca vitthiṇṇo. Heṭṭhā vā majjhe vāti mudiṅgasaṇṭhānassa heṭṭhā, paṇavasaṇṭhānassa majjhe.

"තාලමූලකපබ්බතේ" යනු, තල් ගසක කඳේ මුල වැනි වූ, පහළ මහත් වී ක්‍රමයෙන් සිහින් වෙමින් ඉහළට නැඟී ගිය පර්වතය සැබවින්ම තල් ගසකට සමාන වූවක් නම් වෙයි. "විතානසණ්ඨානෝ" යනු බිම්මල් කුඩයක හැඩය (හතු පිපුණු හැඩය) ඇති බවයි. "පණවසණ්ඨානෝ" යනු මැද සිහින් වී පහළත් ඉහළත් පළල් වූ හැඩයයි. "හේට්ඨා වා මජ්ඣේ වා" (පහළ හෝ මැද හෝ) යනු මෘදංග (බෙර) හැඩය ඇති පර්වතයේ පහළ කොටසෙහි ද, පණව (උඩැක්කි) හැඩය ඇති පර්වතයේ මැද කොටසෙහි ද (සීමා ප්‍රමාණයක් නොමැති බවයි).

Sappaphaṇasadiso pabbatoti sappaphaṇo viya khujjo, mūlaṭṭhānato aññattha avanatasīsoti attho. Ākāsapabbhāranti bhittiyā aparikkhittapabbhāraṃ. Sīmappamāṇoti antoākāsena saddhiṃ pacchimasīmappamāṇo. ‘‘So ca pāsāṇo sīmaṭṭho’’ti iminā īdisehi susirapāsāṇaleṇakuṭṭādīhi paricchinne bhūmibhāge eva sīmā patiṭṭhāti, na aparicchinne. Te pana sīmaṭṭhattā sīmā honti, na sarūpena sīmaṭṭhamañcādi viyāti dasseti. Sace pana so susirapāsāṇo bhūmiṃ anāhacca ākāsagatova olambati, sīmā na otarati. Susirapāsāṇā pana sayaṃ sīmāpaṭibaddhattā sīmā honti. Kathaṃ pana pacchimappamāṇarahitehi etehi susirapāsāṇādīhi sīmā na otaratīti idaṃ saddhātabbanti? Aṭṭhakathāpamāṇato.

"සප්පඵණසදිසෝ පබ්බතෝ" යනු සර්පයෙකුගේ පෙණය මෙන් නැමුණු, මුල් පිහිටි ස්ථානයෙන් වෙනත් දෙසකට නැමුණු හිසක් ඇති පර්වතය යන අර්ථයයි. "ආකාසපබ්භාරං" යනු බිත්තියකින් වට නොකරන ලද පර්වත ඇලියයි. "සීමප්පමාණෝ" යනු ඇතුළත අවකාශය (කුහරය) ද සමඟ අවම සීමා ප්‍රමාණය ඇති ගලයි. "සෝ ච පාසාණෝ සීමඨෝ" යන මේ පාඨයෙන් මෙබඳු වූ කුහර සහිත ගල්, ලෙන් බිත්ති ආදියෙන් සීමා කරන ලද භූමි භාගයෙහිම සීමාව පිහිටන බවත්, සීමා නොකරන ලද තැනක නොපිහිටන බවත් පෙන්වයි. ඒවා සීමාවෙහි පිහිටන බැවින් සීමාවන් වන නමුත්, සීමාවෙහි තැබූ ඇඳ පුටු ආදිය මෙන් ස්වභාවයෙන්ම සීමා නොවේ. ඉදින් ඒ කුහර සහිත ගල පොළොවෙහි නොගැටී අහසෙහිම එල්ලී පවතී නම්, සීමාව පහළට නොබැසෙයි. එහෙත් කුහර සහිත ගල් තමන්ම සීමාව හා බැඳී පවතින බැවින් සීමාවන් වෙති. කෙසේ වනාහි, අවම ප්‍රමාණයෙන් තොර වූ මේ කුහර සහිත ගල් ආදිය මඟින් සීමාව පහළට බැසෙන්නේය යන මෙම කරුණ පිළිගත යුත්තේ කෙසේද? අටුවාව ප්‍රමාණ කොටගෙන පිළිගත යුතුය.

Apicettha susirapāsāṇabhittianusārena mūsikādīnaṃ viya sīmāya heṭṭhimatale otaraṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā pana pacchimasīmappamāṇe ākāse dvaṅgulamattabahalehi pāsāṇabhittiādīhipi uparimatalaṃ āhacca ṭhitehi sabbaso, yebhuyyena vā paricchinne sati upari bajjhamānā sīmā tehi pāsāṇādīhi antaritāya tapparicchinnāya heṭṭhābhūmiyāpi uparimatalena saddhiṃ ekakkhaṇe patiṭṭhāti nadipārasīmā viya nadiantaritesu ubhosu tīresu, leṇādīsu apanītesupi heṭṭhā otiṇṇā sīmā yāva sāsanantaradhānā na vigacchati. Paṭhamaṃ pana upari sīmāya baddhāya pacchā leṇādīsu katesupi heṭṭhābhūmiyaṃ sīmā otarati eva. Keci taṃ na icchanti. Evaṃ ubhayattha patiṭṭhitā ca sā sīmā ekāva hoti gottādijāti viya byattibhedesūti gahetabbaṃ. Sabbā eva hi baddhasīmā, abaddhasīmā ca attano attano pakatinissayabhūte gāmāraññanadiādike khette yathāparicchedaṃ sabbattha sākalyena ekasmiṃ khaṇe byāpinī paramatthato avijjamānāpi te te nissayabhūte paramatthadhamme, taṃ taṃ kiriyāvisesampi vā upādāya lokiyehi, sāsanikehi [Pg.147] ca yathārahaṃ ekattena paññattatāya nissayekarūpā eva. Tathā hi eko gāmo araññaṃ nadī jātassaro samuddoti evaṃ loke,

තවද මෙහි කුහර සහිත ගල් බිත්තිය දිගේ මීයන් ආදීන් මෙන් සීමාව පහළ තලයට බැසීමේ ක්‍රියාවක් නැත. එහෙත් පහළ වනාහි අවම සීමා ප්‍රමාණය ඇති අවකාශයෙහි, ඇඟිලි දෙකක් පමණ ඝනකම ඇති, ඉහළ තලයේ වැදී පිහිටි ගල් බිත්ති ආදියෙන් ද සම්පූර්ණයෙන්ම හෝ බොහෝ දුරට හෝ සීමා කරන ලද කල්හි, ඉහළ බඳිනු ලබන සීමාව ඒ ගල් ආදියෙන් මුවා වූ (අන්තරිත වූ), එයින් සීමා කරන ලද පහළ භූමියෙහි ද ඉහළ තලය ද සමඟ එකම ක්ෂණයක පිහිටයි; එය ගඟෙන් වෙන් වූ දෙගොඩෙහිම පිහිටන නදීපාර සීමාව මෙනි. ලෙන් ආදිය ඉවත් කරනු ලැබුවද, පහළට බැසගත් සීමාව ශාසනය අතුරුදන් වන තුරු පහව නොයයි. එහෙත් පළමුව ඉහළ සීමාව බැඳි කල්හි, පසුව ලෙන් ආදිය සාදන ලද්දේ වුවද පහළ භූමියෙහි ද සීමාව බසින්නේමය. ඇතැම්හු එය පිළි නොගනිති. මෙසේ දෙපසම පිහිටි ඒ සීමාව, පුද්ගල වෙනස්කම් (ව්‍යක්ති භේදයන්) පැවතිය ද ගෝත්‍ර ආදී ජාතිය (පොදු බව) එකක් වන්නාක් මෙන් එකක්ම වන බව දත යුතුය. සැබවින්ම සියලුම බද්ධ සීමාවෝ ද අබද්ධ සීමාවෝ ද, තමන්ගේ තමන්ගේ ස්වභාවික නිශ්‍රය (ඇසුර) වූ ගම, වනය, ගඟ ආදී ක්ෂේත්‍රයන්හි සීමා නිර්ණය අනුව සෑම තැනකම සම්පූර්ණයෙන්ම එකම ක්ෂණයක පැතිර පවත්නා බැවින්, පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යාමාන නොවුව ද, ඒ ඒ නිශ්‍රය භූත වූ පරමාර්ථ ධර්මයන් හෝ ඒ ඒ ක්‍රියා විශේෂයන් හෝ ඇසුරු කොට ලෞකික ජනයා විසින් හෝ ශාසනික භික්ෂූන් විසින් හෝ සුදුසු පරිදි එකක් ලෙස පනවන ලද බැවින් නිශ්‍රය වශයෙන් එකම ස්වභාව ඇත්තාහ. එසේම නොවේද, "එක් ගමක්, වනයක්, ගඟක්, ස්වාභාවික විලක්, මහා සමුද්‍රයක්" යැයි මෙසේ ලෝකයෙහි ද,

‘‘Sammatā sā sīmā saṅghena (mahāva. 143). Agāmake ce, bhikkhave, araññe samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā. Samantā udakukkhepā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti (mahāva. 147) –

"සංඝයා විසින් ඒ සීමාව සම්මත කරන ලදී... මහණෙනි, ගමක් නොමැති වනයෙහි සතර වටින් සත් අබන්තරක් පමණ තැන, මෙය එහි සමාන සංවාස ඇති එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවයි. සතර වටින් දිය ඉසීමක් සීමා කොට ඇති තැන, මෙය එහි සමාන සංවාස ඇති එක් උපෝසථයක් ඇති සීමාවයි" යනාදී වශයෙන් ද,

Ādinā sāsane ca ekavohāro dissati. Na hi paramatthato ekassa anekadhammesu byāpanamatthi. Kasiṇekadesādivikappāsamānatāya ekattahānitoti ayaṃ no mati.

ශාසනයෙහි ද "එකක්" යන ව්‍යවහාරය පෙනේ. සැබවින්ම පරමාර්ථ වශයෙන් එක් අර්ථයක (එක් වස්තුවක) බොහෝ ධර්මයන්හි පැතිරීමක් නැත. කසිණ කොටසක් ආදී වශයෙන් විශේෂයෙන් සිතීම සමාන නොවන බැවින්, එක් තැනක අඩුවීමක් සිදුවේ; මෙය අපගේ මතයයි.

Assa heṭṭhāti sappaphaṇapabbatassa heṭṭhā ākāsapabbhāre. Leṇassāti leṇañce kataṃ, tassa leṇassāti attho. Tameva puna leṇaṃ pañcahi pakārehi vikappetvā otaraṇānotaraṇavinicchayaṃ dassetuṃ āha ‘‘sace pana heṭṭhā’’tiādi. Tattha ‘‘heṭṭhā’’ti imassa ‘‘leṇaṃ hotī’’ti iminā sambandho. Heṭṭhā leṇañca ekasmiṃ padeseti āha ‘‘anto’’ti, pabbatassa anto, pabbatamūleti attho. Tameva anto-saddaṃ sīmāparicchedena visesetuṃ ‘‘uparimassa sīmāparicchedassa pārato’’ti vuttaṃ. Pabbatapādaṃ pana apekkhitvā ‘‘orato’’ti vattabbepi sīmānissayaṃ pabbataggaṃ sandhāya ‘‘pārato’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Teneva ‘‘bahileṇa’’nti ettha bahi-saddaṃ visesento ‘‘uparimassa sīmāparicchedassa orato’’ti āha. Bahi sīmā na otaratīti ettha bahīti pabbatapāde leṇaṃ sandhāya vuttaṃ, leṇassa bahibhūte uparisīmāparicchedassa heṭṭhābhāge sīmā na otaratīti attho. Anto sīmāti leṇassa ca pabbatapādassa ca anto attano otaraṇārahaṭṭhāne na otaratīti attho. ‘‘Bahi sīmā na otarati, anto sīmā na otaratī’’ti cettha attano otaraṇārahaṭṭhāne leṇābhāvena sīmāya sabbathā anotaraṇameva dassitanti gahetabbaṃ. Tatthāpi anotarantī upari eva hotīti. ‘‘Bahi patitaṃ asīmā’’tiādinā uparipāsādādīsu athiranissayesu ṭhitā sīmāpi tesaṃ vināsena vinassatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ.

"අස්ස හෙට්ඨා" යනු නයි පෙනයක හැඩය ඇති පර්වතයට යටින් වූ ආකාශ පබ්භාරයෙහි (එළිමහන් ලෙනෙහි) යන්නයි. "ලේණස්ස" යනු ඉදින් ලෙනක් කරන ලද්දේ නම්, එම ලෙනෙහි යන අර්ථයයි. නැවතත් එම ලෙනම ක්‍රම පහකින් විභාග කර, සීමාව බැසීම හා නොබැසීම පිළිබඳ විනිශ්චය දැක්වීම සඳහා "සචෙ පන හෙට්ඨා" යනාදිය වදාළ සේක. එතැන "හෙට්ඨා" යන්නෙහි සම්බන්ධය "ලේණං හෝති" යන්න සමඟ වේ. "අන්තෝ" යනු පර්වතය ඇතුළත, පර්වත පාමුල යන අර්ථයයි. එම "අන්තෝ" යන ශබ්දයම සීමා පරිච්ඡේදයෙන් සුවිශේෂ කිරීමට "උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡේදස්ස පාරතෝ" (ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයෙන් එපිට) යැයි කියන ලදී. පර්වත පාදය අපේක්ෂාවෙන් "ඕරතෝ" (මෙපිට) යැයි කිව යුතු වුවද, සීමාවට නිශ්‍රය වූ පර්වත මුදුන උපලක්ෂණය කර "පාරතෝ" යැයි කියන ලදැයි දත යුතුය. එහෙයින්ම "බහිලේණං" යන්නෙහි "බහි" ශබ්දය විශේෂණ කරමින් "උපරිමස්ස සීමාපරිච්ඡේදස්ස ඕරතෝ" (ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයෙන් මෙපිට) යැයි කීහ. "බහි සීමා න ඕතරති" යන්නෙහි "බහි" යනු පර්වත පාමුල ඇති ලෙන අදහස් කර කීවකි. ලෙනෙන් පිටත වූ ඉහළ සීමා පරිච්ඡේදයේ පහළ කොටසට සීමාව නොබසී යන්න මෙහි අර්ථයයි. "අන්තෝ සීමා" යනු ලෙනෙහි ද පර්වත පාදයෙහි ද ඇතුළත වූ තමන් බසින්නට සුදුසු ස්ථානයට නොබසී යන්න අර්ථයයි. "බහි සීමා න ඕතරති, අන්තෝ සීමා න ඕතරති" යන්නෙහි තමන් බසින්නට සුදුසු ස්ථානයෙහි ලෙනක් නොමැති බැවින් සීමාව කිසිසේත් නොබැසීමම දක්වන ලදැයි දත යුතුය. එහිදී ද නොබසින්නේ ඉහළම පවතී. "බහි පතිතං අසීමා" යනාදියෙන් ඉහළ ප්‍රාසාද ආදී අස්ථිර නිශ්‍රයන්හි පිහිටි සීමාව ද ඒවා විනාශ වීමෙන් විනාශ වන බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

Pokkharaṇiṃ [Pg.148] khaṇanti, sīmāyevāti ettha sace heṭṭhā umaṅganadisīmappamāṇato anūnā paṭhamameva ca pavattā hoti. Sīmā ca pacchā baddhā nadito upari eva hoti, nadiṃ āhacca pokkharaṇiyā ca khatāya sīmā vinassatīti daṭṭhabbaṃ. Heṭṭhāpathavitaleti antarā bhūmivivare.

"පොක්ඛරණiං කණන්ති, සීමායේව" යන්නෙහි ඉදින් යටින් සීමා ප්‍රමාණයට වඩා අඩු නොවූ උමං ගඟක් පළමුවෙන්ම ගලා බස්නේ නම්, පසුව බඳින ලද සීමාව ගඟට ඉහළින්ම පවතී. ගඟ තෙක් ස්පර්ශ වන සේ පොකුණ හෑරූ කල්හි සීමාව විනාශ වන බව දත යුතුය. "හෙට්ඨාපථවිතලේ" යනු අතරතුර වූ භූමි විවරයෙහි යන්නයි.

Sīmāmāḷaketi khaṇḍasīmaṅgaṇe. ‘‘Vaṭarukkho’’ti idaṃ pārohopatthambhena atidūrampi gantuṃ samatthasākhāsamaṅgitāya vuttaṃ. Sabbarukkhalatādīnampi sambandho na vaṭṭati eva. Teneva nāvārajjusetusambandhopi paṭikkhitto. Tatoti sākhato. Mahāsīmāya pathavitalanti ettha āsannatarampi gāmasīmaṃ aggahetvā baddhasīmāya eva gahitattā gāmasīmābaddhasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhepi sambhedadoso natthi, aññamaññaṃ nissayanissitabhāvena pavattitoti gahetabbaṃ. Yadi hi tāsampi sambandhadoso bhaveyya, kathaṃ gāmasīmāya baddhasīmā sammannitabbā siyā? Yassā hi sīmāya saddhiṃ sambandhe doso bhaveyya, sā tattha bandhitumeva na vaṭṭati, baddhasīmāudakukkhepasīmāsu baddhasīmā viya, attano nissayabhūtagāmasīmādīsu udakukkhepasīmā viya ca. Teneva ‘‘sace pana rukkhassa sākhā vā tato nikkhantapāroho vā bahinaditīre vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) udakukkhepasīmāya attano anissayabhūtagāmasīmādīhi eva sambandhadoso dassito, na nadisīmāyaṃ. Evamidhāpīti daṭṭhabbaṃ. Ayañcattho upari pākaṭo bhavissati. Āhaccāti phusitvā.

"සීමාමාළකේ" යනු ඛණ්ඩ සීමා මළුවෙහි යන්නයි. "වටරුක්ඛෝ" (නුග ගස) යන්න වදාරන ලද්දේ අතු මුල්වල ආධාරයෙන් ඉතා ඈතට වුවද යා හැකි ශක්තිමත් අතුවලින් යුක්ත වන බැවිනි. සියලු ගස්, වැල් ආදියේ සම්බන්ධය ද කිසිසේත් සුදුසු නොවේ. එයින්ම ඔරු, ලණු සහ පාලම් මඟින් කෙරෙන සම්බන්ධය ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. "තතෝ" යනු අත්තෙන් යන්නයි. "මහාසීමාය පථවීතලං" යන්නෙහි ඉතා ආසන්න වුවද ගාම සීමාව නොගෙන බද්ධ සීමාවම ගත් බැවින්, ගාම සීමාව හා බද්ධ සීමාව අතර ගස් ආදියේ සම්බන්ධයක් තිබුණ ද සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය (සම්භේද දෝෂය) නොවේ. එය එකිනෙකාට නිශ්‍රය-නිශ්‍රිත භාවයෙන් (ඇසුරු කළ සහ ඇසුරු කරගත් බවින්) පවතින බැවින් යැයි ගත යුතුය. ඉදින් ඔවුන් අතර ද සම්බන්ධතා දෝෂයක් වන්නේ නම්, ගාම සීමාවෙහි බද්ධ සීමාවක් සම්මත කරන්නේ කෙසේද? යම් සීමාවක් සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් දෝෂයක් වේ නම්, එය එහි බැඳීමට කිසිසේත් සුදුසු නොවේ. බද්ධ සීමාවක් තවත් බද්ධ සීමාවක හෝ උදකුක්ඛේප සීමාවක බැඳීමට නොසුදුසු වන්නාක් මෙනි. තමන්ගේ නිශ්‍රය වූ ගාම සීමා ආදියෙහි උදකුක්ඛේප සීමාව බැඳීමට නොසුදුසු වන්නාක් මෙනි. එහෙයින්ම "සචේ පන රුක්ඛස්ස සාඛා වා..." යනාදියෙන් උදකුක්ඛේප සීමාවේ සම්බන්ධතා දෝෂය දක්වන ලද්දේ තමන්ට නිශ්‍රය නොවූ ගාම සීමා ආදිය සමඟ පමණි, නිශ්‍රය වූ නදී සීමාව සමඟ නොවේ. මෙහිදී ද එසේම යැයි දත යුතුය. මේ අර්ථය මතුයෙහි පැහැදිලි වනු ඇත. "ආහච්ච" යනු ස්පර්ශ කර (ගැටී) යන්නයි.

Mahāsīmaṃ vā sodhetvāti mahāsīmāgatānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahikaraṇādivasena sakalaṃ mahāsīmaṃ sodhetvā. Etena sabbavipattiyo mocetvā pubbe suṭṭhu baddhānampi dvinnaṃ baddhasīmānaṃ pacchā rukkhādisambandhena uppajjanako īdiso pāḷimuttako sambhedadoso atthīti dasseti. So ca ‘‘na, bhikkhave, sīmāya sīmā sambhinditabbā’’tiādinā baddhasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ paṭikkhipitvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannantena sīmantarikaṃ ṭhapetvā sīmaṃ sammannitu’’nti ubhinnaṃ (mahāva. 148) baddhasīmānamantarā sīmantarikaṃ ṭhapetvāva bandhituṃ anujānantena sambhedajjhottharaṇaṃ viya tāsaṃ aññamaññaṃ phusitvā tiṭṭhanavasena bandhanampi na vaṭṭatīti siddhattā baddhānampi tāsaṃ pacchā aññamaññaṃ ekarukkhādīhi [Pg.149] phusitvā ṭhānampi na vaṭṭatīti bhagavato adhippāyaññūhi saṅgītikārakehi niddhārito. Bandhanakāle paṭikkhittassa sambandhadosassa anulomena akappiyānulomattā.

"මහාසීමං වා සෝධෙත්වා" යනු මහා සීමාවෙහි සිටින සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා හත්ථපාසයට පැමිණවීම හෝ පිටතට සැළැස්වීම ආදී වශයෙන් මුළු මහා සීමාවම පිරිසිදු කර යන්නයි. මෙයින් සියලු විපත්තිවලින් මුදවා, පෙර මනාව බඳින ලද බද්ධ සීමා ද්විත්වයක වුවද පසුව ගස් ආදියේ සම්බන්ධය නිසා මෙවැනි පාළිමුත්තක (පෙළෙහි කෙළින්ම නොදැක්වෙන) සම්භේද දෝෂයක් (සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක්) ඇති වන බව දක්වයි. තවද, "මහණෙනි, සීමාවකින් තවත් සීමාවක් මිශ්‍ර නොකළ යුතුය" යනාදියෙන් බද්ධ සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීම ප්‍රතික්ෂේප කොට, "මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කරන කල්හි සීමාන්තරිකයක් (සීමා දෙකක් අතර හිස් ඉඩක්) තබා සීමාව සම්මත කිරීමට අනුදනිමි" යැයි සීමාන්තරිකයක් තබාම බැඳීමට අනුදැන වදාළ බැවින්, සීමා මිශ්‍ර වීම නොසුදුසු වන්නාක් මෙන්, එම සීමාවන් එකිනෙක ස්පර්ශ වන පරිදි පිහිටන සේ බැඳීම ද නොසුදුසු බව සිද්ධ වන හෙයින්, පෙර බඳින ලද සීමාවන් වුවද පසුව එකම ගසක් ආදියෙන් එකිනෙක ගැටී පැවතීම ද නොසුදුසු බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අදහස දත් සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා විසින් නියම කරන ලදී. ඒ මන්ද යත්, බැඳි අවස්ථාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද සම්බන්ධතා දෝෂයට අනුකූල වන බැවින්, එය අකප්පිය පාර්ශවයට එකඟ වන (අකප්පියානුලෝම) බැවිනි.

Ayaṃ pana sambandhadoso – pubbe suṭṭhu baddhānaṃ pacchā sañjātattā bajjhamānakkhaṇe viya asīmattaṃ kātuṃ na sakkoti. Tasmā rukkhādisambandhe apanītamatte tā sīmā pākatikā honti. Yathā cāyaṃ pacchā na vaṭṭati, evaṃ bajjhamānakkhaṇepi tāsaṃ rukkhādisambandhe sati tā bandhituṃ na vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

නමුත් මේ සම්බන්ධතා දෝෂය, පෙර මනාව බඳින ලද සීමාවන්ට පසුව ඇති වූවක් බැවින්, සීමාව බඳින අවස්ථාවේදී මෙන් සීමාව අහෝසි කිරීමට (අසීමා බවට පත් කිරීමට) සමත් නොවේ. එබැවින් ගස් ආදියේ සම්බන්ධය ඉවත් කළ සැනින් එම සීමාවන් ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් වේ. තවද, මෙම සම්බන්ධය පසුව නොසුදුසු වන්නාක් මෙන්, සීමාව බඳින අවස්ථාවෙහි ද ගස් ආදියේ සම්බන්ධයක් පවතී නම්, එම සීමාවන් බැඳීම නොසුදුසු බව දත යුතුය.

Keci pana ‘‘mahāsīmaṃ vā sodhetvāti ettha mahāsīmāgatā bhikkhū yathā taṃ sākhaṃ vā pārohaṃ vā kāyapaṭibaddhehi na phusanti, evaṃ sodhanameva idhādhippetaṃ, na sakalasīmāsodhana’’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ aṭṭhakathāya virujjhanato. Tathā hi ‘‘mahāsīmāya pathavitalaṃ vā tatthajātarukkhādīni vā āhacca tiṭṭhatī’’ti evaṃ sākhāpārohānaṃ mahāsīmaṃ phusitvā ṭhānameva sambandhadose kāraṇattena vuttaṃ, na pana tattha ṭhitabhikkhūhi sākhādīnaṃ phusanaṃ. Yadi hi bhikkhūnaṃ sākhādi phusitvā ṭhānameva kāraṇaṃ siyā, tassa sākhaṃ vā tato niggatapārohaṃ vā mahāsīmāya paviṭṭhaṃ tatraṭṭho koci bhikkhu phusitvā tiṭṭhatīti bhikkhuphusanameva vattabbaṃ siyā. Yañhi tattha mahāsīmāsodhane kāraṇaṃ, tadeva tasmiṃ vākye padhānato dassetabbaṃ. Na hi āhacca ṭhitameva sākhādiṃ phusitvā ṭhito bhikkhu sodhetabbo ākāsaṭṭhasākhādiṃ phusitvā ṭhitassāpi sodhetabbato, kiṃ niratthakena āhaccaṭṭhānavacanena. Ākāsaṭṭhasākhāsu ca bhikkhuno phusanameva kāraṇattena vuttaṃ, sodhanañca tasseva bhikkhussa hatthapāsānayanādivasena sodhanaṃ vuttaṃ. Idha pana ‘‘mahāsīmaṃ sodhetvā’’ti sakalasīmāsādhāraṇavacanena sodhanaṃ vuttaṃ.

ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි, 'මහා සීමාව ශුද්ධ කොට' යන මෙහි, මහා සීමාවට පැමිණි භික්ෂූන් යම් සේ ඒ අත්තක් හෝ අහස් මුලක් හෝ තමන්ගේ ශරීරයෙන් හෝ ශරීරයට බැඳුණු දෙයින් ස්පර්ශ නොකරද්ද, එබඳු පිරිසිදු කිරීමක්ම මෙහි අදහස් කරනු ලැබේ, මුළු සීමාවම පිරිසිදු කිරීමක් නොවේ යැයි පවසති. එය අටුවාව හා පරස්පර වන බැවින් සුදුසු නොවේ. එසේමය, 'මහා සීමාවෙහි පොළොව මතුපිට හෝ එහි හටගත් ගස් ආදියෙහි වැදී පවතී' යැයි මෙසේ අතුවල හෝ අහස් මුල්වල මහා සීමාව හා ස්පර්ශ වී පැවතීමම සම්බන්ධ දෝෂයට හේතුවක් වශයෙන් දක්වා ඇත. එහි සිටින භික්ෂූන් විසින් අතු ආදිය ස්පර්ශ කිරීම (හේතුවක් ලෙස) දක්වා නැත. ඉදින් භික්ෂූන් විසින් අතු ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටීමම හේතුව වන්නේ නම්, එම වෘක්ෂයේ මහා සීමාවට ඇතුළු වූ අත්තක් හෝ එයින් නික්මුණු අහස් මුලක් හෝ එහි සිටි කිසියම් භික්ෂුවක් ස්පර්ශ කොට සිටී යැයි භික්ෂුවගේ ස්පර්ශයම ප්‍රකාශ කළ යුතු වන්නේය. මක්නිසාද යත්, එහි මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීමෙහිලා යම් හේතුවක් ඇත්ද, එයම එම වාක්‍යයෙහි ප්‍රධාන කොට දැක්විය යුතුය. සීමාවෙහි වැදී පවතින අතු ආදිය ස්පර්ශ කරගෙන සිටින භික්ෂුව පමණක් සීමාවෙන් බැහැර කළ යුතු නොවේ; මන්ද යත් අහසේ පවතින අතු ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටින භික්ෂුව ද පිරිසිදු (සීමාවෙන් බැහැර) කළ යුතු බැවින්, 'වැදී පැවතීම' යන නිෂ්ඵල වචනයෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද? අහසෙහි පිහිටි අතුවලදී ද භික්ෂුවගේ ස්පර්ශයම හේතුවක් වශයෙන් දක්වන ලද අතර, පිරිසිදු කිරීම ද එම භික්ෂුවගේම හස්තපාසය ඉවත් කිරීම් ආදී වශයෙන් දක්වන ලදී. මෙහිදී වනාහි 'මහා සීමාව ශුද්ධ කොට' යනුවෙන් මුළු සීමාවටම පොදු (සාධාරණ) වචනයෙන් පිරිසිදු කිරීම දක්වන ලදී.

Apica sākhādiṃ phusitvā ṭhitabhikkhumattasodhane abhimate ‘‘mahāsīmāya pathavitala’’nti visesasīmopādānaṃ niratthakaṃ siyā yattha katthaci antamaso ākāsepi ṭhatvā sākhādiṃ phusitvā ṭhitassa visodhetabbato. Chinditvā [Pg.150] bahiṭṭhakā kātabbāti tattha patiṭṭhitabhāvaviyojanavacanato ca visabhāgasīmānaṃ phusaneneva sakalasīmāsodhanahetuko aṭṭhakathāsiddhoyaṃ eko sambandhadoso atthevāti gahetabbo. Teneva udakukkhepasīmākathāyampi (mahāva. aṭṭha. 147) ‘‘vihārasīmāya vā gāmasīmāya vā patiṭṭhito’’ti ca ‘‘naditīre pana khāṇukaṃ koṭṭetvā tattha baddhanāvāya na vaṭṭatī’’ti ca ‘‘sace pana setu vā setupādā vā bahitīre patiṭṭhitā, kammaṃ kātuṃ na vaṭṭatī’’ti ca evaṃ visabhāgāsu gāmasīmāsu sākhādīnaṃ phusanameva saṅkaradosakāraṇattena vuttaṃ, na bhikkhuphusanaṃ. Tathā hi ‘‘antonadiyaṃ jātarukkhe bandhitvā kammaṃ kātabba’’nti nadiyaṃ nāvābandhanaṃ anuññātaṃ udakukkhepanissayattena nadisīmāya sabhāgattā. Yadi hi bhikkhūnaṃ phusanameva paṭicca sabbattha sambandhadoso vutto siyā, nadiyampi bandhanaṃ paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya. Tatthāpi hi bhikkhuphusanaṃ kammakopakāraṇaṃ hoti, tasmā sabhāgasīmāsu pavisitvā bhūmiādiṃ phusitvā vā aphusitvā vā sākhādimhi ṭhite taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabbo. Visabhāgasīmāsu pana sākhādimhi phusitvā ṭhite taṃ sākhādiṃ aphusantāpi sabbe bhikkhū sodhetabbā. Aphusitvā ṭhite pana taṃ sākhādiṃ phusantova bhikkhu sodhetabboti niṭṭhamettha gantabbaṃ.

තවද, අතු ආදිය ස්පර්ශ කොට සිටින භික්ෂුව පමණක් පිරිසිදු කිරීම අදහස් කරන්නේ නම්, 'මහා සීමාවේ පොළොව මතුපිට' යනුවෙන් සීමාව විශේෂ කොට දැක්වීම නිෂ්ඵල වන්නේය. මන්ද යත්, යම් කිසි තැනක අවසාන වශයෙන් අහසෙහි වුවද සිටිමින් අතු ආදිය ස්පර්ශ කරගෙන සිටින භික්ෂුව ද පිරිසිදු කළ යුතු බැවිනි. 'කපා දමා පිටත පිහිටි දෙයක් බවට පත් කළ යුතුය' යන්නෙන් එහි පිහිටා ඇති ස්වභාවයෙන් වෙන් කිරීම ප්‍රකාශ වන බැවින් ද, විසභාග (වෙනස් වූ) සීමාවන් ස්පර්ශ වීමෙන්ම මුළු සීමාවම පිරිසිදු කිරීමට හේතුවන, අටුවාවෙන් තහවුරු වන මේ එක්තරා සම්බන්ධ දෝෂයක් පවතින්නේමය යන්න පිළිගත යුතුය. එහෙයින්ම උදකුක්ඛේප සීමා කථාවෙහි ද, 'විහාර සීමාවෙහි හෝ ගාම සීමාවෙහි හෝ පිහිටි' යනුවෙන් ද, 'ගං ඉවුරෙහි කණුවක් ගසා එහි බඳින ලද ඔරුවක සිට (විනය කර්ම කිරීම) නොකැපය' යනුවෙන් ද, 'ඉදින් පාලම හෝ පාලම් කණු හෝ එතෙර ඉවුරෙහි පිහිටියේ නම්, කර්මය කිරීමට සුදුසු නොවේ' යනුවෙන් ද, මෙසේ විසභාග ගාම සීමාවන්හි අතු ආදිය ස්පර්ශ වීමම මිශ්‍රවීමේ (සංකර) දෝෂයට හේතුවක් ලෙස දක්වා ඇත, භික්ෂුවගේ ස්පර්ශය නොවේ. එසේමය, 'ගඟ ඇතුළත හටගත් ගසක බැඳ කර්මය කළ යුතුය' යනුවෙන් ගඟෙහි ඔරුව බැඳීම අනුදැන වදාරන ලද්දේ, උදකුක්ඛේපය ඇසුරු කළ බැවින් නදී සීමාව සමඟ සභාග (සමාන ස්වභාවයක්) ඇති බැවිනි. ඉදින් භික්ෂූන්ගේ ස්පර්ශයම මුල් කොට ගෙන හැම තැනම සම්බන්ධ දෝෂය කියන ලද්දේ නම්, ගඟෙහි බැඳීම ද ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතු වන්නේය. මන්ද යත්, එහි ද භික්ෂු ස්පර්ශය කර්මය ව්‍යර්ථ වීමට හේතු වන බැවිනි. එබැවින්, සභාග සීමාවන්හි (භික්ෂුව) ඇතුළු වී පොළොව ආදිය ස්පර්ශ කොට හෝ නොකොට හෝ අත්තක් ආදියෙහි පිහිටි කල්හි, එම අත්ත ආදිය ස්පර්ශ කරන භික්ෂුව පමණක් සීමාවෙන් බැහැර කොට පිරිසිදු කළ යුතුය. විසභාග සීමාවන්හි වනාහි අත්තක් ආදිය (වෙනත් සීමාවක) ස්පර්ශ වී පවතින කල්හි, එම අත්ත ස්පර්ශ නොකළත් එහි සිටින සියලු භික්ෂූන් සීමාවෙන් බැහැර කළ යුතුය. ස්පර්ශ නොවී පවතින කල්හි වනාහි, එම අත්ත ස්පර්ශ කරන භික්ෂුව පමණක් පිරිසිදු කළ යුතුය කියා මෙහි නිශ්චයකට පැමිණිය යුතුය.

Yaṃ panettha keci ‘‘baddhasīmānaṃ dvinnaṃ aññamaññaṃ viya baddhasīmāgāmasīmānampi tadaññāsampi sabbāsaṃ samānasaṃvāsakasīmānaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandhe sati tadubhayampi ekasīmaṃ viya sodhetvā ekattheva kammaṃ kātabbaṃ, aññattha kataṃ kammaṃ vipajjati, natthettha sabhāgavisabhāgabhedo’’ti vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, sabhāgasīmānaṃ aññamaññaṃ sambhedadosābhāvassa visabhāgasīmānameva tabbhāvassa suttasuttānulomādivinayanayehi siddhattā. Tathā hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’nti gāmasīmāyameva baddhasīmaṃ sammannituṃ anuññātaṃ. Tāsaṃ nissayanissitabhāvena sabhāgatā, sambhedajjhottharaṇādidosābhāvo ca suttatova siddho. Bandhanakāle pana anuññātassa sambandhassa anulomato pacchā sañjātarukkhādisambandhopi tāsaṃ vaṭṭati eva. ‘‘Yaṃ, bhikkhave…pe… kappiyaṃ anulometi akappiyaṃ paṭibāhati. Taṃ vo kappatī’’ti (mahāva. 305) vuttattā. Evaṃ tāva baddhasīmāgāmasīmānaṃ aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca [Pg.151] suttasuttānulomato siddho. Iminā eva nayena araññasīmāsattabbhantarasīmānaṃ, nadiādiudakukkhepasīmānañca suttasuttānulomato aññamaññaṃ sabhāgatā, sambhedādidosābhāvo ca siddhoti veditabbo.

යම් හෙයකින් මෙහි ඇතැම් ආචාර්යවරු, 'බද්ධ සීමාවන් දෙකක එකිනෙකට ඇති සම්බන්ධය මෙන්, බද්ධ සීමා සහ ගාම සීමා අතර ද, එයින් බාහිර වූ අන් සියලු සමාන සංවාසක සීමාවන් අතර ද එකිනෙකට ගස් වැල් ආදියෙන් සම්බන්ධයක් ඇති කල්හි, ඒ සීමා දෙකම එකම සීමාවක් මෙන් පිරිසිදු කොට එක් සීමාවකම කර්මය කළ යුතුය, වෙනත් තැනක කරන ලද කර්මය ව්‍යර්ථ වේ, මෙහි සභාග-විසභාග භේදයක් නැත' යැයි පවසත් ද, එය ඔවුන්ගේ හුදු මතයක් පමණි. මන්ද යත්, සභාග සීමාවන් අතර එකිනෙකට මිශ්‍ර වීමේ (සම්භේද) දෝෂයක් නොමැති බව ද, විසභාග සීමාවන්හිම පමණක් එම දෝෂය පවතින බව ද සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුලෝම ආදී විනය ක්‍රමයන්ගෙන් තහවුරු වන බැවිනි. එසේමය, 'මහණෙනි, සීමාවක් සම්මත කිරීමට අනුදනිමි' යනුවෙන් ගාම සීමාවෙහිම බද්ධ සීමාව සම්මත කිරීමට අනුදැන වදාරන ලදී. ඒවායේ ඇසුර හා ඇසුරු කළ බව (නිශ්‍රය-නිශ්‍රිත භාවය) නිසා සභාග බව ද, සම්භේද (මිශ්‍රවීම්) හා අජ්ඣෝත්ථරණ (යටපත් කිරීම්) ආදී දෝෂයන් නොමැති බව ද සූත්‍රයෙන්ම සිද්ධ වේ. සීමා බඳින කාලයෙහි අනුදැන වදාරන ලද සම්බන්ධයට අනුකූල වන බැවින්, පසුව හටගත් ගස්වැල් ආදියෙන් සිදුවන සම්බන්ධය ද ඒවාට සුදුසු (කැප) වන්නේමය. 'මහණෙනි, යමක් කැප දේට අනුලෝම වේද, අකැප දේ බැහැර කෙරේද, එය තොපට කැප වේ' යැයි වදාළ හෙයිනි. මෙසේ පළමුව බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන්හි අන්‍යෝන්‍ය සභාග බව ද, සම්භේද ආදී දෝෂයන් නොමැති බව ද සූත්‍ර හා සූත්‍රානුලෝමයන්ගෙන් සිද්ධ වේ. මේ ක්‍රමයෙන්ම, අරණ්‍ය සීමා සහ සත්තබ්භන්තර සීමාවන්ගේ ද, නදී ආදී උදකුක්ඛේප සීමාවන්ගේ ද සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුලෝමයන්ට අනුව අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් පවතින සභාග බව හා සම්භේදාදී දෝෂයන් නොමැති බව දත යුතුය.

Baddhasīmāya pana aññāya baddhasīmāya, nadiādisīmāsu ca bandhituṃ paṭikkhepasiddhito ceva udakukkhepasattabbhantarasīmānaṃ nadiādīsu eva kātuṃ niyamanasuttasāmatthiyena baddhasīmāgāmasīmādīsu karaṇapaṭikkhepasiddhito ca tāsaṃ aññamaññaṃ visabhāgatā, uppattikkhaṇe, pacchā ca rukkhādīhi sambhedādidosasambhavo ca vuttanayena suttasuttānulomato ca sijjhanti. Teneva aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 148) visabhāgasīmānameva vaṭarukkhādivacanehi sambandhadosaṃ dassetvā sabhāgānaṃ baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sambandhadoso na dassito, na kevalañca na dassito, atha kho tāsaṃ sabhāgasīmānaṃ rukkhādisambandhepi dosābhāvo pāḷiaṭṭhakathāsu ñāpito eva. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘pabbatanimittaṃ pāsāṇanimittaṃ vananimittaṃ rukkhanimitta’’ntiādinā vaḍḍhanakanimittāni anuññātāni. Tena nesaṃ rukkhādīnaṃ nimittānaṃ vaḍḍhanepi baddhasīmāgāmasīmānaṃ saṅkaradosābhāvo ñāpitova hoti. Dvinnaṃ pana baddhasīmānaṃ īdiso sambandho na vaṭṭati. Vuttañhi ‘‘ekarukkhopi ca dvinnaṃ sīmānaṃ nimittaṃ hoti, so pana vaḍḍhanto sīmāsaṅkaraṃ karoti, tasmā na kātabbo’’ti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tiyojanaparamaṃ sīmaṃ sammannitu’’nti vacanatopi cāyaṃ ñāpito. Tiyojanaparamāya hi sīmāya samantā pariyantesu rukkhalatāgumbādīhi baddhasīmāgāmasīmānaṃ niyamena aññamaññaṃ sambandhassa sambhavato ‘‘īdisaṃ sambandhanaṃ vināsetvāva sīmā sammannitabbā’’ti aṭṭhakathāyampi na vuttaṃ.

එක් බද්ධ සීමාවක් තුළ වෙනත් බද්ධ සීමාවක් හෝ ගංගා ආදී සීමාවන් පිහිටුවීම ප්‍රතික්ෂේප වන බැවින්ද, උදකුක්ඛේප හා සත්තබ්භන්තර සීමාවන් ගංගා ආදියෙහිම පිහිටුවිය යුතුය යන නියම සූත්‍රයන්හි ඇති ශක්තියෙන් බද්ධ සීමා, ගාම සීමා ආදියෙහි ඒවා පිහිටුවීම වැළකෙන බැවින්ද, ඒ සීමාවන්ගේ එකිනෙකට ඇති විසභාග (නොගැලපෙන) ස්වභාවයද, උපදින අවස්ථාවෙහි සහ පසුව වෘක්ෂාදිය නිසා ඇතිවන සීමා මිශ්‍ර වීම ආදී දෝෂයන්ගේ පැවැත්මද ඉහත දැක්වූ පරිදි සූත්‍ර සහ සූත්‍රානුකූල ක්‍රමයෙන්ම සිද්ධ වේ. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි විසභාග සීමාවන්ගේම නුග ගස් ආදී වචනයන්ගෙන් සබඳතාවයේ දෝෂය පෙන්වා දී, සභාග වූ බද්ධ සීමා, ගාම සීමා ආදියේ සබඳතාවයෙහි දෝෂයක් නොපෙන්වන ලදී. නොපෙන්වා සිටියා පමණක් නොව, ඒ සභාග සීමාවන්ගේ වෘක්ෂාදී සබඳතාවයක් ඇති කලද එහි දෝෂයක් නොමැති බව පාළි අටුවාවන්හි හෙළි කර ඇත. එසේම පාළියෙහි 'පර්වත නිමිත්ත, පාෂාණ නිමිත්ත, වන නිමිත්ත, වෘක්ෂ නිමිත්ත' ආදී වශයෙන් වැඩෙන නිමිති අනුදැන වදාරන ලදී. එම අනුදැනීම නිසා ඒ වෘක්ෂාදී නිමිති වැඩීමේදීද බද්ධ සීමාවන්ගේ සහ ගාම සීමාවන්ගේ සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් නොමැති බව හෙළි කර තිබේ. බද්ධ සීමා දෙකක් අතර මෙවැනි සබඳතාවක් නොවැටෙයි. 'එක් වෘක්ෂයක් වුවද සීමා දෙකකට නිමිත්තක් විය හැක, නමුත් එය වැඩෙන කල්හි සීමාවන් මිශ්‍ර කරයි, එබැවින් එසේ නොකළ යුතුය' යි වදාරන ලදී. 'මහණෙනි, උපරිම තෙයොදුනක් වූ සීමාවක් සම්මත කිරීමට අනුදැන වදාරමි' යන වචනයෙන්ද මේ අදහස හෙළි වේ. යොදුන් තුනක් වන සීමාව වටා එහි කෙළවරෙහි ගස්, වැල්, පඳුරු ආදියෙන් බද්ධ සීමා සහ ගාම සීමා එකිනෙක සම්බන්ධ වීම නියත වශයෙන්ම සිදුවන බැවිනි. 'මෙවැනි වෘක්ෂාදී සබඳතාවන් විනාශ කරම සීමාව සම්මත කළ යුතුය' යන්න අටුවාවෙහිද වදාරා නැත.

Yadi cettha rukkhādisambandhena kammavipatti bhaveyya, avassameva vattabbaṃ siyā. Vipattiparihāratthañhi ācariyā nirāsaṅkaṭṭhānesupi ‘‘bhittiṃ akittetvā’’tiādinā siddhamevatthaṃ punappunaṃ avocuṃ. Idha pana ‘‘vanamajjhe vihāraṃ karonti, vanaṃ na kittetabba’’ntiādirukkhalatādīhi nirantare vanamajjhepi sīmābandhanameva avocuṃ. Tathā thambhānaṃ upari katapāsādādīsu heṭṭhā thambhādīhi ekābaddhesu uparimatalādīsu sīmābandhanaṃ bahudhā vuttaṃ. Tasmā baddhasīmāgāmasīmānaṃ rukkhādisambandho tehi mukhatova vihito. Apica gāmasīmānampi pāṭekkaṃ baddhasīmāsadisatāya ekissā gāmasīmāya kammaṃ [Pg.152] karontehi dabbatiṇamattenāpi sambandhā gāmantaraparamparā araññanadisamuddā ca sodhetabbāti sakaladīpaṃ sodhetvāva kātabbaṃ siyā. Evaṃ pana asodhetvā paṭhamamahāsaṅgītikālato pabhuti katānaṃ upasampadādikammānaṃ, sīmāsammutīnañca vipajjanato sabbesampi bhikkhūnaṃ anupasampannasaṅkāpasaṅgo ca dunnivāro hoti. Na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā vuttanayeneva visabhāgasīmānameva rukkhādīhi sambandhadoso, na baddhasīmāgāmasīmādīnaṃ sabhāgasīmānanti gahetabbaṃ.

ඉදින් මෙහි වෘක්ෂාදී සබඳතාව නිසා කර්ම විපත්තියක් සිදුවේ නම්, එය නිසැකවම පැවසිය යුතුව තිබුණි. මන්දයත්, විපත්ති මඟහරවා ගනු පිණිස ආචාර්යවරු සැක රහිත තැන්හි පවා 'බිත්තිය නම් නොකොට' යනාදී වශයෙන් දැනටමත් සිද්ධ වූ අර්ථය නැවත නැවතත් ප්‍රකාශ කළහ. නමුත් මෙහිදී 'වනය මැද විහාරයක් කරත්ද, වනය නම් නොකට යුතුය' යනාදී වශයෙන් වෘක්ෂ, වැල් ආදියෙන් ගහණ වූ වනාන්තර මැද වුවද සීමාව බැඳීමම වදාළහ. එසේම කුළුණු මත කළ ප්‍රාසාද ආදියේදී පහළ කුළුණු ආදියෙන් එකට බැඳී තිබියදී ඉහළ මාලයන්හි සීමාව බැඳීම බොහෝ සෙයින් වදාරන ලදී. එබැවින් බද්ධ සීමාවන්ගේ හා ගාම සීමාවන්ගේ වෘක්ෂාදී සබඳතාවය ඔවුන් විසින් සෘජුවම අනුමත කරන ලද්දකි. තවද, ගාම සීමාවන්ද වෙන් වෙන් වශයෙන් බද්ධ සීමාවන්ට සමාන වන බැවින්, එක් ගාම සීමාවක කර්ම කරන භික්ෂූන් විසින් තණකොළ පොදකින් පවා සම්බන්ධ වූ අනෙක් ගම් දේශ සීමාවන්, වනාන්තර, ගංගා සහ මහා සමුද්‍රයන් පවා පිරිසිදු කළ යුතු වේ නම් මුළු ද්වීපයම පිරිසිදු කොටම කර්මය කළ යුතු වන්නේය. මෙසේ නොසෝදා පළමු ධර්ම සංගායනා සමයේ සිට කරන ලද උපසම්පදා කර්මයන් සහ සීමා සම්මුතීන් බිඳී යන බැවින්, සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලා නොඋපසම්පන්න අය වෙතියි යන සැකය වැළැක්විය නොහැකි වනු ඇත. එය ද සුදුසු නැත. එබැවින් ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන්ම විසභාග සීමාවන්ටම වෘක්ෂාදියෙන් සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය ඇති වන අතර, බද්ධ සීමා, ගාම සීමා ආදී සභාග සීමාවන්ට එම දෝෂය බලනොපාන බව වටහා ගත යුතුය.

Mahāsīmāsodhanassa dukkaratāya khaṇḍasīmāyameva yebhuyyena saṅghakammakaraṇanti āha ‘‘sīmāmāḷake’’tiādi. Mahāsaṅghasannipāte pana khaṇḍasīmāya appahonakatāya mahāsīmāya kamme kariyamānepi ayaṃ nayo gahetabbova.

මහා සීමාවක් පිරිසිදු කිරීම දුෂ්කර වන බැවින්, බොහෝ සෙයින් ඛණ්ඩ සීමාවෙහිම සංඝකර්ම කළ යුතු යැයි 'සීමාමාළකයෙහි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එහෙත් මහා සංඝ සන්නිපාතයකදී ඛණ්ඩ සීමාව ප්‍රමාණවත් නොවන බැවින්, මහා සීමාවෙහි කර්ම කරන කල්හිද මෙම ක්‍රමයම ගත යුතුය.

‘‘Ukkhipāpetvā’’ti iminā kāyapaṭibaddhenapi sīmaṃ phusanto sīmaṭṭhova hotīti dasseti. Purimanayepīti khaṇḍasīmato mahāsīmaṃ paviṭṭhasākhānayepi. Sīmaṭṭharukkhasākhāya nisinno sīmaṭṭhova hotīti āha ‘‘hatthapāsameva ānetabbo’’ti. Ettha ca rukkhasākhādīhi aññamaññaṃ sambandhāsu etāsu khandhasīmāyaṃ tayo bhikkhū, mahāsīmāyaṃ dveti evaṃ dvīsu sīmāsu sīmantarikaṃ aphusitvā, hatthapāsañca avijahitvā ṭhitehi pañcahi bhikkhūhi upasampadādikammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti keci vadanti. Taṃ na yuttaṃ ‘‘nānāsīmāya ṭhitacatuttho kammaṃ kareyya, akammaṃ, na ca karaṇīya’’ntiādi (mahāva. 389) vacanato. Tenevetthāpi mahāsīmaṃ sodhetvā māḷakasīmāyameva kammakaraṇaṃ vihitaṃ. Aññathā bhinnasīmaṭṭhatāya tatraṭṭhassa gaṇapūrakattābhāvā kammakopova hotīti.

'ඔසවා තැබීමෙන්' යන මෙයින්, ශරීරයට බැඳී පවතින වස්තුවකින් වුවද සීමාව ස්පර්ශ කරන තැනැත්තා සීමාවෙහි සිටින්නෙකුම වන බව පෙන්වයි. 'පූර්ව ක්‍රමයෙන්ද' යනු ඛණ්ඩ සීමාවෙන් මහා සීමාවට ඇතුළු වූ අතු ඇති ක්‍රමයේදීද වේ. සීමාවෙහි පිහිටි වෘක්ෂ ශාඛාවක හිඳින තැනැත්තා සීමාවෙහි සිටින්නෙකුම වන බැවින් 'හත්ථපාසයටම පැමිණවිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. තවද මෙහිදී වෘක්ෂ ශාඛා ආදියෙන් එකිනෙක බැඳී ඇති මෙම සීමාවන් අතුරින් ඛණ්ඩ සීමාවෙහි භික්ෂූන් තිදෙනෙකුද, මහා සීමාවෙහි භික්ෂූන් දෙදෙනෙකුද වශයෙන් සීමා දෙකෙහි සීමාන්තරිකය ස්පර්ශ නොකොට, හත්ථපාසයද අත්නොහැර සිටි භික්ෂූන් පස්නමක විසින් උපසම්පදා ආදී කර්ම කළ යුතුයැයි සමහරෙක් පවසති. එය සුදුසු නොවේ, මන්දයත් 'වෙනස් සීමාවක සිටින සිව්වැන්නෙකු කර්මය කරයි නම්, එය අකර්මයකි, නොකට යුත්තකි' යනාදී දේශනාව නිසාය. එබැවින්ම මෙහිදීද මහා සීමාව පිරිසිදු කොට මාළක සීමාවෙහිම කර්ම කිරීම නියම කරන ලදී. එසේ නොමැතිව, වෙනස් සීමාවක සිටීම නිසා එහි සිටින භික්ෂුව ගණ පූරණයට සුදුසු නොවන බැවින් කර්මය බිඳී යාමම සිදුවේ.

Yadi evaṃ kathaṃ chandapārisuddhiāharaṇavasena mahāsīmāsodhananti? Tampi vinayaññū na icchanti, hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva panettha sodhanaṃ icchanti, dinnassāpi chandassa anāgamanena mahāsīmaṭṭho kammaṃ kopetīti. Yadi cassa chandādi nāgacchati, kathaṃ so kammaṃ kopessatīti? Dvinnaṃ visabhāgasīmānaṃ sambandhadosato. So ca sambandhadoso aṭṭhakathāvacanappamāṇato. Na hi vinaye sabbattha yutti sakkā ñātuṃ buddhagocarattāti veditabbaṃ. Keci pana ‘‘sace dvepi sīmāyo pūretvā nirantaraṃ [Pg.153] ṭhitesu bhikkhūsu kammaṃ karontesu ekissā eva sīmāya gaṇo ca upasampadāpekkho ca anussāvako ca ekato tiṭṭhati, kammaṃ sukatameva hoti. Sace pana kammāraho vā anussāvako vā sīmantaraṭṭho hoti, kammaṃ vipajjatī’’ti vadanti, tañca baddhasīmāgāmasīmādisabhāgasīmāsu eva yujjati, yāsu aññamaññaṃ rukkhādisambandhesupi doso natthi. Yāsu pana atthi, na tāsu visabhāgasīmāsu rukkhādisambandhe sati ekattha ṭhito itaraṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti eva aṭṭhakathāyaṃ sāmaññato sodhanassa vuttattāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

ඉදින් එසේ නම්, ඡන්දය හා පාරිශුද්ධිය ගෙන ඒමේ ක්‍රමයෙන් මහා සීමාව පිරිසිදු කිරීම සිදුවන්නේ කෙසේද? විනයධරයන් වහන්සේලා එයද නොකැමති වන අතර, මෙහිදී හත්ථපාසයට ගෙන ඒමෙන් හෝ සීමාවෙන් පිටතට කිරීමෙන් පමණක්ම ශෝධනය කැමති වෙති. මන්දයත්, ඡන්දය දුන්නද නොපැමිණීමෙන් මහා සීමාවෙහි සිටින තැනැත්තා කර්මය බිඳ දමන බැවිනි. ඉදින් ඔහුගේ ඡන්දය ආදිය නොපැමිණේ නම්, ඔහු කර්මය බිඳ දමන්නේ කෙසේද? විසභාග සීමා දෙකෙහි ඇති සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය නිසාය. එම සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය අටුවා වචනයේ අධිකාරීත්වයෙන් පිළිගත යුතුය. මන්දයත් විනයෙහි සෑම තැනකදීම තර්කය තේරුම් ගත නොහැකි බැවිනි, එය බුද්ධ විෂය වන බැවිනි. එහෙත් සමහරෙක් පවසනුයේ, 'ඉදින් සීමා දෙකම පුරවා නොකඩවා සිටින භික්ෂූන් කර්ම කරද්දී එක් සීමාවකම ගණයද, උපසම්පදා අපේක්ෂකයාද, කර්මවාචාචාර්යවරයාද එක්තැන්ව සිටිත් නම් කර්මය මැනවින් සිද්ධ වූවක්ම වේ. ඉදින් කර්මයට සුදුසු භික්ෂුවක් හෝ කර්මවාචාචාර්යවරයා වෙනත් සීමාවක සිටින්නේ නම් කර්මය විපත්තියට පත් වේ' කියාය. එයද බද්ධ සීමා, ගාම සීමා ආදී සභාග සීමාවන්හිදීම පමණක් ගැලපේ, මන්ද යත් ඒවායේ එකිනෙකා අතර වෘක්ෂාදී සබඳතා තිබුණද දෝෂයක් නොමැති බැවිනි. නමුත් යම් සීමාවන්හි දෝෂයක් ඇත්ද, ඒ විසභාග සීමාවන්හි වෘක්ෂාදී සබඳතාවක් ඇති කල්හි එක් තැනක සිටින භික්ෂුව අනෙක් තැනෙහි කර්මය නිසැකවම බිඳ දමයි, මන්දයත් අටුවාවෙහි සාමාන්‍යයෙන් ශෝධනය ගැන වදාරා ඇති බැවිනි. මෙය අපගේ අදහසයි. විමසා බලා ගත යුතුය.

Na otaratīti paṇavasaṇṭhānapabbatādīsu heṭṭhā pamāṇarahitaṭṭhānaṃ na otarati. Kiñcāpi panettha bajjhamānakkhaṇe uddhampi pamāṇarahitaṃ pabbatādīni nārohati, tathāpi taṃ pacchā sīmaṭṭhatāya sīmā hoti. Heṭṭhā paṇavasaṇṭhānādi pana upari baddhāyapi sīmāya sīmāsaṅkhyaṃ na gacchati, tassa vasena na otaratīti vuttaṃ, itarathā orohaṇārohaṇānaṃ sādhāraṇavasena ‘‘na otaratī’’tiādinā vattabbato. Yaṃ kiñcīti niṭṭhitasīmāya upari jātaṃ vijjamānaṃ pubbe ṭhitaṃ, pacchā sañjātaṃ, paviṭṭhañca yaṃkiñci saviññāṇakāviññāṇakaṃ sabbampīti attho. Antosīmāya hi hatthikkhandhādisaviññāṇakesu nisinnopi bhikkhu sīmaṭṭhova hoti. ‘‘Baddhasīmāyā’’ti idañca pakaraṇavasena upalakkhaṇato vuttaṃ. Abaddhasīmāsupi sabbāsu ṭhitaṃ taṃ sīmāsaṅkhyameva gacchati.

‘න ඔතරති’ (නොබසී) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ උඩැක්කියක (පණව) හැඩය ඇති පර්වත ආදියේ පහළ පිහිටි ප්‍රමාණයක් නොමැති ස්ථානයට නොබසින බවයි. එහි සීමාව බඳින මොහොතේ ඉහළ පිහිටි ප්‍රමාණයක් නොමැති පර්වත ආදියට නොනැඟුණ ද, පසුව එය සීමාවෙහි පිහිටන බැවින් සීමාව ම වෙයි. එහෙත් පහළ පිහිටි උඩැක්කි හැඩැති පර්වතය ආදියේ ඉහළින් සීමාව බැඳි නමුත්, එය සීමා සංඛ්‍යාවට (ගණනට) නොපැමිණේ. ඒ අනුව ‘න ඔතරති’ (නොබසී) යැයි කියන ලදී. එසේ නොවන ලද්දේ නම්, බැසීම හා නැඟීම යන දෙකට ම පොදුවේ ‘න ඔතරති’ යනාදී වශයෙන් කිව යුතු බැවිනි. ‘යං කිඤ්චි’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සම්මුති කරන ලද සීමාවට ඉහළින් හටගත්, පවතින, පෙර සිට තිබූ හෝ පසුව හටගත්, ඇතුළු වූ සචේතනික හෝ අචේතනික වූ සියලු ම දෙයයි. සීමාව ඇතුළත ඇතෙකුගේ පිට ආදී සචේතනික වස්තුවක් මත වැඩසිටින භික්ෂුව ද සීමාවෙහි ම සිටින්නෙකු වෙයි. ‘බද්ධසීමායං’ යන්න ප්‍රකරණයේ (විෂයයෙහි) බලයෙන් උපලක්ෂණයක් (නිදර්ශනයක්) ලෙස දක්වන ලද්දකි. සියලු අබද්ධ සීමාවන්හි ද පිහිටි ඒ දෙය සීමා ගණනට ම වැටේ.

Ekasambaddhena gatanti rukkhalatāditatrajātameva sandhāya vuttaṃ. Tādisampi ‘‘ito gata’’nti vattabbataṃ arahati. Yaṃ pana ‘‘ito gata’’nti vā ‘‘tato āgata’’nti vā vattuṃ asakkuṇeyyaṃ ubhosu baddhasīmāgāmasīmāsu, udakukkhepanadiādīsu ca tiriyaṃ patitarajjudaṇḍādi, tattha kiṃ kātabbanti? Ettha pana baddhasīmāya patiṭṭhitabhāgo baddhasīmā, abaddhagāmasīmāya patiṭṭhitabhāgo gāmasīmā tadubhayasīmaṭṭhapabbatādi viya. Baddhasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe, gāmasīmāya gāmasīmato uṭṭhitavaṭarukkhassa pārohe ca baddhasīmāya patiṭṭhitepi eseva nayo. Mūlapatiṭṭhitakālato hi paṭṭhāya ‘‘ito gataṃ, tato āgata’’nti vattuṃ asakkuṇeyyato so bhāgo yathāpaviṭṭhasīmāsaṅkhyameva gacchati, tesaṃ rukkhapārohānaṃ antarā pana ākāsaṭṭhasākhā bhūmiyaṃ sīmāparicchedappamāṇena [Pg.154] tadubhayasīmā hotīti keci vadanti. Yasmā panassa sākhāya pāroho paviṭṭhasīmāya pathaviyaṃ mūlehi patiṭṭhahitvāpi yāva sākhaṃ vinā ṭhātuṃ na sakkoti, tāva mūlasīmaṭṭhataṃ na vijahati. Yadā pana vinā ṭhātuṃ sakkoti, tadāpi pārohamattameva paviṭṭhasīmaṭṭhataṃ samupeti. Tasmā sabbopi ākāsaṭṭhasākhābhāgo purimasīmaṭṭhataṃ na vijahati, tato āgatabhāgassa avijahitattāti amhākaṃ khanti. Udakukkhepanadiādīsupi eseva nayo. Tattha ca visabhāgasīmāya evaṃ paviṭṭhe sakalasīmāsodhanaṃ, sabhāgāya paviṭṭhe phusitvā ṭhitamattabhikkhusodhanañca sabbaṃ pubbe vuttanayameva.

‘එකසම්බද්ධෙන ගතං’ (එක්තැන් ව සම්බන්ධ වී ගිය) යන්න වදාරන ලද්දේ එහි ම හටගත් වෘක්ෂ ලතා ආදිය ම අරභයා ය. එවැනි වෘක්ෂ ලතා ආදිය ද ‘මෙහි සිට ගියේ ය’ යි කියනු ලැබීමට සුදුසු වෙයි. යමක් ‘මෙහි සිට ගියේ ය’ කියා හෝ ‘එහි සිට ආවේ ය’ කියා හෝ කිව නොහැකි ද, එනම් බද්ධ සීමාව හා ගාම සීමාව යන දෙකෙහි ම, නොහොත් උදකුක්ඛේප, නදී ආදියෙහි හරහට වැටී ඇති ලණුවක්, දණ්ඩක් ආදියෙහි ද, එහි කුමක් කළ යුතු ද? එහි බද්ධ සීමාවෙහි පිහිටි කොටස බද්ධ සීමාව වෙයි; අබද්ධ ගාම සීමාවෙහි පිහිටි කොටස ගාම සීමාව වෙයි. ඒ දෙපස සීමාවන්හි ම පිහිටි පර්වත ආදිය මෙනි. බද්ධ සීමාවෙන් හටගත් නුග ගසක අහස් මුල් (කරුවල්) ගාම සීමාවෙහි පිහිටි කල්හි ද, ගාම සීමාවෙන් හටගත් නුග ගසක අහස් මුල් බද්ධ සීමාවෙහි පිහිටි කල්හි ද මේ ක්‍රමය ම වෙයි. මුල් පිහිටි කාලයේ සිට ම ‘මෙහි සිට ගියේ ය, එහි සිට ආවේ ය’ යැයි කිව නොහැකි බැවින්, ඒ කොටස ඇතුළු වූ සීමාවේ සංඛ්‍යාවට ම (ගණනට ම) වැටේ. එහෙත් එම අහස් මුල් අතර අහසේ පිහිටි අත්ත පොළොවෙහි සීමා පරිච්ඡේද ප්‍රමාණයට අනුව ඒ සීමා දෙකට ම අයත් වේ යැයි සමහර ආචාර්යවරු පවසති. එහෙත් යම් හෙයකින් එම අත්තේ අහස් මුල ඇතුළු වූ සීමාවේ පොළොවෙහි මුල් බැස පිහිටිය ද, අත්ත නොමැතිව පවතින්නට යම් තාක් කල් නොහැකි ද, ඒ තාක් කල් එය මුල් සීමාවෙහි පිහිටි බව අත් නොහරියි. යම් කලෙක අත්ත නොමැතිව ද පැවතිය හැකි වේ ද, එකල්හි ද අහස් මුල් පමණක් ම ඇතුළු වූ සීමාවට අයත් බවට පැමිණේ. එබැවින් අහසේ පිහිටි මුළු අතු කොටස ම මුල් සීමාවෙහි පිහිටි බව අත් නොහරියි, එයින් පැමිණි බව අත් නොහළ බැවිනි. මෙය අපගේ කැමැත්ත (මතය) වෙයි. උදකුක්ඛේප, නදී ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම ය. එහි ද විභාග (වෙනස්) සීමාවකට මෙසේ ඇතුළු වූ කල්හි මුළු සීමාව ම ශෝධනය කිරීම ද, සමාන සීමාවකට ඇතුළු වූ කල්හි ස්පර්ශ වී සිටි භික්ෂුව පමණක් ශෝධනය කිරීම ද යන සියල්ල පෙර කියන ලද ක්‍රමයට ම වේ.

140. Pārayatīti ajjhottharati, nadiyā ubhosu tīresu patiṭṭhamānā sīmā nadiajjhottharā nāma hotīti āha ‘‘nadiṃajjhottharamāna’’nti. Antonadiyañhi sīmā na otarati. Nadilakkhaṇe pana asati otarati, sā ca tadā nadipārasīmā na hotīti āha ‘‘nadiyā lakkhaṇaṃ nadinimitte vuttanayamevā’’ti. Assāti bhaveyya. Avassaṃ labbhaneyyā pana dhuvanāvāva hotīti sambandho. ‘‘Na nāvāyā’’ti iminā nāvaṃ vināpi sīmā baddhā subaddhā eva hoti, āpattiparihāratthā nāvāti dasseti.

140. ‘පාරයති’ යනු මැඩ පවත්වයි (පැතිර පවතී). ගඟේ දෙගොඩෙහි ම පිහිටුවන ලද සීමාව නදී අජ්ඣොත්ථර (ගඟ මැඩ පවත්වා පවතින සීමාව) නම් වන බැවින් ‘නදිං අජ්ඣොත්ථරමානං’ (ගඟ මැඩ පවත්වා පවතින) යැයි වදාරන ලදී. ගඟ ඇතුළත සීමාව නොබසී. එහෙත් නදී ලක්ෂණය නොමැති කල්හි සීමාව බසී, එකල්හි එය නදීපාර සීමාව නොවේ. එබැවින් ‘නදියා ලක්ඛණං නදිනිමිත්තෙ වුත්තනයමෙව’ (ගඟේ ලක්ෂණය නදී නිමිත්තෙහි කියන ලද ක්‍රමය ම ය) යැයි වදාරන ලදී. ‘අස්ස’ යනු ‘විය යුතු ය’ (භවෙය්‍ය) යන්නයි. ‘ධුවනාවා’ යනු අනිවාර්යයෙන් ම ලැබිය යුතු ස්ථිර ඔරුවකි (නැවකි). ‘න නාවාය’ යන්නෙන් ඔරුවක් නොමැතිව වුව ද බඳින ලද සීමාව මැනවින් බඳින ලද්දක් ම වන බවත්, ඔරුව තිබෙන්නේ ඇවැත් වැළැක්වීම පිණිස බවත් පෙන්වා දෙයි.

Rukkhasaṅghāṭamayoti anekarukkhe ekato ghaṭetvā katasetu. Rukkhaṃ chinditvā katoti pāṭhaseso. ‘‘Sabbanimittānaṃ anto ṭhite bhikkhū hatthapāsagate katvā’’ti idaṃ ubhinnaṃ tīrānaṃ ekagāmakhettabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ. Pabbatasaṇṭhānāti ekato uggatadīpasikharattā vuttaṃ.

‘රුක්ඛසංඝාටමයො’ යනු ගස් කිහිපයක් එක් කොට සාදන ලද ඒදණ්ඩ (පාලම) යි. ‘ගසක් කපා සාදන ලද’ යනු මෙහි ඉතිරි පාඨයයි. ‘සබ්බනිමිත්තානං අන්තො ඨිතෙ භික්ඛූ හත්ථපාසගතෙ كත්වා’ (සියලු නිමිති ඇතුළත සිටින භික්ෂූන් හස්තපාසයට පත් කොට) යන මේ ප්‍රකාශය වදාරන ලද්දේ දෙගොඩෙහි ම එක ම ගම් කෙතක් බව අරභයා ය. ‘පබ්බතසණ්ඨානා’ යැයි පවසන ලද්දේ එක් පසෙකින් ඉහළට නැඟුණු දූපතක මුදුනක් වැනි හැඩය ඇති බැවිනි.

Sīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සීමා අනුජානන කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Uposathāgārādikathāvaṇṇanā

උපෝසථාගාරාදි කථා වර්ණනාව

141. Samūhanitvāti vināsetvā, uddharitvāti attho. Idañca āpattiparihāratthaṃ vuttaṃ.

141. ‘සමූහනිත්වා’ යනු පෙර විහාර සීමා සම්මුතිය විනාශ කොට (අහෝසි කොට), ඉවත් කොට යන අර්ථයයි. මෙය ද පවසන ලද්දේ ඇවැත් වැළැක්වීම පිණිස ය.

142. Yāni kānicīti idha nimittānaṃ sīmāya pāḷiyaṃ sarūpato avuttattā vuttaṃ.

142. ‘යානි කානිචි’ යැයි පවසන ලද්දේ, මෙහි (උපෝසථාගාරයෙහි) නිමිති පිළිබඳව සීමාවෙහි මෙන් පාලි පාඨයෙහි ස්වරූප වශයෙන් ප්‍රකාශ කර නොමැති බැවිනි.

Uposathāgārādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපෝසථාගාරාදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā

අවිප්පවාස සීමා අනුජානන කථා වර්ණනාව

143. Aṭṭhārasāti [Pg.155] andhakavindavihārampi upādāya vuccati. Nesaṃ sīmāti tesu mahāvihāresu. ‘‘Mana’’nti imassa vivaraṇaṃ īsakanti, īsakaṃ vuḷhoti attho. Imamevatthaṃ dassetuṃ ‘‘appattavuḷhabhāvo ahosī’’ti vuttaṃ. Amanasikarontoti iddhiyā anatikkamassa kāraṇaṃ vuttaṃ.

143. ‘අට්ඨාරස’ (දහඅට) යැයි පවසන ලද්දේ අන්ධකවින්ද විහාරය ද ඇතුළත් කොට ය. ‘නෙසං සීමා’ යනු ඒ මහා විහාරයන්හි යන්නයි. ‘මනං’ යන්නෙහි විස්තරය ‘ඊසකං’ (ස්වල්පයක්) යන්නයි. ‘ඊසකං වුළ්හෝ’ (ස්වල්පයක් ගසාගෙන ගියේ) යනු එහි අර්ථයයි. මෙම අර්ථය ම දැක්වීම පිණිස ‘අප්පත්තවුළ්හභාවො අහොසි’ (සම්පූර්ණයෙන් ම ගසාගෙන නොගිය බවක් විය) යැයි වදාරන ලදී. ‘අමනසිකරොන්තො’ (මනසිකාර නොකරන්නේ) යන්නෙන් ඍද්ධියෙන් ඉක්මවා නොයෑමට හේතුව දක්වන ලදී.

144. Soti bhikkhunisaṅgho. Dvepīti dve samānasaṃvāsaavippavāsāyo. Avippavāsasīmāti mahāsīmaṃ sandhāya vadati. Tattheva yebhuyyena avippavāsāti.

144. ‘සො’ යනු භික්ෂුණී සංඝයා ය. ‘ද්වෙපි’ යනු සමානසංවාස සහ අවිප්පවාස යන සීමා දෙක ම ය. ‘අවිප්පවාසසීමා’ යැයි පවසන්නේ මහා සීමාව අරභයා ය. එහි ම බොහෝ සෙයින් අවිප්පවාස සම්මුතිය සිදුවන බැවිනි.

‘‘Avippavāsaṃ ajānantāpī’’ti idaṃ mahāsīmāya vijjamānāvijjamānattaṃ, tassā bāhiraparicchedañca ajānantānaṃ vasena vuttaṃ. Evaṃ ajānantehipi antosīmāya ṭhatvā kammavācāya katāya sā sīmā samūhatāva hotīti āha ‘‘samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’’ti. Nirāsaṅkaṭṭhāneti khaṇḍasīmārahitaṭṭhāne. Idañca mahāsīmāya vijjamānāyapi kammakaraṇasukhatthaṃ khaṇḍasīmā icchitāti taṃ cetiyaṅgaṇādibahusannipātaṭṭhāne na bandhatīti vuttaṃ. Tatthāpi sā baddhā subaddhā eva mahāsīmā viya. ‘‘Paṭibandhituṃ pana na sakkhissantevā’’ti idaṃ khaṇḍasīmāya asamūhatattā, tassā avijjamānattassa ajānanato ca mahāsīmābandhanaṃ sandhāya vuttaṃ. Khaṇḍasīmaṃ pana nirāsaṅkaṭṭhāne bandhituṃ sakkhissanteva. Sīmāsambhedaṃ katvāti khaṇḍasīmāya vijjamānapakkhe sīmāya sīmaṃ ajjhottharaṇasambhedaṃ katvā avijjamānapakkhepi sambhedasaṅkāya anivattanena sambhedasaṅkaṃ katvā. Avihāraṃ kareyyunti saṅghakammānārahaṃ kareyyuṃ. Pubbe hi cetiyaṅgaṇādinirāsaṅkaṭṭhāne kammaṃ kātuṃ sakkā, idāni tampi vināsitanti adhippāyo. Na samūhanitabbāti khaṇḍasīmaṃ ajānantehi na samūhanitabbā. Ubhopi na jānantīti ubhinnaṃ padesaniyamaṃ vā tāsaṃ dvinnampi vā aññatarāya vā vijjamānataṃ vā avijjamānataṃ vā na jānanti, sabbattha saṅkā eva hoti. ‘‘Neva samūhanituṃ, na bandhituṃ sakkhissantī’’ti idaṃ nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhatvā samūhanituṃ sakkontopi mahāsīmaṃ paṭibandhituṃ na sakkontīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Na ca sakkā…pe… kammavācaṃ kātu’’nti idaṃ sīmābandhanakammavācaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmāti yasmā bandhituṃ na sakkā, tasmā na samūhanitabbāti attho.

"අවිප්පවාස සීමාව නොදන්නා නමුත්" යන මෙම වචනය, මහා සීමාව පවතින්නේද නැද්ද යන්න සහ එහි බාහිර සීමා මායිම් නොදන්නා භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසන ලද්දකි. මෙසේ නොදන්නා වූ ද භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් සීමාව ඇතුළත සිට කම්මවාචාව සිදු කළ කල්හි, එම සීමාව ඉවත් කරන ලද්දක්ම වන්නේය යන අදහසින් "සීමාව ඉවත් කිරීමට සහ නැවත සම්මත කිරීමට හැකි වනු ඇත" යැයි පවසන ලදී. "නිරාසංකට්ඨානයෙහි" යනු ඛණ්ඩ සීමාවන්ගෙන් තොර වූ ස්ථානයෙහිය. මහා සීමාව පැවතියද, විනය කර්ම සිදු කිරීමේ පහසුව පිණිස ඛණ්ඩ සීමාව කැමති වන බැවින්, එම ඛණ්ඩ සීමාව චෛත්‍ය මළුව ආදී බොහෝ දෙනා රැස්වන ස්ථානවල සම්මත නොකළ යුතුය යන්න මෙයින් පවසන ලදී. එහිදී වුවද එය සම්මත කරන ලද්දේ නම්, මහා සීමාව මෙන් ම එය ද මැනවින් සම්මත කරන ලද්දක්ම වන්නේය. "නැවත සම්මත කිරීමට නොහැකි වන්නේමය" යන මෙය, ඛණ්ඩ සීමාව ඉවත් නොකළ නිසා ද, එය නොපවතින බව නොදන්නා නිසා ද මහා සීමාව සම්මත කිරීම අරභයා පවසන ලද්දකි. ඛණ්ඩ සීමාව නම් සැක රහිත ස්ථානයෙහි සම්මත කිරීමට හැකි වන්නේමය. "සීමා සම්භේදය කොට" යනු, ඛණ්ඩ සීමාව පවතින පක්ෂයේදී මහා සීමාවෙන් ඛණ්ඩ සීමාව යටපත් කිරීමෙන් සීමා මිශ්‍ර වීම කොට, එය නොපවතින පක්ෂයේදී ද සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකය දුරු නොවීම නිසා සීමා මිශ්‍ර වීමේ සැකය ඇති කොට යන්නයි. "අවිහාරය කරත්වා" යනු සංඝකර්මයන්ට නුසුදුසු තැනක් කරත්වා යන්නයි. මන්ද යත්, පෙර චෛත්‍ය මළුව ආදී සැක රහිත ස්ථානයන්හි විනය කර්ම කිරීමට හැකිව තිබුණ ද, දැන් එය ද විනාශ කරන ලද්දේය යන්න මෙහි අදහසයි. "ඉවත් නොකළ යුතුය" යනු ඛණ්ඩ සීමාව නොදන්නා භික්ෂූන් විසින් එය ඉවත් නොකළ යුතුය යන්නයි. "දෙකම නොදනිත්" යනු සීමා ද්විත්වයෙහිම සීමා මායිම් හෝ එම සීමා දෙකෙන් කිසිවක් පවතින්නේද නැද්ද යන්න නොදන්නා බවයි, එවැනි විටෙක සෑම තැනකදීම සැකයම උපදී. "ඉවත් කිරීමටවත්, සම්මත කිරීමටවත් නොහැකි වනු ඇත" යන මෙය, සැක රහිත ස්ථානයක සිට සීමාව ඉවත් කිරීමට හැකි වුවද මහා සීමාව නැවත සම්මත කිරීමට නොහැකි වන්නේය යන අර්ථය අරභයා පවසන ලද්දකි. "නොහැකි වන්නේය...පෙ...කම්මවාචාව කිරීමට" යන මෙය සීමා බන්ධන කම්මවාචාව අරභයා පවසන ලද්දකි. "එබැවින්" යනු යම් හෙයකින් සීමාව සම්මත කිරීමට නොහැකි ද, එහෙයින් එය ඉවත් නොකළ යුතුය යන අර්ථයයි.

Keci [Pg.156] pana ‘‘īdisesu vihāresu chapañcamatte bhikkhū gahetvā vihārakoṭito paṭṭhāya vihāraparikkhepassa anto ca bahi ca samantā leḍḍupāte sabbattha mañcappamāṇe okāse nirantaraṃ ṭhatvā paṭhamaṃ avippavāsasīmaṃ, tato samānasaṃvāsakasīmañca samūhananavasena sīmāya samugghāte kate tasmiṃ vihāre khaṇḍasīmāya, mahāsīmāyapi vā vijjamānatte sati avassaṃ ekasmiṃ mañcaṭṭhāne tāsaṃ majjhagatā te bhikkhū tā samūhaneyyuṃ, tato gāmasīmā eva avasisseyya. Na hettha sīmāya, tapparicchedassa vā jānanaṃ aṅgaṃ. Sīmāya pana antoṭhānaṃ, ‘‘samūhanissāmā’’ti kammavācāya karaṇañcettha aṅgaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ ‘khaṇḍasīmaṃ pana jānantā avippavāsaṃ ajānantāpi samūhanituñceva bandhituñca sakkhissantī’ti evaṃ mahāsīmāya paricchedassa ajānanepi samūhanassa vuttattā. Gāmasīmāya eva ca avasiṭṭhāya tattha yathāruci duvidhampi sīmaṃ bandhituñceva upasampadādikammaṃ kātuñca vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "මෙසේ වූ විහාරයන්හි පස් හය නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා කැඳවා, විහාර කෙළවරේ සිට ආරම්භ කොට, විහාර සීමා පරිශ්‍රයෙන් ඇතුළත ද පිටත ද හාත්පසින් කැටකඩක් දමන මානයෙහි සෑම තැනකම, ඇඳක් පමණ වන අවකාශයෙහි එක දිගට සිටගෙන, පළමුව අවිප්පවාස සීමාව ද, ඉන්පසු සමානසංවාසක සීමාව ද ඉවත් කිරීමේ ක්‍රමයෙන් සීමාවන් බැහැර කිරීම කළ කල්හි, එම විහාරයෙහි ඛණ්ඩ සීමාව හෝ මහා සීමාව පවතින කල්හි, ඒකාන්තයෙන්ම කිසියම් එක් ඇඳක් තබන ස්ථානයක එම සීමාවන් මැදට පැමිණෙන ඒ භික්ෂූහු එම සීමාවන් ඉවත් කරන්නාහ. ඉන්පසු ග්‍රාම සීමාව පමණක් ඉතිරි වන්නේය. මෙහිදී සීමාව හෝ එහි සීමා මායිම් දැනගැනීම අංගයක් නොවේ. සීමාව ඇතුළත සිටීම ද, "ඉවත් කරන්නෙමු" යැයි කම්මවාචාව සිදු කිරීම ද මෙහි අංගය වේ. අට්ඨකථාවෙහි ‘ඛණ්ඩ සීමාව දන්නා නමුත්, අවිප්පවාසය නොදන්නා අය ද සීමාව ඉවත් කිරීමටත්, නැවත සම්මත කිරීමටත් සමත් වන්නාහ’ යනුවෙන් මෙසේ මහා සීමාවෙහි සීමා මායිම් නොදන්නා කල්හි ද සීමාව ඉවත් කිරීම පවසා ඇති බැවිනි. තවද, ග්‍රාම සීමාව පමණක් ඉතිරි වූ කල්හි, එහි කැමති පරිදි සීමා ද්විත්වයම සම්මත කිරීමට සහ උපසම්පදා කර්ම ආදිය කිරීමට ද සුදුසු වන්නේය" යනු ඔවුන්ගේ මතයයි. එම ප්‍රකාශය සුදුසු සේ පෙනේ. එහෙත් විමසා බලා පිළිගත යුතුය.

Avippavāsasīmānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අවිප්පවාස සීමාව අනුදැනීම පිළිබඳ විස්තර වර්ණනාව නිම විය.

Gāmasīmādikathāvaṇṇanā

ග්‍රාම සීමා ආදී විස්තර වර්ණනාව

147. Pāḷiyaṃ ‘‘asammatāya, bhikkhave, sīmāyā’’tiādinā gāmasīmā eva baddhasīmāya khettaṃ, araññanadiādayo viya sattabbhantaraudakukkhepādīnaṃ. Sā ca gāmasīmā baddhasīmāvirahitaṭṭhāne sayameva samānasaṃvāsā hotīti dasseti. Yā tassa vā gāmassa gāmasīmāti ettha gāmasīmāparicchedassa anto ca bahi ca khettavatthuaraññapabbatādikaṃ sabbaṃ gāmakhettaṃ sandhāya ‘‘gāmassā’’ti vuttaṃ, na antaragharameva. Tasmā tassa sakalassa gāmakhettassa sambandhanīyā gāmasīmāti evamattho veditabbo. Yo hi so antaragharakhettādīsu anekesu bhūmibhāgesu ‘‘gāmo’’ti ekattena lokajanehi paññatto gāmavohāro, sova idha ‘‘gāmasīmā’’tipi vuccatīti adhippāyo, gāmo eva hi gāmasīmā. Imināva nayena upari araññaṃ nadī samuddo jātassaroti evaṃ tesu bhūmippadesesu ekattena lokajanapaññattānameva araññādīnaṃ araññasīmādibhāvo veditabbo. Loke pana gāmasīmādivohāro gāmādīnaṃ [Pg.157] mariyādāyameva vattuṃ vaṭṭati, na gāmakhettādīsu sabbattha. Sāsane pana te gāmādayo itaranivattiatthena sayameva attano mariyādāti katvā gāmo eva gāmasīmā, araññameva araññasīmā…pe… samuddo eva samuddasīmāti sīmāvohārena vuttāti veditabbā.

147. පාලියෙහි "මහණෙනි, සම්මත නොකරන ලද සීමාවෙහි..." ආදී වශයෙන් වදාල පරිදි, වනාන්තර සහ ගංගා ආදිය සත්තබ්භන්තර සීමාවට සහ උදකුක්ඛේප සීමාවට ක්ෂේත්‍රය වන්නා සේ, බද්ධ සීමාවට ක්ෂේත්‍රය වන්නේ ග්‍රාම සීමාවමය. එම ග්‍රාම සීමාව ද බද්ධ සීමාවක් නොමැති ස්ථානයෙහි නිතැතින්ම සමාන සංවාසක සීමාව වන්නේය යන්න ඉන් දක්වයි. "යම් ගමක ග්‍රාම සීමාවක් වේද" යන්නෙහි, ග්‍රාම සීමා නිර්ණයෙන් ඇතුළත සහ පිටත පිහිටි කුඹුරු, ඉඩම්, වනාන්තර, කඳු ආදී මුළු මහත් ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රයම අරභයා "ගමෙහි" යැයි පවසන ලදී. එයින් අදහස් කළේ ගම ඇතුළත පිහිටි නිවාස පමණක් නොවේ. එබැවින්, මුළු මහත් ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රයටම සම්බන්ධ වූ ග්‍රාම සීමාව යනුවෙන් මෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය. මන්ද යත්, ගම ඇතුළත, කුඹුරු ආදී නොයෙක් භූමි භාගයන්හි "ගම" යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් ලෝකයා විසින් සම්මත කරන ලද යම් ග්‍රාම ව්‍යවහාරයක් වේද, එයම මෙහිදී "ග්‍රාම සීමාව" යනුවෙන් ද හඳුන්වනු ලැබේ යන්න මෙහි අදහසයි. ගම යනුම ග්‍රාම සීමාවයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම මතු දැක්වෙන වනාන්තර, ගංගා, සමුද්‍ර, ස්වභාවික විල් ආදී ඒ ඒ භූමි ප්‍රදේශයන්හි ඒක වචනයෙන් ලෝකයා විසින් සම්මත කරන ලද වනාන්තර ආදියෙහි අරණ්‍ය සීමා ආදී ස්වභාවය දත යුතුය. ලෝකයෙහි නම් ග්‍රාම සීමා ආදී ව්‍යවහාරය ගම් ආදියේ මායිම් සඳහා පමණක් යෙදීම සුදුසුය, ග්‍රාම ක්ෂේත්‍රයෙහි සෑම තැනකටම එය සුදුසු නොවේ. ශාසනයෙහිදී නම්, ඒ ග්‍රාම ආදිය අන්‍ය දේ වෙන් කොට දැක්වීමේ අර්ථයෙන් තමන්ටම සීමාවක් කොට ගෙන "ගම යනුම ග්‍රාම සීමාවයි, වනාන්තරය යනුම අරණ්‍ය සීමාවයි...පෙ... සමුද්‍රය යනුම සමුද්‍ර සීමාවයි" යනුවෙන් සීමා ව්‍යවහාරයෙන් හඳුන්වන ලද බව දත යුතුය.

‘‘Nigamassa vā’’ti idaṃ gāmasīmappabhedaṃ sabbaṃ upalakkhaṇavasena dassetuṃ vuttaṃ. Tenāha ‘‘nagarampi gahitamevā’’ti. ‘‘Baliṃ labhantī’’ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ, ‘‘ayaṃ gāmo ettako karīsabhāgo’’tiādinā pana rājapaṇṇesu āropitesu bhūmibhāgesu yasmiṃ yasmiṃ taḷākamātikāsusānapabbatādike padese baliṃ na gaṇhanti, sopi gāmasīmā eva. Rājādīhi paricchinnabhūmibhāgo hi sabbova ṭhapetvā nadiloṇijātassare gāmasīmāti veditabbo. Tenāha ‘‘paricchinditvā rājā kassaci detī’’ti. Sace pana tattha rājā kañci padesaṃ gāmantarena yojeti, so paviṭṭhagāmasīmataṃ eva bhajati, nadijātassaresu vināsetvā taḷākādibhāvaṃ vā pūretvā khettādibhāvaṃ vā pāpitesupi eseva nayo.

"නියම්ගමක හෝ" යන මෙයින් ග්‍රාම සීමා ප්‍රභේදයන් සියල්ල උපලක්ෂණ ක්‍රමයෙන් දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. එහෙයින් "නගරය ද මෙයින් ගන්නා ලද්දක්මය" යැයි පවසන ලදී. "බදු ලබන්නාහුය" යන මෙය බහුතරයක් වශයෙන් පවසන ලද්දකි. එහෙත් "මෙම ගම මෙපමණ කරීස ප්‍රමාණයකි" ආදී වශයෙන් රජුගේ ලේඛනවල ඇතුළත් කර ඇති භූමි භාගයන් අතරින් වැව්, ඇලවේලි, සොහොන්, කඳු ආදී යම් යම් ප්‍රදේශයන්ගෙන් බදු නොගන්නේ ද, එම ප්‍රදේශය ද ග්‍රාම සීමාවටම අයත් වේ. මන්ද යත්, ගංගා, කරදිය විල් සහ ස්වභාවික විල් හැර රජු ආදීන් විසින් මායිම් කරන ලද මුළු මහත් භූමි භාගයම ග්‍රාම සීමාව ලෙස දත යුතු බැවිනි. එහෙයින් "රජු සීමා වෙන් කොට කිසිවකුට දෙන්නේය" යැයි පවසන ලදී. ඉදින් එහිදී රජු කිසියම් ප්‍රදේශයක් වෙනත් ගමකට එක් කරන්නේ නම්, එය ද එම ගමට ඇතුළත් වූ ග්‍රාම සීමා භාවයටම පැමිණේ. ගංගා සහ ස්වභාවික විල් විනාශ කොට වැව් ආදී බවට හෝ පුරවා කුඹුරු ආදී බවට පත් කළ කල්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Ye pana gāmā rājacorādibhayapīḷitehi manussehi chaḍḍitā cirampi nimmanussā tiṭṭhanti, samantā pana gāmā santi, tepi pāṭekkaṃ gāmasīmāva. Tesu hi rājāno samantagāmavāsīhi kasāpetvā vā yehi kehici kasitaṭṭhānaṃ likhitvā vā baliṃ gaṇhanti, aññena vā gāmena ekībhāvaṃ vā upanenti. Ye pana gāmā rājūhipi pariccattā gāmakhettānantarikā mahāraññena ekībhūtā, te agāmakāraññasīmataṃ pāpuṇanti, purimā gāmasīmā vinassati. Rājāno pana ekasmiṃ araññādippadese mahantaṃ gāmaṃ katvā anekasahassāni kulāni vāsāpetvā tattha vāsīnaṃ bhogagāmāti samantā bhūtagāme paricchinditvā denti. Purāṇanāmaṃ, pana paricchedañca na vināsenti, tepi paccekaṃ gāmasīmā eva. Ettāvatā purimagāmasīmattaṃ na vijahanti. Sā ca itarā cātiādi ‘‘samānasaṃvāsā ekūposathā’’ti pāḷipadassa adhippāyavivaraṇaṃ. Tattha hi sā ca rājicchāvasena parivattitvā samuppannā abhinavā, itarā ca aparivattā pakatigāmasīmā, yathā baddhasīmāya sabbaṃ saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati, evametāpi sabbakammārahatāsadisena baddhasīmāsadisā, sā samānasaṃvāsā ekūposathāti [Pg.158] adhippāyo. Sāmaññato ‘‘baddhasīmāsadisā’’ti vutte ticīvarāvippavāsasīmaṃ baddhasīmaṃ eva maññantīti taṃsadisatānivattanamukhena upari sattabbhantarasīmāya taṃsadisatāpi atthīti dassananayassa idheva pasaṅgaṃ dassetuṃ ‘‘kevala’’ntiādi vuttaṃ.

යම් ගම්මානයක් රජුන්ගෙන් හෝ සොර සතුරන්ගෙන් පැමිණෙන භය පීඩාවන් නිසා මිනිසුන් විසින් අත්හැර දමන ලදුව බොහෝ කලක් ජනශූන්‍යව පවතී ද, එහෙත් අවට වෙනත් ගම්මාන පවතී නම්, එම පාළු වූ ගම්මාන ද වෙන් වෙන් වූ ගාම සීමාවන් ම වේ. මක්නිසාද යත්, රජවරු එම පාළු ගම්වල අවට වෙසෙන වැසියන් ලවා වගා කරවා හෝ යම් කෙනෙකු විසින් වගා කරන ලද භූමිය සලකුණු කර හෝ බදු අය කරති; නැතහොත් වෙනත් ගමක් සමඟ එක්සත් භාවයට (එක් ගමක් බවට) පත් කරති. යම් ගම්මානයක් රජුන් විසින් ද අත්හරින ලදුව, අවට වෙනත් ගොවිබිම් ද නොමැතිව මහා වනාන්තරය හා එක්වී ඇත්ද, ඒවා ගම් නොවන ආරණ්‍ය සීමා බවට පත්වන අතර, පෙර පැවති ගාම සීමාව විනාශ වී යයි. රජවරු වනාන්තර ආදී යම් ප්‍රදේශයක මහත් ගමක් පිහිටුවා, එහි පවුල් දහස් ගණනක් පදිංචි කරවා, එහි වෙසෙන වැසියන්ගේ ප්‍රයෝජනය පිණිස (භෝගගාම ලෙස) අවට පවත්නා ගම්මාන සීමා කරවා දෙති. එසේ වුව ද, පැරණි නාමය හෝ සීමා නිර්ණයන් විනාශ නොකරති. එබැවින් ඒවා ද වෙන් වෙන් වශයෙන් ගාම සීමාවන් ම වේ. මෙපමණකින් ඒවා සිය පෙර පැවති ගාම සීමා ස්වභාවය අත්නොහරිති. 'සා ච ඉතරා ච' (ඒ සීමාව ද අනික් සීමාව ද) යනාදී විස්තරය 'සමානසංවාසා ඒකූපෝසථා' යන පාලි පදයේ අදහස පැහැදිලි කිරීමකි. මක්නිසාද යත්, එහි රජුගේ කැමැත්ත පරිදි වෙනස් වී ඇති වූ අලුත් සීමාව (විසුංගාම සීමාව) ද, වෙනස් නොවූ අනෙක් ප්‍රකෘති ගාම සීමාව ද වේ. බද්ධ සීමාවෙහි සියලු සංඝකර්ම කිරීමට සුදුසු වන්නා සේම, මෙම සීමාවන් ද සියලු කර්මයන්ට සුදුසු වන බැවින් බද්ධ සීමාව හා සමාන වේ. එය සමාන සංවාස වූ ද, එකම උපෝසථයක් ඇත්තා වූ ද සීමාවන් වේ යනු මෙහි අදහසයි. පොදුවේ 'බද්ධ සීමාව හා සමානයි' කී කල, තිචීවරා විප්පවාස සීමාව ද බද්ධ සීමාවක් ම යැයි සිතන බැවින්, එම සමානත්වය වළක්වා, මතු දැක්වෙන සත්තබ්භන්තර සීමාවෙහි ද එවැනි සමානත්වයක් ඇති බව පෙන්වා දීම සඳහා මෙහි ම අවස්ථාව දක්වනු පිණිස 'කේවලං' යනාදිය වදාරන ලදී.

Viñjhāṭavisadise araññeti yattha ‘‘asukagāmassa idaṃ khetta’’nti gāmavohāro natthi, yattha ca na kasanti na vapanti, tādise araññe. Macchabandhānaṃ agamanapathā nimmanussāvāsā samuddantaradīpakāpi ettheva saṅgayhanti. Yaṃ yañhi agāmakhettabhūtaṃ nadisamuddajātassaravirahitaṃ padesaṃ, taṃ sabbaṃ araññasīmāti veditabbaṃ. Sā ca sattabbhantarasīmaṃ vināva sayameva samānasaṃvāsā baddhasīmāsadisā. Nadiādisīmāsu viya sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭati. Nadisamuddajātassarānaṃ tāva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘attano sabhāveneva baddhasīmāsadisā’’tiādinā vuttattā sīmatā siddhā. Araññassa pana sīmatā kathanti? Sattabbhantarasīmānujānanasuttādisāmatthiyato. Yathā hi gāmasīmāya vaggakammaparihāratthaṃ bahū baddhasīmāyo anuññātā, tāsañca dvinnamantarā aññamaññaṃ asambhedatthaṃ sīmantarikā anuññātā, evamidhāraññepi sattabbhantarasīmā. Tāsañca dvinnaṃ antarā sīmantarikāya pāḷiaṭṭhakathāsupi vidhānasāmatthiyato araññassapi sabhāveneva nadiādīnaṃ viya sīmābhāvo tattha vaggakammaparihāratthameva sattabbhantarasīmāya anuññātattāva siddhoti veditabbo. Tattha sīmāyameva hi ṭhitā sīmaṭṭhānaṃ vaggakammaṃ karonti, na asīmāyaṃ ākāse ṭhitā viya ākāsaṭṭhānaṃ. Evameva hi sāmatthiyaṃ gahetvā ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā paṭikkhittabaddhasīmānampi nadisamuddajātassarānaṃ attano sabhāveneva sīmābhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti gahetabbo.

'වින්ධ්‍යා වනාන්තරය බඳු වනයෙහි' යනු, 'මෙය අසවල් ගමට අයත් කෙත් බිමකි' යනුවෙන් ග්‍රාමීය ව්‍යවහාරයක් නැති, සී සෑමක් හෝ වැපිරීමක් නොකරන එවැනි වනාන්තරයක ය. මස්මරන්නන්ට (ධීවරයන්ට) යා නොහැකි මඟක් ඇති, මිනිස් වාසයෙන් තොර වූ, සාගරය මධ්‍යයෙහි පිහිටි දූපත් ද මෙහි ම ඇතුළත් කරනු ලැබේ. මක්නිසාද යත්, ග්‍රාමීය කෙත්බිම් නොවූ ද, ගංගා, මහා සමුද්‍ර හා ස්වාභාවික විල්වලින් (ජාතස්සර) තොර වූ ද යම් ප්‍රදේශයක් ඇත්ද, ඒ සියල්ල 'ආරණ්‍ය සීමාව' ලෙස දත යුතුය. එම සීමාව ද සත්තබ්භන්තර සීමාවෙන් තොරව ම, ස්වභාවයෙන් ම සමාන සංවාස වූ, බද්ධ සීමාව හා සමාන එකකි. ගංගා ආදී සීමාවන්හි මෙන් මෙහි ද සියලු සංඝකර්ම සිදු කිරීම සුදුසු වේ. ගංගා, මහා සමුද්‍ර හා ජාතස්සරයන්ගේ සීමාභාවය වනාහි 'ස්වභාවයෙන් ම බද්ධ සීමාව හා සමාන වේ' යනාදී වශයෙන් අටුවාවෙහි වදාරන ලද බැවින් සිද්ධ වේ. එසේ නම්, වනාන්තරයෙහි සීමාභාවය සිද්ධ වන්නේ කෙසේ ද? සත්තබ්භන්තර සීමාව අනුදැන වදාළ සූත්‍ර ආදියේ බලයෙන් එය සිද්ධ වේ. මක්නිසාද යත්, ගාම සීමාවෙහි වග්ගකර්ම (කොටස් වශයෙන් රැස්වී කරන කර්ම) වැළැක්වීම පිණිස බොහෝ බද්ධ සීමාවන් අනුදැන වදාරන ලද්දා සේ ද, එම බද්ධ සීමාවන් දෙකක් අතර එකිනෙක මිශ්‍ර නොවීම සඳහා සීමාන්තරිකාවක් අනුදැන වදාරන ලද්දා සේ ද, එලෙසම මෙහි වනාන්තරයෙහි ද බොහෝ සත්තබ්භන්තර සීමාවන් ද, එම සීමාවන් දෙකක් අතර සීමාන්තරිකාවක් ද අනුදැන වදාරන ලදී. පාලි හා අටුවාවන්හි ද පැනවීමේ බලයෙන්, ගංගා ආදියේ මෙන් වනාන්තරයේ ද ස්වභාවයෙන් ම සීමාභාවය ඇති බවත්, එහි වග්ගකර්ම වැළැක්වීම සඳහා ම සත්තබ්භන්තර සීමාව අනුදැන වදාරන ලද බවත් සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, එහි සීමාවෙහි ම සිටින භික්ෂූහු සීමාවෙහි සිටින්နන්ගේ වග්ගකර්මය කරති; අහසෙහි සිටින භික්ෂූන් අහසෙහි සිටින්නන්ගේ වග්ගකර්මයක් නොකරන්නා සේ, සීමා නොවන තැනක සිටින්නෝ එසේ නොකරති. මෙම ශක්තිය ම පදනම් කරගෙන, 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමාවෝ ය' යනාදී වශයෙන් බද්ධ සීමා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද ගංගා, මහා සමුද්‍ර හා ජාතස්සරයන්ගේ ද ස්වභාවයෙන් ම සීමාභාවය පවතින බව අටුවාවෙහි වදාරන ලදැයි පිළිගත යුතුය.

Athassa ṭhitokāsatoti assa bhikkhussa ṭhitokāsato. Sacepi hi bhikkhusahassaṃ tiṭṭhati, tassa ṭhitokāsassa bāhirantato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya uppannāya tāya saha sayameva sañjātā sattabbhantarasīmā samānasaṃvāsāti adhippāyo. Yattha pana khuddake araññe mahantehi bhikkhūhi paripuṇṇatāya vaggakammasaṅkābhāvena sattabbhantarasīmāpekkhā natthi, tattha sattabbhantarasīmā na uppajjati, kevalāraññasīmāyameva, tattha saṅghena kammaṃ kātabbaṃ. Nadiādīsupi eseva nayo. Vakkhati hi ‘‘sace nadī nātidīghā hoti, pabhavato [Pg.159] paṭṭhāya yāva mukhadvārā sabbattha saṅgho nisīdati, udakukkhepasīmākammaṃ natthī’’tiādi (mahāva. aṭṭha. 147). Iminā eva ca vacanena vaggakammaparihāratthaṃ sīmāpekkhāya sati eva udakukkhepasattabbhantarasīmā uppajjanti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ.

'අථස්ស ඨිතෝකාසතෝ' යනු ඒ භික්ෂුව සිටින ස්ථානයේ සිට ය. මක්නිසාද යත්, භික්ෂූන් වහන්සේලා දහස් නමක් වුව ද වැඩසිටිත් නම්, එම වැඩසිටින ස්ථානයේ බාහිර කෙළවරේ සිට ආරම්භ කොට, භික්ෂූන්ගේ වග්ගකර්ම වැළැක්වීම පිණිස සීමාව පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් (සීමාපේක්ඛා) ඇති වූ කල්හි, ඒ සමඟ ම නිරායාසයෙන් ම hටගන්නා සත්තබ්භන්තර සීමාව සමාන සංවාස සීමාව වේ යනු මෙහි අදහසයි. නමුත්, බොහෝ භික්ෂූන්ගෙන් පිරී පැවතීම නිසා වග්ගකර්මයක් පිළිබඳ සැකයක් නොමැති කුඩා වනාන්තරයක සත්තබ්භන්තර සීමාව පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් නැති තැන, සත්තබ්භන්තර සීමාවක් හට නොගනී; එහි ඇත්තේ කේවල ආරණ්‍ය සීමාව ම පමණි. එබැවින් සංඝයා විසින් එහි දී කර්මය කළ යුතුය. ගංගා ආදියේ ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මක්නිසාද යත්, 'ඉදින් ගඟක් ඉතා දිගු නොවේ නම්, එහි උල්පතේ සිට මුහුදට වැටෙන මෝය දක්වා හැම තැනම සංඝයා වැඩසිටිත් නම්, එහි උදකුක්ඛේප සීමා කර්මයක් නැත' යනාදී වශයෙන් මතු දක්වනු ඇත. මෙම වචනයෙන් ම, වග්ගකර්ම වැළැක්වීම සඳහා සීමා අපේක්ෂාවක් ඇති කල්හි ම උදකුක්ඛේප සීමාව හා සත්තබ්භන්තර සීමාව හටගන්නා බවත්, එවැනි අපේක්ෂාවක් නැති කල්හි හට නොගන්නා බවත් දත යුතුය.

Keci pana ‘‘samantā abbhantaraṃ minitvā paricchedakaraṇeneva sīmā sañjāyati, na sayamevā’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Yadi hi abbhantaraparicchedakaraṇappakārena sīmā uppajjeyya, abaddhasīmā ca na siyā bhikkhūnaṃ kiriyāpakārasiddhito. Apica vaḍḍhakīhatthānaṃ, pakatihatthānañca loke anekavidhattā, vinaye īdisaṃ hatthappamāṇanti avuttattā ca yena kenaci minite ca bhagavatā anuññātena nu kho hatthena minitaṃ, na nu khoti sīmāya vipattisaṅkā bhaveyya. Minantehi ca aṇumattampi ūnamadhikaṃ akatvā minituṃ asakkuṇeyyatāya vipatti eva siyā. Parisavasena cāyaṃ vaḍḍhamānā tesaṃ minanena vaḍḍhati vā hāyati vā. Saṅghe ca kammaṃ katvā gate ayaṃ bhikkhūnaṃ payogena samuppannasīmā tesaṃ payogena vigacchati na vigacchati ca. Kathaṃ baddhasīmā viya yāva sāsanantaradhānā na tiṭṭheyya, ṭhitiyā ca purāṇavihāresu viya sakalepi araññe kathaṃ sīmāsambhedasaṅkā na bhaveyya. Tasmā sīmāpekkhāya eva samuppajjati, tabbigamena vigacchatīti gahetabbaṃ. Yathā cettha, evaṃ udakukkhepasīmāyampi nadiādīsupi.

නමුත් ඇතැම් ඇදුරන් 'අවට අන්තරයන් (අබ්භන්තර) මැන සීමා නිර්ණය කිරීමෙන් ම සීමාව හටගනී, නිරායාසයෙන් ම හට නොගනී' යැයි පවසති. එම මතය පිළි නොගත යුතුය. මක්නිසාද යත්, ඉදින් අන්තරයන් මැන සීමා නිර්ණය කිරීමේ ක්‍රමයෙන් ම සීමාව හටගන්නේ නම්, භික්ෂූන්ගේ ක්‍රියාකාරී ස්වභාවයෙන් සිද්ධ වන අබද්ධ සීමාවක් නොවන්නේ ය. තවද, ලෝකයෙහි වඩුවාගේ රියන හා සාමාන්‍ය රියන විවිධාකාර වන බැවින් ද, විනයෙහි 'මෙබඳු වූ රියන් ප්‍රමාණයක්' යැයි වදාරා නොමැති බැවින් ද, යම් කිසි රියනකින් මැන බැලූ කල, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාළ රියනකින් මනින ලද්දේ ද, නැතහොත් වෙනත් එකකින් ද' කියා සීමා විපත්තිය පිළිබඳ සැකයක් ඇති විය හැකිය. මනිනු ලබන භික්ෂූන්ට අබ ඇටයක තරම්වත් අඩු වැඩි නොකොට මැනීමට නොහැකි වන බැවින්, සීමා විපත්තියක් ම සිදු වනු ඇත. පිරිස අනුව විශාල වන මෙම සීමාව, ඔවුන්ගේ මැනීම නිසා ම විශාල වීම හෝ කුඩා වීම සිදු වේ. සංඝයා කර්මය කොට නික්ම ගිය පසු, භික්ෂූන්ගේ ප්‍රයත්නයෙන් ඇති වූ මෙම සීමාව ඔවුන්ගේ ම ප්‍රයත්නයෙන් පහව යන්නේ ද, නැතහොත් පහව නොයන්නේ ද? එසේ පහව නොයන්නේ නම්, බද්ධ සීමාවක් මෙන් ශාසනය අතුරුදන් වන තුරු ම එය පවතින්නේ කෙසේ ද? එසේ පැවතුණහොත්, පැරණි විහාරස්ථානවල මෙන් මුළු වනාන්තරය පුරා ම සීමා එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ (සීමාසම්භේද) සැකය ඇති නොවන්නේ කෙසේ ද? එබැවින්, සීමාව පිළිබඳ අපේක්ෂාව නිසා ම සීමාව හටගන්නා බවත්, එම අපේක්ෂාව පහවීමෙන් සීමාව නැති වන බවත් පිළිගත යුතුය. මෙහි යම් සේද, එලෙසම උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි ද, ගංගා ආදියේ ද දත යුතුය.

Tatthāpi hi majjhimapuriso na ñāyati. Tathā sabbathāmena khipanaṃ ubhayatthāpi ca yassaṃ disāyaṃ sattabbhantarassa, udakukkhepassa vā okāso na pahoti, tattha kathaṃ minanaṃ, khipanaṃ vā bhaveyya? Gāmakhettādīsu pavisanato akhette sīmā paviṭṭhā nāmāti sīmā vipajjeyya. Apekkhāya sīmuppattiyaṃ pana yato pahoti, tattha sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva paripuṇṇā jāyanti. Yato pana na pahoti, tattha attano khettappamāṇeneva jāyanti, na bahi. Yaṃ panettha abbhantaraminanapamāṇassa, vālukādikhipanakammassa ca dassanaṃ, taṃ sañjātasīmānaṃ ṭhitaṭṭhānassa paricchedanatthaṃ kataṃ gāmūpacāragharūpacārajānanatthaṃ leḍḍusuppādikhipanavidhānadassanaṃ viya. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘sīmaṃ vā sammannati udakukkhepaṃ vā paricchindatī’’ti vuttaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. ūnavīsativassasikkhāpadavaṇṇanā). Evaṃ katepi tassa paricchedassa yāthāvato ñātuṃ [Pg.160] asakkuṇeyyattena puthulato ñatvā anto tiṭṭhantehi nirāsaṅkaṭṭhāne ṭhātabbaṃ, aññaṃ bahi karontehi atidūre nirāsaṅkaṭṭhāne pesetabbaṃ.

එහි ද මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකු නොපෙනේ. එමෙන්ම, මුළු වෙර යොදා විසි කිරීමක් ද නොපෙනේ. සත්තබ්භන්තර සහ උදකුක්ඛේප යන දෙතැනෙහි ම යම් දිශාවක සත්තබ්භන්තරයට හෝ උදකුක්ඛේපයට ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවේ ද, එහි මැනීමක් හෝ විසි කිරීමක් කෙසේ නම් සිදු විය හැකි ද? ගම් කෙත් ආදියට ඇතුළු වීම නිසා සීමාව නොවන තැනකට ඇතුළු වූයේ යැයි සීමාව පලුදු (විනාශ) වන්නේ ය. සීමා අපේක්ෂාවෙන් සීමාවක් ඇති වන කල්හි, යම් තැනක ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් වේ ද, එහි සත්තබ්භන්තර සහ උදකුක්ඛේප සීමාවෝ ස්වයංක්‍රීයව ම පරිපූර්ණ ව උපදිති. යම් තැනක ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවේ ද, එහි තමන්ගේ සීමා ක්ෂේත්‍ර ප්‍රමාණයෙන් ම උපදිති, ඉන් පිටත නොවේ. මෙහි යම් සත්තබ්භන්තර මැනීමේ ප්‍රමාණය දැක්වීමක් සහ වැලි ආදිය දැමීමේ ක්‍රියාව දැක්වීමක් වේ ද, එය උපන් සීමාවන් පිහිටන ස්ථානය වෙන් කර හඳුනා ගැනීම සඳහා කරන ලද්දකි. එය ගම් උපචාර සහ ගෘහ උපචාර දැනගැනීම සඳහා කැට හෝ කුල්ල ආදිය විසි කිරීමේ ක්‍රමය දැක්වීමක් බඳු ය. එහෙයින් ම මාතිකා අටුවාවෙහි 'සීමාව සම්මත කරයි හෝ උදකුක්ඛේපය වෙන් කර හඳුනා ගනී' යැයි වදාරන ලදී. මෙසේ කළ ද, එම සීමා වෙන් කිරීම නිවැරදි ව ම දැනගත නොහැකි බැවින්, දළ වශයෙන් වටහාගෙන ඇතුළත සිටින භික්ෂූන් විසින් සැක රහිත ස්ථානයක සිටිය යුතු අතර, බාහිරව සිටින අනෙක් භික්ෂූන් ඉතා ඈත සැක රහිත ස්ථානයකට පිටත් කර හැරිය යුතු ය.

Apare pana ‘‘sīmāpekkhāya kiccaṃ natthi, maggagamananahānādiatthehi ekabhikkhusmimpi araññe vā nadiādīsu vā paviṭṭhe taṃ parikkhipitvā sattabbhantaraudakukkhepasīmā sayameva pabhā viya padīpassa samuppajjati, gāmakhettādīsu tasmiṃ otiṇṇamatte vigacchati. Teneva cettha dvinnaṃ saṅghānaṃ visuṃ kammaṃ karontānaṃ sīmādvayassa antarā sīmantarikā aññaṃ sattabbhantaraṃ, udakukkhepañca ṭhapetuṃ anuññātaṃ, sīmāpariyante hi kenaci kammena pesitassa bhikkhuno samantā sañjātasīmā itaresaṃ sīmāya phusitvā sīmāsambhedaṃ kareyya, so mā hotūti, itarathā hatthacaturaṅgulamattāyapettha sīmantarikāya anujānitabbato. Apica sīmantarikāya ṭhitassāpi ubhayattha kammakopavacanatopi cetaṃ sijjhati. Tampi parikkhipitvā sayameva sañjātāya sīmāya ubhinnampi sīmānaṃ, ekāya eva vā saṅkarato. Itarathā tassa kammakopavacanaṃ na yujjeyya. Vuttañhi mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopetī’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā). Kiñca agāmakāraññe ṭhitassa kammakaraṇicchāvirahitassāpi bhikkhuno sattabbhantaraparicchinne ajjhokāse cīvaravippavāso bhagavatā anuññāto, so ca paricchedo sīmā. Evaṃ apekkhaṃ vinā samuppannā. Tenevettha ‘ayaṃ sīmā ticīvaravippavāsaparihārampi labhatī’ti (mahāva. aṭṭha. 147) vuttaṃ. Tasmā kammakaraṇicchaṃ vināpi vuttanayena samuppatti gahetabbā’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ padīpassa pabhā viya sabbapuggalānampi paccekaṃ sīmāsambhavena saṅghe, gaṇe vā kammaṃ karonte tatraṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ samantā paccekaṃ samuppannānaṃ anekasīmānaṃ aññamaññaṃ saṅkaradosappasaṅgato. Parisavasena cassā vaḍḍhi, hāni ca sambhavati. Pacchā āgatānaṃ abhinavasīmantaruppatti eva, gatānaṃ samantā ṭhitasīmāpi vināso ca bhaveyya.

වෙනත් ආචාර්යවරු වනාහි මෙසේ පවසති: 'සීමා අපේක්ෂාවෙන් කටයුත්තක් නැත. මඟ යාම, ස්නානය කිරීම ආදී කටයුතු සඳහා එක් භික්ෂුවක් වුව ද වනයකට හෝ ගංගා ආදියට හෝ ඇතුළු වූ කල්හි, උන්වහන්සේ පිරිවරා සත්තබ්භන්තර හෝ උදකුක්ඛේප සීමාව පහනක ආලෝකය මෙන් ස්වයංක්‍රීයව ම උපදී. උන්වහන්සේ ගම් කෙත් ආදියට ඇතුළු වූ සැනින් එය නැති වී යයි. එහෙයින් ම මෙහි වෙන් වෙන් ව විනයකර්ම කරන්නා වූ සංඝ සමූහයන් දෙකකගේ සීමාවන් දෙක අතර සීමාන්තරිකයෙහි වෙනත් සත්තබ්භන්තරයක් හා උදකුක්ඛේපයක් තැබීමට අනුදැන වදාරන ලදී. සීමා කෙළවරෙහි යම් කටයුත්තකට යවන ලද භික්ෂුවකගේ හාත්පස උපන් සීමාව අනෙක් අයගේ සීමාවෙහි ගැටී සීමා මිශ්‍ර වීමක් සිදු නොවේවා යි සිතා එය අනුදැන වදාරන ලදී. නැතහොත් මෙහි රියනක් හෝ ඇඟිලි හතරක ප්‍රමාණයේ සීමාන්තරිකයක් වුව ද අනුදැනගත යුතු බැවිනි. තවද, සීමාන්තරිකයෙහි සිටින්නා වූ ද භික්ෂුව නිසා දෙපාර්ශවයේ ම කර්මයේ පලුදු වීම (කම්මකෝපය) ප්‍රකාශ වන බැවින් ද මෙය තහවුරු වේ. ඔහු වටා ද ස්වයංක්‍රීයව උපදින සීමාව, සීමාවන් දෙකෙහි ම හෝ එක් සීමාවක හෝ ගැටීම (මිශ්‍ර වීම) සිදු වන බැවිනි. නැතහොත් ඔහුගේ කර්මය පලුදු වීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය නොගැළපේ. මාතිකා අටුවාවෙහි මෙසේ වදාරන ලදී: "සීමා අභ්‍යන්තරයෙහි හත්ථපාසය හැර සිටිය ද, සීමාවෙන් පිටත සීමා ප්‍රමාණය නොයික්මවා සිටිය ද කර්මය පලුදු කරයි." තවද, ගම් නොවන වනයෙහි සිටින, විනයකර්ම කිරීමේ අදහසක් නොමැති භික්ෂුවකට ද සත්තබ්භන්තරයකින් වෙන් වූ එළිමහනෙහි තිචීවර විප්‍රවාසය (සිවුරෙන් වෙන් ව විසීම) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලදී. එම සීමා කිරීම ද සීමාවකි. මෙසේ අපේක්ෂාවෙන් තොරව සීමාව උපදී. එහෙයින් ම මෙහි "මෙම සීමාව තිචීවර විප්‍රවාස පරිහාරය ද ලබයි" යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් විනයකර්ම කිරීමේ අදහසක් නොමැති වුව ද ඉහත දැක්වූ පරිදි සීමාව ඇති වන බව පිළිගත යුතු ය.' එහෙත් එම ප්‍රකාශය නිවැරදි නොවේ. මන්ද යත්, පහනක එළිය මෙන් සෑම පුද්ගලයෙකුට ම වෙන් වෙන් ව සීමාවන් ඇති වන්නේ නම්, සංඝයා හෝ ගණය හෝ විනයකර්ම සිදු කරන කල්හි එහි සිටින භික්ෂූන් වටා වෙන් වෙන් ව උපදින බොහෝ සීමාවන් එකිනෙක ගැටීමේ (සංකර වීමේ) දෝෂය ඇති වන බැවිනි. තවද පිරිසේ ප්‍රමාණය අනුව එම සීමාවේ වැඩුම හෝ පිරිහීම හෝ සිදු විය නොහැකි ය. පසුව පැමිණෙන භික්ෂූන් සඳහා අලුත් සීමාවන් ඉපදීම පමණක් සිදු විය හැකි අතර, පිටව යන භික්ෂූන් වටා පිහිටි සීමාවන් විනාශ වීම ද සිදු වනු ඇත.

Pāḷiyaṃ pana ‘‘samantā sattabbhantarā, ayaṃ tattha samānasaṃvāsā’’tiādinā (mahāva. 147) ekā eva sattabbhantarā, udakukkhepā ca anuññātā, na cesā sīmā sabhāvena, kāraṇasāmatthiyena vā pabhā viya padīpassa uppajjati. Kintu [Pg.161] bhagavato anujānaneneva, bhagavā ca imāyo anujānanto bhikkhūnaṃ vaggakammaparihārena kammakaraṇasukhatthameva anuññāsīti kathaṃ nahānādikiccena paviṭṭhānampi samantā tāsaṃ sīmānaṃ samuppatti payojanābhāvā? Payojane ca ekaṃ eva payojananti kathaṃ paccekaṃ bhikkhugaṇanāya anekasīmāsamuppatti? ‘‘Ekasīmāyaṃ hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitā’’ti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ pana dvinnaṃ sīmānaṃ antarā tattakaparicchedeneva sīmantarikaṭṭhapanavacanaṃ, tattha ṭhitānaṃ kammakopavacanañca, tampi imāsaṃ sīmānaṃ paricchedassa dubbodhatāya sīmāya sambhedasaṅkaṃ, kammakopasaṅkañca dūrato pariharituṃ vuttaṃ.

පාළියෙහි වනාහි, 'හාත්පස සත්තබ්භන්තරය ද, මෙය එහි සමාන සංවාසය ද වේ' යනාදී වශයෙන් එකක් ම වූ සත්තබ්භන්තරය සහ උදකුක්ඛේපය අනුදැන වදාරන ලදී. මෙම සීමාව ස්වභාවයෙන් හෝ හේතු සාමර්ථ්‍යයෙන් පහනක එළිය මෙන් ස්වයංක්‍රීයව නොඋපදී. සැබවින් ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුදැනීමෙන් ම උපදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මේවා අනුදැන වදාරන සේක්, භික්ෂූන්ගේ වර්ග කර්ම වළක්වා, විනයකර්ම පහසුවෙන් කිරීම සඳහා ම අනුදැන වදාළ සේක. එහෙයින් ස්නානය ආදී කටයුතු සඳහා ඇතුළු වූ භික්ෂූන් වටා ද කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොමැතිව එම සීමාවන් ඇති වන්නේ කෙසේ ද? ප්‍රයෝජනයක් ඇති කල්හි ද එහි ඇත්තේ එක් ප්‍රයෝජනයක් පමණි. එසේ නම්, වෙන් වෙන් ව භික්ෂූන්ගේ සංඛ්‍යාව අනුව බොහෝ සීමාවන් ඇති වීම කෙසේ සිදු විය හැකි ද? 'එක් සීමාවක් තුළ හත්ථපාසය නොහැර සිටියහ' යැයි වදාරන ලදී. තවද, සීමාවන් දෙකක් අතර එපමණ වූ ප්‍රමාණයකින් සීමාන්තරිකය පිහිටුවීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය ද, එහි සිටින භික්ෂූන්ගේ කර්ම පලුදු වීම පිළිබඳ ප්‍රකාශය ද යමක් වේ ද, එය ද මෙම සීමාවන් වෙන් කර හඳුනා ගැනීමේ අපහසුතාවය නිසා සීමාවන් මිශ්‍ර වේ ය යන සැකය සහ කර්මය පලුදු වේ ය යන සැකය දුර තබා ම දුරු කිරීම පිණිස වදාරන ලද්දකි.

Yo ca cīvarāvippavāsatthaṃ bhagavatā abbhokāse dassito sattabbhantaraparicchedo, so sīmā eva na hoti, khettataḷākādiparicchedo viya ayamettha eko paricchedova. Tattha ca bahūsu bhikkhūsu ekato ṭhitesu tesaṃ visuṃ visuṃ attano ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya samantā sattabbhantaraparicchedabbhantare eva cīvaraṃ ṭhapetabbaṃ. Na parisapariyantato paṭṭhāya. Parisapariyantato paṭṭhāya hi abbhantare gayhamāne abbhantarapariyosāne ṭhapitacīvaraṃ majjhe ṭhitassa abbhantarato bahi hotīti taṃ aruṇuggamane nissaggiyaṃ siyā. Sīmā pana parisapariyantatova gahetabbā. Cīvaravippavāsaparihāropettha abbhokāsaparicchedassa vijjamānattā vutto, na pana yāva sīmāparicchedaṃ labbhamānattā mahāsīmāya avippavāsasīmāvohāro viya. Mahāsīmāyampi hi gāmagāmūpacāresu cīvaraṃ nissaggiyaṃ hoti. Idhāpi majjhe ṭhitassa sīmāpariyante nissaggiyaṃ hoti. Tasmā yathāvuttasīmāpekkhavasenevetāsaṃ sattabbhantaraudakukkhepasīmānaṃ uppatti, tabbigamena vināso ca gahetabbāti amhākaṃ khanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Añño vā pakāro ito yuttataro gavesitabbo.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සිවුරෙන් තොරව (රාත්‍රිය) ගත කිරීම වැළැක්වීම සඳහා එළිමහනෙහි පෙන්වා වදාරන ලද යම් සත් අබ්භන්තර සීමා නිර්ණයක් වේද, එය සැබවින්ම (ව්‍යවහාරික) සීමාවක් නොවේ. කුඹුරු සහ වැව් ආදියේ සීමා නිර්ණය මෙන් මෙහිදී මෙයද එක්තරා සීමා නිර්ණයක් පමණි. එහිදී බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා එක් රැස්ව සිටින කල්හි, එම භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් තමන් සිටින ස්ථානයේ සිට හාත්පස සත් අබ්භන්තර සීමාව තුළම සිවුර තැබිය යුතුය; පිරිසේ කෙළවරේ සිට ආරම්භ කොට නොතැබිය යුතුය. මන්දයත්, පිරිසේ කෙළවරේ සිට ඇතුළත සීමාව ගණන් ගනු ලැබුවහොත්, සීමාවේ කෙළවරෙහි තබන ලද සිවුර මධ්‍යයෙහි සිටින භික්ෂුවගේ (සත් අබ්භන්තර) සීමාවෙන් බාහිරව පිහිටන බැවින්, අරුණෝදයේදී එම සිවුර නිස්සග්ගි වේ. සීමාව නම් පිරිසේ කෙළවර සිටම ගත යුතුය. මෙහි සිවුරෙන් වෙන්ව විසීමේ ආරක්ෂාව පවසන ලද්දේ එළිමහන් සීමාව පවතින බැවිනි; මහා සීමාවෙහි අවිප්පවාස සීමා ව්‍යවහාරය මෙන් මුළු සීමා නිර්ණය දක්වාම ලැබෙන බැවින් නොවේ. මන්දයත්, මහා සීමාවෙහි වුවද ග්‍රාම හෝ ග්‍රාම උපචාර සීමාවන්හිදී සිවුර නිස්සග්ගි වන බැවිනි. මෙහිද මධ්‍යයෙහි සිටින භික්ෂුවගේ සීමා කෙළවරෙහිදී සිවුර නිස්සග්ගි වෙයි. එබැවින්, ඉහත සඳහන් කළ පරිදි සීමාවන් අපේක්ෂා කරන ආකාරයටම මෙම සත් අබ්භන්තර සීමාවේ සහ උදකුක්ඛේප සීමාවේ ඇති වීම හා (එය නැති වීමෙන්) විනාශ වීම සිදුවේ යන්න අපගේ මතයයි. මෙය විමසා බලා පිළිගත යුතුය. මීට වඩා ගැලපෙන වෙනත් ක්‍රමයක් වේ නම් එය සෙවිය යුතුය.

Idha pana ‘‘araññe samantā sattabbhantarā’’ti evaṃ pāḷiyaṃ viñjhāṭavisadise araññe samantā sattabbhantarāti aṭṭhakathāyañca rukkhādinirantarepi araññe sattabbhantarasīmāya vihitattā attano nissayabhūtāya araññasīmāya saha etassā rukkhādisambandhe dosābhāvo pageva agāmake rukkheti nissitepi padese cīvaravippavāsassa rukkhaparihāraṃ vināva abbhokāsaparihārova anumatoti siddhoti veditabbo.

මෙහි විශේෂයෙන්ම, "ආරණ්‍යයෙහි හාත්පස සත් අබ්භන්තරය" යැයි පාලියෙහි ද, "වින්ධ්‍යා වනය බඳු වනයෙහි හාත්පස සත් අබ්භන්තරය" යැයි අටුවාවෙහි ද ගස් කොළන් ඝනව පිහිටි වනයෙහි වුවද සත් අබ්භන්තර සීමාව පනවන ලද බැවින්, තමන්ගේ ඇසුර වූ ආරණ්‍ය සීමාව සමඟ මෙම සත් අබ්භන්තර සීමාවෙහි ගස් කොළන් හා සම්බන්ධ වීමෙන් වන දෝෂයක් නොමැති බව දත යුතුය. එසේම, ගම් නොමැති, ගස් ඇසුරු කළ ප්‍රදේශයක වුවද සිවුරෙන් වෙන්ව විසීම සඳහා ගස්වල සීමා ආරක්ෂාව නොමැතිව වුවද එළිමහන් සීමා ආරක්ෂාවම අනුමත කර ඇති බව මෙයින් සිද්ධ වේ යැයි දත යුතුය.

Upacāratthāyāti [Pg.162] sīmantarikatthāya sattabbhantarato adhikaṃ vaṭṭati. Ūnakaṃ pana na vaṭṭati eva sattabbhantaraparicchedassa dubbijānattā. Tasmā saṅghaṃ vinā ekenāpi bhikkhunā bahi tiṭṭhantena aññaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā atidūre eva ṭhātabbaṃ, itarathā kammakopasaṅkato. Udakukkhepepi eseva nayo. Teneva vakkhati ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti (mahāva. aṭṭha. 147). Idañcettha sīmantarikavidhānaṃ dvinnaṃ baddhasīmānaṃ sīmantarikānujānanasuttānulomato siddhanti daṭṭhabbaṃ. Kiñcāpi hi bhagavatā nidānavasena ekagāmasīmānissitānaṃ, ekasabhāgānañca dvinnaṃ baddhasīmānameva aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇadosaparihārāya sīmantarikā anuññātā, tathāpi tadanulomato ekaaraññasīmānadiādisīmañca nissitānaṃ ekasabhāgānaṃ dvinnaṃ sattabbhantarasīmānampi udakukkhepasīmānampi aññamaññaṃ sambhedajjhottharaṇaṃ, sīmantarikaṃ vinā abyavadhānena ṭhānañca bhagavatā anabhimatamevāti ñatvā aṭṭhakathācariyā idhāpi sīmantarikavidhānamakaṃsu. Visabhāgasīmānampi hi ekasīmānissitattaṃ, ekasabhāgattañcāti dvīhaṅgehi samannāgate sati ekaṃ sīmantarikaṃ vinā ṭhānaṃ sambhedāya hoti, nāsatīti daṭṭhabbaṃ. Sīmantarikavidhānasāmatthiyeneva cetāsaṃ rukkhādisambandhopi baddhasīmānaṃ viya aññamaññaṃ na vaṭṭatīti ayampi nayato dassito evāti gahetabbaṃ.

"උපචාරත්‍ථාය" යනු සීමන්තරිකාව (සීමා දෙකක් අතර හිස් ඉඩකඩ) සඳහා ය. සත් අබ්භන්තරයට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් තිබීම සුදුසු වේ. සත් අබ්භන්තර සීමා නිර්ණය දැනගැනීම අපහසු බැවින්, ඊට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් නම් කිසිසේත් නුසුදුසුය. එබැවින්, සංඝයාගෙන් බැහැරව පිටත සිටින එක් භික්ෂුවක වුවද, අනෙක් සත් අබ්භන්තර සීමාව ඉක්මවා ඉතා ඈතින්ම සිටිය යුතුය. මන්දයත්, එසේ නොවුණහොත් කර්මය විනාශ වීමේ (කර්ම කෝප වීමේ) බියක් පවතින බැවිනි. උදකුක්ඛේප සීමාවෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහෙයින්ම "අඩු ප්‍රමාණයක් නම් නුසුදුසුය" යැයි මතු කියනු ලැබේ. මෙහිදී මෙම සීමන්තරිකා නියමය, සීමන්තරිකාව අනුදැන වදාරන සූත්‍රයට අනුකූලව සිද්ධ වූවක් බව දත යුතුය. මන්දයත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් නිමිත්තක් මුල් කරගෙන, එක් ග්‍රාම සීමාවක පිහිටි, සමාන ලක්ෂණ ඇති බද්ධ සීමාවන් දෙකක එකිනෙක මිශ්‍ර වීමේ (සම්භේද) හා අතිපිහිටීමේ (අජ්ඣොත්ථරණ) දෝෂය වැළැක්වීම සඳහා සීමන්තරිකාවක් අනුදැන වදාරන ලද්දේ වුවද, ඊට අනුකූලව එක් ආරණ්‍ය සීමාවක් හෝ නදී ආදී සීමාවක් ඇසුරු කළ, සමාන ලක්ෂණ ඇති සත් අබ්භන්තර සීමාවන් දෙකක හෝ උදකුක්ඛේප සීමාවන් දෙකක එකිනෙක මිශ්‍ර වීම, අතිපිහිටීම සහ සීමන්තරිකාවක් නොමැතිව අතරක් නැතිව පිහිටීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුදැන නොවැදෑරූ (අකමැති වූ) දෙයක් බව වටහාගෙන, අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙහිද සීමන්තරිකා පැනවීම සිදු කළහ. මන්දයත්, විසභාග (වෙනස් ස්වභාව ඇති) සීමාවන් වුවද, එක් සීමාවක පිහිටීම සහ සමාන ස්වභාවයක් ඇති බව යන අංග දෙකෙන් යුක්ත වන කල්හිම සීමන්තරිකාවක් නොමැතිව පිහිටීම මිශ්‍ර වීමට හේතු වන අතර, එම අංග නොමැති විට එසේ නොවන බැවිනි. තවද, සීමන්තරිකාව පැනවීමේ බලයෙන්ම, බද්ධ සීමාවන්හි මෙන් මෙම සීමාවන්හිද එකිනෙක ගස් කොළන් සම්බන්ධ වීම සුදුසු නොවේ යන මෙම අර්ථය ද න්‍යායානුකූලව දක්වන ලද්දක්ම වේ යැයි ගත යුතුය.

‘‘Sabhāvenevā’’ti iminā gāmasīmā viya abaddhasīmāti dasseti. Sabbamettha saṅghakammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti samānasaṃvāsā ekūposathāti dasseti. Yena kenacīti antamaso sūkarādinā sattena. Mahoghena pana unnataṭṭhānato ninnaṭṭhāne patantena khato khuddako vā mahanto vā lakkhaṇayutto jātassarova. Etthāpi khuddake udakukkhepakiccaṃ natthi, samudde pana sabbathā udakukkhepasīmāyameva kammaṃ kātabbaṃ sodhetuṃ dukkarattā.

"සභාවෙනේව" යන මෙයින්, ග්‍රාම සීමාව මෙන් මෙයද අබද්ධ සීමාවක් බව පෙන්වයි. "මෙහි සියලු සංඝ කර්ම කිරීමට සුදුසුය" යන මෙයින්, එය සමාන සංවාස ඇති, එක්ව උපෝසථය කළ හැකි සීමාවක් බව පෙන්වයි. "යෙන කෙනචි" යනු අවම වශයෙන් ඌරන් වැනි සතෙකු විසින් හෝ උස් ස්ථානයක සිට පහත් ස්ථානයකට ගලා බසින මහ වතුර පහරකින් හෑරී ගිය, කුඩා හෝ මහා වූ, ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූ ස්වාභාවික විලක් (ජාතස්සරයක්) ම වේ. මෙහිද කුඩා විලෙහි උදකුක්ඛේප සීමා කෘත්‍යයක් නැත. එහෙත් මහා සමුද්‍රයෙහි නම්, එය පිරිසිදු කිරීම අපහසු බැවින්, සෑම අතින්ම උදකුක්ඛේප සීමාවෙහිම (සංඝ) කර්ම කළ යුතුය.

Puna tatthāti lokavohārasiddhāsu etāsu nadiādīsu tīsu abaddhasīmāsu puna vaggakammaparihāratthaṃ sāsanavohārasiddhāya abaddhasīmāya paricchedaṃ dassentoti adhippāyo. Pāḷiyaṃ yaṃ majjhimassa purisassātiādīsu udakaṃ ukkhipitvā khipīyati etthāti udakukkhepo, udakassa patanokāso, tasmā udakukkhepā. Ayañhettha padasambandhavasena attho – parisapariyantato paṭṭhāya samantā yāva majjhimassa purisassa [Pg.163] udakukkhepo udakapatanaṭṭhānaṃ, tāva yaṃ taṃ paricchinnaṭṭhānaṃ, ayaṃ tattha nadiādīsu aparā samānasaṃvāsā udakukkhepasīmāti.

"පුන තත්ථ" යනු, ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ නදී ආදී මෙම අබද්ධ සීමාවන් තුනෙහි නැවත වරක් වර්ග කර්ම (කොටස් වශයෙන් වෙන්ව කරන කර්ම) වැළැක්වීම සඳහා, ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ අබද්ධ සීමාවෙහි නිර්ණය පෙන්වනු කැමැත්තෙන් කරන ලද්දක් යන්න අදහසයි. පාලියෙහි "යම් මධ්‍යම පුරුෂයෙකුගේ..." යනාදී පාඨයන්හි, මෙහි ජලය උඩට ඔසවා දමනු ලබන බැවින් එම ස්ථානය "උදකුක්ඛේප" නම් වේ. එය ජලය වැටෙන ස්ථානයයි. එබැවින් උදකුක්ඛේපය (දිය විසුරුම) දක්වා යන්නයි. මෙහි පද සම්බන්ධය අනුව අර්ථය මෙය වේ: පිරිසේ කෙළවර සිට ආරම්භ කොට හාත්පස මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ පුරුෂයෙකු විසින් ජලය උඩට ඔසවා දමන විට එය වැටෙන ස්ථානය යම් තාක් දුර වේද, ඒ තාක් වූ සීමා කරන ලද ස්ථානය, එම නදී ආදියෙහි පවතින තවත් එක් සමාන සංවාස ඇති උදකුක්ඛේප සීමාවකි.

Tassa antoti tassa udakukkhepaparicchinnassa ṭhānassa anto. Na kevalañca tasseva anto, tato bahipi, ekassa udakukkhepassa anto ṭhātuṃ na vaṭṭatīti vacanaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānato kammakopasaṅkā hotīti. Teneva mātikāṭṭhakathāyaṃ ‘‘paricchedabbhantare hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhitopi paricchedato bahi aññaṃ tattakaṃyeva paricchedaṃ anatikkamitvā ṭhitopi kammaṃ kopeti idaṃ sabbaaṭṭhakathāsu sanniṭṭhāna’’nti (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) vuttaṃ. Yaṃ panettha sāratthadīpaniyaṃ ‘‘tassa anto hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhito kammaṃ kopetīti iminā bahiparicchedato yattha katthaci ṭhito kammaṃ na kopetī’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.147) vatvā mātikāṭṭhakathāvacanampi paṭikkhipitvā ‘‘neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ upalabbhatī’’tiādi bahu papañcitaṃ, taṃ na sundaraṃ idha aṭṭhakathāvacanena mātikāṭṭhakathāvacanassa nayato saṃsandanato saṅghaṭanato. Tathā hi dvinnaṃ udakukkhepaparicchedānamantarā vidatthicaturaṅgulamattampi sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā ‘‘añño udakukkhepo sīmantarikāya ṭhapetabbo, tato adhikaṃ vaṭṭati eva, ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti evaṃ idheva vuttena iminā aṭṭhakathāvacanena sīmantarikopacārena udakukkhepato ūnake ṭhapite sīmāya sīmāsambhedato kammakopopi vutto eva. Yadaggena ca evaṃ vutto, tadaggena tattha ekabhikkhuno pavesepi sati tassa sīmaṭṭhabhāvato kammakopo vutto eva hoti. Aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ūnakaṃ pana na vaṭṭatī’’ti kathanañcetaṃ udakukkhepaparicchedassa dubbijānantenapi sīmāsambhedasaṅkaāparihāratthaṃ vuttaṃ. Sattabbhantarasīmānamantarā tattakaparicchedeneva sīmantarikavidhānavacanatopi etāsaṃ dubbijānaparicchedatā, tattha ca ṭhitānaṃ kammakopasaṅkā sijjhati. Kammakopasaṅkaṭṭhānampi ācariyā dūrato parihāratthaṃ kammakopaṭṭhānanti vatvāva ṭhapesunti gahetabbaṃ.

‘එහි ඇතුළත’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ දියපතරින් (දිය විසි කිරීමෙන්) සීමා කරන ලද එම ස්ථානයේ ඇතුළතයි. එම දියපතර සීමාවෙන් ඇතුළත පමණක් නොව, ඉන් පිටත සිටියද, "එක් දියපතරක් ඇතුළත සිටීම සුදුසු නොවේ" යන වචනය, දියපතර සීමාව නිවැරදිව හඳුනාගැනීම අපහසු බැවින් විනය කර්මයට හානි වේය යන සැකය ඇතිවන නිසා යැයි පවසන ලදී. එහෙයින්ම මාතිකා අටුවාවෙහි මෙසේ දක්වන ලදී: "සීමාව ඇතුළත හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටියද, සීමාවෙන් පිටත තවත් එබඳුම සීමාවක් ඉක්මවා නොගොස් සිටියද විනය කර්මය පළුදු කරයි. මෙය සියලු අටුවාවන්හි නිගමනයයි." මෙහිලා සාරත්ථදීපනියෙහි "එහි ඇතුළත හස්තපාසයෙන් බැහැරව සිටින භික්ෂුව කර්මය පළුදු කරයි, මෙයින් සීමාවෙන් පිටත කොතැනක හෝ සිටින්නා කර්මයට හානි නොකරයි" යන්න පවසා, මාතිකා අටුවා වාක්‍යයද ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, "මෙය පාලියෙහි හෝ අටුවාවෙහි දක්නට නොලැබේ" යනාදී වශයෙන් බොහෝ කොට විස්තර කරන ලද යම් කරුණක් වේද, එය සුදුසු නොවේ. මක්නිසාද යත්, මෙහි අටුවා ප්‍රකාශය හා මාතිකා අටුවා ප්‍රකාශය ක්‍රමානුකූලව එකිනෙක සැසඳීම හා ගැලපීම සිදුවන බැවිනි. එසේම, දියපතර සීමා දෙකක් අතර වියතක් හා සිව්ඟුලක් පමණ වූද සීමාන්තරිකයක් නොතබා, "වෙනත් දියපතරක් සීමාන්තරිකයෙහි තැබිය යුතුය, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් සුදුසුමය, අඩු ප්‍රමාණයක් නම් නුසුදුසුය" යනුවෙන් මෙහිම දක්වන ලද මෙම අටුවා පාඨයෙන්, සීමාන්තරික උපචාරය වශයෙන් දියපතරට වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් තැබූ කල්හි, සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමෙන් විනය කර්මය පළුදු වීමද පවසන ලද්දේමය. යම් ප්‍රමාණයකින් මෙසේ පවසන ලද්දේද, ඒ අනුව එහි එක් භික්ෂුවකගේ ඇතුළත් වීමක් වුවද සිදුවුවහොත්, උන්වහන්සේ සීමාවෙහි පිහිටි බැවින් විනය කර්මය පළුදු වූයේම වෙයි. අටුවාවෙහි "අඩු ප්‍රමාණයක් නම් නුසුදුසුය" යන මෙම ප්‍රකාශය දියපතර සීමාව හඳුනාගැනීමේ අපහසුතාව නිසා සීමා මිශ්‍රවීමේ සැකය දුරු කිරීම සඳහා පවසන ලද්දකි. සත්තබ්භන්තර සීමාවන් අතර එපමණ වූ සීමාවන්ගෙන්ම සීමාන්තරිකය පැනවීමේ ක්‍රමයෙන් ද, මේවායේ සීමාවන් වටහා ගැනීමේ අපහසුතාව සහ එහි සිටින්නන්ගේ කර්මය පළුදු වීමේ සැකය තහවුරු වෙයි. කර්මයට හානි වීමේ සැක සහිත ස්ථානයද ආචාර්යවරුන් විසින් දුරින්ම මඟහැරීම සඳහා "කර්මය පළුදු වන ස්ථානයක්" ලෙස හඳුන්වා දී තබන ලදැයි වටහා ගත යුතුය.

Tanti sīmaṃ. ‘‘Sīghameva atikkāmetī’’ti iminā taṃ anatikkamitvā anto eva parivattamānāya kātuṃ vaṭṭatīti dasseti. Etadatthameva hi vālukādīhi sīmāparicchindanaṃ, itarathā bahi parivattā nu kho, no vāti kammakopasaṅkā bhaveyyāti. Aññissā anussāvanāti kevalāya nadisīmāya anussāvanā[Pg.164]. Antonadiyaṃ jātarukkhe vāti udakukkhepaparicchedassa bahi ṭhite rukkhepi vā. Bahinaditīrameva hi visabhāgasīmattā abandhitabbaṭṭhānaṃ, na antonadī nissayattena sabhāgattā. Teneva ‘‘bahinaditīre vihārasīmāya vā’’tiādinā tīrameva abandhitabbaṭṭhānattena dassitaṃ, na pana nadī. ‘‘Rukkhepi ṭhitehī’’ti idaṃ antoudakukkhepaṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi bahiudakukkhepe bhikkhūnaṃ ṭhātuṃ vaṭṭati.

"තං" යනු සීමාවයි. "වහාම ඉක්මවා යවයි" යන මෙයින්, එය නොඉක්මවා ඇතුළතම කැරකෙන (පාවෙන) ඔරුවක විනය කර්ම කිරීමට සුදුසු බව දක්වයි. වැලි ආදියෙන් සීමාව වෙන් කොට දැක්වීම සිදු කරන්නේ මේ සඳහාමය. එසේ නොවුවහොත් "ඔරුව පිටතට කැරකුණේද නැද්ද" යනුවෙන් විනය කර්මය පළුදු වීමේ සැකයක් ඇති විය හැක. "වෙනත් නදී සීමාවක අනුශ්‍රාවණය" යනු දියපතර හා නොමිශ්‍ර වූ තනි නදී සීමාවෙහි කර්මවාචා කියවීමයි. "ගඟ ඇතුළත උපන් ගසක හෝ" යන්නෙන් දියපතර සීමාවෙන් පිටත පිහිටි ගසක වුවද යන්න අදහස් වේ. මක්නිසාද යත්, ගඟෙන් පිටත ඉවුර වනාහි විසභාග සීමාවක් බැවින් සීමා නොබැඳිය යුතු ස්ථානයකි. එහෙත් ගඟ ඇතුළත ප්‍රදේශය (දියපතර සීමාවට) ඇසුරු වන බැවින් සභාග වන හෙයින් සීමා නොබැඳිය යුතු තැනක් නොවේ. එහෙයින්ම "බාහිර නදී තීරයෙහි හෝ විහාර සීමාවෙහි" යනාදී වශයෙන් ඉවුරම සීමා නොබැඳිය යුතු තැනක් ලෙස දක්වන ලදී, ගඟ නොවේ. "ගසක සිටින්නන් විසින්ද" යන මෙය දියපතර ඇතුළත පිහිටි ගසක් අරභයා පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, දියපතරින් පිටත භික්ෂූන්ට සිටීම නුසුදුසු බැවිනි.

Rukkhassāti tasseva antoudakukkhepaṭṭhassa rukkhassa. Sīmaṃ vā sodhetvāti yathāvuttaṃ vihāre baddhasīmaṃ, gāmasīmañca tattha ṭhitabhikkhūnaṃ hatthapāsānayanabahisīmākaraṇavaseneva sodhetvā. Yathā ca udakukkhepasīmāyaṃ kammaṃ karontehi, evaṃ baddhasīmāyaṃ, gāmasīmāyaṃ vā kammaṃ karontehipi udakukkhepasīmaṭṭhe sodhetvāva kātabbaṃ. Eteneva sattabbhantaraaraññasīmāhipi udakukkhepasīmāya, imāya ca saddhiṃ tāsaṃ rukkhādisambandhadosopi nayato dassitova hoti. Imināva nayena sattabbhantarasīmāya baddhasīmāgāmasīmāhipi saddhiṃ, etāsañca sattabbhantarasīmāya saddhiṃ sambandhadoso ñātabbo. Aṭṭhakathāyaṃ panetaṃ sabbaṃ vuttanayato sakkā ñātunti aññamaññasamāsannānamevettha dassitaṃ.

"ගසෙහි" යනු එම දියපතර සීමාව ඇතුළත පිහිටි ගසෙහිම යන්නයි. "සීමාව පිරිසිදු කොට" යනු කලින් පවසන ලද පරිදි, විහාරයෙහි බද්ධ සීමාව ද ගාම සීමාව ද එහි සිටින භික්ෂූන් හස්තපාසයට පැමිණවීම හෝ සීමාවෙන් පිටතට කිරීම් වශයෙන් පිරිසිදු කොට (ශෝධනය කොට) යන්නයි. දියපතර සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන අය විසින් යම් සේ කළ යුතුද, එසේම බද්ධ සීමාවෙහි හෝ ගාම සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන අය විසින්ද දියපතර සීමාවෙහි සිටින්නන් ශෝධනය කොටම කළ යුතුය. මෙයින්ම සත්තබ්භන්තර සීමා සහ ආරණ්‍ය සීමාවන් සමඟ දියපතර සීමාවෙහිද, මෙම සීමාව සමඟ එම සීමාවන්හිද ගස් ආදිය සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය ක්‍රමානුකූලව දක්වන ලද්දේම වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන්ම සත්තබ්භන්තර සීමාව සමඟ බද්ධ සීමා හා ගාම සීමාවන්හිද, බද්ධ සීමා ආදිය සමඟ සත්තබ්භන්තර සීමාවෙහිද සම්බන්ධ වීමේ දෝෂය දත යුතුය. අටුවාවෙහි නම් මේ සියල්ල කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් වටහා ගත හැකි බැවින්, මෙහිදී එකිනෙකට ඉතා ආසන්න සීමාවන්ගේ පමණක් සම්බන්ධතාව දක්වන ලදී.

Tatridaṃ suttānulomato nayaggahaṇamukhaṃ – yathā hi baddhasīmāyaṃ sammatā vipattisīmā hotīti tāsaṃ aññamaññaṃ rukkhādisambandho na vaṭṭati, evaṃ nadiādīsu sammatāpi baddhasīmā vipattisīmāva hotīti tāhipi saddhiṃ tassā rukkhādisambandho na vaṭṭatīti sijjhati. Iminā nayena sattabbhantarasīmāya gāmanadiādīhi saddhiṃ, udakukkhepasīmāya ca araññādīhi saddhiṃ rukkhādisambandhassa na vaṭṭanakabhāvo ñātabbo, evametā bhagavatā anuññātā baddhasīmā sattabbhantaraudakukkhepasīmā aññamaññañceva attano nissayavirahitāhi itarītarāsaṃ nissayasīmāhi ca rukkhādisambandhe sati sambhedadosamāpajjatīti suttānulomanayo ñātabbova.

එහිදී සූත්‍රානුකූලව ක්‍රමවේදය වටහා ගන්නා ආකාරය මෙසේය: යම් සේ බද්ධ සීමාවක සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව (වෙනත් බද්ධ සීමාවක් හා ගෑවුණහොත්) සීමා විපත්තියක් (සීමා පිරිහීමක්) වේද, එහෙයින් ඒවායේ එකිනෙක ගස් ආදියෙන් සම්බන්ධ වීම සුදුසු නොවේද, එසේම ගංගා ආදියෙහි සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාවද (නදී සීමාව සමඟ ගෑවුණහොත්) සීමා විපත්තියක්ම වන බැවින්, ඒවා සමඟද එහි ගස් ආදී සම්බන්ධය සුදුසු නොවේ යන්න තහවුරු වෙයි. මෙම ක්‍රමයෙන් සත්තබ්භන්තර සීමාව සමඟ ගාම සීමා, නදී සීමා ආදියේද, දියපතර සීමාව සමඟ ආරණ්‍ය සීමා ආදියේද ගස් ආදියෙන් සම්බන්ධ වීම නුසුදුසු බව දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද මෙම බද්ධ සීමාව, සත්තබ්භන්තර සීමාව සහ දියපතර සීමාව යන මේවා එකිනෙක සමඟද, තම නිශ්‍රයෙන් තොර වූ අනෙකුත් සීමාවන්ගේ නිශ්‍රය සීමාවන් සමඟද ගස් ආදියෙන් සම්බන්ධතාවක් ඇති වුවහොත්, සීමා මිශ්‍රවීමේ දෝෂයට පැමිණෙන්නේය යන සූත්‍රානුකූල ක්‍රමය හොඳින් දත යුතුය.

Attano attano pana nissayabhūtagāmādīhi saddhiṃ baddhasīmādīnaṃ tissannaṃ uppattikāle bhagavatā anuññātassa sambhedajjhottharaṇassa anulomato rukkhādisambandhopi anuññātova hotīti daṭṭhabbaṃ. Yadi evaṃ udakukkhepabaddhasīmādīnaṃ antarā kasmā sīmantarikā na vihitāti? Nissayabhedasabhāvabhedehi [Pg.165] sayameva bhinnattā. Ekanissayaekasabhāvānameva hi sīmantarikāya vināsaṃ karotīti vuttovāyamattho. Eteneva nadinimittaṃ katvā baddhāya sīmāya saṅghe kammaṃ karonte nadiyampi yāva gāmakhettaṃ āhacca ṭhitāya udakukkhepasīmāya aññesaṃ kammaṃ kātuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. Yā panetā lokavohārasiddhā gāmāraññanadisamuddajātassarasīmā pañca, tā aññamaññarukkhādisambandhepi sambhedadosaṃ nāpajjati, tathā lokavohārābhāvato. Na hi gāmādayo gāmantarādīhi, nadiādīhi ca rukkhādisambandhamattena sambhinnāti loke voharanti. Lokavohārasiddhānañca lokavohāratova sambhedo vā asambhedo vā gahetabbo, nāññato. Teneva aṭṭhakathāyaṃ tāsaṃ aññamaññaṃ katthacipi sambhedanayo na dassito, sāsanavohārasiddhoyeva dassitoti.

එසේ වුවද, තමන් තමන්ගේ ඇසුර වූ ගම් ආදිය සමඟ බද්ධ සීමා ආදී තුන් වැදෑරුම් සීමාවන්ගේ ආරම්භයේදී (උපත සිදුවන අවස්ථාවෙහි) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුදැන වදාරන ලද ‘සම්භේද අජ්ඣෝත්ථරණ’ (සීමා එකිනෙක මිශ්‍ර වී වැසී යාම) නීතියට අනුකූලව, වෘක්ෂ ආදියේ සම්බන්ධය ද අනුදැන වදාරන ලද්දක්ම යැයි දත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, උදකුක්ඛේප සීමාව හා බද්ධ සීමාව ආදියේ මධ්‍යයෙහි (අතරෙහි) කුමක් ဟෙයින් සීමාන්තරිකාවක් (සීමා අතර හිඩැසක්) නොපනවන ලද්දේ ද? ඇසුරේ වෙනස් බව (නිශ්‍රය භේදය) සහ ස්වභාවයේ වෙනස් බව (ස්වභාව භේදය) හේතුවෙන් ඒවා ස්වභාවයෙන්ම වෙන් ව පවতিන බැවින් (සීමාන්තරිකාවක්) නොපනවන ලදී. මන්දයත්, එකම ඇසුරක් හා එකම ස්වභාවයක් ඇති සීමාවන්ගේම සීමාන්තරිකාවක් නොමැති වුවහොත් මිශ්‍ර වීම (සංකරය) සිදුවේ යැයි මේ අර්ථය කලින්ම පවසන ලදී. මේ කරුණ නිසාම, ගඟ නිමිත්තක් කරගෙන බඳින ලද සීමාවෙහි සංඝයා වහන්සේ විනය කර්මයක් සිදු කරන කල්හි, ගඟෙහි ද ගම් සීමාව දක්වා ස්පර්ශ කරමින් පිහිටි උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි වෙනත් සංඝයාට විනය කර්ම කිරීම සුදුසු යැයි යන කරුණ සිද්ධ වෙයි. ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ ගාම සීමාව, අරණ්‍ය සීමාව, නදී සීමාව, සමුද්‍ර සීමාව සහ ජාතස්සර සීමාව යන යම් මේ සීමා පහක් වෙත් ද, ඒවා එකිනෙක වෘක්ෂ ආදියේ සම්බන්ධතාවක් ඇති කල්හි ද මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයට (සම්භේද දෝෂයට) පත් නොවේ. මන්දයත්, එබඳු ලෝක ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවිනි. සැබවින්ම, වෘක්ෂ ආදියේ සම්බන්ධය පමණකින් ගම් ආදිය අනෙක් ගම් ආදිය හා හෝ ගංගා ආදිය හා මිශ්‍ර වී ඇතැයි ලෝකයෙහි ව්‍යවහාර නොකරති. ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ සීමාවන්ගේ මිශ්‍ර වීම හෝ නොමිශ්‍ර වීම ද ලෝක ව්‍යවහාරය අනුවම ගත යුතුය, අනෙකකින් නොවේ. එහෙයින්ම, අටුවාවෙහි එම සීමාවන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කිසිදු තැනක මිශ්‍ර වීමේ ක්‍රමයක් (සම්භේද ක්‍රමයක්) දක්වා නැත; දක්වන ලද්දේ ශාසන ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ (බද්ධ) සීමාව පිළිබඳ ක්‍රමය පමණි.

Ettha pana baddhasīmāya tāva ‘‘heṭṭhā pathavīsandhārakaṃ udakapariyantaṃ katvā sīmāgatā hotī’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 138) adhobhāgaparicchedo aṭṭhakathāyaṃ sabbathā dassito. Gāmasīmādīnaṃ pana na dassito. Kathamayaṃ jānitabboti? Keci tāvettha ‘‘gāmasīmādayopi baddhasīmā viya pathavīsandhārakaṃ udakaṃ āhacca tiṭṭhatī’’ti vadanti.

මෙහිදී, බද්ධ සීමාව සම්බන්ධයෙන් පළමුව "යටින් පෘථිවිය දරන්නා වූ ජලය කෙළවර කොට සීමාව පිහිටයි" යනාදී වශයෙන් පහළ කොටසෙහි සීමා නිර්ණය (අධෝභාග පරිච්ඡේදය) අටුවාවෙහි සෑම ආකාරයකින්ම දක්වන ලදී. එහෙත් ගාම සීමා ආදියේ පහළ කොටසෙහි සීමාව දක්වා නැත. එය කෙසේ දත යුතු ද? ඒ සම්බන්ධයෙන් ඇතැම් ආචාර්යවරු පළමුව, "ගාම සීමා ආදිය ද බද්ධ සීමාව මෙන් පෘථිවිය දරන්නා වූ ජලය තෙක් ස්පර්ශ කොට පවතී" යැයි පවසති.

Keci pana taṃ paṭikkhipitvā ‘‘nadisamuddajātassarasīmā, tāva tannissitaudakukkhepasīmā ca pathaviyā uparitale, heṭṭhā ca udakajjhottharaṇappadese eva tiṭṭhanti, na tato heṭṭhā udakassa ajjhottharaṇābhāvā. Sace pana udakoghādinā yojanappamāṇampi ninnaṭṭhānaṃ hoti, nadisīmādayova honti, na tato heṭṭhā. Tasmā nadiādīnaṃ heṭṭhā bahitīramukhena umaṅgena, iddhiyā vā paviṭṭho bhikkhu nadiyaṃ ṭhitānaṃ kammaṃ na kopeti. So pana āsannagāme bhikkhūnaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana so ubhinnaṃ tīragāmānaṃ majjhe nisinno hoti, ubhayagāmaṭṭhānaṃ kammaṃ kopeti. Sace pana tīraṃ gāmakhettaṃ na hoti, agāmakāraññameva. Tattha pana tīradvayepi sattabbhantarasīmaṃ vinā kevalāya khuddakāraññasīmāya kammaṃ karontānaṃ kammaṃ kopeti. Sace sattabbhantarasīmāyaṃ karonti, tadā yadi tesaṃ sattabbhantarasīmāya paricchedo etassa nisinnokāsassa parato ekaṃ sattabbhantaraṃ atikkamitvā ṭhito na kammakopo[Pg.166]. No ce, kammakopo. Gāmasīmāyaṃ pana antoumaṅge vā bile vā yattha pavisituṃ sakkā, yattha vā suvaṇṇamaṇiādiṃ khaṇitvā gaṇhanti, gahetuṃ sakkāti vā sambhāvanā hoti, tattakaṃ heṭṭhāpi gāmasīmā, tattha iddhiyā anto nisinnopi kammaṃ kopeti. Yattha pana pakatimanussānaṃ pavesasambhāvanāpi natthi, taṃ sabbaṃ yāva pathavisandhārakaudakā araññasīmāva, na gāmasīmā. Araññasīmāyampi eseva nayo. Tatthapi hi yattake padese pavesasambhāvanā, tattakameva uparitale araññasīmā pavattati. Tato pana heṭṭhā na araññasīmā, tattha uparitalena saha ekāraññavohārābhāvato. Na hi tattha paviṭṭhaṃ araññaṃ paviṭṭho ti voharanti. Tasmā tatraṭṭho upari araññaṭṭhānaṃ kammaṃ na kopeti umaṅganadiyaṃ ṭhito viya uparinadiyaṃ ṭhitānaṃ. Ekasmiñhi cakkavāḷe gāmanadisamuddajātassare muñcitvā tadavasesaṃ amanussāvāsaṃ devabrahmalokaṃ upādāya sabbaṃ araññameva. ‘Gāmā vā araññā vā’ti vuttattā hi nadisamuddajātassarādipi araññameva. Idha pana nadiādīnaṃ visuṃ sīmābhāvena gahitattā tadavasesameva araññaṃ gahetabbaṃ. Tattha ca yattake padese ekaṃ ‘arañña’nti voharanti, ayamekāraññasīmā. Indapurañhi sabbaṃ ekāraññasīmā. Tathā asurayakkhapurādi. Ākāsaṭṭhadevabrahmavimānāni pana samantā ākāsaparicchinnāni paccekaṃ araññasīmā samuddamajjhe pabbatadīpakā viya. Tattha sabbattha sattabbhantarasīmāyaṃ, araññasīmāyameva vāti kammaṃ kātabbaṃ. Tasmā idhāpi upariaraññatalena saddhiṃ heṭṭhāpathaviyā araññavohārābhāvā visuṃ araññasīmāti gahetabbaṃ. Tenevettha gāmanadiādisīmākathāya aṭṭhakathāyaṃ ‘iddhimā bhikkhu heṭṭhāpathavitale ṭhito kammaṃ kopetī’ti (mahāva. aṭṭha. 138) baddhasīmāyaṃ dassitanayo na dassito’’ti vadanti.

එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු එම මතය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් මෙසේ පවසති: "පළමුව නදී සීමාව, සමුද්‍ර සීමාව, ජාතස්සර සීමාව සහ ඒවා ඇසුරු කළ උදකුක්ඛේප සීමාව ද පෘථිවියේ මතුපිට මෙන්ම යට ද ජලයෙන් වැසුණු ප්‍රදේශයෙහි පමණක් පිහිටයි. ඊට පහළින් නොපිහිටයි; මන්දයත්, ඊට යටින් ජලය නොපැතිරෙන බැවිනි. ඉදින් ජල ප්‍රවාහ ආදිය හේතුවෙන් යොදුනක් පමණ ගැඹුරු වූ පහත් ස්ථානයක් වුව ද, එහි නදී සීමා ආදියම පවතී, ඊට වඩා පහළින් නොවේ. එහෙයින්, ගංගා ආදියට යටින් පිටත ඉවුර දෙසට විවෘත වූ උමගකින් හෝ සෘද්ධියෙන් හෝ ඇතුළු වූ භික්ෂුවක්, ගඟෙහි සිටින භික්ෂූන්ගේ විනය කර්මය කෝප නොකරයි (නොබිඳියි). එහෙත් ඒ භික්ෂුව ආසන්න ගමෙහි සිටින භික්ෂූන්ගේ විනය කර්මය කෝප කරයි (බිඳියි). ඉදින් ඔහු ගඟ දෙපස පිහිටි ගම් දෙකක් අතර මැද අසුන් ගෙන සිටින්නේ නම්, ගම් දෙකෙහිම සිටින භික්ෂූන්ගේ විනය කර්මය කෝප කරයි. ඉදින් ගං ඉවුර ගම් සීමාවකට අයත් නොවේ නම්, එය ගම් නොවන අරණ්‍යයක්ම වේ. එහිදී දෙපස ඉවුරෙහිම සත්තබ්භන්තර සීමාව හැර, කේවළ වූ කුඩා අරණ්‍ය සීමාවෙහි විනය කර්ම කරන භික්ෂූන්ගේ කර්මය කෝප කරයි. ඉදින් ඔවුන් සත්තබ්භන්තර සීමාවෙහි විනය කර්මය කරත් නම්, එකල්හි එම සත්තබ්භන්තර සීමාවේ සීමා කෙළවර, මේ හුන් භික්ෂුවගේ ස්ථානයෙන් ඔබ්බෙහි එක් සත්තබ්භන්තරයක් ඉක්මවා පිහිටියේ නම් කර්ම කෝපයක් සිදු නොවේ. ඉදින් ඉක්මවා නොපිහිටියේ නම් කර්ම කෝපය සිදු වේ. එහෙත් ගාම සීමාවෙහි නම්, ඇතුළත උමංවල හෝ ගුහාවල යම් තැනකට ඇතුළු විය හැකි ද, නැතහොත් යම් තැනක රන් මැණික් ආදිය hාරා ලබා ගනිත් ද, ලබා ගත හැකි යැයි සලකනු ලැබේ ද, එපමණක් පහළට ද ගාම සීමාවම වේ. එහි සෘද්ධියෙන් ඇතුළත සිටින භික්ෂුව ද විනය කර්මය කෝප කරයි. යම් තැනක සාමාන්‍ය මිනිසුන්ට ඇතුළු වීමේ හැකියාවක් පවා නොමැති ද, ඒ සෑම කොටසක්ම පෘථිවිය දරන්නා වූ ජලය දක්වාම අරණ්‍ය සීමාවම වේ, ගාම සීමාව නොවේ. අරණ්‍ය සීමාවෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. මන්දයත්, එහි ද යම් පමණ ප්‍රදේශයකට ඇතුළු විය හැකිය යන සම්භාවිතාව තිබේ ද, මතුපිට පිහිටි ඒ තාක් ප්‍රදේශයෙහිම අරණ්‍ය සීමාව පවතී. ඊට පහළින් ඇති ප්‍රදේශය අරණ්‍ය සීමාව නොවේ. මන්දයත්, එහි මතුපිට ප්‍රදේශය සමඟ "එකම අරණ්‍යය" යන ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවිනි. සැබවින්ම, එහි ඇතුළු වූවෙකුට "කැලයට ඇතුළු විය" යැයි ව්‍යවහාර නොකරති. එහෙයින් එහි සිටින භික්ෂුව, මතුපිට අරණ්‍යයෙහි සිටින භික්ෂූන්ගේ විනය කර්මය කෝප නොකරයි; එය උමං ගංගාවක සිටින භික්ෂූන් මතුපිට ගංගාවෙහි සිටින භික්ෂූන්ගේ විනය කර්මය කෝප නොකරන්නාක් මෙනි. මන්දයත්, එක් සක්වලක ගම්, ගංගා, සමුද්‍ර, ජාතස්සර විල් හැර, ඉතිරි වූ මිනිස් වාසයෙන් තොර වූ දෙව් බඹ ලොව දක්වා වූ සියල්ල අරණ්‍යයම වේ. "ගාමා වා අරඤ්ඤා වා" යැයි වදාළ බැවින් ගංගා, සමුද්‍ර, ජාතස්සර විල් ආදිය ද අරණ්‍යයටම ඇතුළත් වේ. එහෙත් මෙහි (සීමා පරිච්ඡේදයෙහි දී), ගංගා ආදිය වෙන් වශයෙන්ම සීමා වශයෙන් ගන්නා බැවින්, ඊට අතිරික්ත ප්‍රදේශය පමණක් අරණ්‍යය ලෙස ගත යුතුය. එහි ද යම් පමණ ප්‍රදේශයකට "එක් අරණ්‍යයක්" යැයි ව්‍යවහාර කෙරේ ද, එය එක් අරණ්‍ය සීමාවකි. සැබවින්ම මුළු ශක්‍ර පුරයම එක් අරණ්‍ය සීමාවකි. එමෙන්ම අසුර පුරය, යක්ෂ පුරය ආදිය ද එක් අරණ්‍ය සීමාවකි. අහස්හි පිහිටි දේව විමාන හා බ්‍රහ්ම විමාන වනාහි, හාත්පසින්ම අහසින් වෙන් කරන ලදුව, මුහුද මැද පිහිටි පර්වත දූපත් මෙන් එකිනෙක වෙන් වෙන් වූ අරණ්‍ය සීමාවෝ වෙති. එහි සෑම තැනකදීම සත්තබ්භන්තර සීමාවෙහි හෝ අරණ්‍ය සීමාවෙහිම විනය කර්ම කළ යුතුය. එහෙයින් මෙහි ද (මිනිසුන්ට ඇතුළු විය නොහැකි පහළ කොටසෙහි ද) මතුපිට අරණ්‍ය තලය සමඟ එක්ව "අරණ්‍යය" යන ව්‍යවහාරයක් නොමැති බැවින්, එය වෙන් වූ අරණ්‍ය සීමාවක් ලෙස ගත යුතුය. එහෙයින්ම මෙහි ගාම, nදී ආදී සීමා කථාවෙහි අටුවාවෙහි, බද්ධ සීමාවෙහි දක්වන ලද "සෘද්ධිමත් භික්ෂුවක් පොළොව යට සිටිමින් විනය කර්මය කෝප කරයි" යන ක්‍රමය දක්වා නැතැයි පවසති.

Idañcetāsaṃ gāmasīmādīnaṃ heṭṭhāpamāṇadassanaṃ suttādivirodhābhāvā yuttaṃ viya dissati. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Evaṃ gahaṇe ca gāmasīmāyaṃ sammatā baddhasīmā upari gāmasīmaṃ, heṭṭhā udakapariyantaṃ araññasīmañca avattharatīti tassā araññasīmāpi khettanti sijjhati. Bhagavatā ca ‘‘sabbā, bhikkhave, nadī asīmā’’tiādinā (mahāva. aṭṭha. 147) nadisamuddajātassarā baddhasīmāya akhettabhāvena vuttā, na pana araññaṃ. Tasmā araññampi [Pg.167] baddhasīmāya khettamevāti gahetabbaṃ. Yadi evaṃ kasmā tattha sā na bajjhatīti? Payojanābhāvā. Sīmāpekkhānantarameva sattabbhantarasīmāya sambhavato. Tassā ca upari sammatāya baddhasīmāya sambhedajjhottharaṇānulomato vipattisīmā eva siyā. Gāmakhette pana ṭhatvā agāmakāraññekadesampi antokaritvā sammatā kiñcāpi susammatā, agāmakāraññe bhagavatā vihitāya sattabbhantarasīmāyapi anivattito. Tattha pana kammaṃ kātuṃ paviṭṭhānampi tato bahi kevalāraññe karontānampi antarā tīṇi sattabbhantarāni ṭhapetabbāni, aññathā vipatti eva siyāti sabbathā niratthakameva agāmakāraññe baddhasīmākaraṇanti veditabbaṃ.

මෙම ගාමසීමා ආදියේ පහළ ප්‍රමාණය දැක්වීම සූත්‍ර ආදියට විරුද්ධ නොවන බැවින් සුදුසු යැයි පෙනේ. එය විමසා බලා ගත යුතුය. මෙසේ ගන්නා කල්හි, ගාම සීමාවෙහි සම්මත කරන ලද බද්ධ සීමාව ඉහළින් ගාම සීමාව ද පහළින් ජලය කෙළවර කොට ඇති අරණ්‍ය සීමාව ද වසා ගනියි (යටපත් කරයි) යනුවෙන් ඇයට (එම බද්ධ සීමාවට) අරණ්‍ය සීමාව ද සීමා ක්ෂේත්‍රය වේ යන අර්ථය සිද්ධ වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද 'මහණෙනි, සියලු ගංගාවෝ අසීමා (සීමා රහිත) වෙති' යනාදී වශයෙන් ගංගා, සමුද්‍ර හා ජාතස්සරයන් ම බද්ධ සීමාවට අයත් නොවන ක්ෂේත්‍රයන් ලෙස වදාරන ලදී, අරණ්‍යය එසේ වදාරා නැත. එබැවින් අරණ්‍යය ද බද්ධ සීමාවෙහි ක්ෂේත්‍රයක් ම යැයි ගත යුතුය. ඉදින් එසේ නම්, එහි එම බද්ධ සීමාව නොබඳින්නේ මන්ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර නම්: එහි කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් සහ සීමාව අපේක්ෂා කළ සැනින් ම සත්තබ්භන්තර සීමාව ඇති වන බැවිනි. සැබැවින් ම, එම සත්තබ්භන්තර සීමාව මතුපිට සම්මත කරන බද්ධ සීමාව, සීමා මිශ්‍ර වීම හා යටපත් වීම සමඟ ගැළපෙන බැවින් සීමා විපත්තියක් ම සිදු වන්නේ ය. ගාම ක්ෂේත්‍රයෙහි පිහිටා, ගම් නොවන අරණ්‍ය කොටසක් ද ඇතුළත් කර සම්මත කරන ලද සීමාව මනාව සම්මත කරන ලද්දක් වුව ද, ගම් නොවන අරණ්‍යයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පනවන ලද සත්තබ්භන්තර සීමාව ද නොනික්මවන බැවින්, එහි විනය කර්ම කිරීමට ඇතුළු වූ භික්ෂූන් අතර ද, ඉන් පිටත කේවල අරණ්‍යයෙහි විනය කර්ම කරන්නන් අතර ද මැදින් සත්තබ්භන්තර තුනක ඉඩක් තැබිය යුතුය. එසේ නොකළහොත් සීමා විපත්තියක් ම වන්නේ ය. එබැවින් ගම් නොවන අරණ්‍යයෙහි බද්ධ සීමාවක් පිහිටුවීම සෑම ආකාරයකින් ම නිශ්ඵල ක්‍රියාවක් ම බව දත යුතුය.

Antonadiyaṃ paviṭṭhasākhāyāti nadiyā pathavitalaṃ āhacca ṭhitāya sākhāyapi, pageva anāhacca ṭhitāya. Pārohepi eseva nayo. Etena sabhāgaṃ nadisīmaṃ phusitvā ṭhitenapi visabhāgasīmāsambandhasākhādinā udakukkhepasīmāya sambandho na vaṭṭatīti dasseti. Eteneva mahāsīmaṃ, gāmasīmañca phusitvā ṭhitena sākhādinā māḷakasīmāya sambandho na vaṭṭatīti ñāpitoti daṭṭhabbo.

‘අන්තෝනදියං පවිට්ඨසාඛායා’ (ගඟ තුළට වැදුණු අත්තෙන්) යන්නෙන් ගඟේ පොළොව මතුපිට ස්පර්ශ කරමින් පවතින අත්තෙහි ද, ස්පර්ශ නොකර පවතින අත්තෙහි කවර කතා ද! කරු (වායව මුල්) සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. මෙයින්, සභාග වූ නදී සීමාව ස්පර්ශ කරමින් පවතින, එහෙත් විසභාග සීමාවකට සම්බන්ධ අතු ආදියෙන් උදකුක්ඛේප සීමාවෙහි සම්බන්ධය සිදු නොවිය යුතු බව දක්වයි. මෙයින් ම, මහා සීමාව සහ ගාම සීමාව ස්පර්ශ කරමින් පවතින අතු ආදියෙන් මාළක සීමාවෙහි (ඛණ්ඩ සීමාවෙහි) සම්බන්ධය සිදු නොවිය යුතු බව පෙන්වා දෙන ලද්දක් සේ දත යුතුය.

Antonadiyaṃyevāti setupādānaṃ tīraṭṭhataṃ nivatteti. Tena udakukkhepaparicchedato bahi nadiyaṃ patiṭṭhitattepi sambhedābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘bahitīre patiṭṭhitā’’tiādi. Yadi hi udakukkhepato bahi antonadiyampi patiṭṭhitatte sambhedo bhaveyya, tampi paṭikkhipitabbaṃ bhaveyya kammakopassa samānattā, na ca paṭikkhittaṃ. Tasmā sabbattha attano nissayasīmāya sambhedadoso natthevāti gahetabbaṃ.

‘අන්තෝනදියංයේව’ (ගඟ තුළ ම) යන්නෙන් පාලම් කණුවල ඉවුරෙහි පිහිටීම වළක්වයි. එමගින්, උදකුක්ඛේප සීමාවෙන් පිටත ගඟෙහි පිහිටා තිබුණ ද සීමා මිශ්‍ර වීමක් නොවන බව දක්වයි. එබැවින් ‘බහිතීරේ පතිට්ඨිතා’ (පිටත ඉවුරෙහි පිහිටි) යනාදිය වදාරන ලදී. ඉදින් උදකුක්ඛේප සීමාවෙන් පිටත ගඟ තුළ පිහිටා තිබීමේදී ද සීමා මිශ්‍ර වීමක් සිදු වන්නේ නම්, විනය කර්මය පලුදු වීමට සමාන වන බැවින් එය ද ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුව තිබුණි. එහෙත් එය ප්‍රතික්ෂේප කර නැත. එබැවින් හැම තැනකදීම තමා ඇසුරු කළ සීමාවෙහි සීමා මිශ්‍ර වීමේ දෝෂයක් නොමැති බව ම ගත යුතුය.

Āvaraṇena vāti dāruādiṃ nikhaṇitvā udakanivāraṇena. Koṭṭakabandhanena vāti mattikādīhi pūretvā katasetubandhena. Ubhayenāpi āvaraṇameva dasseti. ‘‘Nadiṃ vināsetvā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘heṭṭhā pāḷi baddhā’’ti, heṭṭhā nadiṃ āvaritvā pāḷi baddhāti attho. Chaḍḍitamodakanti atirittodakaṃ. ‘‘Nadiṃ ottharitvā sandanaṭṭhānato’’ti iminā taḷākanadīnaṃ antarā pavattanaṭṭhāne na vaṭṭatīti dasseti. Uppatitvāti tīrādibhindanavasena vipulā hutvā. Vihārasīmanti baddhasīmaṃ.

‘ආවරණේන වා’ යන්නෙන් ලී ආදිය සිටුවා ජලය වැළැක්වීමෙන් ද, ‘කෝට්ඨකබන්ධනේන වා’ යන්නෙන් මැටි ආදියෙන් පුරවා කරන ලද වේලි බැඳීමෙන් ද යන පද දෙකෙන්ම ආවරණය කිරීම ම පෙන්වයි. ‘නදිං විනාසෙත්වා’ (ගඟ විනාශ කර) යනුවෙන් කියන ලද අර්ථය ම ‘හෙට්ඨා පාළි බද්ධා’ යන්නෙන් පැහැදිලි කරයි; එහි අර්ථය නම් පහළින් ගඟ ආවරණය කර වේල්ල බැඳීමයි. ‘ඡඩ්ඩිතමෝදකං’ යනු ඉතිරි වූ (පිටාර ගිය) ජලයයි. ‘නදිං ඔත්ථරිත්වා සන්දනට්ඨානතෝ’ (ගඟ යටපත් කර ගලා යන ස්ථානයෙන්) යන්නෙන් වැව් සහ ගංගා අතර ජලය ගලා යන ස්ථානයෙහි සීමා විධි නොගැලපෙන බව දක්වයි. ‘උප්පතිත්වා’ යනු ඉවුරු ආදිය බිඳී යාමෙන් ජලය පැතිරී විශාල වීමයි. ‘විහාරසීමං’ යනු බද්ධ සීමාවයි.

Agamanapatheti [Pg.168] tadaheva gantvā nivattituṃ asakkuṇeyye. Araññasīmāsaṅkhyameva gacchatīti lokavohārasiddhaṃ agāmakāraññasīmaṃ sandhāya vadati. Tatthāti pakatiyā macchabandhānaṃ gamanapathesu dīpakesu.

‘අගමනපථේ’ යන්නෙන් එදින ම ගොස් ආපසු ඒමට නොහැකි තරම් දුර යන්නයි. ‘අරණ්‍යසීමාසංඛ්‍යමේව ගච්ඡති’ යන ප්‍රකාශය ලෝක ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූ, ගම් නොවන අරණ්‍ය සීමාව අරමුණු කරගෙන කියනු ලැබේ. ‘තත්ථ’ යනු සාමාන්‍යයෙන් මසුන් මරන්නන් (ධීවරයන්) යා හැකි මාර්ග ඇති කුඩා දූපත් ආදියෙහි ය.

Taṃ ṭhānanti āvāṭādīnaṃ kataṭṭhānameva, na akatanti attho. Loṇīti samuddodakassa uppattiveganinno mātikākārena pavattanako.

‘තං ඨානං’ යනු වළවල් ආදිය කපන ලද ස්ථානය ම ය, නොකපන ලද ස්ථානය නොවේ යන අර්ථයයි. ‘ලෝණී’ යනු මුහුදු ජලය ගලා ඒමේ වේගය නිසා පහත් වූ, ඇළ මාර්ගයක ස්වරූපයෙන් ගලා යන කරදිය ඇළයි.

148. Sambhindantīti yattha catūhi bhikkhūhi nisīdituṃ na sakkā, tattakato paṭṭhāya yāva kesaggamattampi antosīmāya karonto sambhindati. Catunnaṃ bhikkhūnaṃ pahonakato paṭṭhāya yāva sakalampi anto karonto ajjhottharantīti veditabbaṃ. Saṃsaṭṭhaviṭapāti aññamaññaṃ sibbitvā ṭhitamahāsākhamūlā, etena aññamaññassa accāsannataṃ dīpeti. Sākhāya sākhaṃ phusantā hi dūraṭṭhāpi siyyuṃ, tato ekaṃsato sambhedalakkhaṇaṃ dassitaṃ na siyāti taṃ dassetuṃ viṭapaggahaṇaṃ kataṃ. Evañhi bhikkhūnaṃ nisīdituṃ appahonakaṭṭhānaṃ attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihāraṃ karonto sīmāya sīmaṃ sambhindati nāma, na tato paranti dassitameva hoti. Baddhā hotīti porāṇakavihārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ. Ambanti aparena samayena purāṇavihāraparikkhepādīnaṃ vinaṭṭhattā ajānantānaṃ taṃ purāṇasīmāya nimittabhūtaṃ ambaṃ. Attano sīmāya antosīmaṭṭhaṃ karitvā purāṇavihārasīmaṭṭhaṃ jambuṃ kittetvā ambajambūnaṃ antare yaṃ ṭhānaṃ, taṃ attano sīmāya pavesetvā bandhantīti attho. Ettha ca purāṇasīmāya nimittabhūtassa gāmaṭṭhassa ambarukkhassa antosīmaṭṭhāya jambuyā saha saṃsaṭṭhaviṭapattepi sīmāya bandhanakāle vipatti vā pacchā gāmasīmāya saha sambhedo vā kammavipatti vā na hotīti mukhatova vuttanti veditabbaṃ.

148. ‘සම්භින්දන්ති’ යනු යම් සීමා කොටසක භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳ ගැනීමට නොහැකි ද, එපමණක් වූ ස්ථානයේ සිට කෙස් ගසක ප්‍රමාණයක් දක්වා වූ ඉඩක් වුව ද තමාගේ සීමාවට ඇතුළත් කර ගන්නේ නම් එය සීමා මිශ්‍ර කිරීමයි. භික්ෂූන් සතර නමකට හිඳ ගැනීමට සෑහෙන ස්ථානයේ සිට මුළු සීමාව ම තමාගේ සීමාවට ඇතුළත් කර ගන්නේ නම් එය සීමාව යටපත් කිරීම (පැතිරීම) යැයි දත යුතුය. ‘සංසට්ඨවිටපා’ යනු එකිනෙකට වෙළී පවතින මහත් අතු හා මුල් ඇති ගස් ය. මෙයින් එකිනෙකට ඉතා සමීප බව දක්වයි. දුරින් පිහිටි ගස් ද අතු එකිනෙක ස්පර්ශ කරමින් පැවතිය හැකි බැවින්, ඒකාන්තයෙන් ම මිශ්‍ර වීමේ ලක්ෂණය නොපෙනී යා හැක. එබැවින් එය පෙන්වීම සඳහා ‘විටප’ (අතු) යන වචනය යොදන ලදී. මෙසේ භික්ෂූන්ට හිඳ ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන ස්ථානයක් තමාගේ සීමාව ඇතුළත කරමින් පැරණි විහාර සීමාවක් බඳින කල්හි, එය සීමාවෙන් සීමාව මිශ්‍ර කිරීම නම් වේ. ඊට වඩා වැඩි කොටසක් සීමාවට ඇතුළත් කරන්නේ නම් මිශ්‍ර කිරීමක් නොවන බව පෙන්වා දෙන ලද්දක් ම වේ. ‘බද්ධා හෝති’ යන වචනය පැරණි විහාර සීමාව අරමුණු කරගෙන පවසන ලදී. ‘තං අම්බං’ යනු පසු කලෙක පැරණි විහාර පරිශ්‍රය ආදිය විනාශ වී තිබීම නිසා පැරණි සීමාව නොදැන, පැරණි සීමාවෙහි නිමිත්තක් වූ එම අඹ ගස තමාගේ සීමාව තුළ පිහිටි දෙයක් කර, පැරණි විහාර සීමාවෙහි පිහිටි දඹ ගස නිමිත්තක් ලෙස ප්‍රකාශ කර, අඹ ගසත් දඹ ගසත් අතර යම් ඉඩක් ඇත් ද, එම ස්ථානය තමාගේ සීමාවට ඇතුළත් කර බඳිති යන අර්ථයයි. මෙහි ද, පැරණි සීමාවෙහි නිමිත්තක් වූ, ගාම ක්ෂේත්‍රයෙහි පිහිටි අඹ ගසෙහි ද, සීමාව තුළ පිහිටි දඹ ගස සමඟ ද අතු එකිනෙක වෙළී තිබුණ ද, සීමාව බඳින අවස්ථාවෙහි සීමා විපත්තියක් හෝ පසුව ගාම සීමාව සමඟ මිශ්‍ර වීමක් හෝ කර්ම විපත්තියක් හෝ සිදු නොවේ යැයි පැහැදිලිව ම පවසන ලදැයි දත යුතුය.

Padesanti saṅghassa nisīdanappahonakappadesaṃ. ‘‘Sīmantarikaṃ ṭhapetvā’’tiādinā sambhedajjhottharaṇaṃ akatvā baddhasīmāhi aññamaññaṃ phusāpetvā abyavadhānena baddhāpi sīmā asīmā evāti dasseti. Tasmā ekadvaṅgulamattāpi sīmantarikā vaṭṭati eva. Sā pana dubbodhāti aṭṭhakathāsu caturaṅgulādikā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Dvinnaṃ sīmānanti dvinnaṃ baddhasīmānaṃ. Nimittaṃ hotīti nimittassa sīmato bāhirattā bandhanakāle tāva sambhedadoso natthīti adhippāyo. Na kevalañca nimittakattā eva saṅkaraṃ karoti[Pg.169], atha kho sīmantarikāya ṭhito aññopi rukkho karoti eva. Tasmā appamattikāya sīmantarikāya vaḍḍhanakā rukkhādayo na vaṭṭanti eva. Ettha ca upari dissamānakhandhasākhādipavese eva saṅkaradosassa sabbattha dassitattā adissamānānaṃ mūlānaṃ pavesepi bhūmigatikattā doso natthīti sijjhati. Sace pana mūlānipi dissamānāneva pavisanti, saṅkarova. Pabbatapāsāṇā pana dissamānāpi bhūmigatikā eva. Yadi pana bandhanakāle eva eko thūlarukkho ubhayampi sīmaṃ āhacca tiṭṭhati, pacchā baddhā asīmā hotīti daṭṭhabbaṃ.

ප්‍රදේශය යනු සංඝයාට වැඩසිටීමට ප්‍රමාණවත් වූ ප්‍රදේශයයි. 'සීමාන්තරිකය තබා' යනාදීන් සම්භේදය හා අජ්ඣෝත්ථරණය නොකොට, බද්ධ සීමාවන් එකිනෙක ස්පර්ශ කරවා කිසිදු අතරක් නොමැතිව බඳින ලද සීමාව ද සීමාවක්ම වේ යැයි දක්වයි. එබැවින් එක් ඇඟිල්ලක් හෝ ඇඟිලි දෙකක් පමණ වූ ද සීමාන්තරිකය සුදුසුම වේ. එහෙත් එය හඳුනා ගැනීමට අපහසු බැවින් අට්ඨකථාවන්හි සිව් ඇඟිල්ලක් ආදී වශයෙන් දක්වන ලදැයි දත යුතුය. 'දෙන්නම් සීමානං' යනු බද්ධ සීමාවන් දෙකක යන්නයි. 'නිමිත්තං හෝති' යනු නිමිත්ත සීමාවෙන් බාහිර වන බැවින්, බඳින අවස්ථාවෙහිදී සම්භේද දෝෂය (මිශ්‍ර වීමේ දෝෂය) තාක් නොමැත යන්න අදහසයි. තවද, නිමිත්තක් වීම නිසාම පමණක් නොව, සීමාන්තරිකයෙහි පිහිටි වෙනත් ගසක් වුවද (මිශ්‍ර වීම) සිදු කරයි. එබැවින් ඉතා කුඩා වූ සීමාන්තරිකයෙහි වැඩෙන ගස් ආදිය සුදුසු නොවේමය. මෙහිදී ඉහළින් පෙනෙන කඳ, අතු ආදිය ඇතුළු වීමෙහිදීම සංකර දෝෂය හැම තැනකදීම දක්වා ඇති බැවින්, නොපෙනෙන මුල් ඇතුළු වීමේදී ද පොළොවෙහි ස්වභාවය ගන්නා බැවින් දෝෂයක් නැතැයි තීරණය වේ. ඉදින් මුල් ද පෙනෙන්නට තිබියදීම ඇතුළු වන්නේ නම්, එය සීමා පැටලීමක්ම වේ. පර්වත හා ගල් ආදිය පෙනෙන්නට තිබුණ ද ඒවා පොළොවෙහි ස්වභාවය ඇත්තාහුමය. ඉදින් සීමාව බඳින අවස්ථාවේදීම එක් මහත් වූ වෘක්ෂයක් සීමාවන් දෙකටම ස්පර්ශ වන සේ පිහිටා තිබේ නම්, පසුව බඳින ලද සීමාව සීමාවක් නොවේ (අසීමාවක් වේ) යැයි දත යුතුයි.

Sīmāsaṅkaranti sīmāsambhedaṃ. Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ ‘‘sīmāsaṅkaraṃ karotīti vaḍḍhitvā sīmappadesaṃ paviṭṭhe dvinnaṃ sīmānaṃ gataṭṭhānassa duviññeyyattā vutta’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.148), taṃ na yuttaṃ gāmasīmāyapi saha saṅkaraṃ karotīti vattabbato. Tatthāpi hi nimitte vaḍḍhite gāmasīmābaddhasīmānaṃ gataṭṭhānaṃ dubbiññeyyameva hoti, tattha pana avatvā dvinnaṃ baddhasīmānameva saṅkarassa vuttattā yathāvuttasambaddhadosova saṅkara-saddena vuttoti gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ pana nidānavasena ‘‘yesaṃ, bhikkhave, sīmā pacchā sammatā, tesaṃ taṃ kammaṃ adhammika’’ntiādinā (mahāva. 148) pacchā sammatāya asīmatte vuttepi dvīsu gāmasīmāsu ṭhatvā dvīhi saṅghehi sambhedaṃ vā ajjhottharaṇaṃ vā katvā sīmantarikaṃ aṭṭhapetvā vā rukkhapārohādisambandhaṃ aviyojetvā vā ekasmiṃ khaṇe kammavācāniṭṭhāpanavasena ekato sammatānaṃ dvinnaṃ sīmānampi asīmatā pakāsitāti veditabbaṃ.

'සීමාසංකර' යනු සීමාවන් එකිනෙක මිශ්‍ර වීමයි. සාරත්ථදීපනියෙහි 'සීමාසංකරය කෙරේ යැයි පවසා ඇත්තේ (ගස ආදිය) වැවී සීමා ප්‍රදේශයට ඇතුළු වූ කල්හි සීමාවන් දෙකෙහි කෙළවර වන ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට අපහසු බැවිනි' යැයි යමක් පවසන ලද්දේ ද, එය නොගැලපේ. මන්දයත් ගාම සීමාව සමඟ ද පැටලීමක් සිදු කරන්නේ යැයි කිව යුතු බැවිනි. එතැනදී ද නිමිත්ත වැඩුණු කල්හි ගාම සීමාව හා බද්ධ සීමාව පිහිටි ස්ථානය හඳුනා ගැනීමට අපහසු වන්නේමය. එහිදී ඒ පිළිබඳව නොපවසා, බද්ධ සීමාවන් දෙකෙහිම පැටලීම ගැන පමණක් පවසා ඇති බැවින්, ඉහත කී පරිදි වූ සම්බන්ධ දෝෂයම 'සංකර' ශබ්දයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය. පාලියෙහි වනාහි නිදාන වශයෙන් 'මහණෙනි, යම් සඟ පිරිසකට පසුව සීමාව සම්මත කරන ලද්දේ ද, ඔවුන්ගේ ඒ විනය කර්මය අධර්මික වේ' යනාදීන් පසුව සම්මත කරන ලද සීමාව සීමාවක් නොවන බව වදාරන ලද නමුත්, ගාම සීමාවන් දෙකක සිට සංඝයා කණ්ඩායම් දෙකක් විසින් එකිනෙක මිශ්‍ර කිරීම හෝ යටපත් කිරීම හෝ කොට, සීමාන්තරිකයක් නොතබා හෝ ගස්වල අතු මුල් ආදී සබඳතා වෙන් නොකොට හෝ එක් ක්ෂණයකදීම කර්ම වාචාව අවසන් කිරීමෙන් එකවර සම්මත කරන ලද සීමාවන් දෙකෙහි ද සීමා නොවන බව මෙයින් ප්‍රකාශ කරන ලදැයි දත යුතුයි.

Gāmasīmādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගාම සීමා ආදී කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Uposathabhedādikathāvaṇṇanā

උපෝසථභේද ආදී කථා වර්ණනාව.

149. Adhammena vagganti ettha ekasīmāya catūsu bhikkhūsu vijjamānesu pātimokkhuddesova anuññāto, tīsu, dvīsu ca pārisuddhiuposathova. Idha pana tathā akatattā ‘‘adhammenā’’ti vuttaṃ. Yasmā pana chandapārisuddhi saṅghe eva āgacchati, na gaṇe, na puggale, tasmā ‘‘vagga’’nti vuttanti.

149. 'අධම්මේන වග්ගං' යන්නෙහි, එක් සීමාවක් තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලා සතර නමක් වැඩසිටින කල්හි ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයම අනුදන්නා ලදී. තුන්නමක් හෝ දෙනමක් වැඩසිටින කල්හි පාරිශුද්ධි උපෝසථයම අනුදන්නා ලදී. මෙහිදී වනාහි එසේ නොකළ බැවින් 'අධම්මේන' (අධර්මයෙන්) යැයි පවසන ලදී. යම් හෙයකින් ඡන්ද පාරිශුද්ධිය සංඝයා වෙතම පැමිණෙන්නේය, ගණය හෝ පුද්ගලයා වෙත නොපැමිණෙන්නේය, එබැවින් 'වග්ගං' (වග වශයෙන්/කොටස් වශයෙන්) යැයි පවසන ලදී.

Sace [Pg.170] pana dve saṅghā ekasīmāya aññamaññaṃ chandaṃ āharitvā ekasmiṃ khaṇe visuṃ saṅghakammaṃ karonti, ettha kathanti? Keci panetaṃ vaṭṭatīti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ vaggakammattā. Kammaṃ karontānañhi chandapārisuddhi aññattha na gacchati tathā vacanābhāvā, visuṃ visuṃ kammakaraṇatthameva sīmāya anuññātattā cāti gahetabbaṃ. Vihārasīmāyaṃ pana saṅghe vijjamānepi kenaci paccayena khandhasīmāyaṃ tīsu, dvīsu vā pārisuddhiuposathaṃ karontesu kammaṃ dhammena samaggameva bhinnasīmaṭṭhattāti daṭṭhabbaṃ.

ඉදින් සංඝයා කණ්ඩායම් දෙකක් එක් සීමාවක් තුළ එකිනෙකාගේ ඡන්දය ගෙන එක් ක්ෂණයකදී වෙන් වෙන්ව සංඝ කර්ම කෙරෙත් නම්, මෙහිදී කෙසේ වේද? ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ මෙය සුදුසු යැයි පවසති. එහෙත් එය වග කර්මයක් (වෙන් වෙන් වූ කර්මයක්) වන බැවින් නොගත යුතුය. මන්දයත්, කර්මය සිදු කරන භික්ෂූන්ගේ ඡන්ද පාරිශුද්ධිය අනෙක් සංඝයා වෙත නොයන බැවිනි, එසේ යන බවක් දක්වා නොමැති බැවිනි. තවද වෙන් වෙන්ව කර්ම සිදු කිරීම පිණිසම සීමාව අනුදන්නා ලද බැවින් ද එසේ දත යුතුය. විහාර සීමාවෙහි සංඝයා වැඩසිටියද, කිසියම් කරුණක් නිසා ඛණ්ඩ සීමාවෙහි තුන්නමක් හෝ දෙනමක් පාරිශුද්ධි උපෝසථය කෙරෙත් නම්, වෙන් වෙන් සීමාවන්හි පිහිටා ඇති බැවින් එම කර්මය ධර්මානුකූල වූ සමග්‍ර (සාමූහික) කර්මයක්ම වේ යැයි දත යුතුය.

Uposathabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපෝසථභේද ආදී කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā

ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ කථා වර්ණනාව.

150. Evametaṃ dhārayāmīti. Sutā kho panāyasmantehīti ettha ‘‘evametaṃ dhārayāmī’’ti vatvā ‘‘uddiṭṭhaṃ kho āyasmanto nidānaṃ, sutā kho panāyasmantehi cattāro pārājikā dhammā’’tiādinā vattabbaṃ. Mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) evameva vuttaṃ. Sutenāti sutapadena.

150. 'ඒවමේතං ධාරයාමි', 'සුතා ඛෝ පනායස්මන්තේහි' යන්නෙහි, 'එසේ මම මෙය දරමි' යැයි කියා 'ඇවැත්නි, නිදානය උදෙසන ලදී, ඇවැත්නි, සතර පාරාජිකා ධර්මයන් අසන ලද්දාහුය' යනාදීන් කිව යුතුය. මාතිකාට්ඨකථාවෙහි ද මෙසේම පවසන ලදී. 'සුතේන' යනු 'සුත' යන පදයෙන් යන්නයි.

Savarabhayanti vanacarakabhayaṃ. Tenāha ‘‘aṭavimanussabhaya’’nti. Nidānuddese aniṭṭhite pātimokkhaṃ niddiṭṭhaṃ nāma na hotīti āha ‘‘dutiyādīsu uddesesū’’tiādi. Tīhipi vidhīhīti osāraṇakathanasarabhaññehi. Ettha ca atthaṃ bhaṇitukāmatāya vā bhaṇāpetukāmatāya vā suttassa osāraṇaṃ osāraṇaṃ nāma. Tasseva atthappakāsanā kathanaṃ nāma. Kevalaṃ pāṭhasseva sarena bhaṇanaṃ sarabhaññaṃ nāma. Sajjhāyaṃ adhiṭṭhahitvāti ‘‘sajjhāyaṃ karomī’’ti cittaṃ uppādetvā. Osāretvā pana kathentenāti sayameva pāṭhaṃ vatvā pacchā atthaṃ kathentena.

'සවරභයං' යනු වනයේ සැරිසරන සොරුන්ගෙන් (වනචාරීන්ගෙන්) වන බියයි. එබැවින් 'අටවිමනුස්සභයං' (කැලෑ වැසියන්ගෙන් වන බිය) යැයි වදාළහ. නිදාන උද්දේශය අවසන් නොවී ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන ලද්දක් නොවන බැවින්, 'ද්විතීය ආදී උද්දේශයන්හි' යනාදීන් වදාළහ. 'ක්‍රම තුනකින්' යනු ඕසාරණය, කථනය සහ සරභඤ්ඤය යන ක්‍රම තුනෙනි. මෙහිදී අර්ථය පැවසීමට කැමැත්තෙන් හෝ පැවසීමට සැලැස්වීමේ අදහසින් හෝ සූත්‍රයෙහි අවසානය තෙක් දේශනා කිරීම 'ඕසාරණ' නම් වේ. එහිම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම 'කථන' නම් වේ. හුදෙක් පාලි පාඨය පමණක් ස්වරයෙන් යුතුව සජ්ඣායනා කිරීම 'සරභඤ්ඤ' නම් වේ. 'සජ්ඣායං අධිට්ඨහිත්වා' යනු 'මම සජ්ඣායනා කරමි' යි සිත උපදවාගෙන යන්නයි. 'ඕසාරෙත්වා පන කථෙන්තේන' යනු තමා විසින්ම පාඨය කියා පසුව එහි අර්ථය පවසන්නා විසිනි.

Pātimokkhuddesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā

අධර්මකර්ම පටිකෝසනා (ප්‍රතික්ෂේප කිරීම්) ආදී කථා වර්ණනාව.

155. Navavidhanti saṅghagaṇapuggalesu tayo, suttuddesapārisuddhiadhiṭṭhānavasena tayo, cātuddasīpannarasīsāmaggīvasena tayoti navavidhaṃ. Catubbidhanti [Pg.171] adhammenavaggādi catubbidhaṃ. Duvidhanti bhikkhubhikkhunipātimokkhavasena duvidhaṃ pātimokkhaṃ. Navavidhanti bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti navavidhaṃ pātimokkhuddesaṃ.

155. 'නවවිධං' යනු සංඝ, ගණ, පුද්ගල වශයෙන් තුනක් ද, සූත්‍ර උද්දේශ, පාරිශුද්ධි, අධිෂ්ඨාන වශයෙන් තුනක් ද, චාතුද්දසී, පන්නරසී, සාමග්ගී වශයෙන් තුනක් ද යන මේ නව වැදෑරුම් උපෝසථයයි. 'චතුබ්බිධං' යනු අධර්මයෙන් වග වීම ආදී සිව් වැදෑරුම් උපෝසථ කර්මයයි. 'දුවිධං' යනු භික්ෂු හා භික්ෂුණී ප්‍රාතිමෝක්ෂ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූ ප්‍රාතිමෝක්ෂයයි. 'නවවිධං' යනු භික්ෂූන්ට පහක් ද, භික්ෂුණීන්ට හතරක් ද වශයෙන් වන නව වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශයයි.

Adhammakammapaṭikkosanādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අධර්මකර්ම පටිකෝසනා ආදී කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā

පක්ෂගණන ආදී උද්ග්‍රහණ අනුඥාන කථා වර්ණනාව.

156. Katimīti tithi-saddāpekkhaṃ itthiliṅgaṃ daṭṭhabbaṃ.

156. 'කතිමී' යන්න 'තිථි' යන ශබ්දය අපේක්ෂා කරන ස්ත්‍රී ලිංග පදයක් ලෙස දත යුතුය.

163. Utuvasseyevāti hemantagimhesuyeva.

163. 'උතුවස්සේ යේව' යනු හේමන්ත (ශීත) සහ ගිම්හාන (උණුසුම්) කාලයන්හිදීම යන්නයි.

164. Viññāpetīti ettha manasā cintetvā kāyavikārakaraṇameva viññāpananti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ aññassa dātabbā pārisuddhīti pārisuddhidāyakena puna aññassa bhikkhuno santike dātabbā. ‘‘Bhūtaṃyeva vā sāmaṇerabhāvaṃ ārocetī’’ti vuttattā ūnavīsativassakāle upasampannassa, antimavatthuajjhāpannasikkhāpaccakkhātādīnaṃ vā yāva bhikkhupaṭiññā vattati, tāva tehi āhaṭāpi chandapārisuddhi āgacchati. Yadā pana te attano sāmaṇerādibhāvaṃ paṭijānanti, tato paṭṭhāyeva nāgacchatīti dassitanti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyampi hi ‘‘dinnāya pārisuddhiyā saṅghappatto vibbhamati…pe… paṇḍako paṭijānāti. Tiracchānagato paṭijānāti. Ubhatobyañjanako paṭijānāti, āhaṭā hoti pārisuddhī’’ti vuttattā paṇḍakādīnampi bhikkhupaṭiññāya vattamānakālesu chandapārisuddhiyā āgamanaṃ siddhameva. Tenāha ‘‘esa nayo sabbatthā’’ti. Ummattakakhittacittavedanāṭṭānaṃ pana pakatattā antarāmagge ummattakādibhāve paṭiññātepi tesaṃ saṅghappattamatteneva chandādi āgacchatīti daṭṭhabbaṃ.

164. "විඤ්ඤාපේති" යන්නෙහි අදහස: සිතින් සිතා ශරීරයේ වෙනස්කම් සිදු කිරීම ම "විඤ්ඤාපනය" (දැන්වීම) යැයි දත යුතු ය. පාලියෙහි එන "අඤ්ඤස්ස දාතබ්බා පාරිසුද්ධි" (අනෙකකුට දිය යුතු පාරිසුද්ධිය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පාරිසුද්ධිය දෙන භික්ෂුව විසින් නැවත වෙනත් භික්ෂුවකගේ සමීපයෙහි එය දිය යුතු බවයි. "භූතංයේව වා සාමණේරභාවං ආරෝචේති" (නොඑසේ නම් සැබෑ සාමණේරභාවය පවසයි) යනුවෙන් දක්වා ඇති බැවින්, විසි වසරකට අඩු වයසින් උපසම්පදා වූවන්ගේ හෝ පාරාජිකාවට පත් වූවන්ගේ හෝ ශික්ෂා පච්චක්ඛාත (සිවුරු හැර ගිය) ආදීන්ගේ මහණකම පිළිබඳ පිළිගැනීම යම්තාක් කල් පවතී ද, ඒ තාක් කල් ඔවුන් විසින් ගෙනෙන ලද ඡන්දය හා පාරිසුද්ධිය ද වලංගු වේ. යම් දිනක ඔවුන් තමන්ගේ සාමණේරභාවය ආදිය පිළිගන්නේ ද, එතැන් පටන් එය වලංගු නොවන බව පෙන්වා දී ඇතැයි දත යුතු ය. පාලියෙහි ද, "දින්නාය පාරිසුද්ධියා සංඝප්පත්තෝ විබ්භමති...පේ... පණ්ඩකෝ පටිජානාති, තිරිච්ඡානගතෝ පටිජානාති, උභතෝබ්‍යඤ්ජනකෝ පටිජානාති, ආහටා හෝති පාරිසුද්ධී" යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, පණ්ඩක ආදීන් ද තමන් භික්ෂූන් ලෙස පිළිගෙන සිටින කාලය තුළ ඔවුන්ගේ ඡන්දය හා පාරිසුද්ධිය පැමිණීම (වලංගු වීම) සිද්ධ වූවක් ම ය. එබැවින් "එස නයෝ සබ්බත්ථා" යැයි වදාරන ලදී. උමතු වූවන්, සිහි විකල් වූවන් සහ දැඩි වේදනාවෙන් පෙළෙන්නන් සාමාන්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටිය දී, මඟ මධ්‍යයේ දී ඔවුන් උමතු ආදී තත්ත්වයට පත් වූ බව පිළිගනු ලැබුව ද, ඔවුන් සංඝයා වෙත පැමිණි පමණින් ම ඔවුන්ගේ ඡන්දය ආදිය ලැබෙතැයි දත යුතු ය.

‘‘Bhikkhūnaṃ hatthapāsa’’nti iminā gaṇapuggalesu chandapārisuddhiyā anāgamanaṃ dasseti. ‘‘Saṅghappatto’’ti hi pāḷiyaṃ vuttaṃ. Biḷālasaṅkhalikapārisuddhīti biḷālagīvāya bandhanasaṅkhalikasadisā pārisuddhi nāma, yathā saṅkhalikā biḷāle āgacchante eva āgacchati, na anāgacchante tappaṭibaddhattā, evamayaṃ pārisuddhipīti attho. Atha vā yathā saṅkhalikāya paṭhamavalayaṃ dutiyavalayaṃ [Pg.172] pāpuṇāti, na tatiyavalayaṃ, evamayampīti adhippāyo. Upalakkhaṇamattañcettha biḷāla-ggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ.

"භික්ඛූනං හත්ථපාසං" (භික්ෂූන්ගේ හත්ථපාසය) යන මෙයින් ගණ-පුද්ගලයන් වෙත ඡන්දය හා පාරිසුද්ධිය නොපැමිණීම පෙන්වයි. මන්දයත්, පාලියෙහි "සංඝප්පත්තෝ" (සංඝයා වෙත පැමිණි කල) යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවිනි. "බිළාලසංඛලික පාරිසුද්ධි" (බළල් දම්වැල් පාරිසුද්ධිය) යනු බළලෙකුගේ බෙල්ලේ බැඳ ඇති දම්වැලක් බඳු වූ පාරිසුද්ධියකි. යම් සේ දම්වැල බළලා පැමිණි විට ම පැමිණෙන්නේ ද, ඌ නොපැමිණි විට ඌට සම්බන්ධ වී ඇති බැවින් නොපැමිණෙන්නේ ද, එමෙන්ම මෙම පාරිසුද්ධිය ද (එම භික්ෂුව නොපැමිණි විට) නොපැමිණේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. නැතහොත්, දම්වැලක පළමු වළල්ල දෙවැනි වළල්ලට ළඟා වුවත් තුන්වැනි වළල්ලට ළඟා නොවන්නා සේ, මෙම පාරිසුද්ධිය ද (පළමු තැනැත්තාගෙන් දෙවැන්නාට ළඟා වුවත් තුන්වැන්නාට ළඟා නොවේ) යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි බළලෙකු ගැන සඳහන් කිරීම නිදර්ශනයක් පමණක් ලෙස දත යුතු ය.

Pakkhagaṇanādiuggahaṇānujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පක්ෂ ගණන් කිරීම ආදිය ඉගෙනීම හා අනුදැනීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමා විය.

Chandadānakathādivaṇṇanā

ඡන්දය දීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය

165. Pāḷiyaṃ ‘‘santi saṅghassa karaṇīyānī’’ti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘karaṇīya’’nti vuttaṃ.

165. පාලියෙහි "සන්ති සංඝස්ස කරණීයානි" (සංඝයාට කටයුතු තිබේ) යනුවෙන් කිව යුතු තැන, වචන පෙරළීමකින් "කරණීයං" යනුවෙන් දක්වා ඇත.

167. ‘‘Tassa sammutidānakiccaṃ natthī’’ti idaṃ pāḷiyaṃ ekadā sarantasseva sammutidānassa vuttattā ekadā asarantassa sammutiabhāvepi tassa anāgamanaṃ vaggakammāya na hotīti vuttaṃ. Keci pana ‘‘sopi hatthapāseva ānetabbo’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ.

167. "තස්ස සම්මුතිදානකිච්චං නත්ථි" (ඔහුට සම්මුතිය දීමේ කටයුත්තක් නැත) යන මෙය පාලියෙහි දක්වා ඇත්තේ ඇතැම් විට සිහිපත් කරන භික්ෂුවට ම සම්මුතිය දීම ගැන වදාරා ඇති බැවිනි. ඇතැම් විට සිහිපත් නොකරන භික්ෂුවකට සම්මුතියක් නොලැබුණ ද, ඔහුගේ නොපැමිණීම වර්ගකරණයට හේතු නොවන බව මෙයින් කියැවේ. එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු "ඔහු ද හත්ථපාසයට ම පැමිණවිය යුතු ය" යි පවසති. එය පිළි නොගත යුතු ය.

168. Saṅghasannipātato paṭhamaṃ kātabbaṃ pubbakaraṇaṃ. Saṅghasannipāte kātabbaṃ pubbakiccanti daṭṭhabbaṃ. Pāḷiyaṃ no ce adhiṭṭhaheyya, āpatti dukkaṭassāti ettha asañcicca asatiyā anāpatti. Yathā cettha, evaṃ uparipi. Yattha pana acittakāpatti atthi, tattha vakkhāma.

168. සංඝ සන්නිපාතයට පෙර කළ යුතු කටයුතු "පුබ්බකරණ" (පූර්වකරණ) වේ. සංඝ සන්නිපාතයෙන් පසු කළ යුතු කටයුතු "පුබ්බකිච්ච" (පූර්වකෘත්‍ය) යැයි දත යුතු ය. පාලියෙහි එන "නෝ චේ අධිට්ඨහෙය්‍ය, ආපත්ติ දුක්කටස්ස" (ඉදින් අධිෂ්ඨාන නොකරන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ) යන්නෙහි අදහස: චේතනාවක් නොමැතිව සහ සිහිමුළාවෙන් නොකළේ නම් ඇවැත් සිදු නොවේ යන්නයි. මෙහි මෙන් ම මින් මතු ද එසේ ම වේ. යම් තැනක සිතක් නොමැතිව වුව ද ඇවැත් සිදුවන්නේ නම්, ඒ පිළිබඳව පසුව පවසන්නෙමු.

169. ‘‘Paññattaṃ hotī’’ti iminā ‘‘na sāpattikena uposatho kātabbo’’ti visuṃ paṭikkhepābhāvepi yathāvuttasuttasāmatthiyato paññattamevāti dasseti. Iminā eva nayena –

169. "පඤ්ඤත්තං හෝති" (පනවන ලද්දක් වේ) යන මෙයින්, "ඇවැත් සහිත භික්ෂුව විසින් පොහොය නොකළ යුතු ය" යි වෙන ම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොමැති වුව ද, ඉහත දක්වන ලද සූත්‍ර දේශනාවල ශක්තියෙන් ම එය පනවන ලද්දක් ම බව පෙන්වයි. මේ ක්‍රමයෙන් ම –

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (cūḷava. 386; a. ni. 8.20; udā. 45) –

"මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අපිරිසුදු පිරිසක් මැද පොහොය කිරීම හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසීම හෝ සිදු කරන්නේ යන්නට කිසිදු ඉඩක් හෝ අවකාශයක් නැත" යන ආදී සූත්‍ර ක්‍රමයෙන් ද,

Ādisuttanayato ca alajjīhipi saddhiṃ uposathakaraṇampi paṭikkhittameva alajjiniggahatthattā sabbasikkhāpadānanti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Pārisuddhidānapaññāpanenā’’ti iminā sāpattikena pārisuddhipi na dātabbāti dīpitaṃ hoti. Ubhopi dukkaṭanti ettha sabhāgāpattibhāvaṃ ajānitvā kevalaṃ āpattināmeneva desentassa paṭiggaṇhantassa acittakameva dukkaṭaṃ hotīti vadanti[Pg.173]. Yathā saṅgho sabhāgāpattiṃ āpanno ñattiṃ ṭhapetvā uposathaṃ kātuṃ labhati, evaṃ tayopi ‘‘suṇantu me, āyasmantā, ime bhikkhū sabhāgaṃ āpattiṃ āpannā’’tiādinā vuttanayānusāreneva gaṇañattiṃ ṭhapetvā dvīhi aññamaññaṃ ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Ekena pana sāpattikena dūraṃ gantvāpi paṭikātumeva vaṭṭati, asampāpuṇantena ‘‘bhikkhuṃ labhitvā paṭikarissāmī’’ti uposatho kātabbo, paṭikaritvā ca puna uposatho kattabbo.

ලැජ්ජා නැති (අලජ්ජී) පුද්ගලයන් සමඟ පොහොය කිරීම ද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බව දත යුතු ය. මන්දයත් සියලු ශික්ෂාපදයන් පැනවීමේ අරමුණ අලජ්ජීන් මැඩපැවැත්වීම වන බැවිනි. "පාරිසුද්ධිදානපඤ්ඤාපනේන" (පාරිසුද්ධිය දීම පැනවීමෙන්) යන මෙයින් ඇවැත් සහිත භික්ෂුව විසින් පාරිසුද්ධිය පවා නොදිය යුතු බව දක්වන ลදී. "උභෝපි දුක්කටං" (දෙදෙනාට ම දුක්කටාපත්ති වේ) යන්නෙහි අදහස නම්: සමාන ඇවැත් (සභාග ඇවැත්) ඇති බව නොදැන, කේවළ ඇවැත් යන නාමයෙන් ම ඇවැත් දේශනා කරන්නාට හා එය පිළිගන්නාට සිතක් නොමැතිව වුව ද දුක්කට ඇවැත් සිදු වන බවයි. යම් සේ සමාන ඇවැතට පත් වූ සංඝයා ඥප්තිය තබා පොහොය කිරීමට සුදුසු වේ ද, එමෙන්ම භික්ෂූන් තිදෙනෙකු සිටින විට ද "සුණන්තු මේ ආයස්මන්තෝ ඉමේ භික්ඛූ සභාගං ආපත්තිං ආපන්නා" ආදී වශයෙන් ඉහත සඳහන් කළ ක්‍රමයට ම ගණ ඥප්තිය තබා, දෙදෙනෙකු විසින් එකිනෙකාට ප්‍රකාශ කර පොහොය කිරීම සුදුසු වේ. ඇවැත් සහිත තනි භික්ෂුවක් විසින් නම් දුර බැහැර ගොස් හෝ ඇවැත් දේශනා කර පිරිසුදු වීම ම සුදුසු ය. එසේ යා නොහැකි නම් "භික්ෂුවක ලැබ ඇවැත් දේශනා කරමි" යි සිතා පොහොය කළ යුතු අතර, පසුව ඇවැත් දේශනා කර නැවත පොහොය කළ යුතු ය.

Chandadānakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡන්දය දීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමා විය.

Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā

අනාපත්ති පණ්ණරසක කථාවේ විස්තරය

172. Kenaci 63 karaṇīyena gantvāti sīmāparicchedato bahibhūtaṃ gāmaṃ vā araññaṃ vā gantvāti attho. Eteneva uposathañattiyā ṭhapanakāle samaggā eva te ñattiṃ ṭhapesunti siddhaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘uddiṭṭhaṃ suuddiṭṭha’’nti sabbapannarasakesupi vuttaṃ. Vaggā samaggasaññinotiādi pana ñattiyā niṭṭhitāya ‘‘kiṃ saṅghassa pubbakicca’’ntiādīnaṃ (mahāva. 134) vacanakkhaṇe bahigatānaṃ bhikkhūnaṃ sīmāya paviṭṭhattā bhikkhū tasmiṃ khaṇe vaggā hontīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘tesaṃ sīmaṃ okkantattā vaggā’’tiādi, etena pārājikuddesādikkhaṇepi vaggasaññīnaṃ uddisantānaṃ āpatti eva, ñattiyā pana pubbe niṭṭhitattā kammakopo natthīti dassitameva hoti. Evaṃ uparipi sabbavāresu adhippāyo veditabbo.

172. "කේනචි කරණීයේන ගන්ත්වා" (යම් කටයුත්තකට ගොස්) යනු සීමාවෙන් බැහැර වූ ගමකට හෝ වනයකට හෝ ගොස් යන්න අර්ථයයි. මෙයින් ම, පොහොය ඥප්තිය තබන අවස්ථාවේ දී ඔවුන් සමගිව ම ඥප්තිය තැබූ බව සිද්ධ වේ. එබැවින් ම පාලියෙහි සියලු පණ්ණරසකයන්හි "උද්දිට්ඨං සුඋද්දිට්ඨං" යනුවෙන් දක්වා ඇත. "වග්ගා සමග්ගසඤ්ඤිනෝ" ආදී වශයෙන් දක්වා ඇත්තේ ඥප්තිය නිම වූ පසු "කිං සංඝස්ස pubbakiccaං" ආදිය පවසන අවස්ථාවේ දී, බැහැර ගිය භික්ෂූන් සීමාවට ඇතුළු වීම නිසා එම මොහොතේ භික්ෂූන් වෙන් වූවන් (වග්ග) වන බැවිනි. එබැවින් "තේසං සීමං ඔක්කන්තත්තා වග්ගා" ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙයින්, පාරාජිකා උදෙසන අවස්ථාවේ දී වුව ද වෙන් වූවන් යන හැඟීමෙන් ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන්නන්ට ඇවැත් ම වන බවත්, ඥප්තිය ඊට පෙර නිම වූ බැවින් කර්ම විනාශයක් නොවන බවත් පෙන්වා දී ඇත. මින් මතු ද සියලු වාරයන්හි දී මේ අයුරින් ම අදහස දත යුතු ය.

Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘sabbāya vuṭṭhitāya…pe… tesaṃ santike pārisuddhi ārocetabbā’’ti (mahāva. 174) vuttattā bahisīmāgatāya parisāya tesu yassa kassaci santike anadhiṭṭhitehi pārisuddhiṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti vadanti.

මෙහි දී පාලියෙහි "සබ්බාය වුට්ඨිතාය...පේ... තේසං සන්තිකේ පාරිසුද්ධි ආරෝචේතබ්බා" යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, සීමාවෙන් බැහැරට ගිය පිරිස අතරින් කැමති ඕනෑම භික්ෂුවක සමීපයෙහි, පොහොය අධිෂ්ඨාන නොකළ භික්ෂූන් විසින් පාරිසුද්ධිය ප්‍රකාශ කිරීම සුදුසු යැයි පවසති.

Anāpattipannarasakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අනාපත්ති පණ්ණරසක කථාවේ විස්තරය නිමා විය.

Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā

ලිංගාදීන් දැක්වීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය

179. Aññātakaṃ [Pg.174] nāma adiṭṭhapubbanti āha ‘‘aññesaṃ santaka’’nti. Aññesanti attanā adiṭṭhapubbānaṃ. Nānāsaṃvāsakabhāvanti laddhinānāsaṃvāsakabhāvaṃ.

179. "අඤ්ඤාතකං" යනු මින් පෙර නුදුටු තැනැත්තා යන්න අඟවමින් "අඤ්ඤේසං සන්තකං" (අන්‍යයන් සතු වූ) යැයි වදාරන ලදී. "අන්‍යයන්" යනු තමන් මින් පෙර නුදුටු අයයි. "නානාසංවාසකභාවං" යනු නානාසංවාසක බවට පත් වූ තත්ත්වයයි.

180. Pāḷiyaṃ abhivitaranti samānasaṃvāsakābhāvaṃ nicchinanti.

180. පාලියෙහි එන "අභිවිතරන්ති" යන්නෙන් සමාන සංවාසක බව තීරණය කරති යන්න අදහස් වේ.

181. Uposathakārakāti saṅghuposathakārakā. Teneva ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vuttaṃ. Saṅghuposathaṭṭhānato hi gacchantena attacatuttheneva gantabbaṃ, tiṇṇaṃ bhikkhūnaṃ nisinnaṭṭhānato pana gacchantena ekena bhikkhunāpi saha gantumpi vaṭṭati. Pāḷiyaṃ ‘‘abhikkhuko āvāso’’ti idaṃ nidassanamattaṃ, saṅghuposathaṭṭhānato gaṇapuggalehi sabhikkhukopi āvāso na gantabbo ‘‘aññatra saṅghenā’’ti vuttattāti vadanti. Uposathaṃ karontīti saṅghuposathaṃ vā gaṇuposathaṃ vā. ‘‘Tassa santika’’nti idaṃ gaṇuposathaṭṭhānato gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ, aññathā ‘‘sabbantimena paricchedena attacatutthena vā’’ti vacanena virujjhanato. Āraññakenāti ekacārinā. Uposathantarāyoti attano uposathantarāyo.

181. ‘උපෝසථකාරකා’ යනු සංඝ උපෝසථය සිදුකරන භික්ෂූන් ය. එහෙයින් ම ‘සංඝයා කෙරෙන් අන්‍ය තැනක’ යැයි වදාරන ලදී. සංඝ උපෝසථය සිදුකරන ස්ථානයෙන් නික්ම යන භික්ෂුව විසින් තමා සිව්වැන්නා කොට (භික්ෂූන් සතරනමක් ලෙස ම) යා යුතු ය. එහෙත් භික්ෂූන් තෙනමකගේ වාසස්ථානයෙන් නික්ම යන විට දී එක් භික්ෂුවක සමඟ වුව ද යාම සුදුසු ය. පාලියෙහි එන ‘භික්ෂූන් නොමැති ආවාසය’ යන වචනය නිදර්ශනයක් පමණි. සංඝ උපෝසථය සිදුකරන ස්ථානයෙන් ගණ හෝ පුද්ගල වශයෙන් භික්ෂූන් සහිත ආවාසයකට වුව ද නොයා යුතු ය, මන්ද ‘සංඝයා කෙරෙන් අන්‍ය තැනක’ යැයි වදාරන ලද හෙයිනි යි කියති. ‘උපෝසථය කෙරෙති’ යනු සංඝ උපෝසථය හෝ ගණ උපෝසථය සිදුකිරීමයි. ‘ඔහුගේ සමීපයට’ යන මෙම වචනය ගණ උපෝසථය සිදුකරන ස්ථානයෙන් යන භික්ෂුව අරභයා වදාරන ලදී. එසේ නොවන ලද්දේ නම් ‘අවම වශයෙන් තමා සිව්වැන්නා කොට හෝ’ යන වචනය සමඟ පටහැනි වන බැවිනි. ‘ආරණ්‍යකයා විසින්’ යනු හුදෙකලාව වෙසෙන භික්ෂුව විසිනි. ‘උපෝසථ අන්තරාය’ යනු තමාගේ උපෝසථ අන්තරායයි.

183. Pāḷiyaṃ bhikkhuniyā nisinnaparisāyātiādīsu bhikkhuniyātiādi karaṇatthe sāmivacanaṃ.

183. පාලියෙහි එන ‘භික්ෂුණියක විසින් පිරිස මැද ඉඳිනා කල්හි’ යනාදී තැන්වල ‘භික්ෂුණියකගේ’ යනාදී ෂෂ්ඨී විභක්ති පදය කරණාර්ථයෙහි (කරණ විභක්ති අර්ථයෙහි) යෙදී ඇත.

Liṅgādidassanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ලිංගාදිදර්ශන කථා ආදී විවරණය නිමා විය.

Uposathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

උපෝසථක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමාවට පත් විය.

3. Vassūpanāyikakkhandhako

3. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකය

Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā

වස්සූපනායික අනුජානන කථා විවරණය

184. Vassūpanāyikakkhandhake [Pg.175] aparasmiṃ divaseti dutiye pāṭipadadivase.

184. වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකයෙහි ‘අපරස්මිං දිවසේ’ (අනෙක් දිනෙහි) යනු දෙවැනි පැණිපළ (අවපෑළවිය) දිනෙහි ය.

185. Aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vāti sāpekkhassa akaraṇīyena gantvā aññattha aruṇaṃ uṭṭhāpanena vā. Parihānīti guṇaparihāni.

185. ‘වෙනත් ස්ථානයක අරුණෝදය උදා කරවීමෙන් හෝ’ යනු වස් විසුමට අපේක්ෂාවක් ඇති භික්ෂුව, කටයුත්තක් නොමැතිව වෙනත් ස්ථානයකට ගොස් එහි දී අරුණ උදා කරවීමෙන් හෝ යන්නයි. ‘පිරිහීම’ යනු ගුණ පිරිහීමයි.

187. Pāḷiyaṃ sattāhaṃ sannivatto kātabboti sakalaṃ sattāhaṃ bahi eva avītināmetvā sattāhapariyosānabhūtaṃ aruṇuṭṭhānakālaṃ puna vihāreva sambandhavasena sattāhaṃ vihāre sannivattaṃ kātabbaṃ. Sattāhapariyosānakālo hi idha sattāha-saddena vutto, tadapekkhāya ca ‘‘sannivatto’’ti pulliṅgena vuttaṃ. Tīṇi parihīnānīti bhikkhunīnaṃ vaccakuṭiādīnaṃ paṭikkhittattā parihīnāni.

187. පාලියෙහි ‘සත් දිනකින් ආපසු පැමිණීම කළ යුතු ය’ යනු සත් දින මුළුල්ලෙහි ම පිටත කාලය නොගෙවා, සත් වැනි දින අවසානය වන අරුණු උදාවන කාලය නැවත විහාරයෙහි ම ගතවන පරිදි සත් දින ඇතුළත විහාරයට ම නැවත පැමිණිය යුතු යන්නයි. මෙහි ‘සත් දින’ යන වචනයෙන් සත් වැනි දින අවසාන කාලය කියැවෙන අතර, එය අපේක්ෂාවෙන් ‘සන්නිවත්තෝ’ (ආපසු පැමිණි) යැයි පුරුෂ ලිංගයෙන් වදාරන ලදී. ‘තුනක් පිරිහුණාහු’ යනු මෙහෙණින් වහන්සේලාට වැසිකිළි ආදිය පරිහරණය තහනම් කරන ලද හෙයින් පිරිහුණු දෑ ය.

189. Na palujjatīti aññesaṃ appaguṇattā, mama ca maraṇena na vinassati.

189. ‘නොවැනසෙයි’ යනු අන්‍යයන්ගේ අදක්ෂකම නිසා හෝ මාගේ මරණය නිසා හෝ විනාශ නොවේ යන්නයි.

Vassūpanāyikaanujānanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

වස්සූපනායික අනුජානන කථා විවරණය නිමා විය.

Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā

දූතයෙකු එවූ කල්හි ම යාමට අනුදැන වදාළ කථා විවරණය

199. Bhikkhūhi saddhiṃ vasanakapurisoti anaññagatikoti dasseti. Gantabbanti saṅghakaraṇīyena appahitepi gantabbaṃ. Ettha ca anupāsakehipi sāsanabhāvaṃ ñātukāmehi pahite tesaṃ pasādavaḍḍhiṃ sampassantehipi sattāhakaraṇīyena gantuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ.

199. ‘භික්ෂූන් සමඟ වසන පුරුෂයා’ යන්නෙන් වනයෙහි වසන තැනැත්තා බව දක්වයි. ‘යා යුතු ය’ යනු සංඝ කටයුත්තක් සඳහා දූතයෙකු නොඑවූව ද යා යුතු යන්නයි. මෙහි දී තමන් වෙත නොපැමිණෙන උපාසකයන් විසින් ශාසනයේ පැවැත්ම දැනගැනීමේ රුචියෙන් දූතයෙකු එවූ කල්හි ද, ඔවුන්ගේ පැහැදීම වර්ධනය වන බව පෙනෙන්නේ නම් සත්දිනක කටයුත්තකට (සත්තාහ කරණීයෙන්) යාම සුදුසු යැයි තේරුම් ගත යුතු ය.

Ratticchedavinicchayoti sattāhakaraṇīyena gantvā bahiddhā aruṇuṭṭhāpanasaṅkhātassa ratticchedassa vinicchayo. Gantuṃ vaṭṭatīti antoupacārasīmāyaṃ ṭhiteneva sattāhakaraṇīyanimittaṃ sallakkhetvā iminā nimittena gantvā ‘‘antosattāhe āgacchissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantuṃ vaṭṭati. Purimakkhaṇe ābhogaṃ katvā gamanakkhaṇe vissaritvā gatepi doso [Pg.176] natthi ‘‘sakaraṇīyo pakkamatī’’ti (mahāva. 207) vuttattā. Sabbathā pana ābhogaṃ akatvā gatassa vassacchedoti vadanti. Yo pana sattāhakaraṇīyanimittābhāvepi ‘‘sattāhabbhantare āgamissāmī’’ti ābhogaṃ katvā gantvā sattāhabbhantare āgacchati, tassa āpattiyeva, vassacchedo natthi sattāhassa sannivattattāti vadanti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Bhaṇḍakanti cīvarabhaṇḍaṃ. Sampāpuṇituṃ na sakkoti, vaṭṭatīti tadaheva āgamane saussāhattā vassacchedo vā āpatti vā na hotīti adhippāyo. Ācariyanti agilānampi nissayācariyañca dhammācariyañca, pageva upasampadācariyaupajjhāyesu. Vadati, vaṭṭatīti sattāhātikkame āpattiabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, vassacchedo pana hoti eva.

‘රාත්‍රීච්ඡේද විනිශ්චය’ යනු සත්දිනක කටයුත්තකට ගොස් පිටත දී අරුණු උදාවීම නම් වූ රාත්‍රී ඡේදය පිළිබඳ විනිශ්චයයි. ‘යාම සුදුසු ය’ යනු උපචාර සීමාව තුළ සිටිය දී ම සත්දිනක කටයුත්තට හේතුව සලකා බලා, ‘මේ හේතුවෙන් ගොස් සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණෙන්නෙමි’ යි මෙනෙහි කොට (අධිෂ්ඨාන කර) යාම සුදුසු යන්නයි. පෙර මොහොතේ දී අධිෂ්ඨාන කොට, යන මොහොතේ දී එය අමතක වී ගිය ද වරදක් නැත, මන්ද ‘කටයුත්තක් ඇතිව නික්ම යන්නේ ය’ යි වදාරන ලද හෙයිනි. එහෙත් කිසිදු මෙනෙහි කිරීමක් නොකර ගියහොත් සෑම අයුරින් ම වස් බිඳෙන්නේ යැයි කියති. යමෙක් සත්දිනක කටයුත්තක් නොමැතිව වුව ද ‘සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණෙන්නෙමි’ යි අධිෂ්ඨාන කර ගොස් සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණෙන්නේ ද, ඔහුට ඇවැත් පමණක් ම වේ, වස් බිඳීමක් නැත, මන්ද සත් දිනක් ඇතුළත ආපසු පැමිණි බැවිනි යි කියති. මෙය විමසා බලා ගත යුතු ය. ‘භාණ්ඩය’ යනු සිවුරු භාණ්ඩයයි. ‘ලඟා කර ගැනීමට නොහැකි ය, සුදුසු ය’ යනු එදින ම ආපසු පැමිණීමට උත්සාහවත් වූ බැවින් වස් බිඳීමක් හෝ ඇවැතක් හෝ නොවේ යන්නෙහි අදහසයි. ‘ආචාර්යවරයා’ යනු ගිලන් නොවූ ද නිශ්‍රය ආචාර්යවරයා සහ ධර්මාචාර්යවරයා ය, උපසම්පදා ආචාර්ය සහ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ගැන කුමන කතා ද! ‘කියයි, සුදුසු ය’ යන වචනය සත් දින ඉක්මවීමේ දී ඇවැත් නොවීම අරභයා වදාරන ලදී, එහෙත් වස් බිඳීමක් ම සිදු වේ.

Pahiteyevaanujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දූතයෙකු එවූ කල්හි ම යාමට අනුදැන වදාළ කථා විවරණය නිමා විය.

Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā

අන්තරායන් ඇති කල්හි ඇවැත් නොවීම සහ වස් නොබිඳීම පිළිබඳ කථා විවරණය

200. Pāḷiyaṃ gaṇhiṃsūti gahetvā khādiṃsu. Paripātiṃsūti palāpesuṃ, anubandhiṃsūti attho.

200. පාලියෙහි එන ‘ගත්තාහු ය’ යනු අල්ලාගෙන කෑහ යන්නයි. ‘පලවා හැරියාහු ය’ යනු පළා යාමට සැලැස්වූහ, ලුහුබැඳ ගියහ යන්න අර්ථයයි.

201. Sattāhavārena aruṇo uṭṭhāpetabboti ettha chadivasāni bahiddhā vītināmetvā sattame divase purāruṇā eva antoupacārasīmāya pavisitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetvā punadivase sattāhaṃ adhiṭṭhāya gantabbanti adhippāyo. Keci pana ‘‘sattame divase āgantvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva divasabhāgepi gantuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā. Sattame divase tattha aruṇuṭṭhāpanameva hi sandhāya pāḷiyampi ‘‘sattāhaṃ sannivatto kātabbo’’ti vuttaṃ. Aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gacchanto anto appavisitvā bahiddhāva sattāhaṃ vītināmentena samucchinnavasso eva bhavissati aruṇassa bahi eva uṭṭhāpitattā. Itarathā ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vacanaṃ niratthakaṃ siyā ‘‘sattāhavārena antovihāre pavisitvā aruṇaṃ anuṭṭhāpetvāpi gantabba’’nti vattabbato. Aññesu ca ṭhānesu aruṇuṭṭhāpanameva vuccati. Vakkhati hi cīvarakkhandhake ‘‘ekasmiṃ vihāre vasanto itarasmiṃ sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’ti (mahāva. aṭṭha. 364).

201. ‘සත් දින වාරයෙන් අරුණ උදා කළ යුතු ය’ යන්නෙහි අදහස නම්, හය දිනක් පිටත ගත කොට, සත් වැනි දින අරුණෝදයට පෙර ම උපචාර සීමාව ඇතුළට පැමිණ, අරුණ උදා කරවා, පසුදින නැවතත් සත් දිනකට අධිෂ්ඨාන කොට යා යුතු ය යන්නයි. එහෙත් ඇතැම්හු ‘සත් වැනි දින පැමිණ, අරුණ උදා නොකරවා, එදින ම දහවල් කාලයේ වුව ද යාම සුදුසු ය’ යි කියති. එය පිළි නොගත යුතු ය, මන්ද ‘අරුණ උදා කළ යුතු ය’ යැයි වදාරන ලද ဟෙයිනි. සත් වැනි දින එහි අරුණ උදාවීම ම අරභයා පාලියෙහි ද ‘සත් දිනකින් ආපසු පැමිණීම කළ යුතු ය’ යැයි වදාරන ලදී. අරුණ උදා නොකරවා යන භික්ෂුව, ඇතුළට නොපැමිණ පිටත ම සත් දිනක් ගත කිරීම නිසා අරුණ පිටත දී ම උදා වූ හෙයින් ඒකාන්තයෙන් ම වස් බිඳුණු අයෙක් ම වන්නේ ය. එසේ නොවේ නම් ‘අරුණ උදා කළ යුතු ය’ යන වචනය නිශ්ඵල වනු ඇත, මන්ද ‘සත් දින වාරයෙන් විහාරය ඇතුළට වැදී අරුණ උදා නොකරවා වුව ද යා යුතු ය’ යැයි පැවසිය යුතු වන බැවිනි. අනෙක් ස්ථානවල ද අරුණ උදා කිරීම ම පවසනු ලැබේ. මන්ද සිවුරුක්ඛන්ධකයෙහි ‘එක් විහාරයක වෙසෙමින් අනෙක් විහාරයෙහි සත් දින වාරයෙන් අරුණ ම උදා කරවයි’ යැයි පවසනු ඇත.

Athāpi [Pg.177] yaṃ te vadeyyuṃ ‘‘sattame divase yadā kadāci paviṭṭhena taṃdivasanissito atītaaruṇo uṭṭhāpito nāma hotīti imamatthaṃ sandhāya aṭṭhakathāyaṃ vutta’’nti, taṃ saddagatiyāpi na sameti. Na hi uṭṭhite aruṇe pacchā paviṭṭho tassa payojako uṭṭhāpako bhavitumarahati. Yadi bhaveyya, vassaṃ upagantvā panassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva sattāhakaraṇīyena pakkantassāpīti ettha ‘‘aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā’’ti vacanaṃ virujjheyya, tenapi taṃdivasasannissitassa aruṇassa uṭṭhāpitattā. Āraññakassāpi hi bhikkhuno sāyanhasamaye aṅgayuttaṃ araññaṭṭhānaṃ gantvā tadā eva nivattantassa aruṇo uṭṭhāpito dhutaṅgañca visodhitaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ aruṇuggamanakāle eva aruṇuṭṭhāpanassa vuttattā. Vuttañhi ‘‘kālasseva pana nikkhamitvā aṅgayutte ṭhāne aruṇaṃ uṭṭhāpetabbaṃ. Sace aruṇuṭṭhānavelāyaṃ tesaṃ ābādho vaḍḍhati, tesaṃ eva kiccaṃ kātabbaṃ, na dhutaṅgavisuddhikena bhavitabba’’nti (visuddhi. 1.31). Tathā pārivāsikādīnampi aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā vattaṃ nikkhipantānaṃ ratticchedo vutto. ‘‘Uggate aruṇe nikkhipitabba’’nti (cūḷava. 97) hi vuttaṃ. Sahaseyyasikkhāpadepi anupasampannehi saha nivutthabhāvaparimocanatthaṃ ‘‘purāruṇā nikkhamitvā’’tiādi vuttaṃ. Evaṃ cīvaravippavāsādīsu ca sabbattha rattipariyosāne āgāmiaruṇavaseneva aruṇuṭṭhāpanaṃ dassitaṃ, na atītāruṇavasena. Tasmā vuttanayenevettha aruṇuṭṭhāpanaṃ veditabbaṃ aññathā vassacchedattā.

ඇතැම් ආචාර්යවරුන් විසින් 'හත්වැනි දිනයේ කිසියම් වෙලාවක ඇතුළු වූ භික්ෂුව විසින් එදිනට අයත්, ඉක්ම ගිය අරුණ උදා කරවන ලද්දේ නම් වේය යන මේ අර්ථය අරමුණු කරගෙන අටුවාවෙහි එසේ පවසන ලදී' කියා පවසන්නේ නම්, එය ශබ්ද විද්‍යාත්මක ක්‍රමයට ද නොගැලපේ. මන්ද, අරුණ උදාවූ පසු පසුව ඇතුළු වන භික්ෂුව එම අරුණ උදා කරවීමට හේතුකාරක වන්නෙකු (ප්‍රයෝජක කර්තෘවරයෙකු) විය නොහැකි බැවිනි. ඉදින් එසේ වන්නේ නම්, 'වස් එළඹ, අරුණ උදා නොකරවා එදිනම සත්තාහ කරණීයෙන් බැහැර යන භික්ෂුවට ද' යන මෙහි 'අරුණ උදා නොකරවා' යන වචනය පරස්පර විරෝධී වනු ඇත. මන්ද, ඔහු විසින් ද එදිනට අදාළ අරුණ උදා කරවා ඇති බැවිනි. වනවාසී (ආරණ්‍යක) භික්ෂුවකට වුවද සන්ධ්‍යා කාලයේ දී අංගසම්පූර්ණ ආරණ්‍ය ස්ථානයකට ගොස් එකෙණෙහිම ආපසු පැමිණීමේ දී අරුණ උදා කරවන ලද්දේ ද ධුතාංගය පිරිසිදු කරන ලද්දේ ද විය හැක. නමුත් එය නොගැලපේ. මන්ද, අරුණෝදයේ දීම අරුණ උදා කරවීම ගැන පවසා ඇති බැවිනි. මේ පිළිබඳව මෙසේ පවසා ඇත: 'අලුයම ම නික්මී අංගසම්පූර්ණ ස්ථානයක දී අරුණ උදා කරවිය යුතුය. ඉදින් අරුණ උදාවන වේලාවේ දී ඔවුන්ගේ ව්‍යාධිය වර්ධනය වේ නම්, ඔවුන් විසින් තමන්ගේ ම කටයුතු කරගත යුතු ය, ධුතාංගය පිරිසිදු කරන්නෙකු නොවිය යුතු ය' කියා යි. එසේම පරිවාසයෙහි වෙසෙන භික්ෂූන් ආදීන්ට ද අරුණ උදා නොකරවා වත් අතහරින්නේ නම් රාත්‍රී චේදය (රාත්‍රිය කැපී යාම) සිදුවන බව පවසා ඇත. 'අරුණ උදාවූ පසු වත් අතහැරිය යුතු ය' කියා පවසා ඇත. සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදයේ ද උපසම්පන්න නොවූවන් සමඟ එක්ව විසීමේ දෝෂයෙන් මිදීම සඳහා 'අරුණ උදාවීමට පෙර නික්මී' යනාදී වශයෙන් පවසා ඇත. මෙසේ චීවර විප්‍රවාස ආදී සියලු කරුණුවල දී රාත්‍රිය අවසානයේ දී මතු පැමිණෙන (අනාගත) අරුණේ බලයෙන් ම අරුණ උදා කිරීම දක්වා ඇත, ඉක්ම ගිය (අතීත) අරුණෙන් නොවේ. එබැවින් මෙහි අරුණ උදා කිරීම ඉහත දැක්වූ ක්‍රමයෙන් ම තේරුම් ගත යුතුය. වෙනත් අයුරකින් ගතහොත් වස් සිඳීම සිදු වේ.

Yaṃ pana vassaṃ upagatassa tadaheva aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā sakaraṇīyassa pakkamanavacanaṃ, taṃ vassaṃ upagatakālato paṭṭhāya yadā kadāci nimitte sati gamanassa anuññātattā yuttaṃ, na pana sattāhavārena gatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā tadaheva gamanaṃ ‘‘aruṇo uṭṭhāpetabbo’’ti vuttattā eva. Yathā vā ‘‘sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamati, āgaccheyya vā so, bhikkhave, bhikkhu taṃ āvāsaṃ, na vā āgaccheyyā’’tiādinā (mahāva. 207) pacchimasattāhe anāgamane anuññātepi aññasattāhesu na vaṭṭati. Evaṃ paṭhamasattāhe aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā gamane anuññātepi tato paresu sattāhesu āgatassa aruṇaṃ anuṭṭhāpetvā [Pg.178] gamanaṃ na vaṭṭatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ. Idha āhaṭanti vihārato bahi āgataṭṭhāne ānītaṃ.

යම් හෙයකින් වස් එළඹි භික්ෂුව එදිනම අරුණ උදා නොකරවා කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා බැහැර යාම පිළිබඳ වදාල දේශනාවක් වේ ද, වස් එළඹි කාලයේ සිට කිසියම් කරුණක් ඇති කල්හි බැහැර යාම අනුදැන වදාරා ඇති බැවින් එය සුදුසු ය. එහෙත් සත් දිනක කාල සීමාවෙන් ආපසු පැමිණි භික්ෂුව එදිනම අරුණ උදා නොකරවා නැවත බැහැර යාම සුදුසු නොවේ. මන්ද, 'අරුණ උදා කළ යුතු ය' කියා ම පවසා ඇති බැවිනි. නැතහොත්, 'මහණෙනි, පවාරණයට සත් දිනක් තිබියදී කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා බැහැර යන්නේ ද, එම භික්ෂුව නැවත එම ආවාසයට පැමිණිය ද හෝ නොපැමිණිය ද...' යනාදී වශයෙන් අවසාන සතියෙහි නොපැමිණීම අනුදැන වදාළ නමුත්, අනෙක් සතිවල දී එසේ නොපැමිණීම සුදුසු නොවේ ද, එසේම ප්‍රථම සතියෙහි අරුණ උදා නොකරවා යාම අනුදැන වදාළ ද, ඉන්පසු සතිවල පැමිණි භික්ෂුව අරුණ උදා නොකරවා යාම සුදුසු නොවන බව මෙහි නිගමනය කළ යුතු ය. 'මෙහි ගෙනෙන ලදී' යනු විහාරයෙන් පිටත තමන් පැමිණි ස්ථානයට ගෙන එන ලද යන්නයි.

Antarāyeanāpattivassacchedakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අන්තරායයන් නිසා ඇවැත් නොවීම සහ වස් සිඳීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Vajādīsu vassūpagamanakathāvaṇṇanā

ගවහල් ආදියෙහි වස් එළඹීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

203. Upagantuṃ 68 na vaṭṭatīti kuṭikādīnaṃ abhāvena ‘‘idha vassaṃ upemī’’ti evaṃ vacībhedaṃ katvā upagantuṃ na vaṭṭati.

203. ‘වස් එළඹීම සුදුසු නොවේ’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ කුටි ආදිය නොමැති බැවින් ‘මම මෙහි වස් එළඹෙමි’ කියා මෙසේ වාචසික වශයෙන් පවසා වස් එළඹීම සුදුසු නොවන බවයි.

204. Pāḷiyaṃ pisācillikāti pisācadārakā. Pavisanadvāraṃ yojetvāti sakavāṭadvāraṃ katvā. Rukkhaṃ chinditvāti susiraṭṭhānassa uparibhāgaṃ chinditvā. Khāṇumatthaketi susirakhāṇumatthake. Ṭaṅkitamañco nāma dīghe mañcapāde vijjhitvā aṭaniyo pavesetvā kato, so heṭṭhupariyavasena paññattopi purimasadisova hoti, taṃ susāne, devatāṭhāne ca ṭhapenti. Catunnaṃ pāsāṇānaṃ upari pāsāṇaphalake attharitvā katagehampi ‘‘ṭaṅkitamañco’’ti vuccati.

204. පාළියෙහි ‘පිසාචිල්ලිකා’ යනු පිසාච දරුවන් ය. ‘ඇතුළු වන ද්වාරය යොදා’ යනු දොර පියන් සහිත දොරක් සාදා යන්නයි. ‘ගස කපා’ යනු බෙනයක් සහිත කොටසේ ඉහළ කොටස කපා දැමීමයි. ‘කඳ මුදුනෙහි’ යනු බෙනයක් සහිත කඳ මුදුනෙහි යන්නයි. ‘ටංකිත මංච’ (කූඤ්ඤ ගැසූ ඇඳ) නම් වූ ඇඳ, දිගු ඇඳ පාද විද සිදුරු කොට, රාමුවේ හරස් ලී (අටනි) ඇතුළු කර සාදන ලද්දකි. එය යට උඩ මාරု කරමින් පැනවුව ද පෙර පරිදිම පවතී. එය සොහොන්වල ද දේවස්ථානවල (දේවාලවල) ද තබති. ගල් හතරක් මත ගල් පුවරුවක් (ලෑල්ලක්) තබා සාදන ලද ගෙය ද ‘ටංකිත මංච’ යැයි කියනු ලැබේ.

Vajādīsuvassūpagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගවහල් ආදියෙහි වස් එළඹීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā

අධාර්මික සම්මුති ආදිය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

205. Mahāvibhaṅgeti catutthapārājikavaṇṇanāyaṃ. Parato senāsanakkhandhakepi adhammikaṃ katikavattaṃ āvi bhavissati eva.

205. ‘මහාවිභංගයෙහි’ යනු සිව්වන පාරාජිකා විස්තරයෙහි ය. පසුව සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි ද අධාර්මික සම්මුති වත් පිළිවෙත් පැහැදිලි වනු ඇත.

207. Yasmā nānāsīmāyaṃ dvīsu āvāsesu vassaṃ upagacchantassa ‘‘dutiye vasissāmī’’ti upacārato nikkhantamatte paṭhamo senāsanaggāho paṭippassambhati. Tasmā pāḷiyaṃ ‘‘tassa, bhikkhave, bhikkhuno purimikā ca na paññāyatī’’ti paṭhamaṃ senāsanaggāhaṃ sandhāya vuttaṃ. Dutiye senāsanaggāhe pana purimikā paññāyateva, tattheva temāsaṃ vasanto purimavassaṃvuttho [Pg.179] eva hoti, tato vā pana dutiyadivasādīsu ‘‘paṭhamasenāsane vasissāmī’’ti upacārātikkame purimikāpi na paññāyatīti daṭṭhabbaṃ.

207. යම් හෙයකින් වෙනස් සීමාවන්හි පිහිටි ආවාස දෙකක වස් එළඹෙන භික්ෂුවකට ‘දෙවන ආවාසයෙහි වෙසෙමි’ කියා පළමු ආවාසයේ උපචාර සීමාවෙන් නික්මුණු සැණින්, පළමු සේනාසනය පිළිගැනීම සංසිඳේ ද, එබැවින් පාළියෙහි ‘මහණෙනි, ඒ භික්ෂුවගේ පළමු වස් විසීම පැනවෙන්නේ නැත’ කියා වදාලේ පළමු සේනාසනය පිළිගැනීම අරමුණු කරගෙන ය. නමුත් දෙවන සේනාසනය පිළිගැනීමේ දී පෙර වස් විසීම පැහැදිලිව ම පැනවේ. එහි ම තෙමසක් වසන්නේ නම් ඔහු පෙර වස් විසූවෙකු ම වේ. එසේ නැතහොත්, දෙවන දිනයේ සිට ‘පළමු සේනාසනයෙහි වෙසෙමි’ කියා උපචාර සීමාව ඉක්මවා ගියහොත් පෙර වස් විසීම ද නොපැනවෙන බව තේරුම් ගත යුතුය.

208. Pāḷiyaṃ ‘‘so sattāhaṃ anāgatāya pavāraṇāya sakaraṇīyo pakkamatī’’ti vuttattā pavāraṇādivasepi sattāhakaraṇīyaṃ vinā gantuṃ na vaṭṭatīti veditabbaṃ. Komudiyā cātumāsiniyāti pacchima-kattikapuṇṇamāya. Sā hi tasmiṃ kāle kumudānaṃ atthitāya komudī, catunnaṃ vassikamāsānaṃ pariyosānattā cātumāsinīti ca vuccati.

208. පාළියෙහි ‘ඔහු පවාරණයට සත් දිනක් තිබියදී කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා බැහැර යන්නේ ය’ කියා වදාල බැවින්, පවාරණ දිනයෙහි වුවද සත්තාහ කරණීයයක් නොමැතිව බැහැර යාමසුදුසු නොවන බව දත යුතුය. ‘කෝමුදි චාතුමාසිනී’ යනු පශ්චිම කාර්තික පුර පසළොස්වක (ඉල් පුර පසළොස්වක) පොහොය දිනයයි. මන්ද, එම කාලයෙහි කුමුදු මල් බහුලව ඇති බැවින් ‘කෝමුදී’ කියා ද, වස් කාලයේ මාස හතරේ අවසානය වන බැවින් ‘චාතුමාසිනී’ කියා ද එය හඳුන්වනු ලැබේ.

Adhammikakatikādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අධාර්මික සම්මුති ආදිය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Vassūpanāyikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

වස්සූපනායිකක්ඛන්ධකය විස්තර කිරීමේ ක්‍රමය නිමවා ඇත.

4. Pavāraṇākkhandhako

4. පවාරණක්ඛන්ධකය

Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā

නොපහසු විහරණය (අප්‍රාසු විහාර) පිළිබඳ කථා ආදියේ විස්තරයයි.

209. Pavāraṇākkhandhake [Pg.180] pāḷiyaṃ piṇḍāya paṭikkameyyāti piṇḍāya caritvā paṭikkameyya. Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṭhapanakaṃ ekaṃ bhājanaṃ. Avisayhanti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ. Vilaṅghanaṃ ukkhipanaṃ vilaṅgho, so eva vilaṅghako, hatthehi vilaṅghako hatthavilaṅghakoti āha ‘‘hatthukkhepakenā’’ti. Atha vā vilaṅghakena ukkhepakena hatthenātipi attho, aññamaññaṃ saṃsibbitahatthehīti vuttaṃ hoti.

209. පවාරණක්ඛන්ධකයෙහි පාළියෙහි ‘පිණ්ඩපාතය සඳහා ආපසු පැමිණෙන්නේ ය’ යනු පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිර ආපසු පැමිණෙන්නේ ය යන්නයි. ‘අවක්කාරපාති’ යනු ඉතිරි වූ පිණ්ඩපාතය තබන එක්තරා භාජනයකි. ‘අවිසය්හ’ යනු එසවීමට නොහැකි තරම් බර වූ යන්නයි. විලංඝනය යනු එසවීමයි, එයම විලංඝක නම් වේ, දෑතින් එසවීම ‘හත්ථවිලංඝක’ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘හත්ථුක්ඛේපකේන’ (දෑතින් ඔසවන්නා විසින්) යැයි කියන ලදී. නැතහොත්, ඔසවන අතින් යන්න ද අර්ථය වේ. එකිනෙකා හා බැඳුණු (පටලැවුණු) දෑතින් යන්න මෙයින් අදහස් කෙරේ.

213. Sace pana vuḍḍhataro hotīti pavāraṇādāyako bhikkhu vuḍḍhataro hoti. Evañhi tena tassatthāya pavāritaṃ hotīti ettha evaṃ tena appavāritopi tassa saṅghappattimattena saṅghapavāraṇākammaṃ samaggakammameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Tena ca bhikkhunāti pavāraṇādāyakena bhikkhunā.

213. ‘ඉදින් වඩාත් වැඩිමහලු වන්නේ නම්’ යනු පවාරණය භාරදෙන භික්ෂුව වයසින් හෝ වස් ප්‍රමාණයෙන් වැඩිමහලු වීමයි. ‘මෙසේ ඔහු විසින් ඒ සඳහා පවාරණය කරන ලද්දේ වෙයි’ යන මෙහි, මෙසේ ඔහු විසින් (පෞද්ගලිකව) පවාරණය නොකරන ලද්දේ වුවද, ඔහු සංඝයා වෙත පැමිණීමෙන් පමණක්ම සංඝ පවාරණ කර්මය සාමග්‍රී කර්මයක් ම වන බව දත යුතුය. ‘ඒ භික්ෂුව විසින් ද’ යනු පවාරණය භාරදුන් භික්ෂුව විසිනි.

234. Bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhantīti ekasmiṃ saṃvacchare laddhūpasampadatāya samānupasampannavassā sabbe ekato pavāretuṃ labhantīti attho.

234. ‘Bahūpi samānavassā ekato pavāretuṃ labhanti’ (සමාන වස් ඇති බොහෝ නමකට වුවද එක්ව පවාරණය කිරීමට ලැබෙයි) යන්නෙහි අර්ථය නම්, එක් වර්ෂයක් තුළ උපසම්පදාව ලැබූ බැවින් සමාන උපසම්පදා වස් ඇති සියලුම භික්ෂූන් වහන්සේලාට එක්ව පවාරණය කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන බවයි.

237. Pāḷiyaṃ micchādiṭṭhīti ‘‘natthi dinna’’ntiādi (dī. ni. 1.171; ma. ni. 1.445; 2.94, 95, 225; 3.91, 116, 136; saṃ. ni. 3.210; dha. sa. 1221) nayappavattā. Antaggāhikāti sassatucchedasaṅkhātassa antassa gāhikā. Yaṃ kho tvantiādīsu yaṃ pavāraṇaṃ ṭhapesi, taṃ diṭṭhena ṭhapesīti taṃ-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ.

237. පාළියෙහි ‘micchādiṭṭhi’ (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය) යනු ‘නත්ථි දින්නං’ (දුන් දෙයෙහි විපාක නැත) යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින දෘෂ්ටියයි. ‘Antaggāhikā’ (අන්තග්‍රාහිකා) යනු ශාස්වත හා උච්ඡේද සංඛ්‍යාත අන්තයන්ගෙන් එකක් දැඩිව ගන්නා දෘෂ්ටියයි. ‘Yaṃ kho tvaṃ’ යනාදී තැන්වලදී ‘යම් පවාරණයක් නැවැත්වූයේද, එය දැකීමෙන් නැවැත්වූයේය’ යනුවෙන් ‘තං’ (එය) යන ශබ්දය උපහාර කොට ගෙන සම්බන්ධ කළ යුතුය.

239. Vatthuṃ pakāsentoti puggale parisaṅkuppattiyā nimittabhūtaṃ vatthumattaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana vatthuṃ sandhāya ‘‘puggalo paññāyati, na vatthū’’ti āha, na taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yadi pana tassa bhikkhuno vasanaṭṭhāne pokkharaṇito macchaggahaṇādi disseyya, tadā ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vattabbaṃ bhaveyya. Tenāha ‘‘purimanayeneva corehī’’tiādi. Bhikkhuno sarīre mālāgandhañca ariṭṭhagandhañca disvā evaṃ ‘‘vatthu ca puggalo ca paññāyatī’’ti vuttanti veditabbaṃ.

239. ‘Vatthuṃ pakāsento’ (වස්තුව ප්‍රකාශ කරන්නේ) යන්නෙන් අදහස් කළේ පුද්ගලයා කෙරෙහි සැක සංකාවන් ඇතිවීමට හේතු වූ වස්තු මාත්‍රය පමණක් මනසේ තබාගෙනය. යම් වස්තුවක් අරමුණු කොට ‘පුද්ගලයා ප්‍රකට වෙයි, වස්තුව ප්‍රකට නොවේ’ යැයි පැවසුවේද, එය අරමුණු කරගෙන මෙය නොකියන ලදී. ඉදින් ඒ භික්ෂුව වසන ස්ථානයෙහි පොකුණෙන් මසුන් ඇල්ලීම ආදිය දක්නට ලැබුණේ නම්, එකල ‘වස්තුවත් පුද්ගලයාත් දෙදෙනාම ප්‍රකට වෙයි’ යනුවෙන් පැවසිය යුතුය. එහෙයින් ‘පූර්ව ක්‍රමයෙන්ම සොරුන් විසින්...’ යනාදිය වදාරන ලදී. භික්ෂුවගේ ශරීරයෙහි මල් සුවඳ හා අරිෂ්ඨ (ඖෂධ) සුවඳ දැක, මෙසේ ‘වස්තුවත් පුද්ගලයාත් ප්‍රකට වෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලද බව දත යුතුය.

Aphāsuvihārakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අප්‍රාසු විහාර (නොපහසු විහරණය) පිළිබඳ කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā

භණ්ඩනකාරක (කලහකාරී) භික්ෂූන් පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාවයි.

240. Dve [Pg.181] cātuddasikā hontīti tatiyapakkhe cātuddasiyā saddhiṃ dve cātuddasikā honti. ‘‘Bhaṇḍanakārakānaṃ terase vā cātuddase vā ime pannarasīpavāraṇaṃ pavāressantī’’ti iminā yathāsakaṃ uposathakaraṇadivasato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ cātuddasīpannarasīvohāro, na candagatisiddhiyā tithiyā vasenāti dasseti. Kiñcāpi evaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, rājūnaṃ anuvattitu’’nti (mahāva. 186) vacanato panettha lokiyānaṃ tithiṃ anuvattantehipi attano uposathakkamena cātuddasiṃ pannarasiṃ vā, pannarasiṃ cātuddasiṃ vā karonteheva anuvattitabbaṃ, na pana soḷasamadivasaṃ vā terasamadivasaṃ vā uposathadivasaṃ karontehi. Teneva pāḷiyampi ‘‘dve tayo uposathe cātuddasike kātu’’nti vuttaṃ. Aññathā dvādasiyaṃ, terasiyaṃ vā uposatho kātabboti vattabbato. ‘‘Sakiṃ pakkhassa cātuddase, pannarase vā’’tiādivacanampi upavutthakkameneva vuttaṃ, na tithikkamenāti gahetabbaṃ.

240. ‘Dve cātuddasikā honti’ (තුදුස්වක් පොහෝ දින දෙකක් වෙති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ තුන්වන පක්ෂයෙහි (පසළොස්වක හා) තුදුස්වක දින සමඟ තුදුස්වක් පොහෝ දින දෙකක් වන බවයි. ‘භණ්ඩනකාරක භික්ෂූන්ට තෙළෙස්වක හෝ තුදුස්වක දිනයෙහි මොවුහු පසළොස්වක් පවාරණය පවත්වන්නාහ’ යන මෙයින් භික්ෂූන් වහන්සේලාට ‘තුදුස්වක-පසළොස්වක’ යන ව්‍යවහාරය ඇති වන්නේ තම තමන් උපෝසථය කළ දින සිට ආරම්භ කොට මිස, චන්ද්‍ර ගමනින් සිද්ධ වන තිථිවල බලපෑමෙන් නොවන බව පෙන්වයි. ‘මහණෙනි, රජවරුන් අනුව හැසිරීමට අනුදනිමි’ යන වචනයට අනුව මෙහිදී ලෞකික ජනයාගේ තිථි අනුගමනය කරන්නන් විසින් වුවද, තම උපෝසථ ක්‍රමයට අනුව තුදුස්වක හෝ පසළොස්වක කරමින්ම අනුගත විය යුතුය. එහෙත් සොළොස්වන දිනයක් හෝ තෙළෙස්වන දිනයක් උපෝසථ දිනයක් කරමින් අනුගත නොවිය යුතුය. එහෙයින්ම පාළියෙහි ද ‘දෙකක් හෝ තුනක් තුදුස්වක් උපෝසථයන් කළ යුතුය’ යි වදාරන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම් ‘දොළොස්වක හෝ තෙළෙස්වක දිනයෙහි උපෝසථය කටයුතුය’ යි පැවසිය යුතුව තිබුණි. ‘එක් පක්ෂයක තුදුස්වක හෝ පසළොස්වක දිනයෙහි’ යනාදී වචනය ද වස් සමාදන් වූ (උපෝසථ) අනුපිළිවෙළින්ම පවසන ලද්දක් මිස, ජ්‍යොතිෂමය තිථි අනුපිළිවෙළින් නොවන බව වටහා ගත යුතුය.

Bhaṇḍanakārakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

භණ්ඩනකාරක භික්ෂූන් පිළිබඳ කථාවේ වර්ණනාව නිමා විය.

Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā

පවාරණ සංග්‍රහ කථා වර්ණනාවයි.

241. ‘‘Pavāretvā pana antarāpi cārikaṃ pakkamituṃ labhantī’’ti iminā pavāraṇāsaṅgahe kate antarā pakkamitukāmā saṅghaṃ sannipātāpetvā pavāretuṃ labhantīti dasseti.

241. ‘පවාරණය කොට අතරතුර ද චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීමට ලබති’ යන මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ පවාරණ සංග්‍රහය සිදු කළ පසු, අතරතුර වැඩම කිරීමට කැමති භික්ෂූන් වහන්සේලා සඟ පිරිස රැස් කරවා පවාරණය කිරීමට අවස්ථාව ලබන බවයි.

Pavāraṇāsaṅgahakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පවාරණ සංග්‍රහ කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Pavāraṇākkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

පවාරණා ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමා විය.

5. Cammakkhandhako

5. චම්මක්ඛන්ධකය

Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā

සෝණ කෝළිවීස ස්වාමීන් වහන්සේ පිළිබඳ කථා වර්ණනාවයි.

242. Cammakkhandhake [Pg.182] uṇṇapāvāraṇanti ubhato lomāni uṭṭhāpetvā kataṃ uṇṇamayaṃ pāvāraṇaṃ, ubhato kappāsapicuṃ uṭṭhāpetvā vītapāvāropi atthi, tato nivattanatthaṃ ‘‘uṇṇapāvāraṇa’’nti vuttaṃ.

242. චම්මක්ඛන්ධකයෙහි ‘uṇṇapāvāraṇa’ (ලොම් සළුව) යනු දෙපැත්තෙන්ම ලොම් ඉස්මතු වන සේ සාදන ලද එළුලොම් ආදියෙන් කළ සළුවකි. දෙපැත්තෙන්ම කපු පුළුන් ඉස්මතු වන සේ වියන ලද සළුවක් ද ඇත. එයින් වෙන් කර දැක්වීම සඳහා ‘uṇṇapāvāraṇa’ (ලොම් සළුව) යැයි පවසන ලදී.

Aḍḍhacandapāsāṇeti sopānamūle upaḍḍhaṃ anto pavesetvā ṭhapite aḍḍhapāsāṇe. Pāḷiyaṃ vihārapacchāyāyanti vihārapaccante chāyāya, vihārassa vaḍḍhamānacchāyāyantipi vadanti.

‘Aḍḍhacandapāsāṇa’ (අඩසඳ පාෂාණය) යනු පඩිපෙළ පාමුල අඩක් ඇතුළට වන සේ තැන්පත් කරන ලද අර්ධ චන්ද්‍රාකාර ගලයි. පාළියෙහි ‘vihārapacchāyāya’ (විහාර සෙවණැල්ලෙහි) යනු විහාරයේ කෙළවර සෙවණැල්ලෙහි යන්නයි. විහාරයෙන් වැටෙන දික් වන සෙවණැල්ලෙහි යැයි ද පවසති.

243. Bhogāti upayogatthe paccattavacanaṃ. Accāyatāti atiāyatā kharamucchanā. Saravatīti madhurasarasaṃyuttā. Atisithilā mandamucchanā. Vīriyasamathanti vīriyasampayuttasamathaṃ. Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhīti tasmiñca samabhāve sati yaṃ ādāse mukhanimittaṃ viya nimittaṃ uppajjati, taṃ samathanimittaṃ, vipassanānimittaṃ, magganimittaṃ, phalanimittañca gaṇhāhi nibbattehīti, evamassa arahattapariyosānaṃ kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ.

243. ‘Bhoga’ යනු කර්ම අර්ථයෙහි (ද්විතීයා විභක්තියෙහි) යෙදුණු ප්‍රථමා විභක්ති පදයකි. ‘Accāyatā’ (අත්‍යන්තයෙන් ඇදුණු) යනු අතිශයින් තද වූ රළු ස්වරයයි. ‘Saravatī’ (මිහිරි ස්වර ඇති) යනු මධුර ස්වරයෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘Atisithilā’ යනු අතිශයින් ලිහිල් වූ මෘදු ස්වරයයි. ‘Vīriyasamatha’ යනු වීර්යයෙන් යුක්ත වූ සමථයයි. ‘Tattha ca nimittaṃ gaṇhāhi’ (එහි නිමිත්ත ග්‍රහණය කරව) යනු එම සමතාවය ඇති කල්හි කන්නාඩියකින් මුහුණේ ඡායාව පෙනෙන්නාක් මෙන් යම් නිමිත්තක් උපදීද, ඒ සමථ නිමිත්ත, විදර්ශනා නිමිත්ත, මාර්ග නිමිත්ත හා ඵල නිමිත්ත ග්‍රහණය කරව, උපදවා ගනුව යන්නයි. මෙසේ උන්වහන්සේට රහත්භාවය අවසාන කොට ඇති කර්මස්ථානය වදාරන ලදී.

244. Chaṭhānānīti cha kāraṇāni. Adhimuttoti paṭivijjhitvā ṭhito. Nekkhammādhimuttotiādi sabbaṃ arahattavasena vuttaṃ. Arahattañhi sabbakilesehi nikkhantattā nekkhammaṃ, teheva ca pavivittattā paviveko, byāpajjābhāvato abyāpajjaṃ, upādānassa khayante uppannattā upādānakkhayo, taṇhakkhayante uppannattā taṇhakkhayo, sammohābhāvato asammohoti ca vuccati.

244. ‘Chaṭhānāni’ (ස්ථාන හයක්) යනු කරුණු හයකි. ‘Adhimutto’ (අධිමුක්ත වූ) යනු (ධර්මය) අවබෝධ කරගෙන පිහිටා සිටින බවයි. ‘Nekkhammādhimuttoti’ යනාදී සියල්ල අරහත්භාවය මුල් කොටගෙන පවසන ලදී. මන්දයත්, සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් අරහත්භාවය ‘නෙක්ඛම්ම’ (නෛෂ්ක්‍රම්‍ය) යැයි ද, එම කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් ‘පවිවේක’ යැයි ද, ව්‍යාපාදයක් (වෙහෙසක්) නැති බැවින් ‘අව්‍යාපජ්ජ’ යැයි ද, උපාදානයන්ගේ ක්ෂය වීම කෙළවර උපදින බැවින් ‘උපාදානක්ඛය’ යැයි ද, තණ්හාව ක්ෂය වීම කෙළවර උපදින බැවින් ‘තණ්හක්ඛය’ යැයි ද, මුළාවක් නොමැති බැවින් ‘අසම්මෝහ’ යැයි ද කියනු ලැබේ.

Kevalaṃ saddhāmattakanti kevalaṃ paṭivedhapaññāya asammissaṃ saddhāmattakaṃ. Paṭicayanti punappunaṃ karaṇena vaḍḍhiṃ. Vītarāgattāti maggapaṭivedhena rāgassa vigatattā eva nekkhammasaṅkhātaṃ arahattaṃ paṭivijjhitvā sacchikatvā ṭhito hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Pavivekādhimuttoti ‘‘paviveke adhimutto aha’’nti evaṃ arahattaṃ byākarotīti attho.

‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ’ (කේවළ ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයක්) යනු අවබෝධ ඥානය (ප්‍රතිවේධ ප්‍රඥාව) සමඟ නොමුසු වූ ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයක් පමණි. ‘Paṭicaya’ (වැඩීම) යනු නැවත නැවත සිදු කිරීමෙන් දියුණු කිරීමයි. ‘Vītarāgattā’ (වීතරාගී වූ බැවින්) යනු මාර්ගාවබෝධයෙන් රාගය පහව ගිය බැවින්ම, නෙක්ඛම්ම සංඛ්‍යාත රහත්භාවය අවබෝධ කොට සාක්ෂාත් කරගෙන සිටින බවයි. ඉතිරි පදවල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘Pavivekādhimuttoti’ යනු ‘මම පවිවේකයෙහි (රහත්භාවයෙහි) ඇලී සිටිමි’ මෙසේ රහත්භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන අර්ථයයි.

Sīlabbataparāmāsanti sīlañca vatañca parāmasitvā gahitaggahaṇamattaṃ. Sārato paccāgacchantoti sārabhāvena jānanto. Abyāpajjādhimuttoti abyāpajjaṃ arahattaṃ byākaroti.

‘Sīlabbataparāmāsa’ යනු සීල හා වෘතයන් වැරදි ලෙස ස්පර්ශ කොට දැඩිව ගනු ලබන දැඩි ප්‍රතිපත්තියක් (දෘෂ්ටියක්) පමණි. ‘Sārato paccāgacchanto’ යනු හරයක් (වැදගත්කමක්) ලෙස දැනගනිමිනි. ‘Abyāpajjādhimuttoti’ යනු ව්‍යාපාද රහිත වූ අරහත්භාවය ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි.

Amissīkatanti [Pg.183] amissakataṃ. Kilesā hi ārammaṇena saddhiṃ cittaṃ missaṃ karonti, tesaṃ abhāvā amissīkataṃ. Bhusā vātavuṭṭhīti balavavātakkhandho.

‘Amissīkata’ (නොමුසු කරන ලද) යනු මිශ්‍ර නොකරන ලද යන්නයි. මන්දයත්, කෙලෙස්හු අරමුණ සමඟ සිත මිශ්‍ර කරති; එම කෙලෙසුන්ගේ නොමැති කම නිසා ‘නොමුසු කරන ලද’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘Bhusā vātavuṭṭhi’ යනු බලවත් චණ්ඩ මාරුතයයි (ප්‍රබල සුළං රැල්ලයි).

Upādānakkhayassa cāti upayogatthe sāmivacanaṃ. Disvā āyatanuppādanti cakkhādiāyatanānaṃ uppādañca vayañca disvā. Cittaṃ vimuccatīti imāya vipassanāpaṭipattiyā phalasamāpattivasena cittaṃ vimuccati.

‘Upādānakkhayassa ca’ යන්නෙහි කර්ම අර්ථයෙහි (ද්විතීයා විභක්ති අර්ථයෙහි) යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයකි. ‘Disvā āyatanuppādaṃ’ යනු චක්ඛු ආදී ආයතනයන්ගේ ඇති වීමත් නැති වීමත් දැක යන්නයි. ‘Cittaṃ vimuccati’ යනු මෙම විදර්ශනා ප්‍රතිපත්තියෙන් ඵල සමාපත්ති වශයෙන් සිත මිදෙයි යන්නයි.

Soṇakoḷivisakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සෝණ කෝළිවීස ස්වාමීන් වහන්සේ පිළිබඳ කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā

දෙගුණයක් (ද්විගුණ) ආදී පාවහන් ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිළිබඳ කථා වර්ණනාවයි.

245. Sakaṭavāheti dvīhi sakaṭehi paricchinne vāhe. ‘‘Vāhe’’ti bahuvacanassa hiraññavisesanattepi sāmaññāpekkhāya ‘‘hirañña’’nti ekavacanaṃ kataṃ.

245. ‘Sakaṭavāhe’ (ගැල් බරක්) යනු කරත්ත දෙකකින් මනින ලද බර ප්‍රමාණයකි. ‘Vāhe’ යන බහු වචනය ‘හිරඤ්ඤ’ (රන්/මුදල්) යන්නෙහි විශේෂණයක් වුවද, පොදු අර්ථය සලකා ‘හිරඤ්ඤං’ (රන්) යනුවෙන් ඒක වචනයෙන් දක්වන ලදී.

246. Addāriṭṭhakavaṇṇāti allāriṭṭhaphalavaṇṇā, tintakākapakkhavaṇṇātipi vadanti. Rajananti upalittaṃ nīlādivaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘coḷakena puñchitvā’’ti. Tañhi tathā puñchite vigacchati. Yaṃ pana cammassa duggandhāpanayanatthaṃ kāḷarattādirajanehi rañjitattā kāḷarattādivaṇṇaṃ hoti, taṃ coḷādīhi apanetuṃ na sakkā cammagatikameva, tasmā taṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

246. ‘අද්දාරිට්ඨකවණ්ණා’ යනු තෙත් වූ අරිට්ඨ ඵලයක (රිට්ටා ගෙඩියක) වර්ණය බඳු වූ, නොහොත් තෙත් වූ කපුටු පියාපතක වර්ණය බඳු වූ වර්ණය යැයි ද පවසති. ‘රජන’ (සායම්) යනු මතුපිට ආලේප කරන ලද නිල් ආදී වර්ණයන් අදහස් කොට වදාරන ලද්දකි. එබැවින් ‘රෙදි කැබැල්ලකින් පිසදමා’ යැයි වදාළහ. එසේ පිසදැමූ කල්හි එම වර්ණය පහව යයි. යම් හෙයකින් හම්වල ඇති දුර්ගන්ධය නැති කිරීම පිණිස කළු, රතු ආදී සායම්වලින් සායම් කරන ලද බැවින් යම් කළු, රතු ආදී වර්ණයක් වේද, එය රෙදි කඩ ආදියෙන් ඉවත් කළ නොහැකි ය. එය සමෙහිම ස්වභාවය හා එක්ව පවතී. එබැවින් එම වර්ණය කැප වන බව දත යුතුය.

Khallakanti sabbapaṇhipidhānacammaṃ, aparigaḷanatthaṃ paṇhiuparibhāge apidhāya āropanabandhanamattaṃ vaṭṭati. Vicitrāti saṇṭhānato vicitrapaṭā adhippetā, na vaṇṇato sabbaso apanetabbesu khallakādīsu paviṭṭhattā. Biḷālasadisamukhattā mahāulūkā ‘‘pakkhibiḷālā’’ti vuccati, tesaṃ cammaṃ nāma pakkhalomameva.

‘ඛල්ලක’ යනු මුළු විලුඹම වසා සිටින සේ සැකසූ හමකි. පය නොගැලවී තිබෙනු පිණිස විලුඹට ඉහළින් වැසෙන සේ බැඳීම සඳහා පමණක් වන පටියක් තැබීම කැප වේ. ‘විචිත්‍ර’ යන්නෙන් හැඩයෙන් විසිතුරු වූ පටියක් අදහස් කරන අතර, වර්ණයෙන් විසිතුරු වූවක් අදහස් නොකෙරේ. මන්දයත් සම්පූර්ණයෙන්ම ඉවත් කළ යුතු ‘ඛල්ලක’ ආදියේ එය ඇතුළත් වන බැවිනි. බළලෙකුගේ මුහුණට සමාන මුහුණක් ඇති බැවින් ‘මහා උලූක’ (ලොකු බකමූණා) සතුන් ‘පක්ඛිබිළාල’ (පක්ෂි බළලා) යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ සම් යනු පිහාටු සහ ලොම් සහිත හමමය.

Diguṇādiupāhanapaṭikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දෙපට ආදී වහන් (සෙරෙප්පු) ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā

ආරාම තුළ වහන් පැළඳීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය ආදිය

251. Uṇṇāhi [Pg.184] katapādukāti ettha uṇṇāmayakambalehi katā pādukā saṅgayhanti.

251. ‘උණ්ණාහි කතපාදුකා’ යන්නෙහි ලොම් සහිත කම්බිලිවලින් සාදන ලද පාදුකා (පාවහන්) ද ඇතුළත් වේ.

253. Gaṅgāmahakīḷikāyāti gaṅgāmahe kīḷikāya. Tattha hi itthipurisā yānehi udakakīḷaṃ gacchanti. Pīṭhakasivikanti phalakādinā kataṃ pīṭhakayānaṃ. Paṭapotalikaṃ andolikā. Sabbampi yānaṃ upāhanenapi gantuṃ asamatthassa gilānassa anuññātaṃ.

253. ‘ගංගාමහකීළිකාය’ යනු ගංගා මහෝත්සවය නිමිත්තෙන් කෙරෙන කෙළි සෙල්ලම්වලදීය. එහිදී ස්ත්‍රීහු සහ පුරුෂයෝ යානාවලින් ජල ක්‍රීඩා සඳහා යති. ‘පීඨකසිවිකා’ යනු ලෑලි ආදියෙන් තනන ලද පුටු සහිත යානයකි (පල්ලැක්කියකි). ‘පටපෝතලිකා’ යනු රෙදිවලින් තැනූ දෝලාවකි. වහන් පැළඳගෙන වුව ද ගමන් කිරීමට අපොහොසත් ගිලන් භික්ෂුව උදෙසා ඕනෑම යානයක් භාවිත කිරීම අනුදැන වදාරන ලදී.

254. Vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. Caturaṅgulādhikānīti uddalomīekantalomīhi visesadassanaṃ. Caturaṅgulato hi ūnāni kira uddalomīādīsu pavisanti. Vānacitro uṇṇāmayattharaṇoti nānāvaṇṇehi uṇṇāmayasuttehi bhitticchedādivasena vāyitvā katacittattharaṇo. Ghanapupphakoti bahalarāgo. Pakatitūlikāti tūlapuṇṇā bhisi. Vikatikāti sīharūpādivasena vānacitrāva gayhati. Uddalomīti ‘‘ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti kosiyasuttānaṃ antarā suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītaṃ. Suvaṇṇasuttaṃ kira ‘‘kaṭṭissaṃ, kasaṭa’’nti ca vuccati. Teneva ‘‘koseyyakasaṭamaya’’nti ācariya-dhammapālattherena vuttanti vadanti. Ratanaparisibbitanti suvaṇṇalittaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ.

254. ‘වාළරූපී’ යනු එහා මෙහා කළ හැකි රෞද්‍ර මෘග රූපයන් ය. ‘චතුරංගුලාධිකානි’ (අඟල් හතරකට වඩා වැඩි ලොම් ඇති) යන්නෙන් ‘උද්දලෝමී’ සහ ‘ඒකන්තලෝමී’ ඇතිරිලිවලට වඩා මෙහි ඇති විශේෂය පෙන්වයි. අඟල් හතරකට වඩා අඩු ලොම් ඇති ඇතිරිලි ‘උද්දලෝමී’ ආදියෙහි ඇතුළත් වන බැවිනි. ‘වානචිත්‍ර උණ්ණාමය අත්ථරණ’ යනු විවිධ වර්ණ ඇති ලොම් නූල්වලින් බිත්ති සිදුරු (කවුළු) ආදී හැඩතල මතු වන සේ වියන ලද විසිතුරු ඇතිරිල්ලකි. ‘ඝනපුප්ඵක’ යනු තද වර්ණයෙන් යුත් ඝන මල් රටාවන් ඇති ඇතිරිල්ලකි. ‘පකතිතූලිකා’ යනු පුළුන් පිරවූ මෙට්ටයයි. ‘විකතිකා’ යනු සිංහ ආදී වන මෘග රූපවලින් විසිතුරු කරන ලද්දක්ම යැයි දත යුතුය. ‘උද්දලෝමී’ යනු ‘දෙපසම ලොම් ඇති ලොම් ඇතිරිල්ලකි’ යි දීඝනිකාය අටුවාවෙහි වදාරන ලදී. ‘කෝසෙය්‍යකට්ටිස්සමය’ යනු පට නූල් අතරට රන් නූල් දමා වියන ලද ඇතිරිල්ලයි. රන් නූලට ‘කට්ටිස්ස’ හෝ ‘කසට’ යැයි ද කියනු ලැබේ. එබැවින්ම ‘කෝසෙය්‍යකසටමය’ යැයි ධර්මපාල ආචාර්යයන් වහන්සේ වදාළ බව පවසති. ‘රතනපරිසිබ්බිත’ යනු රන් ගෑ (රනින් හා මුතු මැණික් එබ්බවීමෙන් කරන ලද) ඇතිරිල්ලකි. ‘සුද්ධකෝසෙය්‍ය’ යනු රන් හා මුතු මැණික් මසා සැරසීමෙන් තොර වූ පිරිසිදු පට රෙද්දකි.

Ajinamigacammānaṃ atisukhumattā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbantīti vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Rattavitānenāti sabbarattena vitānena. Yaṃ pana nānāvaṇṇaṃ vānacittaṃ vā lepacittaṃ vā, taṃ vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānepi eseva nayo. ‘‘Citraṃ vā’’ti idaṃ pana sabbathā kappiyattā vuttaṃ, na pana ubhatoupadhānesu akappiyattā. Na hi lohitaka-saddo citte vattati, paṭaliggahaṇeneva cittakassapi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato, kāsāvaṃ pana lohitakavohāraṃ na gacchati. Tasmā vitānepi ubhatoupadhānepi vaṭṭati. Sace pamāṇayuttantiādi aññappamāṇātikkantassa bibbohanassa paṭikkhittabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana uccāsayanamahāsayanabhāvadassanatthaṃ tathā avuttattā. Taṃ pana upadhānaṃ uposathikānaṃ [Pg.185] gahaṭṭhānaṃ vaṭṭati. Uccāsayanamahāsayanameva hi tadā tesaṃ na vaṭṭati. Dīghanikāyaṭṭhakathādīsu kiñcāpi ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni vaṭṭantī’’tiādi vuttaṃ, vinayaṭṭhakathāyeva kappiyākappiyabhāve pamāṇanti gahetabbaṃ.

අඳුන් දිවි සම් ඉතා සියුම් බැවින් දෙපට හෝ තුන්පට කොට මසා සාදනු ලබන පලස ‘අජිනප්පවේණී’ යැයි වදාරන ලදී. ‘රත්තවිතානේන’ යනු මුළුමනින්ම රතු පැහැති උඩු වියනෙනි. විවිධ වර්ණ ඇති, වියමනෙන් විසිතුරු වූ හෝ සිතුවමෙන් විසිතුරු වූ යම් උඩු වියනක් වේ ද, එය කැප වේ. දෙපස තබන රතු පැහැති හිස් කොට්ට සහ පා කොට්ට සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘විසිතුරු වූ ද’ (චිත්‍රං වා) යන මෙම වචනය සැම අයුරින්ම කැප වන බැවින් වදාරන ලදී. දෙපස තබන කොට්ට සම්බන්ධයෙන් අකැප බැවින් එසේ නොපැවසූයේ නොවේ. මන්දයත්, ‘ලෝහිතක’ (රතු) යන වචනය ‘විචිත්‍ර’ (විසිතුරු) යන අර්ථයෙහි නොවැටෙන බැවිනි. එසේ වුවහොත් ඇතිරිලි යන වචනයෙන්ම විසිතුරු ඇතිරිලි ද ඇතුළත් කරගත යුතුව තිබුණි. සිවුර රතු වර්ණ ව්‍යවහාරයට නොයයි. එබැවින් වියනෙහි ද දෙපස කොට්ටයෙහි ද එය කැප වේ. ‘සචේ පමාණයුත්තං’ (යම් හෙයකින් ප්‍රමාණයට සුදුසු නම්) යනාදී වචන පවසන ලද්දේ ප්‍රමාණය ඉක්මවූ වෙනත් කොට්ට ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පෙන්වීමට miස, උච්චාසයන මහාසයන භාවය දැක්වීමට නොවේ. මන්දයත් එය එසේ වදාරා නැති බැවිනි. එම ප්‍රමාණය ඉක්මවූ කොට්ටය වුව ද පෙහෙවස් රකින ගෘහස්ථයන්ට කැප වේ. එකල්හි ඔවුන්ට අකැප වන්නේ උච්චාසයන මහාසයන පමණි. දීඝනිකාය අටුවාව ආදියෙහි ‘පුළුන් මෙට්ටය හැර සෙසු ගෝනක ආදී රනින් සැරසූ ඇතිරිලි සියල්ලම කැප වේ’ යනාදී වශයෙන් පැවසුව ද, කැප අකැප බව තීරණය කිරීමේදී විනය අටුවාවම ප්‍රධාන සාධකය (ප්‍රමාණය) කොට ගත යුතුය.

Ajjhārāmeupāhanapaṭikkhepakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ආරාමයෙහි වහන් පැළඳීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā

ගිහි විසිතුරු ඇතිරිලි අනුදැන වදාරන ලද කථාවේ විස්තරය

256. Abhinissāyāti apassāya. Visukāyikavipphanditānanti paṭipakkhabhūtānaṃ diṭṭhicittavipphanditānanti attho.

256. ‘අභිනිස්සාය’ යනු ඇසුරු කොට ගෙනය (ඇසුරෙනි). ‘විසූකායිකවිප්ඵන්දිතානං’ යනු ප්‍රතිපක්ෂ වූ දෘෂ්ටි හා සිත්වල සැලීම (සැලෙනසුලු බව) යනු අර්ථයයි.

257. Yatindriyanti manindriyavasena saññatindriyaṃ.

257. ‘යතින්ද්‍රියං’ යනු මනින්ද්‍රිය මෙහෙයවීමෙන් සංවර කරගත් ඉන්ද්‍රියයන් ඇත්තා වූ යනුයි.

258. Pāḷiyaṃ aṭṭhakavaggikānīti suttanipāte (su. ni. 772 ādayo) aṭṭhakavaggabhūtāni soḷasa suttāni. Evaṃ ciraṃ akāsīti evaṃ cirakālaṃ pabbajjaṃ anupagantvā agāramajjhe kena kāraṇena vāsamakāsīti attho. So kira majjhimavaye pabbajito, tena bhagavā evamāha. Etamatthaṃ viditvāti kāmesu diṭṭhādīnavā cirāyitvāpi gharāvāsena pakkhandantīti etamatthaṃ sabbākārato viditvā.

258. පාලියෙහි ‘අට්ඨකවග්ගිකානි’ යනු සුත්තනිපාතයෙහි අට්ඨක වර්ගයට අයත් සූත්‍ර දහසයයි. ‘ඒවං චිරං අකාසි’ යනු මෙලෙස දිගු කලක් මහණකමට නොපැමිණ ගිහිගෙදර මැද කුමන හේතුවක් නිසා වාසය කළේ ද යනු අර්ථයයි. ඔහු මධ්‍යම වයසේදී පැවිදි වූයේ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. ‘ඒතමත්ථං විදිත්වා’ යනු කාමයන්හි ආදීනව දැක, බොහෝ කල් ගොස් වුව ද ගිහිගෙයෙහි නොබැඳුණේය යන මෙම කරුණ සියලු ආකාරයෙන් දැනගෙන යනුයි.

Ādīnavaṃ loketi saṅkhāraloke aniccatādiādīnavaṃ. Nirupadhinti nibbānaṃ. ‘‘Ariyo na ramatī pāpe’’ti imassa hetumāha ‘‘pāpe na ramatī sucī’’ti. Tattha sucīti visuddhapuggalo.

‘ආදීනවා ලෝකේ’ යනු සංස්කාර ලෝකයෙහි අනිත්‍යතාදී ආදීනවයන් ය. ‘නිරුපධිං’ යනු නිවනයි. ‘ආර්යයා පවෙහි නොඇලෙයි’ යන්නට හේතුව ‘පවෙහි පිරිසිදු තැනැත්තා නොඇලෙයි’ (පාපේ න රමතී සුචී) යන්නෙන් වදාළහ. එහි ‘සුචි’ යනු කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිසිදු වූ පුද්ගලයා ය.

259. Kāḷasīhoti kāḷamukhavānarajāti. Cammaṃ na vaṭṭatīti nisīdanattharaṇaṃ kātuṃ na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena senāsanaparibhogo vaṭṭateva.

259. ‘කාළසීහ’ යනු කළු පැහැති මුහුණක් ඇති වඳුරු විශේෂයකි. ‘සම් අකැපය’ යනු වාඩි වන ඇතිරිල්ලක් (නිසීදනයක්) කිරීමට නොකැපය යන්නයි. බිම් ඇතිරිලි ආදී වශයෙන් සේනාසන පරිභෝගය සඳහා එය කැපම වේ.

Gihivikatānuññātādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගිහි විසිතුරු ඇතිරිලි අනුදැන වදාරන ලද කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Cammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

චම්මක්ඛන්ධකය විස්තර කිරීමේ ක්‍රමය නිමවා ලන ලදී.

6. Bhesajjakkhandhako

6. භේසජ්ජක්ඛන්ධකය

Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā

පස් මහා බෙහෙත් ආදී කථාවේ විස්තරය

260. Bhesajjakkhandhake [Pg.186] pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hotīti bahisarīre byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti, tena pittaṃ kupitaṃ hotīti adhippāyo.

260. භේසජ්ජක්ඛන්ධකයෙහි ‘පිත ආමාශය/කුහරය තුළට යයි’ යන්නෙන් බාහිර ශරීරය පුරා පැතිර පවතින අබද්ධ පිත (ශරීරය පුරා පැතිර පවතින පිත) ආමාශය තුළට යයි, එයින් පිත කිපෙයි යන්න අදහස් වේ.

261-2. Pāḷiyaṃ nacchādentīti ruciṃ na uppādenti. Susukāti samudde ekā macchajāti, kumbhilātipi vadanti. Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ.

261-2. පාලියෙහි ‘නච්ඡාදෙන්ති’ යනු රුචියක් උපදවන්නේ නැත යන්නයි. ‘සුසුකා’ යනු මුහුදෙහි වෙසෙන එක්තරා මත්ස්‍ය විශේෂයකි; කිඹුලන් යැයි ද පවසති. ‘සංසට්ඨ’ යනු පෙරා ගන්නා ලද්දකි.

263. Piṭṭhehīti pisitehi. Kasāvehīti tacādīni udake tāpetvā gahitaūsarehi. Ubbhidanti ūsarapaṃsumayaṃ. Loṇabilanti loṇaviseso.

263. ‘පිට්ඨේහි’ යනු අඹරන ලද පිටිවලිනි. ‘කසාවේහි’ යනු පොතු ආදිය ජලයෙහි තම්බා ලබාගත් කසාය (කහට යුෂ) වලිනි. ‘උබ්භිදං’ යනු සබන් පස් (ලුණු පස්) මය වූවකි. ‘ලෝණබිලං’ යනු ලුණු විශේෂයකි (බිඩ ලුණුය).

264-5. Chakaṇanti gomayaṃ. Pākatikacuṇṇanti apakkakasāvacuṇṇaṃ, gandhacuṇṇaṃ pana na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ cuṇṇacālininti udukkhale koṭṭitacuṇṇaparissāvaniṃ. Suvaṇṇagerukoti suvaṇṇatutthādi. Pāḷiyaṃ añjanūpapisananti añjane upanetuṃ pisitabbabhesajjaṃ.

264-5. ‘ඡකණ’ යනු ගොම ය. ‘පාකතිකචුණ්ණ’ යනු නොතැම්බූ කහට කුඩු ය, සුවඳ කුඩු (ගන්ධචූර්ණ) කැප නොවේ. පාලියෙහි ‘චුණ්ණචාලිනී’ යනු වංගෙඩියක දමා කොටන ලද ඖෂධ කුඩු පෙරා ගන්නා පෙනේරයයි. ‘සුවණ්ණගේරුක’ යනු රන් ගෛරික (රන්වන් තූත්තු ආදිය) ය. පාලියෙහි ‘අඤ්ජනූපපිසන’ යනු ඇස්වල ගෑම සඳහා අඹරනු ලබන ඖෂධයකි.

267-9. Kabaḷikāti upanāhabhesajjaṃ. Gharadinnakābādho nāma gharaṇiyā dinnavasīkaraṇabhesajjasamuṭṭhitaābādho. Tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakanti parissāvane tacchārikaṃ pakkhipitvā udake abhisiñcite tato chārikato heṭṭhā paggharitaṃ khārodakaṃ. Pāḷiyaṃ akaṭayūsenāti anabhisaṅkhatena muggayūsena. Kaṭākaṭenāti mugge pacitvā acāletvā parissāvitena muggayūsenāti vadanti.

267-9. `කබළිකා` යනු තුවාලය මත බඳින ඖෂධයයි. `ඝරදින්නකාබාධ` නම් ගෘහණියක විසින් (වශීකරණය සඳහා) දෙන ලද ඖෂධයකින් හටගත් ව්‍යාධියයි. `තස්ස ඡාරිකාය පග්ඝရිතං ඛාරෝදකං` යනු පෙරහනක එම අළු දමා ජලය වත්කළ විට, එම අළුවලින් පහළට වැගිරෙන ක්ෂාර ජලයයි. පාලියෙහි `අකටයූසේන` යනු පදම් නොකළ (කුළුබඩු නොදැමූ) මුං ඇට හොද්දෙනි. `කටාකටේන` යනු මුං ඇට තම්බා, නොසොලවා පෙරාගත් මුං ඇට හොද්දෙන් යැයි කියති.

Pañcabhesajjādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පංචභේසජ්ජාදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā

ගුළාදි අනුජානන කථා වර්ණනාව.

272-4. Guḷakaraṇanti [Pg.187] ucchusālaṃ. Avissatthāti sāsaṅkā.

272-4. `ගුළකරණ` යනු උක් සාලාවයි. `අවිස්සත්ථා` යනු සැක සහිත වූ යන්නයි.

276. Appamattakepi vārentīti appamattake dinne dāyakānaṃ pīḷāti paṭikkhipanti. Paṭisaṅkhāpīti ettakenapi yāpetuṃ sakkā, ‘‘avasesaṃ aññesaṃ hotū’’ti sallakkhetvāpi paṭikkhipanti.

276. `අප්පමත්තකේපි වාරේන්ති` යනු ඉතා ස්වල්පයක් දෙන කල්හි ද එය දායකයන්ට පීඩාවක් වේ යැයි සලකා ප්‍රතික්ෂේප කරති. `පටිසංඛාපි` යනු මෙපමණකින් ද යැපීමට පිළිවන, 'ඉතිරිය අන් අයට වේවා' යැයි සලකා ද ප්‍රතික්ෂේප කරති.

279. Vatthipīḷananti yathā vatthigatatelādi antosarīre ārohanti, evaṃ hatthena vatthimaddanaṃ. Sambādhe satthakammavatthikammānameva paṭikkhittattā dahanakammaṃ vaṭṭati eva.

279. `වත්ථිපීළන` යනු වස්තියෙහි ඇති තෙල් ආදිය ශරීරය තුළට ඇතුළු වන සේ, අතින් වස්තිය තෙරපීමයි. රහස් ප්‍රදේශයෙහි ශල්‍යකර්ම හා වස්තිකර්ම පමණක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, දහනකර්මය (තැවීම් කටයුතු) කැපම වේ.

Guḷādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගුළාදි අනුජානන කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā

යාගු මධුගෝළකාදි කථා වර්ණනාව.

282-3. Pāḷiyaṃ dasassa ṭhānānīti assa paṭiggāhakassa dasa ṭhānāni kāraṇāni dhammenāti attho. Anuppavecchatīti deti. Vātañca byapanetīti sambandho, vātañca anulometīti attho. Saggā te āraddhāti tayā devalokā ārādhitā.

282-3. පාලියෙහි `දසස්ස ඨානානි` යන්නෙන් ඒ පිළිගන්නා තැනැත්තාට (ප්‍රතිග්‍රාහකයාට) ධර්මානුකූලව කරුණු දහයක් ලබා දේ යන්න අර්ථයයි. `අනුප්පවෙච්ඡති` යනු දෙයි යන්නයි. `වාතඤ්ච බ්‍යපනේති` යන්න මෙයට සම්බන්ධ වේ, එනම් වාතය බැහැර කරයි යන්නයි. `සග්ගා තේ ආරද්ධා` යනු ඔබ විසින් දෙව්ලොව සාක්ෂාත් කරන ලදී යන්නයි.

Yāgumadhugoḷakādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

යාගු මධුගෝළකාදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā

පාටලිගාම වස්තු කථා වර්ණනාව.

286. Pāṭaligāme nagaraṃ māpentīti pāṭaligāmassa samīpe tasseva gāmakhettabhūte mahante araññappadese pāṭaliputtaṃ nāma nagaraṃ māpenti. Yāvatā ariyaṃ āyatananti yattakaṃ ariyamanussānaṃ osaraṇaṭṭhānaṃ. Yāvatā vaṇippathoti yattakaṃ vāṇijānaṃ bhaṇḍavikkīṇanaṭṭhānaṃ, vasanaṭṭhānaṃ vā, idaṃ tesaṃ sabbesaṃ agganagaraṃ bhavissatīti attho. Puṭabhedananti sakaṭādīhi nānādesato āhaṭānaṃ bhaṇḍapuṭānaṃ vikkīṇanatthāya mocanaṭṭhānaṃ. Saranti taḷākādīsupi vattati, tannivattanatthaṃ [Pg.188] ‘‘saranti idha nadī adhippetā’’ti vuttaṃ sarati sandatīti katvā. Vinā eva kullena tiṇṇāti idaṃ appamattakaudakampi aphusitvā vinā kullena pārappattā.

286. `පාටලිගාමේ නගරං මාපෙන්ති` යනු පාටලි ග්‍රාමය සමීපයෙහි, එම ගමට අයත් විශාල වනාන්තර ප්‍රදේශයක පාටලිපුත්‍ර නම් නගරය ඉදිකරති යන්නයි. `යාවතා අරියං ਆයතනං` යනු යම්තාක් ආර්ය මනුෂ්‍යයන් රැස්වන ස්ථානයක් වේද යන්නයි. `යාවතා වණිප්පථෝ` යනු යම්තාක් වෙළඳුන්ගේ බඩුබාහිරාදිය විකුණන ස්ථානයක් හෝ වාසය කරන ස්ථානයක් වේද, මේ සියල්ල අතරින් මෙය අග්‍ර නගරය වන්නේය යන්න අර්ථයයි. `පුටභේදනං` යනු ගැල් ආදියෙන් විවිධ දේශවලින් ගෙන එන ලද බඩු පොදි විකිණීම සඳහා ලිහා තබන ස්ථානයයි. `සර` යන වචනය වැව් ආදියට ද යෙදේ; එය වළක්වනු පිණිස "මෙහි `සරන්ති` යන්නෙන් ගඟ අදහස් කෙරේ" යැයි පවසන ලදි. ගලා යන බැවින් 'සර' (ගඟ) යැයි කියනු ලැබේ. `විනා ඒව කුල්ලේන තිණ්ණා` යනු ඉතා ස්වල්ප වූ මේ ජලය ද ස්පර්ශ නොකොට, පහුරක් නොමැතිවම පරතෙරට පත් වූවාහුය යන්නයි.

Pāṭaligāmavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පාටලිගාම වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā

කෝටිගාම සච්ච කථා වර්ණනාව.

287. Pāḷiyaṃ sandhāvitanti bhavato bhavaṃ paṭisandhiggahaṇavasena sandhāvanaṃ kataṃ. Saṃsaritanti tasseva vevacanaṃ. Mamañceva tumhākañcāti mayā ca tumhehi ca, sāmivaseneva vā mama ca tumhākañca sandhāvanaṃ ahosīti attho gahetabbo. Saṃsaritanti saṃsari. Bhavataṇhā eva bhavato bhavaṃ netīti bhavanettīti vuttā.

287. පාලියෙහි `සන්ධාවිතං` යනු භවයෙන් භවයට ප්‍රතිසන්ධි ගැනීම් වශයෙන් සැරිසැරීම කරන ලදී යන්නයි. `සංසරිතං` යනු එම පදයටම සමාන පදයකි. `මමඤ්චේව තුම්හාකඤ්ච` යනු මා විසින් ද ඔබ විසින් ද, නැතහොත් ස්වාමිභාවය අනුව මාගේ ද ඔබගේ ද සැරිසැරීම සිදු විය යන අර්ථය ගත යුතුය. `සංසරිතං` යනු සැරිසැරුවේය යන්නයි. භව තණ්හාවම භවයෙන් භවයට සත්වයා රැගෙන යන බැවින් එය 'භවනෙත්ති' (භව රැහැන) යැයි කියනු ලැබේ.

289. ‘‘Nīlā hontī’’ti vuttamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘nīlavaṇṇā’’tiādi vuttaṃ. Nīlavaṇṇāti nīlavilepanā. Esa nayo sabbattha. Paṭivaṭṭesīti pahari. Ambakāyāti ambāya. Upacāravacanañhetaṃ, mātugāmenāti attho. Upasaṃharathāti upanetha, ‘‘īdisā tāvatiṃsā’’ti parikappethāti attho. Idañca bhikkhūnaṃ saṃvegajananatthaṃ vuttaṃ, na nimittaggāhatthaṃ. Licchavirājāno hi sabbe na cirasseva ajātasattunā vināsaṃ pāpuṇissanti.

289. "නිල් පැහැ ඇත්තෝ වෙති" (`නීලා හොන්ති`) යනුවෙන් පැවසුණු අර්ථයම විස්තර කිරීමට `නීලවණ්ණා` යනාදිය පවසන ලදි. `නීලවණ්ණා` යනු නිල් පැහැති ආලේපන ඇත්තෝ යන්නයි. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. `පටිවට්ටේසි` යනු ගැටුණේය යන්නයි. `අම්බකායා` යනු මවගෙනි (හෙවත් ස්ත්‍රියගෙනි). මෙය උපචාර වචනයකි, එනම් ස්ත්‍රියක විසින් යන්න අර්ථයයි. `උපසංහරථ` යනු සසඳා බලන්න, "තව්තිසා වැසියෝ මෙබඳු වෙති" යි සිතන්න යන අර්ථයයි. මෙය භික්ෂූන්ට සංවේගය උපදවනු පිණිස පවසන ලද්දක් මිස සුභ නිමිති ගැනීම පිණිස පවසන ලද්දක් නොවේ. මන්දයත්, සියලු ලිච්ඡවි රජවරු නොබෝ කලකින්ම අජාතශත්‍රැ රජු අතින් විනාශයට පත් වන බැවිනි.

Koṭigāmesaccakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කෝටිගාම සච්ච කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā

සීහ සේනාපති වස්තු ආදි කථා වර්ණනාව.

290. Sandhāgāreti rājakiccassa sandhāraṇatthāya nicchiddaṃ katvā vicāraṇatthāya katamahāsabhāya. Gamikābhisaṅkhāroti gamane vāyāmo. Dhammassa ca anudhammanti tumhehi vuttassa kāraṇassa anukāraṇaṃ, tumhehi vuttassa atthassa anurūpamevāti adhippāyo. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā [Pg.189] ito paraṃ tassa anuvādo vā. Koci appamattakopi gārayhaṃ ṭhānaṃ na āgacchatīti kiṃ tava vāde gārayhakāraṇaṃ natthīti vuttaṃ hoti.

290. `සන්ධාගාරේ` යනු රාජකාරි කටයුතු පවත්වාගෙන යාම සඳහා සහ පක්ෂග්‍රාහී බවින් තොරව කරුණු විමසීම සඳහා කරන ලද මහා සභා මණ්ඩපයෙහි යන්නයි. `ගමිකාභිසංඛාරෝ` යනු ගමන සඳහා කරනු ලබන උත්සාහයයි. `ධම්මස්ස ච අනුධම්මං` යනු ඔබ විසින් පවසන ලද කරුණට ගැළපෙන අනුකූල කරුණ, ඔබ විසින් පවසන ලද අර්ථයට අනුරූප අර්ථයම යන්න අදහසයි. `සහධම්මිකෝ වාදානුවාදෝ` යනු අන් අය විසින් පවසන ලද කරුණු සහිතව, ඔබගේ වාදය හෝ එයින් ඔබ්බට එයට අනුකූල වූ යම් සුළු වාදයක් හෝ වේවා, එය කිසිසේත් ගැරහිය යුතු තැනකට පත් නොවේ යන්නයි. එනම් ඔබගේ වාදයෙහි කිසිදු ගැරහිය යුතු කරුණක් නැත යන්න මෙයින් පැවසේ.

293. Anuviccakāranti anuviditākāraṃ. Ratanattayassa saraṇagamanādikiriyaṃ karoti. Sahasā katvā mā pacchā vippaṭisārī ahosīti attho. Paṭākaṃ parihareyyunti dhajapaṭākaṃ ukkhipitvā ‘‘īdiso amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti nagare ghosentā āhiṇḍanti.

293. `අනුවිච්චකාරං` යනු විමසා බලා කටයුතු කිරීමයි. තෙරුවන් සරණ යාම ආදී ක්‍රියාවන් ඉක්මන් වී (හදිසියේ) කොට, පසුව පසුතැවිලි වන්නෙකු නොවන්න යන්න අර්ථයයි. `පටාකං පරිහරෙය්‍යුං` යනු කොඩි කුක්කුස ඔසවාගෙන "මෙබඳු වූ අයෙක් අප සරණ ගිය ශ්‍රාවකයෙක් විය" යැයි නගරය පුරා ප්‍රකාශ කරමින් සැරිසරති යන්නයි.

294. Nimittakammassāti maṃsakhādananimittena uppannapāṇātipātakammassa.

294. `නිමිත්තකම්මස්ස` යනු මස් අනුභව කිරීමේ හේතුවෙන් හටගත් ප්‍රාණාතිපාත අකුසල කර්මයයි.

Sīhasenāpativatthuādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සීහ සේනාපති වස්තු ආදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā

කප්පියභූමි අනුජානන කථා වර්ණනාව.

295. Anuppage evāti pātova. Oravasaddanti mahāsaddaṃ. Taṃ pana avatvāpīti pi-saddena tathāvacanampi anujānāti. Aṭṭhakathāsūti andhakaṭṭhakathāvirahitāsu sesaṭṭhakathāsu. Sādhāraṇalakkhaṇanti andhakaṭṭhakathāya saha sabbaṭṭhakathānaṃ samānaṃ.

295. `අනුප්පගේ ඒව` යනු හිමිදිරියේම යන්නයි. `ඕරවසද්දං` යනු මහත් ශබ්දයයි. "එය නොකියා වුවද" (`තං පන අවත්වාපි`) යන තන්හි `පි` ශබ්දයෙන් එසේ පැවසීම ද අනුදැන වදාරයි. `අට්ඨකථාසු` යනු අන්ධක අට්ඨකථාව abolition සෙසු අටුවාවන්හි යන්නයි. `සාධාරණලක්ඛණං` යනු අන්ධක අට්ඨකථාව ද ඇතුළුව සියලු අටුවාවන්ට පොදු වූ ලක්ෂණයයි.

Cayanti adhiṭṭhānauccavatthuṃ. Yato paṭṭhāyāti yato iṭṭhakādito paṭṭhāya, yaṃ ādiṃ katvā bhittiṃ uṭṭhāpetukāmāti attho. ‘‘Thambhā pana upari uggacchanti, tasmā vaṭṭantī’’ti etena iṭṭhakapāsāṇā heṭṭhā patiṭṭhāpitāpi yadi cayato, bhūmito vā ekaṅgulamattampi uggatā tiṭṭhanti, vaṭṭantīti siddhaṃ hoti.

`චය` යනු අත්තිවාරම හෙවත් උස් වේදිකාවයි. `යතෝ පට්ඨාය` යනු යම් ගඩොල් ආදියක සිට පටන් ගෙන, එනම් යමක් මුල් කරගෙන බිත්තිය නැඟීමට කැමති වෙත්ද යන්න අර්ථයයි. "කුළුණු වනාහි ඉහළට නැඟෙයි, එබැවින් කැපය" යන මෙයින්, ගඩොල් හෝ ගල් යටින් පිහිටුවන ලද නමුත්, ඉදිකිරීම් වේදිකාවෙන් (ගෙබිමෙන්) හෝ පොළොවෙන් එක් අඟලක් පමණක් හෝ ඉහළට නැඟී තිබේ නම්, එය කැපවන්නේය යන්න සිද්ධ වේ.

Ārāmoti upacārasīmāparicchinno sakalo vihāro. Senāsanānīti vihārassa anto tiṇakuṭiādikāni saṅghassa nivāsagehāni. Vihāragonisādikā nāmāti senāsanagonisādikā. Senāsanāni hi sayaṃ parikkhittānipi ārāmaparikkhepābhāvena ‘‘gonisādikānī’’ti vuttāni. ‘‘Upaḍḍhaparikkhittopī’’ti iminā tato ūnaparikkhitto yebhuyyena aparikkhitto nāma, tasmā aparikkhittasaṅkhyameva gacchatīti dasseti. Etthāti upaḍḍhādiparikkhitte. Kappiyakuṭiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti gonisādiyā [Pg.190] abhāvena sesakappiyakuṭīsu tīsu yā kāci kappiyakuṭi kātabbāti attho.

«ආරාමෝති» යනු උපචාර සීමාවෙන් වට කරන ලද මුළු විහාරයමයි. «සේනාසනානීති» යනු විහාරය තුළ පිහිටි තණකොළ සෙවිලි කළ කුටි ආදී සංඝයා වහන්සේගේ වාසස්ථානයි. «විහාරගෝනිසාදිකා නාමාති» යනු සේනාසන ගෝනිසාදිකා යන්නයි. සේනාසන තමන් විසින්ම වට කර තිබුණද, මුළු ආරාමයම වට කර නොතිබීම නිසා ඒවා «ගෝනිසාදිකා» යැයි කියනු ලැබේ. «උපඩ්ඪපරික්ඛිත්තෝපි» යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඊට වඩා අඩුවෙන් වට කරන ලද සේනාසනය බොහෝ දුරට වට නොකරන ලද සේනාසනයක් ලෙස හඳුන්වන බවයි, එබැවින් එය වට නොකරන ලද ගණයටම වැටෙන බව දක්වයි. «එත්ථාති» යනු අඩක් වට කරන ලද ස්ථානයෙහිය. «කප්පියකුටිං ලද්ධුං වට්ටතීති» යනු ගෝනිසාදිකාවක් නොමැති බැවින්, ඉතිරි කප්පියකුටි තුනෙන් කැමති එකක් කළ යුතුය යන්නයි.

Tesaṃ gehānīti ettha bhikkhūnaṃ vāsatthāya katampi yāva na denti, tāva tesaṃ santakaṃyeva bhavissatīti daṭṭhabbaṃ. Vihāraṃ ṭhapetvāti upasampannānaṃ vāsatthāya katagehaṃ ṭhapetvāti attho. Gehanti nivāsagehaṃ, tadaññaṃ pana uposathāgārādi sabbaṃ anivāsagehaṃ catukappiyabhūmivimuttā pañcamī kappiyabhūmi. Saṅghasantakepi hi etādise gehe suṭṭhu parikkhittārāmattepi abbhokāse viya antovutthādidoso natthi. Yena kenaci channe, paricchanne ca sahaseyyappahonake bhikkhusaṅghassa nivāsagehe antovutthādidoso, na aññattha. Tenāha ‘‘yaṃ panā’’tiādi. Tattha ‘‘saṅghikaṃ vā puggalikaṃ vā’’ti idaṃ kiñcāpi bhikkhunīnaṃ sāmaññato vuttaṃ, bhikkhūnaṃ pana saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhunīnaṃ, tāsaṃ saṅghikaṃ puggalikañca bhikkhūnaṃ gihisantakaṭṭhāne tiṭṭhatīti veditabbaṃ.

«තේසං ගේහානීති» යන්නෙහි අදහස් කරන්නේ, භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසය සඳහා කරන ලද්දක් වුවද, එය පූජා කරන තෙක් එම දායකයන්ගේම අයිතියක් ලෙස සැලකිය යුතු බවයි. «විහාරං ඨපෙත්වාති» යනු උපසම්පන්න භික්ෂූන්ගේ වාසය සඳහා කළ ගෙය හැර යන්නයි. «ගේහන්ති» යනු වාසය කරන ගෙයයි. ඊට වෙනස් වූ උපෝසථාගාරය ආදී වාසය නොකරන සියලුම ගෙවල්, කප්පියභූමි හතරෙන් තොර වූ පස්වන කප්පියභූමියයි. සංඝයා සතු වූද මෙබඳු ගෘහයන්හි මැනවින් වට කරන ලද ආරාම බව තිබුණද, එළිමහනක මෙන් අන්තෝවුත්ථ (ඇතුළත තැන්පත් කිරීම්) ආදී දෝෂ නැත. යම් කිසිවකින් වසන ලද, වට කරන ලද සහ සහසෙය්‍යාවට (එක්ව සැතපීමට) ප්‍රමාණවත් වූ භික්ෂු සංඝයාගේ වාසස්ථානයෙහි පමණක් අන්තෝවුත්ථ ආදී දෝෂ ඇති වේ, වෙනත් තැනක නොවේ. එබැවින් «යං පනා» යනාදිය වදාරන ලදී. එහි «සංඝිකං වා පුග්ගලිකං වා» යන්න මෙහෙණින් වහන්සේලාටද පොදුවේ කියන ලද්දක් වුවද, භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙහෙණින් වහන්සේලාගේ සංඝික හෝ පුග්ගලික දේත්, මෙහෙණින් වහන්සේලාට භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සංඝික හෝ පුග්ගලික දේත්, ගිහියන් සතු දෙයක් වැනි තත්ත්වයක පවතින බව දත යුතුය.

Mukhasannidhīti antosannihitadoso hi mukhappavesananimittaṃ āpattiṃ karoti, nāññathā. Tasmā ‘‘mukhasannidhī’’ti vutto.

«මුඛසන්නිධීති» යනු ඇතුළත තැන්පත් කිරීමේ දෝෂය මුඛයට ඇතුළු කිරීම නිමිත්තෙන් ඇවැත් සිදු කරයි, වෙනත් ආකාරයකින් නොවේ. එබැවින් «මුඛසන්නිධි» යැයි කියනු ලැබේ.

Tattha tattha khaṇḍā hontīti upaḍḍhato adhikaṃ khaṇḍā honti. Sabbasmiṃ chadane vinaṭṭheti tiṇapaṇṇādivassaparittāyake chadane vinaṭṭhe. Gopānasīnaṃ pana upari vallīhi baddhadaṇḍesu ṭhitesupi jahitavatthukā honti eva. Pakkhapāsakamaṇḍalanti ekasmiṃ passe tiṇṇaṃ gopānasīnaṃ upari ṭhitatiṇapaṇṇādicchadanaṃ vuccati.

«තත්ථ තත්ථ ඛණ්ඩා හොන්තීති» යනු අඩකට වඩා කැඩී බිඳී ගොස් ඇති බවයි. «සබ්බස්මිං ඡදනයේ විනට්ඨේති» යනු වැස්සෙන් වළකන තණකොළ, කොළ ආදී සෙවිලි කළ වහලය විනාශ වූ කල්හිය. ගොපානසී (ගොනැස්) මතුපිට වැල්වලින් බඳින ලද දඬු තිබුණද, ඒවා අත්හරින ලද වස්තූන් බවට පත් වේ. «පක්ඛපාසකමණ්ඩලන්ති» යනු එක් පැත්තක ගොනැස් තුනක් මතුපිට ඇති තණකොළ හෝ කොළ සෙවිලි කළ වහලයට කියනු ලැබේ.

Anupasampannassa dātabbo assātiādinā akappiyakuṭiyaṃ vutthampi anupasampannassa dinne kappiyaṃ hoti, sāpekkhadānañcettha vaṭṭati, paṭiggahaṇaṃ viya na hotīti dasseti.

«අනුපසම්පන්නස්ස දාතබ්බෝ අස්සා» යනාදියෙන් අකප්පිය කුටියක තැන්පත් කරන ලද දෙයක් වුවද උපසම්පන්න නොවූවකුට (සාමණේර හෝ ගිහියකුට) දුන් විට එය කැප වන බවත්, මෙහිදී අපේක්ෂා සහිතව දීම සුදුසු වන බවත්, පිළිගැනීමක් (පිළිගැන්වීමක්) මෙන් නොවන බවත් දක්වයි.

299. Pāḷiyaṃ kantāre sambhāvesīti appabhakkhakantāre sampāpuṇi.

299. පාලියෙහි «කන්තාරේ සම්භාවේසී» යනු ආහාර හිඟ කර්කශ වනාන්තරයකට පැමිණියේය යන්නයි.

Kappiyabhūmianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කප්පියභූමි අනුදැන වදාළ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā

කේණිය ජටිල වස්තු කථා වර්ණනාව

300. Jaṭiloti [Pg.191] āharimajaṭādharo tāpasavesadhārako yaññayutto lokapūjito brāhmaṇo. Pavattāro pāvacanavasena vattāro. Yesaṃ santakamidaṃ, yehi vā idaṃ gītanti attho. Gītaṃ pavuttaṃ samihitanti aññamaññassa pariyāyavacanaṃ vuttanti attho. Tadanugāyantīti taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti. Evaṃ sesesu ca.

300. «ජටිලෝති» යනු කෘත්‍රිම ජටා (කෙස් කලඹ) දරන, තාපස වේශය දරන, යාග හෝමවල නිරත වූ, ලෝකයා විසින් පුදන ලද බ්‍රාහ්මණයෙකි. «පවත්තාරෝ» යනු දේශනා මාර්ගයෙන් පවසන්නන්ය. «යෙසං සන්තකමිදං, යේහි වා ඉදං ගීතං» යනු කාගේ අයිතියක් වූ හෝ කවුරුන් විසින් ගායනා කරන ලද හෝ යන්නයි. «ගීතං», «පවුත්තං», «සමිහිතං» යන මේ පද තුන එකිනෙකට පර්යාය වචන වේ. «තදනුගායන්ති» යනු ඔවුන් විසින් පෙර ගායනා කරන ලද එම මන්ත්‍ර පද අනුකරණය කරමින් ගායනා කරති යන්නයි. ඉතිරි පදයන්හිද මෙසේමය.

Yāvakālikapakkānanti pakke sandhāya vuttaṃ, āmāni pana anupasampannehi sītudake madditvā parissāvetvā dinnapānaṃ pacchābhattampi kappati eva. Ayañca attho mahāaṭṭhakathāyaṃ sarūpato avuttoti āha ‘‘kurundiyaṃ panā’’tiādi. ‘‘Ucchuraso nikasaṭo’’ti idaṃ pātabbasāmaññena yāmakālikakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pana sattāhakālikamevāti gahetabbaṃ. Ime cattāro rasāti phalapattapupphaucchurasā cattāro.

«යාවකාලිකපක්කානං» යන්න පැසවූ (ඉදුණු) දේ අරභයා කියන ලද්දකි. එහෙත් අමු දේ උපසම්පන්න නොවූවන් විසින් සිසිල් පැන්හි පොඩි කර, පෙරා දෙන ලද පැනය (බීම) පස්වරු කාලයෙහිද කැප වේ. මෙම අදහස මහා අට්ඨකථාවෙහි ප්‍රකාශ වී නොමැති බැවින් «කුරුන්දියං පන» යනාදිය පවසන ලදී. «උච්ඡුරසෝ නිකසටෝ» යන්න පානය කළ හැකි බැවින් යාමකාලික කථාවෙහි කියැවුණද, එය සත්තාහකාලික (සත්දිනක් තබාගත හැකි) දෙයක් ලෙසම ගත යුතුය. «ඉමේ චත්තාරෝ රසා» යනු පලතුරු යුෂ, පත්‍ර යුෂ, පුෂ්ප යුෂ සහ උක් යුෂ යන සතරයි.

Pāḷiyaṃ aggihuttamukhāti aggijuhanapubbakā. Chandasoti vedassa. Sāvittī mukhaṃ paṭhamaṃ sajjhāyitabbāti attho. Tapatanti vijotantānaṃ.

පාලියෙහි «අග්ගිහුත්තමුඛා» යනු ගිනි පිදීම පෙරටු කොට ඇති බවයි. «ඡන්දසෝ» යනු වේදයේය. «සාවිත්තී මුඛං» යනු සාවිත්‍රී මන්ත්‍රය පළමුව සජ්ඣායනා කළ යුතුය යන්නයි. «තපතං» යනු බැබළෙන අය අතුරින් යන්නයි.

Keṇiyajaṭilavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කේණිය ජටිල වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā

රෝජ මල්ල ආදීන්ගේ වස්තු කථා වර්ණනාව

301. Bahukato buddhe vāti buddhe katabahumānoti attho. So kho ahaṃ, bhante ānanda, ñātīnaṃ daṇḍabhayatajjito ahosinti seso. Evañhi sati ‘‘evāha’’nti puna ahaṃ-gahaṇaṃ yujjati. Vivarīti ‘‘vivaratū’’ti cintāmattena vivari, na uṭṭhāya hatthena.

301. «බහුකතෝ බුද්ධේ වා» යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි දක්වන ලද මහත් ගෞරවය ඇති බව අදහස් වේ. «ස්වජනයන්ගේ දණ්ඩන බියෙන් තැතිගත් මම, ස්වාමීනී ආනන්දයෙනි, එසේ වීමි» යනු ඉතිරි කොටසයි. මෙසේ ඇති කල්හි «ඒවාහං» කියා නැවත «අහං» යන්න යෙදීම සුදුසු වේ. «විවරි» යනු «විවෘත වේවා» යැයි සිතූ පමණින්ම විවෘත විය යන්නයි, නැගිට දෑතින් විවෘත කළා නොවේ.

303. Aññataroti subhaddo vuḍḍhapabbajito. Dve dārakāti sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhitā dve puttā. Nāḷiyāvāpakenāti nāḷiyā ceva thavikāya ca. Saṃharatha imehi bhājanehi taṇḍulādīni saṅkaḍḍhathāti attho. Bhusāgāreti palālamaye agāre, palālapuñjaṃ abbhantarato palālaṃ saṅkaḍḍhitvā agāraṃ kataṃ hoti, tatthāti attho.

303. «අඤ්ඤතරෝ» යනු මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්‍ර නම් මහලු පැවිද්දාය. «ද්වේ දාරකා» යනු සාමණේර භූමියෙහි සිටි (ඔහුගේ) පුත්‍රයන් දෙදෙනාය. «නාළියාවාපකේනා» යනු නළයකින් සහ මල්ලකින් (බෑගයකින්) යන්නයි. «මේ භාජනවලින් සහල් ආදිය එකතු කරන්න, රැස් කරන්න» යනු එහි අදහසයි. «භුසාගාරේ» යනු පිදුරු ගෙයකය, එනම් පිදුරු ගොඩක් ඇතුළතින් පිදුරු ඉවත් කර සාදන ලද කුටියකය යන්නයි.

Rojamallādivatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

රෝජ මල්ල ආදීන්ගේ වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Catumahāpadesakathāvaṇṇanā

සතර මහාපදේස කථා වර්ණනාව

305. Parimaddantāti [Pg.192] upaparikkhantā. Dve paṭā desanāmeneva vuttāti tesaṃ sarūpadassanapadametaṃ. Nāññanivattanapadaṃ pattuṇṇapaṭassāpi desanāmena vuttattā.

305. «පරිමද්දන්තා» යනු විමසා බලන්නෝය. «ද්වේ පටා දේසනාමේනේව වුත්තා» යනු එම වස්ත්‍රයන්ගේ ස්වරූපය දැක්වීමට යෙදූ පදයකි. එය අන්‍ය වස්ත්‍ර බැහැර කිරීමට යෙදූ පදයක් නොවේ, මන්ද පට්ටු සළු (සේද වස්ත්‍ර) ද දේශයේ නාමයෙන්ම හඳුන්වන බැවිනි.

Tumbāti bhājanāni. Phalatumbo nāma lābuādi. Udakatumbo udakaghaṭo. Kilañjacchattanti veḷuvilīvehi vāyitvā katachattaṃ. Sambhinnarasanti missībhūtarasaṃ.

«තුම්බා» යනු භාජනයි. «ඵලතුම්බෝ» යනු දියලබු ආදියයි. «උදකතුම්බෝ» යනු පැන් කළයයි. «කිලඤ්ජච්ඡත්තං» යනු උණ බට පතුරුවලින් වියන ලද කුඩයයි. «සම්භින්නරසං» යනු මිශ්‍ර වූ rasa ඇති බවයි.

Catumahāpadesakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සතර මහාපදේස කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Bhesajjakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

භේසජ්ජක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

7. Kathinakkhandhako

7. කඨිනක්ඛන්ධකය

Kathinānujānanakathāvaṇṇanā

කඨින අනුදැන වදාළ කථා වර්ණනාව

306. Kathinakkhandhake [Pg.193] sīsavasenāti padhānavasena. Kathinanti pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho. So nesaṃ bhavissatīti yujjatīti ‘‘so tumhāka’’nti avatvā ‘‘nesa’’nti vacanaṃ yujjati. Ye atthatakathināti na kevalaṃ tumhākameva, ye aññepi atthatakathinā, tesaṃ bhavissatīti attho. Atha vā voti tadā sammukhībhūtehi saddhiṃ asammukhībhūte ca anāgate ca bhikkhū sabbe ekato sampiṇḍetvā vuttaṃ, tumhākanti attho. So nesanti ettha so tesanti yojetabbaṃ. Tenāha ‘‘atthatakathinānaṃ vo, bhikkhave, imāni pañca kappissantī’’ti. Matakacīvaranti matassa cīvaraṃ. ‘‘Vutthavassavasenā’’ti idaṃ pacchimavassaṃvutthānampi sādhāraṇanti āha ‘‘purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā labhantī’’ti. Upagatā vā na labhantīti pacchimikāya vutthavassepi sandhāya vuttaṃ.

306. කඨිනක්ඛන්ධකයෙහි 'සීසවසෙන' (හිසෙහි බලයෙන්) යනු ප්‍රධාන වශයෙන් යන්නයි. 'කඨිනං' යනු (ආනිසංස) පහක් වූ ආනිසංසයන් තමන් තුළ පවත්වා ගැනීමට සමත් බැවින් ස්ථිර වූයේය යන අර්ථයයි. 'සෝ නේසං භවිස්සති' (එය ඔවුන්ට වන්නේය) යන්න සුදුසු වේ යනු, 'එය තොපටය' කියා නොපවසා 'ඔවුන්ටය' (නේසං) යන වචනය පැවසීම සුදුසු වන බැවිනි. 'යේ අත්ථතකඨිනා' (යම් කඨිනය අතුළාහුද) යනු තොපට පමණක් නොව, අතුළ කඨින ඇති වෙනත් යම් භික්ෂූන් කෙරෙහිද එය වන්නේය යන අර්ථයයි. නැතහොත්, 'වෝ' යනු එකල සම්මුඛ වූ භික්ෂූන් සමඟ අසම්මුඛ වූද අනාගත වූද සියලු භික්ෂූන් එකට එක්කොට පවසන ලද 'තොපට' යන අර්ථයයි. 'සෝ නේසං' යන්නෙහි 'සෝ තේසං' කියා යෙදිය යුතුය. එබැවින් 'මහණෙනි, කඨිනය අතුළා වූ තොපට මේ (ආනිසංස) පහ කැපවන්නේය' යි වදාළ සේක. 'මතකචීවරං' යනු මළ භික්ෂුවකගේ සිවුරයි. 'වුත්ථවස්සවසෙන' (වස් වැසීමේ බලයෙන්) යන මෙය පසු වස් වැසූවන්ටද සාධාරණ බැවින් 'පෙර වස් එළඹ පළමු පවාရණයෙන් පවාရණය කළාහු (මළ සිවුර) ලබති' යි වදාළහ. 'වස් එළඹුණාහු හෝ නොලබති' යන්න පසු වස් වැසූවන් කෙරෙහිද අදහස් කොට පවසන ලද්දකි.

Khalimakkhitasāṭakoti ahatavatthaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Akātuṃ na labbhatī’’ti iminā anādariye sati dukkaṭanti dīpeti.

'කලිමක්ඛිතසාටකෝ' (පැල්ලම් සහිත වස්ත්‍රය) යනු නොසේදූ අලුත් වස්ත්‍රය (අහතවත්ථ) අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. 'නොකර සිටීමට නොලැබේ' (අකාතුං න ලබ්භති) යන්නෙන්, අනාදරයක් (නොසලකා හැරීමක්) ඇති කල්හි දුකුළා ඇවැත් වේ යන්න පෙන්වා දෙයි.

‘‘Apaloketvā’’ti idaṃ aññesaṃ vassaṃvutthabhikkhūnaṃ adatvā dātukāmehi kattabbavidhidassanaṃ. Yadi evaṃ kammavācāya eva dānaṃ avuttanti āha ‘‘kammavācā panā’’tiādi. Kathinacīvaraṃ viya kammavācāya dātuṃ na vaṭṭatīti apaloketvāva dātabbanti adhippāyo.

'අපලෝකෙත්වා' (අපලෝකනය කොට) යන්න, වස් වැසූ වෙනත් භික්ෂූන්ට නොදී (කඨින සිවුර අතුළ භික්ෂුවටම) දීමට කැමති භික්ෂූන් විසින් කළ යුතු ක්‍රියාව දැක්වීමකි. 'එසේ නම්, කම්මවාචාවෙන්ම දීම නොපවසන ලද්දේ මන්දැයි' පවසනු පිණිස 'කම්මවාචා පන' (කම්මවාචාව වනාහි) යනාදිය වදාරන ලදී. කඨින සිවුර මෙන් කම්මවාචාවෙන් දීමට නොකැප වන බැවින්, අපලෝකනය කරම දිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

308. Mahābhūmikanti mahāvisayaṃ, catuvīsatiākāravantatāya mahāvitthārikanti vuttaṃ hoti. Pañcakanti pañcakhaṇḍaṃ. Eseva nayo sesesupi. Paṭhamacimilikāti kathinavatthato aññā attano pakaticimilikā. Kucchicimilikaṃ katvā sibbitamattenāti thirajiṇṇānaṃ cimilikānaṃ ekato katvā sibbanassetaṃ adhivacananti vadanti. Mahāpaccariyaṃ, kurundiyañca vuttavacananti dassanaṃ, byañjanato eva bhedo, na atthatoti dassanatthaṃ katantipi vadanti. Piṭṭhianuvātāropanamattenāti dīghato anuvātassa āropanamattena. Kucchianuvātāropanamattenāti puthulato anuvātassa āropanamattena. Rattinissaggiyenāti rattiatikkantena.

308. 'මහාභූමිකං' යනු මහා විෂයයක් ඇති, ආකාර විසිහතරකින් යුක්ත වන බැවින් ඉතා පුළුල් වූ (මහා විස්තාරිත) යන්නයි. 'පංචකං' යනු පස් කඩකි (තීරු පහකි). ඉතිරි පදයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. 'පඨමසිමිලිකා' යනු කඨින වස්ත්‍රයට වඩා වෙනස් වූ, තමාගේ සාමාන්‍ය සිමිලිකාවයි (රෙදි කඩයි). 'කුච්ඡිසිමිලිකං කත්වා සිබ්බිතමත්තෙන' (කුහරය මැදට සිමිලිකාවක් තබා මැසීම පමණකින්) යන්න, දිරා ගිය සිමිලිකා එකතු කොට මැසීමට කියන නමකැයි පවසති. මෙය මහාපච්චරියෙහි සහ කුරුන්දියෙහි ද දක්වා ඇති බව පෙන්වා දීමකි. වචන (ව්‍යඤ්ජන) වශයෙන් පමණක් වෙනසක් ඇති අතර, අර්ථ වශයෙන් වෙනසක් නැති බව පෙන්වීම සඳහා මෙසේ කරන ලදැයිද පවසති. 'පිට්ඨිඅනුවාතාරෝපනමත්තෙන' යනු දිග අතට වාටිය තැබීම පමණකිනි. 'කුච්ඡිඅනුවාතාරෝපනමත්තෙන' යනු පළල අතට වාටිය තැබීම පමණකිනි. 'රත්තිනිස්සග්ගියෙන' යනු රැය ඉක්මවීමෙනි.

309. Hatavatthakasāṭakenāti [Pg.194] atijiṇṇasāṭako. Na hi tenātiādīsu tena parivārāgatapāṭhena idha ānetvā avuccamānena kathinatthārakassa jānitabbesu na kiñci parihāyati, tassa sabbassa idheva vuttattāti adhippāyo.

309. 'හතවත්ථකසාටකෙන' යනු ඉතා දිරාගිය වස්ත්‍රයෙනි. 'න හි තෙන' යනාදී පාඨයන්හි, පරිවාර පාඨයෙහි එන එම වැකිය මෙහි ගෙන හැර නොදක්වන ලද්දේ වුවද, කඨිනය අතුරන භික්ෂුව විසින් දැනගත යුතු කරුණු අතුරින් කිසිවක් අඩු නොවේ. කුමක් හෙයින්ද යත්, ඒ සියල්ල මේ (කඨින) ඛන්ධකයෙහිම පවසා ඇති බැවිනි යනු මෙහි අදහසයි.

310. Mātā viyāti mātikā, ivatthe ka-paccayo daṭṭhabbo. Tena siddhamatthaṃ dassento āha ‘‘mātikāti mātaro’’tiādi. Assāti etissā mātikāya. Pakkamanantiko kathinubbhāro eva hi sayaṃ attano uppajjatīti evamabhedūpacārena ‘‘mātikā’’ti vutto ubbhārasseva pakkamanante samuppattito, tabbinimuttāya ca mātikāya abhāvā, tappakāsikāpi cettha pāḷi ‘‘mātikā’’ti vattuṃ yujjati. Sāpi hi pakkamanantikubbhārappakāsanena ‘‘pakkamanantikā’’ti vuttā. Eseva nayo sesubbhāresupi. Pakkamananti cettha upacārasīmātikkamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

310. මවක මෙන් වන බැවින් 'මාතිකා' නමි. උපමා අර්ථයෙහි 'ක' ප්‍රත්‍යය යෙදී ඇති බව දත යුතුය. එමඟින් සිද්ධ වන අර්ථය පෙන්වමින් 'මාතිකාති මාතරෝ' යනාදිය වදාළහ. 'අස්සා' (ඇයට) යනු මේ මාතිකාවටය යන්නයි. පක්කමනන්තික කඨින උද්ධාරය (සිඳීම) ම ස්වයංව තමාගේ මාතිකාව උපදවන බැවින්, මෙසේ අභේදෝපචාරයෙන් 'මාතිකා' යැයි කියන ලදී. කුමක් හෙයින්ද යත්, උද්ධාරයෙහිම බැහැර යන කෙළවරෙහි එය උපදින බැවින්ද, එයින් තොර වූ මාතිකාවක් නොමැති බැවින්ද වේ. තවද, මෙහි එම උද්ධාරය ප්‍රකාශ කරන පාළිය 'මාතිකා' යැයි පැවසීමද සුදුසුය. එම පාළියද පක්කමනන්තික උද්ධාරය ප්‍රකාශ කරන බැවින් 'පක්කමනන්තිකා' යැයි කියන ලදී. ඉතිරි උද්ධාරයන්හිද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙහි 'පක්කමන' (බැහැර යාම) යන්නෙන් උපචාර සීමාව ඉක්මවා යාම දත යුතුය.

Kathinānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කඨිනානුජානන කථා වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

Ādāyasattakakathāvaṇṇanā

ආදායසත්තක කථා වර්ණනාව

311. ‘‘Na puna āgamissa’’nti idaṃ āvāsapalibodhupacchedakāraṇadassanaṃ. Pañcasu hi cīvaramāsesu yadā kadāci na paccessanti cittena upacārasīmātikkamena āvāsapalibodho chijjati. Paccessanti bahiupacāragatassa pana yattha katthaci na paccessanti citte uppannamatte chijjati. Paṭhamaṃ cīvarapalibodho chijjatīti na paccessanti pakkamanato puretarameva cīvarassa niṭṭhitattā vuttaṃ. ‘‘Katacīvaramādāyā’’ti hi vuttaṃ. Atthatakathinassa hi bhikkhuno yāva ‘‘saṅghato vā dāyakakulādito vā cīvaraṃ labhissāmī’’ti cīvarāsā vā laddhavatthānaṃ sahāyasampadādiyogaṃ labhitvā saṅghāṭiādibhāvena ‘‘chinditvā karissāmī’’ti karaṇicchā vā pavattati, tāva cīvarapalibodho anupacchinno eva. Yadā pana yathāpatthitaṭṭhānato cīvarādīnaṃ sabbathā alābhena vā cīvarāsā ceva laddhānaṃ katvā niṭṭhānena vā naṭṭhavinaṭṭhādibhāvena vā cīvare nirapekkhatāya vā karaṇicchā ca vigacchati, tadā cīvarapalibodho upacchinno hoti.

311. 'නැවත නොපැමිණෙන්නෙමි' (න පුන ආගමිස්සං) යන මෙය ආවාස පලිබෝධය (ආවාසය කෙරෙහි ඇති බැඳීම) සිඳී යාමේ හේතුව පෙන්වා දීමකි. මක්නිසාද යත්, සිවුරු ලැබෙන මාස පහ තුළ යම් කිසි දිනෙක 'නැවත නොපැමිණෙන්නෙමි' යන අදහසින් උපචාර සීමාව ඉක්මවා යාම නිසා ආවාස පලිබෝධය සිඳී යයි. උපචාර සීමාවෙන් බැහැරට ගිය භික්ෂුවට වනාහි, යම් කිසි ස්ථානයකදී 'නැවත නොපැමිණෙන්නෙමි' යන සිත උපන් මාත්‍රයෙන්ම එය සිඳී යයි. 'පළමුව සිවුරු පලිබෝධය සිඳෙයි' යන්න, බැහැර යාමට පෙරම සිවුර නිම වී තිබීම හේතුවෙන් පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, 'මසන ලද සිවුර රැගෙන' (කතචීවරං ආදාය) යැයි පවසා ඇති බැවිනි. කඨිනය අතුළ භික්ෂුවට යම්තාක් 'සංඝයාගෙන් හෝ දායක කුල ආදියෙන් හෝ සිවුරක් ලබන්නෙමි' යන සිවුරු බලාපොරොත්තුව හෝ ලැබුණු වස්ත්‍ර සහායකයන් ආදී සම්පත් ලැබ සඟළ සිවුරු ආදී වශයෙන් 'කපා මසන්නෙමි' යන කරනු කැමැත්ත හෝ පවතීද, ඒ තාක් සිවුරු පලිබෝධය නොසිඳී පවතී. යම් කලෙක වනාහි පැතූ පරිදි ස්ථානයෙන් සිවුරු ආදිය සර්වප්‍රකාරයෙන් නොලැබීමෙන් සිවුරු බලාපොරොත්තුව නැති වීමෙන් හෝ ලැබුණු සිවුරු නිම කිරීමෙන් හෝ නැසී විනාශ වී යාම ආදියෙන් සිවුරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති වීමෙන් කරනු කැමැත්ත පහව යයිද, එකල සිවුරු පලිබෝධය සිඳී යයි.

So [Pg.195] ca idha ‘‘katacīvaraṃ ādāyā’’ti vacanena pakāsito. Evaṃ upari sabbattha pāḷivacanakkamaṃ nissāya nesaṃ paṭhamaṃ, pacchā ca upacchijjanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbathāpi ca imesaṃ ubhinnaṃ palibodhānaṃ upacchedeneva kathinubbhāro, na ekassa. Tesañca pubbāpariyena, ekakkhaṇe ca upacchijjanaṃ dassetuṃ imā aṭṭha mātikā ṭhapitāti veditabbā. Antosīmāyanti cīvaraniṭṭhānakkhaṇeyeva chinnattā vuttaṃ. Nevimaṃ cīvaraṃ kāressanti cīvare apekkhāya vigatattā karaṇapalibodhassāpi upacchinnataṃ dasseti. Yo pana appicchatāya vā anatthikatāya vā sabbathā cīvaraṃ na sampaṭicchati, tassa bahisīmāgatassa sabbathāpi cīvarapalibodhābhāvena na paccessanti sanniṭṭhānamattena sanniṭṭhānantiko kathinubbhāro veditabbo. So panāti palibodhupacchedo. Ayaṃ panāti āsāvacchedako kathinubbhāro visuṃ vitthāretvā vutto, idha na vuttoti sambandho.

එම (සිවුරු පලිබෝධය සිඳී යාම) මෙහි 'මසන ලද සිවුර රැගෙන' (කතචීවරං ආදාය) යන වචනයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙසේ මතු සියලු තැන්හි පාළි වචන ක්‍රමය ඇසුරු කොට, එම පලිබෝධයන්ගේ පළමුව හෝ පසුව සිඳී යාම පවසන ලදැයි දත යුතුය. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම මේ පලිබෝධයන් දෙකෙහිම සිඳී යාමෙන්ම කඨින උද්ධාරය (සිඳීම) සිදුවන අතර, එකක් පමණක් සිඳී යාමෙන් සිදු නොවේ. එම පලිබෝධයන්ගේ පෙර පසු වශයෙන් හෝ එකම ක්ෂණයකදී සිඳී යාම පෙන්වීම පිණිස මේ මාතිකා අට පනවන ලදැයි දත යුතුය. 'සීමාව ඇතුළත' (අන්තෝසීමායං) යන්න, සිවුර නිම වන ක්ෂණයෙහිම (පලිබෝධය) සිඳෙන බැවින් පවසන ලද්දකි. 'මේ සිවුර නොකරවන්නෙමි' යන්නෙන් සිවුර කෙරෙහි අපේක්ෂාව පහව ගිය බැවින්, කරණ පලිබෝධයද (මැසීමේ පලිබෝධයද) සිඳී ගිය බව පෙන්වයි. යම් භික්ෂුවක් වනාහි අල්පේච්ඡතාව නිසා හෝ ප්‍රයෝජනයක් නොමැති බැවින් හෝ සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සිවුර පිළිනොගනීද, සීමාවෙන් බැහැරට ගිය ඒ භික්ෂුවට සර්වප්‍රකාරයෙන්ම සිවුරු පලිබෝධය නොමැති බැවින් 'නැවත නොපැමිණෙන්නෙමි' යන තීරණය කිරීම් මාත්‍රයෙන්ම 'සන්නිට්ඨානන්තික' කඨින උද්ධාරය සිදුවන බව දත යුතුය. 'සෝ පන' යනු පලිබෝධය සිඳී යාමයි. 'අයං පන' යනු වෙන් වශයෙන් විස්තර කොට පවසන ලද 'ආසාවච්ඡේදක' කඨින උද්ධාරයයි, එය මෙහි පවසා නැත යනු පද සම්බන්ධයයි.

Anāsāya labhatīti ‘‘yasmiṃ kule cīvaraṃ labhissāmā’’ti āsā anuppannapubbā, tattha cīvarāsāya anuppannaṭṭhāne yattha katthaci labhatīti attho. Āsāya na labhatīti āsīsitaṭṭhāne na labhatīti attho. Idha na vuttoti idha savanantikānantare na vutto. Tatthāti tasmiṃ sīmātikkantike. Sīmātikkantiko nāma cīvaramāsānaṃ pariyantadivasasaṅkhātāya sīmāya atikkamanato sañjāto. Keci ‘‘bahisīmāya kālātikkamo sīmātikkamo’’ti maññanti, tesaṃ antoupacāre cīvarakālātikkamepi kathinubbhāro asammato nāma siyāti na cetaṃ yuttaṃ. Tasmā yattha katthaci kālātikkamo sīmātikkamoti veditabbo. Ettha ca pāḷiyaṃ ‘‘katacīvaro’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, akatacīvarassapi kālātikkamena sīmātikkantiko hoti, dve ca palibodhā ekato chijjanti. Evaṃ aññatthāpi yathāsambhavaṃ taṃtaṃ visesanābhāvepi kathinubbhāratā, palibodhupacchedappakāro ca veditabbo. ‘‘Sahubbhāre dvepi palibodhā apubbaṃ acarimaṃ chijjantī’’ti idaṃ akatacīvarassa paccessanti adhiṭṭhānasambhavapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ, tesu aññatarābhāvepi sahubbhārova hoti.

“අනාසාය ලභති” යන්නෙහි අර්ථය නම්, “යම් කුලයකින් සිවුරක් ලබන්නෙමු” යි බලාපොරොත්තුවක් පෙර නොවූයේද, එබඳු සිවුරු ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවක් නූපන් ස්ථානයකදී, යම් කිසි තැනකදී සිවුරක් ලැබීමයි. “ආසාය න ලභති” යන්නෙහි අර්ථය නම්, බලාපොරොත්තු වූ ස්ථානයෙහිදී නොලැබීමයි. “ඉධ න වුත්තෝ” යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මෙහි ශ්‍රවණාන්තිකයට පසුව පවසන ලද්දක් නොවන බවයි. “තත්ථ” යන්නෙන් ඒ සීමාතික්කන්තිකය (සීමාව ඉක්මවා යාම) අදහස් වේ. සීමාතික්කන්තික නම්, සිවුරු ලැබීමේ මාසයන්හි අවසාන දිනය ලෙස හැඳින්වෙන සීමාව ඉක්මවා යාමෙන් හටගන්නා ලද්දකි. සමහර ඇදුරන් “සීමාවෙන් බැහැරෙහි කාලය ඉක්මවා යාම සීමාතික්කමය” යි සිතති. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව, උපචාර සීමාව තුළ සිවුරු කාලය ඉක්මවීමේදී ද කඨින උද්ධාරය අසම්මත විය හැකි බැවින් එය නොගැලපේ. එබැවින්, යම් කිසි ස්ථානයක කාලය ඉක්මවා යාම “සීමාතික්කම” ලෙස දත යුතුය. මෙහි පාලියෙහි එන “කතචීවරෝ” යන්න හුදෙක් උපලක්ෂණයක් (හැඳින්වීමක්) පමණි. නොමසන ලද සිවුරු ඇති භික්ෂුවට ද කාලය ඉක්මවීමෙන් සීමාතික්කන්තිකය සිදු වන අතර, පලිබෝධ දෙකම එක්වර සිඳී යයි. මෙසේ වෙනත් වාරයන්හි ද සුදුසු පරිදි, ඒ ඒ විශේෂණ නොමැති වුවද කඨිනය අහෝසි වීම සහ පලිබෝධ සිඳී යන ආකාරය දත යුතුය. “සහුබ්භාරයේදී පලිබෝධ දෙකම පෙර පසු නොවී සිඳෙයි” යන මේ ප්‍රකාශය, නොමසන ලද සිවුරු ඇති, “නැවත එන්නෙමි” යි අධිෂ්ඨාන කිරීමට ඉඩ ඇති භික්ෂුවක් අරභයා පවසන ලද්දකි. ඒ පලිබෝධ දෙකෙන් එකක් නොමැති වුවද සහුබ්භාරයම (එක්වරම සිඳී යාමම) සිදු වේ.

312-325. Samādāyavāro ādāyavārasadisova. Upasaggamevettha viseso. Tenāha ‘‘puna samādāyavārepi…pe… teyeva dassitā’’ti[Pg.196]. Vippakatacīvare pakkamanantikassa abhāvato ‘‘yathāsambhava’’nti vuttaṃ. Teneva vippakatacīvaravāre chaḷeva ubbhārā vuttā, cīvare hatthagate ca āsāvacchedikassa asambhavā, so etesu vāresu yattha katthaci na vutto, visuññeva vutto. Vippakatavāre cettha ādāyavārasamādāyavāravasena dve chakkavārā vuttā.

312-325. සමාදාය වාරය, ආදාය වාරයට සමානමය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් උපසර්ගය පමණි. එබැවින් “නැවතත් සමාදාය වාරයෙහි ද...පෙ... ඒවාම දක්වන ලදී” යි වදාළහ. නිම නොකළ සිවුරු ඇති කල්හි පක්කමනාන්තිකය සිදු නොවන බැවින් “යථාසම්භවං” (සුදුසු පරිදි) යැයි පවසන ලදී. එහෙයින්ම නිම නොකළ සිවුරු වාරයෙහි උද්ධාරයන් සයක්ම පමණක් දක්වන ලදි. සිවුර අතට පත් වූ කල්හි ආසාවච්ඡේදිකය සිදු නොවන බැවින්, එය මෙම වාරයන්හි කිසිදු තැනක නොදක්වා, වෙන් වශයෙන්ම දක්වන ලදී. මෙහි නිම නොකළ වාරයෙහි ආදාය වාර සහ සමාදාය වාර වශයෙන් ෂට්ක වාර දෙකක් වදාරන ලදී.

Tato paraṃ niṭṭhānasanniṭṭhānanāsanantikānaṃ vasena tīṇi tikāni dassitāni. Tattha tatiyattike anadhiṭṭhitenāti ‘‘paccessaṃ, na paccessa’’nti evaṃ anadhiṭṭhitena, na evaṃ manasikatvāti attho. Tatiyattikato pana paraṃ ekaṃ chakkaṃ dassitaṃ. Evaṃ tīṇi tikāni, ekaṃ chakkañcāti paṭhamaṃ pannarasakaṃ vuttaṃ, iminā nayena dutiyapannarasakādīni veditabbāni.

ඉන්පසුව, නිට්ඨානාන්තික, සන්නිට්ඨානාන්තික සහ නාසනාන්තිකයන්ගේ වශයෙන් තික තුනක් දක්වන ලදී. එහි තුන්වන තිකයෙහි “අනධිට්ඨිතේන” යන්නෙහි අර්ථය නම්, “නැවත එන්නෙමි, නැවත නොඑන්නෙමි” යි මෙලෙස අධිෂ්ඨාන නොකිරීමෙන්, එසේ මනසෙහි නොතැබීමෙන් යන්නයි. තුන්වන තිකයට පසුව එක් ෂට්කයක් දක්වන ලදී. මෙසේ තික තුනක් සහ එක් ෂට්කයක් වශයෙන් පළමු පන්නරසකය (පහළොවේ කාණ්ඩය) පවසන ලදී. මෙම ක්‍රමයෙන් දෙවන පන්නරසකය ආදිය දත යුතුය.

Pāḷiyaṃ āsādvādasake bahisīmāgatassa kathinuddhāresu tesampi cīvarāsādivasena cīvarapalibodho yāva cīvaraniṭṭhānā tiṭṭhatīti āha ‘‘so bahisīmāgato suṇāti ‘ubbhataṃ kira tasmiṃ āvāse kathinanti…pe… savanantiko kathinuddhāro’’’ti. Ettha ca savanakkhaṇe āvāsapalibodho paṭhamaṃ chijjati, niṭṭhite cīvarapalibodhoti veditabbo.

පාලියෙහි එන ආසා ද්වාදසකයෙහි (සිවුරු බලාපොරොත්තු පිළිබඳ දොළොස් වාරයෙහි), සීමාවෙන් බැහැරට ගිය භික්ෂුවගේ කඨින උද්ධාරයන්හිදී, ඔවුන්ට ද සිවුරු බලාපොරොත්තුව ආදියේ වශයෙන් සිවුරු පලිබෝධය සිවුර නිමවන තෙක් පවතින බැවින්, “ඒ සීමාවෙන් පිටතට ගිය භික්ෂුව ‘ඒ ආවාසයෙහි කඨිනය අහෝසි කරන ලදැයි’ අසයි...පෙ... (මෙය) ශ්‍රවණාන්තික කඨින උද්ධාරයයි” යනුවෙන් වදාළහ. මෙහිදී ද, අසන මොහොතේදීම පළමුව ආවාස පලිබෝධය සිඳී යන අතර, සිවුර නිම වූ කල්හි සිවුරු පලිබෝධය සිඳී යන බව දත යුතුය.

Disaṃgamikanavake disaṃgamiko pakkamatīti na paccessanti pakkamati, iminā āvāsapalibodhābhāvo dassito hoti. Teneva vassaṃvutthāvāse puna gantvā cīvaraniṭṭhāpitamatte niṭṭhānantiko kathinuddhāro vutto. ‘‘Cīvarapaṭivisaṃ apavilāyamāno’’ti iminā cīvarapalibodhasamaṅgikattamassa dasseti, apavilāyamānoti ākaṅkhamāno. Sesaṃ suviññeyyameva.

දිසංගමික නවකයෙහි, “දිසංගමිකෝ පක්කමති” යනු “නැවත නොඑන්නෙමි” යි බැහැර යයි යන්නයි. මෙයින් ආවාස පලිබෝධය නොමැති බව දක්වන ලද්දේ වෙයි. එහෙයින්ම, වස් විසූ ආවාසයට නැවත ගොස්, සිවුර නිම කළ කෙණෙහිම සිදුවන නිට්ඨානාන්තික කඨින උද්ධාරය පවසන ලදී. “සිවුරු කොටස අත් නොහරිමින් (නොවිනාශ කරමින්)” යන මෙයින් ඔහුගේ සිවුරු පලිබෝධයෙන් යුක්ත බව පෙන්වයි. “අපවිලායමානෝ” යනු බලාපොරොත්තු වන (කැමති වන) යන්නයි. ඉතිරිය වටහා ගැනීමට පහසුය.

Ādāyasattakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආදායසත්තක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kathinakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

කඨිනක්ඛන්ධකයේ වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

8. Cīvarakkhandhako

8. චීවරක්ඛන්ධකය

Jīvakavatthukathādivaṇṇanā

ජීවක වස්තු කථා වර්ණනාව ආදිය

329. Cīvarakkhandhake [Pg.197] kammavipākanti kammapaccayautucittāhārasamuṭṭhitaṃ appaṭibāhiyarogaṃ sandhāya vuttaṃ kammajassa rogassa abhāvā.

329. චීවරක්ඛන්ධකයෙහි “කම්මවිපාකං” යන වචනය, කර්මජ රෝගයන් නොමැති වීම නිසා, කර්මය ප්‍රත්‍යය කොට ගෙන සෘතු, චිත්ත, ආහාර යන කරුණුවලින් හටගත්, වැළැක්විය නොහැකි රෝගය අරභයා පවසන ලද්දකි.

330. Pāḷiyaṃ saṃyamassāti saṅgahaṇassa. Avisajjanassāti attho ‘‘yo saṃyamo so vināso’’tiādīsu (pe. va. 237) viya. Etassa saṃyamassa phalaṃ upajānāmāti yojanā. Tameva phalaṃ dassentī āha ‘‘varametaṃ…pe… āsitta’’nti. Keci pana ‘‘saṃyamassāti ānisaṃsassa, upayogatthe cetaṃ sāmivacana’’nti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.329-330) atthaṃ vadanti.

330. පාලියෙහි “සංයමස්ස” යන්නෙහි අර්ථය නම්, රැස්කර තබාගැනීමෙහි, අත්නොහැරීමෙහි යන්නයි. එය “යම් සංයමයක් (අත්නොහැරීමක්) වේද, එය විනාශයයි” යනාදී තැන්හි මෙනි. “මේ රැස්කර තැබීමෙහි (සංයමයෙහි) ඵලය අපි දනිමු” යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ඒ ඵලයම පෙන්වමින් සිටු දේවිය “වරමේතං...පෙ... ආසිත්තං” යැයි පැවසුවාය. සමහර ඇදුරන් පවසනුයේ “සංයමස්ස” යනු ආනිශංසයෙහි අර්ථය වන අතර, මෙය ද්විතීයා විභක්තියේ (කර්ම නාමයේ) අර්ථයෙහි යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයක් බවයි.

336. Ussannadosoti sañjātapittādidoso. Sabbatthāti sakalasarīre.

336. “උස්සන්නදෝසෝ” යනු එකතු වූ (කුපිත වූ) පිත ආදී දෝෂයන් ඇති බවයි. “සබ්බත්ථ” යනු මුළු ශරීරයෙහිම යන්නයි.

337. Mahāpiṭṭhiyakojavanti hatthipiṭṭhiyaṃ attharitabbatāya ‘‘mahāpiṭṭhiya’’nti laddhasamaññaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ.

337. “මහාපිට්ඨියකෝජවං” යනු ඇතුගේ පිට මත එළිය යුතු බැවින් “මහාපිට්ඨිය” යන නාමය ලත්, ලොම්වලින් (කම්බිලිවලින්) නිම කළ ඇතිරිල්ලකි.

338-9. Upaḍḍhakāsinaṃ khamamānanti aḍḍhakāsiagghanakaṃ. Pāḷiyaṃ kiṃ nu khoti katamaṃ nu kho.

338-9. “උපඩ්ඪකාසිනං ඛමමානං” යනු කහවණු පන්සියයක් (භාගයක් කාසි) වටිනාකම ඇති යන්නයි. පාලියෙහි “කිං නු ඛෝ” යනු “කවරක් නම් වේද” යන්නයි.

340-342. Upacāreti susānassa āsanne padese. Chaḍḍetvā gatāti kiñci avatvā eva chaḍḍetvā gatā, etena ‘‘bhikkhū gaṇhantū’’ti chaḍḍite eva akāmā bhāgadānaṃ vihitaṃ, kevalaṃ chaḍḍite pana katikāya asati ekato bahūsu paviṭṭhesu yena gahitaṃ, tena akāmabhāgo na dātabboti dasseti. Samānā disā puratthimādibhedā etesanti sadisāti āha ‘‘ekadisāya vā okkamiṃsū’’ti. Dhuravihāraṭṭhāneti vihārassa sammukhaṭṭhāne.

340-342. “උපචාරේ” යනු සොහොනට ආසන්න ප්‍රදේශයෙහි යන්නයි. “ඡඩ්ඩෙත්වා ගතා” යනු කිසිවක් නොකියාම දමා (අත්හැර) ගියහ යන්නයි. මෙයින් “භික්ෂූන් වහන්සේලා ගනිත්වා” යි අත්හළ විටකදීම පමණක් අකමැත්තෙන් වුවද කොටස් දීම නියම කරන ලදි. හුදෙක් අත්හැර දැමූ කල, කිසිදු කතිකාවක් (එකඟතාවක්) නොමැති කල්හි, එක්ව බොහෝ දෙනෙකු ඇතුළු වූ විට, යමෙකු විසින් එය ගන්නා ලද්දේ නම්, ඔහු විසින් අකමැත්තෙන් වුවද කොටස් දිය යුතු නොවන බව පෙන්වයි. මොවුන්ට නැගෙනහිර ආදී වශයෙන් සමාන දිශාවන් ඇති බැවින් “සදිසා” (සමාන වූවෝ) නම් වෙති, එබැවින් “එකම දිශාවකට හෝ බැසගියහ” යි වදාළහ. “ධුරවිහාරට්ඨානේ” යනු විහාරය ඉදිරිපිට ඇති ස්ථානයෙහිය.

Jīvakavatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ජීවක වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā

භණ්ඩාගාර සම්මුති ආදි කථා වර්ණනාව

343. Vihāramajjheti [Pg.198] sabbesaṃ jānanatthāya vuttaṃ. Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvāti paṭivīsappahonakatājānanatthaṃ haliddiyādīhi khuddakamahantavaṇṇehi yutte same koṭṭhāse katvā. Tenāha ‘‘same paṭivīse ṭhapetvā’’ti. Idanti sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsadānaṃ. Phātikammanti pahonakakammaṃ. Yattakena vinayāgatena sammuñjanībandhanādihatthakammena vihārassa ūnakatā na hoti, tattakaṃ katvāti attho. Sabbesanti tatruppādavassāvāsikaṃ gaṇhantānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ, sāmaṇerānañca. Bhaṇḍāgārikacīvarepīti akālacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Etanti ukkuṭṭhiyā katāya samabhāgadānaṃ. Virajjhitvā karontīti kattabbakālesu akatvā yathārucitakkhaṇe karonti.

343. “විහාරමජ්ඣේ” යන්න සැමටම දැනගැනීම පිණિස පවසන ලද්දකි. “වණ්ණාවණ්ණං කත්වා” යනු කොටස්වල සෑහෙන ප්‍රමාණය දැනගැනීම සඳහා කහ ආදියෙන් කුඩා හා මහා වර්ණවලින් යුත් සමාන කොටස් කිරීමයි. එබැවින් “සමාන කොටස්වල තබා” යි වදාළහ. “ඉදං” යනු සාමණේරයන් වහන්සේලාට අඩක් බැගින් කොටස් දීමයි. “ඵාතිකම්මං” යනු සෑහෙන (ප්‍රමාණවත්) කටයුත්තයි. විනයෙහි දැක්වෙන පරිදි කොස්ස බැඳීම ආදී ශ්‍රම කාර්යයන්ගෙන් විහාරයට අඩුවක් නොවන තාක්, එපමණක් කිරීම මෙහි අර්ථයයි. “සබ්බේසං” යනු එහි ලැබෙන වස්සාවාසික සිවුරු ලබන සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාට සහ සාමණේරයන් වහන්සේලාට ද යන්නයි. “භණ්ඩාගාරික චීවරේපි” යන්න අකාල සිවුරු අරභයා පවසන ලද්දකි. “ඒතං” යනු කෑකෝ ගැසීමක් (විරෝධයක්) කළ කල්හි සමාන ලෙස කොටස් දීමයි. “විරජ්ඣිත්වා කරොන්ති” යනු කළ යුතු කාලයන්හි නොකර තමන් කැමති මොහොතක කරති යන්නයි.

Ettakena mama cīvaraṃ pahotīti dvādasagghanakeneva mama cīvaraṃ paripuṇṇaṃ hoti, na tato ūnenāti sabbaṃ gahetukāmoti attho.

“මෙපමණකින් මගේ සිවුර සෑහෙයි” යනු කහවණු දොළසක් වටිනා වස්ත්‍රයෙන්ම මගේ සිවුර සම්පූර්ණ වෙයි, ඊට වඩා අඩු වස්ත්‍රයකින් සම්පූර්ණ නොවේ යැයි පවසමින් සියල්ල ගැනීමට කැමති වේ යන අර්ථයයි.

Bhaṇḍāgārasammutiādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

භණ්ඩාගාර සම්මුති ආදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Cīvararajanakathādivaṇṇanā

සිවුරු සායම් කිරීම පිළිබඳ කථාව ආදියේ විස්තරය (වර්ණනාව) යි.

344. Evañhi kateti vaṭṭādhārassa anto rajanodakaṃ, bahi challikañca katvā viyojane kate. Na uttaratīti kevalaṃ udakato pheṇuṭṭhānābhāvā na uttarati. Rajanakuṇḍanti pakkarajanaṭṭhapanakaṃ mahāghaṭaṃ.

344. "එවං හි කතේ" යනු පුළුන් රෝලක ඇතුළත සායම් පැන් ද, පිටත සායම් පොතු ද බහා වෙන් කළ කල්හි යන්නයි. "න උත්තරති" යනු හුදෙක් ජලයෙන් පමණක් පෙන මතු නොවන බැවින් උතුරා නොයයි යන්නයි. "රජනකුණ්ඩං" යනු පැසුණු සායම් පැන් බහාලන විශාල මුට්ටියයි.

345. Anuvātādīnaṃ dīghapattānanti āyāmato, vitthārato ca anuvātaṃ. Ādi-saddena dvinnaṃ khandhānaṃ antarā mātikākārena ṭhapitapattañca ‘‘dīghapatta’’nti daṭṭhabbaṃ. Āgantukapattanti diguṇacīvarassa upari aññaṃ paṭṭaṃ appenti, taṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ kira idāni na karonti.

345. "අනුවාතාදීනං දීඝපත්තානං" යනු දිගින් හා පළලින් යුත් අනුවාතය (නුවාව) යි. 'ආදි' ශබ්දයෙන් කොටස් (කඬ) දෙකක් අතර ඇළ මාර්ගයක ආකාරයෙන් තබන ලද පටිය ද 'දීඝපත්ත' (දිගු පටිය) ලෙස දත යුතුය. "ආගන්තුකපත්තං" යනු දෙපට සිවුරකට උඩින් තවත් වෙනත් රෙදි පටියක් මසන අතර, එය අදහස් කර පවසන ලද්දකි. එය දැන් කාලයේ නොකරන බව කියනු ලැබේ.

346. Pāḷiyaṃ nandimukhiyāti tuṭṭhimukhiyā, pasannadisāmukhāyāti attho.

346. පාලියෙහි "නන්දිමුඛියා" යනු සතුටු මුහුණින් යුත්, පැහැදුණු දිශාභිමුඛ මුහුණින් යුත් යන්න අර්ථයයි.

348. Acchupeyyanti patiṭṭhapeyyaṃ. Hatavatthakānanti purāṇavatthānaṃ. Anuddharitvāvāti aggaḷe viya dubbalaṭṭhānaṃ anapanetvāva.

348. "අච්ඡුපෙය්‍යං" යනු තබන්නේය යන්නයි. "හතවත්ථකානං" යනු පැරණි වස්ත්‍රයන්ගේ යන්නයි. "අනුද්ධරිත්වා’ව" යනු අණ්ඩ දැමීමේදී මෙන් දුර්වල තැන් ඉවත් නොකරම යන්නයි.

349-351. Visākhavatthumhi [Pg.199] kallakāyāti akilantakāyā. Gatīti ñāṇagati adhigamo. Abhisamparāyoti ‘‘sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karotī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.1048) vutto ñāṇābhisamparāyo, maggañāṇayuttehi gantabbagativisesoti attho. Taṃ bhagavā byākarissati. ‘‘Dadāti dāna’’nti idaṃ annapānavirahitānaṃ sesapaccayānaṃ dānavasena vuttaṃ. Sovaggikanti saggasaṃvattanikaṃ.

349-351. විසාඛා වස්තුවේ "කල්ලකායා" යනු වෙහෙසට පත් නොවූ ශරීරයක් ඇති බවයි. "ගති" යනු ඥානගතිය හෙවත් අවබෝධය (අධිගමය) යි. "අභිසම්පරායෝ" යනු "එක් වරක් පමණක් මේ ලෝකයට පැමිණ දුක් කෙළවර කෙරේ" යනාදී වශයෙන් වදාලා වූ ඥාන අභිසම්පරායයි; එනම් මාර්ග ඥානයෙන් යුක්ත වූවන් විසින් යා යුතු සුවිශේෂී ගමන යන්න අර්ථයයි. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රකාශ කරන සේක. "දදාති දානං" යනු ආහාර පානයෙන් තොර වූ සෙසු පච්චයන් දීමේ අර්ථයෙන් පවසන ලද්දකි. "සෝවග්ගිකං" යනු ස්වර්ගයෙහි උපදවන සුළු වූ යන්නයි.

359. Aṭṭhapadakacchannenāti aṭṭhapadakasaṅkhātajūtaphalakalekhāsaṇṭhānena.

359. "අට්ඨපදකච්ඡන්නේන" යනු අට්ඨපදකය (දූ කෙළින පුවරුව) නම් වූ දූත ඵලකයේ ඇති රේඛාවන්ගේ හැඩයෙන් යුක්තව යන්නයි.

362. Pāḷiyaṃ nadīpāraṃ gantunti bhikkhuno nadīpāragamanaṃ hotīti attho. Aggaḷaguttiyeva pamāṇanti imehi catūhi nikkhepakāraṇehi ṭhapentenapi aggaḷaguttivihāre eva ṭhapetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Nissīmāgatanti vassānasaṅkhātaṃ kālasīmaṃ atikkantaṃ, taṃ vassikasāṭikacīvaraṃ na hotīti attho.

362. පාලියෙහි "නදීපාරං ගන්තුං" යනු භික්ෂුවගේ ගඟෙන් එතෙරට යාම සිදු වේ යන්න අර්ථයයි. "අග්ගළගුත්තියේව පමාණං" යනු මේ කරුණු හතර නිසා සිවුර තබන භික්ෂුව වුවද දොරගුළු ලෑ (සුරක්ෂිත) විහාරයකම තැබීම සුදුසුය යන්න අදහසයි. "නිස්සීමාගතං" යනු වස්සාන කාලය නම් වූ කාල සීමාව ඉක්මවා ගිය බැවින්, එය වැසි සළු සිවුරක් නොවේ යන්න අර්ථයයි.

Cīvararajanakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සිවුරු සායම් කිරීම පිළිබඳ කථාව ආදියේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā

සංඝික සිවුරු ලැබීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

363. Pañca māseti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepatoti vassāvāsikassatthāya dāyakehi vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato. ‘‘Idha vassaṃvutthasaṅghassā’’ti idaṃ abhilāpamattaṃ. Idha-saddaṃ pana vinā ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vuttepi so eva nayo. Anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātīti vassāvāsikalābhavasena uppannattā anatthatakathinassāpi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti. Vakkhati hi ‘‘cīvaramāsato paṭṭhāya yāva hemantassa pacchimo divaso, tāva vassāvāsikaṃ demāti vutte kathinaṃ atthataṃ vā hotu anatthataṃ vā, atītavassaṃvutthānameva pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379). Tato paranti pañcamāsato paraṃ, gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti attho. ‘‘Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ ‘‘udāhu anāgatavasse’’ti [Pg.200] imassānantaraṃ daṭṭhabbaṃ. Potthakesu pana ‘‘anatthatakathinassāpi pañca māse pāpuṇātī’’ti imassānantaraṃ ‘‘kasmā piṭṭhisamaye uppannattā’’ti idaṃ likhanti, taṃ pamādalikhitaṃ piṭṭhisamaye uppannaṃ sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vattabbato. Vutthavasse hi sandhāya ‘‘anatthatakathinassāpī’’ti vuttaṃ, na ca piṭṭhisamaye uppannaṃ vutthavassasseva pāpuṇātīti sammukhībhūtānaṃ sabbesampi pāpuṇanato. Teneva vakkhati ‘‘sace pana gimhānaṃ paṭhamadivasato paṭṭhāya evaṃ vadati, tatra sammukhībhūtānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Kasmā? Piṭṭhisamaye uppannattā’’ti (mahāva. aṭṭha. 179).

363. "පඤ්ච මාසේ" යනු අච්චන්තසංයෝගයෙහි ද්විතීයා විභක්තියයි. "වඩ්ඪිං පයෝජෙත්වා ඨපිතඋපනික්ඛේපතෝ" යනු වස් විසූ භික්ෂූන් උදෙසා දායකයන් විසින් පොලියට දී තබන ලද වස්තුවෙනි. "ඉධ වස්සංවුත්ථසංඝස්ස" (මෙහි වස් විසූ සඟනට) යන්න ප්‍රකාශයක් පමණි. "ඉධ" (මෙහි) යන වචනය නොමැතිව "වස්සංවුත්ථසංඝස්ස දේම" (වස් විසූ සඟනට දෙමු) යැයි පැවසුවද එම ක්‍රමයම වේ. "අනත්ථතකථිනස්සාපි පඤ්ච මාසේ ipadපුණාති" යනු වස් වාසික ලාභය පිණිස උපන් බැවින්, කඨිනස්තරණය නොකළ නමුත් වස් විසූ භික්ෂුවට ද මාස පහක් මුළුල්ලේ ලැබෙන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, "සිවුරු මාසයේ සිට හේමන්ත සෘතුවේ අවසාන දිනය දක්වා වස් විසූවන්ට දෙමු යැයි පැවසූ කල්හි, කඨිනය අතුළ ද නොඅතුළ ද, පසුගිය වස් කාලයෙහි වස් විසූවන්ටම ලැබෙන්නේය" යැයි පවසනු ඇත. "තතෝ පරං" යනු එම පස්මසින් පසුව, ගිම්හාන සෘතුවේ පළමු දිනයේ සිට යන්න අර්ථයයි. "කස්මා? පිට්ඨිසමයේ උප්පන්නත්තා" යන්න "උදාහු අනාගතවස්සේ" යන්නට අනතුරුව දත යුතුය. පොත්වල "අනත්ථතකථිනස්සාපි පඤ්ච මාසේ පාපුණාති" යන්නට අනතුරුව "කස්මා පිට්ඨිසමයේ උප්පන්නත්තා" යැයි ලියති, එය ප්‍රමාද දෝෂයකින් ලියැවුණකි. මක්නිසාද යත්, පසු කාලයේ උපන් දේ අරභයා "අනත්ථතkථිනස්සාපි" යැයි කිව යුතු බැවිනි. වස් විසූවන් අරභයා "අනත්ථතකථිනස්සාපි" යැයි පවසන ලදි. පසු කාලයේ උපන් දේ වස් විසූවන්ටම පමණක් නොලැබේ, එහි පැමිණි සියල්ලන්ටම ලැබෙන බැවිනි. එහෙයින්ම "ඉදින් ගිම්හානයේ පළමු දිනයේ සිට මෙසේ පවසයි නම්, එහි පැමිණ සිටින සියල්ලන්ටම ලැබෙන්නේය. මක්නිසාද? පසු කාලයේ උපන් බැවිනි" යැයි පවසනු ඇත.

Duggahitānīti aggahitāni. Saṅghikānevāti attho. Itovāti therānaṃ dātabbatova, idānevāti vā attho.

"දුග්ගහිතානි" යනු නොගන්නා ලද දේවල්ය, එනම් සංඝික දේම යන්න අර්ථයයි. "ඉතෝ වා" යනු තෙරවරුන්ට දිය යුතු බැවින්මය, නැතහොත් "දැන්මමය" යන්න අර්ථයයි.

Saṅghikacīvaruppādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සංඝික සිවුරු ලැබීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā

උපනන්ද ශාක්‍යපුත්‍ර තෙරුන්ගේ වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

364. ‘‘Sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetī’’ti idaṃ nānāsīmāvihāresu kattabbanayena ekasmimpi vihāre dvīsu senāsanesu nivutthabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aruṇuṭṭhāpaneneva tattha vuttho hoti, na pana vassacchedaparihārāya. Antoupacārasīmāyapi yattha katthaci aruṇaṃ uṭṭhāpento attanā gahitasenāsanaṃ appaviṭṭhopi vutthavasso eva hoti, gahitasenāsane pana nivuttho nāma na hoti, tattha ca aruṇuṭṭhāpane pana sati hoti. Tenāha ‘‘purimasmiṃ bahutaraṃ nivasati nāmā’’ti, etena ca itarasmiṃ sattāhavārenāpi aruṇuṭṭhāpane sati eva appakataraṃ nivasati nāma hoti, nāsatīti dīpitaṃ hoti. Nānālābhehīti visuṃ visuṃ nibaddhavassāvāsikalābhehi. Nānūpacārehīti nānāparikkhepanānādvārehi. Ekasīmāvihārehīti dvinnaṃ vihārānaṃ ekena pākārena parikkhittattā ekāya upacārasīmāya antogatehi dvīhi vihārehi. Senāsanaggāho paṭippassambhatīti paṭhamaṃ gahito paṭippassambhati. Tatthāti yattha senāsanaggāho paṭippassaddho, tattha.

364. "සත්තාහවාරේන අරුණමේව උට්ඨාපේති" යන්න වෙනස් සීමා ඇති විහාරයන්හි කළ යුතු ක්‍රමය අනුව, එක් විහාරයක වුවද සේනාසන දෙකක විසූ බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. එහිදී අරුණ නැගීමෙන්ම එහි විසූවෙක් වෙයි, වස් සිඳීමෙන් වැළකීම සඳහා නොවේ. උපචාර සීමාව ඇතුළත ද යම් තැනක අරුණ නංවන භික්ෂුව, තමා විසින් ගන්නා ලද සේනාසනයට ඇතුල් නොවූවද වස් විසූවෙක්ම වෙයි. නමුත් ගන්නා ලද සේනාසනයෙහි විසූවෙක් නම් නොවේ. එහි අරුණ නැගීමක් ඇති කල්හිම විසූවෙක් වෙයි. එහෙයින් "පළමු විහාරයෙහි බොහෝ සෙයින් වසන්නේ නම් වේ" යැයි පැවසූහ. මෙයින් අනෙක් විහාරයෙහි සත් දිනකට වරක් වුවද අරුණ නැගීම ඇති කල්හිම ඉතා සුළු වශයෙන් හෝ වසන්නේ නම් වේ, නොවසන්නේ නොවේ යන්න පැහැදිලි කෙරේ. "නානාලාභේහි" යනු වෙන වෙනම නියමිත වස් වාසික ලාභයන්ගෙනි. "නානූපචාරේහි" යනු විවිධ ප්‍රාකාර හා විවිධ ද්වාරයන්ගෙනි. "ඒකසීමාවිහාරේහි" යනු විහාර දෙකක් එක් ප්‍රාකාරයකින් වටවී තිබීම නිසා එක් උපචාර සීමාවකට ඇතුළත් වූ විහාර දෙකෙනි. "සේනාසනග්ගාහෝ පටිප්පස්සම්භති" යනු පළමුව ගන්නා ලද සේනාසනය පිළිගැනීම සංසිඳෙයි. "තත්ථ" යනු යම් සේනාසනයක පිළිගැනීම සංසිඳුණේද, එතැන්හිය.

Upanandasakyaputtavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපනන්ද ශාක්‍යපුත්‍ර තෙරුන්ගේ වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Gilānavatthukathāvaṇṇanā

ගිලාන වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

365-6. Bhūmiyaṃ [Pg.201] paribhaṇḍaṃ akāsīti gilānena nipannabhūmiyaṃ kiliṭṭhaṭṭhānaṃ dhovitvā haritūpalittaṃ kāresīti attho. Bhesajjaṃ yojetuṃ asamatthoti parehi vuttavidhimpi kātuṃ asamattho. Pāḷiyaṃ gilānupaṭṭhākānaṃ cīvaradāne sāmaṇerānaṃ ticīvarādhiṭṭhānābhāvā ‘‘cīvarañca pattañcā’’tiādi sabbattha vuttaṃ. Sacepi sahassaṃ agghati, gilānupaṭṭhākānaññeva dātabbanti sambandho.

365-6. "භූමියං පරිභණ්ඩං අකාසි" යනු ගිලන් භික්ෂුව සැතපී සිටි බිමෙහි කිලිටි වූ තැන් සෝදා, නැවුම් ගොම මැටි ගා පිරියම් කරවීම යන්න අර්ථයයි. "භේසජ්ජං යෝජේතුං අසමත්ථෝ" යනු අන්‍යයන් විසින් කියන ලද ක්‍රමය පවා කිරීමට අසමත් වූයේ යන්නයි. පාලියෙහි ගිලාන උපස්ථායකයන්ට සිවුරු දීමේදී, සාමණේරයන් වහන්සේලාට තිචීවර අධිෂ්ඨානයක් නොමැති බැවින් හැම තැනකම "සිවුර ද පාත්‍රය ද" යනාදී වශයෙන් පවසන ලදි. ඉදින් එය දහසක් වටින්නේ වුවද, ගිලන් උපස්ථායකයන්ටම දිය යුතුය යන්න සම්බන්ධයයි.

Gilānavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ගිලාන වස්තුව පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Matasantakakathādivaṇṇanā

මියගිය භික්ෂුව සතු බඩු බාහිරාදිය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

369. Aññanti cīvarapattato aññaṃ. Appagghanti atijiṇṇādibhāvena nihīnaṃ. Tatoti avasesaparikkhārato. Sabbanti pattaṃ, ticīvarañca.

369. "අඤ්ඤං" යනු සිවුරු සහ පාත්‍රවලින් බාහිර වූ වෙනත් දෙයයි. "අප්පග්ඝං" යනු ඉතා දිරාපත්වීම ආදී හේතූන් මත වටිනාකමෙන් අඩු වූ පහත් දෙයයි. "තතෝ" යනු ඉතිරි පිරිකරවලිනි. "සබ්බං" යනු පාත්‍රය සහ තුන් සිවුරයි.

Tattha tattha saṅghassevāti tasmiṃ tasmiṃ vihāre saṅghasseva. Pāḷiyaṃ avissajjikaṃ avebhaṅgikanti āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghasseva santakaṃ hutvā kassaci avissajjikaṃ avebhaṅgikaṃ bhavituṃ anujānāmīti attho.

"තත්ථ තත්ථ සංඝස්සේව" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඒ ඒ විහාරයන්හි සංඝයා වහන්සේටම අයත් වන බවයි. පාලියෙහි එන "අවිස්සජ්ජිකං අවේභංගිකං" යන්නෙන්, පැමිණි නොපැමිණි සිවුදිගින් වඩිනා මහා සංඝයා වහන්සේ සතු දෙයක් බවට පත්ව, කිසිවෙකුටත් පැවරිය නොහැකි සහ බෙදා වෙන් කළ නොහැකි දෙයක් වීමට අනුදනිමි යන්න අදහස් කෙරේ.

371-2. Akkanāḷamayanti akkadaṇḍamayaṃ. Akkadussānīti akkavākena katadussāni, potthakagatikāni dukkaṭavatthukānīti attho. Dupaṭṭacīvarassa vā majjheti yaṃ niṭṭhite tipaṭṭacīvaraṃ hoti, tassa majjhe paṭalaṃ katvā dātabbānīti attho.

371-2. "අක්කනාළමයං" යනු වරා දණ්ඩෙන් කරන ලද සිවුරයි. "අක්කදුස්සානි" යනු වරා කෙඳිවලින් කරන ලද සිවුරුය. "පොත්ථකගතිකානි" යනු දුකුළා වස්ත්‍රයන් යන්නයි. "දුපට්ටචීවරස්ස වා මජ්ඣේ" යනු නිම කළ පසු තුන්පට සිවුරක් වන යම් සිවුරක් වේද, එහි මැදට තවත් තට්ටුවක් (පටලයක්) එක්කොට දිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි.

374. ‘‘Sante patirūpe gāhake’’ti vuttattā gāhake asati adatvā bhājitepi subhājitamevāti daṭṭhabbaṃ.

374. "සුදුසු පිළිගන්නන් ඇති කල්හි" යැයි වදාළ බැවින්, පිළිගන්නා අය නොමැති කල්හි නොදී බෙදා දුන්නද එය මනාව බෙදා දීමක් ලෙසම සැලකිය යුතු බව දත යුතුය.

376. Dakkhiṇodakaṃ pamāṇanti ‘‘ettakāni cīvarāni dassāmī’’ti paṭhamaṃ udakaṃ pātetvā pacchā denti. Taṃ yehi gahitaṃ, te bhāginova hontīti [Pg.202] adhippāyo. Parasamuddeti jambudīpe. Tambapaṇṇidīpañhi upādāyesa evaṃ vutto.

376. "දක්ඛිණෝදකං පමාණං" යන්නෙහි අදහස නම්, "මම මෙපමණ සිවුරු පූජා කරමි" යි පළමුව පැන් වත්කොට පසුව පූජා කරති. ඒ පැන් වැගිරීම (පිළිගැන්වීම) යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින් පිළිගන්නා ලද්දේද, උන්වහන්සේලාම එහි කොටස්කරුවෝ වෙති යන්නයි. "පරසමුද්දේ" යනු ජම්බුද්වීපයෙහි යන්නයි. ශ්‍රී ලංකාද්වීපය (තම්බපණ්ණි දීපය) සාපේක්ෂව ගෙන මෙසේ වදාරන ලදී.

Matasantakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

මළ භික්ෂූන් වහන්සේ සතු දෑ පිළිබඳ කථාවෙහි විස්තරය නිමා විය.

Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā

අටපිරිකර මාතිකා කථාවෙහි විස්තරයයි.

379. Puggalādhiṭṭhānanayena vuttanti ‘‘sīmāya dāna’’ntiādinā vattabbe ‘‘sīmāya detī’’tiādi puggalādhiṭṭhānena vuttaṃ. ‘‘Apicā’’tiādinā paṭhamaleḍḍupātabhūtaparikkhepārahaṭṭhānato bahi dutiyaleḍḍupātopi upacārasīmā evāti dasseti. Dhuvasannipātaṭṭhānādikampi pariyante ṭhitameva gahetabbaṃ. Loke gāmasīmādayo viya lābhasīmā nāma visuṃ pasiddhā nāma natthi, kenāyaṃ anuññātāti āha ‘‘neva sammāsambuddhenā’’tiādi. Etena nāyaṃ sāsanavohārasiddhā, lokavohārasiddhā evāti dasseti. ‘‘Janapadaparicchedo’’ti idaṃ lokapasiddhasīmāsaddatthavasena vuttaṃ. Paricchedabbhantaraṃ pana sabbaṃ janapadasīmāti gahetabbaṃ, janapado eva janapadasīmā. Evaṃ raṭṭhasīmādīsupi. Tenāha ‘‘āṇāpavattiṭṭhāna’’ntiādi.

379. "පුග්ගලාධිට්ඨානනයෙන් වදාරන ලදී" යනු, "සීමාවෙහි දීම" යනාදී වශයෙන් පැවසිය යුතුව තිබියදී "සීමාවෙහි දෙයි" යනාදී වශයෙන් පුද්ගල අධිෂ්ඨාන ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද්දක් බවයි. "අපි ච" (තවද) යනාදී වචනයෙන් පළමු කැට ගැසීමෙන් සලකුණු වන සීමාවට අයත් භූමියෙන් පිටත පිහිටි දෙවන කැට ගැසීමද උපචාර සීමාවම වන බව දක්වයි. නිරන්තරයෙන් රැස්වන ස්ථාන ආදියද එහි කෙළවරෙහි පිහිටි දෙයක් ලෙසම ගත යුතුය. ලෝකයෙහි ගම් සීමා ආදිය මෙන් වෙන් කොට ප්‍රසිද්ධ වූ "ලාභ සීමාවක්" නම් නැත. "මෙය කවුරුන් විසින් අනුදන්නා ලද්දක්ද?" යන චෝදනාව නිසා "සම්මා සම්බုදුරජාණන් වහන්සේ විසින්ම නොවේ" යනාදී වශයෙන් වදාළහ. මෙයින් පැහැදිලි වන්නේ මෙය ශාසනික ව්‍යවහාරයෙන් සිද්ධ වූවක් නොව, ලෝක සම්මුති ව්‍යවහාරයෙන්ම සිද්ධ වූවක් බවයි. "ජනපද පරිච්ඡේදය" යන මෙය ලෝකයෙහි ප්‍රසිද්ධ සීමා යන වචනයේ අර්ථය අනුව වදාරන ලද්දකි. ජනපද සීමාවට අයත් මුළු ඇතුළු ප්‍රදේශයම ජනපද සීමාව ලෙස ගත යුතුය; ජනපදයම ජනපද සීමාවයි. රට සීමා ආදියේදීද එසේමය. එහෙයින් "ආඥා ප්‍රවෘත්ති ස්ථානය" යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

Pathavīvemajjhe gatassāti yāva udakapariyantā khaṇḍasīmattā vuttaṃ, upacārasīmādīsu pana abaddhasīmāsu heṭṭhāpathaviyaṃ sabbattha ṭhitānaṃ na pāpuṇāti, kūpādipavesārahaṭṭhāne ṭhitānaññeva pāpuṇātīti heṭṭhā sīmākathāyaṃ vuttanayena taṃtaṃsīmaṭṭhabhāvo veditabbo. Cakkavāḷasīmāya pana dinnaṃ pathavīsandhārakaudakaṭṭhānepi ṭhitānaṃ pāpuṇāti sabbattha cakkavāḷavohārattā.

"පොළොව මැදට ගියහුගේ" යන්න ජල සීමාව දක්වා ඇති ඛණ්ඩ සීමාවක් බැවින් වදාරන ලදී. එහෙත් උපචාර සීමා ආදී අබද්ධ සීමාවලදී පොළොව යට සැම තැනකම සිටින අයට (ලාභය) නොලැබේ, ළිං ආදී ඇතුළු විය හැකි ස්ථානවල සිටින අයට පමණක් එය ලැබේ. එබැවින් යට සීමා කථාවෙහි වදාළ ක්‍රමයට ඒ ඒ සීමාවල පිහිටීම තේරුම් ගත යුතුය. එහෙත් සක්වළ සීමාවෙහි දෙන ලද දෑ පොළොව දරා සිටින ජලය ඇති ස්ථානයෙහි සිටින අයටද ලැබේ. ඒ මන්ද යත්? හැම තැනම සක්වළ යන ව්‍යවහාරය පවතින බැවිනි.

Buddhādhivutthoti buddhena bhagavatā nivuttho. Pākavaṭṭanti nibaddhadānaṃ. Vattatīti pavattati. Tehīti yesaṃ sammukhe esa deti, tehi bhikkhūhi. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷheti yāva saṅghanavakā ekavāraṃ sabbesaṃ bhāgaṃ datvā cīvare aparikkhīṇe puna sabbesaṃ dātuṃ dutiyabhāge therassa dinneti attho. Paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti ettha ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avuttattāti kāraṇaṃ vadanti. Yadi evaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vuttepi [Pg.203] vaṭṭeyya, ‘‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ dema, saṅghassa demā’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) vacanato bhedo na dissati. Vīmaṃsitabbamettha kāraṇaṃ.

"බුද්ධාධිවුත්ථෝ" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි යන්නයි. "පාකවට්ටං" යනු නිතිපතා දෙන දානයයි (ස්ථිර දානයයි). "වත්තති" යනු පවතී යන්නයි. "තේහි" යනු යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඉදිරියෙහි මේ දායකයා පූජා කෙරේද, ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිනි. "දුතියභාගේ පන ථේරාසනං ආරුළ්හේති" යන්නෙහි අදහස නම්, නවක භික්ෂූන් වහන්සේ දක්වා සියලු දෙනාටම එක් වරක් කොටස් ලබා දී, සිවුරු අවසන් නොවූ කල්හි නැවත සියලු දෙනාට දීම සඳහා දෙවන වටයේදී මහා තෙරුන් වහන්සේට දෙන ලද කල්හි යන්නයි. "පංසුකූලිකානම්පි වට්ටති" (පාංශුකූලික භික්ෂූන්ටද සුදුසු වේ) යන්නෙහි, "ඔබට දෙමු" යැයි විශේෂයෙන් නොපැවසූ බැවින් එය සුදුසු වන බවට හේතු දක්වති. ඉදින් එසේ නම්, "සංඝයාට දෙමු" යැයි පැවසූ කල්හිද සුදුසු විය යුතුය. "භික්ෂූන්ටද, තෙරවරුන්ටද, සංඝයාටද දෙමු" යන වචනවල වෙනසක් නොපෙනේ. එබැවින් මෙහි ඇති කරුණ විමසා බැලිය යුතුය.

Pārupituṃ vaṭṭatīti paṃsukūlikānaṃ vaṭṭati. Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammīti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbanti ettha yasmā bhikkhunipakkhe saṅghassa paccekaṃ aparāmaṭṭhattā bhikkhunīnaṃ gaṇanāya bhāgo dātabboti dāyakassa adhippāyoti sijjhati, tathā dānañca bhikkhūpi gaṇetvā dinne eva yujjati. Itarathā hi kittakaṃ bhikkhūnaṃ dātabbaṃ, kittakaṃ bhikkhunīnanti na viññāyati, tasmā ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti vuttavacanampi ‘‘bhikkhūna’’nti vuttavacanasadisamevāti āha ‘‘bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabba’’nti. Tenāha ‘‘puggalo …pe… bhikkhusaṅghaggahaṇena aggahitattā’’ti. Bhikkhusaṅgha-saddena bhikkhūnaññeva gahitattā, puggalassa pana ‘‘tuyhañcā’’ti visuṃ gahitattā ca tatthassa aggahitatā daṭṭhabbā, ‘‘bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vuttaṭṭhānasadisattāti adhippāyo. Puggalappadhāno hettha saṅgha-saddo daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) pāṭhaṃ likhanti, taṃ na sundaraṃ tassa visuṃ lābhaggahaṇe kāraṇavacanattā. Tathā hi visuṃ saṅghaggahaṇena gahitattāti visuṃ puggalassapi bhāgaggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ. Yathā cettha puggalassa aggahaṇaṃ, evaṃ upari ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’tiādīsupi saṅghādi-saddehi puggalassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi hi gahaṇaṃ siyā, saṅghatopi, visumpīti bhāgadvayaṃ labheyya ubhayattha gahitattā.

"පොරවන්නට සුදුසුය" යන්න පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලාට සුදුසු වේ. "භික්ෂු සංඝයාටද භික්ෂුණීන්ටද දෙමි" යැයි පැවසූ කල්හි මැදින් නොබෙදා දිය යුතුය යන්නෙහි, යම් හෙයකින් භික්ෂුණී පාර්ශවයෙහි සංඝයා වහන්සේ එක් එක් නමක ලෙස වෙන වෙනම නොසලකා, භික්ෂුණීන්ගේ ගණන අනුව කොටස් දිය යුතුය යන්න දායකයාගේ අදහස බව සිද්ධ වේ. එසේ දීමද භික්ෂූන් වහන්සේලාද ගණන් කොට දීමෙන්ම පමණක් ගැලපේ. නැතහොත් භික්ෂූන් වහන්සේලාට කොපමණ දිය යුතුද, භික්ෂුණීන්ට කොපමණ දිය යුතුද යන්න නොදැනේ. එබැවින් "භික්ෂු සංඝයාට" යැයි පැවසූ වචනයද "භික්ෂූන්ට" යැයි පැවසූ වචනය හා සමානම වේ යැයි සලකා, "භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ගණන් කොට දිය යුතුය" යැයි වදාළහ. එහෙයින් "පුද්ගලයා ...පෙ... භික්ෂු සංඝයා යන ග්‍රහණයෙන් ඇතුළත් නොවන බැවින්" යැයි වදාළහ. භික්ෂු සංඝ යන ශබ්දයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පමණක් ගන්නා බැවින්ද, පුද්ගලයාට "ඔබටද" යනුවෙන් වෙන් කොට ගන්නා බැවින්ද, එහි ඔහු ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. "භික්ෂූන්ටද භික්ෂුණීන්ටද ඔබටද" යැයි වදාළ ස්ථානයට සමාන වන බැවින් යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි සංඝ ශබ්දය පුද්ගල ප්‍රධාන කොට සලකා ගත යුතුය. ඇතැම් ආචාර්යවරු "භික්ෂු සංඝයා යන ග්‍රහණයෙන් ඇතුළත් වන බැවින්" යැයි පෙළ ලියති. එය යහපත් නොවේ; මන්ද යත්, එය වෙන් කොට ලාභය ලැබීමට හේතු දක්වන වචනයක් වන බැවිනි. එසේම වෙන් වශයෙන් සංඝ ග්‍රහණයෙන් ඇතුළත් වන බැවින් යනු, වෙන් කොට පුද්ගලයාටද කොටසක් ලැබීමේ හේතුව දක්වන ලද්දකි. මෙහි පුද්ගලයා ඇතුළත් නොවන බව යම් සේද, එලෙසම මින් මතු "භික්ෂු සංඝයාටද ඔබටද" යනාදී තැන්හිද සංඝ ආදී ශබ්දවලින් පුද්ගලයා ඇතුළත් නොවන බව දත යුතුය. ඉදින් ඇතුළත් වන්නේ නම්, සංඝයාගෙනුත්, වෙන් වශයෙනුත් යනුවෙන් දෙතැනින්ම ඇතුළත් වන බැවින් කොටස් දෙකක් ලැබිය යුතුය.

Pūjetabbantiādi gihikammaṃ na hotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’ti idaṃ piṇḍapātaharaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Antohemante’’ti iminā anatthate kathine vassānaṃ pacchime māse dinnaṃ purimavassaṃvutthānaññeva pāpuṇāti, tato paraṃ hemante dinnaṃ pacchimavassaṃvutthānampi vutthavassattā pāpuṇāti. Hemantato pana paraṃ piṭṭhisamaye ‘‘vassaṃvutthasaṅghassā’’ti evaṃ vatvā dinnaṃ anantare vasse vā tato paresu vā yattha katthaci tasmiṃ vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana sabbathā avutthavassā, tesaṃ na pāpuṇātīti dasseti. Sabbesampīti hi tasmiṃ bhikkhubhāve vutthavassānaṃ sabbesampīti attho [Pg.204] daṭṭhabbo. ‘‘Vassaṃvutthasaṅghassā’’ti vuttattā sammukhībhūtānaṃ sabbesanti etthāpi eseva nayo. Atītavassanti anantarātītavassaṃ.

"පිදිය යුතු" (පූජේතබ්බං) යනාදී වචන, එය ගිහියන්ගේ ක්‍රියාවක් නොවන බව දැක්වීම සඳහා වදාරන ලදී. "භික්ෂු සංඝයාට ගෙනයන්න" යන්න පිණ්ඩපාතය ගෙනයෑම අරමුණු කරගෙන වදාරන ලදී. එහෙයින් "වැළඳීම සුදුසුය" යි වදාළ සේක. "හේමන්තය ඇතුළත" යන්නෙන්, කඨිනයක් අතුරා නොමැති කල්හි වස්සාන කාලයේ අවසන් මාසයෙහි දෙන ලද සිවුර පළමු වස් විසූ භික්ෂූන්ටම හිමිවේ. ඉන් පසුව හේමන්ත කාලයෙහි දෙන ලද සිවුර, වස් වැස නිම කළ බැවින් පශ්චිම වස් විසූ භික්ෂූන්ට ද හිමිවේ. හේමන්තයෙන් පසුව පසු කාලයෙහි "වස් වැස නිම කළ සංඝයාටය" මෙසේ කියා දෙන ලද සිවුර, ඊට ආසන්න වස් කාලයෙහි හෝ ඉන් පසුව එළඹෙන ඕනෑම වස් කාලයක වස් වැස නිම කළ සියලු භික්ෂූන්ට හිමිවේ. යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් කිසිසේත්ම වස් නොවැසූහු ද, ඔවුන්ට එය හිමි නොවන බව දක්වයි. "සියල්ලන්ටම" යන්නෙන්, එම භික්ෂුභාවයෙහි පිහිටා වස් වැසූ සියලුම භික්ෂූන්ට ද යන්න අර්ථය ලෙස දත යුතුය. "වස් වැස නිම කළ සංඝයාට" යැයි වදාළ බැවින්, "මුහුණට මුහුණ ලා පැමිණි (සම්මුඛ වූ) සියලු දෙනාටම" යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "ඉකුත් වූ වස් කාලය" යනු ඊට ආසන්නව ගත වූ වස් කාලයයි.

Uddesaṃ gahetuṃ āgatoti uddese aggahitepi antevāsikovāti vuttaṃ. Gahetvā gacchantoti pariniṭṭhitauddeso hutvā gacchanto. ‘‘Vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantāna’’nti idaṃ ‘‘uddesantevāsikāna’’nti imasseva visesanaṃ, tena uddesakāle āgantvā uddesaṃ gahetvā gantvā aññattha nivasante anibaddhacārike nivatteti.

"උද්දේසය (පාලි පාඨය) ඉගෙනීමට පැමිණි තැනැත්තා" යනු උද්දේසය නොඉගෙන සිටිය ද අතවැසියා (ශිෂ්‍යයා) ම වන බැවින් එසේ කියන ලදී. "ගෙන යන්නා" යනු අවසන් කරන ලද උද්දේසය ඇතිව යන්නා ය. "වත් පිළිවෙත් කොට, උද්දේසය හා පරිපුච්ඡාවන් (ප්‍රශ්න විචාරීම) ගෙන හැසිරෙන්නන්ගේ" යන්න "උද්දේස අතවැසියන්ගේ" (උද්දේසන්තේවාසිකානං) යන්නෙහි ම විශේෂණයකි. එයින්, උද්දේස කාලයෙහි පැමිණ, උද්දේසය ඉගෙනගෙන, (පිටත්ව) ගොස් වෙනත් තැනක වෙසෙන, නිරන්තරයෙන් නොහැසිරෙන (අනිබද්ධචාරික) ශිෂ්‍යයන්ව වළක්වයි.

Aṭṭhacīvaramātikākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අෂ්ට චීවර මාතිකා කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Cīvarakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

චීවරක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

9. Campeyyakkhandhako

9. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකය

Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā

කස්සපගොත්ත භික්ෂු වස්තු කථා වර්ණනාව

380. Campeyyakkhandhake [Pg.205] tantibaddhoti tanti vuccati byāpāro, tattha baddho, ussukkaṃ āpannoti attho. Tenāha ‘‘tasmiṃ āvāse’’tiādi.

380. චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධකයෙහි "තන්තිබද්ධ" යන්නෙහි 'තන්ති' යනු ව්‍යාපාරය (වෑයම) යි. එහි බැඳුණු, උත්සාහවත් වූ (උත්සුක වූ) යනු එහි අර්ථයයි. එබැවින් "එම ආවාසයෙහි" යනාදිය වදාළ සේක.

387-8. Hāpanaṃ vā aññathā karaṇaṃ vā natthīti ñattikammassa ñattiyā ekattā hāpanaṃ na sambhavati, tassā ekattā eva pacchā ñattiṭhapanavasena, dvikkhattuṃ ṭhapanavasena ca aññathā karaṇaṃ natthi. Paratoti parivāre. Tanti pabbājanīyakammaṃ, tassāti attho.

387-8. "පිරිහෙළීමක් හෝ වෙනස් කිරීමක් නැත" යන්නෙන්, ඤත්ති කර්මයේ ඤත්තිය (නිවේදනය) එක් වරක් පමණක් වන බැවින් පිරිහෙළීමක් සිදු විය නොහැකිය. එහි ඒකීයභාවය නිසාම පසුව ඤත්තිය තැබීමේ ක්‍රමයෙන් හෝ දෙවරක් තැබීමේ ක්‍රමයෙන් හෝ වෙනත් ආකාරයකින් කිරීමක් නැත. "පරතො" යනු පරිවාරයෙහි ය. "තං" (එය) යනු පබ්බාජනීය කර්මයයි, "තස්ස" (එයට) යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Kassapagottabhikkhuvatthukathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කස්සපගොත්ත භික්ෂු වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā

ද්වේ නිස්සාරණාදි කථා වර්ණනාව

395. Esāti ‘‘bālo’’tiādinā niddiṭṭhapuggalo, appattoti sambandho. Tattha kāraṇamāha ‘‘yasmā’’tiādi. Tattha āveṇikena lakkhaṇenāti pabbājanīyakammassa nimittabhāvena pāḷiyaṃ vuttattā asādhāraṇabhūtena kuladūsakabhāvena. Yadi hesa taṃ kammaṃ appatto, kathaṃ pana sunissāritoti āha ‘‘yasmā panassa ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyāti vuttaṃ, tasmā sunissārito’’ti. Tattha vuttanti kammakkhandhake (cūḷava. 27) vuttaṃ.

395. "එසෝ" (හෙතෙම) යනු "බාලෝ" යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද පුද්ගලයා ය. "අප්පත්තෝ" (නොපැමිණි) යන්න සම්බන්ධයයි. එහි හේතුව දැක්වීම සඳහා "යස්මා" (යම් හෙයකින්) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ආවේණික ලක්ෂණයෙන්" යනු පබ්බාජනීය කර්මයට හේතු වන ස්වභාවයක් ලෙස පාලියෙහි වදාරන ලද බැවින්, අසාධාරණ වූ කුලදූෂක භාවයෙනි. ඉදින් හෙතෙම එම කර්මයට පත් නොවූයේ නම්, කෙසේ නම් මැනවින් නිස්සාරණය කරන ලද්දෙක් (නෙරපන ලද්දෙක්) වේද? එබැවින් "යම් හෙයකින් සංඝයා කැමැති වන්නේ නම් ඔහුට පබ්බාජනීය කර්මය කරන්නේය යි වදාරන ලද බැවින්, එහෙයින් මැනවින් නිස්සාරණය කරන ලද්දේ වෙයි" යි වදාළ සේක. එහි "වදාරන ලද්දේ" යනු කම්මක්ඛන්ධකයෙහි වදාරන ලද්දකි.

Ettha pana kuladūsakakammaṃ katvā pabbājanīyakammakatassa terasakakaṇḍakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘yasmiṃ vihāre vasantena yasmiṃ gāme kuladūsakakammaṃ kataṃ hoti, tasmiṃ vihāre vā tasmiṃ gāme vā na vasitabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 2.433) yā sammāvattanā vuttā, sā itarenāpi pūretabbā. Yaṃ pana paṭippassaddhakammassa kuladūsakassa tattheva aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yesu kulesu kuladūsakakammaṃ kataṃ, tato paccayā na gahetabbā’’tiādi vuttaṃ, taṃ na pūretabbaṃ kulasaṅgahassa akatattā. Evaṃ sesakammesupi. Yadi evaṃ ‘‘tajjanīyakammārahassa [Pg.206] niyasakammaṃ karoti…pe… evaṃ kho, upāli, adhammakammaṃ hotī’’tiādivacanaṃ (mahāva. 402) virujjhatīti? Na virujjhati saṅghasanniṭṭhānavasena tajjanīyādikammārahattassa sijjhanato. Yassa hi saṅgho ‘‘tajjanīyakammaṃ karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā kammavācaṃ sāvento pabbājanīyakammavācaṃ sāveti, tassa kammaṃ adhammakammaṃ hoti. Sace pana ‘‘tasseva pabbājanīyakammameva karomā’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā tadeva karoti, tassa taṃ kammaṃ dhammakammanti veditabbaṃ.

මෙහි දී, කුලදූෂණ ක්‍රියාවන් කොට පබ්බාජනීය කර්මයට පත් වූ භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන්, තෙරසකණ්ඩ අටුවාවෙහි "යම් විහාරයක වෙසෙන කල යම් ගමක කුලදූෂණ කර්මය කරන ලද්දේ වේද, එම විහාරයෙහි හෝ එම ගමෙහි හෝ නොවැසිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් යම් යහපත් පැවැත්මක් (සම්මා වතක්) වදාරන ලද්දේ ද, එය අනෙක් භික්ෂුව (කුලදූෂණ නොවන වෙනත් වරදක් නිසා විනය කර්මයට පත් වූ භික්ෂුව) විසින් ද සම්පූර්ණ කළ යුතුය. එහෙත් විනය කර්මය සංසිඳුණු කුලදූෂක භික්ෂුව සම්බන්ධයෙන් එම අටුවාවෙහි ම "යම් කුලයන්හි කුලදූෂණ කර්මය කරන ලද්දේ ද, ඔවුන්ගෙන් ප්‍රත්‍යයන් නොගත යුතුය" යනාදී වශයෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ ද, කුල සංග්‍රහය නොකළ බැවින් එය සම්පූර්ණ නොකළ යුතුය. සෙසු විනය කර්මයන්හි ද මෙසේමය. ඉදින් එසේ නම්, "තජ්ජනීය කර්මයට සුදුස්සාට නියස්ස කර්මය කරයි... පෙ... උපාලි, මෙසේ වනාහි අධර්ම කර්මයක් වෙයි" යනාදී වචනය පරස්පර නොවේද? පරස්පර නොවේ. මක්නිසාද යත්, සංඝයාගේ තීරණය අනුව තජ්ජනීය ආදී කර්මයන්ට සුදුසු භාවය සිද්ධ වන බැවිනි. යම් භික්ෂුවක උදෙසා සංඝයා "තජ්ජනීය කර්මය කරමු" යැයි තීරණය කොට, කර්ම වාක්‍යය ඇසීමට සලස්වන කල්හි පබ්බාජනීය කර්ම වාක්‍යය ඇසීමට සලස්වයි ද, ඔහුගේ එම කර්මය අධර්ම කර්මයක් වෙයි. ඉදින් "ඔහුට පබ්බාජනීය කර්මයම කරමු" යැයි තීරණය කොට, එයම කරන්නේ නම්, ඔහුගේ එම කර්මය ධර්ම කර්මයක් ලෙස දත යුතුය.

Evamidha ‘‘nissāraṇa’’nti adhippetassa pabbājanīyakammassa vasena atthaṃ dassetvā idāni tadaññesaṃ tajjanīyādīnaṃ vasena nissāraṇe adhippete ‘‘appatto nissāraṇa’’nti imassa paṭipakkhavasena sampatto nissāraṇaṃ, ‘‘tañce saṅgho nissāreti. Sunissārito’’ti atthasambhavaṃ dassetuṃ puna ‘‘tañce saṅgho nissāretīti sace saṅgho’’tiādi vuttaṃ. Tattha tatthāti tajjanīyādikammavisaye, ekenāpi aṅgena nissāraṇā anuññātāti yojanā. Pāḷiyaṃ appatto nissāraṇanti ettha āpanno āveṇikavasena tajjanīyādisaṅkhātaṃ nissāraṇaṃ pattoti attho gahetabbo.

මෙසේ මෙහි "නිස්සාරණය" (නෙරපීම) යනුවෙන් අදහස් කරන ලද පබ්බාජනීය කර්මයේ වසයෙන් අර්ථය දක්වා, දැන් ඊට වෙනස් වූ තජ්ජනීය ආදී කර්මයන්ගේ වසයෙන් නිස්සාරණය අදහස් කරන කල්හි "අප්පත්තෝ නිස්සාරණං" (නිස්සාරණයට පත් නො වූ) යන්නෙහි ප්‍රතිපක්ෂ (ප්‍රතිවිරුද්ධ) වසයෙන් "සම්පත්තෝ නිස්සාරණං" (නිස්සාරණයට පැමිණි) යන්න ද "සංඝයා එය නිස්සාරණය කරයි ද, එය මැනවින් නිස්සාරණය කරන ලද්දකි" යන අර්ථයේ සම්භාවිතාව දැක්වීම පිණිස නැවතත් "සංඝයා එය නිස්සාරණය කරයි ද යනු ඉදින් සංඝයා..." යනාදිය වදාරන ලදී. එහි "තත්ථ" (එහි) යනු තජ්ජනීය ආදී කර්ම විෂයයෙහි ය, එක් අංගයකින් වුවද නිස්සාරණය අනුදන්නා ලදී යනු මෙහි යෝජනාවයි. පාලියෙහි "අප්පත්තෝ නිස්සාරණං" යන මෙහි, පත් වූයේ ආවේණික වසයෙන් තජ්ජනීය ආදී වශයෙන් කියන ලද නිස්සාරණයට පැමිණියේය යන අර්ථය ගත යුතුය.

Dvenissaraṇādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ද්වේ නිස්සාරණාදි කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Campeyyakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

චම්පෙය්‍යක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

10. Kosambakakkhandhako

10. කෝසම්බකක්ඛන්ධකය

Kosambakavivādakathāvaṇṇanā

කෝසම්බක විවාද කථා වර්ණනාව

451. Kosambakakkhandhake [Pg.207] sace hoti, desessāmīti vinayadharassa vacanena āpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘so tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti vuttaṃ. Natthi āpattīti udakassa ṭhapanabhāvaṃ ajānitvā vā ṭhapitaṃ chaḍḍetvā vissaritvā vā gamane asañcicca asatiyā anāpattipakkhopi sambhavatīti vinayadharo tattha anāpattidiṭṭhiṃ paṭilabhitvā evamāha. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassa āpattiyā anāpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ. Parisāyapissa anāpattidiṭṭhiyā uppannattā ‘‘aññe’’ti bahuvacanaṃ kataṃ. Anāpattidiṭṭhi ahosīti suttantikattherassa vinaye apakataññutāya vinayadharassa vacanamattena so evamahosi, sā panassa āpatti eva udakāvasesassa ṭhapanabhāvaṃ ñatvā ṭhapitattā. Vatthumattajānane eva hi sekhiyā sacittakā, na paṇṇattivijānane. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi hotī’’ti sabbattha āpatti icceva vuttaṃ. ‘‘Āpattiṃ āpajjamāno’’ti idaṃ vinayadharatthero ‘‘tayā idaṃ udakaṃ ṭhapita’’nti attanā puṭṭhena suttantikattherena ‘‘āmāvuso’’ti vuttavacanaṃ saritvā paṇṇattiakovidatāya sañcicceva akāsīti āpattidiṭṭhi hutvāva avoca. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘aññe bhikkhū tassā āpattiyā āpattidiṭṭhino hontī’’ti vuttaṃ.

451. කෝසම්බකක්ඛන්ධකයෙහි “ඉදින් (ඇවැතක්) ඇත්නම් දෙසන්නෙමි” යි විනයධරයාගේ වචනයෙන් ඇවැත් යන දෘෂ්ටිය (හැඟීම) ලබා මෙසේ කීවේය. එහෙයින් ම පාලියෙහි “ඔහුට ඒ ඇවැත පිළිබඳව නොඇවැත් යන දෘෂ්ටිය (හැඟීම) වෙයි” යනුවෙන් වදාරන ලදී. “ඇවැතක් නැත” යනු පැන් ඉතිරි කර තැබූ බව නොදැන හෝ, තැබූ දෙය හැරදමා අමතක වී යාමෙන් හෝ, යෑමේ දී චේතනාවකින් තොරව සහ සිහිය මුළාවීමෙන් නොඇවැත් පාර්ශ්වය ද සිදුවිය හැකි බැවින්, විනයධර තෙමේ එහි දී නොඇවැත් යන හැඟීම ලබා මෙසේ කීවේය. එහෙයින් ම පාලියෙහි “අන්‍ය භික්ෂූහු ඔහුගේ ඒ ඇවැතෙහි නොඇවැත් යන දෘෂ්ටි ඇත්තෝ වෙති” යි වදාරන ලදී. ඔහුගේ පිරිසට ද නොඇවැත් යන හැඟීම ඇති වූ බැවින් “අන්‍යයෝ” යි බහුවචනයෙන් දක්වන ලදී. “නොඇවැත් යන දෘෂ්ටිය (හැඟීම) විය” යනු සූත්‍රාන්තක ස්ථවිරයන් වහන්සේ විනයෙහි මනා වැටහීමක් නොතිබූ බැවින්, විනයධරයාගේ වචන මාත්‍රයෙන් ම උන්වහන්සේට මෙසේ සිතක් ඇති විය. එහෙත්, ඉතිරි වූ පැන් තැබූ බව දැනගෙන ම තැබූ බැවින් එය උන්වහන්සේට ඇවැතක් ම වෙයි. වස්තුව පමණක් දැනගැනීමේ දී ම සේඛියා ඇවැත්හු සචිත්තක (චේතනා සහිත) වෙති, පනත (ප්‍රඥප්තිය) දැනගැනීමේ දී නොවේ. එහෙයින් ම පාලියෙහි “ඇගේ ඒ ඇවැතෙහි නොඇවැත් යන හැඟීම වෙයි” යනුවෙන් හැම තැන දී ම ඇවැතක් ම යැයි වදාරන ලදී. “ඇවැතට පැමිණෙන්නේ” යන මෙයින් විනයධර ස්ථවිරයන් වහන්සේ, “ඇවැත්නි, මේ පැන් තැබුවේ ඔබ විසින් ද?” යි තමන් ඇසූ ප්‍රශ්නයට, සූත්‍රාන්තක ස්ථවිරයන් වහන්සේ “එසේ ය, ඇවැත්නි” යි පැවසූ වචනය සිහිපත් කොට, ප්‍රඥප්තියෙහි අදක්ෂ බැවින් දැන දැන ම කළේ යැයි ඇවැත් යන හැඟීම ඇතිව ම පැවසීය. එහෙයින් ම පාලියෙහි “අන්‍ය භික්ෂූහු ඔහුගේ ඒ ඇවැතෙහි ඇවැත් යන දෘෂ්ටි ඇත්තෝ වෙති” යි වදාරන ලදී.

453. ‘‘Na tāva bhinno’’ti idaṃ ukkhipanatadanuvattanamattena saṅgho bhinno nāma na hoti, taṃ nissāya pana ubhayapakkhikānaṃ pakkhaṃ pariyesitvā aññamaññaṃ kodhavasena kāyavacīkalahavaḍḍhaneneva hotīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘so ca kho kalahavasenā’’ti. Sambhamaatthavasenāti turitatthavasena.

453. “තවම භේද නොවූයේය” යනු (භික්ෂුවක) උක්ඛේපනීය කර්මයට ලක් කිරීම හා ඊට අනුකූලව හැසිරීම පමණකින් ම සංඝයා භේද වූවා නොවේ. එහෙත් එය නිශ්‍රය කරගෙන (ඇසුරු කරගෙන) දෙපාර්ශ්වයේ ම භික්ෂූන්ගේ පාර්ශ්වය සොයා, එකිනෙකා කෙරෙහි ක්‍රෝධයෙන් කයින් හා වචනයෙන් කලහය වර්ධනය කිරීමෙන් ම (සංඝ භේදය) සිදුවේ යන මේ අර්ථය අදහස් කරමින් වදාරන ලදී. එහෙයින් “එය වනාහි කලහය හේතුවෙන් ම ය” යි වදාළේය. ‘සම්භමඅත්ථවසේන’ යනු ඉක්මන් වීමේ (කලබල වීමේ) අර්ථයෙනි.

454. Akāraṇetiādi anukkhipitvāva upāyena saññāpetvā hitesitāya āpattito mocetuṃ yuttaṭṭhāne kodhacittavasena viheṭhanatthāya katabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana kammaṅgassa abhāvaṃ sandhāya. Teneva [Pg.208] pāḷiyaṃ ‘‘āpatti esā, bhikkhave, nesā anāpatti…pe… ukkhitto eso bhikkhū’’tiādi vuttaṃ.

454. “අකාරණයේ” යනාදිය උක්ඛේපනීය කර්මයක් නොකොට ම උපායශීලීව වටහා දී, හිතෛෂී භාවයෙන් යුතුව ඇවැතින් මුදවාලීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි ක්‍රෝධ සිතින් පෙළීම පිණිස කරන ලද බව අදහස් කරමින් වදාරන ලදී; එහෙත් කර්මයේ අංගයන්ගේ හිස්බව අදහස් කරමින් නොවේ. එහෙයින් ම පාලියෙහි “මහණෙනි, මේ ඇවැතකි, මෙය නොඇවැතක් නොවේ... පෙ... මේ භික්ෂුව උක්ඛිත්ත (පොහෝ කිරීමෙන් බැහැර කරන ලද) කෙනෙකි” යනාදිය වදාරන ලදී.

455. ‘‘Adhammavādīnaṃ pakkhe nisinno’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, dhammavādīnaṃ pakkhe nisīditvā adhammavādīnaṃ laddhiṃ gaṇhantopi dhammavādīnaṃ nānāsaṃvāsako hoti eva. Kammaṃ kopetīti taṃ vinā gaṇassa apūraṇapakkhaṃ sandhāya vuttaṃ. Yattha vā tattha vāti dhammavādīnaṃ pakkhe vā adhammavādīnaṃ pakkhe vāti attho. Ime dhammavādinoti gaṇhātīti taṃtaṃpakkhagate bhikkhū yāthāvato vā ayāthāvato vā ‘‘ime dhammavādino’’ti gaṇhāti, ayaṃ taṃtaṃpakkhagatānaṃ attānaṃ samānasaṃvāsakaṃ karoti.

455. “අධර්මවාදීන්ගේ පාර්ශ්වයෙහි හුන්නේය” යන්න උපලක්ෂණ (හැඳින්වීම්) මාත්‍රයකි. ධර්මවාදීන්ගේ පාර්ශ්වයෙහි හිඳගෙන අධර්මවාදීන්ගේ දෘෂ්ටිය ගන්නා තැනැත්තා ද ධර්මවාදීන්ට නානාසංවාසක (වෙනස් සංවාස ඇත්තෙක්) ම වෙයි. “කර්මය කෝප කරවයි” යනු ඔහුව හැර ගණයාගේ (පිරිසේ) ඌනතා (අසම්පූර්ණ) පාර්ශ්වය අදහස් කරමින් වදාරන ලදී. “යම්තැනක හෝ කොතැනක හෝ” යනු ධර්මවාදීන්ගේ පාර්ශ්වයෙහි හෝ අධර්මවාදීන්ගේ පාර්ශ්වයෙහි හෝ යන අර්ථයයි. “මොහු ධර්මවාදීහු යැයි පිළිගනී” යනු ඒ ඒ පාර්ශ්වයට ගිය භික්ෂූන් යථාභූතව (සත්‍ය ලෙස) හෝ අයථාභූතව (අසත්‍ය ලෙස) හෝ “මොහු ධර්මවාදීහු යැයි” පිළිගනී. මේ භික්ෂුව ඒ ඒ පාර්ශ්වයට ගියවුන්ට තමන් සමාන සංවාසකයෙකු බවට පත් කරයි.

456. Upadaṃsentīti pavattenti. Pāḷiyaṃ ettāvatāti ‘‘ettakapadesaṃ muñcitvā nisinnā mayaṃ kodhacitte uppannepi aññamaññaṃ ananulomikaṃ kāyakammādiṃ pavattetuṃ na sakkhissāmā’’ti sallekkhetvā dūre nisīditabbanti adhippāyo. Tenāha ‘‘upacāraṃ muñcitvā’’ti.

456. ‘උපදංසෙන්ති’ යනු පවත්වති යන්නයි. පාලියෙහි ‘එත්තාවතා’ යන්නෙන්, “මෙපමණ ප්‍රදේශයක් අත්හැර හිඳගන්නා වූ අපි, ක්‍රෝධ සිතක් ඇති වුව ද එකිනෙකාට නොගැලපෙන කාය කර්මාදිය පැවැත්වීමට අපොහොසත් වන්නෙමු” යි සලකා දුරින් හිඳගත යුතුය යනු අදහසයි. එහෙයින් “උපචාරය (සීමාව) අත්හැර” යි වදාළේය.

457. Pāḷiyaṃ bhaṇḍanajātātiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma. Hatthaparāmāsādi kalaho nāma. Viruddhavādo vivādo nāma.

457. පාලියෙහි “භණ්ඩනජාතා” (කෝලාහල වූවාහු) යනාදී තැන්හි කලහයේ පූර්ව භාගය (පෙර අවස්ථාව) ‘භණ්ඩන’ නම් වෙයි. අතින් ඇල්ලීම (පහරදීම) ආදිය ‘කලහ’ නම් වෙයි. ප්‍රතිවිරුද්ධව කතා කිරීම ‘විවාද’ නම් වෙයි.

458. Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti ettha koso nāma suvaṇṇamaṇiādibhaṇḍāgārasāragabbho. Koṭṭhaṃ vuccati dhaññassa āvasanaṭṭhānaṃ, koṭṭhabhūtaṃ agāraṃ koṭṭhāgāraṃ, dhaññasaṅgahaṭṭhānaṃ. Abbhuyyāsīti yuddhāya abhimukho nikkhamīti attho. Ekasaṅghātampīti ekayuddhampi. Dhovananti dhovanudakaṃ.

458. “පරිපුණ්ණකෝසකෝට්ඨාගාරෝ” යන්නෙහි ‘කෝස’ යනු රන්, මැණික් ආදියෙන් පිරි භාණ්ඩාගාරය හා වස්තු ගබඩාවයි. ධාන්‍ය තැන්පත් කරන ස්ථානය ‘කෝට්ඨ’ (කොටුව) යැයි කියනු ලැබේ. කොටුවක් බඳු වූ ගෘහය ‘කෝට්ඨාගාර’ (ධාන්‍ය ගබඩාව) යි. එය ධාන්‍ය රැස්කර තබන ස්ථානයයි. ‘අබ්භුය්‍යාසි’ යනු යුද්ධය පිණිස ඉදිරියට නික්මුණේය යන අර්ථයයි. ‘එකසංඝාතම්පි’ යනු එක් යුද්ධයක් ද යන්නයි. ‘ධෝවනං’ යනු සෝදන පැන් (දිය) යන්නයි.

463. Pariyādinnarūpāti kodhacittena pariggahitasabhāvā.

463. ‘පරියාදින්නරූපා’ යනු ක්‍රෝධ සිතින් වෙළා ගන්නා ලද ස්වභාවය ඇත්තාහු යන්නයි.

464. Taṃ na jānantīti taṃ kalahaṃ na jānanti. Ye upanayhantīti yathāvuttaṃ kodhākāraṃ citte bandhanti. Pākaṭaparissayeti sīhādike. Paṭicchannaparissayeti rāgādike. Pāḷiyaṃ natthi bāle 97 sahāyatāti bālaṃ nissāya sīlādiguṇasaṅkhātā sahāyatā natthi, na sakkā laddhunti attho.

464. “තං න ජානන්ති” යනු ඒ කලහය නොදනිති යන්නයි. “යේ උපනයහන්ති” යනු කලින් කියන ලද ක්‍රෝධ ආකාරය සිතෙහි බැඳගනිති යන්නයි. “පාකටපරිස්සයේ” යනු සිංහයන් ආදී ප්‍රකට බියජනක උපද්‍රවයන්ය. “පටිච්ඡන්නපරිස්සයේ” යනු රාගය ආදී සැඟවුණු (ප්‍රතිච්ඡන්න) උපද්‍රවයන්ය. පාලියෙහි “නත්ථි බාලේ සහායතා” යනු අඥානයා ඇසුරු කිරීමෙන් ශීලාදී ගුණ සංඛ්‍යාත යහපත් මිත්‍රත්වය (සහභාගීත්වය) නැත, එය ලැබිය නොහැකිය යන අර්ථයයි.

466. Attakāmarūpāti [Pg.209] attano hitakāmayamānasabhāvā. Anuruddhāti ekasesanayena tiṇṇampi kulaputtānaṃ ālapanaṃ, teneva bahuvacananiddeso kato. Khamanīyaṃ sarīraṃ yāpanīyaṃ jīvitaṃ ‘‘kacci vo sarīrañca dhāretuṃ, jīvitañca yāpetuṃ sakkā’’ti pucchati. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto, ekaṃsena mayaṃ bhanteti attho. Yathā kathanti ettha yathāti nipātamattaṃ, yathākathanti vā eko nipāto kāraṇapucchanattho, kena pakārenāti attho. Ekañca pana maññe cittanti ekassa cittavasena itaresampi pavattanato sabbesaṃ no ekaṃ viya cittanti attho. Kacci pana vo anuruddhāti ettha voti nipātamattaṃ, paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. Amhākanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ, amhesu tīsu yo paṭhamaṃ paṭikkamatīti attho.

466. ‘අත්තකාමරූපා’ යනු තමන්ගේ යහපත කැමති වන ස්වභාවය ඇත්තාහු යන්නයි. ‘අනුරුද්ධා’ යනු ඒකශේෂ ක්‍රමයෙන් කුලපුත්‍රයන් තිදෙනාට ම කරන ආමන්ත්‍රණයකි, එහෙයින් ම බහුවචන නිර්දේශය කරන ලදී. ශරීරයට ඉවසිය හැකි ද, ජීවිතය පැවැත්විය හැකි ද යන්න “ඔබ සැමට ශරීරය දරා ගැනීමටත්, ජීවිතය පැවැත්වීමටත් හැකි වේ ද?” යි විමසයි. ‘තග්ඝා’ යනු ඒකාන්ත අර්ථය දෙන නිපාතයකි, “ස්වාමීනි, ඒකාන්තයෙන් ම අපට (හැකිය)” යන අර්ථයයි. ‘යථා කථං’ යන්නෙහි ‘යථා’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. නැතහොත් ‘යථාකථං’ යනු එක් නිපාතයක් වන අතර එය හේතු විමසීමේ අර්ථය දේ, “කවර ආකාරයකින් ද” යන අර්ථයයි. “එක් සිතක් ම යැයි සිතමි” යනු එක් අයෙකුගේ සිතේ ස්වභාවයෙන් අන් අය ද හැසිරෙන බැවින් අප සැමගේ සිත එකක් මෙන් වේ යන අර්ථයයි. “කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා” යන්නෙහි ‘වෝ’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි, නැතහොත් ප්‍රථමා විභක්තියයි, “ඔබ සැම” යන අර්ථයයි. ‘අම්හාකං’ යනු නිර්ධාරණ අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි, “අප තිදෙනා අතුරෙන් යමෙක් පළමුව පෙරළා පැමිණෙන්නේ ද” යන අර්ථයයි.

Kosambakavivādakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

කෝසම්බක විවාද කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā

පාලිලෙය්‍යක ගමන කථා වර්ණනාව

467. Yena pālileyyakanti paccatte upayogavacanaṃ, yattha pālileyyako gāmo, tattha avasarīti attho. Daharapotakehīti bhiṅkacchāpehi. ‘‘Ogāhi’’ntipi pāṭho, nahānapokkharaṇinti attho.

467. “යෙන පාලිලෙය්‍යකං” යනු ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තියයි, යම් තැනක පාලිලෙය්‍යක ග්‍රාමය ඇත් ද, එතැනට පැමිණියේය යන අර්ථයයි. ‘දහරපෝතකේහි’ යනු හස්ති පෝතකයන් (ඇත් පැටවුන්) සමඟ යන්නයි. ‘ඕගාහිං’ කියා ද පාඨයක් ඇත, නාන පොකුණට බැස්සාහුය යන අර්ථයයි.

Udānagāthāyaṃ pana – rathaīsasadisadantassa nāgassa hatthino etaṃ vivekaninnaṃ cittaṃ nāgena buddhanāgassa vivekaninnacittena sameti. Kasmā? Yaṃ yasmā ekova ramati vane, tasmā evaṃ yojanā daṭṭhabbā.

උදාන ගාථාවෙහි වනාහි – රිය වියගසක් බඳු දළ ඇති ඇතාගේ (හස්තියාගේ) විවේකයට නැඹුරු වූ මේ සිත, බුද්ධ නාගයාණන් වහන්සේගේ විවේකයට නැඹුරු වූ සිත සමඟ සමපාත වෙයි. කවර හෙයින් ද? යම් හෙයකින් තනිව ම වනයෙහි වෙසෙමින් සතුටු වන බැවිනි, එහෙයින් මෙසේ සම්බන්ධය (යෝජනාව) දත යුතුය.

Pālileyyakagamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පාලිලෙය්‍යක ගමන කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā

අෂ්ටාදශ වස්තු කථා වර්ණනාව

468. Yathā dhammo tathā tiṭṭhāhīti yathā dhammo ca vinayo ca ṭhito, tathā tiṭṭha, dhammavādīpakkhe tiṭṭhāti attho.

468. “යථා ධම්මෝ තථා තිට්ඨාහි” යනු යම් සේ ධර්මය හා විනය පිහිටා තිබේ ද, එසේ ම පිහිටන්න, ධර්මවාදී පාර්ශ්වයෙහි පිහිටන්න යන අර්ථයයි.

473. ‘‘Yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti idaṃ sāmaggībhedassa akārake sandhāya vuttaṃ. Ye pana bhedakārakā viruddhā alajjino[Pg.210], tesaṃ paṭibāhituṃ vaṭṭati tesaṃ santakassapi senāsanassa vināsanavacanato. ‘‘Vivittaṃ katvāpi dātabba’’nti vuttattā pana yathāvuḍḍhaṃ varasenāsanaṃ adatvā vuḍḍhānampi asaññatānaṃ saññatehi vivittaṃ katvā dātabbanti daṭṭhabbaṃ.

473. "යමෙක් වළක්වන්නේ නම් දුක්කටාපත්ති වේ" යන මේ වචනය වදාරන ලද්දේ සමගිය බිඳ නොදමන භික්ෂූන් උදෙසාය. යම් භික්ෂූන් කෙනෙක් සමගිය බිඳ දමන්නෝ, විරුද්ධ වන්නෝ සහ අලජ්ජී වන්නෝ වෙත්ද, ඔවුන් වැළැක්වීම සුදුසුය. මන්දයත්, ඔවුන් සතු සේනාසන පවා ඉවත් කළ යුතු බව වදාරා ඇති බැවිනි. "වෙන් කොට දිය යුතුය" යනුවෙන් වදාරා ඇති බැවින්, ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය අනුව උතුම් සේනාසන නොදී, අසංවර වූ ජ්‍යෙෂ්ඨ භික්ෂූන්ට වුවද, සංවර වූ භික්ෂූන්ගෙන් වෙන් කොට සේනාසන දිය යුතු බව මෙසේ දත යුතුය.

475. Kammavācāya osāretvāti ettha ukkhittassa bhikkhuno āpattiyāpannabhāvaṃ paṭijānitvā sammāvattanena ukkhepakānaṃ samuppannaosāraṇacchandassa pageva ñātattā paṭippassambhanakammavācāya ukkhittānuvattakā sayameva naṃ osāresunti daṭṭhabbaṃ.

475. "කර්ම වාක්‍යයෙන් නැවත ඇතුළත් කර" යන්නෙහි, උත්ක්ෂේපණය කරන ලද භික්ෂුව තමා ඇවැතකට පැමිණි බව පිළිගෙන, මනාව පිළිපැදීම නිසා, ඔහුව නැවත සංඝයා අතරට ගැනීමට උත්ක්ෂේපණය කළ භික්ෂූන් තුළ ඇති වූ කැමැත්ත කලින්ම දැනගත් බැවින්, සංසිඳවීමේ කර්ම වාක්‍යයෙන් උත්ක්ෂේපිත භික්ෂුව අනුගමනය කරන්නන් විසින්ම ඔහුව නැවත ඇතුළත් කරගන්නා ලදී යන්න මෙහි අදහසයි.

476. Atthato apagatāti sāmaggīatthavirahitā, tucchabyañjanāti attho.

476. "අර්ථයෙන් තොර වූ" යනු සමගියේ අර්ථයෙන් තොර වූ, හිස් වචන පමණක් ඇති යන්න අර්ථයයි.

477. Appaṭicchannācāroti appaṭicchādetabbasundarācāro. Anapagatanti kāraṇato anapetaṃ. Ādātabbato gahetabbato ādāyanti ācariyavādo vuttoti āha ‘‘ādāyaṃ attano ācariyavāda’’nti.

477. "සැඟවිය නොයුතු සිල්වත් පැවැත්මක් ඇති" යනු සැඟවිය නොයුතු යහපත් පැවැත්මක් ඇති බවයි. "බැහැර නොගිය" යනු කරුණෙන් බැහැර නොවන බවයි. පිළිගත යුතු බැවින්, ග්‍රහණය කරගත යුතු බැවින් "ආදාය" යන්නෙන් ආචාර්යවාදය පවසන ලදි. එහෙයින් "තමාගේ ආචාර්යවාදය පිළිගෙන" යැයි වදාරන ලදි.

Aṭṭhahi dūtaṅgehīti ‘‘sotā ca hoti sāvetā ca uggahetā ca dhāretā ca viññātā ca viññāpetā ca kusalo ca sahitāsahitassa no ca kalahakārako’’ti (a. ni. 8.16) evaṃ vuttehi aṭṭhahi dūtaṅgehi. Sesamettha, heṭṭhā ca sabbattha suviññeyyamevāti.

"දූත අංග අටෙන් යුක්තව" යනු, "අසන්නෙක්ද වෙයි, අසන්නට සලස්වන්නෙක්ද වෙයි, ග්‍රහණය කරගන්නෙක්ද වෙයි, මතක තබා ගන්නෙක්ද වෙයි, අවබෝධ කරගන්නෙක්ද වෙයි, අවබෝධ කරවන්නෙක්ද වෙයි, හිත අහිත (යහපත හා අයහපත) හඳුනා ගැනීමට දක්ෂයෙක්ද වෙයි, කලහ කරන්නෙක් නොවෙයි" යනුවෙන් වදාරන ලද දූත අංග අටයි. මෙහිද, මීට පෙරද සඳහන් වූ අනෙකුත් කරුණු පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

Aṭṭhārasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අටළොස් වස්තු කථාව පිළිබඳ විවරණය නිම විය.

Kosambakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

කොසම්බක ඛන්ධකය විවරණය කිරීමේ ක්‍රමය නිම විය.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ 'විමතිවිනෝදනී' නම් ටීකාවෙහි,

Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

මහා වග්ග විවරණ ක්‍රමය නිම විය.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය වේවා!

Cūḷavaggavaṇṇanā

Explicitly left untranslated as per canonical listing 'චූළවග්ග විවරණය'

1. Kammakkhandhako

1. කම්මක්ඛන්ධකය

Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā

තජ්ජනීය කර්ම කථා විවරණය

1. Cūḷavaggassa [Pg.211] paṭhame kammakkhandhake tāva ‘‘balavābalava’’nti idaṃ ekapadaṃ. ‘‘Balavabalava’’nti vattabbe ākāraṃ katvā ‘‘balavābalava’’nti vuttaṃ. Tañca ‘‘dukkhadukkha’’ntiādīsu viya atisayatthe vattatīti āha ‘‘suṭṭhu balavaṃ paṭivadathā’’ti, ati viya balavaṃ katvā paṭivacanaṃ dethāti attho.

1. චූළවග්ගයේ පළමු කම්මක්ඛන්ධකයෙහි මුලින්ම එන "බලවාබලවං" යන්න තනි පදයකි. "බලවබලවං" යැයි කිව යුතු තැන දීර්ඝ ස්වරය යොදා "බලවාබලවං" යැයි දක්වන ලදී. එය "දුක්ඛදුක්ඛං" යනාදියේ මෙන් අතිශයාර්ථයෙහි යෙදෙන බැවින් "ඉතා දැඩිව පෙරළා පිළිතුරු දෙන්න" යැයි අටුවාවෙහි පවසන ලදී. එනම්, ඉතා දැඩි ලෙස පෙරළා පිළිතුරු දෙන්න යන්න එහි අදහසයි.

2. Pāḷiyaṃ āpatti āropetabbāti ettha kiñcāpi ‘‘mā kho tumhe āyasmanto eso ajesī’’tiādike bhaṇḍanādijanake vacane paññattā kāci āpatti nāma natthi musāpesuññādīsu etassa appaviṭṭhattā, tathāpi bhikkhūhi visuṃ, saṅghamajjhe ca ‘‘mā, āvuso, bhikkhū aññamaññaṃ payojetvā bhaṇḍanādiṃ akāsi, nedaṃ appicchatādīnaṃ atthāya vattatī’’ti evaṃ apaññattena vuccamānassa bhikkhuno anādariyena anoramanapaccayā vā aññavādavihesādikaraṇapaccayā vā yā āpatti hoti, sā āpatti āropetabbā diṭṭhivipannassa viyāti evamattho daṭṭhabbo.

2. පාලියෙහි "ඇවැත් පැමිණවිය යුතුය" යන්නෙහි, "ඇවැත්නි, මේ මහණා ජයගත්තේය" යනාදී කලහ ඇති කරවන වචන සම්බන්ධයෙන් පනවන ලද කිසිදු ඇවැතක් නැතත් (මක්නිසාද යත් එය මුසාවාද, පිසුණාවාචා ආදියට ඇතුළත් නොවන බැවිනි), එසේ වුවද, භික්ෂූන් විසින් වෙන් වෙන්ව හෝ සංඝයා මැද හෝ "ඇවැත්නි, භික්ෂූන් එකිනෙකා පොළඹවා කලහ නොකරන්න, මෙය අල්පේච්ඡ බව ආදී ගුණධර්මයන් පිණිස පවතින්නක් නොවේ" යැයි මෙසේ පොදු අවවාදයකින් අවවාද කරනු ලබන භික්ෂුව, අනාදරය නිසා හෝ එයින් නොවැළකීම නිසා හෝ වෙනත් කථාවක් කියා සංඝයා වෙහෙසීමට පත් කිරීම නිසා හෝ යම් ඇවැතකට පැමිණේ නම්, දෘෂ්ටි විපත්ති ඇති භික්ෂුවකට ඇවැත් පමුණුවන්නාක් මෙන්, එම ඇවැත ඔහුට පැමිණවිය යුතුය යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Yassa pana idaṃ vacanaṃ vināva kāyavācāhi āpannā lahukāpatti atthi, tassapi āropetabbāva. Yaṃ pana kammavācāya ‘‘attanā bhaṇḍanakārakā’’ti attanā-saddaggahaṇaṃ, ‘‘yepi caññe bhikkhū bhaṇḍanakārakā…pe… te upasaṅkamitvā’’tiādivacanañca, taṃ vatthuvasena gahitaṃ. Yo pana sayameva bhaṇḍanakārako hoti, aññe pana bhaṇḍanakārake upasaṅkamitvā ‘‘mā kho tumhe’’tiādivacanaṃ na vadati, tassāpetaṃ kammaṃ kātabbameva. Karontehi ca ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo [Pg.212] bhikkhu bhaṇḍanakārako…pe… saṅghe adhikaraṇakārako. Yadi saṅghassa pattakalla’’ntiādināva kammavācā kātabbā. Yo ca aññepi bhikkhū kalahāya samādapeti, tassāpi evameva kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati aññesaṃ samādāpanassapi bhaṇḍanakārakatte eva pavisanato. Aññesaṃ samādāpanākārampi vatvāva, kammavācaṃ kātukāmenapi ca tehi vuttavacanatthameva gahetvā tadanuguṇaṃ yojetvāva kātabbaṃ, na idhāgatavaseneva sabbesampi idhāgatavaseneva vacanāsambhavā. Bhūtena vatthunā katameva hi avipannaṃ hoti, nāññanti gahetabbaṃ. Esa nayo niyassakammādīsupi.

යම් භික්ෂුවකට මේ සිදුවීම නොමැතිව වුවද කයින් හෝ වචනයෙන් පැමිණි සැහැල්ලු ඇවැතක් තිබේ නම්, ඔහුටද ඇවැත් පැමිණවිය යුතුමය. කර්ම වාක්‍යයෙහි "තමා විසින්ම කලහ කරන්නෝ" යැයි "තමා" (අත්තනා) යන වචනය යෙදීම සහ "යම් වෙනත් භික්ෂූන් කලහ කරන්නෝ වෙත්ද... ඔවුන් වෙත එළඹ" යනාදී වචන යෙදීම සිදුවීමේ ස්වභාවය අනුව ගන්නා ලද්දකි. යමෙක් තමා විසින්ම කලහ කරන්නෙකු වන නමුත්, කලහ කරන වෙනත් භික්ෂූන් වෙත ගොස් "ඔබලා එසේ නොකරන්න" යනාදී වචන නොකියන්නේ නම්, ඔහුටද මේ තජ්ජනීය කර්මය කළ යුතුමය. එය කරන භික්ෂූන් විසින් "ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා, මෙනම් ඇති භික්ෂුව කලහ කරන්නෙකි... සංඝයා මැද අධිකරණ ඇති කරන්නෙකි. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණියේ නම්..." යනාදී වශයෙන්ම කර්ම වාක්‍යය කිව යුතුය. යමෙක් වෙනත් භික්ෂූන්වද කලහය සඳහා පොළඹවයිද, ඔහුටද මෙලෙසම කර්ම වාක්‍යය කිරීම සුදුසුය. මන්දයත්, අන් අය පොළඹවීමද කලහකාරී බවටම ඇතුළත් වන බැවිනි. අන් අය පොළඹවන ආකාරයද පවසා කර්ම වාක්‍යය කිරීමට කැමති භික්ෂුව විසින් වුවද, ඔවුන් පැවසූ වචනයේ අර්ථයම ගෙන, ඊට අනුකූලව ගළපා කර්ම වාක්‍යය කළ යුතුය. මෙහි සඳහන් පරිදිම සැමටම එකම වචන භාවිත කළ නොහැකි බැවිනි. සත්‍ය සිදුවීම මත පදනම්ව කරන ලද කර්මයම නිවැරදි වෙයි, වෙනත් එකක් නොවේ යැයි වටහා ගත යුතුය. නිස්සය කර්ම ආදියේදීද මේ ක්‍රමයම වේ.

Tajjanīyakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

තජ්ජනීය කර්ම කථා විවරණය නිම විය.

Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā

අධර්ම කර්ම ද්වාදසක කථා විවරණය

4. Appaṭiññāya katanti vatthuṃ vā āpattiṃ vā asampaṭicchāpetvā kataṃ. Yo pana sabbesaṃ passantānaṃ eva vatthuvītikkamaṃ katvā pacchā kammakaraṇabhayena ‘‘na karomī’’ti musā vadati, tassa bhikkhūnaṃ sammukhe vītikkamakaraṇameva paṭiññā. Tathato jānanatthameva paṭiññāya karaṇaṃ anuññātaṃ. Yattha pana sandeho hoti, tattha sampaṭicchāpetvāva kattabbanti gahetabbaṃ.

4. "ප්‍රතිඥාවෙන් තොරව කරන ලද්දක්" යනු වරද (සිදුවීම) හෝ ඇවැත පිළිගැනීමට සලස්වන්නේ නැතිව කරන ලද්දකි. යමෙක් සියල්ලන් බලා සිටියදීම වරදක් කර, පසුව විනය කර්මයකට බියෙන් "මම නොකළෙමි" යැයි බොරු කියයි නම්, භික්ෂූන් ඉදිරියේ එම වරද කිරීමම ඔහුගේ පිළිගැනීම (ප්‍රතිඥාව) වෙයි. සත්‍යය දැනගැනීම පිණිසම ප්‍රතිඥාව ලබාගැනීම අනුදන්නා ලදී. යම් තැනක සැකයක් පවතී නම්, එහිදී වැරැද්ද පිළිගැනීමට සලස්වාම විනය කර්මය කළ යුතුය යන්න මෙසේ වටහාගත යුතුය.

‘‘Pārājikāpattiyā vā’’ti idaṃ liṅganāsananimittatāya pārājikassa kammena atikicchanīyato vuttaṃ. ‘‘Saṅghādisesāpattiyā vā’’ti idaṃ pana parivāsādinissāraṇakammassa āveṇikassa vijjamānattā vuttaṃ. Yaṃ pana parato ‘‘adhisīle sīlavipanno hoti…pe… tajjanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 6) vuttaṃ, taṃ ‘‘āyatiṃ saṃvare ṭhatvā vuṭṭhānaṃ karohī’’ti ovadiyamānassa anādariyādipaccayalahukāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Sīlavipattimūlakañhi lahukāpattiṃ āpanno idha abhedūpacārena ‘‘adhisīle sīlavipanno’’ti vutto ‘‘atidiṭṭhiyā diṭṭhivipanno’’ti ettha viya.

"පාරාජිකා ඇවැතකින් හෝ" යන්න මහණකම අහිමි වීමට හේතු වන බැවින් සහ පාරාජිකාවට පැමිණි තැනැත්තා විනය කර්මයකින් සුවපත් කළ නොහැකි බැවින් පවසන ලද්දකි. "සංඝාදිසේස ඇවැතකින් හෝ" යන්න පිරිවාස ආදී නිස්සාරණ විනය කර්මයන් වෙන් වෙන්ව පවතින බැවින් පවසන ලද්දකි. මීට පසුව, "අධිශීලයෙහි ශීල විපන්න වෙයි... තජ්ජනීය කර්මය කළ යුතුය" යනුවෙන් යමක් වදාරන ලද්දේ නම්, එය "මතු සංවරයෙහි පිහිටා ඇවැතින් නැගී සිටින්න" යැයි අවවාද කරනු ලබන භික්ෂුවගේ අනාදරය ආදී හේතු නිසා සිදුවන සැහැල්ලු ඇවැත් අරභයා පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, ශීල විපත්තිය මුල් කරගත් සැහැල්ලු ඇවැතකට පැමිණි භික්ෂුව, මෙහිදී අභේදෝපචාරයෙන් "අධිශීලයෙහි ශීල විපන්න වූවෙක්" යැයි පවසන ලද බැවිනි. එය "අතිදෘෂ්ටියෙන් දෘෂ්ටි විපන්න වූවෙක්" යන්නෙහි මෙනි.

Yathā ca diṭṭhiṃ gahetvā voharantassa ‘‘ito diṭṭhito oramāhī’’ti avatvā katakammaṃ kevalāya diṭṭhivipattiyā katattā anāpattiyā kataṃ nāma adhammakammaṃ hoti, evaṃ sīlavipattiṃ āpajjitvā lajjidhamme [Pg.213] okkante yathādhammaṃ vuṭṭhāya saṃvare ṭhātukāmassa kataṃ tajjanīyādikammaṃ kevalāya sīlavipattiyā katattā adesanāgāminiyā kataṃ nāma adhammakammaṃ hoti. Teneva niyassakammepi ‘‘apissu bhikkhū pakatā parivāsaṃ dentā’’tiādinā saṃvare aṭṭhānameva kammanimittabhāvena vuttaṃ. Adantaṃ damanatthameva hi tajjanīyādikammāni anuññātānīti. Keci pana ‘‘adesanāgāminiyāti idaṃ pārājikāpattiṃyeva sandhāya vuttaṃ, na saṅghādisesa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.4) vadanti, taṃ sukkapakkhe ‘‘desanāgāminiyā āpattiyā kataṃ hotī’’ti iminā vacanena virujjhati. Saṅghādisesassāpi ca pariyāyato desanāgāminivohāre gayhamāne ‘‘āpattiyā kataṃ hotī’’ti vuttavārato imassa vārassa viseso na siyā, aṭṭhakathāyampettha visesabhāvo na dassito. Tasmā vuttanayenevettha adhippāyo gahetabbo.

යම් සේ වැරදි දෘෂ්ටියක් ගෙන ක්‍රියා කරන භික්ෂුවකට 'මේ දෘෂ්ටියෙන් වැළකෙන්න' යැයි නොකියා කරන ලද කර්මය, හුදෙක් දෘෂ්ටි විපත්තිය නිසාම කරන ලද හෙයින්, ඇවතක් නොමැතිව කරන ලද අධර්ම කර්මයක් වේද, එමෙන්ම ශීල විපත්තියට පැමිණ පසුව ලජ්ජී ස්වභාවයට පැමිණ, ධර්මානුකූලව ඇවතින් නැගී සිට සංවරයෙහි පිහිටීමට කැමති භික්ෂුවකට කරන ලද තජ්ජනීය ආදී කර්මය ද හුදෙක් ශීල විපත්තිය නිසාම කරන ලද හෙයින්, දේශනාගාමී නොවන ඇවතින් කරන ලද අධර්ම කර්මයක්ම වේ. එහෙයින්ම නියස්ස කර්මයේදී ද 'ප්‍රකෘතිමත් භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිවාසය දෙද්දී පවා...' යනාදී වශයෙන් සංවරයෙහි නොපිහිටීමම කර්මය සිදු කිරීමට හේතුවක් ලෙස දක්වන ලදී. නොදැමුණු තැනැත්තා දමනය කිරීම පිණිසම තජ්ජනීය ආදී කර්මයන් අනුදැන වදාරන ලද්දේමය. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'දේශනාගාමී නොවන ඇවතක් යන්නෙන් මෙහි පාරාජිකා ඇවතම අදහස් කරන ලද බවත්, සංඝාදිසේස ඇවත අදහස් නොකළ බවත්' පවසති. එය සුක්ක පක්ෂයෙහි 'දේශනාගාමී ඇවතින් කරන ලද්දක් වේ' යන වචනය හා පරස්පර වේ. සංඝාදිසේස ඇවත ද පරියාය වශයෙන් දේශනාගාමී යන ව්‍යවහාරයට ගන්නා කල්හි, 'ඇවතින් කරන ලද්දක් වේ' යැයි වදාරන ලද වාරයෙන් මෙම මතයෙහි විශේෂත්වයක් නොවන්නේය. අට්ඨකථාවෙහි ද මෙහි කිසිදු විශේෂත්වයක් දක්වා නැත. එබැවින් ඉහත සඳහන් කරන ලද ක්‍රමයෙන්ම මෙහි අදහස තේරුම් ගත යුතුය.

6. Sabbānipīti tajjanīyaniyassapabbājanīyakammāni tīṇipi. Aññakammassa vatthunāti tajjanīyato aññassa kammassa vatthunā aññakammakaraṇaṃ nāma koci dosopi na hotīti adhippāyo. Kāraṇamāha ‘‘kasmā’’tiādinā.

6. 'සබ්බානිපි' (සියල්ල ද) යනු තජ්ජනීය, නියස්ස සහ පබ්බාජනීය යන කර්ම තුනම වේ. 'අඤ්ඤකම්මස්ස වත්ථුනා' (වෙනත් කර්මයක වස්තුවෙන්) යනු තජ්ජනීය කර්මයට වඩා වෙනත් කර්මයක වස්තුවකින් වෙනත් කර්මයක් කිරීමෙහි කිසිදු දෝෂයක් නැත යන්න අදහසයි. 'කස්මා' (කුමක් හෙයින්ද) යනාදී වශයෙන් ඊට හේතුව දක්වයි.

8. Pannalomāti patitamānalomā.

8. 'පන්නලෝමා' යනු පහව ගිය (පහත වැටුණු) මාන නැමැති ලොම් ඇති බවයි (යටහත් පහත් වූ ස්වභාවයයි).

Adhammakammadvādasakakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අධර්ම කර්ම ද්වාදසක කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Niyassakammakathādivaṇṇanā

නියස්ස කර්ම කථා වර්ණනාව

11. Niyassakamme pāḷiyaṃ apissūti apicāti imasmiṃ atthe nipātasamudāyo. Nissāya te vatthabbanti ettha keci kalyāṇamittāyattavuttitaṃ sandhāya vuttanti vadanti, aññe pana nissayaggahaṇamevāti, ubhayenapissa serivihāro na vaṭṭatīti dīpitanti daṭṭhabbaṃ.

11. නියස්ස කර්මයෙහි පාලියෙහි එන 'අපිස්සු' යන්න 'අපි ච' යන අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාත සමූහයකි. 'නිස්සාය තේ වත්ථබ්බං' (නුඹ නිස්සය ගෙන වාසය කළ යුතුය) යන්නෙහි ඇතැම් ආචාර්යවරු කල්‍යාණමිත්‍රයන් ඇසුරු කරමින් ජීවත් වීම අදහස් කර ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් යැයි පවසති. වෙනත් අයමු නිස්සය ගැනීමම අදහස් කර පවසති. මේ ක්‍රම දෙකෙන්ම එම භික්ෂුවට තමන්ට රිසි සේ (ස්වාධීනව) වාසය කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

21. Pabbājanīyakamme ‘‘pabbājanīyakammaṃ paṭippassambhetū’’ti idaṃ pakkamanādiṃ akatvā sammāvattantānaṃ vasena vuttaṃ.

21. පබ්බාජනීය කර්මයෙහි 'පබ්බාජනීය කර්මය සංසිඳුවත්වා' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ (ආරාමයෙන්) බැහැර නොගොස් මැනවින් පිළිපදින භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා ය.

33. Paṭisāraṇīyakamme [Pg.214] neva bhikkhuvacanaṃ, na gihivacananti ettha pariyāyatopi bhikkhū parakhuṃsanaṃ na vadanti, gahaṭṭhā pana sarūpeneva akkosituṃ samatthāpi upakārīsu akāraṇaṃ evarūpaṃ na vadanti, tvaṃ gihiguṇatopi parihīnoti adhippāyo.

33. පටිසාරණීය කර්මයෙහි 'භික්ෂුවකගේ වචනයක්වත් ගිහියෙකුගේ වචනයක්වත් නොවේ' යන්නෙහි පරියාය වශයෙන් ද භික්ෂූන් වහන්සේලා අන්‍යයන්ට අපහාස වන වචන නොපවසති. ගිහියෝ වනාහි සැබෑ ලෙසම බැණ වැදීමට සමත් වුවද, තමන්ට උපකාර කරන්නන්ට අහේතුකව මෙබඳු වචන නොපවසති. එබැවින් 'නුඹ ගිහි ගුණයෙන් පවා පිරිහුණෙහිය' යන්න මෙහි අදහසයි.

39. ‘‘Aṅgasamannāgamo purimehi asadiso’’ti iminā tajjanīyādīnaṃ vuttakāraṇamattena idaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti dīpeti. Idha vuttena pana gihīnaṃ alābhāya parisakkanādinā aṅgena tānipi kātuṃ vaṭṭatīti gahetabbaṃ. Ettha ca ‘‘saddhaṃ pasannaṃ dāyakaṃ kārakaṃ saṅghupaṭṭhākaṃ hīnena khuṃsetī’’ti vuttattā tādisesu gihīsu khuṃsanādīhi gihipaṭisaṃyuttehi eva aṅgehi kammārahatā, na ārāmikaceṭakādīsu khuṃsanādīhi. Tatthāpi dāyakādīsu khamāpitesu kammārahatā natthi, āpatti ca yattha katthaci desetuṃ vaṭṭati. Yo ce tikkhattuṃ khamāpiyamānopi na khamati, akatakammenapi dassanūpacāre āpatti desetabbā. So ce kālakato hoti, desantaraṃ vā gato, gatadisā na ñāyati, antarāmagge vā jīvitantarāyo hoti, katakammenapi akatakammenapi saṅghamajjhe yathābhūtaṃ viññāpetvā khamāpetvā āpatti desetabbāti vadanti. Dhammikapaṭissavassa asaccāpane pana tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘mayā asamavekkhitvā paṭissavaṃ katvā so na saccāpito, taṃ me khamathā’’tiādinā khamāpane vacanakkamo ñāpetabbo.

39. 'අංගයන්ගෙන් යුක්ත වීම පෙර කර්මයන්ට වඩා වෙනස් වේ' යන්නෙන්, තජ්ජනීය ආදී කර්මයන් සඳහා දක්වන ලද කරුණු පමණකින් මෙම පටිසාරණීය කර්මය කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වයි. එහෙත් මෙහි දක්වන ලද ගිහියන්ට ලාභ නොලැබෙන සේ කටයුතු කිරීම ආදී අංගයන්ගෙන් එම තජ්ජනීය ආදී කර්මයන් කිරීමට ද සුදුසු බව වටහා ගත යුතුය. තවද මෙහි 'ශ්‍රද්ධාවන්ත, ප්‍රසන්න වූ, දායක වූ, වත්පිළිවෙත් කරන්නා වූ, සංඝයාට උපස්ථාන කරන්නා වූ ගිහියාට පහත් කොට අපහාස කරයි' යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින්, එවැනි ගිහියන්ට අපහාස කිරීම ආදී ගිහි පාර්ශවය හා සම්බන්ධ වූ කරුණු නිසාම කර්මයට යටත් වීම සිදු වේ. ආරාම රකින්නන් හෝ සේවකයන් ආදීන්ට අපහාස කිරීමෙන් කර්මයට යටත් වීමක් සිදු නොවේ. එහිදී ද දායකයන් ආදීන්ගෙන් සමාව ගත් කල්හි කර්මයට යටත් වීමක් සිදු නොවන අතර, ඇවත ද ඕනෑම තැනකදී දේශනා කිරීමසුදුසු වේ. යම් දායකයෙකු තෙවරක් සමාව ඉල්ලුවද සමාව නොදෙන්නේ නම්, කර්මයට ලක් නොවූ භික්ෂුව විසින් ද ඔහුට පෙනෙන මානයේදී ඇවත දේශනා කළ යුතුය. ඔහු මියගොස් ඇත්නම්, හෝ වෙනත් පළාතකට ගොස් ඇත්නම්, ගිය දිශාවක් නොදන්නේ නම්, හෝ අතරමගදී ජීවිත අනතුරක් සිදුවන්නේ නම්, කර්මයට ලක්වූ හෝ ලක්නොවූ භික්ෂුව විසින් සංඝයා මධ්‍යයෙහි සත්‍ය තත්ත්වය පවසා, සමාව ගෙන ඇවත දේශනා කළ යුතු යැයි පවසති. ධර්මානුකූල පොරොන්දුවක් ඉටු නොකිරීමේදී නම්, ඔවුන් වෙත ගොස් 'මා විසින් නොසලකා හැරීමෙන් පොරොන්දුවක් දී එය ඉටු නොකරන ලදී, මගේ එම වරදට සමාව දුන මැනවි' යනාදී වශයෙන් සමාව ගැනීමේ වචන මාලාව දත යුතුය.

41. Pāḷiyaṃ maṅkubhūto nāsakkhi cittaṃ gahapatiṃ khamāpetunti tiṃsayojanamaggaṃ puna gantvāpi mānathaddhatāya yathābhūtaṃ dosaṃ āvikatvā akhamāpanena ‘‘nāhaṃ khamāmī’’ti tena paṭikkhitto maṅkubhūto khamāpetuṃ na sakkhi, so punadeva sāvatthiṃ paccāgantvāpi mānaniggahatthāyeva punapi satthārā pesito purimanayeneva khamāpetuṃ asakkonto punāgacchi. Athassa bhagavā ‘‘asantaṃ bhāvanamiccheyyā’’tiādināva (dha. pa. 73) dhammaṃ desetvā mānanimmathanaṃ katvā anudūtadānaṃ anuññāsīti daṭṭhabbaṃ.

41. පාලියෙහි එන 'ලැජ්ජාවට පත්ව චිත්ත ගෘහපතියාගෙන් සමාව ගැනීමට නොහැකි විය' යන්නෙහි අදහස නම්, යොදුන් තිහක දුර මාර්ගය නැවත ගොස්ද, මානයෙන් දැඩි වූ ස්වභාවය නිසා සැබෑ ලෙස වරද පිළිගෙන සමාව නොඉල්ලීම හේතුවෙන් 'මම සමාව නොදෙමි' යි එම ගෘහපතියා විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබ, ලැජ්ජාවට පත්ව (අපහසුතාවට පත්ව) ඔහුගෙන් සමාව ගැනීමට නොහැකි විය. ඔහු නැවතත් සැවැත් නුවරට පැමිණි කල්හි ද, ඔහුගේ මානය මැඩපැවැත්වීම සඳහාම නැවත වරක් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් පිටත් කර හරින ලදුව, පෙර ක්‍රමයෙන්ම සමාව ගැනීමට නොහැකිව නැවත පැමිණියේය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට 'අසන්තං භාවනමිච්ඡෙය්‍ය...' යනාදී වශයෙන් ධර්මය දේශනා කොට, මානය මැඩපවත්වා, අනුදූතයෙකු (සහයක භික්ෂුවක) පිටත් කර යැවීමට අනුදැන වදාළ බව දත යුතුය.

42. ‘‘No ce khamati…pe… āpattiṃ desāpetabbo’’ti vuttattā pageva gahaṭṭho khamati ce, dassanūpacāre āpattidesanākiccaṃ natthīti gahetabbaṃ.

42. 'ඉදින් සමාව නොදේ නම්... ඇවැත් දේශනා කරවිය යුතුය' යනුවෙන් වදාරන ලද බැවින්, මුලදීම ගිහියා සමාව දෙන්නේ නම්, පෙනෙන මානයේ සිට ඇවැත් දේශනා කිරීමේ අවශ්‍යතාවක් නැති බව වටහා ගත යුතුය.

46. Ukkhepanīyakammesu [Pg.215] tīsu ariṭṭhavatthusmiṃ āpattiṃ āropetvāti visuṃ saṅghamajjheva pāpikāya diṭṭhiyā appaṭinissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, samanubhāsanapariyosāne pācittiyaṃ vā āpattiṃ āropetvā. Etthāpi kammavācāya ‘‘tathāhaṃ bhagavatā’’tiādi vatthuvasena vuttaṃ. Yena yena pakārena diṭṭhigatikā vohariṃsu, tena tena pakārena yojetvā kammavācā kātabbā. Gahaṇākāraṃ pana vināpi ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, itthannāmassa bhikkhuno pāpikaṃ diṭṭhigataṃ uppannaṃ, so taṃ diṭṭhiṃ appaṭinissajjati, yadi saṅghassa pattakalla’’nti evaṃ sāmaññatopi kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭati.

46. උක්ඛේපනීය කර්ම තුනෙහි, අරිට්ඨ භික්ෂුවගේ වස්තුවෙහි 'ඇවතක් පනවා' යන්නෙහි අර්ථය නම්, තනිව හෝ සංඝයා මධ්‍යයෙහිදී ලාමක වූ (වැරදි) දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීමේ හේතුවෙන් දුක්කට ඇවතක් හෝ සමනුභාසන කර්මවාක්‍යය අවසානයේ සිදුවන පාචිත්තිය ඇවතක් හෝ පැනවීමයි. මෙහිදී ද කර්මවාචාවෙහි 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද පරිදි මම...' යනාදී වචන සිද්ධිය අනුව පවසන ලද්දකි. දෘෂ්ටිගත පුද්ගලයන් යම් යම් ආකාරයකින් තම මතය ප්‍රකාශ කළේ නම්, ඒ ඒ ආකාරයට ගළපා කර්මවාචාව කළ යුතුය. එම දෘෂ්ටිය වැළඳගත් ආකාරය පිළිබඳ විස්තරය නොමැතිව වුවද, 'ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්සේ මාගේ වචනය අසත්වා! අසවල් නම ඇති භික්ෂුවට ලාමක වූ දෘෂ්ටියක් උපන්නේය, ඔහු එම දෘෂ්ටිය අත්නොහරින්නේය...' යනාදී වශයෙන් සාමාන්‍ය ක්‍රමයට ද කර්මවාචාව සිදු කිරීම සුදුසු වේ.

65. ‘‘Yaṃ diṭṭhiṃ nissāya bhaṇḍanādīni karotī’’ti iminā diṭṭhiṃ nissāya uppannāni eva bhaṇḍanādīni idha adhippetāni, na kevalānīti dasseti. Yo pana ‘‘bhaṇḍanādīnaṃ karaṇe doso natthī’’ti diṭṭhiko hutvā bhaṇḍanādiṃ karoti, sāpissa diṭṭhi eva hoti, tassapi appaṭinissagge kammaṃ kātuṃ vaṭṭati.

65. 'යම් දෘෂ්ටියක් නිසා කලහ කිරීම් ආදිය කරයිද' යන්නෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ දෘෂ්ටියක් මුල් කරගෙන හටගත් කලහ කිරීම් ආදියම මිස, හුදු කලහ කිරීම් පමණක් නොවන බව දක්වයි. යමෙක් 'කලහ කිරීම් ආදියෙහි කිසිදු වරදක් නැත' යන මතයෙහි (දෘෂ්ටියෙහි) පිහිටා කලහ කරන්නේ නම්, එයද ඔහුගේ දෘෂ්ටියක්ම වේ. එය අත්නොහැරීමේදී ද ඔහුට විරුද්ධව කර්මය සිදු කිරීම සුදුසු වේ.

Niyassakammakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

නියස්ස කර්ම කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kammakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

කම්මක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

2. Pārivāsikakkhandhako

2. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකය

Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā

පාරිවාසිකවත්ත කථා වර්ණනාව

75. Pārivāsikakkhandhake [Pg.216] antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampīti ādi-saddena mānattārahamānattacārikaabbhānārahe saṅgaṇhāti. Te hi pārivāsikānaṃ, pārivāsikā ca tesaṃ pakatattaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. Adhotapādaṭṭhapanakanti yattha ṭhatvā pāde dhovanti, tādisaṃ dāruphalakakhaṇḍādiṃ. Pādaghaṃsananti sakkharakathalādiṃ. ‘‘Vattaṃ karontī’’ti ettakamattasseva vuttattā saddhivihārikādīhipi abhivādanādiṃ kātuṃ na vaṭṭati.

75. පාරිවාසිකක්ඛන්ධකයෙහි, 'අන්තමසෝ මූලායපටිකස්සනාරහාදීනම්පි' යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් මානත් දීමට සුදුස්සන්, මානත් පුරන්නන් සහ අබ්භානයට සුදුස්සන් ද ඇතුළත් කරනු ලැබේ. මන්ද, ඔවුන් පිරිවෙස් රකින්නන්ට ද, පිරිවෙස් රකින්නන් ඔවුන්ට ද පකතත්ත (ප්‍රකෘතිමත්/සාමාන්‍ය) භික්ෂූන්ගේ ස්ථානයෙහිම සිටින බැවිනි. 'අධෝතපාදට්ඨපනකං' යනු යමක සිට දෙපා සෝදන්නේ ද, එවැනි ලෑලි කැබලි ආදියයි. 'පාදඝංසනං' යනු කැට කැබලි, වළං කටු ආදියයි. 'වත පිරියත්' (වත් කරත්) යන මේ පමණක්ම ප්‍රකාශ කර ඇති බැවින් සද්ධිවිහාරිකාදීන් විසින් වුවද වැඳීම ආදිය කිරීම සුදුසු නොවේ.

‘‘Pārisuddhiuposathe kariyamāne’’ti idaṃ pavāraṇādivasesu saṅghe pavārente anupagatachinnavassādīhi kariyamānapārisuddhiuposathampi sandhāya vuttaṃ. Attano pāḷiyāti navakānaṃ purato.

'පාරිසුද්ධි උපෝසථය කරනු ලබන කල්හි' යන මෙය, පවාරණ දිනයන්හි සඟ පිරිස පවාරණය කරද්දී, වස් නොවැදගත් හෝ වස් බිඳගත් භික්ෂූන් ආදීන් විසින් කරනු ලබන පාරිසුද්ධි උපෝසථය ද අරමුණු කරගෙන කියන ලද්දකි. 'අත්තනෝ පාළියා' යනු නවක (තරුණ) භික්ෂූන්ට ඉදිරියෙනි.

‘‘Pārivāsikassevā’’ti idaṃ abbhānārahapariyosāne sabbe garukaṭṭhe sandhāya vuttaṃ. Tesampi paccekaṃ oṇojanassa anuññātattā tadavasesā pakatattā eva taṃ na labhanti.

'පාරිවාසිකස්සේව' (පිරිවෙස් රකින්නාටම) යන මෙය, අබ්භානයට සුදුස්සන් දක්වා වූ සියලු ගරුකාපත්තිවල (සංඝාදිසේසයන්හි) සිටින භික්ෂූන් අරමුණු කරගෙන කියන ලද්දකි. මන්ද, ඔවුන්ට ද එක් එක් අයට වෙන් වෙන් වශයෙන් පුදන ලද දානය අනුදැන වදාරා ඇති බැවින්, එයින් ඉතිරි වූ පකතත්ත (සාමාන්‍ය) භික්ෂූන්ම එය නොලබති.

Catussālabhattanti bhojanasālāya paṭipāṭiyā diyyamānabhattaṃ. Hatthapāse ṭhitenāti dāyakassa hatthapāse paṭiggahaṇaruhanaṭṭhāneti adhippāyo. Mahāpeḷabhattepīti mahantesu bhattapacchiādibhājanesu ṭhapetvā diyyamānabhattesupi.

'චතුස්සාලභත්තං' යනු දන්හලෙහි පිළිවෙළින් දෙනු ලබන දානයයි. 'හත්ථපාසයෙහි සිටියහු විසින්' යන්නෙන් දායකයාගේ හත්ථපාසයෙහි පිළිගැනීමට සුදුසු ස්ථානයෙහි සිටීම අදහස් කෙරේ. 'මහාපේළභත්තයෙහි ද' යනු විශාල බත් පැසවල් (කූඩ) ආදී භාජනයන්හි තබා දෙනු ලබන දානයන්හි ද යන්නයි.

76. Pāpiṭṭhatarāti pārājikāpattīti ukkaṃsavasena vuttaṃ. Sañcarittādipaṇṇattivajjato pana sukkavissaṭṭhādikā lokavajjāva, tatthāpi saṅghabhedādikā pāpiṭṭhatarā eva.

76. 'වඩාත් ලාමක වූයේ පාරාජිකා ආපත්තියයි' යන්න උත්කෘෂ්ට (උපරිම) වශයෙන් කියන ලද්දකි. එහෙත් සඤ්චරිත්ත ආදී පණ්ණත්තිවජ්ජ (ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කිරීම්) වලට වඩා, ශුක්‍රවිස්සට්ඨි ආදී ලෝකවජ්ජ (ස්වභාවයෙන්ම වැරදි දේ) ම වඩාත් බරපතළ වේ. එහිදී වුවද සංඝභේද ආදිය වඩාත්ම ලාමක (බරපතළ) වේ.

‘‘Kammanti pārivāsikakammavācā’’ti etena kammabhūtā vācāti kammavācā-saddassa atthopi siddhoti veditabbo. Savacanīyanti ettha ‘‘sadosa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga. 3.76) atthaṃ vadati. Attano vacane pavattanakammanti evamettha attho daṭṭhabbo, ‘‘mā pakkamāhī’’ti vā ‘‘ehi vinayadharānaṃ sammukhībhāva’’nti vā [Pg.217] evaṃ attano āṇāya pavattanakakammaṃ na kātabbanti adhippāyo. Evañhi kenaci savacanīye kate anādarena atikkamituṃ na vaṭṭati, buddhassa saṅghassa āṇā atikkantā nāma hoti.

'කර්මය යනු පාරිවාසික කර්මවාචාවයි' යන්නෙන් කර්මයක් වූ වාචාව කර්මවාචා නම් වේ යන අර්ථය ද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. 'සවචනීයං' යන්නෙහි, 'ස' ශබ්දයෙන් තමා සතු හෝ දොස් සහිත යන අර්ථය කියවේ. තමාගේ වචනය අනුව පැවැත්විය යුතු ක්‍රියාව යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. එනම්, 'නොයන්න' කියා හෝ 'විනයධරයන් ඉදිරියට එන්න' කියා හෝ මෙලෙස තමාගේ අණින් කටයුතු කිරීම නොකළ යුතුය යන්න අදහස් වේ. මන්ද, යමෙකු විසින් මෙලෙස සවචනීය කර්මයක් කළ කල්හි අනාදරයෙන් (නොසලකා හැරීමෙන්) එය ඉක්මවා යාම සුදුසු නොවේ. එසේ කිරීම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සහ සංඝයා වහන්සේගේ අණ ඉක්මවා යාමක්ම වේ.

Rajohatabhūmīti paṇṇasālāvisesanaṃ. Paccayanti vassāvāsikacīvaraṃ. Senāsanaṃ na labhatīti vassaggena na labhati.

'රජෝහතභූමි' යනු පන්සල්, පන්සල් මඩුව (කොළ සෙවිලි කළ පන්සල් ආදී සේනාසන) සඳහා විශේෂණයකි. 'පච්චයං' යනු වස්සාවාසික (වස් වසන කල ලබන) සිවුරයි. 'සේනාසනය නොලබයි' යනු උපසම්පදා වස් පිළිවෙළ (seniority) අනුව නොලබයි යන්නයි.

Apaṇṇakapaṭipadāti aviraddhapaṭipadā. Sace vāyamantopīti ettha avisayabhāvaṃ ñatvā avāyamantopi saṅgayhati.

'අපණ්ණකපටිපදා' යනු නොවැරදෙන (නිවැරදි) පිළිවෙතයි. 'සචේ වායමන්තෝපි' (උත්සාහ කළත්) යන්නෙහි, තමාට නොහැකි බව දැන උත්සාහ නොකරන්නා ද ඇතුළත් කරනු ලැබේ.

81. Avisesenāti pārivāsikukkhittakānaṃ sāmaññena. Pañcavaṇṇacchadanabaddhaṭṭhānesūti pañcappakāracchadanehi channaṭṭhānesu.

81. 'අවිශේෂයෙන්' යනු පිරිවෙස් රකින්නන් සහ උක්ඛිත්තකයන් (පිටුවහල් කළවුන්) පොදුවේ සමාන කිරීමෙනි. 'පඤ්චවණ්ණච්ඡදනබද්ධඨානේසු' යනු පස් ආකාරයක සෙවිලි වර්ගවලින් සෙවිලි කළ ස්ථානයන්හිය.

Obaddhanti uṭṭhānādibyāpārapaṭibaddhaṃ. Pīḷitanti attho. Mañce vā pīṭhe vāti ettha vā-saddo samuccayattho, tena taṭṭikācammakhaṇḍādīsu dīghāsanesupi nisīdituṃ na vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti.

'ඕබද්ධං' යනු නැගී සිටීම ආදී කටයුතුවලින් බැඳුණු හෙවත් පෙළුණු (පීඩිත වූ) යන අර්ථයයි. 'ඇඳක හෝ පුටුවක හෝ' යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය සමුච්චයාර්ථය (එක් කිරීමේ අර්ථය) ගෙන දෙයි. එමඟින් පැදුරු, හම්කඩවල් ආදී දිගු ආසනයන්හි වුවද වාඩිවීම සුදුසු නොවන බව පැහැදිලි කෙරේ.

Na vattabhedadukkaṭanti vuḍḍhatarassa jānantassāpi vattabhede dukkaṭaṃ natthīti dasseti. ‘‘Vattaṃ nikkhipāpetvā’’ti idaṃ pārivāsādimeva sandhāya vuttaṃ.

'වත්බිඳීමේ දුක්කටාපත්ති නොවේ' යන්නෙන්, ජ්‍යෙෂ්ඨ භික්ෂුව (තමාට වඩා වස් වැඩි බව) දැන සිටියද, වත් නොපිරීම පිළිබඳ දුක්කටාපත්තියක් සිදු නොවන බව දක්වයි. 'වත තබා' (වත් නික්ඛිපනය කරවා) යන මෙය පිරිවෙස් රැකීම ආදියම අරමුණු කරගෙන කියන ලද්දකි.

Pārivāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

'පාරිවාසික වත් කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.'

Pārivāsikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

'පාරිවාසිකක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා වදාරන ලදී.'

3. Samuccayakkhandhako

3. 'සමුච්චයෙක්ඛන්ධකය'

Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā

'ශුක්‍රවිස්සට්ඨි කථා වර්ණනාව'

97. Samuccayakkhandhake [Pg.218] vedayāmahanti jānāpemi ahaṃ, ārocemītiattho. Anubhavāmītipissa atthaṃ vadanti. Purimaṃ pana pasaṃsanti āropanavacanattā. Ārocetvā nikkhipitabbanti dukkaṭaparimocanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘tadaheva puna vattaṃ samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetukāmassa ratticchedaparihāratthampī’’ti vadanti.

97. 'සමුච්චයෙක්ඛන්ධකයෙහි 'වේදයාමහං' යනු 'මම දන්වමි, ප්‍රකාශ කරමි' යන අර්ථයයි. 'විඳිමි' කියා ද මෙහි අර්ථය පවසති. එහෙත්, එය දන්වා සිටීමේ වචනයක් වන බැවින් පෙර කී අර්ථයම උසස් කොට සලකති. 'දන්වා තැබිය යුතුය' යන මෙය දුක්කටාපත්තියෙන් මිදීම පිණිස කියන ලද්දකි. ඇතැම් ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ, 'එදිනම නැවත වත් සමාදන් වී, අරුණෝදය තෙක් සිටීමට කැමති භික්ෂුවගේ රාත්‍රී (වත්) බිඳීම වැළැක්වීම පිණිස ද' මෙය කියන ලද බවයි.

‘‘Sabhāgā bhikkhū vasantī’’ti vuttattā visabhāgānaṃ vasanaṭṭhāne vattaṃ asamādiyitvā bahi eva kātumpi vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti idaṃ vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Mahāmaggato okkammā’’ti idaṃ maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ upacārātikkamanatthaṃ vuttaṃ. Gumbena vātiādi dassanūpacāravijahanatthaṃ.

'සභාග (සමාන ඇවැත් ඇති) භික්ෂූන් වසති' යැයි කියන ලද බැවින්, විසභාග භික්ෂූන් වසන ස්ථානයෙහි වත් සමාදන් නොවී, බාහිර ස්ථානයකදී වුවද වත් කිරීම සුදුසු බව දත යුතුය. 'ලෙඩවලු (ගල් කැට) දෙපහරක් ඉක්මවා' යන මෙය, විහාරයෙහි භික්ෂූන්ගේ සජ්ඣායනා ආදී හඬ ඇසෙන සීමාවෙන් බැහැර වීම පිණිස කියන ලද්දකි. 'මහ මඟින් ඉවත්ව' යන මෙය, මඟ යන භික්ෂූන්ගේ උපචාරය ඉක්මවා යාම පිණිස කියන ලද්දකි. 'පඳුරකින් හෝ' යනාදිය පෙනෙන සීමාවෙන් බැහැර වීම පිණිසයි.

‘‘Sopi kenaci kammena pure aruṇe eva gacchatī’’ti iminā ārocanāya katāya sabbesupi bhikkhūsu vihāragatesu ūne gaṇe caraṇadoso vā vippavāsadoso vā na hoti ārocitattā sahavāsassāti dasseti. Tenāha ‘‘ayañcā’’ tiādi. Abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti katampi akatameva hotīti attho.

'ඔහු ද කිසියම් කටයුත්තක් සඳහා අරුණෝදයට පෙරම යන්නේය' යන මෙයින් දක්වන්නේ, දන්වා සිටීම කළ කල්හි, සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලා විහාරයෙන් බැහැරව ගියත්, ඌන ගණයෙහි (අඩු පිරිසක් මැද) වත් පිරීමේ දෝෂයක් හෝ විප්පවාස (වෙන්ව විසීමේ) දෝෂයක් සිදු නොවන බවයි. මන්ද, එකට විසීම පිළිබඳව දැනුම් දීමක් කර ඇති බැවිනි. එබැවින් 'අයඤ්ච' යනාදිය වදාරන ලදී. 'අබ්භානය කිරීමට නුසුදුසුය' යනු, (එසේ ඌන ගණයකදී) කළ ද එය නොකරන ලද්දක්ම වන බවයි.

Sukkavissaṭṭhikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

'ශුක්‍රවිස්සට්ඨි කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.'

Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā

'පටිච්ඡන්න පරිවාස කථා වර්ණනාව'

102. Suddhassāti sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa, tato vuṭṭhitassa vā. Aññasminti suddhantaparivāsavasena āpattivuṭṭhānato aññasmiṃ āpattivuṭṭhāne. Pāḷiyaṃ ‘‘paṭikassito saṅghena udāyi bhikkhu antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāyapaṭikassanā’’ti idaṃ karaṇavasena vipariṇāmetvā mūlāyapaṭikassanāya paṭikassitoti yojetabbaṃ. Atha vā ‘‘mūlāya paṭikassanā khamati saṅghassā’’ti uttarapadena saha paccattavaseneva yojetumpi vaṭṭati.

102. 'සුද්ධස්ස' (පිරිසිදු වූවහුට) යනු සභාග (සමාන වූ) සංඝාදිසේස ආපත්තියකට නොපැමිණි, හෝ එම ආපත්තියෙන් නැගී සිටි (පිරිසිදු වූ) තැනැත්තාටය. 'අඤ්ඤස්මිං' (අන්‍ය වූවක) යනු සුද්ධන්ත පරිවාස වශයෙන් ආපත්තියෙන් නැගී සිටීමට වඩා වෙනස් වූ වෙනත් ආපත්තියකින් නැගී සිටීමකය. පාලියෙහි එන 'පටිකස්සිතෝ සංඝේන උදායී භික්ඛු අන්තරා ඒකිස්සා ආපත්තියා...පේ... මූලායපටිකස්සනා' යන්න, තෘතීයා විභක්ති අර්ථයෙන් පෙරළා 'මූලායපටිකස්සනාවෙන් (මුලට ඇදීමෙන්) ඇද ගන්නා ලදී' යනුවෙන් යෙදිය යුතුය. නැතහොත් 'මූලායපටිකස්සනාව සංඝයාට රුචි වෙයි' යනුවෙන් පරපදය සමඟ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයෙන්ම යෙදීම ද සුදුසුය.

‘‘Udāyiṃ [Pg.219] bhikkhuṃ antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāya paṭikassitvā’’ti ettha antarā ekissā āpattiyā hetubhūtāya udāyiṃ bhikkhuṃ mūlāya paṭikassitvā mūladivase ākaḍḍhitvā tassā antarāpattiyā samodhānaparivāsaṃ detūti yojanā. Āvikārāpetvā vissajjetabboti tassa atekicchabhāvaṃ teneva saṅghassa pākaṭaṃ kāretvā lajjigaṇato viyojanavasena vissajjetabbo.

'උදායී භික්ඛුං අන්තරා ඒකිස්සා ආපත්තියා...පේ... මූලාය පටිකස්සිත්වා' යන්නෙහි, හේතුභූත වූ එක් අන්තරාපත්තියක් (අතරතුර සිදු වූ ආපත්තියක්) නිසා උදායී භික්ෂුව මුලට පමුණුවා, ආරම්භක දින නැවත ඇදගෙන, ඒ අන්තරාපත්තිය වෙනුවෙන් සමෝධාන පරිවාසය දිය යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. 'පැහැදිලි කරවා (ප්‍රකාශ කරවා) හැරිය යුතුය' යනු, ඔහුගේ අතේකිච්ඡ (සුව කළ නොහැකි) භාවය ඔහු ලවාම සංඝයාට ප්‍රකට කරවා, ලජ්ජී (විනයගරුක) භික්ෂු සමූහයෙන් වෙන් කර තැබීමේ ක්‍රමයෙන් පහ කළ යුතුය යන්නයි.

Sataṃ āpattiyoti kāyasaṃsaggādivasena ekadivase āpannā sataṃ āpattiyo. Dasasatanti sahassā āpattiyo. Rattisataṃ chādayitvānāti yojetabbo. Sabbaparivāsakammavācāvasāneti heṭṭhā dassitānaṃ dvinnaṃ suddhantaparivāsānaṃ, tiṇṇaṃ samodhānaparivāsānañcāti imesaṃ sabbesaṃ parivāsānaṃ kammavācāpariyosāne. Purimanayenevāti paṭicchannaparivāse vuttanayena.

‘සතං ආපත්තියෝ’ යනු කායසංසර්ගය ආදියේ වශයෙන් එක් දිනකදීම පත් වූ ආපත් සියයකි. ‘දසසතං’ යනු දහසක් ආපත්තීන්ය. ‘රත්තිසතං ඡාදයිත්වාන’ (රාත්‍රී සියයක් වසා තබා) යන්න මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘සබ්බපරිවාසකම්මවාචාවසානේ’ යනු යට දැක්වුණු ශුද්ධාන්ත පරිවාස දෙකෙහි සහ සමෝධාන පරිවාස තුනෙහි යන මේ සියලු පරිවාසයන්ගේ කර්මවාක්‍යය කෙළවර වීමෙහිදී යන්නයි. ‘පුරිමනයෙනේව’ යනු පටිච්ඡන්න පරිවාසයෙහි කියන ලද ක්‍රමයට අනුවමය.

Vihārūpacāratopīti bahigāme bhikkhūnaṃ vihārūpacāratopi. ‘‘Dve leḍḍupātā atikkamitabbā’’ti idaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacārātikkamanaṃ vuttaṃ. Gāmassāti na vuttanti gāmassa upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatīti na vuttaṃ. Tena gāmūpacāre ṭhitāpi tattha dassanasavanūpacāre atikkamitvā ṭhitā bhikkhū ca bhikkhuniyo ca tassā ratticchedaṃ na karontīti dīpeti.

‘විහාරූපචාරතෝපි’ යනු ගමෙන් පිටත භික්ෂූන්ගේ විහාර උපචාරයෙන්ද යන්නයි. ‘ලොස් කැට විසි කිරීම් දෙකක දුර ඉක්මවිය යුතුය’ යන්නෙන් භික්ෂූන්ගේ ඇසෙන මානය (ශ්‍රවණ උපචාරය) ඉක්මවා යාම කියන ලදී. ‘ගාමස්ස’ කියා ප්‍රකාශ නොකළේ ගමෙහි උපචාරය අත්හැරීම සුදුසුයැයි නොපැවසූ බැවිනි. එමගින්, ගම් උපචාරයෙහි සිටියද, එහි දර්ශන හෝ ශ්‍රවණ උපචාරය ඉක්මවා සිටින භික්ෂූහු සහ භික්ෂුණීහු ඇයගේ රාත්‍රී ඡේදය (රාත්‍රිය වෙන්වීම) සිදු නොකරති යන්න පෙන්වා දෙයි.

Anikkhittavattabhikkhūnaṃ vuttanayenevāti upacārasīmāya paviṭṭhānaṃ vasena ratticchedaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ gāmeti bhikkhunīnaṃ nivāsanagāme. Attānaṃ dassetvāti yathā ārocetuṃ sakkā, tathā dassetvā. ‘‘Sammannitvā dātabbā’’ti iminā sammatāya sahavāsepi ratticchedo na hotīti dasseti.

‘අනික්ඛිත්තවත්තභික්ඛූනං වුත්තනයෙනේව’ යන්නෙන් උපචාර සීමාවට ඇතුළු වූවන්ගේ වශයෙන් සිදු වන රාත්‍රී ඡේදය අදහස් කොට පවසන ලදී. ‘තස්මිං ගාමේ’ යනු භික්ෂුණීන් වසන ගමෙහි යන්නයි. ‘අත්තානං දස්සෙත්වා’ යනු යම් අයුරකින් දැන්විය හැකිද එසේ තමන්ව පෙන්වීමයි. ‘සම්මන්නිත්වා දාතබ්බා’ යන්නෙන් සම්මත කරන ලද භික්ෂුණියක් සමඟ එක්ව විසීමේදී ද රාත්‍රී ඡේදය සිදු නොවන බව පෙන්වා දෙයි.

Mūlāyapaṭikassitassāti mūlāyapaṭikassitassa puna parivutthaparivāsassāti attho. Tissannanti mūlāpattiyā saha dvinnaṃ antarāpattīnañca.

‘මූලායපටිකස්සිතස්ස’ යනු මුලට පමුණුවන ලදුව, නැවත පරිවාසයෙහි වාසය කළ තැනැත්තාගේ යන්න අර්ථයයි. ‘තිස්සන්නං’ යනු මුල ආපත්තිය සමඟ අන්තරාපත්තීන් දෙකෙහි ද (යන තුනෙහි) යන්නයි.

108. Sace paṭicchannāti nikkhittavattenāpannāpattiṃ sandhāya vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pañcāhappaṭicchannavāre antarāpattikathāyaṃ ‘‘evañca pana, bhikkhave, chārattaṃ mānattaṃ dātabba’’nti idaṃ mūlāyapaṭikassanākammavācānantarameva dātuṃ vuttaṃ na hoti. Mūlāyapaṭikassitassa pana pañcadivasāni parivasitvā yācitassa [Pg.220] mānattacaraṇakāle āpannāya tatiyāya antarāpattiyā appaṭicchannāya mānattadānaṃ sandhāya vuttaṃ. Evañca dinnamānattassa ekena chārattena pubbe dinnamānattāhi tīhi āpattīhi saha catassannampi āpattīnaṃ mānattaṃ ciṇṇameva hoti. Iminā pana nayena abbhānārahakāle āpannāya antarāpattiyā, pakkhappaṭicchannavāre antarāpattīsu ca paṭipajjanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Ekāhappaṭicchannādivasena pañcā’’ti idaṃ ekāhappaṭicchannādīnaṃ catunnaṃ paccekaparivāsadānamānattadānaabbhānāni ekekaṃ katvā vuttaṃ. ‘‘Antarāpattivasena catasso’’ti idampi mānattadānaabbhānāni tasmiṃ tasmiṃ mūlāyapaṭikassane ekattaṃ āropetvā vuttaṃ.

108. ‘සචේ පටිච්ඡන්නා’ යන්න වත් තබන ලද භික්ෂුවක් විසින් පත් වූ ආපත්තිය අදහස් කොට පවසන ලදී. පාලි පෙළෙහි පස් දිනක් වසා තැබූ වාරයෙහි එන අන්තරාපත් කථාවෙහි ‘මහණෙනි, මෙසේද සරාත්‍ර මානත දිය යුතුය’ යන මෙය මුලට පැමිණවීමේ කර්මවාක්‍යයට අනතුරුවම දිය යුතු බව පැවසූවක් නොවේ. මුලට පමුණුවන ලදුව පස් දිනක් පරිවාසයෙහි වැස (මානත්) අයැද සිටි භික්ෂුවට මානත් පුරන කාලයෙහි ඇති වූ, නොවසා තබන ලද තුන්වන අන්තරාපත්තියෙහි මානත් දීම අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. මෙසේ මානත් දෙන ලද භික්ෂුවට එක් සරාත්‍රයකින් (දින හයකින්) පෙර මානත් දෙන ලද ආපත් තුන සමඟින් ආපත්තීන් හතරෙහිම මානත් පුරන ලද්දේම වෙයි. මේ ක්‍රමයෙන්ම අබ්භානයට සුදුසු කාලයෙහි පැමිණි අන්තරාපත්තියෙහි ද, පක්ෂපටිච්ඡන්න වාරයෙහි අන්තරාපත්තීන්හි ද පිළිපැදිය යුතු ආකාරය දත යුතුය. ‘එක් දිනක් වසා තැබූ ආදී වශයෙන් පහකි’ යන්න එක් දිනක් වසා තැබූ ආදී ආපත් සතරෙහි වෙන් වෙන් වශයෙන් පරිවාස දීම, මානත් දීම හා අබ්භානය කිරීම් එක එකක් බැගින් කොට පවසන ලද්දකි. ‘අන්තරාපත් වශයෙන් හතරකි’ යන්න ද ඒ ඒ මුලට පැමිණවීම්වලදී මානත් දීම් හා අබ්භානය කිරීම් එකක් ලෙස සලකා පවසන ලද්දකි.

Paṭicchannaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පටිච්ඡන්න පරිවාස කථාවර්ණනාව නිම විය.

Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā

සමෝධාන පරිවාස කථාවර්ණනාව

125. ‘‘Yasmā paṭicchannā antarāpattī’’ti idaṃ samodhānaparivāsadānassa kāraṇavacanaṃ, na pana ciṇṇaparivutthadivasānaṃ makkhitabhāvassa, appaṭicchannāya antarāpattiyā mūlāyapaṭikassane katepi tesaṃ makkhitabhāvasambhavato. Tasmā ‘‘mānattaciṇṇadivasāpi parivutthadivasāpi sabbe makkhitāva hontī’’ti imassānantaraṃ ‘‘samodhānaparivāso cassa dātabbo’’ti evamettha yojanā kātabbā. Tenāha ‘‘tenevā’’tiādi.

125. ‘යස්මා පටිච්ඡන්නා අන්තරාපත්ති’ යනු සමෝධාන පරිවාසය දීමට හේතු දක්වන වචනයකි. එහෙත් එය පිරූ මානත් දින හා වැසූ පරිවාස දින මැකී යන බව පැවසීමට හේතුවක් නොවේ. මන්ද යත්, නොවසා තබන ලද අන්තරාපත්තියෙන් මුලට පැමිණවීම කළද, එම දින මැකී යාම සිදුවිය හැකි බැවිනි. එබැවින්, ‘පිරූ මානත් දිනද වැසූ පරිවාස දිනද සියල්ල මැකී යන්නේමය’ යන්නට අනතුරුව, ‘ඔහුට සමෝධාන පරිවාසය දිය යුතුය’ කියා මෙහි සම්බන්ධය (යෝජනාව) කළ යුතුය. එහෙයින් ‘තේනේව’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Samodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සමෝධාන පරිවාස කථාවර්ණනාව නිම විය.

Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā

අග්ඝසමෝධාන පරිවාස කථාවර්ණනාව

134. ‘‘Ekāpattimūlakañcā’’ti iminā ‘‘ekā āpatti ekāhappaṭicchannā, ekā āpatti dvīhappaṭicchannā’’tiādinayaṃ dasseti. Appaṭicchannabhāvaṃ dassetunti ajānanādinā paṭicchannāyapi āpattiyā mānattārahatāvacanena appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ. ‘‘Ekassa, āvuso, māsassa bhikkhu mānattāraho’’ti [Pg.221] (cūḷava. 153) hi vuttaṃ. Ettha ekassa ajānanapaṭicchannamāsassa parivāsāraho na hoti, kevalaṃ āpattiyā appaṭicchannattā mānattāraho hotīti adhippāyo. Pāḷiyaṃ makkhadhammoti madditukāmatā. Saṅghādisesānaṃ parivāsadānādisabbavinicchayassa samuccayattā panesa samuccayakkhandhakoti vuttoti veditabbo.

134. ‘ඒකාපත්තිමූලකඤ්ච’ යන්නෙන් ‘එක් ආපත්තියක් එක් දිනක් වසා තබන ලදී, එක් ආපත්තියක් දෙදිනක් වසා තබන ලදී’ යනාදී ක්‍රමය පෙන්වයි. ‘නොවසා තැබූ බව පෙන්වීමට’ (appaṭicchannabhāvaṃ dassetuṃ) යනු නොදැනීම ආදී හේතුවෙන් වසා තබන ලද ආපත්තියෙන් ද මානත් ලැබීමට සුදුසු බව පැවසීමෙන් නොවසා තැබූ බව පෙන්වීම සඳහාය. ‘ඇවැත්නි, එක් මසක් ඇති භික්ෂුව මානතට සුදුසු වේ’ යැයි වදාරන ලදී. මෙහි නොදැනීම නිසා වසා තැබූ එක් මසක් සඳහා පරිවාසයට සුදුසු නොවන අතර, හුදෙක් නොවසා තැබූ බැවින්ම (ආපත්තියට පත් වූ බැවින්ම) මානතට සුදුසු වේ යන්න අදහසයි. පාලි පෙළෙහි ‘මක්ඛධම්මෝ’ යනු ඉක්මවා යාමට (මැඩලීමට) ඇති කැමැත්තයි. සංඝාදිසේසයන්ගේ පරිවාස දීම ආදී වූ සියලු විනිශ්චයන්ගේ එකතුවක් වන බැවින්, මෙයට ‘සමුච්චයකන්ධකය’ යැයි කියනු ලබන බව දත යුතුය.

Agghasamodhānaparivāsakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අග්ඝසමෝධාන පරිවාස කථාවර්ණනාව නිම විය.

Samuccayakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සමුච්චයකන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

4. Samathakkhandhako

4. සමථකන්ධකය

Sativinayakathādivaṇṇanā

සතිවිනය කථාදී වර්ණනාව

195. Samathakkhandhake [Pg.222] khīṇāsavassa vipulasatiṃ nissāya dātabbo vinayo codanādiasāruppānaṃ vinayanupāyo sativinayo.

195. සමථකන්ධකයෙහි, රහතන් වහන්සේගේ විපුල (ප්‍රකට) සිහිය ඇසුරු කොට දිය යුතු වූ, චෝදනා ආදී නොගැලපෙන දේ හික්මවීමේ ක්‍රමය ‘සතිවිනය’ නම් වේ.

196. Cittavipariyāsakatoti katacittavipariyāso. Gaggaṃ bhikkhuṃ…pe… codentīti ettha pana ummattakassa idaṃ ummattakaṃ, ajjhāciṇṇaṃ. Tadeva cittavipariyāsena katanti cittavipariyāsakataṃ. Tena ummattakena cittavipariyāsakatena ajjhāciṇṇena anācārena āpannāya āpattiyā gaggaṃ bhikkhuṃ codentīti evamattho daṭṭhabbo. Paṭhamaṃ mūḷho hutvā pacchā amūḷhabhāvaṃ upagatassa dātabbo vinayo amūḷhavinayo.

196. ‘චිත්තවිපරියාසකතෝ’ යනු සිතෙහි පෙරළීමක් (විකෘතියක්) ඇති කරන ලද යන්නයි. ‘ගග්ග භික්ෂුව...පෙ... චෝදනා කෙරෙති’ යන මෙහි උමතු භික්ෂුවගේ පුරුද්දක් (අධ්‍යාචාරයක්) අදහස් වේ. එයම සිතෙහි පෙරළීමෙන් කරන ලද්දක් බැවින් ‘චිත්තවිපරියාසකත’ නම් වේ. එම උමතු වූ, සිතෙහි පෙරළීමෙන් සිදු කරන ලද අනාචාරයෙන් පැමිණි ආපත්තියෙන් ගග්ග භික්ෂුවට චෝදනා කරති යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. මුලින් මුළාවට පත්ව පසුව මුළා නොවූ ස්වභාවයට (පියවි සිහියට) පැමිණි භික්ෂුවට දිය යුතු විනය ‘අමූළ්හවිනය’ නම් වේ.

202. Dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāvasampādikā kiriyā yebhuyyasikāti imasmiṃ atthe sa-kārāgamasahito ika-paccayantoyaṃ saddoti dassetuṃ āha ‘‘yassā’’tiādi. Tattha yassā kiriyāyāti gūḷhakavivaṭṭakādinā salākaggāhāpakakiriyāya. Yebhuyyabhāvaṃ nissitasamathakiriyā yebhuyyasikāti evaṃ yebhuyyasikāsaddassa attho gahetabbo. Evañhi ayaṃ adhikaraṇasamatho nāma hoti. Yathāvuttasalākaggāhena hi dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāve siddhe pacchā taṃ yebhuyyabhāvaṃ nissāyeva adhikaraṇavūpasamo hoti, na dhammavādīnaṃ bahutarabhāvasādhakakiriyāmattena.

202. ධර්මවාදීන්ගේ බහුතර බව සිද්ධ කරන ක්‍රියාව ‘යේභුය්‍යසිකා’ නම් වේ. මේ අර්ථයෙහි ‘ස’ කාරය ආගම කොට ඇති ‘ඉක’ ප්‍රත්‍යය අගට ඇති ශබ්දයක් ලෙස මෙය පෙන්වීම පිණිස ‘යස්සා’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘යස්සා කිරියායා’ යනු රහසිගත, විවෘත ආදී ක්‍රමයෙන් සලාක (ඡන්ද පත්‍රිකා) ගැන්වීමේ ක්‍රියාවෙනි. බහුතර බව ඇසුරු කළ සංසිඳවීමේ ක්‍රියාව ‘යේභුය්‍යසිකා’ යනු මෙසේ යේභුය්‍යසිකා ශබ්දයේ අර්ථය ගත යුතුය. මෙසේ වූ කලී මෙය අධිකරණ සමථයක් නම් වේ. කියන ලද සලාක ගැන්වීමෙන් ධර්මවාදීන්ගේ බහුතර බව සිද්ධ වූ කල්හි, පසුව ඒ බහුතර බව ඇසුරු කොටගෙනම අධිකරණය සංසිඳේ; ධර්මවාදීන්ගේ බහුතර බව සිද්ධ කරන ක්‍රියාවෙන් පමණක් නොවේ.

207. ‘‘Sesamettha tajjanīyādīsu vuttanayamevā’’ti etena tajjanīyādisattakammāni viya idampi tassapāpiyasikākammaṃ asucibhāvādidosayuttassa, saṅghassa ca vinicchaye atiṭṭhamānassa kattabbaṃ visuṃ ekaṃ niggahakammanti dasseti. Etasmiñhi niggahakamme kate so puggalo ‘‘ahaṃ suddho’’ti attano suddhiyā sādhanatthaṃ saṅghamajjhaṃ otarituṃ, saṅgho cassa vinicchayaṃ dātuṃ na labhati, taṃ kammakaraṇamatteneva ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasantaṃ hoti.

207. “මෙහි ඉතිරි කොටස තජ්ජනීය ආදී කර්මයන්හි කියන ලද ක්‍රමයටම වේ” යන මෙයින්, තජ්ජනීය ආදී සප්ත කර්මයන් මෙන් මෙම තස්සපාපිය්‍යසිකා කර්මය ද අශුචිභාවය (අපිරිසිදු බව) ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වූ සහ සංඝයාගේ විනිශ්චයෙහි නොසිටින්නා වූ පුද්ගලයාට කළ යුතු වෙන් වූ එක් නිග්ගහ කර්මයක් (දඬුවම් කර්මයක්) බව පෙන්වා දෙයි. සැබවින්ම මෙම නිග්ගහ කර්මය කළ කල්හි, එම පුද්ගලයා “මම පිරිසිදු වෙමි” යි තම පිරිසිදුභාවය ඔප්පු කරනු පිණිස සංඝයා මධ්‍යයට පිවිසීමට ද, සංඝයා ඔහුට විනිශ්චයක් ලබා දීමට ද අවස්ථාවක් නොලබයි. එම කර්මය සිදු කිරීමෙන් පමණක්ම එම අධිකරණය සන්සිඳෙන්නේ වෙයි.

Kathaṃ panetaṃ kammaṃ paṭippassambhatīti? Keci panettha ‘‘so tathā niggahito niggahitova hoti, osāraṇaṃ na labhati. Teneva pāḷiyaṃ [Pg.223] osāraṇā na vuttā’’ti vadanti. Aññe pana ‘‘pāḷiyaṃ na upasampādetabbantiādinā sammāvattanassa vuttattā sammāvattitvā lajjidhamme okkantassa osāraṇā avuttāpi tajjanīyādīsu viya nayato kammavācaṃ yojetvā osāraṇā kātabbā evā’’ti vadanti, idaṃ yuttaṃ. Teneva aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘sace sīlavā bhavissati, vattaṃ paripūretvā paṭippassaddhiṃ labhissati. No ce, tathānāsitakova bhavissatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 238). Tassapāpiyasikākammanti ca aluttasamāsoyeva. Tenāha ‘‘idaṃ hī’’ti ādi.

“එහෙත්, මෙම කර්මය කෙසේ නම් සංසිඳෙන්නේද?” යත්; මේ පිළිබඳව ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: “එම පුද්ගලයා එසේ නිග්‍රහ කරන ලද පරිදිම නිග්‍රහයට පත්ව සිටී, නැවත සංඝයා අතරට වැද්ද ගැනීමක් (ඔසාරණාවක්) නොලබයි. එහෙයින්ම පාලි පාඨයෙහි ඔසාරණාවක් දක්වා නැත.” වෙනත් ආචාර්යවරුන් පවසනුයේ: “පාලියෙහි ‘උපසම්පදා නොකටයුතුය’ යනාදී වශයෙන් මැනවින් හැසිරීම (සම්මාවත්තනය) දක්වා ඇති බැවින්, මැනවින් හැසිර ලැජ්ජාශීලී ගුණයට පැමිණි පුද්ගලයාට ඔසාරණාවක් පාලියෙහි නොදක්වන ලද්දේ වුවද, තජ්ජනීය ආදී කර්මයන්හි මෙන් න්‍යායානුකූලව කර්මවාචාව යොදා ඔසාරණාව (නැවත වැද්ද ගැනීම) කළ යුතුම වේ” යනුවෙනි. මෙය වඩාත් සුදුසුය. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි මෙසේ පවසනු ඇත: “ඉදින් ඔහු සිල්වතෙක් වන්නේ නම්, වත් සපුරා සංසිඳීම (සමානය) ලබනු ඇත. එසේ නොවේ නම්, එලෙසින්ම විනාශ වූවෙක් (නැසුණු කෙනෙක්) ම වන්නේය.” ‘තස්සපාපිය්‍යසිකාකම්මං’ යන්න අලුත්සමාසයක් (විභක්ති ලොප් නොවූ සමාසයක්) ම වේ. එහෙයින් “ඉදං හි” යනාදිය වදාරන ලදී.

Sativinayakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සතිවිනය කථා වර්ණනාව නිම විය.

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā

අධිකරණ කථා වර්ණනාව

215. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha ‘‘cittadukkhatthaṃ vohāro’’tiādi. Upavadanāti codanā. Tatthevāti anuvadane.

215. විරූපී ලෙස පෙරළෙන ස්වභාවයෙන් සිත දුක් සහගත ලෙස විපාක දෙයි යන අර්ථයෙන් “චිත්තදුක්ඛත්ථං වෝහාරෝ” (සිතෙහි...දුක්ඛිතභාවය සඳහා වූ ව්‍යවහාරය) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘උපවදනා’ යනු චෝදනා කිරීමයි. ‘තත්ථේව’ යනු අනුවාදයෙහිම (චෝදනා කිරීමෙහිම) යන්නයි.

Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattāti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā.

“පටන් ගැන්මේ සිට ඒ ඒ කර්මයන් දැනගත් බැවින්” යනු, විස්තර වශයෙන් දක්වන ලද කර්ම වර්ගය ආරම්භයේ සිටම අටුවා විවරණය මඟින් දැනගත් බැවින් විනිශ්චය පහසුවෙන් අවබෝධ කරගත හැක්කේ වන්නේය යන සම්බන්ධයයි.

216. Pāḷiyaṃ ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā. Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā. Anavassavāyāti anuppādāya.

216. පාලියෙහි ‘අජ්ඣත්තං වා’ යනු තමා තුළ හෝ තමාගේ පිරිස කෙරෙහි හෝ යන්නයි. ‘බහිද්ධා වා’ යනු අන් අයෙකු කෙරෙහි හෝ අන් අයෙකුගේ පිරිස කෙරෙහි හෝ යන්නයි. ‘අනවස්සවාය’ යනු නූපදිනු පිණිස (නොවීම පිණිස) යන්නයි.

220. ‘‘Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākata’’nti idaṃ pucchāvacanaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalantiādi visajjanaṃ. Esa nayo sesesupi.

220. “විවාදාධිකරණය කුසල්ද, අකුසල්ද, අබ්‍යාකෘතද?” යන මෙය ප්‍රශ්න වාක්‍යයකි. “විවාදාධිකරණය කුසල් විය හැකිය” යනාදිය පිළිතුරයි. ඉතිරි පදයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

222. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’nti vattabbaṃ bhaveyya, tathā [Pg.224] avatvā ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo’’ti vuttaṃ. Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya, tadā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusala’’ntiādivacanaṃ yujjeyya. Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā, ekantasammutisabhāvā eva sā hoti, tasmā ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’ntipi nippariyāyato na vattabbā. Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti vuttaṃ. Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbaṃ bhaveyya. Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ, tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ, tassa vasenevettha attho veditabbo.

222. සම්මුති ස්වභාවයක් ඇති ආපත්තිය, හේතුව උපචාර කොට (ලක්ෂණයක් ලෙස ගෙන) අකුසල් හා අබ්‍යාකෘත ස්වභාවයෙන් දක්වන කල්හි, කුසලය ද ආපත්තියට හේතුවන බැවින් එම උපචාරයෙන් “ආපත්තාධිකරණය කුසල් විය හැකිය” යි පැවසිය යුතු වන්නේය. එසේ නොපවසා “ආපත්තාධිකරණය කුසල් නොවේ” යි මෙසේ පැවසීමේ හේතුව පෙන්වීම පිණිස “මෙහි අදහස් කොට වදාරන ලද ආකාරයට අර්ථය දත යුතුය” යි පවසන ලදී. තවද මෙහි අදහස මෙසේය: ඉදින් ආපත්තිය යනු පරමාර්ථ ධර්ම ස්වභාවයක් වන්නේ නම්, එකල්හි “ආපත්තාධිකරණය කුසල් විය හැකිය” යනාදී වචනය ගැලපෙන්නේය. යම් හෙයකින් දුට්ඨදෝෂ ශික්ෂාපද අටුවා ආදියෙහි දක්වන ලද දෝෂයන්ට පැමිණෙන බැවින් එය පරමාර්ථ ස්වභාවයක් වීම නොගැලපේ. එය ඒකාන්තයෙන්ම සම්මුති ස්වභාවයක්ම වෙයි. එහෙයින් “අකුසල් විය හැකිය, අබ්‍යාකෘත විය හැකිය” යන්න ද මුඛ්‍ය වශයෙන් (ඍජුව) නොකිව යුතුය. ඉදින් අකුසල් හා අබ්‍යාකෘත ධර්මයන්ගෙන් උපදින බවම සලකා, පරියාය වශයෙන් (ප්‍රකාරයකින්) “අකුසල් විය හැකිය, අබ්‍යාකෘත විය හැකිය” යි පවසන ලද්දේ නම්, එකල්හි කුසල් ධර්මයන්ගෙන් උපදින බව ද සලකා පරියාය වශයෙන් “ආපත්තාධිකරණය කුසල් විය හැකිය” යි ද පැවසිය යුතු වන්නේය. යම් හෙයකින් මෙම ප්‍රකාශය, ආපත්තිය අකුසල් හා අබ්‍යාකෘත ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසු බවත්, කුසල් ලෙස හැඳින්වීමට නුසුදුසු බවත් යන වෙන වෙනම වූ හේතූන්ගේ පැවැත්ම අදහස් කොට වදාරන ලද්දක් බැවින්, යම් විශේෂ හේතුවක් අදහස් කොට මෙය වදාරන ලද්දේ ද, එම හේතුවේ බලයෙන්ම මෙහි අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto, nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya, tassa gāhe dosaṃ dassento ‘‘yasmiṃ hī’’tiādimāha. Tattha pathavīkhaṇanādiketi pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje. Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅganti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti. Tasmiṃ satīti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.222) pana ‘‘tasmiṃ satī’’ti imassa ‘‘tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite’’ti attho vutto, taṃ na yujjati ‘‘yasmi’’nti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘tasmi’’nti parāmasitabbato.

එහෙත් දැන්, යමෙක් “ආපත්තිය ඇතිවීමට ප්‍රමාණවත් වූ (අංගයක් වන) සිත පමණක් අදහස් කොට ආපත්තියේ අකුසල් ආදී ස්වභාවය පවසන ලදී, වෙනත් විශේෂ හේතුවක් අදහස් කොට නොවේ” යි මෙසේ වටහා ගන්නේ නම්, ඔහුගේ එම ගැනීමෙහි දෝෂය පෙන්වමින් “යස්මිං හි” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘පථවීඛණනාදිකේ’ යනු පොළොව හෑරීම ආදී නිමිති කොට ඇති, ප්‍රඥප්ති උල්ලංඝනය කිරීම් (පණ්ණත්තිවජ්ජ) වූ ආපත්තාධිකරණයෙහි “කුසල් සිත අංගයකි” යන්නයි. ප්‍රඥප්තිය නොදැන කුසල් සිතින් යුතුව චෛත්‍ය මළුව ආදියෙහි බිම් පිරිසිදු කිරීම් ආදියේදී පොළොව හෑරීම හෝ පැළෑටි විනාශ කිරීම් ආදී කාලයෙහි කුසල් සිත හේතුවක් වෙයි. ‘තස්මිං සති’ යනු එම ආපත්තාධිකරණය පවතින කල්හි, කුසල් සිතින් උපන් බැවින් ‘කුසල්’ යන ව්‍යවහාරයට සුදුසු වූ ආපත්තිය පවතින කල්හි යන්න අදහසයි. සාරත්ථදීපනියෙහි වනාහි, ‘තස්මිං සති’ යන්නට “එම කුසල් සිත ආපත්ති ස්වභාවයෙන් ගන්නා ලද කල්හි” යන අර්ථය දක්වන ලදී. එය නොගැලපේ. මන්දයත්, ‘යස්මිං’ යන ‘ය’ ශබ්දයෙන් අදහස් කරන ලද ආපත්තාධිකරණයම ‘තස්මිං’ යන ශබ්දයෙන් ද අදහස් කළ යුතු බැවිනි.

Na sakkā vattunti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati, tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti na sakkā vattuṃ, aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo. Tasmāti [Pg.225] yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto, na akusalādivohāro, tasmā nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vuttanti ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ, natthi āpattādhikaraṇaṃ kusala’’nti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃ, aññathā ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi vattabbatoti adhippāyo. Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto, na paramatthatoti dasseti. Yathāha ‘‘yaṃ kusalacittena āpajjati, taṃ kusalaṃ, itarehi itara’’nti.

‘න සක්කා වත්තුං’ යනු ඉදින් සම්මුති ස්වභාවයක් ඇති ආපත්තිය, අකුසල් ආදියෙන් උපදින බැවින් අකුසල් ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ නම්, එකල්හි කුසල් ව්‍යවහාරය ද කළ යුතු බැවින් “ආපත්තාධිකරණය කුසල් නොවේ” යි පැවසිය නොහැක; එසේ නොවේ නම් (කුසල් ව්‍යවහාරය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේ නම්) මෙහි අකුසල් ආදී ස්වභාවය ද ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය යනු අදහසයි. ‘තස්මා’ යනු යම් හෙයකින් කුසල් ආදී තුන් වැදෑරුම් සිත්, ආපත්තිය ඇතිවීමට ප්‍රමාණවත් අංගයක් වීමේදී සමාන වුවද, ආපත්තියෙහි කුසල් ව්‍යවහාරය පමණක්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද අතර අකුසල් ආදී ව්‍යවහාරය ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලදී. එහෙයින් “මෙය ඇතිවීමට ප්‍රමාණවත් සිත පමණක් අදහස් කොට වදාරන ලද්දක් නොවේ” යන්නෙන්, “ආපත්තාධිකරණය අකුසල් විය හැකිය, අබ්‍යාකෘත විය හැකිය, ආපත්තාධිකරණය කුසල් නොවේ” යන මෙය, ආපත්තිය උපදවන අංගයක් වන හේතුභූත වූ සිත පමණක් අදහස් කොට වදාරන ලද්දක් නොවේ; මන්දයත්, වෙනත් ආකාරයකින් (එම සිත පමණක් අදහස් කළේ නම්) “ආපත්තාධිකරණය කුසල් විය හැකිය” යි ද පැවසිය යුතු බැවිනි යනු අදහසයි. මෙයින්, ආපත්තියේ අකුසල් ආදී ස්වභාවය ද යම්කිසි නිමිත්තක් නිසා පරියාය වශයෙන් (ප්‍රකාරයකින්) ම පවසන ලද්දක් මිස පරමාර්ථ වශයෙන් පවසන ලද්දක් නොවන බව පෙන්වයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: “යමක් කුසල් සිතින් ආපත්තියට පැමිණේ ද එය කුසල් වේ, අනෙක් ඒවායින් අනෙක් දේ (අකුසල් හෝ අබ්‍යාකෘත) වේ”.

Idaṃ panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti. Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati, idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti, lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti. Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati, tadaññattha sayameva pavattati. Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā. Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ, abyākatattañca vuttaṃ. Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti, tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā. Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā, tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto. Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ, kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti.

‘‘ඉදං පන’’ යනාදීන්හි අදහස මෙසේය: ‘‘ඇවැත් අධිකරණය අකුසල් විය හැකිය, අව්‍යාකෘත විය හැකිය’’ යන්න, කිසියම් තැනක, කිසියම් විටක සිදු විය හැකි අස්ථිර හේතුවක් අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දක් නොවේ. සියලුම ශික්ෂාපදයන්හි ඇවැත් සිදුවීමට හේතුවක් විය හැක්කේ යමක් ද, මේ හේතුවම අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි. පැනවීම් දැනගෙන එය ඉක්මවා යන්නහුට අකුසලය සියලු ඇවැත්වලට හේතුවක් වේ. ලෝකවජ්ජ ඇවැත්හිදී පැනවීම නොදන්නහුට ද එය හේතුවක් වේ. හුදෙක් පණ්ණත්තිවජ්ජ ඇවැත්හිදී kuසල් හා අව්‍යාකෘත සිත් පවතින ක්ෂණයෙහි අකුසලය නොපවතී (නොයෙදේ). එයින් පරිබාහිර වෙනත් තැන්හි (ලෝකවජ්ජ ඇවැත්හිදී) එය ඉබේම පවතී. කායික හා වාචසික ස්වභාවයෙන් යුත් අව්‍යාකෘතය වනාහි කුසල්, අකුසල් ආදිය පවතින ක්ෂණයේදී ද, නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදුණහුට ද, සහසෙය්‍යා ඇවතෙහිදී ද යනාදී වශයෙන් සියලු ඇවැත්වලට අංගයක්ම වේ. මන්දයත්, සවැදෑරුම් ඇවැත් සමුට්ඨානයන් කාය සහ වාග් අංගයන්ගෙන් තොර විය නොහැකි බැවිනි. එබැවින් මෙම අකුසල සහ අව්‍යාකෘතයන් සියලු ඇවැත්වලට මූලයක් වන බැවින්ම, ඇවතෙහි අකුසලභාවය සහ අව්‍යාකෘතභාවය පවසන ලදී. යම් පොළොව කැණීම් ආදියේදී කුසලය ද ඇවතට හේතුවක් වන නමුත්, එහිදී ද උපචාර වශයෙන් ඇවතට ‘‘කුසල’’ ව්‍යවහාරය කිරීම නුසුදුසුය. සාවද්‍ය (වැරදි සහිත) හා අනවද්‍ය (වැරදි රහිත) ධර්මයන් එක් කොට ව්‍යවහාර කිරීම පරස්පර වන බැවිනි. යම් කරුණකින් ඒවා එකිනෙකට පරස්පර වේ ද, ඒ අනුව ඒවායේ හේතු-ඵල ව්‍යවහාරය ද නුසුදුසු වේ. එබැවින් එහි පවත්නා කුසලය ද ව්‍යවහාරයට නොගත යුතු අතර, කාය-වාග් ද්වාරයන්ම එයට වෙන් වූ හේතුව වන බව දත යුතුය.

Tattha ekantato akusalamevāti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ. Tatthāti lokavajje. Vikappo natthīti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti. Akusalaṃ hotīti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti. Sahaseyyādivasena āpajjanato [Pg.226] abyākataṃ hotīti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti. Tatthāti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe. Sañciccāsañciccavasenāti paṇṇattiṃ ñatvā, aññatvā ca āpajjanavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ.

එහි ‘‘ඒකාන්තයෙන්ම අකුසලයක්ම වේ’’ යන්න, අකුසල් සිතින් උපදින බැවින් හේතු උපචාර වශයෙන් මෙසේ පවසන ලදී. ‘‘එහි’’ යනු ලෝකවජ්ජයෙහි ය. ‘‘විකල්පයක් නැත’’ යන්නෙන් ‘‘සියා’’ (විය හැකිය) යන වචනයේ විකල්ප අර්ථය පෙන්වයි. ‘‘අකුසල් වේ’’ යනු අකුසලයෙන් උපදින බැවින් හේතු උපචාරයෙන් අකුසල් වන බවයි. ‘‘සහසෙය්‍ය ආදී වශයෙන් පැමිණෙන බැවින් අව්‍යාකෘත වේ’’ යන්න, ස්ත්‍රීන් ආදීන් සමඟ සැතපීමේදී පිට දිග හැරීම ආදී වශයෙන් පවතින කාය ද්වාරය සංඛ්‍යාත රූප අව්‍යාකෘත ස්වභාවයෙන්ම ඇවතට පැමිණිය යුතු බැවින්, හේතු උපචාරයෙන්ම ඇවත අව්‍යාකෘත වන බවයි. ‘‘එහි’’ යනු එම පණ්ණත්තිවජ්ජ ඇවැත් අධිකරණයෙහි ය. ‘‘දැන හෝ නොදැන’’ යනු පැනවීම දැනගෙන හෝ නොදැනගෙන ඇවතට පැමිණීම වශයෙන්, පෙර කියන ලද අකුසලභාවය හා අව්‍යාකෘතභාවය සංඛ්‍යාත විකල්ප ස්වභාවය අරමුණු කරගෙන මෙම වචනය පවසන ලදී.

Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘āpattādhikaraṇaṃ siyā kusala’’ntipi kasmā na vuttanti āha ‘‘sace panā’’tiādi. ‘‘Acittakāna’’nti vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ ‘‘eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī’’ti vuttaṃ. Acittakasamuṭṭhānānaṃ ‘‘kusalacittaṃ āpajjeyyā’’ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti. ‘‘Na ca tatthā’’tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti. Tattha calitappavattānanti calitānaṃ, pavattānañca. Calito hi kāyo, pavattā vācā. Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ. Tañca…pe… abyākatanti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā. ‘‘Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākata’’nti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ, na nippariyāyatoti sijjhati.

ඉදින් මෙසේ වුවහොත්, නොදැනුවත්ව (නොසිතා) ඇවතට පැමිණෙන පක්ෂයේදී කුසල් සිතින් ද ඇවතට පැමිණිය හැකි බැවින්, එම විකල්පය ද අරමුණු කරගෙන ‘‘ඇවැත් අධිකරණය කුසල් විය හැකිය’’ කියා කුමක් හෙයින් නොපවසන ලද්දේ ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් ‘‘සචේ පන’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘‘අචිත්තකයන්ගේ’’ යන්නෙන් කලින් පවසන ලද අර්ථයම සමුට්ඨාන වශයෙන් පැහැදිලි කිරීමට ‘‘එළකලෝම, පදසෝධම්ම ආදී සමුට්ඨානයන්ගේ ද’’ යැයි පවසන ලදී. අචිත්තක සමුට්ඨානයන් පිළිබඳව ‘‘කුසල් සිතින් ඇවතට පැමිණෙන්නේය’’ යන්නෙන්, සාවද්‍ය වූ ඇවත සම්බන්ධයෙන් හේතු උපචාරයෙන් වුවද අනවද්‍ය වූ ‘‘කුසල්’’ යන ව්‍යවහාරය කිරීමනුසුදුසු බව පෙන්වයි. ‘‘න ච තත්ථ’’ යනාදීන් කුසලය ඇවතට හේතුවක් වීම පවතින නමුත්, එලෙස ව්‍යවහාර කිරීම නුසුදුසු යැයි ප්‍රතික්ෂේප කොට, කය හා වචනය සංඛ්‍යාත අව්‍යාකෘතයේම හේතුභාවය පෙන්වයි. එහි ‘‘චලිතපවත්තානං’’ යනු චලනය වන සහ පවත්වන (කතා කරන) දෑය. චලනය වන්නේ කයයි, පවත්වනු ලබන්නේ වචනයයි. මෙහිදී කය හෝ වචනය යන දෙකින් කිසියම් එකක්ම අංගය වේ. ‘‘එය ද ...පෙ... අව්‍යාකෘත වේ’’ යනුවෙන් මෙසේ අව්‍යාකෘතය ඇවතේ හේතුවක් වන බැවින්ම පවසන ලදී. ‘‘ඇවැත් අධිකරණය අකුසල් විය හැකිය, අව්‍යාකෘත විය හැකිය’’ යන මෙය හේතු උපචාරයෙන් පර්යාය වශයෙන් පවසන ලද්දක් මිස, ඍජුවම (නිපර්යාය වශයෙන්) පවසන ලද්දක් නොවන බව ඔප්පු වේ.

Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷava. 3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ, taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā. Tenevetthāpi ‘‘yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī’’tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha. Evaṃ vītikkamato yo vītikkamoti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto. Esa nayo abyākatavārepi.

යම් සාරත්ථදීපනියක, ඇවත ඍජුවම (නිපර්යාය වශයෙන්ම) අකුසල් ආදී ස්වභාව ඇති බව තහවුරු කිරීමට බොහෝ සෙයින් විස්තර කරන ලද්දේ ද, එය සාරවත් ලෙස පිළිගත යුතු නොවේ; දුට්ඨදෝස සික්ෂාපද අටුවාවෙහිම එය ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. එබැවින්ම මෙහිදී ද ‘‘යම් සිතක් ඇවතට අංගයක් වේද’’ යනාදීන්, අකුසල් සිතෙහි ද ඇවතට හේතුවක් වශයෙන් වෙනස් බවම දක්වන ලදී. මෙහි යමක් කිව යුතු ද, එය කලින් දක්වා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමු. ‘‘මෙසේ ඉක්මවා යන්නහුගේ යම් ඉක්මවා යෑමක් වේද’’ යන්නෙහි, අකුසල් සිතින් දැනගෙන ඉක්මවා යන්නහුගේ කය හා වචනය ඉක්මවා යෑමෙන් උපදින ඇවත ‘‘ඉක්මවා යෑම’’ (වීතික්කම) යැයි පවසන ලදී. අව්‍යාකෘත වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිකරණ කථා වර්ණනාව නිම විය.

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā

අධිකරණ වූපසමන සමථ කථා වර්ණනාව

228. Pāḷiyaṃ [Pg.227] vivādādhikaraṇaṃ ekaṃ samathaṃ anāgammātiādi pucchā. Siyātiādi vissajjanaṃ. Siyātissa vacanīyanti eteneva vūpasamaṃ siyāti vattabbaṃ bhaveyyāti attho. Sammukhāvinayasminti sammukhāvinayattasminti bhāvappadhāno niddeso daṭṭhabbo. Evaṃ sabbavāresu. ‘‘Kārako ukkoṭetī’’ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ, yassa kassaci ukkoṭentassa pācittiyameva. Ubbāhikāya khīyanake pācittiyaṃ na vuttaṃ tattha chandadānassa natthitāya.

228. පාලියෙහි ‘‘විවාදාධිකරණං ඒකං සමථං අනාගම්ම’’ යනාදිය ප්‍රශ්නයයි. ‘‘සියා’’ යනාදිය පිළිතුරයි. ‘‘සියාතිස්ස වචනීයං’’ යන්නෙන්, මෙම සමථයෙන්ම සංසිඳීම විය හැක්කේය යැයි කිව යුතු වන්නේය යන්න අර්ථයයි. ‘‘සම්මුඛාවිනයස්මිං’’ යනු සම්මුඛාවිනී ස්වභාවයෙහි යන්නයි, මෙසේ භාව ප්‍රධාන නිර්දේශයක් ලෙස දත යුතුය. සියලු වාරයන්හි මෙසේමය. ‘‘කටයුතු කරන්නා නැවත අවුස්සයි’’ යන මෙය උපලක්ෂණයක් පමණි. යම් කිසිවකු නැවත අවුස්සන්නේ නම් (කැළඹීමක් කරන්නේ නම්) ඔහුට පාචිත්තියක්ම වේ. උබ්බාහිකා ක්‍රියාවෙහි (උබ්බාහිකා කර්මයේදී) දෝෂාරෝපණය කිරීමෙහි (ගර්හා කිරීමෙහි) පාචිත්තියක් නොකියන ලදී, එහි ඡන්දය දීමක් නොමැති බැවිනි.

235. Vaṇṇāvaṇṇāyo katvāti khuddakamahantehi saññāṇehi yuttāyo katvā. Tenāha ‘‘nimittasaññaṃ āropetvā’’ti.

235. ‘‘වණ්ණාවණ්ණායෝ කත්වා’’ යනු කුඩා හා මහා සලකුණුවලින් යුක්ත කොට යන්නයි. එබැවින් ‘‘නිමිත්ත සංඥාවක් ආරෝපණය කොට’’ යැයි පවසන ලදී.

242. Kiccādhikaraṇaṃ …pe… sammatīti ettha sammukhāvinayena apalokanādikammaṃ sampajjatīti attho daṭṭhabbo.

242. ‘‘කිච්චාධිකරණං ...පෙ... සම්මති’’ යන්නෙහි, සම්මුඛාවිනයෙන් අපලෝකන ආදී විනය කර්මයන් සිද්ධ වේ යන අර්ථය දත යුතුය.

Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිකරණ වූපසමන සමථ කථා වර්ණනාව නිම විය.

Samathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සමථක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

5. Khuddakavatthukkhandhako

5. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකය

Khuddakavatthukathāvaṇṇanā

ඛුද්දකවත්ථුකථා වර්ණනාව

243. Khuddakavatthukkhandhake [Pg.228] aṭṭhapadākārenāti jūtaphalake aṭṭhagabbharājiākārena. Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena. Idañca vaṭṭādhārakaṃ sandhāya vuttaṃ, kaṇṭake uṭṭhāpetvā katavaṭṭakapālassetaṃ adhivacanaṃ.

243. ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධකයෙහි ‘‘අට්ඨපදාකාරේන’’ යනු දූ කෙළින ලෑල්ලෙහි කොටු අටක ඉරි හැඩයෙන් යන්නයි. ‘‘මල්ලකමූලසණ්ඨානේන’’ යනු කෙළ බඳුනෙහි (පඩික්කමෙහි) අඩියේ හැඩයෙන් යන්නයි. මෙය වටකුරු ආධාරකය අරමුණු කරගෙන පවසන ලද අතර, කටු මතු වන සේ සාදන ලද වටකුරු කැබැල්ලට (භාජනයට) මෙය නමකි.

244. Puthupāṇikanti muṭṭhiṃ akatvā vikasitahatthatalehi piṭṭhiparikammaṃ vuccati. Etameva sandhāya ‘‘hatthaparikamma’’nti vuttaṃ.

244. ‘‘පුථුපාණිකං’’ යනු අත මිට නොමොලවා, විහිදුණු අත්ලෙන් පිට පිරිමැදීමට කියනු ලැබේ. මෙයම අරමුණු කරගෙන ‘‘හත්ථපරිකම්ම’’ (අත් පිරිමැදීම) යැයි පවසන ලදී.

245. Muttolambakādīnanti ādi-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. Palambakasuttanti brāhmaṇānaṃ yaññopacitasuttādiākāraṃ vuccati. Valayanti hatthapādavalayaṃ.

245. "මුත්තෝලම්බකාදීනං" යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් කුණ්ඩලාභරණ ආදිය සංග්‍රහ කරනු ලබයි. "පලම්බකසුත්ත" යනු බමුණන්ගේ යාග කටයුතුවලදී පළඳින උපවීත නූල (පූනූල) වැනි නූල් හැඳින්වේ. "වලය" යනු අත් වළලු සහ පා වළලු ය.

246. Dvaṅguleti upayogabahuvacanaṃ, dvaṅgulappamāṇaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭatīti attho. Ettha ca dumāsassa vā dvaṅgulassa vā atikkantabhāvaṃ ajānantassāpi kesamassugaṇanāya acittakāpattiyo hontīti vadanti.

246. "ද්වංගුල" යනු උපයෝග විභක්ති බහු වචනයයි. ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණය ඉක්මවා යාම සුදුසු නොවේ යනු එහි අදහසයි. මෙහිදී, මාස දෙකක් හෝ ඇඟිලි දෙකක ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය බව නොදන්නා භික්ෂුවකට වුවද, කෙස් සහ රැවුල්වල ප්‍රමාණය අනුව අචිත්තක ආපත්ති සිදු වන බව කියනු ලැබේ.

Kocchenāti usīratiṇādīni bandhitvā samaṃ chinditvā gahitakocchena. Cikkalenāti silesayuttatelena. Uṇhābhitattarajasirānampīti uṇhābhitattānaṃ rajokiṇṇasirānaṃ. Addahatthenāti allahatthena.

"කොච්ඡේන" යනු සෙවැන්දරා තණකොළ ආදිය බැඳ, සමව කපා සාදාගත් පීරෙනි. "චික්ඛල්ලේන" යනු මැලියම් (ලන්දේසි/තෙල් වර්ග) මිශ්‍ර කළ තෙලෙනි. "උණ්හාභිතත්ත රජසිරානං පි" යනු දැඩි උෂ්ණත්වයෙන් පීඩිත වූවන්ගේ හෝ ධූලි තැවරුණු හිස් ඇති අයගේ යන්නයි. "අද්දහත්ථේන" යනු තෙත් වූ අතිනි.

248-9. Sādhugītanti aniccatādipaṭisaññuttaṃ gītaṃ. Caturassena vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ sabbesampi sāmaññalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘sabbesaṃ…pe… lakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tatopi adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ vikārakathanaṃ nāma, tathā akatvā kathanameva lakkhaṇanti attho. Bāhiralominti bhāvanapuṃsakaniddeso, yathā bahiddhā lomāni dissanti, evaṃ dhārentassa dukkaṭanti attho.

248-9. "සාධුගීතං" යනු අනිත්‍යතාව ආදිය පිළිබඳව කියවෙන ගීතයයි. "චතුරස්සේන වත්තේන" යනු පරිපූර්ණ වූ උච්චාරණ විලාසයෙනි. තරංග වෘත්ත ආදී සියලු වෘත්තයන්ගේ පොදු ලක්ෂණය පෙන්වනු පිණිස "සබ්බේසං...පෙ... ලක්ඛණං" යැයි වදාරන ලදී. යම් ප්‍රමාණයක මාත්‍රාවලින් අක්ෂරයක් පරිපූර්ණ වේ ද, ඊට වඩා වැඩි මාත්‍රාවක් යොදා කථා කිරීම 'විකාර කථනය' නම් වේ. එසේ නොකර කථා කිරීමම නියම ලක්ෂණය යනු එහි අදහසයි. "බාහිරලෝමිං" යනු ක්‍රියා නපුංසක නිර්දේශයකි. පිටතට ලොම් පෙනෙන පරිදි එය පොරවන්නා වූ භික්ෂුවට දුක්කටාපත්ති වේ යනු එහි අදහසයි.

250. Pāḷiyaṃ [Pg.229] taruṇaññeva ambanti taruṇaṃ asañjātabījaṃ eva ambaphalaṃ. Pātāpetvāti chindāpetvāva. ‘‘Mattāvaṇṇitā’’ti idaṃ ‘‘pare nindantī’’ti sāsanahitesitāya vuttaṃ. Na pariyāpuṇiṃsūti nāsikkhiṃsu.

250. පාලියෙහි "තරුණඤ්ඤේව අම්බං" යනු ඇටය නොවැඩුණු ළපටි අඹ ගෙඩියයි. "පාතාපෙත්වා" යනු කඩවාගෙනම යන්නයි. "මත්තාවණ්ණිතා" (ප්‍රමාණය වර්ණනා කරන ලදී) යන්න "අන් අය නින්දා කරති" යනුවෙන් ශාසන හිතෛෂී භාවයෙන් යුතුව වදාරන ලද්දකි. "න පරියාපුණිංසු" යනු ඉගෙන ගැනීමට අපොහොසත් වූහ යන්නයි.

251. Cattāri ahirājakulānīti sabbesaṃ ahibhedānaṃ catūsu eva saṅgahato vuttaṃ. Attaparittaṃ kātunti attano parittāṇaṃ kātuṃ.

251. "චත්තාරි අහිරාජකුලානි" (රාජකීය සර්ප පවුල් සතර) යන්න සියලු සර්ප වර්ගයන් සතර කුලයකට සංග්‍රහ කරමින් වදාරන ලද්දකි. "අත්තපරිත්තං කාතුං" යනු තමන්ගේ ආරක්ෂාව සලසා ගැනීම පිණිස යන්නයි.

Virūpakkhehi me mettanti virūpakkhajātikehi nāgehi saha mayhaṃ mittabhāvo hotu, mettā hotūti attho, te sukhitā niddukkhā averā hontūti adhippāyo. Evañhi mettāpharaṇaṃ hoti. Sesesupi eseva nayo. Apādakehīti ahikulehi saha sabbasattesu odhiso mettāpharaṇadassanaṃ. Mā maṃ apādako hiṃsīti tāya mettāya attarakkhāvidhānadassanaṃ.

"විරූපක්ඛෙහි මේ මෙත්තං" යනු විරූපක්ඛ කුලයට අයත් නාගයන් සමඟ මගේ මෛත්‍රිය, මිත්‍රත්වය ඇති වේවා යන්න අදහසයි. ඔවුහු සුවපත් වෙත්වා, දුක් රහිත වෙත්වා, වෛර නොමැති වෙත්වා යනු එහි අදහසයි. මෙලෙස මෛත්‍රිය පැතිරවීම සිදුවේ. සෙසු ගාථාවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. "අපාදකේහි" යන්නෙන් සර්ප කුලයන් ඇතුළු සියලු සත්වයන් කෙරෙහි සීමා සහිතව (කොටස් වශයෙන්) මෛත්‍රිය පැතිරවීම දක්වයි. "මා මං අපාදකෝ හිංසි" යන්නෙන් එම මෛත්‍රිය තුළින් තමාගේ ආරක්ෂාව සලසා ගන්නා ආකාරය පෙන්වයි.

Sabbe sattātiādi attānaṃ upamaṃ katvā sabbasattesu anodhiso mettāpharaṇadassanaṃ. Tattha mā kañci pāpamāgamāti kañci sattaṃ lāmakaṃ dukkhahetu, dukkhañca mā āgacchatu.

"සබ්බේ සත්තා" යනාදිය තමා උපමාවට ගෙන, සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පොදුවේ (සීමා රහිතව) මෛත්‍රිය පැතිරවීම පෙන්වයි. එහි "මා කඤ්චි පාපමාගමා" යනු කිසිදු සත්වයෙකු කරා ලාමක වූ, දුකට හේතු වන්නා වූ අකුසලයක් හෝ දුකක් හෝ නොපැමිණේවා යන්නයි.

Evaṃ mettāya attaguttiṃ dassetvā idāni ratanattayānussaraṇena dassetuṃ ‘‘appamāṇo’’tiādi vuttaṃ. Tattha pamāṇakaradhammā akusalā, tabbipākā ca pamāṇā, tappaṭipakkhā sīlādayo guṇā, tabbipākā ca lokiyalokuttaraphalāni appamāṇā, te assa atthīti appamāṇo, appamāṇā vā aparimeyyaguṇā assātipi appamāṇo. Pamāṇavantānīti yathāvuttapamāṇakaradhammayuttāni. Ahivicchikāti sarīsapānaññeva pabhedadassanaṃ. Uṇṇanābhīti lomasanābhiko makkaṭo. Sarabūti gharagoḷikā.

මෙසේ මෛත්‍රියෙන් තම ආරක්ෂාව සලසා ගන්නා ආකාරය පෙන්වා, දැන් රත්නත්‍රය සිහිකිරීමෙන් ආරක්ෂාව සලසා ගන්නා ආකාරය දැක්වීම පිණිස "අප්පමාණෝ" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි සීමා ඇති කරන්නා වූ (ප්‍රමාණකර) ධර්මයන් වන අකුසලයන් සහ ඒවායේ විපාකයන් "පමාණ" (ප්‍රමාණවත්) නම් වේ. ඒවාට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ සීලාදී ගුණයන් සහ ඒවායේ විපාකයන් වන ලෞකික ලෝකෝත්තර ඵලයන් "අප්පමාණ" (අප්‍රමාණ) නම් වේ. එම අප්‍රමාණ ගුණයන් උන්වහන්සේ තුළ ඇති හෙයින් "අප්පමාණෝ" නම් වේ. නැතහොත් උන්වහන්සේගේ අප්‍රමාණ වූ, අපරිමාණ වූ ගුණ ඇති බැවින් ද "අප්පමාණෝ" නම් වේ. "පමාණවන්තානි" යනු කලින් කියන ලද ප්‍රමාණකාරක ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. "අහිවිච්ඡිකා" යනු උරගයන්ගේම විවිධ ප්‍රභේද දැක්වීමකි. "උණ්ණනාභි" යනු බඩෙහි ලොම් ඇති මකුළුවා ය. "සරබූ" යනු ගෙහි වසන ਹූනා ය.

Paṭikkamantūti apagacchantu, mā maṃ vihesayiṃsūti attho. Sohaṃ namoti ettha ‘‘karomī’’ti pāṭhaseso. Yasmā mayā mettādīhi tumhākañca mayhañca rakkhā katā, yasmā ca sohaṃ bhagavato namo karomi, vipassīādīnaṃ sattannampi namo karomi, tasmā paṭikkamantu bhūtānīti yojanā.

"පටික්කමන්තු" යනු ඉවත්ව යත්වා, මට හිරිහැර නොකරත්වා යනු එහි අදහසයි. "සෝහං නමෝ" යන මෙහි "කරෝමි" (නමස්කාර කරමි) යන්න ඌන පදයකි. යම් හෙයකින් මා විසින් මෛත්‍රිය ආදියෙන් තොපගේ ද මගේ ද ආරක්ෂාව සලසන ලද ද, යම් හෙයකින් මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද, විපස්සී ආදී සත් බුදුවරුන්ට ද නමස්කාර කරම් ද, එබැවින් භූතයෝ (සත්වයෝ) ඉවත්ව යත්වා යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

Aññamhīti kāmarāge asubhamanasikārādinā chetabbeti attho. Aṅgajātanti bījavirahitaṃ purisanimittaṃ. Bīje hi chinne opakkamikapaṇḍako nāma abhabbo hotīti vadanti. Eke pana ‘‘bījassāpi chedanakkhaṇe [Pg.230] dukkaṭāpatti eva kamena purisindriyādike antarahite paṇḍako nāma abhabbo hoti, tadā liṅganāsanāya nāsetabbo’’ti vadanti. Tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassāti muṭṭhippahārādīhi attano dukkhaṃ uppādentassa.

"අඤ්ඤස්මිං" යනු අසුභ මනසිකාරය ආදියෙන් කපා හැරිය යුතු (දුරු කළ යුතු) කාමරාගය පිළිබඳව යන්න අදහසයි. "අංගජාතං" යනු වෘෂණ කෝෂ රහිත වූ පුරුෂ නිමිත්තයි. වෘෂණ කෝෂ කපා දැමූ කල, මහණ උපසම්පදාවට නුසුදුසු වූ 'ඕපක්කමික පණ්ඩක' (ශල්‍යකර්මයකින් නපුංසක කරන ලද අයෙක්) බවට පත්වන බව කියනු ලැබේ. එහෙත් ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ, "වෘෂණ කෝෂ කපන අවස්ථාවේදී ද දුක්කටාපත්තිම වේ. ක්‍රමයෙන් පුරුෂ ඉන්ද්‍රිය අතුරුදහන් වූ විට ඔහු මහණ වීමට නුසුදුසු පණ්ඩකයෙකු බවට පත්වන අතර, එවිට ලිංගනාසනයෙන් ශාසනයෙන් බැහැර කළ යුතුය" කියාය. "තාදිසං වා දුක්ඛං උප්පාදෙන්තස්ස" යනු මිටි පහරවල් දීම ආදියෙන් තමාටම දුකක් (වේදනාවක්) උපදවා ගන්නා භික්ෂුවට යන්නයි.

252. Pāḷiyaṃ tuyheso pattoti ‘‘yo ca arahā ceva iddhimā ca, tassa dinnamevā’’ti seṭṭhinā vuttaṃ, taṃ sandhāya vadati. Taṃ pattaṃ gahetvā tikkhattuṃ rājagahaṃ anupariyāyīti ettha veḷuparamparāya baddhapattassa uparibhāge ākāse nagaraṃ tikkhattuṃ anupariyāyitvā ṭhitabhāvaṃ sandhāya ‘‘pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ, na pana thero hatthena pattaṃ sayameva aggahesi. Keci pana vadanti ‘‘iddhibalena taṃ pattaṃ veḷuparamparato muñcitvā theraṃ anubandhamāno aṭṭhāsi, so ca anena hatthena gahito viya ahosī’’ti. Tathā ṭhitameva pana sandhāya ‘‘bhāradvājassa hatthato pattaṃ gahetvā’’ti vuttaṃ. Te ca manussā…pe… anubandhiṃsūti ye ca manussā paṭhamaṃ pāṭihāriyaṃ nāddasaṃsu, te amhākampi pāṭihāriyaṃ dassehīti theramanubandhiṃsu. Thero ca sīhabyagghādirūpaṃ gahetvā vikubbaniddhiṃ dasseti, te ca acchariyabbhutajātā uccāsaddā mahāsaddā ahesuṃ. Tenāha ‘‘kiṃ nu kho so, ānanda, uccāsaddo mahāsaddo’’ti. Iddhipāṭihāriyaṃ na dassetabbanti ettha ‘‘yo pakativaṇṇaṃ vijahitvā kumāravaṇṇaṃ vā dasseti, nāgavaṇṇaṃ vā…pe… vividhampi senābyūhaṃ dassetī’’ti (paṭi. ma. 3.13) evamāgatā attano sarīrassa vikārāpādanavasappavattā vikubbaniddhi adhippetāti āha ‘‘adhiṭṭhāniddhi pana appaṭikkhittā’’ti. Pakatiyā eko bahukaṃ āvajjati, sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vā āvajjetvā ñāṇena adhiṭṭhāti ‘‘bahuko homī’’ti (paṭi. ma. 3.10) evaṃ dassitā adhiṭṭhānavasena nipphannā adhiṭṭhāniddhi nāma. Gihivikaṭānīti gihisantakāni.

252. පාලියෙහි "තුය්හේසෝ පත්තෝ" යනු "යමෙක් රහත් වූයේ ද, සෘද්ධිමත් වූයේ ද, ඔහුට මෙය දෙන ලද්දක්ම වේ" යැයි සිටුවරයා පැවසූ බස් අරමුණු කොට කියන ලද්දකි. "තං පත්තං ගහෙත්වා තික්ඛත්තුං රාජගහං අනුපරියායි" යන මෙහි, උණ බට වැටක බැඳ තිබූ පාත්‍රයට ඉහළින් ආකාශයේ (අහසේ) නුවර වටා තෙවරක් පැදකුණු කොට සිටි බව අරමුණු කර "පාත්‍රය ගෙන" යැයි කියන ලදී. එහෙත් තෙරණුවෝ තම අතින් පාත්‍රය කෙලින්ම නොගත්හ. ඇතැමුන් පවසන්නේ "සෘද්ධි බලයෙන් එම පාත්‍රය උණ බට වැටෙන් මිදී තෙරුන් පසුපස ලුහුබඳිමින් පැමිණි බවත්, එය උන්වහන්සේ අතින් ගත්තාක් මෙන් වූ බවත්" ය. එසේ පැවති ආකාරයම අරමුණු කොට "භාරද්වාජයන්ගේ අතින් පාත්‍රය ගෙන" යැයි කියන ලදී. "තේ ච මනුස්සා...පෙ... අනුබන්ධिංසු" යනු මුලින් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය නොදුටු මිනිසුන් "අපට ද සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයක් පෙන්වනු මැනවැ"යි තෙරුන් පසුපස ලුහුබැඳ ගියහ යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ ද සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී රූප මවා පෙන්වමින් විකුබ්බන සෘද්ධිය දැක්වූහ. මිනිසුන් ද පුදුමයට හා මවිතයට පත්ව මහත් hඬින්, මහා ඝෝෂාවෙන් කෑ ගැසූහ. එබැවින්, "ආනන්දය, ඒ කුමන මහා ශබ්දයක්ද, මහා ඝෝෂාවක්ද?" යැයි වදාළ සේක. "ඉද්ධිපාටිහාරියං න දස්සේතබ්බං" යන මෙහි "යමෙක් තම සාමාන්‍ය ස්වරූපය හැර දමා ළදරු ස්වරූපයක් හෝ නාග ස්වරූපයක් හෝ...පෙ... විවිධ සේනා ව්‍යූහයන් පෙන්වයිද" යනාදී වශයෙන් පැමිණෙන, තමන්ගේම ශරීරය වෙනස් කොට දක්වන 'විකුබ්බන සෘද්ධිය' අදහස් කරන බැවින් "අධිට්ඨාන සෘද්ධිය වළක්වන ලද්දක් නොවේ" යැයි පැවසීය. සාමාන්‍යයෙන් තනිව සිට බොහෝ දෙනෙකු වීමට සිතා, සියයක් හෝ දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ සිතින් මවාගෙන ඥානයෙන් "මම බොහෝ දෙනෙක් වෙමි"යි අධිෂ්ඨාන කරයිද, මෙසේ දැක්වෙන අධිෂ්ඨාන බලයෙන් සිදුවන සෘද්ධිය 'අධිට්ඨාන සෘද්ධිය' නම් වේ. "ගිහිවිකටානි" යනු ගිහියන්ට අයත් වස්තූන්ය.

253. Pāḷiyaṃ na acchupiyantīti na phusitāni honti. Rūpakākiṇṇānīti itthirūpādīhi ākiṇṇāni.

253. පාලියෙහි "න අච්ඡුපියන්ති" යනු ස්පර්ශ නොකරන ලද්දේ වෙයි යන්නයි. "රූපකාකිණ්ණානි" යනු ස්ත්‍රී රූප ආදියෙන් විසිතුරු කරන ලද්දේ (ගැවසී ගත්තේ) යන්නයි.

254. Bhūmiādhāraketi dantādīhi kate valayādhārake. Etassa valayādhārakassa anuccatāya ṭhapitā pattā na paripatantīti ‘‘tayo patte [Pg.231] ṭhapetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Anuccatañhi sandhāya ayaṃ ‘‘bhūmiādhārako’’ti vutto. Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake, bahūhi daṇḍehi kataādhārake ca. Ete ca uccatarā honti pattehi saha patanasabhāvā. Tena ‘‘susajjitesū’’ti vuttaṃ. Bhamakoṭisadisoti yattha dhamakaraṇādiṃ pavesetvā likhanti, tassa bhamakassa koṭiyā sadiso. Tādisassa dāruādhārakassa avitthiṇṇatāya ṭhapitopi patto patatīti ‘‘anokāso’’ti vutto.

254. භූම්‍යාධාරකයෙහි යනු ඇත්දළ ආදියෙන් කරන ලද වළලු හැඩැති පාත්‍ර පීඨයෙහි ය. මෙම වළලු පාත්‍ර පීඨයේ උස් නොවන (මිටි) බව නිසා එහි තබන ලද පාත්‍රයෝ බිම නොවැටෙති; එබැවින් 'පාත්‍ර තුනක් තැබීම වටී' යැයි වදාරන ලදී. ඒකාන්තයෙන්ම උස් නොවන බව අරභයා මෙය 'භූම්‍යාධාරක' යැයි කියන ලදී. දාරුආධාරක, දණ්ඩආධාරක යන මෙහි යනු එක් ලීයකින් කරන ලද පාත්‍ර පීඨයෙහි ද, බොහෝ දඬු කැබලිවලින් කරන ලද පාත්‍ර පීඨයෙහි ද වේ. මේ පාත්‍ර පීඨ දෙකම වඩා උස් වූවෝ වෙති; එබැවින් පාත්‍ර ද සමඟ වැටෙන ස්වභාව ඇත්තාහ. එහෙයින් 'මනාව සකස් කරන ලද කල්හි' යැයි වදාරන ලදී. භමකෝටිසදිස යනු යම් තැනක දම්කරණය ආදිය ඇතුල් කර ලියවනු ලබන්නේ ද, එම ලියවන පට්ටලයේ කෙළවරට සමාන වූ පාත්‍ර පීඨයයි. එබඳු වූ ලී පාත්‍ර පීඨයේ පටු බව (නොපැතිරුණු බව) නිසා එහි තබන ලද පාත්‍රය ද වැටේ; එබැවින් 'අවකාශයක් නැත' යැයි කියන ලදී.

Ālindakamiḍḍhikādīnanti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ, uccavatthukānanti attho. Bāhirapasseti pāsādādīnaṃ bahikuṭṭe. Tanukamiḍḍhikāyāti vedikāya. Sabbattha pana hatthappamāṇato abbhantare ṭhapetuṃ vaṭṭati. Ādhāre pana tato bahipi vaṭṭati.

ආලින්දකමිද්ධිකාදීන්ගේ යනු උස් වූ පදනම් ඇති ගෙහි ඉදිරි කොටසේ උස් වූ වේදිකා ආදියේ යනු අර්ථයි. බාහිරපස්සෙහි යනු ප්‍රාසාද ආදියේ පිටත බිත්තියෙහි ය. තනුකමිද්ධිකාවෙහි යනු වේදිකාවෙහි ය. එහෙත් සියලු තැන්හි හස්ත ප්‍රමාණයෙන් ඇතුළත තැබීම වටී. පාත්‍ර පීඨයෙහි (ආධාරකයෙහි) නම් එම ප්‍රමාණයෙන් බාහිරව ද තැබීම වටී.

Pāḷiyaṃ oṭṭhoti mukhavaṭṭi. Pattamāḷakanti upacikānaṃ anuṭṭhahanatthāya bhūmito uccataraṃ kataṃ vedikākāramāḷakaṃ. Mahāmukhakuṇḍasaṇṭhānāti mahāmukhacāṭisaṇṭhānā. Laggentassa dukkaṭanti kevalaṃ pattaṃ laggentassa, na thavikāya laggentassāti vadanti. Vīmaṃsitabbaṃ. Aññena pana bhaṇḍakenāti aññena bhārabandhanena bhaṇḍakena. ‘‘Bandhitvā olambetu’’nti vuttattā pattatthavikāya aṃsabaddhako yathā laggitaṭṭhānato na parigaḷati, tathā sabbathāpi bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti upari nisīdantā ottharitvā bhindantīti vuttaṃ. Tattha ṭhapetuṃ vaṭṭatīti nisīdanasaṅkābhāvato vuttaṃ. Bandhitvā vāti bandhitvā ṭhapitachatte vā. Yo kocīti bhattapūropi tucchapattopi.

පාලියෙහි 'ඕට්ඨ' යනු මුඛ වටය (කට ගැට්ට) යි. 'පත්තමාළක' යනු වේයන් නොනැඟීම පිණිස බිමෙන් ඉතා උස් කොට කරන ලද වේදිකා හැඩැති පාත්‍ර මණ්ඩපයකි. 'මහාමුඛකුණ්ඩසණ්ඨාන' යනු කට පළල් වූ සැළි (බඳුන්) හැඩැති යන්නයි. 'එල්ලන්නාහට දුක්කටාපත් වේ' යනු වැස්මක් නැති පාත්‍රය පමණක් එල්ලන භික්ෂුවට දුක්කටාපත් වේ; පාත්‍ර උරයෙහි බහා එල්ලන්නාහට දුක්කටාපත් නොවේ යැයි කියති. මෙය විමසිය යුතුය. 'වෙනත් භාණ්ඩයකින්' යනු බර බඳින්නා වූ වෙනත් ලණුවක් වැනි කුඩා උපකරණයකිනි. 'බැඳ එල්ලිය යුතුය' යැයි වදාළ බැවින්, පාත්‍ර උරයේ අංශබද්ධය (පටිය) එල්ලූ තැනින් ගිලිහී නොවැටෙන සේ හැම අයුරින්ම බැඳ තැබීම වටී. 'බැඳ වුවද මතුපිට තැබීම නොවටී' යැයි වදාළේ ඇඳ මත හිඳගන්නා භික්ෂූන් එය තෙරපා බිඳ දැමීමට ඉඩ ඇති හෙයිනි. 'එහි තැබීම වටී' යැයි වදාළේ එහි හිඳගැනීමේ සැකයක් නොමැති බැවිනි. 'බැඳ හෝ' යනු බැඳ තබන ලද කුඩයෙහි හෝ යන්නයි. 'යම් කිසිවෙක්' යනු බතින් පිරුණු පාත්‍රය හෝ හිස් පාත්‍රය හෝ වේ.

255. Pariharitunti divase divase piṇḍāya caraṇatthāya ṭhapetuṃ. Pattaṃ alabhantena pana ekadivasaṃ piṇḍāya caritvā bhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Tenāha ‘‘tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Paṇṇapuṭādīsupi eseva nayo. Abhuṃ meti abhūti mayhaṃ, vināso mayhanti attho. Pāḷiyaṃ pisāco vatamanti pisāco vatāyaṃ, ayameva vā pāṭho. Pisācillikāti pisācadārakā. Chavasīsassa pattoti chavasīsamayo patto. Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ.

255. පරිහරණය කිරීමට යනු දිනපතා පිණ්ඩපාතය පිණිස තබා ගැනීමට නොවේ (නොවටී). පාත්‍රයක් නොලබන භික්ෂුව විසින් නම් එක් දිනක් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, වළඳා එය බැහැර කිරීමට වටී. එබැවින් 'තාවකාලිකව පරිභෝජනය කිරීම වටී' යැයි වදාළහ. කොළ ගොටු ආදියේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අභූ මේ' යනු මාගේ විනාශයයි, මාගේ විනාශයයි යනු අර්ථයි. පාලියෙහි 'පිසාචෝ වත මං' යනු 'ඒකාන්තයෙන්ම මොහු පිසාචයෙකි' යන්නයි, නැතහොත් මේ ම පාඨයයි. 'පිසාචිල්ලිකා' යනු කුඩා පිසාචයෝ (පිසාච දරුවෝ) ය. 'ඡවසීසස්ස පත්ත' යනු මිනී හිස් කබලෙන් කළ පාත්‍රයයි. තවද මෙම ෂෂ්ඨී විභක්තිය ප්‍රකෘති-විකෘති සම්බන්ධයෙහි යෙදේ.

Cabbetvāti [Pg.232] niṭṭhubhitvā. ‘‘Paṭiggahaṃ katvā’’ti vuttattā ucchiṭṭhahatthena udakaṃ gahetvā pattaṃ paripphositvā dhovanaghaṃsanavasena hatthaṃ dhovituṃ vaṭṭati, ettakena pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hattho dhovito nāma na hoti. Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti pattaṃ aphusitvā tattha udakameva ucchiṭṭhahatthena ukkhipitvā gaṇḍusaṃ katvā, vāmahattheneva vā pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetumpi vaṭṭati. Bahi udakena vikkhāletvāti dvīsu aṅgulīsu āmisamattaṃ vikkhāletvā bahi gahetumpi vaṭṭati. Paṭikhāditukāmoti ettha na sayaṃ khāditukāmopi aññesaṃ khādanārahaṃ ṭhapetuṃ labhati. Tattheva katvāti patteyeva yathāṭhapitaṭṭhānato anuddharitvā. Luñcitvāti tato maṃsameva niravasesaṃ uppaṭṭetvā.

'චබ්බෙත්වා' යනු කෙළ ගසා (බැහැර කොට) ය. 'පිළිගැන්වීමක් කොට' යැයි වදාළ බැවින් ඉඳුල් තැවරුණු අතින් පැන් ගෙන පාත්‍රය ඉස, සේදීම හා මැදීම වශයෙන් අත සේදීම වටී. මෙපමණකින් පාත්‍රය පිළිගැනීමක් කොට අත සෝදන ලද්දේ නොවේ. 'එක් දිය උගුරක් ගෙන' යනු පාත්‍රය ස්පර්ශ නොකොට, එහි දිය පමණක්ම ඉඳුල් අතින් උඩට දමා දිය උගුරක් කිරීමයි; නැතහොත් වම් අතින්ම පාත්‍රය ඔසවා කටින් දිය උගුරක් ගැනීමට ද වටී. 'පිටත දියෙන් සෝදා' යනු ඇඟිලි දෙකෙහි තැවරුණු ඉඳුල් මාත්‍රය සෝදා හැර පිටත දී ගැනීමට ද වටී. 'පටිඛාදිතුකාමෝ' යන මෙහි තමන් සැපීමට (අනුභව කිරීමට) අකමැති වුවද, අන් අයට අනුභව කිරීමට සුදුසු දෑ තැබීමට අවසර ලැබේ. 'එහිම තබා' යනු පාත්‍රයෙහිම තැබූ තැනින් ඉවතට නොගෙන ය. 'ලුඤ්චිත්වා' යනු එයින් මස් පමණක්ම කිසිවක් ඉතිරි නොකර ගලවා (උදුරා) ගෙන ය.

256. Kiṇṇacuṇṇenāti surākiṇṇacuṇṇena. Makkhetunti sūciṃ makkhetuṃ. Nisseṇimpīti catūhi daṇḍehi cīvarappamāṇena āyatacaturassaṃ katvā baddhapaṭalampi. Ettha hi cīvarakoṭiyo samakaṃ bandhitvā cīvaraṃ yathāsukhaṃ sibbanti. Tattha attharitabbanti tassā nisseṇiyā upari cīvarassa upatthambhanatthāya attharitabbaṃ. Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti majjhimapadalopīsamāsoti āha ‘‘yāyā’’tiādi. Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti, tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ.

256. 'කිණ්ණචුණ්ණෙන්' යනු රා සෑදීමට ගන්නා මුහුන් කුඩුවලිනි. 'පිරියම් කිරීමට' යනු කටුව පිරිමැදීමට (ගෑමට) ය. 'නිස්සේණිය ද' යනු ලී දඬු හතරකින් සිවුරේ ප්‍රමාණයට digoti සතරැස් කොට බඳින ලද අතුරනය (රාමුව) ද වේ. එහි සිවුරු කොන් සමව බැඳ සිවුර රිසි සේ මහති. 'එහි අතුළ යුතුය' යනු එම ලී දඬු හතරෙන් කළ රාමුවේ මතුපිට සිවුර රඳවා තැබීම පිණිස අතුළ යුතු (පැතිරවිය යුතු) බවයි. කඨින යැයි කියනු ලබන රාමුවෙහි සිවුර බඳිනා ලණුව 'කඨින රජ්ජු' යනු මධ්‍යමපදලෝපී සමාසයකි; එබැවින් 'යායා' යනාදී වශයෙන් වදාළහ. එහි යම් හෙයකින් සිවුරු ස්ථර දෙක අතුරින් එක් ස්ථරයක් වැඩි වූ කල්හි එහි රැලි ඇති වේ ද, එබැවින් දෙපට සිවුරේ ස්ථර දෙකම සම කොට බඳිනා ලණුව 'කඨින රජ්ජු' යැයි දත යුතුය.

Pāḷiyaṃ kathinassa anto jīratīti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīrati. Kathinanissitañhi cīvaraṃ idha nissayavohārena ‘‘kathina’’nti vuttaṃ ‘‘mañcā ghosantī’’tiādīsu viya. Anuvātaṃ paribhaṇḍanti kathine bandhanarajjūhi cīvarassa samantā pariyantassa ajīraṇatthaṃ yehi kehici coḷakehi dīghato anuvātaṃ, tiriyato paribhaṇḍañca sibbitvā kātuṃ yattha rajjuke pavesetvā daṇḍesu paliveṭhetvā cīvarasamakaṃ ākaḍḍhituṃ sakkā, tādisanti attho. Keci pana ‘‘kathinasaṅkhātesu kilañjādīsu eva ajīraṇatthāya anuvātaparibhaṇḍakaraṇaṃ anuññāta’’nti vadanti. Tassa majjheti purāṇakathinasseva anto. Bhikkhuno pamāṇenāti bhikkhuno cīvarassa pamāṇena. Aññaṃ nisseṇinti dīghato ca tiriyato ca aññaṃ daṇḍaṃ ṭhapetvā bandhituṃ.

Pāḷiyෙහි 'කඨිනයේ කෙළවර දිරයි' යනු රාමුවෙහි බඳින ලද සිවුරේ කෙළවර දිරයි යන්නයි. ඒකාන්තයෙන්ම රාමුව ඇසුරු කළ සිවුර මෙහි උපචාර වශයෙන් (නිශ්‍රය ව්‍යවහාරයෙන්) 'කඨින' යැයි වදාරන ලදී. එය 'මඤ්චා ඝෝසන්ති' (ඇඳන් ඝෝෂා කරති) යනාදිය මෙනි. 'අනුවාතය සහ පරිභණ්ඩය' යනු රාමුවෙහි බඳිනා ලණුවලින් සිවුරේ වටකොට ඇති කෙළවර නොදිරනු පිණිස, යම් කිසි රෙදි කඩවලින් දිගින් අනුවාතය ද පළලින් පරිභණ්ඩය ද මසා, යම් පටියක ලණු ඇතුල් කර ලී දඬු මත වටකර ඔතා සිවුරේ මට්ටමට ඇදීමට හැකි වේ ද, එබඳු වූ පටියක් කිරීම යනු අර්ථයි. ඇතැම්හු වනාහි 'කඨින යැයි කියනු ලබන පැදුරු ආදියේ ම නොදිරනු පිණිස අනුවාත හා පරිභණ්ඩ කිරීම අනුදන්නා ලදී' යැයි කියති. 'එහි මැද' යනු පැරණි කඨින රාමුවේ ම ඇතුළත ය. 'භික්ෂුවගේ ප්‍රමාණයෙන්' යනු භික්ෂුවගේ සිවුරේ ප්‍රමාණයෙනි. 'වෙනත් රාමුවක්' යනු දිගින් ද පළලින් ද වෙනත් ලී දණ්ඩක් තබා බැඳීමට ය.

Bidalakanti [Pg.233] diguṇakaraṇasaṅkhātakiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Tenāha ‘‘duguṇakaraṇa’’nti. Pavesanasalākanti valīnaṃ aggahaṇatthāya pavesanakaveḷusalākādi. Pāḷiyaṃ paṭiggahanti aṅgulikañcukaṃ.

'බිදලකය' යනු දෙගුණ කිරීම (දෙපට කිරීම) නම් වූ ක්‍රියා විශේෂයට නමකි. එබැවින් 'දෙගුණ කිරීම (දෙපට කිරීම)' යැයි වදාළහ. 'පවේසන සලාකය' යනු රැළි වැටීම වැළැක්වීමට ඇතුල් කරන උණ පතුර ආදියයි. පාලියෙහි 'පටිග්ගහය' යනු ඇඟිලි කොපුවයි (ඇඟිලි ආවරණයයි).

257. Pāti nāma bhaṇḍaṭṭhapanako bhājanaviseso. Pāḷiyaṃ paṭiggahathavikanti pātiādibhājanatthavikaṃ. Cinitunti uccavatthupariyantassa apatanatthāya iṭṭhakādīhi cinituṃ. Ālambanabāhanti ālambanarajjudaṇḍādi. Paribhijjatīti kaṭasārādikaṃ kathinamajjhe bhaṅgaṃ hoti. Ussāpetvāti daṇḍakathinaṃ sandhāya vuttaṃ.

257. 'පාති' නම් භාණ්ඩ තබන භාජන විශේෂයකි. පාලියෙහි 'පටිග්ගහථවිකය' යනු තැටි ආදී භාජන බහන උරයයි (අိတ်ය). 'බැඳීමට' යනු උස් වූ පදනමෙහි කෙළවර නොවැටෙනු පිණිස ගඩොල් ආදියෙන් බැඳීමට ය. 'ආලම්බනබාහය' යනු එල්ලෙන ලණු හෝ ආධාරක දඬු ආදියයි. 'දිරා යයි' යනු පැදුරු ආදිය කඨින රාමුව මැද දිරා කැඩී යාමයි. 'ඔසවා' යන වචනය දඬු මඟින් කරන ලද කඨින රාමුව අරභයා වදාරන ලදී.

258-9. Udakaṃ akappiyanti sappāṇakaṃ. Upanandhīti veraṃ bandhi. Addhānamaggo paṭipajjitabboti ettha addhayojanaṃ addhānamaggo nāma, taṃ paṭipajjitukāmassa sañcicca vihārūpacārātikkamane āpatti. Asañcicca gatassa pana yattha sarati, tattha ṭhatvā saṅghāṭikaṇṇādiṃ anadhiṭṭhahitvā gamane padavārena āpattīti veditabbaṃ. Na sammatīti na pahoti.

258-9. "උදකං අකප්පියං" (අකැප පැන්) යනු සප්‍රාණික (පණුවන් සහිත) පැන් ය. "උපනන්ධි" යනු වෛර බැඳගත්තේ ය යන්නයි. "අද්ධානමග්ගෝ පටිපජ්ජිතබ්බෝ" (දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් කල්හි) යන්නෙහි අඩ යොදුනක් දුර මාර්ගය "අද්ධානමර්ගය" නම් වේ. එය යාමට කැමති මහණෙකුට හිතාමතාම (පෙරහන් කඩක් නොමැතිව) විහාර උපචාරය ඉක්මවා යාමේදී ඇවැත් වේ. නොදැනුවත්ව ගිය මහණෙකුට නම්, යම් තැනකදී සිහිවේ ද, එතැන නැවතී සංඝාටි කොණ ආදිය (පෙරහනක් ලෙස) අධිෂ්ඨාන නොකොට යාමේදී පියවරක් පාසා ඇවැත් වන බව දත යුතුය. "න සම්මති" යනු ප්‍රමාණවත් නොවේ යන්නයි.

260. Abhisannakāyāti semhādidosasannicitakāyā. Tattha majjheti aggaḷapāsakassa majjhe. Uparīti aggaḷapāsakassa uparibhāge. Udakaṭṭhapanaṭṭhānanti udakaṭṭhapanatthāya paricchinditvā kataṭṭhānaṃ.

260. "අභිසන්නකායා" යනු සෙම ආදී දෝෂයන් රැස් වූ ශරීර ඇත්තෝ යන්නයි. "තත්ථ මජ්ඣේ" යනු අගුළු කූරෙහි (හෝ අගුළු සිදුරෙහි) මැද යන්නයි. "උපරි" යනු අගුළු කූරට ඉහළ කොටසෙහි යන්නයි. "උදකට්ඨපනඨානං" යනු පැන් තැබීම පිණිස වෙන් කොට සාදන ලද ස්ථානයයි.

261. Pāḷiyaṃ udapānanti kūpaṃ. Nīcavatthukoti kūpassa samantā kūlaṭṭhānaṃ, bhūmisamaṃ tiṭṭhatīti attho. Udakena otthariyyatīti samantā vassodakaṃ āgantvā kūpe patatīti attho.

261. පාළියෙහි "උදපානං" යනු ළිඳයි. "නීචවත්ථුකෝ" යනු ළිඳ වටා ඇති ඉවුර සාමාන්‍ය පොළොව මට්ටමට සමව පිහිටා තිබීමයි යන අර්ථයයි. "උදකේන ඔත්ථරිය්‍යති" යනු හාත්පසින් වැසි පැන් ගලා ඇවිත් ළිඳට වැටේ යන අර්ථයයි.

262. Vāhentīti ussiñcanti. Arahaṭaghaṭiyantaṃ nāma cakkasaṇṭhānaṃ anekāraṃ are are ghaṭikāni bandhitvā ekena, dvīhi vā paribbhamiyamānayantaṃ.

262. "වාහේන්ති" යනු (පැන්) වත් කරති (ඉසිනු ලබති) යන්නයි. "අරහටඝටියන්තං" නම් රෝදයක හැඩය ඇති, බොහෝ අර සහිත, එක් එක් අරයෙහි කුඩා කළ ගෙඩි බැඳ, එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු විසින් කරකවනු ලබන (දිය අදින) යන්ත්‍රයකි.

263. Āviddhapakkhapāsakanti kaṇṇikamaṇḍalassa samantā ṭhapitapakkhapāsakaṃ. Maṇḍaleti kaṇṇikamaṇḍale. Pakkhapāsake ṭhapetvāti samantā caturassākārena phalakādīni ṭhapetvā.

263. "ආවිද්ධපක්ඛපාසකං" යනු කැණිමඬලෙහි හාත්පස තබන ලද පක්ඛපාසකයයි (පේකඩ හෝ වහලයේ අනුකොටස්). "මණ්ඩලේ" යනු කැණිමඬලෙහි ය. "පක්ඛපාසකේ ඨපෙත්වා" යනු හාත්පස සතරැස් ආකාරයෙන් ලෑලි ආදිය තබා යන්නයි.

264. Namatakaṃ [Pg.234] nāma santhatasadisanti keci vadanti. Keci pana ‘‘rukkhatacamaya’’nti. Cammakhaṇḍaparihārenāti anadhiṭṭhahitvā sayanāsanavidhināti attho. Peḷāyāti aṭṭhaṃsasoḷasaṃsādiākārena katāya bhājanākārāya peḷāya. Yattha uṇhapāyāsādiṃ pakkhipitvā upari bhojanapātiṃ ṭhapenti bhattassa uṇhabhāvāvigamanatthaṃ, tādisassa bhājanākārassa ādhārassetaṃ adhivacanaṃ. Teneva pāḷiyaṃ ‘‘āsittakūpadhāna’’nti vuttaṃ. Tassa ca pāyāsādīhi āsittakādhāroti attho. Idañca āsittakūpadhānaṃ paccantesu na jānanti kātuṃ, majjhimadeseyeva karonti. Keci pana ‘‘gihiparibhogo ayomayādi sabbopi ādhāro āsittakūpadhānameva anulometī’’ti vadanti, eke pana ‘‘kappiyalohamayo ādhāro maḷorikameva anulometī’’ti. Vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Pubbe pattaguttiyā ādhāro anuññāto. Idāni bhuñjituṃ maḷorikā anuññātā. Chiddanti chiddayuttaṃ. Viddhanti antovinividdhachiddaṃ. Āviddhanti samantato chiddaṃ.

264. "නමතකං" යනු ඇතිරිල්ලක් වැනි දෙයකැයි ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ පවසති. ඇතැමුන් පවසන්නේ එය "ගස් පොතුවලින් කරන ලද්දක්" කියා ය. "චම්මක්ඛණ්ඩපරිහාරේන" යනු (සම් කඩක්) අධිෂ්ඨාන නොකොට සේනාසන පරිහරණ ක්‍රමයෙන් යන්නයි. "පේළායා" යනු අටපට්ටම් හෝ දහසයපට්ටම් ආදී හැඩයට සාදන ලද, බඳුන් තබන ආධාරකයක් බඳු පෙට්ටියකි. යම් තැනක උණුසුම් කිරිපිඬු ආදිය බහා, බතෙහි උණුසුම නොයනු පිණිස ඒ මත අනුභව කරන පාත්‍රය තබත් ද, එවැනි බඳුන් තබන ආධාරකයට මෙය නමකි. එහෙයින් ම පාළියෙහි "ආසිත්තකූපධානං" යැයි කියන ලදී. එහි අර්ථය කිරිපිඬු ආදිය තබන ආධාරකය යන්නයි. මෙම ආසිත්තකූපධානය ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හි සාදන්නට නොදනිති, මධ්‍ය දේශයෙහි ම පමණක් සාදති. ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ "ගිහියන් පරිභෝජනය කරන යකඩ ආදියෙන් කළ සියලු ම ආධාරකයන් ආසිත්තකූපධානයට ම ගැලපේ" යැයි පවසති. තවත් සමහරු "කැප වූ ලෝහයෙන් කළ ආධාරකය මළෝරිකාවට (භෝජන පීඨයට) ගැලපේ" යැයි පවසති. මෙය විමසා බලා ගත යුතුය. පෙර කාලයේ පාත්‍රය ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස පාත්‍ර විත (ආධාරකය) අනුදන්නා ලදී. දැන් අනුභව කිරීම පිණිස මළෝරිකාව (භෝජන පීඨය) අනුදන්නා ලදී. "ඡිද්දං" යනු සිදුරක් සහිත වීමයි. "විද්ධං" යනු ඇතුළත විනිවිද ගිය සිදුරක් ඇති බවයි. "ආවිද්ධං" යනු හාත්පසින් සිදුරු සහිත වීමයි.

265. Pattaṃ nikkujjitunti ettha kammavācāya asambhogakaraṇavaseneva nikkujjanaṃ, na pattānaṃ adhomukhaṭṭhapanena. Tenāha ‘‘asambhogaṃ saṅghena karotū’’tiādi, taṃ vaḍḍhaṃ kammavācāya saṅghena saddhiṃ asambhogaṃ saṅgho karotūti attho.

265. "පත්තං නික්කුජ්ජිතුං" (පාත්‍රය මුනින් නැමීම) යන්නෙහි කර්මවාක්‍යයකින් අසම්භෝග (එකට පරිභෝජනය නොකිරීම) කිරීමේ වශයෙන් ම මුනින් නැමීම සිදුවේ මිස, පාත්‍ර යටිකුරු කර තැබීමෙන් නොවේ. එහෙයින් "සංඝයා වහන්සේ (ඔහු සමඟ) අසම්භෝගය කෙරෙත්වා" යනාදිය වදාරන ලදී. සංඝයා වහන්සේ කර්මවාක්‍යයෙන් ඒ වඩ්ඪ ලිච්ඡවියා සංඝයා සමඟ අසම්භෝගී කෙරෙත්වා යනු එහි අර්ථයයි.

Pattaṃ nikkujjeyyāti vaḍḍhassa pattanikkujjanadaṇḍakammaṃ kareyya. Asambhogaṃ saṅghena karaṇanti saṅghena vaḍḍhassa asambhogakaraṇaṃ. Yathā asambhogo hoti, tathā karaṇanti attho. Nikkujjito…pe… asambhogaṃ saṅghenāti ettha saṅghena asambhogo hotīti attho daṭṭhabbo. Evaṃ bhagavatā asambhogakaraṇassa āṇattattā, kammavācāya ca sāvitattā, aṭṭhakathāyañca ‘‘koci deyyadhammo na gahetabbo’’ti vuttattā patte nikkujjite tassa santakaṃ ñatvā gaṇhantassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ.

"පත්තං නික්කුජ්ජෙය්‍ය" යනු වඩ්ඪ ලිච්ඡවියාට පාත්‍රය මුනින් නැමීමේ දණ්ඩකර්මය කරන්නේය යන්නයි. "අසම්භෝගං සංඝේන කරණං" යනු සංඝයා විසින් වඩ්ඪ සමඟ අසම්භෝගී කිරීමයි. යම් සේ අසම්භෝගී වේ ද, එසේ කිරීම යනු අර්ථයයි. "නික්කුජ්ජිතෝ...පෙ... අසම්භෝගං සංඝේන" යන්නෙහි සංඝයා විසින් අසම්භෝගී කරන ලද්දේ වේ යන අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අසම්භෝගය කිරීමට අණ කරන ලද බැවින් ද, කර්මවාක්‍යයෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද බැවින් ද, අට්ඨකථාවෙහි "කිසිදු දෙය්‍යධර්මයක් නොගත යුතුය" යි වදාරා ඇති බැවින් ද, පාත්‍රය මුනින් නැමූ කල්හි (පාත්‍ර නිකුජ්ජන කර්මය කළ කල්හි) ඔහුගේ දෙයක් බව දැන දැනත් පිළිගන්නා භික්ෂුවට දුක්කට ඇවැත් ම වන බව වටහා ගත යුතුය.

Accayoti ñāyappaṭipattiṃ atikkamitvā pavatti, aparādhoti attho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma pavatto. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ te aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Bhikkhūnaṃ alābhāya parisakkatītiādīsu alābhāya [Pg.235] parisakkanādito viratoti evamattho gahetabbo. Asambhogaṃ bhikkhusaṅghenāti ettha ‘‘kato’’ti pāṭhaseso.

"අච්චයෝ" යනු නිවැරදි පිළිවෙත ඉක්මවා පැවැත්මයි, එනම් වරද (අපරාධය) යන අර්ථයයි. "මං අච්චගමා" යනු මා ඉක්මවා පැවතුණේය යන්නයි. "තං තේ මයං පටිග්ගණ්හාමා" යනු ඔබගේ ඒ වරද අපි ඉවසන්නෙමු (ක්ෂමා කරමු) යන්නයි. "භික්ඛූනං අලාභාය පරිසක්කති" (භික්ෂූන්ට ලාභ නොලැබෙන සේ වෙහෙසෙයි) යනාදී තන්හි, ලාභ නොලැබීම පිණිස උත්සාහ කිරීමෙන් වැළකුණේය යන අර්ථය ගත යුතුය. "අසම්භෝගං භික්ඛුසංඝේන" යන්නෙහි "කතෝ" (කරන ලදී) යන්න ශේෂ වූ පාඨයයි.

268. Yāva pacchimā sopānakaḷevarāti paṭhamasopānaphalakaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi pacchā dussena santhatattā eva vuttaṃ. ‘‘Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatī’’ti idaṃ thero anāgate bhikkhūnaṃ celapaṭikassa akkamanapaccayā apavādaṃ sikkhāpadapaññattiyā nivāraṇena bhagavato anukampaṃ sandhāyāha. Apagatagabbhāti vijātaputtā. Tenāha ‘‘maṅgalatthāyā’’ti.

268. "යාව පච්ඡිමා සෝපානකළේවරා" යනු පළමු පියගැට පෙළෙහි ලෑල්ල අරභයා වදාරන ලද්දකි. මන්දයත්, ඒ පළමු පියගැට ලෑල්ල පසුව වස්ත්‍රයෙන් අතුරන ලද බැවින් මෙසේ "අවසාන පියගැට පෙළෙහි ව්‍යූහය" යැයි කියන ලදී. "පච්ඡිමං ජනතං තථාගතෝ අනුකම්පති" (තථාගතයන් වහන්සේ මතු පරපුරට අනුකම්පා කරති) යන්න ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පැවසුවේ, අනාගතයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා වස්ත්‍ර ඇතිරිලි පෑගීම හේතුවෙන් උපදින දෝෂාරෝපණ ආදිය, ශික්ෂාපද පැනවීමෙන් වළක්වාලමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක්වූ අනුකම්පාව අරභයා ය. "අපගතගබ්භා" යනු දරුවන් ප්‍රසූත කළ තැනැත්තියන් ය. එහෙයින් "මංගල්‍යය පිණිස" යැයි පවසන ලදී.

269-270. Bījaninti caturassabījaniṃ. Ekapaṇṇacchattanti tālapaṇṇādinā ekena pattena katachattaṃ.

269-270. "බීජනිං" යනු සතරැස් පවන (වටාපත) යි. "ඒකပණ්ණච්ඡත්තං" යනු තල් පතක් වැනි එක් පත්‍රයකින් සාදන ලද කුඩයයි.

274-5. Anurakkhaṇatthanti pariggahetvā gopanatthaṃ. Dīghaṃ kārentīti kesehi saddhiṃ acchinditvā ṭhapāpenti. Catukoṇanti yathā upari nalāṭantesu dve, heṭṭhā hanukapasse dveti cattāro koṇā paññāyanti, evaṃ caturassaṃ katvā kappāpanaṃ. Pāḷiyaṃ dāṭhikaṃ ṭhapāpentīti uttaroṭṭhe massuṃ acchinditvā ṭhapāpenti. Rudhīti khuddakavaṇaṃ.

274-5. "අනුරක්ඛණත්ථං" යනු රැකබලා ගෙන ආරක්ෂා කිරීම පිණිස යන්නයි. "දීඝං කාරෙන්ති" යනු කෙස් සමඟ (රැවුල ද) නොකපා දිගුව වැවෙන්නට හැරීමයි. "චතුකෝණං" යනු ඉහළ නළල දෙපස කොන් දෙකක් ද, පහළ හකු දෙපස කොන් දෙකක් ද වශයෙන් කොන් සතරක් පෙනෙන සේ සතරැස් කොට රැවුල කැපීමයි. පාළියෙහි "දාඨිකං ඨපාපෙන්ති" යනු උඩු තොලෙහි රැවුල නොකපා වැවෙන්නට හැරීමයි. "රුධී" යනු කුඩා තුවාලයකි.

277. Pāḷiyaṃ lohabhaṇḍakaṃsabhaṇḍasannicayoti lohabhaṇḍassa, kaṃsabhaṇḍassa ca sannicayoti attho. Bandhanamattanti vāsidaṇḍādīnaṃ koṭīsu apātanatthaṃ lohehi bandhanaṃ. Tantakanti āyogavāyanatthaṃ tadākārena pasāritatantaṃ.

277. පාළියෙහි "ලෝහභණ්ඩකංසභණ්ඩසන්නිචයෝ" යනු කළු ලෝහ බඳුන් (ලෝකඩ බඳුන්) සහ සුදු ලෝහ බඳුන් (පිත්තල හෝ කංස බඳුන්) රැස් කිරීම යන අර්ථයයි. "බන්ධනමත්තං" යනු වෑ කෙටේරි මිටි ආදියේ කෙළවරවල් පැළී නොයාම පිණිස ලෝහ වළලු දැමීමයි (බැඳීමයි). "තන්තකං" යනු ආයෝග පට (කය බන්ධන පටි) වියමන පිණිස ඒ ආකාරයෙන් පතුරුවා හරින ලද නූල් පද්ධතියයි.

278. ‘‘Yattha sarati, tattha bandhitabba’’nti etena asañcicca kāyabandhanaṃ abandhitvā paviṭṭhassa anāpattīti dasseti. Murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā katanti evaṃ bahurajjuke ekato katvā nānāvaṇṇehi suttehi katanti keci vadanti. Ekavaṇṇasuttenāpi valayaghaṭakādivikāraṃ dassetvā veṭhitampi murajameva. Vikāraṃ pana adassetvā maṭṭhaṃ katvā nirantaraṃ veṭhitaṃ vaṭṭati. Teneva dutiyapārājikasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttaṃ ‘‘bahurajjuke ekato katvā ekena nirantaraṃ veṭhetvā kataṃ ‘bahurajjuka’nti na vattabbaṃ, vaṭṭatī’’ti. Muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā [Pg.236] sajjitaṃ. Pāmaṅgadasā caturassā. Mudiṅgasaṇṭhānenāti varakasīsākārena. Pāsantoti dasāpariyosānaṃ.

278. "යම් තැනකදී සිහිවේ ද, එතැනදී බැඳගත යුතුය" යන්නෙන් නොදැනුවත්ව කය බන්ධනය (ඉණ පටිය) නොබැඳ ඇතුළු වූ භික්ෂුවට ඇවැත් නොවන බව දක්වයි. "මුරජවැටියක හැඩයට වෙළා කරන ලද්දක්" යනු මෙසේ බොහෝ ලණු එක් කොට විවිධ වර්ණ නූල්වලින් කරන ලද්දකැයි ඇතැම් ආචාර්යවරයෝ පවසති. තනි වර්ණ නූලකින් වුව ද, වළලු හෝ ගෙඩි ආදී හැඩතල මතු කරමින් වෙළන ලද්ද ද "මුරජ" (බෙර ඇසක හැඩය) ම වේ. හැඩතල මතු නොකොට, සිනිඳු වන සේ නොකඩවා වෙළන ලද්ද කැප වේ. එහෙයින් ම ද්විතීය පාරාජිකා විස්තරයෙහි "බොහෝ ලණු එක් කොට තනි නූලකින් නොකඩවා වෙළා කරන ලද පටිය 'බහුරජ්ජුක' (බොහෝ ලණු ඇති පටියක්) ලෙස නොකිය යුතුය, එය කැප වේ" යැයි වදාරන ලදී. "මුද්දික කායබන්ධනය" නම් සතරැස් නොකොට සරලව සකසන ලද ඉණ පටියයි. "පාමංග දශා" සතරැස් වේ. "මුදිංගසණ්ඨානේන" යනු වරදල (තණ බීජ) කරලක හැඩයෙනි. "පාසන්තෝ" යනු දශාවන්ගේ (රැළිවල) කෙළවරයි.

279. Pāḷiyaṃ gaṇṭhikaphalakaṃ pāsakaphalakanti ettha dārudantādimayesu phalakesu gaṇṭhikapāsakāni appetvā cīvare ṭhapetuṃ anuññātaṃ. Koṭṭo vivariyatīti anuvāto vivariyati.

279. පාලියෙහි “ගණ්ඨිකඵලකං පාසකඵලකං” (ගැට පුවරුව, කඩුප්පු පුවරුව) යන්නෙහි අර්ථය නම්, ලී හෝ ඇත්දත් ආදියෙන් කරන ලද පුවරුවල ගැට (බොත්තම්) සහ කඩුප්පු (ලූප/ඇස්) සවිකර සිවුරෙහි තැබීමට අවසර දෙන ලදී. “කෝට්ටෝ විවරියති” යන්නෙන් අනුසඳ (වාටිය/අනුසීප්පුව) ඇරෙයි යන්න අදහස් වේ.

280-1. Pāḷikārakoti bhikkhūnaṃ yathāvuḍḍhaṃ pāḷiyā patiṭṭhāpako. Tassāpi tathā pārupituṃ na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ muṇḍavaṭṭīti mallādayo.

280-1. “පාළිකාරක” යනු භික්ෂූන් වහන්සේලා මහලු පිළිවෙළට (පේළියට) පිහිටුවන (පෙළගස්වන) භික්ෂුවයි. උන්වහන්සේට ද එසේ (තනිපට කොට) පෙරවීමට නොසුදුසු ය. පාලියෙහි “මුණ්ඩවට්ටි” යනු මල්ලව පොර ක්‍රීඩකයන් ආදීන් ය.

282. Pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakīaṅgulena. Keci pana ‘‘pakatiaṅgulenā’’ti vadanti, taṃ caturaṅgulapacchimakavacanena na sameti. Na hi pakataṅgulena caturaṅgulappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ kaṇṭhe avilaggaṃ khādituṃ sakāti.

282. “පමාණංගුලෙන්” (ප්‍රමාණ ඇඟිල්ලෙන්) යනු වඩුවාගේ ඇඟිල්ලෙනි (වඩු වියතේ ඇඟිල්ලෙනි). සමහර ආචාර්යවරු “සාමාන්‍ය ඇඟිල්ලෙන්” යැයි කියති. එම ප්‍රකාශය “අවම වශයෙන් ඇඟිලි හතරක් විය යුතුය” යන වචනය සමඟ නොගැළපේ. මන්ද, සාමාන්‍ය ඇඟිල්ලෙන් ඇඟිලි හතරක් පමණ වන දැහැටි කූරක් උගුරේ නොගැටී හැපීමට නොහැකි බැවිනි.

285. Pāḷiyaṃ sakāya niruttiyā buddhavacanaṃ dūsentīti māgadhabhāsāya sabbesaṃ vattuṃ sukaratāya hīnajaccāpi uggaṇhantā dūsentīti attho.

285. පාලියෙහි “සකාය නිරුත්තියා බුද්ධවචනං දූසෙන්ති” යන්නෙහි අර්ථය නම්, මාගධී භාෂාව (පාලි භාෂාව) සෑම දෙනාටම කථා කිරීමට පහසු බැවින් හීන කුලවල අය පවා එය ඉගෙන ගනිමින් (වැරදි ලෙස උච්චාරණය කිරීමෙන්) බුද්ධ වචනය කෙලෙසති යන්නයි.

289. Mā bhikkhū byābādhayiṃsūti lasuṇagandhena bhikkhū mā bādhayiṃsu.

289. “මා භික්ඛූ ව්‍යාබාධයිංසු” යනු සුදුලූනු ගන්ධයෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලාට පීඩා නොකළ යුතුය යන්නයි.

291. Avalekhanapīṭharoti avalekhanakaṭṭhānaṃ ṭhapanabhājanaviseso. Apidhānanti pidhānaphalakādi.

291. “අවලේඛනපීඨර” යනු වැසිකිළි ලී කූරු (පිරිසිදු කරන ලී කූරු) බහාලන විශේෂ භාජනයකි. “අපිධාන” යනු එය වසන පියන් පුවරුව ආදියයි.

Khuddakavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ඛුද්දකවත්ථු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Khuddakavatthukkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

ඛුද්දකවත්ථුක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

6. Senāsanakkhandhako

6. සේනාසනක්ඛන්ධකය

Vihārānujānanakathāvaṇṇanā

විහාරානුජානන කථා වර්ණනාව

295. Senāsanakkhandhake [Pg.237] sisireti sisirakāle himapātavasena sattāhavaddalikādivassapātavassena ca uppanno kharo sītasamphasso adhippetoti āha ‘‘samphusitako’’ti. ‘‘Tato’’ti idaṃ kattuatthe nissakkavacanaṃ, tena ca vihārena vātātapo paṭihaññatīti atthoti āha ‘‘vihārena paṭihaññatī’’ti.

295. සේනාසනක්ඛන්ධකයෙහි “සිසිරෙ” යනු සිසිර ඍතුවෙහි හිම පතනය වීමෙන් ද, සත් දිනක් පුරා නොකඩවා වැසි වැසීම ආදී අධික වර්ෂාපතනයෙන් ද හටගන්නා වූ රළු, දැඩි සීතල ස්පර්ශය අදහස් කරනු ලැබේ. එබැවින් “සම්ඵුසිතකො” යැයි පැවසුණි. “තතො” යන්න කර්තෘ අර්ථයෙහි පඤ්චමී විභක්ති පදයක් වන අතර, එමඟින් යම් කිසි විහාරයක් නිසා සුළඟ හා අව් රශ්මිය වළක්වනු ලබයි යන අර්ථය දෙන බැවින් “විහාරෙන පටිහඤ්ඤති” යැයි කියන ලදී.

296. Āviñchanachiddanti yattha aṅguliṃ vā rajjusaṅkhalikādiṃ vā pavesetvā kavāṭaṃ ākaḍḍhantā dvārabāhaṃ phusāpenti, tassetaṃ adhivacanaṃ. Senāsanaparibhoge akappiyaṃ nāma natthīti dassanatthaṃ ‘‘sacepi dīpinaṅguṭṭhenā’’tiādi vuttaṃ. Cetiye vedikāsadisanti vātapānadāruṃ vā jālaṃ vā aṭṭhapetvā dāruṭṭhāne cetiye vedikāya paṭṭādīni viya iṭṭhakādīhi uddhaṃ, tiriyañca paṭṭikādayo dassetvā catuchiddayuttaṃ kataṃ. Thambhakavātapānaṃ nāma tiriyaṃ dārūni adatvā uddhaṃ ṭhapitadārūhi eva kataṃ. Coḷakapādapuñchanaṃ bandhitunti vātapānappamāṇena pādapuñchanasadisaṃ coḷakādinā bandhitvā vagguliādippavesananivāraṇatthaṃ, kathetunti attho. Miḍḍhakanti mañcākārena kaṭṭhamattikādīhi katavedikākāraṃ.

296. “ආවිඤ්ඡනඡිද්ද” යනු යම් සිදුරකින් ඇඟිල්ලක් හෝ ලණුවක්, දම්වැලක් ආදිය දමා දොර පියන ඇද දොර කණුවෙහි ගැටෙන්නට සලස්වයි ද, එම සිදුරට කියන නමකි. සේනාසන පරිභෝගයෙහි අකැප යැයි කියනු ලබන කිසිවක් නැති බව දැක්වීම සඳහා “සචේපි දීපිනංගුට්ඨේන” (දිවි වලිගයකින් වුවද) යනාදිය වදාරන ලදී. “චේතියේ වේදිකාසදිසං” යනු ජනේල ලීයක් හෝ දැලක් නොතබා, ලී වෙනුවට චෛත්‍යයක වේදිකාවෙහි ඇති පේකඩ (පළල ලී) මෙන්, ගඩොල් ආදියෙන් උඩට සහ හරහට පේළි දක්වා සිදුරු හතරක් සහිතව කරන ලද්දකි. “ථම්භකවාතපාන” නම් හරහට ලී නොදමා, උඩ අතට තබන ලද ලීවලින් පමණක් කරන ලද ජනේලයයි. “චෝළකපාදපුඤ්ඡනං බන්ධිතුං” යනු ජනේලයේ ප්‍රමාණයට පාපිස්නක් වැනි රෙදි ආදිය බැඳ, වවුලන් ආදීන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීම සඳහා වැසීම (හෙවත් ආවරණය කිරීම) යන අර්ථයයි. “මිද්ධක” යනු ඇඳක ස්වරූපයෙන් ලී, මැටි ආදියෙන් කරන ලද වේදිකාවක ආකාරයයි (මළුවකි).

297. Caturassapīṭhanti samacaturassaṃ. Aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭatīti aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭati. Pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti samacaturassameva sandhāya vuttaṃ. Āyatacaturassā pana sattaṅgapañcaṅgāpi uccapādā na vaṭṭanti. Vetteheva caturassādiākārena kataṃ bhaddapīṭhanti āha ‘‘vettamayaṃ pīṭha’’nti. Dārupaṭṭikāya uparīti aṭaniākārena ṭhitadārupaṭalassa heṭṭhā uddhaṃ pādaṃ katvā. Pavesanakālañhi sandhāya ‘‘uparī’’ti vuttaṃ. Eḷakassa pacchimapādadvayaṃ viya vaṅkākārena ṭhitattā panetaṃ ‘‘eḷakapādapīṭha’’nti vuttaṃ. Paloṭhentīti saha mañcehi pavaṭṭenti. Rukkhe, latā ca muñcitvā avasesaṃ gacchādikaṃ sabbampi tiṇajāti evāti āha ‘‘yesaṃ kesañci tiṇajātikāna’’ntiādi.

297. “චතුරස්සපීඨ” යනු සමචතුරස්‍ර වූ පුටුවකි (ආසනයකි). “අට්ඨංගුලපාදකං වට්ටති” යනු ඇඟිලි අටක් උස කකුල් ඇති පුටුවම සුදුසු යන්නයි. “පමාණාතික්කන්තෝපි වට්ටති” (ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගියද සුදුසුය) යන වචනය සමචතුරස්‍ර ආසනයක්ම අරමුණු කරගෙන වදාරන ලද්දකි. දිගටි චතුරස්‍ර වූ, උස් කකුල් සහිත සප්තංග, පංචංග ඇඳන් (ආසන) පවා කැප නොවේ. වේවැල්වලින්ම චතුරස්‍ර ආදී ආකාරයෙන් කරන ලද ආසනය “භද්දපීඨ” නම් වේ, එබැවින් “වෙත්තමයං පීඨං” (වේවැල් පුටුව) යැයි කියන ලදී. “දාරුපට්ටිකාය උපරි” යන්නෙහි අර්ථය නම් රාමුවක ආකාරයෙන් පිහිටි ලී තට්ටුවේ යටින්, කකුල් උඩ අතට හරවා (ඔසවා) ඇතුළු කරන අවස්ථාව අරමුණු කරගෙන “උපරි” යැයි කියන ලදී. එළුවෙකුගේ පසුපස කකුල් දෙක මෙන් ඇද (ඇලවුණු) ස්වභාවයෙන් පිහිටන බැවින් මෙයට “ඒළකපාදපීඨ” යැයි කියනු ලැබේ. “පලෝඨෙන්ති” යනු ඇඳන් ද සමඟ පෙරළති යන්නයි. ගස් හා වැල් හැර ඉතිරි පඳුරු ආදී සියල්ලම තණකොළ කුලයට අයත් වන බැවින් “යේසං කේසඤ්චි තිණජාතිකානං” යනාදිය වදාරන ලදී.

Upadahantīti [Pg.238] ṭhapenti. Sīsappamāṇaṃ nāma yattha gīvāya saha sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā, tassa ca muṭṭhiratanaṃ vitthārappamāṇanti dassento ‘‘vitthārato’’tiādimāha. Idañca bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷappamāṇadassanaṃ. Tassa vasena bimbohanassa vitthārappamāṇaṃ paricchijjati, taṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā katvā sibbitaṃ yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti, evaṃ sibbitabbaṃ. Ito adhikaṃ na vaṭṭati, taṃ pana antesu ṭhapitacoḷaṃ koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇaṃ kataṃ tikaṇṇaṃ hoti. Tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānamantaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭiṃ āhacca muṭṭhiratanaṃ hoti, idamassa ukkaṭṭhappamāṇaṃ. Tenāha ‘‘tīsu kaṇṇesū’’tiādi.

“උපදහන්ති” යනු තබති යන්නයි. “සීසප්පමාණ” (හිස ප්‍රමාණය) නම් යම් කොට්ටයක බෙල්ල ද සමඟ සම්පූර්ණ හිස තැබිය හැකි ද එයයි. එහි පළල ප්‍රමාණය රියන් බඹයක් (මිටි රියනක්) බව දැක්වීමට “විත්ථාරතෝ” යනාදිය වදාරන ලදී. මෙය ද කොට්ටයේ දෙකෙළවර තැබිය යුතු රෙදිවල ප්‍රමාණය දැක්වීමකි. ඒ අනුව කොට්ටයේ පළල ප්‍රමාණය තීරණය වේ. එය වටකුරු හෝ හතරැස් කොට මසා, කොනක සිට කොනක් දක්වා පළලින් යුත් කොටස මිටි රියනක් ප්‍රමාණ වන පරිදි එසේ මැසිය යුතුය. මීට වඩා වැඩිවීම සුදුසු නැත. එහි කෙළවරෙහි තැබූ රෙද්ද කොනකින් කොනක් හමුවන සේ දෙකට නැමූ කල එය ත්‍රිකෝණාකාර වේ. එම කොන් තුනෙන් කොන් දෙකක් අතර පරතරය වියතක් හා ඇඟිලි හතරක් වේ. මැද කොටස කෙළවරේ සිට කෙළවරට මිටි රියනක් වේ. මෙය මෙහි උපරිම ප්‍රමාණයයි. එබැවින් “තීසු කණ්ණේසු” යනාදිය වදාරන ලදී.

‘‘Kambalameva…pe… uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchatī’’ti sāmaññato vuttattā gonakādiakappiyampi uṇṇamayattharaṇaṃ bhisiyaṃ pakkhipitvā sayituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ.

“කම්බලමේව...පේ... උණ්ණභිසිසංඛ්‍යමේව ගච්ඡති” (කම්බිලියක්ම... ලොම් කොට්ටයක් ගණයටම වැටේ) යැයි සාමාන්‍යයෙන් වදාරන ලද බැවින්, ගෝනක ආදී අකැප වූ ලොම් ඇතිරිලි ද කොට්ටය (මෙට්ටය) තුළට බහා ඒ මත සැතපීම කැප වන බව දත යුතුය.

Masūraketi cammamayabhisiyaṃ. Cammamayaṃ pana bimbohanaṃ tūlapuṇṇampi na vaṭṭati. Pāḷiyaṃ senāsanaparikkhāradussanti senāsanaparikkhārakaraṇatthāya dussaṃ. Bhisiṃ onandhitunti bhisitthavikāya pakkhipitvā bandhituṃ. Paribhijjatīti mañcādito sāriyamānā pīṭhakoṭiādīsu nisīdantehi ghaṃsiyamānā bhisi paribhijjati. Onaddhamañcanti bhisiṃ ekābaddhaṃ katvā baddhamañcaṃ. Pāḷiyaṃ chaviṃ uppāṭetvā harantīti bhisicchaviṃ corā haranti. Phositunti corehi haritassa pacchā haritasaññāṇaphusitabindūni dātuṃ. Bhittikammanti nānāvaṇṇehi vibhittirājikaraṇaṃ. Hatthakammanti hatthena yaṃ kiñci saññākaraṇaṃ.

“මසූරක” යනු සම්වලින් කරන ලද මෙට්ටයකි. සම්වලින් කරන ලද කොට්ටය ලෑලි පුරවන ලද්දක් වුවද (නැතහොත් පුළුන් පුරවන ලද්දක් වුවද) කැප නොවේ. පාලියෙහි “සේනාසනපරික්ඛාරදුස්සං” යනු සේනාසනයන්හි ප්‍රයෝජනය සඳහා වෙන්කර තබන ලද රෙදිය. “භිසිං ඕනන්ධිතුං” යනු මෙට්ට කවරය තුළට දමා බැඳීමයි. “පරිභිජ්ජති” යනු ඇඳ ආදියෙන් ඇදගෙන යාමේදී හෝ පුටු කොන් ආදියෙහි හිඳගන්නා විට ඇතිවන ඇතිල්ලීම නිසා මෙට්ටය ඉරී යාමයි (පලුදු වීමයි). “ඕනද්ධමඤ්චං” යනු මෙට්ටය ඇඳෙහිම තබා එකට බැඳ මසන ලද ඇඳයි. පාලියෙහි “ඡවිං උප්පාටෙත්වා හරන්ති” යනු සොරුන් විසින් මෙට්ටයේ වැස්ම (කවරය) ගලවාගෙන යාමයි. “ඵෝසිතුං” යනු සොරුන් විසින් සොරාගන්නා ලද මෙට්ට වැස්ම පසුව හඳුනාගත හැකි වන පරිදි සලකුණු (තිත්/අණ්ඩ) යෙදීමයි. “භිත්තිකမ္මං” යනු විවිධ වර්ණයෙන් චිත්‍ර ඇඳීමයි (හැඩතල කැටයම් කිරීමයි). “හත්ථකမ္මං” යනු අතින් යම් කිසි සලකුණක් කිරීමයි.

298. Pāḷiyaṃ na nipatatīti na allīyati. Paṭibāhetvāti ghaṃsitvā. Na nibandhatīti anibandhanīyo, na lagganakoti attho.

298. පාලියෙහි “න නිපතති” යනු නොඇලෙයි යන්නයි. “පටිබාහෙත්වා” යනු ඇතිල්ලීමෙන් (කැසීමෙන්) ය. “න නිබන්ධති” යනු නොඇලෙන සුලු වූ, නොගෑවෙන සුලු වූ යන්න අර්ථයයි.

299. ‘‘Karohī’’ti vattumpi na labbhatīti āṇattiyā eva paṭikkhittattā dvārapālaṃ ‘‘kiṃ na karosī’’tiādinā pariyāyena vattuṃ vaṭṭati. Jātakapakaraṇanti jātakapaṭisaṃyuttaṃ itthipurisādi yaṃ kiñci rūpaṃ adhippetaṃ. ‘‘Parehi kārāpetu’’nti vuttattā buddharūpampi sayaṃ kātuṃ na labhati. Pāḷiyaṃ pañcapaṭikanti jātiādipañcappakāravaṇṇamaṭṭhaṃ.

299. “කරෝහි” (කරව) යැයි ඍජුවම අණ කිරීමට පවා අවසර නැතැයි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවින්, දොරටුපාලකයාට “ඇයි නොකරන්නේ?” යනාදී වශයෙන් වක්‍රව (පරියායෙන්) පැවසීම සුදුසු ය. “ජාතකපකරණං” යන්නෙන් ජාතක කතාවලට සම්බන්ධ ස්ත්‍රී පුරුෂ රූප ආදී ඕනෑම රූපයක් අදහස් කෙරේ. “පරේහි කාරාපේතුං” (අන්‍යයන් ලවා කරවිය යුතුය) යැයි වදාරන ලද බැවින්, බුද්ධ රූපයක් වුවද තමා විසින්ම සෑදීම නොලැබේ. පාලියෙහි “පඤ්චපටිකං” යනු මැටි ආදී පංච විධ වර්ණයන්ගෙන් ඔපදැමීමයි.

300. Upacāro [Pg.239] na hotīti gabbhassa bahi samantā anuparigamanassa okāso nappahoti. Rukkhaṃ vijjhitvāti tacchitasāradāruṃ aggasamīpe vijjhitvā. Katvāti chidde katvā. Kappakataṃ viya sārakhāṇuke ākoṭetvā evaṃ katameva ‘‘āharimaṃ bhittipāda’’nti vuttaṃ. Upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetunti jiṇṇabhittipādena bahi samānabhāraṃ khāṇukappasīsena ussāpetvā mūlena bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ. Parittāṇatthanti ullittāvalittakuṭiyā ovassanaṭṭhānassa parittāṇatthaṃ. Kiṭikanti tālapaṇṇādīhi katapadalaṃ. Madditamattikanti ovassanachiddassa pidahanatthaṃ vuttaṃ.

300. "උපචාරෝ න හෝතී" යනු ගර්භයෙන් (කාමරයෙන්) පිටත හාත්පස සැරිසැරීම සඳහා ඉඩකඩ ප්‍රමාණවත් නොවීමයි. "රුක්ඛං විජ්ඣිත්වා" යනු කපන ලද අරටු සහිත ලීයේ අග්‍රය අසල විදීමයි. "කත්වා" යනු සිදුරෙහි ඇතුල් කර යන්නයි. කැපකළාක් මෙන්, අරටු සහිත කූඤ්ඤ පොළොවෙහි ගසා මේ අයුරින් කරන ලද ආධාරකයටම "ආහරිමං භිත්තිපාදං" (ගෙන යා හැකි බිත්ති පදනම) යැයි කියනු ලැබේ. "උපත්ථම්භනත්ථං භූමියං පතිට්ඨාපේතුං" යනු දිරාපත් වූ බිත්ති පදනම නිසා බාහිරින් සමාන බරක් දැරීමට කූඤ්ඤයේ ඉහළ කොණෙන් ඔසවා තබා, පහළ කොණෙන් පොළොවෙහි පිහිටුවීම පිණිසයි. "පරිත්තාණත්ථං" යනු ඇතුළත හා පිටත බදාම ගාන ලද කුටිය වැසි වැටෙන තැන්වලින් ආරක්ෂා කරගැනීම පිණිසයි. "කිටිකං" යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද තට්ටුවයි. "මද්දිතමත්තිකං" යනු වැසි වැටෙන සිදුරු වැසීම පිණිස කියන ලද්දකි.

Ubhatokuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassāti yathā bahi ṭhitā ujukaṃ anto nisinne na passanti, evaṃ dvārābhimukhaṃ pidahanavasena bhittiñca aññato dvārañca yojetvā kataṭṭhānaṃ vadati. Samantā pariyāgāroti samantato āviddhapamukhaṃ. Vaṃsaṃ datvāti purisappamāṇe pāde nikhaṇitvā tesaṃ upari piṭṭhivaṃsasadisaṃ passavaṃsaṃ ṭhapetvā osāretvā. Ekaṃ daṇḍakoṭiṃ atiuccāya vihārabhittikoṭiyā ekaṃ koṭiṃ nīce vaṃsapiṭṭhiyaṃ ṭhapanavasena daṇḍake pasāretvā. Cakkalayutto kiṭikoti kavāṭaṃ viya vivaraṇathakanasukhatthaṃ cakkalabandhakiṭikaṃ. Pāḷiyaṃ ugghāṭanakiṭikanti āpaṇādīsu anatthikakāle ukkhipitvā, upari ca bandhitvā pacchā otaraṇakiṭikaṃ, kappasīsehi vā upatthambhanīhi ukkhipitvā pacchā otaraṇakiṭikampi.

"උභතෝකුට්ටං නීහරිත්වා කතපදේසස්ස" යනු පිටත සිටින අයට ඇතුළත කෙළින්ම වාඩි වී සිටින අය නොපෙනෙන සේ, දොරට මුහුණලා වැසෙන පරිදි එක් පැත්තකින් බිත්තියක්ද වෙනත් පැත්තකින් දොරක්ද යොදා සකස් කරන ලද ස්ථානය ගැන කියනු ලැබේ. "සමන්තා පරියාගාරෝ" යනු හාත්පසින්ම සිදුරු කරන ලද මණ්ඩපයයි. "වංසං දත්වා" යනු මිනිසෙකුගේ උස ප්‍රමාණයේ කණු පොළොවෙහි ගසා, ඒවාට ඉහළින් පරාල තබා පහත් කර, එක් ලී කෙළවරක් ඉතා උස් වූ විහාර බිත්තියෙහිද, අනෙක් කෙළවර පහත් වූ බිත්තිය මත තැබීමේ ක්‍රමයෙන් පරාල පතුරුවා තැබීමයි. "චක්කලයුත්තෝ කිටිකෝ" යනු දොර පියනක් මෙන් පහසුවෙන් ඇරීමට හා වැසීමට හැකි වන පරිදි රෝද සහිතව සකස් කරන ලද තට්ටුවයි. පාළියෙහි එන "උග්ඝාටනකිටිකං" යනු කඩපිල් ආදියෙහි අවශ්‍ය නොවන විට ඉහළට ඔසවා බැඳ තබා, පසුව පහත් කළ හැකි තට්ටුවයි. නැතහොත් දෙබල සහිත ආධාරක කණුවලින් ඉහළට ඔසවා තබා පසුව පහත් කළ හැකි තට්ටුව ද "උග්ඝාටනකිටික" නම් වේ.

301. Pānīyaṃ otappatīti pānīyabhājanesu ṭhapitapānīyaṃ ātapena santappati.

301. "පානීයං ඕතප්පති" යනු පැන් බඳුන්වල තබන ලද පැන් අව් රශ්මියෙන් රත් වීමයි.

303. Tayo vāṭeti tayo parikkhepe. Veḷuvāṭanti sabbaṃ dāruparikkhepaṃ saṅgaṇhāti. Kaṇṭakavāṭanti sabbasākhāparikkhepaṃ.

303. "තයෝ වාටේ" යනු වටරවුම් තුනයි. "වේළුවාටං" යන්නෙන් සියලුම ලී වැටවල් අදහස් කෙරේ. "කණ්ටකවාටං" යන්නෙන් සියලුම කටු වැටවල් අදහස් කෙරේ.

305. Āloko antaradhāyīti yo buddhārammaṇāya pītiyā ānubhāvena mahanto obhāso ahosi, yena cassa padīpasahassena viya vigatandhakāro maggo ahosi, so bahinagare chavasarīrasamākulaṃ duggandhaṃ bībhacchaṃ āmakasusānaṃ pattassa bhayena pītivege mandībhūte antaradhāyi.

305. "ආලෝකෝ අන්තරධායී" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අරමුණු කොට උපන් ප්‍රීතියේ ආනුභාවයෙන් යම් මහත් ආලෝකයක් ඇති වූයේද, ඒ හේතුවෙන් අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාට පහන් දහසක් දැල්වූවාක් මෙන් අඳුර දුරු වූ මගක් පෑදුණේද, නගරයෙන් පිටත මළසිරුරුවලින් ගහන වූ, දුර්ගන්ධයෙන් යුත්, බියකරු අමුසොහොනට පැමිණි කල්හි බිය නිසා ප්‍රීති වේගය අඩු වූ විට ඒ ආලෝකය අතුරුදහන් විය.

Sataṃ [Pg.240] hatthīti gāthāya hatthino satasahassānīti evaṃ paccekaṃ sahassa-saddena yojetvā attho ñātabbo. Padavītihārassāti ‘‘buddhaṃ vandissāmī’’ti ratanattayaṃ uddissa gacchato ekapadavītihārassa, tappaccayakusalaphalassāti attho. Tassa soḷasamo bhāgo kalaṃ nāma, taṃ soḷasiṃ kalaṃ yathāvuttā hatthiādayo sabbe nāgghanti nārahanti, nidassanamattañcetaṃ. Anekasatasahassabhāgampi nāgghanti.

"සතං හත්ථී" යන ගාථාවෙහි, ඇතුන් ලක්ෂයක් යනාදී වශයෙන් එක් එක් පදයන් "සහස්ස" (දහස) යන ශබ්දය හා ගළපා අර්ථය දත යුතුය. "පදවීතිහාරස්ස" යනු "බුදුන් වඳින්නෙමි" යි රත්නත්‍රය උදෙසා යන්නහුගේ එක් පියවරක් තැබීමෙන් ලැබෙන කුසල විපාකය යන්න අර්ථයයි. එහි දහසයෙන් පංගුව "කලා" නම් වේ. ඉහත කී සියලු ඇතුන් ආදීහු ඒ දහසයෙන් පංගුවට වටින්නේ නැත, සම නොවෙති. මෙය උදාහරණයක් පමණි. ලක්ෂ ගණනින් එක පංගුවකටවත් ඔවුහු නොවටිති.

Andhakāro antaradhāyīti puna balavapītiyā āloke samuppanne antaradhāyi. Āsattiyoti taṇhāyo. Vayakaraṇanti deyyadhammamūlaṃ navakammaṃ.

"අන්ධකාරෝ අන්තරධායී" යනු නැවතත් බලවත් ප්‍රීතිය නිසා ආලෝකය උපන් කල්හි අඳුර නැති වී යාමයි. "ආසත්තියෝ" යනු තණ්හාවන්ය. "වයකයණං" යනු පූජා භාණ්ඩයන්ගේ වටිනාකමයි.

309. Dadeyyāti navakammaṃ adhiṭṭhātuṃ vihāre issariyaṃ dadeyyāti attho. Dinnoti navakammaṃ kātuṃ vihāro dinno, vihāre navakammaṃ dinnanti vā attho.

309. "දදෙය්‍ය" යනු නවකර්මාන්තයන් සිදුකිරීම පිණිස විහාරයෙහි අධිපතිත්වය දිය යුතුය යන්න අර්ථයයි. "දින්නෝ" යනු නවකර්මාන්ත කිරීමට විහාරය දෙන ලදී, නැතහොත් විහාරයෙහි නවකර්මාන්තය පවරන ලදී යන්න අර්ථයයි.

313-4. Santhāgāreti sannipātamaṇḍape. Okāseti nivāsokāse. Uddissa katanti saṅghaṃ uddissa kataṃ. Gihivikaṭanti gihīhi kataṃ paññattaṃ, gihisantakanti attho.

313-4. "සන්ථාගාරේ" යනු රැස්වීම් මණ්ඩපයන්හිය. "ඕකාසේ" යනු පදිංචි ස්ථානයන්හිය. "උද්දිස්ස කතං" යනු සංඝයා උදෙසා කරන ලද්දකි. "ගිහිවිකටං" යනු ගිහියන් විසින් කරන ලද, පනවන ලද, ගිහියන්ට අයත් දෙය යන්න අර්ථයයි.

Vihārānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

විහාර අනුජානන කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā

සේනාසනග්ගාහක කථා වර්ණනාව

318. ‘‘Chamāsaccayena chamāsaccayenā’’ti idaṃ dvikkhattuṃ paccayadānakālaparicchedadassanaṃ, evaṃ uparipi. ‘‘Taṃ na gāhetabba’’nti vacanassa kāraṇamāha ‘‘paccayeneva hi ta’’ntiādinā, paccayaññeva nissāya tattha vasitvā paṭijagganā bhavissantīti adhippāyo.

318. "ඡමාසච්චයේන ඡමාසච්චයේන" යන්නෙන් දායකයන් විසින් දෙවරක් ප්‍රත්‍යයන් පූජා කරන කාල සීමාව පෙන්වා දෙයි, ඉහළින්ද එසේමය. "තං න ගාහේතබ්බං" යන වචනයේ හේතුව දැක්වීම සඳහා "පච්චයේනේව හි තං" යනාදිය පැවසුණි. ප්‍රත්‍යයම ඇසුරු කොට එහි වාසය කරමින් පිරිසිදු කිරීම් සිදුවනු ඇත යන්න මෙහි අදහසයි.

Ubbhaṇḍikāti ukkhittabhaṇḍā bhavissanti. Dīghasālāti caṅkamanasālā. Maṇḍalamāḷoti upaṭṭhānasālā. Anudahatīti pīḷeti. ‘‘Adātuṃ na labbhatī’’ti iminā sañcicca adadantassa paṭibāhane pavisanato dukkaṭanti dīpeti.

"උබ්භණ්ඩිකා" යනු බඩු බාහිරාදිය ඔසවා ගත්තාහු වන්නාහ යන්නයි. "දීඝසාලා" යනු සක්මන් මළුවෙහි පිහිටි ශාලාවයි. "මණ්ඩලමාළෝ" යනු උපස්ථාන ශාලාවයි. "අනුදහති" යනු පෙළයි. "අදාතුං න ලබ්භති" යන්නෙන් සිතාමතා නොදෙන තැනැත්තා හට, බාධා කිරීම් මධ්‍යයට ඇතුළු වීම නිසා දුක්කටාපත්ති වේ යන්න පැහැදිලි කරයි.

‘‘Na [Pg.241] gocaragāmo ghaṭṭetabbo’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘na tattha manussā vattabbā’’tiādi vuttaṃ. Vitakkaṃ chinditvāti ‘‘iminā nīhārena gacchantaṃ disvā nivāretvā paccaye dassantī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ anuppādetvā. Bhaṇḍappaṭicchādananti paṭicchādanabhaṇḍaṃ. Sarīrappaṭicchādanacīvaranti attho. ‘‘Suddhacittattāva anavajja’’nti idaṃ pucchitakkhaṇe kāraṇācikkhanaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti asuddhacittassapi pucchitapañhavisajjane dosābhāvā. Evaṃ pana gate maṃ pucchissantītisaññāya agamanaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ.

"න ගෝචරගාමෝ ඝට්ටේතබ්බෝ" යන්නෙන් කියන ලද අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට "න තත්ථ මනුස්සා වත්තබ්බා" යනාදිය පවසන ලදී. "විතක්කං ඡින්දිත්වා" යනු "මේ ආකාරයෙන් යනවා දැක වළක්වා ප්‍රත්‍යයන් පූජා කරනු ඇත" යන මෙබඳු සිතුවිලි නූපදවා ගැනීමයි. "භණ්ඩප්පටිච්ඡාදනං" යනු වසා තබන බඩු බාහිරාදියයි, එනම් සිරුර වසන සිවුර යන්න අර්ථයයි. "සුද්ධචිත්තත්තා ච අනවජ්ජං" යන්නෙන් අදහස් කළේ ප්‍රශ්න විමසන මොහොතේදී කරුණු පැහැදිලි කිරීම නොවේ, මන්ද යත් අශුද්ධ සිත් ඇති අයෙකු වුවද විමසන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී වරදක් නොවන බැවිනි. වැටහිය යුත්තේ, මෙසේ ගිය කල්හි "මාගෙන් විමසනු ඇතැයි" සිතා පැමිණීම අරමුණු කොට මෙය පවසන ලද බවයි.

Paṭijaggitabbānīti khaṇḍaphullapaṭisaṅkharaṇasammajjanādīhi paṭijaggitabbāni. Muddavedikāyāti cetiyassa hammiyavedikāya ghaṭākārassa upari caturassavedikāya. Kasmā pucchitabbantiādi yato pakatiyā labhati. Tatthāpi pucchanassa kāraṇasandassanatthaṃ vuttaṃ.

"පටිජග්ගිතබ්බානි" යනු කඩතොලු වූ තැන් පිළිසකර කිරීම, ඇමදීම ආදියෙන් පිරිසිදු කළ යුතුය යන්නයි. "මුද්දවේදිකාය" යනු චෛත්‍යයෙහි හර්මික වේදිකාවෙහි (කලස හැඩැති කොටසට ඉහළින් පිහිටි සතරැස් කොටසෙහි) යන්නයි. "කස්මා පුච්ඡිතබ්බං" යනාදිය සාමාන්‍යයෙන් යම් දොරකින් ලැබෙන්නේද, එහිදී පවා විමසීමට හේතුව දැක්වීම පිණිස පවසන ලද්දකි.

Paṭikkammāti vihārato apasakkitvā. Tamatthaṃ dassento ‘‘yojanadviyojanantare hotī’’ti āha. Upanikkhepaṃ ṭhapetvāti vaḍḍhiyā kahāpaṇādiṃ ṭhapetvā, khettādīni vā niyametvā. Iti saddhādeyyeti evaṃ heṭṭhā vuttanayena saddhāya dātabbe vassāvāsikalābhavisayeti attho.

"පටික්කම්ම" යනු විහාරයෙන් ඉවත්ව යාමයි. එම අර්ථය දැක්වීමට "යොදුනක් හෝ යොදුන් දෙකක් දුරින් විය යුතුය" යි පැවසීය. "උපනික්ඛේපං ඨපෙත්වා" යනු පොලියට කහාපණ ආදිය තබා, නැතහොත් කුඹුරු ආදිය නියම කොට තැබීමයි. "ඉති සද්ධාදෙය්‍යෙ" යනු මෙසේ පහත සඳහන් ක්‍රමයෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් දිය යුතු වූ, වස් විසීමේදී ලැබෙන ලාභය විෂයයෙහි යන්න අර්ථයයි.

Vatthu panāti tatruppāde uppannarūpiyaṃ, tañca ‘‘tato catupaccayaṃ paribhuñjathā’’ti dinnakhettādito uppannattā kappiyakārakānaṃ hatthe ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’’ti dāyakehi dinnavatthusadisaṃ hotīti āha ‘‘kappiyakārakānaṃ hī’’tiādi.

"වත්ථු පන" යනු එහි උපදින දේවලින් ලැබෙන රන් රිදී ආදියයි. "එයින් සිවුපසය පරිභෝග කරත්වා" යි පූජා කරන ලද කුඹුරු ආදියෙන් ලැබුණු බැවින්, එය කැපකරු දායකයන්ගේ අතෙහි "කැප භාණ්ඩයන් පරිභෝග කරත්වා" යි දායකයන් විසින් දෙන ලද වස්තුව හා සමාන වේ. එබැවින් "කප්පියකාරකානං හි" යනාදිය පැවසීය.

Saṅghasuṭṭhutāyāti saṅghassa hitāya. Puggalavasenāti ‘‘bhikkhū cīvarena kilamantī’’ti evaṃ puggalaparāmāsavasena, na ‘‘saṅgho kilamatī’’ti evaṃ saṅghaparāmāsavasena.

"සංඝසුට්ඨුතාය" යනු සංඝයාගේ යහපත පිණිසයි. "පුග්ගලවසේන" යනු "භික්ෂූන් වහන්සේලා සිවුරු නිසා වෙහෙසෙති" යනාදී වශයෙන් පුද්ගලික සැලකිල්ලක් දැක්වීමෙන් කළ යුතුය යන්නයි, "සංඝයා වෙහෙසෙයි" යනුවෙන් සංඝයා පොදුවේ සැලකීමෙන් නොකළ යුතුය.

‘‘Kappiyabhaṇḍavasenā’’ti sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cīvarataṇḍulādivaseneva cā’’ti vuttaṃ. Ca-kāro cettha pana-saddatthe vattati, na samuccayattheti daṭṭhabbaṃ. Puggalavaseneva, kappiyabhaṇḍavasena ca apalokanappakāraṃ dassetuṃ ‘‘taṃ pana evaṃ kattabba’’ntiādi vuttaṃ.

‘‘කප්පියභණ්ඩවසෙන’’ (කැප බඩු වශයෙන්) යැයි පොදුවේ දක්වන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කිරීම පිණිස ‘‘චීවරතණ්ඩුලාදිවසෙනෙව ච’’ (සිවුරු, සහල් ආදී වශයෙන්ද) යැයි කියන ලදී. මෙහි ‘ච’ ශබ්දය ‘පන’ (නමුත්) යන අර්ථයෙහි වැටේ, ‘සමුච්චය’ (එකට එකතු කිරීම්) අර්ථයෙහි නොවැටේ යැයි දත යුතුය. පුද්ගලයාගේ වශයෙන්ද, කැප බඩු වශයෙන්ද අවලෝකනය කරන ආකාරය දැක්වීම සඳහා ‘‘තං පන එවං කාතබ්බං’’ (එය මෙසේ කළ යුතුය) යනාදිය කියන ලදී.

Cīvarapaccayaṃ sallakkhetvāti saddhādeyyatatruppādādivasena tasmiṃ vassāvāse labbhamānaṃ cīvarasaṅkhātaṃ paccayaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchinditvā. Senāsanassāti senāsanaggāhāpanassa. ‘‘Navako vuḍḍhatarassa, vuḍḍho ca [Pg.242] navakassā’’ti idaṃ senāsanaggāhassa attanāva attano gahaṇaṃ asāruppanti vuttaṃ, dve aññamaññaṃ gāhessantīti adhippāyo. Aṭṭhapi soḷasapi jane sammannituṃ vaṭṭatīti ekakammavācāya sabbepi ekato sammannituṃ vaṭṭati. Niggahakammameva hi saṅgho saṅghassa na karoti. Teneva sattasatikakkhandhake ‘‘ubbāhikakammasammutiyaṃ aṭṭhapi janā ekatova sammatāti.

‘‘චීවරපච්චයං සල්ලක්ඛෙත්වා’’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් දෙන ලද, එහි උපදින දෑ ආදියේ වශයෙන් එම වස් වාසයෙහි ලැබෙන්නා වූ සිවුරු සංඛ්‍යාත ප්‍රත්‍යය ‘‘මෙපමණක්’’ යැයි වෙන් කොට සලකාය. ‘‘සෙනාසනස්ස’’ යනු සෙනසුන් පැවරවීමෙහි (පිළිගැන්වීමෙහි) ය. ‘‘නවකයා වැඩිමහලු තැනැත්තාටද, වැඩිමහල්ලා නවකයාටද’’ යන මෙයින් සෙනසුන් ගන්නා තැනැත්තාට තමා විසින්ම තමා වෙනුවෙන් සෙනසුන් ගැනීම නොගැලපෙන බැවින් (එසේ) කියන ලදී. දෙදෙනෙකු එකිනෙකාට සෙනසුන් පැවරවිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. ‘‘අට දෙනෙකු හෝ දහසය දෙනෙකු හෝ සම්මත කිරීම සුදුසුය’’ යන්නෙන් එක් කර්මවාක්‍යයකින් සියලු දෙනාම එකවර සම්මත කිරීම සුදුසු වේ. මක්නිසාද යත්, සංඝයා වහන්සේ සංඝයාට (අනුග්‍රහයක් මිස) නිග්‍රහ කර්මයක් නොකරන බැවිනි. එහෙයින්ම සප්තසතික ඛන්ධකයෙහි ‘‘උබ්බාහික කර්ම සම්මුතියෙහි අට දෙනෙකු වුවද එකවර සම්මත කරන ලදී’’ යැයි කියන ලදී.

Āsanagharanti paṭimāgharaṃ. Maggoti upacārasīmabbhantaragate gāmābhimukhamagge katasālā vuccati. Evaṃ pokkharaṇīrukkhamūlādīsupi.

‘‘ආසනඝරං’’ යනු පිළිමගෙයයි. ‘‘මග්ගො’’ යනු උපචාර සීමාව ඇතුළත පිහිටි ගමට මුහුණ ලා ඇති මාර්ගයෙහි ඉදිකරන ලද ශාලාවට (අම්බලමට) කියනු ලැබේ. පොකුණු, රුක්මුල් ආදියෙහිද මෙසේමය.

Labhantīti tatravāsino bhikkhū labhanti. Vijaṭetvāti ‘‘ekekassa pahonakappamāṇena viyojetvā. Āvāsesu pakkhipitvāti ‘‘ito uppannaṃ asukasmiṃ asukasmiñca āvāse vasantā pāpetvā gaṇhantū’’ti vācāya upasaṃharitvā. Pavisitabbanti mahālābhe pariveṇe vasitvāva lābho gahetabboti adhippāyo.

‘‘ලභන්ති’’ යනු එහි වසන භික්ෂූහු ලබති (යන්නයි). ‘‘විජටෙත්වා’’ යනු එක් එක් භික්ෂුවට ප්‍රමාණවත් වන පරිදි වෙන් කොට ය. ‘‘ආවාසෙසු පක්ඛිපිත්වා’’ යනු ‘‘මෙහි උපන් දෙය අසවල් අසවල් ආවාසයන්හි වසන භික්ෂූන්ට පමුණුවා ගනිත්වා’’ යැයි වචනයෙන් ඉදිරිපත් කොට (යන්නයි). ‘‘පවිසිතබ්බං’’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මහා ලාභ ලැබෙන පිරිවෙනක වාසය කොටම ලාභය ගත යුතුය යන්නයි.

Ayampīti ettha yo paṃsukūliko paccayaṃ vissajjeti. Teneva vissaṭṭho ayaṃ cīvarapaccayopīti yojanā. Pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ dentīti paccayadāyakā denti. Etena gahaṭṭhehi pādamūle ṭhapetvā dinnampi paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti dasseti. Atha vassāvāsikaṃ demāti vadantīti ettha paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭatīti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Vassaṃvutthabhikkhūnanti paṃsukūlikato aññesaṃ bhikkhūnaṃ.

‘‘අයම්පි’’ යන මෙහි, යම් පාංශුකූලික භික්ෂුවක් ප්‍රත්‍යය ප්‍රතික්ෂේප කරයිද, උන්වහන්සේ විසින්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද මෙම චීවර ප්‍රත්‍යයද (ලැබේ) යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘‘පාදමූලෙ ඨපෙත්වා සාටකං දෙන්ති’’ (පාමුල තබා සළුව දෙති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ප්‍රත්‍ය දායකයන් දෙන බවයි. මෙයින්, ගිහියන් විසින් පාමුල තබා දෙන ලද සිවුරු වුවද පාංශුකූලික භික්ෂූන්ටද කැප වන බව දක්වයි. ‘‘අථ වස්සාවාසිකං දෙමාති වදන්ති’’ (ඉන්පසු ‘වස්සාවාසිකය දෙමු’ යැයි පවසති) යන මෙහි ‘‘පාංශුකූලිකයන්ට කැප නැත’’ යන්න එක්කොට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘‘වස්සංවුත්ථභික්ඛූනං’’ යනු පාංශුකූලික භික්ෂූන් හැර සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලාටය.

Upanibandhitvā gāhāpetabbanti idha rukkhādīsu vasitvā cīvaraṃ gaṇhathāti paṭibandhaṃ katvā gāhetabbaṃ.

‘‘උපනිබන්ධිත්වා ගාහාපෙතබ්බං’’ යනු ‘‘මෙහි රුක් මුල් ආදියෙහි වාසය කොට සිවුරු ගනිත්වා’’ යැයි සම්බන්ධයක් (කොන්දේසියක්) පනවා ගත යුතුය යන්නයි.

Pāṭipadaaruṇatotiādi vassūpanāyikadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarāmuttakaṃ pana pāṭipadaṃ atikkamitvāpi gāhetuṃ vaṭṭati. Nibaddhavattaṃ ṭhapetvāti sajjhāyamanasikārādīsu nirantarakaraṇīyesu kattabbaṃ katikavattaṃ katvā. Kasāvaparibhaṇḍanti kasāvarasehi bhūmiparikammaṃ.

‘‘පාටිපදඅරුණතො’’ යනාදිය වස් එළඹෙන දිනය අරභයා කියන ලදී. ‘‘අන්තරාමුත්තක’’ සෙනසුන් ගැනීම නම් අව පෑළවිය දිනය ඉක්මවා ගියද ගැනීමට සුදුසුය. ‘‘නිබද්ධවත්තං ඨපෙත්වා’’ යනු සජ්ඣායනා කිරීම, මනසිකාරය පැවැත්වීම ආදී නිරන්තරයෙන්ම කළ යුතු වත් පිළිවෙත්හි කටයුතු පිළිබඳ කතිකාවතක් (ගිවිසුමක්) කොට ය. ‘‘කසාවපරිභණ්ඩං’’ යනු කසාය රසයෙන් බිම පිරියම් කිරීමයි.

Tividhampīti pariyattipaṭipattipaṭivedhavasena tividhampi. Sodhetvāti ācārādīsu upaparikkhitvā. Ekacārikavattanti bhāvanākammaṃ. Tañhi gaṇasaṅgaṇikaṃ pahāya ekacārikeneva vattitabbattā evaṃ vuttaṃ. Dasavatthukakathā [Pg.243] nāma appicchakathā, santuṭṭhi, paviveka, asaṃsagga, vīriyārambha, sīla, samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakathāti imā dasa.

‘‘තිවිධම්පි’’ යනු පර්යාප්ති, ප්‍රතිපත්ති, ප්‍රතිවේධ වශයෙන් ත්‍රිවිධ වූ දෑ ය. ‘‘සොධෙත්වා’’ යනු ආචාර සමාචාර ආදියෙහි මැනවින් විමසා බලාය. ‘‘එකචාරිකවත්තං’’ යනු භාවනා කර්මයයි. මක්නිසාද යත්, එම භාවනා කර්මය සමූහයා සමඟ එක්වීම හැර දමා තනිවම හැසිරීමෙන්ම පැවැත්විය යුතු බැවින් මෙසේ කියන ලදී. දසවත්ථු කථා නම්: අප්පිච්ඡ කථාව (අල්පේච්ඡතාවය පිළිබඳ කථාව), සන්තුට්ඨි කථාව (සතුට පිළිබඳ කථාව), පවිවේක කථාව (විවේකය පිළිබඳ කථාව), අසංසග්ග කථාව (නොඇලීම පිළිබඳ කථාව), විරියාරම්භ කථාව (වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ කථාව), සීල කථාව, සමාධි කථාව, පඤ්ඤා කථාව, විමුත්ති කථාව, විමුත්තිඤාණදස්සන කථාව යන මේ දසයයි.

Dantakaṭṭhakhādanavattanti dantakaṭṭhamāḷake nikkhittesu dantakaṭṭhesu ‘‘divase divase ekameva dantakaṭṭhaṃ gahetabba’’ntiādinā (pārā. aṭṭha. 1.109) adinnādāne dantaponakathāyaṃ vuttaṃ vattaṃ. Pattaṃ vā…pe… na kathetabbanti pattaguttatthāya vuttaṃ. Visabhāgakathāti tiracchānakathā. Khandhakavattanti vattakkhandhake (cūḷava. 365) āgataṃ piṇḍacārikavattato avasiṭṭhavattaṃ tassa ‘‘bhikkhācāravatta’’nti visuṃ gahitattā.

‘‘දන්තකට්ඨඛාදනවත්තං’’ යනු දැහැටි තබන මණ්ඩපයෙහි තබන ලද දැහැටිවලින් ‘‘දිනපතා එක් දැහැටියක්ම ගත යුතුය’’ යනාදී වශයෙන් අදත්තාදාන ශික්ෂාපදයට අදාළ දන්තපෝන කථාවෙහි දක්වන ලද වත් පිළිවෙතයි. ‘‘පාත්‍රය හෝ ...පෙ... නොවැසිය යුතුය’’ යන්න පාත්‍රය ආරක්ෂා කර ගැනීම පිණිස කියන ලදී. ‘‘විසභාගකථා’’ යනු තිරශ්චීන කථාවයි. ‘‘ඛන්ධකවත්තං’’ යනු වත්තක්ඛන්ධකයෙහි එන, පිණ්ඩචාරික වත හැර සෙසු ඉතිරි වත් පිළිවෙත්ය. ඒ මන්දයත්, එම පිණ්ඩචාරික වත ‘‘භික්ඛාචාරවත්ත’’ (පිණ්ඩපාත වත) යනුවෙන් වෙනමම ගන්නා ලද බැවිනි.

Idāni yaṃ dāyakā pacchimavassaṃvutthānaṃ vassāvāsikaṃ denti, tattha paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘pacchimavassūpanāyikadivase panā’’ti āraddhaṃ. Āgantuko sace bhikkhūti cīvare gāhite pacchā āgato āgantuko bhikkhu. Pattaṭṭhāneti vassaggena pattaṭṭhāne. Paṭhamavassūpagatāti āgantukassa āgamanato puretarameva pacchimikāya vassūpanāyikāya vassūpagatā. Laddhaṃ laddhanti punappunaṃ dāyakānaṃ santikā āgatāgatasāṭakaṃ.

දැන් දායකයන් විසින් පශ්චිම වස් වැසූ භික්ෂූන්ට යම් වස්සාවාසික සිවුරක් දෙත්ද, එහි පිළිපැදිය යුතු ක්‍රමය දැක්වීම පිණිස ‘‘පච්ඡිමවස්සූපනායිකදිවසෙ පන’’ යැයි ආරම්භ කරන ලදී. ‘‘ආගන්තුකො සචෙ bhikku’’ යනු සිවුරු බෙදා දුන් පසු පැමිණි ආගන්තුක භික්ෂුවයි. ‘‘පත්තට්ඨානෙ’’ යනු වස් පිළිවෙළ (මහණකමේ ජ්‍යෙෂ්ඨත්වය) අනුව හිමි වන ස්ථානයෙහි ය. ‘‘පඨමවස්සූපගතා’’ යනු ආගන්තුක භික්ෂුවගේ පැමිණීමට පෙරම පශ්චිම වස් එළඹීමේ දිනයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලාය. ‘‘ලද්ධං ලද්ධං’’ යනු නැවත නැවතත් දායකයන් වෙතින් ලැබී ලැබී ආ සළුවයි.

Neva vassāvāsikassa sāminoti chinnavassattā vuttaṃ. Paṭhamameva katikāya katattā ‘‘neva adātuṃ labhantī’’ti vuttaṃ, dātabbaṃ vārentānaṃ gīvā hotīti adhippāyo. Tesameva dātabbanti vassūpagatesu aladdhavassāvāsikānaṃ ekaccānameva dātabbaṃ.

‘‘නෙව වස්සාවාසිකස්ස සාමිනො’’ යන්න වස් කැඩුණු බැවින් කියන ලදී. පළමුවෙන්ම කතිකාවතක් කර ගත් බැවින් ‘‘නෙව අදාතුං ලභන්ති’’ යැයි කියන ලදී. දීම වළක්වන භික්ෂූන්ගේ කර පිට වගකීම (ණය) වැටේ යනු මෙහි අදහසයි. ‘‘තෙසමෙව දාතබ්බං’’ යනු වස් එළඹි භික්ෂූන් අතුරින් වස්සාවාසික සිවුරු නොලැබූ ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලාටම දිය යුතුය යන්නයි.

Bhatiniviṭṭhanti pānīyupaṭṭhānādibhatiṃ katvā laddhaṃ. Saṅghikaṃ panātiādi kesañci vādadassanaṃ. Tattha apalokanakammaṃ katvā gāhitanti ‘‘chinnavassānaṃ vassāvāsikañca idāni uppajjanakavassāvāsikañca imesaṃ dātuṃ ruccatī’’ti anantare vuttanayena apalokanaṃ katvā gāhitaṃ saṅghena dinnattā vibbhantopi labhati. Pageva chinnavasso. Paccayavasena gāhitaṃ pana temāsaṃ vasitvā gahetuṃ attanā, dāyakehi ca anumatattā bhatiniviṭṭhampi chinnavassopi vibbhantopi na labhatīti keci ācariyā vadanti. Idañca pacchā vuttattā pamāṇaṃ. Teneva vassūpanāyikadivase eva dāyakehi dinnavassāvāsikaṃ gahitabhikkhuno vassacchedaṃ akatvā vāsova heṭṭhā vihito, na pānīyupaṭṭhānādibhatikaraṇavattaṃ. Yadi hi taṃ [Pg.244] niviṭṭhameva siyā, bhatikaraṇameva vidhātabbaṃ. Tasmā vassaggena gāhitaṃ chinnavassādayo na labhantīti veditabbaṃ.

‘‘භතිනිවිට්ඨං’’ යනු පැන් පිළියෙල කිරීම ආදී උපස්ථාන කටයුතු කොට ලබන ලද්දකි. ‘‘සංඝිකං පන’’ යනාදිය ඇතැම් ආචාර්යවරුන්ගේ මතය දැක්වීමකි. එහි ‘‘අපලෝකන කර්මය කොට ගන්නා ලද්ද’’ යන්නෙන්, ‘‘වස් සිඳගත් භික්ෂූන්ගේ වස්සාවාසික සිවුරද, දැනට උපදින වස්සාවාසික සිවුරද මොවුන්ට දීමට කැමැත්තෙමු’’ යැයි මීට පෙර දක්වන ලද ක්‍රමයට අනුව අවලෝකනය කොට ගන්නා ලද සිවුර සංඝයා විසින් දෙන ලද බැවින්, සිවුරු හැර ගිය තැනැත්තාටද ලැබේ. වස් සිඳගත් භික්ෂුවට ලැබීම ගැන කුමන කථාද? ප්‍රත්‍යය වශයෙන් ගන්නා ලද සිවුර වනාහි, තුන් මසක් වස් වැසීමෙන් පසු ගැනීමට තමා විසින්ද, දායකයන් විසින්ද අනුමත කර ඇති බැවින්, එය සේවයට හිමි වූවක් වුවද වස් සිඳගත් භික්ෂුව හෝ සිවුරු හැර ගිය තැනැත්තා හෝ නොලබති යැයි ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසති. මෙම මතය පසුව දක්වන ලද බැවින් එයම ප්‍රමාණවත් වේ. එහෙයින්ම වස් එළඹෙන දිනයෙහිම දායකයන් විසින් දෙන ලද වස්සාවාසික සිවුර ගත් භික්ෂුවට වස් සිඳීමක් නොකර එතැන වාසය කිරීම පමණක් පහත දක්වන ලදී, පැන් පිළියෙල කිරීම ආදී සේවා කිරීමේ වත පනවන ලද්දේ නැත. මක්නිසාද යත්, ඉදින් එය සේවය වෙනුවෙන් ලැබෙන වැටුපක් වැනි වූයේ නම්, සේවා කිරීමම පැනවිය යුතු බැවිනි. එබැවින් වස් පිළිවෙළ අනුව ගන්නා ලද සිවුර වස් සිඳගත් භික්ෂූන් ආදීන් නොලබන බව දත යුතුය.

‘‘Saṅghikaṃ hotī’’ti etena vutthavassānampi vassāvāsikabhāgo saṅghikato amocito tesaṃ vibbhamena saṅghiko hotīti dasseti. Labhatīti ‘‘mama pattabhāgaṃ etassa dethā’’ti dāyake sampaṭicchāpenteneva saṅghikato viyojitaṃ hotīti vuttaṃ.

‘‘සංඝිකං හෝති’’ යන මෙයින් වස් වැසූ භික්ෂූන්ගේද වස්සාවාසික සිවුරු කොටස සංඝික භාවයෙන් නිදහස් නොවන අතර, ඔවුන් සිවුරු හැර යාමෙන් එය සංඝික වන බව දක්වයි. ‘‘ලභති’’ යනු ‘‘මට ලැබෙන කොටස මොහුට දෙන්න’’ යැයි දායකයන් ලවා පවරවා ගැනීමෙන්ම සංඝික භාවයෙන් වෙන් කරන ලද්දක් වන බැවින් කියන ලදී.

Varabhāgaṃ sāmaṇerassāti tassa paṭhamagāhattā, therena pubbe paṭhamabhāgassa gahitattā, idāni gayhamānassa dutiyabhāgattā ca vuttaṃ.

"සාමණේරයන්ට උතුම් කොටසක්" යන්න, එම සාමණේරයන්ට පළමු කොටස වන බැවිනුත්, මීට පෙර තෙරුන් වහන්සේ විසින් පළමු කොටස ගන්නා ලද බැවින් දැන් ගන්නා කොටස දෙවන කොටස වන බැවිනුත් කියන ලදී.

Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සේනාසන පරිහරණ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Upanandavatthukathāvaṇṇanā

උපනන්ද වස්තු කථා වර්ණනාව.

319. Pāḷiyaṃ ubhayattha paribāhiroti kamena ubhayassapi muttattā vuttaṃ, na sabbathā ubhayato paribāhirattā. Tenāha ‘‘pacchime…pe… tiṭṭhatī’’ti.

319. පාලියෙහි "දෙපසින්ම බැහැර වූයේ" යන්න, පිළිවෙළින් දෙපාර්ශවයේම සේනාසන පිළිගැනීමෙන් මිදුණු බැවින් කියන ලදී. සෑම අයුරින්ම දෙපාර්ශවයෙන්ම බැහැර වූ නිසා නොකියන ලදී. එබැවින් "පශ්චිමකයෙහි...පෙ... සිටී" යැයි වදාළ සේක.

320. Yaṃ tiṇṇaṃ pahotīti mañcapīṭhavinimuttaṃ yaṃ āsanaṃ tiṇṇaṃ sukhaṃ nisīdituṃ pahoti, idaṃ pacchimadīghāsanaṃ. Ettha mañcapīṭharahitesu asamānāsanikāpi tayo nisīdituṃ labhanti. Mañcapīṭhesu pana dve. Adīghāsanesu mañcapīṭhesu samānāsanikā eva dve nisīdituṃ labhanti duvaggasseva anuññātattā.

320. "යම් ආසනයක් තුන්දෙනෙකුට සෑහේද" යනු ඇඳ පුටු හැර, යම් අසුනක් තුන්දෙනෙකුට පහසුවෙන් හිඳීමට සෑහේද, මෙය අවම දිග අසුනයි (පශ්චිම දීඝාසනයයි). මෙහි ඇඳ පුටු නොමැති තැන්හි අසමානාසනක (එක්ව හිඳීමට නුසුදුසු) තුන්දෙනෙකුට වුවද හිඳීමට අවස්ථාව ලැබේ. ඇඳ පුටු ඇති විටකදී නම් දෙදෙනෙකුට පමණි. දිගු අසුන් නොවන ඇඳ පුටුවල සමානාසනක (එක්ව හිඳීමට සුදුසු) දෙදෙනෙකුටම පමණක් හිඳීමට අවස්ථාව ලැබේ. ඒ මන්ද යත්? දෙදෙනෙකුගේ කණ්ඩායමකට පමණක් අනුඥා කර ඇති බැවිනි.

Hatthinakho heṭṭhābhāge etassa atthīti hatthinakho, pāsādo. Pāsādassa nakho nāma heṭṭhimabhāgo pādanakhasadisattā, so sabbadisāsu anekehi hatthirūpehi samalaṅkato ṭhito. Tassūpari kato pāsādo hatthikumbhe patiṭṭhito viya hotīti āha ‘‘hatthikumbhe patiṭṭhita’’nti. Suvaṇṇarajatādivicitrānīti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘‘na kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabba’’nti (mahāva. 299) vuttattā. Tenevettha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā’’ti na [Pg.245] vuttaṃ, gonakādiakappiyabhaṇḍavisaye eva vuttaṃ ekabhikkhussāpi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā. Gihivikaṭanīhārenāti gihīhi katanīhārena, gihīhi attano santakaṃ attharitvā dinnaniyāmenāti attho. Labbhantīti nisīdituṃ labbhanti.

"හත්ථිනඛ" යනු මෙහි යට කොටසෙහි ඇත් රූප ඇති බැවින් "හත්ථිනඛ" නම් වූ ප්‍රාසාදයයි. ප්‍රාසාදයේ 'නඛ' නම් පාද නිය වැනි වූ යටි කොටසයි. එය හැම දිසාවකම බොහෝ වූ ඇත් රූපවලින් මැනවින් අලංකාර කොට තිබේ. ඒ මත කරන ලද ප්‍රාසාදය ඇත් කුඹු මත පිහිටියාක් මෙන් වේ, එබැවින් "ඇත් කුඹු මත පිහිටි" යැයි කියන ලදී. "රන් රිදී ආදියෙන් විසිතුරු වූ" යන්න සංඝික සේනාසනය අරභයා කියන ලදී. පුද්ගලික වූ රන් රිදී ආදියෙන් විසිතුරු වූ සේනාසනය පිළිගැනීම පවා මහණෙකුට සුදුසු නොවේ, "කිසිදු ක්‍රමයකින් රන් රිදී නොපිළිගත යුතුය" යි වදාළ බැවිනි. එබැවින්ම මෙහි අටුවාවෙහි "සංඝික විහාරයෙහි හෝ පුද්ගලික විහාරයෙහි හෝ" යැයි නොකියන ලදී. ගෝනක ආදී අකැප බඩු සම්බන්ධයෙන් පමණක් එසේ කියන ලදී. මන්ද යත්, එක් භික්ෂුවකට වුවද ඒවා පිළිගැනීමේදී දෝෂයක් නොවන බැවිනි. "ගිහිවිකටනීහාරයෙන්" යනු ගිහියන් විසින් කරන ලද සැරසිලි ක්‍රමයෙන්, එනම් ගිහියන් තම සන්තක දේ අතුරා දුන් ආකාරයෙන් යන අර්ථයයි. "ලැබෙත්" යනු හිඳීමට අවස්ථාව ලැබෙත් යන්නයි.

Upanandavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපනන්ද වස්තු කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā

නොවැකිය යුතු (අවිස්සජ්ජීය) වස්තු කථා වර්ණනාව.

321. Arañjaroti bahuudakagaṇhanikā mahācāṭi, jalaṃ gaṇhitumalanti arañjaro.

321. "අරඤ්ජර" යනු බොහෝ ජලය රැඳවිය හැකි මහත් ජල භාජනයකි (ලොකු කළයකි). ජලය රඳවා ගැනීමට සමර්ථ වන බැවින් "අරඤ්ජර" නම් වේ.

Thāvarena ca thāvarantiādīsu pañcasu koṭṭhāsesu purimadvayaṃ thāvaraṃ, pacchimattayaṃ garubhaṇḍanti veditabbaṃ. Samakameva detīti ettha ūnakaṃ dentampi vihāravatthusāmantaṃ gahetvā dūrataraṃ dukkhagopaṃ vissajjetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ…pe… sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 321). Jānāpetvāti bhikkhusaṅghassa jānāpetvā, apaloketvāti attho. ‘‘Nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhāti vattabba’’nti idaṃ sāmikesu attano bhaṇḍassa mahagghataṃ ajānitvā dentesu taṃ ñatvā theyyacittena gaṇhato avahāro hotīti vuttaṃ.

"ස්ථාවරයෙන් ස්ථාවරය" යනාදී කොටස් පහ අතුරෙන්, පළමු කොටස් දෙක ස්ථාවර වන අතර, පසු කොටස් තුන ගරුභාණ්ඩ ලෙස දත යුතුය. "සම කොටසක්ම දෙයි" යන්නෙහි, අඩුවෙන් දුන්නද විහාර භූමියට ආසන්න වූ ඉඩම ගෙන, ඉතා ඈත පිහිටි ආරක්ෂා කිරීමට අපහසු ඉඩම අත්හැරීම සුදුසු යැයි දත යුතුය. ඒ මන්ද යත් "භික්ෂූන්ට වඩාත් වටිනා...පෙ... පිළිගැනීම සුදුසුය" යැයි ඉදිරියෙහි පවසන බැවිනි. "දැනුම් දී" යනු භික්ෂු සංඝයාට දන්වා, අවසර ගෙන යන අර්ථයයි. "ඔබට බොහෝ ගස් තිබෙනවා නොවේදැයි කිව යුතුය" යන්න, අයිතිකරුවන් තම බඩුබාහිරාදියේ වටිනාකම නොදැන දෙන කල්හි, එය දැන දැනත් සොර සිතින් ගන්නා තැනැත්තාට සොරකමක් (අවහාරයක්) සිදුවන බැවින් පවසන ලදී.

Vihārena vihāro parivattetabboti savatthukena aññesaṃ bhūmiyaṃ katapāsādādinā, avatthukena vā savatthukaṃ parivattetabbaṃ. Avatthukaṃ pana avatthukeneva parivattetabbaṃ. Kevalaṃ pāsādassa bhūmito athāvarattā. Evaṃ thāvaresupi thāvaravibhāgaṃ ñatvāva parivattetabbaṃ.

"විහාරයෙන් විහාරය මාරු කළ යුතුය" යනු, භූමිය සහිත වූ හෝ අනුන්ගේ භූමියෙහි සාදන ලද ප්‍රාසාද ආදී භූමිය රහිත වූ විහාරයකින් භූමිය සහිත විහාරයක් මාරු කළ යුතුය. භූමිය රහිත විහාරයක් නම් භූමිය රහිත විහාරයකින්ම මාරු කළ යුතුය. මන්ද යත්? හුදෙක් ප්‍රාසාදය පමණක් භූමියෙන් බැහැර වූ විට ස්ථාවර නොවන බැවිනි. මෙසේ ස්ථාවර වස්තූන්හිද ස්ථාවර-අස්ථාවර බෙදීම මැනවින් දැනගෙනම මාරු කළ යුතුය.

‘‘Kappiyamañcā sampaṭicchitabbā’’ti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘‘saṅghassā’’ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti. ‘‘Vihārassa demā’’ti vutte saṅghassa vaṭṭati, na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabbaṃ. Etesūti mañcādīsu. Kappiyākappiyaṃ vuttanayamevāti āsandītūlikādivinicchayesu vuttanayameva. Akappiyaṃ vāti āsandīādi, pamāṇātikkantaṃ [Pg.246] bimbohanādi ca. Mahagghaṃ kappiyaṃ vāti suvaṇṇādivicittaṃ kappiyavohārena dinnaṃ.

"කැප ඇඳන් පිළිගත යුතුය" යන්නෙන්, රන් රිදී ආදියෙන් විසිතුරු වූ අකැප ඇඳක් "සංඝයාට දෙමු" යැයි පැවසුවද පිළිගැනීම නුසුදුසු බව පෙන්වයි. "විහාරයට දෙමු" යැයි පැවසූ කල සංඝයාට කැප වේ, පුද්ගලයෙකුට කැප නොවේ, කුඹුරු ආදිය මෙන් යැයි දත යුතුය. "මොවුන් කෙරෙහි" යනු ඇඳ පුටු ආදියෙහි ය. "කැප අකැප බව කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ" යනු ආසන්දි (දිගු පුටු), මෙට්ට ආදී විනිශ්චයන්හි කලින් කියන ලද ක්‍රමයම වේ. "අකැප වූ" යනු ආසන්දි ආදිය සහ ප්‍රමාණය ඉක්මවූ කොට්ට ආදියයි. "වටිනා කැප වූ දෙයක්" යනු කැප ව්‍යවහාරයෙන් දෙන ලද රන් රිදී ආදියෙන් විසිතුරු වූ ඇතිරිල්ලයි.

‘‘Kāḷaloha…pe… bhājetabbo’’ti vuttattā vaṭṭakaṃsalohamayampi bhājanaṃ puggalikampi sampaṭicchitumpi pariharitumpi vaṭṭati puggalapariharitabbasseva bhājetabbattāti vadanti. Taṃ upari ‘‘kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭatī’’tiādikena mahāpaccarivacanena virujjhati. Imassa hi ‘‘vaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo’’ti vuttassa mahāaṭṭhakathāvacanassa paṭikkhepāya taṃ mahāpaccarivacanaṃ pacchā dassitaṃ. Tasmā vaṭṭalohakaṃsalohamayaṃ yaṃ kiñci pādaggaṇhanakavārakampi upādāya abhājanīyameva. Gihīhi diyyamānampi puggalassa sampaṭicchitumpi na vaṭṭati. Pārihāriyaṃ na vaṭṭatīti pattādiparikkhāraṃ viya sayameva paṭisāmetvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Gihisantakaṃ viya ārāmikādayo ce sayameva gopetvā viniyogakāle ānetvā paṭinenti, paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘‘Paṭisāmetvā bhikkhūnaṃ dethā’’ti vattumpi vaṭṭati.

"කළු ලෝහ...පෙ... බෙදාගත යුතුය" යැයි කී බැවින්, වට්ට ලෝහ හා කංස ලෝහයෙන් (තඹ හා ලෝකඩවලින්) කරන ලද භාජනද පුද්ගලිකව පිළිගැනීමටත් පරිහරණය කිරීමටත් සුදුසුය, මන්ද යත් පුද්ගලයන් විසින් පරිහරණය කළ යුතු වස්තූන් පමණක් බෙදාගත යුතු බැවිනි යැයි පවසති. එම ප්‍රකාශය මතු සඳහන් වන "කංස ලෝහ හා වට්ට ලෝහ භාජන විශේෂ සංඝික පරිභෝගයෙන් හෝ ගිහි සැරසිල්ලක් ලෙස සුදුසුය" යනාදී මහාපච්චරී පාඨය හා පටහැනි වේ. මක්නිසාද යත්, "වට්ට ලෝහ හා කංස ලෝහයෙන් යමෙකු විසින් කරන ලද සිංහල ද්වීපයෙහි පාද ධෝවන භාජනය බෙදාගත යුතුය" යැයි වදාළ මහාඅටුවා පාඨය ප්‍රතික්ෂේප කරනු පිණිස එම මහාපච්චරී වචනය පසුව දක්වන ලදී. එබැවින් වට්ට ලෝහ හා කංස ලෝහයෙන් කළ යම් කිසි පාද ධෝවන භාජනයක් වුවද බෙදාගත නොහැකිම වේ (අභාජනීය වේ). ගිහියන් විසින් දෙනු ලැබුවද පුද්ගලිකව පිළිගැනීම සුදුසු නොවේ. "පෞද්ගලික පරිහරණයට නුසුදුසුය" යනු පාත්‍ර ආදී පිරිකර මෙන් තමා විසින්ම තැන්පත් කොට පරිභෝග කිරීම නුසුදුසුය යන්නයි. ගිහියන්ගේ බඩු මෙන් ආරාමිකයන් ආදීන් විසින්ම ඒවා ආරක්ෂා කොට, ප්‍රයෝජන ගන්නා වේලාවට ගෙනැවිත් නැවත රැගෙන යන්නේ නම්, පරිභෝග කිරීම සුදුසුය. "තැන්පත් කොට භික්ෂූන්ට දෙන්න" යැයි පැවසීමද සුදුසුය.

Paṇṇasūci nāma lekhanīti vadanti. ‘‘Attanā laddhānipī’’tiādinā paṭiggahaṇe doso natthi, pariharitvā paribhogova āpattikaroti dasseti. Yathā cettha, evaṃ upari abhājanīyavāsiādīsu attano santakesupi.

"පණ්ණසූචි" යනු පන්හිඳ (කණිස්ස) යැයි පවසති. "තමා විසින් ලබන ලද වුවද" යනාදියෙන් පිළිගැනීමේදී දෝෂයක් නැති බවත්, රැගෙන ගොස් පරිභෝග කිරීමම ඇවැත් සිදුකරන බවත් පෙන්වයි. මෙහි යම් සේද, එසේම මතු දැක්වෙන නොබෙදිය හැකි වෑ (පොරෝ) ආදී තමා සන්තක වස්තූන් කෙරෙහිද දත යුතුය.

Anāmāsampīti suvaṇṇādimayampi sabbaṃ taṃ āmasitvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Upakkhareti upakaraṇe. Aḍḍhabāhuppamāṇā nāma aḍḍhabāhumattā. Aḍḍhabyāmamattātipi vadanti. Yottānīti cammarajjukā.

"අනාමාස දේවල්ද" යනු රන් ආදියෙන් කළ දේ වුවද ඒ සියල්ල ස්පර්ශ කොට පරිභෝග කිරීම සුදුසුය. "උපක්ඛර" යනු උපකරණයි. "අඩබාහු ප්‍රමාණය" යනු බාහුවෙන් (අතින්) අඩක් පමණ වූ ප්‍රමාණයයි. අඩබඹක් (වියතක්) පමණ යැයිද පවසති. "යොත්ත" යනු සම් ලණුවලටයි.

Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopīti tasaradaṇḍādisūciākāratanudaṇḍakamattopi. Rittapotthakopīti alikhitapotthako. Idañca paṇṇappasaṅgena vuttaṃ.

"අඟල් අටක් වූ ඉදිකටු මිටක් පමණ වුවද" යනු නූල් කටින කූර ආදී ඉදිකටු හැඩතිලි සිහින් ලී කූරක් පමණ වුවද යන්නයි. "හිස් පොතක් වුවද" යනු කිසිවක් නොලියන ලද හිස් තල්පතයි. මෙයද පත්‍ර (කොළ) ප්‍රසංගය නිසා කියන ලදී.

‘‘Ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaro’’ti idaṃ rajitacīvaraṃ ekasmiṃ maṭṭhe daṇḍamuggare veṭhetvā ekassa maṭṭhaphalakassa upari ṭhapetvā upari aparena maṭṭhaphalakena nikujjitvā eko upari akkamitvā tiṭṭhati. Dve janā upari phalakaṃ dvīsu koṭīsu gahetvā aparāparaṃ ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karonti, etaṃ sandhāya vuttaṃ. Hatthe ṭhapāpetvā hatthena paharaṇaṃ pana [Pg.247] niṭṭhitarajanassa cīvarassa allakāle kātabbaṃ. Idaṃ pana phalakamuggarehi ghaṭṭanaṃ sukkhakāle thaddhabhāvavimocanatthanti daṭṭhabbaṃ. Ambaṇanti ekadoṇikanāvāphalakehi pokkharaṇīsadisaṃ kataṃ. Pānīyabhājanantipi vadanti. Rajanadoṇīti ekadārunāva kataṃ rajanabhājanaṃ. Udakadoṇīpi ekadārunāva kataṃ udakabhājanaṃ.

"ඝට්ටනඵලකං ඝට්ටනමුග්ගරෝ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සායම් පොඟවන ලද සිවුර සිනිඳු ලී මුගුරක ඔතා, සිනිඳු ලෑල්ලක් මත තබා, ඊට උඩින් තවත් සිනිඳු ලෑල්ලක් යටිකුරු කර තබා, එක් අයෙකු ඊට ඉහළින් නැගී සිටින අතර තවත් දෙදෙනෙකු ඉහළ ලෑල්ලේ කෙළවර දෙකෙන් අල්ලාගෙන එහාට මෙහාට ඇදීම සහ තල්ලු කිරීමයි. මෙය අරභයා එසේ කියන ලදී. අතෙහි තබාගෙන අතින් තට්ටු කිරීම (පහර දීම) කළ යුත්තේ සායම් කර අවසන් වූ සිවුර තෙත් වී ඇති අවස්ථාවේදිය. ලෑලි හා මුගුරු මඟින් තැලීම කළ යුත්තේ වියළි කාලයේදී සිවුරේ ඇති තද ගතිය නැති කරනු පිණිස බව දත යුතුය. "අම්බණ" යනු තනි ඔරු ලෑලිවලින් පොකුණක් බඳු කොට තැනූ පැන් බඳුනකි. එයට පැන් බඳුනක් යැයි ද කියති. "රජනදෝණි" යනු තනි ලීයකින් සාදන ලද සායම් බඳුනකි. "උදකදෝණි" යනු ද තනි ලීයකින් සාදන ලද පැන් බඳුනකි (දිය ඔරුවකි).

Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha bhūmattharaṇasaṅkhepena sayitumpi vaṭṭatiyeva. ‘‘Paccattharaṇagatika’’nti iminā mañcādīsu attharitabbaṃ mahācammaṃ eḷakacammaṃ nāmāti dasseti.

"බිම ඇතිරීම පිණිස වටී" යන්න අකැප සම් අරභයා පවසන ලද්දකි. එහි බිම ඇතිරිල්ලක් ලෙස භාවිත කර සැතපීම ද සුදුසුමය. "පච්චත්ථරණගතික" (ඇතිරිලි ගණයට අයත්) යන්නෙන් ඇඳ ආදියේ ඇතිරිය යුතු මහා චර්මය (විශාල සම) එළු සමක් බව දක්වයි.

Chattamuṭṭhipaṇṇanti tālapaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Pattakaṭāhanti pattapacanakaṭāhaṃ.

"ඡත්තමුට්ඨිපණ්ණ" (කුඩ මිටෙහි කොළය) යනු තලකොළය අරභයා පවසන ලද්දකි. "පත්තකටාහ" යනු පාත්‍රා පුළුස්සන කටාරම (තාච්චිය) යි.

Avissajjiyavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අවිස්සජ්ජනීය වස්තු කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Navakammadānakathāvaṇṇanā

නවකර්ම දාන කථා වර්ණනාව

323. Pāḷiyaṃ piṇḍanikkhepanamattenātiādīsu khaṇḍaphullaṭṭhāne mattikāpiṇḍaṭṭhapanaṃ piṇḍanikkhepanaṃ nāma. Navakammanti navakammasammuti. Aggaḷavaṭṭi nāma kavāṭabandho. Chādanaṃ nāma tiṇādīhi gehacchādanaṃ. Bandhanaṃ nāma daṇḍavalliādīhi chadanabandhanameva. Catuhatthavihāreti vitthārappamāṇato vuttaṃ. Ubbedhato pana anekabhūmakattā vaḍḍhakīhatthena vīsatihatthopi nānāsaṇṭhānavicittopi hoti. Tenassa catuvassikaṃ navakammaṃ vuttaṃ. Evaṃ sesesupi.

323. පාලියෙහි "පිණ්ඩනික්ඛේපනමත්තෙන" යන්නෙන්, බිඳුණු හෝ පිපිරුණු ස්ථානවල මැටි පිඩක් තැබීම අදහස් වේ. "නවකම්ම" යනු නවකර්ම සම්මුතියයි. "අග්ගළවත්ති" යනු දොර පියන් බඳින කණුවයි. "ඡාදන" යනු තණකොළ ආදියෙන් වහලය සෙවිලි කිරීමයි. "බන්ධන" යනු දඬු සහ වැල් ආදියෙන් වහලය බැඳීමයි. "චතුහත්ථවිහාරෙ" (සිව් රියන් විහාරයෙහි) යන්න පළල ප්‍රමාණය අනුව පවසන ලද්දකි. උසින් වනාහි, බහු මහල් බැවින් වඩු රියන්වලින් විසි රියන් පමණ උස ද, විවිධ හැඩතලවලින් විසිතුරු ද විය හැකිය. එබැවින් ඒ සඳහා සිව් වසක නවකර්ම කාලයක් පවසන ලදී. සෙසු විහාර සම්බන්ධයෙන් ද එසේමය.

Pāḷiyaṃ sabbe vihāreti bhummatthe upayogabahuvacanaṃ. Ekassa sabbesu vihāresu navakammaṃ detīti attho. Sabbakālaṃ paṭibāhantīti navakammikā attano gāhitaṃ varaseyyaṃ sampattānaṃ yathāvuḍḍhaṃ akatvā utukālepi paṭibāhanti.

පාලියෙහි "සබ්බේ විහාරේ" යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි යෙදුණු ද්විතීයා බහු වචන පදයකි. එහි අර්ථය "සියලු විහාරයන්හි නවකර්මය දෙයි" යන්නයි. "සබ්බකාලං පටිබාහන්ති" (සෑම කල්හි වළක්වති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, නවකර්මික භික්ෂූන් තමන් සඳහා ලබාගත් උතුම් සෙනසුන, එහි පැමිණෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාට ජ්‍යෙෂ්ඨතා අනුපිළිවෙලින් නොපවරා, සෘතු කාලයන්හිදී ද (සෙනසුන පරිහරණය කිරීමෙන්) වැළැක්වීමයි.

‘‘Sace so āvāso jīratī’’tiādi pāḷimuttakavinicchayo. Mañcaṭṭhānaṃ datvāti mañcaṭṭhānaṃ puggalikaṃ datvā. Tibhāganti tatiyabhāgaṃ. Evaṃ vissajjanampi thāvarena thāvaraparivattanaṭṭhāne eva pavisati, na itarathā sabbasenāsanānaṃ [Pg.248] vinassanato. Sace saddhivihārikānaṃ dātukāmo hotīti sace so saṅghassa bhaṇḍakaṭṭhapanaṭṭhānaṃ vā aññesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā dātuṃ na icchati, attano saddhivihārikānaññeva dātukāmo hoti, tādisassa tuyhaṃ puggalikameva katvā jaggāti na sabbaṃ tassa dātabbanti adhippāyo. Tattha pana kattabbavidhiṃ dassento āha ‘‘kamma’’ntiādi. Evañhītiādimhi vayānurūpaṃ tatiyabhāge vā upaḍḍhabhāge vā gahite taṃ bhāgaṃ dātuṃ labhatīti attho.

"ඉදින් ඒ ආවාසය දිරාපත් වේ නම්" යනාදිය පාලි මුක්තක විනිශ්චයකි (පෙළෙන් පරිබාහිර තීරණයකි). "මඤ්චට්ඨානං දත්වා" යනු ඇඳක් තබන ඉඩ ප්‍රමාණය පුද්ගලිකව දීමයි. "තිභාගං" යනු තුනෙන් එකකි. මෙවැනි පැවරීමක් ද ස්ථාවර දේ ස්ථාවර දේකට පරිවර්තනය වන අවස්ථාවකටම ඇතුළත් වේ. එසේ නොවන්නේ නම් සියලු සෙනසුන් විනාශ වී යන බැවිනි. "ඉදින් සද්ධිවිහාරිකයන්ට දීමට කැමති වේ නම්" යන්නෙහි අර්ථය: ඉදින් එම භික්ෂුව සංඝයාගේ බඩු බාහිරාදිය තබන ස්ථානයක් හෝ වෙනත් භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ වාසස්ථානයක් හෝ දීමට අකමැතිව, තමාගේම සද්ධිවිහාරිකයන්ට පමණක් දීමට කැමති වන්නේ නම්, එවැනි භික්ෂුවකට "මෙය නුඹේ ප්‍රයෝජනය සඳහා පුද්ගලික කොට පවිත්‍ර කරගන්න" යැයි පැවසිය යුතු අතර, ඒ සියල්ල ඔහුටම නොදිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. එහි කළ යුතු විධිවිධාන දක්වමින් "කම්මං" යනාදිය පැවසීය. "එවංහි" යනාදී තැන, වසරවලට (කාලයට) අනුකූලව තුනෙන් පංගුවක් හෝ අඩක් හෝ ලබාගත් කල්හි, එම කොටස දීමට අවසර ලැබේ යන්න අර්ථයයි.

Yenāti tesu dvīsu bhikkhūsu yena. So sāmīti tassā bhūmiyā vihārakaraṇe sova sāmī, taṃ paṭibāhitvā itarena na kātabbanti adhippāyo. So hi paṭhamaṃ gahito. Akataṭṭhāneti cayādīnaṃ akatapubbaṭṭhāne. Cayaṃ vā pamukhaṃ vāti saṅghikasenāsanaṃ nissāya tato bahi cayaṃ bandhitvā, ekaṃ senāsanaṃ vā. Bahikuṭṭeti kuṭṭato bahi, attano kataṭṭhāneti attho.

"යෙන" (යමෙකු විසින්) යනු ඒ භික්ෂූන් දෙදෙනා අතුරෙන් යම් භික්ෂුවක් විසිනි. "සෝ සාමී" (ඔහු හිමිකරු වේ) යනු, එම පොදු භූමියෙහි විහාරයක් කරවීමේදී මුලින්ම එය ලබාගත් භික්ෂුවම එහි හිමිකරු වන අතර, ඔහුව වළක්වා අනෙක් භික්ෂුව විසින් එය නොකළ යුතුය යන්න අදහසයි. මන්දයත් ඔහු පළමුව එය ලබාගත් බැවිනි. "අකතට්ඨානෙ" යනු මීට පෙර පේසා වළලු ආදිය නොකළ ස්ථානයෙහිය. "චයං වා පමුඛං වා" යනු සංඝික සෙනසුන ඇසුරු කොට ඉන් පිටත පේසාවක් බැඳීම හෝ එක් සෙනසුනක් තැනීමයි. "බහිකුට්ටෙ" යනු බිත්තියෙන් පිටත, තමා විසින් කරන ලද ස්ථානයෙහි යනු අර්ථයයි.

Navakammadānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නවකර්ම දාන කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā

වෙනත් පරිභෝග ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් ආදී කථා වර්ණනාව

324. Vaḍḍhikammatthāyāti yathā tammūlagghato na parihāyati, evaṃ kattabbassa evaṃ nipphādetabbassa mañcapīṭhādino atthāya.

324. "වඩ්ඪිකම්මත්ථාය" (වැඩිදියුණු කිරීමේ කර්මාන්ත සඳහා) යනු, එහි මුල් වටිනාකමෙන් අඩු නොවන පරිදි කළ යුතු වූත්, නිමවිය යුතු වූත් ඇඳ පුටු ආදියේ ප්‍රයෝජනය සඳහාය.

Cakkalikanti pādapuñchanatthaṃ cakkākārena kataṃ. Paribhaṇḍakatabhūmi vāti kāḷavaṇṇādikatasaṇhabhūmi vā. Senāsanaṃ vāti mañcapīṭhādi vā.

"චක්කලික" යනු පා පිස දමනු පිණිස රවුම් හැඩයට සාදන ලද රෙදිකඩයි. "පරිභණ්ඩකතභූමි වා" යනු කළු පැහැය ආදිය ගා සිනිඳු කරන ලද පොළොවයි. "සෙනාසනං වා" යනු ඇඳ පුටු ආදියයි.

‘‘Tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭatī’’ti iminā nevāsikehi dhotapādādīhi vaḷañjanaṭṭhāne sañcicca adhotapādādīhi vaḷañjantasseva āpatti paññattāti dasseti.

"එලෙසම පරිභෝග කිරීමට වටී" යන්නෙන්, ආවාසික භික්ෂූන් විසින් පා සෝදා පරිහරණය කරන ස්ථානයක, දැන දැනම නොසේදූ පාදයෙන් යුතුව පරිහරණය කරන භික්ෂුවටම ඇවත පැනවූ බව දක්වයි.

‘‘Dvārampī’’tiādinā sāmaññato vuttattā dvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. Ajānitvā apassayantassapi idha lomagaṇanāya āpatti.

"දොර ද" යනාදී වශයෙන් පොදුවේ පවසා ඇති බැවින්, ඔප නොදැමූ දොරවල් හා ජනෙල් ආදියෙහි ද හේත්තු නොවිය යුතුය. නොදැනුවත්ව හේත්තු වන්නාට වුවද මෙහිදී ලොම් ප්‍රමාණයට ඇවැත් වේ.

Aññatraparibhogapaṭikkhepādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

වෙනත් පරිභෝග ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් ආදී කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā

සංඝභක්ත ආදිය අනුදැන වදාල කථා වර්ණනාව

325. Uddesabhattaṃ [Pg.249] nimantananti imaṃ vohāraṃ pattānīti ettha iti-saddo ādiattho, uddesabhattaṃ nimantanantiādivohāraṃ pattānīti attho. Tampīti saṅghabhattampi.

325. "උද්දේසභක්තං නිමන්තනං" යන ව්‍යවහාරයට පැමිණියේය යන්නෙහි "ඉති" ශබ්දය "ආදී" යන අර්ථය ගෙන දෙයි. "උද්දේසභක්ත, නිමන්තන" ආදී ව්‍යවහාරයන්ට පැමිණියේය යන්න එහි අර්ථයයි. "තම්පි" යනු සංඝභක්තය ද වේ.

Saṅghabhattādianujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සංඝභක්ත ආදිය අනුදැන වදාල කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Uddesabhattakathāvaṇṇanā

උද්දේසභක්ත කථා වර්ණනාව

Bhojanasālāyāti bhattuddesaṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekavaḷañjanti ekadvārena vaḷañjitabbaṃ. Nānānivesanesūti nānākulassa nānūpacāresu nivesanesu.

"භෝජනසාලාය" (භෝජන ශාලාවෙහි) යන්න දන් පවරන ස්ථානය අරභයා පවසන ලද්දකි. "ඒකවළඤ්ජ" යනු එක් දොරකින් පරිහරණය කළ යුතු ස්ථානයකි. "නානානිවෙසනෙසු" යනු විවිධ කුලයන්ගේ විවිධ වූ නිවෙස්වලය.

Nisinnassapi niddāyantassapīti anādare sāmivacanaṃ, vuḍḍhatare niddāyante navakassa gāhitaṃ suggahitanti attho.

"නිසින්නස්සapi නිද්දායන්තස්සපි" යනු අනාදර අර්ථයෙහි යෙදුණු ෂෂ්ඨී විභක්ති පදයකි. ජ්‍යෙෂ්ඨ භික්ෂුව නිදා සිටින කල්හි නවක භික්ෂුව විසින් (තමාගේ කොටස) ලබා ගැනීම මනාව ලබා ගැනීමක් වේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Vissaṭṭhadūtoti yathāruci vattuṃ labhanato nirāsaṅkadūto. Pucchāsabhāgenāti pucchāvacanapaṭibhāgena. ‘‘Ekā kūṭaṭṭhitikā nāmā’’ti vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘rañño vā hī’’tiādi vuttaṃ.

"විස්සට්ඨදූත" යනු තමන්ට රිසි පරිදි කතා කිරීමට ලැබෙන බැවින් බිය සැක නැති දූතයායි. "පුච්ඡාසභාගෙන" යනු ප්‍රශ්න කරන වචනවලට සමාන වූ ස්වරූපයෙනි. "එකා කූටට්ඨිතිකා නාම" යනුවෙන් කලින් පවසන ලද අර්ථයම පැහැදිලි කරනු පිණිස "රඤ්ඤෝ වා හි" යනාදිය පවසන ලදී.

Sabbaṃ pattassāmikassa hotīti cīvarādikampi sabbaṃ pattassāmikasseva hoti, mayā bhattameva sandhāya vuttaṃ, na cīvarādinti vatvā gahetuṃ na vaṭṭatīti attho.

"සබ්බං පත්තසාමිකස්ස හෝති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, සිවුරු ආදී සියලු දේ ද පාත්‍රා හිමියාටම අයිති වන බවයි. "මා විසින් බත් වේල පමණක් අරභයා පවසන ලදී, සිවුරු ආදිය ගැන නොවේ" යැයි පවසා (ඒවා) ලබා ගැනීම සුදුසු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Akatabhāgonāmāti āgantukabhāgo nāma, adinnapubbabhāgoti attho.

"අකතභාග" නම් ආගන්තුක කොටසයි. මීට පෙර නොදුන් කොටස යන්න එහි අර්ථයයි.

Kiṃ āharīyatīti avatvāti ‘‘katarabhattaṃ vā tayā āharīyatī’’ti dāyakaṃ apucchitvā. Pakatiṭṭhitikāyāti uddesabhattaṭṭhitikāya.

"කිං ආහරීයති" (කුමක් ගෙන එන්නේදැයි) නොකියා යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, "නුඹ විසින් කිනම් බතක් ගෙන එන්නේද?" කියා දායකයාගෙන් නොවිමසා සිටීමයි. "පකතිට්ඨිතිකාය" යනු නියමිත දන් බෙදීමේ (උද්දේසභක්ත) පිළිවෙළ අනුවය.

Uddesabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උද්දේසභක්ත කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Nimantanabhattakathāvaṇṇanā

නිමන්තනභක්ත කථා වර්ණනාව

Vicchinditvāti [Pg.250] ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti padaṃ avatvā. Tenevāha ‘‘bhattanti avadantenā’’ti.

'විච්ඡින්දිත්වා' යනු "බත ගන්න" යන පදය නොකියා ය. එහෙයින්ම "බත යැයි නොකියන්නා විසින්" යැයි වදාළ සේක.

Ālopasaṅkhepenāti ekekapiṇḍavasena, evañca bhājanaṃ uddesabhatte na vaṭṭati. Tattha hi ekassa pahonakappamāṇeneva bhājetabbaṃ.

'ආලෝපසංඛේපේන' යනු එක් එක් බත් පිඬ වශයෙන් බෙදීමයි. මෙසේ බෙදීම උද්දේසභක්තයෙහි (නියම කරන ලද දානයෙහි) නොකැප වේ. එහිදී එක් නමකට ප්‍රමාණවත් වන ප්‍රමාණයෙන්ම බෙදිය යුතුය.

Āruḷhāyeva mātikaṃ, saṅghato aṭṭha bhikkhūti ettha ye mātikaṃ āruḷhā, te aṭṭha bhikkhūti yojetabbaṃ. Uddesabhattanimantanabhattādisaṅghikabhattamātikāsu nimantanabhattamātikāya ṭhitivasena āruḷhe bhattuddesakena vā sayaṃ vā saṅghato uddisāpetvā gahetvā gantabbaṃ, na attano rucite gahetvāti adhippāyo. Mātikaṃ āropetvāti ‘‘saṅghato gaṇhāmī’’tiādinā vuttamātikābhedaṃ dāyakassa viññāpetvāti attho.

"ආරුළ්හායේව මාතිකං, සංඝතෝ අට්ඨ භික්ඛූ" යන මෙහි, යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා මාතිකාවට (නිරූපණයට) ඇතුළත් වූවාහු ද, ඒ භික්ෂූන් අටනම යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. උද්දේසභක්ත, නිමන්තනභක්ත ආදී සාංඝික දාන මාතිකාවන් අතුරින්, නිමන්තනභක්ත මාතිකාවේ පිහිටීම අනුව (ඇතුළත් වූ) භික්ෂූන් වහන්සේලා, භත්තද්දේසක (දාන සංවිධායක) භික්ෂුව ලවා හෝ තමන්ම හෝ සංඝයා කෙරෙන් නියම කරවාගෙන (කැඳවාගෙන) යා යුතුය. තමන් කැමති භික්ෂූන් කැඳවාගෙන නොයා යුතුය යන්න අදහසයි. 'මාතිකං ආරෝපෙත්වා' යනු "සංඝයා කෙරෙන් ලබාගනිමි" යනාදී වශයෙන් කියන ලද මාතිකා ප්‍රභේදයන් දායකයාට දැනුම් දී යන්න අර්ථයයි.

Paṭibaddhakālato pana paṭṭhāyāti tattheva vāsassa nibaddhakālato paṭṭhāya.

'පටිබද්ධකාලතෝ පන පට්ඨාය' යනු එහිම වාසය කිරීමේ ස්ථිර කාලයේ සිට යන්නයි.

Nimantanabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිමන්තනභක්ත කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Salākabhattakathāvaṇṇanā

සලාකභක්ත කථා වර්ණනාව

Upanibandhitvāti likhitvā. Gāmavasenapīti yebhuyyena samalābhagāmavasenapi. Bahūni salākabhattānīti tiṃsaṃ vā cattārīsaṃ vā bhattāni. ‘‘Sace hontī’’ti ajjhāharitvā yojetabbaṃ.

'උපනිබන්ධිත්වා' යනු ලියා තබා ය. 'ගාමවසෙනපි' යනු බොහෝ දුරට සමාන ලාභ ඇති ගම් වශයෙන් ද යන්නයි. 'බහූනි සලාකභත්තāනි' යනු තිහක් හෝ හතළිහක් පමණ වූ දානයන් ය. "ඉදින් වන්නේ නම්" යන්න උපකල්පනය කර සම්බන්ධ කළ යුතුය.

Sallakkhetvāti tāni bhattāni pamāṇavasena sallakkhetvā. Niggahena datvāti dūraṃ gantuṃ anicchantassa niggahena sampaṭicchāpetvā datvā. Puna vihāraṃ āgantvāti ettha vihāraṃ anāgantvā bhattaṃ gahetvā pacchā vihāre attano pāpetvā bhuñjitumpi vaṭṭati.

'සල්ලක්ඛෙත්වා' යනු ඒ දානයන් ප්‍රමාණ වශයෙන් වටහාගෙන ය. 'නිග්ගහේන දත්වා' යනු ඈතට යාමට අකමැති භික්ෂුවට බලකර පිළිගන්වා දීමයි. 'පුන විහාරං ආගන්ත්වා' යන මෙහි, විහාරයට නොපැමිණ දානය ලබාගෙන, පසුව විහාරයේදී තමන් වෙත ලැබෙන්නට සලස්වා වැළඳීම ද කැප වේ.

Ekagehavasenāti vīthiyampi ekapasse gharapāḷiyā vasena. Uddisitvāpīti asukakule salākabhattāni tuyhaṃ pāpuṇantīti vatvā.

'ඒකගේහවසෙන' යනු වීථියෙහි ද එක් පසෙක පිහිටි නිවාස පේළියේ පිළිවෙළට ය. 'උද්දිසිත්වාපි' යනු අසවල් නිවසේ සලාක දානය ඔබට ලැබෙන්නේ යැයි පවසා යන්නයි.

Vāragāmeti [Pg.251] atidūrattā vārena gantabbagāme. Saṭṭhito vā paṇṇāsato vāti daṇḍakammatthāya udakaghaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Vihāravāroti sabbabhikkhūsu bhikkhatthāya gatesu vihārarakkhaṇavāro.

'වාරගාමේ' යනු ඉතා දුර බැවින් වාරය අනුව යා යුතු ගමෙහි ය. 'හැටකින් හෝ පනහකින්' යන වචනය දණ්ඩකර්ම පිණිස පැන් කළය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'විහාරවාරෝ' යනු සියලු භික්ෂූන් පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ කල්හි, විහාරය ආරක්ෂා කිරීමේ වාරයයි.

Tesanti vihāravārikānaṃ. Phātikammamevāti vihārarakkhaṇakiccassa pahonakapaṭipādanameva. Ekasseva pāpuṇantīti divase divase ekekasseva pāpitānīti attho.

'තේසං' යනු ඒ විහාරාරක්ෂක (විහාරවාරය ලැබූ) භික්ෂූන්ගේ ය. 'ඵාතිකම්මමේව' යනු විහාර ආරක්ෂා කිරීමේ කාර්යයට සරිලන පරිදි ප්‍රමාණවත් ලෙස දීම ම ය. 'එකස්සේව පාපුණන්ති' යනු දිනෙන් දින එක් එක් නමටම පමණක් ලැබෙන්නට සැලැස්වීම යනු අර්ථයයි.

Rasasalākanti ucchurasasalākaṃ. ‘‘Salākavasena gāhitattā pana na sāditabbā’’ti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, na dhutaṅgabhedavasena. ‘‘Saṅghato nirāmisasalākā…pe… vaṭṭatiyevā’’ti (visuddhi. 1.26) hi visuddhimagge vuttaṃ. Aggabhikkhāmattanti ekakaṭacchubhikkhāmattaṃ. Laddhā vā aladdhā vā svepi gaṇheyyāsīti laddhepi appamattatāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāvadatthaṃ labhati…pe… alabhitvā ‘sve gaṇheyyāsī’ti vattabbo’’ti.

'රසසලාකං' යනු උක් රස සලාකයයි. "සලාක වශයෙන් ගන්නා ලද බැවින් නොවැළඳිය යුතුය" යන මෙය අයෝග්‍යතාව (අසාරුප්‍ය බව) නිසා පවසන ලද්දක් මිස, ධුතාංග භේදයක් ලෙස පවසන ලද්දක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, "සංඝයා කෙරෙන් ලැබෙන නිරාමිස සලාකය...පෙ... කැපම වේ" යැයි විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'අග්ගභික්ඛාමත්තං' යනු එක් හැන්දක් පමණ වූ පිණ්ඩපාතයයි. "ලැබුණත් නොලැබුණත් හෙටත් ගත යුතුය" යන මෙහි, ලැබුණ ද එහි ඇති ස්වල්ප බව නිසා එසේ පවසන ලදී. එහෙයින් "යම් තාක් කැමති පරිදි ලැබේද...පෙ... නොලැබුණහොත් 'හෙට ගන්නැ'යි කිව යුතුය" යැයි වදාළ සේක.

Tatthāti tasmiṃ disābhāge. Taṃ gahetvāti taṃ vāragāme salākaṃ attano gahetvā. Tenāti disaṃgamikato aññena tasmiṃ disaṃgamike. Devasikaṃ pāpetabbāti upacārasīmāya ṭhitassa yassa kassaci vassaggena pāpetabbā. Evaṃ etesu agatesu āsannavihāre bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati itarathā saṅghikato.

'තත්ථ' යනු ඒ දිශා භාගයෙහි ය. 'තං ගහෙත්වා' යනු ඒ වාරගමෙහි සලාකය තමන් උදෙසා ගෙන ය. 'තේන' යනු (අන්‍ය දිශාවකට වඩින භික්ෂුව හැර) වෙනත් භික්ෂුවක විසිනි. 'දේවසිකං පාපේතබ්බා' යනු උපචාර සීමාවෙහි වසන යම් කිසි භික්ෂුවකට වස් පිළිවෙළින් දිනපතා ලැබෙන්නට සැලැස්විය යුතුය. මෙසේ වූ කල්හි, ඔවුන් වැඩම නොකළහොත් ආසන්න විහාරයේ වසන භික්ෂූන්ට වැළඳීම කැප වේ. එසේ නොවුවහොත් එය සාංඝික වන බැවිනි.

Amhākaṃ gocaragāmevāti salākabhattadāyakānaṃ gāmaṃ sandhāya vuttaṃ. Vihāre therassa pattasalākabhattanti vihāre ekekasseva ohīnattherassa sabbasalākānaṃ attano pāpanavasena pattasalākabhattaṃ.

"අම්හාකං ගෝචරගාමේව" යන වචනය සලාක දානය දෙන දායකයන්ගේ ගම අරභයා පවසන ලද්දකි. 'විහාරේ ථේරස්ස පත්තසලාකභත්තං' යනු විහාරයෙහි ඉතිරි වූ (නතර වූ) එක් මහා තෙරනමකට, සියලු සලාකයන් තමන් වෙත ලැබීමේ ක්‍රමයෙන් හිමි වූ සලාක දානයයි.

Salākabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සලාකභක්ත කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā

පක්ඛිකභක්ත ආදී කථා වර්ණනාව

‘‘Sve pakkho’’ti ajja pakkhikaṃ na gāhetabbanti aṭṭhamiyā bhuñjitabbaṃ sattamiyā bhuñjanatthāya na gāhetabbaṃ, dāyakehi niyamitadivaseneva gāhetabbanti attho. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Sve lūkhanti ajja āvāhamaṅgalādikaraṇato atipaṇītabhojanaṃ karīyati, sve tathā na bhavissati, ajjeva bhikkhū bhojessāmīti adhippāyo.

"හෙට පෝය (පක්ෂය) වේ" යැයි අද පක්ෂික දානය නොගත යුතුය යනු, අටවැනි දින වැළඳිය යුතු දානය සත්වැනි දින වැළඳීම පිණිස නොගත යුතු බවයි. දායකයන් විසින් නියම කරන ලද දිනදීම එය ගත යුතුය යන්න අර්ථයයි. එහෙයින් "ඉදින්..." යනාදිය වදාළ සේක. 'ස්වේ ලූඛං' යනු, අද මංගල උත්සව ආදිය පවත්වන බැවින් ඉතා ප්‍රණීත භෝජන පිළියෙල කරනු ලැබේ, හෙට එසේ නොවනු ඇත, එබැවින් අදම භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් පිළිගන්වන්නෙමි යන අදහසයි.

Pakkhikabhattato [Pg.252] uposathikassa bhedaṃ dassento āha ‘‘uposathaṅgāni samādiyitvā’’tiādi. Nibandhāpitanti ‘‘asukavihāre āgantukā bhuñjantū’’ti niyamitaṃ.

පක්ඛික භක්තයෙන් උපෝසථික භක්තයෙහි ඇති වෙනස පෙන්වනු පිණිස "උපෝසථාංග සමාදන්ව..." යනාදිය වදාළ සේක. 'නිබන්ධාපිතං' යනු "අසවල් විහාරයෙහි ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේලා වළඳත්වා" යැයි නියම කරන ලද්දකි.

Gamiko āgantukabhattampīti gāmantarato āgantvā avūpasantena gamikacittena vasitvā puna aññattha gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ. Āvāsikassa pana gantukāmassa gamikabhattameva labbhati. ‘‘Lesaṃ oḍḍetvā’’ti vuttattā lesābhāve yāva gamanaparibandho vigacchati, tāva bhuñjituṃ vaṭṭatīti ñāpitanti daṭṭhabbaṃ.

'ගමිකෝ ආගන්තුකභත්තම්පි' යනු වෙනත් ගමකින් පැමිණ, නොසන්සුන් වූ ගමන් බලාපොරොත්තුවෙන් යුත් සිතින් යුතුව වාසය කොට, නැවත වෙනත් තැනකට වඩින භික්ෂුව අරභයා පවසන ලද්දකි. විහාරවාසී වූ, නමුත් ගමනක් යාමට කැමති භික්ෂුවට ලැබෙන්නේ ගමික භක්තය පමණි. "ව්‍යාජයක් දක්වා" යැයි පවසා ඇති බැවින්, ව්‍යාජ හේතුවක් නොමැති කල්හි, ගමනට ඇති බාධාවන් දුරු වන තාක් වැළඳීම කැප වන බව වටහාගත යුතුය.

Taṇḍulādīni pesenti…pe… vaṭṭatīti abhihaṭabhikkhattā vaṭṭati. Tathā paṭiggahitattāti bhikkhānāmena paṭiggahitattā.

"සහල් ආදිය එවති...පෙ... කැපවේ" යනු ඉදිරිපත් කරන ලද පිණ්ඩපාතයක් වන බැවින් කැපවේ. 'තථා පටිග්ගහිතත්තා' යනු පිණ්ඩපාතය යන නාමයෙන්ම පිළිගන්නා ලද බැවිනි.

Avibhattaṃ saṅghikaṃ bhaṇḍanti kukkuccuppattiākāradassanaṃ. Evaṃ kukkuccaṃ katvā pucchitabbakiccaṃ natthi, apucchitvā dātabbanti adhippāyo.

"නොබෙදන ලද සාංඝික බඩුබාහිරාදිය" යන්න කුක්කුච්චය (සැකය) ඇතිවන ආකාරය පෙන්වීමකි. මෙසේ සැක කොට විමසිය යුතු කාර්යයක් නැත, නොවිමසාම දිය යුතුය යන්න අදහසයි.

Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පක්ඛිකභක්ත ආදී කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Senāsanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සේනාසනක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

7. Saṅghabhedakakkhandhako

7. සංඝභේදකක්ඛන්ධකය

Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā

සවැදෑරුම් ශාක්‍ය ප්‍රව්‍රජ්‍යා කථා වර්ණනාව

330. Saṅghabhedakakkhandhake [Pg.253] pāḷiyaṃ anupiyaṃ nāmāti anupiyā nāma. Heṭṭhā pāsādāti pāsādato heṭṭhā heṭṭhimatalaṃ, ‘‘heṭṭhāpāsāda’’ntipi pāṭho. Abhinetabbanti vapitakhettesu pavesetabbaṃ. Ninnetabbanti tato nīharitabbaṃ. Niddhāpetabbanti sassadūsakatiṇādīni uddharitabbaṃ. Ujuṃ kārāpetabbanti puñjaṃ kārāpetabbaṃ, ayameva vā pāṭho.

330. සංඝභේදකක්ඛන්ධකයෙහි පාලියෙහි එන 'අනුපියං නාම' යනු අනුපියා නම් වූ නගරයයි. 'හෙට්ඨා පාසාදා' යනු ප්‍රාසාදයට යටින් වූ පහළ මාලයයි, 'හෙට්ඨාපාසාදං' යනුවෙන් ද පාඨයක් තිබේ. 'අභිනේතබ්බං' යනු වපුරන ලද කුඹුරුවලට (ජලය) ඇතුළු කළ යුතුය යන්නයි. 'නින්නේතබ්බං' යනු එයින් බැහැර කළ යුතුය යන්නයි. 'නිද්ධාපේතබ්බං' යනු වගාවට හානිකර වල්පැලෑටි ආදිය උදුරා දැමිය යුතුය යන්නයි. 'උජුං කාරාපේතබ්බං' යනු ගොඩවල් ගැසිය යුතුය යන්නයි, නැතහොත් මෙයම පාඨයයි.

332. Paradattoti parehi dinnapaccayehi pavattamāno. Migabhūtena cetasāti katthaci alaggatāya migassa viya jātena cittena.

332. 'පරදත්තෝ' යනු අන්‍යයන් විසින් දෙන ලද ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් යැපෙන්නේ යන්නයි. 'මිගභූතේන චේතසා' යනු කිසිම තැනක නොඇලුණු බැවින්, මුවෙකුගේ සිත බඳු වූ සිතින් යුක්තව යන්නයි.

333. Manomayaṃ kāyanti jhānamanena nibbattaṃ brahmakāyaṃ, ‘‘kiṃ nu kho ahaṃ pasādeyyaṃ, yasmiṃ me pasanne bahulābhasakkāro uppajjeyyā’’ti paṭhamaṃ uppannaparivitakkassa mandapariyuṭṭhānatāya devadattassa tasmiṃ khaṇe jhānaparihāni nāhosi, pacchā eva ahosīti daṭṭhabbaṃ. Tenāha ‘‘saha cittuppādā’’tiādi. Dve vā tīṇi vā māgadhakāni gāmakhettānīti ettha magadharaṭṭhe khuddakaṃ gāmakhettaṃ gāvutamattaṃ, majjhimaṃ pana diyaḍḍhagāvutamattaṃ, mahantaṃ anekayojanampi hoti. Tesu majjhimena gāmakhettena dve vā khuddakena tīṇi vā gāmakhettāni, tassa sarīraṃ tigāvutappamāṇo attabhāvoti vuttaṃ hoti.

333. ‘මනෝමයං කායං’ යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් බ්‍රහ්ම ශරීරයයි. 'මා කෙරෙහි පැහැදුණු කල්හි මට බොහෝ ලාභ සත්කාර උපදින්නේ ද, එබඳු වූ කවුරුන් මම පහදවන්නෙම්දැයි' පළමුව උපන් විතර්කයෙහි දුබල කෙලෙස් නැඟී සිටීමක් වූ බැවින් දේවදත්තයන්ට ඒ මොහොතෙහි ධ්‍යාන පිරිහීමක් සිදු නොවීය, පසුව ම සිදු විය යුතු යැයි දත යුතුය. එහෙයින් 'සහ චිත්තුප්පාදා' යනාදිය වදාළ සේක. 'දුවේ වා තීණි වා මාගධකානි ගාමඛෙත්තානි' යන්නෙහි මගධ රටෙහි කුඩා ගම් කෙත ගාවුතයක් පමණ වේ, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ගම් කෙත ගාවුත් එකහමාරක් පමණ වේ, මහා ගම් කෙත යොදුන් කිහිපයක් ද වේ. ඒ අතුරින් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ගම් කෙත්වලින් දෙකක් හෝ කුඩා ප්‍රමාණයේ ගම් කෙත්වලින් තුනක් හෝ වේ, ඔහුගේ ආත්මභාවය ගාවුත් තුනක ප්‍රමාණයක් ඇති බව පවසන ලද්දේ වෙයි.

334. Satthāroti gaṇasatthāro. Nāssassāti na etassa bhaveyya. Tanti satthāraṃ. Tenāti amanāpena. Sammannatīti cīvarādinā amhākaṃ sammānaṃ karoti, parehi vā ayaṃ satthā sammānīyatīti attho.

334. ‘සත්ථාරෝ’ යනු ගණාචාර්යවරුන්ය. ‘නාස්සස්ස’ යනු මොහුට නොවන්නේය යන්නයි. ‘තං’ යනු ශාස්තෘවරයායි. ‘තේන’ යනු අමනාප වූ දෙයිනි. ‘සම්මන්නති’ යනු සිවුරු ආදියෙන් අපට සත්කාර කරයි, නැතහොත් අන්‍යයන් විසින් මේ ශාස්තෘවරයාට සත්කාර කරනු ලැබේ යන අර්ථයයි.

335. Nāsāya pittaṃ bhindeyyunti acchapittaṃ vā macchapittaṃ vā nāsāpuṭe pakkhipeyyuṃ. Assatarīti vaḷavāya kucchismiṃ gadrabhassa jātā. Tassā hi gahitagabbhāya vijāyitumasakkontiyā udaraṃ phāletvā potakaṃ nīharanti. Tenāha ‘‘attavadhāya gabbhaṃ gaṇhātī’’ti.

335. ‘නාසාය පිත්තං භින්දෙය්‍යුං’ යනු වලස් පිතක් හෝ මත්ස්‍ය පිතක් හෝ නාස් පුඩුවට දමන්නාහුය යන්නයි. ‘අස්සතරී’ යනු වෙළඹකගේ කුසෙහි කොටළුවකු නිසා උපන් වෙළඹයි (අශ්වතී පැටවාය). මක්නිසාද යත්, ගැබ්ගත් ඇයට ප්‍රසූත කිරීමට නොහැකි වූ කල්හි බඩ පලා පැටවා පිටතට ගනිති. එහෙයින් ‘අත්තවධාය ගබ්භං ගණ්හාතී’ (තමාගේ විනාශය පිණිස ගැබ් ගනියි) යැයි වදාළ සේක.

339. Potthanikanti churikaṃ, ‘‘khara’’ntipi vuccati.

339. ‘පොත්ථනිකං’ යනු කුඩා කඩුවයි (පිහියයි), එය ‘ඛර’ කියා ද කියනු ලැබේ.

342. Mā [Pg.254] kuñjara nāgamāsadoti he kuñjara buddhanāgaṃ vadhakacittena mā upagaccha. Dukkhanti dukkhakāraṇattā dukkhaṃ. Itoti ito jātito. Yatoti yasmā, yantassa vā, gacchantassāti attho. Mā ca madoti mado tayā na kātabboti attho.

342. ‘මා කුඤ්ජර නාගමාසදෝ’ යනු එම්බා ඇත්රාජය, බුද්ධ නාගයා වෙත වධක සිතින් ළඟා නොවන්න යන්නයි. ‘දුක්ඛං’ යනු දුකට හේතු වන බැවින් දුකකි. ‘ඉතෝ’ යනු මේ භවයෙනි. ‘යතෝ’ යනු යම් හෙයකින්, නැතහොත් යන්නා වූ පුද්ගලයාගේ යන අර්ථයයි. ‘මා ච මදෝ’ යනු ඔබ විසින් මත් නොවිය යුතුය යන අර්ථයයි.

343. Tikabhojananti tīhi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ, tato adhikehi ekato paṭiggahetvā bhuñjituṃ na vaṭṭanakaṃ gaṇabhojanapaṭipakkhaṃ bhojananti attho. Kokālikotiādīni devadattaparisāya gaṇapāmokkhānaṃ nāmāni. Kappanti mahāniraye āyukappaṃ, taṃ antarakappanti keci. Keci pana ‘‘asaṅkhyeyyakappa’’nti.

343. ‘තිකභෝජනං’ යනු තිදෙනෙකු විසින් අනුභව කළ යුතු භෝජනයයි; ඊට වඩා වැඩි භික්ෂූන් පිරිසක් එක්ව පිළිගෙන වැළඳීමට නොසුදුසු වූ, ගණභෝජනයට විරුද්ධ වූ භෝජනය යන අර්ථයයි. ‘කෝකාලික’ යනාදීහු දේවදත්ත පිරිසෙහි ගණප්‍රධානීන්ගේ නම් වේ. ‘කප්පං’ යනු මහා නිරයෙහි ආයු කල්පයයි. සමහරක් ඇදුරන් එය අන්තර කල්පයක් යැයි පවසති. සමහරක් කෙනෙක් එය ‘අසංඛ්‍ය කල්පයක්’ යැයි පවසති.

Chasakyapabbajjākathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ශාක්‍ය පුත්‍රයන් හයදෙනාගේ පැවිද්ද පිළිබඳ කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā

සංඝභේදක කථා වර්ණනාව

345. Parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ. Kevalaṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyaṃ. Tadubhayampi dhammī kathā nāma. Tāya thero ovadi. Iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyaṃ nāma. Tena sahitā anusāsanī eva dhammī kathā. Tāya thero ovadi.

345. අන්‍යයන්ගේ සිත දැන දේශනා කිරීම ආදේසනා ප්‍රාතිහාර්යයයි. හුදු ධර්ම දේශනාව අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයයි. ඒ දෙකම ‘ධර්ම කථාව’ නම් වේ. මහරහතන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ) එයින් අවවාද කළ සේක. සෘද්ධි විධිය සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය නම් වේ. එයින් යුක්ත වූ අනුශාසනාවම ධර්ම කථාව නම් වේ. මහරහතන් වහන්සේ (මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ) එයින් අවවාද කළ සේක.

‘‘Thullaccayaṃ desāpehī’’ti idaṃ bhedapurekkhārassa uposathādikaraṇe thullaccayassa uposathakkhandhakādīsu paṭhamameva paññattattā vuttaṃ, itarathā etesaṃ ādikammikattā anāpattiyeva siyā.

‘ථුල්ලච්චයං දේසාපේහි’ (ථුල්ලච්චය ඇවැත් දෙසවන්න) යන මෙය, සංඝභේදය පෙරදැරි කරගත් භික්ෂුවට උපෝසථ ආදී කර්මයන්හිදී ථුල්ලච්චය ඇවත, උපෝසථක්ඛන්ධකාදියෙහි පළමුවෙන්ම පනවන ලද බැවින් පවසන ලදී. එසේ නොවන්නට, මොවුන් ප්‍රථම වරට වරද කළ අය (ආදිකම්මිකයන්) වන බැවින් ඇවැත් නොවීමම සිදුවන්නේය.

346. Sarasīti saro. Mahiṃ vikrubbatoti mahiṃ dantehi vilikhantassa. Idañca hatthīnaṃ sabhāvadassanaṃ. Nadīsūti saresu. Bhisaṃ ghasamānassāti yojanā. Jaggatoti yūthaṃ pālentassa.

346. ‘සරසී’ යනු විලයි. ‘මහිං විකෘබ්බතෝ’ යනු පොළොව දළවලින් හාරන්නා වූ යන්නයි. මෙය ඇතුන්ගේ ස්වාභාවික හැසිරීම දැක්වීමකි. ‘නදීසු’ යන්නෙහි විල්හි නෙළුම් අල කන්නා වූ යන්න යෝජනාවයි. ‘ජග්ගතෝ’ යනු රැළ ආරක්ෂා කරන්නා වූ යන්නයි.

347. Dūteyyaṃ gantunti dūtakammaṃ pattuṃ, dūtakammaṃ kātunti attho. Sahitāsahitassāti yuttāyuttassa, yaṃ vattuṃ, kātuñca yuttaṃ, tattha kusalo. Atha vā adhippetānādhippetassa vacanassa kusalo, byañjanamatte na tiṭṭhati, adhippetatthameva ārocetīti attho.

347. ‘දූතෙය්‍යං ගන්තුං’ යනු දූත කාර්යයට පැමිණීමට, දූත මෙහෙවර කිරීමට යන අර්ථයයි. ‘සහිතාසහිතස්ස’ යනු සුදුසු නුසුදුසු දේ පිළිබඳව, යමක් පැවසීමට හා කිරීමට සුදුසු ද එහි දක්ෂ වූ යන්නයි. නැතහොත්, අපේක්ෂිත හෝ අනපේක්ෂිත වචන භාවිතයෙහි දක්ෂ වූ, හුදු ව්‍යඤ්ජන මාත්‍රයෙහි පමණක් නොරැඳී අදහස් කරන ලද අර්ථයම පවසන්නේය යන අර්ථයයි.

350. Gāthāsu [Pg.255] jātūti ekaṃsena. Mā udapajjatha mā hotūti attho. Pāpicchānaṃ yathāgatīti pāpicchānaṃ puggalānaṃ yādisī gati abhisamparāyo. Taṃ atthajātaṃ. Imināpi kāraṇena jānāthāti devadattassa ‘‘paṇḍito’’tiādinā upari vakkhamānākāraṃ dasseti.

350. ගාථාවන්හි ‘ජාතු’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන්නයි. ‘මා උදපජ්ජථ’ යනු හට නොගනීවා (නොවේවා) යන අර්ථයයි. ‘පාපිච්ඡානං යථාගති’ යනු ලාමක ආශාවන් ඇති පුද්ගලයන්ට යම්බඳු වූ පරලොව ගමනක් (ගතියක්) වේද, ඒ කරුණයි. ‘මේ කරුණින් ද දැනගනිල්ලා’ යන්නෙන් දේවදත්තයාගේ ‘පණ්ඩිතෝ’ යනාදී ගාථාවලින් මතු දක්වන ආකාරය පෙන්වයි.

Pamādaṃ anuciṇṇoti pamādaṃ āpanno. Āsīsāyanti avassaṃbhāvīatthasiddhiyaṃ. Sā hi idha āsīsāti adhippetā, na patthanā. Īdise anāgatatthe atītavacanaṃ saddavidū icchanti.

‘පමාදං අනුචිණ්ණෝ’ යනු ප්‍රමාදයට පැමිණියේය යන්නයි. ‘ආසීසාය’ යනු ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන අර්ථ සිද්ධිය කෙරෙහි යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මෙහි ‘ආසීසා’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එයයි, ප්‍රාර්ථනාව නොවේ. මෙබඳු වූ අනාගත අර්ථයෙහි අතීත ක්‍රියා පද (ප්‍රත්‍යයන්) යෙදීමට ව්‍යාකරණඥයෝ කැමති වෙති.

Dubbheti dubbheyya. Visakumbhenāti ekena visapuṇṇakumbhena. Soti so puggalo. Na padūseyya visamissaṃ kātuṃ na sakkotīti attho. Bhayānakoti vipulagambhīrabhāvena bhayānako. Tenāpi dūsetuṃ na sakkuṇeyyataṃ dasseti. Vādenāti dosakathanena. Upahiṃsatīti bādhati.

‘දුබ්භේ’ යනු ද්‍රෝහිකම් කරන්නේය යන්නයි. ‘විසකුම්භේන’ යනු එක් විෂ පිරුණු කළයකිනි. ‘සෝ’ යනු ඒ පුද්ගලයායි. ‘න පදූසෙය්‍ය’ යනු විෂ මිශ්‍ර කිරීමට නොහැකි වන්නේය යන අර්ථයයි. ‘භයානකෝ’ යනු මහත් වූ ද ගැඹුරු වූ ද බැවින් බියකරු වූයේය යන්නයි. එයින් ද විනාශ කිරීමට නොහැකි බව දක්වයි. ‘වාදේන’ යනු දෝෂාරෝපණයෙනි (වැරදි පැවසීමෙනි). ‘උපහිංසති’ යනු පීඩා කරයි (පෙළයි).

Saṅghabhedakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

සංඝභේදක කථා වර්ණනාව නිමා විය.

Upālipañhākathāvaṇṇanā

උපාලි ප්‍රශ්න කථා වර්ණනාව

351. Na pana ettāvatā saṅgho bhinno hotīti salākaggāhāpanamattena saṅghabhedānibbattito vuttaṃ. Uposathādisaṅghakamme kate eva hi saṅgho bhinno hoti. Tattha ca uposathapavāraṇāsu ñattiniṭṭhānena, sesakammesu apalokanādikammapariyosānena saṅghabhedo samatthoti daṭṭhabbo.

351. ‘න පන එත්තාවතා සංඝෝ bhinno හෝති’ (එපමණකින් සංඝයා භේද නොවේ) යන මෙය, හුදෙක් සලාක ලබා දීමෙන් පමණක් සංඝභේදය සිදු නොවන බැවින් පවසන ලදී. මක්නිසාද යත්, උපෝසථ ආදී සංඝ කර්ම සිදු කළ කල්හිම සංඝයා භේද වෙයි. එහිදී උපෝසථ සහ පවාරණ කර්මයන්හිදී ඤත්ති කර්මය අවසන් වීමෙන් ද, සෙසු කර්මයන්හිදී අපලෝකන කර්මයන් අවසන් වීමෙන් ද සංඝභේදය සම්පූර්ණ වන බව දත යුතුය.

‘‘Abhabbatā na vuttā’’ti idaṃ ‘‘bhikkhave, devadattena paṭhamaṃ ānantariyakammaṃ upacita’’ntiādinā ānantariyattaṃ vadatā bhagavatā tassa abhabbatāsaṅkhātā pārājikatā na paññattā. Etena āpatti viya abhabbatāpi paññattianantarameva hoti, na tato pureti dasseti. Idha pana ādikammikassapi anāpattiyā avuttattā devadattādayopi na muttāti daṭṭhabbaṃ.

‘අභබ්බතා න වුත්තා’ (අභව්‍ය බව පවසන ලද්දේ නැත) යන මෙය, 'මහණෙනි, දේවදත්තයා විසින් පළමුව ආනන්තරිය කර්මය රැස් කරන ලදී' යනාදීන් ආනන්තරියභාවය වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඔහුගේ අභව්‍යභාවය යැයි කියනු ලබන පාරාජිකා භාවය නොපැනවූ බැවිනි. මෙයින් ඇවැත් මෙන්ම අභව්‍යභාවය ද පැනවීමෙන් පසුවම සිදුවන බවත්, ඊට පෙර සිදු නොවන බවත් පෙන්වයි. මෙහිදී (සංඝභේදකයෙහිදී) ප්‍රථම වරට වරද කළ තැනැත්තාට ද ඇවැත් නොවීම පවසා නැති බැවින් දේවදත්ත ආදීන් ද ඉන් නොමිදුණු බව දත යුතුය.

Tayo satipaṭṭhānātiādīsu tayo eva satipaṭṭhānā, na tato paranti ekassa satipaṭṭhānassa paṭikkhepova idha adhammo, na pana tiṇṇaṃ satipaṭṭhānattavidhānaṃ [Pg.256] tassa dhammattā. Evaṃ sesesupi hāpanakoṭṭhāsesu. Vaḍḍhanesu pana cha indriyānīti anindriyassapi ekassa indriyattavidhānameva adhammo. Evaṃ sesesupi. Na kevalañca eteva, ‘‘cattāro khandhā, terasāyatanānī’’tiādinā yattha katthaci viparītato pakāsanaṃ sabbaṃ adhammo. Yāthāvato pakāsanañca sabbaṃ dhammoti daṭṭhabbaṃ. Pakāsananti cettha tathā tathā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā arūpakkhandhāva adhippetā, evamettha dasakusalakammapathādīsu anavajjaṭṭhena sarūpato dhammesu, akusalakammapathādīsu sāvajjaṭṭhena sarūpato adhammesu ca tadaññesu ca abyākatesu yassa kassaci koṭṭhāsassa bhagavatā paññattakkameneva pakāsanaṃ ‘‘dhammo’’ti ca viparītato pakāsanaṃ ‘‘adhammo’’ti ca dassitanti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha vinayādayopi yathābhūtato, ayathābhūtato ca pakāsanavasena dhammādhammesu eva pavisanti, vinayādināmena pana visesetvā visuṃ gahitattā tadavasesameva dhammādhammakoṭṭhāse pavisatīti daṭṭhabbaṃ.

"තයෝ සතිපට්ඨානා" (සතිපට්ඨාන තුනකි) යනාදී තැන්හි, සතිපට්ඨාන තුනක්ම පවතී, එයින් ඔබ්බට නැතැයි එක් සතිපට්ඨානයක් බැහැර කිරීම මෙහිදී අධර්මය වේ. එහෙත් සතිපට්ඨාන තුනක් ඇති බව පැනවීම අධර්මයක් නොවේ. මන්දයත්, එය ධර්මයක් වන බැවිනි. ශේෂ වූ අඩු කරන කොටස්වලදී ද එසේමය. වැඩි කරන කොටස්වලදී වනාහි, "ඡ ඉන්ද්‍රියානි" (ඉන්ද්‍රියයන් සයකි) යි ඉන්ද්‍රිය නොවන එක් ධර්මයකට ඉන්ද්‍රිය බව පැනවීම අධර්මය වේ. ශේෂ වූ ධර්මයන්හිදී ද එසේමය. මේ සතිපට්ඨාන ආදිය පමණක් නොව, "චත්තාරෝ කන්ධා, තේරසායතනානි" (ස්කන්ධ හතරකි, ආයතන දහතුනකි) යනාදී වශයෙන් යම් කිසි ධර්මයක් පෙරළා (වැරදි ලෙස) දැක්වීම අධර්මය වේ. නිවැරදි ලෙස දැක්වීම ධර්මය යැයි දත යුතුය. මෙහි "දැක්වීම" යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් කායද්වාර වාග්ද්වාර ප්‍රයෝගයන් උපදවන නාම ස්කන්ධයන්ම අදහස් කරනු ලැබේ. මෙසේ මෙහි නිර්දෝෂී අර්ථයෙන් තමන්ගේ ස්වභාවය ඇති බැවින් ධර්මයන් වූ දස කුසල් කර්මපථ ආදියෙහි ද, සදෝෂී අර්ථයෙන් තමන්ගේ ස්වභාවය ඇති බැවින් අධර්මයන් වූ අකුසල් කර්මපථ ආදියෙහි ද, ඒවායින් බාහිර වූ අව්‍යාකෘත ධර්මයන්හි ද යම් කිසි කොටසක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැනවූ අනුපිළිවෙළින්ම දැක්වීම "ධර්මය" කියා ද, පෙරළා දැක්වීම "අධර්මය" කියා ද දක්වන ලදැයි දත යුතුය. මෙහි විනය ආදිය ද ඇති සැටියෙන් හෝ නැති සැටියෙන් දැක්වීමේ වශයෙන් ධර්ම-අධර්ම ගණයටම ඇතුළත් වේ. එහෙත් විනය ආදී නමින් සුවිශේෂී කොට වෙන් කොට ගත් බැවින්, එයින් ශේෂ වූ ධර්මයන්ම ධර්ම-අධර්ම කොටස්වලට ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

Imaṃ adhammaṃ dhammoti karissāmātiādi dhammañca adhammañca yāthāvato ñatvāva pāpicchaṃ nissāya viparītato pakāsentasseva saṅghabhedo hoti, na pana tathāsaññāya pakāsentassāti dassanatthaṃ vuttaṃ. Esa nayo ‘‘avinayaṃ vinayoti dīpentī’’tiādīsupi. Tattha niyyānikanti ukkaṭṭhanti attho. ‘‘Tathevā’’ti iminā ‘‘evaṃ amhākaṃ ācariyakula’’ntiādinā vuttamatthaṃ ākaḍḍhati.

"ඉමං අධම්මං ධම්මෝති කරිස්සාමා" (මේ අධර්මය ධර්මය කරමු) යනාදී පාඨයන්, ධර්මය හා අධර්මය ඇති සැටියෙන් දැන දැනම ලාමක ආශාවන් (පාපිච්ඡතාවය) නිසා පෙරළා පෙන්වන මහණෙකුටම සඟබෙදුම (සංඝභේදය) සිදුවේ; එසේ සිතාගෙන (වැරදි වැටහීමෙන්) පෙන්වන්නෙකුට සඟබෙදුමක් සිදු නොවේ යන්න පෙන්වා දීම සඳහා වදාරන ලදී. "අවිනයං විනයෝති දීපෙන්ති" යනාදී තැන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. එහි "නිය්‍යානිකං" යනු උතුම් වූ යන අර්ථයයි. "තථේවා" යන්නෙන් "මෙසේ අපගේ ආචාර්ය පරම්පරාවයි" යනාදී වශයෙන් කියන ලද අර්ථය ඇද ගනු ලැබේ.

Saṃvaro pahānaṃ paṭisaṅkhāti saṃvaravinayo, pahānavinayo, paṭisaṅkhāvinayo ca vutto. Tenāha ‘‘ayaṃ vinayo’’ti. ‘‘Paññattaṃ apaññatta’’nti dukaṃ ‘‘bhāsitaṃ abhāsita’’nti dukena atthato samānameva, tathā duṭṭhulladukaṃ garukadukena. Teneva tesaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā…pe… idaṃ apaññattaṃ nāmā’’tiādinā sadisaniddeso kato. Sāvasesāpattinti avasesasīlehi sahitāpattiṃ. Natthi etissaṃ āpannāyaṃ sīlāvasesāti anavasesāpatti.

"සංවරෝ පහාနං පටිසංඛා" යන්නෙන් සංවර විනය, ප්‍රහාණ විනය සහ ප්‍රතිසංඛ්‍යා විනය කියන ලදී. එහෙයින් "අයං විනයෝ" (මෙය විනයයි) යි වදාළ සේක. "පඤ්ඤත්තං අපඤ්ඤත්තං" යන යුගලය (දුකය) අර්ථ වශයෙන් "භාසිතං අභාසිතං" යන යුගලයට සමානමය. එසේම "දුට්ඨුල්ල දුකය" ද "ගරුක දුකයට" සමාන වේ. එහෙයින්ම ඔවුන් සඳහා "චත්තාරෝ සතිපට්ඨානා...පේ... ඉදං අපඤ්ඤත්තං නාම" යනාදී වශයෙන් සමාන විස්තරයක් කරන ලදී. "සාවසේසාපත්තිං" යනු ඉතිරි වූ සීලයන් සහිත ඇවැතයි. යම් ඇවැතකට පැමිණි කල්හි එහි ඉතිරි වන සීලයක් නැත්ද, එය "අනවසෙසාපත්ති" (ඉතිරි නොවන ඇවැත) නමි.

354. Pāḷiyaṃ samaggānañca anuggahoti yathā samaggānaṃ sāmaggī na bhijjati, evaṃ anuggahaṇaṃ anubalappadānaṃ.

354. පාලියෙහි "සමග්ගානඤ්ච අනුග්ගහෝ" යනු සමගි වූ භික්ෂූන්ගේ සමගිය බිඳී නොයන පරිදි අනුග්‍රහ කිරීම හෙවත් ශක්තියක් ලබා දීමයි.

355. Siyā [Pg.257] nu khoti sambhaveyya nu kho. Tasmiṃ adhammadiṭṭhīti attano ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti etasmiṃ dīpane ayuttadiṭṭhi. Bhede adhammadiṭṭhīti ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpetvā anussāvanasalākaggāhāpanādinā attānaṃ muñcitvā catuvaggādikaṃ saṅghaṃ ekasīmāyameva ṭhitato catuvaggādisaṅghato viyojetvā ekakammādinipphādanavasena saṅghabhedakaraṇe adhammadiṭṭhiko hutvāti attho. Vinidhāya diṭṭhinti yā tasmiṃ ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane attano adhammadiṭṭhi uppajjati, taṃ vinidhāya paṭicchādetvā ‘‘dhammo evāya’’nti viparītato pakāsetvāti attho. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.

355. "සියා නු ඛෝ" යනු සිදු විය හැකි ද යන්නයි. "තස්මිං අධම්මදිට්ඨි" යනු තමාගේ "අධර්මය ධර්මය" යි දැක්වීම පිළිබඳව නුසුදුසුය යන මතයෙහි (අදහසෙහි) සිටීමයි. "භේදේ අධම්මදිට්ඨි" යනු "අධර්මය ධර්මය" යි දක්වා, කම්මවාචා කියවීම, සලාක (කොළ) බෙදීම ආදියෙන් තමා නිදහස් කර, සතර නමක් ඇති සංඝයා එකම සීමාවක සිටින සංඝයාගෙන් වෙන් කොට, එකම විනය කර්මයක් කිරීමේ අනුභාවයෙන් සඟබෙදුම සිදු කිරීමෙහිදී එය අධර්මයක්ය යන මතයෙහි සිටීම යන අර්ථයයි. "විනිධාය දිට්ඨිං" යනු එම "අධර්මය ධර්මය" යි පෙන්වීමේදී තමා තුළ උපදින යම් අසදෘශ (වැරදි) මතයක් වේද, එය සඟවාගෙන (යටපත් කරගෙන) "මෙය ධර්මයමය" කියා පෙරළා දැක්වීම යන අර්ථයයි. මෙසේ සෑම තැනකදීම අර්ථය දත යුතුය.

Bhede dhammadiṭṭhīti yathāvuttanayena saṅghabhedane doso natthīti laddhiko. Ayaṃ pana ‘‘adhammaṃ dhammo’’ti dīpane adhammadiṭṭhiko hutvāpi taṃ diṭṭhiṃ vinidhāya karaṇena saṅghabhedako atekiccho jāto. Evaṃ bhede vematikoti imassa pana bhede vematikadiṭṭhiyā vinidhānampi atthi. Sesaṃ samameva. Tasmiṃ dhammadiṭṭhibhede adhammadiṭṭhīti ayaṃ pana bhede adhammadiṭṭhiṃ vinidhāya katattā saṅghabhedako atekiccho jāto. Sukkapakkhe pana sabbattha ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā bhede vā dhammadiṭṭhitāya diṭṭhiṃ avinidhāyeva katattā saṅghabhedakopi satekiccho jāto. Tasmā ‘‘adhammaṃ dhammo’’tiādidīpane vā saṅghabhede vā ubhosupi vā adhammadiṭṭhi vā vematiko vā hutvā taṃ diṭṭhiṃ, vimatiñca vinidhāya ‘‘dhammo’’ti pakāsetvā vuttanayena saṅghabhedaṃ karontasseva ānantariyaṃ hotīti veditabbaṃ.

"භේදේ ධම්මදිට්ඨි" යනු ඉහත කී ක්‍රමයෙන් සඟබෙදුමෙහි වරදක් නැතැයි යන මතය දැරීමයි. එහෙත් මේ භික්ෂුව වනාහි "අධර්මය ධර්මය" යි දැක්වීමේදී එය අධර්මයක් යැයි මතය දැරුව ද, එම මතය සඟවා තබා සඟබෙදුම සිදු කිරීම නිසා පිළියම් කළ නොහැකි (අතේකිච්ඡ) සඟබෙදන්නෙකු බවට පත් වේ. "සඟබෙදුමෙහි සැක ඇති තැනැත්තා ද" (වේමතික) එසේමය. මෙම සැක ඇති භික්ෂුවට සඟබෙදුමෙහි සැක සහිත මතය සඟවා තැබීමක් ද ඇත. ඉතිරිය සමානමය. "තස්මිං ධම්මදිට්ඨිභේදේ අධම්මදිට්ඨි" යන පදයෙහි, මේ භික්ෂුව වනාහි සඟබෙදුමෙහිදී අධර්ම මතය සඟවා තබා ක්‍රියා කළ බැවින් පිළියම් කළ නොහැකි සඟබෙදන්නෙකු බවට පත් වේ. ශුක්ල පක්ෂයෙහි (නිවැරදි පාර්ශවයෙහි) වනාහි සෑම තැනකදීම "අධර්මය ධර්මය" යනාදී වශයෙන් දැක්වීමේදී හෝ සඟබෙදුමෙහිදී හෝ ධර්ම මතය සඟවන්නේ නැතිවම ක්‍රියා කළ බැවින් සඟබෙදන්නෙකු වුව ද පිළියම් කළ හැකි (සතේකිච්ඡ) අයෙකු වේ. එහෙයින් "අධර්මය ධර්මය" යනාදී වශයෙන් දැක්වීමේදී හෝ සඟබෙදුමෙහිදී හෝ ඒ දෙකෙහිම හෝ අධර්ම මතයක් හෝ සැකයක් හෝ ඇතිව, එම මතය හෝ සැකය හෝ සඟවාගෙන "ධර්මය" යැයි පෙන්වමින් ඉහත කී ක්‍රමයට සඟබෙදුම සිදු කරන තැනැත්තාටම ආනන්තරිය කර්මය සිදු වන බව දත යුතුය.

Upālipañhākathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උපාලි ප්‍රශ්න කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Saṅghabhedakakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සංඝභේදකක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා වදාරන ලදී.

8. Vattakkhandhako

8. වත්තක්ඛන්ධකය

Āgantukavattakathāvaṇṇanā

ආගන්තුක වත්ත කථා වර්ණනාව

357. Vattakkhandhake [Pg.258] pattharitabbanti ātape pattharitabbaṃ. Pāḷiyaṃ abhivādāpetabboti vandanatthāya vassaṃ pucchanena navako sayameva vandatīti vuttaṃ. Nilloketabboti oloketabbo.

357. වත්තක්ඛන්ධකයෙහි "පත්ථරිතබ්බං" යනු අව්වේ වියළාගත යුතු (පැතිරවිය යුතු) යන්නයි. පාලියෙහි "අභිවාදාපේතබ්බෝ" යන වචනයෙන් අදහස් කරන්නේ, වැඳීම පිණිස වස් ප්‍රමාණය විමසීමෙන් නවක භික්ෂුව තමා විසින්ම වඳින බවයි. "නිල්ලෝකේතබ්බෝ" යනු බැලිය යුතුය යන්නයි.

Āgantukavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආගන්තුක වත්ත කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Āvāsikavattakathāvaṇṇanā

ආවාසික වත්ත කථා වර්ණනාව

359. ‘‘Yathābhāga’’nti ṭhapitaṭṭhānaṃ anatikkamitvā mañcapīṭhādiṃ papphoṭetvā pattharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā dānampi senāsanapaññāpanamevāti dassento āha ‘‘papphoṭetvā hi pattharituṃ pana vaṭṭatiyevā’’ti.

359. "යථාභාගං" යනු තැබූ ස්ථානය ඉක්මවා නොගොස්, ඇඳ පුටු ආදිය ගසා දමා (පිරිසිදු කර) එළා, ඒ මත ඇතිරිලි දමා දීම ද සෙනසුන් පැනවීමක්ම වන බව පෙන්වමින්, "ගසා දමා එළීම වනාහි සුදුසුමය" යි වදාළ සේක.

Āvāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආවාසික වත්ත කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Anumodanavattakathāvaṇṇanā

අනුමෝදනා වත්ත කථා වර්ණනාව

362. Pañcame nisinneti anumodanatthāya nisinne. Na mahātherassa bhāro hotīti anumodakaṃ āgametuṃ na bhāro. Ajjhiṭṭhova āgametabboti attanā ajjhiṭṭhehi bhikkhūhi anumodanteyeva nisīditabbanti attho.

362. "පඤ්චමේ නිසින්නේ" යනු අනුමෝදනාව කිරීම සඳහා වැඩ සිටින කල්හිය. "න මහාථේරස්ස භාරෝ හෝති" යනු අනුමෝදනා කරන භික්ෂුව පැමිණෙන තෙක් බලා සිටීම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේට බරක් නොවේ යන්නයි. "අජ්ඣිට්ඨෝව ආගමේතබ්බෝ" යනු තමන් විසින් ආරාධනා කරන ලද භික්ෂූන් වහන්සේලා අනුමෝදනා කරන කල්හිම වැඩ සිටිය යුතුය යන අර්ථයයි.

Anumodanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුමෝදනා වත්ත කථා වර්ණනාව නිමවා වදාරන ලදී.

Bhattaggavattakathāvaṇṇanā

භත්තග්ග වත්ත කථා වර්ණනාව

364. Manussānaṃ parivisanaṭṭhānanti yattha antovihārepi manussā saputtadārā āvasitvā bhikkhū netvā bhojenti. Āsanesu satīti nisīdanaṭṭhānesu [Pg.259] santesu. Idaṃ, bhante, āsanaṃ uccanti āsanne samabhūmibhāge paññattaṃ therāsanena samakaṃ āsanaṃ sandhāya vuttaṃ, therāsanato pana uccatare āpucchitvāpi nisīdituṃ na vaṭṭati. Yadi taṃ āsannampi nīcataraṃ hoti, anāpucchāpi nisīdituṃ vaṭṭati. Mahātherasseva āpattīti āsanena paṭibāhanāpattiyā āpatti. Avattharitvāti pārutasaṅghāṭiṃ avattharitvā, anukkhipitvāti attho.

364. 'Manussānaṃ parivisanaṭṭhānaṃ' යනු විහාරය තුළ වුවද, යම් තැනක මිනිසුන් අඹුදරුවන් සමඟ පදිංචි වී, භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කරවා දන් පිරිනමයිද (එම ස්ථානයයි). 'Āsanesu satī' යනු අසුන් ඇති කල්හිය. 'ස්වාමීනි, මේ අසුන උස් ය' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ළඟම පිහිටි සමතලා භූමි භාගයක පනවන ලද, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අසුන හා සමාන උසකින් යුත් අසුනක් සම්බන්ධයෙනි. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ අසුනට වඩා උස් අසුනක නම්, අවසර ගෙන වුවද වාඩිවීම සුදුසු නොවේ. ඉදින් එය සමීපයෙහි වුවද පහත් අසුනක් වේ නම්, අවසර නොගෙන වුවද වාඩිවීම සුදුසුය. 'Mahātherasseva āpatti' යනු අසුන වැළැක්වීමේ ඇවතින් ඇවැත් වේ යන අර්ථයයි. 'Avattharitvā' යනු පෙරවූ සඟළ සිවුර එලාගෙන, ඔසවා නොගෙන යන්න අර්ථයයි.

Pāḷiyaṃ ‘‘ubhohi hatthehi…pe… odano paṭiggahetabbo’’ti idaṃ hatthatale vā pacchipiṭṭhiādidussaṇṭhitādhāre vā pattaṃ ṭhapetvā odanassa gahaṇakāle pattassa apatanatthāya vuttaṃ, susajjite pana ādhāre pattaṃ ṭhapetvā ekena hatthena taṃ parāmasitvāpi odanaṃ paṭiggahetuṃ vaṭṭati eva. Ubhohi hatthehi…pe… udakaṃ paṭiggahetabbanti etthāpi eseva nayo.

පාලියෙහි සඳහන් 'ubhohi hatthehi...pe... odano paṭiggahetabbo' (දෑතින්ම...පෙ... බත් පිළිගත යුතුය) යන්න, අත්ල මත හෝ පිරවරක් (පෙට්ටියක්) පිටුපස වැනි අවිධිමත් ලෙස තැබූ ආධාරකයක් මත පාත්‍රය තබා බත් පිළිගන්නා අවස්ථාවේදී පාත්‍රය බිම නොවැටෙනු පිණිස දක්වන ලද්දකි. එහෙත් මනාව සකස් කළ පාත්‍ර ආධාරකයක් මත පාත්‍රය තබා එක් අතකින් එය අල්ලාගෙන වුවද බත් පිළිගැනීම සුදුසුමය. 'ubhohi hatthehi...pe... udakaṃ paṭiggahetabbaṃ' (දෑතින්ම...පෙ... පැන් පිළිගත යුතුය) යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Hatthadhovanaudakanti bhojanāvasāne udakaṃ. Tenāha ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā dhovitabbā’’ti. Tena pariyosāne dhovanameva paṭikkhittaṃ, bhojanantare pana pānīyapivanādinā nayena hatthaṃ dhovitvā puna bhuñjituṃ vaṭṭatīti dasseti. Potthakesu pana ‘‘pānīyaṃ pivitvā hatthā na dhovitabbā’’ti likhanti, taṃ purimavacanena na sameti pariyosāne udakasseva ‘‘hatthadhovanaudaka’’nti vuttattā. Sace manussā dhovatha, bhantetiādi niṭṭhitabhattaṃ nisinnaṃ theraṃ sandhāya vuttaṃ. Dhure dvārasamīpe.

'Hatthadhovanaudakaṃ' යනු ආහාර ගැනීම අවසානයේදී දෑත් සේදීමට ගන්නා පැන්ය. එහෙයින් 'පැන් පානය කොට දෑත් සේදිය යුතුය' යි වදාරන ලදී. එයින් ආහාර ගැනීම අවසානයේදී දෑත් සේදීම පමණක් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති අතර, ආහාර ගන්නා අතරතුර පැන් පානය කිරීම ආදී ක්‍රමයෙන් දෑත් සෝදා නැවත අනුභව කිරීම සුදුසු බව දක්වයි. පොත්පත්හි නම් 'පැන් පානය කොට දෑත් නොසේදිය යුතුය' යි ලියති. එය පෙර ප්‍රකාශය හා නොගැලපේ. මන්දයත්, අවසානයේදී සෝදන පැන්වලටම 'දෑත් සෝදන පැන්' යයි පවසන බැවිනි. 'මිනිසුන් ස්වාමීනි, සෝදන්න යනාදී වශයෙන් පවසන්නේ නම්...' යන්න ආහාර ගෙන අවසන්ව වැඩසිටින ස්ථවිරයන් වහන්සේ අරභයා පවසන ලද්දකි. 'Dhure' යනු දොර අසලයි.

Bhattaggavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

භත්තග්ගවත්ත (භෝජන ශාලා වත්) කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā

පිණ්ඩචාරිකවත්ත (පිඬු සිඟා වඩින වත්) කථා වර්ණනාව

366. Pāḷiyaṃ ṭhāpeti vāti tiṭṭha bhanteti vadanti.

366. පාලියෙහි 'ṭhāpeti vā' යන්නෙන් 'ස්වාමීනි, නතර වන්න (වැඩසිටින්න)' යයි පවසති (යන්න අදහස් වේ).

367. Atthi, bhante, nakkhattapadānīti nakkhattapadavisayāni ñātāni atthi, assayujādinakkhattaṃ jānāthāti adhippāyo. Tenāha ‘‘na jānāma, āvuso’’ti. Atthi, bhante, disābhāganti etthāpi eseva nayo. Kenajja, bhante, yuttanti kena nakkhattena cando yuttoti attho.

367. 'Atthi, bhante, nakkhattapadāni' යන්නෙන් 'ස්වාමීනි, දන්නා වූ නැකත් පද (නක්ෂත්‍ර විෂයයන්) තිබේද? අස්විද ආදී නැකත් දන්නෙහිද?' යන අදහසයි. එහෙයින් 'ඇවැත්නි, අපි නොදනිමු' යි වදාළහ. 'Atthi, bhante, disābhāga' යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'Kenajja, bhante, yuttaṃ' යනු 'ස්වාමීනි, අද සඳ කුමන නැකත සමඟ යෙදී තිබේද?' යන අර්ථයයි.

369. Aṅgaṇeti [Pg.260] abbhokāse. Evameva paṭipajjitabbanti uddesadānādi āpucchitabbanti dasseti.

369. 'Aṅgaṇe' යනු එළිමහනෙහිය. 'Evameva paṭipajjitabbaṃ' යන්නෙන් උදෙසීම් දීම් (ධර්ම දේශනා/ඉගැන්වීම්) ආදිය පිළිබඳව විමසා (අවසර) ගත යුතු බව දක්වයි.

374. Nibaddhagamanatthāyāti attanova nirantaragamanatthāya. Ūhaditāti ettha hada-dhātussa vaccavissajjanatthatāyāha ‘‘bahi vaccamakkhitā’’ti.

374. 'Nibaddhagamanatthāya' යනු තමන්ගේම අඛණ්ඩ ගමන පිණිසය. 'Ūhaditā' යන්නෙහි 'හද්' (had) ධාතුව මළපහ කිරීමේ අර්ථය ගන්නා බැවින් 'පිටත මළපහ තැවරුණු' යැයි පවසන ලදී.

Piṇḍacārikavattakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පිණ්ඩචාරිකවත්ත කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Vattakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

වත්තක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිමවා ඇත.

9. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhako

9. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකය (පාතිමොක්ඛ තැබීමේ පරිච්ඡේදය)

Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā

පාතිමොක්ඛ උදේසය (ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන ලෙස) අයැදීමේ කථා වර්ණනාව

383. Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhake [Pg.261] pāḷiyaṃ nandimukhiyāti odātadisāmukhatāya tuṭṭhamukhiyā. ‘‘Uddhastaṃ aruṇa’’nti vatvāpi ‘‘uddisatu, bhante, bhagavā’’ti pātimokkhuddesayācanaṃ anuposathe uposathakaraṇapaṭikkhepassa sikkhāpadassa apaññattattā therena katanti daṭṭhabbaṃ. Kasmā pana bhagavā evaṃ tuṇhībhūtova tiyāmarattiṃ vītināmesīti? Aparisuddhāya parisāya uposathādisaṃvāsakaraṇassa sāvajjataṃ bhikkhusaṅghe pākaṭaṃ kātuṃ, tañca āyatiṃ bhikkhūnaṃ tathāpaṭipajjanatthaṃ sikkhāpadaṃ ñāpetuṃ. Keci panettha ‘‘aparisuddhampi puggalaṃ tassa sammukhā ‘aparisuddho’ti vattuṃ mahākaruṇāya avisahanto bhagavā tathā nisīdī’’ti kāraṇaṃ vadanti. Taṃ akāraṇaṃ pacchāpi avattabbato, mahāmoggallānattherenāpi taṃ bāhāyaṃ gahetvā bahi nīharaṇassa akattabbatāpasaṅgato. Tasmā yathāvuttamevettha kāraṇanti. Teneva ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ tathāgato aparisuddhāya parisāya uposathaṃ kareyya, pātimokkhaṃ uddiseyyā’’ti (a. ni. 8.20; cūḷava. 386; udā. 45) vatvā ‘‘na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabba’’ntiādinā (cūḷava. 386) sāpattikaparisāya kattabbavidhi dassito.

383. පාතිමොක්ඛට්ඨපනක්ඛන්ධකයෙහි පාලියේ එන 'Nandimukhiyā' යනු ශ්වේත වර්ණ (පැහැපත්) වූ දිශාභාගය ඇති, ප්‍රීතිමත් මුහුණක් බඳු වූ කල්හිය. 'අරුණ නැගී ඇත' යි පවසා වුවද 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා' යි ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන ලෙස අයැදීම, පොහොය නොවන දිනක පොහොය කිරීම තහනම් කරන ශික්ෂාපදය තවමත් පනවා නොතිබූ බැවින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කරන ලද්දක් ලෙස දත යුතුය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ නිශ්ශබ්දවම තුන්යම් රාත්‍රිය ඉක්මවා හැරියේ මන්ද යත්? අපිරිසිදු පිරිසක් මැද පොහොය කිරීම ආදී වූ සහවාසයේ දොස් සහිත බව භික්ෂු සංඝයා අතර ප්‍රකට කිරීමටත්, මතු අනාගතයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලාට ඒ අයුරින් පිළිපැදීම පිණිස එම ශික්ෂාපදය පැනවීමටත් ය. ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙහිදී, 'අපිරිසිදු පුද්ගලයා ඉදිරියෙහි ඔහු අපිරිසිදුය යි පැවසීමට මහා කරුණාව නිසා නොහැකි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වැඩසිටි සේක' යි හේතුව පවසති. එය නිවැරදි හේතුවක් නොවේ. මන්ද යත්, පසුවද එය නොකිව යුත්තක් වන බැවිනි. තවද මහා මොග්ගල්ලාන මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් එම පුද්ගලයා බාහුවෙන් අල්ලා පිටතට ඇද දැමීම ද නොකළ යුත්තක් බවට පත්වන බැවිනි. එහෙයින් කලින් පවසන ලද කරුණම මෙහි නියම හේතුව ලෙස ගත යුතුය. එබැවිනුයි 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ අපිරිසිදු පිරිසක් මැද පොහොය කිරීම හෝ ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසීම කිසිසේත් සිදු නොවන්නකි' යි වදාරා, 'මහණෙනි, ඇවැත් සහිත වූවකු විසින් ප්‍රාතිමෝක්ෂය නොඇසිය යුතුය' යනාදී වශයෙන් ඇවැත් සහිත පිරිසකගේ පැවැත්ම පිළිබඳ විධිවිධාන දක්වන ලද්දේ.

Saṅkassarasamācāranti kiñcideva asāruppaṃ disvā ‘‘idaṃ iminā kataṃ bhavissatī’’ti parehi saṅkāya saritabbasamācāraṃ, attanā vā ‘‘mama anācāraṃ ete jānantī’’ti saṅkāya saritabbasamācāraṃ. Samaṇavesadhāraṇena, saṅghikapaccayabhāgagahaṇādinā ca jīvikaṃ kappento ‘‘ahaṃ samaṇo’’ti paṭiññaṃ adentopi atthato dento viya hotīti ‘‘samaṇapaṭiññaṃ brahmacāripaṭiñña’’nti vuttaṃ. Avassutanti kilesāvassanena tintaṃ. Sañjātadussilyakacavarattā kasambujātaṃ, asāratāya vā kasambu viya jātaṃ. Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvāti dvārasālato bahi nikkhamāpetvā.

'Saṅkassarasamācāraṃ' යනු කිසියම් නොසැලකිලිමත් හැසිරීමක් දැක 'මෙය මොහු විසින් කරන ලද්දක් විය හැකිය' යි අන්‍යයන් සැකයෙන් සිහිපත් කරන හැසිරීමයි. නැතහොත් තමා විසින්ම 'මගේ අනාචාරය මොවුහු දනිති' යි සැකයෙන් සිහිපත් කරනු ලබන හැසිරීමයි. ශ්‍රමණ වේෂය දැරීමෙන් ද, සංඝික පත්‍ය කොටස් ලබාගැනීම ආදියෙන් ද දිවි ගෙවන්නා 'මම ශ්‍රමණයෙක් වෙමි' යි ප්‍රතිඥාවක් නොදුන්නද, සැබවින්ම එය දෙන්නෙකු හා සමාන වන බැවින් 'samaṇapaṭiññaṃ brahmacāripaṭiññaṃ' (ශ්‍රමණ ප්‍රතිඥාව, බ්‍රහ්මචාරී ප්‍රතිඥාව) යැයි කියන ලදී. 'Avassutaṃ' යනු කෙලෙස් වැස්සෙන් තෙත් වූවකි. උපන් දුශ්ශීල නමැති කුණුකසළ ඇති බැවින් 'kasambujātaṃ' (කසළ වැනි වූවක්) නම් වේ. නැතහොත් හරයක් නොමැති බැවින් කසළ මෙන් උපන්නකි. 'Bahidvārakoṭṭhakā nikkhāmetvā' යනු දොරටු ශාලාවෙන් පිටතට පමුණුවායි.

384. Mahāsamudde [Pg.262] abhiramantīti bahuso dassanapavisanādinā mahāsamudde abhiratiṃ vindanti. Na āyatakeneva papātoti chinnataṭamahāsobbho viya na āditova ninnoti attho. Ṭhitadhammoti avaṭṭhitasabhāvo. Pūrattanti puṇṇattaṃ. Nāgāti sappajātikā.

384. 'Mahāsamudde abhiramanti' යනු බොහෝ සෙයින් නැරඹීම, බැසීම ආදියෙන් මහා සමුද්‍රයෙහි ඇල්ම ලබති. 'Na āyatakeneva papāto' යනු ඉවුර කැඩී ගිය මහ වළක් මෙන් මුල සිටම ගැඹුරු නොවන බවයි. 'Ṭhitadhammo' යනු නොවෙනස්ව පවතින ස්වභාවයයි. 'Pūrattaṃ' යනු පූර්ණත්වයයි (පිරීමයි). 'Nāgā' යනු සර්ප කුලයට අයත් නාගයන්ය.

Pātimokkhuddesayācanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පාතිමොක්ඛ උදේසය අයැදීමේ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā

පාතිමොක්ඛ ශ්‍රවණයට (ඇසීමට) සුදුස්සන් පිළිබඳ කථා වර්ණනාව

386. Udāharitabbanti pāḷiyā avatvā tamatthaṃ yāya kāyaci bhāsāya udāhaṭampi udāhaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.

386. 'Udāharitabbaṃ' යනු පාලි භාෂාවෙන් නොකියා, එම අර්ථය වෙනත් ඕනෑම භාෂාවකින් ප්‍රකාශ කළ ද එය ප්‍රකාශ කළාක් මෙන්ම වන බව දත යුතුය.

Pure vā pacchā vāti ñattiārambhato pubbe vā ñattiniṭṭhānato pacchā vā.

'Pure vā pacchā vā' යනු ඤත්ති (දැනුම් දීම) ආරම්භයට පෙර හෝ ඤත්තිය නිමවීමෙන් පසුව හෝ වේ.

387. Katañca akatañca ubhayaṃ gahetvāti yassa katāpi atthi akatāpi. Tassa tadubhayaṃ gahetvā. Dhammikaṃ sāmagginti dhammikaṃ samaggakammaṃ. Paccādiyatīti ukkoṭanādhippāyena puna kātuṃ ādiyati.

387. 'Katañca akatañca ubhayaṃ gahetvā' යනු යමෙකුට කරන ලද දේ මෙන්ම නොකරන ලද දේ ද ඇත්ද, ඔහුගේ ඒ කරුණු දෙකම ගෙන (යන්නයි). 'Dhammikaṃ sāmaggiṃ' යනු ධාර්මික වූ සමගි කර්මයයි. 'Paccādiyati' යනු අවුල් කිරීමේ අදහසින් නැවත කිරීමට පෙළඹෙයි (භාරගනියි).

388. Ākārādisaññā veditabbāti ākāraliṅganimittanāmāni vuttānīti veditabbāni.

388. 'Ākārādisaññā veditabbā' යනු ආකාරය, ලිංගය, නිමිත්ත සහ නාමය යන මේවා කියන ලද බව දත යුතුය.

Pātimokkhasavanārahakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

පාතිමොක්ඛ ශ්‍රවණයට සුදුස්සන් පිළිබඳ කථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā

අත්තාදාන අංග කථා වර්ණනාව

398. Puna codetuṃ attanā ādātabbaṃ gahetabbaṃ adhikaraṇaṃ attādānanti āha ‘‘sāsanaṃ sodhetukāmo’’tiādi. Vassārattoti vassakālo. Sopi hi dubbhikkhādikālo viya adhikaraṇavūpasamatthaṃ lajjiparisāya dūrato ānayanassa, āgatānañca piṇḍāya caraṇādisamācārassa dukkarattā akālo eva.

398. නැවතත් චෝදනා කරනු පිණිස තමා විසින්ම භාරගත යුතු, ගත යුතු අධිකරණය 'අත්තාදාන' (තමා විසින් ගත යුතු දෙය) යි පැවසේ. එබැවින් 'සාසනං සෝධේතුකාමෝ' (ශාසනය පිරිසිදු කරනු කැමති) යනාදිය වදාරන ලදී. 'වස්සාරත්තෝ' යනු වස් කාලය (වැසි කාලය) යි. සැබවින්ම ඒ වස් කාලය ද, දුර්භික්ෂ කාලයක් මෙන්, අධිකරණය සංසිඳුවනු පිණිස ලජ්ජී පිරිස ඈතින් කැඳවාගෙන ඒම ද, පැමිණි භික්ෂූන්ගේ පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරීම ආදී ආචාර ධර්ම පැවැත්වීම ද දුෂ්කර වන බැවින් (අධිකරණයක් විනිශ්චය කිරීමට) නුසුදුසුම කාලයකි.

Samanussaraṇakaraṇanti anussaritānussaritakkhaṇe pītipāmojjajananato anussaraṇuppādakaṃ. Vigatūpakkilesa…pe… saṃvattatīti ettha yathā [Pg.263] abbhahimādiupakkilesavirahitānaṃ candimasūriyānaṃ sassirīkatā hoti, evamassāpi codakassa pāpapuggalūpakkilesavigamena sassirīkatā hotīti adhippāyo.

'සමනුස්සරණකරණං' යනු මෙනෙහි කරන කරන සෑම මොහොතකදීම ප්‍රීති ප්‍රමෝදය උපදවන බැවින් සිහිකිරීම ඇති කරන්නකි. 'විගතූපක්කිලේස...පෙ... සංවත්තති' යන්නෙහි අදහස නම්: වලාකුළු, මීදුම ආදී උපක්ලේෂයන්ගෙන් තොර වූ චන්ද්‍ර සූර්යයන්ගේ යම් සෝභමාන බවක් වේ ද, එමෙන්ම පාපී පුද්ගලයා නැමැති උපක්ලේෂය පහවීමෙන් මෙම චෝදකයාගේ ද සෝභමාන බවක් ඇතිවේ යන්නයි.

399. Adhigataṃ mettacittanti appanāppattaṃ mettajhānaṃ.

399. 'අධිගතං මෙත්තචිත්තං' යනු අර්පණාවට පත් වූ මෙත්තා ධ්‍යානයයි.

400-1. ‘‘Dosantaro’’ti ettha antara-saddo cittapariyāyoti āha ‘‘na duṭṭhacitto hutvā’’ti.

400-1. 'දෝසන්තරෝ' යන්නෙහි 'අන්තර' ශබ්දය සිත සඳහා වූ පර්යාය පදයක් බැවින් 'දුෂ්ට වූ සිතක් ඇතිව නොවේ' යැයි (අටුවාචාරීන් වහන්සේ) පැවසූහ.

Kāruññaṃ nāma karuṇā evāti āha ‘‘kāruññatāti karuṇābhāvo’’ti. Karuṇanti appanāppattaṃ vadati. Tathā mettanti.

'කාරුඤ්ඤ' නම් කරුණා ස්වභාවයම බැවින් 'කාරුඤ්ඤතා යනු කරුණා ස්වභාවය' යැයි පැවසූහ. 'කරුණා' යන්නෙන් අර්පණාවට පත් කරුණාව අදහස් කෙරේ. මෙත්තා යන්න ද එසේමය.

Attādānaaṅgakathādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අත්තාදාන අංග කථා විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Pātimokkhaṭṭhapanakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

ප්‍රාතිමෝක්ෂ තැබීමේ ඛන්ධක විස්තර ක්‍රමය නිමවා ලන ලදී.

10. Bhikkhunikkhandhako

10. 10. භික්ඛුනී ඛන්ධකය

Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā

මහාපජාපතී ගෝතමී වස්තු කථා විස්තරය

403. Bhikkhunikkhandhake [Pg.264] ‘‘mātugāmassa pabbajitattā’’ti idaṃ pañcavassasatato uddhaṃ saddhammassa appavattanakāraṇadassanaṃ. Sukkhavipassakakhīṇāsavavasena vassasahassantiādi khandhakabhāṇakānaṃ mataṃ gahetvā vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘paṭisambhidāppattehi vassasahassaṃ aṭṭhāsi, chaḷabhiññehi vassasahassaṃ, tevijjehi vassasahassaṃ, sukkhavipassakehi vassasahassaṃ, pātimokkhehi vassasahassaṃ aṭṭhāsī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 3.161) vuttaṃ. Aṅguttara (a. ni. aṭṭha. 3.8.51) -saṃyuttaṭṭhakathāsupi (saṃ. ni. aṭṭha. 2.2.156) aññathāva vuttaṃ, taṃ sabbaṃ aññamaññaviruddhampi taṃtaṃbhāṇakānaṃ matena likhitasīhaḷaṭṭhakathāsu āgatanayameva gahetvā ācariyena likhitaṃ īdise kathāvirodhe sāsanaparihāniyā abhāvato, sodhanupāyābhāvā ca. Paramatthavirodho eva hi suttādinayena sodhanīyo, na kathāmaggavirodhoti.

403. භික්ෂුණී ඛන්ධකයෙහි 'මාතුගාමස්ස පබ්බජිතත්තා' (ස්ත්‍රීන් පැවිදි වීම නිසා) යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ, වසර පන්සියයකට වඩා ඔබ්බට සද්ධර්මය නොපැවතීමට හේතුව දැක්වීමයි. 'සුක්ඛවිපස්සක ඛීණාසවයන් වහන්සේලාගේ වශයෙන් වසර දහසක් පවතී' යනාදී ප්‍රකාශය ඛන්ධක භාණකවරුන්ගේ මතය පිළිගෙන පවසන ලද්දකි. දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි වනාහි 'පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් පැවතියේය, ෂඩභිඥාලාභී රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් පැවතියේය, ත්‍රිවිද්‍යාලාභී රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් පැවතියේය, සුක්ඛවිපස්සක රහතන් වහන්සේලාගෙන් වසර දහසක් පැවතියේය, ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන් වසර දහසක් පැවතියේය' යි කියන ලදී. අංගුත්තර, සංයුක්ත අටුවාවන්හි ද වෙනත් ආකාරයකින් පවසන ලදී. ඒ සියල්ල එකිනෙකට පරස්පර වුවත්, දීඝ භාණකාදී මහා තෙරවරුන්ගේ මතය අනුව ලියැවුණු හෙළ අටුවාවන්හි සඳහන් ක්‍රමයම ගෙන අටුවාචාර්යයන් වහන්සේ විසින් ලියන ලදී. ඒ මන්ද යත්: මෙවැනි කථාවන්හි පරස්පරතා තිබුණ ද, ශාසනයේ පිරිහීමක් සිදු නොවන බැවින් ද, එය නිවැරදි කිරීමට වෙනත් ක්‍රමයක් නොමැති බැවින් ද වේ. සැබවින්ම, සූත්‍රාදී ක්‍රමයට අනුව නිවැරදි කළ යුත්තේ පරමාර්ථ ධර්මයන්ගේ පරස්පරතාවන් පමණි, කථා මාර්ගයන්ගේ පරස්පරතාවන් නිවැරදි කළ යුතු නොවේ.

Mahāpajāpatigotamīvatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාපජාපතී ගෝතමී වස්තු කථා විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā

භික්ෂුණී උපසම්පදාව අනුදැන වදාරනු ලැබූ කථා විස්තරය

404-8. Pāḷiyaṃ yadaggenāti yasmiṃ divase. Tadāti tasmiṃyeva divase. Vimānetvāti avamānaṃ katvā.

404-8. පාලියෙහි 'යදග්ගේන' යනු යම් දවසකද, 'තදා' යනු එදිනම යන්නයි. 'විමානෙත්වා' යනු අවමානයක් කොට (මහත්කොට නොසලකා) යන්නයි.

410-1. Āpattigāminiyoti āpattiṃ āpannāyo. Kammavibhaṅgeti parivāre kammavibhaṅge (pari. 482 ādayo).

410-1. 'ආපත්තිගාමිනියෝ' යනු ඇවැතට පත් වූ භික්ෂුණීහු ය. 'කම්මවිභංගෙ' යනු පරිවාර පාඨයෙහි එන කර්ම විභංගයෙහි ය.

413-5. Pāḷiyaṃ dve tisso bhikkhuniyoti dvīhi tīhi bhikkhunīhi. Na ārocentīti pātimokkhuddesakassa na ārocenti.

413-5. පාලියෙහි 'ද්වේ තිස්සෝ භික්ඛුනියෝ' යනු භික්ෂුණීන් දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසිනි. 'න ආරෝචෙන්ති' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන (දේශනා කරන) භික්ෂුවට නොදන්වති යන්නයි.

416. Dussaveṇiyāti anekadussapaṭṭe ekato katvā kataveṇiyā.

416. 'දුස්සවේණියා' යනු වස්ත්‍ර පටි කිහිපයක් එකට එක් කොට සාදන ලද රෙදි ගෙතුමකිනි.

417. Visesakanti [Pg.265] pattalekhādivaṇṇavisesaṃ. Pakiṇantīti vikkiṇanti. Namanakanti pāsukaṭṭhinamanakabandhanaṃ.

417. 'විසේසකං' යනු පත්‍ර රේඛා ආදී විවිධ වර්ණ රටාවන්ය. 'පකිණන්ති' යනු විකුණති යන්නයි. 'නමනකං' යනු ඉල ඇට නැමෙන සේ බඳිනා පටියයි.

422-5. Saṃvelliyanti kacchaṃ bandhitvā nivāsanaṃ. Tayo nissayeti rukkhamūlasenāsanassa tāsaṃ alabbhanato vuttaṃ.

422-5. 'සංවෙල්ලියං' යනු හැඳි වතෙහි පසුපස කොටස ඉණෙහි ගසා හැඳීමයි. 'තයෝ නිස්සයේ' (නිශ්‍රය තුන) යන්න පවසන ලද්දේ, එම භික්ෂුණීන්ට රුක්ඛමූල සේනාසනය (ගස් සෙවනෙහි විසීම) නොලැබෙන බැවිනි.

426-8. Aṭṭheva bhikkhuniyo yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhantīti aṭṭha bhikkhuniyo vuḍḍhapaṭipāṭiyāva gaṇhantiyo āgatapaṭipāṭiṃ paṭibāhanti, nāññāti attho. Anuvādaṃ paṭṭhapentīti issariyaṃ pavattentīti atthaṃ vadanti.

426-8. 'අට්ඨේව භික්ඛුනියෝ යථාවුඩ්ඪං පටිබාහන්ති' යනු භික්ෂුණීන් අටදෙනෙකුම ජ්‍යෙෂ්ඨතා අනුපිළිවෙලින් ලබමින්, පැමිණි පිළිවෙළ වළක්වති, අනෙක් අය එසේ නොකරති යන්න අර්ථයයි. 'අනුවාදං පට්ඨපෙන්ති' යන්නෙන් ආධිපත්‍යය පවත්වති යන අර්ථය පවසති.

430. Bhikkhudūtenāti bhikkhunā dūtabhūtena. Sikkhamānadūtenāti sikkhamānāya dūtāya.

430. 'භික්ඛුදූතේන' යනු දූතයෙකු වූ භික්ෂුවක ලවා යන්නයි. 'සික්ඛමානදූතේන' යනු දූතවරියක වූ සික්ඛමානාවක ලවා යන්නයි.

431. Na sammatīti nappahoti. Navakammanti ‘‘navakammaṃ katvā vasatū’’ti apaloketvā saṅghikabhūmiyā okāsadānaṃ.

431. 'න සම්මති' යනු ප්‍රමාණවත් නොවේ යන්නයි. 'නවකම්මං' යනු 'නවකර්මාන්ත කොට වෙසේවා' යි අවසර ලබා දී සංඝික භූමියෙහි ඉඩක් දීමයි.

432-6. Sannisinnagabbhāti duviññeyyagabbhā. Mahilātittheti itthīnaṃ sādhāraṇatitthe.

432-6. 'සන්නිසින්නගබ්භා' යනු දැනගත නොහැකි (පැහැදිලිව නොපෙනෙන) ගර්භයක් ඇත්තී යන්නයි. 'මහිලාතිත්ථෙ' යනු ස්ත්‍රීන්ට සාධාරණ වූ තොටුපළෙහි ය.

Bhikkhunīupasampadānujānanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

භික්ෂුණී උපසම්පදාව අනුදැන වදාරනු ලැබූ කථා විස්තරය නිමවා ලන ලදී.

Bhikkhunikkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

භික්ඛුනී ඛන්ධක විස්තර ක්‍රමය නිමවා ලන ලදී.

11. Pañcasatikakkhandhako

11. 11. පංචසතික ඛන්ධකය

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā

ඛුද්දානුඛුද්දක සික්ඛාපද කථා විස්තරය

437. Pañcasatikakkhandhake [Pg.266] pāḷiyaṃ ‘‘apāvuso, amhākaṃ satthāraṃ jānāsī’’ti idaṃ thero sayaṃ bhagavato parinibbutabhāvaṃ jānantopi attanā sahagatabhikkhuparisāya ñāpanatthameva, subhaddassa vuḍḍhapabbajitassa sāsanassa paṭipakkhavacanaṃ bhikkhūnaṃ viññāpanatthañca evaṃ pucchi. Subhaddo hi kusinārāyaṃ bhagavati abhippasannāya khattiyādigahaṭṭhaparisāya majjhe bhagavato parinibbānaṃ sutvā haṭṭhapahaṭṭhopi bhayena pahaṭṭhākāraṃ vācāya pakāsetuṃ na sakkhissati, idheva pana vijanapadese sutvā yathājjhāsayaṃ attano pāpaladdhiṃ pakāsessati, tato tameva paccayaṃ dassetvā bhikkhū samussāhetvā dhammavinayasaṅgahaṃ kāretvā etassa pāpabhikkhussa, aññesañca īdisānaṃ manorathavighātaṃ, sāsanaṭṭhitiñca karissāmīti jānantova taṃ pucchīti veditabbaṃ. Teneva thero ‘‘ekamidāhaṃ, āvuso, samaya’’ntiādinā subhaddavacanameva dassetvā dhammavinayaṃ saṅgāyāpesi. Nānābhāvoti sarīrena nānādesabhāvo, vippavāsoti attho. Vinābhāvoti maraṇena viyujjanaṃ. Aññathābhāvoti bhavantarūpagamanena aññākārappatti.

437. පංචසතික ඛන්ධකයෙහි පාලි පාඨයෙහි එන 'ඇවැත්නි, අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේව දන්නෙහිද?' යන මෙම ප්‍රශ්නය (මහාකස්සප) තෙරුන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම දැන දැනම, තමන් වහන්සේ සමඟ පැමිණි භික්ෂු පිරිසට දන්වනු පිණිස ද, මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්‍රගේ ශාසන විරෝධී වචන භික්ෂූන්ට දැනගැනීමට සැලැස්වීම පිණිස ද මෙසේ විමසූහ. සැබවින්ම, සුභද්‍ර කුසිනාරා නුවරදී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි අතිශයින් පැහැදුණු ක්ෂත්‍රියාදී ගිහි පිරිස මැද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවීම අසා සතුටට පත් වුව ද, භය හේතුවෙන් සන්තෝෂයේ ලක්ෂණ වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමට අපොහොසත් වනු ඇත. එහෙත් ජනශූන්‍ය වූ මෙම වනාන්තර පෙදෙසෙහිදී අසා, තම රුචිය පරිදි, තමාගේ ලාමක දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරනු ඇත. එකල්හි, එම කරුණම නිමිති කොට ගෙන භික්ෂූන් උනන්දු කරවා ධර්ම විනය සංගායනාව කරවා, මෙම පවිටු භික්ෂුවගේ ද, මෙවැනි අනෙක් අයගේ ද අදහස් සුන්කර දමා, ශාසනයේ ස්ථාවරභාවය ඇති කරන්නෙමියි දැන දැනම උන්වහන්සේ එසේ විමසූ බව දත යුතුය. එබැවින්ම තෙරුන් වහන්සේ 'ඇවැත්නි, මම එක් සමයක...' යනාදී වශයෙන් සුභද්‍රගේ වචනම පෙන්වා දී ධර්ම විනය සංගායනා කරවූහ. 'නානාභාවෝ' යනු ශරීරයෙන් විවිධ දෙසට යාම, එනම් වෙන්වීමයි. 'විනාභාවෝ' යනු මරණයෙන් වෙන්වීමයි. 'අඤ්ඤථාභාවෝ' යනු භවාන්තරයකට (වෙනත් භවයකට) පැමිණීමෙන් වෙනත් ස්වභාවයකට පත්වීමයි.

441. ‘‘Ākaṅkhamāno…pe… samūhaneyyā’’ti idaṃ bhagavā mayā ‘‘ākaṅkhamāno’’ti vuttattā ekasikkhāpadampi samūhanitabbaṃ apassantā, samūhane ca dosaṃ disvā dhammasaṅgahakā bhikkhū ‘‘apaññattaṃ na paññāpessāma, paññattaṃ na samucchindissāmā’’tiādinā puna ‘‘paññattisadisāya akuppāya kammavācāya sāvetvā samādāya vattissanti, tato yāva sāsanantaradhānā appaṭibāhiyāni sikkhāpadāni bhavissantī’’ti iminā adhippāyena avocāti daṭṭhabbaṃ. Teneva mahātherāpi tatheva paṭipajjiṃsu.

441. ‘‘ආකංඛමානෝ...පෙ... සමූහනෙය්‍ය’’ (කැමති වන්නේ නම්...පෙ... ඉවත් කරන්නේය) යන මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, 'මා විසින් කැමති වන්නේ නම් යැයි වදාළ බැවින් ඉවත් කළ යුතු එකම ශික්ෂාපදයක්වත් නොදැක, ඉවත් කිරීමෙහි ද දොස් දැක, ධර්ම සංගායනා කරන්නා වූ භික්ෂූහු - පනවන නොලද දෙය නොපනවන්නෙමු, පනවන ලද දෙය නොසිඳින්නෙමු යනාදී වශයෙන් නැවතත් පැනවීමට සමාන වූ, නොකිපෙන සුලු (වෙනස් නොවන) කර්මවාක්‍යයකින් දන්වා, සමාදන් වී පිළිපදින්නාහ; එතැන් සිට ශාසනය අතුරුදහන් වන තුරු කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි ශික්ෂාපදයන් පවතින්නේය' යන මේ අදහසින් බව දත යුතුය. එහෙයින්ම මහා තෙරවරු ද එලෙසින්ම පිළිපැද වදාළහ.

Gihigatānīti gihīsu gatāni. Khattiyamahāsārādigihīhi ñātānīti attho. Citakadhūmakālo attano pavattipariyosānabhūto etassāti dhūmakālikaṃ.

‘ගිහිගතවානි’ යනු ගිහියන් අතරට ගිය (ගිහියන් දන්නා) යන්නයි. ක්ෂත්‍රිය මහාසාල ආදී ගිහියන් විසින් දන්නා ලද්දේය යන අර්ථයයි. තමන්ගේ පැවැත්මේ අවසානය වූ සෑයෙන් දුම් දමන කාලය මෙයට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් ‘ධූමකාලික’ (දුම් කාලය දක්වා පවත්නා) නම් වේ.

443. Oḷārike [Pg.267] nimitte kariyamānepīti ‘‘ākaṅkhamāno, ānanda, tathāgato kappaṃ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṃ vā’’ti evaṃ thūlatare ‘‘tiṭṭhatu, bhagavā, kappa’’nti yācanahetubhūte okāsanimitte kamme kariyamāne. Mārena pariyuṭṭhitacittoti mārena āviṭṭhacitto.

443. ‘ඕළාරිකේ නිමිත්තේ කරියමානේපි’ යනු 'ආනන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ කැමති වන්නේ නම් කල්පයක් හෝ කල්පයකට වඩා වැඩි කාලයක් හෝ වැඩසිටින්නේය' යනුවෙන්, වඩාත් පැහැදිලි වූ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, කල්පයක් වැඩසිටින්නේ නම් මැනවි’ යි අයැදීමට හේතු වූ ඕභාස නිමිත්ත (වැටහෙන පරිදි ඉඟි කිරීම්) කරනු ලබද්දීත් යන්නයි. ‘මාරේන පරියුට්ඨිතචිත්තෝ’ යනු මාරයා විසින් මනස මුළා කරන ලද (මාරාවේශ වූ) සිත් ඇත්තේ යන්නයි.

445. Ujjavanikāyāti paṭisotagāminiyā. Kucchito lavo chedo vināso kulavo, niratthakaviniyogo. Taṃ na gacchantīti na kulavaṃ gamenti.

445. ‘උජ්ජවනිකායා’ යනු උඩුගං බලා යන (ඔරුවෙන්) යන්නයි. ‘කුලව’ යනු පිළිකුල් සහගත විනාශය, එනම් නිශ්ඵල විනාශයයි. ‘තං න ගච්ඡන්ති’ යනු ඒ (පිළිකුල් සහගත) විනාශයට පත් නොකරති යන්නයි.

Khuddānukhuddakasikkhāpadakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ඛුද්දානුඛුද්දක සික්ඛාපද කථාවර්ණනාව නිම විය.

Pañcasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

පංචසතිකක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

12. Sattasatikakkhandhako

12. සත්තසතිකක්ඛන්ධකය

Dasavatthukathāvaṇṇanā

දසවත්ථු කථාවර්ණනාව

446. Sattasatikakkhandhake [Pg.268] bhikkhaggenāti bhikkhugaṇanāya. Mahīti himaṃ.

446. සත්තසතිකක්ඛන්ධකයෙහි ‘භික්ඛග්ගේන’ යනු භික්ෂූන්ගේ ගණනිනි. ‘මහී’ යනු හිම (මීදුම) යන්නයි.

447. Avijjānivutāti avijjānīvaraṇena nivutā paṭicchannā. Aviddasūti aññāṇino. Upakkilesā vuttāti tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ete surāpānādayo upakkilesāti vuttā. Nettiyā taṇhāya sahitā sanettikā.

447. ‘අවිජ්ජානිවුතා’ යනු අවිද්‍යා නීවරණයෙන් වැසුණු, ආවරණය වූ යන්නයි. ‘අවිද්දසූ’ යනු අඥාන වූ (නුවණ නැති) යන්නයි. ‘උපක්කිලේසා වුත්තා’ යනු ඒ මහණ බමුණන්ගේ මේ සුරාපානය ආදී දේ උපක්ලේශයන් ලෙස පවසන ලද්දේය යන්නයි. ‘සනෙත්තිකා’ යනු නෙත්ති නම් වූ තණ්හාව සමඟ පවත්නා වූ යන්නයි.

450-1. Ahogaṅgoti tassa pabbatassa nāmaṃ. Paṭikacceva gaccheyyanti yattha naṃ adhikaraṇaṃ vūpasamituṃ bhikkhū sannipatissanti, tatthāhaṃ paṭhamameva gaccheyyaṃ. Sambhāvesunti sampāpuṇiṃsu.

450-1. ‘අහෝගංගෝ’ යනු ඒ පර්වතයේ නමයි. ‘පටිකච්චේව ගච්ඡෙය්‍යං’ යනු යම් තැනක ඒ අධිකරණය සංසිඳුවීමට භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස්වෙත්ද, එතැනට මම පළමුවෙන්ම යා යුතුයි යන්නයි. ‘සම්භාවේසුං’ යනු පැමිණියහ (එක් වූහ) යන්නයි.

452. Aloṇikanti loṇarahitaṃ bhattaṃ, byañjanaṃ vā. Āsutāti sabbasambhārasajjitā, ‘‘asuttā’’ti vā pāṭho.

452. ‘අලෝණිකං’ යනු ලුණු නොමැති බත හෝ ව්‍යංජනයයි. ‘ආසුතා’ යනු විවිධ ද්‍රව්‍යයන්ගෙන් සකස් කරන ලද යන්නයි, නැතහොත් ‘අසුත්තා’ කියාද පාඨයක් ඇත.

453. Ujjaviṃsūti nāvāya paṭisotaṃ gacchiṃsu. Pācīnakāti puratthimadisāya jātattā vajjiputtake sandhāya vuttaṃ. Pāveyyakāti pāveyyadesavāsino.

453. ‘උජ්ජවිංසු’ යනු ඔරුවෙන් උඩුගං බලා ගියහ යන්නයි. ‘පාචීනකා’ යනු නැගෙනහිර දිශාවෙහි උපන් බැවින් වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූන් වහන්සේලා අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘පාවේය්‍යකා’ යනු පාවේය්‍ය දේශයෙහි වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලාය.

454. Nanu tvaṃ, āvuso, vuḍḍhoti nanu tvaṃ thero nissayamutto, kasmā taṃ thero paṇāmesīti bhedavacanaṃ vadanti. Garunissayaṃ gaṇhāmāti nissayamuttāpi mayaṃ ekaṃ sambhāvanīyagaruṃ nissayabhūtaṃ gahetvāva vasissāmāti adhippāyo.

454. ‘නනු ත්වං, ආවුසෝ, වුද්ධෝ’ යනු ‘ඇවැත්නි, ඔබ නිශ්‍රය මුක්ත වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමක නොවේද? එසේ තිබියදී රේවත තෙරුන් වහන්සේ ඔබව බැහැර කළේ මන්ද?’ යනුවෙන් භේදභින්න කරවන වචන පවසති යන්නයි. ‘ගරුනිස්සයං ගණ්හාම’ යනු ‘අපි නිශ්‍රය මුක්ත වුවද, පිදිය යුතු ගෞරවණීය ගුරුවරයකු ඇසුරු කරමින් (නිශ්‍රය කොටගෙන) වාසය කරන්නෙමු’ යන්න අදහසයි.

455. Mūlādāyakāti paṭhamaṃ dasavatthūnaṃ dāyakā, āvāsikāti attho. Pathabyā saṅghattheroti loke sabbabhikkhūnaṃ tadā upasampadāya vuḍḍho. Suññatāvihārenāti suññatāmukhena adhigataphalasamāpattiṃ sandhāya vadati.

455. ‘මූලාදායකා’ යනු මුලින්ම දස වස්තුව ඉදිරිපත් කළ ආවාසික භික්ෂූන් වහන්සේලා යන අර්ථයයි. ‘පථව්‍යා සංඝත්ථේරෝ’ යනු එකල ලෝකයෙහි සියලු භික්ෂූන් වහන්සේලාට වඩා උපසම්පදාවෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේය. ‘සුඤ්ඤතාවිහාරේන’ යනු ශූන්‍යතාව මුල් කොටගෙන ලබන ලද ඵලසමාපත්තිය අරභයා පවසයි.

457. Suttavibhaṅgeti padabhājanīye. Idañca ‘‘yo pana bhikkhu sannidhikārakaṃ khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā’’ti (pāci. 253) sutte yāvakālikasseva parāmaṭṭhattā [Pg.269] siṅgīloṇassa yāvajīvikassa sannidhikatassa āmisena saddhiṃ paribhoge pācittiyaṃ vibhaṅganayeneva sijjhatīti vuttaṃ, taṃ pana pācittiyaṃ vibhaṅge āgatabhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘kathaṃ suttavibhaṅge’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi loṇamettha sannidhikataṃ, na khādanīyaṃ bhojanīyanti loṇamissabhojane vajjiputtakā anavajjasaññino ahesuṃ. Tathāsaññīnampi nesaṃ āpattidassanatthaṃ ‘‘sannidhikāre asannidhikārasaññī’’ti idaṃ suttavibhaṅgaṃ uddhaṭanti veditabbaṃ.

457. ‘සුත්තවිභංගේ’ යනු පදභාජනීයයෙහිය. තවද, ‘යම් මහණෙක් සන්නිධිකාරක (තැන්පත් කර තැබූ) ඛාදනීයයක් හෝ භෝජනීයයක්...’ යන සූත්‍රයෙහි යාවකාලික දේ පමණක්ම සඳහන් කර ඇති බැවින්, අඟක බහා තබන ලද, යාවජීවික වූ සන්නිධිකෘත (තැන්පත් කළ) ලුණු ආමිසය (ආහාරය) සමඟ පරිභෝජනය කිරීමේදී සිදුවන පාචිත්තිය ඇවැත විභංග ක්‍රමයෙන්ම තහවුරු වන බව පවසන ලදී. ඒ පාචිත්තිය විභංගයෙහි දක්වා ඇති බව දැක්වීම සඳහා ‘කථං සුත්තවිභංගේ’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී මේ අඟෙහි ලුණු තැන්පත් කරන ලද්දේය, ඛාදනීය හෝ භෝජනීය දෙයක් නොවේ යැයි ලුණු මිශ්‍ර ආහාර පරිභෝජනයේදී වජ්ජිපුත්තක භික්ෂූහු නිවැරදි යැයි හැඟීම් ඇත්තෝ වූහ. එවැනි වැටහීමක් තිබූ ඔවුන්ටද ඇවැත් සිදුවන බව පෙන්වීම පිණිස ‘සන්නිධිකාරේ අසන්නිධිකාරසඤ්ඤී’ යන මේ සුත්තවිභංග පාඨය උපුටා දක්වන ලද බව දත යුතුය.

Tena saddhinti purepaṭiggahitaloṇena saddhiṃ. Dukkaṭenettha bhavitabbanti ‘‘yāvakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ paṭiggahita’’nti avatvā ‘‘tadahupaṭiggahita’’nti vacanasāmatthiyato purepaṭiggahitaṃ yāvajīvikaṃ yāvakālikena saddhiṃ sambhinnarasaṃ kālepi na kappatīti sijjhati, tattha dukkaṭena bhavitabbanti adhippāyo. Dukkaṭenapi na bhavitabbanti yadi hi sannidhikārapaccayā dukkaṭaṃ maññatha, yāvajīvikassa loṇassa sannidhidosābhāvā dukkaṭena na bhavitabbaṃ, atha āmisena sambhinnarasassa tassa āmisagatikattā dukkaṭaṃ mā maññatha. Tadā ca hi pācittiyeneva bhavitabbaṃ āmisattupagamanatoti adhippāyo. Na hi ettha yāvajīvikantiādināpi dukkaṭābhāvaṃ samattheti.

‘තේන සද්ධිං’ යනු කලින් දින පිළිගන්නා ලද ලුණු සමඟ යන්නයි. ‘දුක්කටේනෙත්ථ භවිතබ්බං’ යනු 'මහණෙනි, යාවකාලික දෙයකින් යාවජීවික දෙයක් පිළිගන්නා ලදී' යනුවෙන් නොවදාරා, 'එදිනම පිළිගන්නා ලදී' යනුවෙන් වදාළ වචන ශක්තියෙන්, කලින් දින පිළිගත් යාවජීවික දෙය යාවකාලික දෙය සමඟ මිශ්‍ර වී රස ගැන්වුණු පසු (කාලයෙහි) උදය කාලයේදී වුවද කැප නොවේ යන කරුණ සිද්ධ වේ. එහිදී දුක්කටාපත් විය යුතුය යන්න (ඇතැම් ආචාර්යවරුන්ගේ) අදහසයි. ‘දුක්කටේනාපි න භවිතබ්බං’ යනු ඉදින් සන්නිධිකාර හේතුවෙන් දුක්කට ඇවතක් වේ යැයි සිතන්නේ නම්, යාවජීවික වූ ලුණු සඳහා සන්නිධි දෝෂයක් නොමැති බැවින් දුක්කට ඇවතක්ද නොවිය යුතුය. ඉදින් ආමිසය හා මිශ්‍ර වූ රස ඇති ඒ ලුණු ආමිස ගණයට වැටෙන බැවින් දුක්කට ඇවතක් නොවේ යැයි සිතන්නේ නම්, එවිටද එය ආමිස බවට පත්වන බැවින් පාචිත්තිය ඇවතක්ම විය යුතුය යන්න (අට්ඨකථා) අදහසයි. 'න හි එත්ථ යාවජීවිකං' යනාදී පාඨයෙන්ද දුක්කට ඇවතක් නොමැති බව තහවුරු කරයි.

Pāḷiyaṃ rājagahe suttavibhaṅgetiādīsu sabbattha sutte ca vibhaṅge cāti attho gahetabbo. Tassa tassa vikālabhojanādino suttepi paṭikkhittattā vinayassa atisaraṇaṃ atikkamo vinayātisāro. ‘‘Nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccatīti āgata’’nti idaṃ vibhaṅge ca āgatadassanatthaṃ vuttaṃ. Taṃ pamāṇaṃ karontassāti sugatavidatthiyā vidatthittayappamāṇaṃ karontassa, dasāya pana vidatthidvayappamāṇaṃ kataṃ. Adasakampi nisīdanaṃ vaṭṭati evāti adhippāyo. Sesamidha heṭṭhā sabbattha suviññeyyameva.

පාළියෙහි ‘රාජගහේ සුත්තවිභංගේ’ යනාදී සියලු තැන්හි ‘සූත්‍රයෙහිද විභංගයෙහිද’ යනුවෙන් අර්ථය ගත යුතුය. මන්දයත්, ඒ ඒ විකාලභෝජන ආදිය සූත්‍රයෙහිද ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. විනය ඉක්මවා යාම ‘විනයාතිසාර’ නම් වේ. ‘නිසීදනයක් නම් දාර සහිතව කියනු ලැබේ’ යන මේ වචනය විභංගයෙහිද දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. ‘තං පමාණං කරොන්තස්ස’ යනු සුගත වියතින් වියත් තුනක ප්‍රමාණය කරන්නා වූ භික්ෂුවට, දශාව (දාරය) හැර වියත් දෙකක ප්‍රමාණයෙන් කරන ලද නිසීදනය දාරයක් නොමැති වුවද කැප වන්නේමය යන්න අදහසයි. මෙහිද පහළද සියලු තැන්හි ඉතිරි කොටස් ඉතා පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

Dasavatthukathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

දසවත්ථු කථාවර්ණනාව නිම විය.

Sattasatikakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සත්තසතිකක්ඛන්ධක වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවෙහි විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි,

Cūḷavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

චූළවග්ග වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාරය වේවා!

Parivāravaṇṇanā

පරිවාර වර්ණනාව

Mahāvaggo

මහාවග්ගය

Paññattivāravaṇṇanā

පඤ්ඤත්තිවාර වර්ණනාව

1. Visuddhaparivārassa [Pg.271] sīlakkhandhādidhammakkhandhasarīrassa bhagavato vinayapariyattisāsane khandhakānaṃ anantaraṃ parivāroti yo vinayo saṅgahaṃ samāruḷho, tassa dāni anuttānatthavaṇṇanaṃ karissāmīti yojanā.

1. පිරිසිදු පිරිවරක් ඇති, ශීලස්කන්ධාදී ධර්මස්කන්ධ ශරීරයක් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විනය පරියප්ති ශාසනයෙහි ඛන්ධකයන්ට අනතුරුව, යම් විනයක් ‘පරිවාර’ නමින් සංගීතියට නඟන ලද්දේද, දැන් එහි නොපැහැදිලි අර්ථයන් විස්තර කරන්නෙමි යනු සම්බන්ධයයි.

Samantacakkhunāti sabbaññutaññāṇena. Ativisuddhena maṃsacakkhunāti rattindivaṃ samantā yojanappamāṇe atisukhumānipi rūpāni passanato ativiya parisuddhena pasādacakkhunā. ‘‘Atthi tattha paññattī’’tiādīsu atthi nu kho tattha paññattītiādinā attho gahetabboti āha ‘‘tattha paññatti…pe… kenābhatanti pucchā’’ti.

‘සමන්තචක්ඛුනා’ යනු සර්වඥතා ඥානයෙනි. ‘අතිවිසුද්ධේන මංසචක්ඛුනා’ යනු දිවා රෑ දෙක්හි හාත්පස යොදුනක් පමණ තැන ඉතා සියුම් වූද රූපයන් දකින බැවින් අතිශයින්ම පිරිසිදු වූ ප්‍රසාද චක්ෂුසින් යන්නයි. ‘අත්ථි තත්ථ පඤ්ඤත්ති’ යනාදී තන්හි, 'එහි ප්‍රඥප්තියක් තිබේද?' යනාදී වශයෙන් අර්ථය ගත යුතු බැවින් 'තත්ථ පඤ්ඤත්ති...පෙ... කේනාභතන්ති පුච්ඡා' (එහි ප්‍රඥප්තිය...පෙ... කවුරුන් විසින් ගෙනෙන ලද්දක්ද යන ප්‍රශ්නයයි) යනුවෙන් පවසන ලදී.

2. Pucchāvissajjaneti pucchāya vissajjane. Vinītakathāti vinītavatthukathā, ayameva vā pāṭho.

2. ‘පුච්ඡාවිස්සජ්ජනේ’ යනු ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමෙහිය. ‘විනීතකථා’ යනු විනීතවත්ථු කථාවයි, නැතහොත් ‘විනීතවත්ථුකථා’ කියාම පාඨය තිබේ.

Dvaṅgikena ekena samuṭṭhānenāti aṅgadvayasamudāyabhūtena ekena. Aṅgadvayavimuttassa samuṭṭhānassa abhāvepi tesu ekenaṅgena vinā ayaṃ āpatti na hotīti dassanatthameva ‘‘ekena samuṭṭhānenā’’ti vuttaṃ. Idāni tesu dvīsu aṅgesu padhānaṅgaṃ dassetumāha ‘‘ettha hi cittaṃ aṅgaṃ hotī’’tiādi. Yasmā pana maggenamaggappaṭipattisaṅkhātāya kāyaviññattiyā sevanacitteneva sambhave sati ayaṃ taṃ aṅgadvayaṃ upādāya bhagavatā paññattā āpattisammuti hoti, nāsati. Tasmā taṃ cittaṃ kāyaviññattisaṅkhātassa kāyassa aṅgaṃ kāraṇaṃ hoti, na āpattiyā. Tassa pana taṃsamuṭṭhitakāyo eva aṅgaṃ abyavahitakāraṇaṃ, cittaṃ pana kāraṇakāraṇanti adhippāyo. Evaṃ uparipi sabbattha cittaṅgayuttasamuṭṭhānesu adhippāyo [Pg.272] veditabbo. ‘‘Ekena samuṭṭhānena samuṭṭhātī’’tiādiparivāravacaneneva āpattiyā akusalādiparamatthasabhāvatā pāḷiaṭṭhakathāsu pariyāyatova vuttā, sammutisabhāvā eva āpattīti sijjhati samuṭṭhānasamuṭṭhitānaṃ bhedasiddhitoti gahetabbaṃ. Imamatthaṃ sandhāyāti āpannāya pārājikāpattiyā kehicipi samathehi anāpattibhāvāpādanassa asakkuṇeyyattasaṅkhātamatthaṃ sandhāya.

‘ද්වංගිකේන ඒකේන සමුට්ඨානේන’ යනු අංග දෙකේ සමූහයක් වූ එක් සමුට්ඨානයකිනි. අංග දෙකෙන් තොර වූ සමුට්ඨානයක් නොතිබුණ ද, ඒ අංග දෙකෙන් එක් අංගයක් නොමැතිව මේ ආපත්තිය සිදු නොවන බව පෙන්වීම සඳහාම ‘එක් සමුට්ඨානයකින්’ යැයි පවසන ලදී. දැන් ඒ අංග දෙක අතුරෙන් ප්‍රධාන අංගය පෙන්වීමට ‘එත්ත හි චිත්තං අංගං හෝති’ යනාදිය වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් තමාගේ මාර්ගයෙන් අන්‍යයන්ගේ මාර්ගයෙහි හැසිරීම නම් වූ කායවිඤ්ඤත්තිය, සේවනය කිරීමේ කැමැත්ත ඇති සිත නිසාම ඇති වන කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ අංග දෙක ඇසුරු කරගෙන පනවන ලද මේ ආපත්ති සම්මුතිය සිදු වේ, එය නොමැති විට සිදු නොවේ. එබැවින් ඒ සිත කායවිඤ්ඤත්ති සංඛ්‍යාත ශරීරයට අංගයක් (හේතුවක්) වන අතර, ආපත්තියට හේතුවක් නොවේ. එම ආපත්තියට නම් එම සිතින් උපන් ශරීරයම ආසන්නතම හේතුව (අන්තරයක් නොමැති හේතුව) වන අතර, සිත වනාහි හේතුවේ හේතුව (පරම්පරා හේතුව) වේ යනු මෙහි අදහසයි. මෙලෙස මතුයෙහි ද සිත අංගයක් කොට ඇති සියලු සමුට්ඨානයන්හි අදහස දත යුතුය. ‘එකේන සමුට්ඨානේන සමුඨාති’ යනාදී පරිවාර පාඨයෙන්ම ආපත්තියෙහි අකුසල් ආදී පරමාර්ථ ස්වභාවය පාලි හා අටුවාවල පර්යායයෙන් (වක්‍රව) දක්වා ඇති අතර, සමුට්ඨානය හා සමුට්ඨානයෙන් උපන් දේ අතර වෙනස සිද්ධ වීමෙන් ආපත්තිය සම්මුති ස්වභාවයක්ම වේ යන කරුණ සිද්ධ වන බව වටහා ගත යුතුය. ‘ඉමමත්‍ථං සන්ධාය’ යනු පැමිණි පාරාජිකා ආපත්තිය කිසිදු සමථයකින් ආපත්ති නොවන බවට පත් කිරීමට නොහැකි බව නම් වූ අර්ථය අදහස් කරමිනි.

3. Porāṇakehi mahātherehīti saṅgītittayato pacchā potthakasaṅgītikārakehi chaḷabhiññāpaasambhidādiguṇasamujjalehi mahātherehi. Catutthasaṅgītisadisā hi potthakārohasaṅgīti.

3. ‘පෝරාණකේහි මහාථේරේහි’ යනු ධර්ම සංගායනා තුනට පසුව, ෂඩභිඥා සහ පටිසම්භිදා ආදී ගුණයන්ගෙන් බැබළුණු, ග්‍රන්ථාරූඪ සංගායනාව (පුස්කොළ පොත්වල ලේඛනගත කිරීමේ සංගායනාව) සිදු කළ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසිනි. පුස්කොළ පොත්වල ලේඛනගත කිරීමේ සංගායනාව සිව්වන සංගායනාව හා සමාන වේ.

188. Mahāvibhaṅgeti bhikkhuvibhaṅge. Soḷasa vārā dassitāti yehi vārehi ādibhūtehi upalakkhitattā ayaṃ sakalopi parivāro soḷasaparivāroti voharīyati, te sandhāya vadati.

188. ‘මහාවිභංගෙ’ යනු භික්ෂු විභංගයෙහි ය. ‘සෝළස වාරා දස්සිතා’ යනු යම් මුල් කොට ඇති වාරයන්ගෙන් හඳුනාගන්නා ලද බැවින් මේ මුළු පරිවාර ග්‍රන්ථයම ‘සෝළස පරිවාර’ (පරිවාර දහසය) යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලැබේද, ඒ වාරයන් අදහස් කොට පවසයි.

Paññattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පඤ්ඤත්තිවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā

සමුට්ඨානසීස වර්ණනාව

257. Pāḷiyaṃ nibbānañceva paññattīti ettha yasmā saṅkhatadhamme upādāya paññattā sammutisaccabhūtā puggalādipaññatti paramatthato avijjamānattā uppattivināsayuttavatthudhammaniyatena aniccadukkhalakkhaṇadvayena yuttāti vattuṃ ayuttā, kārakavedakādirūpena pana parikappitena attasabhāvena virahitattā ‘‘anattā’’ti vattuṃ yuttā. Tasmā ayaṃ paññattipi asaṅkhatattasāmaññato vatthubhūtena nibbānena saha ‘‘anattā iti nicchayā’’ti vuttā. Avijjamānāpi hi sammuti kenaci paccayena akatattā asaṅkhatā evāti.

257. පාලියෙහි ‘නිබ්බානඤ්චේව පඤ්ඤත්තී’ යන්නෙහි, යම් හෙයකින් සංඛත ධර්මයන් ඇසුරු කොට පනවන ලද, සම්මුති සත්‍යයක් වූ පුද්ගල ආදී පညප්තිය පරමාර්ථ වශයෙන් නොපවතින බැවින්, ඇති වීම හා නැති වීම පැවතුණ ද, පරමාර්ථ ධර්මයන්ට නියත වූ අනිච්ච, දුක්ඛ යන ලක්ෂණ දෙකෙන් යුක්ත යැයි පැවසීම නොසැලකේ. එහෙත් කරනු ලබන්නෙකු හෝ විඳින්නෙකු ආදී වශයෙන් කල්පිත වූ ආත්ම ස්වභාවයෙන් තොර බැවින් ‘අනත්ත’ යැයි පැවසීම සුදුසු වේ. එබැවින් මෙම පညප්තිය ද අසංඛත ස්වභාවයෙන් සමාන වන හෙයින්, පරමාර්ථයක් වූ නිවන සමඟ ‘අනත්ත යැයි නිශ්චය කරනු ලැබේ’ යැයි වදාරන ලදී. සම්මුතිය (පරමාර්ථ වශයෙන්) නොපවතින මුත්, කිසිදු ප්‍රත්‍යයකින් නිපදවන ලද්දක් නොවන බැවින් අසංඛතම වන බව දත යුතුය.

Karuṇāsītalattaṃ, paññāpabhāsitattañca bhagavato dassetuṃ ‘‘buddhacande, buddhādicce’’ti etaṃ ubhayaṃ vuttaṃ. Hāyati etenāti hāni, dukkhassa hāni dukkhahāni, sabbadukkhāpanūdanakāraṇanti attho. Piṭake tīṇi desayīti yasmā aññepi mahāvīrā sammāsambuddhā saddhammaṃ desayanti, tasmā [Pg.273] aṅgīraso piṭakāni tīṇi desayīti yojanā. Mahāguṇanti mahānisaṃsaṃ. Evaṃ nīyati saddhammoti yadi vinayapariyatti aparihīnā tiṭṭhati, evaṃ sati paṭipattipaṭivedhasaddhammopi nīyati pavattīyati, na parihāyatīti attho.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාවෙන් සිසිල් වූ ස්වභාවයත්, ප්‍රඥාවෙන් ආලෝකවත් වූ ස්වභාවයත් පෙන්වීම සඳහා ‘බුද්ධචන්දේ, බුද්ධාදිච්චේ’ (බුදු පිය තෙම සඳක් බඳුය, බුදු පිය තෙම හිරුක් බඳුය) යන මේ දෙකම වදාරන ලදී. මෙයින් පිරිහෙයි යන අර්ථයෙන් ‘හානි’ නම් වේ, දුකෙහි පිරිහීම ‘දුක්ඛහානි’ නම් වේ, එනම් සියලු දුක් දුරු කිරීමේ හේතුව යනු අර්ථයයි. ‘පිටකේ තීණි දේසයි’ යනු යම් හෙයකින් අන්‍ය වූ ද මහත් වීර්ය ඇති සම්මා සම්බුදුවරයන් වහන්සේලා සද්ධර්මය දේශනා කරති ද, එබැවින් අංගීරස වූ අප බුදුරජාණන් වහන්සේ ද පිටක තුන දේශනා කළ සේක යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘මහාගුණං’ යනු මහත් ආනිශංස ඇති බවයි. ‘ඒවං නීයති සද්ධම්මෝ’ යනු ඉදින් විනය පරියප්තිය පිරිහීමක් නොමැතිව පවතී නම්, එසේ ඇති කල්හි ප්‍රතිපත්ති සහ ප්‍රතිවේධ සද්ධර්මය ද පවතියි, නොපිරිහෙයි යනු අර්ථයයි.

Vinayapariyatti pana kathaṃ tiṭṭhatīti āha ‘‘ubhato cā’’tiādi. Parivārena ganthitā tiṭṭhatīti yojetabbaṃ. Tasseva parivārassāti tasmiṃ eva parivāre. Samuṭṭhānaṃ niyato katanti ekaccaṃ samuṭṭhānena niyataṃ kataṃ. Tasmiṃ parivāre kiñci sikkhāpadaṃ niyatasamuṭṭhānaṃ aññehi asādhāraṇaṃ, taṃ pakāsitanti attho.

එහෙත් විනය පරියප්තිය කෙසේ පවතී ද යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් ‘උභතෝ ච’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පරිවාරය විසින් ගොතන ලද්දේ පවතී’ යැයි මෙහි සම්බන්ධය කළ යුතුය. ‘තස්සේව පරිවාරස්ස’ යනු එම පරිවාරයෙහිමය. ‘සමුට්ඨානං නියතෝ කතං’ යනු ඇතැම් ශික්ෂාපදයක් සමුට්ඨානයෙන් නියත කරන ලදී. එම පරිවාරයෙහි යම් ශික්ෂාපදයක් අනෙක් ශික්ෂාපදයන් හා පොදු නොවන නියත සමුට්ඨානයක් ඇති කොට දක්වන ලදී, එය ප්‍රකාශ කරන ලදී යනු අර්ථයයි.

Sambhedaṃ nidānañcaññanti sambhedo sikkhāpadānaṃ aññamaññasamuṭṭhānena saṃkiṇṇatā, nidānañca paññattiṭṭhānaṃ, aññaṃ puggalādivatthādi ca. Sutte dissanti uparīti heṭṭhā vutte, upari vakkhamāne ca parivārasutte eva dissanti. Yasmā ca evaṃ, tasmā sakalasāsanādhārassa vinayassa ṭhitihetubhūtaṃ parivāraṃ sikkheti, evamettha yojanā daṭṭhabbā.

‘සම්භේදං නිදානඤ්චඤ්ඤං’ යනු ‘සම්භේද’ යනු එකිනෙකට වෙනස් සමුඨානයන්ගෙන් ශික්ෂාපදයන් මිශ්‍ර වීමයි. ‘නිදාන’ යනු පනවන ලද ස්ථානයයි. ‘අඤ්ඤං’ යනු පුද්ගලයන් සහ වස්තූන් ආදී අනෙකුත් කරුණුය. ‘සුත්තේ දිස්සන්ති උපරි’ යනු යට දැක්වූ සහ මතුයෙහි දැක්වෙන පරිවාර සූත්‍රයන්හිම මේවා දක්නට ලැබේ යන්නයි. යම් හෙයකින් මෙසේ දක්නට ලැබෙන්නේ ද, එබැවින් මුළු ශාසනයෙහිම පදනම වූ විනයෙහි පැවැත්මට හේතු වූ පරිවාරය ඉගෙනගත යුතුය, මෙලෙස මෙහි සම්බන්ධය දත යුතුය.

Sambhinnasamuṭṭhānānīti aññehi sādhāraṇasamuṭṭhānāni. Ādimhi tāva purimanayeti sabbapaṭhame paññattivāre āgatanayaṃ sandhāya vadati, tattha pana paññattivāre ‘‘paṭhamaṃ pārājikaṃ kattha paññattanti, vesāliyaṃ paññatta’’ntiādinā (pari. 1) nidānampi dissati eva. Paratoti āgatabhāvaṃ pana sandhāya parato āgate sutte dissatīti veditabbanti vuttaṃ. Tassāti ubhatovibhaṅgapariyāpannassa sikkhāpadassa.

‘සම්භින්නසමුට්ඨානානි’ යනු අනෙකුත් ශික්ෂාපදයන් හා පොදු වූ සමුට්ඨානයන් ඇති ඒවාය. ‘ආදිම්හි තාව පුරිමනයෙ’ යනු සියල්ලටම පළමු වන පඤ්ඤත්තිවාරයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමය අදහස් කොට පවසයි. එහි පඤ්ඤත්තිවාරයෙහි ‘පළමු පාරාජිකාව කොහේ පනවන ලද්දක්ද? විශාලා මහනුවර පනවන ලද්දකි’ යනාදී වශයෙන් නිදානය ද දක්නට ලැබේ. පසුව පැමිණෙන බව අදහස් කොට ‘මතුයෙහි එන සූත්‍රයෙහි දක්නට ලැබෙන බව දත යුතුය’ යැයි පවසන ලදී. ‘තස්ස’ යනු උභතෝ විභංගයට (භික්ෂු-භික්ෂුණී දෙවිභංගයට) අයත් ශික්ෂාපදයෙහි ය.

258. Aniyatā paṭhamikāti āpattiṃ apekkhitvāva itthiliṅgaṃ kataṃ, paṭhamāniyataṃ sikkhāpadanti attho. Pāḷiyaṃ nānubandhe pavattininti vuṭṭhāpitaṃ pavattiniṃ ananubandhanasikkhāpadaṃ.

258. ‘අනියතා පඨමිකා’ යනු ආපත්තිය අපේක්ෂා කොටම ස්ත්‍රී ලිංගයෙන් දක්වන ලදී. පළමු අනියත ශික්ෂාපදය යනු එහි අර්ථයයි. පාලියෙහි ‘නානුබන්ධේ පවත්තිනිං’ යනු උපසම්පදා කළ උපජ්ඣායිකාව (පවත්තිනිය) පසෙකලා නොහැසිරීම පිළිබඳ වූ ශික්ෂාපදයයි.

260. Eḷakalomasikkhāpadavatthusmiṃ ‘‘bhikkhuniyo eḷakalomāni dhovantiyo rajantiyo vijaṭentiyo riñcanti uddesaṃ paripuccha’’nti (pārā. 576) āgatattā imaṃ riñcanti-padaṃ gahetvā sikkhāpadaṃ upalakkhitanti dassento ‘‘vibhaṅge ‘riñcanti uddesa’nti āgataṃ eḷakalomadhovāpanasikkhāpada’’nti āha.

260. එළුලොම් ශික්ෂාපද වස්තුවෙහි ‘භික්ෂුණීහු එළුලොම් සෝදමින්, සායම් පොවමින්, පීරමින් පාඩම් කිරීම හා ප්‍රශ්න විචාරීම අත්හරිති’ යන්න පැමිණි බැවින්, මෙම ‘රිඤ්චන්ති’ යන පදය ගෙන ශික්ෂාපදය හඳුන්වන ලද බව පෙන්වමින් ‘විභංගයෙහි “රිඤ්චන්ති උද්දේසං” යැයි පැමිණි එළුලොම් සෝදවීමේ ශික්ෂාපදය’ යැයි වදාළ සේක.

Vassikasāṭikasikkhāpadanti [Pg.274] asamaye vassikasāṭikapariyesanasikkhāpadaṃ (pārā. 626 ādayo). Ratanasikkhāpadanti ratanaṃ vā ratanasammataṃ vā paṭisāmanasikkhāpadaṃ (pāci. 502 ādayo).

‘වස්සිකසාටිකසික්ඛාපදං’ යනු අකාලයෙහි වැසි සළු සෙවීම පිළිබඳ වූ ශික්ෂාපදයයි. ‘රතනසික්ඛාපදං’ යනු රත්න හෝ රත්න සම්මත වස්තූන් තැන්පත් කිරීම පිළිබඳ වූ ශික්ෂාපදයයි.

265. Pāḷiyaṃ buddhañāṇenāti paṭividdhasabbaññutaññāṇena.

265. පාලියෙහි ‘බුද්ධඤාණේන’ යනු අවබෝධ කරගන්නා ලද සර්වඥතා ඥානයෙනි.

267. ‘‘Na desenti tathāgatā’’ti etena chattapāṇissa dhammadesanāpaṭikkhepaṃ dasseti.

267. ‘න දේසෙන්ති තථාගතා’ යන්නෙන් කුඩයක් අතින් ගත් තැනැත්තාට ධර්ම දේශනා කිරීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පෙන්වයි.

269. Akatanti aññehi amissīkataṃ, niyatasamuṭṭhānanti attho. Akatanti vā pubbe anāgataṃ, abhinavanti attho.

269. ‘අකතං’ යනු අනෙක්වා සමඟ මිශ්‍ර නොකරන ලද, එනම් නියත සමුට්ඨානයක් ඇති යනු අර්ථයයි. නැතහොත් ‘අකතං’ යනු පෙර නොපැමිණි, අලුත් වූ යනු අර්ථයයි.

270. Samuṭṭhānañhi saṅkhepanti ettha saṅkhipanti saṅgayhanti sadisasamuṭṭhānāni etthāti saṅkhepo, samuṭṭhānasīsaṃ. Neti vineti kāyavacīduccaritanti netti, vinayapāḷi, sā eva dhammoti nettidhammoti āha ‘‘vinayapāḷidhammassā’’ti.

270. "සමුට්ඨානං හි සංඛෙපං" (සමුට්ඨානයන්ගේ සංක්ෂේපය) යන්නෙහි - මෙහි සමාන වූ සමුට්ඨානයන් සංක්ෂේප කරනු ලබති, එනම් එක්තැන් කරනු ලබති. එහෙයින් එය "සංඛේප" නම් වේ, එනම් ප්‍රධාන සමුට්ඨානයයි. කාය, වාක් දුශ්චරිතය මෙහෙයවයි, එනම් විනයනය කරයි (හික්මවයි) යන අර්ථයෙන් "නෙත්ති" නම් වේ, එනම් විනය පාළියයි. එයම ධර්මය වන බැවින් "නෙත්තිධම්ම" නම් වේ. එහෙයින් "විනයපාළිධර්මයාගේ" යැයි පැවසූහ.

Samuṭṭhānasīsavaṇṇanā niṭṭhitā.

සමුට්ඨාන ශීර්ෂ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Antarapeyyālaṃ

අතරතුර පෙය්‍යාලයයි.

Katipucchāvāravaṇṇanā

කතිපුච්ඡා වාර වර්ණනාව

271. Kati [Pg.275] āpattiyoti pārājikādīsu pañcasu āpattīsu methunādinnādānādiantogadhabhedaṃ apekkhitvā jātivasena ekattaṃ āropetvā pucchā katā. Kati āpattikkhandhāti antogadhabhedaṃ apekkhitvā paccekaṃ rāsaṭṭhenāti ettakamevettha bhedo. Vinītāniyeva vinītavatthūnīti āpattito viramaṇāni eva avippaṭisārapāmojjādidhammānaṃ kāraṇattā vatthūnīti vinītavatthūni, tāni ettha atthato viratiādianavajjadhammā eva. Veraṃ maṇatīti verahetuttā ‘‘vera’’nti laddhanāmaṃ rāgādiakusalapakkhaṃ vināseti.

271. "කති ආපත්තියෝ" (ඇවැත් කෙතෙක්ද) යනු, පාරාජිකා ආදී පස් වැදෑරුම් ඇවැත්හි මෛථුන, අදත්තාදාන ආදී ඇතුළත් ප්‍රභේදයන් නොසලකා, ජාති වශයෙන් ඒකත්වයට පමුණුවා (එක් කොට සලකා) ප්‍රශ්නය කරනු ලැබීය. "කති ආපත්තික්ඛන්ධා" (ඇවැත් කඳන් කෙතෙක්ද) යනු, ඇතුළත් ප්‍රභේදයන් නොසලකා, එක් එක් ඇවැත් කණ්ඩායම වශයෙන් එක් කොට සලකා ප්‍රශ්නය කරන ලදී. මෙහි ඇති වෙනස මෙපමණක්මය. "විනීතානි ඒව විනීතවත්ථූනි" යනු - ඇවැත්වලින් වැළකීම්ම විපිළිසර නොවීම, ප්‍රමෝදය ආදී ධර්මයන්ට හේතුවන බැවින් "වත්ථූනි" (වස්තූහු) නම් වේ, එහෙයින් "විනීතවත්ථූනි" යැයි කියනු ලැබේ. මෙහිදී අර්ථ වශයෙන් ඒවා වීරති (වැළකීම්) ආදී නිවැරදි ධර්මයෝමය. "වේරං මණති" යනු - වේරයට (වෛරයට/පාපයට) හේතුවන බැවින් "වේර" යන නම ලත් රාගාදී අකුසල පක්ෂය විනාශ කරයි.

Dhammassavanaggaṃ bhinditvā gacchatīti bahūsu ekato nisīditvā dhammaṃ suṇantesu taṃ dhammassavanasamāgamaṃ kopetvā uṭṭhāya gacchati. Anādarovāti tussitabbaṭṭhāne tuṭṭhiṃ, saṃvijitabbaṭṭhāne saṃvegañca apavedento eva. Kāyapāgabbhiyanti unnativasena pavattanakāyānācāraṃ.

"ධම්මස්සවණග්ගං භින්දිත්වා ගච්ඡති" (දහම් ඇසීමේ මණ්ඩලය බිඳගෙන යයි) යනු - බොහෝ දෙනෙක් එක්ව හිඳ ධර්මය අසන කල්හි, එම ධර්ම ශ්‍රවණ රැස්වීම අවුල් කර නැගිට යයි. "අනාදරෝ වා" යනු සතුටු විය යුතු තැන සතුට හෝ, සංවේග විය යුතු තැන සංවේගය හෝ ප්‍රකාශ නොකරන්නාමය. "කායපාගබ්භියං" යනු උඩඟු බව නිසා පවතින ශාරීරික අනාචාරයයි.

274. Mettāya sambhūtaṃ mettaṃ, kāyakammaṃ. Ubhayehipīti navakehi, therehi ca. Piyaṃ karotīti taṃ puggalaṃ pemaṭṭhānaṃ karoti, kesanti āha ‘‘sabrahmacārīna’’nti.

274. මෛත්‍රියෙන් හටගත් බැවින් "මෙත්තං" (මෛත්‍රී සහගත) කායකර්මයයි. "උභයේහිපි" යනු - නවකයන් විසින් ද, තෙරණුවන් විසින් ද යන්නයි. "පියං කරෝති" යනු - එම පුද්ගලයා ප්‍රේමයට (ආදරයට) භාජනය කරයි. කවුරුන්ගේ ආදරයටද යත්? "සබ්‍රහ්මචාරීනං" (සබ්‍රහ්මචාරීන්ගේ) යැයි පැවසූහ.

Puggalaṃ paṭivibhajitvā bhuñjatīti pakatena sambandho. Tameva puggalapaṭivibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘asukassā’’tiādi vuttaṃ.

"පුග්ගලං පටිවිභජිත්වා භුඤ්ජති" (පුද්ගලයා වෙන් වෙන් වශයෙන් බෙදා වළඳයි) යනු ප්‍රකෘතිය සමඟ සම්බන්ධයයි. එම පුද්ගල විභාගයම දැක්වීම පිණිස "අසවලාට" යනාදිය පවසන ලදී.

Bhujissabhāvakaraṇatoti taṇhādāsabyato mocetvā samathavipassanāsu serivihāritākaraṇatoti attho. Niyyātīti pavattati. Sammādukkhakkhayāya saṃvattatīti attho.

"භුජිස්සභාවකරණතෝ" (නිදහස් බව ඇති කිරීමෙන්) යනු - තණ්හාවේ දාසභාවයෙන් මුදවා, සමථ විපස්සනාවන්හි ස්වාධීනව හැසිරීම ඇති කරන බැවිනි යන අර්ථයයි. "නිය්‍යාති" යනු පවතියි, මැනවින් දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස පවතියි යන අර්ථයයි.

Katipucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā.

කතිපුච්ඡා වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā

ෂඩ් ආපත්ති සමුට්ඨාන වාර වර්ණනාව

276. Paṭhamena āpattisamuṭṭhānenāti kevalaṃ kāyena. Pārājikāpattiyā ekantasacittakasamuṭṭhānattā ‘‘na hīti vattabba’’nti vuttaṃ. Saṅghādisesādīnaṃ [Pg.276] dukkaṭapariyosānānaṃ pañcannaṃ acittakānampi sambhavato ‘‘siyā’’ti vuttaṃ, āpajjanaṃ siyā bhaveyyāti attho. Hīnukkaṭṭhehi jātiādīhi omasane eva dubbhāsitassa paññattattā sā ekantavācācittasamuṭṭhānā evāti.

276. "පඨමේන ආපත්තිසමුට්ඨානේන" (පළමු ඇවැත් සමුට්ඨානයෙන්) යනු - කය පමණකින් වන සමුට්ඨානයයි. පාරාජිකා ඇවැත ඒකාන්තයෙන්ම සචිත්තක (සිත සහිත) සමුට්ඨානයක් වන බැවින් "න හේති වත්තබ්බං" (නැතැයි කිව යුතුය) යැයි පවසන ලදී. සංඝාදිසේසයේ සිට දුක්කටය දක්වා වූ අවසාන ඇවැත් පසෙහි අචිත්තක වශයෙන් ද සිදුවිය හැකි බැවින් "සියා" (විය හැකිය) යැයි පවසන ලදී, ඇවැත් වීම සිදුවිය හැකිය යන අර්ථයයි. හීන මධ්‍යම උත්කෘෂ්ට ජාති ආදියෙන් නින්දා කිරීමෙන් පමණක් දුබ්භාසිත ඇවැත පැනවෙන බැවින්, එය ඒකාන්තයෙන්ම වාක් සහ සිත පිළිබඳ වූ සමුට්ඨානයක්ම වේ.

Dutiyasamuṭṭhānanaye vācāya eva samāpajjitabbapāṭidesanīyassa abhāvā ‘‘na hī’’ti vuttaṃ.

දෙවන සමුට්ඨාන ක්‍රමයේදී, වචනයෙන්ම පමණක් පැමිණිය යුතු පාටිදේසනීය ඇවැතක් නොමැති බැවින් "න හි" (නැත) යැයි පවසන ලදී.

Tatiye pana vosāsamānarūpaṃ bhikkhuniṃ kāyavācāhi anapasādanapaccayā pāṭidesanīyasambhavato ‘‘siyā’’ti vuttaṃ.

තුන්වන සමුට්ඨානයෙහි වනාහි, අවවාද දෙන ස්වභාවය ඇති මෙහෙණක කයින් සහ වචනයෙන් බැහැර නොකිරීමේ හේතුවෙන් (නොවැළැක්වීමෙන්) පාටිදේසනීය ඇවැත සිදුවිය හැකි බැවින් "සියා" (විය හැකිය) යැයි පවසන ලදී.

Omasane pācittiyassa adinnādānasamuṭṭhānattepi tappaccayā paññattassa dubbhāsitassa pañcameneva samuppattīti dassetuṃ catutthavāre ‘‘dubbhāsitaṃ āpajjeyyāti na hīti vattabba’’nti vatvā pañcamavāre ‘‘siyāti vattabba’’nti vuttaṃ. Kāyavikāreneva omasantassa panettha dubbhāsitabhāvepi kāyakīḷābhāvābhāvato dukkaṭamevāti daṭṭhabbaṃ.

උපහාස කිරීමේදී (ඕමසවාදයේදී) පාචිත්තිය ඇවැතට අදත්තාදාන සමුට්ඨානය තිබුණද, එම හේතුවෙන් පනවන ලද දුබ්භාසිත ඇවැත පස්වන සමුට්ඨානයෙන්ම හටගන්නා බව දැක්වීම සඳහා සිව්වන වාරයේදී "දුබ්භාසිත ඇවැතට පැමිණෙන්නේද යත්, නැතැයි කිව යුතුය" යැයි පවසා, පස්වන වාරයේදී "විය හැකියයි කිව යුතුය" යැයි පවසන ලදී. ශාරීරික විකෘතිතාවයෙන් (කයෙහි වෙනස්කම්වලින්) පමණක් නින්දා කරන්නා හට මෙහි දුබ්භාසිත ඇවැතක් නැතත්, කයින් කෙළි සෙල්ලම් කිරීමක් නොවන බැවින් දුක්කට ඇවැතක්ම වන බව දත යුතුය.

Chaṭṭhavāre pana vijjamānopi kāyo dubbhāsitassa aṅgaṃ na hoti, pañcamasamuṭṭhāne eva chaṭṭhampi pavisatīti dassetuṃ ‘‘na hī’’ti paṭikkhittaṃ, na pana tattha sabbathā dubbhāsitena anāpattīti dassetuṃ. Na hi davakamyatāya kāyavācāhi omasantassa dubbhāsitāpatti na sambhavati. Yañhi pañcameneva samāpajjati, taṃ chaṭṭhenapi samāpajjati eva dhammadesanāpatti viyāti gahetabbaṃ. Sesaṃ samuṭṭhānavāre suviññeyyameva.

හයවන වාරයේදී වනාහි, කය පැවතුණද එය දුබ්භාසිත ඇවැතට අංගයක් නොවේ; හයවන සමුට්ඨානය පස්වන සමුට්ඨානයටම ඇතුළත් වන බව දැක්වීම සඳහා "න හි" (නැත) යැයි ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී, එසේ පවසන ලද්දේ එහි හැම අතින්ම දුබ්භාසිතයෙන් ඇවැත් නොවේ යැයි දැක්වීමට නොවේ. සැබවින්ම, විහිළු තහළුවට කයින් සහ වචනයෙන් උපහාස කරන්නා හට දුබ්භාසිත ඇවැතක් සිදු නොවේ යැයි කිව නොහැකිය. යම් ඇවැතක් පස්වන සමුට්ඨානයෙන්ම සිදුවේද, එය හයවන සමුට්ඨානයෙන්ද සිදුවේමය, එය ධර්ම දේශනා ඇවැත මෙනි යැයි දත යුතුය. සෙසු කරුණු සමුට්ඨාන වාරයෙහි පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිමය.

Chaāpattisamuṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ෂඩ් ආපත්ති සමුට්ඨාන වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Katāpattivāravaṇṇanā

කතාපත්ති වාර වර්ණනාව

277. Dutiye pana kativāre paṭhamasamuṭṭhānena āpajjitabbānaṃ āpattīnaṃ lahudassanasukhatthaṃ kuṭikārādīni eva samuddhaṭāni, na aññesaṃ abhāvā, sañcarittādīnampi vijjamānattā. Evaṃ dutiyasamuṭṭhānādīsupi. ‘‘Kappiyasaññī’’ti iminā acittakattaṃ dasseti. ‘‘Kuṭiṃ karotī’’ti iminā vacīpayogābhāvaṃ. Ubhayenāpi kevalaṃ kāyeneva dukkaṭādīnaṃ sambhavaṃ dasseti. Evaṃ uparipi yathānurūpaṃ kātabbaṃ.

277. දෙවන කති වාරයෙහි වනාහි, පළමු සමුට්ඨානයයෙන් පැමිණිය යුතු ඇවැත් පහසුවෙන් හා ඉක්මනින් දැක්වීම පිණිස කුටිකාර (කුටි සෑදීම) ආදියම උපුටා දක්වන ලදී. වෙනත් ඇවැත් නොමැති නිසා නොවේ, සංචරිත්ත (දූත මෙහෙවර) ආදී ඇවැත්ද පවතින බැවිනි. දෙවන සමුට්ඨානය ආදියේදීද මෙසේමය. "කප්පියසඤ්ඤී" (කැපය යන සඤ්ඤාව ඇතිව) යන්නෙන් අචිත්තක බව දක්වයි. "කුටිං කරෝති" (කුටියක් කරයි) යන්නෙන් වාග් ප්‍රයෝගයක් නොමැති බව දක්වයි. මේ පද දෙකින්ම කය පමණකින්ම දුක්කට ආදී ඇවැත් සිදු වන බව දක්වයි. මතු මත්තෙහිද මෙසේම උචිත පරිදි තේරුම් ගත යුතුය.

‘‘Ekena [Pg.277] samuṭṭhānena samuṭṭhahantī’’ti idaṃ idha visesetvā dassitānaṃ kāyatova samuṭṭhitānaṃ vasena vuttaṃ, avisesato pana tā āpattiyo itarasamuṭṭhānehipi yathārahaṃ samuṭṭhahanti eva. Evaṃ uparipi.

"එකම සමුට්ඨානයකින් හටගනිත්" යන මෙය, මෙහි විශේෂ කොට දක්වන ලද කය පමණකින්ම හටගන්නා ඇවැත් සම්බන්ධයෙන් පවසන ලද්දකි. සාමාන්‍යයෙන් වනාහි එම ඇවැත් අනෙකුත් සමුට්ඨානයන්ගෙන්ද සුදුසු පරිදි හටගන්නේමය. මත්තෙහිද මෙසේමය.

‘‘Tiṇavatthārakena cā’’ti idaṃ saṅghādisesavajjitānaṃ catunnaṃ āpattīnaṃ vasena vuttaṃ.

"තිණවත්ථාරකයෙන් ද" යන මෙය සංඝාදිසේසයෙන් තොර වූ ඇවැත් හතරක් සඳහා පවසන ලද්දකි.

279. Saṃvidahitvā kuṭiṃ karotīti vācāya saṃvidahati, sayañca kāyena karotīti attho.

279. "සංවිදහිත්වා කුටිං කරෝති" (සංවිධානය කොට කුටියක් කරයි) යනු - වචනයෙන් සංවිධානය කරයි, තමාද කයින් කරයි යන අර්ථයයි.

Katāpattivāravaṇṇanā niṭṭhitā.

කතාපත්ති වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā

ආපත්ති සමුට්ඨාන ගාථා වර්ණනාව

283. Tatiyo pana gāthāvāro dutiyavārena vuttamevatthaṃ saṅgahetvā dassetuṃ vutto. Tattha kāyova kāyikoti vattabbe vacanavipallāsena ‘‘kāyikā’’ti vuttaṃ. Tenāha ‘‘tena samuṭṭhitā’’ti, kāyo samuṭṭhānaṃ akkhātoti attho.

283. තුන්වන ගාථා වාරය වනාහි දෙවන වාරයෙන් පවසන ලද අර්ථයම සංක්ෂේප කොට දැක්වීම සඳහා පවසන ලදී. එහි "කයම කායික" යැයි පැවසිය යුතු තැන වචන පෙරළීමකින් "කායිකා" යැයි පවසන ලදී. එහෙයින් "එයින් හටගන්නා ලදී" යැයි පැවසූහ, කය සමුට්ඨානයක් ලෙස දක්වන ලදී යන අර්ථයයි.

Vivekadassināti sabbasaṅkhatavivittattā, tato vivittahetuttā ca nīvaraṇavivekañca nibbānañca dassanasīlena. Vibhaṅgakovidāti ubhatovibhaṅgakusalāti ālapanaṃ. Idha panevaṃ añño pucchanto nāma natthi, upālitthero sayameva atthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ pucchāvisajjanañca akāsīti iminā nayena sabbattha attho veditabbo.

"විවේකදස්සිනා" (විවේකය දක්නා වූ) යනු - සියලු සංඛතයන්ගෙන් වෙන් වූ බැවින් ද, එම සංඛතයන්ගෙන් වෙන් වීමට හේතු වන බැවින් ද, නීවරණයන්ගෙන් වෙන් වූ නිවන දැකීමේ ස්වභාවය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. "විභංගකෝවිදා" යනු - උභතෝ විභංගයෙහි දක්ෂ වූ ආමන්ත්‍රණයකි. මෙහි වනාහි මෙසේ වෙනත් ප්‍රශ්න කරන්නෙකු නොමැත, උපාලි තෙරුන් වහන්සේම අර්ථය පැහැදිලි කරනු පිණිස තමන් විසින්ම ප්‍රශ්නෝත්තර සිදු කළ සේක. මෙම ක්‍රමයෙන් හැම තැනම අර්ථය දත යුතුය.

Āpattisamuṭṭhānagāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ආපත්ති සමුට්ඨාන ගාථා වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Vipattipaccayavāravaṇṇanā

විපත්ති පච්චය වාර වර්ණනාව

284. Catutthe pana vipattipaccayavāre sīlavipattipaccayāti sīlavipattipaacchādanapaccayā.

284. හතරවන විපත්ති පච්චය වාරයෙහි වනාහි "සීලවිපත්තිපච්චයා" යනු සීල විපත්තිය වසා ගැනීම (සැඟවීම) නමැති හේතුවෙනි.

286. Diṭṭhivipattipaccayāti diṭṭhivipattiyā appaṭinissajjanapaccayā.

286. "දිට්ඨිවිපත්තිපච්චයා" යනු දිට්ඨි විපත්තිය අත් නොහැරීම නමැති හේතුවෙනි.

287. Ājīvavipattipaccayāti [Pg.278] ettha āgamma jīvanti etenāti ājīvo, catupaccayo, sova micchāpattiyā vipannattā vipattīti ājīvavipatti, tassā ājīvavipattiyā hetu, taduppādanataparibhoganimittanti attho.

287. ‘ආජීවවිපත්තිපච්චයා’ යන්නෙහි විග්‍රහය මෙසේ දත යුතුය: ‘මොවුන් මෙයින් යැපෙත්ද (දිවි පවත්වත්ද)’ එහෙයින් ‘ආජීව’ (ජීවිකාව) නම් වේ. එය සිව්පසයයි. එම සිව්පසයම වැරදි ලෙස ලැබීමෙන් (මිථ්‍යා ආපත්තියෙන්) පිරිහුණු බැවින් ‘විපත්ති’ නම් වේ. මෙසේ ‘ආජීවවිපත්ති’ නම් වේ. එම ආජීව විපත්තිය හේතුවෙන්, එනම් එය ඉපදවීම හා පරිභෝජනය කිරීම නිමිත්තෙන් යනු අර්ථයයි.

Vipattipaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

විපත්තිපච්චයවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā

අධිකරණපච්චයවාර වර්ණනාව

291. Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayāti apalokanavacanañattikammavācāsaṅkhatakammavācāpaccayā. Pañcāti ettha adhammikakatikādiṃ apaloketvā karontānaṃ animittanti attho. Pañcame adhikaraṇapaccayavāre kiccādhikaraṇapaccayā apalokanāvasāne dukkaṭaṃ, adhippāyādinā ñattikammādiṃ karontānaṃ thullaccayādi ca saṅgayhatīti daṭṭhabbaṃ. Avasesā āpattiyoti sotāpattiphalasamāpattiādayo. ‘‘Natthaññā āpattiyo’’ti idaṃ vipattiādibhāginiyo sāvajjāpattiyo sandhāya vuttaṃ.

291. පස්වන අධිකරණපච්චයවාරයෙහි ‘කිච්චාධිකරණපච්චයා’ යනු අපලෝකන වචන සහ ඤත්ති කම්මවාචා සංඛ්‍යාත කම්මවාචා ප්‍රත්‍යයෙන් යන්නයි. ‘පඤ්ච’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, අධර්මික සම්මුති ආදිය අපලෝකනය කරමින් (දන්වමින්) කරන්නවුන්ගේ නිමිත්තක් නොමැති බවයි. පස්වන අධිකරණපච්චයවාරයෙහි කිච්චාධිකරණ ප්‍රත්‍යයෙන් අපලෝකනය අවසානයේ දුක්කටාපත්තිය ද, අභිප්‍රාය ආදියෙන් ඤත්තිකර්ම ආදිය කරන්නවුන්ට ථුල්ලච්චය ආදී ආපත්තීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ‘අවසේසා ආපත්තියෝ’ යනු සෝතාපත්තිඵලසමාපත්ති ආදියයි. ‘නත්ථඤ්ඤා ආපත්තියෝ’ (වෙනත් ආපත්තීන් නැත) යන්න වදාරන ලද්දේ විපත්ති ආදී කොටස්වලට අයත් සාවද්‍ය ආපත්තීන් අරභයා ය.

Adhikaraṇapaccayavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිකරණපච්චයවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samathabhedaṃ

සමථ භේදය

Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā

අධිකරණපරියායවාර වර්ණනාව

293. Chaṭṭhe [Pg.279] pariyāyavāre alobho pubbaṅgamotiādi sāsanaṭṭhitiyā aviparītato dhammavādissa vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. Aṭṭhārasa bhedakaravatthūni ṭhānānīti dhammādīsu adhammotiādinā gahetvā dīpanāni idheva bhedakaravatthūni, tāni eva kāyakalahādivivādassa kāraṇattā ṭhānāni, okāsattā vatthūni, ādhārattā bhūmiyoti ca vuttāni. Abyākatahetūti asekkhānaṃ vivādaṃ sandhāya vuttaṃ. Dvādasa mūlānīti kodho upanāho, makkho palāso, issā macchariyaṃ, māyā sāṭheyyaṃ, pāpicchatā mahicchatā, sandiṭṭhiparāmāsitā ādhānaggāhīduppaṭinissajjitānīti imesaṃ channaṃ yugaḷānaṃ vasena cha dhammā ceva lobhādayo cha hetū cāti dvādasa dhammā vivādādhikaraṇassa mūlāni.

293. හයවන පරියායවාරයෙහි ‘අලෝභෝ පුබ්බංගමෝ’ (අලෝභය පෙරටු කොට ඇති) යනාදිය වදාරන ලද්දේ ශාසනස්ථිතිය සඳහා විපරීත නොවී වාද කරන ධර්මවාදියාගේ විවාදය අරභයා ය. ‘අට්ඨාරස භේදකරවත්ථූනි ඨානානි’ (භේදකර කරුණු දහඅටක් වූ ස්ථාන) යනු, ධර්මය ආදියේදී ‘අධර්මය’ ආදී වශයෙන් ගෙන පෙන්වා දීම මෙහි භේදකර වස්තූන් වේ. ඒවාම කායකලහ ආදී විවාදයන්ට හේතුවන බැවින් ‘ස්ථාන’ (ඨානානි) කියා ද, අවකාශය (නිමිත්ත) වන බැවින් ‘වස්තූන්’ (වත්ථූනි) කියා ද, පිහිටන භූමිය වන බැවින් ‘භූමි’ (භූමියෝ) කියා ද කියනු ලැබේ. ‘අබ්‍යාකතහේතූ’ (අව්‍යාකෘත හේතූන්) යනු රහතුන්ගේ විවාදය අරභයා වදාරන ලද්දකි. ‘ද්වාදස මූලානි’ (මුල් දොළහ) යනු ක්‍රෝධය, උපනාහය (වෛර බැඳීම), මක්ඛය (ගුණ මැනීම/කපටිකම), පලාසය (යුගග්ගාහය), ඊර්ෂ්‍යාව, මාත්සර්යය, මායාව, සාඨෙය්‍යය (ශඨභාවය), පාපිච්ඡතාව (පාපී ආශාව), මහිච්ඡතාව (මහත් ආශාව), සන්දිට්ඨිපරාමාසිතාව (තම මතය දැඩිව ගැනීම) සහ ආධානගාහීදුප්පටිනිස්සජ්ජිතාව (දැඩිව ගෙන අත්හැරීමට නොහැකි බව) යන මෙම යුගල හයේ වශයෙන් ධර්මයන් සයක් ද, ලෝභය ආදී හේතූන් සයක් ද යන මෙම දොළොස් ධර්මයෝ විවාදාධිකරණයට මුල් වෙති.

294. Cuddasa mūlānīti tāneva dvādasa kāyavācāhi saddhiṃ cuddasa anuvādādhikaraṇassa mūlāni.

294. ‘චුද්දස මූලානි’ (මුල් දහහතර) යනු එම දොළොස් කරුණුම කය හා වචනය සමඟ අනුවාදාධිකරණයට මුල් දහහතරක් වන බවයි.

295. Pathavīkhaṇanādīsu paṇṇattivajjesu kusalābyākatacittamūlikā āpatti hotīti dassetuṃ ‘‘alobho pubbaṅgamo’’tiādi vuttaṃ. Satta āpattikkhandhā ṭhānānītiādi sattannaṃ āpattikkhandhānaṃ paṭicchādanapaccayā āpattisambhavato vuttaṃ. ‘‘Āpattādhikaraṇapaccayā catasso āpattiyo āpajjatī’’ti (pari. 290) hi vuttaṃ. ‘‘Cha hetū’’ti idaṃ kusalānaṃ āpattihetuvohārassa ayuttatāya vuttaṃ, na pana kusalahetūnaṃ abhāvato. ‘‘Alobho pubbaṅgamo’’ti hi ādi vuttaṃ. Āpattihetavo eva hi pubbaṅgamanāmena vuttā.

295. පොළොව කැණීම (පඨවීඛණන) ආදී පණත්තිවජ්ජ (ශික්ෂාපද උල්ලංඝනය කිරීම්) වලදී කුසල් හෝ අව්‍යාකෘත සිත් මුල් කොටගෙන ආපත්තිය සිදුවන බව පෙන්වීමට ‘අලෝභෝ පුබ්බංගමෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධා ඨානානි’ යනාදිය වදාරන ලද්දේ ආපත්ති කාණ්ඩ සත වසා දැමීම හේතුවෙන් ආපත්තියක් සිදුවිය හැකි බැවිනි. සැබවින්ම ‘ආපත්තාධිකරණපච්චයා චතස්සෝ ආපත්තියෝ ආපජ්ජති’ (ආපත්තාධිකරණය හේතුවෙන් ආපත්ති සතරක් සිදුවේ) යැයි වදාරන ලදී. ‘ඡ හේතූ’ (හේතූන් සයකි) යන්න වදාරන ලද්දේ කුසල් දහම් ආපත්තියට හේතුවන බව කීම නුසුදුසු බැවිනි, එසේ නොමැතිව කුසල හේතූන් නොමැති බැවින් නොවේ. සැබවින්ම ‘අලෝභෝ පුබ්බංගමෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත් ආපත්තියට හේතුවන කරුණුම ‘පුබ්බංගම’ යන නාමයෙන් දක්වා ඇති බැවිනි.

296. Cattāri kammāni ṭhānānītiādīsu apalokanavācā, ñattiādivācāyo ca kammānīti vuttaṃ. Tā eva hi ekasīmāyaṃ sāmaggimupagatānaṃ kammappattānaṃ anumatiyā sāvanakiriyānipphattisaṅkhātassa saṅghagaṇakiccasabhāvassa kiccādhikaraṇassa adhiṭṭhānābhāvena ‘‘ṭhānavatthubhūmiyo’’ti vuccanti. Ekaṃ mūlaṃ saṅghoti yebhuyyavasena vuttaṃ. Gaṇañattiapalokanānañhi [Pg.280] gaṇopi mūlanti. Ñattito vāti ñattiñattidutiyañatticatutthakammavācānaṃ ñattirūpattā, ñattipubbakattā ca vuttaṃ. Kammañattikammavācāñattivasena hi duvidhāsu ñattīsu anussāvanāpi kammamūlakantveva saṅgayhanti. Ñattivibhāgo cāyaṃ upari āvi bhavissati.

296. ‘චත්තාරි කම්මානි ඨානානි’ (කර්ම සතරක් වූ ස්ථාන) යනාදී තැන්හි අපලෝකන වචන ද, ඤත්ති ආදී වචන ද ‘කර්ම’ (කම්මානි) ලෙස වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, එකම සීමාවක් තුළ සමගියට පත් වූ, කර්මයට සුදුසු වූ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතියෙන්, ශ්‍රවණ ක්‍රියාව සිදුවීම සංඛ්‍යාත වූ, සංඝයාගේ හෝ ගණයාගේ කාර්ය ස්වභාවය ඇති කිච්චාධිකරණයට ඒවා පදනම් වන බැවින් ‘ස්ථාන, වස්තු, භූමි’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ඒකං මූලං සංඝෝ’ (සංඝයා එකම මූලයයි) යන්න වදාරන ලද්දේ බහුතරය (යෙභුය්‍ය) වශයෙන් සලකා ය. මක්නිසාද යත් ගණයාගේ ඤත්ති සහ අපලෝකනයන්හිදී ගණය ද මූලයක් වන බැවිනි. ‘ඤත්තිතෝ වා’ යනු ඤත්ති, ඤත්තිදුතිය, ඤත්තිචතුත්ථ කර්මවාචාවන්හි ඤත්ති ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, ඤත්තිය පෙරටු කොට ඇති බැවින් ද වදාරන ලදී. කර්ම ඤත්ති සහ කම්මවාචා ඤත්ති වශයෙන් ද්විවිධ වූ ඤත්තීන්හි අනුශ්‍රාවණය ද කර්මයට මුල් වන බැවින්ම ඇතුළත් කරගනු ලැබේ. මෙම ඤත්ති විභාගය මතුයෙහි පැහැදිලි වනු ඇත.

‘‘Ime satta samathā…pe… pariyāyenā’’ti idaṃ pucchāvacanaṃ. ‘‘Siyā’’ti idaṃ visajjanaṃ. ‘‘Kathañca siyā’’ti idaṃ puna pucchā. Vivādādhikaraṇassa dve samathātiādi puna visajjanaṃ. Tattha ‘‘vatthuvasenā’’ti idaṃ ‘‘satta samathā dasa samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. ‘‘Pariyāyenā’’ti idaṃ ‘‘dasa samathā satta samathā hontī’’ti imassa kāraṇavacanaṃ. Catubbidhādhikaraṇasaṅkhātavatthuvasena ca desanākkamasaṅkhātapariyāyavasena cāti attho.

‘ඉමේ සත්ත සමථා...පෙ... පරියායේන’ යන්න ප්‍රශ්න වාක්‍යයකි. ‘සියා’ (විය හැකිය) යන්න පිළිතුරයි. ‘කථඤ්ච සියා’ (කෙසේ විය හැකිද) යන්න නැවත නැඟූ ප්‍රශ්නයකි. ‘විවාදාධිකරණස්ස ද්වේ සමථා’ යනාදිය නැවත දුන් පිළිතුරයි. එහි ‘වත්ථුවසේන’ (වස්තු වශයෙන්) යන්න ‘සමථ සත දස සමථයක් වේ’ යන මෙහි හේතු දක්වන වචනයයි. ‘පරියායේන’ (පර්යාය වශයෙන්) යන්න ‘දස සමථ සප්ත සමථයක් වේ’ යන මෙහි හේතු දක්වන වචනයයි. එනම් සිව්වැදෑරුම් අධිකරණ සංඛ්‍යාත වස්තු වශයෙන් ද, දේශනා ක්‍රම සංඛ්‍යාත පර්යාය වශයෙන් ද යනු අර්ථයයි.

Adhikaraṇapariyāyavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිකරණපරියායවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Sādhāraṇavārādivaṇṇanā

සාධාරණවාර ආදී වර්ණනාව

297. Sattame sādhāraṇavāre sādhāraṇāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanakiccasādhāraṇā. Evaṃ sabbattha.

297. හත්වන සාධාරණවාරයෙහි ‘සාධාරණා’ යනු විවාදාධිකරණය සංසිඳවීමේ කාර්යයට සාධාරණ (පොදු) වීමයි. සියලු අධිකරණයන්හිද මෙසේමය.

298. Aṭṭhame tabbhāgiyavāre tabbhāgiyāti vivādādhikaraṇassa vūpasamanato tappakkhikā.

298. අටවන තබ්භාගියවාරයෙහි ‘තබ්භාගියා’ යනු විවාදාධිකරණය සංසිඳවන බැවින් එම පක්ෂයට අයත් වීමයි.

Sādhāraṇavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සාධාරණවාර ආදී වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā

සමථාසමථස්ස සාධාරණවාර වර්ණනාව

299. Navame samathāsamathasādhāraṇavāre ‘‘sabbe samathā ekatova adhikaraṇaṃ samenti udāhu nānā’’ti pucchantena ‘‘samathā samathassa sādhāraṇā, samathā samathassa asādhāraṇā’’ti vuttaṃ. Vivādādiadhikaraṇakkamena tabbūpasamahetubhūte samathe uddharanto ‘‘yebhuyyasikā’’tiādimāha. Sammukhāvinayaṃ vinā kassaci samathassa asambhavā sesā chapi samathā sammukhāvinayassa sādhāraṇā vuttā, tesaṃ [Pg.281] pana channaṃ aññamaññāpekkhābhāvato te aññamaññaṃ asādhāraṇā vuttā. Tabbhāgiyavārepi eseva nayo.

299. නවවන සමථාසමථසාධාරණවාරයෙහි ‘සියලු සමථයෝ එක්වම අධිකරණය සංසිඳවත්ද, නැතහොත් වෙන වෙනම සංසිඳවත්ද’ යි ප්‍රශ්න කරමින් ‘සමථයෝ සමථයට සාධාරණ වෙති, සමථයෝ සමථයට අසාධාරණ වෙති’ යි වදාරන ලදී. විවාද ආදී අධිකරණ අනුපිළිවෙළින් ඒවා සංසිඳවීමට හේතු වූ සමථයන් දක්වමින් ‘යෙභුය්‍යසිකා’ යනාදිය වදාරන ලදී. සම්මුඛාවිනය හැර වෙනත් කිසිදු සමථයක් පැවතිය නොහැකි බැවින්, ඉතිරි සමථ සයම සම්මුඛාවිනයට සාධාරණ (පොදු) බව වදාරන ලදී. එහෙත් එම සමථ සය එකිනෙකා කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නොමැති බැවින්, ඔවුනොවුන්ට අසාධාරණ (පොදු නොවන) බව වදාරන ලදී. තබ්භාගියවාරයෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Samathāsamathassasādhāraṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

සමථාසමථස්ස සාධාරණවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā

සමථසම්මුඛාවිනයවාර ආදී වර්ණනාව

301-3. Ekādasamavārepi sammukhāvinayotiādi pucchā. Yebhuyyasikā sativinayotiādi visajjanaṃ. Evaṃ vinayavāre kusala-vāre tato paresupi pucchāvisajjanaparicchedo veditabbo.

301-3. එකොළොස්වන වාරයෙහි ද ‘සම්මුඛාවිනයෝ’ යනාදිය ප්‍රශ්නයයි. ‘යෙභුය්‍යසිකා සතිවිනයෝ’ යනාදිය පිළිතුරයි. මෙසේම විනයවාරයෙහි ද, කුසලවාරයෙහි ද, ඉන් පසු වාරයන්හි ද ප්‍රශ්නෝත්තර විනිශ්චය දත යුතුය.

Tattha sammukhāvinayo siyā kusalotiādīsu tasmiṃ tasmiṃ vinayakamme, vivādādimhi ca niyuttapuggalānaṃ samuppajjanakakusalādīnaṃ vasena sammukhāvinayādīnaṃ, vivādādīnañca kusalādibhāvo tena tena upacārena vutto. Yasmā panetassa sammukhāvinayo nāma saṅghasammukhatādayo honti, tesañca anavajjasabhāvattā akusale vijjamānepi akusalattūpacāro na yutto āpattādhikaraṇassa akusalattūpacāro viya, tasmā natthi sammukhāvinayo akusaloti attho.

එහි 'සම්මුඛාවිනයො සියා කුසලො' (සම්මුඛාවිනය කුසල් විය හැකිය) යනාදී පාඨයන්හි, ඒ ඒ විනය කර්මයන්හි ද විවාදාදියෙහි ද නිරත පුද්ගලයන්ට උපදින්නා වූ කුසලාදී ධර්මයන්ගේ වශයෙන් සම්මුඛාවිනය ආදියේ ද විවාද ආදියේ ද කුසල් බව ආදිය ඒ ඒ උපචාර ක්‍රමයෙන් පවසන ලදී. යම් හෙයකින් මෙම සම්මුඛාවිනය නම් සංඝ සම්මුඛතාව (සංඝයා ඉදිරියෙහි වීම) ආදිය ද වේ ද, ඔවුන්ගේ (එම සම්මුඛතාවන්ගේ) නිවැරදි ස්වභාවය නිසා, අකුසල් පවතින කල්හි ද එය අකුසල් ලෙස උපචාරයෙන් හැඳින්වීම සුදුසු නොවේ. එය ආපත්තාධිකරණයට අකුසල් ලෙස උපචාරයෙන් හැඳින්වීම සුදුසු නොවන්නාක් මෙනි. එබැවින් "අකුසල් වූ සම්මුඛාවිනයක් නැත" යනු මෙහි අර්ථයයි.

304. Tato paresu yattha yebhuyyasikā labbhati, tattha sammukhāvinayo labbhatītiādi sammukhāvinayassa itarehi samathehi niyamena saṃsaṭṭhataṃ, itaresaṃ pana channaṃ aññamaññaṃ saṃsaggābhāvañca dassetuṃ vuttaṃ.

304. ඉන්පසු වාරයන්හි "යම් තැනක යෙභුය්‍යසිකාව ලැබේ ද, එතැන සම්මුඛාවිනය ද ලැබේ" යනාදී වචන පවසන ලද්දේ, සම්මුඛාවිනය සෙසු සමථයන් හා නියත වශයෙන් ම මිශ්‍රව පවතින බවත්, සෙසු සමථ හය එකිනෙක අතර මිශ්‍ර වීමක් නොමැති බවත් දැක්වීම සඳහා ය.

Samathasammukhāvinayavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සමථ සම්මුඛාවිනය වාරාදි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā

සංසට්ඨවාරාදි වර්ණනාව.

306. Adhikaraṇanti vā samathāti vā ime dhammā saṃsaṭṭhātiādi samathānaṃ adhikaraṇesu eva yathārahaṃ pavattiṃ, adhikaraṇāni vinā tesaṃ visuṃ aṭṭhānañca dassetuṃ vuttaṃ. Vinibbhujitvā nānākaraṇaṃ paññāpetunti adhikaraṇato samathehi viyojetvā asaṃsaṭṭhe katvā nānākaraṇaṃ aññamaññaṃ asaṃsaṭṭhatāya ṭhitabhāvasaṅkhātaṃ nānattaṃ paññāpetuṃ adhikaraṇavūpasamakkhaṇe eva tesaṃ asaṃsaggaṃ paññāpetuṃ kiṃ sakkāti pucchati.

306. "අධිකරණයක් හෝ සමථයක් හෝ යන මේ ධර්මයෝ මිශ්‍ර වී පවතිත්" යනාදී වැකිය පවසන ලද්දේ, සමථයන් අධිකරණයන්හි ම සුදුසු පරිදි පැවැත්ම ද අධිකරණයන්ගෙන් තොරව ඔවුන් වෙන්ව නොපවතින බව දැක්වීම පිණිස ය. "වෙන් කොට වෙනස් බව පැනවීම" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අධිකරණයෙන් සමථයන් වෙන් කොට, නොමිශ්‍ර බවට පත් කොට, එකිනෙකට නොමිශ්‍රව පවත්නා ස්වභාවය නම් වූ වෙනස් බව පැනවීම සඳහා "අධිකරණය සංසිඳෙන මොහොතෙහි ම ඔවුන්ගේ නොමිශ්‍ර බව පැනවීමට හැකි ද?" යි මෙසේ ප්‍රශ්න කිරීමයි.

Adhikaraṇantiādi [Pg.282] gārayhavādadassanaṃ. So mā hevanti yo evaṃ vadati, so ‘‘mā evaṃ vadā’’ti vacanīyo assa, na ca labbhati samathānaṃ aññatra adhikaraṇā vūpasamalakkhaṇanti pahānāvatthānasaṅkhātaṃ nānākaraṇaṃ paṭikkhipati. Lakkhaṇato pana adhikaraṇehi samathānaṃ nānākaraṇaṃ atthevāti daṭṭhabbaṃ. Samathā adhikaraṇehi sammantīti apalokanādīhi catūhi kiccādhikaraṇehi sabbepi samathā niṭṭhānaṃ gacchanti, nāññehīti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Teneva vakkhati ‘‘sammukhāvinayo vivādādhikaraṇena na sammati. Anuvāda…pe… āpattādhikaraṇena na sammati, kiccādhikaraṇena sammatī’’tiādi (pari. 311).

"අධිකරණය" යනාදී වැකියෙන් දැක්වෙන්නේ ගර්හිත මතයකි. "ඔහු එසේ නොපැවසිය යුතුය" යනු යමෙක් එසේ පවසන්නේ නම් ඔහුට "මෙසේ නොකියන්න" යැයි පැවසිය යුතු බවයි. "අධිකරණයෙන් තොරව සමථයන්ගේ සංසිඳීමේ ලක්ෂණය ලැබිය නොහැක" යන්නෙන් ප්‍රහාණ අවස්ථාව නම් වූ වෙනස් බව ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අධිකරණයන්ගෙන් සමථයන්ගේ වෙනස්කමක් ඇති බව ම දත යුතුය. "සමථයෝ අධිකරණයන්ගෙන් සංසිඳෙති" යනු අපලෝකන ආදී වූ සතර කිච්චාධිකරණයන්ගෙන් ම සියලු සමථයෝ අවසානයට පත්වෙත්, වෙනත් ක්‍රමවලින් නොවේ යන මේ අර්ථය අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. එහෙයින් ම "සම්මුඛාවිනය විවාදාධිකරණයෙන් නොසංසිඳෙයි, අනුවාද...පෙ... ආපත්තාධිකරණයෙන් නොසංසිඳෙයි, කිච්චාධිකරණයෙන් සංසිඳෙයි" යනාදී වශයෙන් පවසනු ඇත.

307-313. Vivādādhikaraṇaṃ katihi samathehi sammatītiādiko sammativāro. Tadanantaro sammatinasammativāro ca adhikaraṇehi samathānaṃ saṃsaṭṭhataṃ, visaṃsaṭṭhatañca dassetuṃ vutto. Samathā samathehi sammantītiādiko samathādhikaraṇavāro samathānaṃ aññamaññaṃ, adhikaraṇehi ca adhikaraṇānañca aññamaññaṃ, samathehi ca vūpasamāvūpasamaṃ dassetuṃ vutto.

307-313. "විවාදාධිකරණය කෙතෙක් සමථයන්ගෙන් සංසිඳේ ද?" යනාදී සම්මති වාරය ද, ඉන් අනතුරු සම්මති-නසම්මති වාරය ද පවසන ලද්දේ අධිකරණයන් හා සමථයන්ගේ මිශ්‍ර බව සහ නොමිශ්‍ර බව දැක්වීම සඳහා ය. "සමථයෝ සමථයන්ගෙන් සංසිඳෙත්" යනාදී සමථ-අධිකරණ වාරය පවසන ලද්දේ සමථයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ද, අධිකරණයන්ගෙන් ද, අධිකරණයන්ගේ අන්‍යෝන්œය වශයෙන් ද, සමථයන්ගෙන් ද වන සංසිඳීම හා නොසංසිඳීම දැක්වීම පිණිස ය.

314. Samuṭṭhāpetivāro pana adhikaraṇehi adhikaraṇānaṃ uppattippakāradassanatthaṃ vutto. Na katamaṃ adhikaraṇanti attano sambhavamattena ekampi adhikaraṇaṃ na samuṭṭhāpetīti attho. Kathañcarahi samuṭṭhāpetīti āha ‘‘api cā’’tiādi. Tattha jāyantīti anantarameva anuppajjitvā paramparapaccayā jāyantīti adhippāyo. ‘‘Dhammo adhammo’’tiādinā ubhinnaṃ puggalānaṃ vivādapaccayā aññamaññakhemabhaṅgā honti, tappaccayā tesaṃ pakkhaṃ pariyesanena kalahaṃ vaḍḍhantānaṃ vivādo kañci mahāparisaṃ saṅghapariṇāyakaṃ lajjiṃ āgamma vūpasamaṃ gacchati. Tathā avūpasamante pana vivādo kamena vaḍḍhitvā sakalepi saṅghe vivādaṃ samuṭṭhāpeti, tato anuvādādīnīti evaṃ paramparakkamena vūpasamakāraṇābhāve cattāri adhikaraṇāni jāyanti. Taṃ sandhāyāha ‘‘saṅgho vivadati vivādādhikaraṇa’’nti. Saṅghassa vivadato yo vivādo, taṃ vivādādhikaraṇaṃ hotīti attho. Esa nayo sesesupi.

314. සමුට්ඨාපේති වාරය පවසන ලද්දේ අධිකරණයන්ගෙන් අධිකරණ උපදින ආකාරය දැක්වීම සඳහා ය. "කිසිදු අධිකරණයක් නොවේ" යනු තමාගේ හටගැනීම පමණකින් කිසිදු එක අධිකරණයක් හෝ හට නොගන්වයි යන අර්ථයයි. "එසේ නම් කෙසේ හටගන්වයි ද?" යන්නට "අපි ච" (තවද) යනාදිය පැවසී ය. එහි "හටගනිති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ සෘජුව ම නොඉපිද අනුක්‍රමික ප්‍රත්‍යයන් (පරම්පරා ප්‍රත්‍ය) මඟින් හටගන්නා බවයි. "මෙය ධර්මයයි, මෙය අධර්මයයි" යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේ විවාදය හේතුවෙන් එකිනෙකා අතර සමගිය බිඳී යයි. ඒ හේතුවෙන් තමන්ගේ පාර්ශ්වය සොයමින් කලහය වර්ධනය කරගන්නා ඔවුන්ගේ විවාදය, කිසියම් මහත් පිරිසක් හෝ සංඝ නායකයකු වූ ලජ්ජී භික්ෂුවක වෙත පැමිණ සංසිඳීමට පත් වේ. එසේ නොසංසිඳෙන කල්හි, විවාදය ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වී මුළු සංඝයා අතර ම විවාදය උපදවයි. ඉන්පසු අනුවාදාදිය ද හටගනී. මෙසේ අනුක්‍රමිකව සංසිඳවීමේ හේතුවක් නැති කල්හි අධිකරණ සතර ම උපදී. එය අදහස් කරමින් "සංඝයා විවාද කරයි, එය විවාදාධිකරණයයි" යනුවෙන් පැවසී ය. සංඝයා විවාද කරන කල්හි යම් විවාදයක් වේ ද, එය විවාදාධිකරණය වේ යන්න අර්ථයයි. සෙසු අධිකරණවල ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතුය.

Saṃsaṭṭhavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සංසට්ඨවාරාදි වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Bhajativāravaṇṇanā

භජතිවාර වර්ණනාව.

318. Tadanantaravāre [Pg.283] pana vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānantiādi adhikaraṇānaṃ vuttanayena aññamaññapaccayattepi saṃsaggabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Vivādādhikaraṇaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vivādādhikaraṇaṃ bhajatītiādīsu vivādādhikaraṇaṃ catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇabhāvameva bhajati, nāññādhikaraṇabhāvaṃ, catūsu adhikaraṇesu vivādādhikaraṇattameva nissitaṃ vivādādhikaraṇameva pariyāpannaṃ vivādādhikaraṇabhāveneva saṅgahitanti evamattho gahetabbo.

318. ඉන් අනතුරු වාරයෙහි "විවාදාධිකරණය සතර අධිකරණයන්ගේ..." යනාදී වශයෙන් පවසන ලද්දේ, අධිකරණයන් කලින් සඳහන් කළ පරිදි එකිනෙකට ප්‍රත්‍ය වන කල්හි ද, ඔවුන්ගේ එකට එක් නොවන ස්වභාවය දැක්වීම සඳහා ය. "විවාදාධිකරණය සතර අධිකරණයන් අතුරින් විවාදාධිකරණය ම සේවනය කරයි" යනාදී තන්හි, විවාදාධිකරණය සතර අධිකරණයන් අතුරින් විවාදාධිකරණ ස්වභාවය ම සේවනය කරයි (එයට ම අයත් වේ), වෙනත් අධිකරණ ස්වභාවයක් සේවනය නොකරයි; සතර අධිකරණයන් අතුරින් විවාදාධිකරණ බව ම ඇසුරු කළේ වෙයි, විවාදාධිකරණයට ම පර්යාපන්න (අයත්) වෙයි, විවාදාධිකරණ භාවයෙන් ම සංග්‍රහ කරන ලද්දේ වෙයි යනුවෙන් මෙසේ අර්ථය ගත යුතුය.

319. Vivādādhikaraṇaṃ sattannaṃ samathānaṃ kati samathe bhajatītiādi pana catunnaṃ adhikaraṇānaṃ vūpasamane sati niyatasamathe dassetuṃ vuttaṃ. Tattha kati samathe bhajatīti attano upasamatthāya kittake samathe upagacchati, kittake samathe āgamma vūpasamaṃ gacchatīti attho. Kati samathapariyāpannanti attānaṃ vūpasametuṃ katisu samathesu tehi samānavasena paviṭṭhaṃ. Katihi samathehi saṅgahitanti vūpasamaṃ karontehi katihi samathehi vūpasamakaraṇatthaṃ saṅgahitaṃ.

319. "විවාදාධිකරණය සප්ත සමථයන් අතුරින් කෙතෙක් සමථයන් සේවනය කරයි ද?" යනාදිය පවසන ලද්දේ සතර අධිකරණයන් සංසිඳවීමේ දී නියමිත සමථයන් දැක්වීම සඳහා ය. එහි "කෙතෙක් සමථයන් සේවනය කරයි ද" යනු තමාගේ සංසිඳීම සඳහා කෙතෙක් සමථයන් වෙත පැමිණේ ද, කෙතෙක් සමථයන් ඇසුරු කොට සංසිඳීමට පැමිණේ ද යන්නයි. "කෙතෙක් සමථයන්ට පර්යාපන්න (අයත්) ද" යනු තමා සංසිඳුවා ගැනීමට කෙතෙක් සමථයන් තුළ, ඔවුන් හා සමාන ස්වභාවයෙන් ඇතුළත් වී තිබේ ද යන්නයි. "කෙතෙක් සමථයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලද්දේ ද" යනු සංසිඳීම සිදු කරන්නන් විසින් සංසිඳවීම පිණිස කෙතෙක් සමථයන්ගෙන් ඇතුළත් කරගන්නා ලද්දේ ද යන්නයි.

Bhajativāravaṇṇanā niṭṭhitā.

භජතිවාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Khandhakapucchāvāro

ඛන්ධක පුච්ඡාවාරය.

Pucchāvissajjanāvaṇṇanā

පුච්ඡා විස්සජ්ජනා වර්ණනාව.

320. Upasampadakkhandhakanti [Pg.284] pabbajjākhandhakaṃ (mahāva. 84). Saha niddesenāti saniddesaṃ. ‘‘Sanniddesa’’nti vā pāṭho, so evattho. Nidānena ca niddesena ca saddhinti ettha paññattiṭṭhānapuggalādippakāsakaṃ nidānavacanaṃ nidānaṃ nāma, tannidānaṃ paṭicca niddiṭṭhasikkhāpadāni niddeso nāma, tehi avayavabhūtehi sahitaṃ taṃsamudāyabhūtaṃ khandhakaṃ pucchāmīti attho. Uttamāni padānīti āpattipaññāpakāni vacanāni adhippetāni. Tesaṃ…pe… kati āpattiyo hontīti tehi vacanehi paññattā kati āpattikkhandhā hontīti attho. Nanu āpattiyo nāma puggalānaññeva honti, na padānaṃ, kasmā pana ‘‘samukkaṭṭhapadānaṃ kati āpattiyo’’ti sāmivasena niddeso katoti āha ‘‘yena yena hi padenā’’tiādi. Pāḷiyaṃ uposathantiādi uposathakkhandhakādīnaññeva (mahāva. 132 ādayo) gahaṇaṃ.

320. ‘උපසම්පදාඛන්ධකන්ති’ යනු පබ්බජ්ජා ඛන්ධකයයි. නිද්දේසය (විස්තරය) සමඟ පවත්නා බැවින් ‘සනිද්දේස’ නම් වේ. ‘සන්නිද්දේස’ කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි ද අර්ථය එයම වේ. ‘නිදානය හා නිද්දේසය සමඟ’ යන මෙහි පැනවූ ස්ථානය, පුද්ගලයන් ආදිය ප්‍රකාශ කරන නිදාන වචනය ‘නිදාන’ නම් වේ. එම නිදානය ඇසුරු කොට දක්වන ලද ශික්ෂාපද ‘නිද්දේස’ නම් වේ. එම අවයව (කොටස්) සහිත වූ, ඒ සියල්ලේ සමූහයක් වූ ඛන්ධකය විමසමි යනු අර්ථයයි. ‘උත්තමානි පදානි’ යන්නෙන් ඇවැත් පනවන වචන අදහස් කරනු ලැබේ. ‘තේසං...පෙ... කති ආපත්තියෝ හොන්ති’ යන්නෙන් එම වචනවලින් පැනවුණු ඇවැත් සමූහයන් (ආපත්තික්ඛන්ධ) කෙතරම් ප්‍රමාණයක් වෙද්ද යනු අර්ථයයි. ඇවැත් නම් පුද්ගලයන්ටම මිස පදවලට සිදු නොවේ නොවේද? එසේ නම් කුමක් හෙයින් ‘සමුක්කට්ඨ පදයන්ගේ කෙතරම් ඇවැත් වෙද්ද’ කියා අයිතිවාසිකම් (සාමි) වශයෙන් දක්වන ලද්දේ ද යත්? ඒ නිසා ‘යෙන යෙන හි පදේන’ යනාදිය වදාරන ලදී. පාලියෙහි ‘උපෝසථ’ යනාදීන් උපෝසථ ඛන්ධකය ආදියම ග්‍රහණය කරනු ලැබේ.

Pucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Ekuttarikanayaṃ

ඒකුත්තරික ක්‍රමය

Ekakavāravaṇṇanā

ඒකක වාර වර්ණනාව (එකේ කොටසේ විවරණය)

321. Ekuttarikanaye [Pg.285] pana ajānantena vītikkantāti paṇṇattiṃ vā vatthuṃ vā ajānantena vītikkantā pathavīkhaṇanasahaseyyādikā, sāpi pacchā āpannabhāvaṃ ñatvā paṭikammaṃ akarontassa antarāyikāva hoti.

321. ඒකුත්තරික ක්‍රමයෙහි වනාහි, ‘නොදැනීමෙන් ඉක්මවන ලද්දේ’ යනු පනවන ලද ශික්ෂාපදය හෝ වස්තුව (කාරණය) නොදැනීමෙන් ඉක්මවා යන ලද, පොළොව කැණීම, එක්ව සැතපීම ආදී ඇවැත් ය. එය ද පසුව ඇවැතට පත් වූ බව දැන, පිළියම් නොකරන මහණහුට අන්තරායකරම වෙයි.

Pārivāsikādīhi pacchā āpannāti vattabhedesu dukkaṭāni sandhāya vuttaṃ. Tasmiṃ khaṇe āpajjitabbaantarāpattiyo sandhāyāti keci vadanti, tassa pubbāpattīnaṃantarāpatti-padeneva vakkhamānattā purimameva yuttataraṃ. Mūlavisuddhiyā antarāpattīti mūlāyapaṭikassanādīni akatvā sabbapaṭhamaṃ dinnaparivāsamānattavisuddhiyā caraṇakāle āpannaantarāpattisaṅkhātasaṅghādiseso. Agghavisuddhiyāti antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassitvā odhānasamodhānavasena odhunitvā purimāpattiyā samodhāya tadagghavasena puna dinnaparivāsādisuddhiyā caraṇakāle puna āpannā antarāpatti.

‘පිරිවෙස් වසන්නන් ආදීන් විසින් පසුව පත්වන ලද’ යන්න වත් බිඳීම්වලදී සිදුවන දුකුළා ඇවැත් අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘එම මොහොතෙහි පැමිණිය යුතු අතර ඇවැත් (අන්තරාපත්ති) අරභයා’ යැයි සමහරු පවසති. එය ‘පුබ්බාපත්තීනං අන්තරාපත්ති’ යන පදයෙන්ම මත්තෙහි කියැවෙන බැවින්, පෙර කී මතයම වඩාත් සුදුසු වේ. ‘මූලවිශුද්ධියෙන් වන අතර ඇවැත’ යනු මූලාය පටිකස්සන (මුලට ඇද දැමීම) ආදිය නොකොට, සියල්ලට පළමුව දෙන ලද පරිවාස, මානත් විශුද්ධියෙහි හැසිරෙන කාලයෙහි සිදුවන, අන්තරාපත්ති සංඛ්‍යාත සංඝාදිසේස ඇවැතයි. ‘අග්ඝවිශුද්ධියෙන්’ යනු අන්තරාපත්තියකට පැමිණි මහණහු මුලට ඇද දමා (මූලාය පටිකස්සන), ඕධාන සමෝධාන වශයෙන් කාලය එකතු කොට, පෙර ඇවැත හා එක්කොට, එහි වටිනාකම (අග්ඝ) අනුව නැවත දෙන ලද පරිවාස ආදී විශුද්ධියෙහි හැසිරෙන කාලයෙහි නැවත පත් වූ අතර ඇවැතයි.

Saussāhenevāti punapi taṃ āpattiṃ āpajjitukāmatācittena, evaṃ desitāpi āpatti na vuṭṭhātīti adhippāyo. Dhuranikkhepaṃ akatvā āpajjane sikhāppattadosaṃ dassento āha ‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikamevā’’ti. Na kevalañca bhikkhuniyā eva, bhikkhūnampi dhuranikkhepaṃ akatvā thokaṃ thokaṃ sappiādikaṃ theyyāya gaṇhantānaṃ pādagghanake puṇṇe pārājikameva. Keci pana ‘‘aṭṭhame vatthusmiṃ bhikkhuniyā pārājikameva hotīti vuttattā aṭṭhavatthukamevetaṃ sandhāya vutta’’nti vadanti.

‘උත්සාහයෙන්ම’ යනු නැවතත් එම ඇවැතට පැමිණීමේ කැමැත්ත ඇති සිතින් යුතුව යන්නයි. මේ අයුරින් දෙසනා කළ ද ඇවැතෙන් නොනැගිටියි යනු අදහසයි. වෑයම අත් නොහැර ඇවැතට පැමිණීමේදී උපරිමයට පත් දෝෂය දක්වනු පිණිස ‘අටවන කරුණෙහිදී මෙහෙණියට පාරාජිකාම වේ’ යැයි වදාරන ලදී. තවද එය කේවළව මෙහෙණියට පමණක් නොවේ; වෑයම අත් නොහැර ටිකෙන් ටික ගිතෙල් ආදිය සොරකම් කරන භික්ෂූන්ට ද පාදයක (මුදලක) වටිනාකම පිරුණු කල්හි පාරාජිකාම වේ. එහෙත් සමහරු ‘අටවන කරුණෙහිදී මෙහෙණියට පාරාජිකාම වේ යැයි වදාළ බැවින්, මෙය අෂ්ට වස්තුක පාරාජිකාවම අරභයා පවසන ලද්දක්’ යැයි පවසති.

Dhammikassa paṭissavassāti ‘‘idha vassaṃ vasissāmī’’tiādinā gihīnaṃ sammukhā katassa dhammikassa paṭissavassa, adhammikassa pana ‘‘asukaṃ paharissāmī’’tiādikassa paṭissavassa asaccāpanena āpatti natthi.

‘ධර්මානුකූල පොරොන්දුව’ යනු ‘මෙහි වස් වසන්නෙමි’ යනාදී වශයෙන් ගිහියන් ඉදිරියෙහි කරන ලද ධර්මානුකූල පොරොන්දුව කඩ කිරීමෙන් ඇවැත් වේ. එහෙත් අධාර්මික වූ ‘මම අසවලාට පහර දෙන්නෙමි’ යනාදී පොරොන්දුව ඉටු නොකිරීමෙන් ඇවැත් සිදු නොවේ.

Tathā coditoti adhammena codito, sayaṃ sacce, akuppe ca aṭṭhatvā paṭicchādentopi adhammacuditako eva. Pañcānantariyaniyatamicchādiṭṭhiyeva micchattaniyatā nāma. Cattāro maggā sammattaniyatā nāma.

‘එසේ චෝදනා කරන ලද්දේ’ යනු අධාර්මිකව චෝදනා කරන ලද්දේ ය. තමා සත්‍යයෙහි හා ක්‍රෝධ නොකිරීමෙහි නොපිහිටා ඇවැත් සඟවන්නේ ද අධාර්මිකව චෝදනා ලද්දෙක්ම වේ. පංචානන්තරිය කර්ම සහ නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටියම ‘මිච්ඡත්ත නියත’ (වැරදි බව ස්ථිර වූ දේ) නම් වේ. මාර්ග සතර ‘සම්මත්ත නියත’ (නිවැරදි බව ස්ථිර වූ දේ) නම් වේ.

Ekakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ඒකක වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Dukavāravaṇṇanā

දුක වාර වර්ණනාව (දෙකේ කොටසේ විවරණය)

322. Dukesu [Pg.286] sayameva sapuggaloti āha ‘‘mudupiṭṭhikassā’’tiādi. Ādi-saddena aṅgajātacchedaattaghātādiāpattiyo saṅgahitā.

322. දුක වාරයන්හි තමාම පුද්ගලයා සහිත වූයේ (සපුද්ගල) වන බැවින් ‘මුදුපිට්ඨිකස්ස’ (මෘදු පිටක් ඇත්තහුට) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අංගජාතය කැපීම, දිවි නසා ගැනීම ආදී ඇවැත් සංග්‍රහ කරනු ලැබේ.

Bhaṇḍāgārikacittakammāni vāti gahaṭṭhānaṃ bhaṇḍapaṭisāmanaṃ, itthipurisādipaṭibhānacittakammāni vā. ‘‘Cīvarādīni adento āpajjatī’’ti idaṃ ‘‘upajjhāyena, bhikkhave, saddhivihāriko saṅgahetabbo anuggahetabbo…pe… patto dātabbo’’tiādi (mahāva. 67) vacanato anādariyena āmisasaṅgahaṃ akarontassa dukkaṭaṃ, bhikkhuniyā pācittiyañca sandhāya vuttaṃ. Nissaṭṭhacīvarādīnaṃ adānaāpattipi ettheva saṅgahitā.

‘භාණ්ඩාරික හා චිත්‍ර කර්ම’ යනු ගිහියන්ගේ බඩු බාහිරාදිය තැන්පත් කිරීම හෝ ස්ත්‍රී පුරුෂ රූප ආදී සිතුවම් ඇඳීමේ කටයුතු ය. ‘සිවුරු ආදිය නොදෙන්නේ ඇවැතට පත්වේ’ යන්න ‘මහණෙනි, උපාධ්‍යායයන් විසින් සද්ධිවිහාරිකයා සංග්‍රහ කළ යුතුය, අනුග්‍රහ කළ යුතුය...පෙ... පාත්‍රය දිය යුතුය’ යනාදී වචනය අනුව නොසලකා හැරීමෙන් ආමිස සංග්‍රහය නොකරන උපාධ්‍යායයන්ට දුකුළා ඇවැත් ද, මෙහෙණියට පාචිත්තිය ඇවැත් ද අරභයා පවසන ලද්දකි. විනය කර්මයෙන් අත්හළ සිවුරු ආදිය නොදීමේ ඇවැත ද මෙහිම ඇතුළත් වේ.

Pāḷiyaṃ desentoti sabhāgāpattiṃ, adesanāgāminiādiñca desento. Nidānuddese āpattiṃ anāvikaronto, na desento ca āpajjati nāma. Ovādaṃ agaṇhantoti bhikkhūhi bhikkhuniovādatthāya vuttaṃ vacanaṃ agaṇhanto bālagilānagamiyavivajjito. Attano paribhogatthaṃ dinnaṃ aññassa dāne, saṅghāṭiṃ apārupitvā santaruttarena gāmappavesanādīsu ca āpattiyopi aparibhogena āpajjitabbāpattiyova. Pamāṇanti saṅghabhedānantariyanipphattiyā lakkhaṇaṃ. Bālassāti nissayaggahaṇavidhiṃ ajānantassa lajjibālasseva. Lajjissāti byattassa nissayadāyakasabhāgataṃ parivīmaṃsantassa. Vinaye āgatā atthā venayikāti āha ‘‘dve atthā vinayasiddhā’’ti.

පාලියෙහි ‘දෙසෙන්තෝ’ (දෙසන්නේ) යනු සභාග ඇවැත් ද, දෙසීමෙන් ගෙවිය නොහැකි (අදේසනාගාමී) ඇවැත් ආදිය ද දෙසන්නා වූ මහණා ය. නිදාන උදේසයෙහි ඇවැත හෙළි නොකරන සහ නොදෙසන මහණ තෙමේ ඇවැතට පත්වේ නම් වේ. ‘ඕවාදය නොපිළිගන්නේ’ යනු භික්ෂූන් විසින් භික්ෂුණී අවවාදය සඳහා පවසන ලද වචනය නොපිළිගන්නා වූ, අඥාන, ගිලන් හෝ ගමනක් යන අය හැර සෙසු භික්ෂුවයි. තමාගේ පරිභෝජනය සඳහා දෙන ලද්දක් අන් අයෙකුට දීමේදී ද, සඟළ සිවුර නොපොරවා අඳනය හා තනිපට සිවුර පමණක් හැඳ පෙරවා ගමට වැදීම ආදියේදී ද සිදුවන ඇවැත් ද පරිභෝජනය නොකිරීම නිසා පැමිණෙන ඇවැත්මය. ‘ප්‍රමාණය’ යනු සංඝභේද අනන්තරිය කර්මය සිදුවීමේ ලක්ෂණයයි. ‘බාලයාගේ’ යනු නිශ්‍රය (ඇසුර) ගැනීමේ විධි නොදන්නා ලජ්ජී බාලයාගේමය. ‘ලජ්ජී පුද්ගලයාගේ’ යනු වියත් වූ, නිශ්‍රය දෙන ගුරුවරයාගේ සභාග බව විමසන ලජ්ජී මහණහුගේ ය. විනයෙහි දැක්වෙන අර්ථ ‘වේනයික’ නම් වන බැවින් ‘දෙආකාර අර්ථයක් විනයෙහි සිද්ධ වේ’ යැයි වදාරන ලදී.

Pāḷiyaṃ appatto nissāraṇanti ettha pabbājanīyakammaṃ vihārato nissāraṇattā nissāraṇanti adhippetaṃ, tañca yasmā kuladūsakaṃ akaronto puggalo āpattibahulopi āveṇikalakkhaṇena appatto nāma hoti, tasmā appatto nissāraṇaṃ. Yasmā pana āpattādibahulassāpi ‘‘ākaṅkhamāno saṅgho pabbājanīyakammaṃ kareyyā’’ti (cūḷava. 27) vuttaṃ, tasmā sunissārito, sabbathā pana suddho nirāpattiko dunnissāritoti daṭṭhabbo.

පාලියෙහි ‘නොපැමිණියේ නෙරපීම’ යන මෙහි පබ්බාජනීය කර්මය විහාරයෙන් නෙරපීමක් වන බැවින් ‘නෙරපීම’ (නිස්සාරණ) යන්නෙන් අදහස් කරනු ලැබේ. යම් හෙයකින් කුලදූෂණය නොකරන පුද්ගලයා ඇවැත් බහුල වුව ද විශේෂිත ලක්ෂණයෙන් නෙරපීමට නොපැමිණියේ නම් වේ ද, එබැවින් ඔහු නෙරපීමට නොපැමිණි අයෙකි. යම් හෙයකින් ඇවැත් බහුල වූවහුට ද ‘කැමැති වන්නේ නම් සංඝයා පබ්බාජනීය කර්මය කරන්නේ ය’ යැයි වදාරන ලද බැවින්, ඔහු මනාව නෙරපන ලද්දෙකි. එහෙත් සර්වාකාරයෙන්ම පිරිසිදු, නිවැරදි මහණහු නෙරපීම වනාහි ‘වැරදි ලෙස නෙරපන ලද්දක්’ (දුන්නිස්සාරිත) ලෙස දත යුතුය.

Appatto osāraṇantiādīsu upasampadākammaṃ ettha osāraṇaṃ adhippetaṃ, tañca hatthacchinnādiko ekacco paṭikkhittattā appattopi sosārito, paṇḍakādiko dosāritoti attho.

‘නොපැමිණියේ ඇතුළත් කිරීම’ යනාදී තන්හි උපසම්පදා කර්මය මෙහි ‘ඇතුළත් කිරීම’ (ඔසාරණ) වශයෙන් අදහස් කෙරේ. එහිදී අත් කැපුණු තැනැත්තා ආදී ඇතමෙකු ප්‍රතික්ෂේපිත බැවින් උපසම්පදාවට නොපැමිණිය ද මනාව ඇතුළත් කරන ලද්දේ (සෝසාරිත) වේ; නපුංසක (පණ්ඩක) ආදීන් වැරදි ලෙස ඇතුළත් කරන ලද්දේ (දෝසාරිත) වේ යනු අර්ථයයි.

Dukavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

දුක වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Tikavāravaṇṇanā

තික වාර වර්ණනාව (තුනේ කොටසේ විවරණය)

323. Tikesu [Pg.287] lohituppādāpattinti pārājikāpattiṃ. Āvusovādenāti ‘‘āvuso’’ti ālapanena. Āpattinti dukkaṭāpattiṃ. Sesā rattiñceva divā cāti ettha aruṇuggamane āpajjitabbā paṭhamakathinādī (pārā. 459) sabbā āpattiyopi rattindivānaṃ vemajjheyeva āpajjitabbattā tatiyakoṭṭhāsaññeva paviṭṭhāti daṭṭhabbā. Atha vā uddhaste aruṇe āpajjitabbattā divā āpajjitabbesu eva paviṭṭhāti daṭṭhabbā, atthaṅgate sūriye bhikkhuniyo ovādanāpattiyo, pana rattandhakāre purisena saddhiṃ santiṭṭhanāpatti ca rattiyaññeva āpajjitabbā.

323. තික්වල (තුන් පද කාණ්ඩවල) 'ලෝහිතොප්පාදාපත්ති' (ලෙයින් තැළීම නිසා සිදුවන ඇවත) යනු පාරාජිකා ඇවතයි. 'ආවුසෝවාදේන' යනු "ඇවැත්නි" (ආවුසෝ) යන ඇමතීමෙන් සිදුවන ඇවතයි. 'ආපත්ති' යනු දුක්කටා ඇවතයි. 'සෙසා රත්තිඤ්චේව දිවා ච' යන මෙහි අරුණෝදයේදී පැමිණිය යුතු ප්‍රථම කඨින ආදී සියලු ඇවැත් ද රෑ දහවල් දෙකෙහි අතරමැද පැමිණිය යුතු බැවින් තුන්වන කොටසටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. නැතහොත්, අරුණ නැගුණු පසු සිදුවන බැවින් දහවල් කාලයේ පැමිණෙන ඇවැත් ගණයටම ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. හිරු බැස ගිය පසු භික්ෂුණීන්ට අවවාද කිරීමෙන් සිදුවන ඇවැත් ද, රාත්‍රී අඳුරේ පුරුෂයෙකු සමඟ සිටීම නිසා සිදුවන ඇවැත් ද රාත්‍රියෙහිම සිදුවිය යුතුය.

Purebhattaṃ kulāni upasaṅkamanaanatirittabhojanādīni divā eva āpajjitabbāni. Keci pana ‘‘bhojanapaṭisaṃyuttāni sekhiyāni, gaṇabhojanādīni ca divā eva āpajjitabbānī’’ti vadanti. Tasmā īdisā āpattiyo muñcitvā sesāva tatiyakoṭṭhāsaṃ bhajantīti veditabbaṃ.

පෙරබත් වේලෙහි කුලයන් කරා එළඹීම, අතිරික්ත නොවන භෝජනය වැළඳීම ආදී ඇවැත් දහවල් කාලයේදීම පැමිණෙන්නේය. ඇතැම් ආචාර්යවරු වනාහි භෝජනය හා සබැඳි සේඛියා ඇවැත් ද, ගණභෝජන ආදී ඇවැත් ද දහවල් කාලයේදීම සිදුවන්නේ යැයි පවසති. එබැවින්, මෙබඳු ඇවැත් හැර ඉතිරි ඇවැත් පමණක් තුන්වන කොටසට අයත් වන බව දත යුතුය.

Na ūnadasavassoti dasavassassa bālasseva paññattasikkhāpadattā vuttaṃ. Saddhivihārikaantevāsikesu asammāvattanāpattiṃ, alajjīnaṃ nissayadānādimpi dasavassova āpajjati, vuṭṭhāpiniṃ dve vassāni ananubandhādimpi ūnadasavassā āpajjanti. Abyākatacittoti supantassa bhavaṅgacittaṃ sandhāya vuttaṃ.

'න ඌනදසවස්සෝ' යනු දස වස් ඇති (වස් දහයක් පිරුණු) බාල භික්ෂුවටම පනවන ලද ශික්ෂාපදයක් නිසා පවසන ලද්දකි. සද්ධිවිහාරිකයන් හා අතවැසියන් කෙරෙහි නිසි ලෙස නොහැසිරීම නිසා සිදුවන ඇවත ද, අලජ්ජීන්ට නිශ්‍රය දීම ආදී ඇවැත් ද දස වස් ඇති භික්ෂුවම ඇවතට පැමිණෙයි. (උපජ්ඣාය) මෙහෙණිය පසුපස දෙවසරක් තිස්සේ අනුගමනය නොකිරීම ආදී ඇවැත් දස වස් නොපිරුණු භික්ෂුණිය ඇවතට පැමිණෙයි. 'අබ්‍යාකතචිත්තෝ' යනු නිදන්නාගේ භවාංග සිත අරමුණු කරගෙන පවසන ලද්දකි.

Appavārentoti anādariyena appavārento kenaci paccayena appavāretvā kāḷapakkhacātuddase saṅghe pavārente tattha anādariyena appavārento tameva āpattiṃ kāḷepi āpajjatīti juṇhe evāti niyamo na dissati, pacchimavassaṃvuttho pana pacchimakattikapuṇṇamiyameva pavāretuṃ labbhatīti tattha appavāraṇāpaccayā āpattiṃ āpajjamāno eva juṇhe āpajjatīti niyametabboti daṭṭhabbaṃ. Juṇhe kappatīti etthāpi eseva nayo.

'අප්පවාරෙන්තෝ' යනු නොසැලකිලිමත්කම නිසා ප්‍රවාරණය නොකිරීමයි. කිසියම් හේතුවක් නිසා ප්‍රවාරණය නොකොට, කෘෂ්ණ පක්ෂයේ (අව පක්ෂයේ) තුදුස්වක් දින සංඝයා ප්‍රවාරණය කරද්දී, එහිදී නොසැලකිලිමත්කමින් ප්‍රවාරණය නොකරන භික්ෂුව එම ඇවතටම කෘෂ්ණ පක්ෂයේදී ද පැමිණෙන බැවින්, "ශුක්ල පක්ෂයේදීමය" (පුර පක්ෂයේදීමය) යන නියමයක් නොපෙනේ. එහෙත් පශ්චිම වස් වැස නිම කළ භික්ෂුව වනාහි පශ්චිම කාර්තික පුර පසළොස්වක් දිනම (ඉල් පොහෝ දිනම) ප්‍රවාරණය කිරීමට ලබන බැවින්, එහිදී ප්‍රවාරණය නොකිරීම හේතුවෙන් ඇවතට පැමිණෙන භික්ෂුවම "ශුක්ල පක්ෂයේදී ඇවතට පැමිණේ" යැයි නියම කළ යුතු බව දත යුතුය. 'ජුණ්හේ කප්පති' යන මෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

‘‘Apaccuddharitvā hemante āpajjatī’’ti iminā ‘‘vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātu’’nti niyamavacaneneva apaccuddharantassa dukkaṭanti dasseti. Vassānupagamanaakaraṇīyena pakkamādayopi vasse eva āpajjati. Vatthikammādimpi gilāno eva. Adhotapādehi akkamanādīnipi anto eva āpajjati[Pg.288]. Bhikkhuniyā anāpucchā ārāmappavesanādi ca antosīmāyameva. Nissayapaṭipannassa anāpucchādisāpakkamanādi ca bahisīmāyameva. Pātimokkhuddese santiyā āpattiyā anāvikaraṇāpattisamanubhāsanaūnavīsativassūpasampādanādisabbaadhammakammāpattiyopi saṅghe eva. Adhammena gaṇuposathādīsupi gaṇādimajjhe eva. Alajjissa santike nissayaggahaṇādipi puggalassa santike eva āpajjati.

'අපච්චුද්ධරිත්වා හේමන්තේ ਆපජ්ජති' (ප්‍රත්‍යුද්ධාර නොකොට හේමන්ත කාලයෙහි ඇවතට පැමිණේ) යන්නෙන්, "වස්සාන සතර මාසය අධිෂ්ඨාන කරත්වා" යන නියම වචනයෙන්ම, ප්‍රත්‍යුද්ධාර නොකරන භික්ෂුවට දුෂ්කෘත (දුක්කටා) ඇවතක් සිදුවන බව පෙන්වයි. වස් නොවැසීම, සත්තාහ කරණීය නොමැතිව බැහැර යාම ආදී ඇවැත් ද වස්සාන කාලයෙහිම සිදුවේ. වස්ති කර්ම කිරීම ආදී ඇවැත් ද ගිලන් වූ භික්ෂුවටම සිදුවේ. නොසෙදූ පයින් ඇතුල්වීම ආදී ඇවැත් ද ඇතුළතදීම සිදුවේ. භික්ෂුණිය විමසීමකින් තොරව ආරාමයට ඇතුල්වීම ආදී ඇවැත් ද උපචාර සීමාව ඇතුළතදීම සිදුවේ. නිශ්‍රය ගෙන වසන භික්ෂුව විමසීමකින් තොරව බැහැර යාම ආදී ඇවැත් ද සීමාවෙන් පිටතදීම සිදුවේ. ප්‍රාතිමෝක්ෂ උදේසයේදී ඇවැත් තිබියදී හෙළි නොකිරීමෙන් සිදුවන ඇවත ද, සමනුභාසන කර්මය, විසි වසරකට අඩු අයෙකු උපසම්පදා කිරීම ආදී සියලු අධර්ම කර්ම ඇවැත් ද සංඝයා මධ්‍යයෙහිම සිදුවේ. අධර්මයෙන් ගණ උපෝසථ කිරීම ආදියේදී ද ගණයා (කණ්ඩායම) මධ්‍යයෙහිම සිදුවේ. අලජ්ජී පුද්ගලයෙකු සමීපයෙහි නිශ්‍රය ගැනීම ආදිය ද තනි පුද්ගලයෙකු ඉදිරියෙහිම සිදුවේ.

Tīṇi adhammikāni amūḷhavinayassa dānānīti yo ummattakopi vītikkamakāle, anummatto sañcicceva āpattiṃ āpajjitvā bhikkhūhi pacchā codito saramāno eva ‘‘na sarāmī’’ti vadati, yo ca ‘‘supinaṃ viya sarāmī’’ti vā musā vadati, yo ca ummattakakāle kataṃ sabbampi sabbesaṃ vaṭṭatīti vadati, imesaṃ tiṇṇaṃ dinnāni tīṇi amūḷhavinayassa dānāni adhammikāni.

'තීණි අධම්මිකානි අමූළ්හවිනයස්ස දානානි' (අධර්මික වූ අමූළ්හ විනය දීම් තුන) යනු: යම් භික්ෂුවක් උමතු වුවද, වැරදි කරන අවස්ථාවෙහි උමතු නොවී, දැන දැනම ඇවතට පැමිණ පසුව භික්ෂූන් විසින් චෝදනා කරනු ලැබූ කල්හි තමාට මතක තිබියදීම "මට මතක නැත" යැයි පවසයි ද; යම් භික්ෂුවක් "සිහිනයකින් මෙන් මතක ඇත" යැයි බොරු පවසයි ද; යම් භික්ෂුවක් උමතු කාලයේ කරන ලද සියල්ල සියලු භික්ෂූන්ට කැප යැයි පවසයි ද; මේ තිදෙනාට දෙනු ලබන තුන් වැදෑරුම් අමූළ්හ විනය දීම අධර්මික වේ.

Apakatattoti vinaye apakataññū. Tenāha ‘‘āpattānāpattiṃ na jānātī’’ti (pari. 325). ‘‘Diṭṭhiñca anissajjantānaṃyeva kammaṃ kātabba’’nti idaṃ bhikkhūhi ovadiyamānassa diṭṭhiyā anissajjanapaccayā dukkaṭaṃ, pācittiyampi vā avassameva sambhavatīti vuttaṃ.

'අපකතත්තෝ' යනු විනයෙහි ප්‍රඥාව නොමැති (විනය නොදන්නා) තැනැත්තායි. එහෙයින් "ඇවැත් හා නොඇවැත් නොදනියි" යනුවෙන් පවසන ලදී. 'දිට්ඨිඤ්ච අනිස්සජ්ජන්තානංයේව කම්මං කාතබ්බං' (දෘෂ්ටිය අත්නොහරින්නවුන්ටම කර්මය කළ යුතුය) යන්න, භික්ෂූන් විසින් අවවාද කරනු ලැබද්දී ද දෘෂ්ටිය අත්නොහැරීම හේතුවෙන් දුක්කටා ඇවතක් හෝ පාචිත්තිය ඇවතක් ඒකාන්තයෙන්ම සිදුවන බැවින් පවසන ලද්දකි.

Mukhālambarakaraṇādibhedoti mukhabherīvādanādippabhedo. Upaghātetīti vināseti. Bījaniggāhādiketi cittaṃ bījaniṃ gāhetvā anumodanādikaraṇeti attho.

'මුඛාලම්බරකැරණාදිබේදෝ' යනු කටින් බෙර වැයීම ආදී විවිධ ප්‍රභේදයන් ය. 'උපඝාතේති' යනු විනාශ කරයි යන්නයි. 'බීජනිග්ගාහාදිකේ' යනු විසිතුරු වටාපතක් ගෙන අනුමෝදනා කිරීම් ආදියෙහි යෙදීම යන අර්ථයයි.

Tikavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

තික්වාර වර්ණනාව නිම විය.

Catukkavāravaṇṇanā

චතුක්කවාර වර්ණනාව

324. Catukkesu soti gihiparikkhāro. Avāpuraṇaṃ dātunti gabbhaṃ vivaritvā anto parikkhāraṭṭhapanatthāya vivaraṇakuñcikaṃ dātuṃ. Saṅghatthāya upanītaṃ sayameva anto paṭisāmitumpi vaṭṭati. Tenāha ‘‘anto ṭhapāpetuñca vaṭṭatī’’ti.

324. චතුක්කයන්හි (හතර පද කාණ්ඩවල) 'සෝ' යනු ගිහි පිරිකරයි. 'අවාපුරණං දාතුං' යනු කාමරය විවෘත කොට ඇතුළත පිරිකර තැන්පත් කිරීම සඳහා යතුර දීමයි. සංඝයා උදෙසා ගෙනෙන ලද දෙය තමා විසින්ම ඇතුළත තැන්පත් කිරීම ද සුදුසුය. එහෙයින් "ඇතුළත තැන්පත් කරවීම ද සුදුසුය" යනුවෙන් පවසන ලදී.

Ādikammikesu paṭhamaṃ purisaliṅgaṃ uppajjatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppannavasenā’’ti. Pāḷiyaṃ anāpatti vassacchedassāti vassacchedasambandhiniyā anāpattiyā [Pg.289] evamattho. Mantabhāsāti mantāya paññāya kathanaṃ. ‘‘Navamabhikkhunito paṭṭhāyā’’ti idaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ yathāvuḍḍhaṃ avasesānaṃ yathākatika’’nti (cūḷava. 426) vacanato ādito aṭṭhannaṃ bhikkhunīnaṃ paccuṭṭhātabbattā vuttaṃ.

කල්ප ආරම්භයේ මනුෂ්‍යයන් අතර ප්‍රථමයෙන් පුරුෂ ලිංගය උපදින බැවින් "පළමුව උපන් බැවින්" යැයි පවසන ලදී. පාලියෙහි 'අනාපත්ති වස්සච්ඡේදස්ස' යන්නෙන් වස් කැඩීම හා සම්බන්ධ නොඇවැත් වීම් ගැන මෙසේ අර්ථය දත යුතුය. 'මන්ථභාසා' යනු ප්‍රඥාවෙන් කථා කිරීමයි. 'නවමභික්ඛුනිතෝ පට්ඨාය' (නවවන භික්ෂුණියගේ පටන්) යන්න, "මහණෙනි, භික්ෂුණීන් අටදෙනාට වැඩිහිටි පිළිවෙළටත්, ඉතිරි අයට පොරොන්දුව පරිදිත් පිළිගැනීම අනුදනිමි" යන වචනයට අනුව මුල් භික්ෂුණීන් අටදෙනා වෙනුවෙන් පෙරගමන් කොට නැගී සිටිය යුතු බැවින් පවසන ලද්දකි.

‘‘Idha na kappantīti vadantopi paccantimesu āpajjatī’’tiādinā sañcicca kappiyaṃ akappiyanti vā akappiyaṃ kappiyanti vā kathentassa sabbattha dukkaṭanti dasseti.

"මෙහි නොකැප යැයි පවසන්නා ද ප්‍රත්‍යන්ත දේශයන්හිදී ඇවතට පැමිණේ" යනාදී වශයෙන්, දැන දැනම කැප දෙය නොකැප යැයි හෝ නොකැප දෙය කැප යැයි හෝ පවසන භික්ෂුවට සෑම තැනදීම දුක්කටා ඇවැත් සිදුවන බව පෙන්වයි.

Pubbakaraṇanti vuccatīti aṭṭhakathāsu vuttaṃ, tāni idha parivāre uddhaṭānīti adhippāyo. Idhādhippetāni pana dassento ‘‘chandapārisuddhī’’tiādimāha.

'පුබ්බකරණන්ති වුච්චති' (පූර්වකරණ යැයි කියනු ලැබේ) යනු අටුවාවන්හි පවසන ලද්දකි. ඒවා මෙහි පරිවාර ග්‍රන්ථයෙහි උපුටා දක්වා ඇත යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි අදහස් කරන ලද පූර්වකෘත්‍යයන් පෙන්වනු පිණිස "ඡන්ද පාරිශුද්ධිය" යනාදිය පවසන ලදී.

Catukkavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

චතුක්කවාර වර්ණනාව නිම විය.

Pañcakavāravaṇṇanā

පඤ්චකවාර වර්ණනාව

325. Pañcakesu āpucchitvā cārassa abhāvoti piṇḍapātikassa ‘‘nimantito sabhatto’’ti imassa aṅgassa abhāvā tena sikkhāpadena tassa sabbathā anāpattīti adhippāyo. Susānaṃ netvā puna ānītakanti susāne petakiccaṃ katvā nikkhantehi nhatvā chaḍḍitāni nivatthapārutavatthāni evaṃ vuccanti.

325. පඤ්චකයන්හි (පස් පද කාණ්ඩවල) 'ආපුච්ඡිත්වා චාරස්ස අභාවෝ' යනු පිණ්ඩපාතික භික්ෂුවට "ආරාධිතව බතක් ඇතිව" යන මේ අංගය නොමැති වීම නිසා, ඒ ශික්ෂාපදයෙන් ඔහුට කිසිසේත්ම ඇවැත් නොවේ යන්න අදහසයි. 'සුසානං නෙත්වා පුන ආනීතකං' යනු සොහොනෙහි ආදාහන කටයුතු නිමවා නික්ම යන ජනයා නාගෙන අතහැර දමා ගිය හැඳ පොරවා සිටි වස්ත්‍රයන්ට මෙසේ කියනු ලැබේ.

Pāḷiyaṃ pañcahākārehīti pañcahi avahāraṅgehi. Vatthuto pana garukalahukabhedena pārājikathullaccayadukkaṭāni vuttāni. Itthipurisasaṃyogādikaṃ kilesasamudācārahetukaṃ paṭibhānacittakammaṃ nāma. Pañhāsahassaṃ pucchīti samathavipassanākammaṭṭhānesu pañhāsahassaṃ sammajjitvā ṭhitaṃ daharaṃ pucchi. Itaropi daharo attano gatamaggattā sabbaṃ vissajjesi, tena thero pasīdi. Vattaṃ paricchindīti vattaṃ niṭṭhāpesi. Kiṃ tvaṃ āvusotiādikaṃ thero khīṇāsavo sammajjanānisaṃsaṃ sabbesaṃ pākaṭaṃ kātuṃ avocāti daṭṭhabbaṃ.

පාලියෙහි 'පඤ්චහාකාරෙහි' යනු සොරකම් කිරීමේ අංග (අවහාර අංග) පහක් මඟිනි. වස්තුව අනුව ගරුක හා ලහුක වශයෙන් බෙදා පාරාජිකා, ථුල්ලච්චය සහ දුක්කට ආපත්ති දක්වන ලදී. ස්ත්‍රී-පුරුෂ සංයෝගය ආදී කෙලෙස් ඉපදීමට හේතු වන චිත්‍ර ශිල්පය 'ප්‍රතිභාන චිත්‍රකර්ම' නම් වේ. 'පඤ්හා සහස්සං පුච්ඡි' යනු සමථ හා විදර්ශනා කර්මස්ථානයන්හි ප්‍රශ්න දහසක් මැනවින් ප්‍රගුණ කර (පිරිසිදු කර) සිටි තරුණ භික්ෂුවකගෙන් ප්‍රශ්න විමසූ බවයි. අනෙක් තරුණ භික්ෂුව ද තමා ප්‍රගුණ කළ මඟෙහි වූ බැවින් සියල්ල විසඳීය. එහෙයින් තෙරණුවෝ පහන් වූහ. 'වත්තං පරිච්ඡින්දි' යනු වත් පිළිවෙත් අවසන් කළ බවයි. 'ඇවැත්නි, ඔබ කුමක් කරන්නේද' යනාදී වශයෙන් රහත් තෙරණුවන් වහන්සේ අතුගෑමේ අනිශංස සැමට ප්‍රකට කරනු පිණිස වදාළ බව දත යුතුය.

‘‘Jaṇṇukehi [Pg.290] patiṭṭhāya padacetiya’’nti pāṭhaseso. Codanaṃ kāressāmīti bhagavatā attānaṃ codāpessāmi, attānaṃ niggaṇhāpessāmīti attho.

"දණහිස් බිම තබා ශ්‍රී පාද චෛත්‍යය අසල සිටගෙන" යන්න ඉතිරි පාඨයයි. 'චෝදනං කාරෙස්සාමි' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලවා තමන්ට චෝදනා කරවා ගනිමි, තමන්ට නිග්‍රහ කරවා ගනිමි යන්න අර්ථයයි.

Ettakaṃ gayhūpaganti ettakaṃ adhikaraṇavūpasamatthāya gahetabbavacananti yathā sutvā viññātuṃ sakkoti, evaṃ anuggaṇhantoti yojanā. Ettha ca ‘‘attano bhāsapariyantaṃ anuggahetvā parassa bhāsapariyantaṃ anuggahetvā’’ti ekaṃ, ‘‘adhammena karotī’’ti ekaṃ, ‘‘appaṭiññāyā’’ti ekañca katvā purimehi dvīhi pañcaṅgāni veditabbāni. Vatthunti methunādivītikkamaṃ. Kathānusandhivinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānātīti codakena vā cuditakena vā vuttakathānusandhinā tesaṃ vacanapaṭivacanānurūpena vadanto kathānusandhinā vatthuṃ na jānāti nāma, tañca suttavibhaṅge vinītavatthusaṅkhātena vinicchayānulomeneva vadanto vinicchayānulomasandhivasena vatthuṃ na jānāti nāma. Ñattikammaṃ nāma hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hotīti na jānātīti sambandho. Ñattiyā kammappattoti ñattiyā niṭṭhitāyapi kammappatto eva hoti. Anussāvanaṭṭhāne eva kammaṃ niṭṭhitaṃ hotīti ñattikammaṃ niṭṭhitaṃ nāma hoti, taṃ ñattiyā kāraṇaṃ na jānātīti attho.

'එත්තකං ගය්හූපගං' යනු අධිකරණය සංසිඳවීම පිණිස පිළිගත යුතු මෙපමණක් වූ වචනයයි. අසන්නාට අවබෝධ කරගත හැකි වන පරිදි අනුග්‍රහ දක්වමින් යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙහි දී "තමාගේ වචනයේ කෙළවර නොගෙන, අන්‍යයාගේ වචනයේ කෙළවර නොගෙන" යන්න එක් අංගයක් ද, "අධර්මයෙන් කරයි" යන්න එක් අංගයක් ද, "ප්‍රතිඥාවෙන් තොරව" යන්න එක් අංගයක් ද වශයෙන් ගෙන, පෙර දැක්වූ අංග දෙක සමඟ අංග පහක් ලෙස දත යුතුය. 'වස්තුව' යනු මෛථුන සේවනය ආදී සිල්පද ඉක්මවා යාමයි. කථානුසන්ධි, විනිශ්චය සහ අනුලෝම සන්ධි වශයෙන් වස්තුව නොදනී යනු: චෝදකයා හෝ චුදිතයා විසින් පවසන ලද කථාවෙහි අනුපිළිවෙළට අනුව ඔවුන්ගේ ප්‍රශ්නෝත්තරයන්ට ගැළපෙන සේ පවසන්නා කථානුසන්ධියෙන් වස්තුව නොදනී නම් වේ. තවද, සූත්‍ර විභංගයෙහි දක්වා ඇති විනීත වස්තු සංඛ්‍යාත විනිශ්චයානුකූලව පවසන්නා ද විනිශ්චයානුලෝම සන්ධි වශයෙන් වස්තුව නොදනී නම් වේ. 'ඤත්තිකම්මං නාම හෝති' යනු ඤත්ති කර්මය නිම වූ බව නොදනී යන්න හා සම්බන්ධ වේ. 'ඤත්තියා කම්මප්පත්තො' යනු ඤත්තිය (නිවේදනය) අවසන් වූ විට ද කර්මයට පැමිණියේම වෙයි. අනුශ්‍රාවණය (කම්මවාචාව) අවසන් වූ විටම කර්මය නිම වන බැවින් ඤත්ති කර්මය නිම වූයේ වෙයි, ඤත්තිය පිළිබඳ එම කරුණ නොදනී යන්න මෙහි අර්ථයයි.

Pāḷiyaṃ pañca visuddhiyoti āpattito visuddhihetuttā, visuddhehi kattabbato ca pātimokkhuddesā vuttā.

පාලියෙහි 'පඤ්ච විසුද්ධියෝ' යනු, ආපත්තියෙන් පිරිසිදු වීමට හේතු වන බැවින් ද, පිරිසිදු වූ භික්ෂූන් විසින් කටයුතු වන බැවින් ද, ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේසයන් දක්වන ලදී.

Pañcakavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පංචක වාර වර්ණනාව නිම විය.

Chakkavārādivaṇṇanā

ඡක්කවාර ආදී වර්ණනාව

326. Chakkādīsu pāḷiyaṃ cha agāravāti buddhadhammasaṅghasikkhāsu, appamāde, paṭisanthāre ca cha agāravā, tesu eva ca cha gāravā veditabbā. ‘‘Chabbassaparamatā dhāretabba’’nti idaṃ vibhaṅge āgatassa paramassa dassanaṃ.

326. ඡක්ක ආදී වර්ණනාවෙහි පාලියෙහි 'ඡ අගාරවා' යනු බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ, සික්ඛා, අප්‍රමාදය සහ පිළිසඳර යන කරුණු සයෙහි අගෞරව සයයි. එම කරුණුවලම ගෞරව සය ද දත යුතුය. "සය වසක් උපරිම කොට දැරිය යුතුය" යන්න විභංගයෙහි සඳහන් උපරිම සීමාව දැක්වීමකි.

328. Pāḷiyaṃ āgatehi sattahīti ‘‘pubbevassa hoti musā bhaṇissa’’ntiādinā musāvādasikkhāpade (pāci. 4) āgatehi sattahi.

328. පාලියෙහි 'ආගතේහි සත්තහි' යනු "බොරු කීමට පෙරම ඔහුට 'මම බොරු කියන්නෙමි' යන අදහස ඇති වේ" යනාදී වශයෙන් මුසාවාද ශික්ෂාපදයේ දක්වා ඇති අංග සත සමඟය.

329. Taṃ [Pg.291] kutettha labbhāti taṃ anatthassa acaraṇaṃ ettha etasmiṃ puggale, lokasannivāse vā kuto kena kāraṇena sakkā laddhunti āghātaṃ paṭivineti.

329. 'තං කුතෙත්ථ ලබ්භා' යනු එම අහිතකර හැසිරීම් නොකිරීම මෙම පුද්ගලයා කෙරෙන් හෝ ලෝක සමාජයෙහි කවර කරුණක් නිසා කෙසේ ලබන්නදැයි සිතා වෛරය (තරහව) දුරු කරයි.

330. Sassato lokotiādinā vasenāti ‘‘sassato loko, asassato loko. Antavā loko, anantavā loko. Taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā. Hoti tathāgato parammaraṇā, na hoti tathāgato parammaraṇā. Hoti ca na hoti ca tathāgato parammaraṇā, neva hoti na na hoti tathāgato parammaraṇā’’ti (ma. ni. 1.269) evaṃ āgatā dasa antaggāhikā diṭṭhiyo sandhāya vuttaṃ. Micchādiṭṭhiādayoti micchādiṭṭhimicchāsaṅkappādayo aṭṭhamicchāñāṇamicchāvimuttīhi saddhiṃ dasa micchattā. Tattha micchāñāṇanti micchādiṭṭhisampayutto moho. Avimuttasseva vimuttasaññitā micchāvimutti nāma.

330. 'සස්සතෝ ලෝකෝ' යනාදී වශයෙන් දක්වන ලද්දේ, "ලෝකය ශාස්වතය, ලෝකය අශාස්වතය. ලෝකය අන්තවත්ය, ලෝකය අනන්තවත්ය. එයම ජීවය එයම ශරීරය වේ හෝ ජීවය වෙනකය ශරීරය වෙනකය. තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු උපදනාහ, තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු නොඋපදනාහ. තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු උපදනාහ ද නොඋපදනාහ ද, තථාගතයන් වහන්සේ මරණින් මතු උපදනාහ නොවේ නොඋපදනාහ නොවේ" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන දස අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටීන් අරභයා වදාරන ලද්දකි. 'මිච්ඡාදිට්ඨිආදයෝ' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය, මිථ්‍යා සංකල්පය ආදී අට මිථ්‍යා ඥානය හා මිථ්‍යා විමුක්තිය සමඟ දස මිථ්‍යාත්වයන් වේ. එහි 'මිථ්‍යා ඥානය' යනු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ මෝහයයි. කෙලෙසුන්ගෙන් මිදී නැත්තහුගේම 'මිදුනේය' යන හැඟීම 'මිථ්‍යා විමුක්තිය' නම් වේ.

Viparītāti sammādiṭṭhiādayo sammāñāṇasammāvimuttipariyosānā dasa. Tattha sammāvimutti arahattaphalaṃ, taṃsampayuttaṃ pana ñāṇaṃ vā paccavekkhaṇañāṇaṃ vā sammāñāṇanti veditabbaṃ.

'විපරීතා' (පෙරළා වූ ධර්ම) යනු සම්මා දිට්ඨිය ආදී කොට ඇති, සම්මා ඥානය හා සම්මා විමුක්තිය අවසාන කොට ඇති දස ධර්මයන්ය. එහි 'සම්මා විමුක්තිය' යනු අර්හත් ඵලයයි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ඥානය හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය 'සම්මා ඥානය' ලෙස දත යුතුය.

Ekuttarikanayo niṭṭhito.

ඒකුත්තරික ක්‍රමය නිමා විය.

Uposathādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්න විසර්ජන වර්ණනාව

332. Uposathādipucchāsu pavāraṇagāthāti diṭṭhādīhi tīhi ṭhānehi pavāraṇāvācā eva. Evaṃ vuttānaṃ pana chandovicitilakkhaṇena vuttajātibhedā gāthā.

332. උපෝසථ ආදී ප්‍රශ්නයන්හි 'පවාරණා ගාථා' යනු දුටු, ඇසූ, සැක කළ යන කරුණු තුනෙන් කෙරෙන පවාරණා වචනයම වේ. එසේ පවසන ලද නමුත්, එය ඡන්දස් ශාස්ත්‍ර ලක්ෂණයෙන් යුත් කාව්‍යමය ගාථාවක් නොවේ.

Chakkavārādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ඡක්කවාර ආදී වර්ණනාව නිම විය.

Mahāvaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

මහා වර්ග වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Paññattivaggo

පඤ්ඤත්ති වර්ගය

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikaṃ

ප්‍රථම ගාථා සංගණිකය

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā

සත් නගරයෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපද වර්ණනාව

335. Aḍḍhuḍḍhasatānīti [Pg.292] paññāsādhikāni tīṇi satāni. Viggahapadena manussaviggahaṃ vuttaṃ.

335. 'අඩ්ඪුඩ්ඪසතානි' යනු පනහකින් අධික වූ තුන්සියයකි (තුන්සිය පනහකි). 'විග්ගහ' පදයෙන් මනුෂ්‍ය විග්‍රහ (මිනීමැරීමේ) ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී.

Atirekanti paṭhamakathinaṃ. Kāḷakanti suddhakāḷakaṃ. Bhūtanti bhūtārocanaṃ. Bhikkhunīsu ca akkosoti ‘‘yā pana bhikkhunī bhikkhuṃ akkoseyyā’’ti (pāci. 1029) vuttaṃ sikkhāpadaṃ.

'අතිරේකං' යනු ප්‍රථම කඨින ශික්ෂාපදයටයි. 'කාළකං' යනු ශුද්ධ කාළක ශික්ෂාපදයටයි. 'භූතං' යනු භූතාරෝචන ශික්ෂාපදයටයි. 'භික්ඛුනීසු ච අක්කෝසෝ' යනු "යම් මෙහෙණක් භික්ෂුවකට අක්‍රෝශ කෙරේ නම්" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ශික්ෂාපදයයි.

Dvepi ca bhedāti dve saṅghabhedasikkhāpadāni. Antaravāsakanāmena aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvarapaṭiggahaṇaṃ vuttaṃ. Suttanti suttaṃ viññāpetvā vāyāpanaṃ. Vikāleti vikālabhojanaṃ. Cārittanti purebhattaṃ pacchābhattaṃ cārittaṃ. Nahānanti orenaddhamāsanahānaṃ.

'ද්වේපි ච භේදා' යනු සංඝභේද ශික්ෂාපද දෙකයි. 'අන්තරවාසක' නමින් නෑ නොවන මෙහෙණකගේ අතින් සිවුරු පිළිගැනීමේ ශික්ෂාපදය දක්වන ලදී. 'සුත්තං' යනු නූල් ඉල්ලා වියවීමයි. 'විකාලේ' යනු විකාල භෝජන ශික්ෂාපදයයි. 'චාරිත්තං' යනු පෙරබත් පස්බත් චාරිත්‍ර ශික්ෂාපදයයි. 'නහානං' යනු අඩමසකට වඩා අඩු කාලයකින් පැන් සැනසීමේ (නෑවීමේ) ශික්ෂාපදයයි.

Cīvaraṃ datvāti samaggena saṅghena cīvaraṃ datvā khiyyanaṃ. Giragganti naccagītaṃ. Cariyāti antovassaṃ cārikacaraṇaṃ. Tatthevāti vassaṃvutthāya cārikaṃ apakkamitvā tattheva nivāsanaṃ paṭicca paññattasikkhāpadaṃ. Chandadānenāti pārivāsikena chandadānena.

'චීවරං දත්වා' යනු සමගි සංඝයා විසින් සිවුරු දී නැවත දොස් නැඟීමේ (ඛීයන) ශික්ෂාපදයයි. 'ගිරග්ගං' යනු නැටුම් ගැයුම් (ගිරග්ගසමජ්ජ) ශික්ෂාපදයයි. 'චරියා' යනු වස් කාලය තුළ චාරිකාවේ හැසිරීම් ශික්ෂාපදයයි. 'තත්ථේව' යනු වස් වැසූ මෙහෙණක චාරිකාවෙහි නොවැඩ එහිම වාසය කිරීම නිමිති කොට පනවන ලද ශික්ෂාපදයයි. 'ඡන්දදානේන' යනු පරිවාසයෙහි වසන්නා විසින් ඡන්දය දීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි.

Pārājikāni cattārīti bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni. Soḷasāti ādito pañca sikkhāpadāni, kuladūsanañcāti cha, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dasa nissaggiyāni.

'පාරාජිකානි චත්තාරි' යනු මෙහෙණන් වහන්සේලාට පමණක් පොදු වූ (අසාධාරණ) පාරාජිකා සතරයි. 'සෝළස' යනු මුල සිට ශික්ෂාපද පහ ද, කුලදූෂණ ශික්ෂාපදය ද යන හය සහ භික්ෂුණීන්ට පමණක් අසාධාරණ වූ නිස්සග්ගිය පාචිත්තිය ශික්ෂාපද දසයයි.

Catuttiṃsāti paṭhamakathinasuddhakāḷakacīvarapaṭiggahaṇarūpiyacīvaravāyāpanakoseyyamissakaeḷakalomadhovāpanadutiyapattavajjitāni bhikkhuvibhaṅge dvāvīsati, bhikkhunīnaṃ asādhāraṇāni dvādasa cāti catuttiṃsa. Chapaññāsasatanti vesāliyādīsu paññattāni dvattiṃsasikkhāpadāni ṭhapetvā sesā chapaññāsasataṃ.

'චතුත්තිංස' යනු ප්‍රථම කඨින, ශුද්ධ කාළක, සිවුරු පිළිගැනීම, රූපිය, සිවුරු වියවීම, කෝසෙය්‍යමිස්සක, එළුලොම් සේදවීම සහ ද්විතීය පත්ත යන ශික්ෂාපද හැර, භික්ෂු විභංගයෙහි දක්වා ඇති විසි දෙක ද, භික්ෂුණීන්ට පමණක් අසාධාරණ වූ දොළහ ද යන තිස් හතරයි. 'ඡපඤ්ඤාසසතං' යනු වේසාලී ආදී නගරයන්හි පනවන ලද තිස් දෙකක් වූ ශික්ෂාපද හැර ඉතිරි එකසිය පනස් හයයි.

Dasa [Pg.293] gārayhāti vosāsaappaṭisaṃ viditasikkhāpadadvayañca ṭhapetvā sesāni dasa pāṭidesanīyāni. Dve sattati sekhiyāni surusurukārakasāmisenahatthenapānīyathālakapaṭiggahaṇasasitthakapattadhovanāni tīṇi ṭhapetvā sesāni sekhiyāni.

‘දස ගාරය්හා’ යනු වෝසාස ශික්ෂාපදය සහ අප්පටිසංවිදිත ශික්ෂාපදය යන ශික්ෂාපද දෙක හැර ඉතිරි පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද දසයයි. ‘ද්වේ සත්තති සේඛියානි’ යනු සුරුසුරුකාරක ශික්ෂාපදය, සාමිසේනහත්ථෙන පානීයථාලකපටිග්ගහණ ශික්ෂාපදය සහ සසිත්ථකපත්තධෝවන ශික්ෂාපදය යන ශික්ෂාපද තුන හැර ඉතිරි සේඛිය ශික්ෂාපදයන්ය.

Seyyāti anupasampannena sahaseyyasikkhāpadaṃ. Khaṇaneti pathavīkhaṇanaṃ. Gaccha devateti bhūtagāmasikkhāpadaṃ vuttaṃ. Sappāṇakaṃ siñcanti sappāṇodakasiñcanaṃ. Mahāvihāroti mahallakavihāro.

‘සෙය්‍යා’ යනු අනුපසම්පන්නයෙකු හා සමග සැතපීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘ඛණනෙ’ යනු පොළොව කැණීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘ගච්ඡ දේවතේ’ යන්නෙන් භූතගාම ශික්ෂාපදය කියන ලදී. ‘සප්පාණකං siñcanti’ යනු සතුන් සහිත ජලය ඉසීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘මහාවිහාරෝ’ යනු මහල්ලක විහාර (විශාල විහාරය පිළිබඳ) ශික්ෂාපදයයි.

Aññanti aññavādakaṃ. Dvāranti yāva dvārakosā aggaḷaṭṭhapanaṃ. Sahadhammoti sahadhammikaṃ vuccamāno. Payopānanti surusurukārakasikkhāpadaṃ.

‘අඤ්ඤං’ යනු අඤ්ඤවාදක ශික්ෂාපදයයි. ‘ද්වාරං’ යනු ද්වාරකොසය (උළුවස්ස) තෙක් අගුලු ලෑම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘සහධම්මෝ’ යනු සහධම්මිකව කරුණු කියනු ලබන කල්හි හැසිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘පයෝපානං’ යනු සුරුසුරුකාරක ශික්ෂාපදයයි.

Eḷakalomoti eḷakalomadhovāpanaṃ. Patto cāti dutiyapatto. Ovādoti bhikkhunupassayaṃ upasaṅkamitvā ovādo. Bhesajjanti catumāsapaccayapavāraṇāsikkhāpadaṃ. Āraññikoti catutthapāṭidesanīyaṃ. Ovādoti ovādāya vā saṃvāsāya vā agamanaṃ.

‘ඒළකලෝමෝ’ යනු එළු ලොම් සෝදවා ගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘පත්තෝ ච’ යනු දෙවන පාත්‍ර ශික්ෂාපදයයි. ‘ඕවාදෝ’ යනු මෙහෙණවරට ගොස් අවවාද දීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘භේසජ්ජං’ යනු සිව්මස් පච්චයපවාරණා ශික්ෂාපදයයි. ‘ආරඤ්ඤිකෝ’ යනු සිව්වන පාටිදේසනීය ශික්ෂාපදයයි. ‘ඕවාදෝ’ යනු අවවාද පිණිස හෝ එක්ව විසීම පිණිස හෝ යාම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි.

337. ‘‘Ye ca yāvatatiyakā’’ti pañhassa ‘‘ime kho yāvatatiyakā’’ti vissajjanaṃ vatvā tadanantaraṃ ‘‘sādhāraṇaṃ asādhāraṇa’’ntiādipañhānaṃ vissajjane vattabbe yasmā taṃ avatvā ‘‘kati chedanakānī’’tiādike aṭṭha pañhe antarā vissajjetvā tesaṃ anantarā ‘‘vīsaṃ dve satāni bhikkhūnaṃ…pe… chacattārīsā bhikkhūnaṃ, bhikkhunīhi asādhāraṇā’’tiādinā ukkameneva sādhāraṇādipañhā vissajjitā, tasmā taṃ ukkamavissajjanakāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘yasmā pana ye ca yāvatatiyakāti ayaṃ pañho’’tiādimāha.

337. ‘යෙ ච යාවතතියකා’ යන ප්‍රශ්නයට ‘ඉමෙ ඛො යාවතතියකා’ යන පිළිතුර පවසා, ඉන් අනතුරුව ‘සාධාරණ, අසාධාරණ’ ආදී ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු කිව යුතුව තිබියදී, යම් හෙයකින් එය නොකියා, ‘කති ඡේදනකානි’ ආදී ප්‍රශ්න අට අතරමැදදී විසඳා, ඉන් අනතුරුව ‘භික්ෂූන්ට දෙසිය විස්සකි...පෙ... හතළිස් හයක් භික්ෂූන්ට භික්ෂුණීන් හා අසාධාරණ වේ’ යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් තොරව සාධාරණ ආදී ප්‍රශ්න විසඳන ලදී. එබැවින්, එම අනුපිළිවෙළ මඟහැර පිළිතුරු දීමට හේතුව දැක්වීම සඳහා ‘යස්මා පන යේ ච යාවතතියකාති අයං පඤ්හෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

338. Dhovanañca paṭiggahotiādigāthā aṭṭhakathācariyānaṃ gāthāva. Chabbassāni nisīdananti dve sikkhāpadāni. Dve lomāti tiyojanātikkamadhovāpanavasena dve eḷakalomasikkhāpadāni. Vassikā āraññakena cāti vassikasāṭikā pariyesanaaraññakesu senāsanesu viharaṇasikkhāpadena saha.

338. ‘ධෝවනඤ්ච පටිග්ගහෝ’ යනාදී ගාථාව අට්ඨකථාචාර්යවරුන්ගේම ගාථාවකි. ‘ඡබ්බස්සානි නිසීදනං’ යන්නෙන් ශික්ෂාපද දෙකක් ගැනේ. ‘ද්වේ ලෝමා’ යනු තුන් යොදුනක් ඉක්මවා ගෙනයෑම සහ සෝදවා ගැනීම යන කරුණු මුල්කොට ගත් එළු ලොම් පිළිබඳ ශික්ෂාපද දෙකයි. ‘වස්සිකා ආරඤ්ඤකේන ච’ යනු වැසි සළු සෙවීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සහ ආරණ්‍ය සේනාසනවල විසීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය සමඟ ය.

Paṇītanti paṇītabhojanaviññāpanaṃ. Ūnanti ūnavīsativassūpasampādanaṃ. Mātugāmena saddhinti saṃvidhāya gamanaṃ vuttaṃ. Yā sikkhāti yaṃ sikkhāpadaṃ. Nisīdane [Pg.294] ca yā sikkhāti pamāṇātikkantanisīdanakārāpane yaṃ sikkhāpadaṃ. Tathā vassikā yā ca sāṭikāti etthāpi.

‘පණීතං’ යනු ප්‍රණීත භෝජන ඉල්ලා වැළඳීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘ඌනං’ යනු විසි වයස පිරීමට අඩු අයෙකු උපසම්පදා කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදයයි. ‘මාතුගාමේන සද්ධිං’ යන්නෙන් කථික කරගෙන මඟ ගමන් කිරීම පිළිබඳ ශික්ෂාපදය කියන ලදී. ‘යා සික්ඛා’ යනු යම් ශික්ෂාපදයක් ද එයයි. ‘නිසීදනයෙහි ද යම් ශික්ෂාපදයක්’ යනු ප්‍රමාණය ඉක්මවා නිසීදනයන් කරවීම පිළිබඳ යම් ශික්ෂාපදයක් ඇද්ද එයයි. ‘වස්සිකා යා ච සාටිකා’ යන මෙහිද එසේමය.

Pāḷiyaṃ sataṃ sattati chaccevime honti ubhinnaṃ asādhāraṇāti bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi asādhāraṇā chacattārīsa, bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā tiṃsādhikaṃ satañcāti evaṃ ubhinnaṃ asādhāraṇā ca chasattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho. Sataṃ sattati cattārīti ubhinnaṃ sādhāraṇasikkhānaṃ gaṇanā catusattatiadhikaṃ sataṃ sikkhāpadānīti attho.

පාලියෙහි ‘සතං සත්තති ඡච්‍චේවිමේ හොන්ති උභින්නං අසාධාරණා’ යන්නෙහි අර්ථය නම්, භික්ෂූන්ට භික්ෂුණීන් හා අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපද හතළිස් හයක් ද, භික්ෂුණීන්ට භික්ෂූන් හා අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපද එකසිය තිහක් ද වශයෙන් දෙපිරිසටම අසාධාරණ වූ ශික්ෂාපද එකසිය හැත්තෑ හයක් (176) වේ යන්නයි. ‘සතං සත්තති චත්තාරි’ යනු දෙපාර්ශ්වයටම සාධාරණ වූ ශික්ෂාපදයන්ගේ ගණනය කිරීමයි. එනම්, එකසිය හැත්තෑ හතරක් (174) වූ ශික්ෂාපදයන් වේ යනු එහි අර්ථයයි.

Vibhattiyoti āpattikkhandhā ceva uposathapavāraṇādayo ca adhippetā. Te hi pārājikādibhedena, bhikkhuuposathādibhedena ca vibhajīyanti. Tenāha ‘‘vibhattiyo’’tiādi. Tesanti aṭṭhannaṃ pārājikādīnaṃ. Dvīhītiādi vivādādhikaraṇādīnaṃ samathehi vūpasamadassanaṃ.

‘විභත්තියෝ’ යන්නෙන් ආපත්තික්ඛන්ධයන් (ඇවැත් කඳන්) මෙන්ම උපෝසථ, පවාරණාදී කෘත්‍යයන් ද අදහස් කෙරේ. මන්ද, ඒවා පාරාජිකාදී වශයෙන් ද, භික්ෂු උපෝසථාදී වශයෙන් ද බෙදනු ලබන බැවිනි. එබැවින් ‘විභත්තියෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘තේසං’ යනු අටක් වූ පාරාජිකාදීන්ගේ ය. ‘ද්වීහි’ යනාදිය, විවාදාධිකරණ ආදී අධිකරණයන් සමථයන් මඟින් සංසිඳවීම දැක්වීම පිණිස ය.

Sattanagaresu paññattasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

නගර සතෙහි පනවන ලද ශික්ෂාපදයන්ගේ වර්ණනාව නිම විය.

Pārājikādiāpattivaṇṇanā

පාරාජිකාදී ඇවැත් වර්ණනාව

339. Idanti ‘‘pārājikanti yaṃ vutta’’ntiādinā vuttaṃ vacanaṃ sandhāya vadati. Idañhi heṭṭhā ‘‘garuka lahuka’’ntiādinā uddhaṭapañhesu anāgatampi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇoma te’’ti ettha yathāvuttāni aññānipi ‘‘sabbānipetāni viyākarohi, handa vākyaṃ suṇomā’’ti evaṃ gahitamevāti dassento ‘‘iminā pana āyācanavacanena saṅgahitassā’’tiādi vuttaṃ.

339. ‘ඉදං’ යන වචනය ‘පාරාජිකන්ති යං වුත්තං’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද වචනය අරභයා කියනු ලැබේ. මන්ද, මෙය යට දැක්වුණු ‘ගරුක ලහුක’ යනාදී වශයෙන් මතු කරන ලද ප්‍රශ්නවල කෙළින්ම සඳහන් නොවුණ ද, ‘සබ්බානිපේතානි වියාකරෝහි, හන්ද වාක්‍යං සුණෝම තේ’ යන්නෙහි කලින් කියන ලද දේ මෙන්ම අනෙකුත් දේ ද ‘මේ සියල්ල විසඳන්න, දැන් ඔබේ වචනය අසමු’ යනාදී වශයෙන් ගන්නා ලද්දක්ම බව දැක්වීම සඳහා ‘මෙම ආයාචනා වචනයෙන් සංගෘහිත වූ’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Ativassatīti ovassati, vassodakaṃ pavisatīti attho. Dhammānanti yathā catupaccaye dhārayatīti dhammo, tesaṃ. Tenāha ‘‘saṅkhatadhammāna’’nti. Gāthāsaṅgaṇikanti gāthāsaṅgaho, te te atthā gāthāhi saṅgahetvā gaṇīyanti kathīyanti etthāti hi gāthāsaṅgaṇikaṃ.

‘අතිවස්සති’ යනු වැස්ස වදියි (වැසි දිය කාන්දු වෙයි), එනම් වැසි දිය ඇතුළු වෙයි යන අර්ථයයි. ‘ධම්මානං’ යනු යම් සේ සිව්පසය දරන්නේ ද එය ධර්මය නම් වේ, ඔවුන්ගේ ය. එබැවින් ‘සංඛතධම්මානං’ යැයි වදාරන ලදී. ‘ගාථාසංගණිකං’ යනු ගාථාවලින් සංග්‍රහ කිරීමයි. මන්ද, මෙහි ඒ ඒ කරුණු ගාථාවලින් එක්තැන් කොට දක්වනු ලබන බැවින් එය ගාථාසංගණික නම් වේ.

Pārājikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.

පාරාජිකාදී ඇවැත් වර්ණනාව නිම විය.

Paṭhamagāthāsaṅgaṇikavaṇṇanānayo niṭṭhito.

පළමු ගාථාසංගණික වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Adhikaraṇabhedaṃ

අධිකරණ භේදය

Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā

උක්කෝටන භේදාදි කථා වර්ණනාව

341. ‘‘Alaṃ [Pg.295] āvuso’’ti attapaccatthike saññāpetvāti pattacīvarādiatthāya alaṃ bhaṇḍanādikaraṇanti vivādādīsu dosadassanamattena saññāpetvā aññamaññaṃ khamāpetvā vūpasamenti, na pana aññamaññaṃ āpattānāpattidassanavasenāti adhippāyo. Tenāha ‘‘pāḷimuttakavinicchayenevā’’ti.

341. ‘අලං ආවුසෝ’ යන්නෙන් තමන්ගේ විරුද්ධ පාර්ශ්වය අවබෝධ කරවා, පාත්‍ර සිවුරු ආදී දේ සඳහා වාද විවාද කිරීම නොහොබී යනුවෙන්, විවාදාදියෙහි දොස් දැක්වීම් මාත්‍රයෙන් පමණක් අවබෝධ කරවා, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සමාව ගන්වා සංසිඳුවති. එහෙත් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇවැත් පත්වීම් හෝ ඇවැත් නොවීම් දැක්වීමෙන් සංසිඳවීමක් නොකෙරේ යනු අදහසයි. එබැවින් ‘පාළිමුත්තක විනිශ්චයෙන්ම’ යැයි වදාරන ලදී.

Visamāni kāyakammādīni nissito bhikkhu visamanissito nāma, micchādiṭṭhinissito gahananissito, balavante purise nissito balavanissito nāmāti dassento ‘‘eko visamānī’’tiādimāha.

විෂම වූ කාය කර්මාදිය ඇසුරු කළ භික්ෂුව ‘විෂමනිස්සිත’ නම් වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ඇසුරු කළ තැනැත්තා ‘ගහනනිස්සිත’ නම් වේ. බලවත් පුද්ගලයන් ඇසුරු කළ තැනැත්තා ‘බලවනිස්සිත’ නම් වේ යන්න දැක්වීම සඳහා ‘ඒකෝ විෂමානි’ යනාදිය වදාරන ලදී.

Ukkoṭanabhedādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

උක්කෝටන භේදාදි කථා වර්ණනාව නිම විය.

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā

අධිකරණ නිදානාදි වර්ණනාව

342. Āpattiṃ nissāya uppajjanakaāpattivasenāti paresaṃ, attano ca āpattiṃ paṭicchādentānaṃ vajjapaṭicchādīnaṃ pārājikādiāpattimeva sandhāya vuttaṃ, na sabbāpattiyo. Kiccaṃ nissāya uppajjanakakiccānanti ukkhepanīyādikammaṃ nissāya uppajjanakānaṃ tadanuvattikāya bhikkhuniyā yāvatatiyānussāvanānaṃ kiccānaṃ vasena, na sabbesaṃ kiccānaṃ vasenāti.

342. ‘ඇවැතක් නිසා උපදින ඇවැත් වශයෙන්’ යන්නෙන්, අන්‍යයන්ගේ හෝ තමාගේ ඇවැත් වසන් කරන්නා වූ ‘වජ්ජපටිච්ඡාදී’ භික්ෂුණීන්ගේ පාරාජිකාදී ඇවැත් පමණක්ම අදහස් කොට කියන ලදී, සියලු ඇවැත් පිළිබඳව නොවේ. ‘කෘත්‍යය නිසා උපදින කෘත්‍යයන්’ යන්නෙන්, උක්ඛේපනීය ආදී කර්මයන් නිසා උපදින්නා වූ ද, එම ක්‍රියාව අනුගමනය කරන්නා වූ භික්ෂුණියට තුන්වන වර දක්වා අනුශාසනා කිරීමේ කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් ද වේ. සියලු කෘත්‍යයන්ගේ වශයෙන් නොවේ.

344. Pāḷiyaṃ ‘‘katihi adhikaraṇehī’’ti pucchāya ‘‘ekena adhikaraṇena kiccādhikaraṇenā’’ti vuttaṃ. ‘‘Katisu ṭhānesū’’ti pucchāya ‘‘tīsu ṭhānesu saṅghamajjhe, gaṇamajjhe, puggalassa santike’’ti vuttaṃ. ‘‘Katihi samathehī’’ti pucchāya ‘‘tīhi samathehī’’ti vuttaṃ. Tīhipi etehi eko vūpasamanappakārova pucchito, vissajjito cāti veditabbo.

344. පාලියෙහි ‘කතිහි අධිකරණේහි’ යන ප්‍රශ්නයට ‘එක් අධිකරණයකින්, එනම් කිච්චාධිකරණයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. ‘කතිසු ඨානේසු’ යන ප්‍රශ්නයට ‘ස්ථාන තුනකදී, එනම් සංඝයා මධ්‍යයෙහි, ගණයා මධ්‍යයෙහි, පුද්ගලයා සමීපයෙහි’ යැයි පවසන ලදී. ‘කතිහි සමථේහි’ යන ප්‍රශ්නයට ‘සමථ තුනකින්’ යැයි පවසන ලදී. මෙම කරුණු තුනෙන්ම එක් සංසිඳවීමේ ආකාරයක්ම විමසන ලද බවත්, විසඳන ලද බවත් දත යුතුය.

348. Vivādādhikaraṇaṃ hoti anuvādādhikaraṇantiādīsu vivādādhikaraṇameva anuvādādhikaraṇādipi hotīti pucchāya vivādādhikaraṇaṃ vivādādhikaraṇameva hoti, anuvādādayo na hotīti vissajjanaṃ.

348. "විවාදාධිකරණං හෝති අනුවාදාධිකරණං" යනාදී පාඨයන්හි, "විවාදාධිකරණයම, අනුවාදාධිකරණය ආදිය ද වන්නේ ද?" යන ප්‍රශ්නයේ දී, "විවාදාධිකරණය වූ කලී විවාදාධිකරණයම වෙයි, අනුවාදාධිකරණය ආදිය නොවේ" යන පිළිතුර වේ.

Adhikaraṇanidānādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අධිකරණ නිදාන ආදියේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā

සප්ත සමථයන්හි විවිධ අර්ථ ආදියේ විස්තරය.

354. Adhikaraṇapucchāvissajjane [Pg.296] pāḷiyaṃ vipaccayatāya vohāroti virūpavipākāya aññamaññaṃ dukkhuppādanāya kāyavacīvohāro. Medhaganti vuddhippatto kalaho.

354. අධිකරණ ප්‍රශ්න විසර්ජනයේ දී, පාලියෙහි "විපච්චයතාය වෝහාරෝ" යනු විකෘති විපාකයක් පිණිස, ඔවුනොවුන්ට දුක් ඉපදවීම පිණිස වන කාය වාග් ව්‍යවහාරය (කයින් හා වචනයෙන් වන කෝලාහලය) යි. "මේධගං" යනු උත්සන්න වූ (වැඩුණු) කලහයයි.

Anusampavaṅkatāti vipatticodanāya anu anu saṃyujjanavasena ninnatā.

"අනුසම්පවංකතා" යනු විපත්ති චෝදනාවෙහි නැවත නැවත යෙදීමෙන් වන නැඹුරුතාවයි.

Abbhussahanatāti ativiya sañjātussāhatā. Anubalappadānanti codakānampi upatthambhakaraṇaṃ. Kammasaṅgahābhāvenāti saṅghasammukhatādimattassa sammukhāvinayassa saṅghādīhi kattabbakiccesu saṅgahābhāvā.

"අබ්භුස්සහනතා" යනු ඉතා අධික ලෙස උපන් උත්සාහය ඇති බවයි. "අනුබලප්පදානං" යනු චෝදනා කරන්නන්ට ද උපකාර කිරීමයි. "කම්මසංගහාභාවේන" යනු සංඝ සම්මුඛභාවය ආදිය පමණක් වූ සම්මුඛාවිනයෙහි, සංඝයා ආදීන් විසින් කටයුතු වූ වත්පිළිවෙත්හි (කර්මයන්හි) සංග්‍රහයක් නොමැති වීම නිසා ය.

Sattasamathanānātthādivaṇṇanā niṭṭhitā.

සප්ත සමථයන්හි විවිධ අර්ථ ආදියේ විස්තරය නිමවා ඇත.

Adhikaraṇabhedavaṇṇanānayo niṭṭhito.

අධිකරණ ප්‍රභේද විස්තර කිරීමේ ක්‍රමය නිමවා ඇත.

Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

දෙවන ගාථා සංග්‍රහය (ද්විතීය ගාථාසංගණිකය).

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā

චෝදනා ආදී ප්‍රශ්නෝත්තර විස්තරය.

359. Dutiyagāthāsaṅgaṇikāya [Pg.297] ‘‘codanā kimatthāyā’’tiādikā pucchā upālittherena katā. ‘‘Codanā sāraṇatthāyā’’tiādivissajjanaṃ bhagavatā vuttaṃ. Upālitthero sayameva pucchitvā vissajjanaṃ akāsītipi vadanti.

359. දෙවන ගාථා සංග්‍රහයෙහි "චෝදනා කිමත්ථාය" (චෝදනාව කුමක් සඳහා ද?) යනාදී ප්‍රශ්නය උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් කරනු ලැබීය. "චෝදනා සාරණත්ථාය" (චෝදනාව සිහිපත් කරවීම පිණිස ය) යනාදී විසර්ජනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී. උපාලි තෙරුන් වහන්සේම තමන් විසින්ම විමසා විසර්ජනය කළ සේකැයි ද කියති.

Mantaggahaṇanti tesaṃ vicāraṇāgahaṇaṃ, suttantikattherānaṃ, vinayadharattherānañca adhippāyagahaṇanti attho. Pāṭekkaṃ vinicchayasanniṭṭhāpanatthanti tesaṃ paccekaṃ adhippāyaṃ ñatvā tehi samuṭṭhāpitanayampi gahetvā vinicchayapariyosāpanatthanti adhippāyo.

"මන්තග්ගහණං" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ විමසීම පිළිගැනීමයි; එනම් සූත්‍රාන්තිකයෙහි දක්ෂ තෙරුන් වහන්සේලාගේ හා විනයධර තෙරුන් වහන්සේලාගේ අදහස පිළිගැනීම යනු අර්ථයයි. "පාටෙක්කං විනිච්ඡයසන්නිට්ඨාපනත්ථං" යනු ඒ තෙරුන් වහන්සේලාගේ වෙන් වෙන් වශයෙන් අදහස දැන, ඔවුන් විසින් මතු කරන ලද ක්‍රමයන් ද ගෙන, විනිශ්චය අවසන් කරනු පිණිස යනු අදහසයි.

‘‘Mā kho turito abhaṇī’’tiādinā abhimukhe ṭhitaṃ kañci anuvijjakaṃ ovadantena viya therena anuvijjakavattaṃ kathitaṃ.

"මා ඛෝ තුරිතෝ අභණි" (නොඉවසිලිමත් ව කතා නොකරන්න) යනාදී වචනයෙන් තමන් ඉදිරියෙහි සිටින යම් විමර්ශකයෙකුට (අනුවිජ්ජක නමකට) අවවාද කරන්නාක් මෙන්, උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින් අනුවිජ්ජක වත (විමර්ශකයාගේ වත්පිළිවෙත) ප්‍රකාශ කරන ලදී.

Anuyuñjanavattanti anuyujjanakkamaṃ, taṃ pana yasmā sabbasikkhāpadavītikkamavisayepi taṃtaṃsikkhāpadānulomena kattabbaṃ, tasmā ‘‘sikkhāpadānulomika’’nti vuttaṃ. Attano gatiṃ nāsetīti attano sugatigamanaṃ vināseti.

"අනුයුඤ්ජනවත්තං" යනු ප්‍රශ්න කර විමසන අනුපිළිවෙළයි. එය වනාහි යම් හෙයකින් සියලු සික්ෂාපද උල්ලංඝනය කිරීම් පිළිබඳ විෂයයෙහි ද ඒ ඒ සික්ෂාපදයන්ට අනුකූල ව කළ යුතු බැවින්, "සික්ඛාපදානුලෝමිකං" යැයි කියන ලදී. "අත්තනෝ ගතිං නාසේති" යනු තමාගේ සුගතිගමනය විනාශ කරගනියි යනුයි.

Anusandhita-saddo bhāvasādhanoti āha ‘‘anusandhitanti kathānusandhī’’ti. Vattānusandhitenāti etthāpi eseva nayo. Vattānusandhitenāti ācārānusandhinā, ācārena saddhiṃ samentiyā paṭiññāyāti attho. Tenāha ‘‘yā assa vattenā’’tiādi.

"අනුසන්ධිත" යන ශබ්දය භාව සාධනයක් බැවින් "අනුසන්ධිතන්ති කථානුසන්ධි" (කථා සම්බන්ධය) යැයි වදාළේ ය. "වත්තානුසන්ධිතේන" යන්නෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. "වත්තානුසන්ධිතේන" යනු ආචාර සමාචාර අනුසන්ධියෙන්, එනම් හැසිරීම් වත සමඟ ගැළපෙන ප්‍රතිඥාවෙන් යනු අර්ථයයි. එහෙයින් "යා අස්ස වත්තේන" යනාදිය වදාළේ ය.

Pāḷiyaṃ sañcicca āpattintiādi alajjilajjilakkhaṇaṃ bhikkhubhikkhunīnaṃ vasena vuttaṃ tesaññeva sabbappakārato sikkhāpadādhikārattā. Sāmaṇerādīnampi sādhāraṇavasena pana sañcicca yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanādikaṃ alajjilajjilakkhaṇaṃ veditabbaṃ.

පාලියෙහි "සඤ්චิච්ච ආපත්තිං" (දැන දැන ඇවැත් සිදුවීම) යනාදී අලජ්ජී-ලජ්ජී ලක්ෂණය භික්ෂු භික්ෂුණීන් උදෙසා වදාරන ලද්දේ ය. මන්දයත්, සියලු ආකාරයෙන්ම සික්ෂාපදයන්ට හිමිකම් කියන්නේ ඔවුන්ම වන බැවිනි. සාමණේරයන් ආදීන්ට ද සාධාරණ වශයෙන්, දැන දැන තමන් සතු ශික්ෂාවන් ඉක්මවීම ආදියෙහි දී ලජ්ජී සහ අලජ්ජී ලක්ෂණය මෙසේම දත යුතු ය.

Kathānusandhivacananti cuditakaanuvijjakānaṃ kathāya anusandhiyuttaṃ vacanaṃ na jānāti, tehi ekasmiṃ kāraṇe vutte sayaṃ taṃ asallakkhetvā attano abhirucitameva asambandhitatthanti attho. Vinicchayānusandhivacanañcāti anuvijjakena katassa āpattānāpattivinicchayassa anuguṇaṃ, sambandhavacanañca.

"කථානුසන්ධිවචනං" යනු චෝදිත භික්ෂුවගේ හා විමර්ශකයාගේ (අනුවිජ්ජකයාගේ) කතාවට ගැළපෙන වචනය (සම්බන්ධය) නොදනියි; ඔවුන් එක් කරුණක් පැවසූ කල්හි, තමා එය සැලකිල්ලට නොගෙන, තමා ප්‍රිය කරන නොගැළපෙන අනවශ්‍ය කරුණක් පමණක් දනියි යනු අර්ථයයි. "විනිච්ඡයානුසන්ධිවචනඤ්ච" යනු අනුවිජ්ජකයා විසින් කරන ලද ඇවැත්-අනැවැත් විනිශ්චයට අනුකූල වූ ගැළපෙන වචනය ද වේ.

Codanādipucchāvissajjanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

Chōdanā ādī praśnōttara vistara nimavā æta.

Codanākaṇḍaṃ

චෝදනා කාණ්ඩය.

Anuvijjakakiccavaṇṇanā

අනුවිජ්ජක (විමර්ශක) කෘත්‍ය විස්තරය.

360. Pāḷiyaṃ [Pg.298] yaṃ kho tvantiādīsu tvaṃ, āvuso, yaṃ imaṃ bhikkhuṃ codesi, taṃ kimhi dose codesi, katarāya vipattiyā codesīti attho. Evaṃ sabbattha.

360. පාලියෙහි "යං ඛෝ ත්වං" යනාදී තන්හි, "ඇවැත්නි, ඔබ යම් මේ භික්ෂුවකට චෝදනා කරන්නේ ද, ඒ චෝදනාව කුමන වරදක් නිසා කරන්නේ ද? කුමන විපත්තියක් නිසා කරන්නේ ද?" යනු අර්ථයයි. සියලු තැන්හි ද මෙසේම වේ.

361. Asuddhaparisaṅkitoti asuddhāya aṭṭhāne uppannāya parisaṅkāya parisaṅkito. Tenāha ‘‘amūlakaparisaṅkito’’ti.

361. "අසුද්ධපරිසංකිතෝ" යනු අශුද්ධ (අපිරිසිදු) බව පිළිබඳව අස්ථානයෙහි උපන් සැකය නිසා සැක කරන ලද්දේ ය. එහෙයින් "අමූලකපරිසංකිතෝ" (අමූලක සැකය ඇති තැනැත්තා) යැයි වදාළේ ය.

364. Pāḷiyaṃ uposatho sāmaggatthāyāti visuddhānaṃ bhikkhūnaṃ aññoññanirapekkho ahutvā uposatho uposathaṭṭhānaṃ sannipatitvā ‘‘pārisuddhiṃ āyasmanto ārocetha, parisuddhetthāyasmanto, parisuddho ahaṃ āvuso’’tiādinā aññamaññaṃ parisuddhivīmaṃsanārocanavasena ayutte vivajjetvā yutteheva kāyacittasāmaggīkaraṇatthāya.

364. පාලියෙහි "උපෝසථෝ සාමග්ගත්ථාය" යනු පිරිසිදු භික්ෂූන් වහන්සේලා ඔවුනොවුන් කෙරෙහි උපේක්ෂා සහගත (නොසලකා හැරීම්) නොවී, උපෝසථස්ථානයට රැස්ව "ඇවැත්නි, පාරිශුද්ධිය ප්‍රකාශ කරනු මැනවි, මෙහි ආයුෂ්මත්හු පිරිසිදුය, ඇවැත්නි මම පිරිසිදු වෙමි" යනාදී වශයෙන් ඔවුනොවුන්ගේ පාරිශුද්ධිය විමසීම හා ප්‍රකාශ කිරීම මඟින්, අයෝග්‍ය පුද්ගලයන් බැහැර කර, යෝග්‍ය වූවන් සමඟම කය හා සිතේ සමගිය ඇති කරගැනීම පිණිස ය.

Visuddhāya pavāraṇāti diṭṭhasutādīhi aññamaññaṃ kathāpetvā visuddhisampādanatthāyāti attho. Ubho eteti āmisapuggalanissayane ete ubho.

"විසුද්ධාය පවාරණා" යනු දුටු ඇසූ දෑ මඟින් ඔවුනොවුන් කතා කරවා පාරිශුද්ධිය ළඟා කරගැනීම පිණිස යනු අර්ථයයි. "උභෝ ඒතේ" යනු ආමිස සහ පුද්ගල නිශ්‍රයයන් වන මේ දෙකම ය.

Anuvijjakakiccavaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුවිජ්ජක කෘත්‍ය විස්තරය නිමවා ඇත.

Cūḷasaṅgāmaṃ

චූළසංග්‍රාමය (චූළසංගාමය).

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā

අනුවිජ්ජකයාගේ (විමර්ශකයාගේ) පිළිවෙත් විස්තරය.

365. Tatra [Pg.299] hīti tasmiṃ sannipāte. Attapaccatthikāti lajjipesalassa codakapāpagarahīpuggalassa anatthakāmā verīpuggalā. Sāsanapaccatthikāti attano anācārānuguṇaṃ buddhavacanaṃ pakāsento taṇhāgatikā, diṭṭhigatikā ca. Ajjhogāhetvāti alajjiabhibhavanavasena saṅghamajjhaṃ pavisitvā. So saṅgāmāvacaroti so codako saṅgāmāvacaro nāma. Diṭṭhasutamutampi rājakathādikanti diṭṭhasutavaseneva rājacorādikathaṃ, mutavasenapi annādikathañca akathentenāti yojetabbaṃ. Kappiyākappiyanissitā vātiādīsu rūpārūpapaṭicchedapadena sakalaabhidhammatthapiṭakattaṃ dasseti. Samathācārādīhi paṭisaṃyuttanti sakalasuttantapiṭakattaṃ. Tattha samathācāro nāma samathabhāvanākkamo. Tathā vipassanācāro. Ṭhānanisajjavattādinissitāti saṅghamajjhādīsu garucittīkāraṃ paccupaṭṭhapetvā ṭhānādikkamanissitā ceva cuddasamahāvattādivattanissitā ca, ādi-saddena appicchatādinissitā cāti attho. Pañhe uppanneti kenaci uppanne pañhe pucchite. Idañca upalakkhaṇamattaṃ, yaṃ kiñci upaṭṭhitaṃ dhammaṃ bhāsassūti adhippāyo.

365. "තත්‍ර හි" යනු ඒ මහා සන්නිපාතයෙහි (රැස්වීමෙහි) යන්නයි. "අත්තපච්චත්ථිකා" යනු ලජ්ජී වූ, ගුණකාමී වූ, චෝදක පාපගර්හී (පවට පිළිකුල් කරන) පුද්ගලයා කෙරෙහි අහිත කැමති සතුරු පුද්ගලයෝ ය. "සාසනපච්චත්ථිකා" යනු තමන්ගේ අනාචාරයට අනුකූල ව බුද්ධ වචනය ප්‍රකාශ කරමින්, තණ්හාගතික වූ ද දිට්ඨිගතික වූ ද පුද්ගලයෝ ය. "අජ්ඣෝගාහෙත්වා" යනු අලජ්ජී පුද්ගලයා මැඩපැවැත්වීමේ අභිප්‍රායෙන් සංඝ මධ්‍යයට වැදී යන්නයි. "සෝ සංගාමාවචරෝ" යනු ඒ චෝදනා කරන්නා "සංග්‍රාමාවචර" (යුධ බිමෙහි හැසිරෙන යෝධයෙකු වැනි) නම් වේ. "දිට්ඨසුතමුතම්පි රාජකථාදිකං" යනු දුටු ඇසූ පමණින් රාජ කථා, සොර කථා ආදිය හෝ සිතූ පමණින් අතීත (අනාදිකාලීන) කථා ආදිය නොකියමින් යන්නෙන් සම්බන්ධ කළ යුතු ය. "කප්පියාකප්පියනිස්සිතා වා" යනාදී පාඨයන්හි "රූපාරූපපරිච්ඡේද" පදයෙන් සමස්ත අභිධර්ම පිටකයේම අර්ථය පෙන්වයි. "සමථාචාරාදීහි පටිසංයුත්තං" යන්නෙන් සමස්ත සූත්‍ර පිටකයේම අර්ථය පෙන්වයි. එහි "සමථාචාර" නම් සමථ භාවනා ක්‍රමයයි. එමෙන්ම "විපස්සනාචාර" (විපස්සනා භාවනා ක්‍රමයයි). "ඨානනිසජ්ජවත්තාදිනිස්සිතා" යනු සංඝ මධ්‍යය ආදියෙහි ගරු බුහුමන් ඇති කරගෙන, සිටීමෙහි හා වාඩිවීමෙහි (ස්ථාන නිෂද්‍යා) ක්‍රම ඉක්මවා නොයෑමට නිශ්‍රිත වූ ද, දහසතර මහා වත් පිළිවෙත් ආදියට නිශ්‍රිත වූ ද යන්නයි; මෙහි "ආදි" ශබ්දයෙන් අප්පිච්ඡතා (අල්පේච්ඡතාව) ආදියට නිශ්‍රිත වූ යන්න අර්ථයයි. "පඤ්හේ උප්පන්නේ" යනු යමෙකු විසින් ප්‍රශ්නයක් මතු කර අසන ලද කල්හි යන්නයි. මෙය ද නිදර්ශනයක් පමණි, එනම් මතු වූ යම් කිසි ධර්මයක් දේශනා කරනු මැනවි යනු මෙහි අදහසයි.

Kulapadeso nāma khattiyādijātiyampi kāsikarājakulādikulaviseso. Etamevāha ‘‘kulapadeso khattiyakulādivaseneva veditabbo’’ti. Sannipātamaṇḍaleti attano anuvijjamānappakāraṃ saṅghassa ñāpanatthaṃ uṭṭhāya saṅghasannipātamajjhe ito cito ca paresaṃ mukhaṃ olokentena na caritabbaṃ. Yathānisinneneva dhammavinayānuguṇaṃ vinicchayaṃ yathā sabbe suṇanti, tathā vattabbanti attho.

කුලපදේශය යනු ක්ෂත්‍රිය ආදී ජාතීන් අතරෙහි ද කාසී රජකුලය ආදී සුවිශේෂී කුලයක්ම වේ. ඒ නිසාම 'කුලපදේශය යනු ක්ෂත්‍රිය කුලාදීන්ගේ වශයෙන්ම දත යුතුය' කියා වදාරන ලදී. 'සන්නිපාත මණ්ඩලයෙහි' යන්නෙහි අර්ථය තමා විමසීමට ලක්වන ආකාරය සංඝයා වහන්සේට දැනුම් දෙනු පිණිස නැගී සිට සංඝ සන්නිපාතය මැද මෙහාට එහාට හැරෙමින් අනුන්ගේ මුහුණු බලමින් නොහැසිරිය යුතුය. වාඩි වී සිටි පරිද්දෙන්ම, ධර්ම විනයට අනුකූල වූ තීරණය සියලු දෙනාටම ඇසෙන පරිදි ප්‍රකාශ කළ යුතුය යන්නයි.

Pāḷiyaṃ acaṇḍikatenāti akatacaṇḍabhāvena, apharusenāti attho. ‘‘Hitānukampinā’’ti etena mettāpubbabhāgo vutto. ‘‘Kāruṇikena bhavitabba’’nti iminā appanāppattakaruṇā vuttā. ‘‘Hitaparisakkinā’’ti iminā karuṇāpubbabhāgo. Tenāha ‘‘karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo’’ti. Lajjiyāti lajjinī.

පාලියෙහි 'අචණ්ඩිකතේන' යන්නෙන් සැඩපරුෂ නොවීමෙන්, රළු නොවන ස්වභාවයෙන් යන්න අර්ථයයි. 'හිතානුකම්පිනා' යන්නෙන් මෛත්‍රී සිතෙහි පූර්වභාගය කියැවිණි. 'කාරුණිකේන භවිතබ්බං' යන්නෙන් අප්පනා ධ්‍යානයට පත් කරුණාව කියැවිණි. 'හිතපරිසක්කිනා' යන්නෙන් කරුණාවේ පූර්වභාගය කියැවිණි. එහෙයින් 'කරුණාව ද කරුණාවේ පූර්වභාගය ද එළඹවා ගත යුතුය යන්න මේ පද ද්වයෙහිම අදහසයි' කියා වදාරන ලදී. 'ලජ්ජියා' යනු ලජ්ජා ඇති තැනැත්තියයි.

Anuyogavattaṃ [Pg.300] kathāpetvāti ‘‘kālena vakkhāmī’’tiādinā (pari. 362) vuttavattaṃ. Anuyuñjanācārakkameneva anuyuñjanaṃ anuyogavattaṃ nāma, taṃ kathāpetvā teneva kamena anuyuñjāpetvāti attho. Ujumaddavenāti ettha ajjhāharitabbapadaṃ dasseti ‘‘upacaritabbo’’ti. ‘‘Dhammesu ca puggalesu cā’’ti idaṃ ‘‘majjhattena bhavitabba’’nti pakatena sambandhitabbanti āha ‘‘dhammesu ca puggalesu ca…pe… majjhattoti veditabbo’’ti. Yañhi yattha katthaci kattabbaṃ, taṃ tattha atikkamanto majjhatto nāma na hoti, dhammesu ca gāravo kattabbo. Puggalesu pana mettābhāvena pakkhapātagāravo. Tasmā imaṃ vidhiṃ anatikkantova tesu majjhattoti veditabbo.

'අනුයෝගවත්තං කථාපෙත්වා' යනු 'සුදුසු කල ප්‍රකාශ කරමි' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද වතයි. විමසීමේ චර්යා අනුපිළිවෙළින්ම විමසීම 'අනුයෝගවත' නම් වේ. එය ප්‍රකාශ කරවා එම අනුපිළිවෙළින්ම විමසීමට ලක් කරවා යන්න අර්ථයයි. 'උජුමද්දවේන' (ඍජු බවින් හා මෘදු බවින්) යන්නෙහි මෙහි ඌන පූරණය කළ යුතු පදය 'උපචරිතබ්බෝ' (ඇසුරු කළ යුතුය) යන්නෙන් දක්වයි. 'ධර්මයන්හි ද පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද' යන මෙය 'මැදහත් විය යුතුය' යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතු හෙයින් 'ධර්මයන්හි ද පුද්ගලයන් කෙරෙහි ද...පෙ... මැදහත් විය යුතු යැයි දත යුතුය' කියා වදාරන ලදී. මක්නිසාද යත්, යම් ස්ථානයක යම් කටයුත්තක් කළ යුතු වේ ද, එය ඉක්මවා යන්නා මැදහත් තැනැත්තෙකු නොවේ. ධර්මයන් කෙරෙහි ගෞරව කළ යුතුය. පුද්ගලයන් කෙරෙහි මෛත්‍රී වඩා පක්ෂපාතී නොවන ගෞරවය ඇති වේ. එබැවින්, මේ ක්‍රමය නොයික්මවාම ඔවුන් කෙරෙහි මැදහත් විය යුතු යැයි දත යුතුය.

366. Saṃsandanatthanti āpatti vā anāpatti vāti saṃsaye jāte saṃsanditvā nicchayakaraṇatthaṃ vuttanti adhippāyo. Atthadassanāyāti sādhetabbassa āpattādiupameyyatthassa codakacuditake attano paṭiññāya eva sarūpavibhāvanatthaṃ. Attho jānāpanatthāyāti evaṃ vibhāvito attho codakacuditakasaṅghānaṃ ñāpanatthāya nijjhāpanatthāya, sampaṭicchāpanatthāyāti attho. Puggalassa ṭhapanatthāyāti codakacuditake attano paṭiññāya eva āpattiyaṃ, anāpattiyaṃ vā patiṭṭhāpanatthāya. Sāraṇatthāyāti pamuṭṭhasarāpanatthāya. Savacanīyakaraṇatthāyāti dose sāritepi sampaṭicchitvā paṭikammaṃ akarontassa savacanīyakaraṇatthāya. ‘‘Na te apasādetabbā’’ti idaṃ adhippetatthadassanaṃ. Tattha avisaṃvādakaṭṭhāne ṭhitā eva na apasādetabbā, na itareti daṭṭhabbaṃ.

366. 'සංසන්දනත්ථං' යනු ඇවැත් වී ද නැතහොත් ඇවැත් නොවී ද කියා සැක උපන් කල්හි, සංසන්දනය කොට තීරණය කරනු පිණිස වදාරන ලද්දක් යන්න අදහසයි. 'අත්ථදස්සනාය' යනු ඔප්පු කළ යුතු වූ ඇවැත් ආදී උපමේය අර්ථයන්හි චෝදකයා සහ චෝදිතයා තම ප්‍රතිඥාවෙන්ම ස්වරූපය පැහැදිලි කරනු පිණිසයි. 'අත්ථෝ ජානාපනත්ථාය' යනු මෙසේ පැහැදිලි කරන ලද කරුණ චෝදකයා, චෝදිතයා සහ සංඝයාට දැනුම් දෙනු පිණිස ද, වැටහෙන්නට සලස්වනු පිණිස ද, පිළිගන්වනු පිණිස ද වේ යන්න අර්ථයයි. 'පුග්ගලස්ස ඨපනත්ථාය' යනු චෝදකයා සහ චෝදිතයා තමන්ගේම ප්‍රතිඥාව මඟින් ඇවැතෙහි හෝ ඇවැත් නොවන බවෙහි පිහිටුවනු පිණිසයි. 'සාරණත්ථාය' යනු අමතක වූ දේ සිහිපත් කරවීම පිණිසයි. 'සවචනීයකරණත්ථාය' යනු వරද සිහිපත් කර දුන් කල්හි ද එය පිළිගෙන ප්‍රතිකර්ම නොකරන තැනැත්තා හට චෝදනා කිරීමට සුදුසු තත්ත්වය ඇති කරනු පිණිසයි. 'ඔවුන් පහ නොකළ යුතුය' යන්නෙන් අපේක්ෂිත අර්ථය දක්වයි. එහි අවිසංවාදී (සත්‍ය) ස්ථාවරයෙහි පිහිටි අයම පහ නොකළ යුතුය, අනෙක් අය නොවේ යැයි දත යුතුය.

Appaccayaparinibbānatthāyāti āyatiṃ paṭisandhiyā akāraṇabhūtaparinibbānatthāya. Parinibbānañhi nāma khīṇāsavānaṃ sabbapacchimā cuticittakammajarūpasaṅkhātā khandhā, te ca sabbākārato samucchinnānusayatāya punabbhavāya anantarādipaccayā na honti aññehi ca taṇhādipaccayehi virahitattā. Tasmā ‘‘appaccayaparinibbāna’’nti vuccati. Tanti vimuttiñāṇadassanaṃ. Tenevāha ‘‘tasmi’’nti. Vinayamantanāti vinayavinicchayo. Sotāvadhānanti sotassa odahanaṃ, savananti attho. Tenāha ‘‘yaṃ uppajjati ñāṇa’’nti. Yathāvuttāya vinayasaṃvarādikāraṇaparamparāya vimuttiyā eva padhānattā sā puna cittassa vimokkhoti uddhaṭoti āha ‘‘arahattaphalasaṅkhāto vimokkho’’ti. Atha vā yo yaṃ kiñci dhammaṃ anupādiyitvā [Pg.301] parinibbānavasena cittassa cittasantatiyā, tappaṭibaddhakammajarūpasantatiyā ca vimokkho vimuccanaṃ apunappavattivasena vigamo, etadatthāya etassa vigamassatthāya evāti evaṃ nigamanavasenapettha attho veditabbo.

'අප්පචයපරිනිබ්බානත්ථාය' යනු මතු උපදින ප්‍රතිසන්ධියට හේතු නොවන ස්වභාවයට පත්වන පරිනිර්වාණය උදෙසා ය. මක්නිසාද යත්, පරිනිර්වාණය නම් රහතන් වහන්සේලාගේ අවසාන චුති සිත සහ කර්මජ රූපයන්ගෙන් යුත් ස්කන්ධයන් ය. ඔවුහු ද සර්වප්‍රකාරයෙන්ම අනුසය ධර්මයන් සිඳලූ බැවින්, නැවත උපතක් සඳහා අනන්තර ආදී ප්‍රත්‍යයෝ නොහොත් හේතූහු නොවෙති. මක්නිසාද යත්, තෘෂ්ණාව ආදී වෙනත් ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද තොර වූ බැවිනි. එහෙයින් 'ප්‍රත්‍ය රහිත පරිනිර්වාණය' යැයි කියනු ලැබේ. 'තං' යන්නෙන් විමුක්ති ඥානදර්ශනය අදහස් වේ. ඒ නිසාම එය 'තස්මිං' යැයි පැවසීය. 'විනයමන්තනා' යනු විනය විනිශ්චයයි. 'සෝතාවධානං' යනු කන යොමු කිරීම, ඇසීම යන්න අර්ථයයි. ඒ නිසා 'යම් ඥානයක් උපදී ද' කියා පැවසීය. කලින් කියන ලද විනය සංවරය ආදී හේතු පරම්පරාවෙන් විමුක්තියම ප්‍රධාන වන බැවින්, එය නැවතත් 'සිතේ මිදීම' වශයෙන් උපුටා දක්වන ලද හෙයින් 'අර්හත් ඵල සංඛ්‍යාත විමුක්තිය' යැයි පැවසීය. නැතහොත්, යම්කිසි ධර්මයක් උපාදානය නොකොට, පරිනිර්වාණයේ බලයෙන් සිත සහ සිතෙහි පරම්පරාව ද ඊට බැඳුණු කර්මජ රූප පරම්පරාව ද නැවත නොපැවැත්මේ වශයෙන් යම් මිදීමක්, පහවීමක් ඇද්ද, මේ සඳහාම, මේ පහවීමේ ප්‍රයෝජනය සඳහාම වේ යැයි මෙසේ නිගමන වශයෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

367. Anuyogavattagāthāsu kusalena buddhimatāti sammāsambuddhena. Katanti nibbattitaṃ, pakāsitanti attho. Tenevātiādīsu teneva katākatassa ajānaneva pubbāparaṃ ajānanassa, aññassapi bhikkhuno yaṃ katākataṃ hoti, tampi na jānātīti attho. Attano sadisāyāti yathāvuttehi dosehi yuttatāya attanā sadisāya.

367. අනුයෝගවත්ත ගාථාවන්හි 'කුසලේන බුද්ධිමතා' යනු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. 'කතං' යන්නෙන් නිපදවන ලද, ප්‍රකාශ කරන ලද යන්න අර්ථයයි. 'තේනේව' යනාදී පාඨයන්හි, ඒ හේතුවෙන්ම කරන ලද හෝ නොකරන ලද දේ නොදැනීමෙන් පෙර පසු නොදන්නා වූ වෙනත් භික්ෂුවකගේ ද යම් කටයුත්තක් කරන ලද ද නොකරන ලද ද යන්න පවා ඔහු නොදනී යන්න අර්ථයයි. 'අත්තනෝ සදිසාය' යනු කලින් කියන ලද දෝෂයන්ගෙන් යුක්ත වන බැවින් තමාට සමාන වූ තැනැත්තාට යන්නයි.

Anuvijjakassa paṭipattivaṇṇanā niṭṭhitā.

අනුවිජ්ජක (විමර්ශක) භික්ෂුවගේ පිළිවෙත් වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Mahāsaṅgāmaṃ

මහාසංග්‍රාමය

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā

ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් දත යුතු දෑ පිළිබඳ වර්ණනාව

368-374. Mahāsaṅgāme [Pg.302] pāḷiyaṃ saṅgāmāvacarenāti anuvijjakaṃ sandhāya vuttaṃ. Vatthūti methunādivītikkamo. Nidānanti vesāliādipaññattiṭṭhānaṃ. Puggalo akārako jānitabboti ettha saṅghe vā gaṇe vā pariṇāyakabhūto puggaloti daṭṭhabbaṃ.

368-374. මහා සංග්‍රාම වර්ණනාවෙහි පාලියෙහි එන 'සංගාමාවචරේන' යන්නෙන් අනුවිජ්ජක (විමර්ශක) පුද්ගලයා අදහස් කර වදාරන ලදී. 'වත්ථු' යනු මෛථුන සේවනය ආදී සිදුවීම් ය. 'නිදානං' යනු විශාලා මහනුවර ආදී ශික්ෂාපද පැනවූ ස්ථානයන් ය. 'පුද්ගලයා ක්‍රියා නොකරන්නෙකු ලෙස දත යුතුය' යන්නෙහි, සංඝයා කෙරෙහි හෝ ගණයා කෙරෙහි නායකත්වයට පත් පුද්ගලයා යැයි දත යුතුය.

375. Vissaṭṭhisikkhāpadanti nīlādidasannaṃ sukkānaṃ mocanavasena vuttaṃ sukkavissaṭṭhisikkhāpadaṃ. Tañhi telādimandavaṇṇānaṃ nīlādipacuravaṇṇānaṃ vasena ‘‘vaṇṇāvaṇṇā’’ti vuttaṃ. Pacuratthe hi idha avaṇṇoti a-kāro.

375. 'විස්සට්ඨි ශික්ෂාපදය' යනු නීල ආදී දස වැදෑරුම් ශුක්‍ර ධාතූන් පිට කිරීමේ වශයෙන් වදාරන ලද ශුක්‍රවිස්සට්ඨි ශික්ෂාපදයයි. මක්නිසාද යත්, එය තෙල් ආදී මඳ පැහැයන්ගේ වශයෙන් සහ නීල ආදී අධික පැහැයන්ගේ වශයෙන් 'වර්ණාවර්ණ' (විවිධ පැහැයන් ඇති) යැයි පවසන ලදී. මෙහි 'අවණ්ණෝ' යන පදයෙහි 'අ' කාරය බහුල (අධික) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

379. Yāva akaniṭṭhabrahmāno dvidhā hontīti ettha avihādisuddhāvāsikā aññabhūmīsu ariyā dhammavādīpakkhaṃ eva bhajanti, itare duvidhampīti daṭṭhabbaṃ.

379. 'අකනිට්ඨ බ්‍රහ්මයන් දක්වා දෙකොටසක් වෙති' යන්නෙහි, අවිහ ආදී ශුද්ධාවාසයන්හි උපන් ආර්යයෝ ද අනෙක් භූමීන්හි උපන් ආර්යයෝ ද ධර්මවාදී පාර්ශ්වයටම එකතු වෙති; අනෙක් අය (පෘථග්ජන බ්‍රහ්මයෝ) දෙපාර්ශ්වයටම එකතු වෙති යැයි දත යුතුය.

Voharantena jānitabbādivaṇṇanā niṭṭhitā.

ව්‍යවහාර කරන්නා විසින් දත යුතු දෑ පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Kathinabhedaṃ

කඨින භේදය

Kathinaatthatādivaṇṇanā

කඨින ඇතුරුම් ආදී වර්ණනාව

404. Kathine [Pg.303] anāgatavasenāti udakāharaṇādipayoge uppanne pacchā dhovanādipubbakaraṇassa uppattito tappayogassa anāgatavaseneva anantarapaccayo. Paccayattañcassa kāriyabhūtassa yasmā nipphādetabbataṃ nissāya paccayā pavattā, na vinā tena, tasmā tena pariyāyena vuttaṃ, na sabhāvato sabbattha. Tenāha ‘‘payogassa hī’’tiādi. Tattha payogassa sattavidhampi pubbakaraṇaṃ paccayo hotīti sambandho. Kāraṇamāha ‘‘yasmā’’tiādi. Pubbakaraṇassatthāyāti pubbakaraṇassa nipphādanatthāya. Purejātapaccayeti purejātapaccayassa visaye. Esāti payogo. Dhovanādidhammesu ekampi attano purejātapaccayabhūtaṃ dhammaṃ na labhati, attano uppattito purejātassa pubbakaraṇassa abhāvāti attho. Labhatīti pacchājātapaccayaṃ pubbakaraṇaṃ labhati, pacchājātapaccayo hotīti attho.

404. කඨිනයෙහි 'අනාගත වශයෙන්' යනු ජලය රැගෙන ඒම ආදී ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) ඇති වූ කල්හි, පසුව සේදීම ආදී පූර්වකරණයන්ගේ හටගැනීම සිදුවන බැවින්, එම ප්‍රයෝගයට අනාගත වශයෙන් ම අනන්තර ප්‍රත්‍යය වෙයි. එම ප්‍රයෝගය කාර්යයක් වන අතර, එහි ප්‍රත්‍යයභාවය යම් හෙයකින් සිද්ධ කළ යුතු බව (නිෂ්පාද්‍යතාවය) මත පදනම්ව ප්‍රත්‍යයන් පවතින බැවින්, එයින් තොරව නොපවතින බැවින්, එම පර්යායෙන් පවසන ලදී. ස්වභාවයෙන් ම සෑම තැනක දී ම එසේ නොවේ. එබැවින් 'පයෝගස්ස හි' ආදිය වදාරන ලදී. එහි ප්‍රයෝගයට සප්තවිධ වූ පූර්වකරණයන් ද ප්‍රත්‍යය වෙයි යන්න සම්බන්ධයයි. හේතුව 'යස්මා' ආදියෙන් දක්වයි. 'පුබ්බකරණස්සත්ථාය' යනු පූර්වකරණයන් සිදුකර ගැනීම පිණිසයි. 'පුරේජාතපච්චයේ' යනු පුරේජාත ප්‍රත්‍යයේ විෂයයෙහි ය. 'ඒසෝ' යනු ප්‍රයෝගයයි. සේදීම ආදී ධර්මයන් අතුරෙන් තමාගේ පුරේජාත ප්‍රත්‍යය වූ එකදු ධර්මයක්වත් නොලබයි. මන්දයත් තමා උපදින්නට පෙර උපන් පූර්වකරණයක් නොමැති බැවිනි යනු අර්ථයයි. 'ලභති' යනු පූර්වකරණය පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යය ලබයි, එනම් පශ්චාජාත ප්‍රත්‍යය වෙයි යන්න අර්ථයයි.

Pāḷiyaṃ pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayoti ettha pubbakaraṇassāti vā payogassāti vā aññassa kassaci paccayuppannassa aparāmaṭṭhattā pannarasa dhammā sayaṃ aññamaññasahajātapaccayena paccayoti evamattho gahetabbo, tehi saha uppajjanakassa aññassa abhāvā. Evaṃ upari sabbattha. Tenāha ‘‘sahajātapaccayaṃ panā’’tiādi. Mātikā ca palibodhā cāti ettha ca-saddena pañcānisaṃsāni gahitānīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ mātikānañca palibodhānañcāti etthāpi. Tehipi attho anantarameva mātikādīhi saha jāyanti. Teneva ‘‘pannarasa dhammā sahajātapaccayena paccayo’’ti vuttā. Āsāti cīvarāsā. Vatthūti āsāya nimittabhūtaṃ anuppannacīvaraṃ. ‘‘Dassāma karissāmā’’ti hi dāyakehi paṭiññātacīvaraṃ nissāya anantaraṃ uppajjamānā cīvarāsā anantarapaccayādibhāvena vuttā. Āsānañca anāsānañcāti labbhamānakacīvare uppajjanakacīvarāsānañceva alabbhamāne cīvare uppajjanakaanāsānañca, āsānaṃ, tabbigamānañcāti attho. Khaṇe khaṇe uppattibhedaṃ sandhāya ‘‘āsāna’’nti bahuvacanaṃ kataṃ, āsāya[Pg.304], anāsāya cāti attho. Tenāha ‘‘āsā ca anāsā cā’’ti.

පාලියෙහි 'පහළොස් ධර්මයෝ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති' (පන්නරස ධම්මා සහජාතපච්චයේන පච්චයෝ) යන මෙහි, පූර්වකරණයට හෝ ප්‍රයෝගයට හෝ වෙනත් කිසිදු ප්‍රත්‍යුත්පන්න ධර්මයකට සම්බන්ධයක් නොදැක්වූ බැවින් (පරාමර්ශනය නොකළ බැවින්), පහළොස් ධර්මයෝ ම තමන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති යන මෙසේ අර්ථය ගත යුතුය. මන්දයත් ඔවුන් සමඟ උපදින්නා වූ වෙනත් ධර්මයක් නොමැති බැවිනි. මින් මතු ද සෑම තැනක දී ම මෙසේ ම ය. එබැවින් 'සහජාතපච්චයං පන' ආදිය වදාරන ලදී. 'මාතිකා ච පළිබෝධා ච' යන මෙහි 'ච' ශබ්දයෙන් ආනිශංස පහ ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. මෙසේ 'මාතිකානඤ්ච පළිබෝධානඤ්ච' යන මෙහි ද එසේම ය. සැබවින් ම එම ආනිශංසයන් ද කඨිනය ඇති වූ විගස (අනන්තරව ම) මාතිකා ආදිය සමඟ ම උපදී. එහෙයින් ම 'පහළොස් ධර්මයෝ සහජාත ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති' යි වදාරන ලදී. 'ආසා' යනු සිවුරු ලැබීමේ බලාපොරොත්තුවයි (චීවරාශාවයි). 'වස්තු' යනු එම බලාපොරොත්තුවට නිමිත්ත (හේතුව) වූ, තවම ලැබී නැති සිවුරයි. සැබවින් ම 'දෙන්නෙමු, කරන්නෙමු' යි දායකයන් විසින් පොරොන්දු වූ සිවුර ඇසුරු කරගෙන ඊට පසුව ඇති වන චීවරාශාව (සිවුරු බලාපොරොත්තුව), අනන්තර ප්‍රත්‍යය ආදී වශයෙන් දක්වන ලදී. 'ආසානඤ්ච අනාසානඤ්ච' යනු ලැබෙන සිවුරු කෙරෙහි ඇති වන චීවරාශාවන්ගේ ද, නොලැබෙන සිවුරු කෙරෙහි ඇති වන අනාශාවන්ගේ (බලාපොරොත්තු නොවීම්වල) ද, එනම් බලාපොරොත්තුවල ද බලාපොරොත්තු පහවීම්වල ද යන්න අර්ථයයි. ක්ෂණයෙන් ක්ෂණය ඇති වන උත්පත්ති භේදය (හටගැනීමේ වෙනස) අරභයා 'ආසානං' යැයි බහු වචනය යොදන ලදී. බලාපොරොත්තුව ද බලාපොරොත්තු නොවීම ද යනු අර්ථයයි. එබැවින් 'ආසා ච අනාසා ච' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Kathinaatthatādivaṇṇanā niṭṭhitā.

කඨිනය ඇතිරීම ආදී විස්තර වර්ණනාව නිම විය.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā

පූර්වකරණ නිදාන ආදී විභාග වර්ණනාව

406-7. Cha cīvarānīti khomādīsu chasu aññataraṃ sandhāya vuttaṃ. Sabbasaṅgāhikavasena pana ‘‘cīvarānī’’ti bahuvacanaṃ kataṃ. Pāḷiyaṃ panettha vatthu, āsā ca anāsā cātiādīsu atthate kathine ānisaṃsavasena uppajjanakapaccāsācīvaraṃ ‘‘vatthū’’ti vuttaṃ. Kathinacīvaraṃ hetupaccaya-saddehi vuttanti veditabbaṃ.

406-7. 'ඡ චීවරානි' (සිවුරු හයක්) යනු කෝෂෙය්‍ය, කෝම ආදී සිවුරු වර්ග හය අතුරෙන් කිසියම් එකක් අරභයා පවසන ලදී. සියල්ල ඇතුළත් වන පරිදි (සාර්වග්‍රාහක වශයෙන්) නම් 'චීවරානි' (සිවුරු) යනුවෙන් බහු වචනය යොදන ලදී. මෙහි පාලියෙහි වනාහි 'වස්තු, ආශාව සහ අනාශාව' ආදියේ දී, කඨිනය අතුරන ලද කල්හි ආනිශංස වශයෙන් ලැබීමට බලාපොරොත්තු වන සිවුර 'වස්තු' යනුවෙන් පවසන ලදී. කඨින සිවුර 'හේතු' සහ 'ප්‍රත්‍යය' යන ශබ්දයන්ගෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

408. Paccuddhāro tīhi dhammehītiādi kathinatthāratthāya ticīvarato aññaṃ vassikasāṭikādiṃ paccuddharituṃ, adhiṭṭhahitvā attharituñca na vaṭṭatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Vacībhedenā’’ti etena kevalaṃ kāyena kathinatthāro na ruhatīti dasseti.

408. 'පච්චුද්ධාරෝ තීහි ධම්මෙහි' ආදිය වනාහි කඨිනය ඇතිරීම සඳහා තිසිවුරෙන් පරිබාහිර වූ වැසි සළුව (වස්සිකසාටිකාව) ආදිය පච්චුද්ධරණය කිරීමට (ප්‍රත්‍යුද්ධාර කිරීමට) හෝ අධිෂ්ඨාන කර ඇතිරීමට නොකැප යන්න දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. 'වචීභේදේන' (වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමෙන්) යන මෙයින් හුදෙක් කය පමණකින් කඨිනය ඇතිරීම සිදු නොවන බව (ඵල නොදරන බව) දක්වයි.

Pubbakaraṇanidānādivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

පූර්වකරණ නිදාන ආදී විභාග වර්ණනාව නිම විය.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā

කඨිනය ආදී දතයුතු කරුණුවල විභාග වර්ණනාව

412. Yesu rūpādidhammesūti ‘‘purimavassaṃvutthā bhikkhū, pañcahi anūno saṅgho, cīvaramāso, dhammena samena samuppannaṃ cīvara’’nti evamādīsu yesu rūpārūpadhammesu. Satīti santesu. Missībhāvoti saṃsaggatā samūhapaññattimattaṃ. Tenāha ‘‘na paramatthato eko dhammo atthī’’ti.

412. 'යේසු රූපාදිධම්මේසු' යනු 'පෙරවස් වැස නිමා කළ භික්ෂූන් වහන්සේලා, පස්නමකට නොඅඩු මහා සංඝයා වහන්සේ, චීවර මාසය, ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ලැබුණු සිවුර' යන මෙබඳු වූ යම් රූපී සහ අරූපී ධර්මයන් කෙරෙහිය. 'සති' යනු පවතින කල්හි යන්නයි. 'මිස්සීභාවෝ' (මිශ්‍රභාවය) යනු සංසර්ගය හෙවත් සමූහ ප්‍රඥප්තියක් පමණකි. එබැවින් 'පරමාර්ථ වශයෙන් එක් ධර්මයක් ම පවතින්නේ නොවේ' යැයි වදාරන ලදී.

416. Ekato uppajjantīti kathinuddhārena saha uppajjamānārahā hontīti attho. Kathinatthārato hi pabhuti sabbe kathinuddhārā taṃ taṃ kāraṇantaramāgamma uppajjanti, tasmā sabbe ekuppādā nāma jātā. Tesu antarubbhārasahubbhārā dve eva taṃ vihāraṃ anatthatakathinavihārasadisaṃ karontā sayaṃ sakalena kathinatthārena saha nirujjhanti uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti[Pg.305]. Avasesā pana taṃ taṃ pāṭipuggalikameva kathinatthāraṃ dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchindanavasena nirodhentā sayaṃ uddhārabhāvaṃ pāpuṇanti, na sakalaṃ kathinatthāraṃ. Kathinuddhārānañca nirodho nāma taṃ taṃ kāraṇamāgamma uddhārabhāvappatti, evañca uppatti nāma kathinuddhāro eva. Tenāha ‘‘sabbepi atthārena saddhiṃ ekato uppajjantī’’tiādi. Tattha purimā dveti ‘‘ekuppādā ekanirodhā’’ti pāḷiyaṃ paṭhamaṃ vuttā antarubbhārasahubbhārā dve. Tesūti pakkamanantikādīsu. Uddhārabhāvaṃ pattesūti uddhārabhāvappattisaṅkhātanirodhaṃ pattesūti attho. Atthāro tiṭṭhatīti katacīvaraṃ ādāya pakkantādipuggalaṃ ṭhapetvā tadavasesānaṃ palibodhasabbhāvato kathinatthāro tiṭṭhati.

416. 'එකටෝ උප්පජ්ජන්ති' යනු කඨිනය ඇතිරීම සමඟ ම ඇති වීමට සුදුසු වෙති යන්න අර්ථයයි. සැබවින් ම කඨිනය ඇතිරූ තැන් පටන් සියලු කඨින උද්ධාරයන් ඒ ඒ කරුණු හේතු කොටගෙන හටගන්නා බැවින්, ඒ සියල්ල ම ඒකුප්පාද (එකවර උපදින්නා වූ) නමින් හැඳින්වේ. ඔවුන් අතුරෙන් අන්තරුබ්භාර සහ සහුබ්භාර යන දෙක පමණක් එම විහාරය කඨිනයක් නොඇතිරූ විහාරයක් බඳු කරමින්, තමන් මුළු කඨින ඇතිරීම සමඟ ම නිරුද්ධ වෙති, එනම් උද්ධාර (ඉවත් වූ) භාවයට පැමිණෙති. ඉතිරි කඨින උද්ධාරයන් වනාහි ඒ ඒ පුද්ගලයාට අයත් කඨින ඇතිරීම පළිබෝධ දෙක සිඳී යාමේ අනුසාරයෙන් නිරුද්ධ කරමින්, තමන් උද්ධාර භාවයට පැමිණෙති, මුළු කඨිනය ම නිරුද්ධ නොකරති. කඨින ඇතිරීම්වල නිරුද්ධ වීම නම් ඒ ඒ හේතූන් නිසා උද්ධාර භාවයට පැමිණීම ම ය. මෙසේ වූ කල්හි හටගැනීම නම් කඨිනය ඇතිරීම ම ය. එබැවින් 'සබ්බේපි අත්ථාරේන සද්ධිං එකතෝ උප්පජ්ජන්ති' ආදිය වදාරන ලදී. එහි 'පුරිමා ද්වේ' යනු 'ඒකුප්පාදා ඒකනිරෝධා' යනුවෙන් පාලියෙහි මුලින් ම දක්වන ලද අන්තරුබ්භාර සහ සහුබ්භාර යන දෙකයි. 'තේසු' යනු පක්කමනන්තික ආදීන් අතුරෙනි. 'උද්ධාරභාවං පත්තේසු' යනු උද්ධාර භාවයට පැමිණීම නම් වූ නිරෝධයට පැමිණි කල්හි යනු අර්ථයයි. 'අත්ථාරෝ තිට්ඨති' යනු මසා නිම කළ සිවුර රැගෙන බැහැර ගිය පුද්ගලයා හැර, ඉතිරි වූවන්ට පළිබෝධ පවතින බැවින් කඨිනය ඇතිරීම පවතී යන්නයි.

Kathinādijānitabbavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

කඨිනය ආදී දතයුතු කරුණුවල විභාග වර්ණනාව නිම විය.

Paññattivaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

ප්‍රඥප්ති වර්ග වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Saṅgahavaggo

සංග්‍රහ වර්ගය

Upālipañcakaṃ

උපාලි පංචකය

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā

නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ග වර්ණනාව

421. Samaggehi [Pg.306] karaṇīyānīti vivādādhikaraṇehi pubbe asamaggā hutvā pacchā sāmaggiṃ upagatehi kattabbāni. Kiṃ pana asaññatamissaparisāya saddhiṃ lajjino sāmaggiṃ karontīti āha ‘‘uposathapavāraṇādīsu hī’’tiādi. Tattha ṭhitāsūti uposathapavāraṇāsu appavattīsu. Upatthambho na dātabboti uparūpari appavattanatthāya mayampi uposathaṃ na karissāmātiādinā kalahassa upatthambho na dātabbo, dhammena vinayena sāmaggiṃ katvā samaggeheva asaññatā bhikkhū vinetabbāti adhippāyo. Tenāha ‘‘sace saṅgho accayaṃ desāpetvā’’tiādi. Bhikkhuno nakkhamatīti kesuci puggalesu appamattakadosadassanena na ruccati. Diṭṭhāvikammampi katvāti ‘‘na metaṃ khamatī’’ti sabhāgassa bhikkhuno attano diṭṭhiṃ āvikatvā. Upetabbāti sāsanahāniyā abhāvā sāmaggiṃ akopetvā kāyasāmaggī dātabbā, īdise ṭhāne alajjiparibhogo āpattikaro na hoti, vaṭṭatiyeva. Ye pana sāsanavināsāya paṭipannā, tehi saha na vattati, āpatti eva hoti sāsanavināso ca. Tenāha ‘‘yatra pana uddhamma’’ntiādi. ‘‘Diṭṭhāvikammaṃ na vaṭṭatī’’ti iminā diṭṭhiyā āvikatāyapi āpattiṃ dasseti.

421. "සමග්ගේහි කරණීයානි" (සමගි වූවන් විසින් කටයුතු කළ යුතුය) යනු විවාදාධිකරණ හේතුවෙන් පෙර අසමගිව පසුව සමගියට පත් වූ භික්ෂූන් විසින් කර්මයන් කළ යුතුය යන්නයි. "එසේ නම්, නොහික්මුණු (අසංයත) භික්ෂූන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ පිරිසක් සමඟ ලජ්ජී භික්ෂූහු සමගිය කෙරෙත්ද?" යන චෝදනා හමුවේ "උපෝසථපවාරණාදීසු හි" යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'ඨිතාසු' යනු උපෝසථ පවාරණ ක්‍රියාවන් පවතින කල්හිය. "උපත්ථම්භෝ න දාතබ්බෝ" (අනුබල නොදිය යුතුය) යනු මතු මත්තෙහි උපෝසථය ආදිය සිදු නොවීම පිණිස "අපි ද උපෝසථය නොකරන්නෙමු" යනාදී වශයෙන් කලහයට අනුබල නොදිය යුතුය, ධර්ම විනයානුකූලව සමගිය ඇති කොට සමගි වූවන් විසින්ම අසංයත භික්ෂූන් හික්මවිය යුතුය යන්න මෙහි අදහසයි. එහෙයින් "සචේ සංඝෝ අච්චයං දේසාපෙත්වා" යනාදිය වදාරන ලදී. "භික්ඛුනෝ නක්ඛමති" (භික්ෂුවට රුචි නොවේ) යනු ඇතැම් පුද්ගලයන් කෙරෙහි සුළු වරදක් දැකීමෙන් රුචි නොවන බවයි. "දිට්ඨාවිකම්මම්පි කත්වා" (දෘෂ්ටි ආවිකර්ම ද කොට) යනු "මට මෙය රුචි නොවේ" යැයි සභාග භික්ෂුවක ඉදිරියේ තමාගේ මතය පැහැදිලි කිරීමයි. "උපේතබ්බා" (එළඹිය යුතුය) යනු ශාසන පිරිහීමක් සිදු නොවන බැවින් සමගිය බිඳ නොදමා කායික සමගිය දිය යුතුය යන්නයි. මෙබඳු කරුණකදී අලජ්ජී පුද්ගලයන් ඇසුරු කිරීම ඇවැත් සිදු කරන්නක් නොවන අතර එය සුදුසුමය. නමුත් යම් අලජ්ජී කෙනෙක් ශාසන විනාශය පිණිස පිළිපන්නාහුද, ඔවුන් සමඟ එක්ව කටයුතු කිරීම නොකැපය, එයින් ඇවැත් සිදු වන අතර ශාසන විනාශය ද සිදු වේ. එහෙයින් "යත්‍ර පන උද්ධම්මං" යනාදිය වදාරන ලදී. "දිට්ඨාවිකම්මං න වට්ටති" (දෘෂ්ටි ආවිකර්මය නොකැපය) යන්නෙන්, තමාගේ මතය ප්‍රකාශ කළ ද ඇවැත් සිදුවන බව පෙන්වයි.

422. Kaṇhavācoti rāgadosādīhi kiliṭṭhavacano. Anatthakavacanassa dīpanaṃ pakāsanaṃ assāti anatthakadīpano. Mānaṃ nissāyāti vinicchayakaraṇaṃ tava bhāroti saṅghena bhāre akatepi ‘‘ahamevettha voharituṃ araharūpo’’ti mānaṃ nissāya. Yathādiṭṭhiyāti anurūpaladdhiyā. Yassa hi atthassa yādisī diṭṭhi anurūpā, taṃ gahetvā na byākatāti attho.Assa attanoti adhammādiatthaṃ sandhāya vadati, na puggalaṃ, assa adhammādiatthasaṅkhātassa attano sarūpassa yā anurūpā diṭṭhīti [Pg.307] attho. Laddhiṃ nikkhipitvāti anurūpaladdhiṃ chaḍḍetvā, aggahetvāti attho. Tenāha ‘‘adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvā’’ti. Atha vā attano laddhiṃ nigūhitvā puggalānuguṇaṃ tathā byākaronto na yathādiṭṭhiyā byākatā nāma. Imasmiṃ pakkhe adhammādīsu dhammādiladdhiko hutvāti ettha adhammādīsu dhammādiladdhiko viya hutvāti attho gahetabbo.

422. "කණ්හවාචෝ" (කළු වචන ඇත්තා) යනු රාග ද්වේෂ ආදියෙන් කිලිටි වූ වචන ඇති තැනැත්තායි. යමෙකුට අනර්ථකාරී වචන ප්‍රකාශ කිරීමක් තිබේද, එහෙයින් හේ "අනත්ථකදීපනෝ" (අනර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා) නම් වේ. "මානං නිස්සාය" (මානය නිසාවෙන්) යනු: "තීරණ ගැනීම ඔබගේ කාර්යයකි" යැයි සංඝයා විසින් වගකීමක් නොපැවරූ කල්හි ද, "මෙහිදී විනිශ්චය කිරීමට සුදුස්සා මමම වෙමි" යි මානය මුල් කරගෙන ක්‍රියා කිරීමයි. "යථාදිට්ඨියා" (තමා දුටු මතය පරිදි) යනු අනුරූප වූ මතය (අදහස) අනුවයි. යම් කරුණකට අනුරූප වූ යම්බඳු මතයක් වේද, එය ගෙන ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේය යන්න මෙහි අදහසයි. "අස්ස අත්තනෝ" (ඔහුගේම වූ) යන්නෙන් අධර්ම ආදී කරුණු අරමුණු කොට පවසන අතර පුද්ගලයා අරමුණු කොට නොපවසයි. අධර්ම ආදී කරුණු ලෙස හැඳින්වෙන තමාගේ ස්වභාවයට අනුරූප වූ යම් මතයක් වේද යන්න මෙහි අදහසයි. "ලද්ධිං නික්ඛිපිත්වා" (මතය බැහැර කොට) යනු අනුරූප මතය අත්හැර, එය නොගෙන යන්නයි. එහෙයින් "අධම්මාදීසු ධම්මාදිලද්ධිකෝ හුත්වා" යැයි වදාරන ලදී. නැතහොත්, තමාගේ මතය සඟවා අන් පුද්ගලයාට අනුකූල වන සේ ප්‍රකාශ කරන්නේ නම්, එය "යථාදිට්ඨියා න ව්‍යාකතා" (දෘෂ්ටිය පරිදි ප්‍රකාශ නොකරන ලද්දේ) නම් වේ. මෙම පක්ෂයෙහි, "අධම්මාදීසු ධම්මාදිලද්ධිකෝ හුත්වා" යන්නෙහි අර්ථය: අධර්ම ආදියෙහි ධර්ම ආදී මත ඇත්තෙකු මෙන් වී යන්නයි.

Nappaṭippassambhanavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

නප්පටිප්පස්සම්භන වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Vohāravaggādivaṇṇanā

වෝහාර වර්ගාදි වර්ණනාව.

424. Kammañattīti kammabhūtā ñatti. Anussāvananirapekkhā ñattikammabhūtā ñattīti attho. Kammapādañatti nāma ñattidutiyakammādīsu anussāvanakammassa pādabhūtā adhiṭṭhānabhūtā ñatti. Navasu ṭhānesūti osāraṇādīsu navasu ṭhānesu. Dvīsu ṭhānesūti ñattidutiyañatticatutthakammesu.

424. "කම්මඤත්ති" (කර්ම ඥප්තිය) යනු කර්මයක් බඳු වූ ඥප්තියයි. කම්මවාචාව (අනුශ්‍රාවණය) අපේක්ෂා නොකරන, ඥප්ති කර්මයක් බඳු වූ ඥප්තිය යනු මෙහි අර්ථයයි. "කම්මපාදඤත්ති" (කර්මපාද ඥප්තිය) නම් ඥප්තිද්විතීය කර්ම ආදියේදී අනුශ්‍රාවණ කර්මයට පදනමක් (පාදයක්) බඳු වූ ඥප්තියයි. "නවසු ඨානේසු" (ස්ථාන නවයකදී) යනු ඕසාරණ ආදී වූ ස්ථාන නවයෙහිදීය. "ද්වීසු ඨානේසු" (ස්ථාන දෙකකදී) යනු ඥප්තිද්විතීය සහ ඥප්තිචතුත්ථ කර්මයන්හිදීය.

Suttānulomanti ubhatovibhaṅge suttānulomabhūte mahāpadese sandhāya vuttaṃ. Vinayānulomanti khandhakaparivārānulomabhūte mahāpadese. Suttantike cattāro mahāpadeseti suttābhidhammapiṭakesu anuññātapaṭikkhittasuttānulomavasena nayato gahetabbe cattāro atthe.

"සූත්‍රානුලෝමං" යනු උභතෝවිභංගයෙහි සූත්‍රානුලෝම වූ මහාපදේශයන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. "විනයානුලෝමං" යනු ඛන්ධක හා පරිවාරයන්හි විනයානුලෝම වූ මහාපදේශයන් අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. "සුත්තන්තිකේ චත්තාරෝ මහාපදේසේ" (සූත්‍රාන්තයෙහි මහාපදේශ සතර) යනු සූත්‍ර හා අභිධර්ම පිටකයන්හි අනුදත් හා ප්‍රතික්ෂේප කළ සූත්‍රානුලෝම වශයෙන් ක්‍රම අනුව ගත යුතු අර්ථ සතර අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි.

425. Diṭṭhīnaṃ āvikammānīti āpattiladdhīnaṃ pakāsanāni, āpattidesanākammānīti attho.

425. "දිට්ඨීනං ආවිකම්මානි" යනු ඇවැත් නම් වූ මතයන් ප්‍රකාශ කිරීම් හෙවත් ඇවැත් දෙසීමේ විනය කර්මයන් යනු මෙහි අර්ථයයි.

Yathā catūhi pañcahi diṭṭhi āvikatā hotīti yathā āvikate catūhi pañcahi ekībhūtehi ekassa puggalassa santike āpatti desitā nāma hoti, evaṃ desetīti attho. Evaṃ desento ca attanā saddhiṃ tayo vā cattāro vā bhikkhū gahetvā ekassa santike deseti. Evaṃ desetuṃ na vaṭṭati. Desitā ca āpatti na vuṭṭhāti, desanāpaccayā dukkaṭañca hoti. Dvinnaṃ tiṇṇaṃ pana ekato desetuṃ vaṭṭati.

"යථා චතූහි පඤ්චහි දිට්ඨි ආවිකතා හෝති" යනු: යම් සේ ප්‍රකාශ කරන කල්හි, එකතු වූ සිවු නමක් හෝ පස් නමක් භික්ෂූන් විසින් එක් පුද්ගලයෙකු (භික්ෂුවක) ඉදිරියේ ඇවැත් දෙසන ලද්දේ වෙයිද, එලෙස දෙසයි යන්න මෙහි අදහසයි. මෙසේ ඇවැත් දෙසන භික්ෂුව තමා සමඟ තවත් භික්ෂූන් තිදෙනෙකු හෝ සිවුදෙනෙකු කැටිව එක් භික්ෂුවක ඉදිරියේ ඇවැත් දෙසයි. මෙසේ ඇවැත් දෙසීම නොකැපය (නුසුදුසුය). එසේ දෙසූ ඇවැත ද නොනැගිටියි (පිරිසිදු නොවේ), තවද ඇවැත් දෙසීම නිමිත්තෙන් ඔහුට දුක්කටාපත් ද වේ. නමුත් භික්ෂූන් දෙනමකට හෝ තුන්නමකට එක්ව ඇවැත් දෙසීම කැපය (සුදුසුය).

444. Adassanenāti imassa akappiyaṃ parivajjentānaṃ vinayadharānaṃ paṭipattiyā adassanena, tesaṃ diṭṭhānugatiṃ anāpajjanenātipi attho gahetabbo. Akappiye kappiyasaañatāyāti rajatādiakappiye tipuādisaññitāya[Pg.308]. Pucchitvā vā aññesaṃ vā vuccamānaṃ asuṇanto āpajjatīti ettha pucchitvā asuṇanto vā pucchiyamānaṃ asuṇanto vāti paccekaṃ yojetabbaṃ. Ekarattātikkamādivasenāti adhiṭṭhitacīvarena vippavasitvā ekarattātikkamena pācittiyaṃ āpajjati. Ādi-saddena charattātikkamādīnaṃ saṅgaho.

444. "අදස්සනේන" (නොදැකීමෙන්) යනු: මොහුගේ අකැප දේ බැහැර කරන විනයධරයන්ගේ පිළිවෙත නොදැකීම නිසා, ඔවුන්ගේ ආදර්ශය (දෘෂ්ටානුගතිය) අනුව නොයෑම නිසා යන අර්ථය ද මෙහි ගත යුතුය. "අකප්පියේ කප්පියසඤ්ඤිතාය" (අකැප දෙයෙහි කැපය යන හැඟීමෙන්) යනු රන් රිදී ආදී අකැප දෙයෙහි ඊයම්/ලෝකඩ ආදිය යැයි වැරදි හැඟීමක් ඇති වීමෙනි. "පුච්ඡිත්වා වා අඤ්ඤේසං වා වුච්චමානං අසුණන්තෝ ආපජ්ජති" (විමසා හෝ අන් අය පවසන කල්හි නොඅසා ඇවැත් වේ) යන්නෙහි: "විමසා නොඅසන්නේ හෝ" සහ "අන් අය පවසන කල්හි නොඅසා කන් නොදෙන්නේ හෝ" වශයෙන් එක් එක් පද වෙන් වෙන්ව ගැලපිය යුතුය. "ඒකරත්තාතික්කමාදිවසෙන" යනු අධිෂ්ඨිත සිවුරෙන් තොරව (වෙන්ව) එක් රැයක් ඉක්මවීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් සිදු වීමයි. "ආදි" ශබ්දයෙන් හය රැයක් ඉක්මවීම ආදිය සංග්‍රහ වේ.

450. Anatthaṃ kalisāsananti anatthāvahaṃ kodhavacanaṃ āropento dosaṃ āropento upaddavāya parisakkatīti attho.

450. "අනත්ථං කලිසාසනං" යනු අනර්ථය ගෙන දෙන ක්‍රෝධ වචන නඟමින්, වරද පටවමින්, උපද්‍රව (කරදර) ඇති කිරීම පිණිස වෑයම් කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

454. Vohāraniruttiyanti tassa tassa atthassa vācakasadde pabhedagatañāṇappatto na hotīti attho.

454. "වෝහාරනිරුත්තියං" යනු ඒ ඒ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන වචන (ශබ්ද) පිළිබඳව ප්‍රභේදගත (විවිධ වූ) ඥානයකට පත් නොවූයේය යන්න මෙහි අර්ථයයි.

455. Parimaṇḍalabyañjanāropane kusalo na hotīti parimaṇḍalena padabyañjanena vatthuṃ, parehi vuttaṃ jānituñca asamatthoti attho.

455. "පරිමණ්ඩලබ්‍යඤ්ජනාරෝපනේ kusalo na hotīti" යනු පරිමණ්ඩල (පිරිපුන්) පද බ්‍යංජනයෙන් කරුණු පැවසීමට මෙන්ම, අන් අය පවසන දේ වටහා ගැනීමට ද අසමත් වෙයි යන්න මෙහි අර්ථයයි.

458. Anussāvanenāti anu anu kathanena. Tenāha ‘‘nanu tumhe’’tiādi, yaṃ avocumha, svāyaṃ pakāsitoti sambandho. Tattha yanti idaṃ yasmā vacanāpekkhaṃ na hoti, vacanatthāpekkhameva, tasmā tena vacanena nānākaraṇābhāvaṃ pakāsayissāmāti yamatthaṃ avocumhāti attho gahetabbo. Teneva ‘‘svāya’’nti pulliṅgavasena paṭiniddeso kato, tassa so ayaṃ nānākaraṇābhāvoti attho.

458. "අනුස්සාවනේන" (අනුශ්‍රාවණයෙන්) යනු නැවත නැවත පැවසීමෙනි. එහෙයින් "නනු තුම්හේ" යනාදිය වදාරන ලදී, "යම් අර්ථයක් පැවසුවෙමුද, එය ප්‍රකාශ කරන ලදී" යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. එහි 'යං' යන පදය ශබ්දය අපේක්ෂා නොකොට ශබ්දයාගේ අර්ථයම අපේක්ෂා කරන බැවින්, "ඒ වචනයෙන් නානාකරණාභාවය (වෙනසක් නොමැති බව) ප්‍රකාශ කරමි" යි යම් අර්ථයක් පැවසුවෙමුද යන අර්ථය මෙහි ගත යුතුය. එහෙයින්ම "ස්වායං" යැයි පුල්ලිංග වශයෙන් නැවත නිර්දේශ කිරීම කරන ලදී, එහි අර්ථය "ඒ මෙම නානාකරණාභාවය (වෙනසක් නොමැති බව)" යන්නයි.

467. Mañcapadādīsupi naḷāṭaṃ paṭihaññeyyāti andhakāre cammakhaṇḍaṃ paññapetvā vandituṃ onamantassa naḷāṭaṃ vā akkhi vā mañcādīsu paṭihaññati. Etena vandatopi āpattiabhāvaṃ vatvā vandanāya sabbathā paṭikkhepābhāvañca dīpeti. Evaṃ sabbattha suttantarehi appaṭikkhittesu. Naggādīsu pana vandituṃ na vaṭṭatīti. Ekato āvaṭṭoti ekasmiṃ dosāgatipakkhe parivatto paviṭṭhoti attho. Tenāha ‘‘sapattapakkhe ṭhito’’ti. Vandiyamānoti onamitvā vandiyamāno. Vanditabbesu uddesācariyo, nissayācariyo ca yasmā navakāpi honti, tasmā te vuḍḍhā eva vandiyāti veditabbā.

467. "ඇඳ පාද ආදියේ නළල වැදෙන්නේය" (මඤ්චපදාදීසුපි නළාටං පටිහඤ්ඤෙය්‍ය) යන්නෙහි අර්ථය නම්, අඳුරෙහි හම් කඩක් පනවා වැඳීම සඳහා නැමෙන භික්ෂුවගේ නළල හෝ ඇස හෝ ඇඳ ආදියේ වැදෙයි යන්නයි. මෙයින් වඳින්නාවූ ද භික්ෂුවට ඇවැත් නොවන බව පවසා, වැඳීම හැම අයුරින්ම වැළැක්වීමක් නොමැති බව පෙන්වා දෙයි. සෙසු සූත්‍ර පාඨයන් මඟින් ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද සියලු තැන්හිදී ද ක්‍රමය මෙසේමය. නිරුවත් වූවන් ආදීන්ට වැඳීම සුදුසු නොවේ. "එකතෝ ආවට්ටෝ" යනු ද්වේෂාගති පාර්ශවයට ඇතුළත් වී එහිම කැරකෙන තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එබැවින් "සතුරු පාර්ශවයෙහි සිටි තැනැත්තා" (සපත්තපක්ඛේ ඨිතෝ) යැයි පවසන ලදී. "වන්දියමානෝ" යනු නැමී වඳිනු ලබන කල්හිය. වැඳිය යුත්තන් අතරෙහි උද්දේසාචාර්යවරයා සහ නිස්සයාචාර්යවරයා යන දෙදෙනා වයසින් බාල වුවද, ඔවුන් වැඩිහිටියන් සේ සලකා වැඳිය යුතු බව දත යුතුය.

470. Pubbe vuttamevāti sahaseyyādipaṇṇattivajjaṃ. Itaranti sacittakaṃ.

470. "පෙර කියන ලද්දමයි" (පුබ්බේ වුත්තමේව) යනු සහසෙය්‍යා (එකට සැතපීම) ආදී ප්‍රඥප්ති වජ්ජයයි. "අනෙක" (ඉතරං) යනු සිත සහිතව සිදුවන (සචිත්තක) ඇවැත් ය.

Vohāravaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

වෝහාර වර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Aparadutiyagāthāsaṅgaṇikaṃ

පසුව එන දෙවන ගාථා සංගණිකය.

Kāyikādiāpattivaṇṇanā

කායික ආදී ඇවැත් පිළිබඳ විස්තරය (කායිකාදි ආපත්ති වර්ණනාව).

474. ‘‘Kati [Pg.309] āpattiyo’’tiādinā upālittherena vinayassa pāṭavatthaṃ sayameva pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ. Bhikkhunīnaṃyeva…pe… aṭṭhavatthukā nāmāti bhikkhunīnaṃ paññattā ekā eva āpatti aṭṭhavatthukā nāmāti attho.

474. "ඇවැත්හු කෙතෙක්ද" (කති ආපත්තියෝ) ආදී ප්‍රශ්න මඟින් විනයෙහි නිපුණත්වය සඳහා උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින්ම ප්‍රශ්න විමසා විසඳුම් ලබා දෙන ලදී. "භික්ෂුණීන්ටම පමණක්... පේ... අෂ්ට වස්තුක නම් වේ" යන්නෙහි අර්ථය නම්, භික්ෂුණීන්ට පනවන ලද එක් ඇවැතක්ම 'අෂ්ට වස්තුක' නම් වේ යන්නයි.

475. Kammañca kammapādakā cāti ettha yasmā ñattikammesu ñatti sayameva kammaṃ hoti, ñattidutiyañatticatutthesu kammesu anussāvanasaṅkhātassa kammassa ñattipādakabhāvena tiṭṭhati, tasmā imāni dve ‘‘ñattikiccānī’’ti vuttāni.

475. "කර්මය ද කර්ම පාදකය ද" (කම්මඤ්ච කම්මපාදකා ච) යන මෙහි - යම් හෙයකින් ඤත්ති කර්මයන්හිදී ඤත්තියම කර්මය වෙයිද, ඤත්තිදුතිය සහ ඤත්තිචතුත්ථ කර්මයන්හිදී අනුස්සාවන (කර්මවාචා) නමින් හැඳින්වෙන කර්මයට ඤත්තිය පදනම (පාදකය) වශයෙන් පවතීද, එබැවින් මේ දෙක "ඤත්ති කෘත්‍යයන්" (ඤත්තිකිච්චානි) යැයි කියනු ලැබේ.

Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāti dasasupi sikkhāpadesu ekatoupasampannāya vasena vuttadukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Paṭhamasikkhāpadamhīti bhikkhunovādavaggassa paṭhamasikkhāpadavibhaṅge (pāci. 144 ādayo). Adhammakammeti bhikkhunovādakasammutikamme adhammakamme jāte āpajjitabbā dve āpattinavakā, dhammakamme dve āpattinavakāti cattāro navakā vuttā. Āmakadhaññaṃ viññāpetvā bhuñjantiyā viññāpanādipubbapayoge dukkaṭaṃ, ajjhohāre pācittiyaṃ. Pācittiyena saddhiṃ dukkaṭā katāyevāti vuttaṃ.

"පාචිත්තිය සමඟ දුක්කට ඇවැත් කරන ලදී" (පාචිත්තියේන සද්ධිං දුක්කටා කතා) යන්න, ශික්ෂාපද දසයෙහිම එකතෝ උපසම්පන්න භික්ෂුණිය සම්බන්ධයෙන් දක්වන ලද දුක්කට ඇවැත අදහස් කරමින් පවසන ලද්දකි. "පළමු ශික්ෂාපදයෙහි" (පඨමසික්ඛාපදම්හි) යනු භික්ෂුණෝවාද වර්ගයේ පළමු ශික්ෂාපද විභංගයෙහි ය. "අධර්ම කර්මයේදී" (අධම්මකම්මේ) යන්නෙන් භික්ෂුණීන්ට අවවාද කරන්නා සම්මුති කිරීමේ කර්මය අධර්ම කර්මයක් වූ විට සිදුවන ඇවැත් නවක (නවයේ කාණ්ඩ) දෙකක් ද, ධර්ම කර්මයක් වූ විට සිදුවන ඇවැත් නවක දෙකක් ද වශයෙන් නවක සතරක් මෙහි දක්වන ලදී. අමු ධාන්‍ය ඉල්ලා වළඳන භික්ෂුණියට ඉල්ලීම ආදී පූර්ව ප්‍රයෝගයන්හිදී දුක්කට ඇවැත් ද, ගිලීමේදී පාචිත්ති ඇවැත් ද වේ. "පාචිත්තිය සමඟ දුක්කට ඇවැත් කරන ලද්දේම වේ" යැයි කියන ලද්දේ එබැවිනි.

Vijahantī tiṭṭhatītiādīsu yadā bhikkhuniyā ekena pādena hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhatvā kiñci kammaṃ katvā tato aparena pādena vijahitvā ṭhātukāmatā uppajjati, tadā sā yathākkamaṃ ‘‘vijahantī tiṭṭhati, vijahitvā tiṭṭhatī’’ti imaṃ vohāraṃ labhati. Aññathā hissā gāmūpacāramokkantiyā viseso na siyā hatthapāsavijahanassāpi gamanattā. Nisīdati vā nipajjati vāti etthāpi yathāvuttādhippāyena addhāsanena hatthapāsaṃ vijahantī nisīdati, sakalena vā āsanena vijahitvā nisīdati, addhasarīrena vijahantī nipajjati, sakalena sarīrena vijahitvā nipajjatīti yojetabbaṃ.

"හරිමින් සිටියි" (විජහන්තී තිට්ඨති) ආදී පාඨයන්හි - යම් කලෙක භික්ෂුණියකට එක් පයකින් හත්ථපාසය (අතින් ළඟා විය හැකි දුර) හැර සිටගෙන කිසියම් කටයුත්තක් කොට, ඉන්පසු අනෙක් පයෙන් ද හත්ථපාසය හැර සිටීමට කැමැත්තක් ඇති වේද, එකල්හි ඇය අනුපිළිවෙලින් "හරිමින් සිටියි", "හැර සිටියි" යන ව්‍යවහාරය ලබයි. එසේ නොවන කල්හි, හත්ථපාසය හැරීම ද යාමක් (ගමනක්) වන බැවින්, ඇයගේ ගම් උපචාරයට ඇතුළු වීමේ ක්‍රියාව සමඟ වෙනසක් නොවන්නේය. "හිඳින්නේ හෝ සැතපෙන්නේ හෝ වේ" (නිසීදති වා නිපජ්ජති වා) යන මෙහි ද ඉහත දැක්වූ අදහසින්ම, අඩ අසුනකින් හත්ථපාසය හරිමින් හිඳියි, මුළු අසුනෙන්ම හැර හිඳියි, අඩ සිරුරකින් හරිමින් සැතපෙයි, මුළු සිරුරෙන්ම හැර සැතපෙයි යනුවෙන් ගලපා ගත යුතුය.

Kāyikādiāpattivaṇṇanā niṭṭhitā.

කායික ආදී ඇවැත් පිළිබඳ විස්තරය (කායිකාදි ආපත්ති වර්ණනාව) නිමවා ඇත.

Pācittiyavaṇṇanā

පාචිත්තිය වර්ණනාව (පාචිත්ති ඇවැත් පිළිබඳ විස්තරය).

476. Sabbāni [Pg.310] nānāvatthukānīti sappinavanītādīnaṃ pañcannaṃ vatthūnaṃ bhedena pācittiyāni pañca nānāvatthukāni. Esa nayo paṇītabhojanavisaye nava pācittiyānītiādīsupi. Etena bhesajjapaṇītabhojanasikkhāpadāni ekekasikkhāpadavasena paññattānipi vatthubhedena paccekaṃ pañcasikkhāpadanavasikkhāpadasadisāni bhikkhunīnaṃ pāṭidesanīyāpattiyo viyāti dasseti. Teneva ‘‘nānāvatthukānī’’ti vuttaṃ. Sappiṃ eva paṭiggahetvā anekabhājanesu ṭhapetvā sattāhaṃ atikkāmentassa bhājanagaṇanāya sambhavantiyo bahukāpi āpattiyo ekavatthukā eva honti, evaṃ sappibhojanameva bahūsu ṭhānesu viññāpetvā ekato vā visuṃ visumeva vā bhuñjantassa āpattiyo ekavatthukā evāti daṭṭhabbā.

476. "සියල්ල විවිධ වස්තූන් ඇත්තාහුය" (සබ්බානි නානාවත්ථුකානි) යන්නෙන් ගිතෙල්, වෙඬරු ආදී වස්තූන් පහේ වෙනස්කම් අනුව පාචිත්ති ඇවැත් පහ ද විවිධ වස්තූන් ඇත්තාහු වෙති. ප්‍රණීත භෝජන විෂයෙහි "පාචිත්ති ඇවැත් නවයකි" (නව පාචිත්තියානි) ආදී තැන්වල ද ක්‍රමය මෙයමය. මෙයින්, බෙහෙත් (භේසජ්ජ) සහ ප්‍රණීත භෝජන ශික්ෂාපදයන් එක් එක් ශික්ෂාපද වශයෙන් පනවන ලද්දේ වුවද, වස්තූන්ගේ වෙනස්කම් අනුව වෙන වෙනම ශික්ෂාපද පහක් හෝ නවයක් හා සමාන වන බව, භික්ෂුණීන්ගේ පාටිදේසනීය ඇවැත් මෙන් පෙන්වා දෙයි. එබැවින් "විවිධ වස්තූන් ඇත්තාහුය" (නානාවත්ථුකානි) යැයි කියන ලදී. ගිතෙල් පමණක් පිළිගෙන බඳුන් කිහිපයක තබා සත් දින ඉක්මවන භික්ෂුවට, බඳුන් සංඛ්‍යාව අනුව බොහෝ ඇවැත් සිදු වුවද, ඒවා එකම වස්තුවක් ඇසුරු කළ (ඒකවත්ථුක) ඇවැත් වේ. එලෙසම, ගිතෙල් සහිත භෝජනයම බොහෝ ස්ථානවලදී ඉල්ලා එකට හෝ වෙන වෙනම වළඳන භික්ෂුවගේ ඇවැත් ද එකම වස්තුවක් ඇසුරු කළ ඇවැත් ලෙසම දත යුතුය.

Pāḷiyaṃ ekavācāya deseyya, vuttā ādiccabandhunāti ettha ‘‘deseyyāti vuttā’’ti iti-saddaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Evaṃ sesesupi.

පාළියෙහි එන "එක් වචනයකින් දේශනා කරන්නේය, ආදිච්චබන්ධු (බුදුරජාණන් වහන්සේ) විසින් වදාරන ලදී" (ඒකවාචාය දේසේය්‍ය, වුත්තා ආදිච්චබන්ධුනා) යන මෙහි - "දේශනා කරන්නේයැයි පවසන ලදී" යනුවෙන් 'ඉති' ශබ්දය ගළපා සම්බන්ධ කළ යුතුය. සෙසු තැන්වල ද මෙසේමය.

Bhedānuvattakānanti ettha ādi-saddo luttaniddiṭṭho. Yāvatatiyakā ca sabbe ubhatovibhaṅge āgatā, saṅghādisesasāmaññena ekaṃ, pācittiyasāmaññena ca ekaṃ katvā ‘‘yāvatatiyake tisso’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca ñattiyā dukkaṭaṃ, dvīhi kammavācāhi thullaccayāpi santi eva. Tāni mātikāya na āgatāni. Mātikāgatavasena hettha ‘‘tisso’’ti vuttaṃ.

"භේද අනුවර්තකයන්ගේ" (භේදානුවත්තකානං) යන මෙහි 'ආදි' ශබ්දය ලුප්ත කොට දක්වා ඇත. උභතෝ විභංගයෙහි එන සියලු යාවතතියක ඇවැත්, සංඝාදිසේස සමානත්වයෙන් එකක් ලෙස ද පාචිත්ති සමානත්වයෙන් එකක් ලෙස ද සලකා, "යාවතතියකයන්හි තුනකි" (යාවතතියකේ තිස්සෝ) යැයි පවසන ලද බව දත යුතුය. මෙහි ද ඤත්තියෙන් (දැනුම් දීමෙන්) දුක්කට ඇවැත් ද කර්මවාචා දෙකකින් ථුල්ලච්චය ඇවැත් ද පවතී. ඒවා මාතිකාවෙහි දක්වා නැත. මෙහි "තුනක්" යැයි පවසන ලද්දේ මාතිකාවෙහි ආ ආකාරයෙනි.

Saṅghādīhīti saṅghagaṇapuggalehi kāraṇabhūtehi. Abbhuṇhasīloti parisuddhabhāvūpagamanena abhinavuppannasīlo. Abhinavuppannañhi ‘‘abbhuṇha’’nti vuccati, parisuddhasīloti attho. Tenāha ‘‘pākatiko’’ti.

"සංඝයා ආදීන් විසින්" (සංඝාදීහි) යනු හේතුභූත වූ සංඝ, ගණ, පුද්ගලයන් නිසා ය. "අභිනවයෙන් උපන් සිල් ඇත්තා" (අබ්භුණ්හසීලෝ) යනු පිරිසිදු භාවයට පැමිණීමෙන් අලුතින් උපන් සිල් ඇති තැනැත්තා ය. අලුතින් උපන් බව "අබ්භුණ්හ" යැයි කියනු ලැබේ, එනම් පිරිසිදු සිල් ඇති තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එබැවින් "ප්‍රකෘතිමත් වූ තැනැත්තා" (පාකතිකෝ) යැයි පවසන ලදී.

‘‘Kosambakakkhandhake vuttānisaṃse’’ti idaṃ kosambakakkhandhake ‘‘sace maṃ ime bhikkhū āpattiyā adassane ukkhipissanti, na mayā saddhiṃ uposathaṃ karissantī’’tiādinā āpattiyā adassane ādīnavaṃ dassetvā paresampi saddhāya āpattidesanāvidhānamukhena sāmatthiyato pakāsito. Ekato uposathakaraṇa, pavāraṇākaraṇa, saṅghakammakaraṇa, āsanenisīdana, yāgupānenisīdana, bhattaggenisīdana, ekacchannesayana, yathāvuḍḍhaabhivādanādikaraṇasaṅkhāte aṭṭhānisaṃse sandhāya vuttaṃ.

"කොසම්බක ඛන්ධකයෙහි දක්වන ලද ආනිශංසයෙහි" (කොසම්බකක්ඛන්ධකේ වුත්තානිසංසේ) යන්න කොසම්බක ඛන්ධකයෙහි "ඉදින් මේ භික්ෂූහු ඇවැත් නොදැකීම නිසා මා නෙරපා හරින්නාහු නම්, මා සමඟ පොහොය නොකරන්නාහුය" ආදී වශයෙන් ඇවැත් නොදැකීමෙහි ආදීනව (දෝෂ) දක්වා, අන් අය කෙරෙහි ද සැලකිලිමත් වෙමින් ඇවැත් දේශනා කිරීමේ විධික්‍රම මඟින් ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. එක්ව පොහොය කිරීම, පවාරණය කිරීම, සංඝකර්ම කිරීම, අසුන්හි හිඳීම, කැඳ පානය කිරීමේදී හිඳීම, බත්හලෙහි හිඳීම, එක් වහලක් යට සැතපීම සහ වැඩිහිටි පිළිවෙළින් වැඳීම ආදී ක්‍රියාවන්ගෙන් යුත් අෂ්ට (අටක් වූ) ආනිශංසයන් අරභයා පවසන ලදී.

Catunnanti [Pg.311] vinayapiṭake āgatānaṃ vasena vuttaṃ. Katamā pana sāti sā catubbidhā accayadesanā katamāti attho. Abhimārānanti māraṇatthāya payojitadhanuggahānaṃ. Upaṭṭhāyikāyāti sahaseyyasikkhāpadavatthusmiṃ āgatāya.

"හතර දෙනෙකුගේ" (චතුන්නං) යන්න විනය පිටකයෙහි එන පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් පවසන ලද්දකි. "ඇය කවරීද යත්" (කතමා පන සා) යන්නෙන් ඒ සිව්වැදෑරුම් වරද පිළිගැනීමේ දේශනාව (අච්චය දේසනාව) කවරේද යන අර්ථය ලැබෙයි. "අභිමාරයන්ගේ" (අභිමාරානං) යනු මැරීම පිණිස යෙදවූ දුනුවායන්ගේ ය. "උපස්ථායිකාවගේ" (උපට්ඨායිකායා) යනු සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපද වස්තුවෙහි එන උපස්ථායිකාවගේ ය.

Aṭṭhannaṃ bhikkhunīnanti therāsanato paṭṭhāya aṭṭhahi bhikkhunīhi itarāya āgatāya vuḍḍhāya bhikkhuniyā āsanaṃ dātabbaṃ. Aṭṭhannaṃ pana bhikkhunīnaṃ navakāya āgatāya adātumpi vaṭṭati. Tāya pana saṅghanavakāsane laddhokāse nisīditabbaṃ. Atha vā aṭṭhannaṃ vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ itarāya navakatarāya āsanaṃ dātabbaṃ. Kammāni navāti osāraṇādīni nava eva.

‘අට්ඨන්නං භික්ඛුනීනං’ යනු තේරාසනයෙන් (මහලු භික්ෂුණී අසුනෙන්) පටන්ගෙන අටනමකගේ ආසනයෙන් මෙපිට පැමිණි අනෙක් වැඩිහිටි භික්ෂුණියට අසුන දිය යුතුය. එහෙත් අටනමක් වූ භික්ෂුණීන්ට වඩා බාල (නවක) භික්ෂුණියක් පැමිණි කල්හි අසුන් නොදී සිටීම ද සුදුසු ය. ඇය විසින් සඟනට අයත් බාල අසුනක ඉඩ ලැබුණු තැනක වාඩි විය යුතුය. නැතහොත්, වැඩිහිටි අටනමක් වූ භික්ෂුණීන්ට වඩා බාල වූ අනෙක් භික්ෂුණියට අසුන දිය යුතුය. ‘කම්මානි නව’ යනු ඕසාරණ ආදී කර්ම නවයම වේ.

Pācittiyavaṇṇanā niṭṭhitā.

පාචිත්තිය වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Avandanīyapuggalādivaṇṇanā

වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයන් පිළිබඳ වර්ණනාව

477. Dasa janāti ‘‘dasa ime, bhikkhave, avandiyā’’tiādinā (pari. 330) vuttā navakaanupasampannanānāsaṃvāsakamātugāmapaṇḍakā pañca, pārivāsikādayo ca pañcāti dasa janā.

477. ‘දස ජනා’ යනු ‘මහණෙනි, මේ වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයෝ දසදෙනෙකි’ යනාදී වශයෙන් වදාලා වූ (නවක, උපසම්පන්න නොවූ, නානාසංවාසක, මාතුගාම, පණ්ඩක යන) පස්දෙනා සහ පාරිවාසික ආදී පස්දෙනා ඇතුළු දසදෙනා ය.

Dvādasa kammadosāti dosayuttakammāni dvādasāti attho. Kammasampattiyoti sampannakammāni, visuddhakammānīti attho. Etadevāti dhammena samaggameva.

‘ද්වාදස කම්මදෝසා’ යනු දොස් සහිත කර්ම දොළසක් යන්න අර්ථයයි. ‘කම්මසම්පත්තියෝ’ යනු සම්පූර්ණ වූ කර්ම, එනම් පිරිසිදු කර්මයන් යන්න අර්ථයයි. ‘ඒතදේව’ යනු ධර්මානුකූලව සමගිව සිදු කරන කර්මය ම වේ.

Anantaṃ nibbānaṃ ajini jinitvā paṭilabhatīti anantajinoti āha ‘‘pariyanta’’iccādi. Svevāti so eva bhagavā.

නොනැසෙන, අන්තයක් නැති නිවන දිනූ බැවින්, දිනා ලබාගත් බැවින් ‘අනන්තජින’ නම් වේ යැයි ‘පරියන්ත’ යනාදිය වදාල සේක. ‘ස්වේව’ යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ය.

‘‘Vinayaṃ paṭijānantassa, vinayāni suṇoma te’’tiādinā upālitthereneva ekaṃ vinayadharaṃ sammukhe ṭhitaṃ pucchantena viya pucchitvā tena vissajjitaṃ viya vissajjanaṃ kataṃ. Tattha vinayaṃ paṭijānantassāti vinayaṃ jānāmīti paṭijānantassa. Vinayānīti vinaye tayā vuccamāne suṇoma.

‘විනයං පටිජානන්තස්ස, විනයāනි සුණෝම තේ’ යනාදියෙන් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ විසින්ම තමන් ඉදිරියේ සිටින එක් විනයධර නමකගෙන් විමසන්නාක් මෙන් ප්‍රශ්න විමසා, උන්වහන්සේ විසින් පිළිතුරු දුන්නාක් මෙන් විසඳුම කරන ලදී. එහි ‘විනයං පටිජානන්තස්ස’ යනු ‘මම විනය දනිමි’ යි පිළිගන්නා තැනැත්තා හට යන්නයි. ‘විනයානි සුණෝම’ යනු ඔබ විසින් විනය පවසනු ලබන කල්හි අපි අසන්නෙමු යන්නයි.

478. Pāḷiyaṃ pārājikātiādi ubhatovibhaṅgesu āgatesu aggahitaggahaṇavasena vuttaṃ.

478. පාළියෙහි ‘පාරාජිකා’ යනාදිය උභතෝවිභංගයන්හි දක්නට ලැබෙන (නොගත් දෑ ගැනීම් වශයෙන්) විස්තරාත්මකව දක්වන ලදී.

Avandanīyapuggalādivaṇṇanā niṭṭhitā.

වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයන් පිළිබඳ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Sedamocanagāthā

සේදමෝචන ගාථා (දහඩිය පිට කරවන ගාථා)

Avippavāsapañhāvaṇṇanā

අවිප්පවාස (නොවෙන්ව වාසය කිරීම පිළිබඳ) ප්‍රශ්න වර්ණනාව

479. Sedamocanagāthāsu [Pg.312] akappiyasambhogoti anupasampannehi saddhiṃ kātuṃ paṭikkhitto uposathādisaṃvāso eva vutto. Pañhā mesāti ettha ma-kāro padasandhikaro. Esāti ca liṅgavipallāsavasena vuttaṃ, pañho esoti attho. Pañha-saddo vā dviliṅgo daṭṭhabbo. Tenāha ‘‘esā pañhā’’tiādi.

479. සේදමෝචන ගාථාවන්හි ‘අකප්පිය සම්භෝග’ යනු උපසම්පන්න නොවූවන් සමඟ එක්ව සිදුකිරීමට තහනම් කරන ලද පොහොය කර්ම ආදී සංවාසයම දැක්වේ. ‘පඤ්හා මේසා’ යන්නෙහි ‘ම’ කාරය පදසන්ධියක් ඇති කිරීමට යෙදී ඇත. ‘ඒසා’ යන්න ලිංග පෙරළීමක් වශයෙන් යොදා ඇති අතර ‘ඒසෝ පඤ්හෝ’ යන්න එහි අර්ථයයි. නැතහොත් ‘පඤ්හ’ ශබ්දය ද්විලිංගික (පුරුෂ හා ස්ත්‍රී ලිංග දෙකටම අයත්) ලෙස සැලකිය යුතුය. එබැවින් ‘ඒසා පඤ්හා’ යනාදිය වදාල සේක.

Garubhaṇḍaṃ sandhāyāti garubhaṇḍena garubhaṇḍaparivattanaṃ sandhāya. Dasāti dasa avandiyapuggale. Ekādaseti abhabbapuggale. Sikkhāya asādhāraṇoti khurabhaṇḍaṃ dhāretuṃ anuññātasikkhāpadena bhikkhūhi asādhāraṇasikkhāpadoti attho.

‘ගරුභණ්ඩං සන්ධාය’ යනු ගරුභාණ්ඩ මඟින් ගරුභාණ්ඩ හුවමාරු කිරීම අරමුණු කරගෙනය. ‘දස’ යනු වැඳීමට නුසුදුසු පුද්ගලයන් දසදෙනාය. ‘ඒකාදස’ යනු අභව්‍ය පුද්ගලයන් ය. ‘සික්ඛාය අසාධාරණෝ’ යනු දැලිපිහියා ආදී භාණ්ඩ දැරීම සඳහා අනුමත සික්ෂාපදයෙන් භික්ෂූන් හා අසාධාරණ (පොදු නොවන) සික්ෂාපදය ඇත්තේය යන්න අර්ථයයි.

Ubbhakkhake na vadāmīti akkhato uddhaṃ sīse ṭhitamukhamaggepi pārājikaṃ sandhāya na vadāmi. Adhonābhinti nābhito heṭṭhā ṭhitavaccapassāvamaggepi vivajjiya aññasmiṃ sarīrappadese methunadhammapaccayā kathaṃ pārājiko siyāti attho.

‘උබ්භක්ඛකේ න වදාමි’ යනු අකු ඇටයෙන් ඉහළ හිසෙහි පිහිටි මුඛ මාර්ගයෙහි ද පාරාජිකාව අරමුණු කොට නොකියමි. ‘අධෝනාභිං’ යනු නාභියෙන් (ချက်ෙන්) පහළ පිහිටි වච්ච මාර්ගය හා පස්සාව මාර්ගය ද හැර, ශරීරයේ වෙනත් ස්ථානයක මෛථුන ධර්ම සේවනය නිසා කෙසේ නම් පාරාජිකාවක් වේද යන්න අර්ථයයි.

Chejjavatthunti pārājikaṃ.

‘ඡෙජ්ජවත්ථුං’ යනු පාරාජිකාවයි.

Avippavāsapañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අවිප්පවාස ප්‍රශ්න වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pārājikādipañhāvaṇṇanā

පාරාජිකාදී ප්‍රශ්න වර්ණනාව

480. Dussakuṭiādīnīti ādi-saddena acchataratipupaṭṭādīhi, tiṇapaṇṇādīhi ca paṭicchannakuṭiyo saṅgaṇhāti. Tādisāya hi kuṭiyā bahi ṭhatvā anto ṭhitāya itthiyā magge dussādinā santhataṃ katvā pavesentopi pārājiko siyā. Liṅgaparivattaṃ sandhāya vuttāti liṅge parivatte paṭiggahaṇassa vijahanato puna appaṭiggahetvā paribhuñjanāpattiṃ sandhāya vuttaṃ.

480. ‘දුස්සකුටිආදීනි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අතිශය සිහින් තහඩු ආදියෙන් හා තණකොළ, කොළ වර්ග ආදියෙන් වසන ලද කුටි ද ඇතුළත් වේ. මක්නිසාද යත්, එබඳු කුටියකින් පිටත සිට ඇතුළත සිටින ස්ත්‍රියකගේ මාර්ගයට රෙදි කඩක් ආදියෙන් වසා ඇතුල් කරන්නා වූ මහණ තෙමේද පාරාජිකා වන්නේය. ‘ලිංගපරිවත්තං සන්ධාය වුත්තා’ යනු ලිංගය වෙනස් වූ කල්හි, පිළිගැනීම අත්හැරෙන බැවින් නැවත පිළි නොගෙන පරිභෝජනය කිරීම නිසා සිදුවන ආපත්තිය අරමුණු කොට පවසන ලදී.

Pāḷiyaṃ bhikkhū siyā vīsatiyā samāgatāti vīsatiyā saṅkhātāya bhikkhū samāgatā, etena sabbakammārahataṃ saṅghassa dasseti.

පාළියෙහි ‘භික්ඛූ සියා වීසතියා සමාගතා’ යනු විසි නමක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා රැස් වූහ යන්නයි. මෙයින් සඟයාගේ සියලු කර්මයන් සඳහා සුදුසු බව දක්වයි.

Nivatthoti [Pg.313] gāthāya antaravāsakena nivattho uttarāsaṅgena diguṇaṃ katvā pārutasaṅghāṭiyo. Iti tāni tīṇipi cīvarāni kāye gatāneva bhikkhuniyā bindumattaṃ kāḷakaṃ udakena dhovitamatte nissaggiyāni hontīti attho.

‘නිවත්ථෝ’ යන ගාථාවෙහි අඳනය (අන්තරවාසකය) හැඳ, සඟල සිවුර (උත්තරාසංගය) දෙපට කොට පෙරවූයේ වෙයි. මෙසේ එම තුන් සිවුරම ශරීරයෙහි තිබියදීම භික්ෂුණිය විසින් තිතක් පමණ වූ කළු ලපයක් ජලයෙන් සේදූ පමණින් ඒවා නිස්සග්ගිය වේ යන්න අර්ථයයි.

Itthiṃ haneti gāthāya na mātubhūtaṃ itthiṃ haneyya, na pitubhūtaṃ purisaṃ haneyya. Anariyanti tañca anarahantameva haneyya, etena arahantaghātakopi na hotīti dasseti. Anantaraṃ phuseti ānantariyaṃ phusatīti attho.

‘ඉත්ථිං හනෙ’ යන ගාථාවෙහි මව වූ ස්ත්‍රියක නොමැරිය යුතුය, පියා වූ පුරුෂයකු නොමැරිය යුතුය. ‘අනරියං’ යනු රහත් නොවන කෙනෙකුන්ම මැරිය යුතුය. මෙයින් රහත් ඝාතකයෙකු ද නොවන බව දක්වයි. ‘අනන්තරං ඵුසති’ යනු ආනන්තරිය පාපකර්මයට පැමිණේ යන්න අර්ථයයි.

481. Suppatiṭṭhita-nigrodhasadisanti yojanavitthataṃ rukkhaṃ sandhāya vuttaṃ.

481. ‘සුප්පතිට්ඨිත-නිග්‍රෝධසදිසං’ යනු යොදුනක් පළල ඇති නුග ගසක් අරමුණු කොට පවසන ලදී.

Sattarasakesūti bhikkhunīnaṃ paññattasattarasasaṅghādisesesu.

‘සත්තරසකේසූ’ යනු භික්ෂුණීන්ට පනවන ලද දාහත් සඟවෙසෙස් (සංඝාදිසේස) ඇවැත්හි ය.

Pārājikādipañhāvaṇṇanā niṭṭhitā.

පාරාජිකාදී ප්‍රශ්න වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Pañcavaggo

පංචවර්ගය

Kammavaggavaṇṇanā

කර්ම වර්ග වර්ණනාව

483. Kammavagge [Pg.314] ṭhapitauposathapavāraṇānaṃ kattikamāse sāmaggiyā katāya sāmaggīpavāraṇaṃ muñcitvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘ṭhapetvā kattikamāsa’’nti. Sace pana tesaṃ nānāsīmāsu mahāpavāraṇāya visuṃ pavāritānaṃ kattikamāsabbhantare sāmaggī hoti, sāmaggīuposatho eva tehi kattabbo, na pavāraṇā. Ekasmiṃ vasse katapavāraṇānaṃ puna pavāraṇāya avihitattā. Sāmaggīdivasoti anuposathadivase sāmaggīkaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana cātuddasiyaṃ, pannarasiyaṃ vā saṅgho sāmaggiṃ karoti, tadā sāmaggīuposathadivaso na hoti, cātuddasīpannarasīuposathova hoti. Upari pavāraṇāyapi eseva nayo.

483. කර්ම වර්ගයෙහි කඨින මාසයෙහි (ඉල් මාසයෙහි) පොහොය ප්‍රවාරණයන් පිහිටුවා ගත් භික්ෂූන් හට සාමග්‍රිය (සමගිකම) ඇති වූ කල්හි, සාමග්‍රී ප්‍රවාරණය අත්හැර පොහොය කිරීම නුසුදුසු යැයි ‘ඨපෙත්වා කත්තිකමාසං’ යනුවෙන් වදාල සේක. යම් හෙයකින් විවිධ සීමාවන්හි මහා ප්‍රවාරණයෙන් වෙන් වෙන්ව ප්‍රවාරණය කළා වූ ඒ භික්ෂූන්ට කඨින මාසය තුළ සාමග්‍රියක් ඇති වුවහොත්, ඔවුන් විසින් සාමග්‍රී උපෝසථයම කළ යුතුය, ප්‍රවාරණය නොකළ යුතුය. මක්නිසාද යත්, එක් වර්ෂයක ප්‍රවාරණය කළවුන් හට නැවත ප්‍රවාරණය කිරීමක් නියම කර නැති බැවිනි. ‘සාමග්ගීදිවසෝ’ යනු පොහොය දිනක් නොවන දිනයක සමගි කිරීම අරමුණු කොට පවසන ලදී. යම් හෙයකින් සඟ පිරිස තුදුස්වක හෝ පසළොස්වක දිනක සමගිය ඇති කරන්නේ නම්, එවිට එය සාමග්‍රී පොහොය දිනයක් නොවේ, තුදුස්වක හෝ පසළොස්වක පොහොයම වේ. මින් මතු ප්‍රවාරණයේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivasoti bhaṇḍanakārakehi upaddutā vā kenacideva karaṇīyena pavāraṇāsaṅgahaṃ vā katvā ṭhapito kāḷapakkhacātuddasīdivasova. Dve ca puṇṇamāsiyoti pubba-kattikapuṇṇamā, pacchimakattikapuṇṇamā cāti dve puṇṇamāsiyo. Evaṃ catubbidhampīti puṇṇamāsīdvayena saddhiṃ sāmaggīpavāraṇaṃ, cātuddasīpavāraṇañca sampiṇḍetvā vuttaṃ. Idañca pakaticārittavasena vuttaṃ. Tathārūpapaccaye pana sati ubhinnaṃ puṇṇamāsīnaṃ purimā dve cātuddasiyopi kāḷapakkhacātuddasiyā anantarā pannarasīpīti imepi tayo divasā pavāraṇādivasā evāti imaṃ sattavidhampi pavāraṇādivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavāretuṃ na vaṭṭati.

‘පච්චුක්කඩ්ඪිත්වා ඨපිතදිවසෝ’ යනු කලහකාරී මහණුන් විසින් පීඩා කරන ලද්දෙන් හෝ කිසියම් කටයුත්තක් නිසා හෝ ප්‍රවාරණ සංග්‍රහය කොට තබන ලද කෘෂ්ණ පක්ෂ තුදුස්වක පොහොය දිනයම වේ. ‘ද්වේ ච පුණ්ණමාසියෝ’ යනු පූර්ව කඨින පසළොස්වක (වප් පොහෝ දින) සහ පශ්චිම කඨින පසළොස්වක (ඉල් පොහෝ දින) යන පසළොස්වක දින දෙකයි. ‘ඒවං චතුබ්බිධම්පි’ යනු පසළොස්වක දින දෙක සමඟ සාමග්‍රී ප්‍රවාරණය හා තුදුස්වක ප්‍රවාරණය එක් කොට පවසන ලදී. මෙය සාමාන්‍ය චාරිත්‍ර වශයෙන් පවසන ලදී. එබඳු සුදුසු කරුණක් ඇති කල්හි, පසළොස්වක දෙකෙහි පෙර තුදුස්වක දෙකද, කෘෂ්ණ පක්ෂ තුදුස්වකයට අනතුරුව එන පසළොස්වකද යන මේ දින තුනද ප්‍රවාරණ දිනම වේ. මෙසේ වූ සප්තවිධ ප්‍රවාරණ දින හැර වෙනත් දිනයක ප්‍රවාරණය කිරීම නොකළ යුතුය.

484. Anussāvanakammaṃ katvāti paṭhamaṃ anussāvanaṃ sāvetvā ‘‘esā ñattī’’ti anussāvanānantarameva sakalaṃ ñattiṃ vatvā, pariyosāne ‘‘esā ñattī’’ti vatvāti adhippāyo.

484. ‘අනුස්සාවනකම්මං කත්වා’ යනු පළමුව කම්මවාචාව ශ්‍රවණය කරවා, ‘ඒසා ඤත්ති’ යනු කම්මවාචාවට අනතුරුවම මුළු ඥප්තිය පවසා, අවසානයෙහි ‘ඒසා ඤත්ති’ යනුවෙන් පැවසීම අදහසයි.

485. Yvāyanti byañjanappabhedo adhippeto. Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedoti ettha dasadhā dasavidhena byañjanānaṃ pabhedoti yojetabbaṃ. Kenāyaṃ pabhedoti āha ‘‘byañjanabuddhiyā’’ti. Yathādhippetatthabyañjanato byañjanasaṅkhātānaṃ akkharānaṃ janikā buddhi byañjanabuddhi, tāya byañjanabuddhiyā[Pg.315], akkharasamuṭṭhāpakacittabhedenevāti attho. Yaṃ vā saṃyogaparaṃ katvā vuccati, idampi garukanti yojanā.

485. ‘ය්වායං’ යන්නෙන් ව්‍යඤ්ජන ප්‍රභේදය අදහස් කෙරේ. ‘දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභේදො’ යන්නෙහි, දස ආකාරයකින් ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ ප්‍රභේදය සිදුවන බව මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේ ප්‍රභේදය කුමන කරුණකින් සිදුවේද යත්, ‘ව්‍යඤ්ජන බුද්ධියෙන්’ යැයි පැවසීය. අදහස් කරන ලද අර්ථය ප්‍රකාශ කරන්නා වූ අක්ෂර උපදවන්නා වූ ප්‍රඥාව ‘ව්‍යඤ්ජන බුද්ධිය’ නම් වේ. ඒ ව්‍යඤ්ජන බුද්ධියෙන්, එනම් අක්ෂර උපදවන්නා වූ සිත්වල ප්‍රභේදයෙන්ම යනු අර්ථයයි. යම් අකුරක් සංයෝගයක් පර කොට (සංයුක්ත අක්ෂරයකට පෙර) උච්චාරණය කරනු ලැබේද, එය ද ‘ගුරු’ අකුරක් වේ යන්න මෙහි යෝජනාවයි (සම්බන්ධයයි).

Tattha āyasmatotiādīsu yāni anantaritāni sa-kārama-kārādibyañjanāni ‘‘saṃyogo’’ti vuccanti, so saṃyogo paro yassa a-kārādino, so saṃyogaparo nāma. Rassanti akārādibyañjanarahitaṃ saraṃ. Asaṃyogaparanti ‘‘yassa nakkhamatī’’tiādīsu ya-kāra na-kārādibyañjanasahitasaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ta-kārassa tha-kāraṃ akatvā vaggantare sithilameva katvā ‘‘suṇāṭu me’’tiādiṃ vadantopi duruttaṃ karotiyeva ṭhapetvā anurūpaṃ ādesaṃ. Yañhi ‘‘saccikatthaparamatthenā’’ti vattabbe ‘‘saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’’ti ca ‘‘atthakathā’’ti vattabbe ‘‘aṭṭhakathā’’ti ca tattha tattha vuccati, tādisaṃ pāḷiaṭṭhakathāsu diṭṭhapayogaṃ, tadanurūpañca vattuṃ vaṭṭati, tato aññaṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘‘anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentenā’’tiādi.

එහි ‘ආයස්මතෝ’ යනාදී පාඨයන්හි, පදයට අනතුරුව යෙදෙන යම් ‘ස’ කාර, ‘ම’ කාර ආදී ව්‍යඤ්ජනයෝ වෙත්ද, ඔවුහු ‘සංයෝග’ (බැඳි අකුරු) යැයි කියනු ලැබෙත්. යම් ‘අ’ කාර ආදී අක්ෂරයකට පසුව සංයෝගය ඇත්ද, එය ‘සංයෝගපර’ නම් වේ. ‘රස්සං’ (කොට ස්වරය) යන්නෙන් අදහස් කළේ ව්‍යඤ්ජන රහිත වූ ‘අ’ කාර ආදී ස්වරයයි. ‘අසංයෝගපරං’ යන්න ‘යස්ස නක්ඛමති’ යනාදී තැන්වල ‘ය’ කාරය, ‘න’ කාරය ආදී ව්‍යඤ්ජන සහිත ස්වරය අරභයා පවසන ලද්දකි. ‘ත’ කාරය ‘ථ’ කාරය බවට පත් නොකොට, වෙනත් වර්ගයක ලිහිල් (ශිථිල) අකුරක් පමණක් කොට ‘සුණාටු මේ’ යනාදී වශයෙන් පවසන තැනැත්තා ද සුදුසු ආදේශය හැර වැරදි ලෙස උච්චාරණය කිරීම් නම් වූ දෝෂයම සිදු කරයි. යම් හෙයකින් ‘සච්චිකත්ථපරමත්ථෙන’ යැයි කිව යුතු තැන ‘සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙන’ යනුවෙන් ද, ‘අත්ථකථා’ යැයි කිව යුතු තැන ‘අට්ඨකථා’ යනුවෙන් ද ඒ ඒ තැන්වල කියනු ලැබේ නම්, පාලි අටුවා ආදියෙහි දක්නට ලැබෙන එවැනි ප්‍රයෝගයන් හා ඊට අනුරූප දේම පැවසීම සුදුසු වේ. ඊට වඩා වෙනස් දෙයක් පැවසීම සුදුසු නොවේ. එහෙයින් ‘පිළිවෙළින් පැමිණි පරම්පරාව විනාශ නොකරමින්’ යනාදිය වදාළ සේක.

Dīghe vattabbe rassantiādīsu ‘‘bhikkhūna’’nti vattabbe ‘‘bhikkhuna’’nti vā ‘‘bahūsū’’ti vattabbe ‘‘bahusū’’ti vā ‘‘nakkhamatī’’ti vattabbe ‘‘na khamatī’’ti vā ‘‘upasampadāpekkho’’ti vattabbe ‘‘upasampadāpekho’’ti vā evaṃ anurūpaṭṭhānesu eva dīgharassādi rassadīghādivasena parivattetuṃ vaṭṭati, na pana ‘‘nāgo’’ti vattabbe ‘‘nago’’ti vā ‘‘saṅgho’’ti vattabbe ‘‘sagho’’ti vā ‘‘tisso’’ti vattabbe ‘‘tiso’’ti vā ‘‘yācatī’’ti vattabbe ‘‘yācantī’’ti vā evaṃ ananurūpaṭṭhānesu vattuṃ. Sambandhaṃ, pana vavatthānañca sabbathāpi vaṭṭatīti gahetabbaṃ.

‘දීර්ඝ උච්චාරණය කළ යුතු තැන කෙටි කිරීම’ යනාදී පාඨයන්හි, ‘භික්ඛූනං’ යැයි කිව යුතු තැන ‘භික්ඛුනං’ කියා හෝ, ‘බහූසූ’ යැයි කිව යුතු තැන ‘බහුසූ’ කියා හෝ, ‘නක්ඛමති’ යැයි කිව යුතු තැන ‘න ඛමති’ කියා හෝ, ‘උපසම්පදාපෙක්ඛෝ’ යැයි කිව යුතු තැන ‘උපසම්පදාපෙඛෝ’ කියා හෝ, මෙසේ සුදුසු ස්ථානයන්හිම දීර්ඝ-හ්‍රස්ව ආදිය හ්‍රස්ව-දීර්ඝ ආදී වශයෙන් වෙනස් කිරීම සුදුසු වේ. එහෙත් ‘නාගෝ’ යැයි කිව යුතු තැන ‘නගෝ’ කියා හෝ, ‘සංඝෝ’ යැයි කිව යුතු තැන ‘සඝෝ’ කියා හෝ, ‘තිස්සෝ’ යැයි කිව යුතු තැන ‘තිසෝ’ කියා හෝ, ‘යාචති’ යැයි කිව යුතු තැන ‘යාචන්ති’ කියා හෝ මෙසේ නුසුදුසු ස්ථානයන්හි උච්චාරණය කිරීම සුදුසු නොවේ. එසේ වුවද, පද සම්බන්ධ කිරීම හා වෙන් කිරීම සෑම ආකාරයකින්ම සුදුසු වන බව වටහා ගත යුතුය.

486. Sesasīmāsupīti atimahatīādīsu dasasupi.

486. ‘සෙසු සීමාවන්හි ද’ යන්නෙන් ‘අතිමහතී’ (ඉතා විශාල සීමාව) යනාදී දස වැදෑරුම් සීමාවන්හි ද යන්න අදහස් වේ.

488. Catuvaggakaraṇeti catuvaggena saṅghena kattabbe. Anissāritāti uposathaṭṭhapanādinā vā laddhinānāsaṃvāsakabhāvena vā na bahikatā. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘apakatattassāti ukkhittakassa vā, yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā hontī’’ti (pari. aṭṭha. 425) vuttattā ṭhapitauposathapavāraṇo bhikkhu apakatatto evāti gahetabbaṃ. Parisuddhasīlāti pārājikaṃ anāpannā adhippetā. Parivāsādikammesu pana garukaṭṭhāpi apakatattā evāti gahetabbaṃ. Avasesā…pe… chandārahāva hontīti saṅghato [Pg.316] hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhite sandhāya vuttaṃ. Avijahitvā ṭhitā pana chandārahā na honti, tepi catuvaggādito adhikā hatthapāsaṃ vijahitvāva chandārahā honti. Tasmā saṅghato hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhiteneva chando vā pārisuddhi vā dātabbā.

488. ‘සිව්වග කරණයෙහි’ යනු සිව්නමක් වූ සංඝයා විසින් කටයුතු වූ විනය කර්මයෙහි යන්නයි. ‘පිටුවහල් නොකරන ලද’ (අනිස්සාරිතා) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, උපෝසථය තැබීම (තහනම් කිරීම) ආදියෙන් හෝ වෙනස් ලබ්ධි ඇති නානාසංවාසක භාවයෙන් හෝ බැහැර නොකරන ලද භික්ෂූන් ය. අටුවාවෙහි ‘අපකතත්තස්ස යනු උක්ඛිත්තකයාගේ (සංඝයා විසින් නෙරපූ භික්ෂුවගේ) හෝ යම් භික්ෂුවකගේ උපෝසථය හා පවාරණය තබන ලද්දේ (තහනම් කරන ලද්දේ) වේද’ යැයි පවසා ඇති බැවින්, උපෝසථ පවාරණය තබන ලද භික්ෂුව ද අපකතත්ත (ප්‍රකෘතිමත් නොවන) භික්ෂුවක් ලෙසම සැලකිය යුතුය. ‘පිරිසිදු සිල් ඇත්තෝ’ යන්නෙන් පාරාජිකා ඇවැතට පත් නොවූවෝ අදහස් කෙරෙති. පරිවාස ආදී විනය කර්මයන්හිදී ගරුක ඇවැත්වල (සංඝාදිසේස ඇවැත්වල) සිටින භික්ෂූන් ද අපකතත්ත (ප්‍රකෘතිමත් නොවන) අය ලෙසම තේරුම් ගත යුතුය. ‘සෙස්සෝ...පෙ... ඡන්දය දීමට සුදුස්සෝ වෙති’ යන්න සංඝයාගෙන් හත්ථපාසයෙන් බැහැරව සිටින භික්ෂූන් අරභයා පවසන ලද්දකි. හත්ථපාසය අත් නොහැර (එහිම) සිටින භික්ෂූන් ඡන්දය දීමට සුදුසු නොවේ. සිව්වගයට වඩා වැඩිපුර සිටින භික්ෂූන් ද හත්ථපාසයෙන් බැහැරව සිටින්නේ නම් පමණක් ඡන්දය දීමට සුදුසු වෙති. එබැවින් සංඝයාගෙන් හත්ථපාසය හැර බැහැරව සිටින භික්ෂුව විසින්ම ඡන්දය හෝ පාරිශුද්ධිය දිය යුතුය.

Kammavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

කම්මවර්ග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

Apalokanakammakathāvaṇṇanā

අපලෝකන කර්මකථා වර්ණනාව

496. Etarahi sacepi sāmaṇerotiādīsu buddhādīnaṃ avaṇṇabhāsanampi akappiyādiṃ kappiyādibhāvena dīpanampi diṭṭhivipattiyaññeva pavisati. Teneva vakkhati ‘‘taṃ laddhiṃ nissajjāpetabbo’’ti. Bhikkhūnampi eseva nayo. Micchādiṭṭhikoti buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gaṇhanto, so eva antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgatoti ca vutto. Keci pana ‘‘sassatucchedānaṃ aññataradiṭṭhiyā samannāgato’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ, sassatucchedaggāhassa sāmaṇerānaṃ liṅganāsanāya kāraṇattena heṭṭhā aṭṭhakathāyameva (mahāva. aṭṭha. 108) vuttattā, idha ca daṇḍakammanāsanāya eva adhippetattā.

496. ‘දැනුදු ඉදින් සාමණේර තෙමේ...’ යනාදී පාඨයන්හි, බුද්ධාදී උතුමන්ගේ අගුණ පැවසීම ද, අකැප දේ කැප දේ වශයෙන් දැක්වීම ද දෘෂ්ටි විපත්තියටම (වැරදි දෘෂ්ටියටම) ඇතුළත් වේ. එහෙයින්ම ‘ඒ වැරදි ලබ්ධිය අත්හරවාලිය යුතුය’ යි ඉදිරියේදී පවසනු ඇත. භික්ෂූන්ට ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයා’ යනු බුද්ධ වචනයේ අදහස වැරදි ලෙස (පරස්පර විරෝධීව) තේරුම් ගන්නා තැනැත්තා ය. ඔහුම ‘අන්තග්‍රාහික දෘෂ්ටියෙන්’ යුක්ත වූවෙක් යැයි ද කියනු ලැබේ. සමහරු වනාහි ‘ශාස්වත හෝ උච්ඡේද දෘෂ්ටීන් අතුරින් එක්තරා දෘෂ්ටියකින් යුක්ත වූවෙක්’ යැයි පවසති. එය සුදුසු නොවේ. මන්ද යත් ශාස්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටි ගැනීම සාමණේරයන්ගේ ලීංගනාශනයට (මහණකම අහිමි කිරීමට) හේතුවක් වන බව කලින් අටුවාවෙහිම දක්වා ඇති අතර, මෙහිදී අදහස් කරන්නේ දණ්ඩකර්ම නාශනය (දඬුවම් පැමිණවීමෙන් කරන නෙරපීම) පමණක් වන බැවිනි.

Tassāpi dātabboti vijjamānaṃ mukharādibhāvaṃ nissāya appaṭipucchitvāpi paṭiññaṃ aggahetvāpi āpattiṃ anāropetvāpi desitāyapi āpattiyā khuṃsanādito anoramantassa dātabbova. Oramantassa pana khamāpentassa na dātabbo.

‘ඔහුට ද දිය යුතුය’ යන්නෙන් පැහැදිලිව පෙනෙන කටසැර බව ආදී ගති පැවතුම් නිසා, ඔහුගෙන් නොවිමසා ද, ඔහුගේ පිළිගැනීමක් (පොරොන්දුවක්) නොගෙන ද, ඇවැත් නොනඟා ද, දෙසන ලද (ප්‍රකාශ කරන ලද) ඇවැතින් දොස් පැවසීම ආදියෙන් නොවැළකෙන තැනැත්තාට දණ්ඩකර්මය දිය යුතුමය. එහෙත් වැරදිවලින් වළකින්නා වූ, සමාව අයදින්නා වූ තැනැත්තාට එය නොදිය යුතුය.

Brahmadaṇḍassa dānanti kharadaṇḍassa ukkaṭṭhadaṇḍassa dānaṃ. Tajjanīyādikamme hi kate ovādānusāsanippadānapaṭikkhepo natthi. Dinnabrahmadaṇḍe pana tasmiṃ saddhiṃ tajjanīyādikammakatehi paṭikkhittampi kātuṃ na vaṭṭati, ‘‘neva vattabbo’’tiādinā ālāpasallāpādimattassāpi nakārena paṭikkhittattā. Tañhi disvā bhikkhū gīvaṃ parivattetvā olokanamattampi na karonti, evaṃ vivajjetabbaṃ nimmadanakaraṇatthameva tassa daṇḍassa anuññātattā. Teneva channattheropi ukkhepanīyādikammakatopi abhāyitvā brahmadaṇḍe dinne ‘‘saṅghenāhaṃ sabbathā vivajjito’’ti mucchito papati. Yo pana brahmadaṇḍakatena saddhiṃ ñatvā saṃsaṭṭho avivajjetvā viharati, tassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ aññathā brahmadaṇḍavidhānassa [Pg.317] niratthakatāpasaṅgato. Tenāti brahmadaṇḍakatena. Yathā tajjanīyādikammakatehi, evameva tato adhikampi saṅghaṃārādhentena sammāvattitabbaṃ. Tañca ‘‘sorato nivātavuttī’’tiādinā sarūpato dassitameva. Tenāha ‘‘sammāvattitvā khamāpentassa brahmadaṇḍo paṭippassambhetabbo’’ti.

‘බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැමිණවීම’ යනු රළු වූත්, දැඩි වූත් දඬුවමක් දීමයි. තජ්ජනීය ආදී විනය කර්මයන් කළ විට අවවාද අනුශාසනා දීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් සිදු නොවේ. එහෙත් බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවූ කල, තජ්ජනීය ආදී කර්ම ලැබූවන් සමඟ කළ යුතු කටයුතු පවා කිරීම සුදුසු නොවේ. මන්දයත් ‘කිසිසේත්ම කතා නොකළ යුතුය’ යනාදී වශයෙන් සාමාන්‍ය කථාබහ පවා ‘නොකළ යුතුය’ යන වචනයෙන් ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. ඔහු දුටු විට භික්ෂූහු බෙල්ල හරවා බැලීමක් පවා නොකරති. මෙසේ මඟහැරීම සිදු කරන්නේ ඔහුගේ මානය දුරු කිරීම සඳහාම මේ දඬුවම අනුදැන වදාරා ඇති බැවිනි. එහෙයින්ම ඡන්න තෙරුන් වහන්සේ ද, උක්ඛේපනීය ආදී කර්ම පැනවූ විට බිය නොවී සිටි නමුත්, බ්‍රහ්මදණ්ඩය දුන් කල්හි ‘සංඝයා විසින් මා සෑම ආකාරයකින්ම බැහැර කරන ලදී’ යැයි පවසා සිහිමුර්ඡා වී ඇද වැටුණහ. යම් භික්ෂුවක් බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවූ භික්ෂුව සමඟ දැන දැනම ආශ්‍රය කරයි නම්, මඟනොහැර වෙසෙයි නම්, ඔහුට දුකුළා ඇවැත් වේ යැයි තේරුම් ගත යුතුය. එසේ නොවන කල්හි බ්‍රහ්මදණ්ඩය පැනවීමේ කිසිදු ඵලක් නැති වී යයි. ‘ඔහු විසින්’ යනු බ්‍රහ්මදණ්ඩය ලැබූ භික්ෂුව විසිනි. තජ්ජනීය ආදී කර්ම ලැබූ භික්ෂූන් මෙන්ම, ඊටත් වඩා වැඩියෙන් සංඝයා ප්‍රසාදයට පත් කරමින් මැනවින් පිළිපැදිය යුතුය. එය ‘සෝරතෝ නිවාතවුත්ති’ (සුචරිතවත් යටහත් පහත් පැවතුම් ඇති) යනාදී වශයෙන් ස්වරූපයෙන්ම දක්වා ඇත. එහෙයින් ‘මැනවින් පිළිපැද සමාව ගන්නා වූ භික්ෂුවගේ බ්‍රහ්මදණ්ඩය සංසිඳවිය (ඉවත් කළ) යුතුය’ යැයි වදාළ සේක.

Yaṃ taṃ bhagavatā avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. ‘‘Tassa bhikkhuno daṇḍakammaṃ kātu’’nti sāmaññato anuññātappakāraṃ dassetvā puna visesato anuññātappakāraṃ dassetuṃ ‘‘atha kho’’tiādipāḷi uddhaṭāti veditabbaṃ. Imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti apalokanakammassa sāmaññassa pavattiṭṭhānaṃ hotīti. Visesabyatirekena avijjamānampi tadaññattha appavattiṃ dassetuṃ visesanissitaṃ viya voharīyati. ‘‘Kammaññeva lakkhaṇa’’nti iminā osāraṇādivasena gahitāvasesānaṃ sabbesaṃ apalokanakammassa sāmaññalakkhaṇavasena gahitattā kammaññeva lakkhaṇamassāti kammalakkhaṇanti nibbacanaṃ dasseti. Idañca vuttāvasesānaṃ kammānaṃ niṭṭhānaṭṭhānaṃ, saṅkhārakkhandhadhammāyatanāni viya vuttāvasesakhandhāyatanānanti daṭṭhabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘ayaṃ panettha pāḷimuttakopi kammalakkhaṇavinicchayo’’tiādi (pari. aṭṭha. 495-496). Yathā cettha, evaṃ upari ñattikammādīsupi kammalakkhaṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tassa karaṇanti avandiyakammassa karaṇavidhānaṃ.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් අවන්දනීය කර්මයක් (වන්දනා නොකිරීමේ ක්‍රියාවක්) අනුදන්නා ලද්දේ ද’ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘එම භික්ෂුවට දණ්ඩකර්ම කරනු පිණිස’ යැයි පොදුවේ අනුදැන වදාළ ආකාරය දක්වා, නැවතත් විශේෂයෙන් අනුදැන වදාළ ආකාරය දැක්වීම සඳහා ‘අථ ඛො’ යනාදී පාළි පාඨය උපුටා දක්වන ලදැයි දත යුතුය. ‘මෙම අපලෝකන කර්මයට සුදුසු ස්ථානය වෙයි’ යන්නෙන්, සාමාන්‍ය අපලෝකන කර්මයේ පැවැත්මට සුදුසු ස්ථානය වෙයි යන්න අදහස් වේ. විශේෂයක් නොමැතිව පවතින නමුත්, ඉන් පරිබාහිර තැනක නොපැවැත්ම දැක්වීම සඳහා විශේෂය ඇසුරු කළක් මෙන් ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ. ‘කර්මය ම ලක්ෂණය වේ’ යන්නෙන්, ඕසාරණා (නැවත පිළිගැනීම) ආදී වශයෙන් ගන්නා ලද කර්මයන් හැර ඉතිරි සියලු අපලෝකන කර්මයන්ගේ සාමාන්‍ය ලක්ෂණ වශයෙන් ගන්නා ලද බැවින්, ‘කර්මය ම මෙයට ලක්ෂණය වේ’ යන අර්ථයෙන් ‘කර්මලක්ෂණ’ යන්නෙහි නිරුක්තිය දක්වයි. තවද මෙය, පවසන ලද ඉතිරි කර්මයන්ගේ අවසාන තීරණය ලැබෙන ස්ථානයයි. එය පවසන ලද ඉතිරි ස්කන්ධ හා ආයතනයන්ගේ අවසාන තීරණය ලැබෙන ස්ථානය වන සංස්කාරස්කන්ධය සහ ධර්මායතනය මෙන් දත යුතුය. එහෙයින් ම මතු දක්වන තැනක ‘මෙහි පාළියෙන් පරිබාහිර වූ ද මේ කර්මලක්ෂණ විනිශ්චය වේ’ යනාදිය පවසනු ඇත. මෙහි යම් සේ ද, එලෙසම මතු දැක්වෙන ඥත්ති කර්ම ආදියේ ද කර්මලක්ෂණය පවසන ලදැයි දත යුතුය. ‘තස්ස කරණං’ යනු අවන්දනීය කර්මය සිදු කිරීමේ නියමයයි (විධිවිධානයයි).

‘‘Na vanditabbo’’ti iminā vandantiyā dukkaṭanti dassetīti daṭṭhabbaṃ. Saṅghena kataṃ katikaṃ ñatvā maddanaṃ viya hi saṅghasammutiṃ anādarena atikkamantassa āpatti eva hoti.

‘න වන්දි තබ්බෝ’ (වැඳිය යුතු නොවේ) යන මෙයින් වඳින්නා වූ භික්ෂුණියට දුක්කටාපත්ති වේ යන්න දක්වයි. සඟ පිරිස විසින් කරන ලද කතිකාවත දැන දැනත් එය මැඩපවත්වන්නාක් මෙන්, සංඝ සම්මුතිය අනාදරයෙන් (නොසලකා හැර) ඉක්මවා යන්නහුට ඇවැත් ම සිදු වේ.

Bhikkhusaṅghassāpi panetaṃ labbhatiyevāti avandiyakammassa upalakkhaṇamattena gahitattā bhikkhusaṅghassāpi kammalakkhaṇaṃ labbhati eva.

‘භික්ඛු සංඝස්සාපි පනේතං ලබ්භතියේව’ (භික්ෂු සංඝයාට ද මෙය ලැබෙන්නේ ම ය) යන්නෙන්, අවන්දනීය කර්මය උපලක්ෂණයක් (නිදර්ශනයක්) වශයෙන් පමණක් ගත් බැවින් භික්ෂු සංඝයාට ද මෙම කර්මලක්ෂණය ලැබෙන්නේ ම ය.

Salākadānaṭṭhānaṃ salākaggaṃ nāma. Yāgubhattānaṃ bhājanaṭṭhānāni yāgaggabhattaggāni nāma. Etesupi hi ṭhānesu sabbo saṅgho uposathe viya sannipatito, kammañca vaggakammaṃ na hoti, ‘‘mayametaṃ na jānimhā’’ti pacchā khiyyantāpi na honti. Khaṇḍasīmāya pana kate khiyyanti. Saṅghikapaccayañhi acchinnacīvarādīnaṃ dātuṃ apalokentehi upacārasīmaṭṭhānaṃ sabbesaṃ [Pg.318] anumatiṃ gahetvāva kātabbaṃ. Yo pana visabhāgapuggalo dhammikaṃ apalokanaṃ paṭibāhati, taṃ upāyena bahiupacārasīmāgataṃ vā katvā khaṇḍasīmaṃ vā pavisitvā kātuṃ vaṭṭati.

සලාක (කැට/සලාකපත්) බෙදන ස්ථානය ‘සලාකග්ග’ (සලාක ශාලාව) නම් වේ. කැඳ සහ බත් බෙදන ස්ථාන ‘යාගග්ග’ සහ ‘භත්තග්ග’ (කැඳ ශාලාව සහ බත් ශාලාව) නම් වේ. මන්දයත්, මෙම ස්ථානයන්හි ද පොහොය කිරීමේදී මෙන් මුළු සඟ පිරිස ම රැස් වන අතර, එම කර්මය ද වගකර්මයක් (සිඟිති කණ්ඩායම් වශයෙන් බෙදී කරන කර්මයක්) නොවේ. ‘අපි මේ පිළිබඳව නොදත්තෙමු’ යැයි පසුව දොස් පවරන්නෝ ද මෙහි නැත. එහෙත් ඛණ්ඩ සීමාවෙහි කළ කල්හි දොස් පවරති. සොරකම් කරන ලද සිවුරු ඇති භික්ෂූන් ආදීන්ට සංඝික පිරිකර දීම පිණිස අපලෝකනය (අවසර ගැනීම) කරන්නන් විසින් උපචාර සීමාවෙහි සිටින සියලු දෙනාගේ ම අනුමැතිය ලබාගෙන ම එය කළ යුතුය. යම් විරුද්ධවාදී පුද්ගලයෙක් ධර්මානුකූල අපලෝකනයක් වළක්වයි නම්, ඔහුව උපක්‍රමයකින් උපචාර සීමාවෙන් බාහිරට යවා හෝ ඛණ්ඩ සීමාවකට ඇතුළු වී හෝ එය කිරීම සුදුසු ය.

Yaṃ sandhāya ‘‘apalokanakammaṃ karotī’’ti sāmaññato dasseti, taṃ apalokanakammaṃ sarūpato dassetumāha ‘‘acchinnacīvaraṃ’’iccādi. Yadi apaloketvāva cīvaraṃ dātabbaṃ, kiṃ pana appamattakavissajjakasammutiyāti āha ‘‘appamattakavissajjanakena panā’’tiādi. Nāḷi vā upaḍḍhanāḷi vāti divase divase apaloketvā dātabbassa pamāṇadassanaṃ. Tena yāpanamattameva apaloketabbaṃ, na adhikanti dasseti. Ekadivasaṃyeva vātiādi dasavīsatidivasānaṃ ekasmiṃ divaseyeva dātabbaparicchedadassanaṃ, tena yāva jīvanti vā yāva rogā vuṭṭhahatīti vā evaṃ apaloketuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Iṇapalibodhanti iṇavatthuṃ dātuṃ vaṭṭatīti sambandho. Tañca iṇāyikehi palibuddhassa lajjipesalassa sāsanupakārakassa pamāṇayuttameva kappiyabhaṇḍaṃ niyametvā apaloketvā dātabbaṃ, na pana sahassaṃ vā satasahassaṃ vā mahāiṇaṃ. Tādisañhi bhikkhācariyavattena sabbehi bhikkhūhi tādisassa bhikkhuno pariyesitvā dātabbaṃ.

යම් අපලෝකන කර්මයක් අරභයා ‘අපලෝකන කර්මය කරයි’ යනුවෙන් සාමාන්‍යයෙන් දක්වයි ද, එම අපලෝකන කර්මය ස්වරූප වශයෙන් දැක්වීමට ‘අච්ඡින්නචීවරං’ (පැහැරගත් සිවුරු ඇත්තා) යනාදිය පැවසී ය. ඉදින් අපලෝකනය කොට ම (අවසර ගෙන ම) සිවුරු දිය යුතු නම්, ‘අප්පමත්තක විස්සජ්ජක’ (සුළු පිරිකර බෙදන්නා) සම්මුතියෙන් ඇති ඵලය කිමදැයි යන චෝදනාව නිසා ‘අප්පමත්තක විස්සජ්ජනකේන පන’ යනාදිය පැවසී ය. ‘නැළියක් හෝ අඩ නැළියක් හෝ’ යන්නෙන්, දිනපතා අපලෝකනය කොට දිය යුතු වස්තුවේ ප්‍රමාණය දක්වයි. එයින් යැපීමට ප්‍රමාණවත් තරම් පමණක් ම අපලෝකනය කළ යුතු බවත්, ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් අපලෝකනය නොකළ යුතු බවත් දක්වයි. ‘එක් දිනක් ම හෝ’ යනාදිය දින දහයක හෝ විස්සක ප්‍රයෝජනය සඳහා එක් දිනක දී ම දිය යුතු ප්‍රමාණයේ සීමාව දැක්වීමකි. එයින් ‘දිවි තිබෙන තුරා හෝ’ නැතහොත් ‘රෝගයෙන් සුවය ලබන තුරා හෝ’ මෙලෙස අපලෝකනය කිරීම සුදුසු නොවන බව දක්වයි. ‘ඉණපලිබෝධං’ (ණය බාධාව) යන්නෙන් ණය වස්තුව ගෙවීම සුදුසු යන්න සම්බන්ධ වේ. එම ණය ද, ණය හිමියන් විසින් පෙළනු ලබන, ලැජ්ජී පේසල වූ ද ශාසනයට උපකාරී වන්නා වූ ද භික්ෂුවකට සුදුසු ප්‍රමාණවත් වූ ම කප්පිය භාණ්ඩයක් නියම කොට, අපලෝකනය කොට දිය යුතුය. එහෙත් දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ වන විශාල ණයක් නොදිය යුතුය. මන්දයත්, එබඳු විශාල ණයක් සියලු භික්ෂූන් විසින් පිඬුසිඟා වැඩීමේ වත් පිළිවෙත් මගින් එබඳු භික්ෂුව උදෙසා සොයා සපයා දිය යුතු බැවිනි.

Upanikkhepatoti cetiyapaṭijagganatthāya vaḍḍhiyā payojetvā kappiyakārakehi ṭhapitavatthuto. Saṅghikenapīti na kevalañca tatruppādato paccayadāyakehi catupaccayatthāya saṅghassa dinnavatthunāpīti attho.

‘උපනික්ඛේපතෝ’ යනු චෛත්‍යය ප්‍රතිසංස්කරණය කිරීම උදෙසා පොලියට (වැඩිවීමට) යොදවා, කප්පියකාරකයන් (කැපකරුවන්) විසින් තබන ලද වස්තුවෙන් යන්නයි. ‘සංඝිකේනපි’ (සංඝික වස්තුවෙන් ද) යනු හුදෙක් එම විහාරයෙහි ම උපන් (ලැබුණු) වස්තුවෙන් පමණක් නොව, ප්‍රත්‍ය දායකයන් විසින් සිවුපසය උදෙසා සංඝයාට පූජා කරන ලද වස්තුවෙන් ද යන්න අර්ථයයි.

Saṅghabhattaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti mahādānaṃ dentehipi kariyamānaṃ saṅghabhattaṃ viya kāretuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo.

‘සංඝභක්තයක් (සංඝ දානයක්) කිරීම සුදුසු නොවේ’ යන්නෙන්, මහා දානයක් දෙන අය විසින් කරනු ලබන සංඝ දානයක් මෙන් කරවීමට (සංවිධානය කිරීමට) සුදුසු නොවේ යනු අදහස් වේ.

‘‘Yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ ruccatī’’ti vuttattā attano paribhogappahonakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā gahetabbaṃ, adhikaṃ pana gahetuṃ na labhati. Uposathadivaseti nidassanamattaṃ, yasmiṃ kismiñci divasepi kataṃ sukatameva hoti. Karontena ‘‘yaṃ imasmiṃ vihāre antosīmāya saṅghasantakaṃ…pe… yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ mayhaṃ ruccatī’’ti evaṃ katikā kātabbā, tathā dvīhi tīhipi ‘‘āyasmantānaṃ ruccatī’’ti vacanameva hettha viseso. Tesampīti rukkhānaṃ. Sā eva katikāti visuṃ katikā na kātabbāti attho.

‘කැමති පරිදි පරිභෝග කිරීමට රුචි වෙයි’ යනුවෙන් පැවසූ බැවින්, තමාගේ පරිභෝජනයට ප්‍රමාණවත් වන පරිදි, අඩු හෝ වැඩි ප්‍රමාණයක් ගත යුතුය. එහෙත් ඊට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ගැනීමට අවසර නැත. ‘පොහෝ දිනක’ යන්න උදාහරණයක් පමණි; යම් කිසි දිනෙක කළ ද එය මැනවින් කරන ලද්දක් ම වෙයි. (කතිකාවත) කරන්නා වූ භික්ෂුව විසින්, ‘මෙම විහාරයෙහි ඇතුළු සීමාවෙහි යම් සංඝික දෙයක් වේ ද...පෙ... එය මට කැමති පරිදි පරිභෝජනය කිරීමට රුචි වෙයි’ යනුවෙන් මෙසේ කතිකාවතක් කළ යුතුය. එලෙසම දෙදෙනෙකු හෝ තිදෙනෙකු විසින් ද කළ යුතුය; එහිදී ‘ආයුෂ්මත්වරුන්ට රුචි වෙයි’ යන වචනය පමණක් වෙනස් වේ. ‘තේසම්පි’ යනු එම ගස්වලට ද යන්නයි. ‘එම කතිකාවත ම ය’ යන්නෙන්, ගස් සඳහා වෙනම කතිකාවතක් නොකළ යුතු යන්න අර්ථයයි.

Tesanti [Pg.319] rukkhānaṃ. Saṅgho sāmīti sambandho. Purimavihāreti purime yathāsukhaṃ paribhogatthāya katakatike vihāre. Pariveṇāni katvā jaggantīti yattha arakkhiyamāne phalāphalāni, rukkhā ca vinassanti, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, tattha saṅghassa katikā na pavattīti adhippāyo. Ye pana rukkhā bījāni ropetvā ādito paṭṭhāya paṭijaggitā, tepi dasamabhāgaṃ datvā ropakeheva paribhuñjitabbā. Tehīti jaggakehi.

‘තේසං’ යනු එම ගස්වලට ය. ‘සංඝයා අයිතිකරු වේ’ යන්න සම්බන්ධයයි. ‘පුරිමවිහාරේ’ යනු කලින් කැමති පරිදි පරිභෝජනය කරනු පිණිස කරන ලද කතිකාවතක් ඇති විහාරයෙහි යන්නයි. ‘පිරිවෙන් කොට රකිති’ යන්නෙන්, යම් තැනක රැකබලා නොගතහොත් කුඩා හා විශාල ගෙඩි ද ගස් ද විනාශ වී යයි ද, එබඳු ස්ථානයක් අරභයා පවසන ලද්දකි. එහිදී සංඝයාගේ කතිකාවත නොපවතී යනු අදහස් වේ. යම් ගස් වර්ග බීජ රෝපණය කොට මුල සිට ම රැකබලා ගන්නා ලද්දේ ද, ඒවා ද දසයෙන් කොටසක් (දහයෙන් පංගුවක් සංඝයාට) දී වගා කළවුන් විසින් ම පරිභෝජනය කළ යුතුය. ‘තේහි’ යනු එම රැකබලා ගත් අය (වගාකරුවන්) විසිනි.

Tatthāti tasmiṃ vihāre. Mūleti ādikāle, pubbeti attho. Dīghā katikāti aparicchinnakālā yathāsukhaṃ paribhogatthāya katikā. Nikkukkuccenāti ‘‘abhājitamida’’nti kukkuccaṃ akatvāti attho. Khiyyanamattamevetanti tena khiyyanena bahuṃ khādantānaṃ doso natthi attano paribhogappamāṇasseva gahitattā, khiyyantepi attano pahonakaṃ gahetvā khāditabbanti adhippāyo.

‘තත්ථ’ යනු එම විහාරයෙහි යන්නයි. ‘මූලේ’ යනු ආරම්භක කාලයේදී, එනම් පෙර කාලයේදී යන්න අර්ථයයි. ‘දීඝා කතිකා’ යනු කැමති පරිදි පරිභෝජනය කරනු පිණිස කාල සීමාවක් නොමැතිව කරන ලද කතිකාවතයි. ‘නික්කුක්කුච්චේන’ යනු ‘මෙය නොබෙදන ලද්දකි’ යැයි සැකයක් (කුක්කුච්චයක්) නොකොට යන්න අර්ථයයි. ‘එය දොස් පැවරීමක් පමණකි’ යන්නෙන්, එම දොස් පැවරීම නිසා බොහෝ සෙයින් අනුභව කරන්නන්ට වරදක් (ඇවැතක්) සිදු නොවේ; මන්දයත් තමාගේ පරිභෝජන ප්‍රමාණයට පමණක් ම ගන්නා ලද බැවිනි. දොස් පවරන්නා වුව ද තමාට ප්‍රමාණවත් දේ පමණක් ගෙන අනුභව කළ යුතුය යනු මෙහි අදහසයි.

Gaṇhathāti na vattabbāti tathāvutte teneva bhikkhunā dinnaṃ viya maññeyyuṃ, taṃ nissāya micchājīvasambhavo hotīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘anuvicaritvā’’tiādi. Upaḍḍhabhāgoti ekabhikkhuno paṭivīsato upaḍḍhabhāgo. Dentena ca ‘‘ettakaṃ dātuṃ saṅgho anuññāsī’’ti evaṃ attānaṃ parimocetvā yathā te saṅghe eva pasīdanti, evaṃ vatvā dātabbaṃ.

"ගන්න" යැයි නොකිය යුතුය යන්නයි. එසේ කී කල්හි, එම භික්ෂුව විසින්ම දෙන ලද්දක් මෙන් සිතන්නාහ. එය ඇසුරු කොටගෙන මිච්ඡාජීවයක් (වැරදි ජීවිකාවක්) ඇතිවීමට ඉඩ ඇති බැවින් එසේ පවසන ලදී. එහෙයින් "අනුවචරිත්වා" යනාදිය වදාරන ලදී. "උපඩ්ඪභාගෝ" යනු එක් භික්ෂුවකගේ කොටසින් අඩක් වූ කොටසයි. දෙනු ලබන භික්ෂුව විසින් ද, "මෙපමණක් දීමට සංඝයා වහන්සේ අනුදැන වදාළ සේක" යි මෙසේ තමන් වගකීමෙන් මුදවාගෙන, දායකයන් සංඝයා කෙරෙහිම පැහැදෙන අයුරින් පවසා දිය යුතුය.

Apaccāsīsantenāti gilānagamikissarādīnaṃ anuññātapuggalānampi attano santakaṃ dentena apaccāsīsanteneva dātabbaṃ, ananuññātapuggalānaṃ pana apaccāsīsantenāpi dātuṃ na vaṭṭatīti. Saṅghikameva yathākatitāya dāpetabbaṃ. Attano santakampi paccayadāyakādī sayameva vissāsena gaṇhanti, na vāretabbā, laddhakappiyanti tuṇhī bhavitabbaṃ. Pubbe vuttamevāti ‘‘kuddho hi so rukkhepi chindeyyā’’tiādinā tuṇhībhāve kāraṇaṃ pubbe vuttameva. Tehi kataanatthābhāvepi kāruññena tuṇhī bhavituṃ vaṭṭati, ‘‘gaṇhathā’’tiādi pana vattuṃ na vaṭṭati.

"අපච්චාසීසන්තේන" යනු ගිලන් වූ, ගමනෙහි යෙදෙන, පාලකයන් ආදී වූ අනුදැන වදාරන ලද පුද්ගලයන්ට වුවද තමා සන්තක දෙයක් දෙන විට (ප්‍රතිලාභයක්) බලාපොරොත්තු නොවීමෙන් ම දිය යුතුය. අනුදැන නොවදාරන ලද පුද්ගලයන්ට නම්, කිසිදු බලාපොරොත්තුවක් රහිතව වුවද දීම සුදුසු නොවේ යන්නයි. සංඝික වස්තුවක් නම් කතිකාවත් කර ඇති පරිදිම දිය යුතුය. තමා සන්තක වූ පලතුරු ආදිය වුවද දායකයන් තමන් විසින්ම විශ්වාසයෙන් යුතුව ගන්නේ නම්, ඔවුන් නොවැළැක්විය යුතුය. "කැප වූ දෙයක් ලබන ලදී" සිතා නිශ්ශබ්ද විය යුතුය. "පුබ්බේ වුත්තමේව" යනු "කිපියා වූ ඔහු වෘක්ෂය ද කපන්නේය" යනාදී වශයෙන් නිශ්ශබ්ද වීමට හේතුව පෙර පවසන ලද්දක්ම යන්නයි. ඔවුන් විසින් සිදු කරන යම් අර්ථ හානියක් නොමැති වුවද කරුණාවෙන් නිශ්ශබ්දව සිටීම සුදුසුය. එහෙත් "ගන්න" යනාදී වශයෙන් පැවසීම සුදුසු නොවේ.

Garubhaṇḍattā…pe… na dātabbanti jīvarukkhānaṃ ārāmaṭṭhānīyattā, dārūnañca gehasambhārānupagatattā ‘‘sabbaṃ tvameva gaṇhā’’ti dātuṃ na vaṭṭatīti vuttaṃ. Akatāvāsaṃ vā katvāti pubbe avijjamānaṃ senāsanaṃ katvā jaggitakāle phalavāre sampatte.

"ගරුභාණ්ඩ බැවින්...පෙ... නොදිය යුතුය" යනු, පණ ඇති වෘක්ෂයන් ආරාමයේ පිහිටි දේ බැවින් ද, ලී දඬු ගෘහ උපකරණ බවට පත් වන බැවින් ද, "සියල්ල තෝම ගනුව" යි දීම සුදුසු නොවන බැවින් පවසන ලදී. "අකතාවාසං වා කත්වා" යනු පෙර නොතිබූ සේනාසනයක් සාදා, එය රැකබලා ගන්නා කල්හි ඵලදාව ලබන වාරය පැමිණි විට යන්නයි.

Apalokanakammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

අපලෝකන කර්ම කථා වර්ණනාව නිමවා දන ලදී.

Atthavasavaggādivaṇṇanā

අත්ථවස වර්ගාදි වර්ණනාව

498. Vipākadukkhasaṅkhātānaṃ [Pg.320] samparāyikaverānanti ettha pāṇātipātādiverena nibbattattā, verappattiyā hetuttā ca ‘‘vipākadukkhavedanā’’ti vuttā. Pāṇātipātādipañcaveravinimuttānampi akusalānaṃ verehi saha ekato saṅgaṇhanatthaṃ ‘‘dasaakusalakammapathappabhedāna’’nti puna vuttaṃ.

498. "විපාකදුක්ඛසංඛාතාanං සම්පරායිකවේරානං" යන්නෙහි, ප්‍රාණාතිපාත ආදී වෛරයන්ගෙන් උපදින බැවින් ද, වෛරය ඇතිවීමට හේතු වන බැවින් ද "විපාක දුක්ඛ වේදනාව" යැයි කියන ලදී. ප්‍රාණාතිපාත ආදී පංච වෛරයෙන් මිදුණු අකුසලයන් ද වෛරයන් සමඟ එක්තැනක එකතු කොට ගැනීම පිණිස "දස අකුසල කර්මපථ ප්‍රභේදයන්ගේ" යැයි නැවත පවසන ලදී.

499-500. Taṃ kammanti tajjanīyādikammameva, sattā āpattikkhandhā paññattaṃ nāmāti sambandho. Antarā kenaci apaññatte sikkhāpadeti imasmiṃ kappe ādito paṭṭhāya yāva amhākaṃ bhagavato abhisambodhi, tāva antarākāle kakusandhādiṃ ṭhapetvā kenaci apaññatte sikkhāpadeti attho. Vinītakathā sikkhāpadanti vinītavatthūni eva. Tāni hi taṃtaṃsikkhākoṭṭhāsānaṃ pakāsanato ‘‘sikkhāpada’’nti ca āpattianāpattīnaṃ anupaññāpanato ‘‘anupaññatta’’nti ca vuccanti.

499-500. "තං කම්මං" යනු තජ්ජනීය කර්මය ආදියමය. "සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයෝ පඤ්ඤත්ත නම් වෙති" යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "අන්තරා කේනචි අපඤ්ඤත්තේ සික්ඛාපදේ" යනු, මේ කල්පයෙහි ආරම්භයේ සිට අප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අභිසම්බෝධිය තෙක් වූ අන්තර් කාලයෙහි, කකුසඳ බුදුන් වහන්සේ ආදී බුදුවරුන් හැර, කිසිවකු විසින් පනවන නොලද ශික්ෂාපදයෙහි යන්න අර්ථයයි. "විනීත කථා සික්ඛාපදං" යනු විනීත වස්තූන්මය. එනම්, ඒ විනීත වස්තූන් ඒ ඒ ශික්ෂාපද කොටස් ප්‍රකාශ කරන බැවින් "ශික්ෂාපද" කියා ද, ආපත්ති සහ අනාපත්ති නැවත නැවතත් පනවන බැවින් "අනුපඤ්ඤත්ත" කියා ද කියනු ලැබෙත්.

Atthavasavaggādivaṇṇanā niṭṭhitā.

අත්ථවස වර්ගාදි වර්ණනාව නිමවා දන ලදී.

Saṅgahavaggavaṇṇanānayo niṭṭhito.

සංගහ වර්ගයේ වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Iti mahāvaggo, paññattivaggo, saṅgahavaggoti tīhi mahāvaggehi paṭimaṇḍito parivāroti veditabbo.

මෙසේ මහාවර්ගය, පඤ්ඤත්ති වර්ගය, සංගහ වර්ගය යන තුන් මහා වර්ගයන්ගෙන් සරසන ලද ග්‍රන්ථය "පරිවාරය" යැයි දත යුතුය.

Iti samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vimativinodaniyaṃ

මෙසේ සමන්තපාසාදිකා නම් වූ විනය අටුවාවේ වර්ණනාව වූ විමතිවිනෝදනී ටීකාවෙහි,

Parivāravaṇṇanānayo niṭṭhito.

පරිවාර වර්ණනා ක්‍රමය නිම විය.

Nigamanakathāvaṇṇanā

නිගමන කථා වර්ණනාව

Avasānagāthāsu [Pg.321] ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivārehi vibhattattā vibhāgapaṭidesanā yasmiṃ vinayapiṭake. So ubhatovibhaṅga-khandhaka-parivāravibhattadesano āhāti yojanā. Tassāti vinayapiṭakassa.

අවසාන ගාථාවන්හි, යම් විනය පිටකයක උභතෝවිභංග, ඛන්ධක, පරිවාරයන්ගෙන් යුතුව විභාග කර දේශනා කරන ලද්දේද, ඒ විනය පිටකය "උභතෝවිභංග-ඛන්ධක-පරිවාර-විභත්තදේසන" නම් වන අතර, එය වදාළ සේක යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. "තස්සා" යනු විනය පිටකයෙහි යන්නයි.

Satthu mahābodhīti dakkhiṇasākhaṃ sandhāya vadati. Yaṃ padhānagharaṃ nāma pariveṇaṃ, tattha cārupākārena sañcitaṃ parikkhittaṃ yaṃ pāsādaṃ kārayi, tatra tasmiṃ mahānigamasāmino pāsāde vasatāti yojetabbā.

"සත්ථු මහාබෝධි" යන්නෙන් (ජය ශ්‍රී මහා බෝධීන් වහන්සේගේ) දක්ෂිණ ශාඛාව අරභයා පවසයි. යම් "පධානඝර" නම් වූ පිරිවෙනක් ඇද්ද, එහි සුන්දර ප්‍රාකාරයකින් වට කරන ලද යම් ප්‍රාසාදයක් කරවන ලද්දේද, මහා නිගමසාමි රජුගේ ඒ ප්‍රාසාදයෙහි වසන්නා වූ (මහතෙරුන් විසින්) යන්න මෙසේ සම්බන්ධ කළ යුතුය.

Buddhasiriṃ uddisitvā nissāya, tassa vā ajjhesanampi paṭicca yā iddhā paripuṇṇavinicchayatāya samiddhā vinayasaṃvaṇṇanā āraddhāti yojanā.

බුද්ධසිරි තෙරුන් උදෙසා හෝ ඇසුරු කොටගෙන, නැතහොත් උන්වහන්සේගේ ආරාධනය නිසා, පරිපූර්ණ විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තව යම් සමෘද්ධිමත් විනය වර්ණනාවක් (ටීකාවක්) ආරම්භ කරන ලද්දේද යන්න යෝජනාවයි.

Sirinivāsassāti siriyā nivāsanaṭṭhānabhūtassa siripālanāmakassa rañño. Jayasaṃvacchareti vijayayutte saṃvacchare. Āraddhakāladassanatthaṃ puna ‘‘jayasaṃvacchare ayaṃ āraddhā’’ti vuttaṃ.

"සිරිනිවාසස්ස" යනු ලක්ෂ්මියගේ වාසස්ථානය බඳු වූ සිරිපාල නම් වූ රජුගේ යන්නයි. "ජයසංවච්ඡරේ" යනු විජයග්‍රහණයෙන් යුත් ජය වර්ෂයෙහි යන්නයි. ආරම්භ කළ කාලය දැක්වීම පිණිස නැවතත් "ජය වර්ෂයෙහි මෙය ආරම්භ කරන ලදී" යි පවසන ලදී.

Kāle vassanti yuttakāle vassanasīlo. Devoti megho.

"කාලේ වස්සං" යනු සුදුසු කාලයෙහි වසින ස්වභාවය ඇති යන්නයි. "දේවෝ" යනු වැහි වලාවයි.

Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

නිගමන කථා වර්ණනාව නිමවා දන ලදී.

Nigamanakathā

නිගමන කථාව

Ettāvatā [Pg.322] ca āraddhā, vinayaṭṭhakathāya yā;

Vaṇṇanā nātivitthiṇṇā, paripuṇṇavinicchayā.

මෙතෙකින්, විනය අටුවාවෙහි යම් වර්ණනාවක් ආරම්භ කරන ලද්දේ ද, එය ඉතා නොපැතිරුණා වූ ද පරිපූර්ණ විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්ත වූවකි.

Paññāsabhāṇavārāya, tantiyā parimāṇato;

Samijjhaniṭṭhiparamā, yā vimativinodanī.

භාණවාර පනසක ප්‍රමාණයෙන් යුත්, සාර්ථක නිමාවට පත් වූ යම් "විමතිවිනෝදනී" නම් වර්ණනාවක් වේද,

Anantarāyena katā, ayaṃ niṭṭhamupāgatā;

Yaṃ taṃ niṭṭhaṃ tathā sabbe, pāṇino samanorathā.

උපද්‍රව රහිතව කරන ලද්දා වූ මෙම ටීකාව නිමාවට පත් විය. එය නිමාවට පත් වූවාක් මෙන්, සියලු සත්ත්වයන්ගේ මනෝරථයන් ද සාර්ථකත්වයට පත් වෙත්වා!

Therehi vinayaññūhi, sucisallekhavuttihi;

Avissatthātivitthiṇṇa-ganthabhīrū hipatthitaṃ.

විනයධර වූ ද, පිරිසිදු කෙලෙස් තුනී කරන පැවැත්මෙන් යුත්, අති දීර්ඝ ග්‍රන්ථයන්ට බිය වන්නා වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් ප්‍රාර්ථනා කරන ලද්දා වූ,

Karontena mayā evaṃ, vinayaatthavaṇṇanaṃ;

Yaṃ pattaṃ kusalaṃ tena, patvā sambodhimuttamaṃ.

මෙසේ විනයෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නා වූ මා විසින් යම් කුසලයක් ලබා ගන්නා ලද්දේ ද, ඒ කුසල බලයෙන් උත්තම වූ සම්බෝධියට පැමිණ,

Vinayatthaṃ pakāsetvā, yo sopāyena lakkhaṇaṃ;

Sopāyaṃ vimaticcheda-ñāṇacakkhupadāyakaṃ.

විනයෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින්, සැක දුරු කරන ඥාන චක්ෂුස ලබා දෙන්නා වූ මෙම ග්‍රන්ථය ක්‍රමානුකූලව කරමින්,

Viraddhatthavipallāsa-ganthavitthārahāniyā;

Visuddhiṃ pāpayissāmi, satte saṃsāradukkhato.

වැරදි අර්ථ, පෙරළුණු අර්ථ සහ ග්‍රන්ථයන්ගේ අතිශය පැතිරීම් බැහැර කරමින්, සත්ත්වයන් සංසාර දුකින් මුදා පිරිසිදු නිවනට පමුණුවන්නෙමි.

Lokiyehi ca bhogehi, guṇehi nikhilā pajā;

Sabbehi sahitā hontu, ratā sambuddhasāsaneti.

සියලු සත්ත්ව ප්‍රජාව ලෞකික සම්පත්වලින් ද, සියලු උත්තරීතර ගුණයන්ගෙන් ද යුක්ත වෙත්වා! සම්බුද්ධ ශාසනයෙහිම ඇලුනෝ වෙත්වා!

Vimativinodanīṭīkā niṭṭhitā.

විමතිවිනෝදනී ටීකාව නිමවා දන ලදී.