| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖(波羅夷) 1102 巴吉帝亞(波逸提) 1103 大品(律藏) 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1 1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2 1203 巴吉帝亞(波逸提)義註 1204 大品義註(律藏) 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑(詞幹篇) 8431 文法寶鑑(詞根篇) 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品(長部) 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註(長部) 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註(長部) 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品(相應部) | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注(相應部) | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註(相應部) | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註(迷惑冰消) 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ) 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ) 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ) 8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ) 8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ) 8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ) 8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ) 8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ) 8412 アッタカター(プ・ヴィ) 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー) 8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー) 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ) 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ) 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ) 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ) | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ) | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ) | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो। Vinayālaṅkāra-ṭīkā (dutiyo bhāgo) विनयालंकार-टीका (दुसरा भाग) 27. Upajjhāyādivattavinicchayakathā २७. उपाध्यायादींच्या कर्तव्यांच्या निर्णयाची चर्चा (उपाध्याय-आदी-वत्त-विनिच्छय-कथा) Upajjhāyavattakathāvaṇanā उपाध्याय-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण (उपाध्याय-वत्त-कथा-वण्णना) 183. Evaṃ [Pg.1] vassūpanāyikavinicchayaṃ kathetvā idāni upajjhāyavattādivattakathaṃ kathetuṃ ‘‘vattanti etthā’’tiādimāha. Tattha vattetabbaṃ pavattetabbanti vattaṃ, saddhivihārikādīhi upajjhāyādīsu pavattetabbaṃ ābhisamācārikasīlaṃ. Taṃ katividhanti āha ‘‘vattaṃ nāmetaṃ…pe… bahuvidha’’nti. Vaccakuṭivattanti ettha iti-saddo ādyattho. Tena saddhivihārikavattaantevāsikavattaanumodanavattāni saṅgayhanti. Vuttañhi tattha tattha aṭṭhakathāsu ‘‘cuddasa khandhakavattānī’’ti. Vattakkhandhake (cūḷava. 356) ca pāḷiyaṃ āgatameva, tattha pana āgantukavattato paṭṭhāya āgataṃ, idha upajjhāyavattato. Ito aññānipi pañcasattati sekhiyavattāni dveasīti mahāvattāni ca vattameva. Tesu pana sekhiyavattāni mahāvibhaṅge āgatāni, mahāvattāni kammakkhandhakapārivāsikakkhandhakesu (cūḷava. 75 ādayo), tasmā idha cuddasa khandhakavattāniyeva dassitāni. Tesu upajjhāyavattaṃ paṭhamaṃ dassento ‘‘tattha upajjhāyavattaṃ tāva evaṃ veditabba’’ntyādimāha. १८३. अशा प्रकारे वर्षावास प्रवेशाचा निर्णय सांगून, आता उपाध्याय-कर्तव्यादींच्या कथेचे (उपाध्याय-वत्त-आदी-वत्त-कथा) कथन करण्यासाठी आचार्यांनी “वत्तन्ति एत्थ” (येथे आचरण केले जाते) इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. त्यामध्ये, ज्याचे आचरण केले पाहिजे किंवा जे पाळले पाहिजे, ते ‘वत्त’ (कर्तव्य/व्रत) होय. सद्धि विहारिकादींनी (सद्धि-विहारिक - सोबत राहणारे शिष्य) उपाध्यायादींच्या (उपाध्याय - दीक्षा देणारे गुरु) प्रति जे आचरण केले पाहिजे, ते आभिसमाचारिक शील (शिष्टाचारविषयक शील) होय. ‘ते किती प्रकारचे आहे?’ हे सांगण्यासाठी आचार्यांनी “वत्तं नामेतं... पे... बहुविधं” (कर्तव्य हे अनेक प्रकारचे आहे) असे म्हटले आहे. “वच्चकुटिवत्तं” (शौचालयासंबंधीचे कर्तव्य) या पाठामध्ये ‘इति’ हा शब्द ‘इत्यादी’ (आदि) या अर्थाने आला आहे. त्याद्वारे सद्धिविहारिक-कर्तव्य, अंतेवासिक-कर्तव्य (जवळ राहणाऱ्या शिष्याचे कर्तव्य) आणि अनुमोदन-कर्तव्य (कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे कर्तव्य) यांचा संग्रह होतो. वेगवेगळ्या अट्ठकथांमध्ये (टीकाग्रंथांमध्ये) “चौदा खन्धक-कर्तव्ये” (चुद्दस खन्धकवत्त) असे म्हटलेच आहे. वत्तक्खन्धकामध्ये (Vattakkhandhaka) आणि पाळिमध्ये (मूळ पाठात) देखील हे आलेलेच आहे; परंतु तेथे ‘आगंतुक-कर्तव्यापासून’ (पाहुण्या भिक्खूंच्या कर्तव्यापासून) सुरुवात झाली आहे, तर येथे ‘उपाध्याय-कर्तव्यापासून’ सुरुवात झाली आहे. याव्यतिरिक्त इतरही पंच्याहत्तर सेखिय कर्तव्ये (Sekhiya-vatta) and ब्याऐंशी महाकर्तव्ये (Mahā-vatta) ही देखील कर्तव्येच आहेत. त्यापैकी सेखिय कर्तव्ये ‘महाविभंग’ (Mahāvibhaṅga) मध्ये आली आहेत, आणि महाकर्तव्ये ‘कम्मक्खन्धक’ व ‘पारिवासिकक्खन्धक’ मध्ये आली आहेत. म्हणून येथे केवळ चौदा खन्धक-कर्तव्यांचेच दर्शन घडवले आहे. त्यापैकी उपाध्यायांचे कर्तव्य प्रथम दाखवताना आचार्यांनी “तत्थ उपज्झायवत्तं ताव एवं वेदितब्बं” (त्यामध्ये उपाध्यायांचे कर्तव्य प्रथम अशा प्रकारे जाणावे) इत्यादी म्हटले आहे। Tattha [Pg.2] ko upajjhāyo, kenaṭṭhena upajjhāyo, kathaṃ gahito upajjhāyo, kena vattitabbaṃ upajjhāyavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko upajjhāyoti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’ntiādivacanato (mahāva. 76) byattibalasampanno upasampadato paṭṭhāya dasavasso vā atirekadasavasso vā bhikkhu upajjhāyo. Kenaṭṭhena upajjhāyoti vajjāvajjaṃ upanijjhāyatīti upajjhāyo, saddhivihārikānaṃ khuddakaṃ vajjaṃ vā mahantaṃ vajjaṃ vā bhuso cintetīti attho. Kathaṃ gahito hoti upajjhāyoti saddhivihārikena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘upajjhāyo me, bhante, hohī’’ti tikkhattuṃ vutte sace upajjhāyo ‘‘sāhū’’ti vā ‘‘lahū’’ti vā ‘‘opāyika’’nti vā ‘‘patirūpa’’nti vā ‘‘pāsādikena sampādehī’’ti vā imesu pañcasu padesu yassa kassaci padassa vasena kāyena vā vācāya vā kāyavācāhi vā ‘‘gahito tayā upajjhāyo’’ti upajjhāyaggahaṇaṃ viññāpeti, gahito hoti upajjhāyo. Tattha sāhūti sādhu. Lahūti agaru, subharatāti attho. Opāyikanti upāyapaṭisaṃyuttaṃ, evaṃ paṭipajjanaṃ nittharaṇupāyoti attho. Patirūpanti sāmīcikammamidanti attho. Pāsādikenāti pasādāvahena kāyavacīpayogena sampādehīti attho. त्यामध्ये, ‘उपाध्याय कोण आहे? कोणत्या अर्थाने तो उपाध्याय आहे? उपाध्याय कसा ग्रहण केला (स्वीकारला) जातो? उपाध्यायांचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे? आणि ते कर्तव्य कोणते आहे?’ तेथे, ‘उपाध्याय कोण आहे?’ या प्रश्नाचे उत्तर— “हे भिक्खूंनो, मी एका चतुर (कुशल), समर्थ आणि दहा वर्षे किंवा दहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ (दीक्षित) असलेल्या भिक्खूला उपसंपदा (Upasampadā) देण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार, जो चतुरता आणि सामर्थ्याने युक्त आहे आणि ज्याच्या उपसंपदेला दहा वर्षे किंवा दहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ झाला आहे, असा भिक्खू ‘उपाध्याय’ (Upajjhāya) होय. ‘कोणत्या अर्थाने उपाध्याय?’ तर, जो दोषांचे आणि अदोषतेचे (चांगल्या-वाईट गोष्टींचे) सूक्ष्म निरीक्षण करतो (वज्जावज्जं उपनिज्झायति), तो उपाध्याय होय. म्हणजेच, तो आपल्या सद्धिविहारिकांच्या लहान किंवा मोठ्या दोषांचा अत्यंत काळजीपूर्वक विचार करतो, असा याचा अर्थ आहे. ‘उपाध्याय कसा स्वीकारला जातो?’ तर, सद्धिविहारिकाने आपले उत्तरासंग (खांद्यावरील वस्त्र) एका खांद्यावर करून, उकिडवे बसून (उक्कुटिकं निसीदित्वा), हात जोडून (अंजलिं पग्गहेत्वा) तीन वेळा “भन्ते, आपण माझे उपाध्याय व्हा” (उपज्झायो मे, भन्ते, होहि) असे म्हटलेल्यावर, जर उपाध्याय— “साहू” (उत्तम), “लहू” (हलके/सोपे), “ओपायिकं” (योग्य/उपाययुक्त), “पतिरूपं” (अनुकूल/योग्य) किंवा “पासादिकेन संपादेहि” (प्रसन्नतेने/आदरपूर्वक पूर्ण कर) या पाच शब्दांपैकी कोणत्याही एका शब्दाच्या माध्यमातून, शरीराने, वाणीने किंवा शरीर व वाणी या दोन्हीद्वारे “मी तुझा उपाध्याय म्हणून स्वीकारला गेलो आहे” असे दर्शवतो, तेव्हा उपाध्याय स्वीकारला जातो. त्यामध्ये, “साहू” म्हणजे साधू (चांगले). “लहू” म्हणजे अहरू (ओझे नसलेले), सहज सांभाळता येण्याजोगे (सुभरता), असा अर्थ समजावा. “ओपायिकं” म्हणजे उपायाशी संबंधित (उपायपटिसंयुत्तं); अशा प्रकारे आचरण करणे हा संसारातून पार पडण्याचा उपाय आहे, असा अर्थ समजावा. “पतिरूपं” म्हणजे हे योग्य आचरण (सामीचिकम्म) आहे, असा अर्थ समजावा. “पासादिकेन” म्हणजे प्रसन्नता निर्माण करणाऱ्या कायिक आणि वाचिक प्रयत्नांनी (काया-वाचेच्या व्यवहाराने) पूर्ण कर, असा अर्थ समजावा। Kena vattitabbaṃ upajjhāyavattanti gahitaupajjhāyena saddhivihārikena vattitabbaṃ. Katamaṃ taṃ vattanti idaṃ āgatameva, tattha kālasseva uṭṭhāya upāhanā omuñcitvāti sacassa paccūsakāle caṅkamanatthāya vā dhotapādapariharaṇatthāya vā paṭimukkā upāhanā pādagatā honti, tā kālasseva uṭṭhāya [Pg.3] apanetvā. Tādisameva mukhadhovanodakaṃ dātabbanti utumpi sarīrasabhāve ca ekākāre tādisameva dātabbaṃ. ‘उपाध्यायांचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे?’ तर, ज्याने उपाध्याय स्वीकारले आहेत अशा सद्धिविहारिकाने ते पाळले पाहिजे. ‘ते कर्तव्य कोणते आहे?’ हे (पाळि ग्रंथात) आलेलेच आहे. त्यामध्ये, “सकाळीच उठून आणि पादत्राणे (चपला/बूट) काढून” (उपाहना ओमुंचित्वा) याचा अर्थ असा आहे की— जर पहाटेच्या वेळी चंक्रमण करण्यासाठी (चाळण्यासाठी) किंवा पाय धुवून स्वच्छ करण्यासाठी उपाध्यायांच्या पायात पादत्राणे घातलेली असतील, तर सकाळीच उठून ती पादत्राणे काढून बाजूला ठेवावीत. “तशाच प्रकारचे मुखप्रक्षालनाचे (तोंड धुण्याचे) पाणी दिले पाहिजे” याचा अर्थ असा की— ऋतू आणि शरीराची प्रकृती लक्षात घेऊन, एकाच स्वरूपाचे (योग्य असे गरम किंवा थंड) पाणी दिले पाहिजे। Saguṇaṃ katvāti uttarāsaṅgaṃ saṅghāṭiñcāti dve cīvarāni ekato katvā tā dvepi saṅghāṭiyo dātabbā. Sabbañhi cīvaraṃ saṅghaṭitattā saṅghāṭīti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘saṅghāṭiyo dātabbā’’ti. Padavītihārehīti ettha padaṃ vītiharati etthāti padavītihāro, padavītihāraṭṭhānaṃ. Dutavilambitaṃ akatvā samagamanena dvinnaṃ padānaṃ antare muṭṭhiratanamattaṃ. Padānaṃ vā vītiharaṇaṃ abhimukhaṃ haritvā nikkhepo padavītihāroti evamettha attho daṭṭhabbo. Na upajjhāyassa bhaṇamānassa antarantarā kathā opātetabbāti antaraghare vā aññatra vā bhaṇamānassa aniṭṭhite tassa vacane aññā kathā na samuṭṭhāpetabbā. Ito paṭṭhāyāti ‘‘na upajjhāyassa bhaṇamānassā’’ti ettha na-kārato paṭṭhāya. Tena nātidūretiādīsu na-kārapaṭisiddhesu āpatti natthīti dasseti. Sabbattha dukkaṭāpattīti āpadāummattakhittacittavedanāṭṭatādīhi vinā paṇṇattiṃ ajānitvāpi vadantassa gilānassa ca dukkaṭameva. Āpadāsu hi antarantarā kathā vattuṃ vaṭṭati, evamaññesu na-kārapaṭisiddhesu īdisesu, itaresu pana gilānopi na muccati. Sabbattha dukkaṭāpatti veditabbāti ‘‘īdisesu gilānopi na muccatī’’ti dassanatthaṃ vuttaṃ. Aññampi hi yathāvuttaṃ upajjhāyavattaṃ anādariyena akarontassa agilānassa vattabhede sabbattha dukkaṭameva, teneva vakkhati ‘‘agilānena hi saddhivihārikena saṭṭhivassenapi sabbaṃ upajjhāyavattaṃ kātabbaṃ, anādariyena akarontassa vattabhede dukkaṭaṃ. Na-kārapaṭisaṃyuttesu pana padesu gilānassapi paṭikkhittakiriyaṃ karontassa dukkaṭamevā’’ti. Āpattisāmantā bhaṇamānoti padasodhamma(pāci. 44 ādayo)-duṭṭhullādivasena [Pg.4] (pārā. 283) āpattiyā āsannavācaṃ bhaṇamāno. Āpattiyā āsannavācanti ca āpattijanakameva vacanaṃ sandhāya vadati. Yāya hi vācāya āpattiṃ āpajjati, sā vācā āpattiyā āsannāti vuccati. “सगुणं कत्वा” (दुहेरी करून) म्हणजे— उत्तरासंग आणि संघात (Saṅghāṭi) हे दोन चीवर एकत्र करून, ते दोन्ही संघात दिले पाहिजेत. कारण सर्वच चीवरांना एकत्र जोडलेले असल्यामुळे ‘संघात’ (Saṅghāṭī) असे म्हटले जाते. म्हणूनच “संघात दिले पाहिजेत” असे म्हटले आहे. “पदवीतिहारेहि” या पाठामध्ये— जेथे पाऊल टाकले जाते ते ‘पदवीतिहार’ (पाऊल टाकण्याची जागा) होय. फार घाईघाईने किंवा रेंगाळत न चालता (दुतविलम्बितं अकत्वा), समान गतीने चालताना दोन पावलांमधील अंतर एक मुठ्ठी आणि एक वित एवढे (मुट्ठिरतनमत्तं) असावे. किंवा पावलांचे उचलणे, पुढे नेणे आणि खाली ठेवणे याला ‘पदवीतिहार’ (पाऊल टाकणे) म्हणतात; असा येथे अर्थ समजावा. “उपाध्याय बोलत असताना मध्येच दुसरे बोलणे सुरू करू नये” (न उपज्झायस्स भणमानस्स अन्तरन्तरा कथा ओपातेतब्बा) याचा अर्थ असा की— गावात किंवा इतर ठिकाणी उपाध्याय बोलत असताना, त्यांचे बोलणे पूर्ण होण्यापूर्वी मध्येच दुसरी कोणतीही चर्चा सुरू करू नये. “इथून पुढे” (इतो पट्ठाय) म्हणजे— “न उपज्झायस्स भणमानस्स” यातील ‘न’ (नकारार्थी) अक्षरापासून पुढे. यावरून हे दर्शवले जाते की, “नातिदूरे” (फार दूर नाही) इत्यादी नकारार्थी शब्दांनी निषेध केलेल्या ठिकाणी कोणतीही आपत्ती (Āpatti - गुन्हा/दोष) होत नाही. “सर्वत्र दुक्कट आपत्ती होते” (सब्बत्थ दुक्कटआपत्ति) म्हणजे— संकट, वेडेपणा, चित्तभ्रम किंवा वेदनेने पीडित असणे इत्यादी परिस्थितींशिवाय (आपदा-उम्मत्त-खित्तचित्त-वेदनाट्टतादीहि विना), नियम (पण्णत्ति) माहीत नसतानाही बोलणाऱ्याला आणि आजारी असलेल्याला देखील दुक्कट (Dukkaṭa - दुष्कृत्य) आपत्तीच होते. कारण संकटाच्या वेळी मध्येच बोलणे योग्य ठरते, आणि ‘न’ अक्षराने निषेध केलेल्या इतर अशाच प्रसंगी देखील; परंतु इतर सामान्य प्रसंगी आजारी व्यक्तीचीही सुटका होत नाही. “सर्वत्र दुक्कट आपत्ती समजावी” हे “अशा प्रसंगी आजारी व्यक्तीचीही सुटका होत नाही” हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण, जो निरोगी (अगिलान) भिक्खू आदराच्या अभावामुळे वर सांगितल्याप्रमाणे उपाध्यायांचे कर्तव्य पाळत नाही, त्याला कर्तव्यभंगामुळे सर्व ठिकाणी दुक्कट आपत्तीच होते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल की— “निरोगी सद्धिविहारिकाने, जरी तो साठ वर्षांचा (दीक्षित) असला तरीही, उपाध्यायांची सर्व कर्तव्ये केलीच पाहिजेत; आदराच्या अभावामुळे ती न केल्यास कर्तव्यभंगामुळे दुक्कट आपत्ती होते. परंतु ‘न’ अक्षराने जोडलेल्या निषेधाच्या बाबतीत, आजारी व्यक्तीने देखील निषिद्ध कर्म केल्यास दुक्कट आपत्तीच होते.” “आपत्तीच्या जवळ जाणारे बोलणारा” (आपत्तिसामन्ता भणमानो) म्हणजे— पदसोधम्म (न दीक्षित झालेल्या व्यक्तीसोबत एका दमात धम्म शिकवणे), दुट्ठुल्ला (अश्लील भाषा) इत्यादींच्या नियमांनुसार आपत्तीच्या जवळ जाणारे शब्द बोलणारा. आणि “आपत्तीच्या जवळ जाणारे शब्द” हे केवळ आपत्ती निर्माण करणाऱ्या वचनांना उद्देशूनच म्हटले आहे. कारण ज्या वाणीमुळे मनुष्य आपत्तीत पडतो, ती वाणी ‘आपत्तीच्या जवळ असणारी’ म्हटली जाते। Cīvarena pattaṃ veṭhetvāti ettha ‘‘uttarāsaṅgassa ekena kaṇṇena veṭhetvā’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Heṭṭhāpīṭhaṃ vā parāmasitvāti idaṃ pubbe tattha ṭhapitapattādinā asaṅghaṭṭanatthāya vuttaṃ. Cakkhunā oloketvāpi aññesaṃ abhāvaṃ ñatvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati eva. Caturaṅgulaṃ kaṇṇaṃ ussāretvāti kaṇṇaṃ caturaṅgulappamāṇaṃ atirekaṃ katvā evaṃ cīvaraṃ saṅgharitabbaṃ. Obhoge kāyabandhanaṃ kātabbanti kāyabandhanaṃ saṅgharitvā cīvarabhoge pakkhipitvā ṭhapetabbaṃ. Sace piṇḍapāto hotīti ettha yo gāmeyeva vā antaraghare vā paṭikkamane vā bhuñjitvā āgacchati, piṇḍaṃ vā na labhati, tassa piṇḍapāto na hoti, gāme abhuttassa pana laddhabhikkhassa vā hoti, tasmā ‘‘sace piṇḍapāto hotī’’tiādi vuttaṃ. Tattha gāmeti gāmapariyāpanne tādise kismiñci padese. Antaraghareti antogehe. Paṭikkamaneti āsanasālāyaṃ. Sacepi tassa na hoti, bhuñjitukāmo ca hoti, udakaṃ datvā attanā laddhatopi piṇḍapāto upanetabbo. Tikkhattuṃ pānīyena pucchitabboti sambandho, ādimhi majjhe anteti evaṃ tikkhattuṃ pucchitabboti attho. Upakaṭṭhoti āsanno. Dhotavālikāyāti udakena gataṭṭhāne nirajāya parisuddhavālikāya. “चीवराने पात्र वेढून” (चीवरेन पत्तं वेठेत्वा) या पाठामध्ये— “उत्तरासंगाच्या एका टोकाने वेढून” असे गन्थिपदांमध्ये सांगितले आहे. “खालच्या पीठाला (पाटाचा/स्टूलचा खालचा भाग) स्पर्श करून” (हेट्ठापीठं वा परामसित्वा) हे पूर्वी तेथे ठेवलेल्या पात्रादींशी टक्कर होऊ नये (ते आदळू नये) म्हणून सांगितले आहे. डोळ्यांनी पाहून आणि इतर वस्तू तेथे नसल्याचे निश्चित करून देखील ते ठेवणे योग्यच आहे. “चार बोटे कोपरा बाहेर काढून” (चतुरङ्गुलं कण्णं उस्सारेत्वा) म्हणजे— कोपरा चार बोटांच्या प्रमाणात अधिक बाहेर काढून अशा प्रकारे चीवर घडी करून ठेवावे. “घडीमध्ये कायबंधन (कमरपट्टा) ठेवावे” (ओभोगे कायबन्धनं कातब्बं) म्हणजे— कायबंधन (Kāyabandhana) घडी करून चीवराच्या घडीमध्ये ठेवून द्यावे. “जर पिंडपात (भिक्षा-अन्न) असेल तर” (सचे पिण्डपातो होति) या पाठामध्ये— जो भिक्खू गावात, घरामध्ये किंवा आसनशाळेत (पटिक्कमने) भोजन करून परत येतो, किंवा ज्याला भिक्षा मिळत नाही, त्याच्यासाठी पिंडपात नसतो. परंतु ज्याने गावात भोजन केलेले नाही किंवा ज्याला भिक्षा मिळाली आहे, त्याच्यासाठी तो असतो; म्हणूनच “जर पिंडपात असेल तर” इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, “गावात” (गामे) म्हणजे गावाच्या अंतर्गत असलेल्या अशा कोणत्याही ठिकाणी. “घरामध्ये” (अन्तरघरे) म्हणजे घराच्या आत. “आसनशाळेत” (पटिक्कमने) म्हणजे आसनशाळेत (बैठकीच्या सभागृहात). जरी त्याच्यासाठी पिंडपात नसेल, पण त्याला भोजन करण्याची इच्छा असेल, तर पाणी देऊन स्वतःला मिळालेला पिंडपात देखील त्याच्यासमोर सादर करावा. “पिण्याच्या पाण्याविषयी तीन वेळा विचारले पाहिजे” (तिक्खत्तुं पानीयेन पुच्छितब्बो) असा संबंध आहे; म्हणजेच सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी अशा प्रकारे तीन वेळा विचारले पाहिजे, असा अर्थ आहे. “उपकट्ठो” म्हणजे जवळ (आसन्न). “धोतवालिकाय” म्हणजे पाणी वाहून गेलेल्या जागी असलेल्या धुळीशिवायच्या स्वच्छ वाळूच्या ढिगाऱ्यावर। Niddhūmeti jantāghare jalamānaaggidhūmarahite. Jantāgharañhi nāma himapātabahukesu desesu tappaccayarogapīḷādinivāraṇatthaṃ sarīrasedatāpanaṭṭhānaṃ. Tattha kira andhakārapaṭicchannatāya [Pg.5] bahūpi ekato pavisitvā cīvaraṃ nikkhipitvā aggitāpaparihārāya mattikāya mukhaṃ limpitvā sarīraṃ yāvadatthaṃ sedetvā cuṇṇādīhi ubbaṭṭetvā nahāyanti. Teneva pāḷiyaṃ (mahāva. 66) ‘‘cuṇṇaṃ sannetabba’’ntiādi vuttaṃ. Sace ussahatīti sace pahoti. Vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘kenaci gelaññena anabhibhūto hotī’’ti. Apaṭighaṃsantenāti bhūmiyaṃ apaṭighaṃsantena. Kavāṭapīṭhanti kavāṭapīṭhañca piṭṭhasaṅghātañca acchupantena. Santānakanti yaṃ kiñci kīṭakulāvakamakkaṭakasuttādi. Ullokā paṭhamaṃ ohāretabbanti ullokato paṭhamaṃ ullokaṃ ādiṃ katvā avaharitabbanti attho. Ullokanti ca uddhaṃ olokanaṭṭhānaṃ, uparibhāganti attho. Ālokasandhikaṇṇabhāgāti ālokasandhibhāgā ca kaṇṇabhāgā ca, abbhantarabāhiravātapānakavāṭakāni ca gabbhassa ca cattāro koṇā sammajjitabbāti attho. निद्धूमे म्हणजे जंतघरात (स्नानगृहात) जळणाऱ्या अग्नीच्या धुरापासून विरहित असलेल्या ठिकाणी. कारण जंतघर हे बर्फवृष्टी अधिक होणाऱ्या प्रदेशांमध्ये त्या कारणाने होणाऱ्या रोगांच्या पीडा इत्यादींचे निवारण करण्यासाठी शरीराला शेक देऊन घाम काढण्याचे ठिकाण आहे. तेथे अंधारामुळे झाकलेले असल्यामुळे अनेक जण एकत्र प्रवेश करून, चीवर बाजूला ठेवून, अग्नीच्या उष्णतेपासून रक्षण करण्यासाठी चेहऱ्याला माती लावून, शरीराला पाहिजे तितका घाम आणून, सुगंधी चूर्ण इत्यादींनी अंग घासून स्नान करतात. म्हणूनच पाळीमध्ये (महावग्ग ६६) 'चूर्ण मळले पाहिजे' इत्यादी म्हटले आहे. सचे उस्सहिति म्हणजे जर समर्थ असेल तर. 'कोणत्याही आजाराने ग्रस्त नसलेला' या आधीच सांगितलेल्या अर्थाचे हे स्पष्टीकरण करते. अपटिघंसन्तेन म्हणजे जमिनीला न घासता (स्पर्श न करता). कवाटपीठं म्हणजे दरवाजाचे तावदान आणि दरवाजाची चौकट यांना स्पर्श न करता. सन्तानकं म्हणजे कीटकांचे घर, कोळ्याचे जाळे इत्यादी काहीही. उल्लोका पठमं ओहारेतब्बं म्हणजे छतापासून सुरुवात करून प्रथम वर पाहून खाली उतरवावे असा अर्थ आहे. उल्लोकं म्हणजे वर पाहण्याचे ठिकाण, म्हणजेच वरचा भाग (छत) असा अर्थ आहे. आलोकसन्धिकण्णभागा म्हणजे खिडक्यांचे भाग आणि कोपरे, तसेच आतील व बाहेरील खिडक्यांचे कवाडे आणि खोलीचे चारही कोपरे झाडले पाहिजेत असा अर्थ आहे. Aññattha netabboti yattha vihārato sāsane anabhirati uppannā, tato aññattha kalyāṇamittādisampattiyuttaṭṭhāne netabbo. Na ca acchinne theve pakkamitabbanti rajitacīvarato yāva appamattakampi rajanaṃ gaḷati, na tāva pakkamitabbaṃ. Na upajjhāyaṃ anāpucchā ekaccassa patto dātabbotiādi sabbaṃ upajjhāyassa visabhāgapuggalānaṃ vasena kathitaṃ. Ettha ca visabhāgapuggalānanti lajjino vā alajjino vā upajjhāyassa avaḍḍhikāme sandhāya vuttaṃ. Sace pana upajjhāyo alajjī ovādampi na gaṇhāti, lajjino ca etassa visabhāgā honti, tattha upajjhāyaṃ vihāya lajjīheva saddhiṃ āmisādiparibhogo kātabbo. Upajjhāyādibhāvo hettha nappamāṇanti daṭṭhabbaṃ. Pariveṇaṃ gantvāti upajjhāyassa pariveṇaṃ gantvā. Susānanti idaṃ upalakkhaṇaṃ. Upacārasīmato [Pg.6] bahi gantukāmena anāpucchā gantuṃ na vaṭṭati. Vuṭṭhānamassa āgametabbanti gelaññato vuṭṭhānaṃ assa āgametabbaṃ. अञ्ञत्थ नेतब्बो म्हणजे ज्या विहारातून शासनाविषयी अरती (उदासीनता) उत्पन्न झाली असेल, तेथून दुसऱ्या कल्याणमित्रादी संपत्तीने युक्त असलेल्या ठिकाणी घेऊन जावे. न च अच्छिन्ने थेवे पक्कमितब्बं म्हणजे रंगवलेल्या चीवरातून जोपर्यंत अगदी थोडासाही रंग गळत असेल, तोपर्यंत निघून जाऊ नये. न उपज्झायं अनापुच्छा एकच्चस्स पत्तो दातब्बो इत्यादी सर्व काही उपाध्यायांच्या विसभाग (अयोग्य/प्रतिकूल) पुद्गलांच्या संदर्भात सांगितले आहे. येथे 'विसभाग पुद्गल' म्हणजे उपाध्यायांचे अकल्याण इच्छिणारे, मग ते लज्जी (शीलवान) असोत वा अलज्जी (शीलहीन) असोत, त्यांच्या उद्देशाने म्हटले आहे. परंतु जर उपाध्याय अलज्जी असतील आणि उपदेशही स्वीकारत नसतील, आणि लज्जी भिक्खू त्यांच्याशी विसभाग (असंगत) असतील, तर तेथे उपाध्यायांना सोडून केवळ लज्जी भिक्खूंसोबतच आमिष (अन्न-वस्त्र इत्यादी) उपभोग केला पाहिजे. येथे उपाध्याय असणे हे प्रमाण मानले जाऊ नये, असे समजावे. परिवेणं गन्त्वा म्हणजे उपाध्यायांच्या परिवेणात (कुटीच्या आवारात) जाऊन. सुसानं हे केवळ एक उपलक्षण (उदाहरण) आहे. उपचार सीमेच्या बाहेर जाऊ इच्छिणाऱ्याने न विचारता जाणे योग्य नाही. वुट्ठानमस्स आगमेतब्बं म्हणजे त्याच्या आजारातून बरे होण्याची प्रतीक्षा करावी. Upajjhāyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. उपाध्यायवत्तकथावण्णना (उपाध्याय-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Ācariyavattakathāvaṇṇanā आचरियवत्तकथावण्णना (आचार्य-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) 184. Ācariyavattakathāyaṃ ko ācariyo, kenaṭṭhena ācariyo, katividho ācariyo, kathaṃ gahito ācariyo, kena vattitabbaṃ ācariyavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko ācariyoti ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dasavassaṃ nissāya vatthuṃ dasavassena nissayaṃ dātu’’ntiādivacanato (mahāva. 77) byattibalasampanno dasavasso vā atirekadasavasso vā bhikkhu ācariyo. Kenaṭṭhena ācariyoti antevāsikena ābhuso caritabboti ācariyo, upaṭṭhātabboti attho. Katividho ācariyoti nissayācariyapabbajjācariyaupasampadācariyadhammācariyavasena catubbidho. Tattha nissayaṃ gahetvā taṃ nissāya vatthabbo nissayācariyo. Pabbajitakāle sikkhitabbasikkhāpako pabbajjācariyo. Upasampadakāle kammavācānussāvako upasampadācariyo. Buddhavacanasikkhāpako dhammācariyo nāma. Kathaṃ gahito hoti ācariyoti antevāsikena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me, bhante, hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti tikkhattuṃ vutte ācariyo ‘‘sāhū’’ti vā ‘‘lahū’’ti vā ‘‘opāyika’’nti vā ‘‘patirūpa’’nti vā ‘‘pāsādikena sampādehī’’ti vā kāyena viññāpeti[Pg.7], vācāya viññāpeti, kāyavācāhi viññāpeti, gahito hoti ācariyo. १८४. आचार्य-कर्तव्य-कथेमध्ये (आचरियवत्तकथेत) - आचार्य कोण आहेत? कोणत्या अर्थाने आचार्य म्हणतात? आचार्य किती प्रकारचे आहेत? आचार्य कसे स्वीकारले जातात? आचार्यांचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे? आणि ते कर्तव्य कोणते आहे? त्यामध्ये 'आचार्य कोण आहेत?' यावर - 'भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की दहा वर्षे दुसऱ्याच्या आश्रयाने राहावे आणि दहा वर्षांच्या भिक्खूने आश्रय द्यावा' इत्यादी वचनानुसार (महावग्ग ७७) जो विनय जाणणारा व सामर्थ्यवान आहे, असा दहा वर्षांचा किंवा दहा वर्षांपेक्षा अधिक वर्षांचा भिक्खू म्हणजे आचार्य होय. 'कोणत्या अर्थाने आचार्य म्हणतात?' यावर - अंतवासीने (शिष्याने) ज्यांच्याजवळ निरंतर राहावे आणि आचरण करावे, म्हणजेच ज्यांची सेवा करावी (उपट्ठातब्बो) ते आचार्य होत. 'आचार्य किती प्रकारचे आहेत?' यावर - निस्सयाचर्य, पब्बज्जाचर्य, उपसम्पदाचर्य आणि धम्माचर्य या भेदाने ते चार प्रकारचे आहेत. त्यामध्ये ज्यांच्याकडून आश्रय घेऊन, त्यांच्या आश्रयाने राहावे लागते ते 'निस्सयाचर्य' (आश्रय-आचार्य) होत. प्रव्रज्येच्या वेळी शिकायच्या शील-शिक्षणाचे जे अध्यापन करतात ते 'पब्बज्जाचर्य' (प्रव्रज्या-आचार्य) होत. उपसंपदेच्या वेळी जे कम्मवाचा (दीक्षाविधीचे मंत्र) पठण करतात ते 'उपसम्पदाचर्य' (उपसंपदा-आचार्य) होत. बुद्धवचनांचे जे अध्यापन करतात ते 'धम्माचर्य' (धम्म-आचार्य) होत. 'आचार्य कसे स्वीकारले जातात?' यावर - अंतवासीने (शिष्याने) एका खांद्यावर उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) करून, उकिडवे बसून, हात जोडून 'भन्ते, आपण माझे आचार्य व्हा, मी आपल्या आश्रयाने राहीन' असे तीन वेळा म्हटल्यावर, आचार्यांनी 'साहू' (उत्तम), 'लहू' (ठीक आहे), 'ओपायिकं' योग्य आहे, 'पतिरूपं' (अनुरूप आहे) किंवा 'पासादिकेन सम्पादेहि' (सौम्यतेने पूर्ण कर) असे शरीराने, वाणीने किंवा शरीर व वाणी या दोन्हीद्वारे सूचित केले की आचार्य स्वीकारले जातात. Kena vattitabbaṃ ācariyavattanti antevāsikena vattitabbaṃ ācariyavattaṃ. Byattena bhikkhunā pañca vassāni nissāya vatthabbaṃ, abyattena yāvajīvaṃ. Ettha sacāyaṃ bhikkhu vuḍḍhataraṃ ācariyaṃ na labhati, upasampadāya saṭṭhivasso vā sattativasso vā hoti, navakatarassapi byattassa santike ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘ācariyo me, āvuso, hohi, āyasmato nissāya vacchāmī’’ti evaṃ tikkhattuṃ vatvā nissayo gahetabbo. Gāmappavesanaṃ āpucchantenapi ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā ‘‘gāmappavesanaṃ āpucchāmi ācariyā’’ti vattabbaṃ. Esa nayo sabbaāpucchanesu. Katamaṃ taṃ vattanti ettha upajjhāyavattato aññaṃ natthīti āha ‘‘idameva ca…pe… ācariyavattanti vuccatī’’ti. Nanu upajjhācariyā bhinnapadatthā, atha kasmā idameva ‘‘ācariyavatta’’nti vuccatīti āha ‘‘ācariyassa kattabbattā’’ti. Yathā ekopi bhikkhu mātubhātābhūtattā ‘‘mātulo’’ti ca dhamme sikkhāpakattā ‘‘ācariyo’’ti ca vuccati, evaṃ ekameva vattaṃ upajjhāyassa kattabbattā ‘‘upajjhāyavatta’’nti ca ācariyassa kattabbattā ‘‘ācariyavatta’’nti ca vuccatīti adhippāyo. Evaṃ santepi nāme bhinne attho bhinno siyāti āha ‘‘nāmamattameva hettha nāna’’nti. Yathā ‘‘indo sakko’’tiādīsu nāmamattameva bhinnaṃ, na attho, evametthāpīti daṭṭhabboti. केन वत्तितब्बं आचरियवत्तं म्हणजे अंतवासीने (शिष्याने) आचार्यांचे कर्तव्य पाळले पाहिजे. विनय जाणणाऱ्या भिक्खूने पाच वर्षे आश्रयाने राहिले पाहिजे, तर विनय न जाणणाऱ्याने आयुष्यभर आश्रयानेच राहिले पाहिजे. येथे जर या भिक्खूला आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ असलेले आचार्य मिळाले नाहीत, आणि जरी तो उपसंपदेपासून साठ किंवा सत्तर वर्षांचा (ज्येष्ठ) असला, तरी त्याने आपल्यापेक्षा कनिष्ठ परंतु विनय जाणणाऱ्या भिक्खूच्या समोर उकिडवे बसून, हात जोडून 'आवुसो (मित्रा), आपण माझे आचार्य व्हा, मी आपल्या आश्रयाने राहीन' असे तीन वेळा म्हणून आश्रय घेतला पाहिजे. गावात प्रवेश करण्याची अनुमती मागतानाही उकिडवे बसून, हात जोडून 'आचार्या, मी गावात प्रवेश करण्याची अनुमती मागत आहे' असे म्हटले पाहिजे. सर्व प्रकारच्या अनुमती मागण्याच्या बाबतीत हाच नियम समजावा. कतमं तं वत्तं यावर, उपाध्याय-कर्तव्यापेक्षा दुसरे कोणतेही कर्तव्य नाही, म्हणून म्हटले आहे: 'हेच कर्तव्य... आचार्य-कर्तव्य म्हटले जाते.' उपाध्याय आणि आचार्य हे भिन्न अर्थाचे शब्द आहेत, मग याच कर्तव्याला 'आचार्य-कर्तव्य' का म्हटले जाते? यावर म्हटले आहे: 'कारण ते आचार्यांसाठी करायचे कर्तव्य आहे.' ज्याप्रमाणे एकच भिक्खू आईचा भाऊ असल्यामुळे 'मातुल' (मामा) आणि धम्माची शिकवण देणारा असल्यामुळे 'आचार्य' म्हटला जातो; त्याचप्रमाणे एकच कर्तव्य उपाध्यायांसाठी करायचे असल्यामुळे 'उपाध्याय-कर्तव्य' आणि आचार्यांसाठी करायचे असल्यामुळे 'आचार्य-कर्तव्य' म्हटले जाते, असा अभिप्राय आहे. असे असले तरी, नाव भिन्न असल्यामुळे अर्थ भिन्न होईल का? यावर म्हटले आहे: 'येथे केवळ नावाचाच फरक आहे.' ज्याप्रमाणे 'इंद्र, शक्र' इत्यादी नावांमध्ये केवळ नाव भिन्न आहे, अर्थ नाही; त्याचप्रमाणे येथेही समजावे. Idāni tasmiṃ vatte saddhivihārikaantevāsikānaṃ vasena labbhamānaṃ kañci visesaṃ dassento ‘‘tattha yāva cīvararajana’’ntyādimāha. Tato upajjhāyācariyānaṃ vasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘upajjhāye’’tyādimāha. Tesu vattaṃ sādiyantesu āpatti, asādiyantesu anāpatti, tesu ajānantesu[Pg.8], ekassa bhārakaraṇepi anāpattīti ayamettha piṇḍattho. Idāni antevāsikavisesavasena labbhamānavisesaṃ dassetumāha ‘‘ettha cā’’tiādi. आता त्या कर्तव्यामध्ये सद्धि विहारिक आणि अंतवासी यांच्या संदर्भात मिळणारा विशेष भेद दाखवताना 'तेथे जोपर्यंत चीवर रंगवणे...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यानंतर उपाध्याय आणि आचार्य यांच्या संदर्भात विशेष भेद दाखवण्यासाठी 'उपाध्यायांच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. त्यांनी कर्तव्याचा स्वीकार केला तर आपत्ती (दोष) होते, स्वीकार केला नाही तर आपत्ती होत नाही; त्यांना माहिती नसेल तर, किंवा एकानेच भार उचलला तरी आपत्ती होत नाही, हा येथे सारांश आहे. आता अंतवासीच्या विशेष भेदानुसार मिळणारा विशेष दाखवण्यासाठी 'येथे...' इत्यादी म्हटले आहे. Ācariyavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. आचरियवत्तकथावण्णना (आचार्य-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā सद्धिविहारिकवत्तकथावण्णना (सद्धि विहारिक-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) Saddhivihārikavatte ko saddhivihāriko, kenaṭṭhena saddhivihāriko, kena vattitabbaṃ saddhivihārikavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko saddhivihārikoti upasampanno vā hotu sāmaṇero vā, yo upajjhaṃ gaṇhāti, so saddhivihāriko nāma. Kenaṭṭhena saddhivihārikoti upajjhāyena saddhiṃ vihāro etassa atthīti saddhivihārikoti atthena. Kena vattitabbaṃ saddhivihārikavattanti upajjhāyena vattitabbaṃ. Tena vuttaṃ vattakkhandhake (mahāva. 378) ‘‘tena hi, bhikkhave, upajjhāyānaṃ saddhivihārikesu vattaṃ paññapessāmi, yathā upajjhāyehi saddhivihārikesu vattitabba’’nti. Katamaṃ taṃ vattanti idāni pakaraṇāgataṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe saṅkheparucittā, ācariyasaddhivihārikaantevāsikavattānañca samānattā dvepi ekato vuttā, tathāpi vattakkhandhake visuṃ visuṃ āgatattā visuṃ visuṃyeva kathayāma. सद्धि विहारिक-कर्तव्यामध्ये (सद्धिविहारिकवत्तात) - सद्धि विहारिक कोण आहे? कोणत्या अर्थाने सद्धि विहारिक म्हणतात? सद्धि विहारिकाचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे? आणि ते कर्तव्य कोणते आहे? त्यामध्ये 'सद्धि विहारिक कोण आहे?' यावर - उपसंपन्न (भिक्खू) असो वा सामणेर असो, जो उपाध्यायांना स्वीकारतो, तो 'सद्धि विहारिक' होय. 'कोणत्या अर्थाने सद्धि विहारिक म्हणतात?' यावर - उपाध्यायांसोबत ज्यांचे एकत्र राहणे (सद्धिं विहारो) होते, या अर्थाने तो 'सद्धि विहारिक' होय. 'सद्धि विहारिकाचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे?' यावर - उपाध्यायांनी ते पाळले पाहिजे. म्हणूनच वत्तक्खन्धकात (महावग्ग ३७८) म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, म्हणून मी उपाध्यायांचे सद्धि विहारिकांविषयीचे कर्तव्य प्रज्ञप्त करतो, ज्याप्रमाणे उपाध्यायांनी सद्धि विहारिकांशी वागले पाहिजे.' 'ते कर्तव्य कोणते आहे?' यावर - आता ते ग्रंथात आले आहे. परंतु या ग्रंथात संक्षेप आवडत असल्यामुळे, आणि आचार्य, सद्धि विहारिक व अंतवासी यांची कर्तव्ये समान असल्यामुळे दोन्ही एकत्रच सांगितली आहेत; तरीही वत्तक्खन्धकात ती वेगवेगळी आली असल्यामुळे आपण वेगवेगळीच सांगू. Saṅgahetabbo anuggahetabboti uddesādīhissa saṅgaho ca anuggaho ca kātabbo. Tattha uddesoti pāḷivacanaṃ. Paripucchāti pāḷiyā atthavaṇṇanā. Ovādoti anotiṇṇe vatthusmiṃ ‘‘idaṃ karohi, idaṃ mā karitthā’’ti vacanaṃ. Anusāsanīti otiṇṇe vatthusmiṃ. Apica otiṇṇe vā anotiṇṇe vā paṭhamaṃ vacanaṃ ovādo, punappunaṃ vacanaṃ anusāsanīti [Pg.9] daṭṭhabbaṃ. Sace upajjhāyassa patto hotīti sace atirekapatto hoti. Esa nayo sabbattha. Parikkhāroti aññopi samaṇaparikkhāro. Idha ussukkaṃ nāma dhammiyena nayena uppajjamānaupāyapariyesanaṃ. Ito paraṃ dantakaṭṭhadānaṃ ādiṃ katvā ācamanakumbhiyā udakasiñcanapariyosānaṃ vattaṃ gilānasseva saddhivihārikassa kātabbaṃ. Anabhirativūpakāsanādi pana agilānassapi kattabbameva. Cīvaraṃ rajantenāti ‘‘evaṃ rajeyyāsī’’ti upajjhāyato upāyaṃ sutvā rajantena. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Saṅgahetabbo anuggahetabbotiādīsu anādariyaṃ paṭicca dhammāmisehi asaṅgaṇhantānaṃ ācariyupajjhāyānaṃ dukkaṭaṃ vattabhedattā. Teneva parivārepi (pari. 322) ‘‘na dento āpajjatī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बो म्हणजे उद्देस (पाठांतर) इत्यादींद्वारे त्याचा संग्रह (साहाय्य) आणि अनुग्रह (कृपा) केला पाहिजे. त्यामध्ये उद्देस म्हणजे पाळीवचन (मूळ पाळी संहिता). परिपुच्छा म्हणजे पाळीचे अर्थ-स्पष्टीकरण (टीका). ओवाद म्हणजे गुन्हा घडण्यापूर्वी 'हे कर, हे करू नकोस' असे सांगणे. अनुसासनी म्हणजे गुन्हा घडल्यानंतर दिलेला उपदेश. शिवाय, गुन्हा घडलेला असो वा नसो, पहिल्यांदा सांगणे म्हणजे 'ओवाद' आणि वारंवार सांगणे म्हणजे 'अनुसासनी' असे समजावे. सचे उपज्झायस्स पत्तो होति म्हणजे जर अतिरिक्त पात्र (भिक्षापात्र) असेल तर. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. परिक्खारो म्हणजे इतरही श्रमण-परिकार (साहित्य). येथे उस्सुक्कं (उत्सुकता/प्रयत्न) म्हणजे धार्मिक मार्गाने आवश्यक वस्तू मिळवण्याचा उपाय शोधणे. यानंतर, दंतकाष्ठ (दातून) देण्यापासून ते चूळ भरण्याच्या भांड्यात पाणी ओतण्यापर्यंतचे कर्तव्य केवळ आजारी असलेल्या सद्धि विहारिकासाठीच केले पाहिजे. परंतु अरती (उदासीनता) दूर करणे इत्यादी कर्तव्ये आजारी नसलेल्यासाठीही केलीच पाहिजेत. चीवरं रजन्तेन म्हणजे उपाध्यायांकडून 'अशा प्रकारे रंगवावे' असा उपाय ऐकून चीवर रंगवणाऱ्याने. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'सङ्गहेतब्बो अनुग्गहेतब्बो' इत्यादींमध्ये, अनादरामुळे धम्म आणि आमिषाने (अन्न-वस्त्र इत्यादींनी) संग्रह न करणाऱ्या आचार्य व उपाध्यायांना कर्तव्यभंगामुळे दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होते. म्हणूनच परिवारातही (परिवर ३२२) 'न देणारा आपत्तीला प्राप्त होतो' असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Saddhivihārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. सद्धिविहारिकवत्तकथावण्णना (सद्धि विहारिक-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Antevāsikavattakathāvaṇṇanā अन्तेवासिकवत्तकथावण्णना (अंतवासी-कर्तव्य-कथेचे स्पष्टीकरण) Antevāsikavatte ko antevāsiko, kenaṭṭhena antevāsiko, katividhā antevāsikā, kena vattitabbaṃ antevāsikavattaṃ, katamaṃ taṃ vattanti? Tattha ko antevāsikoti upasampanno vā hotu sāmaṇero vā, yo ācariyassa santike nissayaṃ gaṇhāti, yo vā ācariyassa ovādaṃ gahetvā pabbajati, yo vā tenānussāvito hutvā upasampajjati, yo vā tassa santike dhammaṃ pariyāpuṇāti, so sabbo antevāsikoti veditabbo. Tattha paṭhamo nissayantevāsiko nāma, dutiyo [Pg.10] pabbajjantevāsiko nāma, tatiyo upasampadantevāsiko nāma, catuttho dhammantevāsiko nāma. Aññattha pana sippantevāsikopi āgato, so idha nādhippeto. Kenaṭṭhena antevāsikoti ante vasatīti antevāsiko aluttasamāsavasena. Katividhā antevāsikāti yathāvuttanayena catubbidhā antevāsikā. अंतवासी-कर्तव्यामध्ये (अन्तेवासिकवत्तात) - अंतवासी कोण आहे? कोणत्या अर्थाने अंतवासी म्हणतात? अंतवासी किती प्रकारचे आहेत? अंतवासीचे कर्तव्य कोणी पाळले पाहिजे? आणि ते कर्तव्य कोणते आहे? त्यामध्ये 'अंतवासी कोण आहे?' यावर - उपसंपन्न (भिक्खू) असो वा सामणेर असो, जो आचार्यांच्या जवळ आश्रय घेतो, किंवा जो आचार्यांचा उपदेश घेऊन प्रव्रजित होतो, किंवा ज्यांच्याद्वारे कम्मवाचा पठण केल्यावर उपसंपन्न होतो, किंवा जो त्यांच्याजवळ धम्माचे अध्ययन करतो, तो सर्व 'अंतवासी' म्हणून ओळखला जावा. त्यामध्ये पहिला 'निस्सयन्तेवासिक' (आश्रय-शिष्य), दुसरा 'पब्बज्जन्तेवासिक' (प्रव्रज्या-शिष्य), तिसरा 'उपसम्पदन्तेवासिक' (उपसंपदा-शिष्य) आणि चौथा 'धम्मन्तेवासिक' (धम्म-शिष्य) होय. इतर ठिकाणी 'सिप्पन्तेवासिक' (कला शिकणारा शिष्य) देखील आढळतो, परंतु तो येथे अभिप्रेत नाही. 'कोणत्या अर्थाने अंतवासी म्हणतात?' यावर - जो जवळ किंवा आत राहतो (अन्ते वसति) तो 'अंतवासी' होय, हा अलुत्तसमास आहे. 'अंतवासी किती प्रकारचे आहेत?' यावर - आधी सांगितलेल्या नियमानुसार अंतवासी चार प्रकारचे आहेत. Kena vattitabbaṃ antevāsikavattanti catubbidhehi ācariyehi antevāsikesu vattitabbaṃ. Yathāha vattakkhandhake (cūḷava. 382) ‘‘tena hi, bhikkhave, ācariyānaṃ antevāsikesu vattaṃ paññapessāmi, yathā ācariyehi antevāsikesu vattitabba’’nti. Katamaṃ taṃ vattanti yaṃ bhagavatā vattakkhandhake vuttaṃ, idha ca saṅkhepena dassitaṃ, taṃ vattanti. Idha pana attho saddhivihārikavatte vuttanayeneva veditabbo. Ayaṃ pana viseso – etesu pabbajjantevāsiko ca upasampadantevāsiko ca ācariyassa yāvajīvaṃ bhāro, nissayantevāsiko ca dhammantevāsiko ca yāva samīpe vasanti, tāvadeva, tasmā ācariyehipi tesu sammā vattitabbaṃ. Ācariyantevāsikesu hi yo yo na sammā vattati, tassa tassa āpatti veditabbā. अंतेवासिकवत्त (शिष्याप्रतीचे कर्तव्य) कोणी पाळले पाहिजे? चार प्रकारच्या आचार्यांनी आपल्या अंतेवासिकांच्या (शिष्यांच्या) बाबतीत हे पाळले पाहिजे. जसे की वत्तक्खन्धकात (चूळवग्ग ३८२) म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, मी आचार्यांचे अंतेवासिकांविषयीचे कर्तव्य प्रस्थापित करीन, ज्याप्रमाणे आचार्यांनी अंतेवासिकांशी वर्तन केले पाहिजे.' ते कर्तव्य कोणते? जे भगवंतांनी वत्तक्खन्धकात सांगितले आहे आणि येथे थोडक्यात दर्शविले आहे, तेच ते कर्तव्य होय. परंतु येथे याचा अर्थ सद्धिविहारिकवत्तात (सहनिवासी शिष्याच्या कर्तव्यात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. मात्र यात हा विशेष फरक आहे – या शिष्यांमध्ये पब्बज्जा-अंतेवासिक (प्रव्रज्या-शिष्य) आणि उपसंपदा-अंतेवासिक (उपसंपदा-शिष्य) हे आचार्यांची आयुष्यभर जबाबदारी असतात; तर निस्सय-अंतेवासिक (निश्रय-शिष्य) आणि धम्म-अंतेवासिक (धम्म-शिष्य) हे जोपर्यंत आचार्यांच्या जवळ राहतात, तोपर्यंतच त्यांची जबाबदारी असतात. म्हणून आचार्यांनीही त्यांच्याशी योग्य प्रकारे वर्तन केले पाहिजे. आचार्य आणि अंतेवासिक यांच्यात जो कोणी योग्य प्रकारे वर्तन करत नाही, त्याला आपत्ती (नियमभंग) लागते असे समजावे. Antevāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. अंतेवासिकवत्तकथावण्णना (शिष्याप्रती कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Āgantukavattakathāvaṇṇanā आगंतुकवत्तकथावण्णना (आगंतुक भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) 185. Āgantukavatte āgacchatīti āgantuko, tena vattitabbanti āgantukavattaṃ. ‘‘Idāni ārāmaṃ pavisissāmī’’ti iminā upacārasīmāsamīpaṃ dasseti, tasmā upacārasīmāsamīpaṃ patvā upāhanāomuñcanādi sabbaṃ kātabbaṃ. Gahetvāti [Pg.11] upāhanadaṇḍakena gahetvā. Upāhanapuñchanacoḷakaṃ pucchitvā upāhanā puñchitabbāti ‘‘katarasmiṃ ṭhāne upāhanapuñchanacoḷaka’’nti āvāsike bhikkhū pucchitvā. Pattharitabbanti sukkhāpanatthāya ātape pattharitabbaṃ. Sace navako hoti, abhivādāpetabboti tassa vasse pucchite yadi daharo hoti, sayameva vandissati, tadā iminā vandāpito hoti. Nilloketabboti oloketabbo. Bahi ṭhitenāti bahi nikkhamantassa ahino vā amanussassa vā maggaṃ ṭhatvā ṭhitena nilloketabbo. Sesaṃ pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ. १८५. आगंतुकवत्तात (आगंतुक भिक्खूच्या कर्तव्यात) – जो येतो तो 'आगंतुक' होय, आणि त्याने जे पाळले पाहिजे ते 'आगंतुकवत्त' (आगंतुकाचे कर्तव्य) होय. 'आता मी आरामात (विहारात) प्रवेश करीन' या वाक्याने उपचार-सीमा-समीप (विहाराच्या बाह्य सीमेजवळील जागा) दर्शविली आहे. म्हणून उपचार-सीमेजवळ पोहोचल्यावर पादत्राणे काढणे इत्यादी सर्व गोष्टी केल्या पाहिजेत. 'घेऊन' (गहेत्वा) म्हणजे पादत्राणे आणि काठी हातात घेऊन. 'पादत्राणे पुसण्याचे कापड विचारून पादत्राणे पुसावीत' याचा अर्थ विहारातील रहिवासी भिक्खूंना (आवासिक भिक्खूंना) 'पादत्राणे पुसण्याचे कापड कोणत्या ठिकाणी आहे?' असे विचारून पादत्राणे पुसावीत. 'पसरवून ठेवावे' (पत्थरितब्बं) म्हणजे वाळवण्यासाठी उन्हात पसरवून ठेवावे. 'जर तो नवशिक्या (कनिष्ठ) असेल, तर त्याला अभिवादन करण्यास सांगावे' याचा अर्थ असा की, जेव्हा त्याच्या वर्षांविषयी (दीक्षा-ज्येष्ठतेविषयी) विचारले जाते, तेव्हा जर तो कनिष्ठ असेल, तर तो स्वतःच वंदन करेल; अशा वेळी या रहिवासी भिक्खूने त्याला वंदन करवून घेतले असे होते. 'निरीक्षण करावे' (निल्लोकेतब्बं) म्हणजे पाहावे. 'बाहेर उभे राहून' (बहि ठितेन) म्हणजे बाहेर जाणाऱ्या भिक्खूच्या मार्गात सर्प किंवा अमनुष्य (भूत-पिशाच इत्यादी) अडथळा बनून उभे तर नाहीत ना, हे पाहण्यासाठी बाहेर उभे राहून निरीक्षण करावे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. Āgantukavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. आगंतुकवत्तकथावण्णना (आगंतुक भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Āvāsikavattakathāvaṇṇanā आवासिकवत्तकथावण्णना (रहिवासी भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) 186. Āvāsikavatte āvasatīti āvāsiko, tena vattitabbanti āvāsikavattaṃ. Tattha āvāsikena bhikkhunā āgantukaṃ bhikkhuṃ vuḍḍhataraṃ disvā āsanaṃ paññapetabbantiādi pāḷiyaṃ (cūḷava. 359) āgatañca aṭṭhakathāyaṃ āgatañca (cūḷava. aṭṭha. 359) gahetabbaṃ, gahetvā vuttattā pākaṭameva, upāhanapuñchanaṃ pana attano rucivasena kātabbaṃ. Teneva hettha ‘‘sace ussahatī’’ti vuttaṃ, tasmā upāhanā apuñchantassapi anāpatti. Senāsanaṃ paññapetabbanti ettha ‘‘kattha mayhaṃ senāsanaṃ pāpuṇātī’’ti pucchitena senāsanaṃ paññapetabbaṃ, ‘‘etaṃ senāsanaṃ tumhākaṃ pāpuṇātī’’ti evaṃ ācikkhitabbanti attho. Papphoṭetvā pattharituṃ pana vaṭṭatiyeva. Etena mañcapīṭhādiṃ papphoṭetvā pattharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā dānampi senāsanapaññāpanamevāti dasseti. Mahāāvāsepi attano [Pg.12] santikaṃ sampattassa āgantukassa vattaṃ akātuṃ na labbhati. Sesaṃ purimasadisameva. १८६. आवासिकवत्तात (रहिवासी भिक्खूच्या कर्तव्यात) – जो राहतो तो 'आवासिक' (रहिवासी) होय, आणि त्याने जे पाळले पाहिजे ते 'आवासिकवत्त' (रहिवासी भिक्खूचे कर्तव्य) होय. त्यामध्ये, 'रहिवासी भिक्खूने आपल्यापेक्षा ज्येष्ठ असलेल्या आगंतुक भिक्खूला पाहून आसन तयार करावे' इत्यादी जे पाळीमध्ये (चूळवग्ग ३५९) आणि अट्ठकथेमध्ये आले आहे, ते स्वीकारले पाहिजे. ते स्वीकारून सांगितल्यामुळे ते अगदी स्पष्टच आहे. परंतु पादत्राणे पुसणे हे स्वतःच्या इच्छेनुसार करावे. म्हणूनच येथे 'जर तो समर्थ असेल/इच्छुक असेल' (सचे उस्स हती) असे म्हटले आहे. त्यामुळे पादत्राणे न पुसणाऱ्या भिक्खूलाही कोणतीही आपत्ती (नियमभंग) लागत नाही. 'शयनासन (राहण्याची जागा) तयार करावे' या वाक्यात – 'माझे शयनासन कोठे आहे?' असे विचारल्यावर शयनासन तयार करून द्यावे, आणि 'हे शयनासन तुमच्या वाट्याला आले आहे' असे सांगावे, असा याचा अर्थ आहे. तसेच ते झटकून पसरवणे योग्यच आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, खाट, पाट इत्यादी झटकून, पसरवून त्यावर पांघरूण किंवा चादर (पच्चत्थरण) देणे, हे देखील 'शयनासन तयार करणे' (सेनासनपञ्ञापन) च आहे. मोठ्या विहारात देखील आपल्याकडे आलेल्या आगंतुक भिक्खूचे कर्तव्य न करणे योग्य नाही (ते केलेच पाहिजे). उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. Āvāsikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. आवासिकवत्तकथावण्णना (रहिवासी भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Gamikavattakathāvaṇṇanā गमिकवत्तकथावण्णना (प्रवासी भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) 187. Gamikavatte gantuṃ bhabboti gamiko, tena vattitabbanti gamikavattaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā – dārubhaṇḍanti senāsanakkhandhake (cūḷava. 322) vuttaṃ mañcapīṭhādi. Mattikābhaṇḍampi rajanabhājanādi sabbaṃ tattha vuttappabhedameva. Taṃ sabbaṃ aggisālāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā guttaṭṭhāne paṭisāmetvā gantabbaṃ, anovassake pabbhārepi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Senāsanaṃ āpucchitvā pakkamitabbanti ettha yaṃ pāsāṇapiṭṭhiyaṃ vā pāsāṇatthambhesu vā katasenāsanaṃ, yattha upacikā nārohanti, taṃ anāpucchantassapi anāpatti. Catūsu pāsāṇesūtiādi upacikānaṃ uppattiṭṭhāne paṇṇasālādisenāsane kattabbākāradassanatthaṃ vuttaṃ. Appeva nāma aṅgānipi seseyyunti ayaṃ ajjhokāse ṭhapitamhi ānisaṃso. Ovassakagehe pana tiṇesu ca mattikāpiṇḍesu ca upari patantesu mañcapīṭhānaṃ aṅgānipi vinassanti. १८७. गमिकवत्तात (प्रवासी भिक्खूच्या कर्तव्यात) – जो प्रवासाला निघण्यास योग्य आहे तो 'गमिक' (प्रवासी) होय, आणि त्याने जे पाळले पाहिजे ते 'गमिकवत्त' (प्रवासी भिक्खूचे कर्तव्य) होय. त्यामध्ये कठीण शब्दांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे – 'दारुभांड' (लाकडी वस्तू) म्हणजे सेनासनक्खन्धकात (चूळवग्ग ३२२) सांगितलेली खाट, पाट इत्यादी. 'मत्तिकाभांड' (मातीची भांडी) देखील, जसे की रंगवण्याची भांडी इत्यादी, सर्व तेथे सांगितलेल्या प्रकारांमधीलच आहेत. त्या सर्व वस्तू अग्निशाळेत (शेकोटीच्या खोलीत) किंवा इतर कोणत्याही सुरक्षित ठिकाणी व्यवस्थित ठेवून मगच प्रवासाला निघावे. पाऊस न पडणाऱ्या डोंगराच्या गुहेत किंवा कपारीतही त्या ठेवणे योग्य आहे. 'शयनासनाचा निरोप घेऊन (परवानगी घेऊन) निघावे' या वाक्यात – जे शयनासन दगडाच्या शिळेवर किंवा दगडाच्या खांबांवर बनवलेले असते, जिथे वाळवी (उपकिका) चढू शकत नाही, तिथे परवानगी न घेता जाणाऱ्या भिक्खूलाही कोणतीही आपत्ती लागत नाही. 'चार दगडांवर' इत्यादी गोष्टी वाळवी लागण्याची शक्यता असलेल्या पर्णकुटीसारख्या शयनासनांच्या बाबतीत काय करावे, हे दर्शवण्यासाठी सांगितल्या आहेत. 'कदाचित त्याचे अवयव (पाय) तरी वाचतील' – हा फायदा उघड्या जागेत (अज्झोकास) वस्तू ठेवण्याचा आहे. परंतु गळक्या घरात (ओवस्सकगेह) वरून गवत आणि मातीचे ढेकूळ पडल्यास खाट आणि पाटांचे अवयव (भाग) देखील नष्ट होतात. Gamikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. गमिकवत्तकथावण्णना (प्रवासी भिक्खूच्या कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Bhattaggavattakathāvaṇṇanā भत्तग्गवत्तकथावण्णना (भोजनशाळेतील कर्तव्यकथेचे स्पष्टीकरण) 188. Vattakkhandhake imasmiṃ ṭhāne anumodanavattaṃ āgataṃ, tato bhattaggavattaṃ. Sāratthadīpaniyañca (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.373-374) ‘‘imasmiṃ vattakkhandhake [Pg.13] (cūḷava. 356) āgatāni āgantukāvāsikagamiyānumodanabhattaggapiṇḍacārikāraññikasenāsanajantāgharavaccakuṭiupajjhāyācariyasaddhivihārikaantevāsikavattāni cuddasa mahāvattāni nāmā’’ti anukkamo vutto, idha pana vinayasaṅgahappakaraṇe gamikavattato bhattaggavattaṃ āgataṃ, anumodanavattaṃ pana visuṃ avatvā bhattaggavatteyeva antogadhaṃ katvā pacchā vuttaṃ bhattaggaṃ gantvā bhatte bhutteyeva anumodanākaraṇato, pāḷiyañca aññesu vattesu viya ‘‘tena hi, bhikkhave, bhikkhunā anumodanavattaṃ paññāpessāmī’’ti visuṃ vattabhāvena anāgatattā bhattaggavatteyeva antogadhanti ācariyassa adhippāyo siyā. Imassa ca vinayālaṅkārapakaraṇassa tassā vaṇṇanābhūtattā saṃvaṇṇetabbakkameneva saṃvaṇṇanaṃ kathayissāma. १८८. वत्तक्खन्धकात या ठिकाणी अनुमोदनावत्त (कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे कर्तव्य) आले आहे, आणि त्यानंतर भत्तग्गवत्त (भोजनशाळेतील कर्तव्य) आले आहे. सारत्थदीपनीमध्ये (सारत्थदीपनी टीका, चूळवग्ग ३.३७३-३७४) देखील – 'या वत्तक्खन्धकात आलेली चौदा कर्तव्ये, म्हणजेच: आगंतुक, आवासिक, गमिय (प्रवासी), अनुमोदन, भत्तग्ग (भोजनशाळा), पिंडचारिक (भिक्षाटन), आरञ्ञिक (अरण्यवासी), शयनासन, जंताघर (स्नानगृह), वच्चकुटी (शौचालय), उपज्झाय (उपाध्याय), आचार्य, सद्धिविहारिक आणि अंतेवासिक ही चौदा महावत्ते (मोठी कर्तव्ये) आहेत' – असा अनुक्रम सांगितला आहे. परंतु येथे 'विनयसंगह-पकरण' ग्रंथात गमिकवत्तानंतर थेट भत्तग्गवत्त आले आहे. अनुमोदनावत्त स्वतंत्रपणे न सांगता, भत्तग्गवत्तातच त्याचा अंतर्भाव करून ते नंतर सांगितले आहे; कारण भोजनशाळेत जाऊन भोजन केल्यानंतरच अनुमोदन (कृतज्ञता व्यक्त) केले जाते. तसेच पाळीमध्ये इतर कर्तव्यांप्रमाणे 'म्हणूनच भिक्खूंनो, मी भिक्खूसाठी अनुमोदनावत्त प्रस्थापित करीन' असे स्वतंत्र कर्तव्य म्हणून आलेले नसल्यामुळे, त्याचा भत्तग्गवत्तातच अंतर्भाव केला आहे – असा आचार्यांचा (टीकाकारांचा) अभिप्राय असावा. आणि हा 'विनयालंकार-पकरण' ग्रंथ त्या 'विनयसंगहा'चे स्पष्टीकरण असल्यामुळे, आम्ही स्पष्टीकरणाच्या त्याच क्रमाने याचे स्पष्टीकरण करू. Bhuñjitabbanti bhattaṃ. Ajati gacchati pavattati etthāti aggaṃ. ‘‘Ādikoṭṭhāsakoṭīsu, puratoggaṃ vare tīsū’’ti abhidhānappadīpikāyaṃ āgatepi ‘‘rājagganti rājārahaṃ, salākagganti salākaggahaṇaṭṭhāna’’ntiādīsu aññatthesupi pavattanato bhattassa aggaṃ bhattaggaṃ, bhattaparivisanaṭṭhānaṃ, bhattagge vattitabbaṃ vattaṃ bhattaggavattanti viggaho. Tattha ārāme kālo ārocito hotīti ‘‘kālo bhante, niṭṭhitaṃ bhatta’’nti ārocito hoti. Timaṇḍalaṃ paṭicchādentenāti dve jāṇumaṇḍalāni nābhimaṇḍalañca paṭicchādentena. Parimaṇḍalaṃ nivāsetvāti samantato maṇḍalaṃ nivāsetvā. Uddhaṃ nābhimaṇḍalaṃ, adho jāṇumaṇḍalaṃ paṭicchādentena jāṇumaṇḍalassa heṭṭhā jaṅghaṭṭhito paṭṭhāya aṭṭhaṅgulamattaṃ nivāsanaṃ otāretvā nivāsetabbaṃ, tato paraṃ otārentassa dukkaṭanti vuttaṃ, yathānisinnassa jāṇumaṇḍalato heṭṭhā caturaṅgulamattaṃ paṭicchannaṃ hotīti mahāpaccariyaṃ [Pg.14] vuttaṃ. Kāyabandhanaṃ bandhitvāti tassa nivāsanassa upari kāyabandhanaṃ bandhitvā ‘‘na, bhikkhave, akāyabandhanena gāmo pavisitabbo, yo paviseyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 278) vuttattā. Saguṇaṃ katvāti idaṃ upajjhāyavatte vuttameva. ‘‘Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvāti pāsake gaṇṭhikaṃ pavesetvā antogāmo vā hotu vihāro vā, manussānaṃ parivisanaṭṭhānaṃ gacchantena cīvaraṃ pārupitvā kāyabandhanaṃ bandhitvā gamanameva vaṭṭatī’’ti mahāaṭṭhakathāsu vuttaṃ. Ettha ca manussānaṃ parivisanaṭṭhānanti yattha antovihārepi manussā saputtadārā āvasitvā bhikkhū netvā bhojenti. जे खाल्ले जाते ते 'भत्त' (भोजन/भात) होय. ज्यामध्ये ते उत्पन्न होते, जाते किंवा चालते ते 'अग्ग' होय. अभिधानप्पदीपिकामध्ये 'सुरुवात, भाग किंवा टोक या अर्थी अग्ग म्हणजे श्रेष्ठ, उत्तम किंवा तीन' असे आले असले, तरी 'राजग्ग' (राजासाठी योग्य) आणि 'सलाकाग्ग' (शलाका/तिकीट घेण्याची जागा) इत्यादी शब्दांमध्ये इतर अर्थांनीही त्याचा वापर होत असल्यामुळे, भक्ताचा (भोजनाचा) अग्रभाग म्हणजे 'भत्तग्ग' (भोजनशाळा) होय, म्हणजेच भोजन वाढण्याची जागा. भोजनशाळेत पाळायचे कर्तव्य म्हणजे 'भत्तग्गवत्त' (भोजनशाळेतील कर्तव्य) असा याचा विग्रह (शब्द-विश्लेषण) आहे. त्यामध्ये, 'विहारात वेळ झाली असल्याचे कळवले जाते' याचा अर्थ असा की, 'भंते, वेळ झाली आहे, भोजन तयार आहे' असे कळवले जाते. 'तिमंडल (तीन मंडले) झाकून' म्हणजे दोन्ही गुडघे (जाणुमंडल) आणि नाभी (नाभीमंडल - बेंबी) झाकून. 'परिमंडल निवासेत्वा' म्हणजे सर्व बाजूंनी व्यवस्थित गोल नेसून. वर नाभीमंडल आणि खाली गुडघे झाकत असताना, गुडघ्याच्या खाली नडगीपासून (जंघा) सुरू करून सुमारे आठ बोटे खाली येईल एवढे अंतर सोडून अंतर्वस्त्र (निवासक/अंथरूण) नेसावे. त्यापेक्षा जास्त खाली नेसणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती लागते असे म्हटले आहे. महापच्चरीमध्ये म्हटले आहे की, बसलेल्या स्थितीत गुडघ्यापासून खाली सुमारे चार बोटे भाग झाकलेला असावा. 'कायबंधन (कमरपट्टा) बांधून' म्हणजे त्या अंतर्वस्त्रावर कमरपट्टा बांधून; कारण 'भिक्खूंनो, कमरपट्ट्याशिवाय गावात प्रवेश करू नये, जो प्रवेश करेल त्याला दुक्कट आपत्ती लागेल' असे म्हटले आहे. 'सगुण कत्वा' (दोन पदरी करून) हे उपज्झायवत्तात (उपाध्याय कर्तव्यात) सांगितलेच आहे. 'गांठिका (बटण) लावून' म्हणजे लूपमध्ये (पाशकात) बटण अडकवून. महाअट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की, 'गावात असो वा विहारात, लोकांनी भोजन वाढण्याच्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्खूने चीवर (वस्त्र) परिधान करून आणि कमरपट्टा बांधूनच जाणे योग्य आहे.' आणि येथे 'लोकांनी भोजन वाढण्याची जागा' म्हणजे अशी जागा, जिथे विहाराच्या आत देखील लोक आपल्या पत्नी आणि मुलांसह राहतात आणि भिक्खूंना आमंत्रित करून भोजन देतात. Suppaṭicchannenāti na sasīsaṃ pārutena, atha kho gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā anuvātantena gīvaṃ paṭicchādetvā ubho kaṇṇe samaṃ katvā paṭisaṃharitvā yāva maṇibandhā paṭicchādentena. Susaṃvutenāti hatthaṃ vā pādaṃ vā akīḷāpentena, suvinītenāti attho. Okkhittacakkhunāti heṭṭhākhittacakkhunā. Yo anādariyaṃ paṭicca tahaṃ tahaṃ olokento bhiyyo taṃ taṃ disābhāgaṃ pāsādaṃ kūṭāgāraṃ vīthiṃ olokento gacchati, āpatti dukkaṭassa. Ekasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā hatthiassādiparissayābhāvaṃ oloketuṃ vaṭṭati. Appasaddenāti ettha kittāvatā appasaddo hoti? Dvādasahatthe gehe ādimhi saṅghatthero majjhe dutiyatthero ante tatiyattheroti evaṃ nisinnesu saṅghatthero dutiyena saddhiṃ manteti, dutiyatthero tassa saddañceva suṇāti, kathañca vavatthapeti, tatiyatthero pana saddameva suṇāti, kathaṃ na vavatthapeti, ettāvatā appasaddo hoti. Sace pana tatiyatthero kathaṃ vavatthapeti, mahāsaddo nāma hoti. ‘सुप्पटिच्छन्नेन’ (व्यवस्थित झाकलेले) म्हणजे डोक्यासह पांघरलेले नसून, बटण लावून, काठाने मान झाकून, दोन्ही कोपरे समान करून, घडी घालून मनगटापर्यंत (मणिबंध) भाग झाकलेला असावा. ‘सुसंवुतेन’ (संयमितपणे) म्हणजे हात किंवा पाय न हलवता (खेळवता), म्हणजेच 'उत्तम प्रकारे शिस्तबद्ध' (सुविनीतेन) असा याचा अर्थ आहे. ‘ओक्खित्तचक्खुना’ (खाली झुकलेली नजर ठेवून) म्हणजे नजर खाली ठेवून. जो कोणी अनादरामुळे (नियम न पाळण्याच्या वृत्तीमुळे) इकडे तिकडे पाहत, या किंवा त्या देशाकडे, प्रासादाकडे (वाड्याकडे), कुटागाराकडे (मजली घराकडे) किंवा रस्त्याकडे पाहत जातो, त्याला दुक्कट आपत्ती लागते. परंतु एका ठिकाणी उभे राहून हत्ती, घोडे इत्यादींचा काही धोका तर नाही ना, हे पाहणे योग्य आहे. ‘अप्पसद्देन’ (कमी आवाजात) – येथे कमी आवाज म्हणजे किती? बारा हात लांबीच्या घरात, सुरुवातीला संघत्थेर (सर्वात ज्येष्ठ भिक्खू), मध्ये दुसरे थेर आणि शेवटी तिसरे थेर अशा प्रकारे बसलेले असताना, संघत्थेर दुसऱ्या थेरांशी चर्चा करतात; तेव्हा दुसऱ्या थेरांना त्यांचा आवाज ऐकू येतो आणि शब्दही समजतात; परंतु तिसऱ्या थेरांना केवळ आवाज ऐकू येतो, पण शब्द समजत नाहीत. एवढ्या आवाजाला 'कमी आवाज' (अल्पशब्द) म्हटले जाते. पण जर तिसऱ्या थेरांनाही शब्द समजले, तर त्याला 'मोठा आवाज' (महाशब्द) म्हटले जाते. Na [Pg.15] ukkhittakāyāti na ukkhepena, itthambhūtalakkhaṇe karaṇavacanaṃ, ekato vā ubhato vā ukkhittacīvaro hutvāti attho. Antoindakhīlato paṭṭhāya na evaṃ gantabbaṃ. Nisinnakāle pana dhamakaraṇaṃ nīharantenapi cīvaraṃ anukkhipitvāva nīharitabbaṃ. Na ujjagghikāyāti na mahāhasitaṃ hasanto, vuttanayenevettha karaṇavacanaṃ. Na kāyappacālakanti kāyaṃ acāletvā kāyaṃ paggahetvā niccalaṃ katvā ujukena kāyena samena iriyāpathena. Na bāhuppacālakanti bāhuṃ acāletvā bāhuṃ paggahetvā niccalaṃ katvā. Na sīsappacālakanti sīsaṃ acāletvā sīsaṃ paggahetvā niccalaṃ ujuṃ ṭhapetvā. Na khambhakatoti khambhakato nāma kaṭiyaṃ hatthaṃ ṭhapetvā katakhambho. Na ukkuṭikāyāti ettha ukkuṭikā vuccati paṇhiyo ukkhipitvā aggapādehi vā aggapāde ukkhipitvā paṇhehiyeva vā bhūmiṃ phusantassa gamanaṃ. Karaṇavacanaṃ panettha vuttalakkhaṇameva. Na oguṇṭhitenāti sasīsaṃ pārutena. Na pallatthikāyāti na dussapallatthikāya. Ettha āyogapallatthikāpi dussapallatthikā eva. Na there bhikkhū anupakhajjāti there bhikkhū atiallīyitvā na nisīditabbaṃ. Na saṅghāṭiṃ ottharitvāti na saṅghāṭiṃ attharitvā nisīditabbaṃ. ‘न उक्खित्तकाया’ (शरीर वर न उचलून चालणे) म्हणजे टाचा वर उचलून किंवा मोठे पाऊल टाकून न चालणे. येथे 'इत्थंभूतलक्षण' (अशा स्थितीचे लक्षण) या अर्थी तृतीया विभक्ती (करणवचन) आहे. याचा अर्थ असा की, चीवर एका बाजूने किंवा दोन्ही बाजूंनी वर उचलून चालणे. विहाराच्या उंबरठ्याच्या (इंद्रखील) आतून पुढे अशा प्रकारे जाऊ नये. बसलेल्या वेळी मात्र, पाणी गाळण्याचे साधन (धम्मकरोण) बाहेर काढताना देखील चीवर वर न उचलताच ते बाहेर काढावे. ‘न उज्झग्घिकाय’ (मोठ्याने न हसणे) म्हणजे मोठा अट्टहास (महाहसित) करत न जाणे. येथेही तृतीया विभक्ती पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावी. ‘न कायप्पचालकं’ (शरीर न डोलवणे) म्हणजे शरीर न हलवता, शरीर स्थिर ठेवून, सरळ शरीराने आणि संतुलित शारीरिक मुद्रेने (इरियापथ) चालणे. ‘न बाहुप्पचालकं’ (हात न डोलवणे) म्हणजे बाहू (हात) न हलवता, हात स्थिर ठेवणे. ‘न सीसप्पचालकं’ (डोके न डोलवणे) म्हणजे डोके न हलवता, डोके स्थिर आणि सरळ ठेवणे. ‘न खम्भकतो’ (कमरेवर हात न ठेवणे) म्हणजे कमरेवर हात ठेवून उभे न राहणे. ‘न उक्कुटिकाय’ (उकिडवे किंवा पायाच्या बोटांवर न चालणे) – येथे 'उक्कुटिका' म्हणजे टाचा वर उचलून पायाच्या बोटांनी जमिनीला स्पर्श करत चालणे, किंवा पायाची बोटे वर उचलून केवळ टाचांनी जमिनीला स्पर्श करत चालणे होय. येथील तृतीया विभक्तीचा अर्थही पूर्वी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. ‘न ओगुण्ठितेन’ (डोके झाकून न जाणे) म्हणजे डोक्यासह पांघरून न जाणे. ‘न पल्लत्थिकाय’ (गुडघ्याभोवती कापड बांधून न बसणे) म्हणजे गुडघ्याभोवती कापडाचा पट्टा (दुस्सपल्लत्थिका) बांधून न बसणे. येथे 'आयोगपल्लत्थिका' (कमरपट्टा बांधणे) देखील 'दुस्सपल्लत्थिका' सारखीच मानली जाते. ‘न थेरे भिक्खू अनुपहज्ज’ (ज्येष्ठ भिक्खूंना त्रास न देणे) म्हणजे ज्येष्ठ भिक्खूच्या अगदी जवळ (दाटी करून) बसू नये. ‘न संघाटिं ओत्थरित्वा’ (संघाटी न पसरवणे) म्हणजे संघाटी (दुहेरी वस्त्र) पसरवून त्यावर बसू नये. Sakkaccanti satiṃ upaṭṭhāpetvā. Pattasaññīti patte saññaṃ katvā. Samasūpako nāma yattha bhattassa catutthabhāgappamāṇo sūpo hoti. Samatitthikanti samapuṇṇaṃ samabharitaṃ. Thūpīkataṃ piṇḍapātaṃ paṭiggaṇhāti, āpatti dukkaṭassāti ettha thūpīkato nāma pattassa antomukhavaṭṭilekhaṃ atikkamitvā kato, patte pakkhitto bharito pūritoti attho. Evaṃ kataṃ aggahetvā antomukhavaṭṭilekhāsamappamāṇo gahetabbo. ‘‘Yaṃ kañci yāguṃ vā bhattaṃ vā phalāphalaṃ vā āmisajātikaṃ samatitthikameva gahetabbaṃ, tañca kho adhiṭṭhānupagena [Pg.16] pattena, itarena pana thūpīkatampi vaṭṭati. Yāmakālikasattāhakālikayāvajīvikāni pana adhiṭṭhānupagapatte thūpīkatānipi vaṭṭanti. Yaṃ pana dvīsu pattesu bhattaṃ gahetvā ekasmiṃ pūretvā vihāraṃ pesetuṃ vaṭṭatī’’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Yaṃ patte pakkhipiyamānaṃ pūvaucchukhaṇḍaphalāphalādi heṭṭhā orohati, taṃ thūpīkataṃ nāma na hoti. Pūvavaṭaṃsakaṃ ṭhapetvā piṇḍapātaṃ denti, thūpīkatameva hoti. Pupphavaṭaṃsakatakkolakaṭukaphalādivaṭaṃsake pana ṭhapetvā dinnaṃ thūpīkataṃ na hoti. Bhattassa upari thālakaṃ vā pattaṃ vā ṭhapetvā pūretvā gaṇhāti, thūpīkataṃ nāma na hoti. Kurundiyampi vuttaṃ ‘‘thālake vā patte vā pakkhipitvā taṃ pattamatthake ṭhapetvā denti, pāṭekkabhājanaṃ vaṭṭati. Idha anāpattiyaṃ gilāno na āgato, tasmā gilānassapi thūpīkataṃ na vaṭṭati, sabbattha pana paṭiggahetumeva na vaṭṭati, paṭiggahitaṃ pana bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. 'सक्कच्चं' म्हणजे स्मृती जागृत ठेवून (आदरपूर्वक). 'पत्तसञ्ञी' म्हणजे पात्रावर लक्ष केंद्रित करून (पात्राची जाणीव ठेवून). 'समसूपक' म्हणजे जेथे भाताच्या चतुर्थांश प्रमाणात वरण (सूप) असते. 'समतित्थिकं' म्हणजे काठोकाठ भरलेले, समप्रमाणात पूर्ण भरलेले. 'ढिगाऱ्यासारखा (थूपीकत) केलेला पिंडपात ग्रहण केल्यास दुक्कट आपत्ती होते' यामध्ये 'थूपीकत' म्हणजे पात्राच्या आतील कडेच्या रेषेचे उल्लंघन करून वरपर्यंत ढीग करणे, पात्रात ओसंडून वाहण्याइतके भरणे असा अर्थ आहे. असे न घेता, पात्राच्या आतील कडेच्या रेषेच्या समप्रमाणातच अन्न घ्यावे. 'कोणतीही पेज (यागु), भात, फळे किंवा इतर कोणतेही आमिष (खाद्यपदार्थ) काठोकाठ भरलेलेच घ्यावे, आणि तेही अधिष्ठानास योग्य अशा पात्रानेच घ्यावे; इतर (अधिष्ठान न केलेल्या) पात्राने मात्र ढिगाऱ्यासारखे घेतलेलेही चालते. परंतु यामकालिक, सताहकालिक आणि यावजीविक औषध-पदार्थ अधिष्ठान केलेल्या पात्रात ढिगाऱ्यासारखे असले तरी चालतात.' 'दोन पात्रांमध्ये अन्न घेऊन, ते एका पात्रात भरून विहारात पाठवणे योग्य आहे,' असे महाप्रत्यरी अठ्ठकथेत म्हटले आहे. पात्रात टाकत असताना जे मोदक, उसाचे तुकडे, फळे इत्यादी खाली घसरतात, त्याला 'थूपीकत' (ढिगाऱ्यासारखे) म्हटले जात नाही. पिंडपातावर मोदकाचे शिखर ठेवून दान दिले, तर ते 'थूपीकत'च होते. परंतु फुलांचे मुकुट, कंकोळ, तिखट फळे इत्यादी वर ठेवून दिले असता ते 'थूपीकत' होत नाही. भाताच्या वर लहान वाटी किंवा दुसरे पात्र ठेवून, ते भरून घेतले तर ते 'थूपीकत' होत नाही. कुरुंदी अठ्ठकथेतही म्हटले आहे: 'वाटीत किंवा पात्रात अन्न टाकून, ते पात्राच्या वर ठेवून देतात, तर स्वतंत्र भांडे वापरणे योग्य आहे. येथे अनापत्ती वारामध्ये आजारी भिक्खूचा उल्लेख आलेला नाही, म्हणून आजारी भिक्खूलाही ढिगाऱ्यासारखे अन्न घेणे कल्पत नाही. परंतु सर्व ठिकाणी केवळ ग्रहण करणेच अयोग्य आहे, ग्रहण केलेले अन्न खाणे मात्र कल्पते.' ‘‘Sakkacca’’nti ca ‘‘pattasaññī’’ti ca ubhayaṃ vuttanayameva. Sapadānanti tattha tattha odhiṃ akatvā anupaṭipāṭiyā. Samasūpake vattabbaṃ vuttameva. Thūpakatoti matthakato, vemajjhatoti attho. Na sūpaṃ vā byañjanaṃ vātiādi pākaṭameva. Viññattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Ujjhānasaññīsikkhāpadepi gilāno na muñcati. Nātimahanto kabaḷoti mayūraṇḍaṃ atimahantaṃ, kukkuṭaṇḍaṃ atikhuddakaṃ, tesaṃ vemajjhappamāṇo. Parimaṇḍalaṃ ālopoti nātidīgho ālopo. Anāhaṭeti anāharite, mukhadvāraṃ asampāpiteti attho. Sabbo hatthoti ettha hatthasaddo tadekadesesu aṅgulīsu daṭṭhabbo ‘‘hatthamuddo’’tiādīsu viya samudāye pavattavohārassa avayave pavattanato. Ekaṅgulimpi mukhe pakkhipituṃ na vaṭṭati. Na sakabaḷenāti ettha dhammaṃ kathento harītakaṃ vā laṭṭhimadhukaṃ vā [Pg.17] mukhe pakkhipitvā katheti, yattakena vacanaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tattake mukhamhi sante kathetuṃ vaṭṭati. 'सक्कच्चं' आणि 'पत्तसञ्ञी' या दोन्ही पदांचा अर्थ आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. 'सपदानं' म्हणजे येथे-तिथे मर्यादा न घालता, एका बाजूने अनुक्रमाने (अन्न ग्रहण करणे). 'समसूपक' याविषयी जे सांगायचे होते ते आधीच सांगितले आहे. 'थूपकतो' म्हणजे शिखरावरून किंवा मध्यभागातून असा अर्थ समजावा. 'वरण किंवा भाजी (भाताने झाकू नये)' इत्यादींचा अर्थ स्पष्टच आहे. याचना करण्याच्या (मागण्याच्या) बाबतीत काही सांगण्यासारखे नाही. 'उज्झानसञ्ञी' (दोषारोप करण्याच्या हेतूने पाहणे) या सिक्खापदात आजारी भिक्खूही आपत्तीतून सुटत नाही. 'नातिमहंतो कवळो' (फार मोठा नसलेला घास) म्हणजे: मोराचे अंडे अतिशय मोठे असते, कोंबडीचे अंडे अतिशय लहान असते, त्यांच्या मध्यम आकाराचा घास असावा. 'परिमंडलं आलोपो' म्हणजे अतिशय लांब नसलेला गोल घास. 'अनाहटे' म्हणजे घास तोंडात नेण्यापूर्वी, मुखद्वारापर्यंत न पोहोचण्यापूर्वी असा अर्थ आहे. 'सब्बो हत्थो' (सर्व हात) येथे 'हत्थ' (हात) हा शब्द त्याच्या एका भागासाठी म्हणजेच बोटांसाठी वापरला आहे, जसे 'हत्थमुद्दो' (हस्तमुद्रा) इत्यादी शब्दांमध्ये संपूर्ण हाताचा शब्द अवयवासाठी (बोटांसाठी) वापरला जातो. त्यामुळे तोंडात एक बोट घालणे देखील कल्पत नाही. 'न सकबळेन' (तोंडात घास असताना बोलू नये) याविषयी: धर्मोपदेश करताना भिक्खूने हिरडा किंवा ज्येष्ठमध तोंडात ठेवून उपदेश केला, आणि जोपर्यंत बोलणे स्पष्ट होते, तोपर्यंत तोंडात ते असताना बोलणे कल्पते. Piṇḍukkhepakanti piṇḍaṃ ukkhipitvā ukkhipitvā. Kabaḷāvacchedakanti kabaḷaṃ avachinditvā avachinditvā. Avagaṇḍakārakanti makkaṭo viya gaṇḍe katvā katvā. Hatthaniddhunakanti hatthaṃ niddhunitvā niddhunitvā. Sitthāvakārakanti sitthāni avakiritvā avakiritvā. Jivhānicchārakanti jivhaṃ nicchāretvā nicchāretvā. Capucapukārakanti ‘‘capucapū’’ti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Surusurukārakanti ‘‘surusurū’’ti evaṃ saddaṃ katvā katvā. Hatthanillehakanti hatthaṃ nillehitvā nillehitvā. Bhuñjantena hi aṅgulimattampi nillehituṃ na vaṭṭati, ghanayāguphāṇitapāyāsādike pana aṅgulīhi gahetvā aṅguliyo mukhe pavesetvā bhuñjituṃ vaṭṭati. Pattanillehakaoṭṭhanillehakesupi eseva nayo, tasmā aṅguliyāpi patto na nillehitabbo, ekaoṭṭhopi jivhāya na nillehitabbo, oṭṭhamaṃsehi eva pana gahetvā anto pavesetuṃ vaṭṭati. 'पिंडुक्खेपकं' म्हणजे घास वर फेकून-फेकून खाणे. 'कवळावच्छेदकं' म्हणजे घासाचे तुकडे तोडून-तोडून खाणे. 'अवगंडकारकं' म्हणजे माकडाप्रमाणे गालात घास साठवून (गाल फुगवून) खाणे. 'हत्थनिद्धुनकं' म्हणजे हात झटकून-झटकून खाणे. 'सित्थावकारकं' म्हणजे भाताचे कण विखरून-विखरून टाकणे. 'जिव्हानिच्छारकं' म्हणजे जीभ बाहेर काढून-काढून खाणे. 'चपुचपुकारकं' म्हणजे 'चप-चप' असा आवाज करून-करून खाणे. 'सुरुसुरुकारकं' म्हणजे 'सुरु-सुरु' असा आवाज करून-करून खाणे. 'हत्थनिल्लेहकं' म्हणजे हात (बोटे) चाटून-चाटून खाणे. कारण जेवताना बोटभर देखील चाटणे कल्पत नाही. परंतु घट्ट पेज, गुळ किंवा खीर इत्यादी बोटांनी घेऊन, बोटे तोंडात घालून खाणे कल्पते. पात्र चाटणे (पत्तनिल्लेहक) आणि ओठ चाटणे (ओट्ठनिल्लेहक) या बाबतीतही हाच नियम आहे. म्हणून बोटाने देखील पात्र चाटू नये, आणि जीभेने ओठही चाटू नये. परंतु ओठांच्या साहाय्याने अन्न आत घेणे कल्पते. Na sāmisena hatthena pānīyathālakoti etaṃ paṭikūlavasena paṭikkhittaṃ, tasmā saṅghikampi puggalikampi gihisantakampi attano santakampi saṅkhampi sarāvampi āmisamakkhitaṃ na gahetabbameva, gaṇhantassa dukkaṭaṃ. Sace pana hatthassa ekadeso āmisamakkhito na hoti, tena padesena gahetuṃ vaṭṭati. Na sasitthakaṃ pattadhovanaṃ antaraghare chaḍḍetabbanti ettha uddharitvā vāti sitthāni ekato uddharitvā ekasmiṃ ṭhāne rāsiṃ katvā udakaṃ chaḍḍeti. Bhinditvā vā udakagatikāni katvā chaḍḍeti, paṭiggahena sampaṭicchanto naṃ paṭiggahe chaḍḍeti, bahi nīharitvā vā chaḍḍeti, evaṃ chaḍḍentassa anāpatti. Na tāva therena udakanti idaṃ hatthadhovanaudakaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarā pipāsitena[Pg.18], pana gale vilaggāmisena vā pānīyaṃ pivitvā na dhovitabbāti. 'अन्नाने माखलेल्या हाताने पाण्याचे भांडे धरू नये' हा निषेध विटंबना किंवा घाणेरडेपणा टाळण्यासाठी केला आहे. म्हणून संघाचे, वैयक्तिक, गृहस्थांचे किंवा स्वतःचे पाण्याचे भांडे, शंख किंवा वाटी अन्नाने माखलेल्या हाताने धरूच नये. असे धरणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट आपत्ती होते. परंतु जर हाताचा एखादा भाग अन्नाने माखलेला नसेल, तर त्या भागाने भांडे धरण्यास हरकत नाही (कल्पते). 'भाताचे कण असलेले पात्र धुण्याचे पाणी वस्तीत (घरांच्या मध्ये) टाकू नये' या नियमात: 'उद्धरित्वा' म्हणजे भाताचे कण एकत्र काढून एका ठिकाणी ढीग करून पाणी ओतणे. किंवा ते कण बारीक करून पाण्यासारखे करून टाकणे, किंवा भांड्यात घेऊन ते पाणी बाहेर नेऊन टाकणे; अशा प्रकारे टाकल्यास अनापत्ती होते (आपत्ती लागत नाही). 'थेराने तोपर्यंत पाणी घेऊ नये' हे हात धुण्याच्या पाण्या संदर्भात म्हटले आहे. दरम्यान तहान लागलेल्या भिक्खूने किंवा गळ्यात अन्न अडकलेल्या भिक्खूने पाणी पिऊन तोंड धुण्यास हरकत नाही (असे समजावे). Bhattaggavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. भत्तग्गवत्तकथावण्णना (भोजनशाळेच्या कर्तव्यांवरील कथेचे स्पष्टीकरण) समाप्त झाली. Anumodanavattakathāvaṇṇanā अनुमोदनवत्तकथावण्णना (अनुमोदनाच्या कर्तव्यांवरील कथेचे स्पष्टीकरण). Anumodanavatte anu punappunaṃ modiyate pamodiyateti anumodanā. Kā sā? Dhammakathā. Anumodanāya kattabbaṃ vattaṃ anumodanavattaṃ. Pañcame nisinneti anumodanatthāya nisinne. Upanisinnakathā nāma bahūsu sannipatitesu parikathākathanaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. अनुमोदन वत्तामध्ये (कर्तव्यामध्ये) 'अनुमोदना' म्हणजे वारंवार आनंदित होणे किंवा आनंद व्यक्त करणे. ती कोणती? ती म्हणजे धम्मकथा (धम्म प्रवचन) होय. अनुमोदनासाठी करावयाचे कर्तव्य म्हणजे 'अनुमोदनवत्त' होय. 'पंचमे निसिन्ने' म्हणजे अनुमोदनासाठी बसलेले भिक्खू. 'उपनिसीन्नकथा' म्हणजे अनेक भिक्खू एकत्र जमले असता केलेली चर्चा/कथा. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. Anumodanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. अनुमोदनवत्तकथावण्णना समाप्त झाली. Piṇḍacārikavattakathāvaṇṇanā पिण्डचारिकवत्तकथावण्णना (भिक्षाटनाच्या कर्तव्यांवरील कथेचे स्पष्टीकरण). 189. Piṇḍacārikavatte piṇḍitabbo saṅgharitabboti piṇḍo, piṇḍapāto. Piṇḍāya caraṇaṃ sīlamassāti piṇḍacārī, so eva piṇḍacāriko sakatthe kapaccayavasena. Piṇḍacārikena vattitabbaṃ vattaṃ piṇḍacārikavattaṃ. Tatrāyamanuttānapadavaṇṇanā – nivesanaṃ nāma itthikumārikādīnaṃ vasanaṭṭhānaṃ. Yasmā pavisananikkhamanadvāraṃ asallakkhetvā sahasā pavisanto visabhāgārammaṇaṃ vā passeyya, parissayo vā bhaveyya, tasmā ‘‘nivesanaṃ…pe… pavisitabba’’nti vuttaṃ. Atidūre tiṭṭhanto apassanto vā bhaveyya, ‘‘aññassa gehe tiṭṭhatī’’ti vā maññeyya. Accāsanne tiṭṭhanto apassitabbaṃ vā passeyya, asuṇitabbaṃ vā suṇeyya, tena manussānaṃ agāravo vā appasādo vā bhaveyya, tasmā ‘‘nātidūre nāccāsanne ṭhātabba’’nti vuttaṃ. Aticiraṃ tiṭṭhanto adātukāmānaṃ [Pg.19] manopadoso bhaveyya, aññattha bhikkhā ca parikkhayeyya, atilahukaṃ nivattanto dātukāmānaṃ puññahāni ca bhaveyya, bhikkhuno ca bhikkhāya asampajjanaṃ, tasmā ‘‘nāticiraṃ ṭhātabbaṃ, nātilahukaṃ nivattitabbaṃ, ṭhitena sallakkhetabba’’nti vuttaṃ. Sallakkhaṇākāraṃ dasseti ‘‘sace kammaṃ vā nikkhipatī’’tiādinā. Tattha kammaṃ vā nikkhipatīti kappāsaṃ vā suppaṃ vā musalaṃ vā yañca gahetvā kammaṃ karonti, ṭhitā vā nisinnā vā honti, taṃ nikkhipati. Parāmasatīti gaṇhāti. Ṭhapeti vāti ‘‘tiṭṭhatha bhante’’ti vadantī ṭhapeti nāma. Avakkārapātīti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekā samuggapāti. Ettha ca samuggapāti nāma samuggapuṭasadisā pāti. Sesaṃ vuttanayameva. १८९. पिंडचारिक वत्तामध्ये (भिक्षाटनाच्या कर्तव्यात) 'पिंड' म्हणजे एकत्र गोळा केलेले अन्न, म्हणजेच पिंडपात. भिक्षेसाठी फिरणे हा ज्याचा स्वभाव आहे तो 'पिंडचारी', आणि स्वार्थे 'क' प्रत्यय लागून तोच 'पिंडचारिक' होतो. पिंडचारिकाने (भिक्षाटन करणाऱ्या भिक्खूने) पाळावयाचे कर्तव्य म्हणजे 'पिंडचारिकवत्त' होय. तेथे कठीण पदांचे स्पष्टीकरण खालीलप्रमाणे आहे: 'निवेसन' म्हणजे स्त्रिया, मुली इत्यादींचे राहण्याचे ठिकाण (घर). कारण आत जाण्याचा आणि बाहेर येण्याचा मार्ग नीट न पाहता अचानक आत प्रवेश केल्यास, भिक्खूला अयोग्य दृश्य दिसू शकते किंवा संकट ओढवू शकते, म्हणून 'घरात... प्रवेश करावा' असे म्हटले आहे. खूप दूर उभे राहिल्यास भिक्खू दिसणार नाही, किंवा 'तो दुसऱ्याच्या घरासमोर उभा आहे' असे वाटू शकते. अगदी जवळ उभे राहिल्यास न पाहण्यासारखे दिसू शकते किंवा न ऐकण्यासारखे ऐकू येऊ शकते, ज्यामुळे लोकांमध्ये अनादर किंवा अप्रसन्नता निर्माण होऊ शकते. म्हणून 'फार दूर नाही आणि अगदी जवळही नाही अशा ठिकाणी उभे राहावे' असे म्हटले आहे. खूप वेळ उभे राहिल्यास, ज्यांची देण्याची इच्छा नाही त्यांच्या मनात द्वेष निर्माण होऊ शकतो आणि भिक्खूची इतर ठिकाणी भिक्षा मिळण्याची वेळ निघून जाऊ शकते. याउलट, अतिशय घाईघाईने निघून गेल्यास, ज्यांची देण्याची इच्छा आहे त्यांच्या पुण्याचा ऱ्हास होतो आणि भिक्खूलाही भिक्षा मिळत नाही. म्हणून 'फार वेळ उभे राहू नये, अतिशय घाईने निघून जाऊ नये, उभे राहून नीट लक्ष ठेवावे' असे म्हटले आहे. 'जर काम बाजूला ठेवत असेल तर...' इत्यादींद्वारे लक्ष ठेवण्याची पद्धत दर्शविली आहे. तेथे 'काम बाजूला ठेवणे' म्हणजे कापूस, सूप, मुसळ किंवा जे काही घेऊन लोक उभे राहून किंवा बसून काम करत असतात, ते काम बाजूला ठेवणे. 'परामसति' म्हणजे हातात घेणे. 'ठपेति' म्हणजे 'भंते, थांबा' असे म्हणून थांबवणे. 'अवक्कारपाती' म्हणजे उरलेला पिंडपात काढून ठेवण्यासाठी असलेली एक टोपली किंवा भांडे. येथे 'समुग्गपाती' म्हणजे करंडकासारखे (पेटीसारखे) भांडे होय. उर्वरित भाग आधी सांगितल्याप्रमाणेच आहे. Piṇḍacārikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. पिण्डचारिकवत्तकथावण्णना समाप्त झाली. Āraññikavattakathāvaṇṇanā आरञ्ञिकवत्तकथावण्णना (अरण्यवासी भिक्खूंच्या कर्तव्यांवरील कथेचे स्पष्टीकरण). 190. Āraññikavatte na ramanti janā etthāti araññaṃ. Vuttañhi – १९०. आरण्यक वत्तामध्ये (अरण्यातील कर्तव्यात), 'जिथे सामान्य लोक रमत नाहीत ते अरण्य (जंगल) होय.' कारण असे म्हटले आहे की – ‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano; Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. (dha. pa. 99); 'अरण्ये रमणीय आहेत, जिथे सामान्य लोक रमत नाहीत; तिथे वीतरागी (रागमुक्त अरहंत) रमतील, कारण ते कामभोगाचे शोधक नसतात.' (धम्मपद ९९) Araññe vasatīti āraññiko, tena vattitabbaṃ vattaṃ āraññikavattaṃ. Tatrāyaṃ visesapadānamattho – kālasseva uṭṭhāyāti araññasenāsanassa gāmato dūrattā vuttaṃ, teneva kāraṇena ‘‘pattaṃ gahetvā cīvaraṃ pārupitvā gacchanto parissamo hotī’’ti vuttaṃ. Pattaṃ thavikāya pakkhipitvā aṃse laggetvā cīvaraṃ khandhe karitvā araññamaggo na dussodhano hoti, tasmā kaṇṭakasarīsapādiparissayavimocanatthaṃ upāhanā ārohitvā. Araññaṃ nāma [Pg.20] yasmā corādīnaṃ vicaraṭṭhānaṃ hoti, tasmā ‘‘dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍaṃ paṭisāmetvā dvāravātapānaṃ thaketvā vasanaṭṭhānato nikkhamitabba’’nti vuttaṃ. Ito parāni bhattaggavattapiṇḍacārikavattesu vuttasadisāneva. Gāmato nikkhamitvā sace bahigāme udakaṃ natthi, antogāmeyeva bhattakiccaṃ katvā, atha bahigāme atthi, bhattakiccaṃ katvā pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya pakkhipitvā cīvaraṃ saṅgharitvā aṃse karitvā upāhanā ārohitvā gantabbaṃ. अरण्यात राहतो तो 'आरण्यक' (आरञ्ञिक), आणि त्याने पाळावयाचे कर्तव्य म्हणजे 'आरण्यकवत्त' होय. तेथे विशेष पदांचा अर्थ खालीलप्रमाणे आहे: 'सकाळी लवकर उठून' हे अरण्य-सेनासन गावापासून दूर असल्यामुळे म्हटले आहे. याच कारणामुळे 'पात्र घेऊन आणि चीवर पांघरून जाताना थकवा येतो' असे म्हटले आहे. पात्र पिशवीत ठेवून खांद्याला अडकवून आणि चीवर खांद्यावर घेऊन अरण्याचा मार्ग चालणे कठीण नसते, म्हणून काटे, साप इत्यादी संकटांपासून वाचण्यासाठी पादत्राणे घालून जावे. अरण्य हे चोर इत्यादींचे फिरण्याचे ठिकाण असल्याने, 'लाकडी भांडी, मातीची भांडी सुरक्षित ठेवून, दारे-खिडक्या बंद करून राहण्याच्या ठिकाणाहून बाहेर पडावे' असे म्हटले आहे. यापुढील नियम भोजनशाळेच्या आणि भिक्षाटनाच्या कर्तव्यात सांगितल्याप्रमाणेच आहेत. गावातून बाहेर पडल्यावर जर गावाबाहेर पाणी नसेल, तर गावातच भोजन उरकून घ्यावे. जर गावाबाहेर पाणी असेल, तर तेथे भोजन करून, पात्र धुवून, कोरडे करून पिशवीत ठेवावे, चीवर घडी करून खांद्यावर ठेवावे आणि पादत्राणे घालून जावे. Bhājanaṃ alabhantenātiādi araññasenāsanassa dullabhadabbasambhārattā vuttaṃ, aggi upaṭṭhāpetabbotiādi vāḷamigasarīsapādibāhiraparissayakāle ca vātapittādiajjhattapaassayakāle ca icchitabbattā. Bahūnaṃ pana vasanaṭṭhāne tādisāni sulabhāni hontīti āha ‘‘gaṇavāsino pana tena vināpi vaṭṭatī’’ti. Kattaradaṇḍo nāma parissayavinodano hoti, tasmā araññe viharantena avassaṃ icchitabboti vuttaṃ ‘‘kattaradaṇḍo upaṭṭhāpetabbo’’ti. Nakkhattāneva nakkhattapadāni. Corādīsu āgantvā ‘‘ajja, bhante, kena nakkhattena cando yutto’’ti pucchitesu ‘‘na jānāmā’’ti vutte kujjhanti, tasmā vuttaṃ ‘‘nakkhattapadāni uggahetabbāni sakalāni vā ekadesāni vā’’ti, tathā disāmūḷhesu ‘‘katamāyaṃ, bhante, disā’’ti pucchitesu, tasmā ‘‘disākusalena bhavitabba’’nti. 'भांडे न मिळाल्यास...' इत्यादी गोष्टी अरण्य-सेनासनात साधनसामग्री मिळणे कठीण असल्यामुळे सांगितल्या आहेत. 'अग्नी पेटवून ठेवावा' इत्यादी गोष्टी हिंस्र पशू, साप इत्यादी बाह्य संकटांच्या वेळी आणि वात, पित्त इत्यादी शारीरिक आजारांच्या वेळी आवश्यक असल्यामुळे सांगितल्या आहेत. परंतु अनेक लोक राहत असलेल्या ठिकाणी अशा गोष्टी सहज मिळतात, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे: 'समूहात राहणाऱ्या भिक्खूंना याशिवायही चालते.' 'कत्तरदंड' (काठी) हा संकटांचे निवारण करणारा असतो, म्हणून अरण्यात राहणाऱ्या भिक्खूने तो जवळ ठेवणे आवश्यक आहे, म्हणूनच 'कत्तरदंड जवळ ठेवावा' असे म्हटले आहे. नक्षत्रांनाच 'नक्षत्रपदे' म्हणतात. जर चोर इत्यादींनी येऊन 'भंते, आज चंद्र कोणत्या नक्षत्रात आहे?' असे विचारले आणि 'माहित नाही' असे उत्तर दिले तर ते रागावतात. म्हणून 'नक्षत्रांचे ज्ञान पूर्णपणे किंवा अंशतः मिळवावे' असे म्हटले आहे. तसेच दिशा विसरलेल्या लोकांनी 'भंते, ही कोणती दिशा आहे?' असे विचारल्यास सांगता यावे, म्हणून 'दिशांचे ज्ञान असणारा असावा' असे म्हटले आहे. Āraññikavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. आरञ्ञिकवत्तकथावण्णना समाप्त झाली. Senāsanavattakathāvaṇṇanā सेनासनवत्तकथावण्णना (राहण्याच्या जागेच्या/आसनाच्या कर्तव्यांवरील कथेचे स्पष्टीकरण). 191. Senāsanavatte sayanti etthāti senaṃ, sayananti attho. Āvasanti etthāti āsanaṃ. Senañca āsanañca senāsanaṃ. Senāsanesu kattabbaṃ vattaṃ senāsanavattaṃ[Pg.21]. Idha pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ upajjhāyavattakathāyaṃ (vi. saṅga. aṭṭha. 183 ) vuttameva. Tattha pana upajjhāyena vutthavihāro vutto, idha pana attanā vutthavihāroti ayameva viseso. Na vuḍḍhaṃ anāpucchāti ettha tassa ovarake tadupacāre ca āpucchitabbanti vadanti. Bhojanasālādīsupi evameva paṭipajjitabbanti bhojanasālādīsupi uddesadānādi āpucchitvāva kātabbanti attho. १९१. सेनासनवत्तात (शयनासन कर्तव्यात) – जेथे झोपतात ते 'सेन' म्हणजेच शयन होय, असा अर्थ आहे. जेथे राहतात ते 'आसन' होय. शयन आणि आसन मिळून 'सेनासन' (शयनासन) बनते. सेनासनांच्या बाबतीत जे कर्तव्य करायचे असते, त्याला 'सेनासनवत्त' म्हणतात. येथे जे सांगायचे आहे, ते 'उपाध्यायवत्तकथा' मध्ये आधीच सांगितले गेले आहे. तेथे उपाध्यायांनी राहण्याच्या विहाराबद्दल सांगितले आहे, तर येथे स्वतः राहण्याच्या विहाराबद्दल सांगितले आहे, हाच केवळ फरक आहे. 'ज्येष्ठाला न विचारता' (न वुड्ढं अनापुच्छा) या संदर्भात, त्या विहाराच्या खोलीत आणि त्याच्या परिसरात विचारूनच (परवानगी घेऊनच) करावे, असे म्हणतात. भोजनशाळा इत्यादींच्या बाबतीतही तसेच आचरण करावे; म्हणजेच भोजनशाळा इत्यादी ठिकाणी उपदेश देणे किंवा दान देणे इत्यादी गोष्टी विचारूनच कराव्यात, असा अर्थ आहे. Senāsanavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. सेनासनवत्तकथा-वर्णन समाप्त झाले. Jantāgharavattakathāvaṇṇanā जंताघरवत्तकथा-वर्णन 192. Jantāgharavatte jāyatīti jaṃ, kiṃ taṃ? Sarīraṃ. Jaṃ tāyati rakkhatīti jantā, kā sā? Tikicchā. Gayhateti gharaṃ, kiṃ taṃ? Nivesanaṃ, jantāya sarīratikicchāya kataṃ gharaṃ jantāgharaṃ, jantāghare kattabbaṃ vattaṃ jantāgharavattaṃ. Tattha paribhaṇḍanti bahijagati. Sesaṃ upajjhāyavatte vuttanayattā suviññeyyameva. १९२. जंताघरवत्तात (उष्ण स्नानगृह कर्तव्यात) – जे उत्पन्न होते ते 'जं' होय. ते काय आहे? शरीर. जे शरीराचे (जं) रक्षण करते ते 'जंता' होय. ते काय आहे? चिकित्सा (उपचार). जे ग्रहण केले जाते ते 'घर' होय. ते काय आहे? निवासस्थान. शरीराच्या चिकित्सेसाठी बनवलेले घर म्हणजे 'जंताघर' होय. जंताघरामध्ये करायचे कर्तव्य म्हणजे 'जंताघरवत्त' होय. तेथे 'परिभंड' म्हणजे बाहेरील ओटा (बाह्य जगती) होय. उर्वरित भाग उपाध्यायवत्तात सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखाच आहे. Jantāgharavattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. जंताघरवत्तकथा-वर्णन समाप्त झाले. Vaccakuṭivattakathāvaṇṇanā वच्चकुटीवत्तकथा-वर्णन 193. Vaccakuṭivatte vaccayate ūhadayateti vaccaṃ, karīsaṃ. Kuṭīyati chindīyati ātapo etāyāti kuṭi, vaccatthāya katā kuṭi vaccakuṭi, vaccakuṭiyā vattitabbaṃ vattaṃ vaccakuṭivattaṃ, idha ca vattakkhandhake ācamanavattaṃ paṭhamaṃ āgataṃ, pacchā vaccakuṭivattaṃ. Imasmiṃ pana pakaraṇe paṭhamaṃ vaccaṃ katvā pacchā ācamatīti [Pg.22] adhippāyena vaccakuṭivattaṃ paṭhamaṃ āgataṃ, tasmā tadanukkamena kathayissāma. Dantakaṭṭhaṃ khādantenāti ayaṃ vaccakuṭiyāpi sabbattheva paṭikkhepo. Nibaddhagamanatthāyāti attanā nibaddhagamanatthāya. Puggalikaṭṭhānaṃ vāti attano vihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyamevāti. १९३. वच्चकुटीवत्तात (शौचालय कर्तव्यात) – जे विसर्जित केले जाते ते 'वच्च' म्हणजेच मळ होय. ज्याच्याद्वारे ऊन रोखले जाते ती 'कुटी' होय. मळविसर्जनासाठी बनवलेली कुटी म्हणजे 'वच्चकुटी' होय. वच्चकुटीमध्ये पाळायचे कर्तव्य म्हणजे 'वच्चकुटीवत्त' होय. येथे वत्तक्खंधकात 'आचमनवत्त' (शौचविधीनंतर धुण्याचे कर्तव्य) आधी आले आहे आणि नंतर 'वच्चकुटीवत्त' आले आहे. परंतु या ग्रंथात, आधी मळविसर्जन करून नंतर आचमन केले जाते, या उद्देशाने 'वच्चकुटीवत्त' आधी आले आहे; म्हणून आम्ही त्याच क्रमाने त्याचे वर्णन करू. 'दातून घासताना' (दंतकट्ठं खादंतेन) हा निषेध वच्चकुटीमध्येही सर्व प्रकारे लागू होतो. 'नियमित जाण्याच्या उद्देशाने' म्हणजे स्वतःच्या नियमित जाण्याच्या उद्देशाने. 'किंवा वैयक्तिक ठिकाणी' हे स्वतःच्या विहाराला उद्देशून म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Vaccakuṭivattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. वच्चकुटीवत्तकथा-वर्णन समाप्त झाले. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रहाचे भाष्य असलेल्या 'विनयालंकार' ग्रंथात, Upajjhāyavattādivattavinicchayakathālaṅkāro nāma 'उपाध्यायवत्त-आदी कर्तव्य-निश्चय कथा अलंकार' नावाचा Sattavīsatimo paricchedo. सत्ताविसावा परिच्छेद समाप्त झाला. उपाध्याय-आदी कर्तव्य-निश्चय कथा समाप्त झाली. 28. Catupaccayabhājanīyavinicchayakathā २८. चतुप्पच्चय-भाजन निश्चय कथा Cīvarabhājanakathāvaṇṇanā चीवर-भाजन कथा वर्णन 194. Evaṃ upajjhāyādivattasaṅkhātāni cuddasa khandhakavattāni kathetvā idāni catunnaṃ paccayānaṃ bhājanaṃ kathento ‘‘catupaccayabhājana’’ntiādimāha. Tattha catūti saṅkhyāsabbanāmapadaṃ. Paṭicca eti sītapaṭighātādikaṃ phalaṃ etasmāti paccayo, cīvarādi, paccayo ca paccayo ca paccayā, cattāro paccayā catupaccayaṃ, bhājīyate vibhājīyate bhājanaṃ. Catupaccayassa bhājanaṃ catupaccayabhājanaṃ. Tenāha ‘‘cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ bhājana’’nti. Tattha tasmiṃ catupaccayabhājane samabhiniviṭṭhe cīvarabhājane tāva paṭhamaṃ cīvarapaṭiggāhako…pe… veditabbo. Kasmā? Saṅghikacīvarassa dukkarabhājanattāti sambandho. Tattha āgatāgataṃ cīvaraṃ paṭiggaṇhāti, paṭiggahaṇamattamevassa bhāroti cīvarapaṭiggāhako. Cīvarapaṭiggāhakena paṭiggahitaṃ cīvaraṃ nidahati, nidahanamattamevassa bhāroti cīvaranidahako. Bhaṇḍāgāre niyutto bhaṇḍāgāriko. Cīvarādikassa bhaṇḍassa ṭhapanaṭṭhānabhūtaṃ agāraṃ bhaṇḍāgāraṃ. Cīvaraṃ bhājeti bhāgaṃ karotīti [Pg.23] cīvarabhājako. Cīvarassa bhājanaṃ vibhāgakaraṇaṃ cīvarabhājanaṃ, vibhajanakiriyā. १९४. अशा प्रकारे उपाध्याय-आदी कर्तव्ये म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या चौदा खंधक-कर्तव्यांचे वर्णन करून, आता चार प्रत्ययांच्या (पच्चय) विभाजनाचे वर्णन करताना आचार्यांनी 'चतुप्पच्चयभाजन' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'चतु' हा संख्यावाचक सर्वनाम शब्द आहे. ज्याच्यावर अवलंबून थंडीचे निवारण इत्यादी फळ मिळते, तो 'पच्चय' (प्रत्यय) होय, जसे की चीवर इत्यादी. चार प्रत्यय मिळून 'चतुप्पच्चय' बनते. जे विभागले जाते किंवा विशेष प्रकारे विभागले जाते, ते 'भाजन' (विभाजन) होय. चार प्रत्ययांचे विभाजन म्हणजे 'चतुप्पच्चयभाजन' होय. म्हणूनच आचार्यांनी 'चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांचे विभाजन' असे म्हटले आहे. त्या चार प्रत्ययांच्या विभाजनात समाविष्ट असलेल्या चीवर-विभाजनाच्या बाबतीत, सर्वप्रथम 'चीवर-प्रतिग्राहक' (चीवर स्वीकारणारा) इत्यादींबद्दल जाणून घेतले पाहिजे. का? कारण संघिक चीवराचे विभाजन करणे कठीण असते, हा संबंध आहे. तेथे जो वेळोवेळी येणारे चीवर स्वीकारतो आणि केवळ स्वीकारणे हीच ज्याची जबाबदारी असते, तो 'चीवर-प्रतिग्राहक' होय. चीवर-प्रतिग्राहकाने स्वीकारलेले चीवर जो सुरक्षित ठेवतो आणि केवळ सुरक्षित ठेवणे हीच ज्याची जबाबदारी असते, तो 'चीवर-निदहक' (चीवर सुरक्षित ठेवणारा) होय. जो भांडारात नियुक्त असतो, तो 'भांडारिक' होय. चीवर इत्यादी वस्तू ठेवण्याची जागा असलेले घर म्हणजे 'भांडार' (भंडागार) होय. जो चीवराचे विभाजन करतो किंवा त्याचे भाग करतो, तो 'चीवर-भाजक' होय. चीवराचे विभाजन करणे म्हणजे 'चीवर-भाजन' होय, ही विभाजनाची क्रिया आहे. Tattha ‘‘cīvarapaṭiggāhako veditabbo’’ti vutto, so kuto labbhateti āha ‘‘pañcahaṅgehi…pe… sammannitabbo’’ti. Kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘anujānāmi…pe… vacanato’’ti. Chandanaṃ chando, icchanaṃ pihananti attho. Gamanaṃ karaṇaṃ gati, kiriyā. Gāreyhā gati agati, chandena agati chandāgati. Sesesupi eseva nayo. Kathaṃ chandāgatiṃ gacchatīti āha ‘‘tattha pacchā āgatānampī’’tiādi. Evamitaresupi. Pañcamaṅgaṃ pana satisampajaññayuttābhāvaṃ dasseti. Sukkapakkhepi ito paṭipakkhavasena veditabbo. Tenāha ‘‘tasmā’’tiādi. तेथे 'चीवर-प्रतिग्राहक जाणून घ्यावा' असे म्हटले आहे, तो कोठून मिळवावा? यावर आचार्यांनी म्हटले आहे: 'पाच अंगांनी युक्त असलेला... नियुक्त केला जावा.' हे कसे समजते? यावर आचार्यांनी 'मी अनुमती देतो...' या वचनावरून असे म्हटले आहे. 'छंद' म्हणजे इच्छा किंवा आवड, असा अर्थ आहे. 'गती' म्हणजे जाणे, करणे किंवा क्रिया होय. निंदनीय गती म्हणजे 'अगति' होय. पक्षपातामुळे (इच्छेमुळे) अयोग्य मार्गाने जाणे म्हणजे 'छंदागति' होय. उर्वरित पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. छंदागतीने कसा जातो? यावर आचार्यांनी 'तेथे नंतर आलेल्यांनाही...' इत्यादी म्हटले आहे. इतर पदांच्या बाबतीतही असेच समजावे. पाचवे अंग हे स्मृती आणि प्रज्ञा (सती-संपजन्य) नसणे दर्शवते. शुक्लपक्षात (चांगल्या बाजूने) याच्या उलट अर्थाने समजून घ्यावे. म्हणूनच आचार्यांनी 'त्यामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. Imāya kammavācāya vā apalokanena vāti idaṃ imassa sammutikammassa lahukakammattā vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ parivāraṭṭhakathāyaṃ (pari. aṭṭha. 482) ‘‘avasesā terasa sammutiyo senāsanaggāhamatakacīvaradānādisammutiyo cāti etāni lahukakammāni apaloketvāpi kātuṃ vaṭṭantī’’ti. Antovihāre sabbasaṅghamajjhepi khaṇḍasīmāyampi sammannituṃ vaṭṭatīti ettha antovihāreti baddhasīmavihāraṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi abaddhasīmavihāre apalokanādicatubbidhakammaṃ kātuṃ vaṭṭati dubbisodhanattā. Dhuravihāraṭṭhāneti vihāradvārassa sammukhaṭṭhāne. 'या कम्मवाचेने किंवा अपलोकनाने (घोषणा करून)' हे या संमती-कर्माच्या सौम्य (लहुक) स्वरूपामुळे म्हटले आहे. तसेच परिवार-अट्टकथेत म्हटले आहे: 'उर्वरित तेरा संमती, जसे की सेनासन-ग्रहण, मृत-चीवर-दान इत्यादी संमती, ही सौम्य कर्मे असल्याने केवळ अपलोकन करूनही करणे योग्य आहे.' 'विहाराच्या आत, सर्व संघाच्या मध्ये किंवा खंड-सीमेतही संमत करणे योग्य आहे' या वाक्यात 'विहाराच्या आत' हे बद्ध-सीमा असलेल्या विहाराला उद्देशून म्हटले आहे. कारण बद्ध-सीमा नसलेल्या विहारात अपलोकन इत्यादी चार प्रकारची कर्मे करणे योग्य नाही, कारण तेथे शुद्धीकरण करणे कठीण असते. 'धुरविहारस्थाने' म्हणजे विहाराच्या दारासमोरील जागेत. 197. Bhaṇḍāgārasammutiyaṃ vihāramajjheyevāti avippavāsasīmāsaṅkhātamahāsīmā vihārassa majjheyeva sammannitabbā. Imasmiṃ pana ṭhāne imaṃ pana bhaṇḍāgāraṃ khaṇḍasīmaṃ gantvā khaṇḍasīmāyaṃ nisinnehi sammannituṃ na vaṭṭati, vihāramajjheyeva ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho [Pg.24] itthannāmaṃ vihāraṃ bhaṇḍāgāraṃ sammanneyyā’’tiādinā nayena ‘‘kammavācāya vā apalokanena vā sammannitabba’’nti vacanaṃ nissāya ñattidutiyakammaṃ upacārasīmāyaṃ kātuṃ vaṭṭatīti gahetvā kathinadānakammampi abaddhasīmābhūte vihāre upacārasīmāyaṃ karonti, ekacce ñattikammampi tatheva gahetvā abaddhasīmavihāre upacārasīmāmatteyeva uposathapavāraṇaṃ karonti, tadayuttaṃ, kāraṇaṃ panettha kathinavinicchayakathāyaṃ (vi. saṅga. aṭṭha. 226) āvi bhavissati. १९७. भांडार-संमतीच्या बाबतीत 'विहाराच्या मध्यभागीच' म्हणजे अविप्पवास-सीमा म्हणून ओळखली जाणारी महा-सीमा विहाराच्या मध्यभागीच संमत केली पाहिजे. परंतु या बाबतीत, या भांडाराला खंड-सीमेत जाऊन, खंड-सीमेत बसलेल्या भिक्खूंनी संमत करणे योग्य नाही. विहाराच्या मध्यभागीच 'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे, जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने अमुक विहाराला भांडार म्हणून संमत करावे' इत्यादी पद्धतीने 'कम्मवाचेने किंवा अपलोकनाने संमत करावे' या वचनाचा आधार घेऊन, ज्ञप्तिद्वितीय कर्म (ज्ञत्तिदुतीयकम्म) उपचार-सीमेत करणे योग्य आहे, असे मानून, कठीण-दान कर्म देखील बद्ध-सीमा नसलेल्या विहाराच्या उपचार-सीमेत करतात. काही आचार्य ज्ञप्ति-कर्म देखील तसेच मानून, बद्ध-सीमा नसलेल्या विहारात केवळ उपचार-सीमेतच उपोसथ आणि पवारणा करतात; परंतु ते अयोग्य आहे. याचे कारण येथे 'कठीण-निश्चय कथे'मध्ये स्पष्ट होईल. 198. Tulābhūtoti tulāsadiso. Idanti sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsadānaṃ. Imaṃ kira pāṭhaṃ amanasikarontā idāni kālacīvarampi sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsaṃ denti. Phātikammanti pahonakakammaṃ, yattakena vinayāgatena sammuñjanībandhanādihatthakammena vihārassa ūnatā na hoti, tattakaṃ katvāti attho. Sabbesanti tatruppādavassāvāsikaṃ gaṇhantānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ sāmaṇerānañca. Bhaṇḍāgāracīvarepīti akālacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ukkuṭṭhiṃ karontīti mahāsaddaṃ karonti. Etanti ukkuṭṭhiyā katāya samabhāgadānaṃ. Virajjhitvā karontīti kattabbakālesu akatvā yathārucitakkhaṇe karonti. Samapaṭivīso dātabboti karissāmāti yācantānaṃ paṭiññāmattenapi samako koṭṭhāso dātabbo. १९८. 'तुलाभूत' म्हणजे तराजूसारखा (समान). 'हे' म्हणजे सामणेरांना (श्रामणेरांना) अर्धा हिस्सा देणे होय. या पाठाचा विचार न करता, आजकाल लोक काल-चीवर देखील सामणेरांना अर्धा हिस्सा म्हणून देतात. 'फातिकम्म' म्हणजे पुरेसे काम; विनयात सांगितलेल्या झाडू बांधणे इत्यादी शारीरिक कष्टाच्या कामामुळे विहाराची कोणतीही उणीव भासत नाही, तितके काम करणे, असा अर्थ आहे. 'सर्वांना' म्हणजे तेथे उत्पन्न होणारे वर्षावास-चीवर घेणाऱ्या सर्व भिक्खूंना आणि सामणेरांना. 'भांडारातील चीवराच्या बाबतीतही' हे अकाल-चीवराला उद्देशून म्हटले आहे. 'उक्कुट्ठि करतात' म्हणजे मोठा आवाज करतात. 'हे' म्हणजे मोठा आवाज करून समान हिस्सा देणे होय. 'चुकवून करतात' म्हणजे योग्य वेळी न करता आपल्या आवडीच्या वेळी करतात. 'समान हिस्सा दिला पाहिजे' म्हणजे 'आम्ही काम करू' अशी मागणी करणाऱ्यांच्या केवळ आश्वासनावरही त्यांना समान हिस्सा दिला पाहिजे. Atirekabhāgenāti dasa bhikkhū honti, sāṭakāpi daseva, tesu eko dvādasa agghati, sesā dasagghanakā. Sabbesu dasagghanakavasena kuse pātite yassa bhikkhuno dvādasagghanako kuso pātito, so ‘‘ettakena mama cīvaraṃ pahotī’’ti tena atirekabhāgena gantukāmo hoti. Ettha ca ettakena mama cīvaraṃ pahotīti dvādasagghanakena mama cīvaraṃ paripuṇṇaṃ hoti, na tato ūnenāti sabbaṃ gahetukāmoti [Pg.25] attho. Bhikkhū ‘‘atirekaṃ āvuso saṅghassa santaka’’nti vadanti, taṃ sutvā bhagavā ‘‘saṅghike ca gaṇasantake ca appakaṃ nāma natthi, sabbattha saṃyamo kātabbo, gaṇhantenapi kukkuccāyitabba’’nti dassetuṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, anukkhepe dinne’’ti āha. Tattha anukkhepo nāma yaṃ kiñci anukkhipitabbaṃ anuppadātabbaṃ kappiyabhaṇḍaṃ, yattakaṃ tassa paṭivīse adhikaṃ, tattake agghanake yasmiṃ kismiñci kappiyabhaṇḍe dinneti atthoti imamatthaṃ saṅkhepena dassetuṃ ‘‘sace dasa bhikkhū honti’’tyādi vuttaṃ. 'अतिरिक्त भागाने' म्हणजे समजा दहा भिक्खू आहेत आणि दहाच वस्त्रे आहेत. त्यांपैकी एका वस्त्राची किंमत बारा नाणी आहे आणि उर्वरित दहा नाण्यांच्या किमतीची आहेत. सर्वांसाठी दहा नाण्यांच्या किमतीनुसार चिठ्ठ्या टाकल्या असता, ज्या भिक्खूला बारा नाण्यांच्या किमतीची चिठ्ठी मिळते, तो 'एवढ्याने माझे चीवर पुरेसे होईल' असे म्हणून त्या अतिरिक्त भागाने जाऊ इच्छितो. आणि येथे 'एवढ्याने माझे चीवर पुरेसे होईल' म्हणजे 'बारा नाण्यांच्या किमतीच्या वस्त्राने माझे चीवर पूर्ण होईल, त्यापेक्षा कमी किमतीच्या वस्त्राने नाही' असे म्हणून ते सर्व घेण्याची इच्छा असणे, असा अर्थ आहे. भिक्खू म्हणतात, 'आयुष्यमानहो, हे संघाचे अतिरिक्त धन आहे.' ते ऐकून भगवंतांनी 'संघिक आणि गणसंबंधित वस्तूंमध्ये थोडे असे काही नसते, सर्वत्र संयम बाळगला पाहिजे आणि स्वीकारतानाही शंका वाटली पाहिजे' हे दर्शवण्यासाठी 'भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की अतिरिक्त भाग (अनूक्षेप) दिला असता...' असे म्हटले. तेथे 'अनूक्षेप' म्हणजे जे काही अतिरिक्त द्यायचे आहे असे कल्पित (कप्पिय) भांड, जे त्याच्या वाट्यापेक्षा जास्त आहे, तितक्या किमतीचे कोणतेही कल्पित भांड दिले असता, असा अर्थ आहे. हा अर्थ संक्षेपाने दर्शवण्यासाठी 'जर दहा भिक्खू असतील तर...' इत्यादी म्हटले आहे. Vikalake tosetvāti ettha cīvaravikalakaṃ puggalavikalakanti dve vikalakā. Tattha cīvaravikalakaṃ nāma sabbesaṃ pañca pañca vatthāni pattāni, sesānipi atthi, ekekaṃ pana na pāpuṇāti, chinditvā dātabbāni. Chindantehi ca aḍḍhamaṇḍalādīnaṃ vā upāhanathavikādīnaṃ vā pahonakāni khaṇḍāni katvā dātabbāni, heṭṭhimaparicchedena caturaṅgulavitthārampi anuvātappahonakāyāmaṃ khaṇḍaṃ katvā dātuṃ vaṭṭati. Aparibhogaṃ pana na kātabbanti evamettha cīvarassa appahonakabhāvo cīvaravikalakaṃ. Chinditvā dinne panetaṃ tositaṃ hoti. Atha kusapāto kātabbo, sacepi ekassa bhikkhuno koṭṭhāse ekaṃ vā dve vā vatthāni nappahonti, tattha aññaṃ sāmaṇakaṃ parikkhāraṃ ṭhapetvā yo tena tussati, tassa taṃ bhāgaṃ datvā pacchā kusapāto kātabbo. Idampi cīvaravikalakanti andhaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. 'विकलक (कमतरता) पूर्ण करून संतुष्ट करणे' या संदर्भात चीवर-विकलक आणि पुद्गल-विकलक अशा दोन कमतरता आहेत. त्यांपैकी 'चीवर-विकलक' म्हणजे सर्वांना पाच-पाच वस्त्रे मिळाली आहेत आणि काही शिल्लकही आहेत, परंतु प्रत्येकाला एक-एक पूर्ण वस्त्र मिळत नाही, तेव्हा ते कापून दिले पाहिजे. कापताना अर्ध-मंडळ इत्यादींसाठी किंवा पादत्राणे, पिशव्या इत्यादींसाठी पुरेसे तुकडे करून दिले पाहिजेत. किमान मर्यादेनुसार चार बोटे रुंद आणि काठासाठी पुरेशी लांबी असलेला तुकडा करून देणे योग्य आहे. निरुपयोगी तुकडे करू नयेत. अशा प्रकारे चीवराची कमतरता असणे म्हणजे 'चीवर-विकलक' होय. कापून दिले असता ते संतुष्ट करणारे होते. त्यानंतर चिठ्ठ्या टाकाव्यात. जर एखाद्या भिक्खूच्या वाट्याला एक किंवा दोन वस्त्रे कमी पडत असतील, तर तेथे इतर श्रमणोपयोगी वस्तू ठेवून, जो भिक्खू त्याने संतुष्ट होईल, त्याला तो भाग देऊन नंतर चिठ्ठ्या टाकाव्यात. यालाही 'चीवर-विकलक' म्हणतात, असे अंध-अट्टकथेत म्हटले आहे. Puggalavikalakaṃ nāma dasa dasa bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ karontānaṃ eko vaggo na pūrati, aṭṭha vā nava vā honti, tesaṃ aṭṭha vā nava vā koṭṭhāsā ‘‘tumhe ime gahetvā visuṃ bhājethā’’ti dātabbā. Evamayaṃ puggalānaṃ appahonakabhāvo puggalavikalakaṃ nāma. Visuṃ dinne pana taṃ tositaṃ [Pg.26] hoti, evaṃ tosetvā kusapāto kātabboti. Atha vā vikalake tosetvāti yo cīvaravibhāgo ūnako, taṃ aññena parikkhārena samaṃ katvā kusapāto kātabboti imamatthaṃ dasseti ‘‘sace sabbesaṃ pañca pañca vatthānī’’tiādinā. 'पुद्गल-विकलक' म्हणजे दहा-दहा भिक्खू मोजून गट करताना एखादा गट पूर्ण होत नाही, त्यात आठ किंवा नऊच भिक्खू असतात. त्यांना आठ किंवा नऊ भाग 'तुम्ही हे घेऊन आपापसात वाटून घ्या' असे म्हणून दिले पाहिजेत. अशा प्रकारे व्यक्तींची संख्या कमी असणे म्हणजे 'पुद्गल-विकलक' होय. स्वतंत्रपणे दिले असता ते संतुष्ट करणारे होते; अशा प्रकारे संतुष्ट करून चिठ्ठ्या टाकाव्यात. किंवा 'विकलक संतुष्ट करून' म्हणजे जो चीवर-विभाग कमी आहे, तो इतर परिष्कारांनी (वस्तूंनी) समान करून चिठ्ठ्या टाकाव्यात. हा अर्थ 'जर सर्वांना पाच-पाच वस्त्रे...' इत्यादी वाक्याने दर्शवला आहे. 199. Ito paraṃ tesu tesu vatthūsu āgatavasena aṭṭhakathāyaṃ vuttesu vinicchayesu santesupi tesaṃ vinicchayānaṃ aṭṭhamātikāvinicchayato avimuttattā aṭṭhamātikāvinicchayesveva pakkhipitvā dassetuṃ ‘‘idāni aṭṭhimā, bhikkhave’’tiādimāha. Yā tā aṭṭha mātikā bhagavatā vuttā, tāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikānaṃ vasena vinicchayo idāni veditabboti yojanā. Parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnāti iminā aparikkhittassa vihārassa dhuvasannipātaṭṭhānādito paṭhamaleḍḍupātassa anto upacārasīmāti dasseti. Idāni dutiyaleḍḍupātassa antopi upacārasīmāyevāti dassetuṃ ‘‘apicā’’tiādi āraddhaṃ. Dhuvasannipātaṭṭhānampi pariyantagatameva gahetabbaṃ. ‘‘Evaṃ sante tiyojane ṭhitā lābhaṃ gaṇhissantī’’tiādinā ime lābhaggahaṇādayo upacārasīmāvaseneva hoti, na avippavāsasīmāvasenāti dasseti, tena ca imāni lābhaggahaṇādīniyeva upacārasīmāyaṃ kattabbāni, na apalokanakammādīni cattāri kammāni, tāni pana avippavāsasīmādīsuyeva kattabbānīti pakāseti. Tathā hi vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) ‘‘bhikkhunīnaṃ ārāmappavesanasenāsanapucchanādi parivāsamānattārocanavassacchedanissayasenāsanaggāhādi vidhānanti idaṃ sabbaṃ imissāyeva upacārasīmāya vasena veditabba’’nti. १९९. यानंतर त्या त्या वस्तूंमध्ये आलेल्या निर्णयांच्या आधारे अट्ठकथांमध्ये निर्णय सांगितले गेले असले तरी, त्या निर्णयांचा आठ मातृका निर्णयांतून सुटका न झाल्यामुळे (त्यातच अंतर्भूत असल्यामुळे), आठ मातृका निर्णयांमध्येच समाविष्ट करून दाखवण्यासाठी आचार्यांनी “इदानि अट्ठिमा, भिक्खवे” (आता या आठ, भिक्खूहो) इत्यादी म्हटले आहे. भगवंतांनी ज्या आठ मातृका सांगितल्या आहेत, त्या आठ मातृकांच्या आधारे आता निर्णय समजून घ्यावा, अशी ही योजना आहे. “परिक्खेपारहट्ठानेन परिच्छिन्ना” या पदाने कुंपण नसलेल्या विहाराच्या नियमित एकत्र येण्याच्या जागेपासून पहिल्या ढेकूळ फेकण्याच्या मर्यादेच्या आत उपचारसीमा असते, हे दर्शविले आहे. आता दुसऱ्या ढेकूळ फेकण्याच्या मर्यादेच्या आत देखील उपचारसीमाच असते, हे दर्शवण्यासाठी “अपि च” इत्यादी वाक्य आचार्यांनी सुरू केले आहे. नियमित एकत्र येण्याची जागा देखील शेवटच्या मर्यादेपर्यंतच ग्रहण करावी. “असे असताना तीन योजने अंतरावर राहिलेले लाभ ग्रहण करतील” इत्यादीद्वारे हे लाभ ग्रहण करणे इत्यादी उपचारसीमेच्या प्रभावानेच होते, अविप्पवास सीमेच्या प्रभावाने नाही, हे दर्शविले आहे. म्हणून हे लाभ ग्रहण करणे इत्यादी कार्ये उपचारसीमेमध्येच करावीत, अपलोकन कर्मादी चार संघकर्मे करू नयेत; ती चार कर्मे तर अविप्पवास सीमेमध्येच करावीत, असे स्पष्ट केले आहे. तसेच सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे— “भिक्खुणींचा आरामात प्रवेश, सेनासन विचारणे इत्यादी, परिवास, मानत्त, आवर्तन, वर्षच्छेद, निश्रय, सेनासन ग्रहण इत्यादी सर्व विधी याच उपचारसीमेच्या आधारे समजून घ्यावेत.” Lābhatthāya [Pg.27] ṭhapitā sīmā lābhasīmā. Loke gāmasīmādayo viya lābhasīmā nāma visuṃ pasiddhā natthi, kenāyaṃ anuññātāti āha ‘‘neva sammāsambuddhenā’’tiādi. Etena nāyaṃ sāsanavohārasiddhā, lokavohārasiddhā evāti dasseti. Janapadaparicchedoti idaṃ lokapasiddhasīmāsaddatthavasena vuttaṃ, paricchedabbhantarampi sabbaṃ janapadasīmāti gahetabbaṃ. Janapado eva janapadasīmā, evaṃ raṭṭhasīmādīsupi. Tenāha ‘‘āṇāpavattiṭṭhāna’’ntiādi. Pathavīvemajjhagatassāti yāva udakapariyantā khaṇḍasīmattā vuttaṃ. Upacārasīmādīsu pana abaddhasīmāsu heṭṭhāpathaviyaṃ sabbattha ṭhitānaṃ na pāpuṇāti, kūpādipavesārahaṭṭhāne ṭhitānaññeva pāpuṇātīti heṭṭhā sīmakathāyaṃ vuttanayeneva taṃtaṃsīmaṭṭhabhāvo veditabbo. Cakkavāḷasīmāya dinnaṃ pathavīsandhārakaudakaṭṭhānepi ṭhitānaṃ pāpuṇāti sabbattha cakkavāḷavohārattāti. Samānasaṃvāsaavippavāsasīmāsu dinnassa idaṃ nānattaṃ – ‘‘avippavāsasīmāya dammī’’ti dinnaṃ gāmaṭṭhānaṃ na pāpuṇāti. Kasmā? ‘‘Ṭhapetvā gāmañca gāmūpacārañcā’’ti (mahāva. 144) vuttattā. ‘‘Samānasaṃvāsakasīmāyadammī’’ti dinnaṃ pana gāme ṭhitānampi pāpuṇātīti. लाभासाठी ठरवलेली सीमा म्हणजे ‘लाभसीमा’ होय. जगात ग्रामसीमा इत्यादींप्रमाणे लाभसीमा नावाची स्वतंत्र प्रसिद्ध सीमा नाही. मग ही सीमा कशासाठी अनुमत केली आहे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी आचार्यांनी “नेव सम्मासम्बुद्धेन” (सम्यक्संबुद्धांनी नाही) इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, हा शासनव्यवहार सिद्ध नसून केवळ लोकव्यवहार सिद्ध आहे. “जनपदपरिच्छेद” हे लोकप्रसिद्ध सीमा शब्दाच्या अर्थाच्या आधारे म्हटले आहे. मर्यादेच्या आतील सर्व भाग देखील जनपदसीमा म्हणून ग्रहण करावा. जनपद म्हणजेच जनपदसीमा होय. राष्ट्रसीमा इत्यादींमध्येही असेच ग्रहण करावे. म्हणूनच “आणापवत्तित्ठान” (आज्ञा चालण्याचे ठिकाण) इत्यादी म्हटले आहे. “पथवीवेमज्झगतस्स” (पृथ्वीच्या मध्यभागी असलेल्या) हे पाणी संपेपर्यंत खंडसीमा असल्यामुळे म्हटले आहे. उपचारसीमा इत्यादी अबद्ध सीमांमध्ये मात्र खालच्या भूमीवर सर्व ठिकाणी राहिलेल्यांना लाभ पोहोचत नाही. विहीर इत्यादींमध्ये प्रवेश करून लपलेल्या ठिकाणी राहिलेल्यांनाच तो पोहोचतो. म्हणून खाली सीमाकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्या त्या सीमेचे स्थान समजून घ्यावे. चक्रवाळ सीमेमध्ये दिलेले दान, पृथ्वीला धारण करणाऱ्या पाण्याच्या ठिकाणी राहिलेल्या भिक्खूंना देखील पोहोचते, कारण सर्व ठिकाणी चक्रवाळ असाच व्यवहार आहे. समानसंवास आणि अविप्पवास सीमांमध्ये दिलेल्या दानाचा हा फरक आहे— “मी अविप्पवास सीमेला देतो” असे दिले असता ते ग्रामस्थानाला पोहोचत नाही. का पोहोचत नाही? “गाव आणि गावाचा उपचार वगळून” असे म्हटल्यामुळे पोहोचत नाही. परंतु “मी समानसंवासक सीमेला देतो” असे दिले असता गावात राहिलेल्या भिक्खूंना देखील ते पोहोचते, असे समजावे। 200-1. Buddhādhivutthoti buddhena bhagavatā adhivuttho. Ekasminti ekasmiṃ vihāre. Pākavattanti nibaddhadānaṃ. Vattatīti pavattati. Tehi vattabbanti yesaṃ sammukhe esa deti, tehi bhikkhūhi vattabbaṃ. २००-१. ‘बुद्धाधिवुत्तो’ म्हणजे बुद्ध भगवंतांनी वास्तव्य केलेले. ‘एकस्मिं’ म्हणजे एका विहारामध्ये. ‘पाकवत्तं’ म्हणजे निरंतर दिले जाणारे दान. ‘वत्तति’ म्हणजे प्रवृत्त होते. ‘तेहि वत्तब्बं’ म्हणजे ज्यांच्या समोर हा दाता दान देतो, त्या भिक्खूंनी हे वचन बोलावे। 202. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷheti yāva saṅghanavakaṃ ekavāraṃ sabbesaṃ bhāgaṃ datvā cīvare aparikkhīṇe puna sabbesaṃ dātuṃ dutiyabhāge therassa dinneti attho. Pubbe vuttanayenāti ‘‘tuyheva bhikkhu tāni cīvarānī’’ti (mahāva. 363) bhagavatā [Pg.28] vuttanayena. Paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avatvā, ‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ demā’’ti vuttattā ‘‘paṃsukūlikānampi vaṭṭatī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.379) pana paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti ettha ‘‘tuyhaṃ demā’’ti avuttattāti kāraṇaṃ vadanti. Yadi evaṃ ‘‘saṅghassa demā’’ti vuttepi vaṭṭeyya, ‘‘bhikkhūnaṃ dema, therānaṃ dema, saṅghassa demā’’ti vacanato bhedo na dissati, vīmaṃsitabbamettha kāraṇanti. Pārupituṃ vaṭṭatīti paṃsukūlikānaṃ vaṭṭati. Sāmikehi vicāritamevāti upāhanatthavikādīnamatthāya vicāritameva. २०२. “दुतियभागे पन थेरासनं आरुळ्हे” म्हणजे जोपर्यंत नवशिक्या भिक्खूपर्यंत एक वेळ सर्वांना हिस्सा देऊन झाल्यावर जर चीवर शिल्लक राहिले, तर पुन्हा सर्वांना देण्यासाठी दुसऱ्या हिश्श्यामध्ये स्थविरांना दिले असता, असा अर्थ आहे. “पुब्बे वृत्तनयेन” म्हणजे “भिक्खू, ती चीवरे तुझीच आहेत” या भगवंतांनी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने. “पांसुकुलिक भिक्खूंना देखील कल्पते” कारण “आम्ही तुला देतो” असे न म्हणता, “आम्ही भिक्खूंना देतो, स्थविरांना देतो” असे म्हटल्यामुळे “पांसुकुलिक भिक्खूंना देखील कल्पते” असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र “पांसुकुलिक भिक्खूंना देखील कल्पते” याविषयी “आम्ही तुला देतो” असे न म्हटल्यामुळे, हे कारण आचार्यांनी सांगितले आहे. जर असे असेल, तर “आम्ही संघाला देतो” असे म्हटले तरी कल्पायला हवे. “आम्ही भिक्खूंना देतो, स्थविरांना देतो, संघाला देतो” या वचनांमध्ये काही फरक दिसत नाही, म्हणून याविषयीच्या कारणाचा शोध घेतला पाहिजे. “पारुपितुं वत्तति” म्हणजे पांसुकुलिक भिक्खूंना पांघरण्यासाठी कल्पते. “सामिकेहि विचारितमेव” म्हणजे पादत्राणे ठेवण्याची पिशवी इत्यादींच्या उपयोगासाठी मालकांनी आधीच विचार केलेलाच आहे। 203. Upaḍḍhaṃ dātabbanti yaṃ ubhatosaṅghassa dinnaṃ, tato upaḍḍhaṃ bhikkhūnaṃ upaḍḍhaṃ bhikkhunīnaṃ dātabbaṃ. Sacepi eko bhikkhu hoti, ekā vā bhikkhunī, antamaso anupasampannassapi upaḍḍhameva dātabbaṃ. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca dammī’’ti vutte pana na majjhe bhinditvā dātabbanti ettha yasmā bhikkhunipakkhe saṅghassa paccekaṃ aparāmaṭṭhattā bhikkhunīnaṃ gaṇanāya bhāgo dātabboti dāyakassa adhippāyoti sijjhati, tathā dānañca bhikkhūpi gaṇetvā dinne eva yujjati. Itarathā hi ‘‘kittakaṃ bhikkhūnaṃ dātabbaṃ, kittakaṃ bhikkhunīna’’nti na viññāyati, tasmā ‘‘bhikkhusaṅghassā’’ti vuttavacanampi ‘‘bhikkhūna’’nti vuttavacanasadisamevāti āha ‘‘bhikkhū ca bhikkhuniyo ca gaṇetvā dātabba’’nti. Tenāha ‘‘puggalo…pe… bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa ca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vutte pana puggalo visuṃ na labhatīti idaṃ aṭṭhakathāpamāṇeneva gahetabbaṃ, na hettha visesakāraṇaṃ upalabbhati. Tathā hi ‘‘ubhatosaṅghassa ca tuyhañca dammī’’ti vutte sāmaññavisesavacanehi saṅgahitattā yathā puggalo visuṃ labhati, evamidhāpi ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’ti [Pg.29] sāmaññavisesavacanasabbhāvato bhavitabbameva visuṃ puggalapaṭivīsenāti viññāyati, tasmā aṭṭhakathāvacanamevettha pamāṇaṃ. Pāpuṇanaṭṭhānato ekameva labhatīti attano vassaggena pattaṭṭhānato ekameva koṭṭhāsaṃ labhati. Tattha kāraṇamāha ‘‘kasmā? Bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti, bhikkhusaṅghaggahaṇeneva puggalassapi gahitattāti adhippāyoti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.379) vuttaṃ. २०३. “उपाड्ढं दातब्बं” म्हणजे जे उभय संघाला दिले आहे, त्यातील अर्धा भाग भिक्खूंना आणि अर्धा भाग भिक्खूणींना दिला पाहिजे. जरी एकच भिक्खू किंवा एकच भिक्खूणी असेल, अगदी शेवटी अनुपसंपन्न असला तरीही अर्धाच भाग दिला पाहिजे. “मी भिक्खू संघाला आणि भिक्खूणींना देतो” असे म्हटले असता, मध्यभागी विभागून देऊ नये, याविषयी कारण असे की, भिक्खूणींच्या बाजूने संघाचा स्वतंत्रपणे उल्लेख न केल्यामुळे, भिक्खूणींच्या संख्येनुसार हिस्सा दिला पाहिजे, असा दात्याचा हेतू सिद्ध होतो. तसेच ते दान भिक्खूंची देखील गणना करून दिले तरच योग्य ठरते. अन्यथा “भिक्खूंना किती द्यावे आणि भिक्खूणींना किती द्यावे” हे समजणार नाही. म्हणून “भिक्खू संघाला” हे म्हटलेले वचन देखील “भिक्खूंना” म्हटलेल्या वचनासारखेच आहे, म्हणूनच आचार्यांनी “भिक्खू आणि भिक्खूणींची गणना करून दिले पाहिजे” असे म्हटले आहे. म्हणूनच “पुग्गलो...पे... भिक्खुसंघग्गहणेन गहितत्ता” (भिक्खू संघ ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे व्यक्ती...) असे म्हटले आहे. “मी भिक्खू संघाला, भिक्खूणींना आणि तुला देतो” असे म्हटले असता, व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळत नाही, हे अट्ठकथेच्या प्रमाणानेच ग्रहण करावे, कारण येथे काही विशेष कारण आढळत नाही. कारण “मी उभय संघाला आणि तुला देतो” असे म्हटले असता, सामान्य आणि विशेष वचनांनी समाविष्ट केल्यामुळे जसा व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिलताे, तसेच येथेही “भिक्खू संघाला आणि तुला” असे सामान्य-विशेष वचन असल्यामुळे व्यक्तीला स्वतंत्र हिस्सा मिळायलाच हवा, असे समजते. म्हणून येथे अट्ठकथेचे वचनच प्रमाण आहे. “पापुणनट्ठांतो एकमेव लभति” म्हणजे स्वतःच्या वर्षावासानुसार मिळणाऱ्या स्थानावरून एकच हिस्सा मिळतो. त्याचे कारण सांगितले आहे— “का? भिक्खू संघ ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे.” भिक्खू संघ ग्रहणानेच व्यक्तीचे देखील ग्रहण झाल्यामुळे, असा अभिप्राय सारत्थदीपनीमध्ये सांगितला आहे। Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.379) pana bhikkhusaṅghasaddena bhikkhūnaññeva gahitattā, puggalassa pana ‘‘tuyhañcā’’ti visuṃ gahitattā ca tatthassa aggahitattā daṭṭhabbā, ‘‘bhikkhūnañca bhikkhunīnañca tuyhañcā’’ti vuttaṭṭhānasadisattāti adhippāyo. Puggalappadhāno hettha saṅgha-saddo daṭṭhabbo. Keci pana ‘‘bhikkhusaṅghaggahaṇena gahitattā’’ti pāṭhaṃ likhanti, taṃ na sundaraṃ tassa visuṃ lābhaggahaṇe kāraṇavacanattā. Tathā hi ‘‘visuṃ saṅghaggahaṇena gahitattā’’ti visuṃ puggalassapi bhāgaggahaṇe kāraṇaṃ vuttaṃ. Yathā cettha puggalassa aggahaṇaṃ, evaṃ upari ‘‘bhikkhusaṅghassa ca tuyhañcā’’tiādīsupi visuṃ saṅghādisaddehi puggalassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi hi gahaṇaṃ siyā, saṅghatopi visumpīti bhāgadvayaṃ labheyya ubhayattha gahitattāti vuttaṃ. Pūjetabbantiādi gihikammaṃ na hotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Bhikkhusaṅghassa harāti idaṃ piṇḍapātaharaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘bhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. ‘‘Bhikkhusaṅghassa harā’’ti vuttepi haritabbanti īdisaṃ gihiveyyāvaccaṃ na hotīti katvā vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र भिक्खू संघ शब्दाने केवळ भिक्खूंचेच ग्रहण झाल्यामुळे, आणि व्यक्तीचे “तुला देखील” असे स्वतंत्रपणे ग्रहण झाल्यामुळे, तेथे त्याचे अ-ग्रहण समजावे, कारण हे “भिक्खूंना, भिक्खूणींना आणि तुला” असे सांगितलेल्या स्थानासारखेच आहे, असा अभिप्राय आहे. येथे संघ शब्द व्यक्ती-प्रधान समजावा. काही आचार्य मात्र “भिक्खू संघ ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे” असा पाठ लिहितात, तो योग्य नाही, कारण तो स्वतंत्र लाभ ग्रहणाचे कारण सांगणारे वचन आहे. कारण “स्वतंत्र संघ ग्रहणाने ग्रहण केल्यामुळे” असे स्वतंत्र व्यक्तीच्या देखील हिस्सा ग्रहणाचे कारण सांगितले आहे. आणि जसे येथे व्यक्तीचे अ-ग्रहण आहे, तसेच पुढे “भिक्खू संघाला आणि तुला” इत्यादींमध्ये देखील स्वतंत्र संघ इत्यादी शब्दांनी व्यक्तीचे अ-ग्रहण समजावे. जर ग्रहण झाले असते, तर संघाकडून आणि स्वतंत्रपणे देखील असे दोन्ही हिस्से मिळाले असते, कारण दोन्ही ठिकाणी ग्रहण झाले आहे, असे म्हटले आहे. “पूजेतब्बं” (पूजा करावी) इत्यादी गृहस्थांचे काम नाही, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. “भिक्खू संघाला घेऊन जा” हे पिंडपात घेऊन जाण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. म्हणूनच “जेवण करणे कल्पते” असे आचार्यांनी म्हटले आहे. “भिक्खू संघाला घेऊन जा” असे म्हटले तरी घेऊन जाणे, हे गृहस्थांचे वैय्यावृत्य होत नाही, म्हणून असे म्हटले आहे। 204. Antohemanteti iminā anatthate kathine vassānaṃ pacchime māse dinnaṃ purimavassaṃvutthānaññeva pāpuṇāti, tato paraṃ hemante dinnaṃ pacchimavassaṃvutthānampi vutthavassattā [Pg.30] pāpuṇāti, hemantato pana paraṃ piṭṭhisamaye ‘‘vassaṃvutthasaṅghassā’’ti evaṃ paricchinditvā dinnaṃ anantare vasse vā tato paresu vā yattha katthaci tasmiṃ bhikkhubhāve vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇāti. Ye pana sabbathā avutthavassā, tesaṃ na pāpuṇātīti dasseti. Lakkhaṇaññū vadantīti vinayalakkhaṇaññuno ācariyā vadanti. Lakkhaṇaññū vadantīti idaṃ sanniṭṭhānavacanaṃ, aṭṭhakathāsu anāgatattā pana evaṃ vuttaṃ. Bahiupacārasīmāyaṃ…pe… sabbesaṃ pāpuṇātīti yattha katthaci vutthavassānaṃ sabbesaṃ pāpuṇātīti adhippāyo. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkha. aṭṭha. akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘sace pana bahiupacārasīmāyaṃ ṭhito ‘vassaṃvutthasaṅghassa dammī’ti vadati, yattha katthaci vutthavassānaṃ sabbesaṃ sampattānaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ. Gaṇṭhipadesu pana ‘‘vassāvāsassa ananurūpe padese ṭhatvā vuttattā vassaṃvutthānañca avutthānañca sabbesaṃ pāpuṇātī’’ti vuttaṃ, taṃ na gahetabbaṃ. Na hi ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa dammī’’ti vutte avutthavassānaṃ pāpuṇāti. Sabbesampīti tasmiṃ bhikkhubhāve vutthavassānaṃ sabbesampīti attho daṭṭhabbo ‘‘vassaṃvutthasaṅghassā’’ti vuttattā. Sammukhībhūtānaṃ sabbesampīti etthāpi eseva nayo. Evaṃ vadatīti vassaṃvutthasaṅghassa dammīti vadati. Atītavassanti anantarātītavassaṃ. २०४. “अन्तोहेमन्ते” या पदाने, कठिन आस्तरण न केले असताना, वर्षा ऋतूच्या शेवटच्या महिन्यात दिलेले दान केवळ पूर्व-वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंनाच पोहोचते. त्यानंतर हेमंत ऋतूत दिलेले दान पश्चिमोत्तर-वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंना देखील वर्षावास पूर्ण केल्यामुळे पोहोचते. हेमंत ऋतूनंतरच्या बाहेरील काळात “वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला” असे मर्यादित करून दिलेले दान, लगेचच्या वर्षावासात किंवा त्यानंतरच्या इतर कोणत्याही वर्षावासात, त्या भिक्खूभावामध्ये वर्षावास पूर्ण केलेल्या सर्व भिक्खूंना पोहोचते. परंतु जे पूर्णपणे वर्षावास न केलेले आहेत, त्यांना ते पोहोचत नाही, हे दर्शविले आहे. “लक्खणञ्ञू वदन्ति” म्हणजे विनय-लक्षण जाणणारे आचार्य असे म्हणतात. “लक्खणञ्ञू वदन्ति” हे निश्चित करणारे वचन आहे, अट्ठकथांमध्ये न आल्यामुळे असे म्हटले आहे. “बाहेर उपचारसीमेमध्ये...पे... सर्वांना पोहोचते” म्हणजे कोणत्याही ठिकाणी वर्षावास पूर्ण केलेल्या सर्व भिक्खूंना पोहोचते, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच मातृका-अट्ठकथेमध्ये देखील म्हटले आहे— “परंतु जर उपचारसीमेच्या बाहेर राहिलेला मनुष्य ‘मी वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो’ असे म्हणतो, तर कोणत्याही ठिकाणी वर्षावास पूर्ण करून आलेल्या सर्व भिक्खूंना ते पोहोचते.” गंठिपदांमध्ये मात्र “वर्षावासासाठी अयोग्य ठिकाणी राहून म्हटल्यामुळे वर्षावास केलेल्या आणि न केलेल्या सर्वांना पोहोचते” असे म्हटले आहे, ते ग्रहण करू नये. कारण “मी वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” असे म्हटले असता, वर्षावास न केलेल्यांना ते पोहोचत नाही. “सब्बेसम्पि” म्हणजे त्या भिक्खूभावामध्ये वर्षावास पूर्ण केलेल्या सर्वांना देखील, असा अर्थ समजावा, कारण “वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला” असे म्हटले आहे. “समोर आलेल्या सर्वांना देखील” यामध्येही हाच नियम आहे. “असे म्हणतो” म्हणजे “मी वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो” असे म्हणतो. “अतीतवस्सं” म्हणजे नुकताच संपलेला वर्षावास। 205. Idāni ‘‘ādissa detī’’ti padaṃ vibhajanto ‘‘ādissa detīti etthā’’tiādimāha. Tattha yāguyā vā…pe… bhesajje vā ādisitvā paricchinditvā dento dāyako ādissa deti nāmāti yojanā. Sesaṃ pākaṭameva. २०५. आता “आदिस्स देति” (उद्देशून देतो) या पदाचे विश्लेषण करताना आचार्यांनी “आदिस्स देति एत्थ” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे यागु किंवा...पे... औषध उद्देशून, मर्यादित करून देणारा दाता “आदिस्स देति” नावाचा होतो, अशी ही योजना आहे. उर्वरित भाग स्पष्टच आहे। 206. Idāni ‘‘puggalassa detī’’ti padaṃ vibhajanto āha ‘‘puggalassa deti etthā’’tiādi. Saṅghato ca gaṇato ca vinimuttassa [Pg.31] attano kulūpakādipuggalassa dento dāyako puggalassa deti nāma. Taṃ pana puggalikadānaṃ parammukhā vā hoti sammukhā vā. Tattha parammukhā dento ‘‘idaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti nāmaṃ uddharitvā deti, sammukhā dento ca bhikkhuno pādamūle cīvaraṃ ṭhapetvā ‘‘idaṃ, bhante, tumhākaṃ dammī’’ti vatvā deti, tadubhayathāpi dento puggalassa deti nāmāti attho. Na kevalaṃ ekasseva dento puggalassa deti nāma, atha kho antevāsikādīhi saddhiṃ dentopi puggalassa deti nāmāti dassetuṃ ‘‘sace panā’’tiādimāha. Tattha uddesaṃ gahetuṃ āgatoti tassa santike uddesaṃ aggahitapubbassapi uddesaṃ gaṇhissāmīti āgatakālato paṭṭhāya antevāsikabhāvūpagamanato vuttaṃ. Gahetvā gacchantoti pariniṭṭhitauddeso hutvā gacchanto. Vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantānanti idaṃ ‘‘uddesantevāsikāna’’nti imasseva visesanaṃ. Tena uddesakāle āgantvā uddesaṃ gahetvā gantvā aññattha nivasante anibaddhacārike nivatteti. २०६. आता ‘पुग्गलस्स देति’ (व्यक्तीला देतो) या पदाचे स्पष्टीकरण करताना आचार्यांनी ‘पुग्गलस्स देति एत्थ’ इत्यादी म्हटले आहे. संघ आणि गण यांपासून पूर्णपणे मुक्त असलेल्या आपल्या कुलोपक (कुलाचा हितचिंतक) इत्यादी व्यक्तीला दान देणारा दायक ‘पुग्गलस्स देति’ (व्यक्तीला देतो) असे म्हणण्यास पात्र ठरतो. आणि ते वैयक्तिक दान (पुद्गलिक दान) परोक्ष किंवा प्रत्यक्ष असते. त्यामध्ये परोक्षपणे देणारा ‘हे चीवर अमुक नावाच्या व्यक्तीला देतो’ असे नाव उच्चारून देतो, आणि प्रत्यक्षपणे देणारा भिक्खूच्या पायाजवळ चीवर ठेवून ‘भन्ते, हे मी आपल्याला देतो’ असे म्हणून देतो; या दोन्ही प्रकारे देणाऱ्याला ‘पुग्गलस्स देति’ (व्यक्तीला देतो) असे म्हटले जाते, हा अर्थ आहे. केवळ एकाच व्यक्तीला देणाऱ्यालाच ‘पुग्गलस्स देति’ म्हटले जाते असे नाही, तर अंतेवासिक (शिष्य) इत्यादींसह देणाऱ्यालाही ‘पुग्गलस्स देति’ म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी ‘सचे पन’ (पण जर) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘उद्देसं गहेतुं आगतो’ (उद्देश ग्रहण करण्यासाठी आलेला) म्हणजे ज्याने त्या भिक्खूजवळ पूर्वी कधीही उद्देश (पाठ) ग्रहण केला नसेल, त्यानेही ‘मी उद्देश ग्रहण करेन’ अशा विचाराने आल्यापासून घेऊन, अंतेवासिक भाव प्राप्त केल्यामुळे हे म्हटले आहे. ‘गहेत्वा गच्छन्तो’ (घेऊन जाणारा) म्हणजे उद्देश पूर्ण करून जाणारा भिक्खू. ‘वत्तं कत्वा उद्देसपरिपूच्छादीनि गहेत्वा विचरन्तानं’ (कर्तव्ये करून, उद्देश व परिपृच्छा इत्यादी ग्रहण करून वावरणारे) हे ‘उद्देसन्तेवासिकानं’ याचेच विशेषण आहे. त्यामुळे उद्देशाच्या वेळी येऊन, उद्देश ग्रहण करून आणि दुसऱ्या ठिकाणी जाऊन राहणाऱ्या, नियमितपणे न वावरणाऱ्यांना ते वगळते. Evaṃ cīvarakkhandhake (mahāva. 379) āgataaṭṭhamātikāvasena cīvaravibhajanaṃ dassetvā idāni tasmiṃyeva cīvarakkhandhake majjhe āgatesu vatthūsu āgatanayaṃ nivattetvā dassento ‘‘sace koci bhikkhū’’tiādimāha. Tattha kiṃ kātabbanti pucchāya tasseva tāni cīvarānīti vissajjanā, sesāni ñāpakādivasena vuttāni. Pañca māseti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ. Vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepatoti vassāvāsikatthāya veyyāvaccakarehi vaḍḍhiṃ payojetvā ṭhapitaupanikkhepato. Tatruppādatoti nāḷikerārāmāditatruppādato. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘idaṃ idha vassaṃvutthasaṅghassa demāti vā vassāvāsikaṃ demāti vā vatvā [Pg.32] dinnaṃ taṃ anatthatakathinassapi pañca māse pāpuṇātī’’ti vuttaṃ, taṃ vassāvāsikalābhavasena uppanne labbhamānavisesaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Tattha idhāti abhilāpamattamevetaṃ, idha-saddaṃ vinā ‘‘vassaṃvutthasaṅghassa demā’’ti vuttepi so eva nayo. Anatthatakathinassapi pañca māse pāpuṇātīti vassāvāsikalābhavasena uppannattā anatthatakathinassapi vutthavassassa pañca māse pāpuṇāti, tato paraṃ pana uppannavassāvāsikaṃ pucchitabbaṃ ‘‘kiṃ atītavasse idaṃ vassāvāsikaṃ, udāhu anāgatavasse’’ti. Tattha tato paranti pañcamāsato paraṃ, gimhānassa paṭhamadivasato paṭṭhāyāti attho. अशा प्रकारे चीवरक्खन्धकामध्ये आलेल्या आठ मातृकांच्या आधारे चीवर-विभाजन दर्शवून, आता त्याच चीवरक्खन्धकाच्या मध्यभागी आलेल्या प्रकरणांमध्ये आलेल्या पद्धतीचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी आचार्यांनी ‘सचे कोचि भिक्खू’ (जर कोणी भिक्खू) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘तेथे काय करावे?’ या प्रश्नाचे उत्तर ‘त्याचेच ते चीवर आहे’ असे आहे. उर्वरित शब्द ज्ञापक (माहिती देणारे) इत्यादींच्या स्वरूपात सांगितले आहेत. ‘पंच मासे’ (पाच महिने) हे अत्यंतसंयोगात द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे. ‘वड्ढिं पयोजेत्वा ठपितउप निक्खेपतो’ म्हणजे वर्षावासाच्या उद्देशाने वैय्यावच्चकर (सेवक) लोकांद्वारे व्याज किंवा वाढ करून ठेवलेल्या ठेवीमधून. ‘तत्रुप्पावतो’ म्हणजे नारळाच्या बागा इत्यादी ठिकाणांहून उत्पन्न झालेल्या वस्तूंमधून. अट्ठकथेमध्ये मात्र ‘हे येथे वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो किंवा वर्षावासिक देतो असे म्हणून दिलेले चीवर, कठीण न पसरलेल्या भिक्खूलाही पाच महिन्यांपर्यंत मिळते’ असे म्हटले आहे. हे वर्षावासिक लाभाच्या स्वरूपात उत्पन्न झालेल्या विशेष लाभाला दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. त्यामध्ये ‘इध’ (येथे) हा शब्द केवळ बोलण्यापुरता आहे. ‘इध’ शब्दाशिवाय ‘वर्षावास पूर्ण केलेल्या संघाला देतो’ असे म्हटले तरी तीच पद्धत लागू होते. ‘कठीण न पसरलेल्या भिक्खूलाही पाच महिन्यांपर्यंत मिळते’ कारण वर्षावासिक लाभाच्या स्वरूपात ते उत्पन्न झाल्यामुळे, कठीण न पसरलेल्या आणि वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूलाही पाच महिन्यांपर्यंत ते मिळते. परंतु त्यानंतर उत्पन्न झालेल्या वर्षावासिक चीवराविषयी विचारले पाहिजे की, ‘हे चीवर मागील वर्षावासाचे आहे की आगामी वर्षावासाचे?’ त्यामध्ये ‘ततो परं’ (त्यानंतर) म्हणजे पाच महिन्यांनंतर, उन्हाळ्याच्या पहिल्या दिवसापासून घेऊन, असा अर्थ समजावा. Ṭhitikā pana na tiṭṭhatīti ettha aṭṭhitāya ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace eko bhikkhu āgacchati, majjhe chinditvā dvīhipi gahetabbaṃ. Ṭhitāya pana ṭhitikāya puna aññasmiṃ cīvare uppanne sace navakataro āgacchati, ṭhitikā heṭṭhā gacchati. Sace vuḍḍhataro āgacchati, ṭhitikā uddhaṃ ārohati. Atha añño natthi, puna attano pāpetvā gahetabbaṃ. Duggahitānīti aggahitāni, saṅghikāneva hontīti attho. ‘‘Pātite kuse’’ti ekakoṭṭhāse kusadaṇḍake pātitamatte sacepi bhikkhusahassaṃ hoti, gahitameva nāma cīvaraṃ. ‘‘Nākāmā bhāgo dātabbo’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ (mahāva. aṭṭha. 363), tattha gahitameva nāmāti ‘‘imassa idaṃ patta’’nti kiñcāpi na viditaṃ, te pana bhāgā atthato tesaṃ pattāyevāti adhippāyo. ‘ठितिका पन न तिट्ठति’ (परंतु ज्येष्ठतेची क्रमवारी राहत नाही) याविषयी - ज्येष्ठतेची क्रमवारी न राहिल्यामुळे, पुन्हा दुसरे चीवर उत्पन्न झाल्यावर जर एक भिक्खू आला, तर मध्यभागी विभागून दोघांनीही ते ग्रहण करावे. परंतु ज्येष्ठतेची क्रमवारी कायम असताना, पुन्हा दुसरे चीवर उत्पन्न झाल्यावर जर कनिष्ठ भिक्खू आला, तर ज्येष्ठतेची क्रमवारी खाली जाते. जर ज्येष्ठ भिक्खू आला, तर ज्येष्ठतेची क्रमवारी वर चढते. जर दुसरा कोणी नसेल, तर पुन्हा स्वतःकडे आणून ते ग्रहण करावे. ‘दुग्गहितानि’ म्हणजे ग्रहण न केलेले, ते सांघिकच राहतात, असा अर्थ आहे. ‘पातिते कुसे’ म्हणजे एका भागात कुस-काठी पडल्याबरोबर जरी हजार भिक्खू असले, तरी चीवर ग्रहण केले गेले असेच मानले जाते. ‘नाकामा भागो दातब्बो’ (इच्छेविरुद्ध हिस्सा दिला जाऊ नये) हे अट्ठकथेचे वचन आहे. त्यामध्ये ‘ग्रहण केले गेले असेच मानले जाते’ म्हणजे ‘याचे हे पात्र आहे’ हे जरी माहीत नसले, तरी ते हिस्से प्रत्यक्षात त्यांच्या पात्रातच गेले आहेत, असा अभिप्राय आहे. Sattāhavārena aruṇameva uṭṭhāpetīti idaṃ nānāsīmavihāresu kattabbanayena ekasmimpi vihāre dvīsu senāsanesu nivutthabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, aruṇuṭṭhāpaneneva tattha vuttho hoti, na pana vassacchedaparihārāya. Antoupacārasīmāya [Pg.33] hi yattha katthaci aruṇaṃ uṭṭhāpento attanā gahitasenāsanaṃ appaviṭṭhopi vutthavasso eva hoti. Gahitasenāsane pana nivuttho nāma na hoti, tattha aruṇuṭṭhāpane sati hoti. Tenāha ‘‘purimasmiṃ bahutaraṃ nivasati nāmā’’ti. Etena ca itarasmiṃ sattāhavārenapi aruṇuṭṭhāpane sati eva appataraṃ nivasati nāma hoti, nāsatīti dīpitaṃ hoti. Idanti ekādhippāyadānaṃ. Nānālābhehītiādīsu nānā visuṃ visuṃ lābho etesūti nānālābhā, dve vihārā, tehi nānālābhehi. Nānā visuṃ visuṃ pākārādīhi paricchinno upacāro etesanti nānūpacārā, tehi nānūpacārehi. Ekasīmavihārehīti ekasīmāyaṃ dvīhi vihārehīti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.364) vuttaṃ. Nānālābhehīti visuṃ visuṃ nibaddhavassāvāsikalābhehi. Nānūpacārehīti nānāparikkhepanānādvārehi. Ekasīmavihārehīti dvinnaṃ vihārānaṃ ekena pākārena parikkhittattā ekāya upacārasīmāya antogatehi dvīhi vihārehīti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.364). Senāsanaggāho paṭippassambhatīti paṭhamaṃ gahito paṭippassambhati. Tatthāti yattha senāsanaggāho paṭippassambhati, tattha. ‘सत्ताहवारेन अरुणमेव उट्ठापेति’ (सात दिवसांच्या अंतराने अरुणोदय घडवून आणतो) हे वेगवेगळ्या सीमा असलेल्या विहारांमध्ये करावयाच्या पद्धतीनुसार एकाच विहारात दोन सेनासनांवर राहण्याचा भाव दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. अरुणोदयानेच तेथे राहणारा होतो, परंतु वर्षावास खंडित होण्यापासून वाचवण्यासाठी नाही. कारण उपचार-सीमेच्या आत कुठेही अरुणोदय होत असताना, स्वतः स्वीकारलेल्या सेनासनात प्रवेश न करताही तो वर्षावास पूर्ण केलेलाच होतो. परंतु स्वीकारलेल्या सेनासनात राहणारा असे म्हटले जात नाही, तेथे अरुणोदय झाल्यावरच तसे होते. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे - ‘पुरिमस्मिं बहुतं निवसित नाम’ (पहिल्या विहारात अधिक काळ राहतो). यावरून हे स्पष्ट होते की, दुसऱ्या विहारात सात दिवसांच्या अंतराने अरुणोदय झाल्यावरच तो कमी काळ राहणारा ठरतो, अरुणोदय न झाल्यास नाही. ‘इदं’ म्हणजे एकाच हेतूने दिलेले दान. ‘नानालाभेहि’ इत्यादींमध्ये - ज्या विहारांमध्ये वेगवेगळा, स्वतंत्र लाभ मिळतो ते ‘नानालाभ’ असलेले दोन विहार, त्या नानालाभांमुळे. वेगवेगळ्या कुंपण इत्यादींनी मर्यादित असलेले उपचार (परिसर) ज्यांचे आहेत ते ‘नानूपचार’, त्या नानूपचारांमुळे. ‘एकसीमविहारेहि’ म्हणजे एकाच सीमेतील दोन विहारांद्वारे, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. ‘नानालाभेहि’ म्हणजे वेगवेगळ्या नियमित वर्षावासिक लाभांमुळे. ‘नानूपचारेहि’ म्हणजे वेगवेगळ्या वेढ्यांनी आणि वेगवेगळ्या द्वारांनी युक्त असलेले. ‘एकसीमविहारेहि’ म्हणजे दोन विहारांना एकाच तटबंदीने वेढलेले असल्यामुळे एकाच उपचार-सीमेच्या अंतर्गत असलेल्या दोन विहारांद्वारे, असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. ‘सेनासनग्गाहो पटिप्पस्सम्भेति’ म्हणजे आधी स्वीकारलेले सेनासन रद्द होते. ‘तत्थ’ म्हणजे ज्या विहारात सेनासन-स्वीकृती रद्द होते, तेथे. 207. Bhikkhussa kālakateti ettha kālakata-saddo bhāvasādhanoti āha ‘‘kālakiriyāyā’’ti. Pāḷiyaṃ gilānupaṭṭhākānaṃ cīvaradāne sāmaṇerānaṃ ticīvarādhiṭṭhānābhāvā ‘‘cīvarañca pattañcā’’tiādi sabbattha vuttaṃ. २०७. ‘भिक्खुस्स कालकते’ (भिक्खूच्या कालवश होण्यावर) या वाक्यात ‘कालकत’ हा शब्द भावसाधन आहे, म्हणून आचार्यांनी ‘कालकिरियाय’ (मृत्यूमुळे) असे म्हटले आहे. पाळीमध्ये ग्लान-उपस्थाकांना चीवर देताना, सामणेरांना त्रिचीवर-अधिष्ठान नसल्यामुळे ‘चीवर आणि पात्र’ इत्यादी सर्व ठिकाणी म्हटले आहे. 208. Sacepi sahassaṃ agghati, gilānupaṭṭhākānaññeva dātabbanti sambandho. Aññanti ticīvarapattato aññaṃ. Appagghanti atijiṇṇādibhāvena nihīnaṃ. Tatoti avasesaparikkhārato. Sabbanti pattaṃ cīvarañca. Tattha tattha saṅghassevāti tasmiṃ tasmiṃ [Pg.34] vihāre saṅghasseva. Bhikkhuno kālakataṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘idhā’’ti vattabbe ‘‘tatthā’’ti vuttattā vicchāvacanattā ca parikkhārassa ṭhapitaṭṭhānaṃ vuttanti viññāyati. Pāḷiyaṃ avissajjikaṃ avebhaṅgikanti āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghasseva santakaṃ hutvā kassaci avissajjikaṃ avebhaṅgikañca bhavituṃ anujānāmīti attho. ‘‘Sante patirūpe gāhake’’ti vuttattā gāhake asati adatvā bhājitepi subhājitamevāti daṭṭhabbaṃ. Dakkhiṇodakaṃ pamāṇanti ettha sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.376) tāva ‘‘yattha pana dakkhiṇodakaṃ pamāṇanti bhikkhū yasmiṃ raṭṭhe dakkhiṇodakapaṭiggahaṇamattenapi deyyadhammassa sāmino hontīti adhippāyo’’ti vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.376) pana ‘‘dakkhiṇodakaṃ pamāṇanti ettakāni cīvarāni dassāmīti paṭhamaṃ udakaṃ pātetvā pacchā denti, taṃ yehi gahitaṃ, te bhāginova hontīti adhippāyo’’ti vuttaṃ. Parasamuddeti jambudīpe. Tambapaṇṇidīpañhi upādāyesa evaṃ vutto. २०८. जरी त्याची किंमत एक हजार असली, तरी ते ग्लान-उपस्थाकांनाच दिले पाहिजे, असा संबंध आहे. ‘अञ्ञं’ (इतर) म्हणजे त्रिचीवर आणि पात्राव्यतिरिक्त इतर परिष्कार. ‘अप्पग्घं’ (कमी किमतीचे) म्हणजे अत्यंत जीर्ण इत्यादी झाल्यामुळे निकृष्ट दर्जाचे चीवर. ‘ततो’ म्हणजे उर्वरित परिष्कारांमधून. ‘सब्बं’ म्हणजे पात्र आणि चीवर दोन्ही. ‘तत्थ तत्थ सङ्घस्सेव’ म्हणजे त्या त्या विहारातील संघाचेच. भिक्खूच्या मृत्यूच्या ठिकाणाचा संदर्भ देऊन ‘इध’ (येथे) असे म्हणायला हवे होते, परंतु ‘तत्थ’ (तेथे) असे म्हटल्यामुळे आणि पुनरावृत्तीच्या शब्दांमुळे परिष्कार ठेवलेल्या जागेचा उल्लेख केला आहे, असे समजले जाते. पाळीमध्ये ‘अविस्सज्जिकं अवेभङ्गिकं’ (विसर्जन न करण्याजोगे आणि न वाटण्याजोगे) म्हणजे आलेल्या आणि न आलेल्या चारही दिशांच्या संघाचीच ती मालमत्ता होऊन, कोणालाही ती विसर्जित न करता यावी आणि न वाटता यावी, अशी मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. ‘सन्ते पतिरूपे gāhake’ (योग्य ग्रहण करणारे असताना) असे म्हटल्यामुळे, ग्रहण करणारे नसताना न देता वाटणी केली तरी ती योग्य वाटणीच मानली जावी. ‘दक्खिणोदकं पमाणं’ (दक्षिणोदक हेच प्रमाण आहे) याविषयी सारत्थदीपनीमध्ये आधी असे म्हटले आहे - ‘ज्या देशात भिक्खू केवळ दक्षिणोदक स्वीकारल्यानेच देयधर्माचे स्वामी बनतात, असा अभिप्राय आहे.’ परंतु विमतिविनोदनीमध्ये ‘दक्षिणोदक हेच प्रमाण आहे म्हणजे मी एवढी चीवरे देईन असे म्हणून आधी पाणी सोडून नंतर देतात, ते ज्यांनी ग्रहण केले आहे तेच त्याचे वाटेकरी होतात, असा अभिप्राय आहे’ असे म्हटले आहे. ‘परसमुद्दे’ म्हणजे जम्बुदीपात. कारण तम्बपण्णिदीपाचा संदर्भ घेऊन असे म्हटले आहे. ‘‘Matakacīvaraṃ adhiṭṭhātī’’ti ettha maggaṃ gacchanto tassa kālakiriyaṃ sutvā avihāraṭṭhāne ce dvādasahatthabbhantare aññesaṃ bhikkhūnaṃ abhāvaṃ ñatvā ‘‘idaṃ cīvaraṃ mayhaṃ pāpuṇātī’’ti adhiṭṭhāti, svādhiṭṭhitaṃ. Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bahubhaṇḍo bahuparikkhāro kālakato hoti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ, ‘‘bhikkhussa, bhikkhave, kālakate saṅgho sāmī pattacīvare. Apica gilānupaṭṭhākā bahupakārā, anujānāmi, bhikkhave, ticīvarañca pattañca gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ. Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ lahuparikkhāraṃ, taṃ sammukhībhūtena saṅghena bhājetuṃ. Yaṃ tattha garubhaṇḍaṃ garuparikkhāraṃ, taṃ āgatānāgatassa cātuddisassa [Pg.35] saṅghassa avissajjikaṃ avebhaṅgika’’nti (mahāva. 369) iminā pāṭhena bhagavā sabbaññū bhikkhūnaṃ āmisadāyajjaṃ vicāresi. ‘मतकचीवरं अधिट्ठाति’ (मृत भिक्खूच्या चीवराचे अधिष्ठान करतो) याविषयी - मार्गाने जात असताना त्याच्या मृत्यूची बातमी ऐकून, विहार नसलेल्या ठिकाणी जर बारा हातांच्या आत इतर भिक्खू नसतील, तर ‘हे चीवर मला मिळते’ असे समजून अधिष्ठान करतो, तर ते सु-अधिष्ठित आहे. त्या वेळी एक भिक्खू पुष्कळ भांडी आणि पुष्कळ परिष्कार असलेला कालवश झाला. भिक्खूंनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. ‘भिक्खूंनो, भिक्खू कालवश झाल्यावर संघ त्याच्या पात्र आणि चीवराचा स्वामी होतो. परंतु ग्लान-उपस्थाक हे अत्यंत उपकारक असतात. भिक्खूंनो, मी ग्लान-उपस्थाकांना त्रिचीवर आणि पात्र देण्याची अनुमती देतो. तेथे जे लहुभांड आणि लहुपरिष्कार आहेत, ते उपस्थित संघाने विभागावेत. तेथे जे गुरुभांड आणि गुरुपरिष्कार आहेत, ते आलेल्या आणि न आलेल्या चारही दिशांच्या संघाचे विसर्जन न करण्याजोगे आणि न वाटण्याजोगे आहेत.’ या पाठाद्वारे सर्वज्ञ भगवंतांनी भिक्खूंच्या आमिष-दायादाची व्यवस्था लावून दिली. Tattha ticīvarapattaavasesalahubhaṇḍagarubhaṇḍavasena āmisadāyajjaṃ tividhaṃ hoti. Tesu ticīvarapattaṃ gilānupaṭṭhākassa bhāgo hoti, avasesalahubhaṇḍaṃ sammukhībhūtasaṅghassa, pañcavīsatividha garubhaṇḍaṃ cātuddisasaṅghassa. Iminā ito tividhabhaṇḍato aññaṃ bhikkhubhaṇḍaṃ nāma natthi, imehi tividhehi puggalehi añño dāyādo nāma natthīti dasseti. Idāni pana vinayadharā ‘‘bhikkhūnaṃ akappiyabhaṇḍaṃ gihibhūtā ñātakā labhantī’’ti vadanti, taṃ kasmāti ce? ‘‘Ye tassa dhane issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā, tesaṃ dātabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ āgatattāti. Saccaṃ āgato, so pana pāṭho vissāsaggāhavisaye āgato, na dāyajjagahaṇaṭṭhāne. ‘‘Gahaṭṭhā vā pabbajitā vā’’icceva āgato, na ‘‘ñātakā aññātakā vā’’ti, tasmā ñātakā vā hontu aññātakā vā, ye taṃ gilānaṃ upaṭṭhahanti, te gilānupaṭṭhākabhāgabhūtassa dhanassa issarā gahaṭṭhapabbajitā, antamaso mātugāmāpi. Te sandhāya ‘‘tesaṃ dātabba’’nti vuttaṃ, na pana ye gilānaṃ nupaṭṭhahanti, te sandhāya. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 369) ‘‘gilānupaṭṭhāko nāma gihī vā hotu pabbajito vā, antamaso mātugāmopi, sabbe bhāgaṃ labhantī’’ti. त्यामध्ये त्रिचीवर-पात्र, उर्वरित लहुभांड आणि गुरुभांड यांच्या आधारे आमिष-दायाद तीन प्रकारचा असतो. त्यापैकी त्रिचीवर आणि पात्र हा ग्लान-उपस्थाकाचा हिस्सा असतो, उर्वरित लहुभांड हे उपस्थित संघाचे असते, आणि पंचवीस प्रकारचे गुरुभांड हे चारही दिशांच्या संघाचा हिस्सा असते. यावरून, या तीन प्रकारच्या भांड्यांव्यतिरिक्त भिक्खूचे इतर कोणतेही भांड नसते, आणि या तीन प्रकारच्या व्यक्तींव्यतिरिक्त दुसरा कोणीही वारस नसतो, हे दर्शवले आहे. परंतु आता विनयधर असे म्हणतात की, ‘भिक्खूंचे अकप्पिय भांड गृहस्थ झालेले नातेवाईक मिळवतात.’ ते कशामुळे म्हणतात? कारण अट्ठकथेमध्ये ‘जे त्याच्या धनाचे स्वामी आहेत, मग ते गृहस्थ असोत वा प्रव्रजित, त्यांना ते दिले पाहिजे’ असे आले आहे. हे खरे आहे की असे आले आहे, परंतु तो पाठ विश्वास-ग्राह या विषयात आला आहे, वारसा हक्काने घेण्याच्या बाबतीत नाही. ‘गृहस्थ किंवा प्रव्रजित’ असेच आले आहे, ‘नातेवाईक किंवा अनोळखी’ असे आलेले नाही. त्यामुळे नातेवाईक असोत वा अनोळखी, जे त्या ग्लानाची सेवा करतात, तेच ग्लान-उपस्थाकाच्या वाट्याला आलेल्या धनाचा अधिकार असलेले गृहस्थ किंवा प्रव्रजित आहेत, अगदी स्त्रिया सुद्धा. त्यांना उद्देशून ‘त्यांना दिले पाहिजे’ असे म्हटले आहे, परंतु जे ग्लानाची सेवा करत नाहीत, त्यांना उद्देशून नाही. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - ‘ग्लान-उपस्थाक गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, अगदी स्त्री सुद्धा असो, सर्वांना हिस्सा मिळतो.’ Atha vā yo bhikkhu attano jīvamānakāleyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci ñātakassa vā aññātakassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā adāsi, koci ca ñātako vā aññātako vā gahaṭṭho vā pabbajito vā vissāsaṃ aggahesi, tādise sandhāya ‘‘ye tassa dhanassa issarā gahaṭṭhā vā pabbajitā vā, tesaṃ dātabba’’nti [Pg.36] vuttaṃ, na pana atādise ñātake. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 369) ‘‘sace pana so jīvamānoyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci adāsi, koci vā vissāsaṃ aggahesi, yassa dinnaṃ, yena ca gahitaṃ, tasseva hoti, tassa ruciyā eva gilānupaṭṭhākā labhantī’’ti. Evaṃ hotu, kappiyabhaṇḍe pana kathanti? Tampi ‘‘gihiñātakānaṃ dātabba’’nti pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāyaṃ vā ṭīkāsu vā natthi, tasmā vicāretabbametaṃ. किंवा, जो भिक्खू आपल्या हयातीतच आपले सर्व परिष्कार त्यागून कोणत्याही नातेवाईकाला वा अनातेवाईकाला, गृहस्थाला वा प्रव्रजिताला देतो, आणि कोणताही नातेवाईक, अनातेवाईक, गृहस्थ वा प्रव्रजित विश्वासाने ते ग्रहण करतो, अशा संदर्भाला उद्देशून "त्या धनाचा जो कोणी स्वामी असेल, मग तो गृहस्थ असो वा प्रव्रजित, त्याला ते दिले पाहिजे" असे म्हटले आहे, परंतु अशा प्रकारच्या नसलेल्या नातेवाईकांबाबत नाही. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे की— "परंतु जर त्याने जिवंत असतानाच आपले सर्व परिष्कार त्यागून कोणाला दिले, किंवा कोणी ते विश्वासाने ग्रहण केले, तर ज्याला दिले आहे आणि ज्याने ग्रहण केले आहे, त्याचेच ते होते; त्याच्या इच्छेनुसारच ग्लान-उपस्थापक ते प्राप्त करतात." हे असे असो, परंतु कप्पिय-भांड (योग्य वस्तू) बाबत काय? "ते गृहस्थ नातेवाईकांना दिले पाहिजे" असे पाळीमध्ये, अट्ठकथेत किंवा टीकांमध्ये कुठेही आढळत नाही, म्हणून यावर विचार केला पाहिजे. Cīvarabhājanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. चीवर-भाजन कथेचे वर्णन समाप्त झाले. Piṇḍapātabhājanakathāvaṇṇanā पिंडपात-भाजन कथेचे वर्णन 209. Idāni piṇḍapātabhājanavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘piṇḍapātabhājane panā’’tiādimāha. Tattha senāsanakkhandhake senāsanabhājaneyeva paṭhamaṃ āgatepi catupaccayabhājanavinicchayattā paccayānukkamena piṇḍapātabhājanaṃ paṭhamaṃ dasseti. Piṇḍapātabhājane pana saṅghabhattādīsu ayaṃ vinicchayoti sambandho. Kathaṃ etāni saṅghabhattādīni bhagavatā anuññātānīti āha ‘‘anujānāmi…pe… anuññātesū’’ti. Saṅghassa atthāya ābhataṃ bhattaṃ saṅghabhattaṃ yathā ‘‘āgantukassa ābhataṃ bhattaṃ āgantukabhatta’’nti. Saṅghato uddissa uddisitvā dātabbaṃ bhattaṃ uddesabhattaṃ. Nimantetvā dātabbaṃ bhattaṃ nimantanabhattaṃ. Salākaṃ pātetvā gāhetabbaṃ bhattaṃ salākabhattaṃ. Pakkhe pakkhadivase dātabbaṃ bhattaṃ pakkhabhattaṃ. Uposathe uposathadivase dātabbaṃ bhattaṃ uposathabhattaṃ. Pāṭipade uposathadivasato dutiyadivase dātabbaṃ bhattaṃ pāṭipadabhattanti viggaho. Ṭhitikā nāma natthīti saṅghattherato paṭṭhāya vassaggena gāhaṇaṃ ṭhitikā nāma. २०९. आता पिंडपात-भाजनाचा (अन्नाच्या वाटपाचा) निर्णय सांगण्यासाठी "पिंडपातभाजनं पन" इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये, जरी सेनासनखन्धकात सेनासन-भाजन (शयनासन वाटप) आधी आले असले तरी, चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) वाटपाचा निर्णय असल्यामुळे, प्रत्ययांच्या अनुक्रमानुसार पिंडपात-भाजन आधी दाखवले आहे. "पिंडपात-भाजनामध्ये संघभत्तादींविषयी हा निर्णय आहे" असा संबंध आहे. "हे संघभत्तादी भगवंतांनी कसे अनुमत केले आहेत?" हे सांगण्यासाठी "अनुजानामि... पे... अनुज्ञातेसु" असे म्हटले आहे. संघाच्या उपयोगासाठी आणलेले अन्न म्हणजे "संघभत्त" (संघभोजन); जसे "आगंतुक (पाहुण्या) भिक्खूसाठी आणलेले अन्न म्हणजे आगंतुकभत्त". संघातून विशिष्ट भिक्खूंना उद्देशून दिले जाणारे अन्न म्हणजे "उद्देसभत्त". निमंत्रण देऊन दिले जाणारे अन्न म्हणजे "निमंतनभत्त". शलाका (चिट्ठी) टाकून ग्रहण केले जाणारे अन्न म्हणजे "सलाकबत्त". पक्षाच्या दिवशी (पंधरवड्याला) दिले जाणारे अन्न म्हणजे "पक्खभत्त". उपोसथाच्या दिवशी दिले जाणारे अन्न म्हणजे "उपोसथभत्त". प्रतिपदेच्या दिवशी, म्हणजे उपोसथाच्या दुसऱ्या दिवशी दिले जाणारे अन्न म्हणजे "पाटिपदभत्त" असा विग्रह आहे. "ठितिका नावाचे काही नाही" म्हणजे संघस्थविरापासून (ज्येष्ठ भिक्खूपासून) सुरू करून वर्षावासानुसार (दीक्षेच्या ज्येष्ठतेनुसार) भोजन ग्रहण करणे याला "ठितिका" म्हणतात. Attano [Pg.37] vihāradvāreti vihārassa dvārakoṭṭhakasamīpaṃ sandhāya vuttaṃ. Bhojanasālāyāti bhattuddesaṭṭhānabhūtāya bhojanasālāyaṃ. Vassaggenāti vassakoṭṭhāsena. Dinnaṃ panāti vatvā yathā so dāyako vadati, taṃ vidhiṃ dassetuṃ ‘‘saṅghato bhante’’tiādimāha. Antaraghareti antogehe. Antoupacāragatānanti ettha gāmadvāravīthicatukkesu dvādasahatthabbhantaraṃ upacāro nāma. "आपल्या विहारद्वारावर" हे विहाराच्या प्रवेशद्वाराच्या जवळील जागेला उद्देशून म्हटले आहे. "भोजनशाळेत" म्हणजे भोजन वाटपाचे स्थान असलेल्या भोजनशाळेत. "वर्षावासानुसार" म्हणजे वर्षावासाच्या संख्येनुसार (ज्येष्ठतेनुसार). "परंतु दिले असता" असे म्हणून, तो दायक जसे बोलतो, ती पद्धत दाखवण्यासाठी "संघाकडून, भंते" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. "अंतराघरात" म्हणजे घराच्या आत. "अंतःउपचारात गेलेल्यांच्या" यामध्ये गावाचे द्वार, रस्ता आणि चौक यांपासून बारा हातांचे अंतर म्हणजे "उपचार" होय. Antaragharassa upacāre pana labbhamānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘gharūpacāro cetthā’’tiādimāha. Ekavaḷañjanti ekena dvārena vaḷañjitabbaṃ. Nānānivesanesūti nānākulassa nānūpacāresu nivesanesu. Lajjī pesalo agatigamanaṃ vajjetvā medhāvī ca upaparikkhitvā uddisatīti āha ‘‘pesalo lajjī medhāvī icchitabbo’’ti. Nisinnassapi niddāyantassapīti anādare sāmivacanaṃ, vuḍḍhatare niddāyante navakassa gāhitaṃ suggāhitanti attho. Ticīvaraparivāraṃ vāti ettha ‘‘udakamattalābhī viya aññopi uddesabhattaṃ alabhitvā vatthādianekappakārakaṃ labhati ce, tasseva ta’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Attano rucivasena yaṃ kiñci vatvā āharituṃ vissajjitattā vissaṭṭhadūto nāma. Yaṃ icchatīti ‘‘uddesabhattaṃ dethā’’tiādīni vadanto yaṃ icchati. Pucchāsabhāgenāti pucchāsadisena. घराच्या उपचारात मिळणारा विशेष लाभ दाखवण्यासाठी "आणि येथे घराचा उपचार" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. "एकवळंज" म्हणजे एकाच दाराने वापरता येण्याजोगे (एकच प्रवेशद्वार असलेले). "नाना निवेसनांमध्ये" म्हणजे वेगवेगळ्या कुळांच्या वेगवेगळ्या उपचारांमधील घरांमध्ये. लज्जावान, शीलवान भिक्खू पक्षपात टाळून आणि बुद्धिमान भिक्खू नीट विचार करून भोजन वाटप करतो, म्हणून "शीलवान, लज्जावान आणि बुद्धिमान भिक्खूची इच्छा करावी" असे म्हटले आहे. "बसलेल्या किंवा झोपलेल्याचेही" हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे; ज्येष्ठ भिक्खू झोपलेला असताना कनिष्ठ भिक्खूने ग्रहण केलेले भोजन हे योग्य प्रकारे ग्रहण केलेले आहे, असा याचा अर्थ आहे. "किंवा त्रिचीवर परिवारासह" यामध्ये "केवळ पाणी मिळवणाऱ्याप्रमाणेच, जर दुसरा कोणी उद्देसभत्त न मिळवता वस्त्र इत्यादी अनेक प्रकारच्या वस्तू मिळवतो, तर ते त्याचेच होते" असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. आपल्या इच्छेनुसार काहीही बोलून ते आणण्यासाठी पाठवलेला असल्यामुळे त्याला "विस्सट्ठदूत" (मुक्त दूत) म्हणतात. "ज्याची इच्छा करतो" या पदाने "उद्देसभत्त द्या" इत्यादी बोलून ज्याची तो इच्छा करतो, ते दर्शवले आहे. "पुच्छासभागाने" म्हणजे प्रश्नासारख्या स्वरूपाने. ‘‘Ekā kūṭaṭṭhitikā nāma hotī’’ti vatvā tameva ṭhitikaṃ vibhāvento ‘‘rañño vā hī’’tiādimāha. Aññehi uddesabhattādīhi amissetvā visuṃyeva ṭhitikāya gahetabbattā ‘‘ekacārikabhattānī’’ti vuttaṃ. Theyyāya harantīti pattahārakā haranti. Gīvā hotīti āṇāpakassa gīvā hoti. Sabbaṃ pattassāmikassa hotīti cīvarādikampi sabbaṃ pattassāmikasseva hoti, ‘‘mayā [Pg.38] bhattameva sandhāya vuttaṃ, na cīvarādi’’nti vatvā gahetuṃ vaṭṭatīti attho. Manussānaṃ vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vuttā gacchantīti manussānaṃ vacanaṃ kātuṃ vaṭṭatīti tena bhikkhunā vuttā gacchanti. Akatabhāgo nāmāti āgantukabhāgo nāma, adinnapubbabhāgoti attho. Sabbo saṅgho paribhūñjatūti vutteti ettha ‘‘paṭhamameva ‘sabbasaṅghikabhattaṃ dethā’ti vatvā pacchā ‘sabbo saṅgho paribhuñjatū’ti avuttepi bhājetvā paribhuñjitabba’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Kiṃ āharīyatīti avatvāti ‘‘katarabhattaṃ tayā āharīyatī’’ti dāyakaṃ apucchitvā. Pakatiṭhitikāyāti uddesabhattaṭhitikāya. "एक कूटठितिका नावाची असते" असे म्हणून, त्याच ठितिकेचे स्पष्टीकरण करताना "राजाचे किंवा..." इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. इतर उद्देसभत्तादींसोबत न मिसळता, स्वतंत्रपणेच ठितिकेनुसार ग्रहण करायचे असल्यामुळे त्यांना "एकचारिकभत्त" असे म्हटले आहे. "चोरीने नेतात" म्हणजे पात्र वाहून नेणारे भिक्खू ते घेऊन जातात. "मान होते" म्हणजे आज्ञा देणाऱ्या भिक्खूची मान (जबाबदारी) होते. "सर्व पात्राच्या मालकाचे होते" म्हणजे चीवर इत्यादी सर्व काही पात्राच्या मालकाचेच होते; "मी केवळ भोजनाला उद्देशून म्हटले आहे, चीवर इत्यादींना नाही" असे म्हणून ते ग्रहण करणे योग्य आहे, असा याचा अर्थ आहे. "लोकांचे शब्द पाळणे योग्य आहे असे म्हटल्यावर जातात" म्हणजे "लोकांचे शब्द पाळणे योग्य आहे" असे त्या भिक्खूने सांगितल्यावर ते जातात. "अकृतभाग" म्हणजे आगंतुक भाग, जो आधी दिला गेला नव्हता असा भाग, असा याचा अर्थ आहे. "सर्व संघाने उपभोग घ्यावा असे म्हटले असता" यामध्ये "सुरुवातीलाच सर्व सांघिक भोजन द्या असे म्हणून, नंतर सर्व संघाने उपभोग घ्यावा असे म्हटले नसले तरी, त्याचे वाटप करून उपभोग घ्यावा" असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. "काय आणले आहे? असे न विचारता" म्हणजे "तू कोणते भोजन आणले आहेस?" असे दायकाला न विचारता. "प्रकृती-ठितिकेने" म्हणजे उद्देसभत्ताच्या नेहमीच्या क्रमानुसार. Piṇḍapātabhājanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. पिंडपात-भाजन कथेचे वर्णन समाप्त झाले. Nimantanabhattakathāvaṇṇanā निमंतन-भत्त कथेचे वर्णन 210. ‘‘Ettake bhikkhū saṅghato uddisitvā dethā’’tiādīni avatvā ‘‘ettakānaṃ bhikkhūnaṃ bhattaṃ dethā’’ti vatvā dinnaṃ saṅghikaṃ nimantanaṃ nāma. Piṇḍapātikānampi vaṭṭatīti bhikkhāpariyāyena vuttattā vaṭṭati. Paṭipāṭiyāti laddhapaṭipāṭiyā. Vicchinditvāti ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti padaṃ avatvā. Tenevāha ‘‘bhattanti avadantenā’’ti. Ālopasaṅkhepenāti ekekapiṇḍavasena. Ayañca nayo nimantaneyeva, na uddesabhatte. Tassa hi ekassa pahonakappamāṇaṃyeva bhājetabbaṃ, tasmā uddesabhatte ālopaṭṭhitikā nāma natthi. २१०. "संघातून एवढ्या भिक्खूंना उद्देशून द्या" इत्यादी न बोलता, "एवढ्या भिक्खूंना भोजन द्या" असे म्हणून दिलेले दान म्हणजे सांघिक निमंत्रण होय. "पिंडपातिक भिक्खूंनाही योग्य आहे" कारण भिक्षा या पर्यायाने उपदेश केल्यामुळे ते योग्य आहे. "अनुक्रमाने" म्हणजे प्राप्त झालेल्या अनुक्रमानुसार. "खंडित करून" म्हणजे "भोजन ग्रहण करा" हा शब्द न बोलता. म्हणूनच आचार्यांनी "भोजन असे न बोलणाऱ्याने" असे म्हटले आहे. "घासांच्या संक्षेपाने" म्हणजे एकेका घासाच्या प्रमाणात. आणि हा नियम केवळ निमंत्रणातच लागू होतो, उद्देसभत्तात नाही. कारण त्यामध्ये एका भिक्खूला पुरेसे होईल एवढेच वाटप करायचे असते, म्हणून उद्देसभत्तात "आलोप-ठितिका" नावाचे काही नसते. Āruḷhāyeva mātikaṃ. Saṅghato aṭṭha bhikkhūti ettha ye mātikaṃ āruḷhā, te aṭṭha bhikkhūti yojetabbaṃ. Uddesabhattanimantanabhattādisaṅghikabhattamātikāsu nimantanabhattamātikāya ṭhitikāvasena āruḷhe bhattuddesakena vā sayaṃ vā saṅghato uddisāpetvā gahetvā gantabbaṃ, na attanā [Pg.39] rucite gahetvāti adhippāyo. Mātikaṃ āropetvāti ‘‘saṅghato gaṇhāmī’’tiādinā vuttamātikābhedaṃ dāyakassa viññāpetvāti attho. ‘‘Ekavāranti yāva tasmiṃ āvāse vasanti bhikkhū, sabbe labhantī’’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ayaṃ panettha adhippāyo – ekavāranti na ekadivasaṃ sandhāya vuttaṃ, yattakā pana bhikkhū tasmiṃ āvāse vasanti, te sabbe. Ekasmiṃ divase gahitabhikkhū aññadā aggahetvā yāva ekavāraṃ sabbe bhikkhū bhojitā hontīti jānāti ce, ye jānanti, te gahetvā gantabbanti. Paṭibaddhakālato paṭṭhāyāti tattheva vāsassa nibaddhakālato paṭṭhāya. मातृका (यादी) चढवल्यावरच. "संघातून आठ भिक्खू" यामध्ये जे मातृकेवर चढवले गेले आहेत, ते आठ भिक्खू, असा संबंध जोडला पाहिजे. उद्देसभत्त, निमंतनभत्त इत्यादी सांघिक भोजनाच्या मातृकांमध्ये, निमंतनभत्त मातृकेच्या क्रमानुसार नाव चढवले गेले असता, भोजन वाटप करणाऱ्या भिक्खूने किंवा स्वतः संघातून निर्देश करवून घेऊन ते ग्रहण करून जावे, स्वतःच्या आवडीनुसार ग्रहण करून जाऊ नये, असा अभिप्राय आहे. "मातृका चढवून" म्हणजे "मी संघाकडून ग्रहण करतो" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या मातृकेचा प्रकार दायकाला समजावून सांगणे, असा याचा अर्थ आहे. "एकदा म्हणजे जोपर्यंत त्या विहारात भिक्खू राहतात, तोपर्यंत सर्वांना मिळते" असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. आणि येथे हा अभिप्राय आहे— "एकदा" हे एका दिवसाला उद्देशून म्हटलेले नाही, तर जेवढे भिक्खू त्या विहारात राहतात, ते सर्व. एका दिवशी भोजन घेतलेल्या भिक्खूंना दुसऱ्या दिवशी न घेता, जोपर्यंत एकदा सर्व भिक्खूंना भोजन दिले जात नाही, असे जर त्याला माहीत असेल, तर ज्यांना हे माहीत आहे, त्यांनी ते ग्रहण करून जावे. "बद्ध काळापासून सुरू करून" म्हणजे तेथेच राहण्याच्या निश्चित काळापासून सुरू करून. Nimantanabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. निमंतन-भत्त कथेचे वर्णन समाप्त झाले. Salākabhattakathāvaṇṇanā सलाकबत्त (शलाका-भोजन) कथेचे वर्णन 211. Upanibandhitvāti likhitvā. Gāmavasenapīti yebhuyyena samalābhagāmavasenapi. Bahūni salākabhattānīti tiṃsaṃ vā cattārīsaṃ vā bhattāni. Sace hontīti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Sallakkhetvāti tāni bhattāni pamāṇavasena sallakkhetvā. Niggahena datvāti dūraṃ gantuṃ anicchantassa niggahena sampaṭicchāpetvā. Puna vihāraṃ āgantvāti ettha vihāraṃ anāgantvā bhattaṃ gahetvā pacchā vihāre attano pāpetvā bhuñjitumpi vaṭṭati. Ekagehavasenāti vīthiyampi ekapasse gharapāḷiyā vasena. Uddisitvāpīti ‘‘asukakule salākabhattāni tuyhaṃ pāpuṇantī’’ti vatvā. २११. "उपनिवंधित्वा" म्हणजे लिहून. "गावाच्या नुसारही" म्हणजे बहुतांश करून समान लाभ मिळणाऱ्या गावाच्या नुसारही. "अनेक शलाका-भोजने" म्हणजे तीस किंवा चाळीस भोजने. "जर असतील तर" हे अध्याहार करून जोडले पाहिजे. "लक्षात ठेवून" म्हणजे त्या भोजनांना संख्येच्या नुसार नीट लक्षात ठेवून. "निग्रहाने देऊन" म्हणजे दूर जाण्याची इच्छा नसलेल्या भिक्खूला सक्तीने स्वीकारायला लावून. "पुन्हा विहारात येऊन" यामध्ये विहारात न येता भोजन ग्रहण करून, नंतर विहारात स्वतःच्या ठिकाणी आणून ते ग्रहण करणे देखील योग्य आहे. "एका घराच्या नुसार" म्हणजे रस्त्यावरही एका बाजूला असलेल्या घरांच्या ओळीनुसार. "निर्देश करूनही" म्हणजे "अमुक कुळात शलाका-भोजन तुला प्राप्त झाले आहे" असे सांगून. 212. Vāragāmeti atidūrattā vārena gantabbagāme. Saṭṭhito vā paṇṇāsato vāti daṇḍakammatthāya udakaghaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. Vihāravāroti sabbabhikkhūsu bhikkhāya [Pg.40] gatesu vihārarakkhaṇavāro. Nesanti vihāravārikānaṃ. Phātikammamevāti vihārarakkhaṇakiccassa pahonakapaṭipādanameva. Dūrattā niggahetvāpi vārena gahetabbo gāmo vāragāmo. Vihāravāre niyuttā vihāravārikā, vārena vihārarakkhaṇakā. Aññathattanti pasādaññathattaṃ. Phātikammameva bhavantīti vihārarakkhaṇatthāya saṅghena dātabbā atirekalābhā honti. Ekasseva pāpuṇantīti divase divase ekekasseva pāpitānīti attho. Saṅghanavakena laddhakāleti divase divase ekekassa pāpitāni dve tīṇi ekacārikabhattāni teneva niyāmena attano pāpuṇanaṭṭhāne saṅghanavakena laddhakāle. २१२. "वारगाम" म्हणजे अत्यंत दूर असल्यामुळे आळीपाळीने जाण्याच्या गावात. "साठ किंवा पन्नास पासून" हे दंडात्मक कर्मासाठी पाण्याच्या घागरीला उद्देशून म्हटले आहे. "विहारवार" म्हणजे सर्व भिक्खू भिक्षेसाठी गेले असता विहाराच्या रक्षणाची आळीपाळी. "त्यांना" म्हणजे विहाराचे रक्षण करण्याची पाळी असलेल्या भिक्खूंना. "फातिकम्मच" म्हणजे विहार रक्षणाच्या कार्यासाठी पुरेसे असणारे नियोजनच. दूर असल्यामुळे सक्तीने का होईना, आळीपाळीने जाण्याचा जो गाव आहे, त्याला "वारगाम" म्हणतात. विहार रक्षणाच्या पाळीवर नियुक्त असलेले ते "विहारवारिक" होत, जे आळीपाळीने विहाराचे रक्षण करतात. "अन्यथात्व" म्हणजे प्रसन्नतेमध्ये बदल होणे. "फातिकम्मच होतात" म्हणजे विहार रक्षणासाठी संघाकडून दिले जाणारे अतिरिक्त लाभ होतात. "एकालाच प्राप्त होतात" म्हणजे दररोज एकेकालाच प्राप्त करून दिले जातात, असा याचा अर्थ आहे. "संघ-नवक (कनिष्ठ भिक्खू) द्वारे प्राप्त झालेल्या वेळी" म्हणजे दररोज एकेकाला प्राप्त करून दिलेली दोन किंवा तीन एकचारिक भोजने, त्याच नियमाने स्वतःला प्राप्त होण्याच्या ठिकाणी संघ-नवक (कनिष्ठ भिक्खू) द्वारे प्राप्त झालेल्या वेळी. Yassa kassaci sammukhībhūtassa pāpetvāti ettha ‘‘yebhuyyena ce bhikkhū bahisīmagatā honti, sammukhībhūtassa yassa kassaci pāpetabbaṃ sabhāgattā ekena laddhaṃ sabbesaṃ hoti, tasmimpi asati attano pāpetvā dātabba’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Rasasalākanti ucchurasasalākaṃ. Salākavasena pana gāhitattā na sāditabbāti idaṃ asāruppavasena vuttaṃ, na dhutaṅgabhedavasena. ‘‘Saṅghato nirāmisasalākā…pe… vaṭṭatiyevā’’ti hi visuddhimagge (visuddhi. 1.26) vuttaṃ. Sāratthadīpaniyampi (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.325) – saṅghato nirāmisasalākāpi vihāre pakkabhattampi vaṭṭatiyevāti sādhāraṇaṃ katvā visuddhimagge (visuddhi. 1.26) vuttattā, ‘‘evaṃ gāhite sāditabbaṃ, evaṃ na sāditabba’’nti visesetvā avuttattā ca ‘‘bhesajjādisalākāyo cettha kiñcāpi piṇḍapātikānampi vaṭṭanti, salākavasena pana gāhitattā na sāditabbā’’ti ettha adhippāyo vīmaṃsitabbo. Yadi hi bhesajjādisalākā salākavasena gāhitā na sāditabbā siyā, ‘‘saṅghato nirāmisasalākā vaṭṭatiyevā’’ti [Pg.41] na vadeyya, ‘‘atirekalābho saṅghabhattaṃ uddesabhatta’’ntiādivacanato (mahāva. 128) ca ‘‘atirekalābhaṃ paṭikkhipāmī’’ti salākavasena gāhetabbaṃ bhattameva paṭikkhittaṃ, na bhesajjaṃ. Saṅghabhattādīni hi cuddasa bhattāniyeva tena na sāditabbānīti vuttāni. Khandhakabhāṇakānaṃ vā matena idha evaṃ vuttanti gahetabbanti vuttaṃ. Aggato dātabbā bhikkhā aggabhikkhā. Aggabhikkhāmattanti ekakaṭacchubhikkhāmattaṃ. Laddhā vā aladdhā vā svepi gaṇheyyāsīti laddhepi appamattatāya vuttaṃ. Tenāha ‘‘yāvadatthaṃ labhati…pe… alabhitvā sve gaṇheyyāsīti vattabbo’’ti. Aggabhikkhamattanti hi ettha matta-saddo bahubhāvaṃ nivatteti. येथे 'यस्स कस्सचि सम्मुखीभूतस्स पापेत्वा' (जो कोणी उपस्थित असेल त्याला पोहोचवून) याविषयी गण्ठीपदांमध्ये म्हटले आहे की—'बहुतेक भिक्खू जर सीमेबाहेर गेले असतील, तर जो कोणी उपस्थित असेल त्याला ते पोहोचवावे; कारण ते समान भागीदार असल्याने एकाला मिळालेले सर्वांचेच होते. तोही उपस्थित नसल्यास स्वतःकडे ठेवून द्यावे.' 'रससलाका' म्हणजे उसाच्या रसाची शलाका (तिकीट)। 'शलाकेच्या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे त्याचा उपभोग घेऊ नये' हे अयोग्यतेच्या (असारुप्प) दृष्टीने म्हटले आहे, धुतंग नष्ट होण्याच्या दृष्टीने नाही। कारण विशुद्धिमग्गात म्हटले आहे की—'संघाकडून मिळालेली निरामिस शलाका... योग्यच आहे.' सारत्थदीपनीमध्येही—संघाकडून मिळालेली निरामिस शलाका तसेच विहारातील शिजवलेले अन्न देखील योग्यच आहे, असे सामान्यपणे विशुद्धिमग्गात सांगितल्यामुळे, आणि 'अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास उपभोग घ्यावा, अशा प्रकारे ग्रहण केल्यास उपभोग घेऊ नये' असा कोणताही विशेष भेद न सांगितल्यामुळे—'येथे औषध इत्यादींच्या शलाका जरी पिंडपातिक भिक्खूंसाठी योग्य असल्या, तरी शलाकेच्या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे त्यांचा उपभोग घेऊ नये' यातील अभिप्रायाचा विचार केला पाहिजे। जर औषध इत्यादींची शलाका शलाकेच्या रूपाने ग्रहण केल्यावर उपभोगण्यास अयोग्य असती, तर 'संघाकडून मिळालेली निरामिस शलाका योग्यच आहे' असे म्हटले नसते। तसेच 'अतिरेक लाभ म्हणजे संघभक्त, उद्देसभक्त' इत्यादी वचनानुसार 'मी अतिरेक लाभाचा अस्वीकार करतो' असे म्हणून शलाकेच्या रूपाने ग्रहण करण्यायोग्य केवळ भोजनाचाच अस्वीकार केला आहे, औषधाचा नाही। कारण संघभक्त इत्यादी चौदा प्रकारची भोजनेच उपभोगू नयेत असे म्हटले आहे। किंवा खन्धकभाणकांच्या मतानुसार येथे असे म्हटले आहे, असे ग्रहण करावे। सुरुवातीला द्यायची भिक्षा म्हणजे 'अग्गभिक्षा' (अग्रभिक्षा)। 'अग्गभिक्षामत्त' म्हणजे केवळ एक पळीभर भिक्षा। 'मिळो वा न मिळो, उद्याही ग्रहण करावे' हे जरी मिळाले तरी ते अत्यंत अल्प असल्यामुळे म्हटले आहे। म्हणूनच म्हटले आहे—'जितके आवश्यक असेल तितके मिळेपर्यंत... न मिळाल्यास उद्या ग्रहण करावे, असे म्हणावे.' येथे 'अग्गभिक्षामत्त' यातील 'मत्त' (मात्र) हा शब्द अधिक प्रमाण असण्याचा निषेध करतो। Salākabhattaṃ nāma vihāreyeva uddisīyati vihārameva sandhāya dīyamānattāti āha ‘‘vihāre apāpitaṃ panā’’tiādi. Tatra āsanasālāyāti tasmiṃ gāme āsanasālāya. Vihāraṃ ānetvā gāhetabbanti tathā vatvā tasmiṃ divase dinnabhattaṃ vihārameva ānetvā ṭhitikāya gāhetabbaṃ. Tatthāti tasmiṃ disābhāge. Taṃ gahetvāti taṃ vāragāmasalākaṃ attanā gahetvā. Tenāti yo attano pattavāragāme salākaṃ disāgamikassa adāsi, tena. Anatikkamanteyeva tasmiṃ tassa salākā gāhetabbāti yasmā upacārasīmaṭṭhasseva salākā pāpuṇāti, tasmā tasmiṃ disaṃgamike upacārasīmaṃ anatikkanteyeva tassa disaṃgamikassa pattasalākā attano pāpetvā gāhetabbā. 'शलाकाभक्त' (शलाका-भोजन) हे विहारातच निर्दिष्ट केले जाते, कारण ते विहाराला उद्देशूनच दिले जाते, म्हणूनच 'विहारे अपापितं पना' इत्यादी म्हटले आहे। 'तत्र आसनसालाया' म्हणजे त्या गावातील आसनशाळेत (बैठकीच्या सभागृहात)। 'विहारं आनेत्वा गाहेतब्बं' म्हणजे तसे सांगून त्या दिवशी दिलेले भोजन विहारातच आणून ज्येष्ठतेच्या अनुक्रमानुसार (ठितिका) ग्रहण करावे। 'तत्थ' म्हणजे त्या दिशेला किंवा भागात। 'तं गहेत्वा' म्हणजे त्या गावातील पाळीची शलाका स्वतः ग्रहण करून। 'तेन' म्हणजे ज्याने आपल्या वाट्याला आलेल्या गावातील शलाका दुसऱ्या दिशेकडून आलेल्या भिक्खूला दिली, त्याने। 'अनतिक्कमन्तेयेव तस्मिं तस्स सलाका गाहेतब्बा' कारण उपचारासीमेमध्ये असलेल्या भिक्खूलाच शलाका प्राप्त होते; म्हणून तो परगावी जाणारा भिक्खू जोपर्यंत उपचारासीमा ओलांडत नाही, तोपर्यंतच त्या परगावी जाणाऱ्या भिक्खूला मिळालेली शलाका स्वतःकडे आणून ग्रहण करावी। Devasikaṃ pāpetabbāti upacārasīmāyaṃ ṭhitassa yassa kassaci vassaggena pāpetabbā. Evaṃ etesu anāgatesu āsannavihāre bhikkhūnaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati, itarathā saṅghikaṃ hoti. Anāgatadivaseti ettha kathaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ āgatānāgatabhāvo [Pg.42] viññāyatīti ce? Yasmā tato tato āgatā bhikkhū tasmiṃ gāme āsanasālāya sannipatanti, tasmā tesaṃ āgatānāgatabhāvo sakkā viññātuṃ. Amhākaṃ gocaragāmeti salākabhattadāyakānaṃ gāme. Bhuñjituṃ āgacchantīti ‘‘mahāthero ekakova vihāre ohīno avassaṃ sabbasalākā attano pāpetvā ṭhito’’ti maññamānā āgacchanti. 'देवसिकं पापेतब्बा' म्हणजे उपचारासीमेत असलेल्या कोणत्याही भिक्खूला त्याच्या वर्षा-अनुक्रमानुसार (दीक्षेच्या ज्येष्ठतेनुसार) दररोज ती पोहोचवावी। अशा प्रकारे, हे भिक्खू भविष्यात आले नसतानाही जवळच्या विहारातील भिक्खूंना भोजन करणे योग्य ठरते, अन्यथा ते सांघिक (संघाचे) होते। 'अनागतदिवसे' याविषयी जर अशी शंका घेतली की—'त्या भिक्खूंचे येणे किंवा न येणे कसे समजणार?' तर त्याचे उत्तर असे की, वेगवेगळ्या ठिकाणांहून आलेले भिक्खू त्या गावातील आसनशाळेत एकत्र जमतात, त्यामुळे त्यांच्या येण्या-जाण्याची माहिती मिळणे शक्य आहे। 'अम्हाकं गोचरगामे' म्हणजे शलाकाभक्त देणाऱ्या दात्यांच्या गावात। 'भुंजितुं आगच्छन्ति' म्हणजे 'महाथेर विहारात एकटेच मागे राहिले आहेत, ते नक्कीच सर्व शलाका स्वतःकडे ठेवून बसले असतील' असा विचार करून ते भोजन करण्यासाठी येतात। Salākabhattakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. शलाकाभक्त-कथा-वर्णन समाप्त झाले। Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā पाक्षिकभक्त-आदी कथा-वर्णन 213. Abhilakkhitesu catūsu pakkhadivasesu dātabbaṃ bhattaṃ pakkhikaṃ. Abhilakkhitesūti ettha abhīti upasāramattaṃ, lakkhaṇiyesuiccevattho, uposathasamādānadhammassavanapūjāsakkārādikaraṇatthaṃ lakkhitabbesu sallakkhetabbesu upalakkhetabbesūti vuttaṃ hoti. Sve pakkhoti ajjapakkhikaṃ na gāhetabbanti aṭṭhamiyā bhuñjitabbaṃ, sattamiyā bhuñjanatthāya na gāhetabbaṃ, dāyakehi niyamitadivaseneva gāhetabbanti attho. Tenāha ‘‘sace panā’’tiādi. Sve lūkhanti ajja āvāhamaṅgalādikaraṇato atipaṇītaṃ bhojanaṃ karīyati, sve tathā na bhavissati, ajjeva bhikkhū bhojessāmāti adhippāyo. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.325) pana aññathā vuttaṃ. Pakkhikabhattato uposathikabhattassa bhedaṃ dassento āha ‘‘uposathaṅgāni samādiyitvā’’tiādi. Uposathe dātabbaṃ bhattaṃ uposathikaṃ. २१३. पंधरवड्यातील निश्चित केलेल्या चार दिवसांत (पक्षदिवस) दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'पाक्षिक भक्त' (पाक्षिक भोजन) होय। 'अभिलक्खितेसु' यामध्ये 'अभि' हा केवळ उपसर्ग आहे, आणि त्याचा अर्थ 'लक्षित केलेल्या दिवसांमध्ये' असाच आहे; म्हणजेच उपोसथ ग्रहण करणे, धम्मश्रवण करणे, पूजा-सत्कार इत्यादी करण्यासाठी जे दिवस निश्चित केले जातात, त्या दिवसांच्या संदर्भात हे म्हटले आहे। 'स्वे पक्खो' (उद्या पाक्षिक दिवस आहे) म्हणजे आजचे पाक्षिक भोजन ग्रहण करू नये; जे अष्टमीला जेवायचे आहे, ते सप्तमीला जेवण्याच्या उद्देशाने ग्रहण करू नये, तर दात्यांनी निश्चित केलेल्या दिवशीच ते ग्रहण करावे, असा याचा अर्थ आहे। म्हणूनच 'सचे पन' इत्यादी म्हटले आहे। 'स्वे लूखं' (उद्या साधे भोजन असेल) म्हणजे आज विवाह इत्यादी मंगलकार्यामुळे अत्यंत उत्तम भोजन तयार केले आहे, उद्या तसे असणार नाही, म्हणून आजच भिक्खूंना भोजन देऊ या, असा याचा अभिप्राय आहे। परंतु सारत्थदीपनीमध्ये हे वेगळ्या प्रकारे सांगितले आहे। पाक्षिक भोजनापेक्षा उपोसथ भोजनाचा भेद दाखवताना 'उपोसाथङ्गानि समादियित्वा' (उपोसथाचे अंग ग्रहण करून) इत्यादी म्हटले आहे। उपोसथाच्या दिवशी दिले जाणारे भोजन म्हणजे 'उपोसथिक' भोजन होय। Pakkhikabhattādikathāvaṇṇanā niṭṭhitā. पाक्षिकभक्त-आदी कथा-वर्णन समाप्त झाले। Āgantukabhattādikathāvaṇṇanā आगंतुकभक्त-आदी कथा-वर्णन 214. Nibandhāpitanti [Pg.43] ‘‘asukavihāre āgantukā bhuñjantū’’ti niyamitaṃ. Gamiko āgantukabhattampīti gāmantarato āgantvā avūpasantena gamikacittena vasitvā puna aññattha gacchantaṃ sandhāya vuttaṃ, āvāsikassa pana gantukāmassa gamikabhattameva labbhati. ‘‘Lesaṃ oḍḍetvā’’ti vuttattā lesābhāvena yāva gamanaparibandho vigacchati, tāva bhuñjituṃ vaṭṭatīti ñāpitanti daṭṭhabbaṃ. २१४. 'निबन्धापितं' म्हणजे 'अमुक विहारात आगंतुक भिक्खूंनी भोजन करावे' असे निश्चित केलेले। 'गमिको आगंतुकभत्तम्पी' (प्रवासाला निघणारा भिक्खू आगंतुक भोजनही घेऊ शकतो) हे दुसऱ्या गावातून येऊन, प्रवासाची इच्छा शांत न झालेल्या चित्ताने राहून, पुन्हा दुसऱ्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्खूला उद्देशून म्हटले आहे; परंतु विहारात राहणाऱ्या (आवासिक) भिक्खूला जर प्रवासाला जायचे असेल, तर त्याला केवळ 'गमिक भक्त' (प्रवाशाचे भोजन) मिळते। 'लेसं ओड्डेत्वा' (निमित्त करून) असे म्हटल्यामुळे, कोणतेही निमित्त नसताना जोपर्यंत प्रवासातील अडथळा दूर होत नाही, तोपर्यंत भोजन करणे योग्य आहे, असे दर्शवले आहे, हे लक्षात घ्यावे। Dhurabhattādikathāvaṇṇanā धुरभक्त-आदी कथा-वर्णन 215. Taṇḍulādīni pesenti…pe… vaṭṭatīti abhihaṭabhikkhattā vaṭṭati. २१५. 'तांदूळ इत्यादी पाठवतात... योग्य आहे' हे आणून दिलेल्या भिक्षेच्या (अभिहतभिक्षा) स्वरूपात असल्यामुळे योग्य आहे। 216. Tathā paṭiggahitattāti bhikkhānāmena paṭiggahitattā. Pattaṃ pūretvā thaketvā dinnanti ‘‘guḷakabhattaṃ demā’’ti dinnaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. २१६. 'तथा पटिग्गहितत्ता' म्हणजे भिक्षेच्या नावाने ग्रहण केल्यामुळे। 'पत्तं पूरेत्वा थकेत्वा दिन्नं' म्हणजे 'आम्ही गुळाचे भोजन देत आहोत' असे सांगून पात्र भरून व झाकून दिलेले दान। उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Piṇḍapātabhājanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. पिंडपात-भाजन-कथा-वर्णन समाप्त झाले। Gilānapaccayabhājanakathāvaṇṇanā गिलाणपच्चय-भाजन-कथा-वर्णन 217. Ito paraṃ paccayānukkamena senāsanabhājanakathāya vattabbāyapi tassā mahāvisayattā, gilānapaccayabhājanīyakathāya pana appavisayattā, piṇḍapātabhājanīyakathāya anulomattā ca tadanantaraṃ taṃ dassetumāha ‘‘gilānapaccayabhājanīyaṃ panā’’tiādi. Tattha rājarājamahāmattāti upalakkhaṇamattamevetaṃ. Brāhmaṇamahāsālagahapatimahāsālādayopi evaṃ karontiyeva. Ghaṇṭiṃ paharitvātiādi heṭṭhā vuttanayattā ca pākaṭattā [Pg.44] ca suviññeyyameva. Upacārasīmaṃ…pe… bhājetabbanti idaṃ saṅghaṃ uddissa dinnattā vuttaṃ. Kumbhaṃ pana āvajjetvāti kumbhaṃ disāmukhaṃ katvā. Sace thinaṃ sappi hotīti kakkhaḷaṃ sappi hoti. Thokaṃ thokampi pāpetuṃ vaṭṭatīti evaṃ kate ṭhitikāpi tiṭṭhati. Siṅgiveramaricādibhesajjampi avasesapattathālakādisamaṇaparikkhāropīti iminā na kevalaṃ bhesajjameva gilānapaccayo hoti, atha kho avasesaparikkhāropi gilānapaccaye antogadhoyevāti dasseti. २१७. यानंतर प्रत्ययांच्या (पच्चय) अनुक्रमानुसार सेनासन-भाजन-कथा सांगणे योग्य असले, तरी तिचा विषय खूप मोठा असल्यामुळे, आणि गिलाणपच्चय-भाजन-कथा (आजारी भिक्खूंच्या औषधोपचार वाटपाची कथा) मर्यादित विषयाची व पिंडपात-भाजन-कथेशी सुसंगत असल्यामुळे, त्यानंतर ती दर्शवण्यासाठी 'गिलाणपच्चयभाजनीयं पना' इत्यादी म्हटले आहे। तेथे 'राजे आणि राजमहामात्र' हे केवळ उदाहरण म्हणून दिले आहे। ब्राह्मण महाशाल, गृहपती महाशाल इत्यादी देखील असेच करतात। 'घंटी वाजवून' इत्यादी खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि स्पष्ट असल्यामुळे सहज समजण्यासारखेच आहे। 'उपचारासीमेत... वाटप करावे' हे संघाला उद्देशून दिले असल्यामुळे म्हटले आहे। 'कुम्भं पन आवज्जेत्वा' म्हणजे कुंभासारखे (घड्यासारखे) विशिष्ट दिशेकडे तोंड करून। 'सचे थिनं सप्पि होति' म्हणजे जर तूप घट्ट (कठीण) असेल। 'थोकां थोकम्पि पापेतुं वट्टति' म्हणजे थोडे थोडे पोहोचवणे योग्य आहे; असे केल्याने ज्येष्ठतेचा अनुक्रम (ठितिका) टिकून राहतो। 'आले, मिरी इत्यादी औषधे आणि उर्वरित पात्र, थाळी इत्यादी श्रमण-परिकार देखील' या वचनाने केवळ औषधच गिलाणपच्चय (आजारी भिक्खूंचे साहाय्य) ठरत नाही, तर उर्वरित परिकार देखील गिलाणपच्चयामध्येच समाविष्ट होतात, हे दर्शवले आहे। Gilānapaccayabhājanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. गिलाणपच्चय-भाजन-कथा-वर्णन समाप्त झाले। Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā सेनासनग्गाह-कथा-वर्णन 218. Senāsanabhājanakathāyaṃ senāsanaggāhe vinicchayoti senāsanabhājanamevāha. Tattha utukāle senāsanaggāho ca vassāvāse senāsanaggāho cāti kālavasena senāsanaggāho nāma duvidho hotīti yojanā. Tattha utukāleti hemantagimhānautukāle. Vassāvāseti vassānakāle. Bhikkhuṃ uṭṭhāpetvā senāsanaṃ dātabbaṃ, akālo nāma natthi dāyakehi ‘‘āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa dammī’’ti dinnasaṅghikasenāsanattā. Ekekaṃ pariveṇanti ekekassa bhikkhussa ekekaṃ pariveṇaṃ. Tatthāti tasmiṃ laddhapariveṇe. Dīghasālāti caṅkamanasālā. Maṇḍalamāḷoti upaṭṭhānasālā. Anudahatīti pīḷeti. Adātuṃ na labhatīti iminā sañcicca adentassa paṭibāhane pavisanato dukkaṭanti dīpeti. Jambudīpe panāti ariyadese bhikkhū sandhāya vuttaṃ. Te kira tathā paññāpenti. २१८. सेनासन-भाजन-कथेत 'सेनासनग्गाहे विनिच्छयो' (सेनासन स्वीकारण्याचा निर्णय) म्हणजे सेनासनाचे वाटपच सांगितले आहे। तेथे ऋतूनुसार सेनासन स्वीकारणे दोन प्रकारचे असते—ऋतूच्या काळात (उतुकाले) सेनासन स्वीकारणे आणि वर्षावासात (वस्सावासे) सेनासन स्वीकारणे, अशी याची योजना आहे। तेथे 'उतुकाले' म्हणजे हेमंत व ग्रीष्म ऋतूच्या काळात। 'वस्सावासे' म्हणजे पावसाळ्याच्या काळात। भिक्खूला उठवून सेनासन दिले पाहिजे, यासाठी कोणताही अयोग्य काळ नसतो; कारण दात्यांनी 'आलेल्या व न आलेल्या चारही दिशांच्या संघाला मी हे देत आहे' असे म्हणून दिलेले हे सांघिक सेनासन असते। 'एकेकं परिवेणं' म्हणजे प्रत्येक भिक्खूचे एकेक प्रांगण (परिवेण)। 'तत्थ' म्हणजे त्या मिळालेल्या प्रांगणात। 'दीघसाला' म्हणजे चंक्रमण शाळा (फिरण्याची जागा)। 'मण्डलमाळो' म्हणजे उपस्थान शाळा (सभा गृह)। 'अनुदहति' म्हणजे पीडा देणे किंवा त्रास देणे। 'अदातुं न लभति' याने हे दर्शवले आहे की, जाणूनबुजून न देणाऱ्याला अडवून आत प्रवेश केल्यामुळे दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती ओढवते। 'जम्बुदीपे पन' हे आर्यदेशातील भिक्खूंना उद्देशून म्हटले आहे। ते अशा प्रकारे व्यवस्था करतात असे ऐकिवात आहे। 219. Na [Pg.45] gocaragāmo ghaṭṭetabboti vuttamevatthaṃ vibhāveti ‘‘na tattha manussā vattabbā’’tiādinā. Vitakkaṃ chinditvāti ‘‘iminā nīhārena gacchantaṃ disvā nivāretvā paccaye dassantī’’ti evarūpaṃ vitakkaṃ anuppādetvā. Tesu ce ekoti tesu manussesu eko paṇḍitapuriso. Bhaṇḍapaṭicchādananti paṭicchādanabhaṇḍaṃ, sarīrapaṭicchādanaṃ cīvaranti attho. Suddhacittattāva anavajjanti idaṃ pucchitakkhaṇe kāraṇācikkhaṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti asuddhacittassapi pucchitapañhavissajjane dosābhāvā. Evaṃ pana gate maṃ pucchissantīti saññāya agamanaṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. २१९. 'गोचरगाव (भिक्षेचे गाव) विचलित करू नये' हाच अर्थ 'तेथे माणसांना बोलू नये' इत्यादी वचनांनी स्पष्ट केला आहे। 'वितक्कं छिन्दित्वा' म्हणजे 'या पद्धतीने जाताना पाहून ते आपल्याला थांबवतील आणि प्रत्यय (साहित्य) दाखवतील' असा विचार मनात न आणता। 'तेसु चे एको' म्हणजे त्या लोकांपैकी एक सुज्ञ माणूस। 'भण्डपटिच्छादनं' म्हणजे झाकण्याचे साहित्य, म्हणजेच शरीराला झाकणारे चीवर, असा याचा अर्थ आहे। 'शुद्ध चित्त असल्यामुळेच दोषरहित' हे विचारले असता कारण सांगण्याच्या संदर्भात म्हटले नाही; कारण अशुद्ध चित्त असलेल्या भिक्खूनेही विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर दिले तरी त्यात दोष नसतो। परंतु 'अशा प्रकारे गेल्यावर ते मला विचारतील' या समजुतीने न जाण्याला उद्देशून हे म्हटले आहे, असे समजावे। Paṭijaggitabbānīti khaṇḍaphullābhisaṅkharaṇasammajjanādīhi paṭijaggitabbāni. Muṇḍavedikāyāti cetiyassa hammiyavedikāya ghaṭākārassa upari caturassavedikāya. Kattha pucchitabbanti pucchāya yato pakatiyā labbhati, tattha pucchitabbanti vissajjanā. Kasmā pucchitabbantiādi yato pakatiyā labbhati, tatthāpi pucchanassa kāraṇasandassanatthaṃ vuttaṃ. Paṭikkammāti vihārato apasakkitvā. Tamatthaṃ dassento ‘‘yojanadviyojanantare hotī’’ti āha. Upanikkhepanti khettaṃ vā nāḷikerādiārāmaṃ vā kahāpaṇādīni vā ārāmikānaṃ niyyātetvā ‘‘ito uppannā vaḍḍhi vassāvāsikatthāya hotū’’ti dinnaṃ. Vattaṃ katvāti tasmiṃ senāsane kattabbavattaṃ katvā. Iti saddhādeyyeti evaṃ heṭṭhā vuttanayena saddhāya dātabbe vassāvāsikalābhavisayeti attho. 'पटिजग्गितब्बानि' म्हणजे तुटलेल्या भागाची दुरुस्ती करणे, झाडलोट करणे इत्यादींद्वारे काळजी घेणे। 'मुण्डवेदिकाया' म्हणजे चैत्याच्या हर्म्य-वेदिकेच्या, म्हणजेच घाटाच्या आकाराच्या वरील चौरस वेदिकेच्या संदर्भात। 'कुठे विचारावे?' या प्रश्नाचे उत्तर असे की, जिथे ते स्वाभाविकपणे उपलब्ध होते, तिथे विचारावे। 'का विचारावे?' इत्यादी हे देखील, जिथे ते स्वाभाविकपणे उपलब्ध होते, तिथे विचारण्याचे कारण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे। 'पटिकम्मा' म्हणजे विहारातून बाजूला होऊन। तोच अर्थ दर्शवताना 'एक किंवा दोन योजनेच्या अंतरावर असते' असे म्हटले आहे। 'उपनिक्खेपं' म्हणजे शेत, नारळाची बाग किंवा कार्षापण (नाणी) इत्यादी आरामाच्या रक्षकांकडे सोपवून 'यातून मिळणारे उत्पन्न वर्षावासाच्या उपयोगासाठी व्हावे' असे म्हणून दिलेले दान। 'वत्तं कत्वा' म्हणजे त्या सेनासनात करायचे कर्तव्य पूर्ण करून। 'इति सद्धादेय्ये' म्हणजे खाली सांगितलेल्या पद्धतीने श्रद्धेने द्यायच्या वर्षावास-लाभाच्या विषयात, असा याचा अर्थ आहे। Vatthu panāti tatruppāde uppannarūpiyaṃ, tañca ‘‘tato catupaccayaṃ paribhuñjathā’’ti dinnakhettādito uppannattā kappiyakārakānaṃ hatthe ‘‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’’ti dāyakehi dinnavatthusadisaṃ hotīti āha ‘‘kappiyakārakānañhī’’tiādi. Saṅghasuṭṭhutāyāti saṅghassa hitāya[Pg.46]. Puggalavaseneva kātabbanti parato vakkhamānanayena bhikkhū cīvarena kilamanti, ettakaṃ nāma taṇḍulabhāgaṃ bhikkhūnaṃ cīvaraṃ kātuṃ ruccatītiādinā puggalaparāmāsavaseneva kātabbaṃ, ‘‘saṅgho cīvarena kilamatī’’tiādinā pana saṅghaparāmāsavasena na kātabbaṃ. Kappiyabhaṇḍavasenāti sāmaññato vuttamevatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘cīvarataṇḍulādivaseneva cā’’ti vuttaṃ. Ca-kāro cettha panasaddatthe vattati, na samuccayattheti daṭṭhabbaṃ. Puggalavaseneva kappiyabhaṇḍavasena ca apalokanappakāraṃ dassetuṃ ‘‘taṃ pana evaṃ kattabba’’ntiādi vuttaṃ. ‘वत्थु पना’ म्हणजे त्या उद्यानादींमधून उत्पन्न झालेले चांदी/नाणे (रुपये). आणि ते सुद्धा ‘त्यातून चार प्रत्यय उपभोग घ्या’ असे म्हणून दान दिलेल्या शेत इत्यादींमधून उत्पन्न झाल्यामुळे कप्पियकारकांच्या (योग्य व्यवस्थापकांच्या) हातात ‘कप्पिय वस्तूचा उपभोग घ्या’ असे दायकांनी दिलेल्या वस्तूंसारखेच होते, म्हणून ‘कप्पियकारकांनाच’ इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. ‘संघसुट्ठुताय’ म्हणजे संघाच्या कल्याणासाठी. ‘पुग्गलवसेनेव कातब्बं’ म्हणजे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने भिक्खू चीवराअभावी कष्ट सहन करतात, ‘भिक्खूंना चीवर बनवण्यासाठी एवढा तांदळाचा भाग योग्य वाटतो’ इत्यादी प्रकारे पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) निर्देश करूनच केले पाहिजे. ‘संघ चीवराअभावी कष्ट सहन करतो’ इत्यादी प्रकारे संघाचा निर्देश करून करू नये. ‘कप्पियभण्डवसेन’ म्हणजे सामान्यपणे सांगितलेला अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘चीवर, तांदूळ इत्यादींच्या वशनेच’ असे म्हटले आहे. येथे ‘च’ हा शब्द ‘पण’ (परंतु) या अर्थी वापरला आहे, समुच्चय (एकत्रित करणे) या अर्थी नाही, असे समजावे. पुद्गलाच्या वशने आणि कप्पिय वस्तूच्या वशने अपलोकन (परवानगी घेण्याचा) प्रकार दर्शवण्यासाठी ‘ते तर अशा प्रकारे करावे’ इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे। Cīvarapaccayaṃ sallakkhetvāti saddhādeyyatatruppādavasena tasmiṃ vassāvāse labbhamānacīvarasaṅkhātaṃ paccayaṃ ‘‘ettaka’’nti paricchinditvā. Senāsanassāti senāsanaggāhāpaṇassa. Vuttanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Kasmā evaṃ vuttanti āha ‘‘evañhī’’tiādi, senāsanaggāhāpakassa attanāva attano gahaṇaṃ asāruppaṃ, tasmā ubho aññamaññaṃ gāhessantīti adhippāyo. Sammatasenāsanaggāhāpakassa āṇattiyā aññena gahitopi gāho ruhatiyevāti veditabbaṃ. Aṭṭhapi soḷasapi jane sammannituṃ vaṭṭatīti visuṃ visuṃ sammannituṃ vaṭṭati, udāhu ekatoti? Ekatopi vaṭṭati. Ekakammavācāya sabbepi ekato sammannituṃ vaṭṭati. Niggahakammameva hi saṅgho saṅghassa na karoti. Sammutidānaṃ pana bahūnampi ekato kātuṃ vaṭṭati. Teneva sattasatikakkhandhake ubbāhikasammutiyaṃ aṭṭhapi janā ekato sammatāti. Āsanagharanti paṭimāgharaṃ. Maggoti upacārasīmabbhantaragate gāmābhimukhamagge katasālā vuccati, evaṃ pokkharaṇirukkhamūlādīsupi. Rukkhamūlādayo [Pg.47] channā kavāṭabaddhāva senāsanaṃ. Ito parāni suviññeyyāni. ‘चीवरपच्चयं सल्लक्खेत्वा’ म्हणजे श्रद्धापूर्वक दिलेल्या त्या आरामादींमधून उत्पन्न झालेल्या संपत्तीच्या आधारे, त्या वर्षावासात मिळणाऱ्या चीवर नावाच्या प्रत्ययाला (साहित्याला) ‘एवढे’ असे निश्चित करून. ‘सेनासनस्स’ हे सेनासन वाटप करणाऱ्या भिक्खूसाठी म्हटले आहे. ‘वुत्तं’ म्हणजे महाअठ्ठकथेत म्हटले आहे. असे का म्हटले आहे? म्हणून ‘अशा प्रकारेच’ इत्यादी म्हटले आहे. सेनासन स्वीकारणाऱ्या भिक्खूने स्वतःच स्वतःसाठी ते स्वीकारणे अयोग्य आहे, म्हणून दोघे एकमेकांसाठी स्वीकारतील असा अभिप्राय आहे. संमत केलेल्या सेनासन वाटप करणाऱ्या भिक्खूच्या आज्ञेने दुसऱ्या भिक्खूने स्वीकारले तरीही ते स्वीकारणे योग्यच ठरते, असे समजावे. ‘अट्ठपि सोळसपि जने सम्मन्नितुं वट्टती’ म्हणजे आठ किंवा सोळा जणांना स्वतंत्रपणे संमत करणे योग्य आहे की एकत्र? एकत्र सुद्धा योग्य आहे. एकाच कम्मवाचेने सर्वांना एकत्र संमत करणे योग्य आहे. कारण संघ संघावर केवळ निग्गहकम्म (शिक्षेचे कम्म) एकत्र करत नाही. परंतु संमती देण्याचे कम्म अनेक भिक्खूंसाठी एकत्र करणे योग्य आहे. म्हणूनच सत्तसतिक खन्धकात उब्बाहिका संमतीमध्ये आठ जणांना एकत्र संमत केले गेले आहे, असे समजावे. ‘आसनघरं’ म्हणजे प्रतिमाघर (बुद्धमूर्तीचे गृह). ‘मग्गो’ म्हणजे उपचारसीमेच्या आत असलेल्या गावाकडे जाणाऱ्या मार्गावर बांधलेली शाळा (विश्रामगृह). तलाव, वृक्षाचे मूळ इत्यादींच्या बाबतीतही असेच समजावे. वृक्षाचे मूळ इत्यादी जर छप्पर असलेले आणि दारे लावलेले असतील तरच ते सेनासन ठरते. यापुढील शब्द समजण्यास सोपे आहेत। 220. Mahālābhapariveṇakathāyaṃ labhantīti tatra vāsino bhikkhū labhanti. Vijaṭetvāti ekekassa pahonakappamāṇena viyojetvā. Āvāsesūti senāsanesu. Pakkhipitvāti ettha pakkhipanaṃ nāma tesu vasantānaṃ ito uppannavassāvāsikadānaṃ. Pavisitabbanti aññehi bhikkhūhi tasmiṃ mahālābhe pariveṇe vasitvā cetiye vattaṃ katvāva lābho gahetabboti adhippāyo. २२०. महालाभपरिवेण कथेमध्ये ‘लभन्ति’ म्हणजे तेथे राहणाऱ्या भिक्खूंना मिळते. ‘विजटेत्वा’ म्हणजे प्रत्येक भिक्खूला पुरेशा प्रमाणात वेगळे करून. ‘आवासेसु’ म्हणजे सेनासनांमध्ये (विहारांमध्ये). ‘पक्खिपित्वा’ यामध्ये ‘पक्खिपन’ म्हणजे तेथे राहणाऱ्या भिक्खूंना या विहारातून उत्पन्न झालेले वर्षावासिक दान देणे. ‘पविसितब्बं’ म्हणजे इतर भिक्खूंनी त्या महालाभी परिवेणात राहून, चैत्याची सेवा (वत्त) करूनच लाभ स्वीकारला पाहिजे, असा अभिप्राय समजावा। 221. Paccayaṃ vissajjetīti cīvarapaccayaṃ nādhivāseti. Ayampīti tena vissajjitapaccayopi. Pādamūle ṭhapetvā sāṭakaṃ dentīti paccayadāyakā denti. Etena gahaṭṭhehi pādamūle ṭhapetvā dinnampi paṃsukūlikānampi vaṭṭatīti dasseti. Atha vassāvāsikaṃ demāti vadantīti ettha ‘‘paṃsukūlikānaṃ na vaṭṭatī’’ti ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Vassaṃ vutthabhikkhūnanti paṃsukūlikato aññesaṃ bhikkhūnaṃ. Upanibandhitvā gāhetabbanti ‘‘imasmiṃ rukkhe vā maṇḍape vā vasitvā cetiye vattaṃ katvā gaṇhathā’’ti evaṃ upanibandhitvā gāhetabbaṃ. २२१. ‘पच्चयं विस्सज्जेti’ म्हणजे चीवर प्रत्ययाचा स्वीकार करत नाही. ‘अयम्पि’ म्हणजे त्याने त्यागलेला प्रत्यय सुद्धा. ‘पादमूले ठपेत्वा साटकं देन्ति’ म्हणजे प्रत्यय देणारे दायक देतात. याद्वारे, गृहस्थांनी पायाजवळ ठेवून दिलेले पांसुकूलिक भिक्खूंनाही चालते (योग्य आहे), हे दर्शवले आहे. ‘अथ वस्सावासिकं देमाति वदन्ति’ यामध्ये ‘पांसुकूलिक भिक्खूंना चालत नाही’ असे अध्याहृत करून जोडावे. ‘वस्सं वुत्थभिक्खूनं’ म्हणजे पांसुकूलिक भिक्खूंव्यतिरिक्त इतर भिक्खूंना. ‘उपनिबन्धित्वा गाहेतब्बं’ म्हणजे ‘या वृक्षाखाली किंवा या मंडपात राहून, चैत्याची सेवा करून हे घ्या’ अशा प्रकारे अटीने बांधून घ्यायला लावावे। Pāṭipadaaruṇatotiādi vassūpanāyikadivasaṃ sandhāya vuttaṃ. Antarāmuttakaṃ pana pāṭipadaṃ atikkamitvāpi gāhetuṃ vaṭṭati. ‘‘Kattha nu kho vasissāmi, kattha vasantassa phāsu bhavissati, kattha vā paccaye labhissāmī’’ti evaṃ uppannena vitakkena caratīti vitakkacāriko. Idāni yaṃ dāyakā pacchimavassaṃvutthānaṃ vassāvāsikaṃ deti, tattha paṭipajjanavidhiṃ dassetuṃ ‘‘pacchimavassūpanāyikadivase panā’’tiādi āraddhaṃ. Āgantuko ce bhikkhūti cīvare gāhite pacchā āgato āgantuko bhikkhu. Pattaṭṭhāneti vassaggena āgantukabhikkhuno [Pg.48] pattaṭṭhāne. Paṭhamavassūpagatāti āgantukassa āgamanato puretarameva pacchimikāya vassūpanāyikāya vassūpagatā. Laddhaṃ laddhanti punappunaṃ dāyakānaṃ santikā āgatāgatasāṭakaṃ. ‘पाटिपदअरुणतो’ इत्यादी वाक्य वर्षावासाला सुरुवात होण्याच्या दिवसाला उद्देशून म्हटले आहे. अंतरामुक्तक प्रतिपदेचा दिवस उलटून गेल्यावरही स्वीकारणे योग्य आहे. ‘मी कोठे बरे राहीन? कोठे राहिल्याने मला सुख लाभेल? कोठे मला प्रत्यय मिळतील?’ अशा प्रकारे निर्माण झालेल्या विचाराने जो फिरतो, त्याला ‘वितक्कचारिक’ म्हणतात. आता दायक जे पश्चिमिक वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंना वर्षावासिक दान देतात, त्याबाबतच्या आचरणाचा विधी दर्शवण्यासाठी ‘पच्छिमवस्सूपनायिकदिवसे पना’ इत्यादी सुरू केले आहे. ‘आगन्तुको चे भिक्खू’ म्हणजे चीवर स्वीकारले गेल्यानंतर नंतर आलेला आगंतुक भिक्खू. ‘पत्तट्ठाने’ म्हणजे वर्षाच्या ज्येष्ठतेनुसार आगंतुक भिक्खूच्या वाट्याला येणाऱ्या ठिकाणी. ‘पठमवस्सूपगता’ म्हणजे आगंतुक भिक्खूच्या यात्रेपूर्वीच पश्चिमिक वर्षावासासाठी वर्षावासात प्रवेश केलेले भिक्खू. ‘लद्धं लद्धं’ म्हणजे वारंवार दायकांकडून आलेले वस्त्र। Sādiyantāpi hi teneva vassāvāsikassa sāminoti chinnavassattā vuttaṃ. Paṭhamameva katikāya katattā ‘‘neva adātuṃ labhantī’’ti vuttaṃ, dātabbaṃ vārentānaṃ gīvā hotīti adhippāyo. Tesameva dātabbanti vassūpagatesu aladdhavassāvāsikānaṃ ekaccānameva dātabbaṃ. Bhatiniviṭṭhanti bhatiṃ katvā viya niviṭṭhaṃ pariyiṭṭhaṃ. Bhatiniviṭṭhanti vā pānīyupaṭṭhānādibhatiṃ katvā laddhaṃ. Saṅghikaṃ panātiādi kesañci vādadassanaṃ. Tattha saṅghikaṃ pana apalokanakammaṃ katvā gāhitanti tatruppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha apalokanakammaṃ katvā gāhitanti ‘‘chinnavassāvāsikañca idāni uppajjanakavassāvāsikañca imesaṃ dātuṃ ruccatī’’ti anantare vuttanayena apalokanaṃ katvā gāhitaṃ saṅghena dinnattā vibbhantopi labhateva, pageva chinnavasso. Paccayavasena gāhitaṃ pana temāsaṃ vasitvā gahetuṃ attanā dāyakehi ca anumatattā bhatiniviṭṭhampi chinnavassopi vibbhantopi na labhatīti keci ācariyā vadanti. Idañca pacchā vuttattā pamāṇaṃ, teneva vassūpanāyikadivase evaṃ dāyakehi dinnaṃ vassāvāsikaṃ gahitabhikkhuno vassacchedaṃ akatvā vāsova heṭṭhā vihito, na pānīyupaṭṭhānādibhatikaraṇamattaṃ. Yadi hi taṃ bhatiniviṭṭhameva siyā, bhatikaraṇameva vidhātabbaṃ, tasmā vassaggena gāhitaṃ chinnavassādayo na labhantīti veditabbaṃ. ‘सादियन्तापि हि तेनेव वस्सावासिकस्स सामिनो’ हे वर्षावास खंडित झाल्यामुळे म्हटले आहे. सुरुवातीलाच करार केल्यामुळे ‘न देण्यास मिळत नाही’ असे म्हटले आहे; देण्यास विरोध करणाऱ्यांना ते देणे बंधनकारक असते, असा अभिप्राय आहे. ‘तेसमेव दातब्बं’ म्हणजे वर्षावासात प्रवेश केलेल्यांपैकी ज्यांना वर्षावासिक चीवर मिळाले नाही, अशा काही भिक्खूंनाच दिले पाहिजे. ‘भतिनिविट्ठं’ म्हणजे मजुरी केल्यासारखे मिळवलेले. किंवा पिण्याचे पाणी देणे इत्यादी सेवा करून मिळवलेले. ‘संघिकं पना’ इत्यादी काही आचार्यांचे मत दर्शवण्यासाठी आहे. तेथे ‘संघिकं पन अपलोकनकम्मं कत्वा गाहितं’ हे विहारात उत्पन्न झालेल्या लाभाला उद्देशून म्हटले आहे. तेथे ‘अपलोकनकम्मं कत्वा गाहितं’ म्हणजे ‘वर्षावास खंडित झालेल्यांना आणि आता उत्पन्न होणारे वर्षावासिक चीवर यांना देणे योग्य वाटते’ अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने अपलोकन (परवानगी) करून घेतलेला भाग संघाने दिल्यामुळे गृहस्थ झालेला भिक्खू देखील मिळवतो, मग वर्षावास खंडित झालेल्या भिक्खूचा काय प्रश्न! परंतु प्रत्ययाच्या वशने घेतलेले, तीन महिने राहून घेण्यासाठी स्वतः आणि दायकांनी संमती दिल्यामुळे, मजुरीसारखे असले तरी, वर्षावास खंडित झालेला किंवा गृहस्थ झालेला भिक्खू ते मिळवू शकत नाही, असे काही आचार्य म्हणतात. आणि हे नंतर सांगितल्यामुळे प्रमाण मानले जाते. म्हणूनच वर्षावासाच्या दिवशी दायकांनी दिलेले वर्षावासिक चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूचा वर्षावास खंडित न करता केवळ राहणेच खाली विहित केले आहे, केवळ पाणी देणे इत्यादी सेवा करणे नव्हे. जर ते मजुरीसारखेच असते, तर मजुरीचेच काम विहित केले गेले असते. म्हणून वर्षाच्या ज्येष्ठतेनुसार स्वीकारलेला लाभ वर्षावास खंडित झालेले इत्यादी भिक्खू मिळवू शकत नाहीत, असे समजावे। ‘‘Idha, bhikkhave, vassaṃvuttho bhikkhu vibbhamati, saṅghasseva ta’’nti (mahāva. 374-375) vacanato ‘‘vataṭṭhāne…pe… saṅghikaṃ hotī’’ti vuttaṃ[Pg.49]. Saṅghikaṃ hotīti etena vutthavassānampi vassāvāsikabhāgo saṅghikato amocito tesaṃ vibbhamena saṅghiko hotīti dasseti. Manusseti dāyakamanusse. Labhatīti ‘‘mama pattabhāvaṃ etassa dethā’’ti dāyake sampaṭicchāpenteneva saṅghikato viyojitaṃ hotīti vuttaṃ. Varabhāgaṃ sāmaṇerassāti tassa paṭhamagāhattā, therena pubbe paṭhamabhāgassa gahitattā, idāni gayhamānassa dutiyabhāgattā ca vuttaṃ. ‘भिक्खूंनो, येथे वर्षावास पूर्ण केलेला भिक्खू गृहस्थ होतो, तर ते संघाचेच होते’ या वचनावरून ‘राहण्याच्या ठिकाणी...पे... संघाचे होते’ असे म्हटले आहे. ‘संघिकं होति’ याद्वारे वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंचा वर्षावासिक भाग देखील संघाच्या मालमत्तेतून मुक्त न केल्यामुळे, त्यांच्या गृहस्थ होण्याने तो संघाचाच होतो, हे दर्शवले आहे. ‘मनुस्से’ म्हणजे दायक माणसांना. ‘लभति’ म्हणजे ‘माझ्या वाट्याचा भाग याला द्या’ असे दायकांना मान्य करायला लावल्यानेच तो संघाच्या मालमत्तेतून वेगळा होतो, असे म्हटले आहे. ‘वरभागं सामणेरस्स’ हे त्याने प्रथम स्वीकारल्यामुळे, आणि थेराने पूर्वी पहिला भाग स्वीकारल्यामुळे, आता स्वीकारणाऱ्याचा दुसरा भाग असल्यामुळे म्हटले आहे। 222. Idāni antarāmuttasenāsanaggāhaṃ dassetuṃ ‘‘ayamaparopī’’tyādimāha. Tattha aparopīti pubbe vuttasenāsanaggāhadvayato aññopīti attho. Nanu ca ‘‘ayaṃ senāsanaggāho nāma duvidho hoti utukāle ca vassāvāse cā’’ti vutto, atha kasmā ‘‘ayamaparopī’’tyādi vuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘divasavasena hī’’tiādi. Aparajjugatāya āsāḷhiyāti paṭhamavassūpanāyikadivasabhūtaṃ āsāḷhipuṇṇamiyā pāṭipadaṃ sandhāya vuttaṃ, māsagatāya āsāḷhiyāti dutiyavassūpanāyikadivasabhūtasāvaṇapuṇṇamiyā pāṭipadaṃ. Aparajjugatāya pavāraṇāti assayujapuṇṇamiyā pāṭipadaṃ. २२२. आता अंतरामुक्तक सेनासन स्वीकारणे दर्शवण्यासाठी ‘अयमापरोपि’ इत्यादी आचार्यांनी म्हटले आहे. तेथे ‘अपरोपि’ म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या दोन सेनासन स्वीकारण्याच्या प्रकारांपेक्षा वेगळा असलेला असा अर्थ आहे. ‘सेनासन स्वीकारणे हे दोन प्रकारचे असते - ऋतूच्या वेळी आणि वर्षावासात’ असे म्हटले आहे ना? मग ‘हा दुसरा देखील’ इत्यादी का म्हटले? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी ‘दिवसाच्या वशनेच’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘अपरज्जुगताय आसाळ्हिया’ हे पहिल्या वर्षावासाचा दिवस असलेल्या आषाढ पौर्णिमेच्या प्रतिपदेला उद्देशून म्हटले आहे. ‘मासगताय आसाळ्हिया’ हे दुसऱ्या वर्षावासाचा दिवस असलेल्या श्रावण पौर्णिमेच्या प्रतिपदेला. ‘अपरज्जुगताय पवारणा’ म्हणजे आश्विन पौर्णिमेच्या प्रतिपदेला। 223. Utukāle paṭibāhituṃ na labhatīti hemantagimhesu aññe sampattabhikkhū paṭibāhituṃ na labhati. Navakammanti navakammasammuti. Akatanti aparisaṅkhataṃ. Vippakatanti aniṭṭhitaṃ. Ekaṃ mañcaṭṭhānaṃ datvāti ekaṃ mañcaṭṭhānaṃ puggalikaṃ datvā. Tibhāganti tatiyabhāgaṃ. Evaṃ vissajjanampi thāvarena thāvaraṃ parivattanaṭṭhāneyeva pavisati, na itarathā sabbasenāsanavissajjanato. Sace saddhivihārikādīnaṃ dātukāmo hotīti sace so saṅghassa bhaṇḍaṭhapanaṭṭhānaṃ vā aññesaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ vā dātuṃ na icchati, attano saddhivihārikādīnaññeva dātukāmo hoti, tādisassa [Pg.50] ‘‘tuyhaṃ puggalikameva katvā jaggāhī’’ti na sabbaṃ dātabbanti adhippāyo. Tatthassa kattabbavidhiṃ dassento āha ‘‘kamma’’ntiādi. Evañhītiādimhi cayānurūpaṃ tatiyabhāge vā upaḍḍhabhāge vā gahite taṃ bhāgaṃ dātuṃ labhatīti attho. Yenāti tesu dvīsu tīsu bhikkhūsu yena. So sāmīti tassā bhūmiyā vihārakaraṇe sova sāmī, taṃ paṭibāhitvā itarena na kātabbanti adhippāyo. २२३. ‘उतुकाले पटिबाहितुं न लभति’ म्हणजे हेमंत आणि ग्रीष्म ऋतूंमध्ये इतर आलेल्या भिक्खूंना अडवण्यास मिळत नाही. ‘नवकम्मं’ म्हणजे नवकम्म संमती. ‘अकतं’ म्हणजे दुरुस्त न केलेले काम. ‘विप्पकतं’ म्हणजे अपूर्ण काम. ‘एकं मञ्चट्ठानं दत्वा’ म्हणजे एक मंचकस्थान (खाटेची जागा) वैयक्तिक म्हणून देऊन. ‘तिभागं’ म्हणजे तिसरा भाग. अशा प्रकारे त्याग करणे देखील स्थावर वस्तूने स्थावर वस्तू बदलण्याच्या ठिकाणीच समाविष्ट होते, इतर प्रकारे सर्व सेनासनाचा त्याग केल्यामुळे नाही. ‘सचे सद्धिविहारिकादीनं दातुकामो होति’ म्हणजे जर तो संघाचे भांडार ठेवण्याची जागा किंवा इतर भिक्खूंच्या राहण्याची जागा देण्यास इच्छित नसेल, आणि केवळ स्वतःच्या सद्धि विहारिकादींनाच (शिष्यांनाच) देण्याची इच्छा असेल, तर अशा व्यक्तीला ‘तुझे वैयक्तिक करून काळजी घे’ असे म्हणून सर्व देऊ नये, असा अभिप्राय आहे. तेथे त्याला करावयाचा विधी दर्शवताना ‘कम्मं’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘एवन्ही’ इत्यादीमध्ये रचनेनुसार तिसरा भाग किंवा अर्धा भाग स्वीकारला असता, तो भाग देण्यास मिळतो असा अर्थ आहे. ‘येन’ म्हणजे त्या दोन किंवा तीन भिक्खूंपैकी ज्या भिक्खूने. ‘सो सामी’ म्हणजे त्या जमिनीवर विहार बांधताना तोच मालक आहे, त्याला अडवून दुसऱ्याने करू नये, असा अभिप्राय समजावा। 224. Akataṭṭhāneti senāsanato bahi cayādīnaṃ akataṭṭhāne. Cayaṃ vā pamukhaṃ vāti saṅghikasenāsanaṃ nissāya tato bahi bandhitvā ekaṃ senāsanaṃ vā. Bahikuṭṭeti kuṭṭato bahi, attano kataṭṭhāneti attho. Sesaṃ suviññeyyameva. २२४. ‘अकतट्ठाने’ म्हणजे सेनासनाच्या बाहेर बांधकाम इत्यादी न केलेल्या ठिकाणी. ‘चयं वा पमुखं वा’ म्हणजे सांघिक सेनासनाचा आश्रय घेऊन त्याच्या बाहेर बांधलेले एक सेनासन किंवा ओसरी. ‘बहिकुट्टे’ म्हणजे भिंतीच्या बाहेर, स्वतः तयार केलेल्या ठिकाणी असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे। Senāsanaggāhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. सेनासन वाटप कथेचे वर्णन समाप्त झाले। Catupaccayasādhāraṇakathāvaṇṇanā चार प्रत्यय सामायिक कथेचे वर्णन 225. Catupaccayasādhāraṇakathāyaṃ sammatena appamattakavissajjakenāti ñattidutiyakammavācāya vā apalokanakammena vā sammatena appamattakavissajjakasammutiladdhena. Avibhattaṃ saṅghikabhaṇḍanti pucchitabbakiccaṃ natthīti ettha avibhattaṃ saṅghikabhaṇḍanti kukkuccuppattiākāradassanaṃ, evaṃ kukkuccaṃ katvā pucchitabbakiccaṃ natthi, apucchitvāva dātabbanti adhippāyo. Kasmāti ce? Ettakassa saṅghikabhaṇḍassa vissajjanatthāyeva samaggassa saṅghassa anumatiyā katasammutikammattā. Guḷapiṇḍe…pe… dātabboti ettha guḷapiṇḍaṃ tālapakkappamāṇanti veditabbaṃ. Piṇḍāya paviṭṭhassapīti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ. Aññena kāraṇena bahisīmagatassapi eseva [Pg.51] nayo. Odanapaṭivīsoti saṅghabhattādisaṅghikaodanapaṭivīso. Antoupacārasīmāyaṃ ṭhitassāti anādare sāmivacanaṃ, antoupacārasīmāyaṃ ṭhitasseva gāhetuṃ vaṭṭati, na bahiupacārasīmaṃ pattassāti attho. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 325) ‘‘bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ gāhethāti vadanti, na gāhetabba’’nti. Antogāmaṭṭhānampīti ettha pi-saddo avuttasampiṇḍanattho, antogāmaṭṭhānampi bahigāmaṭṭhānampi gāhetuṃ vaṭṭatīti attho. Sambhāvanattho vā, tena antogāmaṭṭhānampi gāhetuṃ vaṭṭati, pageva bahigāmaṭṭhānanti. २२५. चतूपच्चयसाधारणकथेमध्ये 'संमतेन अप्पमत्तकविस्सज्जकेन' (संमत केलेल्या अल्पमात्रक विसर्जकाद्वारे) म्हणजे ज्ञत्तिदुतीयकम्मवाचेने किंवा अपलोकन कर्माने संमत केलेल्या, अप्पमत्तकविस्सज्जक संमुती प्राप्त झालेल्या भिक्खूने. 'अविभत्तं संघिकभण्डं' (अविभाजित सांघिक वस्तू) याविषयी विचारण्याचे काही कर्तव्य नाही, येथे 'अविभत्तं संघिकभण्डं' हे विनयविषयक शंका (कुक्कुच्च) उत्पन्न होण्याचा प्रकार दर्शवण्यासाठी आहे. अशी शंका उपस्थित करून विचारण्याचे काही कारण नाही, न विचारताच ते दिले पाहिजे, असा याचा अभिप्राय आहे. असे का? कारण एवढ्या सांघिक वस्तूच्या विसर्जनासाठीच (वाटपासाठीच) समग्र संघाच्या संमतीने संमुतीकर्म केले गेले आहे. 'गुळपिंड...पे... दिला पाहिजे' येथे गुळपिंड पिकलेल्या ताडाच्या फळाच्या आकाराचा असावा, असे समजावे. 'पिंडपातासाठी प्रवेश केलेल्याला देखील' हे केवळ उपलक्षण (उदाहरण) आहे. इतर कोणत्याही कारणाने सीमेबाहेर गेलेल्या भिक्खूला देखील हाच नियम लागू होतो. 'ओदनपटिवीस' (भाताचा हिस्सा) म्हणजे संघभत्तादी सांघिक भाताचा हिस्सा होय. 'अन्तोउपचारसीमायं ठितस्स' (उपचार सीमेच्या आत असलेल्याला) हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. उपचार सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूनेच ते ग्रहण करणे योग्य आहे, उपचार सीमेच्या बाहेर गेलेल्याने नाही, असा याचा अर्थ आहे. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'उपचार सीमेच्या बाहेर असलेल्यांनी ग्रहण करावे असे काही म्हणतात, परंतु ते ग्रहण करू नये.' 'अन्तोगमट्ठानम्पि' (गावाच्या आत असलेल्या ठिकाणी देखील) येथे 'पि' (अपि) हा शब्द अनुक्तसमुच्चयार्थक आहे. गावाच्या आत असलेल्या ठिकाणी किंवा गावाच्या बाहेर असलेल्या ठिकाणी देखील ग्रहण करणे योग्य आहे, असा याचा अर्थ आहे. किंवा तो संभावनावचक आहे, त्यामुळे गावाच्या आत असलेल्या ठिकाणी देखील ग्रहण करणे योग्य आहे, मग गावाबाहेरच्या ठिकाणाविषयी काय सांगावे. Catupaccayasādhāraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. चतूपच्चयसाधारणकथा-वर्णना समाप्त झाली. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रहाची टीका असलेल्या 'विनयालंकार' ग्रंथात, Catupaccayabhājanīyavinicchayakathālaṅkāro nāma 'चतूपच्चयभाजनीयविनिच्छयकथालंकार' नावाचा, Aṭṭhavīsatimo paricchedo. अठ्ठाविसावा परिच्छेद समाप्त झाला. Vihāravinicchayakathāvaṇṇanā विहारविनिच्छयकथा-वर्णना (विहार निर्णय कथेचे स्पष्टीकरण). Idāni catupaccayantogadhattā vihārassa catupaccayabhājanakathānantaraṃ vihāravinicchayakathā ārabhīyate. Tatridaṃ vuccati – आता, विहाराचा चतूपच्चयामध्ये (चार प्रत्ययांमध्ये) अंतर्भाव होत असल्यामुळे, चतूपच्चयभाजनकथेनंतर विहारविनिच्छयकथा (विहार निर्णय कथा) सुरू केली जात आहे. त्याविषयी हे म्हटले आहे – ‘‘Ko vihāro kenaṭṭhena; Vihāro so katividho; Kena so kassa dātabbo; Kathaṃ ko tassa issaro. 'विहार म्हणजे काय? कोणत्या अर्थाने त्याला विहार म्हणतात? तो विहार किती प्रकारचा असतो? तो कोणी, कोणाला आणि कसा दिला पाहिजे? आणि त्याचा स्वामी (मालक) कोण असतो?' ‘‘Kena so gāhito kassa; Anuṭṭhāpaniyā kati; Katihaṅgehi yuttassa; Dhuvavāsāya dīyate’’ti. 'तो कोणी कोणाला ग्रहण करवायचा असतो? न उठवता येण्याजोगे (अनुट्ठापनीय) भिक्खू किती आहेत? आणि किती अंगानी युक्त असलेल्या भिक्खूला तो कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी (ध्रुववासासाठी) दिला जातो?' Tattha [Pg.52] ko vihāroti catūsu paccayesu senāsanasaṅkhāto catūsu senāsanesu vihārasenāsanasaṅkhāto bhikkhūnaṃ nivāsabhūto patissayaviseso. Kenaṭṭhena vihāroti viharanti etthāti vihāro, iriyāpathadibbabrahmaariyasaṅkhātehi catūhi vihārehi ariyā ettha viharantītyattho. So katividhoti saṅghikavihāragaṇasantakavihārapuggalikavihāravasena tibbidho. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa bhikkhūnaṃ dinnaṃ vihāraṃ vā pariveṇaṃ vā āvāsaṃ vā mahantampi khuddakampi abhiyuñjato abhiyogo na ruhati, acchinditvā gaṇhitumpi na sakkoti. Kasmā? Sabbesaṃ dhuranikkhepābhāvato. Na hettha sabbe cātuddisā bhikkhū dhuranikkhepaṃ karontīti. Dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassa, ekapuggalassa vā santakaṃ abhiyuñjitvā gaṇhanto sakkoti te dhuraṃ nikkhipāpetuṃ, tasmā tattha ārāme vuttanayeneva vinicchayo veditabbo’’ti. Iminā dāyakasantako vihāro nāma natthīti dīpeti. त्या गाथेत, 'को विहारो' (विहार म्हणजे काय?) म्हणजे चार प्रत्ययांपैकी 'सेनासन' नावाचा, आणि चार प्रकारच्या सेनासनांपैकी 'विहार सेनासन' नावाचा, भिक्खूंचे निवासस्थान असलेला एक विशिष्ट निवारा होय. 'केनट्ठेन विहारो' (कोणत्या अर्थाने विहार?) म्हणजे 'येथे भिक्खू विहार (निवास) करतात म्हणून तो विहार होय'. इरियापथविहार, दिब्बविहार, ब्रह्मविहार आणि अरियविहार या चार प्रकारच्या विहारांनी (वास्तव्य प्रकारांनी) बुद्ध आदी आर्य येथे विहार करतात, असा याचा अर्थ आहे. 'सो कतिविधो' (तो किती प्रकारचा असतो?) म्हणजे तो सांघिक विहार, गणसंतक विहार (गणाच्या मालकीचा) आणि पुद्गलिक विहार (वैयक्तिक मालकीचा) या भेदाने तीन प्रकारचा असतो. समंतपासादिकामध्ये म्हटले आहे - 'चारही दिशांच्या संघाला उद्देशून भिक्खूंना दिलेला विहार, परिवेण किंवा आवास, मग तो मोठा असो वा लहान, त्यावर कोणी दावा केला तर तो दावा टिकत नाही, आणि तो हिरावून घेता येत नाही. का? कारण सर्व भिक्खूंनी आपला अधिकार सोडलेला नसतो. कारण येथे चारही दिशांचे सर्व भिक्खू आपला अधिकार सोडत नाहीत. परंतु, दीघभाणक आदी गणाच्या किंवा एका पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) मालकीच्या विहारावर दावा करून तो घेण्यास कोणी समर्थ होऊ शकतो, कारण ते आपला अधिकार सोडू शकतात. म्हणून, त्या आरामाच्या बाबतीत वर सांगितलेल्या नियमानेच निर्णय समजावा.' यावरून, 'दायकाच्या (दात्याच्या) मालकीचा विहार' नावाचा कोणताही प्रकार नसतो, हे स्पष्ट होते. Kena so dātabboti khattiyena vā brāhmaṇena vā yena kenaci so vihāro dātabbo. Kassa dātabboti saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dātabbo. Kathaṃ dātabboti yadi saṅghassa deti, ‘‘imaṃ vihāraṃ āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa dammī’’ti, yadi gaṇassa, ‘‘imaṃ vihāraṃ āyasmantānaṃ dammī’’ti, yadi puggalassa, ‘‘imaṃ vihāraṃ āyasmato dammī’’ti dātabbo. Ko tassa issaroti yadi saṅghassa deti, saṅgho tassa vihārassa issaro. Yadi gaṇassa deti, gaṇo tassa issaro. Yadi puggalassa deti, puggalo tassa issaroti. Tathā [Pg.53] hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘dīghabhāṇakādikassa pana gaṇassa ekapuggalassa vā santaka’’nti. 'केन सो दातब्बो' (तो कोणी दिला पाहिजे?) म्हणजे क्षत्रियाने, ब्राह्मणाने किंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीने तो विहार दान दिला पाहिजे. 'कस्स दातब्बो' (तो कोणाला दिला पाहिजे?) म्हणजे संघाला, गणाला किंवा पुद्गलाला (व्यक्तीला) तो दिला पाहिजे. 'कथं दातब्बो' (तो कसा दिला पाहिजे?) म्हणजे जर संघाला देत असेल, तर 'हा विहार मी आलेल्या व न आलेल्या चारही दिशांच्या संघाला दान देत आहे' असे म्हणून; जर गणाला देत असेल, तर 'हा विहार मी आयुष्यमान भिक्खूंच्या गणाला दान देत आहे' असे म्हणून; आणि जर पुद्गलाला देत असेल, तर 'हा विहार मी आयुष्यमान (अमुक) भिक्खूला दान देत आहे' असे म्हणून तो दिला पाहिजे. 'को तस्स इस्सरो' (त्याचा स्वामी कोण?) म्हणजे जर संघाला दिला असेल, तर संघ त्या विहाराचा स्वामी असतो. जर गणाला दिला असेल, तर गण त्याचा स्वामी असतो. जर पुद्गलाला दिला असेल, तर तो पुद्गल (व्यक्ती) त्याचा स्वामी असतो. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - 'दीघभाणक आदी गणाच्या किंवा एका पुद्गलाच्या मालकीचा.' Kena so gāhitoti senāsanaggāhāpakena so vihāro gāhito. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgataṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannituṃ, yo na chandāgatiṃ gaccheyya, na dosāgatiṃ gaccheyya, na mohāgatiṃ gaccheyya, evañca, bhikkhave, sammannitabbo, paṭhamaṃ bhikkhu yācitabbo, yācitvā byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo – 'केन सो गाहितो' (तो कोणी ग्रहण करवायचा असतो?) म्हणजे सेनासन-ग्राहकाकडून (सेनासन वाटप करणाऱ्या भिक्खूकडून) तो विहार ग्रहण करवला जातो. भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, मी पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासन-ग्राहक म्हणून नियुक्त करण्याची अनुमती देतो - जो छंदागती (राग), दोषागती (द्वेष), मोहागती (मोह) आणि भयागतीला प्राप्त होणार नाही. आणि भिक्खूंनो, त्याची नियुक्ती अशी करावी: प्रथम त्या भिक्खूला विचारणा करावी, विचारणा केल्यानंतर एका चतुर व सक्षम भिक्खूने संघाला पुढीलप्रमाणे ज्ञप्ति (सूचना) द्यावी –' ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammanneyya, esā ñatti. 'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला सेनासन-ग्राहक म्हणून नियुक्त करावे. ही ज्ञप्ति (सूचना) आहे.' ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, saṅgho itthannāmaṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannati. Yassāyasmato khamati itthannāmassa bhikkhuno senāsanaggāhāpakassa sammuti, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. 'भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. संघ अमुक नावाच्या भिक्खूला सेनासन-ग्राहक म्हणून नियुक्त करत आहे. ज्या आयुष्यमान भिक्खूला अमुक नावाच्या भिक्खूची सेनासन-ग्राहक म्हणून नियुक्ती मान्य असेल, त्यांनी शांत राहावे. ज्यांना मान्य नसेल, त्यांनी बोलावे.' ‘‘Sammato saṅghena itthannāmo bhikkhu senāsanaggāhāpako, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 317). 'संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला सेनासन-ग्राहक म्हणून संमत केले आहे. हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ शांत आहे. असे मी हे गृहीत धरतो.' Kassa so gāhitoti bhikkhūnaṃ so vihāro gāhito. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, paṭhamaṃ bhikkhū gaṇetuṃ, bhikkhū gaṇetvā seyyā gaṇetuṃ, seyyā gaṇetvā seyyaggena gāhetu’’nti (cūḷava. 318). Anuṭṭhāpaniyā katīti cattāro anuṭṭhāpanīyā vuḍḍhataro gilāno bhaṇḍāgāriko saṅghato laddhasenāsanoti. Vuttañhetaṃ kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅakhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘vuḍḍho hi attano vuḍḍhatāya anuṭṭhāpanīyo[Pg.54], gilāno gilānatāya, saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharagaṇavācakācariyānaṃ vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo’’ti. 'कस्स सो गाहितो' (तो कोणाला ग्रहण करवायचा असतो?) म्हणजे भिक्खूंना तो विहार ग्रहण करवायचा असतो. भगवंतांनी म्हटले आहे - 'भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की प्रथम भिक्खूंची गणना करावी, भिक्खूंची गणना करून शय्यांची (जागांची) गणना करावी, आणि शय्यांची गणना करून शय्येच्या संख्येनुसार ग्रहण करवावे.' 'अनुट्ठापनीया कती' (न उठवता येण्याजोगे किती आहेत?) म्हणजे चार अनुट्ठापनीय (न उठवता येण्याजोगे) आहेत - वयोवृद्ध भिक्खू, आजारी भिक्खू, भांडारपाल (भांडागारिक) आणि संघाकडून सेनासन प्राप्त झालेला भिक्खू. कंखावितरणीमध्ये म्हटले आहे - 'वयोवृद्ध भिक्खू आपल्या वृद्धत्वामुळे न उठवता येण्याजोगा असतो, आजारी भिक्खू आजारपणामुळे, आणि संघ भांडारपाल किंवा धम्मकथिका, विनयधर, गणवाचक आचार्य यांच्या बहुउपकारकतेचा आणि गुणविशिष्टतेचा विचार करून, त्यांना कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी (ध्रुववासासाठी) विहाराची निश्चिती करून, संमतीने तो विहार देतो. म्हणून, ज्याला संघाने विहार दिला आहे, तो देखील न उठवता येण्याजोगा (अनुट्ठापनीय) असतो.' Katihaṅgehi yuttassa dhuvavāsāya dīyateti ukkaṭṭhaparicchedena dvīhi aṅgehi yuttassa dhuvavāsatthāya vihāro dīyate. Katamehi dvīhi? Bahūpakāratāya guṇavisiṭṭhatāya ceti. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Bahūpakāratanti bhaṇḍāgārikatādibahuupakārabhāvaṃ, na kevalaṃ idamevāti āha ‘guṇavisiṭṭhatañcā’ti. Tena bahūpakārattepi guṇavisiṭṭhattābhāve guṇavisiṭṭhattepi bahūpakārattābhāve dātuṃ vaṭṭatīti dassetī’’ti vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅakhā. abhi. ṭī. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) vacanato. Omakaparicchedena ekena aṅgena yuttassapi. Katamena ekena aṅgena? Bahūpakāratāya vā guṇavisiṭṭhatāya vā. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhentoti bhaṇḍāgārikassa bahūpakārataṃ, dhammakathikādīnaṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.119-121) vacanato. 'कतीहंगेहि युत्तस्स ध्रुववासाय दीयते' (किती अंगांनी युक्त असलेल्याला कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी दिला जातो?) म्हणजे उत्कृष्ट मर्यादेनुसार दोन अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार दिला जातो. ते दोन कोणते? बहुउपकारकता (अत्यंत उपकारक असणे) आणि गुणविशिष्टता (गुणांनी श्रेष्ठ असणे). हे कशावरून समजते? 'बहुउपकारकता म्हणजे भांडारपाल इत्यादींचा बहुउपकारक भाव; केवळ एवढेच नाही, म्हणून गुणविशिष्टता असे म्हटले आहे. यावरून, बहुउपकारकता असूनही गुणविशिष्टता नसली, किंवा गुणविशिष्टता असूनही बहुउपकारकता नसली, तरी देखील विहार देणे योग्य आहे, हे दर्शवले जाते' - असे विनयत्थमंजूषा टीकामधील वचनावरून स्पष्ट होते. कनिष्ठ मर्यादेनुसार एका अंगाने युक्त असलेल्याला देखील विहार दिला जाऊ शकतो. ते एक अंग कोणते? एकतर बहुउपकारकता किंवा गुणविशिष्टता. हे कशावरून समजते? 'बहुउपकारकता आणि गुणविशिष्टता लक्षात घेऊन, म्हणजे भांडारपालाची बहुउपकारकता आणि धम्मकथिका आदींची गुणविशिष्टता लक्षात घेऊन विहार दिला जातो' - असे सारत्थदीपनीमधील वचनावरून स्पष्ट होते. Senāsanaggāho pana duvidho utukāle ca vassāvāse cāti kālavasena. Atha vā tayo senāsanaggāhā purimako pacchimako antarāmuttakoti. Tesaṃ viseso heṭṭhā vuttova. ‘‘Utukāle senāsanaggāho antarāmuttako ca taṅkhaṇapaṭisallāno cāti dubbidho. Vassāvāse senāsanaggāho purimako ca pacchimako cāti dubbidhoti cattāro senāsanaggāhā’’ti ācariyā vadanti, taṃ vacanaṃ pāḷiyampi aṭṭhakathāyampi na āgataṃ[Pg.55]. Pāḷiyaṃ (cūḷava. 318) pana ‘‘tayome, bhikkhave, senāsanaggāhā purimako pacchimako antarāmuttako’’icceva āgato, aṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘tīsu senāsanaggāhesu purimako ca pacchimako cāti ime dve gāhā thāvarā, antarāmuttake ayaṃ vinicchayo’’ti āgato. सेनासन ग्रहण (वाटप स्वीकारणे) हे काळाच्या दृष्टीने दोन प्रकारचे असते - ऋतूकाळात आणि वर्षावासात. किंवा, सेनासन ग्रहण तीन प्रकारचे असते - पुरिमक (पहिले), पच्छिमक (दुसरे) आणि अंतरामुत्तक (मध्यंतरीचे). त्यांचा विशेष फरक खाली (पूर्वी) सांगितलाच आहे. 'ऋतूकाळातील सेनासन ग्रहण हे अंतरामुत्तक आणि तंखणपटिसल्लान (तात्कालिक एकांतवास) असे दोन प्रकारचे असते. वर्षावासातील सेनासन ग्रहण हे पुरिमक आणि पच्छिमक असे दोन प्रकारचे असते; अशा प्रकारे चार सेनासन ग्रहण असतात' असे काही आचार्य म्हणतात, परंतु हे विधान पाळीमध्ये किंवा अट्ठकथेमध्ये आलेले नाही. पाळीमध्ये तर 'भिक्खूंनो, हे तीन सेनासन ग्रहण आहेत - पुरिमक, पच्छिमक आणि अंतरामुत्तक' असेच आले आहे. अट्ठकथेत देखील 'तीन सेनासन ग्रहणांपैकी पुरिमक आणि पच्छिमक हे दोन ग्रहण कायमस्वरूपी (स्थिर) आहेत, आणि अंतरामुत्तक याविषयी हा निर्णय आहे' असे आले आहे. Idāni pana ekacce ācariyā ‘‘imasmiṃ kāle sabbe vihārā saṅghikāva, puggalikavihāro nāma natthi. Kasmā? Vihāradāyakānaṃ vihāradānakāle kulūpakā ‘imaṃ vihāraṃ āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa demā’ti vacībhedaṃ kārāpenti, tasmā navavihārāpi saṅghikā eva. Ekaccesu vihāresu evaṃ avatvā dentesupi ‘tasmiṃ jīvante puggaliko hoti, mate saṅghikoyevā’ti vuttattā porāṇakavihārāpi saṅghikāva hontī’’ti vadanti. Tatrevaṃ vicāretabbo – vacībhedaṃ kārāpetvā dinnavihāresupi dāyakā saṅghaṃ uddissa karontā nāma appakā, ‘‘imaṃ nāma bhikkhuṃ imaṃ nāma theraṃ vasāpessāmī’’ti cintetvā puttadāramittāmaccādīhi sammantetvā patiṭṭhāpenti, patiṭṭhānakāle avadantāpi dānakāle yebhuyyena vadanti. Atha pana kulūpakā dānakāle sikkhāpetvā vadāpenti, evaṃ vadantāpi dāyakā appakā saṅghaṃ uddissa denti, bahutarā attano kulūpakameva uddissa denti. Evaṃ sante kulūpakānaṃ vacanaṃ navasu adhammikadānesu ‘‘puggalassa pariṇataṃ saṅghassa pariṇāmetī’’ti (pārā. 660; pāci. 492) vuttaṃ ekaṃ adhammikadānaṃ āpajjati. ‘‘Tasmiṃ jīvante puggaliko, mate saṅghiko’’ti ayaṃ pāṭho mūlapuggalikavisaye na āgato, mūlasaṅghikavihāraṃ jaggāpetuṃ puggalikakārāpanaṭṭhāne āgato, tasmā navavihārāpi puggalaṃ uddissa dinnā santiyeva. Porāṇakavihārāpi mūle puggalikavasena [Pg.56] dinnā saddhivihārikādīnaṃ puggalikavaseneva dīyamānāpi tasmiṃ jīvanteyeva vissāsavasena gayhamānāpi puggalikā hontiyeva, tasmā sabbaso puggalikavihārassa abhāvavādo vicāretabbova. परंतु आता काही आचार्य म्हणतात - 'या काळात सर्व विहार सांघिकच आहेत, पुद्गलिक विहार नावाचा प्रकार अस्तित्वात नाही. का? कारण विहार दान देण्याच्या वेळी कुलूपक (कुटुंबाचे हितचिंतक भिक्खू) दात्यांकडून हा विहार आम्ही आलेल्या व न आलेल्या चारही दिशांच्या संघाला देत आहोत असे वदवून घेतात, म्हणून नवीन विहार देखील सांघिकच असतात. काही विहारांच्या बाबतीत असे न म्हणता दान दिले तरी देखील तो जिवंत असेपर्यंत तो पुद्गलिक असतो, आणि त्याच्या मृत्यूनंतर तो सांघिकच होतो असे म्हटल्यामुळे जुने विहार देखील सांघिकच असतात.' यावर असा विचार केला पाहिजे - दात्यांकडून वदवून घेऊन दिलेल्या विहारांच्या बाबतीत देखील, संघाला उद्देशून विहार निर्माण करणारे दाते फार थोडे असतात. 'आम्ही अमुक भिक्खूला किंवा अमुक थेरांना येथे वास्तव्यास ठेवू' असा विचार करून, ते आपल्या मुले, पत्नी, मित्र, अमात्य इत्यादींशी चर्चा करून विहाराची स्थापना करतात. स्थापनेच्या वेळी काही न बोलणारे देखील दान देण्याच्या वेळी बहुधा असे बोलतात. आणि जर कुलूपक भिक्खू दान देण्याच्या वेळी त्यांना शिकवून तसे वदवून घेत असतील, तरी देखील असे बोलणारे दाते संघाला उद्देशून दान देणारे थोडेच असतात; बहुतांश दाते आपल्या कुलूपक भिक्खूलाच उद्देशून दान देतात. असे असताना, कुलूपक भिक्खूंचे ते सांगणे नऊ प्रकारच्या अधार्मिक दानांपैकी 'पुद्गलासाठी (व्यक्तीसाठी) निश्चित केलेले दान संघाकडे वळवणे' या एका अधार्मिक दानाच्या दोषात पडते. 'तो जिवंत असेपर्यंत पुद्गलिक आणि मृत्यूनंतर सांघिक' हा पाठ मूळ पुद्गलिक विहाराच्या बाबतीत आलेला नाही, तर मूळ सांघिक विहाराची देखभाल करण्यासाठी तो पुद्गलिक करण्याच्या संदर्भात आला आहे. म्हणून, नवीन विहार देखील पुद्गलाला (व्यक्तीला) उद्देशून दिलेले अस्तित्वात आहेतच. जुने विहार देखील मूळतः पुद्गलिक स्वरूपात दिले गेले असल्यास, सद्धिविहारिक (शिष्य) इत्यादींना पुद्गलिक स्वरूपातच दिले जात असले तरी, आणि तो जिवंत असताना विश्वासाने ग्रहण केले जात असले तरी, ते पुद्गलिकच असतात. म्हणून, पुद्गलिक विहाराचा पूर्णपणे अभाव आहे हा वाद निश्चितच विचार करण्याजोगा (तपासण्याजोगा) आहे. Aññe pana ācariyā ‘‘imasmiṃ kāle saṅghikavihārā nāma na santi, sabbe puggalikāva. Kasmā? Navavihārāpi patiṭṭhāpanakāle dānakāle ca kulūpakabhikkhuṃyeva uddissa katattā puggalikāva, porāṇakavihārāpi sissānusissehi vā aññehi vā puggalehi eva pariggahitattā, na kadāci saṅghena pariggahitattā puggalikāva honti, na saṅghikā’’ti vadanti. Tatrāpyevaṃ vicāretabbaṃ – navavihārepi patiṭṭhānakālepi dānakālepi ekacce saṅghaṃ uddissa karonti, ekacce puggalaṃ. Pubbeva puggalaṃ uddissa katepi atthakāmānaṃ paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā puggalikadānato saṅghikadānameva mahapphalataranti saddahitvā saṅghike karontāpi dāyakā santi, puggalikavasena paṭiggahite porāṇakavihārepi keci bhikkhū maraṇakāle saṅghassa niyyātenti. Keci kassaci adatvā maranti, tadā so vihāro saṅghiko hoti. Savatthukamahāvihāre pana karontā rājarājamahāmattādayo ‘‘pañcavassasahassaparimāṇaṃ sāsanaṃ yāva tiṭṭhati, tāva mama vihāre vasitvā saṅgho cattāro paccaye paribhuñjatū’’ti paṇidhāya cirakālaṃ saṅghassa paccayuppādakaraṃ gāmakhettādikaṃ ‘‘amhākaṃ vihārassa demā’’ti denti, vihārassāti ca vihāre vasanakasaṅghassa uddissa denti, na kulūpakabhūtassa ekapuggalassa eva, tasmā yebhuyyena saṅghikā dissanti, pāsāṇesu akkharaṃ likhitvāpi ṭhapenti, tasmā sabbaso saṅghikavihārābhāvavādopi vicāretabbova. इतर आचार्य म्हणतात की, "या काळात संघिक विहार नावाचे काही नाही, सर्व वैयक्तिक (पुद्गलिक) आहेत. का? कारण नवीन विहार देखील स्थापनेच्या वेळी आणि दानाच्या वेळी कुलोपक भिक्खूलाच उद्देशून बांधले गेल्यामुळे वैयक्तिकच असतात; आणि जुने विहार देखील शिष्य-प्रशिष्यांद्वारे किंवा इतर व्यक्तींद्वारेच ताब्यात घेतले गेल्यामुळे, कधीही संघाद्वारे ताब्यात न घेतल्यामुळे वैयक्तिकच असतात, संघिक नसतात." त्याविषयी असा विचार केला पाहिजे - नवीन विहारांच्या बाबतीतही, स्थापनेच्या वेळी किंवा दानाच्या वेळी काही लोक संघाला उद्देशून बांधतात, तर काही लोक व्यक्तीला (पुद्गलाला) उद्देशून. पूर्वी व्यक्तीला उद्देशून बांधले असले तरी, कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या पंडितांचे वचन ऐकून, वैयक्तिक दानापेक्षा संघिक दानच अधिक महाफलदायी आहे यावर श्रद्धा ठेवून, ते संघिक करणारेही दायक आहेत. वैयक्तिक स्वरूपात स्वीकारलेल्या जुन्या विहारांच्या बाबतीतही, काही भिक्खू मरणाच्या वेळी ते संघाला सोपवून देतात. काही भिक्खू कोणालाही न देता मरण पावतात, तेव्हा तो विहार संघिक होतो. परंतु, मालमत्तेसह महाविहार बांधणारे राजे, राजामहामात्र इत्यादी लोक "पाच हजार वर्षांच्या कालावधीपर्यंत जोपर्यंत शासन टिकून राहील, तोपर्यंत माझ्या विहारात राहून संघाने चार प्रत्ययांचा उपभोग घ्यावा" अशी आकांक्षा धरून, दीर्घकाळापर्यंत संघाला प्रत्यय उत्पन्न करून देणारे गाव, शेत इत्यादी "आम्ही आमच्या विहाराला देत आहोत" असे म्हणून दान देतात. आणि 'विहाराला' म्हणजे विहारात राहणाऱ्या संघाला उद्देशून देतात, कुलोपक असलेल्या एका व्यक्तीलाच उद्देशून नाही. म्हणून बहुतांश विहार संघिकच दिसून येतात, दगडांवर अक्षरे कोरूनही ठेवतात. म्हणून, सर्व प्रकारे संघिक विहारांचा अभाव आहे हा वाद देखील विचार करण्याजोगाच आहे. Apare [Pg.57] pana ācariyā ‘‘imasmiṃ kāle vihāradāyakasantakāva, tasmā dāyakāyeva vicāretuṃ issarā, na saṅgho, na puggalo. Vihāradāyake asantepi tassa puttadhītunattapanattādayo yāva kulaparamparā tassa vihārassa issarāva honti. Kasmāti ce? ‘Yena vihāro kārito, so vihārasāmiko’ti (pāci. aṭṭha. 116) āgatattā ca ‘tassa vā kule yo koci āpucchitabbo’ti (pāci. aṭṭha. 116) ca vacanato vihārassāmibhūto dāyako vā tassa vaṃse uppanno vā vicāretuṃ issaro. ‘Pacchinne kulavaṃse yo tassa janapadassa sāmiko, so acchinditvā puna deti cittalapabbate bhikkhunā nīhaṭaṃ udakavāhakaṃ aḷanāgarājamahesī viya, evampi vaṭṭatī’ti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.538-539) vacanato vihāradāyakassa kulavaṃse pacchinnepi tassa janapadassa issaro rājā vā rājamahāmatto vā yo koci issaro vā vihāraṃ vicāretuṃ yathājjhāsayaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vadanti, tampi aññe paṇḍitā nānujānanti. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, "या काळात विहार हे विहार-दायकांच्या मालकीचेच असतात, म्हणून दायकच त्यांची व्यवस्था पाहण्यास समर्थ आहेत, संघ किंवा व्यक्ती नाही. विहार-दायक नसले तरी, त्यांचे पुत्र, कन्या, नातू, पणतू इत्यादी कुळपरंपरेनुसार त्या विहाराचे स्वामी असतात. असे का? जर विचारले तर, 'ज्याने विहार बांधला, तो विहाराचा स्वामी आहे' असे आल्यामुळे, आणि 'किंवा त्याच्या कुळातील कोणालाही विचारले पाहिजे' या वचनामुळे, विहाराचा स्वामी असलेला दायक किंवा त्याच्या वंशात जन्मलेला कोणीही व्यवस्था पाहण्यास समर्थ आहे. 'कुळवंश नष्ट झाल्यावर जो त्या जनपदाचा स्वामी असेल, तो बळजबरीने घेऊन पुन्हा देतो, जसे चित्तल पर्वतावर राहणाऱ्या भिक्खूने आणलेला पाण्याचा प्रवाह अळनाग राजाच्या मुख्य राणीने (पुन्हा दिला), असे करणे देखील योग्य आहे' असे अट्ठकथेत म्हटल्यामुळे, विहार-दायकाचा कुळवंश नष्ट झाला तरी, त्या जनपदाचा स्वामी असलेला राजा किंवा राजाचा महामात्र किंवा इतर कोणताही अधिकारी विहाराची व्यवस्था पाहण्यास आणि आपल्या इच्छेनुसार दान देण्यास योग्य आहे," असे ते म्हणतात. इतर पंडित हे मान्य करत नाहीत. Kathaṃ? ‘‘Yena vihāro kārito, so vihārasāmiko’’ti vacanaṃ pubbavohāravasena vuttaṃ, na idāni issaravasena yathā jetavanaṃ, pattassāmikotyādi. Yathā hi jetassa rājakumārassa vanaṃ uyyānaṃ jetavananti viggahe kate yadipi anāthapiṇḍikena kiṇitvā vihārapatiṭṭhāpanakālato paṭṭhāya rājakumāro tassa uyyānassa issaro na hoti, tathāpi anāthapiṇḍikena kiṇitakālato pubbe issarabhūtapubbattā pubbavohāravasena sabbadāpi jetavanantveva voharīyati. Yathā ca pattassa sāmiko pattassāmikoti viggahe kate yadipi dāyakehi kiṇitvā bhikkhussa dinnakālato paṭṭhāya kammāro pattassa issaro na hoti, tathāpi dāyakena kiṇitakālato [Pg.58] pubbe issarabhūtapubbattā pubbavohāravasena pattassāmikotveva voharīyati, evaṃ yadipi bhikkhussa dinnakālato paṭṭhāya dāyako vihārassa issaro na hoti vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa, tathāpi dānakālato pubbe issarabhūtapubbattā pubbavohāravasena vihārassāmikotveva voharīyati, na mukhyato issarabhāvatoti viññāyati, tasmā saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā dinnakālato paṭṭhāya saṅghādayo paṭiggāhakā eva vicāretuṃ issarā, na dāyako. कसे? "ज्याने विहार बांधला, तो विहाराचा स्वामी आहे" हे वचन पूर्व-व्यवहाराच्या आधारे म्हटले आहे, सध्याच्या मालकी हक्काच्या आधारे नाही; जसे की 'जेतवन', 'पात्राचा स्वामी' (पत्तसामिको) इत्यादी. कारण, जसे 'जेत' नावाच्या राजकुमाराचे वन (उद्यान) म्हणजे 'जेतवन' असा विग्रह केला असता, जरी अनाथपिंडिकाने ते विकत घेऊन विहार स्थापन केल्याच्या काळापासून राजकुमार जेत त्या उद्यानाचा स्वामी राहत नाही, तरीही अनाथपिंडिकाने ते विकत घेण्यापूर्वी तो त्याचा स्वामी राहिला असल्यामुळे, पूर्व-व्यवहाराच्या आधारे त्याला नेहमी 'जेतवन' असेच म्हटले जाते. आणि जसे 'पात्राचा स्वामी' (पत्तसामिको) असा विग्रह केला असता, जरी दायकांनी ते विकत घेऊन भिक्खूला दान दिल्यापासून लोहार त्या पात्राचा स्वामी राहत नाही, तरीही दायकाने ते विकत घेण्यापूर्वी तो त्याचा स्वामी राहिला असल्यामुळे, पूर्व-व्यवहाराच्या आधारे त्याला 'पात्राचा स्वामी' (पत्तसामिको) असेच म्हटले जाते. त्याचप्रमाणे, जरी भिक्खूला दान दिल्यापासून दायक विहाराचा स्वामी राहत नाही - कारण दानाचे लक्षण वस्तूचा पूर्ण त्याग करणे हे आहे - तरीही दानापूर्वी तो त्याचा स्वामी राहिला असल्यामुळे, पूर्व-व्यवहाराच्या आधारे त्याला 'विहाराचा स्वामी' (विहारसामिको) असेच म्हटले जाते, मुख्य मालकी हक्कामुळे नाही, असे समजले पाहिजे. म्हणून संघाला, गणाला किंवा व्यक्तीला दान दिल्यापासून संघ इत्यादी प्रतिग्राहकच त्याची व्यवस्था पाहण्यास समर्थ आहेत, दायक नाही. Kathaṃ viññāyatīti ce? Santesupi anāthapiṇḍikādīsu vihāradāyakesu ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannitu’’ntiādinā (cūḷava. 317) saṅghena sammataṃ senāsanaggāhāpakaṃ anujānitvā, ‘‘anujānāmi, bhikkhave…pe… seyyaggena gāhetu’’ntiādinā (cūḷava. 318) senāsanaggāhāpakasseva vicāretuṃ issarabhāvassa vacanato ca ‘‘dve bhikkhū saṅghikaṃ bhūmiṃ gahetvā sodhetvā saṅghikaṃ senāsanaṃ karonti, yena sā bhūmi paṭhamaṃ gahitā, so sāmī’’ti ca ‘‘ubhopi puggalikaṃ karonti, soyeva sāmī’’ti ca ‘‘yo pana saṅghikaṃ vallimattampi aggahetvā āharimena upakaraṇena saṅghikāya bhūmiyā puggalikavihāraṃ kāreti, upaḍḍhaṃ saṅghikaṃ upaḍḍhaṃ puggalika’’nti ca saṅghapuggalānaṃyeva sāmibhāvassa aṭṭhakathāyaṃ vuttattā ca viññāyati. हे कसे समजते? जर विचारले तर, अनाथपिंडिक इत्यादी विहार-दायक हयात असतानाही, "भिक्खूंनो, मी पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासन-ग्राहक म्हणून नियुक्त करण्याची अनुमती देतो" इत्यादी वचनाने संघाने संमत केलेल्या सेनासन-ग्राहकाला अनुमती देऊन, "भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो... श्रेष्ठतेनुसार ग्रहण करण्यास" इत्यादी वचनाने सेनासन-ग्राहकालाच व्यवस्था पाहण्याचा अधिकार असल्याचे म्हटल्यामुळे, आणि "दोन भिक्खूंनी संघिक जमीन घेऊन, ती साफ करून संघिक सेनासन बनवले, तर ज्याने ती जमीन प्रथम घेतली तो त्याचा स्वामी होतो" असे, आणि "दोघेही वैयक्तिक सेनासन बनवतात, तर तोच स्वामी होतो" असे, आणि "परंतु जो संघिक जमिनीवरील एक वेल देखील न घेता, स्वतः आणलेल्या साहित्याने संघिक जमिनीवर वैयक्तिक विहार बांधतो, त्याचा अर्धा भाग संघिक आणि अर्धा भाग वैयक्तिक होतो" असे, संघ आणि व्यक्तींच्याच मालकी हक्काविषयी अट्ठकथेत सांगितले असल्यामुळे हे समजते. ‘‘Tassa vā kule yo koci āpucchitabbo’’ti aṭṭhakathāvacanampi tesaṃ vihārassa issarabhāvadīpakaṃ na hoti, atha kho gamiko bhikkhu disaṃ gantukāmo vihāre āpucchitabbabhikkhusāmaṇeraārāmikesu [Pg.59] asantesu te āpucchitvā gantabbabhāvameva dīpeti. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘imaṃ pana dasavidhampi seyyaṃ saṅghike vihāre santharitvā vā santharāpetvā vā pakkamantena āpucchitvā pakkamitabbaṃ, āpucchantena ca bhikkhumhi sati bhikkhu āpucchitabbo…pe… tasmiṃ asati ārāmiko, tasmimpi asati yena vihāro kārito, so vihārassāmiko, tassa vā kule yo koci āpucchitabbo’’ti. Evaṃ ārāmikassapi āpucchitabbato olokanatthāya vattasīseneva āpucchitabbo, na tesaṃ saṅghikasenāsanassa issarabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. "किंवा त्याच्या कुळातील कोणालाही विचारले पाहिजे" हे अट्ठकथेचे वचन देखील त्यांच्या विहारावरील मालकी हक्काचे निदर्शक नाही. उलट, प्रवासाला निघणारा भिक्खू दुसऱ्या दिशेला जाऊ इच्छित असताना, विहारात विचारण्याजोगे भिक्खू, सामणेर किंवा आरामपाल नसतील, तर त्यांना विचारूनच गेले पाहिजे, हे दर्शवते. कारण अट्ठकथेत असे म्हटले आहे: "संघिक विहारात हे दहा प्रकारचे अंथरूण स्वतः अंथरून किंवा अंथरवून घेऊन जाणाऱ्याने विचारूनच गेले पाहिजे. विचारताना, भिक्खू हजर असल्यास भिक्खूला विचारले पाहिजे... तो नसल्यास आरामपालाला, तोही नसल्यास ज्याने विहार बांधला तो विहाराचा स्वामी, किंवा त्याच्या कुळातील कोणालाही विचारले पाहिजे." अशा प्रकारे, आरामपालाला देखील विचारले पाहिजे असे असल्यामुळे, केवळ देखरेखीसाठी कर्तव्याच्या दृष्टीनेच विचारले पाहिजे, संघिक सेनासनावरील त्यांच्या मालकी हक्कामुळे नाही, असे समजले पाहिजे. ‘‘Pacchinne kulavaṃse’’tyādivacanañca akappiyavasena katānaṃ akappiyavohārena paṭiggahitānaṃ khettavatthutaḷākādīnaṃ akappiyattā bhikkhūhi pariccattānaṃ kappiyakaraṇatthāya rājādīhi gahetvā puna tesaṃyeva bhikkhūnaṃ dānameva dīpeti, na tesaṃ rājādīnaṃ tehi bhikkhūhi aññesaṃ saṅghagaṇapuggalacetiyānaṃ dānaṃ. Yadi dadeyyuṃ, adhammikadānaadhammikapaaggahaadhammikaparibhogā siyuṃ. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. aṭṭha. 329) ‘‘nava adhammikāni dānāni saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassa vā cetiyassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, cetiyassa pariṇataṃ aññacetiyassa vā saṅghassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, puggalassa pariṇataṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā pariṇāmetī’’ti. Aṭṭhakathāyañca (pari. aṭṭha. 329) ‘‘nava adhammikāni dānānīti…pe… evaṃ vuttāni. Nava paṭiggahaparibhogāti etesaṃyeva dānānaṃ paṭiggahā ca paribhogā cā’’ti vuttaṃ. Tasmā yadi rājādayo issarāti gahetvā aññassa deyyuṃ, tampi dānaṃ adhammikadānaṃ hoti, taṃ dānaṃ paṭiggahā [Pg.60] ca adhammikapaṭiggahā honti, taṃ dānaṃ paribhuñjantā ca adhammikaparibhogā hontīti daṭṭhabbaṃ. आणि "कुळवंश नष्ट झाल्यावर..." इत्यादी वचन हे अकल्पनीय पद्धतीने केलेल्या, अकल्पनीय व्यवहाराने स्वीकारलेल्या शेत, जमीन, तलाव इत्यादी अकल्पनीय असल्यामुळे भिक्खूंनी त्याग केलेल्या गोष्टींना कल्पनीय करण्यासाठी राजांनी इत्यादींनी त्या ताब्यात घेऊन पुन्हा त्याच भिक्खूंना दान देणे दर्शवते, त्या राजा इत्यादींनी त्या भिक्खूंव्यतिरिक्त इतर संघ, गण, व्यक्ती किंवा चैत्यांना दान देणे दर्शवत नाही. जर त्यांनी तसे दिले, तर ते अधार्मिक दान, अधार्मिक प्रतिग्रह आणि अधार्मिक उपभोग ठरेल. कारण परिवारात असे म्हटले आहे: "नऊ अधार्मिक दाने - संघासाठी निश्चित केलेले दुसऱ्या संघाला, चैत्याला किंवा व्यक्तीला वळवणे; चैत्यासाठी निश्चित केलेले दुसऱ्या चैत्याला, संघाला किंवा व्यक्तीला वळवणे; व्यक्तीसाठी निश्चित केलेले दुसऱ्या व्यक्तीला, संघाला किंवा चैत्याला वळवणे." आणि अट्ठकथेतही म्हटले आहे: "नऊ अधार्मिक दाने... इत्यादी प्रकारे सांगितले आहे. नऊ प्रतिग्रह-उपभोग म्हणजे याच दानांचा स्वीकार आणि उपभोग होय." म्हणून, जर राजे इत्यादींनी स्वतःला स्वामी मानून ते दुसऱ्याला दिले, तर ते दान देखील अधार्मिक दान होते, त्याचा स्वीकार अधार्मिक स्वीकार होतो आणि त्याचा उपभोग घेणारे अधार्मिक उपभोग घेणारे होतात, असे समजले पाहिजे. Athāpi evaṃ vadeyyuṃ ‘‘vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitantiādīsu (cūḷava. 295, 315) ‘saṅghassā’ti ayaṃ saddo ‘dāna’nti ettha sāmisambandho na hoti, atha kho sampadānameva, ‘dāyakassā’ti pana sāmisambandho ajjhāharitabbo, tasmā sāmibhūto dāyakova issaro, na sampadānabhūto saṅgho’’ti. Te evaṃ vattabbā – ‘‘vihāradānaṃ saṅghassā’’ti idaṃ dānasamaye pavattavasena vuttaṃ, na dinnasamaye pavattavasena. Dānakāle hi dāyako attano vatthubhūtaṃ vihāraṃ saṅghassa pariccajitvā deti, tasmā tasmiṃ samaye dāyako sāmī hoti, saṅgho sampadānaṃ, dinnakāle pana saṅghova sāmī hoti vihārassa paṭiggahitattā, na dāyako pariccattattā, tasmā saṅgho vicāretuṃ issaro. Tenāha bhagavā ‘‘pariccattaṃ taṃ, bhikkhave, dāyakehī’’ti (cūḷava. 273). Idaṃ pana saddalakkhaṇagarukā saddahissantīti vuttaṃ, atthato pana cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ dānakāleyeva dāyakasantakabhāvo dinnakālato paṭṭhāya paṭiggāhakasantakabhāvo sabbesaṃ pākaṭo, tasmā idampi vacanaṃ dāyakasantakabhāvasādhakaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ. आणि जर ते असे म्हणतील की, "संघाला विहार दान देणे हे बुद्धांनी श्रेष्ठ मानले आहे" इत्यादी वचनांमध्ये 'संघाला' (संघस्स) हा शब्द 'दान' या शब्दाशी स्वामी-संबंधाने जोडलेला नाही, तर तो केवळ संप्रदान आहे; आणि 'दायकाचा' (दायकस्स) हा स्वामी-संबंध अध्याहृत धरला पाहिजे, म्हणून स्वामी असलेला दायकच अधिकारी आहे, संप्रदान असलेला संघ नाही." त्यांना असे सांगितले पाहिजे - "संघाला विहार दान" हे वचन दान देण्याच्या वेळेच्या प्रवृत्तीनुसार म्हटले आहे, दान दिल्यानंतरच्या वेळेच्या प्रवृत्तीनुसार नाही. कारण दान देण्याच्या वेळी दायक आपल्या मालकीचा असलेला विहार संघाला त्याग करून देतो, म्हणून त्या वेळी दायक स्वामी असतो आणि संघ संप्रदान असतो. परंतु दान दिल्यानंतर, संघाने तो स्वीकारल्यामुळे संघच विहाराचा स्वामी होतो, दायक नाही, कारण त्याने त्याचा त्याग केला आहे. म्हणून संघच त्याची व्यवस्था पाहण्यास समर्थ आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे: "भिक्खूंनो, दायकांनी त्याचा त्याग केला आहे." हे वचन व्याकरण-लक्षणाला महत्त्व देणारे लोक स्वीकारतील म्हणून म्हटले आहे. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने, चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांच्या बाबतीत दान देण्याच्या वेळीच दायकाची मालकी असते आणि दान दिल्यानंतर प्रतिग्राहकाची मालकी असते, हे सर्वांना स्पष्टच आहे. म्हणून हे वचन देखील दायकाच्या मालकीचे सिद्ध करणारे नाही, असे समजले पाहिजे. Evaṃ hotu, tathāpi ‘‘sace bhikkhūhi pariccattabhāvaṃ ñatvā sāmiko vā tassa puttadhītaro vā añño vā koci vaṃse uppanno puna kappiyavohārena deti, vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.538-539) vuttattā vihārassāmikabhūtadāyakassa vā tassa puttadhītādīnaṃ vaṃse uppannānaṃ vā dātuṃ issarabhāvo siddhoyevāti. Na siddho. Kasmāti ce? Nanu vuttaṃ ‘‘bhikkhūhi pariccattabhāvaṃ ñatvā’’ti, tasmā akappiyattā bhikkhūhi pariccattameva kappiyakaraṇatthāya dāyakādīhi puna [Pg.61] kappiyavohārena deti, vaṭṭati. Yathā appaṭiggahitattā bhikkhūhi aparibhuttameva khādanīyabhojanīyaṃ bhikkhusantakaṃyeva āpattimocanatthaṃ dāyakādayo paṭiggahāpeti, na paribhuttaṃ, yathā ca bījagāmapariyāpannaṃyeva bhikkhusantakaṃ bījagāmabhūtagāmabhāvato parimocanatthaṃ kappiyakārakādayo kappiyaṃ karonti, na apariyāpannaṃ, evaṃ akappiyaṃ bhikkhūhi pariccattaṃyeva taḷākādikaṃ kappiyakaraṇatthaṃ dāyakādayo puna denti, na apariccattaṃ, tasmā idampi vacanaṃ kappiyakaraṇattaṃyeva sādheti, na issarattanti viññāyati. असे असो, तरीसुद्धा “जर भिक्खूंनी (त्या वस्तूचा) त्याग केला आहे हे जाणून विहाराच्या मालकाने किंवा त्याच्या मुला-मुलींनी किंवा त्याच्या वंशात जन्मलेल्या इतर कोणीही पुन्हा कप्पिय-वोहाराने (योग्य व्यवहाराने) दिले, तर ते कप्पिय (योग्य) ठरते” असे अट्ठकथेत (पारा. अट्ठ. २.५३८-५३९) म्हटल्यामुळे, विहाराचा स्वामी असलेल्या दायकाचा किंवा त्याच्या मुला-मुलींचा किंवा त्याच्या वंशात जन्मलेल्या लोकांचा (तो विहार पुन्हा) देण्याचा अधिकार सिद्धच होतो (असे कोणी म्हणू शकते). परंतु, तो सिद्ध होत नाही. का? असे विचारल्यास— “भिक्खूंनी त्याग केला आहे हे जाणून” असे म्हटले आहे ना? म्हणून, अकप्पिय (अयोग्य) असल्यामुळे भिक्खूंनी त्याग केलेलीच वस्तू कप्पिय करण्यासाठी दायकादी लोक पुन्हा कप्पिय-वोहाराने देतात, तेव्हा ती कप्पिय ठरते. ज्याप्रमाणे ग्रहण न केल्यामुळे भिक्खूंनी न उपभोगलेलेच खाद्य-भोज्य हे भिक्खूंचेच स्वामित्व असलेले असते, आणि आपत्तीतून (दोषातून) मुक्त होण्यासाठी दायकादी लोक ते पुन्हा ग्रहण करायला लावतात, उपभोगलेले नाही; आणि ज्याप्रमाणे बीजगामात (बीजसमूहात) समाविष्ट असलेले भिक्खूंचे स्वामित्व असलेले द्रव्य बीजगाम-भूतगाम भावातून मुक्त करण्यासाठी कप्पियकारक इत्यादी लोक कप्पिय करतात, समाविष्ट नसलेले नाही; त्याचप्रमाणे अकप्पिय असलेले आणि भिक्खूंनी त्याग केलेलेच तलाव इत्यादी कप्पिय करण्यासाठी दायकादी लोक पुन्हा देतात, त्याग न केलेले नाही. म्हणून हे वचन देखील केवळ कप्पिय करणेच सिद्ध करते, मालकी हक्क (अधिपती असणे) सिद्ध करत नाही, असे जाणावे. Tathāpi evaṃ vadeyyuṃ ‘‘jātibhūmiyaṃ jātibhūmikā upāsakā āyasmantaṃ dhammikattheraṃ sattahi jātibhūmikavihārehi pabbājayiṃsūti vacanato dāyako vihārassa issaroti viññāyati. Issarattāyeva hi te theraṃ pabbājetuṃ sakkā, no anissarā’’ti, na kho panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Kasmā? ‘‘Jātibhūmikā upāsakā’’icceva hi vuttaṃ, na ‘‘vihāradāyakā’’ti, tasmā tasmiṃ dese vasantā bahavo upāsakā āyasmantaṃ dhammikattheraṃ ayuttacārittā sakalasattavihārato pabbājayiṃsu, na attano vihāradāyakabhāvena issarattā, tasmā idampi udāharaṇaṃ na issarabhāvadīpakaṃ, atha kho aparādhānurūpakaraṇabhāvadīpakanti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ yadā dāyako vihāraṃ patiṭṭhāpetvā deti, tassa muñcacetanaṃ patvā dinnakālato paṭṭhāya so vā tassa vaṃse uppanno vā janapadassāmikarājādayo vā issarā bhavituṃ vā vicāretuṃ vā na labhanti, paṭiggāhakabhūto saṅgho vā gaṇo vā puggalo vā soyeva issaro bhavituṃ vā vicāretuṃ vā labhatīti daṭṭhabbaṃ. तरीसुद्धा ते असे म्हणू शकतात की, “जन्मगावातील जन्मगावचे रहिवासी असलेल्या उपासकांनी आयुष्यमान धम्मिक थेरांना सात जन्मगावच्या विहारांतून हाकलून दिले” या वचनावरून दायकाचा विहारावर अधिकार (मालकी) असतो असे समजते. कारण अधिकार असल्यामुळेच ते थेरांना हाकलून देण्यास समर्थ झाले, अधिकार नसताना नाही. परंतु असे मानू नये. का? कारण “जन्मगावचे उपासक” असेच म्हटले आहे, “विहारदायक” असे नाही. म्हणून त्या प्रदेशात राहणाऱ्या अनेक उपासकांनी आयुष्यमान धम्मिक थेरांना त्यांच्या अयोग्य आचरणामुळे सर्व सात विहारांतून हाकलून दिले, स्वतःच्या विहारदायकत्वाच्या अधिकाराने नाही. म्हणून हे उदाहरण देखील मालकी हक्क दर्शवणारे नाही, तर अपराधानुरूप (केलेल्या चुकीनुसार) कारवाई केल्याचे दर्शवणारे आहे, असे समजावे. अशा प्रकारे, जेव्हा दायक विहाराची स्थापना करून तो दान करतो, तेव्हा त्याच्या त्याग-चेतनेमुळे (मुंचचेतना) दान केल्याच्या काळापासून पुढे तो स्वतः किंवा त्याच्या वंशात जन्मलेला कोणीही किंवा देशाचा स्वामी असलेला राजा इत्यादींना त्यावर अधिकार गाजवण्याचा किंवा व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार मिळत नाही. तर ग्रहण करणारा संघ, गण किंवा पुद्गल (व्यक्ती) हाच त्याचा स्वामी होतो आणि त्यालाच त्यावर अधिकार गाजवण्याचा किंवा व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार मिळतो, असे समजावे. Tattha dāyakādīnaṃ issaro bhavituṃ alabhanabhāvo kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Vatthupariccāgalakkhaṇattā dānassa, pathavādivatthupariccāgena [Pg.62] ca puna gahaṇassa ayuttattā’’ti vimativinodaniyaṃ vacanato ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yaṃ dīyamānaṃ patati, taṃ sāmaṃ gahetvā paribhuñjituṃ, pariccattaṃ taṃ, bhikkhave, dāyakehī’’ti (cūḷava. 273) bhagavatā vuttattā ca ‘‘pariccattaṃ taṃ, bhikkhave, dāyakehīti vacanena panettha parasantakābhāvo dīpito’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā ca viññāyati. Saṅghādīnaṃ issaro bhavituṃ labhanabhāvo kathaṃ ñātabboti ce? Saṅghiko nāma vihāro saṅghassa dinno hoti pariccatto, ‘‘puggalike puggalikasaññī aññassa puggalike āpatti dukkaṭassa, attano puggalike anāpattī’’ti pācittiyapāḷiyaṃ (pāci. 117, 127) āgamanato ca ‘‘antamaso caturaṅgulapādakaṃ gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hotī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 321) samantapāsādikāyaṃ vacanato ca ‘‘abhiyogepi cettha cātuddisaṃ saṅghaṃ uddissa bhikkhūnaṃ dinnaṃ vihāraṃ vā pariveṇaṃ vā āvāsaṃ vā mahantampi khuddakampi abhiyuñjato abhiyogo na ruhati, acchinditvā gaṇhitumpi na sakkoti. Kasmā? Sabbesaṃ dhuranikkhepābhāvato. Na hettha sabbe cātuddisā bhikkhū dhuranikkhepaṃ karontīti. Dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassa ekapuggalassa vā santakaṃ abhiyuñjitvā gaṇhanto sakkoti te dhuraṃ nikkhipāpetu’’nti dutiyapārājikavaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.102) vacanato ca viññāyati. त्या संदर्भात, दायकादी लोकांना अधिकार न मिळण्याची बाब कशी समजून घ्यावी? असे विचारल्यास— “दानाचे लक्षण वस्तूचा त्याग करणे हे असल्यामुळे, आणि जमीन इत्यादी वस्तूंचा त्याग केल्यावर पुन्हा ग्रहण करणे अयोग्य असल्यामुळे” असे विमतिविनोदनीमधील वचनावरून; तसेच “भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की जे दिले जात असताना पडते, ते स्वतः घेऊन उपभोग घ्यावा. भिक्खूंनो, दायकांनी त्याचा त्याग केला आहे” असे भगवंतांनी म्हटल्यामुळे; आणि “भिक्खूंनो, दायकांनी त्याचा त्याग केला आहे या वचनाने येथे दुसऱ्याच्या मालकीचा अभाव दर्शवला आहे” असे अट्ठकथेत म्हटल्यामुळे समजते. संघादी लोकांना अधिकार मिळण्याची बाब कशी जाणावी? असे विचारल्यास— सांघिक नावाचा विहार संघाला दिला असता तो पूर्णपणे त्यागलेला असतो. “पुद्गलिक (वैयक्तिक) वस्तूवर पुद्गलिक अशी संज्ञा असताना दुसऱ्याच्या पुद्गलिक वस्तूवर दुक्कट आपत्ती येते, स्वतःच्या पुद्गलिक वस्तूवर आपत्ती येत नाही” असे पाचित्तिय पाळीमध्ये आल्यामुळे; आणि “अगदी चार बोटे पाया असलेले खेळणे देखील, जे गावातील मुलांनी धुळीच्या घरात खेळताना बनवले असेल, ते संघाला दिले गेल्यापासून ते गरुभांड (संघाची मौल्यवान मालमत्ता) बनते” असे समंतपासादिका मध्ये म्हटल्यामुळे; आणि “येथे वादाच्या प्रसंगी देखील, चातुर्दिश संघाला उद्देशून भिक्खूंना दिलेला विहार, परिवेण किंवा आवास, तो मोठा असो वा लहान, त्यावर दावा सांगणाऱ्या भिक्खूचा दावा सिद्ध होत नाही, आणि तो बळकावून घेण्यासही तो समर्थ होत नाही. का? कारण सर्वांनी जबाबदारी सोडलेली नसते (धुरनिक्खेपाभाव). कारण येथे सर्व चातुर्दिश भिक्खू जबाबदारी सोडत नाहीत. परंतु दीघभाणक इत्यादी भेद असलेल्या गणाच्या किंवा एका पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) मालकीचा विहार दावा सांगून घेणारा भिक्खू तो घेण्यास समर्थ होतो, तो त्यांना जबाबदारी सोडायला लावू शकतो” असे दुसऱ्या पाराजिकाच्या वर्णनात म्हटल्यामुळे समजते. Kathaṃ dāyakādīnaṃ vicāretuṃ alabhanabhāvo viññāyatīti ce? Santesupi veḷuvanavihārādidāyakesu tesaṃ vicāraṇaṃ ananujānitvā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannitu’’nti bhikkhusseva senāsanaggāhāpakasammutianujānato ca bhaṇḍanakārakesu [Pg.63] kosambakabhikkhūsu sāvatthiṃ āgatesu anāthapiṇḍikena ca visākhāya mahāupāsikāya ca ‘‘kathāhaṃ, bhante, tesu bhikkhūsu paṭipajjāmī’’ti (mahāva. 468) evaṃ jetavanavihāradāyakapubbārāmavihāradāyakabhūtesu ārocitesupi tesaṃ senāsanavicāraṇaṃ avatvā āyasmatā sāriputtattherena ‘‘kathaṃ nu kho, bhante, tesu bhikkhūsu senāsane paṭipajjitabba’’nti ārocite ‘‘tena hi, sāriputta, vivittaṃ senāsanaṃ dātabba’’nti vatvā ‘‘sace pana, bhante, vivittaṃ na hoti, kathaṃ paṭipajjitabba’’nti vutte ‘‘tena hi vivittaṃ katvāpi dātabbaṃ, na tvevāhaṃ, sāriputta, kenaci pariyāyena vuḍḍhatarassa bhikkhuno senāsanaṃ paṭibāhitabbanti vadāmi, yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 473) therasseva senāsanassa vicāraṇassa anuññātattā ca viññāyati. दायकादी लोकांना व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार न मिळण्याची बाब कशी समजून घ्यावी? असे विचारल्यास— वेळुवन विहार इत्यादींचे दायक हयात असतानाही, त्यांना व्यवस्थापनाची अनुमती न देता, “भिक्खूंनो, मी पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासन-ग्गाहपक (शयन-आसन वाटप करणारा) म्हणून नियुक्त करण्याची अनुमती देतो” असे भिक्खूलाच सेनासन-ग्गाहपक म्हणून नियुक्त करण्याची अनुमती दिल्यामुळे; आणि भांडण करणाऱ्या कोसम्बक भिक्खूंनी सावत्थी येथे आल्यावर, जेतवन विहाराचे दायक अनाथपिंडिक आणि पुब्बाराम विहाराची दायक महाउपासिका विशाखा यांनी “भंते, मी त्या भिक्खूंच्या बाबतीत कसे वागावे?” असे विचारले असता, त्यांना सेनासनाच्या व्यवस्थापनाविषयी काहीही न सांगता; आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांनी “भंते, त्या भिक्खूंच्या सेनासनाच्या बाबतीत कसे वागावे?” असे विचारले असता, “सारिपुत्त, तर मग त्यांना निर्जन (विवित्त) सेनासन द्यावे” असे सांगून, “पण भंते, जर निर्जन सेनासन नसेल, तर कसे वागावे?” असे विचारले असता, “तर मग ते निर्जन करून द्यावे, परंतु सारिपुत्त, मी कोणत्याही प्रकारे ज्येष्ठ भिक्खूचे सेनासन अडवावे असे म्हणत नाही, जो अडवेल त्याला दुक्कट आपत्ती येईल” असे सांगून केवळ थेरांनाच सेनासनाच्या व्यवस्थापनाची अनुमती दिल्यामुळे समजते. Kathaṃ pana saṅghādīnaṃ senāsanaṃ vicāretuṃ labhanabhāvo viññāyatīti? ‘‘Evañca, bhikkhave, sammannitabbo – paṭhamaṃ bhikkhu yācitabbo, yācitvā byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo – पण संघादी लोकांना सेनासनाचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार मिळण्याची बाब कशी समजून घ्यावी? “आणि भिक्खूंनो, अशा प्रकारे नियुक्त केले पाहिजे— प्रथम भिक्खूला विनंती केली पाहिजे, विनंती करून चतुर व सक्षम भिक्खूने संघाला सूचित केले पाहिजे—” Suṇātu me, bhante, saṅgho…pe… sammato saṅghena itthannāmo bhikkhu senāsanaggāhāpako, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmīti (cūḷava. 317). “भंते, संघाने माझे ऐकावे...पे... संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला सेनासन-ग्गाहपक म्हणून संमती दिली आहे. हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ शांत आहे. मी हे असेच गृहीत धरतो।” Evaṃ saṅghena senāsanaggāhāpakaṃ sammannāpetvā puna tena saṅghasammatena senāsanaggāhāpakena senāsanaggāhakavidhānaṃ anujānituṃ anujānāmi, bhikkhave, paṭhamaṃ bhikkhū gaṇetuṃ, bhikkhū gaṇetvā seyyā gaṇetuṃ, seyyā gaṇetvā seyyaggena gāhetu’’nti vacanato saṅghikasenāsanassa [Pg.64] saṅghena vicāretuṃ labhanabhāvo viññāyati. अशा प्रकारे संघाने सेनासन-ग्गाहपकाची नियुक्ती करून, पुन्हा त्या संघसंमत सेनासन-ग्गाहपकाने सेनासन वाटपाची पद्धत ठरवण्यासाठी “भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की प्रथम भिक्खूंची गणना करावी, भिक्खूंची गणना करून शय्यांची (बिछान्यांची) गणना करावी, शय्यांची गणना करून शय्येच्या संख्येनुसार वाटप करावे” या वचनावरून सांघिक सेनासनाचे संघाद्वारे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार मिळण्याची बाब समजते. ‘‘Dīghabhāṇakādibhedassa pana gaṇassa ekapuggalassa vā dinnavihārādiṃ acchinditvā gaṇhante dhuranikkhepasambhavā pārājika’’nti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.102) āgamanato ca ‘‘attano puggalike anāpattī’’ti pāḷiyaṃ (pāci. 117) āgamanato ca ‘‘yasmiṃ pana vissāso ruhati, tassa santakaṃ attano puggalikamiva hotīti mahāpaccariādīsu vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 112) vacanato ca gaṇassa dinno gaṇasantakavihāro gaṇeneva vicārīyate, no dāyakādīhi. Puggalassa dinno puggalikavihāropi paṭiggāhakapuggaleneva vicārīyate, no dāyakādīhīti viññāyati. Evaṃ vinayapāḷiyaṃ aṭṭhakathāṭīkāsu ca vihārassa saṅghikagaṇasantakapuggalikavasena tividhasseva vacanato ca tesaṃyeva saṅghagaṇapuggalānaṃ vihāravicāraṇassa anuññātattā ca dāyakasantakassa vihārassa visuṃ avuttattā ca dāyakānaṃ vihāravicāraṇassa ananuññātattā ca saṅghādayo eva vihārassa issarā honti, teyeva ca vicāretuṃ labhantīti daṭṭhabbaṃ. “परंतु दीघभाणक इत्यादी भेद असलेल्या गणाला किंवा एका पुद्गलाला दिलेला विहार इत्यादी बळकावून घेतल्यास, जबाबदारी सोडण्याची शक्यता असल्यामुळे पाराजिका आपत्ती येते” असे अट्ठकथेत आल्यामुळे; तसेच “स्वतःच्या पुद्गलिक वस्तूवर आपत्ती येत नाही” असे पाळीमध्ये आल्यामुळे; आणि “ज्याच्यावर विश्वास बसतो, त्याची वस्तू स्वतःच्या पुद्गलिक वस्तू सारखीच होते, असे महापच्चरी इत्यादींमध्ये म्हटले आहे” असे अट्ठकथेतील वचनामुळे— गणाला दिलेला गण-स्वामित्व असलेला विहार गणाद्वारेच व्यवस्थापित केला जातो, दायकादी लोकांद्वारे नाही. पुद्गलाला (व्यक्तीला) दिलेला पुद्गलिक विहार देखील ग्रहण करणाऱ्या पुद्गलाद्वारेच व्यवस्थापित केला जातो, दायकादी लोकांद्वारे नाही, असे समजते. अशा प्रकारे विनयपाळी, अट्ठकथा आणि टीकांमध्ये विहाराचे सांघिक, गण-स्वामित्व आणि पुद्गलिक अशा तीन प्रकारांनीच वर्णन केल्यामुळे, आणि केवळ त्या संघ, गण व पुद्गलांनाच विहाराच्या व्यवस्थापनाची अनुमती दिल्यामुळे, आणि दायकाच्या मालकीच्या विहाराचा स्वतंत्रपणे उल्लेख न केल्यामुळे, तसेच दायकांना विहाराच्या व्यवस्थापनाची अनुमती न दिल्यामुळे, संघ इत्यादीच विहाराचे स्वामी असतात आणि त्यांनाच व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार मिळतो, असे समजावे. Evaṃ hotu, tesu paṭiggāhakabhūtesu saṅghagaṇapuggalesu so vihāro kassa santako hoti, kena ca vicāretabboti? Vuccate – saṅghikavihāre tāva ‘‘āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa dammī’’ti dinnattā paṭiggāhakesu kālakatesupi tadañño cātuddisasaṅgho ca anāgatasaṅgho ca issaro, tassa santako, tena vicāretabbo. Gaṇasantake pana tasmiṃ gaṇe yāva ekopi atthi, tāva gaṇasantakova, tena avasiṭṭhena bhikkhunā vicāretabbo. Sabbesu kālakatesu yadi sakalagaṇo vā taṃgaṇapariyāpannaavasiṭṭhapuggalo [Pg.65] vā jīvamānakāleyeva yassa kassaci dinno, yena ca vissāsaggāhavasena gahito, so issaro. Sacepi sakalagaṇo jīvamānakāleyeva aññagaṇassa vā saṅghassa vā puggalassa vā deti, te aññagaṇasaṅghapuggalā issarā honti. Puggalikavihāre pana so vihārassāmiko attano jīvamānakāleyeva saṅghassa vā gaṇassa vā puggalassa vā deti, te issarā honti. Yo vā pana tassa jīvamānasseva vissāsaggāhavasena gaṇhāti, sova issaro hotīti daṭṭhabbo. असे असो, ग्रहण करणाऱ्या त्या संघ, गण आणि पुद्गलांमध्ये तो विहार कोणाच्या मालकीचा असतो आणि त्याचे व्यवस्थापन कोणी करावे? उत्तर दिले जाते— प्रथम सांघिक विहाराच्या बाबतीत, “आलेल्या व न आलेल्या चातुर्दिश संघाला दान करतो” असे दिले असल्यामुळे, ग्रहण करणारे भिक्खू मरण पावले तरी, त्यांच्याव्यतिरिक्त इतर चातुर्दिश संघ आणि अनागत (भविष्यात येणारा) संघ हाच स्वामी असतो, तो त्याच्या मालकीचा असतो आणि त्यानेच त्याचे व्यवस्थापन करावे. गण-स्वामित्वाच्या विहाराच्या बाबतीत, जोपर्यंत त्या गणात एकही भिक्खू शिल्लक आहे, तोपर्यंत तो गण-स्वामित्व असलेलाच राहतो, आणि त्या उरलेल्या भिक्खूने विहाराचे व्यवस्थापन करावे. सर्व भिक्खू मरण पावल्यास, जर संपूर्ण गणाने किंवा त्या गणात समाविष्ट असलेल्या उरलेल्या व्यक्तीने जिवंत असतानाच तो कोणा एकाला दिला असेल, आणि ज्याने विश्वासाने तो ग्रहण केला असेल, तोच त्याचा स्वामी होतो. जर संपूर्ण गणाने जिवंत असतानाच तो दुसऱ्या गणाला, संघाला किंवा पुद्गलाला दिला, तर ते दुसरे गण, संघ किंवा पुद्गल स्वामी होतात. पुद्गलिक विहाराच्या बाबतीत, तो विहाराचा स्वामी भिक्खू स्वतः जिवंत असतानाच जर तो संघाला, गणाला किंवा पुद्गलाला देत असेल, तर ते स्वामी होतात. किंवा जो भिक्खू तो जिवंत असतानाच विश्वासाने ग्रहण करतो, तोच त्याचा स्वामी होतो, असे समजावे. Kathaṃ viññāyatīti ce? Saṅghike vihārassa garubhaṇḍattā avissajjiyaṃ avebhaṅgikaṃ hoti, na kassaci dātabbaṃ. Gaṇasantakapuggalikesu pana tesaṃ sāmikattā dānavissāsaggāhā ruhanti, ‘‘tasmā so jīvamānoyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci adāsi, koci vā vissāsaṃ aggahesi. Yassa dinnaṃ, yena ca gahitaṃ, tasseva hotī’’ti ca ‘‘dvinnaṃ santakaṃ hoti avibhattaṃ, ekasmiṃ kālakate itaro sāmī, bahūnampi santake eseva nayo’’ti (mahāva. aṭṭha. 369) ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā viññāyati. हे कसे समजते? असे विचारल्यास— सांघिक विहाराच्या बाबतीत, तो गरुभांड असल्यामुळे त्याचा त्याग करता येत नाही (अविस्सज्जिय) आणि त्याचे विभाजन करता येत नाही (अवेभङ्गिक), तो कोणालाही देता येत नाही. परंतु गण-स्वामित्व आणि पुद्गलिक विहाराच्या बाबतीत, त्यांचे स्वामी असल्यामुळे दान देणे आणि विश्वासाने ग्रहण करणे शक्य होते. “म्हणून त्याने जिवंत असतानाच आपले सर्व परिष्कार (साहित्य) त्यागून कोणालातरी दिले, किंवा कोणीतरी ते विश्वासाने ग्रहण केले. ज्याला दिले गेले आणि ज्याने ग्रहण केले, ते त्याचेच होते” असे; आणि “दोघांच्या मालकीची अविभक्त वस्तू असल्यास, एकाचा मृत्यू झाल्यावर दुसरा त्याचा स्वामी होतो, अनेकांच्या मालकीच्या वस्तूच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो” असे अट्ठकथेत म्हटल्यामुळे समजते. Evaṃ pana vissajjetvā adinnaṃ ‘‘mamaccayena asukassa hotū’’ti dānaṃ accayadānattā na ruhati. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 419) ‘‘sace hi pañcasu sahadhammikesu yo koci kālaṃ karonto ‘mamaccayena mayhaṃ parikkhāro upajjhāyassa hotu, ācariyassa hotu, saddhivihārikassa hotu, antevāsikassa hotu, mātu hotu, pitu hotu, aññassa vā kassaci hotū’ti vadati, tesaṃ na hoti, saṅghasseva hoti. Na hi pañcannaṃ sahadhammikānaṃ accayadānaṃ ruhati, gihīnaṃ pana ruhatī’’ti. Ettha ca ekacce pana vinayadharā ‘‘gihīnanti [Pg.66] padaṃ sampadānanti gahetvā bhikkhūnaṃ santakaṃ accayadānavasena gihīnaṃ dadante ruhati, pañcannaṃ pana sahadhammikānaṃ dento na ruhatī’’ti vadanti. Evaṃ sante mātāpitūnaṃ dadantopi ruheyya tesaṃ gihibhūtattā. ‘‘Atha ca pana ‘mātu hotu, pitu hotu, aññassa vā kassaci hotū’ti vadati, tesaṃ na hotī’’ti vacanato na ruhatīti viññāyati, tasmā ‘‘gihīnaṃ panā’’ti idaṃ na sampadānavacanaṃ, atha kho sāmivacanamevāti daṭṭhabbaṃ. Tena gihīnaṃ pana santakaṃ accayadānaṃ ruhatīti sambandho kātabbo. अशा प्रकारे त्याग करून, न दिलेल्या वस्तूचे 'माझ्या मृत्यूनंतर हे अमुक व्यक्तीचे व्हावे' असे दान करणे, मरणोत्तर दान असल्यामुळे सिद्ध होत नाही. अट्ठकथेमध्ये (चुल्लवग्ग अट्ठकथा ४१९) असे म्हटले आहे की— 'जर पाच सहधर्मींपैकी (सहधम्मिक) कोणीही मृत्यूसमयी असे म्हणतो की, माझ्या मृत्यूनंतर माझे परिष्कार (साहित्य) उपाध्यायांचे व्हावे, आचार्यांचे व्हावे, सद्धिविहारिकाचे व्हावे, अन्तेवासिकाचे व्हावे, आईचे व्हावे, वडिलांचे व्हावे किंवा इतर कोणाचेही व्हावे, तर ते त्यांच्या मालकीचे होत नाही, ते केवळ संघाचेच होते. कारण पाच सहधर्मींचे मरणोत्तर दान सिद्ध होत नाही, परंतु गृहस्थांच्या बाबतीत ते सिद्ध होते.' येथे काही विनयधर 'गृहस्थांचे' (गिहीनं) या पदाला सम्प्रदान (चतुर्थी विभक्ती) मानून असे म्हणतात की, 'भिक्खूंची मालमत्ता मरणोत्तर दानाच्या रूपाने गृहस्थांना दिली असता ती सिद्ध होते, परंतु पाच सहधर्मींना दिली असता सिद्ध होत नाही.' असे असल्यास, आई-वडिलांना दिलेले दानही सिद्ध व्हावे, कारण ते गृहस्थ आहेत. परंतु, 'जरी तो आईचे व्हावे, वडिलांचे व्हावे किंवा इतर कोणाचेही व्हावे असे म्हणतो, तरी ते त्यांच्या मालकीचे होत नाही' या वचनावरून ते सिद्ध होत नाही असे जाणले जाते. म्हणून 'गिहीनं पन' (परंतु गृहस्थांचे) हे सम्प्रदान वाचक वचन नसून, ते केवळ स्वामित्व वाचक (षष्ठी विभक्ती) वचनच आहे असे मानले पाहिजे. त्यामुळे, 'गृहस्थांच्या मालमत्तेचे मरणोत्तर दान सिद्ध होते' असा संबंध जोडला पाहिजे. Kiñca bhiyyo – ‘‘sace hi pañcasu sahadhammikesu yo koci kālaṃ karonto mamaccayena mayhaṃ parikkhāro’’ti ārabhitvā ‘‘na hi pañcannaṃ sahadhammikānaṃ accayadānaṃ ruhati, gihīnaṃ pana ruhatī’’ti vuttattā sāmyatthe chaṭṭhībahuvacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Yadi evaṃ ‘‘gihīna’’nti padassa asampadānatte sati katamaṃ sampadānaṃ hotīti? ‘‘Yassa kassacī’’ti padaṃ. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 419) ‘‘mātu hotu, pitu hotu, aññassa vā kassaci hotū’’ti. Ayamattho ajjukavatthunā (pārā. 158) dīpetabbo. Evaṃ jīvamānakāleyeva datvā matesu vinicchayo amhehi ñāto, kassaci adatvā matesu vinicchayo kathaṃ ñātabboti? Tatthāpi saṅghike tāva heṭṭhā vuttanayena saṅghova issaro, gaṇasantake pana ekaccesu avasesā issarā, sabbesu matesu saṅghova issaro. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 369) ‘‘sabbesu matesu saṅghikaṃ hotī’’ti. Puggalike pana vihārassa garubhaṇḍattā avissajjiyaṃ avebhaṅgikaṃ saṅghikameva hoti. शिवाय— 'जर पाच सहधर्मींपैकी कोणीही मृत्यूसमयी माझ्या मृत्यूनंतर माझे परिष्कार...' येथपासून सुरुवात करून 'पाच सहधर्मींचे मरणोत्तर दान सिद्ध होत नाही, परंतु गृहस्थांचे सिद्ध होते' असे म्हटल्यामुळे, मालकी हक्काच्या अर्थात षष्ठी बहुवचन सिद्ध होते. जर असे असेल, तर 'गिहीनं' हे पद सम्प्रदान नसताना कोणते पद सम्प्रदान होते? 'यस्स कस्सचि' (ज्या कोणाचेही) हे पद. कारण अट्ठकथेमध्ये (चुल्लवग्ग अट्ठकथा ४१९) म्हटले आहे— 'आईचे व्हावे, वडिलांचे व्हावे किंवा इतर कोणाचेही व्हावे.' हा अर्थ अज्जुक कथेवरून (पाराजिक १५८) स्पष्ट केला पाहिजे. अशा प्रकारे, जिवंत असतानाच दान देऊन मृत झालेल्यांच्या बाबतीतील निर्णय आम्हाला माहीत झाला आहे; परंतु कोणालाही न देता मृत झालेल्यांच्या बाबतीतील निर्णय कसा जाणावा? तेथेही, सांघिक वस्तूच्या बाबतीत तर खाली सांगितलेल्या पद्धतीने संघच स्वामी (अधिकारी) आहे. परंतु गणाच्या मालकीच्या (गणसंतक) वस्तूंच्या बाबतीत, काही जण मृत झाल्यावर उर्वरित सदस्य स्वामी असतात; आणि सर्व जण मृत झाल्यावर संघच स्वामी होतो. कारण अट्ठकथेमध्ये (महावग्ग अट्ठकथा ३६९) म्हटले आहे— 'सर्व जण मृत झाल्यावर ती वस्तू सांघिक होते.' वैयक्तिक (पुद्गलिक) वस्तूच्या बाबतीत मात्र, विहार हा गुरुभांड (मौल्यवान/जड वस्तू) असल्यामुळे तो अविसर्जनीय (हस्तांतरित न करता येणारा) आणि अविभाजनीय (वाटणी न करता येणारा) असून केवळ सांघिकच होतो. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Bhikkhussa, bhikkhave, kālakate saṅgho sāmī pattacīvare, apica gilānupaṭṭhākā bahūpakārā, anujānāmi[Pg.67], bhikkhave, saṅghena ticīvarañca pattañca gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ. Yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ lahuparikkhāraṃ, taṃ sammukhībhūtena saṅghena bhājetuṃ. Yaṃ tattha garubhaṇḍaṃ garuparikkhāraṃ, taṃ āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa avissajjiyaṃ avebhaṅgika’’nti (mahāva. 369) tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena vuttattā viññāyati. Evampi ‘‘garubhaṇḍaṃ garuparikkhāraṃ’’icceva bhagavatā vuttaṃ, na ‘‘vihāra’’nti, tasmā kathaṃ vihārassa garubhaṇḍabhāvoti viññāyatīti? ‘‘Vihāro vihāravatthu, idaṃ dutiyaṃ avebhaṅgika’’nti pāḷiyaṃ, हे कसे जाणले जाते? जर असे विचारले तर— 'भिक्खूंनो, भिक्खूचा मृत्यू झाल्यावर संघ त्याच्या पात्र आणि चीवराचा स्वामी होतो. तथापि, आजारी भिक्खूची सेवा करणारे खूप उपकारी असतात. भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की संघाने तिचीवर आणि पात्र आजारी भिक्खूची सेवा करणाऱ्यांना द्यावे. तेथे जे काही लघुभांड (हलके साहित्य) आणि लघुपरिष्कार असतील, ते उपस्थित संघाने आपसात वाटून घ्यावेत. तेथे जे काही गुरुभांड (जड/मौल्यवान साहित्य) आणि गुरुपरिष्कार असतील, ते उपस्थित व अनुपस्थित चारही दिशांच्या संघाचे अविसर्जनीय आणि अविभाजनीय साहित्य होईल.' अशा प्रकारे जाणणाऱ्या, पाहणाऱ्या, अर्हत, सम्यक्सम्बुद्ध असणाऱ्या त्या भगवंतांनी म्हटल्यामुळे हे जाणले जाते. तरीही भगवंतांनी केवळ 'गुरुभांड आणि गुरुपरिष्कार' असेच म्हटले आहे, 'विहार' असे म्हटलेले नाही. मग विहाराचे गुरुभांड असणे कसे जाणले जाते? 'विहार आणि विहाराची जागा, हे दुसरे अविभाजनीय आहे' असे पाळिमध्ये म्हटले आहे, ‘‘Dvisaṅgahāni dve honti, tatiyaṃ catusaṅgahaṃ; Catutthaṃ navakoṭṭhāsaṃ, pañcamaṃ aṭṭhabhedanaṃ. '(गुरुभांडांचे) पहिले दोन समूह प्रत्येकी दोन प्रकारांचे आहेत, तिसरा समूह चार प्रकारांचा आहे; चौथा समूह नऊ विभागांचा आहे आणि पाचवा समूह आठ प्रकारांचा आहे. ‘‘Iti pañcahi rāsīhi, pañcanimmalalocano; Pañcavīsavidhaṃ nātho, garubhaṇḍaṃ pakāsayī’’ti. (cūḷava. aṭṭha. 321) – अशा प्रकारे पाच समूहांच्या द्वारे, पाच निर्मळ नेत्र असलेल्या नाथांनी (भगवंतांनी) पंचवीस प्रकारचे गुरुभांड प्रकाशित केले आहे.' Aṭṭhakathāyañca vuttattā viññāyati. आणि अट्ठकथेमध्ये असे म्हटल्यामुळे हे जाणले जाते. Iti dāyako vihāraṃ katvā kulūpakabhikkhussa deti, tassa muñcacetanuppattito pubbakāle dāyako vihārassāmiko hoti, dātuṃ vā vicāretuṃ vā issaro, muñcacetanuppattito paṭṭhāya paṭiggāhakabhikkhu sāmiko hoti, paribhuñjituṃ vā aññesaṃ dātuṃ vā issaro. So puggalo attano jīvamānakkhaṇeyeva saddhivihārikādīnaṃ nissajjitvā deti, tadā te saddhivihārikādayo sāmikā honti, paribhuñjituṃ vā aññassa vā dātuṃ issarā. Yadi pana kassaci adatvāva kālaṃ karoti, tadā saṅghova tassa vihārassa sāmiko hoti, na dāyako vā puggalo vā, saṅghānumatiyā eva puggalo paribhuñjituṃ labhati, na attano issaravatāyāti daṭṭhabbo. अशा प्रकारे, जेव्हा एखादा दाता विहार बांधून तो आपल्या परिचयाच्या (कुलोपक) भिक्खूला देतो, तेव्हा दात्याच्या मनात दानाची चेतना (मुञ्चचेतना) निर्माण होण्यापूर्वी दाता त्या विहाराचा स्वामी असतो, आणि तो तो विहार देण्यास किंवा त्याची व्यवस्था पाहण्यास समर्थ असतो. दानाची चेतना निर्माण झाल्यापासून मात्र दान स्वीकारणारा भिक्खू त्याचा स्वामी होतो, आणि तो त्याचा वापर करण्यास किंवा इतरांना देण्यास समर्थ असतो. जर ती व्यक्ती आपल्या हयातीतच सद्धिविहारिक इत्यादींना तो विहार सोपवून देते, तर ते सद्धिविहारिक इत्यादी त्याचे स्वामी होतात, आणि ते त्याचा वापर करण्यास किंवा इतरांना देण्यास समर्थ असतात. परंतु, जर तो कोणालाही न देता मृत्यू पावला, तर संघच त्या विहाराचा स्वामी होतो, दाता किंवा ती व्यक्ती नाही. भिक्खूने त्या विहाराचा वापर केवळ संघाच्या अनुमतीनेच केला पाहिजे, स्वतःच्या मालकी हक्काने नाही, असे मानले पाहिजे. Evaṃ [Pg.68] mūlatoyeva saṅghassa dinnattā saṅghikabhūtavihāro vā mūle gaṇapuggalānaṃ dinnattā gaṇasantakapuggalikabhūtopi tesaṃ gaṇapuggalānaṃ aññassa nissajjanavasena adatvā kālakatattā pacchā saṅghikabhāvaṃ pattavihāro vā saṅghena vicāretabbo hoti. Saṅghenapi bhagavato anumatiyā senāsanaggāhāpakaṃ sammannitvā gāhāpetabbo. Vuttañhetaṃ senāsanakkhandhake (cūḷava. 317) ‘‘atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi ‘kena nu kho senāsanaṃ gāhetabba’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – ‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannitu’nti’’ādi. अशा प्रकारे, सुरुवातीपासूनच संघाला दिल्यामुळे सांघिक झालेला विहार असो, किंवा सुरुवातीला गण किंवा व्यक्तीला दिल्यामुळे गणाच्या मालकीचा किंवा वैयक्तिक झालेला विहार असो, त्या गणातील व्यक्तींनी तो इतर कोणालाही हस्तांतरित न करता मृत्यू पावल्यामुळे नंतर सांघिकत्व प्राप्त झालेला विहार असो, उसकी व्यवस्था संघानेच लावली पाहिजे. संघाने देखील भगवंतांच्या अनुमतीने सेनासनग्राहकापक (lodging-allocator) भिक्खूची नियुक्ती करून त्याच्याद्वारे सेनासन ग्रहण करवून घेतले पाहिजे. सेनासनक्खन्धकामध्ये (चुल्लवग्ग ३१७) असे म्हटले आहे की— 'त्यानंतर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला की, सेनासन (निवासस्थान) कोणाद्वारे ग्रहण केले जावे? त्यांनी भगवंतांना हा विषय कळवला. भगवंत म्हणाले— भिक्खूंनो, मी पाच अंगांनी (गुणांनी) युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासनग्राहकापक म्हणून नियुक्त करण्याची अनुमती देतो' इत्यादी. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘senāsanaggāho nāma vassakālavasena senāsanaggāho, utukālavasena senāsanaggāho, dhuvavāsavasena senāsanaggāhoti tividho hoti. Tesu vassakālavasena senāsanaggāho purimavassavasena senāsanaggāho, pacchimavassavasena senāsanaggāhoti duvidho. Utukālavasena senāsanaggāhopi antarāmuttakavasena senāsanaggāho, taṅkhaṇapaṭisallānavasena senāsanaggāhoti duvidho’’ti ācariyā vadanti, etaṃ pāḷiyā ca aṭṭhakathāya ca asamentaṃ viya dissati. Pāḷiyañhi (cūḷava. 318) ‘‘atha kho bhikkhūnaṃ etadahosi ‘kati nu kho senāsanaggāho’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – tayome, bhikkhave, senāsanaggāhā purimako pacchimako antarāmuttako. Aparajjugatāya āsāḷhiyā purimako gāhetabbo, māsagatāya āsāḷhiyā pacchimako gāhetabbo, aparajjugatāya pavāraṇāya āyatiṃ vassāvāsatthāya antarāmuttako gāhetabbo. Ime kho, bhikkhave, tayo senāsanaggāhā’’ti evaṃ āgato, aṭṭhakathāyampi [Pg.69] (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘tīsu senāsanaggāhesu purimako ca pacchimako cāti ime dve gāhā thāvarā. Antarāmuttake ayaṃ vinicchayo…pe… ayaṃ tāva antovasse vassūpanāyikādivasena pāḷiyaṃ āgatasenāsanaggāhakathā, ayaṃ pana senāsanaggāho nāma duvidho hoti utukāle ca vassāvāse cā’’ti evaṃ āgato, tasmā saṅghena sammatasenāsanaggāhāpakena vicāretabbā. या ठिकाणी आचार्य म्हणतात की— 'सेनासनग्राह (निवासस्थान वाटप) हा वर्षाकाल सेनासनग्राह, ऋतुकाल सेनासनग्राह आणि ध्रुववास सेनासनग्राह अशा तीन प्रकारचा असतो. त्यांपैकी वर्षाकाल सेनासनग्राह हा पुरिमवस्स सेनासनग्राह आणि पच्छिमवस्स सेनासनग्राह असा दोन प्रकारचा असतो. ऋतुकाल सेनासनग्राह देखील अन्तरामुत्तक सेनासनग्राह आणि तत्क्षणप्रतिसंल्लान सेनासनग्राह असा दोन प्रकारचा असतो.' हे म्हणणे पाळि आणि अट्ठकथा या दोन्हीशी विसंगत असल्यासारखे दिसते. कारण पाळिमध्ये (चुल्लवग्ग ३१८) असे आले आहे— 'त्यानंतर भिक्खूंच्या मनात असा विचार आला की, सेनासनग्राह किती प्रकारचे आहेत? त्यांनी भगवंतांना हा विषय कळवला. भगवंत म्हणाले— भिक्खूंनो, हे तीन सेनासनग्राह आहेत: पुरिमक (पूर्वीचा), पच्छिमक (नंतरचा) आणि अन्तरामुत्तक (मध्यंतरीचा). आषाढी पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी पुरिमक ग्रहण करावा, आषाढी पौर्णिमेनंतर एक महिन्याने पच्छिमक ग्रहण करावा, आणि पवाराणानंतरच्या दुसऱ्या दिवशी भविष्यातील वर्षावासासाठी अन्तरामुत्तक ग्रहण करावा. भिक्खूंनो, हेच तीन सेनासनग्राह आहेत.' अट्ठकथेमध्येही (चुल्लवग्ग अट्ठकथा ३१८) असे आले आहे— 'तीन सेनासनग्राहांपैकी पुरिमक आणि पच्छिमक हे दोन ग्राह कायमस्वरूपी (थॉवर) आहेत. अन्तरामुत्तकच्या बाबतीत हा निर्णय आहे... पे... हा वर्षावासात प्रवेश करण्याच्या संदर्भातील पाळिमध्ये आलेला सेनासनग्राह विषय आहे. परंतु हा सेनासनग्राह ऋतुकाल आणि वर्षावास अशा दोन प्रकारचा असतो.' म्हणून, संघाने नियुक्त केलेल्या सेनासनग्राहकापक भिक्खूनेच याची व्यवस्था केली पाहिजे. Senāsanaggāho nāma utukāle senāsanaggāho, vassāvāse senāsanaggāhoti duvidho. Tattha utukālo nāma hemantautugimhautuvasena aṭṭha māsā, tasmiṃ kāle bhikkhū aniyatāvāsā honti, tasmā ye yadā āgacchanti, tesaṃ tadā bhikkhū uṭṭhāpetvā senāsanaṃ dātabbaṃ, akālo nāma natthi. Ayaṃ utukāle senāsanaggāho nāma. Vassāvāse senāsanaggāho pana ‘‘purimako pacchimako antarāmuttako’’ti pāḷiyaṃ āgatanayena tividho hoti. Antarāmuttakopi hi āyatiṃ vassāvāsatthāya gāhitattā vassāvāse senāsanaggāhameva pavisati, na utukāle senāsanaggāho. Vuttañhi bhagavatā ‘‘aparajjugatāya pavāraṇāya āyatiṃ vassāvāsatthāya antarāmuttako gāhetabbo’’ti. Taṅkhaṇapaṭisallānavasena senāsanaggāhoti ca neva pāḷiyaṃ na aṭṭhakathāyaṃ visuṃ āgato, utukāle senāsanaggāhoyeva tadaṅgasenāsanaggāhotipi taṅkhaṇapaṭisallānavasena senāsanaggāhotipi vadanti, tasmā utukālavasena senāsanaggāhopi ‘‘antarāmuttakavasena senāsanaggāho taṅkhaṇapaṭisallānavasena senāsanaggāhoti dubbidho’’ti na vattabbo. सेनासनग्राह हा ऋतुकाल सेनासनग्राह आणि वर्षावास सेनासनग्राह अशा दोन प्रकारचा असतो. त्यांपैकी ऋतुकाल म्हणजे हेमंत आणि ग्रीष्म ऋतूंचे आठ महिने. त्या काळात भिक्खू अनियतवासी (अस्थायी रहिवासी) असतात. म्हणून जे भिक्खू जेव्हा येतात, तेव्हा भिक्खूंनी उठून त्यांना सेनासन दिले पाहिजे; यात अकाल (अयोग्य वेळ) असे काही नसते. याला ऋतुकाल सेनासनग्राह म्हणतात. वर्षावास सेनासनग्राह मात्र पाळिमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार 'पुरिमक, पच्छिमक आणि अन्तरामुत्तक' असा तीन प्रकारचा असतो. कारण अन्तरामुत्तक देखील भविष्यातील वर्षावासासाठीच ग्रहण केला जात असल्यामुळे तो वर्षावास सेनासनग्राहातच समाविष्ट होतो, ऋतुकाल सेनासनग्राहात नाही. भगवंतांनी म्हटलेच आहे— 'पवाराणानंतरच्या दुसऱ्या दिवशी भविष्यातील वर्षावासासाठी अन्तरामुत्तक ग्रहण करावा.' 'तत्क्षणप्रतिसंल्लान सेनासनग्राह' असा उल्लेख पाळि किंवा अट्ठकथा यांमध्ये स्वतंत्रपणे कोठेही आलेला नाही. ऋतुकाल सेनासनग्राहालाच काही जण 'तदंग सेनासनग्राह' किंवा 'तत्क्षणप्रतिसंल्लान सेनासनग्राह' असे म्हणतात. म्हणून, ऋतुकाल सेनासनग्राह देखील 'अन्तरामुत्तक सेनासनग्राह आणि तत्क्षणप्रतिसंल्लान सेनासनग्राह अशा दोन प्रकारचा असतो' असे म्हणू नये. Athāpi [Pg.70] vadanti ‘‘yathāvuttesu pañcasu senāsanaggāhesu cattāro senāsanaggāhā pañcaṅgasamannāgatena senāsanaggāhāpakasammutiladdhena bhikkhunā antoupacārasīmaṭṭhena hutvā antosīmaṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ yathāvinayaṃ vicāretabbā honti, te pana vicāraṇā yāvajjakālā thāvarā hutvā na tiṭṭhanti, dhuvavāsavasena vicāraṇameva yāvajjakālā thāvaraṃ hutvā tiṭṭhatī’’ti, tampi tathā na sakkā vattuṃ. Kasmā? Senāsanaggāhāpakabhede ‘‘dhuvavāsavasena senāsanaggāho’’ti pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca natthi. Dhuvavāsavasena vicāraṇañca sammutiladdhena senāsanaggāhāpakena vicāretabbaṃ na hoti, atha kho samaggena saṅghena apalokanakammavasena duvaṅgasamannāgatassa bhikkhussa anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dānameva, tasmā samaggo saṅgho bahūpakāratāguṇavisiṭṭhatāsaṅkhātehi dvīhi aṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ apalokanakammavasena sammannitvā tassa phāsukaṃ āvāsaṃ dhuvavāsavasena anuṭṭhāpanīyaṃ katvā deti, taṃ yāvajjakālā thāvaraṃ hutvā tiṭṭhatīti vattabbaṃ. जरी ते असे म्हणतात की— 'वर सांगितलेल्या पाच सेनासनग्राहांपैकी चार सेनासनग्राह हे पाच गुणांनी युक्त असलेल्या आणि सेनासनग्राहकापक म्हणून नियुक्त झालेल्या भिक्खूने उपचारसीमेच्या आत राहून, सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंसाठी विनयानुसार व्यवस्थापित केले पाहिजेत. परंतु त्या व्यवस्था आजच्या काळापर्यंत कायमस्वरूपी राहिलेल्या नाहीत; केवळ ध्रुववासानुसार केलेली व्यवस्थाच आजच्या काळापर्यंत कायमस्वरूपी राहिली आहे,' तरीही तसे म्हणता येणार नाही. का? कारण सेनासनग्राहकापकाच्या प्रकारांमध्ये 'ध्रुववास सेनासनग्राह' असा उल्लेख पाळि किंवा अट्ठकथा यांमध्ये नाही. आणि ध्रुववासानुसार व्यवस्था करणे हे नियुक्त सेनासनग्राहकापकाचे काम नाही. तर समग्र संघाने अपलोकनकर्माच्या (घोषणा कर्माच्या) द्वारे दोन गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला अनुत्थापनीय (न उठवता येणारे) करून देणे हेच योग्य आहे. म्हणून, समग्र संघाने अत्यंत उपकारी आणि विशिष्ट गुणांनी युक्त अशा दोन अंगांनी संपन्न असलेल्या भिक्खूला अपलोकनकर्माद्वारे नियुक्त करून, त्याला सुखकर निवासस्थान ध्रुववास म्हणून अनुत्थापनीय करून दिले पाहिजे; आणि ते आजच्या काळापर्यंत कायमस्वरूपी राहते, असे म्हटले पाहिजे. Samaggo saṅghova dhuvavāsavasena deti, na senāsanaggāhāpakoti ayamattho kathaṃ ñātabboti ce? ‘‘Saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā gaṇavācakaācariyassa vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento dhuvavāsatthāya vihāraṃ sammannitvā detī’’ti (pāci. aṭṭha. 120; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘saṅgho pana bahussutassa uddesaparipucchādīhi bahūpakārassa bhāranitthārakassa phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā detī’’ti ca ‘‘saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharagaṇavācakācariyānaṃ vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvā detī’’ti ca ‘‘bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa [Pg.71] bhikkhuno anuṭṭhāpanīyasenāsanampī’’ti (pari. aṭṭha. 495-496) ca ‘‘apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakaṃ saṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā samaggassa saṅghassa anumatiyā tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kamma’’nti ca aṭṭhakathāsu (pari. aṭṭha. 482) vacanato sādhukaṃ nissaṃsayena ñātabboti. समग्र संघच कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार देतो, सेनासन वाटप करणारा नाही, हा अर्थ कसा जाणावा असे विचारल्यास? “परंतु संघ भांडारिकाला किंवा धम्मकथिक, विनयधर इत्यादींना किंवा गणवाचक आचार्यांना त्यांचे बहुउपकारकत्व आणि गुणवैशिष्ट्य लक्षात घेऊन, कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार संमत करून देतो” आणि “संघ बहुश्रुत, उद्देस व परिपुच्छा इत्यादींद्वारे बहुउपकारक असणाऱ्या आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूच्या सुखासाठी न उठवता येणारा आवास करून देतो” आणि “संघ भांडारिकाला किंवा धम्मकथिक, विनयधर, गणवाचक आचार्यांना त्यांचे बहुउपकारकत्व आणि गुणवैशिष्ट्य लक्षात घेऊन, कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार निश्चित करून व संमत करून देतो” आणि “बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूला न उठवता येणारे सेनासन देखील दिले जाते” आणि “'अपलोकन कम्म' म्हणजे सीमेच्या आत उपस्थित असलेल्या संघाला शुद्ध करून, संमती देण्यास पात्र असणाऱ्या भिक्खूंची संमती आणून, समग्र संघाच्या संमतीने तीन वेळा घोषित करून करावयाचे कर्म होय” असे अट्ठकथांमधील वचनावरून चांगल्या प्रकारे संशयरहित होऊन जाणावे. Kathaṃ pana apalokanakammena dātabbabhāvo viññāyatīti? ‘‘Bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa bhikkhuno anuṭṭhāpanīyasenāsanampi saṅghakiccaṃ karontānaṃ kappiyakārakādīnaṃ bhattavetanampi apalokanakammena dātuṃ vaṭṭatī’’ti parivāraṭṭhakathāyaṃ (pari. aṭṭha. 495-496) kammavagge āgatattā viññāyati. Kathaṃ pana duvaṅgasamannāgatassa bhikkhunoyeva dātabbabhāvo viññāyatīti? ‘‘Bahūpakāratanti bhaṇḍāgārikatādibahuupakārabhāvaṃ. Na kevalaṃ idamevāti āha ‘guṇavisiṭṭhatañcā’tiādi. Tena bahūpakārattepi guṇavisiṭṭhattābhāve, guṇavisiṭṭhattepi bahūpakārattābhāve dātuṃ na vaṭṭatīti dassetī’’ti vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. ṭī. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) vuttattā viññāyati. पण अपलोकन कर्माने दिले जाणे कसे समजते? “बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूला न उठवता येणारे सेनासन देणे, तसेच संघाचे काम करणाऱ्या कप्पियकारक इत्यादींना भोजनाचा भत्ता देणे देखील अपलोकन कर्माने देणे योग्य आहे,” असे परिवारअट्ठकथेतील कम्मवग्गात आल्यामुळे हे समजते. पण दोन गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूलाच हे दिले जाणे कसे समजते? “'बहुउपकारकत्व' म्हणजे भांडारिक इत्यादींचे बहुउपकारक असणे होय. केवळ एवढेच नाही, म्हणून 'गुणवैशिष्ट्य' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामुळे जरी बहुउपकारकत्व असले तरी गुणवैशिष्ट्य नसल्यास, किंवा गुणवैशिष्ट्य असले तरी बहुउपकारकत्व नसल्यास देणे योग्य नाही, असे दर्शविले आहे,” असे विनयत्थमंजूषा (कंखाटीका) मध्ये म्हटल्यामुळे हे समजते. Kasmā pana senāsanaggāhāpakena vicāretabbo senāsanaggāho yāvajjakālā na tiṭṭhatīti? Pañcaṅgasamannāgatassa senāsanaggāhāpakassa bhikkhuno dullabhattā, nānādesavāsīnaṃ nānācariyakulasambhavānaṃ bhikkhūnaṃ ekasambhogaparibhogassa dukkarattā ca imehi dvīhi kāraṇehi na tiṭṭhati. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañcahaṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannituṃ, yo na chandāgatiṃ gaccheyya, na dosāgatiṃ gaccheyya, na mohāgatiṃ gaccheyya, na bhayāgatiṃ gaccheyya[Pg.72], gahitāgahitañca jāneyyā’’ti (cūḷava. 317). Aṭṭhakathāyampi (pāci. aṭṭha. 122) ‘‘evarūpena hi sabhāgapuggalena ekavihāre vā ekapariveṇe vā vasantena attho natthī’’ti vuttaṃ. Kasmā pana dhuvavāsatthāya dānavicāro yāvajjakālā tiṭṭhatīti? Pañcaṅgasamannāgatābhāvepi sīmaṭṭhakassa samaggassa saṅghassa anumatiyā kattabbattā. Vuttañhi ‘‘apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakaṃ saṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā samaggassa saṅghassa anumatiyā tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kamma’’nti (pari. aṭṭha. 482). पण सेनासन वाटप करणाऱ्या भिक्खूने विचारपूर्वक करावयाचे सेनासन वाटप आजतागायत का टिकून राहिले नाही? पाच अंगांनी युक्त असलेला सेनासन वाटप करणारा भिक्खू मिळणे कठीण असल्यामुळे, आणि वेगवेगळ्या देशांत राहणाऱ्या व वेगवेगळ्या आचार्यकुलातील भिक्खूंना एकत्र राहणे व एकत्र उपभोग घेणे कठीण असल्यामुळे, या दोन कारणांमुळे ते टिकून राहिले नाही. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे: “भिक्खूंनो, मी पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासन वाटप करणारा म्हणून संमत करण्याची अनुमती देतो—जो छंदागती, दोषागती, मोहागती, भयागतीकडे जाणार नाही, आणि काय घेतले आहे व काय घेतले नाही हे जाणेल.” अट्ठकथेतही म्हटले आहे: “कारण अशा प्रकारच्या समान विचारसरणीच्या व्यक्तीने एकाच विहारात किंवा एकाच परिवेणात राहण्याने काही प्रयोजन नाही.” पण कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहाराचे दान देण्याचा विचार आजतागायत का टिकून आहे? पाच अंगांनी युक्त भिक्खू नसला तरीही, सीमेच्या आत असलेल्या समग्र संघाच्या संमतीने हे केले जाऊ शकत असल्यामुळे. कारण असे म्हटले आहे: “'अपलोकन कम्म' म्हणजे सीमेच्या आत उपस्थित असलेल्या संघाला शुद्ध करून, संमती देण्यास पात्र असणाऱ्या भिक्खूंची संमती आणून, समग्र संघाच्या संमतीने तीन वेळा घोषित करून करावयाचे कर्म होय.” Utukāle saṅghikasenāsane vasantena āgato bhikkhu na paṭibāhetabbo aññatra anuṭṭhāpanīyā. Vuttañhi bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassānaṃ temāsaṃ paṭibāhituṃ, utukālaṃ pana na paṭibāhitu’’nti (cūḷava. 318). ‘‘Aññatra anuṭṭhāpanīyā’’ti vuttaṃ, katame anuṭṭhāpanīyāti? Cattāro anuṭṭhāpanīyā vuḍḍhataro, bhaṇḍāgāriko, gilāno, saṅghato laddhasenāsano ca. Tattha vuḍḍhataro bhikkhu tasmiṃ vihāre antosīmaṭṭhakabhikkhūsu attanā vuḍḍhatarassa aññassa abhāvā yathāvuḍḍhaṃ kenaci anuṭṭhāpanīyo. Bhaṇḍāgāriko saṅghena sammannitvā bhaṇḍāgārassa dinnatāya saṅghassa bhaṇḍaṃ rakkhanto gopento vasati, tasmā so bhaṇḍāgāriko kenaci anuṭṭhāpanīyo. Gilāno gelaññābhibhūto attano laddhasenāsane vasanto kenaci anuṭṭhāpanīyo. Saṅghato laddhasenāsano samaggena saṅghena dinnasenāsanattā kenaci anuṭṭhāpanīyo. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 343) ‘‘cattāro hi na vuṭṭhāpetabbā vuḍḍhataro, bhaṇḍāgāriko, gilāno, saṅghato laddhasenāsanoti. Tattha vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya navakatarena na [Pg.73] vuṭṭhāpetabbo, bhaṇḍāgāriko saṅghena sammannitvā bhaṇḍāgārassa dinnatāya, gilāno attano gilānatāya, saṅgho pana bahussutassa uddesaparipucchādīhi bahūpakārassa bhāranitthārakassa phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā deti, tasmā so upakārakatāya ca saṅghato laddhatāya ca na vuṭṭhāpetabbo’’ti. Ṭhapetvā ime cattāro avasesā vuṭṭhāpanīyāva honti. ऋतूच्या काळात सांघिक सेनासनात राहणाऱ्या भिक्खूने आलेल्या नवीन भिक्खूला उठवू नये, केवळ 'अनुट्ठापनीय' (न उठवता येण्याजोगे) भिक्खू वगळता. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे: “भिक्खूंनो, मी वर्षावासाचे तीन महिने (नवीन भिक्खूला) रोखण्याची अनुमती देतो, परंतु ऋतूच्या काळात रोखण्याची अनुमती देत नाही.” “अनुट्ठापनीय वगळता” असे म्हटले आहे, तर अनुट्ठापनीय कोण आहेत? चार अनुट्ठापनीय आहेत: वृद्धतर (ज्येष्ठ भिक्खू), भांडारिक, आजारी भिक्खू आणि संघाकडून सेनासन मिळालेला भिक्खू. त्यात, वृद्धतर भिक्खू हा त्या विहारातील सीमेच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूंमध्ये स्वतःपेक्षा अधिक ज्येष्ठ दुसरा कोणी नसल्यामुळे, ज्येष्ठतेनुसार कोणाकडूनही उठवला जाऊ शकत नाही. भांडारिक हा संघाने संमत करून त्याला भांडार सांभाळण्याचे काम दिले असल्यामुळे, संघाच्या साहित्याचे रक्षण व जतन करत राहतो, म्हणून तो भांडारिक कोणाकडूनही उठवला जाऊ शकत नाही. आजारी भिक्खू हा आजाराने ग्रस्त असल्यामुळे, स्वतःला मिळालेल्या सेनासनात राहत असताना कोणाकडूनही उठवला जाऊ शकत नाही. संघाकडून सेनासन मिळालेला भिक्खू हा समग्र संघाने त्याला सेनासन दिले असल्यामुळे कोणाकडूनही उठवला जाऊ शकत नाही. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे: “चार जणांना उठवले जाऊ नये: वृद्धतर, भांडारिक, आजारी भिक्खू आणि संघाकडून सेनासन मिळालेला भिक्खू. त्यात, वृद्धतर भिक्खूला त्याच्या ज्येष्ठतेमुळे कनिष्ठ भिक्खूने उठवू नये; भांडारिकाला संघाने संमत करून भांडार सोपवले असल्यामुळे; आजारी भिक्खूला त्याच्या आजारपणामुळे उठवू नये; आणि संघ बहुश्रुत, उद्देस व परिपुच्छा इत्यादींद्वारे बहुउपकारक असणाऱ्या आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूच्या सुखासाठी न उठवता येणारा आवास करून देतो, म्हणून तो उपकारक असल्यामुळे आणि संघाकडून मिळालेला असल्यामुळे उठवला जाऊ नये.” या चौघांना वगळता उर्वरित सर्व उठवण्यास पात्रच असतात. Aparasmiṃ bhikkhumhi āgate vuṭṭhāpetvā senāsanaṃ dāpetabbaṃ. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘utukāle tāva keci āgantukā bhikkhū purebhattaṃ āgacchanti, keci pacchābhattaṃ paṭhamayāmaṃ vā majjhimayāmaṃ vā pacchimayāmaṃ vā, ye yadā āgacchanti, tesaṃ tadāva bhikkhū uṭṭhāpetvā senāsanaṃ dātabbaṃ, akālo nāma natthī’’ti. Etarahi pana saddhā pasannā manussā vihāraṃ katvā appekacce paṇḍitānaṃ vacanaṃ sutvā ‘‘saṅghe dinnaṃ mahapphala’’nti ñatvā cātuddisaṃ saṅghaṃ ārabbha ‘‘imaṃ vihāraṃ āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa demā’’ti vatvā denti, appekacce attanā pasannaṃ bhikkhuṃ ārabbha vihāraṃ katvāpi dānakāle tena uyyojitā hutvā cātuddisaṃ saṅghaṃ ārabbha vuttanayena denti, appekacce karaṇakālepi dānakālepi attano kulūpakabhikkhumeva ārabbha pariccajanti, tathāpi dakkhiṇodakapātanakāle tena sikkhāpitā yathāvuttapāṭhaṃ vacībhedaṃ karonti, cittena pana kulūpakasseva denti, na sabbasaṅghasādhāraṇatthaṃ icchanti. दुसरा भिक्खू आल्यावर (विद्यमान भिक्खूला) उठवून त्याला सेनासन दिले पाहिजे. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे: “ऋतूच्या काळात काही आगंतुक भिक्खू दुपारच्या जेवणापूर्वी येतात, काही दुपारच्या जेवणानंतर, पहिल्या प्रहरात, मध्य प्रहरात किंवा अंतिम प्रहरात येतात; जे जेव्हा येतात, तेव्हाच भिक्खूंना उठवून त्यांना सेनासन दिले पाहिजे, यासाठी अयोग्य वेळ अशी कोणतीही नसते.” परंतु सध्याच्या काळात, श्रद्धेने प्रसन्न झालेले लोक विहार बांधून, काही जण पंडितांचे वचन ऐकून “संघाला दिलेले दान महाफळ देणारे असते” हे जाणून, चातुर्दिश संघाला उद्देशून “हा विहार आम्ही आलेल्या व न आलेल्या चातुर्दिश संघाला देत आहोत” असे म्हणून दान देतात. काही जण स्वतः ज्यांच्यावर प्रसन्न आहेत अशा भिक्खूला उद्देशून विहार बांधूनही, दान देण्याच्या वेळी त्या भिक्खूने प्रेरित केल्यामुळे चातुर्दिश संघाला उद्देशून पूर्वोक्त पद्धतीने दान देतात. काही जण विहार बांधताना आणि दान देतानाही केवळ आपल्या कुलूपक भिक्खूलाच उद्देशून त्याग करतात. तरीही, दानजल सोडताना त्या भिक्खूने शिकवल्यानुसार पूर्वोक्त पाठाचे उच्चार करतात, परंतु मनाने मात्र ते कुलूपक भिक्खूलाच दान देतात, सर्व संघासाठी सामायिक असावे अशी त्यांची इच्छा नसते. Imesu tīsu dānesu paṭhamaṃ pubbakālepi dānakālepi saṅghaṃ uddissa pavattattā sabbasaṅghikaṃ hoti. Dutiyaṃ pubbakāle puggalaṃ uddissa pavattamānampi dānakāle saṅghaṃ uddissa pavattattā saṅghikameva. Tatiyaṃ pana pubbakālepi dānakālepi [Pg.74] kulūpakapuggalameva uddissa pavattati, na saṅghaṃ, kevalaṃ bhikkhunā vuttānusāreneva vacībhedaṃ karonti. Evaṃ sante ‘‘kiṃ ayaṃ vihāro cittavasena puggaliko hoti, vacībhedavasena saṅghiko’’ti cintāyaṃ ekacce evaṃ vadeyyuṃ – या तीन दानांपैकी, पहिले दान हे पूर्वकाळात आणि दान देण्याच्या वेळीही संघाला उद्देशून दिले गेल्यामुळे ते पूर्णपणे सांघिक होते. दुसरे दान हे पूर्वकाळात व्यक्तीला उद्देशून नियोजित असले तरी, दान देण्याच्या वेळी संघाला उद्देशून दिले गेल्यामुळे ते सांघिकच होते. परंतु तिसरे दान हे पूर्वकाळात आणि दान देण्याच्या वेळीही केवळ कुलूपक व्यक्तीलाच उद्देशून दिले जाते, संघाला नाही; ते केवळ भिक्खूने सांगितल्यानुसार शब्दांचे उच्चार करतात. असे असताना, “हा विहार मनाच्या (हेतूच्या) प्रभावामुळे पुद्गलिक (वैयक्तिक) होतो की शब्दांच्या उच्चारामुळे सांघिक होतो?” असा विचार केला असता, काही आचार्य असे म्हणू शकतात— ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā; Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṃ sukhamanveti, chāyāva anapāyinīti. (dha. pa. 2) – सर्व मानसिक अवस्था (धम्म) मनाच्या पूर्वगामी असतात, मनच त्यांचा प्रमुख असतो आणि त्या मनोमय असतात. जर कोणी प्रसन्न मनाने बोलतो किंवा कर्म करतो, तर सुख त्याच्या मागे अशा प्रकारे चालते, जशी कधीही सोडून न जाणारी सावली. (धम्मपद २) Vacanato cittavasena puggaliko hotī’’ti. Aññe ‘‘yathā dāyakā vadanti, tathā paṭipajjitabbanti (cūḷava. aṭṭha. 325) vacanato vacībhedavasena saṅghiko hotī’’ti. वचनावरून, मनाच्या (हेतूच्या) प्रभावामुळे तो पुद्गलिक (वैयक्तिक) होतो. इतर आचार्य म्हणतात की, “जसे दायक म्हणतात, तसेच आचरण करावे” या वचनावरून, शब्दांच्या उच्चारामुळे तो सांघिक होतो. Tatrāyaṃ vicāraṇā – idaṃ dānaṃ pubbe puggalassa pariṇataṃ pacchā saṅghassa pariṇāmitaṃ, tasmā ‘‘saṅghiko’’ti vutte navasu adhammikadānesu ‘‘puggalassa pariṇataṃ saṅghassa pariṇāmetī’’ti (pārā. 660) vuttaṃ aṭṭhamaṃ adhammikadānaṃ hoti, tassa dānassa paṭiggahāpi paribhogāpi adhammikapaṭiggahā adhammikaparibhogā honti. ‘‘Puggaliko’’ti vutte tīsu dhammikadānesu ‘‘puggalassa dinnaṃ puggalasseva detī’’ti vuttaṃ tatiyadhammikadānaṃ hoti, tassa paṭiggahāpi paribhogāpi dhammikapaṭiggahā dhammikaparibhogā honti, tasmā puggalikapakkhaṃ bhajati. Appekacce suttantikādigaṇe pasīditvā vihāraṃ kāretvā gaṇassa denti ‘‘imaṃ vihāraṃ āyasmantānaṃ dammī’’ti. Appekacce puggale pasīditvā vihāraṃ katvā puggalassa denti ‘‘imaṃ vihāraṃ āyasmato dammī’’ti. Ete pana gaṇasantakapuggalikā vihārā dānakālato paṭṭhāya paṭiggāhakasantakāva honti, na dāyakasantakā. Tesu gaṇasantako tāva ekaccesu matesu avasesānaṃ santako, tesu dharamānesuyeva [Pg.75] kassaci denti, tassa santako. Kassaci adatvā sabbesu matesu saṅghiko hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 369) ‘‘dvinnaṃ santakaṃ hoti avibhattaṃ, ekasmiṃ kālakate itaro sāmī, bahūnaṃ santakepi eseva nayo. Sabbesu matesu saṅghikaṃva hotī’’ti. यावर हा विचार आहे—हे दान पूर्वी व्यक्तीसाठी नियोजित केले गेले होते आणि नंतर संघाकडे वळवले गेले, म्हणून जर याला “सांघिक” म्हटले, तर नऊ प्रकारच्या अधार्मिक दानांपैकी “व्यक्तीसाठी नियोजित केलेले दान संघाकडे वळवणे” हे आठवे अधार्मिक दान ठरते. त्या दानाचा स्वीकार करणे आणि त्याचा उपभोग घेणे हे देखील अधार्मिक स्वीकार आणि अधार्मिक उपभोग ठरतात. जर याला “पुद्गलिक” म्हटले, तर तीन प्रकारच्या धार्मिक दानांपैकी “व्यक्तीला दिलेले दान व्यक्तीलाच देणे” हे तिसरे धार्मिक दान ठरते. त्याचा स्वीकार आणि उपभोग हे धार्मिक स्वीकार आणि धार्मिक उपभोग ठरतात, म्हणून ते पुद्गलिक पक्षाकडे झुकते. काही जण सुत्तंतिक इत्यादी गणांवर प्रसन्न होऊन विहार बांधून गणाला दान देतात की, “हा विहार मी आयुष्यमानांना देत आहे.” काही जण एखाद्या व्यक्तीवर प्रसन्न होऊन विहार बांधून त्या व्यक्तीला दान देतात की, “हा विहार मी आयुष्यमानांना देत आहे.” परंतु हे गण-मालकीचे किंवा पुद्गलिक विहार दान दिल्यापासून स्वीकार करणाऱ्याच्याच मालकीचे होतात, दायकाच्या मालकीचे राहत नाहीत. त्यापैकी, गण-मालकीच्या विहारात काही जण मृत पावले असता, तो विहार जिवंत राहिलेल्या इतरांच्या मालकीचा होतो; ते जिवंत असतानाच जर त्यांनी तो विहार कोणाला दिला, तर तो त्याच्या मालकीचा होतो. कोणालाही न देता सर्व जण मृत पावले असता, तो विहार सांघिक होतो. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे: “दोन जणांची अविभक्त मालमत्ता असल्यास, एकाचा मृत्यू झाल्यावर दुसरा त्याचा मालक होतो; अनेकांच्या मालमत्तेच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. सर्व जण मृत पावले असता ती मालमत्ता सांघिकच होते.” Puggalikavihāropi yadi so paṭiggāhakapuggalo attano jīvamānakāleyeva saddhivihārikādīnaṃ deti, koci vā tassa vissāsena taṃ vihāraṃ aggahesi, tassa santako hoti. Kassaci adatvā kālakate saṅghiko hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘so jīvamānoyeva sabbaṃ attano parikkhāraṃ nissajjitvā kassaci adāsi, koci vā vissāsaṃ aggahesi. Yassa dinno, yena ca gahito, tasseva hotī’’ti. Pāḷiyañca (mahāva. 369) ‘‘bhikkhussa, bhikkhave, kālakate saṅgho sāmī pattacīvare, apica gilānupaṭṭhākā bahūpakārā. Anujānāmi, bhikkhave, saṅghena ticīvarañca pattañca gilānupaṭṭhākānaṃ dātuṃ, yaṃ tattha lahubhaṇḍaṃ lahuparikkhāraṃ, taṃ sammukhībhūtena saṅghena bhājetuṃ, yaṃ tattha garubhaṇḍaṃ garuparikkhāraṃ, taṃ āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassa avissajjiyaṃ avebhaṅgika’’nti (mahāva. 369) vuttaṃ, tasmā iminā nayena vinicchayo kātabbo. वैयक्तिक विहार (पुद्गलिक विहार) देखील जर तो स्वीकारणारा पुद्गल (भिक्खू) आपल्या हयातीतच आपल्या सद्धिविहारिक (शिष्य) इत्यादींना देतो, किंवा जर कोणी त्याच्या विश्वासाने (अतिपरिचयाने) तो विहार घेतला, तर तो त्याचाच (घेणाऱ्याचाच) होतो. कोणालाही न देता काळगत (मृत्यू) झाल्यास तो सांघिक होतो. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'त्याने जिवंत असतानाच आपले सर्व परिष्कार (उपकरणे) सोडून कोणाला दिले, किंवा कोणी विश्वासाने घेतले; ज्याला दिले गेले किंवा ज्याने घेतले, ते त्याचेच होते.' आणि पाळीमध्ये (महावग्ग ३६९) म्हटले आहे: 'भिक्खूच्या मृत्यूनंतर, हे भिक्खूंनो, संघ हा त्याच्या पात्र-चीवराचा स्वामी होतो. परंतु, ग्लान-उपस्थापक (आजारी भिक्खूची सेवा करणारे) अत्यंत उपकारक असतात. हे भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की संघाने ग्लान-उपस्थापकांना त्रिचीवर आणि पात्र द्यावे. तेथे जे काही लघुभांड (हलके सामान) आणि लघुपरीष्कार (हलकी उपकरणे) असतील, ते उपस्थित संघाने आपसात वाटून घ्यावेत. तेथे जे काही गुरुभांड (मोठे सामान) आणि गुरुपरीष्कार (मोठी उपकरणे) असतील, ते चारी दिशांनी येणाऱ्या व येणाऱ्या काळात येणाऱ्या (आगतांनागत) संघाचे असून, ते अविभक्त (न वाटता येणारे) व अविसर्जनीय (हस्तांतरित न करता येणारे) असावे.' म्हणून या पद्धतीने निर्णय (विनिच्छय) केला पाहिजे. Saṅghike pana pāḷiyaṃ āgatānaṃ ‘‘purimako pacchimako antarāmuttako cā’’ti (cūḷava. 318) vuttānaṃ tiṇṇaṃ senāsanaggāhānañca aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) āgatānaṃ ‘‘utukāle ca vassāvāse cā’’ti vuttānaṃ dvinnaṃ senāsanaggāhānañca etarahi asampajjanato anuṭṭhāpanīyapāḷiyaṃ āgatassa attano sabhāvena anuṭṭhāpanīyassa dhuvavāsatthāya saṅghena dinnatāya anuṭṭhāpanīyassa vaseneva vinicchayo hoti. Vuḍḍhataragilānā hi [Pg.76] attano sabhāvena anuṭṭhāpanīyā honti. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 343) ‘‘vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya navakatarena na vuṭṭhāpetabbo, gilāno attano gilānatāyā’’ti. Bhaṇḍāgārikadhammakathikādayo dhuvavāsatthāya saṅghena dinnatāya anuṭṭhāpanīyā honti. Vuttañhi ‘‘saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā…pe… dhuvavāsatthāya vihāraṃ sammannitvā deti, tasmā yassa saṅghena dinno, sopi anuṭṭhāpanīyo’’ti (pāci. aṭṭha. 120; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā). So evaṃ veditabbo – etarahi saṅghikavihāresu saṅghattheresu yathākammaṅgatesu tasmiṃ vihāre yo bhikkhu vuḍḍhataro, sopi ‘‘ayaṃ vihāro mayā vasitabbo’’ti vadati. Yo tattha byatto paṭibalo, sopi tatheva vadati. Yena so vihāro kārito, sopi ‘‘mayā pasīditapuggalo āropetabbo’’ti vadati. Saṅghopi ‘‘mayameva issarā, tasmā amhehi icchitapuggalo āropetabbo’’ti vadati. Evaṃdvidhā vā tidhā vā catudhā vā bhinnesu mahantaṃ adhikaraṇaṃ hoti. परंतु सांघिक विहाराच्या बाबतीत, पाळीमध्ये आलेल्या 'पुढील (पूर्वेकडील), मागील (पश्चिमेकडील) आणि मधला' अशा तीन प्रकारच्या सेनासन-स्वीकारणाऱ्यांच्या (सेनासनग्गाह) बाबतीत आणि अट्ठकथेत आलेल्या 'ऋतूकाळात आणि वर्षावासात' अशा दोन प्रकारच्या सेनासन-स्वीकारणाऱ्यांच्या बाबतीत सध्याच्या काळात (या गोष्टी) अपूर्ण असल्यामुळे (लागू पडत नसल्यामुळे), अनुट्ठापनीय पाळीमध्ये (ज्याला जागेवरून उठवता येत नाही अशा भिक्खूच्या नियमात) आलेल्या, स्वतःच्या स्वभावानेच (योग्यतेनेच) अनुट्ठापनीय (जागेवरून न उठवण्यायोग्य) असलेल्या भिक्खूच्या कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी (ध्रुववासासाठी) संघाने तो विहार दिला असल्यामुळे, अनुट्ठापनीय भिक्खूच्या अधिकारानेच निर्णय होतो. कारण ज्येष्ठ (वृद्धतर) आणि ग्लान (आजारी) भिक्खू हे स्वतःच्या स्वभावानेच अनुट्ठापनीय असतात. कारण अट्ठकथेत असे म्हटले आहे: 'ज्येष्ठ भिक्खूला त्याच्या ज्येष्ठतेमुळे कनिष्ठ भिक्खूने उठवू नये, आणि ग्लान भिक्खूला त्याच्या आजारपणामुळे उठवू नये.' भांडारिक (भांडार सांभाळणारे), धम्मकथिक इत्यादी भिक्खू कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी संघाने विहार दिला असल्यामुळे अनुट्ठापनीय असतात. कारण असे म्हटले आहे: 'परंतु संघाने भांडारिक किंवा धम्मकथिक, विनयधर इत्यादींना...पे... कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार संमत करून दिला असल्यास, ज्याला संघाने तो दिला आहे, तो देखील अनुट्ठापनीय (न उठवण्यायोग्य) होतो.' तो याप्रमाणे समजला पाहिजे - सध्याच्या काळात सांघिक विहारांमध्ये संघस्थेरांनी आपापल्या कर्मांनुसार प्रस्थान केले असता, त्या विहारात जो भिक्खू ज्येष्ठ असतो, तो देखील 'हा विहार माझ्या राहण्यासाठी आहे' असे म्हणतो. जो तेथे चतुर (व्यत्त) आणि समर्थ (पतिबल) असतो, तो देखील तसेच म्हणतो. ज्याने तो विहार बांधला आहे (विहारकारक), तो देखील 'मी ज्याच्यावर प्रसन्न आहे अशा पुद्गलाला (भिक्खूला) येथे प्रस्थापित केले पाहिजे' असे म्हणतो. संघ देखील 'आम्हीच याचे स्वामी आहोत, म्हणून आम्ही इच्छिलेल्या पुद्गलालाच येथे प्रस्थापित केले पाहिजे' असे म्हणतो. अशा प्रकारे दोन, तीन किंवा चार पक्षांमध्ये मतभेद झाल्यास मोठा वाद (अधिकरण) निर्माण होतो. Tesu vuḍḍhataro ‘‘na tvevāhaṃ, bhikkhave, kenaci pariyāyena vuḍḍhatarassa āsanaṃ paṭibāhitabbanti vadāmi, yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti pāḷipāṭhañca (mahāva. 473; cūḷava. 316), ‘‘vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya navakatarena na vuṭṭhāpetabbo’’ti aṭṭhakathāvacanañca (pāci. aṭṭha. 119 ādayo; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) gahetvā ‘‘ahameva ettha vuḍḍhataro, mayā vuḍḍhataro añño natthi, tasmā ahameva imasmiṃ vihāre vasitumanucchaviko’’ti saññī hoti. Byattopi ‘‘bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa bhikkhuno anuṭṭhāpanīyasenāsanampī’’ti parivāraṭṭhakathāvacanañca (pari. aṭṭha. 495-496), ‘‘anujānāmi, bhikkhave, byattena [Pg.77] bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetuṃ, nissayaṃ dātu’’ntiādipāḷivacanañca (mahāva. 76, 82) gahetvā ‘‘ahameva ettha byatto paṭibalo, na mayā añño byattataro atthi, tasmā ahameva imassa vihārassa anucchaviko’’ti saññī. Vihārakārakopi ‘‘yena vihāro kārito, so vihārasāmikoti vinayapāṭho (pāci. aṭṭha. 116) atthi, mayā ca bahuṃ dhanaṃ cajitvā ayaṃ vihāro kārito, tasmā mayā pasannapuggalo āropetabbo, na añño’’ti saññī. Saṅghopi ‘‘saṅghiko nāma vihāro saṅghassa dinno hoti pariccatto’’tiādipāḷivacanañca (pāci. 116, 121, 126, 131), antamaso caturaṅgulapādakaṃ gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hotī’’tiādiaṭṭhakathāvacanañca (cūḷava. aṭṭha. 321) gahetvā ‘‘ayaṃ vihāro saṅghiko saṅghasantako, tasmā amhehi abhirucitapuggalova āropetabbo, na añño’’ti saññī. त्या लोकांमध्ये, ज्येष्ठ भिक्खू - 'हे भिक्खूंनो, मी कोणत्याही प्रकारे ज्येष्ठ भिक्खूचे आसन अडवावे असे म्हणत नाही; जो अडवील, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होईल' हा पाळीपाठ, आणि 'ज्येष्ठ भिक्खूला त्याच्या ज्येष्ठतेमुळे कनिष्ठ भिक्खूने उठवू नये' हे अट्ठकथेचे वचन घेऊन - 'मीच येथे सर्वात ज्येष्ठ आहे, माझ्यापेक्षा ज्येष्ठ दुसरा कोणी नाही, म्हणून मीच या विहारात राहण्यास योग्य आहे' असा विचार करतो. चतुर (व्यत्त) भिक्खू देखील - 'बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूचे सेनासन देखील अनुट्ठापनीय (न उठवण्यायोग्य) असते' हे परिवार-अट्ठकथेचे वचन, आणि 'हे भिक्खूंनो, मी चतुर, समर्थ, दहा वर्षे किंवा दहा वर्षांपेक्षा जास्त काळ उपसंपदा घेतलेल्या भिक्खूने उपसंपदा देण्यास व निश्रय (निसय) देण्यास अनुमती देतो' इत्यादी पाळीवचन घेऊन - 'मीच येथे चतुर आणि समर्थ आहे, माझ्यापेक्षा चतुर दुसरा कोणी नाही, म्हणून मीच या विहारासाठी योग्य आहे' असा विचार करतो. विहार बांधणारा (विहारकारक) देखील - 'ज्याने विहार बांधला आहे, तो विहाराचा स्वामी असतो' असा विनयपाठ आहे, आणि 'मी पुष्कळ धन खर्च करून हा विहार बांधला आहे, म्हणून मी ज्याच्यावर प्रसन्न आहे अशाच पुद्गलाला येथे प्रस्थापित केले पाहिजे, दुसऱ्या कोणाला नाही' असा विचार करतो. संघ देखील - 'सांघिक नावाचा विहार संघाला दिलेला आणि समर्पित केलेला असतो' इत्यादी पाळीवचन, आणि 'अगदी लहान मुलांनी मातीची घरे करून खेळताना बनवलेले चार बोटे पायांचे खेळणे देखील जर संघाला दिले, तर ते दिल्यापासून गुरुभांड होते' हे अट्ठकथेचे वचन घेऊन - 'हा विहार सांघिक आहे, संघाची मालमत्ता आहे, म्हणून आम्ही निवडलेल्या पुद्गलालाच येथे प्रस्थापित केले पाहिजे, दुसऱ्या कोणाला नाही' असा विचार करतो. Tattha vuḍḍhatarassa vacanepi ‘‘na tvevāhaṃ, bhikkhave’’tyādivacanaṃ (cūḷava. 316) tesu tesu āsanasālādīsu aggāsanassa vuḍḍhatarārahattā bhattaṃ bhuñjitvā nisinnopi bhikkhu vuḍḍhatare āgate vuṭṭhāya āsanaṃ dātabbaṃ sandhāya bhagavatā vuttaṃ, na dhuvavāsaṃ sandhāya. ‘‘Vuḍḍhataro attano vuḍḍhatāya’’tyādivacanañca (pāci. aṭṭha. 120; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) yathāvuḍḍhaṃ senāsane dīyamāne vuḍḍhatare āgate navakataro vuṭṭhāpetabbo, vuṭṭhāpetvā vuḍḍhatarassa senāsanaṃ dātabbaṃ, vuḍḍhataro pana navakatarena na vuṭṭhāpetabbo. Kasmā? ‘‘Attano vuḍḍhataratāyā’’ti utukāle yathāvuḍḍhaṃ senāsanadānaṃ sandhāya vuttaṃ, na dhuvavāsatthāya dānaṃ sandhāya[Pg.78], tasmā idampi vacanaṃ upaparikkhitabbaṃ, na sīghaṃ anujānitabbaṃ. त्यामध्ये, ज्येष्ठ भिक्खूच्या विधानात देखील, 'हे भिक्खूंनो, मी कोणत्याही प्रकारे...' इत्यादी वचन हे त्या त्या आसनशाळा इत्यादींमध्ये श्रेष्ठ आसन ज्येष्ठ भिक्खूला मिळण्यास योग्य असल्यामुळे, भोजन करून बसलेला भिक्खू देखील ज्येष्ठ भिक्खू आल्यावर उठून त्याला आसन दिले पाहिजे, या संदर्भाने भगवंतांनी म्हटले आहे, कायमस्वरूपी वास्तव्याच्या (ध्रुववासाच्या) संदर्भाने नाही. आणि 'ज्येष्ठ भिक्खूला त्याच्या ज्येष्ठतेमुळे...' इत्यादी वचन देखील, ज्येष्ठतेच्या क्रमानुसार सेनासन दिले जात असताना, ज्येष्ठ भिक्खू आल्यावर कनिष्ठ भिक्खूला उठवले पाहिजे, उठवून ज्येष्ठ भिक्खूला सेनासन दिले पाहिजे, परंतु ज्येष्ठ भिक्खूला कनिष्ठ भिक्खूने उठवू नये. का? 'स्वतःच्या ज्येष्ठतेमुळे' - हे ऋतूकाळात ज्येष्ठतेनुसार सेनासन देण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे, कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी सेनासन देण्याच्या संदर्भाने नाही. म्हणून या विधानाचा देखील विचार केला पाहिजे, घाईघाईने ते स्वीकारू नये. Byattavacanepi ‘‘bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa’’tyādivacanañca (pari. aṭṭha. 445-496) na bahussutamattena saṅghikavihārassa issarabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, atha kho tassa bhikkhussa bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā saṅghena phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dinne so bhikkhu kenaci tamhā vihārā anuṭṭhāpanīyo hoti, imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave’’tyādivacanañca (mahāva. 82) nissayācariyānaṃ lakkhaṇaṃ pakāsetuṃ bhagavatā vuttaṃ, na saṅghikavihārassa issarattaṃ, tasmā idampi vacanaṃ upaparikkhitabbaṃ, na sīghaṃ anujānitabbaṃ. चतुर भिक्खूच्या विधानात देखील, 'बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या...' इत्यादी वचन हे केवळ बहुश्रुत असण्याने सांघिक विहारावर मालकी हक्क मिळतो या संदर्भाने म्हटलेले नाही, तर त्या भिक्खूची अत्यंत उपकारकता आणि गुणांची विशिष्टता लक्षात घेऊन, संघाने त्याला सुखावह निवासस्थान अनुट्ठापनीय (न उठवण्यायोग्य) करून दिले असता, त्या भिक्खूला कोणाकडूनही त्या विहारातून उठवले जाऊ शकत नाही, या अर्थाने म्हटले आहे. आणि 'हे भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो...' इत्यादी वचन देखील, निश्रय-आचार्यांचे लक्षण स्पष्ट करण्यासाठी भगवंतांनी म्हटले आहे, सांघिक विहारावरील मालकी हक्कासाठी नाही. म्हणून या विधानाचा देखील विचार केला पाहिजे, घाईघाईने ते स्वीकारू नये. Dāyakavacanaṃ pana nānujānitabbaṃ paṭibāhitabbaṃ. Kasmā? ‘‘Yena vihāro kārito’’tyādipāṭhassa amukhyavohārattā. Yathā hi puthujjanakāle rūpādīsu sañjanassa bhūtapubbattā bhūtapubbagatiyā arahāpi ‘‘satto’’ti, evaṃ dānakālato pubbe tassa vihārassa sāmibhūtapubbattā dāyako ‘‘vihārasāmiko’’ti vuccati, na issarattā. Na hi sakale vinayapiṭake aṭṭhakathāṭīkāsu ca ‘‘vissajjetvā dinnassa vihārassa dāyako issaro’’ti vā ‘‘dāyakena vicāretabbo’’ti vā ‘‘dāyakasantakavihāro’’ti vā pāṭho atthi, ‘‘saṅghiko, gaṇasantako, puggaliko’’icceva atthi, tasmā tassa vacanaṃ nānujānitabbaṃ. परंतु दायकाचे (दान देणाऱ्याचे) म्हणणे स्वीकारू नये, ते नाकारले पाहिजे. का? 'ज्याने विहार बांधला आहे...' इत्यादी पाठाचा अर्थ मुख्य (शाब्दिक) अर्थाने न घेता गौण अर्थाने (अमुख्य व्यवहार) घेतला पाहिजे म्हणून. जसे की, पुथुज्जन (सामान्य माणूस) असताना रूप इत्यादी विषयांमध्ये आसक्ती पूर्वी राहिलेली असल्यामुळे, त्या भूतपूर्व गतीमुळे (पूर्वीच्या स्थितीमुळे) अर्हताला देखील 'सत्त्व' (प्राणी/जीव) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे, दान देण्यापूर्वी तो त्या विहाराचा स्वामी राहिलेला असल्यामुळे, दायकाला 'विहारस्वामी' म्हटले जाते, परंतु (दान दिल्यानंतर) त्याच्या मालकी हक्कामुळे नाही. कारण संपूर्ण विनयपिटकात, अट्ठकथांमध्ये आणि टीकांमध्ये, 'दान करून दिलेल्या विहाराचा दायक हा स्वामी असतो' असे, किंवा 'दायकाने त्याचा विचार (व्यवस्था) करावा' असे, किंवा 'दायकाच्या मालकीचा विहार' असा पाठ कोठेही नाही. 'सांघिक, गणसंतक (गणाच्या मालकीचा), पुगलिक (वैयक्तिक)' असाच पाठ आहे. म्हणून त्याचे म्हणणे स्वीकारू नये. Saṅghassa vacanepi ‘‘saṅghiko nāma vihāro’’tyādivacanaṃ (pāci. 116, 121, 126, 131) saṅghasantakabhāvaṃ saṅghena vicāretabbabhāvaṃ dīpeti, saṅgho pana vicārento pañcaṅgasamannāgataṃ bhikkhuṃ senāsanaggāhāpakaṃ sammannitvā tena yathāvuḍḍhaṃ vicāretabbo vā hoti, samaggena saṅghena duvaṅgasamannāgatassa bhikkhuno apalokanakammena [Pg.79] dhuvavāsatthāya dātabbo vā. Tesu pañcaṅgasamannāgatassa bhikkhuno dullabhattā senāsanaggāhāpakasammutiyā abhāve sati duvaṅgasamannāgato bhikkhu pariyesitabbo. Evaṃ pana apariyesitvā bhaṇḍāgārikatādibahaūpakāratāyuttassa bahussutatādiguṇavisiṭṭhatāvirahassa bhikkhuno āmisagarukatādivasena saṅghena vihāro dātabbo na hoti, tasmā saṅghavacanampi upaparikkhitabbaṃ, na tāva anujānitabbaṃ. संघाच्या विधानात देखील, 'सांघिक नावाचा विहार' इत्यादी वचन हे तो संघाची मालमत्ता असल्याचे आणि संघानेच त्याची व्यवस्था लावली पाहिजे हे दर्शवते. परंतु संघाने व्यवस्था लावताना, पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला सेनासन-वाटप करणारा (सेनासनग्गाहापक) म्हणून संमत करावे आणि त्याने ज्येष्ठतेच्या क्रमानुसार त्याची व्यवस्था लावली पाहिजे, किंवा समग्र संघाने दोन अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला apalokanakammena (संमतीने) कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी तो विहार दिला पाहिजे. त्यामध्ये, पाच अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू मिळणे कठीण असल्यामुळे, सेनासन-वाटप करणाऱ्याची संमती नसताना, दोन अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूचा शोध घेतला पाहिजे. परंतु अशा प्रकारे शोध न घेता, भांडारिक इत्यादींसारख्या अत्यंत उपकारकतेने युक्त नसलेल्या आणि बहुश्रुतता इत्यादी गुणांच्या विशिष्टतेने रहित असलेल्या भिक्खूला, आमिषाला (भौतिक लाभाला) महत्त्व देणे इत्यादी कारणांमुळे संघाने विहार देणे योग्य नाही. म्हणून संघाच्या विधानाचा देखील विचार केला पाहिजे, लगेचच ते स्वीकारू नये. Atha tīṇipi vacanāni saṃsandetabbāni. Tattha saṅghassa issarattā saṅgho pucchitabbo ‘‘ko puggalo tumhehi abhirucito’’ti, pucchitvā ‘‘eso’’ti vutte ‘‘kasmā abhirucito’’ti pucchitvā ‘‘eso puggalo amhe cīvarādipaccayehi anuggahetā, amhākaṃ ñātisālohito, upajjhāyo, ācariyo, saddhivihāriko, antevāsiko, samānupajjhāyako, samānācariyako, piyasahāyo, lābhī, yasassī, tasmā amhehi abhirucito’’ti vutte ‘‘na ettāvatā dhuvavāsatthāya vihāro dātabbo’’ti paṭikkhipitabbo. Atha ‘‘eso puggalo sabbehi amhehi vuḍḍhataro aggāsanaṃ aggodakaṃ aggapiṇḍaṃ arahati, dhuvavāsatthāya vihāro pana tassa dātabboti aṭṭhakathācariyehi na vutto’’ti vatvā paṭikkhipitabbo. Atha ‘‘dhammakathiko, vinayadharo, gaṇavācakaācariyo’’ti vutte ‘‘eso dhuvavāsatthāya dinnavihārassa anucchaviko, etassa dātabbo’’ti anumoditabbo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā gaṇavācakaācariyassa vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento dhuvavāsatthāya vihāraṃ sammannitvā detī’’ti vacanato viññāyati (pāci. aṭṭha. 129; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā). त्यानंतर या तिन्ही विधानांची परस्परांशी तुलना (मेळ) केली पाहिजे. त्यामध्ये, संघाच्या मालकी हक्कामुळे संघाला विचारले पाहिजे: 'तुम्हाला कोणता पुद्गल (भिक्खू) पसंत आहे?' विचारल्यावर 'हा' असे म्हटल्यास, 'तो का पसंत आहे?' असे विचारून, 'हा पुद्गल आम्हाला चीवर इत्यादी प्रत्ययांनी (गरजांनी) उपकृत करतो, तो आमचा नातेवाईक (ज्ञातिसालोहित), उपाध्याय, आचार्य, सद्धिविहारिक, अंतेवासिक, समानोपाध्याय, समानाचार्य, प्रिय मित्र आहे, तो लाभी (लाभ मिळवणारा) आणि यशस्वी आहे, म्हणून तो आम्हाला पसंत आहे' असे म्हटल्यास, 'केवळ एवढ्यावरून कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार दिला जाऊ शकत नाही' असे म्हणून ते नाकारले पाहिजे. त्यानंतर, 'हा पुद्गल आम्हा सर्वांपेक्षा ज्येष्ठ असून श्रेष्ठ आसन, श्रेष्ठ पाणी आणि श्रेष्ठ अन्न मिळण्यास पात्र आहे, परंतु कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी त्याला विहार दिला पाहिजे असे अट्ठकथाचार्यांनी म्हटलेले नाही' असे सांगून ते नाकारले पाहिजे. त्यानंतर, 'तो धम्मकथिक, विनयधर किंवा गणवाचक आचार्य (धर्माचे अध्यापन करणारे आचार्य) आहे' असे म्हटल्यास, 'हा कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी दिलेल्या विहारासाठी योग्य आहे, यालाच तो दिला पाहिजे' असे म्हणून त्याचे अनुमोदन केले पाहिजे. हे कसे समजते? असे विचारल्यास, 'परंतु संघ भांडारिक किंवा धम्मकथिक, विनयधर इत्यादींच्या किंवा गणवाचक आचार्यांच्या अत्यंत उपकारकतेचा आणि गुणांच्या विशिष्टतेचा विचार करून कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार संमत करून देतो' या वचनावरून हे समजते. Idha [Pg.80] pana sādhakapāṭhe ‘‘bhaṇḍāgārikassa vā’’ti vijjamāne kasmā sādhyavacane bhaṇḍāgāriko na vuttoti? Etarahi bhaṇḍāgārassa abhāvā. Yadi kesuci vihāresu bhaṇḍāgāraṃ sammanneyya, so bhaṇḍāgāravihāre nisinno saṅghassa pattacīvararakkhaṇādikaṃ upakāraṃ kareyya, tassa bahūpakārataṃ sallakkhento saṅgho bhaṇḍāgārikassa phāsukaṃ āvāsaṃ etarahipi dhuvavāsatthāya dadeyya, so tassa visuṃ dhuvavāsavihāroti. Ettha sādhakapāṭhe ‘‘dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā’’tiādisaddena bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo paṇḍito byatto medhāvī lajjī kukkuccako sikkhākāmoti vuttaguṇavante saṅgaṇhāti. Athāpi ‘‘eso puggalo bahussuto uddesaparipucchādīhi bhikkhūnaṃ bahūpakāro saṅghabhāranitthārako’’ti vadati, ‘‘sādhu esopi phāsukāvāsassa araho, anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dhuvavāsatthāya vihāro etassapi dātabbo’’ti vatvā anumoditabbo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Saṅgho pana bahussutassa uddesaparipucchādīhi bahūpakārassa bhāranitthārakassa phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā detī’’ti (mahāva. aṭṭha. 343) vacanato viññāyati. परंतु येथे, साधकपाठात (प्रमाण वाक्यात) "भण्डागारिकस्स वा" (भांडारिकाला किंवा) असे स्पष्ट असताना, साध्यवचनात (सिद्ध करायच्या विधानात) "भण्डागारिक" (भांडारिक) असा उल्लेख का केला नाही? अशी शंका उपस्थित होऊ शकते. सध्याच्या काळात भांडाराचा (भण्डागार) अभाव असल्यामुळे त्याचा उल्लेख केला नाही. जर काही विहारांमध्ये भांडार (भण्डागार) संमत केले गेले, तर तो भांडारिक विहारात राहून संघाच्या पात्र-चीवर इत्यादींच्या रक्षणाचा उपकार करेल. त्याच्या या बहुउपकारी वृत्तीची नोंद घेऊन संघ भांडारिकाला सध्याच्या काळातही कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी (ध्रुववासासाठी) अनुकूल असा आवास देऊ शकतो. तो त्याचा स्वतंत्र कायमस्वरूपी विहार होईल. येथे साधकपाठात "धम्मकथिकविनयधरादीनं वा" यातील "आदि" शब्दाने बहुश्रुत, आगम जाणणारा, धम्मधर, विनयधर, मातिकाधर, पंडित, चतुर, मेधावी, लज्जी (पापाची लाज बाळगणारा), कुक्कुच्चक (विनयाबाबत साशंक असणारा) आणि शिक्षाकाम (शिक्षेची इच्छा बाळगणारा) अशा पूर्वोक्त गुणवंतांचा संग्रह होतो. तसेच, "हा मनुष्य बहुश्रुत आहे, उद्देस (पाठ) आणि परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) इत्यादींद्वारे भिक्खूंचा मोठा उपकारी आहे आणि संघाचा भार वाहणारा आहे" असे जर कोणी म्हटले, तर "उत्तम, हा देखील अनुकूल आवासास पात्र आहे, त्याला न उठवता (अनुट्ठापनीय करून) कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार दिला पाहिजे" असे म्हणून त्याचे अनुमोदन करावे. हे कशावरून समजते? "परंतु संघ बहुश्रुत, उद्देस-परिपुच्छा इत्यादींद्वारे बहुउपकारी आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूला न उठवता अनुकूल आवास देतो" या (महावग्ग अट्ठकथा ३४३ मधील) वचनावरून हे समजते. Athāpi ‘‘ayaṃ puggalo dhammakathiko vinayadharo gaṇavācakācariyo saṅghassa bahūpakāro visiṭṭhaguṇayutto’’ti vadati, ‘‘sādhu etassapi puggalassa dhuvavāsatthāya vihāraṃ sallakkhetvā sammannitvāva dātabbo’’ti vatvā anumoditabbo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Saṅgho pana bhaṇḍāgārikassa vā dhammakathikavinayadharādīnaṃ vā gaṇavācakācariyassa vā bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhetvā dhuvavāsatthāya [Pg.81] vihāraṃ sammannitvā detī’’ti (pāci. aṭṭha. 120; kaṅkhā. aṭṭha. anupakhajjasikkhāpadavaṇṇanā) vacanato viññāyati. तसेच, "हा मनुष्य धम्मकथिक, विनयधर, गणवाचकाचार्य (समूहाला शिकवणारा आचार्य), संघाचा मोठा उपकारी आणि विशिष्ट गुणांनी युक्त आहे" असे जर कोणी म्हटले, तर "उत्तम, या व्यक्तीच्याही कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहाराचा विचार करून, तो संमत करूनच दिला पाहिजे" असे म्हणून त्याचे अनुमोदन करावे. हे कशावरून समजते? "परंतु संघ भांडारिकाच्या किंवा धम्मकथिक, विनयधर इत्यादींच्या किंवा गणवाचकाचार्यांच्या बहुउपकारी वृत्तीची आणि गुणांच्या वैशिष्ट्याची नोंद घेऊन, कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार संमत करून देतो" या (पाचित्तिय अट्ठकथा १२०; कङ्खावितरणी अट्ठकथा अनुपहज्जसिक्खापदवर्णना मधील) वचनावरून हे समजते. Athāpi ‘‘eso puggalo bahussuto saṅghabhāranitthārako’’ti vadati, ‘‘sādhu etassapi anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dātabbo’’ti vatvā anumoditabbo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Bahussutassa saṅghabhāranitthārakassa bhikkhuno anuṭṭhāpanīyasenāsanampī’’ti parivāraṭṭhakathāyaṃ (pari. aṭṭha. 495-496) vuttattā viññāyati. Tato ‘‘evaṃ duvaṅgasampanno puggalo antosīmaṭṭho vā bahisīmaṭṭho vā’’ti pucchitvā ‘‘antosīmaṭṭho’’ti vutte ‘‘sādhu suṭṭhu tassa dātabbo’’ti sampaṭicchitabbaṃ. ‘‘Bahisīmaṭṭho’’ti vutte ‘‘na dātabbo’’ti paṭikkhipitabbaṃ. Kasmāti ce? ‘‘Na, bhikkhave, nissīme ṭhitassa senāsanaṃ gāhetabbaṃ, yo gāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 318) vacanatoti. तसेच, "हा मनुष्य बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणारा आहे" असे जर कोणी म्हटले, तर "उत्तम, यालाही न उठवता (अनुट्ठापनीय करून) विहार दिला पाहिजे" असे म्हणून त्याचे अनुमोदन करावे. हे कशावरून समजते? "बहुश्रुत आणि संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूला न उठवता येणारे सेनासन (आवास) देखील दिले पाहिजे" असे परिवार अट्ठकथेमध्ये (४९५-४९६) म्हटल्यामुळे हे समजते. त्यानंतर, "अशा प्रकारे दोन अंगांनी (गुणांनी) संपन्न असलेली व्यक्ती सीमा-अंतर्गत (अंतोसीमा) आहे की सीमेबाहेर (बहिसीमा) आहे?" असा प्रश्न विचारून, जर "सीमा-अंतर्गत आहे" असे उत्तर मिळाले, तर "फार छान, त्याला तो दिला पाहिजे" असे म्हणून त्याचा स्वीकार करावा. जर "सीमेबाहेर आहे" असे उत्तर मिळाले, तर "दिला जाऊ नये" असे म्हणून ते नाकारावे. असे का नाकारावे? कारण भगवंतांनी म्हटले आहे: "भिक्खूंनो, सीमेबाहेर असलेल्याने सेनासन स्वीकारू नये. जो स्वीकारेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ति प्राप्त होईल" या वचनामुळे असे नाकारावे, हे लक्षात घ्यावे. Atha ‘‘duvaṅgasamannāgate antosīmaṭṭhe asati ekaṅgasamannāgato antosīmaṭṭho atthī’’ti pucchitvā ‘‘atthī’’ti vutte ‘‘sādhu suṭṭhu etassa dātabbo’’ti sampaṭicchitabbaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Bahūpakārataṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhentoti bhaṇḍāgārikassa bahūpakārataṃ dhammakathikādīnaṃ guṇavisiṭṭhatañca sallakkhento’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.119-121) ekekaṅgavasena āgatattā viññāyati. ‘‘Antosīmaṭṭho ekaṅgasamannāgatopi natthi, bahisīmaṭṭhova atthī’’ti vutte ‘‘āgantvā antosīme ṭhitassa dātabbo’’ti vattabbo. Kasmāti ce? ‘‘Asampattānampi upacārasīmaṃ paviṭṭhānaṃ antevāsikādīsu gaṇhantesu dātabbamevā’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) vacanato viññāyati. त्यानंतर, "दोन अंगांनी युक्त असलेला सीमा-अंतर्गत भिक्खू नसताना, एक अंगाने युक्त असलेला सीमा-अंतर्गत भिक्खू आहे का?" असा प्रश्न विचारून, जर "आहे" असे उत्तर मिळाले, तर "फार छान, त्याला तो दिला पाहिजे" असे म्हणून त्याचा स्वीकार करावा. हे कशावरून समजते? "बहुउपकारी वृत्ती आणि गुणांचे वैशिष्ट्य लक्षात घेऊन" म्हणजेच "भांडारिकाची बहुउपकारी वृत्ती आणि धम्मकथिक इत्यादींचे गुणवैशिष्ट्य लक्षात घेऊन" असे सारत्थदीपनीमध्ये (सारत्थदीपनी टीका, पाचित्तिय ३.११९-१२१) प्रत्येक अंगाच्या (गुणाच्या) आधारे स्वतंत्रपणे आल्यामुळे हे समजते. जर "एक अंगाने युक्त असलेला सीमा-अंतर्गत भिक्खू देखील नाही, केवळ सीमेबाहेर असलेलाच आहे" असे उत्तर मिळाले, तर "त्याने येऊन सीमेच्या आत थांबल्यावर त्याला दिला जावा" असे म्हणावे. असे का म्हणावे? कारण "अद्याप न पोहोचलेल्या परंतु उपचार सीमेत प्रवेश केलेल्या अंतेवासिक (शिष्य) इत्यादींनी तो स्वीकारला असता, तो दिलाच पाहिजे" असे अट्ठकथेमध्ये (महावग्ग अट्ठकथा ३७९) म्हटल्यामुळे हे समजते. Sace [Pg.82] pana ekaṅgayuttabhāvena vā duvaṅgayuttabhāvena vā samānā dve tayo bhikkhū antosīmāyaṃ vijjamānā bhaveyyuṃ, kassa dātabboti? Vaḍḍhatarassāti. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Na ca, bhikkhave, saṅghikaṃ yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhitabbaṃ, yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 311) vacanatoti. Sace pana antosīmāyaṃ ekaṅgayutto vā duvaṅgayutto vā bhikkhu natthi, sabbeva āvāsikā bālā abyattā, evaṃ sati kassa dātabboti? Yo taṃ vihāraṃ āgacchati āgantuko bhikkhu, so ce lajjī hoti pesalo bahussuto sikkhākāmo, so tehi āvāsikehi bhikkhūhi aññattha agamanatthaṃ saṅgahaṃ katvā so āvāso dātabbo. परंतु, जर एका अंगाने किंवा दोन अंगांनी युक्त असलेले समान गुणवत्तेचे दोन किंवा तीन भिक्खू सीमेच्या आत उपस्थित असतील, तर तो कोणाला दिला पाहिजे? तर जो ज्येष्ठ असेल त्याला दिला पाहिजे. हे कशावरून समजते? कारण भगवंतांनी म्हटले आहे: "भिक्खूंनो, संघाच्या मालकीच्या वस्तू ज्येष्ठतेनुसार देण्यास नकार देऊ नये. जो नकार देईल, त्याला दुक्कट आपत्ति प्राप्त होईल" या वचनावरून हे समजते. परंतु, जर सीमेच्या आत एक अंगाने किंवा दोन अंगांनी युक्त असलेला एकही भिक्खू नसेल आणि तेथील सर्वच निवासी भिक्खू (आवासिक) अज्ञानी व अकुशल असतील, तर अशा वेळी तो कोणाला दिला पाहिजे? जो आगंतुक भिक्खू त्या विहारात येईल, आणि जर तो लज्जी, शीलवान (पेसल), बहुश्रुत व शिक्षाकाम असेल, तर त्या निवासी भिक्खूंनी तो इतरत्र निघून जाऊ नये म्हणून त्याचा आदर-सत्कार (संग्रह) करून तो आवास त्याला दिला पाहिजे. Ayamattho kathaṃ jānitabboti ce? ‘‘Idha pana, bhikkhave, aññatarasmiṃ āvāse sambahulā bhikkhū viharanti bālā abyattā, te na jānanti uposathaṃ vā uposathakammaṃ vā pātimokkhaṃ vā pātimokkhuddesaṃ vā. Tattha añño bhikkhu āgacchati bahussuto āgatāgamo dhammadharo vinayadharo mātikādharo paṇḍito byatto medhāvī lajjī kukkuccako sikkhākāmo, tehi, bhikkhave, bhikkhūhi so bhikkhu saṅgahetabbo anuggahetabbo upalāpetabbo upaṭṭhāpetabbo cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakena. No ce saṅgaṇheyyuṃ anuggaṇheyyuṃ upalāpeyyuṃ upaṭṭhāpeyyuṃ cuṇṇena mattikāya dantakaṭṭhena mukhodakena, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 163) sammāsambuddhena paññattattā, aṭṭhakathāyañca (mahāva. aṭṭha. 163) ‘‘saṅgahetabboti ‘sādhu, bhante, āgatattha, idha bhikkhā sulabhā sūpabyañjanaṃ atthi, vasatha anukkaṇṭhamānā’ti evaṃ piyavacanena saṅgahetabbo, punappunaṃ tathākaraṇavasena anuggahetabbo, ‘āma vasissāmī’ti paṭivacanadāpanena [Pg.83] upalāpetabbo. Atha vā catūhi paccayehi saṅgahetabbo ceva anuggahetabbo ca, piyavacanena upalāpetabbo, kaṇṇasukhaṃ ālapitabboti attho, cuṇṇādīhi upaṭṭhāpetabbo. Āpatti dukkaṭassāti sace sakalopi saṅgho na karoti, sabbesaṃ dukkaṭaṃ. Idha neva therā, na daharā muccanti, sabbehi vārena upaṭṭhātabbo, attano vāre anupaṭṭhahantassa āpatti. Tena pana mahātherānaṃ pariveṇasammajjanadantakaṭṭhadānādīni na sāditabbāni. Evampi sati mahātherehi sāyaṃpātaṃ upaṭṭhānaṃ āgantabbaṃ. Tena pana tesaṃ āgamanaṃ ñatvā paṭhamataraṃ mahātherānaṃ upaṭṭhānaṃ gantabbaṃ. Sacassa saddhiṃcarā bhikkhū upaṭṭhākā atthi, ‘mayhaṃ upaṭṭhākā atthi, tumhe appossukkā viharathā’ti vattabbaṃ. Athāpissa saddhiṃ carā natthi, tasmiṃyeva pana vihāre eko vā dve vā vattasampannā vadanti ‘mayhaṃ therassa kattabbaṃ karissāma, avasesā phāsu viharantū’ti, sabbesaṃ anāpattī’’ti vuttattā. Evaṃ tādisaṃ bahisīmato antosīmamāgataṃ lajjīpesalabahussutasikkhākāmabhūtaṃ bhikkhuṃ antosīmāya dhuvanivāsatthāya phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dātabboti viññāyati. हा अर्थ कसा समजून घ्यावा? सम्यक्संबुद्धांनी असे प्रज्ञप्त केले आहे की: "भिक्खूंनो, येथे एखाद्या विहारात अनेक अज्ञानी व अकुशल भिक्खू राहतात. त्यांना उपोसथ, उपोसथकर्म, पातिमोक्ख किंवा पातिमोक्खुद्देस (पातिमोक्खाचे वाचन) माहीत नसते. तेथे दुसरा एखादा बहुश्रुत, आगम जाणणारा, धम्मधर, विनयधर, मातिकाधर, पंडित, चतुर, मेधावी, लज्जी, कुक्कुच्चक आणि शिक्षाकाम भिक्खू येतो. भिक्खूंनो, त्या भिक्खूंनी त्या भिक्खूचा आदर-सत्कार (संग्रह) केला पाहिजे, त्याला पाठिंबा (अनुग्रह) दिला पाहिजे, त्याला अनुकूल करून घेतले पाहिजे आणि स्नानचूर्ण, माती, दंतकाष्ठ व मुखोदक (तोंड धुण्याचे पाणी) देऊन त्याची सेवा-शुश्रूषा (उपस्थान) केली पाहिजे. जर त्यांनी स्नानचूर्ण, माती, दंतकाष्ठ व मुखोदक देऊन त्याचा आदर-सत्कार केला नाही, पाठिंबा दिला नाही, अनुकूल करून घेतले नाही आणि सेवा केली नाही, तर त्यांना दुक्कट आपत्ति प्राप्त होईल" (महावग्ग १६३). आणि अट्ठकथेमध्ये (महावग्ग अट्ठकथा १६३) म्हटले आहे: "आदर-सत्कार (संग्रह) करावा म्हणजे - भंते, आपले येणे चांगले झाले, येथे भिक्षा सहज मिळते, भाजी-आमटी (सूपव्यंजन) उपलब्ध आहे, आपण येथे कोणतीही चिंता न करता राहावे - अशा प्रिय वचनांनी त्याचा आदर-सत्कार करावा. वारंवार तसे करण्याद्वारे त्याला पाठिंबा द्यावा. 'होय, मी राहीन' असे उत्तर मिळवून त्याला अनुकूल करून घ्यावे. किंवा चार प्रत्ययांनी (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) त्याचा आदर-सत्कार व पाठिंबा द्यावा, प्रिय वचनांनी त्याला अनुकूल करावे, कानाला सुखद वाटणारे शब्द बोलावेत, असा याचा अर्थ आहे. स्नानचूर्ण इत्यादींनी त्याची सेवा करावी. दुक्कट आपत्ति म्हणजे - जर संपूर्ण संघाने देखील हे केले नाही, तर सर्वांना दुक्कट आपत्ति प्राप्त होते. येथे थेर (ज्येष्ठ) किंवा दहर (तरुण) कोणीही सुटू शकत नाही. सर्वांनी पाळीपाळीने सेवा करावी. स्वतःच्या पाळीत सेवा न करणाऱ्याला आपत्ति प्राप्त होते. परंतु, महाथेरांनी (अतिशय ज्येष्ठ भिक्खूंनी) विहाराची झाडलोट करणे, दंतकाष्ठ देणे इत्यादी सेवा स्वीकारू नयेत. असे असले तरी, महाथेरांनी सकाळी व संध्याकाळी सेवेच्या ठिकाणी यावे. त्या भिक्खूने त्यांचे येणे जाणून सर्वात आधी महाथेरांच्या सेवेसाठी जावे. जर त्याच्यासोबत राहणारे भिक्खू त्याचे सेवक असतील, तर 'माझे सेवक आहेत, तुम्ही काळजी न करता राहावे' असे त्यांना सांगावे. जर त्याच्यासोबत राहणारे सेवक नसतील, परंतु त्याच विहारातील एक किंवा दोन व्रतसंपन्न भिक्खू म्हणतात की, 'आम्ही आमच्या थेरांची आवश्यक ती सेवा करू, बाकीच्यांनी सुखाने राहावे', तर सर्वांना अनापत्ति (आपत्ति न लागणे) होते." या वचनावरून हे समजते. अशा प्रकारे, सीमेबाहेरून सीमेच्या आत आलेल्या, लज्जी, शीलवान, बहुश्रुत व शिक्षाकाम असलेल्या भिक्खूला सीमेच्या आत कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी अनुकूल असा आवास न उठवता दिला पाहिजे, हे समजते. Nanu ca ‘‘na, bhikkhave, nissīme ṭhitassa senāsanaṃ gāhetabbaṃ, yo gāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 318) bhagavatā vuttaṃ, atha kasmā nissīmato āgatassa dhuvavāsatthāya vihāro dātabboti? Vuccate – ‘‘nissīme ṭhitassā’’ti idaṃ anādare sāmivacanaṃ, tasmā nissīme ṭhitaṃyeva senāsanaṃ na gāhetabbanti attho daṭṭhabbo, na nissīme ṭhitassa tassa bhikkhussa antosīmaṃ paviṭṭhassapi senāsanaṃ na gāhetabbanti attho, tasmā pubbe bahisīmāyaṃ ṭhitepi idāni antosīmaṃ paviṭṭhakālato paṭṭhāya catupaccayabhāgo labbhati. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ [Pg.84] (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘asukavihāre kira bahuṃ cīvaraṃ uppannanti sutvā yojanantarikavihāratopi bhikkhū āgacchanti, sampattasampattānaṃ ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dātabba’’nti. Antosīmaṭṭhesu pātimokkhaṃ uddisituṃ asakkontesu yattha pātimokkhuddesako atthi, so āvāso gantabbo hoti. Antovassepi pātimokkhuddesakena vinā vassaṃ vasituṃ na labhati. Yattha pātimokkhuddesako atthi, tattha gantvā vassaṃ vasitabbaṃ, tasmā bahisīmato āgatopi lajjīpesalabahussutasikkhākāmabhikkhu saṅgahetabbo hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā – पण भगवंतांनी तर म्हटले आहे की: "भिक्खूंनो, सीमेबाहेर असलेल्याने सेनासन स्वीकारू नये. जो स्वीकारेल, त्याला दुक्कट आपत्ति प्राप्त होईल" (चुल्लवग्ग ३१८). मग सीमेबाहेरून आलेल्याला कायमस्वरूपी वास्तव्यासाठी विहार का दिला पाहिजे? यावर उत्तर दिले जाते - "निस्सीमे ठितस्स" (सीमेबाहेर असलेल्याचे) हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. त्यामुळे सीमेबाहेर राहूनच सेनासन स्वीकारू नये, असा अर्थ घ्यावा. सीमेबाहेर असलेल्या त्या भिक्खूने सीमेच्या आत प्रवेश केल्यावरही सेनासन स्वीकारू नये, असा याचा अर्थ नाही. म्हणूनच, पूर्वी सीमेबाहेर राहिलेला असला तरी, आता सीमेच्या आत प्रवेश केल्याच्या वेळेपासून त्याला चार प्रत्ययांचा (चतुप्रत्यय) भाग मिळतो. कारण अट्ठकथेमध्ये (महावग्ग अट्ठकथा ३७९) म्हटले आहे: "अमुक विहारात पुष्कळ चीवर उत्पन्न झाले आहे असे ऐकून एका योजनेच्या अंतरावरील विहारातूनही भिक्खू येतात. जे जे पोहोचतात, त्यांना त्यांच्या थांबण्याच्या ठिकाणापासून प्रारंभ करून चीवर दिले पाहिजे." सीमेच्या आत राहणारे भिक्खू पातिमोक्खाचे वाचन करण्यास असमर्थ असतील, तर ज्या विहारात पातिमोक्ख वाचक (पातिमोक्खुद्देसक) असेल, त्या विहारात जावे लागते. वर्षावासातही पातिमोक्ख वाचकाशिवाय वर्षावास करणे शक्य नसते. ज्या विहारात पातिमोक्ख वाचक असेल, तेथे जाऊन वर्षावास केला पाहिजे. म्हणूनच, सीमेबाहेरून आलेला असला तरी लज्जी, शीलवान, बहुश्रुत व शिक्षाकाम भिक्खूचा आदर-सत्कार (संग्रह) केला पाहिजे. भगवंतांनी देखील म्हटले आहे की - ‘‘Idha pana, bhikkhave, aññatarasmiṃ āvāse tadahuposathe sambahulā bhikkhū viharanti bālā abyattā, te na jānanti uposathaṃ vā uposathakammaṃ vā pātimokkhaṃ vā pātimokkhuddesaṃ vā. Tehi, bhikkhave, bhikkhūhi eko bhikkhu sāmantā āvāsā sajjukaṃ pāhetabbo ‘gacchāvuso saṃkhittena vā vitthārena vā pātimokkhaṃ pariyāpuṇitvā āgacchā’ti. Evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ. No ce labhetha, tehi, bhikkhave, bhikkhūhi sabbeheva yattha jānanti uposathaṃ vā uposathakammaṃ vā pātimokkhaṃ vā pātimokkhuddesaṃ vā, so āvāso gantabbo. No ce gaccheyyuṃ, āpatti dukkaṭassa. Idha pana, bhikkhave, aññatarasmiṃ āvāse sambahulā bhikkhū vassaṃ vasanti bālā abyattā, te na jānanti uposathaṃ vā uposathakammaṃ vā pātimokkhaṃ vā pātimokkhuddesaṃ vā. Tehi, bhikkhave, bhikkhūhi eko bhikkhu sāmantā āvāsā sajjukaṃ pāhetabbo ‘gacchāvuso saṃkhittena vā vitthārena vā pātimokkhaṃ pariyāpuṇitvā āgacchā’ti. Evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ. No ce labhetha, eko bhikkhu sattāhakālikaṃ [Pg.85] pāhetabbo ‘gacchāvuso saṃkhittena vā vitthārena vā pātimokkhaṃ pariyāpuṇitvā āgacchā’ti. Evañcetaṃ labhetha, iccetaṃ kusalaṃ. No ce labhetha, na, bhikkhave, tehi bhikkhūhi tasmiṃ āvāse vassaṃ vasitabbaṃ, vaseyyuṃ ce, āpatti dukkaṭassāti’’ (mahāva. 163). येथे (या शासनात), भिक्खूहो! एखाद्या विहारात उपोसथाच्या दिवशी अनेक अज्ञानी व अकुशल भिक्खू राहत असतील, आणि त्यांना उपोसथ, उपोसथकर्म, पातिमोक्ख किंवा पातिमोक्खुद्देस माहीत नसेल. तर भिक्खूहो, त्या भिक्खूंनी शेजारच्या विहारातून एका भिक्खूला तात्काळ (त्याच दिवशी परत येण्याच्या अटीवर) पाठवावे आणि सांगावे की, 'आयुष्यमाना, तू जा आणि संक्षेपाने किंवा विस्ताराने पातिमोक्ख शिकून परत ये.' जर त्यांना असा भिक्खू मिळाला, तर ते उत्तम आहे. जर मिळाला नाही, तर भिक्खूहो, त्या सर्व भिक्खूंनी मिळून ज्या विहारात उपोसथ, उपोसथकर्म, पातिमोक्ख किंवा पातिमोक्खुद्देस माहीत आहे, त्या विहारात जावे. जर ते गेले नाहीत, तर त्यांना दुक्कट आपत्ति (दोष) प्राप्त होतो. येथेच, भिक्खूहो, एखाद्या विहारात अनेक अज्ञानी व अकुशल भिक्खू वर्षावास करत असतील, आणि त्यांना उपोसथ, उपोसथकर्म, पातिमोक्ख किंवा पातिमोक्खुद्देस माहीत नसेल. तर भिक्खूहो, त्या भिक्खूंनी शेजारच्या विहारातून एका भिक्खूला तात्काळ पाठवावे आणि सांगावे की, 'आयुष्यमाना, तू जा आणि संक्षेपाने किंवा विस्ताराने पातिमोक्ख शिकून परत ये.' जर त्यांना असा भिक्खू मिळाला, तर ते उत्तम आहे. जर मिळाला नाही, तर एका भिक्खूला सात दिवसांच्या कालावधीसाठी पाठवावे की, 'आयुष्यमाना, तू जा आणि संक्षेपाने किंवा विस्ताराने पातिमोक्ख शिकून परत ये.' जर त्यांना असा भिक्खू मिळाला, तर ते उत्तम आहे. जर मिळाला नाही, तर भिक्खूहो, त्या भिक्खूंनी त्या विहारात वर्षावास करू नये. जर त्यांनी केला, तर त्यांना दुक्कट आपत्ति प्राप्त होते. Evaṃ bahisīmato āgatassapi saṅghassa upakāraṃ kātuṃ sakkontassa visiṭṭhaguṇayuttassa dātabbabhāvo viññāyati, tasmā ‘‘amhākaṃ gaṇo na hoti, amhākaṃ vaṃso paveṇī na hoti, amhākaṃ sandiṭṭhasambhatto na hotī’’tiādīni vatvā na paṭikkhipitabbo. Gaṇādibhāvo hi appamāṇaṃ, yathāvuttabahūpakāratādibhāvoyeva pamāṇaṃ. Sāmaggikaraṇato paṭṭhāya hi samānagaṇo hoti. Tathā hi ukkhittānuvattakānaṃ laddhinānāsaṃvāsakānampi laddhivissajjanena tividhaukkhepanīyakammakatānaṃ kammanānāsaṃvāsakānampi osāraṇaṃ katvā sāmaggikaraṇena saṃvāso bhagavatā anuññāto. Alajjiṃ pana bahussutampi saṅgahaṃ kātuṃ na vaṭṭati. So hi alajjīparisaṃ vaḍḍhāpeti, lajjīparisaṃ hāpeti. Bhaṇḍanakārakaṃ pana vihāratopi nikkaḍḍhitabbaṃ. Tathā hi ‘‘bhaṇḍanakārakakalahakārakameva sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ labhati. So hi pakkhaṃ labhitvā saṅghampi bhindeyya. Alajjīādayo pana attano vasanaṭṭhānatoyeva nikkaḍḍhitabbā, sakalasaṅghārāmato nikkaḍḍhituṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 128) vuttaṃ. अशा प्रकारे, सीमेबाहेरून आलेल्या परंतु संघाचे कल्याण करण्यास समर्थ असलेल्या आणि विशिष्ट गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला (विहार) दिला पाहिजे हे समजते. म्हणून, 'हा आमच्या गणाचा (गटाचा) नाही, हा आमच्या वंशाचा किंवा परंपरेचा नाही, हा आमचा परिचित किंवा मित्र नाही' असे म्हणून त्याला नाकारले जाऊ नये. कारण गणादी असणे हे प्रमाण (महत्त्वाचे) नाही, तर वर सांगितल्याप्रमाणे अत्यंत उपकारक असणे हेच प्रमाण आहे. कारण सलोखा (सामग्गी) प्रस्थापित झाल्यापासूनच समान गण तयार होतो. म्हणूनच, संघातून बहिष्कृत केलेल्यांचे समर्थन करणाऱ्या किंवा भिन्न संवासातील (मतांचे) असलेल्या भिक्खूंनीही आपले मत सोडल्यास, तसेच तीन प्रकारच्या उक्खेपनीय कर्माने दंडित झालेल्या भिन्न संवासातील भिक्खूंनाही संघात परत घेऊन (ओसारणा करून) आणि सलोखा प्रस्थापित करून त्यांच्याशी संवास (एकत्र राहणे) करण्यास भगवंतांनी अनुमती दिली आहे. परंतु, एखादा भिक्खू बहुश्रुत असला तरी तो जर अलज्जी (निर्लज्ज/शीलहीन) असेल, तर त्याचा संग्रह (आदर-सत्कार) करणे योग्य नाही. कारण तो अलज्जी लोकांच्या समूहाची वृद्धी करतो आणि लज्जी (शीलवान) लोकांच्या समूहाला कमी करतो. भांडखोर भिक्खूला तर विहारातूनही हाकलून दिले पाहिजे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे की: 'भांडण करणाऱ्या आणि कलह माजवणाऱ्या भिक्खूला संपूर्ण संघारामातून हाकलून देण्याचा अधिकार आहे. कारण तो स्वतःचा गट तयार करून संघात फूट पाडू शकतो. परंतु अलज्जी इत्यादी भिक्खूंना केवळ त्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणावरूनच बाहेर काढले पाहिजे, संपूर्ण संघारामातून बाहेर काढणे योग्य नाही.' Vuḍḍhāpacāyanādisāmaggirasarahitaṃ visabhāgapuggalampi saṅgahaṃ kātuṃ na labhati. Vuttañhi ‘‘evarūpena hi visabhāgapuggalena ekavihāre vā ekapariveṇe vā vasantena attho natthi, tasmā sabbatthevassa nivāso vārito’’ti (pāci. aṭṭha. 122), tasmā āvāsiko vā hotu āgantuko vā, sagaṇo vā hotu aññagaṇo [Pg.86] vā, bahussutasīlavantabhūto bhikkhu saṅgahetabbo. Vuttañhi bhagavatā – ज्येष्ठांचा आदर करणे इत्यादी सलोख्याच्या रसाने रहित असलेल्या आणि विसंगत स्वभाव असलेल्या (विसभाग) व्यक्तीचाही संग्रह करता येत नाही. कारण असे म्हटले आहे की: 'अशा विसंगत स्वभावाच्या व्यक्तीसोबत एकाच विहारात किंवा एकाच परिवेणात (परिसरात) राहण्याने काहीच लाभ होत नाही, म्हणून सर्व ठिकाणी त्याचा निवास वर्ज्य केला आहे.' म्हणूनच, तो भिक्खू निवासी असो वा आगंतुक (पाहुणा), आपल्या गणाचा असो वा दुसऱ्या गणाचा, जर तो बहुश्रुत आणि शीलवान असेल, तर त्याचा संग्रह केला पाहिजे. कारण भगवंतांनी म्हटले आहे – ‘‘Bahussutaṃ dhammadharaṃ, sappaññaṃ buddhasāvakaṃ; Nekkhaṃ jambonadasseva, ko taṃ nanditumarahati; Devāpi naṃ pasaṃsanti, brahmunāpi pasaṃsito’’ti. (a. ni. 4.6) – 'जो बहुश्रुत आहे, धम्म धारण करणारा (धम्मधर) आहे, प्रज्ञावान बुद्धश्रावक आहे, आणि जंबू नदीतील शुद्ध सोन्याच्या नाण्यासारखा निष्कलंक आहे, अशा व्यक्तीची निंदा करण्यास कोण पात्र असेल? देवही त्याची प्रशंसा करतात आणि ब्रह्मदेवानेही त्याची प्रशंसा केली आहे.' Ayaṃ antosīmaṭṭhena saṅghena bahūpakāratāguṇavisiṭṭhatāsaṅkhātehi guṇehi yuttassa saṅghabhāranitthārakassa bhikkhuno phāsukaṃ āvāsaṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā dāne vinicchayo. हा, सीमेच्या आत राहणाऱ्या संघाने, अत्यंत उपकारक असणे आणि विशिष्ट गुणांनी युक्त असणे या गुणांनी संपन्न असलेल्या व संघाचा भार वाहणाऱ्या भिक्खूला सुखकारक आणि निष्कासन न करता येणारा (अविस्थापनीय/स्थायी) विहार देण्याबाबतचा निर्णय आहे. Yadā pana saṅghatthero jarādubbalatāya vā rogapīḷitatāya vā vivekajjhāsayatāya vā gaṇaṃ apariharitukāmo aññassa dātukāmo, attano accayena vā kalahavivādābhāvamicchanto saddhivihārikādīnaṃ niyyātetukāmo hoti, tadā na attano issaravatāya dātabbaṃ, ayaṃ vihāro saṅghiko, tasmā saṅghaṃ sannipātāpetvā taṃ kāraṇaṃ ācikkhitvā bahūpakāratāguṇavisiṭṭhatāyuttapuggalo vicināpetabbo. Tato saṅgho cattāri agatigamanāni anupagantvā bhagavato ajjhāsayānurūpaṃ lajjīpesalabahussutasikkhākāmabhūtaṃ puggalaṃ vicinitvā ‘‘ayaṃ bhikkhu imassa vihārassa anucchaviko’’ti āroceti. Mahātherassapi tameva ruccati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce ruccati, attano bhārabhūtaṃ vuttappakāraaṅgaviyuttaṃ puggalaṃ dātukāmo hoti. Evaṃ sante saṅgho chandādiagatiṃ na gacchati, puggalova gacchati, tasmā saṅghasseva anumatiyā vihāro dātabbo. परंतु जेव्हा संघाचे थेर (ज्येष्ठ भिक्खू) वृद्धत्वामुळे, आजारपणामुळे किंवा एकांताच्या इच्छेमुळे संघाचा कार्यभार सांभाळण्यास असमर्थ असतात आणि तो दुसऱ्याला देऊ इच्छितात, किंवा आपल्या मृत्यूनंतर भांडण-तंटे होऊ नयेत म्हणून आपल्या सद्धि विहारिकादी (शिष्यादी) भिक्खूंना तो सोपवू इच्छितात, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या मालकी हक्काने तो देऊ नये. कारण हा विहार सांघिक (संघाचा) आहे. म्हणून त्यांनी संघाला एकत्रित करून, ते कारण सांगून, अत्यंत उपकारक व विशिष्ट गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीची निवड करावी. त्यानंतर संघाने चार प्रकारच्या अगतिकडे (पक्षपाताकडे) न जाता, भगवंतांच्या इच्छेनुसार लज्जी (शीलवान), प्रियशील (पेसल), बहुश्रुत आणि शिक्षेची (सिक्खा) इच्छा बाळगणाऱ्या व्यक्तीची निवड करून सांगावे की, 'हा भिक्खू या विहारासाठी योग्य आहे.' जर महाथेरांनाही तेच मान्य असेल, तर ते उत्तम आहे. जर त्यांना ते मान्य नसेल आणि ते आपल्या मर्जीतील परंतु वर सांगितलेल्या गुणांनी रहित असलेल्या व्यक्तीला तो देऊ इच्छित असतील, तर अशा वेळी संघाने छंद (आवड) इत्यादी अगतिकडे जाऊ नये, तर केवळ ती व्यक्तीच अगतिकडे जाते. म्हणून संघाच्या संमतीनेच विहार दिला पाहिजे. Sace pana saṅgho yaṃ kañci āmisaṃ labhitvā yathāvuttaguṇaviyuttassa bhikkhuno dātukāmo hoti, puggalo [Pg.87] pana bhagavato ajjhāsayānurūpaṃ vuttappakāraaṅgayuttabhūtasseva bhikkhussa dātukāmo, tadā puggalopi saṅghapariyāpannoyevāti katvā dhammakammakārakassa puggalasseva anumatiyā vihāro dātabbo, na saṅghānumatiyā. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.538-539) ‘‘sace saṅgho kiñci labhitvā āmisagarukatāya na nivāreti, eko bhikkhu nivāreti, sova bhikkhu issaro. Saṅghikesu hi kammesu yo dhammakammaṃ karoti, sova issaro’’ti. Vuttañhi – परंतु जर संघाने काही भौतिक लाभ (आमिष) मिळवून वर सांगितलेल्या गुणांनी रहित असलेल्या भिक्खूला विहार देण्याची इच्छा केली, आणि एखाद्या व्यक्तीने (भिक्खूने) भगवंतांच्या इच्छेनुसार वर सांगितलेल्या गुणांनी युक्त असलेल्या भिक्खूलाच तो देण्याची इच्छा केली, तर ती व्यक्ती देखील संघातच समाविष्ट असल्याने, धम्मकर्म करणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या संमतीनेच विहार दिला पाहिजे, संघाच्या संमतीने नाही. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'जर संघाने काही लाभ मिळवून आमिषाच्या लोभाने (अयोग्य भिक्खूला विहार देण्यापासून) रोखले नाही, आणि एका भिक्खूने रोखले, तर तोच भिक्खू त्याविषयीचा स्वामी (अधिकारी) ठरतो. कारण सांघिक कर्मांमध्ये जो धम्मकर्म करतो, तोच खरा स्वामी असतो.' कारण असे म्हटले आहे – ‘‘Chandā dosā bhayā mohā; Yo dhammaṃ ativattati; Nihīyati tassa yaso; Kāḷapakkheva candimā. 'जो भिक्खू राग (आवड), द्वेष, भय आणि मोह यांमुळे धम्माचे उल्लंघन करतो, त्याची कीर्ती कृष्ण पक्षातील चंद्राप्रमाणे क्षीण होत जाते.' ‘‘Chandā dosā bhayā mohā; Yo dhammaṃ nātivattati; Āpūrati tassa yaso; Sukkapakkheva candimā’’ti. (dī. ni. 3.246; a. ni. 4.17-18; pāri. 382, 386); 'जो भिक्खू राग, द्वेष, भय आणि मोह यांमुळे धम्माचे उल्लंघन करत नाही, त्याची कीर्ती शुक्ल पक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढत जाते.' Yadā pana theropi kiñci avatvā yathākammaṅgato, saṅghopi na kassaci vicāreti, evaṃ saṅghikavihāre abhikkhuke suññe vattamāne tasmiṃ dese yena kenaci sāsanassa vuddhimicchantena ācariyena antosīmaṭṭhakā bhikkhū evaṃ samussāhetabbā ‘‘mā tumhe āyasmanto evaṃ akattha, antosīmaṭṭhakesu bhikkhūsu bahūpakāratādiyuttaṃ puggalaṃ vicinatha, vicinitvā labhantā tassa puggalassa samaggena saṅghena dhuvavāsatthāya vihāraṃ anuṭṭhāpanīyaṃ katvā detha, no ce antosīmaṭṭhakesu bhikkhūsu alattha, atha bahisīmaṭṭhakesu bhikkhūsu vicinatha. Bahisīmaṭṭhakesu bhikkhūsu vicinitvā yathāvuttaaṅgayuttapuggale labbhamāne taṃ puggalaṃ antosīmaṃ pavesetvā [Pg.88] antosīmaṭṭhakassa saṅghassa anumatiyā dhuvavāsatthāya vihāraṃ sammannitvā anuṭṭhāpanīyaṃ katvā detha. Evaṃ karontā hi tumhe āyasmanto appicchakathā-santosakathā-sallekhakathā-pavivittakathāvīriyārambhakathā-sīlakathā-samādhikathā-paññākathā-vimuttikathā-vimuttiñāṇadassanakathāsaṅkhātadasakathāvatthusampannaṃ puggalaṃ upanissāya assutapubbaṃ dhammaṃ suṇissatha, sutapubbaṃ dhammaṃ pariyodāpissatha, kaṅkhaṃ vinodissatha, diṭṭhiṃ ujuṃ karissatha, cittaṃ pasādessatha. Yassa lajjino pesalassa bahussutassa sikkhākāmassa bhikkhuno bhikkhaṃ anusikkhamānā saddhāya vaḍḍhissanti, sīlena vaḍḍhissanti, sutena vaḍḍhissanti, cāgena vaḍḍhissanti, paññāya vaḍḍhissantī’’ti. Vuttañhetaṃ visuddhimagge (visuddhi. 1.14) ‘‘katamo upanissayagocaro dasakathāvatthuguṇasamannāgato kalyāṇamitto, yaṃ nissāya assutaṃ suṇāti, sutaṃ pariyodapeti, kaṅkhaṃ vitarati, diṭṭhiṃ ujuṃ karoti, cittaṃ pasādeti. Yassa vā anusikkhamāno saddhāya vaḍḍhati, sīlena vaḍḍhati, sutena vaḍḍhati, cāgena vaḍḍhati, paññāya vaḍḍhati, ayaṃ vuccati upanissayagocaro’’ti. Evaṃ samussāhetvā dhammakathaṃ katvā antosīmaṭṭhakasaṅgheneva dhuvavāsavihāro dāpetabboti. परंतु जेव्हा थेर देखील काही न बोलता कर्मानुसार निघून जातात आणि संघ देखील कोणाचा विचार करत नाही, अशा प्रकारे सांघिक विहार भिक्खू नसलेला आणि शून्य (रिकाम्या) अवस्थेत असताना, त्या प्रदेशात शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) वृद्धीची इच्छा करणाऱ्या कोणत्याही आचार्यांनी सीमेच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूंना असे प्रोत्साहित करावे की: 'आयुष्यमानांनो, तुम्ही असे करू नका. सीमेच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूंमध्ये अत्यंत उपकारक इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीची निवड करा. निवड केल्यावर जर अशी व्यक्ती मिळाली, तर संपूर्ण संघाने मिळून त्या व्यक्तीला कायमस्वरूपी राहण्यासाठी निष्कासन न करता येणारा (अविस्थापनीय) विहार द्यावा. जर सीमेच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूंमध्ये अशी व्यक्ती मिळाली नाही, तर सीमेबाहेर राहणाऱ्या भिक्खूंमध्ये शोध घ्यावा. सीमेबाहेर राहणाऱ्या भिक्खूंमध्ये शोध घेऊन वर सांगितलेल्या गुणांनी युक्त अशी व्यक्ती मिळाल्यास, त्या व्यक्तीला सीमेच्या आत आणून, सीमेच्या आत राहणाऱ्या संघाच्या संमतीने कायमस्वरूपी राहण्यासाठी विहाराची मंजुरी देऊन निष्कासन न करता येणारा विहार द्यावा. कारण असे केल्याने, आयुष्यमानांनो, तुम्ही अल्पेच्छता (अप्पिच्छकथा), संतुष्टी (संतोसकथा), संलेख (सल्लेखकथा), एकांतवास (पविवित्तकथा), वीर्य-आरंभ (वीरियारंभकथा), शील (सीलकथा), समाधी (समाधिकथा), प्रज्ञा (पञ्ञाकथा), विमुक्ती (विमुत्तिकथा) आणि विमुक्ती-ज्ञानदर्शन (विमुत्तिञाणदस्सनकथा) या दहा कथावस्तूंच्या गुणांनी संपन्न असलेल्या कल्याणामित्राचा आश्रय घेऊन, पूर्वी कधीही न ऐकलेला धम्म ऐकाल, ऐकलेला धम्म शुद्ध कराल, शंकांचे निरसन कराल, आपली दृष्टी सरळ कराल आणि चित्त प्रसन्न कराल. ज्या लज्जी, प्रियशील, बहुश्रुत आणि शिक्षेची इच्छा बाळगणाऱ्या भिक्खूचे अनुकरण करून इतर भिक्खू श्रद्धेने वाढतील, शीलाने वाढतील, श्रुताने (ज्ञानाने) वाढतील, त्यागाने वाढतील आणि प्रज्ञेने वाढतील.' विसुद्धिमग्गातही असे म्हटले आहे: 'कल्याणामित्र हा दहा कथावस्तूंच्या गुणांनी संपन्न असलेला उपनिस्सयगोचर (आश्रयस्थान) कोणता आहे? ज्याचा आश्रय घेऊन मनुष्य न ऐकलेला धम्म ऐकतो, ऐकलेला धम्म शुद्ध करतो, शंका पार करतो, दृष्टी सरळ करतो आणि चित्त प्रसन्न करतो. किंवा ज्याचे अनुकरण करून मनुष्य श्रद्धेने वाढतो, शीलाने वाढतो, श्रुताने वाढतो, त्यागाने वाढतो आणि प्रज्ञेने वाढतो, याला उपनिस्सयगोचर असे म्हणतात.' अशा प्रकारे प्रोत्साहित करून आणि धम्मकथा सांगून सीमेच्या आत राहणाऱ्या संघानेच कायमस्वरूपी राहण्यासाठी विहार दिला पाहिजे. Evaṃ jinasāsanassa, vaḍḍhikāmo supesalo; Akāsi paññavā bhikkhu, suṭṭhu āvāsanicchayanti. अशा प्रकारे, जिनशासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) वृद्धीची इच्छा करणाऱ्या, प्रियशील आणि प्रज्ञावान भिक्खूने विहाराचा निर्णय उत्तम प्रकारे केला. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंगहाची व्याख्या असलेल्या 'विनयालंकार' ग्रंथात Vihāravinicchayakathālaṅkāro. 'विहारविनिच्छयकथा-अलंकार' समाप्त झाला. 29. Kathinatthāravinicchayakathā २९. कठिन-आस्तार निर्णयाची चर्चा. 226. Evaṃ [Pg.89] catupaccayabhājanavinicchayaṃ kathetvā idāni kathinavinicchayaṃ kathetumāha ‘‘kathinanti ettha panā’’tiādi. Tattha kathinanti katamaṃ kathinaṃ? Samūhapaññatti. Na hi paramatthato kathinaṃ nāma eko dhammo atthi, purimavassaṃvutthā bhikkhū, anūnapañcavaggasaṅgho, cīvaramāso, dhammena samena uppannacīvarantiādīsu yesu nāmarūpesu samuppajjamānesu tesaṃ nāmarūpadhammānaṃ samūhasamavāyasaṅkhātaṃ samūhapaññattimattameva kathinaṃ. Ayamattho kathaṃ jānitabboti? ‘‘Tesaññeva dhammānaṃ saṅgaho samavāyo nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo, yadidaṃ kathina’’nti parivārapāḷiyaṃ (pari. 412) āgatattā ca, ‘‘tesaññeva dhammānanti yesu rūpādidhammesu sati kathinaṃ nāma hoti, tesaṃ samodhānaṃ missībhāvo. Nāmaṃ nāmakammantiādinā pana ‘kathina’nti idaṃ bahūsu dhammesu nāmamattaṃ, na paramatthato eko dhammo atthīti dassetī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pari. aṭṭha. 412) āgatattā ca, ‘‘yesu rūpādidhammesūti purimavassaṃvutthā bhikkhū, pañcahi anūno saṅgho, cīvaramāso, dhammena samena samuppannaṃ cīvaranti evamādīsu yesu rūpārūpadhammesu. Satīti santesu. Missībhāvoti saṃsaggatā samūhapaññattimattaṃ. Tenāha na paramatthato eko dhammo atthīti dassetī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. parivāra 2.412) āgatattā ca jānitabboti. २२६. अशा प्रकारे चार प्रत्ययांच्या (चीवर, पिंडपात, सेनासन, ग्लानप्रत्यय-भेषज) वाटणीचा निर्णय सांगून, आता कठिन (कठिन चीवर दान) निर्णय सांगण्यासाठी, 'कठिनन्ति एत्थ पना' इत्यादी वाक्य अठ्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे. त्या वाक्यात, 'कठिन म्हणजे काय?' असा प्रश्न विचारला असता, 'ती एक समूहप्रज्ञप्ती (समूहपञ्ञत्ति) आहे' असे उत्तर द्यावे. कारण परमार्थतः 'कठिन' नावाचा कोणताही एक स्वतंत्र धर्म अस्तित्वात नाही. पूर्व-वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू, किमान पाच भिक्खूंचा संघ, चीवर-मास (चीवर काळ), आणि धम्मानुसार न्याय्य मार्गाने प्राप्त झालेले चीवर इत्यादी नाम-रूपांचा उदय झाला असता, त्या नाम-रूप धर्मांच्या समूहाच्या आणि संयोगाच्या केवळ समूहप्रज्ञप्तीलाच 'कठिन' असे म्हटले जाते. हा अर्थ कसा जाणावा? अशी शंका उपस्थित केली असता: 'त्याच धर्मांचा जो संग्रह, समवाय (संयोग), नाम, नामकर्म, नामधेय, निरुक्ती, व्यंजन आणि अभिलाप आहे, तेच हे कठिन होय' असे परिवारपाळीमध्ये आल्यामुळे; तसेच 'त्याच धर्मांचे म्हणजे ज्या रूप इत्यादी धर्मांच्या अस्तित्वात कठिन होते, त्यांचा मिलाफ किंवा संसर्ग होय. 'नाम नामकर्म' इत्यादींद्वारे 'कठिन' हा शब्द अनेक धर्मांमध्ये केवळ एक नाममात्र (संज्ञा) आहे, परमार्थतः कोणताही एक स्वतंत्र धर्म नाही, हे दर्शविले आहे' असे अठ्ठकथेमध्ये आल्यामुळे; आणि 'ज्या रूप इत्यादी धर्मांमध्ये म्हणजे पूर्व-वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू, पाचपेक्षा कमी नसलेला संघ, चीवर-मास, धम्माने व न्यायाने प्राप्त झालेले चीवर इत्यादी रूप आणि अरूप धर्मांच्या अस्तित्वात. 'सति' म्हणजे ते अस्तित्वात असताना. 'मिस्सीभावो' (मिश्रभाव) म्हणजे संसर्ग किंवा केवळ समूहप्रज्ञप्ती होय. म्हणूनच 'परमार्थतः एक धर्म अस्तित्वात नाही हे दर्शविते' असे विमतिविनोदनीमध्ये आल्यामुळे हा अर्थ जाणावा. Kenaṭṭhena kathinanti? Thiraṭṭhena. Kasmā thiranti? Anāmantacāraasamādānacāragaṇabhojanayāvadatthacīvarayocatatthacīvaruppādasaṅkhāte pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya. Vuttañhi sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.306) ‘‘pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho’’ti, tathā vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.306) vajirabuddhiṭīkāyañca [Pg.90] (vajira. ṭī. mahāvagga 306). Atha vā kenaṭṭhena kathinanti? Saṅgaṇhanaṭṭhena. Kathaṃ saṅgaṇhātīti? Pañcānisaṃse aññattha gantuṃ adatvā saṅgaṇhāti saṅkhipitvā gaṇhāti. Vuttañhi vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘pañcānisaṃse aññattha gantuṃ adatvā saṅgaṇhanaṭṭhena kathina’’nti. कोणत्या अर्थाने 'कठिन' म्हटले जाते? स्थिर (दृढ) या अर्थाने. ते स्थिर का आहे? अनामंत्रीत चार (अनामन्तचार), असमादान चार (असमादानचार), गणभोजन, यावदर्थ चीवर (यावदत्थचीवर) आणि तेथे उत्पन्न होणारे चीवर या पाच आनिशंसांना (फायद्यांना) बाहेर जाऊ न देता संघामध्येच स्थिर ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे ते स्थिर आहे. कारण सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे: 'पाच आनिशंसांना अंतःकरणात (मर्यादेत) ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे ते स्थिर आहे असा अर्थ आहे.' तसेच विमतिविनोदनी आणि वजिरबुद्धिटीकेमध्येही म्हटले आहे. अथवा, कोणत्या अर्थाने 'कठिन' म्हटले जाते? संग्रह (एकत्र धरून ठेवणे) या अर्थाने. ते संग्रह कसे करते? पाच आनिशंसांना इतरत्र जाऊ न देता ते एकत्र धरून ठेवते, संकुचित करून ग्रहण करते. कारण विनयत्थमंजूषामध्ये म्हटले आहे: 'पाच आनिशंसांना इतरत्र जाऊ न देता एकत्र धरून ठेवण्याच्या अर्थाने कठिन म्हटले जाते.' Kathina-saddo kāya dhātuyā kena paccayena sijjhatīti? Ṭīkācariyā dhātupaccaye acintetvā anipphannapāṭipadikavaseneva vaṇṇenti, tasmā ayaṃ saddo ruḷhīsuddhanāmabhūto anipphannapāṭipadikasaddoti vuccati. Kathaṃ viññāyatīti ce? Tīsupi vinayaṭīkāsu (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.306; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.306; vajira. ṭī. mahāvagga 306; kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘thiranti attho’’ icceva vaṇṇitattā. Pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāyāti pana thiratā cassa hetupadameva. Atha vā kathina-saddo kathadhātuyā inapaccayena sijjhati. Kathaṃ? Katha saṅgahaṇetimassa laddhadhātusaññādissa pañcānisaṃse aññattha gantuṃ adatvā saṅgaṇhātīti atthe ‘‘ina sabbatthā’’ti yogavibhāgena vā ‘‘supato cā’’ti ettha ca-saddena vā inapaccayaṃ katvā parakkharaṃ netvā kathinasaddato syuppattādimhi kate rūpaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Saṅgaṇhanaṭṭhenā’’ti vuttaṃ kaṅkhāvitaraṇīṭīkāpāṭhaṃ nissāya viññāyati. Atha vā kaṭha kicchajīvaneti dhātuto inapaccayaṃ katvā sijjhati. Ayamattho ‘‘kaṭha kicchajīvane, muddhajadutiyanto dhātu, ino’’ti abhidhānappadīpikāṭīkāyaṃ vuttattā viññāyati. 'कठिन' शब्द कोणत्या धातूपासून आणि कोणत्या प्रत्ययाने सिद्ध होतो? टीकाकारांनी धातू आणि प्रत्ययाचा विचार न करता, अनिष्पन्न प्रातिपदिक रूपानेच याचे स्पष्टीकरण केले आहे; म्हणून हा शब्द रूढी-शुद्धनाम असलेला 'अनिष्पन्न प्रातिपदिक शब्द' म्हटला जातो. हे कसे समजते? जर विचारले तर, तिन्ही विनयटीकांमध्ये 'स्थिर असा अर्थ आहे' असेच स्पष्टीकरण केल्यामुळे हे समजते. 'पाच आनिशंसांना मर्यादेत ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे' हे त्याचे स्थिर असण्याचे केवळ कारण दर्शविणारे पद आहे. अथवा, 'कठिन' शब्द 'कथ्' धातूपासून 'इन' प्रत्यय लागून सिद्ध होतो. ते कसे? 'कथ्' धातू संग्रह (ग्रहण करणे) या अर्थात वापरला जातो. या अर्थावरून धातू संज्ञा प्राप्त झाल्यावर, 'पाच आनिशंसांना इतरत्र जाऊ न देता ग्रहण करतो' या अर्थात 'इन सब्बत्था' या योगविभागाने किंवा 'सुपतो च' या सूत्रातील 'च' शब्दाने 'इन' प्रत्यय लावून, पुढील अक्षराशी संधी करून, 'कठिन' शब्दाला 'सि' इत्यादी विभक्ती प्रत्यय लावल्यावर 'कठिनं' हे रूप सिद्ध होते. हे कसे समजते? जर विचारले तर, 'संग्रह करण्याच्या अर्थाने' असे म्हटलेल्या कंखावितरणी टीकेच्या पाठाच्या आधारे हे समजते. अथवा, 'कठ्' (कठिन जीवन जगणे) या धातूपासून 'इन' प्रत्यय लागून ते सिद्ध होते. हा अर्थ 'कठ् म्हणजे कठीण जीवन जगणे, हा मूर्धन्य द्वितीय वर्ण (ठ) शेवटी असलेला धातू आहे, आणि इन प्रत्यय लागतो' असे अभिधानप्पदीपिका टीकेमध्ये म्हटल्यामुळे समजतो. Bahū pana paṇḍitā imaṃ pāṭhaṃyeva gahetvā ‘‘kathina-saddo muddhajadutiyantoyeva hoti, na dantajo’’ti vadanti ceva likhanti ca, na panevaṃ ekantato vattabbaṃ. Kasmā? Abhidhānappadīpikāṭīkāyaṃ kakkhaḷapariyāyaṃ guṇasaddabhūtaṃ kaṭhinasaddaṃ [Pg.91] sandhāya vuttaṃ, na sāsanavohārato nāmasaddabhūtaṃ. Tenevāha ‘‘pañcakaṃ kakkhaḷe’’ti. Anekesu pana pāḷiaṭṭhakathādipotthakesu jinasāsanavohārato nāmasaddabhūto kathina-saddo dantajoyeva yebhuyyena paññāyati, teneva ca kāraṇena abhidhānappadīpikāṭīkāyampi vaṇṇavipariyāye kathinantipi vuttaṃ. Atha vā kattha silāghāyanti dhātuto inapaccayaṃ katvā sasaṃyogatthakāraṃ nisaṃyogaṃ katvā sijjhati. Ayamattho silāghādisuttassa vuttiyaṃ ‘‘silāgha katthane’’ti vacanato, saddanītiyañca ‘‘katthanaṃ pasaṃsana’’nti vaṇṇitattā ca viññāyati. Idañca vacanaṃ ‘‘idañhi kathinavattaṃ nāma buddhappasattha’’nti aṭṭhakathāvacanena (mahāva. aṭṭha. 306) sameti. Ācariyā pana ‘‘kaṭhadhātu inapaccayo’’ti vikappetvā ‘‘kaṭha samatthane’’ti atthaṃ vadanti, taṃ ṭīkāsu (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.306; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.306; vajira. ṭī. mahāvagga 306; kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘thiranti attho’’ti vacanaṃ anapekkhitvā ‘‘pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāyā’’ti hetumeva atthabhāvena gahetvā vuttaṃ siyā, taṃ pana thirabhāvassa hetuyeva. परंतु अनेक विद्वान हाच पाठ घेऊन ''कठिन' शब्द केवळ मूर्धन्य द्वितीय वर्ण (ठ) अंत असलेलाच होतो, दंत्य (थ) अंत असलेला नाही' असे म्हणतात आणि लिहितात सुद्धा. परंतु असे एकांताने (निश्चितपणे) म्हणता येत नाही. का? कारण अभिधानप्पदीपिका टीकेमध्ये 'कठोर' या अर्थाचा वाचक असलेल्या, गुणवाचक शब्द बनलेल्या 'कठिन' (मूर्धन्य ठ असलेला) शब्दाला उद्देशून तसे म्हटले आहे, शासनाच्या (बुद्ध शासनाच्या) व्यवहारातील नामवाचक शब्दाला उद्देशून नाही. म्हणूनच त्यांनी 'कठोर अर्थाचे पाच प्रकार' असे म्हटले आहे. परंतु अनेक पाळी आणि अठ्ठकथा इत्यादी ग्रंथांमध्ये बुद्ध शासनाच्या व्यवहारातील नामवाचक असलेला 'कठिन' शब्द बहुधा दंत्य (थ) असलेलाच दिसून येतो. आणि याच कारणामुळे अभिधानप्पदीपिका टीकेमध्ये देखील वर्ण-विपर्यय करून 'कठिन' (दंत्य थ असलेला) असेही म्हटले आहे. अथवा, 'कत्थ्' (स्तुती करणे) या धातूपासून 'इन' प्रत्यय लावून, संयुक्त अक्षराला असंयुक्त करून ते सिद्ध होते. हा अर्थ 'सिलाघा' इत्यादी सूत्राच्या वृत्तीमध्ये 'सिलाघ कत्थने' (कत्थन म्हणजे स्तुती करणे) या वचनावरून आणि सद्दनीती ग्रंथामध्ये 'कत्थन म्हणजे प्रशंसा' असे स्पष्ट केल्यामुळे समजतो. आणि हे वचन 'हे कठिन व्रत बुद्धांनी प्रशंसिलेले आहे' या अठ्ठकथेच्या वचनाशी सुसंगत आहे. परंतु आचार्य 'कठ् धातू आणि इन प्रत्यय' अशी कल्पना करून 'कठ् समर्थ असणे' असा अर्थ सांगतात; ते टीकांमध्ये 'स्थिर असा अर्थ आहे' या वचनाची उपेक्षा करून 'पाच आनिशंसांना मर्यादेत ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे' या कारणालाच अर्थ मानून म्हटले असावे, परंतु ते केवळ स्थिरत्वाचे कारणच आहे. Kathaṃ viggaho kātabboti? Ayaṃ kathina-saddo catūsu padesu nāmapadaṃ, pañcasu nāmesu suddhanāmaṃ, catūsu suddhanāmesu ruḷhīsuddhanāmaṃ, dvīsu pāṭipadikasaddesu anipphannapāṭipadikasaddo, tasmā viggaho na kātabbo. Vuttañhi – विग्रह (व्याकरणिक विश्लेषण) कसा करावा? हा 'कठिन' शब्द चार पदांमध्ये 'नामपद' आहे, पाच नामांमध्ये 'शुद्धनाम' आहे, चार शुद्धनामांमध्ये 'रूढी-शुद्धनाम' आहे, आणि दोन प्रातिपदिक शब्दांमध्ये 'अनिष्पन्न प्रातिपदिक शब्द' आहे; म्हणून याचा विग्रह करू नये. कारण असे म्हटले आहे – ‘‘Ruḷhīkhyātaṃ nipātañcu-pasaggālapanaṃ tathā; Sabbanāmikametesu, na kato viggaho chasū’’ti. "रूढी शब्द, आख्यात (क्रियापद), निपात, उपसर्ग, आळोपन (संबोधन) आणि सर्वनाम या सहा प्रकारच्या शब्दांचा विग्रह केला जात नाही." Ayamattho ‘‘kathinanti…pe… thiranti attho’’ti ṭīkāsu (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.306; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.306; vajira. ṭī. mahāvagga 306; kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) vacanato viññāyati. Atha vā pañcānisaṃse aññattha gantuṃ [Pg.92] adatvā kathati saṅgaṇhātīti kathinaṃ, ayaṃ vacanattho yathāvuttavinayatthamañjūsāpāṭhavasena (kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) viññāyati. Atha vā kaṭhati kicchena jīvatīti kathino, rukkho, tassa esoti kathino, thirabhāvo, so etassa atthīti kathinaṃ, paññattijātaṃ ṭha-kārassa tha-kāraṃ katvā kathinanti vuttaṃ. Ayaṃ nayo ‘‘kaṭha kicchajīvane’’ti dhātvatthasaṃvaṇṇanāya ca ‘‘pañcānisaṃse antokaraṇasamatthatāya thiranti attho’’ti ṭīkāvacanena (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.306; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.306; vajira. ṭī. mahāvagga 306; kaṅkhā. abhi. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ca sametīti daṭṭhabbo. Atha vā kathīyate silāghate pasaṃsīyate buddhādīhīti kathinaṃ, ayaṃ nayo ‘‘kattha silāghāya’’nti dhātvatthasaṃvaṇṇanāya ca ‘‘idañhi kathinavattaṃ nāma buddhappasattha’’nti (mahāva. aṭṭha. 306) aṭṭhakathāvacanena ca sametīti daṭṭhabbo. हा अर्थ 'कठिन म्हणजे...पे... स्थिर असा अर्थ आहे' या टीकांच्या वचनावरून समजतो. अथवा, पाच आनिशंसांना इतरत्र जाऊ न देता जे ग्रहण करते (संग्रह करते) ते 'कठिन' होय; हा वचनाचा अर्थ वर उल्लेखिलेल्या विनयत्थमंजूषा पाठाच्या आधारे समजतो. अथवा, जे कष्टाने जगते ते 'कठिन' (वृक्ष); त्याचा हा 'कठिन' म्हणजे स्थिरभाव; तो स्थिरभाव ज्याच्यामध्ये आहे ते 'कठिन' (प्रज्ञप्ती); येथे 'ठ' काराचा 'थ' कार करून 'कठिन' असे म्हटले आहे. हा नियम 'कठ् कठीण जीवन जगणे' या धातूच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाशी आणि 'पाच आनिशंसांना मर्यादेत ठेवण्यास समर्थ असल्यामुळे स्थिर असा अर्थ आहे' या टीकेच्या वचनाशी सुसंगत आहे, असे जाणावे. अथवा, बुद्ध इत्यादींद्वारे ज्याची प्रशंसा केली जाते, स्तुती केली जाते ते 'कठिन' होय; हा नियम 'कत्थ् स्तुती करणे' या धातूच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाशी आणि 'हे कठिन व्रत बुद्धांनी प्रशंसिलेले आहे' या अठ्ठकथेच्या वचनाशी सुसंगत आहे, असे जाणावे. Ettha pana saṅkheparucittā ācariyassa saddalakkhaṇaṃ avicāretvā atthameva pucchaṃ katvā vissajjetuṃ ‘‘kathinaṃ attharituṃ ke labhanti, ke na labhantī’’tiādimāha. Tattha ke labhantīti ke sādhentīti attho. Pañca janā labhantīti pañca janā sādhenti. Kathinadussassa hi dāyakā pacchimakoṭiyā cattāro honti, eko paṭiggāhakoti. ‘‘Tatra, bhikkhave, yvāyaṃ catuvaggo bhikkhusaṅgho ṭhapetvā tīṇi kammāni upasampadaṃ pavāraṇaṃ abbhāna’’nti campeyyakkhandhake (mahāva. 388) vuttattā na pañcavaggakaraṇīyanti gahetabbaṃ. Paṭhamappavāraṇāya pavāritāti idaṃ vassacchedaṃ akatvā vassaṃvutthabhāvasandassanatthaṃ vuttaṃ antarāyena apavāritānampi vutthavassānaṃ kathinatthārasambhavato. Teneva ‘‘appavāritā vā’’ti avatvā ‘‘chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā na labhantī’’ti ettakameva vuttaṃ. Aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi [Pg.93] na labhantīti nānāsīmāya aññasmiṃ vihāre vutthavassā imasmiṃ vihāre kathinatthāraṃ na labhantīti attho. Sabbeti chinnavassādayo, anupagatāpi tattheva saṅgahitā. Ānisaṃsanti kathinānisaṃsacīvaraṃ. Ekaṃ atthatacīvaraṃyeva hi kathinacīvaraṃ nāma hoti, avasesāni cīvarāni vā sāṭakā vā kathinānisaṃsāyeva nāma. Vakkhati hi ‘‘avasesakathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭhitikāya dātabbānī’’ti. (Vi. saṅga. aṭṭha. 226) itaresanti purimikāya upagatānaṃ. येथे संक्षेपाची आवड असल्यामुळे, आचार्यांनी शब्दाच्या लक्षणाचा विचार न करता केवळ अर्थाचाच प्रश्न विचारून उत्तर देण्यासाठी 'कठिन आस्तरण (खिळवणे) करण्यास कोण पात्र आहेत आणि कोण पात्र नाहीत?' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'कोण पात्र आहेत?' म्हणजे 'कोण ते पूर्ण करतात?' असा अर्थ आहे. 'पाच जण पात्र आहेत' म्हणजे 'पाच जण ते पूर्ण करतात.' कारण कठिन-वस्त्राचे (कठिनदुस्स) देणारे (दायक) किमान चार जण असतात आणि स्वीकारणारा (प्रतिग्राहक) एक असतो. 'तेथे, भिक्खूंनो, जो हा चार वर्गांचा भिक्खू संघ आहे, तो उपसंपदा, प्रवारणा आणि अब्भान ही तीन कर्मे वगळता...' असे चंपेय्यखंधकामध्ये म्हटल्यामुळे, हे पाच वर्गांचे (पाच भिक्खूंचे) कार्य आहे असे समजू नये. 'पहिल्या प्रवारणेने प्रवारित झालेले' हे वचन वर्षावास खंडित न करता वर्षावास पूर्ण केल्याचे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, कारण काही संकटामुळे प्रवारणा न करू शकलेल्या वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंनाही कठिन आस्तरण करणे शक्य असते. म्हणूनच 'प्रवारणा न केलेले' असे न म्हणता, 'ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे किंवा जे पश्चिमिकेमध्ये (दुसऱ्या वर्षावासात) प्रविष्ट झाले आहेत, ते पात्र ठरत नाहीत' एवढेच म्हटले आहे. 'दुसऱ्या विहारात वर्षावास पूर्ण केलेले देखील पात्र ठरत नाहीत' याचा अर्थ असा की, वेगवेगळ्या सीमा असलेल्या दुसऱ्या विहारात वर्षावास पूर्ण केलेले भिक्खू या विहारात कठिन आस्तरण करण्यास पात्र ठरत नाहीत. 'सर्व' म्हणजे वर्षावास खंडित झालेले इत्यादी; जे वर्षावासात प्रविष्ट झाले नाहीत, त्यांचाही त्यातच समावेश होतो. 'आनिशंस' म्हणजे कठिन-आनिशंस चीवर. कारण केवळ एकच आस्तृत केलेले (खिळवलेले) चीवर 'कठिन चीवर' या नावाने ओळखले जाते, उर्वरित चीवरे किंवा वस्त्रे ही केवळ 'कठिन-आनिशंस' (कठिनाचे फायदे देणारी) या नावाने ओळखली जातात. कारण पुढे म्हटले जाईल: 'उर्वरित कठिन-आनिशंस असलेली मजबूत वस्त्रे वर्षावास पूर्ण केलेल्या भिक्खूंच्या ज्येष्ठतेनुसार दिली जावीत.' 'इतरांना' म्हणजे पहिल्या वर्षावासात प्रविष्ट झालेल्यांना. So ce pacchimikāya upasampajjati, gaṇapūrako ceva hoti, ānisaṃsañca labhatīti iminā sāmaṇerānaṃ vassūpagamanaṃ anuññātaṃ hoti. So hi purimikāya vassūpagatattā ānisaṃsaṃ labhati, pacchimikāya pana upasampajjitattā gaṇapūrako hotīti. Sace purimikāya upagatā kathinatthārakusalā na hontītiādinā ‘‘aṭṭhadhammakovido bhikkhu, kathinatthāramarahatī’’ti vinayavinicchaye (vi. vi. 2704) āgatattā sayaṃ ce aṭṭhadhammakusalo, sayameva attharitabbaṃ. No ce, aññe aṭṭhadhammakusale pariyesitvā netabbā, evaṃ akatvā kathinaṃ attharituṃ na vaṭṭatīti dasseti. Kathinaṃ attharāpetvāti sakāritavacanena tehi bāhirato āgatattherehi sayaṃ kathinaṃ na attharitabbaṃ, sabbapubbakiccādikaṃ saṃvidahitvā te purimikāya vassūpagatā antosīmaṭṭhabhikkhūyeva attharāpetabbāti dasseti, aññathā añño kathinaṃ attharati, añño ānisaṃsaṃ labhatīti āpajjati, na panevaṃ yujjati. Vakkhati hi ‘‘ānisaṃso pana itaresaṃyeva hotī’’ti. Dānañca bhuñjitvāti khādanīyabhojanīyabhūtaṃ annapānādidānaṃ bhuñjitvā. Na hi te vatthudānaṃ labhanti. जर तो पश्चिमिकेमध्ये (दुसऱ्या वर्षावासात) उपसंपदा प्राप्त करतो, तर तो गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारा) देखील होतो आणि आनिसंस (कठीणचे लाभ) देखील प्राप्त करतो, या पाठाद्वारे सामणेरांना वर्षावास घालण्याची अनुमती दिली गेली आहे. कारण, तो सामणेर पहिल्या वर्षावासात (पुरिमिका) राहिल्यामुळे आनिसंस प्राप्त करतो, परंतु पश्चिमिकेमध्ये उपसंपदा प्राप्त केल्यामुळे तो गणपूरक होतो. 'जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेले भिक्खू कठीण पसरवण्यात कुशल नसतील' इत्यादी वचनानुसार, 'आठ धर्मांमध्ये कुशल असलेला भिक्खू कठीण पसरवण्यास पात्र आहे' असे विनयविनिच्छयामध्ये आल्यामुळे, जर तो स्वतः आठ धर्मांमध्ये कुशल असेल, तर त्याने स्वतःच ते पसरवावे. जर तो कुशल नसेल, तर त्याने इतर आठ धर्मांमध्ये कुशल असलेल्या भिक्खूंना शोधून आणावे; असे न करता कठीण पसरवणे योग्य नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. 'कठीण पसरवून घ्यावे' (कठिनं अत्थरापेत्वा) या प्रयोजक वचनामुळे, बाहेरून आलेल्या त्या थेर भिक्खूंनी स्वतः कठीण पसरवू नये; तर सर्व पूर्वकृत्य इत्यादींची व्यवस्था करून, पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या आणि सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंकडूनच ते पसरवून घ्यावे, हा अर्थ दर्शविला आहे. अन्यथा, एक जण कठीण पसरवतो आणि दुसऱ्यालाच त्याचा लाभ मिळतो, असा प्रसंग येईल; परंतु हे योग्य नाही. कारण पुढे म्हटले जाईल: 'परंतु लाभ (आनिसंस) इतरांनाच होतो.' 'दान ग्रहण करून' (दानं च भुंजित्वा) म्हणजे खाण्यायोग्य व भोज्य अशा अन्न-पानादी दानाचा उपभोग घेऊन. कारण त्यांना वस्तूचे (कठीण कापडाचे) दान मिळत नाही. Kathinacīvaraṃ [Pg.94] demāti dātuṃ vaṭṭatīti ettha ‘‘saṅghassa kathinacīvaraṃ demā’’ti vattabbaṃ. Evañhi sati ‘‘idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppanna’’nti (mahāva. 307) kammavācāya sameti. Atha ca pana pubbe kataparicayattā ‘‘saṅghassā’’ti avuttepi sampadānaṃ pākaṭanti katvā avuttaṃ siyāti. Ettheke ācariyā vadanti ‘‘saṅghassāti avuttepi kāle dinnaṃ saṅghikaṃ hotī’’ti, tatrevaṃ vattabbaṃ ‘‘na kāle dinnaṃ sabbaṃ saṅghikaṃ hotī’’ti. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Yañca kālepi saṅghassa vā idaṃ akālacīvaranti, puggalassa vā idaṃ tuyhaṃ dammītiādinā nayena dinnaṃ, etaṃ akālacīvaraṃ nāmā’’ti kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. akālacivarasikkhāpadavaṇṇanā) āgatattā puggalikampi hotīti viññāyati, tasmā parammukhāpi nāmaṃ vatvā sammukhāpi pādamūle ṭhapetvā dinnaṃ puggalikameva hoti, na saṅghikaṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘puggalassa detīti ‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’ti evaṃ parammukhā vā, pādamūle ṭhapetvā ‘imaṃ, bhante, tumhākaṃ dammī’ti evaṃ sammukhā vā detī’’ti. Evaṃ puggalike sati taṃ cīvaraṃ saṅghassa bhājetabbaṃ hoti vā na hoti vāti? So puggalo attano saddhivihārikaantevāsikabhūtassa saṅghassa vā aññassa sahadhammikasaṅghassa vā bhājetukāmo bhājeyya, abhājetukāmo ‘‘bhājetū’’ti na kenaci vacanīyo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Na hi puggalassa ādissa dinnaṃ kenaci bhājanīyaṃ hotī’’ti ṭīkāsu āgamanato viññāyati. Atheke ācariyā evaṃ vadanti ‘‘kathinassa ekaṃ mūlaṃ saṅghoti (pari. 408) vuttattā puggalaṃ uddissa dinnepi saṅghāyattaṃ saṅghikaṃ hoti. Yathā kiṃ ‘sīmāya dammi, senāsanassa dammī’ti vuttepi taṃ dānaṃ saṅghikaṃ hoti, yathā ca ‘kathinacīvaraṃ dammī’ti vutte saṅghikaṃ hotī’’ti. 'आम्ही कठीण चीवर दान करतो' (कठिनचीवरं देमा) असे दान देणे योग्य आहे, याविषयी येथे 'आम्ही संघाला कठीण चीवर दान करतो' असे म्हणावे. कारण असे केल्यास, 'हे कठीण कापड संघाला उत्पन्न झाले आहे' या कम्मवाचाशी ते सुसंगत होते. परंतु, पूर्वीच्या सरावामुळे 'संघाला' (संघस्स) असे न म्हटले तरी संप्रदान (दान स्वीकारणारा) स्पष्ट असल्यामुळे ते म्हटले नसावे, हे स्पष्ट होते. येथे काही आचार्य म्हणतात की, 'संघाला' असे न म्हटले तरी योग्य काळात (काले) दिलेले दान सांघिक होते; त्यावर असे म्हणावे की, 'योग्य काळात दिलेले सर्वच दान सांघिक होत नाही.' हे कशावरून समजते? कारण 'योग्य काळात देखील संघाला किंवा व्यक्तीला हे अकालाचीवर आहे, हे मी तुला देतो' इत्यादी पद्धतीने दिलेले दान 'अकालाचीवर' नावाचे होते, असे कंखावितरणीमध्ये आल्यामुळे ते पुद्गलिक (वैयक्तिक) देखील असू शकते, हे समजते. त्यामुळे परोक्षपणे नाव घेऊन किंवा प्रत्यक्षपणे पायाजवळ ठेवून दिलेले दान वैयक्तिकच (पुद्गलिक) होते, सांघिक नाही. अट्ठाकथेमध्ये देखील असे म्हटले आहे: 'व्यक्तीला देतो, म्हणजे हे चीवर अमुक नावाच्या भिक्खूला देतो असे परोक्षपणे किंवा पायाजवळ ठेवून भन्ते, हे मी तुम्हाला देतो असे प्रत्यक्षपणे देतो.' असे वैयक्तिक दान असताना, ते चीवर संघाला वाटणे आवश्यक आहे की नाही? तो व्यक्ती आपल्या सद्धिविहारिक किंवा अंतेवासिक असलेल्या संघाला किंवा इतर सहधार्मिक संघाला वाटण्याची इच्छा असल्यास वाटू शकतो; वाटण्याची इच्छा नसल्यास 'त्याने ते वाटावेच' असे कोणाकडूनही सांगता येणार नाही. हे कशावरून समजते? 'कारण व्यक्तीला उद्देशून दिलेले दान कोणाकडूनही वाटले जाऊ शकत नाही' असे टीकांमध्ये आल्यामुळे हे समजते. परंतु काही आचार्य असे म्हणतात की, 'कठीणचा मुख्य आधार संघ आहे' असे म्हटल्यामुळे, व्यक्तीला उद्देशून दिले तरी ते संघाच्या अधीन होऊन सांघिकच होते. जसे की, 'मी सीमेला देतो, मी सेनासनाला देतो' असे म्हटले तरी ते दान सांघिक होते, आणि जसे 'मी कठीण चीवर देतो' असे म्हटले तरी ते सांघिक होते. Tatrevaṃ [Pg.95] vicāretabbaṃ – ‘‘kathinassa ekaṃ mūlaṃ saṅgho’’ti vacanaṃ (pari. 408) kathinassa mūlaṃ kathinassa kāraṇaṃ dasseti. Yathā hi mūle vijjamāne rukkho tiṭṭhati, avijjamāne na tiṭṭhati, tasmā mūlaṃ rukkhassa kāraṇaṃ hoti, patiṭṭhaṃ hoti, evaṃ saṅghe vijjamāne kathinaṃ hoti, no avijjamāne, tasmā saṅgho kathinassa mūlaṃ kathinassa kāraṇaṃ nāma hoti. Kathaṃ saṅghe vijjamāne kathinaṃ hoti? Sabbantimena paricchedena catuvaggabhūtena saṅghena atthārārahassa bhikkhuno ñattidutiyakammavācāya kathinacīvare dinneyeva tena cīvarena atthataṃ kathinaṃ nāma hoti, no adinne, tasmā catuvaggasaṅghe alabbhamāne sahassakkhattuṃ ‘‘kathinaṃ dammī’’ti vuttepi kathinaṃ nāma na hoti, tasmā upacārasīmāya paricchinne vihāre eko vā dve vā tayo vā cattāro vā bhikkhū viharanti, tattha kathinacīvare uppanne aññato pariyesitvā catuvaggasaṅgho eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ bhikkhūnaṃ pūraṇe sati kathinaṃ attharituṃ labhati, nāsati, evaṃ saṅghe vijjamāneyeva kathinaṃ nāma hoti, no avijjamāne, tasmā saṅghassa kathinassa mūlabhūtataṃ kāraṇabhūtataṃ sandhāya ‘‘kathinassa ekaṃ mūlaṃ saṅgho’’ti vuttaṃ. ‘‘Kathina’’nti vutte saṅghikaṃyeva hoti, no puggalikanti adhippāyo etasmiṃ pāṭhe na labbhati. Yathā kiṃ ‘‘kiccādhikaraṇassa ekaṃ mūlaṃ saṅgho’’ti (cūḷava. 219) ettha apalokanakammañattikammañattidutiyakammañatticatutthakammasaṅkhātaṃ kiccādhikaraṇaṃ catuvaggādike saṅghe vijjamāneyeva hoti, no avijjamāne, tasmā saṅghassa kiccādhikaraṇassa mūlabhūtataṃ kāraṇabhūtataṃ sandhāya ‘‘kiccādhikaraṇassa ekaṃ mūlaṃ saṅgho’’ti vuccati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. त्या आचार्यांच्या विधानावर असा विचार केला पाहिजे: 'कठीणचा मुख्य आधार संघ आहे' हे वचन कठीणचे मूळ कारण दर्शवते. कारण, जसे मूळ अस्तित्वात असताना वृक्ष उभा राहतो आणि ते नसल्यास उभा राहत नाही, त्यामुळे मूळ हे वृक्षाचे कारण आणि आधार असते; त्याचप्रमाणे, संघ अस्तित्वात असताना कठीण संस्कार होतो, संघ नसल्यास कठीण होत नाही. त्यामुळे संघ हा कठीणचा मुख्य आधार आणि कारण मानला जातो. संघ अस्तित्वात असताना कठीण कसे होते? असे विचारले असता: अतिशय किमान मर्यादेनुसार, चार भिक्खूंच्या संघाने (चतुवग्ग संघ) कठीण पसरवण्यास पात्र असलेल्या भिक्खूला ज्ञत्तिदुतिय कम्मवाचेद्वारे कठीण चीवर दिले असता, त्या चीवराने कठीण पसरवले जाते, न दिल्यास कठीण पसरवले जात नाही. त्यामुळे चार भिक्खूंचा संघ उपलब्ध नसताना हजार वेळा 'मी कठीण देतो' असे म्हटले तरी कठीण होत नाही. त्यामुळे उपचार सीमेने मर्यादित असलेल्या विहारात जर एक, दोन, तीन किंवा चार भिक्खू राहत असतील, आणि तेथे कठीण चीवर उत्पन्न झाले असता, दुसऱ्या विहारातून शोधून चार भिक्खूंचा संघ आणि एक स्वीकारणारा मिळून पाच भिक्खूंची संख्या पूर्ण झाल्यावरच कठीण पसरवण्याची संधी मिळते, संख्या पूर्ण न मिळाल्यास मिळत नाही. अशा प्रकारे संघ अस्तित्वात असतानाच कठीण होते, संघ नसताना नाही. त्यामुळे संघाचे कठीणचे मूळ कारण आणि आधार असणे लक्षात घेऊन 'कठीणचा मुख्य आधार संघ आहे' असे म्हटले आहे. 'कठीण' असे म्हटल्यास ते सांघिकच होते, वैयक्तिक नाही, असा अभिप्राय या पाठातून मिळत नाही. जसे की, 'किच्चाधिकरणाचा मुख्य आधार संघ आहे' या पाठात अपलोकन कम्म, ज्ञत्ति कम्म, ज्ञत्तिदुतिय कम्म आणि ज्ञत्तिचतुत्थ कम्म नावाचे किच्चाधिकरण चार भिक्खूंच्या संघातच शक्य होते, संघ नसताना नाही. त्यामुळे संघाचे किच्चाधिकरणाचे मूळ कारण असणे लक्षात घेऊन 'किच्चाधिकरणाचा मुख्य आधार संघ आहे' असे म्हटले जाते, हे उदाहरण आणि उपमेय या दोन्हीच्या पूर्णतेने समजून घ्यावे. Yadipi [Pg.96] vuttaṃ ‘‘yathā ‘sīmāya dammi, senāsanassa dammī’tiādīsu taṃ dānaṃ saṅghāyattameva hoti, tathā ‘kathina dammī’ti vutte puggalaṃ uddissa dinnepi saṅghāyattameva saṅghikameva hotī’’ti, tathāpi evaṃ vicāraṇā kātabbā – ‘‘sīmāya dammi, senāsanassa dammī’’tiādīsu sīmā ca senāsanañca dānapaṭiggāhakā na honti, tasmā sīmaṭṭhassa ca senāsanaṭṭhassa ca saṅghassa āyattaṃ hoti, puggalo pana dānapaṭiggāhakova, tasmā ‘‘imaṃ kathinacīvaraṃ itthannāmassa bhikkhuno dammī’’ti parammukhā vā tassa bhikkhuno pādamūle ṭhapetvā sammukhā vā dinnaṃ kathaṃ saṅghāyattaṃ saṅghasantakaṃ bhaveyya, evaṃ saṅghassa apariṇataṃ puggalikacīvaraṃ saṅghassa pariṇāmeyya, navasu adhammikadānesu ekaṃ bhaveyya, tassa cīvarassa paṭiggahopi navasu adhammikapaṭiggahesu eko bhaveyya, tassa cīvarassa paribhogopi navasu adhammikaparibhogesu eko bhaveyya. Kathaṃ viññāyatīti ce? Nava adhammikāni dānānīti saṅghassa pariṇataṃ aññasaṅghassa vā cetiyassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, cetiyassa pariṇataṃ aññacetiyassa vā saṅghassa vā puggalassa vā pariṇāmeti, puggalassa pariṇataṃ aññapuggalassa vā saṅghassa vā cetiyassa vā pariṇāmeti, ‘‘nava adhammikā paribhogā’’ti āgataṃ parivārapāḷiñca (pari. 329) ‘‘nava paṭiggahaparibhogāti etesaṃyeva dānānaṃ paṭiggahā ca paribhogā cā’’ti āgataṃ aṭṭhakathañca (pari. aṭṭha. 329) oloketvā viññāyatīti. जरी असे म्हटले गेले असले की, 'जसे सीमेला देतो, सेनासनाला देतो इत्यादींमध्ये ते दान संघाच्याच अधीन असते, तसेच कठीण देतो असे म्हटले असता व्यक्तीला उद्देशून दिले तरी ते संघाच्याच अधीन होऊन सांघिकच होते', तरीही असा विचार केला पाहिजे: 'मी सीमेला देतो, मी सेनासनाला देतो' इत्यादींमध्ये सीमा आणि सेनासन हे दान स्वीकारणारे नसतात. त्यामुळे सीमेत राहणाऱ्या आणि सेनासनात राहणाऱ्या संघाच्याच ते अधीन असते. परंतु व्यक्ती ही दान स्वीकारणारीच असते. त्यामुळे 'हे कठीण चीवर मी अमुक नावाच्या भिक्खूला देतो' असे परोक्षपणे किंवा त्या भिक्खूच्या पायाजवळ ठेवून प्रत्यक्षपणे दिलेले दान संघाच्या अधीन किंवा संघाची मालमत्ता कसे होऊ शकेल? अशा प्रकारे संघाकडे न वळवलेले वैयक्तिक चीवर संघाकडे वळवणे, हे नऊ प्रकारच्या अधार्मिक दानांपैकी एक होईल. त्या चीवराचा स्वीकार करणे देखील नऊ प्रकारच्या अधार्मिक स्वीकारांपैकी एक होईल आणि त्या चीवराचा उपभोग घेणे देखील नऊ प्रकारच्या अधार्मिक उपभोगांपैकी एक होईल. हे कशावरून समजते? नऊ अधार्मिक दाने म्हणजे: संघाकडे वळवलेले दान दुसऱ्या संघाकडे, चेतियाकडे किंवा व्यक्तीकडे वळवणे; चेतियाकडे वळवलेले दान दुसऱ्या चेतियाकडे, संघाकडे किंवा व्यक्तीकडे वळवणे; व्यक्तीकडे वळवलेले दान दुसऱ्या व्यक्तीकडे, संघाकडे किंवा चेतियाकडे वळवणे. हे 'नऊ अधार्मिक उपभोग' या परिवापरपाळीतील वचनावरून आणि 'नऊ स्वीकार व उपभोग' या अट्ठाकथेवरून पाहून समजते. Athāpi evaṃ vadanti – dāyako saṅghattherassa vā ganthadhutaṅgavasena abhiññātassa vā bhattuddesakassa vā pahiṇati ‘‘amhākaṃ bhattaggahaṇatthāya aṭṭha bhikkhū gahetvā āgacchathā’’ti, sacepi ñātiupaṭṭhākehi pesitaṃ [Pg.97] hoti, ime tayo janā pucchituṃ na labhanti. Āruḷhāyeva mātikaṃ, saṅghato aṭṭha bhikkhū uddisāpetvā attanavamehi gantabbaṃ. Kasmā? Bhikkhusaṅghassa hi ete bhikkhū nissāya lābho uppajjatīti. Ganthadhutaṅgādīhi pana anabhiññāto āvāsikabhikkhu pucchituṃ labhati, tasmā tena ‘‘kiṃ saṅghato gaṇhāmi, udāhu ye jānāmi, tehi saddhiṃ āgacchāmī’’ti mātikaṃ āropetvā yathā dāyakā vadanti, tathā paṭipajjitabbanti (cūḷava. aṭṭha. 325), īdisesu ṭhānesu ‘‘saṅghassa lābho puggalaṃ upanissāya uppajjatī’’ti vacanaṃ upanidhāya ‘‘saṅghassa lābho puggalaṃ nissāya uppajjati, puggalassa pattalābho saṅghaṃ āmasitvā dento saṅghāyatto hotī’’ti viññāyatīti. तसेच ते असे म्हणतात: जर एखादा दायक संघथेरांना किंवा ग्रंथ व धुतंगांमुळे प्रसिद्ध असलेल्या भत्तुद्देसकाला (भोजन वाटप करणाऱ्या भिक्खूला) निरोप पाठवतो की, 'आमच्याकडून भोजन स्वीकारण्यासाठी आठ भिक्खूंना घेऊन यावे', आणि जरी ते नातेवाईक किंवा उपस्थायकांकडून (सेवकांकडून) पाठवलेले असले, तरी या तिन्ही व्यक्तींना विचारण्याची परवानगी नाही. मातिकावर (नियमावर) आरूढ राहूनच, संघातून आठ भिक्खूंना निर्देशित करून, स्वतः नववे भिक्खू होऊन जावे. का? कारण भिक्खू संघाला या भिक्खूंच्या आश्रयानेच लाभ उत्पन्न होतो. परंतु ग्रंथ व धुतंग इत्यादींमध्ये अप्रसिद्ध असलेल्या निवासी (आवासिक) भिक्खूला विचारण्याची परवानगी आहे. त्यामुळे त्या आवासिक भिक्खूने 'मी संघातून भिक्खू घेऊ की ज्यांना मी ओळखतो त्यांना सोबत घेऊन येऊ?' अशी मातिका मांडून, दायक जसे म्हणतात तसे आचरण करावे. अशा प्रसंगी 'संघाचा लाभ व्यक्तीच्या आश्रयाने उत्पन्न होतो' या वचनाचा संदर्भ घेऊन, 'संघाचा लाभ व्यक्तीच्या आश्रयाने उत्पन्न होतो, आणि व्यक्तीला मिळालेला लाभ जर संघाला स्पर्श करून (संघाचा विचार करून) दिला गेला तर तो संघाच्या अधीन होतो' हे समजून घ्यावे. Imasmimpi vacane evaṃ vicāraṇā kātabbā – tasmiṃ tu nimantane na puggalaṃyeva nimanteti, atha kho sasaṅghaṃ puggalaṃ nimanteti. Tattha tu ‘‘saṅgha’’nti avatvā ‘‘aṭṭha bhikkhū’’ti vuttattā ‘‘kiṃ saṅghato gaṇhāmi, udāhu ye jānāmi, tehi saddhiṃ āgacchāmī’’ti anabhiññāto puggalo pucchituṃ labhati. Saṅghattherassa pana saṅghaṃ pariharitvā vasitattā ‘‘aṭṭha bhikkhū’’ti vutte saṅghaṃ ṭhapetvā aññesaṃ gahaṇakāraṇaṃ natthi, ganthadhutaṅgavasena abhiññātapuggalopi saṅghassa puññanissitattā ‘‘aṭṭha bhikkhū’’ti vutte saṅghatoyeva gaṇhāti, bhattuddesakassapi devasikaṃ saṅghasseva bhattavicāraṇattā ‘‘aṭṭha bhikkhū’’ti vutte saṅghaṃ ṭhapetvā aññesaṃ gahaṇakāraṇaṃ natthi. Evaṃ ‘‘aṭṭha bhikkhū gahetvā āgacchathā’’ti saha saṅghena nimantitattā ‘‘ime tayo janā pucchituṃ na labhantī’’ti vuttaṃ, na ‘‘tvaṃ āgacchāhī’’ti puggalasseva nimantane satipi saṅghaṃ [Pg.98] gahetvā āgantabbatoti. Evaṃ ‘‘aṭṭha bhikkhū gahetvā āgacchathā’’ti sasaṅghasseva puggalassa nimantitattā saṅgho gahetabbo hoti, na ‘‘tumhe āgacchathā’’ti puggalasseva nimantitattā, tasmā ‘‘puggalassa lābho saṅghāyatto’’ti na sakkā vattuṃ, aṭṭhakathādīsu pakaraṇesupi ‘‘puggalaṃ nissāya saṅghassa lābho uppajjati’’ icceva vutto, na ‘‘puggalassa lābho saṅghāyatto’’ti. Cīvaralābhakhettabhūtāsu aṭṭhasu mātikāsu ca ‘‘saṅghassa detī’’ti ca visuṃ, ‘‘puggalassa detī’’ti ca visuṃ āgataṃ. Puggalassa detīti ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti evaṃ parammukhā vā, pādamūle ṭhapetvā ‘‘imaṃ bhante tumhākaṃ dammī’’ti evaṃ sammukhā vā detīti. या वचनातही अशा प्रकारे विचार केला पाहिजे – परंतु त्या निमंत्रणात केवळ एका व्यक्तीलाच (पुद्गलालाच) निमंत्रित केले जात नाही, तर संघासहित त्या व्यक्तीला निमंत्रित केले जाते. तेथे 'संघ' असे न म्हणता 'आठ भिक्खू' असे म्हटल्यामुळे, 'मी संघातून भिक्खू घेऊ की ज्यांना मी ओळखतो त्यांच्यासोबत येऊ?' असे विचारण्याचा अधिकार त्या अपरिचित व्यक्तीला मिळतो. परंतु संघथेरांच्या बाबतीत, ते संघाचे नेतृत्व करून राहत असल्यामुळे, 'आठ भिक्खू' असे म्हटल्यावर संघाला सोडून इतरांना ग्रहण करण्याचे काही कारण नसते. ग्रंथ शिकवणारे आणि धुतंग पाळणारे प्रसिद्ध भिक्खू देखील संघाच्या पुण्यावर अवलंबून असल्यामुळे, 'आठ भिक्खू' असे म्हटल्यावर ते संघातूनच ग्रहण करतात. भक्तांचे वाटप करणाऱ्या (भत्तुद्देशक) भिक्खूच्या बाबतीतही, ते दररोज संघाच्याच भोजनाची व्यवस्था करत असल्यामुळे, 'आठ भिक्खू' असे म्हटल्यावर संघाला सोडून इतरांना ग्रहण करण्याचे काही कारण नसते. अशा प्रकारे, 'आठ भिक्खूंना घेऊन या' असे संघासह निमंत्रित केले असल्यामुळे, 'हे तीन व्यक्ती विचारू शकत नाहीत' असे म्हटले आहे; 'तू ये' असे केवळ एका व्यक्तीलाच निमंत्रण दिले असले तरी, संघाला सोबत घेऊनच यावे लागत असल्यामुळे असे आहे. अशा प्रकारे, 'आठ भिक्खूंना घेऊन या' असे संघासह त्या व्यक्तीला निमंत्रित केले असल्यामुळे संघ ग्रहण केला पाहिजे, 'तुम्ही या' असे केवळ व्यक्तीला निमंत्रित केले असल्यामुळे नाही. म्हणून, 'पुद्गलाचा लाभ संघावर अवलंबून आहे' असे म्हणता येत नाही. अट्ठकथा इत्यादी ग्रंथांमध्येही 'पुद्गलाचा आश्रय घेऊन संघाला लाभ उत्पन्न होतो' एवढेच म्हटले आहे, 'पुद्गलाचा लाभ संघावर अवलंबून आहे' असे नाही. चीवर लाभाचे क्षेत्र असलेल्या आठ मातिकांमध्ये 'संघाला दान देतो' असे स्वतंत्रपणे आणि 'पुद्गलाला दान देतो' असे स्वतंत्रपणे आले आहे. पुद्गलाला दान देणे म्हणजे 'हे चीवर मी अमुक नावाच्या भिक्खूला देतो' असे परोक्षपणे किंवा पायाजवळ ठेवून 'भंते, हे मी आपल्याला देतो' असे प्रत्यक्षपणे देणे होय. Idāni pana cīvaraṃ dātukāmā upāsakā vā upāsikāyo vā sayaṃ anāgantvā puttadāsādayo āṇāpentāpi ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa therassa dethā’’ti vatvā puggalasseva dāpenti, sāmaṃ gantvā dadantāpi pādamūle ṭhapetvā vā hatthe ṭhapetvā vā hatthena phusāpetvā vā dadanti ‘‘imaṃ, bhante, cīvaraṃ tumhe uddissa ettakaṃ dhanaṃ pariccajitvā kataṃ, evañca evañca hatthakammaṃ katvā sampāditaṃ, tasmā tumhe nivāsatha pārupatha paribhuñjathā’’tiādīni vadanti, tassa puggalassa paribhogakaraṇameva icchanti, na saṅghassa dānaṃ. Keci atuṭṭhakathampi kathenti. Evaṃ puggalameva uddissa dinnacīvarassa saṅghena āyattakāraṇaṃ natthi. ‘‘Sace pana ‘idaṃ tumhākañca tumhākaṃ antevāsikānañca dammī’ti evaṃ vadati, therassa ca antevāsikānañca pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) āgamanato evaṃ vatvā dente pana ācariyantevāsikānaṃ pāpuṇāti, anantevāsikassa pana na pāpuṇāti. ‘‘Uddesaṃ gahetuṃ āgato gahetvā gacchanto ca atthi, tassapi pāpuṇātī’’ti āgamanato [Pg.99] bahisīmaṭṭhassa dhammantevāsikassapi pāpuṇāti. ‘‘Tumhehi saddhiṃ nibaddhacārikabhikkhūnaṃ dammīti vutte uddesantevāsikānaṃ vattaṃ katvā uddesaparipucchādīni gahetvā vicarantānaṃ sabbesaṃ pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) āgamanato evaṃ vatvā dente dhammantevāsikānaṃ vattapaṭipattikārakānañca antevāsikānaṃ pāpuṇāti. Evaṃ dāyakānaṃ vacanānurūpameva dānassa pavattanato ‘‘yathā dāyakā vadanti, tathā paṭipajjitabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 325) aṭṭhakathācariyā vadanti. आता मात्र, चीवर दान करण्याची इच्छा असलेले उपासक किंवा उपासिका स्वतः न येथे, आपल्या मुला-बाळांना किंवा दासांना आज्ञा देऊन 'हे चीवर अमुक नावाच्या थेरांना द्या' असे सांगून केवळ त्या पुद्गलालाच (व्यक्तीलाच) दान देववतात. स्वतः जाऊन दान देणारे देखील पायाजवळ ठेवून, किंवा हातात देऊन, किंवा हाताने स्पर्श करवून देतात आणि म्हणतात, 'भंते, हे चीवर आपल्या उद्देशाने एवढे धन खर्च करून तयार केले आहे, आणि अशा अशा प्रकारे हस्तकर्म करून मिळवले आहे. म्हणून आपण हे परिधान करावे, पांघरावे आणि याचा उपभोग घ्यावा.' इत्यादी गोष्टी ते बोलतात. ते केवळ त्या पुद्गलानेच त्याचा उपभोग घ्यावा अशी इच्छा करतात, संघाला दान देण्याची नाही. काही लोक असंतोष व्यक्त करणारे शब्दही बोलतात. अशा प्रकारे, केवळ पुद्गलाला उद्देशून दिलेल्या चीवराचा संघाशी संबंध जोडण्याचे काही कारण नसते. 'परंतु जर कोणी "हे मी आपल्याला आणि आपल्या अंतेवासिक शिष्यांना देतो" असे म्हणतो, तर ते थेरांना आणि त्यांच्या अंतेवासिकांना प्राप्त होते' या परंपरेनुसार, असे बोलून दान दिले असता ते आचार्य आणि अंतेवासिकांना प्राप्त होते, परंतु जे अंतेवासिक नाहीत त्यांना प्राप्त होत नाही. 'जो उपदेश शिकण्यासाठी आला आहे आणि शिकून जात आहे, त्यालाही ते प्राप्त होते' या परंपरेनुसार, सीमेच्या बाहेर राहणाऱ्या धम्मांतेवासिकालाही ते प्राप्त होते. 'तुमच्यासोबत नेहमी चारिका करणाऱ्या भिक्खूंना देतो' असे म्हटले असता, उपदेश घेणाऱ्या अंतेवासिकांचे कर्तव्य करून, उपदेश आणि प्रश्न विचारणे इत्यादी ग्रहण करून चारिका करणाऱ्या सर्व भिक्खूंना ते प्राप्त होते. या परंपरेनुसार, असे बोलून दान दिले असता धम्मांतेवासिकांना आणि कर्तव्य व आचरण करणाऱ्या अंतेवासिकांना ते प्राप्त होते. अशा प्रकारे, दायकांच्या इच्छेनुसारच दानाची प्रवृत्ती होत असल्यामुळे, 'जसे दायक म्हणतात, तसेच आचरण करावे' असे अट्ठकथाचार्य म्हणतात. Evaṃ idāni dāyakā yebhuyyena puggalasseva denti, satesu sahassesu ekoyeva paṇḍito bahussuto dāyako saṅghassa dadeyya, puggalikacīvarañca saṅghikabhavanatthāya akariyamānaṃ na ñattiyā kammavācāya ca arahaṃ hoti. Kathaṃ viññāyatīti ce? Ñattikammavācāvirodhato. Kathaṃ virodhoti ce? Ñattiyā kammavācāya ca ‘‘idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppanna’’nti kathinacīvarassa saṅghikabhāvo vutto, idāni pana taṃ cīvaraṃ ‘‘puggalassa dinnaṃ puggalika’’nti vacanatthānurūpato puggalikaṃ hoti, evampi virodho. ‘‘Saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyya kathinaṃ attharitu’’nti ettha ca saṅghoti dhātuyā kattā hoti, bhikkhunoti sampadānaṃ, idha pana saṅghassa tasmiṃ kathinacīvare anissarabhāvato saṅgho kattā na hoti, bhikkhu paṭiggāhalakkhaṇābhāvato sampadānaṃ na hoti, evampi virodho. Dāyakena pana saṅghassa pariccattattā saṅghikabhūtaṃ kathinacīvaraṃ yasmiṃ kāle saṅgho kathinaṃ attharituṃ aṭṭhaṅgasamannāgatassa bhikkhuno deti, tasmiṃ kāle ñattidutiyakammavācaṃ idāni manussā ‘‘ñattī’’ti voharanti, tañca cīvaraṃ ‘‘ñattiladdhacīvara’’nti, taṃ cīvaradāyakañca ‘‘ñattiladdhadāyako’’ti[Pg.100], tasmā saṅghikacīvarameva ñattiladdhaṃ hoti, no puggalikacīvaraṃ. Ñattiladdhakālato pana paṭṭhāya taṃ cīvaraṃ puggalikaṃ hoti. Kasmā? Atthārakapuggalassa cīvarabhāvatoti. अशा प्रकारे, आजकाल दायक बहुतांश करून पुद्गलालाच दान देतात. शेकडो किंवा हजारो दात्यांमध्ये एखादाच पंडित आणि बहुश्रुत दायक असतो जो संघाला दान देतो. आणि पुद्गलिक चीवर संघाचे करण्यासाठी काही केले नाही तर ते ज्ञत्ति आणि कम्मवाचेने योग्य ठरत नाही. हे कसे समजते? ज्ञत्ति आणि कम्मवाचेच्या विरोधावरून. विरोध कसा होतो? ज्ञत्ति आणि कम्मवाचेमध्ये 'हे संघाला कठीण वस्त्र उत्पन्न झाले आहे' असे म्हणून कठीण चीवराचे संघिकत्व सांगितले जाते. परंतु आता ते चीवर 'पुद्गलाला दिलेले पुद्गलिक आहे' या शब्दांच्या अर्थानुसार पुद्गलिक होते; अशा प्रकारेही विरोध होतो. 'संघाने हे कठीण वस्त्र अमुक नावाच्या भिक्खूला कठीण पसरवण्यासाठी द्यावे' यामध्ये 'संघ' हा धातूचा कर्ता होतो आणि 'भिक्खू' हा संप्रदान होतो. परंतु येथे संघाचे त्या कठीण चीवरावर स्वामित्व नसल्यामुळे संघ कर्ता होत नाही, आणि भिक्खू ग्रहण करण्याच्या लक्षणाचा अभाव असल्यामुळे संप्रदान होत नाही; अशा प्रकारेही विरोध होतो. परंतु दायकाने संघासाठी त्याग केल्यामुळे संघिक झालेले कठीण चीवर ज्या वेळी संघ कठीण पसरवण्यासाठी आठ अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला देतो, त्या वेळी होणाऱ्या 'ज्ञत्तिदुतिय कम्मवाचेला' आजकाल लोक 'ज्ञत्ति' असे म्हणतात. आणि त्या चीवराला 'ज्ञत्तिने प्राप्त झालेले चीवर' म्हणतात, आणि त्या चीवराच्या दात्याला 'ज्ञत्तिने प्राप्त करून देणारा दायक' म्हणतात. म्हणून संघिक चीवरच ज्ञत्तिने प्राप्त झालेले असते, पुद्गलिक चीवर नाही. परंतु ज्ञत्तिने प्राप्त झाल्याच्या काळापासून ते चीवर पुद्गलिक होते. कारण काय? कारण ते कठीण पसरवणाऱ्या पुद्गलाचे चीवर बनते म्हणून. Athāpi vadanti ‘‘dinnanti pāṭhañca ‘sādhentī’ti pāṭhañca ‘ānisaṃsaṃ labhantī’ti pāṭhañca upanidhāya ayamattho viññāyatī’’ti, tatthāyamācariyānamadhippāyo – ‘‘dinnaṃ idaṃ saṅghenā’’ti ettha dā-dhātuyā saṅghenāti kattā, idanti kammaṃ, imassa kathinacīvarassa saṅghikattā saṅghena dinnaṃ hoti, tena viññāyati ‘‘kathina’’nti vutte saṅghikaṃ hotīti. ‘‘Kathinatthāraṃ ke labhantīti ettha ke labhantīti ke sādhentīti attho. Pañca janā sādhentī’’ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 306) vuttaṃ. Tattha pañca janāti saṅgho vutto, imināpi viññāyati ‘‘kathinanti vutte saṅghikaṃ hotī’’ti. Ānisaṃsaṃ labhantīti ettha ca saṅghikattā sabbe sīmaṭṭhakabhikkhū ānisaṃsaṃ labhanti, imināpi viññāyati ‘‘kathinanti vutte saṅghikaṃ hotī’’ti. तरीही काही जण म्हणतात की, 'दिलेले' हा पाठ, 'सिद्ध करतात' हा पाठ आणि 'आणिसंस मिळवतात' हा पाठ लक्षात घेऊन हा अर्थ समजला जातो. त्यावर आचार्यांचा अभिप्राय असा आहे – 'हे संघाद्वारे दिले गेले आहे' यामध्ये 'दा' धातूचा 'संघाद्वारे' हा कर्ता आहे, आणि 'हे' हे कर्म आहे. या कठीण चीवराच्या संघिकत्वामुळे ते संघाद्वारे दिलेले असते, यावरून हे समजते की 'कठीण' असे म्हटल्यावर ते संघिक होते. 'कठीण पसरवणे कोणाला मिळते?' यामध्ये 'कोणाला मिळते' याचा अर्थ 'कोण सिद्ध करतात' असा आहे. 'पाच व्यक्ती सिद्ध करतात' असे वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे. तेथे 'पाच व्यक्ती' म्हणजे संघ असे म्हटले आहे. यावरूनही हे समजते की 'कठीण' असे म्हटल्यावर ते संघिक होते. आणि 'आणिसंस मिळवतात' यामध्येही, संघिकत्वामुळे सीमेच्या आत असलेले सर्व भिक्खू आणिसंस मिळवतात. यावरूनही हे समजते की 'कठीण' असे म्हटल्यावर ते संघिक होते. Tatrāpyevaṃ vicāraṇā kātabbā – pubbedāyakā cattāropi paccaye yebhuyyena saṅghasseva denti, tasmā saṅghassa catupaccayabhājanakathā ativitthārā hoti. Appakato pana puggalassa denti, tasmā saṅghassa dinnaṃ kathinacīvaraṃ saṅghena atthārakassa puggalassa dinnaṃ sandhāya vuttaṃ. Sādhentīti ca kathinadussassa dāyakā cattāro, paṭiggāhako ekoti pañca janā kathinadānakammaṃ sādhentīti vuttaṃ. Ānisaṃsaṃ labhantīti idañca atthārakassa ca anumodanānañca bhikkhūnaṃ ānisaṃsalābhameva vuttaṃ, na etehi pāṭhehi ‘‘kathina’’nti vutte saṅghikaṃ hotīti attho viññātabbo hotīti daṭṭhabbo. Saṅghassa uppannacīvaraṃ saṅghena atthārakassa dinnabhāvo kathaṃ viññāyatīti? ‘‘Idaṃ [Pg.101] saṅghassa kathinadussaṃ uppannaṃ, saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno deti kathinaṃ attharitu’’nti vuttaṃ pāḷipāṭhañca (mahāva. 307) ‘‘saṅgho ajja kathinadussaṃ labhitvā punadivase deti, ayaṃ nicayasannidhī’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāpāṭhañca disvā viññāyatīti. Saṅghasantakabhūtaṃ cīvarameva dānakiriyāya kammaṃ, saṅgho kattā, puggalo sampadānaṃ bhavituṃ arahabhāvo ca yathāvuttapāḷipāṭhameva upanidhāya viññāyatīti. तेथेही असा विचार केला पाहिजे – पूर्वी दायक चारही प्रत्यय बहुतांश करून संघालाच देत असत, म्हणून संघाच्या चार प्रत्ययांच्या वाटपाची कथा अत्यंत सविस्तर आहे. परंतु अल्प प्रमाणात ते पुद्गलाला देतात, म्हणून संघाला दिलेले कठीण चीवर संघाने कठीण पसरवणाऱ्या पुद्गलाला देण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. आणि 'सिद्ध करतात' म्हणजे कठीण वस्त्राचे दायक चार आणि स्वीकारणारा एक, असे पाच जण कठीण दानाचे कर्म सिद्ध करतात, असे म्हटले आहे. आणि 'आणिसंस मिळवतात' हे कठीण पसरवणाऱ्या आणि अनुमोदन करणाऱ्या भिक्खूंच्या आणिसंस लाभाबद्दलच म्हटले आहे. या पाठांवरून 'कठीण' असे म्हटल्यावर ते संघिक होते, असा अर्थ समजला जाऊ नये, हे लक्षात घेतले पाहिजे. संघाला उत्पन्न झालेले चीवर संघाने कठीण पसरवणाऱ्याला दिल्याचा भाव कसा समजतो? 'हे संघाला कठीण वस्त्र उत्पन्न झाले आहे, संघ हे कठीण वस्त्र अमुक नावाच्या भिक्खूला कठीण पसरवण्यासाठी देतो' हा पाळिपाठ आणि 'संघाने आज कठीण वस्त्र मिळवून दुसऱ्या दिवशी दिले, हा संचय-सन्निधी आहे' हा अट्ठकथापाठ पाहून हे समजते. संघाच्या मालकीचे असलेले चीवरच दानक्रियेचे कर्म आहे, संघ कर्ता आहे, आणि पुद्गल संप्रदान होण्यास योग्य आहे, हे वर सांगितलेल्या पाळिपाठाचा विचार करूनच समजते. Evaṃ sante puggalassa dinnaṃ puggalikacīvaraṃ saṅghikaṃ kātuṃ kathaṃ paṭipajjitabbanti? Sace so paṭiggāhakapuggalo dāyakānaṃ evaṃ vadati ‘‘upāsaka dānaṃ nāma puggalassa dinnato saṅghassa dinnaṃ mahapphalataraṃ hoti, tasmā saṅghassa dehi, saṅghassa datvā puna saṅghena atthārārahassa bhikkhuno kammavācāya datvā tena puggalena yathāvinayaṃ atthateyeva kathinaṃ nāma hoti, na puggalassa datvā puggalena sāmaṃyeva atthate, tasmā saṅghassa dehī’’ti uyyojetvā saṅghassa dāpitepi taṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ hoti kathinatthārārahaṃ. Yadi pana dāyako appassutatāya ‘‘nāhaṃ, bhante, kiñci jānāmi, imaṃ cīvaraṃ tumhākameva dammī’’ti vakkhati, evaṃ sati puggalikavaseneva sampaṭicchitvā tena puggalena taṃ cīvaraṃ saṅghassa dinnampi saṅghikaṃ hoti. असे असताना, पुद्गलाला दिलेले पुद्गलिक चीवर संघिक करण्यासाठी कसे आचरण करावे? जर तो स्वीकारणारा पुद्गल दायकांना असे म्हणतो – 'उपासका, पुद्गलाला दिलेल्या दानापेक्षा संघाला दिलेले दान अधिक महाफलदायी असते, म्हणून तू संघाला दे. संघाला देऊन, पुन्हा संघाने कठीण पसरवण्यास योग्य असलेल्या भिक्खूला कम्मवाचेने दिल्यावर आणि त्या पुद्गलाने विनयानुसार ते पसरवल्यावरच त्याला कठीण म्हटले जाते; पुद्गलाला देऊन पुद्गलाने स्वतःच पसरवल्याने ते होत नाही, म्हणून तू संघाला दे.' असे प्रोत्साहित करून संघाला दान देववले तरी ते चीवर कठीण पसरवण्यास योग्य असे संघिक चीवर होते. परंतु जर दायक अल्पश्रुत असल्यामुळे असे म्हणेल की, 'भंते, मला काही माहीत नाही, हे चीवर मी आपल्यालाच देतो', तर अशा वेळी पुद्गलिक रूपानेच त्याचा स्वीकार करून, त्या पुद्गलाने ते चीवर संघाला दिले तरी ते संघिक होते. Yadi evaṃ samaṇeneva samaṇassa dinnaṃ cīvaraṃ kathaṃ kathinatthārārahaṃ bhaveyyāti? No na bhaveyya. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) ‘‘kathinaṃ kena dinnaṃ vaṭṭati? Yena kenaci devena vā manussena vā pañcannaṃ vā sahadhammikānaṃ aññatarena dinnaṃ vaṭṭatī’’ti. Atha kasmā paramparabhūtehi ācariyehi ñattiladdhacīvarato avasesāni cīvarāni saṅghassa bhājetvā eva paribhuñjitānīti? Vuccate – ekacce bhikkhū ācariyaparamparāgataanausāreneva [Pg.102] paṭipajjanti, keci bahūnaṃ kiriyaṃ disvā diṭṭhānugativasena paṭipajjanti, bahussutāpi keci therā aruccantāpi paveṇibhedabhayena paṭipajjanti, apare rucivasena atthañca adhippāyañca pariṇāmetvā gaṇhanti, pakaraṇamevānugatabhikkhū pana yathāpakaraṇāgatameva atthaṃ gahetvā saṅghikañca puggalikañca amissaṃ katvā, kālacīvarañca akālacīvarañca amissaṃ katvā gaṇhanti. Bhikkhunivibhaṅge (pāci. 738) ‘‘thūlanandā bhikkhunī akālacīvaraṃ ‘kālacīvara’nti adhiṭṭhahitvā bhājāpessati, atha bhagavā nissaggiyapācittiyāpattiṃ paññapesī’’ti āgataṃ, tasmā lajjīpesalabahussutasikkhākāmabhūtena bhikkhunā aneka-pāḷiaṭṭhakathādayo pakaraṇe oloketvā saṃsanditvā pakaraṇamevānugantabbaṃ, na aññesaṃ kiriyaṃ saddahitabbaṃ, na ca anugantabbaṃ. Bhagavato hi dharamānakāle vā tato pacchā vā pubbe dāyakā yebhuyyena cattāro paccaye saṅghasseva denti, tasmā saṅghikasenāsanassa saṅghikacīvarassa ca bāhullato pubbācariyā saṅghassa bhājetvā eva paribhuñjiṃsu. जर असे असेल तर, श्रमणानेच (भिक्खूनेच) श्रमणाला दिलेले चीवर कशा प्रकारे कठीण-आस्तरण (कठिन-प्रसारण) करण्यासाठी योग्य ठरेल? असे विचारले असता: 'असे नाही की ते योग्य ठरणार नाही' (अर्थात ते योग्य ठरेलच). कारण अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे की: 'कठीण (चीवर) कोणाद्वारे दिले गेले असता योग्य ठरते? कोणत्याही देवाने किंवा मनुष्याने या पाच प्रकारच्या सहधार्मिकांपैकी (सधम्मिक) कोणा एकाने दिले तरी ते योग्य ठरते.' तर मग, परंपरा लाभलेल्या आचार्यांनी ज्ञत्तीद्वारे (संघ घोषणेद्वारे) प्राप्त झालेल्या चीवराव्यतिरिक्त उर्वरित चीवरे संघाला वाटूनच का उपभोगली? यावर उत्तर दिले जाते – काही भिक्खू आचार्य-परंपरेने चालत आलेल्या अनुसरणानेच आचरण करतात. काही जण अनेकांच्या कृती पाहून 'दृष्टानुगती'च्या (देखादेखीच्या) प्रभावाने आचरण करतात. काही बहुश्रुत थेर (स्थवीर) नापसंत असूनही परंपरेचा भंग होण्याच्या भीतीने तसेच आचरण करतात. इतर काही जण आपल्या आवडीनुसार अर्थ आणि अभिप्राय बदलून (स्वतःकडे वळवून) ग्रहण करतात. परंतु, ग्रंथांचे (प्रकरणांचे) अनुसरण करणारे भिक्खू ग्रंथात आलेल्या अर्थालाच ग्रहण करून, सांघिक आणि पुद्गलिक (वैयक्तिक) यांचे मिश्रण न करता, तसेच काल-चीवर आणि अकाल-चीवर यांचे मिश्रण न करता ते ग्रहण करतात. भिक्खुनी विभंगामध्ये आले आहे की: 'थुलनंदा भिक्खुनीने अकाल-चीवराला 'काल-चीवर' म्हणून अधिष्ठित करून त्याचे वाटप करवून घेतले, तेव्हा भगवंतांनी निस्सग्गिय पाचित्तिय आपत्ती प्रज्ञप्त केली.' म्हणून, लज्जी (पापभीरू), पेसल (शीलवान), बहुश्रुत आणि शिक्षेची (शिक्षणाची) इच्छा बाळगणाऱ्या भिक्खूने अनेक पाळी (पालि) आणि अट्ठकथा इत्यादी ग्रंथांचे अवलोकन करून, त्यांची तुलना करून ग्रंथांचेच अनुसरण केले पाहिजे. इतरांच्या कृतींवर विश्वास ठेवू नये आणि त्यांचे अनुसरण करू नये. कारण भगवंतांच्या हयातीत किंवा त्यांच्या परिनिर्वाणानंतरही, पूर्वीचे दायक (दाते) बहुधा चारही प्रत्यय (गरजा) संघालाच दान करत असत. म्हणूनच, सांघिक सेनासन (निवास) आणि सांघिक चीवर मुबलक प्रमाणात उपलब्ध असल्यामुळे, पूर्व आचार्यांनी ते संघाला वाटूनच उपभोगले. Idāni pana dāyakā yebhuyyena cattāro paccaye puggalasseva denti, tasmā senāsanampi abhinavabhūtaṃ puggalikameva bahulaṃ hoti, cīvarampi puggalikameva bahulaṃ. Daliddāpi suttakantanakālato paṭṭhāya ‘‘imaṃ cīvaraṃ kathinakāle itthannāmassa bhikkhuno dassāmī’’ti cintetvā ca tatheva vatvā ca sabbakiccāni karonti, mahaddhanā ca sāṭakassa kīṇitakālato paṭṭhāya tatheva cintetvā kathetvā karonti, dānakāle ca ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dehī’’ti puttadāsādayo vā pesenti, sāmaṃ vā gantvā cīvaraṃ tassa bhikkhussa pādamūle vā hatthe vā ṭhapetvā ‘‘imaṃ cīvaraṃ tuyhaṃ [Pg.103] dammī’’ti vatvā vā cintetvā vā denti, satesu vā sahassesu vā eko paṇḍitapuriso ‘‘puggalassa dinnadānato saṅghassa dinnaṃ mahapphala’’nti ñatvā ‘‘imaṃ kathinacīvaraṃ saṅghassa dammī’’ti vatvā vā cintetvā vā deti, tassa sā dakkhiṇā saṅghagatā hoti. Sace pana dāyako puggalassa dātukāmo hoti, puggalo pana tassa mahapphalabhāvamicchanto dakkhiṇā-vibhaṅgasuttādidhammadesanāya (ma. ni. 3.376 ādayo) puggalikadānato saṅghikadānassa mahapphalabhāvaṃ jānāpetvā ‘‘imaṃ tava cīvaraṃ saṅghassa dehī’’ti uyyojeti, dāyakopi tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā ‘‘imaṃ kathinacīvaraṃ saṅghassa dammī’’ti vatvā vā cintetvā vā deti, evampi sā dakkhiṇā saṅghagatā hoti. परंतु आताच्या काळात दायक (दाते) बहुधा चारही प्रत्यय पुद्गलालाच (विशिष्ट व्यक्तीलाच) देतात. त्यामुळे नवीन बनवलेले सेनासनही बहुतांश पुद्गलिक (वैयक्तिक) असते आणि चीवरही बहुतांश पुद्गलिकच असते. गरीब लोकसुद्धा सूत कातण्याच्या काळापासूनच 'हे चीवर मी कठीण काळात अमुक नावाच्या भिक्खूला देईन' असा विचार करून आणि तसेच बोलून सर्व कामे करतात. श्रीमंत लोकही कापड खरेदी केल्याच्या काळापासूनच तसाच विचार करून आणि बोलून कामे करतात. आणि दान देण्याच्या वेळी 'हे चीवर अमुक व्यक्तीला दे' असे सांगून मुले किंवा दास इत्यादींना पाठवतात, या स्वतः जाऊन ते चीवर त्या भिक्खूच्या चरणाशी किंवा हातात ठेवून 'हे चीवर मी तुम्हाला देत आहे' असे बोलून किंवा मनात विचार करून देतात. शेकडो किंवा हजारो लोकांमध्ये एखादाच बुद्धिमान मनुष्य 'पुद्गलाला दिलेल्या दानापेक्षा संघाला दिलेले दान महाफळ देणारे असते' हे जाणून 'हे कठीण चीवर मी संघाला देत आहे' असे बोलून किंवा मनात विचार करून दान देतो; त्याचे ते दान (दक्षिणा) संघगत (संघाला प्राप्त झालेले) होते. परंतु जर दायक पुद्गलालाच दान देण्याची इच्छा बाळगत असेल, आणि तो पुद्गल (भिक्खू) त्याच्या दानाला महाफळ मिळावे अशी इच्छा बाळगून, दक्खिणाविभंग सुत्त इत्यादी धर्मदेशनेद्वारे पुद्गलिक दानापेक्षा सांघिक दानाचे महाफळ कसे असते हे समजावून सांगून 'हे तुमचे चीवर संघाला द्या' असे प्रोत्साहित करतो, आणि दायकही त्याचे म्हणणे स्वीकारून 'हे कठीण चीवर मी संघाला देत आहे' असे बोलून किंवा मनात विचार करून देतो, तर अशा प्रकारेही ते दान संघगत होते. Yadi pana bhikkhunā uyyojitopi duppañño dāyako tassa vacanaṃ anādiyitvā puggalasseva deti, tassa sā dakkhiṇā puggalagatā hoti. Atha pana so puggalo sayaṃ sampaṭicchitvā puna saṅghassa pariccajati, evampi taṃ cīvaraṃ saṅghikaṃ hoti, taṃ saṅghikavasena bhājetabbaṃ. Yadi pana dāyakopi puggalasseva deti, puggalopi sampaṭicchitvā na pariccajati, evaṃ sante taṃ cīvaraṃ puggalikaṃ hoti, na kathinakālamattena vā kathinavacanamattena vā saṅghikaṃ hoti. Idāni pana iminā nayena puggalikacīvaraṃyeva bahulaṃ hoti. Evaṃ santepi ācariyaparamparā paveṇiṃ abhinditukāmā saṅghikaṃ viya katvā bhājetvā paribhuñjiṃsu. Yadi mukhyato saṅghikaṃ siyā, saṅghena dinnato paraṃ ekasūcimattampi puggalo adhikaṃ gaṇhituṃ na labheyya. परंतु जर भिक्खूने प्रोत्साहित करूनही तो अल्पबुद्धी दायक त्याचे म्हणणे न ऐकता पुद्गलालाच (विशिष्ट भिक्खूलाच) दान देतो, तर त्याचे ते दान पुद्गलिक होते. पण जर त्या पुद्गलाने (भिक्खूने) स्वतः ते स्वीकारून पुन्हा संघाला दान केले (त्याग केला), तर अशा प्रकारेही ते चीवर सांघिक होते आणि त्याचे सांघिक पद्धतीनेच वाटप केले पाहिजे. परंतु जर दायकही पुद्गलालाच देतो आणि तो पुद्गलही ते स्वीकारून त्याचा त्याग (संघाला अर्पण) करत नाही, तर अशा स्थितीत ते चीवर पुद्गलिकच राहते; केवळ कठीण काळ असल्यामुळे किंवा केवळ कठीण शब्दाच्या उच्चारणामुळे ते सांघिक होत नाही. परंतु आताच्या काळात या पद्धतीने पुद्गलिक चीवरच अधिक प्रमाणात मिळते. असे असूनही, आचार्य-परंपरेची प्रथा खंडित होऊ नये अशी इच्छा असणाऱ्यांनी ते सांघिक असल्यासारखे करून, त्याचे वाटप करून उपभोगले. जर ते मुख्यत्वे सांघिक असेल, तर संघाने दिल्यानंतर एखादा पुद्गल (भिक्खू) एका सुईच्या टोकाएवढेही अधिक ग्रहण करू शकत नाही. Ekacce therā saṅghikanti pana vadanti, bhājanakāle pana issaravatāya yathāruci vicārenti, ekacce bhikkhū mukhyasaṅghikanti [Pg.104] maññamānā abhājetukāmampi puggalaṃ abhibhavitvā bhājāpenti, tassa puggalassa mātā pitā ñātakā upāsakādayo ‘‘amhākaṃ puttassa dema, amhākaṃ ñātakabhikkhussa dema, amhākaṃ kulūpakassa demā’’ti, aññepi saddhā pasannā dāyakā ‘‘itthannāmassa puggalassa demā’’ti vicāretvā parammukhāpi ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’’ti vatvā sammukhāpi pādamūle vā hatthe vā ṭhapetvā denti, evarūpaṃ cīvaraṃ puggalikaṃ hoti, saṅghaṃ āmasitvā avuttattā saṅghāyattaṃ na hoti, ‘‘kathinaṃ dassāmī’’ti vā ‘‘kathinaṃ dātuṃ gato’’ti vā ‘‘kathinacīvara’’nti vā pubbāparakālesu vacanaṃ pana mukhyakathinabhūtassa saṅghikacīvarassa kāle dinnattā tadupacārato vohāramattaṃ hoti. Yathā kiṃ? ‘‘Uposathika’’nti vuttaṃ bhattaṃ cuddasasu saṅghikabhattesu antogadhaṃ mukhyasaṅghikaṃ hoti, samādinnauposathā dāyakā sāyaṃ bhuñjitabbabhattabhāgaṃ saṅghassa denti, taṃ saṅgho salākabhattaṃ viya ṭhitikaṃ katvā bhuñjati, iti saṅghassa dinnattā saṅghikaṃ hoti. Idāni pana dāyakā attano attano kulūpakassa vā ñātibhikkhussa vā uposathadivasesu bhattaṃ denti, taṃ saṅghassa adinnattā saṅghikaṃ na hoti. Evaṃ santepi uposathadivase dinnattā mukhyavasena pavattauposathabhattaṃ viya tadupacārena ‘‘uposathabhatta’’nti voharīyati, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. काही थेर याला सांघिक म्हणतात, परंतु वाटप करताना मात्र मालकी हक्काने आपल्या आवडीनुसार निर्णय घेतात. काही भिक्खू याला मुख्यत्वे सांघिक मानून, वाटप करण्याची इच्छा नसलेल्या पुद्गलावर (भिक्खूवर) दबाव आणून त्याचे वाटप करवून घेतात. त्या पुद्गलाचे आई-वडील, नातेवाईक, उपासक इत्यादी 'आम्ही आमच्या मुलाला देत आहोत, आम्ही आमच्या नातेवाईक भिक्खूला देत आहोत, आम्ही आमच्या कुलूपक (कुटुंबाच्या आश्रित) भिक्खूला देत आहोत' असे म्हणतात. इतरही श्रद्धावान व प्रसन्न दायक 'आम्ही अमुक नावाच्या पुद्गलाला देत आहोत' असा विचार करून, परोक्षपणेही 'हे चीवर मी अमुक व्यक्तीला देत आहे' असे म्हणतात किंवा प्रत्यक्षपणे चरणाशी किंवा हातात ठेवून देतात. अशा प्रकारचे चीवर पुद्गलिक असते. संघाचा उल्लेख न केल्यामुळे ते संघाच्या अधीन होत नाही. 'मी कठीण (चीवर) देईन' किंवा 'कठीण दान देण्यासाठी गेलो' या 'कठीण चीवर' असे आधी किंवा नंतर बोलणे, हे केवळ मुख्य कठीण असलेल्या सांघिक चीवराच्या काळात दिले गेल्यामुळे, त्या काळाच्या उपचाराने केवळ व्यवहारापुरते (औपचारिक) बोलणे असते. हे कशासारखे आहे? जसे 'उपोस्थिक' (उपोसथाचे) म्हटलेले भोजन चौदा सांघिक भोजनांमध्ये समाविष्ट असलेले मुख्य सांघिक भोजन असते. उपोसथ व्रत धारण केलेले दायक संध्याकाळी खावयाच्या भोजनाचा भाग संघाला देतात, आणि संघ शलाका-भोजनाप्रमाणे (चिठ्ठ्या टाकून वाटप केल्या जाणाऱ्या भोजनाप्रमाणे) ज्येष्ठतेनुसार त्याचे वाटप करून ग्रहण करतो; अशा प्रकारे संघाला दिले गेल्यामुळे ते सांघिक होते. परंतु आताच्या काळात दायक आपापल्या कुलूपक भिक्खूला किंवा नातेवाईक भिक्खूला उपोसथाच्या दिवशी भोजन देतात; ते संघाला दिले जात नसल्यामुळे सांघिक होत नाही. असे असूनही, उपोसथाच्या दिवशी दिले गेल्यामुळे, मुख्य रूपाने चालत आलेल्या उपोसथ भोजनाप्रमाणे, त्याच्या उपचाराने त्याला 'उपोस्थिक भोजन' (उपोसथ भोजन) म्हटले जाते. हे उदाहरण अशा प्रकारे समजून घेतले पाहिजे. Evaṃ imasmiṃ kāle yebhuyyena puggalasseva dinnattā puggalikabhūtaṃ cīvaraṃ ñattikammavācārahaṃ na hoti, saṅghikameva ñattikammavācārahaṃ hoti, tadeva ca pañcānisaṃsakāraṇaṃ hoti, tasmā paṇḍitena puggalena ‘‘upāsakā saṅghe detha, saṅghe dinnaṃ mahapphalaṃ hotī’’tiādinā niyojetvā dāpetabbaṃ, sayaṃ vā sampaṭicchitvā saṅghassa pariccajitabbaṃ. Evaṃ pariccajitattā saṅghikabhūtaṃ cīvaraṃ ñattikammavācārahañca [Pg.105] hoti pañcānisaṃsanipphādakañca. Evaṃ niyojanañca ‘‘saṅghe gotami dehi, saṅghe te dinne ahañceva pūjito bhavissāmi saṅgho cā’’ti (ma. ni. 3.376) bhagavatā vuttavacanaṃ anugataṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. अशा प्रकारे, या काळात बहुधा पुद्गलालाच दिले गेल्यामुळे पुद्गलिक झालेले चीवर ज्ञत्ति-कम्मवाचेसाठी (संघ घोषणेच्या विधीसाठी) योग्य नसते. केवळ सांघिक चीवरच ज्ञत्ति-कम्मवाचेसाठी योग्य असते आणि तेच पाच प्रकारच्या शंसांचे (फायद्यांचे/आनिसंसांचे) कारण बनते. म्हणून, बुद्धिमान व्यक्तीने 'हे उपासकांनो, संघाला दान द्या; संघाला दिलेले दान महाफळ देणारे असते' इत्यादी सांगून त्यांना प्रोत्साहित करून दान देववावे, किंवा स्वतः ते स्वीकारून संघाला अर्पण करावे. अशा प्रकारे अर्पण केल्यामुळे सांघिक झालेले चीवर ज्ञत्ति-कम्मवाचेसाठी योग्य ठरते आणि पाच आनिसंसांना (फायद्यांना) प्राप्त करून देणारे ठरते. अशा प्रकारचे प्रोत्साहन देणे हे भगवंतांनी म्हटलेल्या या वचनाचे अनुकरण करणारे आहे: 'हे गोतमी, संघाला दान दे; तू संघाला दान दिले असता माझीही पूजा होईल आणि संघाचीही.' हे असे समजले पाहिजे. Parikammaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ yāgubhattañca dātuṃ vaṭṭatīti idaṃ pucchitattā doso natthīti katvā vuttaṃ, apucchite pana evaṃ kathetuṃ na vaṭṭati. Khalimakkhitasāṭakoti ahatavatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Suṭṭhu dhovitvātiādinā sapubbakaraṇaṃ atthāraṃ dasseti. Dhovanasibbanarajanakappakaraṇena hi vicāraṇachedanabandhanānipi dassitāniyeva honti, atthāradassanena paccuddhāraadhiṭṭhānānipi dasseti. Sūciādīni cīvarakammupakaraṇāni sajjetvā bahūhi bhikkhūhi saddhinti idaṃ pana sibbanassa upakaraṇanidassanaṃ. Tadahevāti idaṃ pana karaṇasannidhimocanatthaṃ vuttaṃ. Dāyakassa hatthato sāṭakaṃ laddhadivaseyeva saṅghena atthārakassa bhikkhuno dātabbaṃ, evaṃ adente nicayasannidhi hoti. Atthārakenapi saṅghato laddhadivaseyeva kathinaṃ attharitabbaṃ, evaṃ akaronte karaṇasannidhi hoti. 'परिकम्म (तयारीचे काम) करणाऱ्या भिक्खूंना पेज आणि भात देणे योग्य आहे' हे विचारले गेल्यामुळे यात काही दोष नाही, असे मानून म्हटले आहे; परंतु न विचारता असे बोलणे योग्य नाही. 'खलिमक्खित साटक' (खळ लावलेले कापड) हे न वापरलेल्या नवीन वस्त्राला (अहतवत्थ) उद्देशून म्हटले आहे. 'चांगल्या प्रकारे धुवून' इत्यादी शब्दांद्वारे पूर्वतयारीसह (सपुब्बकरण) आस्तरण (प्रसारण) दर्शवले आहे. कारण धुणे, शिवणे, रंगवणे आणि कप्पबिंदू लावणे या क्रियांद्वारे तपासणे, कापणे आणि बांधणे हे देखील दर्शवलेच गेले आहे. आस्तरण दर्शवण्याद्वारे पच्चुद्धार (जुने चीवर सोडणे) आणि अधिष्ठान (नवीन चीवर स्वीकारणे) हे देखील दर्शवले आहे. 'सुई इत्यादी चीवर बनवण्याची साधने तयार करून अनेक भिक्खूंसोबत' हे वाक्य शिवण्याच्या साधनांचे निदर्शन (उदाहरण) आहे. 'त्याच दिवशी' हे वाक्य कठीण चीवर साठवून ठेवण्याच्या दोषापासून (करण-सन्निधी) मुक्त होण्यासाठी म्हटले आहे. दायकाच्या हातातून कापड मिळाल्या दिवशीच संघाने ते कठीण पसरवणाऱ्या भिक्खूला दिले पाहिजे; असे न केल्यास ते साठवून ठेवण्याचा दोष (निचय-सन्निधी) होतो. कठीण पसरवणाऱ्या भिक्खूनेही संघाकडून मिळाल्या दिवशीच कठीण पसरवले पाहिजे; असे न केल्यास कठीण साठवण्याचा दोष (करण-सन्निधी) होतो. Aññāni ca bahūni ānisaṃsavatthāni detīti iminā attharitabbasāṭakoyeva kathinasāṭako nāma, tato aññe sāṭakā bahavopi kathinānisaṃsāyeva nāmāti dasseti. Etena ca ‘‘kathinānisaṃso’’ti vatthāniyeva vuttāni na agghoti dīpeti. Yadi aggho vutto siyā, evaṃ sati ‘‘bahvānisaṃsāni kathinavatthāni detī’’ti vattabbaṃ, evaṃ pana avatvā ‘‘bahūni kathinānisaṃsavatthāni detī’’ti vuttaṃ, tena ñāyati ‘‘na aggho vutto’’ti, tasmā bahvānisaṃsabhāvo agghavasena na gahetabbo, atha kho vatthavaseneva gahetabboti. Itaroti añño dāyako. Tathā [Pg.106] tathā ovaditvā saññāpetabboti ‘‘upāsaka dānaṃ nāma saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, atthāro pana bhikkhūnaṃ upakāratthāya bhagavatā anuññāto, tasmā ñattiladdhampi aladdhampi mahapphalamevā’’ti vā ‘‘upāsaka ayampi dāyako saṅghasseva deti, tvampi saṅghasseva desi, bhagavatā ca – 'इतर अनेक आनिसंस-वस्त्रे देतो' यावरून कठीण पसरवण्यासाठी योग्य असलेले कापडच 'कठीण-साटक' (कठिन कापड) म्हटले जाते, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर अनेक कापडे असली तरी ती केवळ 'कठीण-आनिसंस' (कठीणचे फायदे देणारी) ठरतात, हे दर्शवले आहे. आणि यावरून 'कठीण-आनिसंस' असे वस्त्रांनाच म्हटले आहे, त्यांच्या मूल्याला (किंमतीला) नाही, हे स्पष्ट होते. जर मूल्य अभिप्रेत असते, तर 'महा-आनिसंस कठीण वस्त्रे देतो' असे म्हटले गेले असते; परंतु तसे न म्हणता 'अनेक कठीण-आनिसंस वस्त्रे देतो' असे म्हटले आहे, यावरून 'मूल्य सांगितले गेले नाही' हे समजते. म्हणून, महा-आनिसंस असणे हे मूल्याच्या आधारे ग्रहण करू नये, तर वस्त्राच्या आधारेच ग्रहण केले पाहिजे. 'इतर' म्हणजे दुसरा दायक. 'त्या त्या प्रकारे उपदेश करून समजावून सांगावे' म्हणजे: 'हे उपासका, संघाला दान दिल्यापासूनच ते महाफळ आणि महा-आनिसंस देणारे ठरते. कठीण पसरवण्यास भिक्खूंच्या उपकारासाठी भगवंतांनी अनुमती दिली आहे, म्हणून ते ज्ञत्तीद्वारे प्राप्त झालेले असो वा नसो, ते महाफळ देणारेच ठरते' या 'हे उपासका, हा दायकही संघालाच देत आहे, तूही संघालाच दे, आणि भगवंतांनी देखील – ‘Yo sīlavā sīlavantesu dadāti dānaṃ; Dhammena laddhaṃ supasannacitto; Abhisaddahaṃ kammaphalaṃ uḷāraṃ; Taṃ ve dānaṃ vipulaphalanti brūmī’ti. (ma. ni. 3.382) – 'जो शीलवान मनुष्य, अत्यंत प्रसन्न चित्ताने, कर्माच्या महान फळावर पूर्ण विश्वास ठेवून, धर्मानुसार (न्याय्य मार्गाने) मिळवलेले दान शीलवानांना देतो; त्या दानाला मी निश्चितच विपुल फळ देणारे दान म्हणतो.' Vuttaṃ, tasmā saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya mahapphalamevā’’ti vā itiādīni vatvā saññāpetabbo. असे म्हटले आहे, म्हणून संघाला दान दिल्यापासूनच ते महाफळ देणारेच ठरते' इत्यादी सांगून त्याला समजावून सांगावे. Yassa saṅgho kathinacīvaraṃ deti, tena bhikkhunā kathinaṃ attharitabbanti yojanā. Yo jiṇṇacīvaro hoti bhikkhu, tassa dātabbanti sambandho. Imasmiṃ ṭhāne idāni bhikkhū – 'संघ ज्या भिक्खूला कठीण चीवर देतो, त्या भिक्खूने कठीण पसरवले पाहिजे' हा अर्थाचा अन्वय (योजना) आहे. 'जो भिक्खू जीर्ण चीवर असलेला (ज्याचे चीवर जुने झाले आहे) असतो, त्याला ते दिले पाहिजे' हा संबंध आहे. या ठिकाणी आता भिक्खू – ‘‘Paṭiggahaṇañca sappāyaṃ, ñatti ca anusāvanaṃ; Kappabindu paccuddhāro, adhiṭṭhānattharāni ca; Niyojanānumodā ca, iccayaṃ kathine vidhī’’ti. – 'ग्रहण करणे (पटिग्गहण) आणि योग्य काय आहे ते विचारणे (सप्पाय), ज्ञत्ति (घोषणा) आणि अनुसावन (कम्मवाचा), कप्पबिंदू लावणे, पच्चुद्धार (जुने चीवर सोडणे), अधिष्ठान आणि आस्तरण (पसरवणे), नियोजन (प्रोत्साहन) आणि अनुमोदन करणे; हाच कठीण विधीचा नियम आहे.' Imaṃ gāthaṃ āharitvā kathinadānakammavācāya paṭhamaṃ kathinacīvarassa paṭiggahaṇañca sappāyapucchanañca karonti, tadayuttaṃ viya dissati. Kasmāti ce? ‘‘Aṭṭhahaṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharituṃ…pe… pubbakaraṇaṃ jānāti, paccuddhāraṃ jānāti, adhiṭṭhānaṃ jānāti, atthāraṃ jānāti, mātikaṃ jānāti, palibodhaṃ jānāti, uddhāraṃ jānāti, ānisaṃsaṃ jānātī’’ti parivārapāḷiyañca (pari. 409), या गाथेचा आधार घेऊन कठीणदान कम्मवाचेच्या आधी कठीणचीवराचे ग्रहण करणे आणि सप्पाय (योग्यतेविषयी) विचारणा करणे, हे अयोग्य असल्यासारखे दिसते. ते कशामुळे? जर विचारले तर— 'आठ अंगांनी युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) कठीण पसरण्यास (कठीण आस्तरण करण्यास) योग्य असतो...पे... तो पूर्वकरण जाणतो, पच्चुद्धार (प्रत्याद्धार) जाणतो, अधिष्ठान जाणतो, आस्तरण जाणतो, मातिका जाणतो, पलिबोध जाणतो, उद्धार जाणतो, आनिसंस (अनुशंसा) जाणतो' असे परिवारपाळीमध्ये म्हटले आहे. ‘‘Aṭṭhadhammavido [Pg.107] bhikkhu, kathinatthāramarahati; Pubbapaccuddhārādhiṭṭhā-natthāro mātikāti ca; Palibodho ca uddhāro, ānisaṃsā panaṭṭhime’’ti. (vi. vi. 2704, 2706) – 'आठ धर्म जाणणारा भिक्खू कठीण आस्तरण करण्यास पात्र असतो; पूर्वकरण, पच्चुद्धार, अधिष्ठान, आस्तरण, मातिका, पलिबोध, उद्धार आणि आनिसंस हे आठ (धर्म) आहेत.' Vinayavinicchayappakaraṇe ca āgatesu aṭṭhasu aṅgesu anāgatattā ca ‘‘pubbakaraṇaṃ sattahi dhammehi saṅgahitaṃ dhovanena vicāraṇena chedanena bandhanena sibbanena rajanena kappakaraṇenā’’ti parivārapāḷiyañca (pari. 408), आणि विनयविनिच्छय प्रकरणात आलेल्या आठ अंगांमध्ये (या गोष्टी) न आल्यामुळे, तसेच 'पूर्वकरण हे धुणे, विचारणा (तपासणे), कापणे, बांधणे, शिवणे, रंगवणे आणि कप्पकरण (कप्पबिंदू लावणे) या सात धर्मांनी संग्रहित केले जाते' असे परिवारपाळीमध्ये म्हटले आहे. ‘‘Dhovanañca vicāro ca, chedanaṃ bandhanampi ca; Sibbanaṃ rajanaṃ kappaṃ, pubbakiccanti vuccatī’’ti. (vi. vi. 2707) – 'धुणे, विचारणा, कापणे, बांधणे, शिवणे, रंगवणे आणि कप्पकरण याला पूर्वकिच्च (पूर्वकृत्य) म्हटले जाते.' Vinayavinicchayappakaraṇe ca vuttesu sattasu pubbakaraṇesu anāgatattā ca. आणि विनयविनिच्छय प्रकरणात सांगितलेल्या सात पूर्वकरणांमध्ये (या गोष्टी) न आल्यामुळे (ते वचन योग्य वाटत नाही). Na kevalañca pakaraṇesu anāgatameva, atha kho yuttipi na dissati. Kathaṃ? Paṭiggahaṇaṃ nāma ‘‘yo pana bhikkhu adinnaṃ mukhadvāraṃ āhāraṃ āhāreyya aññatra udakadantaponā, pācittiya’’nti (pāci. 265) yāvakālikādīsu ajjhoharitabbesu catūsu kālikavatthūsu bhagavatā vuttaṃ, na cīvare, taṃ pana pādamūle ṭhapetvā dinnampi parammukhā dinnampi labbhateva. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammīti evaṃ parammukhā vā pādamūle ṭhapetvā ‘imaṃ tumhāka’nti evaṃ sammukhā vā detī’’ti, tasmā paṭiggahaṇakiccaṃ natthi, dāyakena cīvare dinne saṅghassa cittena sampaṭicchanamattameva pamāṇaṃ hoti. केवळ प्रकरणांमध्येच (या गोष्टी) न आल्यामुळे नव्हे, तर त्याची युक्ती (तर्कसंगतता) देखील दिसून येत नाही. ती कशी? 'जो भिक्खू पाणी आणि दंतकाष्ठ सोडून न दिलेले अन्न मुखद्वाराने ग्रहण करेल, त्याला पाचित्तिय होते' असे भगवंतांनी यावकालिक इत्यादी गिळण्यायोग्य चार कालिकवस्तूंच्या बाबतीत सांगितले आहे, चीवराच्या बाबतीत नाही. ते चीवर तर पायाजवळ ठेवून दिले तरी किंवा परोक्षपणे दिले तरी प्राप्त होतेच. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— 'हे चीवर अमुक नावाच्या भिक्खूला देतो, असे परोक्षपणे किंवा पायाजवळ ठेवून, अथवा 'हे तुमचे आहे' असे प्रत्यक्षपणे देतो.' त्यामुळे प्रतिग्रहण करण्याचे काही कृत्य नाही. दायकाने संघाला चीवर दिले असता, केवळ मनाने त्याचा स्वीकार करणे हेच प्रमाण ठरते. Sappāyapucchanañca evaṃ karonti – ekena bhikkhunā ‘‘bhonto saṅghā saṅghassa kathine sampatte kassa puggalassa sappāyārahaṃ hotī’’ti pucchite eko bhikkhu nāmaṃ [Pg.108] vatvā ‘‘itthannāmassa therassa sappāyārahaṃ hotī’’ti vadati, sappāyaiti ca nivāsanapārupanatthaṃ gahetvā vadanti. Etasmiṃ vacane saddato ca atthato ca adhippāyato ca yutti gavesitabbā hoti. Kathaṃ? Saddato vaggabhede satiyeva bahuvacanaṃ kattabbaṃ, na abhede, evaṃ saddato. Sappāyaitivacanañca anurūpattheyeva vattabbaṃ, na nivāsanapārupanatthe, evaṃ atthato. Idañca cīvaraṃ saṅgho kathinaṃ attharituṃ puggalassa deti, na nivāsanapārupanatthaṃ. Vuttañhi pāḷiyaṃ (mahāva. 307) ‘‘saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno deti kathinaṃ attharitu’’nti, tasmā yutti gavesitabbā hoti. ‘‘Paṭiggahaṇañca sappāya’’ntiādigāthāpi katthaci pāḷiyaṃ aṭṭhakathāṭīkādīsu ca na dissati, tasmā idha vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. आणि सप्पाय (योग्यतेविषयी) विचारणा देखील ते अशी करतात— एका भिक्खूने 'हे पूजनीय संघ! संघाचा कठीण काळ प्राप्त झाला असता, कोणत्या पुद्गलासाठी ते सप्पाय (योग्य) ठरेल?' असे विचारले असता, दुसरा एक भिक्खू नाव घेऊन 'अमुक नावाच्या थेरासाठी ते सप्पाय ठरेल' असे म्हणतो. आणि 'सप्पाय' या शब्दाचा अर्थ नेसणे व पांघरण्यासाठी असा घेऊन ते बोलतात. या वचनामध्ये शब्दाच्या दृष्टीने, अर्थाच्या दृष्टीने आणि अभिप्रायाच्या दृष्टीने युक्ती शोधली पाहिजे. ती कशी? शब्दाच्या दृष्टीने विचार केला तर— 'वग्गभेद' (समूहाचा भेद) असेल तरच बहुवचन योजावे, भेद नसेल तर नाही; अशा प्रकारे शब्दाच्या दृष्टीने युक्ती शोधावी. आणि 'सप्पाय' हा शब्द केवळ अनुरूप (योग्य) या अर्थानेच वापरला पाहिजे, नेसणे व पांघरण्याच्या अर्थाने नाही; अशा प्रकारे अर्थाच्या दृष्टीने युक्ती शोधावी. आणि हे चीवर संघ त्या पुद्गलाला कठीण आस्तरण करण्यासाठी देतो, नेसण्यासाठी व पांघरण्यासाठी नाही. कारण पाळीमध्ये म्हटले आहे— 'संघ हे कठीण कापड अमुक नावाच्या भिक्खूला कठीण आस्तरण करण्यासाठी देतो.' त्यामुळे युक्ती शोधली पाहिजे. 'प्रतिग्रहण आणि सप्पाय' इत्यादी गाथा देखील कुठेही पाळी, अट्ठकथा किंवा टीका इत्यादींमध्ये आढळत नाही. म्हणून येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच आचरण केले पाहिजे. Sace bahū jiṇṇacīvarā, vuḍḍhassa dātabbanti idaṃ kathinacīvarassa saṅghikattā ‘‘na ca, bhikkhave, saṅghikaṃ yathāvuḍḍhaṃ paṭibāhitabbaṃ, yo paṭibāheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti iminā pāḷinayena (cūḷava. 311) vuttaṃ. Eteneva nayena sabbesu balavacīvaresu santesupi vuḍḍhasseva dātabbanti siddhaṃ. Vuḍḍhesu…pe… dātabbanti karaṇasannidhimocanatthaṃ vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sace vuḍḍho’’tyādi. Navakatarenapi hi karaṇasannidhiṃ mocetvā kathine atthate anumodanaṃ karontassa saṅghassa pañcānisaṃsalābho hotīti. Apicātiādinā saṅghena kattabbavattaṃ dasseti. Vacanakkamo pana evaṃ kātabbo – kathinadussaṃ labhitvā saṅghe sīmāya sannipatite ekena bhikkhunā ‘‘bhante, saṅghassa idaṃ kathinadussaṃ uppannaṃ, saṅgho imaṃ kathinadussaṃ kathannāmassa bhikkhuno dadeyya kathinaṃ attharitu’’nti vutte aññena ‘‘yo jiṇṇacīvaro, tassā’’ti vattabbaṃ, tato purimena ‘‘bahū [Pg.109] jiṇṇacīvarā’’ti vā ‘‘natthi idha jiṇṇacīvarā’’ti vā vutte aparena ‘‘tena hi vuḍḍhassā’’ti vattabbaṃ, puna purimena ‘‘ko ettha vuḍḍho’’ti vutte itarena ‘‘itthannāmo bhikkhū’’ti vattabbaṃ, puna purimena ‘‘so bhikkhu tadaheva cīvaraṃ katvā attharituṃ sakkotī’’ti vutte itarena ‘‘so sakkotī’’ti vā ‘‘saṅgho mahātherassa saṅgahaṃ karissatī’’ti vā vattabbaṃ, puna purimena ‘‘so mahāthero aṭṭhahi aṅgehi samannāgato’’ti vutte itarena ‘‘āma samannāgato’’ti vattabbaṃ, tato ‘‘sādhu suṭṭhu tassa dātabba’’nti vutte byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñātabbo. जर अनेक भिक्खू जीर्णचीवर असणारे असतील, तर 'वृद्धाला दिले पाहिजे' हे कठीणचीवराच्या सांघिकत्वामुळे 'हे भिक्खूंनो, सांघिक वस्तू ज्येष्ठतेनुसार देण्यास नकार देऊ नये; जो नकार देईल, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते' या पाळी नियमानुसार सांगितले आहे. याच न्यायाने, जरी सर्व चीवरे उत्कृष्ट असली, तरी ती वृद्धालाच दिली पाहिजेत हे सिद्ध होते. 'वृद्धांमध्ये...पे... दिले पाहिजे' हे करणसन्निधीपासून मुक्त करण्यासाठी सांगितले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— 'जर वृद्ध असेल तर' इत्यादी. कारण कनिष्ठ भिक्खूने देखील करणसन्निधीपासून मुक्त करून कठीण आस्तरण केले असता, अनुमोदन करणाऱ्या संघाला पाच आनिसंस प्राप्त होतात. 'अपि च' इत्यादी वचनाने संघाने करावयाचे कर्तव्य दाखवले आहे. संभाषणाचा क्रम असा असावा— कठीण कापड प्राप्त झाल्यावर संघ सीमेमध्ये एकत्र जमला असता, एका भिक्खूने म्हणावे: 'भंते, संघाला हे कठीण कापड प्राप्त झाले आहे. संघाने हे कठीण कापड कोणत्या नावाच्या भिक्खूला कठीण आस्तरण करण्यासाठी द्यावे?' असे विचारले असता, दुसऱ्याने म्हणावे: 'ज्याचे चीवर जीर्ण झाले आहे, त्याला द्यावे.' त्यानंतर पहिल्याने 'अनेकांचे चीवर जीर्ण आहे' किंवा 'येथे कोणाचेही चीवर जीर्ण नाही' असे म्हटले असता, दुसऱ्याने म्हणावे: 'तर मग वृद्धाला द्यावे.' पुन्हा पहिल्याने 'येथे वृद्ध कोण आहे?' असे विचारले असता, दुसऱ्याने म्हणावे: 'अमुक नावाचा भिक्खू.' पुन्हा पहिल्याने 'तो भिक्खू त्याच दिवशी चीवर तयार करून आस्तरण करण्यास समर्थ आहे का?' असे विचारले असता, दुसऱ्याने म्हणावे: 'तो समर्थ आहे' किंवा 'संघ महाथेराचा संग्रह करेल.' पुन्हा पहिल्याने 'तो महाथेर आठ अंगांनी युक्त आहे का?' असे विचारले असता, दुसऱ्याने म्हणावे: 'होय, युक्त आहे.' त्यानंतर 'उत्तम, त्यालाच दिले पाहिजे' असे म्हटले असता, चतुर आणि समर्थ भिक्खूने संघाला ज्ञापित करावे. Ettha ca ‘‘bhante, saṅghassā’’tiādivacanaṃ ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppannaṃ, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho imaṃ kathinadussaṃ itthannāmassa bhikkhuno dadeyya kathinaṃ attharitu’’nti imāya ñattipāḷiyā sameti. ‘‘Yo jiṇṇacīvaro, tassā’’tiādi ‘‘saṅghena kassā’’tiādi ‘‘saṅghena kassa dātabbaṃ, yo jiṇṇacīvaro hotī’’tiādinā aṭṭhakathāvacanena (mahāva. aṭṭha. 306) sameti. ‘‘So mahāthero aṭṭhahaṅgehi samannāgato’’tiādi ‘‘aṭṭhahaṅgehi samannāgato puggalo bhabbo kathinaṃ attharitu’’ntiādikāya parivārapāḷiyā (pari. 409) sametīti daṭṭhabbaṃ. Yassa pana dīyati, tassa ñattidutiyakammavācāya dātabbanti sambandho. Iminā imassa kathinadānakammassa garukattā na apalokanamattena dātabbanti imamatthaṃ pakāseti. Garukalahukānaṃ bhedo kammākammavinicchayakathāyaṃ āvi bhavissati. आणि येथे 'भंते, संघाला...' इत्यादी वचन हे 'भंते, संघाने माझे ऐकावे. संघाला हे कठीण कापड प्राप्त झाले आहे. जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने हे कठीण कापड अमुक नावाच्या भिक्खूला कठीण आस्तरण करण्यासाठी द्यावे' या ज्ञत्तिपाळीशी जुळते. 'ज्याचे चीवर जीर्ण आहे, त्याला...' इत्यादी आणि 'संघाने कोणाला...' इत्यादी वचन हे 'संघाने कोणाला दिले पाहिजे, जो जीर्णचीवर असेल त्याला' इत्यादी अट्ठकथा वचनाशी जुळते. 'तो महाथेर आठ अंगांनी युक्त आहे' इत्यादी वचन हे 'आठ अंगांनी युक्त असलेला पुद्गल कठीण आस्तरण करण्यास योग्य असतो' या परिवारपाळीशी जुळते, असे समजावे. ज्याला दिले जाते, त्याला ज्ञत्तिदुतीय कम्मवाचेने दिले पाहिजे, असा संबंध आहे. या कठीणदान कर्माच्या गुरुत्वामुळे ते केवळ अपलोकन मात्रेने दिले जाऊ नये, हा अर्थ यातून स्पष्ट होतो. गुरु आणि लहु कर्मांचा भेद कम्माकम्मविनिच्छय कथेमध्ये स्पष्ट होईल. Evaṃ dinne pana kathine paccuddharitabbā adhiṭṭhātabbā vācā bhinditabbāti sambandho. Sace taṃ kathinadussaṃ niṭṭhitaparikammameva hotīti iminā kathinadussaṃ nāma na kevalaṃ pakatisāṭakameva [Pg.110] hoti, atha kho pariniṭṭhitasattavidhapubbakiccacīvarampi hotīti dasseti, tasmā niṭṭhitacīvarasmiṃ dinne sattavidhapubbakiccakaraṇena attho natthi, kevalaṃ paccuddharaṇādīniyeva kātabbāni. Sace pana kiñci apariniṭṭhitaṃ hoti, antamaso kappabindumattampi, taṃ niṭṭhāpetvāyeva paccuddharaṇādīni kātabbāni. Gaṇṭhikapaṭṭapāsakapaṭṭāni pana sibbanantogadhāni, tānipi niṭṭhāpetvāyeva kātabbāni. Aniṭṭhāpento aniṭṭhitasibbanakiccameva hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.462-463) ‘‘tattha katanti sūcikammapariyosānena kataṃ, sūcikammapariyosānaṃ nāma yaṃ kiñci sūciyā kattabbaṃ. Pāsakapaṭṭagaṇṭhikapaṭṭapariyosānaṃ katvā sūciyā paṭisāmana’’nti. Idañhi kathinavattaṃ nāma buddhappasatthanti ‘‘atthatakathinānaṃ vo bhikkhave pañca kappissantī’’tiādinā pasatthaṃ. अशा प्रकारे कठीण दिले असता, पच्चुद्धार करावा, अधिष्ठान करावे आणि वाचा उच्चारावी, असा संबंध आहे. 'जर ते कठीण कापड पूर्णपणे तयार केलेले असेल' या वचनाने हे दर्शवले जाते की, कठीण कापड म्हणजे केवळ साधे कापडच नव्हे, तर सात प्रकारच्या पूर्वकृत्यांनी पूर्ण केलेले चीवर देखील असू शकते. म्हणून, पूर्ण झालेले चीवर दिले असता, सात प्रकारची पूर्वकृत्ये करण्याची आवश्यकता नसते, केवळ पच्चुद्धार इत्यादीच केले पाहिजेत. परंतु जर काही अपूर्ण असेल, अगदी कप्पबिंदू लावण्याइतकेही, तर ते पूर्ण करूनच पच्चुद्धार इत्यादी केले पाहिजेत. गाठीच्या पट्ट्या आणि पळशाच्या पट्ट्या शिवण्याच्या अंतर्गत येतात, त्या देखील पूर्ण करूनच केले पाहिजेत. जो अपूर्ण ठेवतो, त्याचे शिवण्याचे काम अपूर्णच राहते. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— 'तेथे केलेले म्हणजे सुईच्या कामाच्या समाप्तीने केलेले; सुईच्या कामाची समाप्ती म्हणजे सुईने जे काही करायचे असते ते. पळशाच्या पट्ट्या आणि गाठीच्या पट्ट्या पूर्ण करून सुईने शिवणे.' हे कठीणवृत्त बुद्धांनी प्रशंसिलेले आहे, जसे की 'हे भिक्खूंनो, कठीण आस्तरण करणाऱ्यांना पाच गोष्टी कल्पतील' इत्यादी वचनांनी त्याची प्रशंसा केली आहे. Katapariyositaṃ pana kathinaṃ gahetvāti – 'पूर्ण झालेले कठीण ग्रहण करून' म्हणजे— ‘‘Dhovanañca vicāro ca, chedanaṃ bandhanampi ca; Sibbanaṃ rajanaṃ kappaṃ, pubbakiccanti vuccatī’’ti. (vi. vi. 2707) – 'धुणे, विचारणा, कापणे, बांधणे, शिवणे, रंगवणे आणि कप्पकरण याला पूर्वकिच्च म्हटले जाते.' Vuttāni sattavidhapubbakaraṇāni katvā pariyosāpitaṃ kathinacīvaraṃ gahetvā. Atthārakena bhikkhunā paccuddharitabbā adhiṭṭhātabbā vācā bhinditabbāti sambandho. Saṅghāṭiyā kathinaṃ attharitukāmo bhikkhu pubbe ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitaṃ porāṇikaṃ saṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti vatvā paccuddharitabbā, tato anadhiṭṭhitaṃ navaṃ saṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vatvā adhiṭṭhātabbā, tato attharaṇakāle tameva adhiṭṭhitasaṅghāṭiṃ ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti vācā bhinditabbāti attho. Esa nayo itaresu. Etena kathinatthāraṇaṃ nāma vacībhedakaraṇameva hoti, na kiñci kāyavikārakaraṇanti imamatthaṃ dīpeti[Pg.111]. Tathā hi vuttaṃ vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘attharitabbanti attharaṇaṃ kātabbaṃ, tañca kho tathāvacībhedakaraṇamevāti daṭṭhabba’’nti. सांगितलेली सात प्रकारची पूर्वकरणे करून पूर्ण झालेले कठीणचीवर घेऊन, आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूने पच्चुद्धार करावा, अधिष्ठान करावे आणि वाचा उच्चारावी, असा संबंध आहे. संघाटीने कठीण आस्तरण करण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूने आधी त्रिचीवर-अधिष्ठानाने अधिष्ठित असलेली जुनी संघाटी 'इमं संघाटिं पच्चुद्धरामि' असे म्हणून पच्चुद्धार करावी. त्यानंतर अनधिष्ठित असलेली नवीन संघाटी 'इमं संघाटिं अधिट्ठामि' असे म्हणून अधिष्ठित करावी. त्यानंतर आस्तरण करतेवेळी त्याच अधिष्ठित संघाटीला 'इमाय संघाटिया कठिनं अत्थरामि' असे म्हणून वाचा उच्चारावी, असा अर्थ समजावा. हाच न्याय इतरांच्या बाबतीतही आहे. या न्यायाने, कठीण आस्तरण म्हणजे केवळ वाचा उच्चारणे हेच आहे, कोणतीही शारीरिक क्रिया करणे नव्हे, हा अर्थ स्पष्ट होतो. म्हणूनच विनयत्थमंजूषामध्ये म्हटले आहे— 'आस्तरण करावे म्हणजे आस्तरण क्रिया करावी, आणि ती केवळ वाचा उच्चारूनच करावी, असे समजावे.' Tattha paccuddhāro tividho ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti saṅghāṭiyā paccuddhāro, ‘‘imaṃ uttarāsaṅgaṃ paccuddharāmī’’ti uttarāsaṅgassa paccuddhāro, ‘‘imaṃ antaravāsakaṃ paccuddharāmī’’ti antaravāsakassa paccuddhāroti. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 408) ‘‘paccuddhāro tīhi dhammehi saṅgahito saṅghāṭiyā uttarāsaṅgena antaravāsakenā’’ti. Adhiṭṭhānaṃ tividhaṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti saṅghāṭiyā adhiṭṭhānaṃ, ‘‘imaṃ uttarāsaṅgaṃ adhiṭṭhāmī’’ti uttarāsaṅgassa adhiṭṭhānaṃ, ‘‘imaṃ antaravāsakaṃ adhiṭṭhāmī’’ti antaravāsakassa adhiṭṭhānanti. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 408) ‘‘adhiṭṭhānaṃ tīhi dhammehi saṅgahitaṃ saṅghāṭiyā uttarāsaṅgena antaravāsakenā’’ti. तेथे पच्चुद्धार तीन प्रकारचा आहे— 'इमं संघाटिं पच्चुद्धरामि' असा संघाटीचा पच्चुद्धार, 'इमं उत्तरासंगं पच्चुद्धरामि' असा उत्तरासंगाचा पच्चुद्धार, आणि 'इमं अन्तरवासकं पच्चुद्धरामि' असा अंतरवासकाचा पच्चुद्धार. म्हणूनच परिवारात म्हटले आहे— 'पच्चुद्धार तीन गोष्टींनी संग्रहित आहे— संघाटीने, उत्तरासंगाने आणि अंतरवासकाने.' अधिष्ठान तीन प्रकारचे आहे— 'इमं संघाटिं अधिट्ठामि' असे संघाटीचे अधिष्ठान, 'इमं उत्तरासंगं अधिट्ठामि' असे उत्तरासंगाचे अधिष्ठान, आणि 'इमं अन्तरवासकं अधिट्ठामि' असे अंतरवासकाचे अधिष्ठान. म्हणूनच परिवारात म्हटले आहे— 'अधिष्ठान तीन गोष्टींनी संग्रहित आहे— संघाटीने, उत्तरासंगाने आणि अंतरवासकाने.' Atha vā adhiṭṭhānaṃ duvidhaṃ kāyena adhiṭṭhānaṃ, vācāya adhiṭṭhānanti. Tattha porāṇikaṃ saṅghāṭiṃ ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti paccuddharitvā navaṃ saṅghāṭiṃ hatthena gahetvā ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti cittena ābhogaṃ katvā kāyavikārakaraṇena kāyena vā adhiṭṭhātabbaṃ, vacībhedaṃ katvā vācāya vā adhiṭṭhātabbaṃ. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.469; kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tattha yasmā dve cīvarassa adhiṭṭhānāni kāyena vā adhiṭṭheti, vācāya vā adhiṭṭhetīti vuttaṃ, tasmā…pe… adhiṭṭhātabbā’’ti. Atha vā adhiṭṭhānaṃ duvidhaṃ sammukhādhiṭṭhānaparammukhādhiṭṭhānavasena. Tattha yadi cīvaraṃ hatthapāse ṭhitaṃ hoti, ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vacībhedaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ, atha antogabbhe vā sāmantavihāre vā hoti, ṭhapitaṭṭhānaṃ sallakkhetvā ‘‘etaṃ saṅghāṭiṃ adhiṭṭhāmī’’ti vacībhedaṃ katvā adhiṭṭhātabbaṃ. Vuttañhi [Pg.112] aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.469; kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘tatra duvidhaṃ adhiṭṭhānaṃ sace hatthapāse hotī’’tiādi, vinayatthamañjūsāyañca (kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘duvidhanti sammukhāparammukhābhedena duvidha’’nti. किंवा दुसऱ्या प्रकारे, अधिष्ठान दोन प्रकारचे आहे - कायेने (शरीराने) अधिष्ठान करणे आणि वाचेने (वाणीने) अधिष्ठान करणे. त्या दोन प्रकारांमध्ये, जुन्या संघाटीचा (दुप्पट वस्त्राचा) "मी या संघाटीचा पच्चुद्धार (त्याग) करतो" असे म्हणून पच्चुद्धार करून, नवीन संघाटी हाताने धरून, "मी या संघाटीचे अधिष्ठान करतो" असा चित्ताने संकल्प करून, शारीरिक हालचालीद्वारे कायेने अधिष्ठान करावे किंवा वाणीचा उच्चार करून वाचेने अधिष्ठान करावे. अट्ठकथेमध्ये म्हटलेच आहे की, "त्यात ज्या कारणाने चीवराचे दोन अधिष्ठान सांगितले आहेत - कायेने अधिष्ठान करतो किंवा वाचेने अधिष्ठान करतो, म्हणून...पे... अधिष्ठान करावे." किंवा दुसऱ्या प्रकारे, संमुखाधिष्ठान (प्रत्यक्ष) आणि परमुखाधिष्ठान (परोक्ष) या भेदाने अधिष्ठान दोन प्रकारचे असते. त्यामध्ये जर चीवर हस्तपाशामध्ये (हातभर अंतरावर) असेल, तर "मी या संघाटीचे अधिष्ठान करतो" असा वाणीने उच्चार करून अधिष्ठान करावे. जर ते खोलीच्या आत किंवा जवळच्या विहारात असेल, तर ठेवलेल्या जागेचे स्मरण करून "मी त्या संघाटीचे अधिष्ठान करतो" असा वाणीने उच्चार करून अधिष्ठान करावे. अट्ठकथेमध्ये म्हटलेच आहे की, "तेथे जर हस्तपाशामध्ये असेल तर दोन प्रकारचे अधिष्ठान होते" इत्यादी, आणि विनयत्थमंजूषामध्येही म्हटले आहे की, "दोन प्रकारचे म्हणजे संमुख आणि परमुख या भेदाने दोन प्रकारचे." Atthāro katividho? Atthāro ekavidho. Vacībhedakaraṇeneva hi atthāro sampajjati, na kāyavikārakaraṇena. Ayamattho yathāvutta-parivārapāḷiyā ca ‘‘attharitabbanti attharaṇaṃ kātabbaṃ, tañca kho tathāvacībhedakaraṇamevāti daṭṭhabba’’nti vinayatthamañjūsāvacanena ca viññāyati. Atha vā atthāro tividho vatthuppabhedena. Tattha yadi saṅghāṭiyā kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇikā saṅghāṭi paccuddharitabbā, navā saṅghāṭi adhiṭṭhātabbā, ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha uttarāsaṅgena kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇako uttarāsaṅgo paccuddharitabbo, navo uttarāsaṅgo adhiṭṭhātabbo, ‘‘iminā uttarāsaṅgena kathinaṃ attharāmī’’ti vācā bhinditabbā. Atha antaravāsakena kathinaṃ attharitukāmo hoti, porāṇako antaravāsako paccuddharitabbo, navo antaravāsako adhiṭṭhātabbo, ‘‘iminā antaravāsakena kathinaṃ attharāmī’’ti vācā bhinditabbā. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 413) ‘‘sace saṅghāṭiyā’’tiādi. कठिन-अत्थार (कठीण पसरवणे) किती प्रकारचे आहे? कठिन-अत्थार एकाच प्रकारचा आहे. कारण केवळ वाणीच्या उच्चारानेच कठिन-अत्थार पूर्ण होतो, शारीरिक हालचालीने नाही. हा अर्थ आधी सांगितलेल्या परिवारपाळीवरून आणि "अत्थार करावा म्हणजे आस्तरण करावे, आणि ते केवळ वाणीच्या उच्चारानेच केले जाते असे समजावे" या विनयत्थमंजूषाच्या वचनावरून समजला जातो. किंवा वस्तूच्या भेदाने कठिन-अत्थार तीन प्रकारचा असतो. त्यामध्ये जर संघाटीने कठीण पसरवण्याची इच्छा असेल, तर जुन्या संघाटीचा पच्चुद्धार (त्याग) करावा, नवीन संघाटीचे अधिष्ठान करावे, आणि "मी या संघाटीने कठीण पसरवतो" असे वाणीने उच्चारून सांगावे. जर उत्तरासंगाने (वरच्या चीवराने) कठीण पसरवण्याची इच्छा असेल, तर जुन्या उत्तरासंगाचा पच्चुद्धार करावा, नवीन उत्तरासंगाचे अधिष्ठान करावे, आणि "मी या उत्तरासंगाने कठीण पसरवतो" असे वाणीने उच्चारून सांगावे. जर अंतरवासकाने (खालील चीवराने) कठीण पसरवण्याची इच्छा असेल, तर जुन्या अंतरवासकाचा पच्चुद्धार करावा, नवीन अंतरवासकाचे अधिष्ठान करावे, आणि "मी या अंतरवासकाने कठीण पसरवतो" असे वाणीने उच्चारून सांगावे. हे परिवारपाळीमध्ये "जर संघाटीने..." इत्यादी वचनाने भगवंतांनी सांगितले आहे. Ettha siyā – kiṃ pana ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti visesaṃ katvāva paccuddharitabbā, udāhu ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti sāmaññatopi paccuddharitabbāti? Parikkhāracoḷādhiṭṭhānena adhiṭṭhitaṃ cīvaraṃ ‘‘imaṃ paccuddharāmī’’ti sāmaññato paccuddharitabbaṃ, na ‘‘imaṃ saṅghāṭiṃ paccuddharāmī’’ti visesato paccuddharitabbaṃ. Kasmā? Pubbe aladdhanāmattā. Ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitaṃ pana cīvaraṃ visesatoyeva paccuddharitabbaṃ, na sāmaññato. Kasmā? Paṭiladdhavisesanāmattā[Pg.113]. Idha pana kathinādhikāre pubbeva ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitattā visesatoyeva paccuddharitabbanti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 408) kathinādhikāre ‘‘paccuddhāro tīhi dhammehi saṅgahito saṅghāṭiyā uttarāsaṅgena antaravāsakenā’’ti. Kiṃ pana niccatecīvarikoyeva kathinaṃ attharituṃ labhati, udāhu avatthātecīvarikopīti? Tecīvariko duvidho dhutaṅgatecīvarikavinayatecīvarikavasena. Tattha dhutaṅgatecīvariko ‘‘atirekacīvaraṃ paṭikkhipāmi, tecīvarikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti adhiṭṭhahitvā dhāraṇato sabbakālameva dhāreti. Vinayatecīvariko pana yadā ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhahitvā dhāretukāmo hoti, tadā tathā adhiṭṭhahitvā dhāreti. Yadā pana parikkhāracoḷādhiṭṭhānena adhiṭṭhahitvā dhāretukāmo hoti, tadā tathā adhiṭṭhahitvā dhāreti, tasmā ticīvarādhiṭṭhānassa dupparihārattā sabbadā dhāretuṃ asakkonto hutvā parikkhāracoḷavasena dhārentopi taṃ paccuddharitvā āsanne kāle ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhahantopi kathinaṃ attharituṃ labhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. येथे असा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो - "मी या संघाटीचा पच्चुद्धार (त्याग) करतो" असे विशेष नाव घेऊनच पच्चुद्धार करावा का, की "मी याचा पच्चुद्धार करतो" असे सामान्यपणे देखील पच्चुद्धार करावा? परिक्खारचोळ (उपकरण वस्त्र) अधिष्ठानाने अधिष्ठित केलेले चीवर "मी याचा पच्चुद्धार करतो" असे सामान्यपणे पच्चुद्धार करावे, "मी या संघाटीचा पच्चुद्धार करतो" असे विशेष रूपाने पच्चुद्धार करू नये. का? कारण पूर्वी त्याला विशेष नाव मिळालेले नसते. परंतु त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठित केलेले चीवर विशेष रूपानेच पच्चुद्धार करावे, सामान्यपणे नाही. का? कारण त्याला पुन्हा विशेष नाव प्राप्त झालेले असते. परंतु येथे कठीण अधिकारात पूर्वीच त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठित असल्यामुळे विशेष रूपानेच पच्चुद्धार करावा असे समजावे. हे परिवारपाळीमध्ये कठीण अधिकारात "पच्चुद्धार तीन प्रकारांनी समाविष्ट आहे - संघाटीने, उत्तरासंगाने आणि अंतरवासकाने" असे म्हटले आहे. काय केवळ नित्य त्रिचीवर धारण करणाऱ्या भिक्खूलाच कठीण पसरवण्याचा अधिकार मिळतो, की तात्पुरते त्रिचीवर धारण करणाऱ्यालाही मिळतो? त्रिचीवरधारी भिक्खू धुतांग-त्रिचीवरधारी आणि विनय-त्रिचीवरधारी या भेदाने दोन प्रकारचे असतात. त्यामध्ये धुतांग-त्रिचीवरधारी भिक्खू "मी अतिरिक्त चीवराचा त्याग करतो, त्रिचीवरधारी अंग स्वीकारतो" असे अधिष्ठान करून धारण करत असल्यामुळे सर्वकाळ ते धारण करतो. परंतु विनय-त्रिचीवरधारी भिक्खू जेव्हा त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठित करून धारण करण्याची इच्छा करतो, तेव्हा तसे अधिष्ठान करून धारण करतो. आणि जेव्हा परिक्खारचोळ अधिष्ठानाने धारण करण्याची इच्छा करतो, तेव्हा तसे धारण करतो. म्हणून त्रिचीवर अधिष्ठानाचे पालन करणे कठीण असल्यामुळे नेहमी धारण करण्यास असमर्थ होऊन परिक्खारचोळ रूपाने धारण करणारा भिक्खू देखील, त्याचा पच्चुद्धार करून, कठीण काळ जवळ आल्यावर त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठान करून कठीण पसरवण्याचा अधिकार मिळवू शकतोच, असे समजावे. Kacci nu bho kathinadānakammavācābhaṇanasīmāyameva kathinaṃ attharitabbaṃ, udāhu aññasīmāyāti? Yadi kathinadānakammavācābhaṇanabaddhasīmā vassūpanāyikakhettabhūtaupacārasīmāya anto ṭhitā, evaṃ sati tasmiṃyeva sīmamaṇḍale attharaṇaṃ kātabbaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Pariniṭṭhitapubbakaraṇameva ce dāyako saṅghassa deti, sampaṭicchitvā kammavācāya dātabbaṃ. Tena ca tasmiṃyeva sīmamaṇḍale adhiṭṭhahitvā attharitvā saṅgho anumodāpetabbo’’ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 308) āgatattā viññāyatīti. Yadi evaṃ ‘‘tasmiṃyeva sīmamaṇḍale’’icceva ṭīkāyaṃ vuttattā ‘‘yasmiṃ kismiñci [Pg.114] sīmamaṇḍale kammavācaṃ bhaṇitvā tasmiṃyeva sīmamaṇḍale attharitabba’’nti vattabbaṃ, na ‘‘kathinadānakammavācābhaṇanabaddhasīmā vassūpanāyikakhettabhūtaupacārasīmāya anto ṭhitā’’ti visesaṃ katvā vattabbanti? Na na vattabbaṃ. Kammavācābhaṇanasīmā hi baddhasīmābhūtā, kathinatthārasīmā pana upacārasīmābhūtā, upacārasīmā ca nāma baddhasīmaṃ avattharitvāpi gacchati, tasmā sā sīmā baddhasīmā ca hoti upacārasīmā cāti tasmiṃyeva sīmamaṇḍale kathinadānakammavācaṃ bhaṇitvā tattheva attharaṇaṃ kātabbaṃ, na yasmiṃ kismiñci sīmamaṇḍale kammavācaṃ bhaṇitvā tattheva attharaṇaṃ kattabbanti daṭṭhabbaṃ. Evampi ‘‘upacārasīmāya’’icceva vattabbaṃ, na ‘‘vassūpanāyikakhettabhūtaupacārasīmāyā’’ti, tampi vattabbameva. Tesaṃ bhikkhūnaṃ vassūpanāyikakhettabhūtāya eva upacārasīmāya kathinatthāraṃ kātuṃ labhati, na aññaupacārasīmāya. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) ‘‘aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti. हे पूज्यहो! काय कठीण दान देण्याची कम्मवाचा (कर्मवाचा) पठण केलेल्या सीमेमध्येच कठीण पसरवले पाहिजे, की दुसऱ्या सीमेमध्ये? जर कठीण दान देण्याची कम्मवाचा पठण केलेली बद्धसीमा ही वर्षावास करणाऱ्या क्षेत्राची उपचारसीमा असेल आणि तिच्या आत भिक्खू असतील, तर अशा वेळी त्याच सीमामंडळात कठीण पसरवले पाहिजे. हे कसे समजते? असे विचारल्यास - "जर दायक (दाता) संघाला आधीच पूर्ण केलेले (तयार केलेले) चीवर देतो, तर ते स्वीकारून कम्मवाचेने दिले पाहिजे. आणि त्याच सीमामंडळात अधिष्ठान करून व पसरवून संघाने अनुमोदन केले पाहिजे" असे वजिरबुद्धिटीकेमध्ये आल्यामुळे हे समजते. जर असे आहे, तर "त्याच सीमामंडळात" असेच टीकेत म्हटल्यामुळे, "ज्या कोणत्या सीमामंडळात कम्मवाचा पठण केली असेल, त्याच सीमामंडळात कठीण पसरवले पाहिजे" असे म्हणावे, "कठीण दान देण्याची कम्मवाचा पठण केलेली बद्धसीमा ही वर्षावास करणाऱ्या क्षेत्राची उपचारसीमा असून तिच्या आत भिक्खू असतील" असे विशेष करून सांगण्याची गरज नाही का? असे नाही की सांगू नये (म्हणजेच सांगितले पाहिजे). कारण कम्मवाचा पठण करण्याची सीमा ही बद्धसीमा असते, तर कठीण पसरवण्याची सीमा ही उपचारसीमा असते. आणि उपचारसीमा ही बद्धसीमेला व्यापून देखील जाते. म्हणून ती सीमा बद्धसीमा देखील असते आणि उपचारसीमा देखील असते. म्हणून त्याच सीमामंडळात कठीण दानाची कम्मवाचा पठण करून तेथेच कठीण पसरवले पाहिजे, ज्या कोणत्या सीमामंडळात कम्मवाचा पठण करून तेथेच पसरवू नये, असे समजावे. जरी "उपचारसीमेमध्ये" असेच म्हणावे, "वर्षावास क्षेत्राची उपचारसीमा" असे म्हणू नये, तरी ते देखील सांगणे आवश्यकच आहे. त्या भिक्खूंना त्यांच्या वर्षावास क्षेत्राची उपचारसीमा असलेल्या सीमेमध्येच कठीण पसरवण्याचा अधिकार मिळतो, इतर उपचारसीमेमध्ये नाही. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, "दुसऱ्या विहारात वर्षावास केलेल्यांना देखील हा अधिकार मिळत नाही, असे महापंचरीमध्ये म्हटले आहे." Yathicchasi, tathā bhavatu, api tu khalu ‘‘kammavācābhaṇanasīmā baddhasīmābhūtā, kathinatthārasīmā upacārasīmābhūtā’’ti tumhehi vuttaṃ, tathābhūtabhāvo kathaṃ jānitabboti? Vuccate – kathinatthārasīmāyaṃ tāva upacārasīmābhūtabhāvo ‘‘sace pana ekasīmāya bahū vihārā honti, sabbe bhikkhū sannipātetvā ekattha kathinaṃ attharitabba’’nti imissā aṭṭhakathāya (mahāva. aṭṭha. 306) atthaṃ saṃvaṇṇetuṃ ‘‘ekasīmāyāti ekaupacārasīmāyāti attho yujjatī’’ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 306) āgatattā viññāyati. Kammavācābhaṇanasīmāya baddhasīmābhūtabhāvo pana ‘‘te ca kho hatthapāsaṃ avijahitvā ekasīmāyaṃ ṭhitā. Sīmā ca nāmesā baddhasīmā [Pg.115] abaddhasīmāti duvidhā hotī’’ti kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) āgatattā ca ‘‘sīmā ca nāmesā katamā, yattha hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitā kammappattā nāma hontīti anuyogaṃ sandhāya sīmaṃ dassento vibhāgavantānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgadassanamukheneva hotīti ‘sīmā ca nāmesā’tiādimāhā’’ti vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅkhā. abhi. ṭī. nidānavaṇṇanā) āgatattā ca viññāyati. जशी तुमची इच्छा असेल, तसेच असो. परंतु "कम्मवाचा (कर्मवाचा) पठण करण्याची सीमा ही बद्धसीमा असते आणि कठीण पसरवण्याची सीमा ही उपचारसीमा असते" असे जे तुम्ही म्हटले आहे, ते तसे असल्याचे कसे जाणावे? उत्तर दिले जाते - प्रथम, कठीण पसरवण्याच्या सीमेचे उपचारसीमारूप असणे हे, "जर एका सीमेमध्ये अनेक विहार असतील, तर सर्व भिक्खूंना एकत्र करून एकाच ठिकाणी कठीण पसरवले पाहिजे" या अट्ठकथेच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण करताना, "एका सीमेमध्ये म्हणजे एका उपचारसीमेमध्ये असा अर्थ योग्य ठरतो" असे वजिरबुद्धिटीकेमध्ये आल्यामुळे समजते. आणि कम्मवाचा पठण करण्याच्या सीमेचे बद्धसीमारूप असणे हे, "आणि ते हस्तपाश न सोडता एका सीमेमध्ये उभे राहिले. सीमा ही बद्धसीमा आणि अबद्धसीमा या भेदाने दोन प्रकारची असते" असे कंखावितरणीमध्ये आल्यामुळे, आणि "सीमा कोणती, जेथे हस्तपाश न सोडता उभे राहिलेले भिक्खू कम्मपत्त (कर्मप्राप्त) होतात, या प्रश्नाचा संदर्भ घेऊन सीमा दाखवताना, विभाग करणाऱ्यांच्या स्वभावाचे प्रकटीकरण विभाग दाखवण्याच्या मुखानेच होते, म्हणून 'सीमा कोणती' इत्यादी म्हटले आहे" असे विनयत्थमंजूषामध्ये आल्यामुळे समजते. Tattha katividhā baddhasīmā, katividhā abaddhasīmāti? Tividhā baddhasīmā khaṇḍasīmāsamānasaṃvāsasīmāavippavāsasīmāvasena. Tividhā abaddhasīmā gāmasīmāudakukkhepasīmāsattabbhantarasīmāvasenāti daṭṭhabbā. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Evaṃ ekādasa vipattisīmāyo atikkamitvā tividhasampattiyuttā nimittena nimittaṃ sambandhitvā sammatā sīmā baddhasīmāti veditabbā. Khaṇḍasīmā samānasaṃvāsasīmā avippavāsasīmāti tassāyeva bhedo. Abaddhasīmā pana gāmasīmā sattabbhantarasīmā udakukkhepasīmāti tividhā’’ti kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) āgatattā viññāyati. Evaṃ tīsu baddhasīmāsu, tīsu abaddhasīmāsūti chasuyeva sīmāsu kammappattasaṅghassa catuvaggakaraṇīyādikammassa kattabbabhāvavacanato suddhāya upacārasīmāya kammavācāya abhaṇitabbabhāvo viññāyati. Antoupacārasīmāya baddhasīmāya sati taṃ baddhasīmaṃ avattharitvāpi upacārasīmāya gamanato sā baddhasīmā kammavācābhaṇanārahā ca hoti kathinatthārārahā cāti veditabbaṃ. त्यामध्ये बद्धसीमा किती प्रकारची आहे आणि अबद्धसीमा किती प्रकारची आहे? बद्धसीमा ही खण्डसीमा, समानसंवाससीमा आणि अविप्पवाससीमा या भेदाने तीन प्रकारची असते. अबद्धसीमा ही गामसीमा (ग्रामसीमा), उदकुक्खेपसीमा (जलसीमा) आणि सत्तब्भन्तरसीमा (सप्तभ्यन्तरसीमा) या भेदाने तीन प्रकारची समजावी. हे कसे समजते? असे विचारल्यास - "अशा प्रकारे अकरा विपत्ती सीमांचे उल्लंघन करून, तीन प्रकारच्या संपत्तीने युक्त असलेली, चिन्हांनी चिन्ह जोडलेली आणि संमत केलेली सीमा ही बद्धसीमा समजावी. खण्डसीमा, समानसंवाससीमा आणि अविप्पवाससीमा हे तिचेच भेद आहेत. आणि अबद्धसीमा ही गामसीमा, सत्तब्भन्तरसीमा आणि उदकुक्खेपसीमा अशी तीन प्रकारची आहे" असे कंखावितरणीमध्ये आल्यामुळे समजते. अशा प्रकारे तीन बद्धसीमा आणि तीन अबद्धसीमा अशा सहा सीमांमध्येच कर्मप्राप्त संघाने चतुर्वर्ग करणीय इत्यादी कर्मे केली पाहिजेत असे म्हटल्यामुळे, केवळ शुद्ध उपचारसीमेमध्ये कम्मवाचा (कर्मवाचा) पठण करू नये, हे समजते. उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा असताना, त्या बद्धसीमेला व्यापून देखील उपचारसीमा जात असल्यामुळे, ती बद्धसीमा कम्मवाचा पठण करण्यास योग्य आणि कठीण पसरवण्यास देखील योग्य असते, असे समजावे. Nanu ca pannarasavidhā sīmā aṭṭhakathāsu (mahāva. aṭṭha. 379; kaṅkhā. aṭṭha. akālacīvarasikkhāpadavaṇṇanā) āgatā, atha kasmā chaḷeva vuttāti? Saccaṃ, tāsu pana pannarasasu sīmāsu upacārasīmā saṅghalābhavibhajanādiṭṭhānameva hoti, lābhasīmā [Pg.116] tatruppādagahaṇaṭṭhānameva hotīti imā dve sīmāyo saṅghakammakaraṇaṭṭhānaṃ na honti, nigamasīmā nagarasīmā janapadasīmā raṭṭhasīmā rajjasīmā dīpasīmā cakkavāḷasīmāti imā pana sīmāyo gāmasīmāya samānagatikā gāmasīmāyameva antogadhāti na visuṃ vuttāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca upacārasīmāya baddhasīmaṃ avattharitvā gatabhāvo kathaṃ jānitabboti? ‘‘Upacārasīmā parikkhittassa vihārassa parikkhepena, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) vuttattā parikkhepaparikkhepārahaṭṭhānānaṃ anto baddhasīmāya vijjamānāya taṃ avattharitvā upacārasīmā gatā. Tathā hi ‘‘imissā upacārasīmāya ‘saṅghassa dammī’ti dinnaṃ pana khaṇḍasīmasīmantarikāsu ṭhitānampi pāpuṇātī’’ti (mahāva. aṭṭha. 379) vuttaṃ. Tena ñāyati ‘‘upacārasīmāya anto ṭhitā baddhasīmā upacārasīmāpi nāma hotī’’ti. Hotu, evaṃ sati antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmāya sati tattheva kathinadānakammavācaṃ vācāpetvā tattheva kathinaṃ attharitabbaṃ bhaveyya, antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmāya avijjamānāya kathaṃ karissantīti? Antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmāya avijjamānāya bahiupacārasīmāyaṃ vijjamānabaddhasīmaṃ vā udakukkhepalabhanaṭṭhānaṃ vā gantvā kammavācaṃ vācāpetvā puna vihāraṃ āgantvā vassūpanāyikakhettabhūtāya upacārasīmāyaṃ ṭhatvā kathinaṃ attharitabbanti daṭṭhabbaṃ. अट्टकथांमध्ये १५ प्रकारच्या सीमा आल्या आहेत की नाही? मग केवळ ६ च का सांगितल्या आहेत? असे विचारले असता—हे सत्य आहे (की १५ सीमा आल्या आहेत). परंतु, त्या १५ सीमांमध्ये 'उपचारसीमा' ही केवळ संघलाभाचे विभाजन करण्याचे स्थान आहे, आणि 'लाभसीमा' ही तेथे उत्पन्न होणारा लाभ ग्रहण करण्याचे स्थान आहे. अशा प्रकारे या दोन सीमा संघकर्म करण्याचे स्थान नव्हेत. निगमसीमा, नगरसीमा, जनपदसीमा, राष्ट्रसीमा, राज्यसीमा, द्वीपसीमा आणि चक्रवाळसीमा या सीमा तर ग्रामसीमेच्या समान स्वभावाच्या आहेत आणि ग्रामसीमेच्या अंतर्गतच येतात. म्हणून त्या स्वतंत्रपणे सांगितलेल्या नाहीत, असे जाणावे. आणि येथे उपचारसीमेने बद्धसीमेला व्यापून जाणे कशा प्रकारे जाणावे? असे विचारल्यास—'कुंपण असलेल्या विहाराची उपचारसीमा कुंपणाने आणि कुंपण नसलेल्या विहाराची कुंपण घालण्यास योग्य असलेल्या स्थानाने मर्यादित असते' असे अट्टकथेत म्हटले असल्याने, कुंपण किंवा कुंपण घालण्यास योग्य असलेल्या स्थानाच्या आत बद्धसीमा विद्यमान असताना, तिला व्यापून उपचारसीमा जाते. तसेच, 'या उपचारसीमेमध्ये "संघाला देतो" असे दिलेले दान खंडसीमा आणि सीमांतरीकांमध्ये राहिलेल्यांनाही प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. त्यावरून हे समजते की, 'उपचारसीमेच्या आत असलेली बद्धसीमा ही उपचारसीमाच बनते.' असो, असे असल्यास उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा असताना, तेथेच कठीणदान-कर्मवाचा पठण करून तेथेच कठीण पसरले पाहिजे. परंतु जर उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा नसेल, तर ते कसे करतील? उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा विद्यमान नसताना, उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्या बद्धसीमेत किंवा उदकुक्खेप (जलसीमा) प्राप्त होणाऱ्या ठिकाणी जाऊन, कर्मवाचा पठण करून, पुन्हा विहारात येऊन, वर्षावास घालवण्याचे क्षेत्र असलेल्या उपचारसीमेमध्ये राहून कठीण पसरले पाहिजे, असे जाणावे. Nanu ca bho evaṃ sante aññissā sīmāya ñatti, aññissā atthāro hoti, evaṃ sante ‘‘pariniṭṭhitapubbakaraṇameva ce dāyako saṅghassa deti, sampaṭicchitvā kammavācāya dātabbaṃ. Tena ca tasmiṃyeva sīmamaṇḍale adhiṭṭhahitvā attharitvā saṅgho anumodāpetabbo’’ti vuttena vajirabuddhiṭīkāvacanena (vajira. ṭī. mahāvagga 308) virujjhatīti? Nanu [Pg.117] avocumha ‘‘kammavācābhaṇanasīmā baddhasīmābhūtā, kathinatthārasīmā upacārasīmābhūtā’’ti. Tasmā vajirabuddhiṭīkāvacanena na virujjhati. Tattha pubbe yebhuyyena baddhasīmavihārattā samaggaṃ saṅghaṃ sannipātetvā kammavācaṃ vācāpetvā upacārasīmabaddhasīmabhūte tasmiṃyeva vihāre attharaṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Baddhasīmavihāre ahontepi antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmāya vijjamānāya tattheva sīmamaṇḍale kammavācaṃ vācāpetvā tattheva attharitabbabhāvo amhehipi vuttoyeva. Yadi pana na ceva baddhasīmavihāro hoti, na ca antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmā atthi, evarūpe vihāre kammavācaṃ vācāpetuṃ na labhati, aññaṃ baddhasīmaṃ vā udakukkhepaṃ vā gantvā kammavācaṃ vācāpetvā attano vihāraṃ āgantvā vassūpanāyikakhettabhūtāya upacārasīmāya ṭhatvā kathinaṃ attharitabbaṃ. Evameva paramparabhūtā bahavo ācariyavarā karontīti daṭṭhabbaṃ. अहो! असे असल्यास एका सीमेमध्ये ज्ञप्ति आणि दुसऱ्या सीमेमध्ये कठीण पसरणे होते. असे असल्यास, 'जर दायकाने आधीच सर्व विधी पूर्ण केलेले कठीण संघाला दिले, तर संघाने ते स्वीकारून कर्मवाचेने द्यावे. आणि संघाने त्याच सीमामंडलात अधिष्ठान करून व कठीण पसरून संघाकडून अनुमोदन करून घ्यावे' या वजीरबुद्धी-टीकेच्या वचनाशी विरोध होत नाही का? आम्ही आधीच सांगितले नाही का की, 'कर्मवाचा पठण करण्याची सीमा ही बद्धसीमा आहे आणि कठीण पसरण्याची सीमा ही उपचारसीमा आहे'? त्यामुळे वजीरबुद्धी-टीकेच्या वचनाशी कोणताही विरोध होत नाही. त्या वचनात, पूर्वी बहुतांश करून बद्धसीमायुक्त विहार असल्यामुळे, समग्र संघाला एकत्रित करून, कर्मवाचा पठण करून, उपचारसीमा व बद्धसीमा स्वरूप असलेल्या त्याच विहारात कठीण पसरण्याला उद्देशून ते म्हटले आहे. बद्धसीमायुक्त विहार नसला तरीही, उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा विद्यमान असल्यास, त्याच सीमामंडलात कर्मवाचा पठण करून तेथेच कठीण पसरले पाहिजे, हे आम्ही सुद्धा सांगितलेच आहे. परंतु जर बद्धसीमायुक्त विहारही नसेल आणि उपचारसीमेच्या आत बद्धसीमा देखील नसेल, तर अशा विहारात कर्मवाचा पठण करण्याची अनुमती मिळत नाही. अशा वेळी दुसऱ्या बद्धसीमेत किंवा उदकुक्खेप सीमेत जाऊन कर्मवाचा पठण करून, आपल्या विहारात परत येऊन, वर्षावास घालवण्याचे क्षेत्र असलेल्या उपचारसीमेमध्ये राहून कठीण पसरले पाहिजे. याच प्रकारे परंपरेने चालत आलेले अनेक श्रेष्ठ आचार्य करतात, असे जाणावे. Apare pana ācariyā ‘‘baddhasīmavirahāya suddhaupacārasīmāya sati tassaṃyeva upacārasīmāyaṃ ñattikammavācāpi vācetabbā, kathinaṃ attharitabbaṃ, na aññissā sīmāya ñatti, aññissā attharaṇaṃ kātabba’’nti vadanti. Ayaṃ pana nesamadhippāyo – ‘‘kathinatthatasīmāyanti upacārasīmaṃ sandhāya vutta’’nti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 306) kathinatthāraṭṭhānabhūtāya sīmāya upacārasīmābhāvo vutto, tassaṃyeva ṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 308) pubbe niddiṭṭhapāṭhe ‘‘tasmiṃyeva sīmamaṇḍale adhiṭṭhahitvā attharitvā saṅgho anumodāpetabbo’’ti kammavācābhaṇanasīmāyameva attharitabbabhāvo ca vutto, tasmā aññissā sīmāya ñatti, aññissā attharaṇaṃ na kātabbaṃ, tassaṃyeva upacārasīmāyaṃ kammavācaṃ sāvetvā tasmiṃyeva atthāro kātabbo, upacārasīmato bahi ṭhitaṃ baddhasīmaṃ gantvā attharaṇakiccaṃ natthīti. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की: 'बद्धसीमा नसताना केवळ शुद्ध उपचारसीमा असल्यास, त्याच उपचारसीमेमध्ये ज्ञप्ति-कर्मवाचा देखील पठण करावी आणि कठीण पसरावे. दुसऱ्या सीमेमध्ये ज्ञप्ति आणि दुसऱ्या सीमेमध्ये कठीण पसरणे करू नये.' हा त्यांचा अभिप्राय आहे—'कठीण पसरलेल्या सीमेत' हे वचन उपचारसीमेला उद्देशून म्हटले आहे, असे वजीरबुद्धी-टीकेत कठीण पसरण्याचे स्थान असलेल्या सीमेच्या संदर्भात उपचारसीमेचे अस्तित्व सांगितले आहे. त्याच टीकेत पूर्वी निर्देशित केलेल्या पाठात 'त्याच सीमामंडलात अधिष्ठान करून व कठीण पसरून संघाने अनुमोदन करून घ्यावे' असे म्हटले असल्याने, कर्मवाचा पठण केलेल्या सीमेतच कठीण पसरले पाहिजे असे सांगितले आहे. त्यामुळे दुसऱ्या सीमेमध्ये ज्ञप्ति आणि दुसऱ्या सीमेमध्ये कठीण पसरणे करू नये. त्याच उपचारसीमेमध्ये कर्मवाचा ऐकवून (पठण करून) त्याच उपचारसीमेत कठीण पसरले पाहिजे. उपचारसीमेच्या बाहेर असलेल्या बद्धसीमेत जाऊन कठीण पसरण्याचे काही कार्य नाही. Tatrevaṃ [Pg.118] vicāraṇā kātabbā – idaṃ bhāsantaresu ‘‘ñattī’’ti kathitaṃ kathinadānakammaṃ catūsu saṅghakammesu ñattidutiyakammaṃ hoti, ñattidutiyakammassa navasu ṭhānesu kathinadānaṃ, garukalahukesu garukaṃ, yadi ‘‘upacārasīmāyaṃ cattāri saṅghakammāni kātabbānī’’ti pakaraṇesu āgataṃ abhavissā, evaṃ sante tesaṃ ācariyānaṃ vacanānurūpato upacārasīmāyaṃ kathinadānañattikammavācaṃ vācetabbaṃ abhavissā, na pana pakaraṇesu ‘‘upacārasīmāyaṃ cattāri saṅghakammāni kātabbānī’’ti āgataṃ, atha kho ‘‘saṅghalābhavibhajanaṃ, āgantukavattaṃ katvā ārāmappavisanaṃ, gamikassa bhikkhuno senāsanaāpucchanaṃ, nissayapaappassambhanaṃ, pārivāsikamānattacārikabhikkhūnaṃ aruṇuṭṭhāpanaṃ, bhikkhunīnaṃ ārāmappavisanaāpucchanaṃ iccevamādīni eva upacārasīmāya kattabbānī’’ti āgataṃ, tasmā kathinadānañattidutiyakammavācā kevalāyaṃ upacārasīmāyaṃ na vācetabbāti siddhā. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Avippavāsasīmā nāma tiyojanāpi hoti, evaṃ sante tiyojane ṭhitā lābhaṃ gaṇhissanti, tiyojane ṭhatvā āgantukavattaṃ pūretvā ārāmaṃ pavisitabbaṃ bhavissati, gamiko tiyojanaṃ gantvā senāsanaṃ āpucchissati, nissayapaṭipannassa bhikkhuno tiyojanātikkame nissayo paṭippassambhissati, pārivāsikena tiyojanaṃ atikkamitvā aruṇaṃ uṭṭhapetabbaṃ bhavissati, bhikkhuniyā tiyojane ṭhatvā ārāmappavisanaṃ āpucchitabbaṃ bhavissati, sabbampetaṃ upacārasīmāya paricchedavaseneva kātuṃ vaṭṭati, tasmā upacārasīmāyameva bhājetabba’’nti evamādiaṭṭhakathāpāṭhato (mahāva. aṭṭha. 379) viññāyatīti. तेथे या प्रकारे विचार केला पाहिजे—इतर भाषांमध्ये 'ज्ञप्ति' म्हणून सांगितलेले हे कठीणदान-कर्म चार प्रकारच्या संघकर्मांपैकी 'ज्ञप्तिदुतीय कर्म' आहे. ज्ञप्तिदुतीय कर्माच्या नऊ स्थानांमध्ये कठीणदान हे गुरु आणि लहु कर्मांमध्ये 'गुरू कर्म' आहे. जर ग्रंथांमध्ये 'उपचारसीमेत चार संघकर्मे करावीत' असे आले असते, तर त्या आचार्यांच्या वचनानुसार उपचारसीमेत कठीणदान-ज्ञप्तिकर्मवाचेचे पठण करावे लागले असते. परंतु ग्रंथांमध्ये 'उपचारसीमेत चार संघकर्मे करावीत' असे आलेले नाही. तर 'संघलाभाचे विभाजन करणे, आगंतुक वत्त करून आरामात प्रवेश करणे, जाणाऱ्या भिक्खूने सेनासनाचा निरोप घेणे, निश्रय समाप्त होणे, परिवास व मानत्त आचरण करणाऱ्या भिक्खूंचे अरुणोदय होणे, भिक्खुणींनी आरामात प्रवेश करण्यासाठी विचारणे इत्यादी कार्येच उपचारसीमेत करावीत' असे आले आहे. त्यामुळे कठीणदान देण्याची ज्ञप्तिदुतीय कर्मवाचा केवळ उपचारसीमेत पठण करू नये, हे सिद्ध होते. हे कशावरून समजते? असे विचारल्यास—'अविप्पवास सीमा ही तीन योजने देखील असू शकते. असे असल्यास तीन योजने अंतरावर राहिलेले लाभ ग्रहण करतील. तीन योजने अंतरावर राहून आगंतुक वत्त पूर्ण करून आरामात प्रवेश करावा लागेल. जाणाऱ्या भिक्खूला तीन योजने जाऊन सेनासनाचा निरोप घ्यावा लागेल. निश्रय घेतलेल्या भिक्खूचा तीन योजने ओलांडल्यावर निश्रय समाप्त होईल. परिवास आचरण करणाऱ्याला तीन योजने ओलांडून अरुणोदय करावा लागेल. भिक्खुणीला तीन योजने अंतरावर राहून आरामात प्रवेश करण्यासाठी विचारावे लागेल. हे सर्व उपचारसीमेच्या मर्यादेनुसारच करणे योग्य आहे, म्हणून उपचारसीमेतच विभागणी करावी' या अट्टकथेच्या पाठावरून हे समजते. Athevaṃ [Pg.119] vadeyyuṃ – ‘‘upacārasīmā ñattidutiyakammavācāya ṭhānaṃ na hotī’’ti tumhehi vuttaṃ, atha ca pana katapubbaṃ atthi. Tathā hi cīvarapaṭiggāhakasammuticīvaranidahakasammuticīvarabhājakasammutīnaṃ ‘‘suṇātu me…pe… dhārayāmīti imāya kammavācāya vā apalokanena vā antovihāre sabbasaṅghamajjhepi khaṇḍasīmāyapi sammannituṃ vaṭṭatiyevā’’ti upacārasīmāyaṃ ñattidutiyakammavācāya nipphādetabbabhāvo aṭṭhakathāyaṃ (vi. saṅga. aṭṭha. 194) āgato. Bhaṇḍāgārassa pana ‘‘imaṃ pana bhaṇḍāgāraṃ khaṇḍasīmaṃ gantvā khaṇḍasīmāya nisinnehi sammannituṃ na vaṭṭati, vihāramajjheyeva ‘suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmaṃ vihāraṃ bhaṇḍāgāraṃ sammanneyyā’tiādinā nayena kammavācāya vā apalokanena vā sammannitabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ (vi. saṅga. aṭṭha. 197) upacārasīmāyameva ñattidutiyakammavācāya sammannitabbabhāvo āgatoti. जर ते असे म्हणतील की—'उपचारसीमा ही ज्ञप्तिदुतीय कर्मवाचेचे स्थान नाही' असे तुम्ही म्हटले आहे, परंतु पूर्वी असे केले गेले आहे. तसेच, चीवर-प्रतिग्राहक संमती, चीवर-निदहक संमती आणि चीवर-भाजक संमती यांच्यासाठी 'ऐकावे माझे... पे... धारण करतो' या कर्मवाचेने किंवा अपलोकन कर्माने विहाराच्या आत, संपूर्ण संघाच्या मध्ये किंवा खंडसीमेतही संमती देणे योग्यच आहे, अशा प्रकारे उपचारसीमेत ज्ञप्तिदुतीय कर्मवाचेने कार्य सिद्ध करणे अट्टकथेत आले आहे. परंतु भांडाराच्या संदर्भात, 'या भांडाराला खंडसीमेत जाऊन, खंडसीमेत बसलेल्यांनी संमती देणे योग्य नाही. विहाराच्या मध्यभागीच "भन्ते, संघाने माझे ऐकावे, जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने अमुक विहाराला भंडागार म्हणून संमती द्यावी" इत्यादी पद्धतीने कर्मवाचेने किंवा अपलोकनाने संमती दिली पाहिजे' असे अट्टकथेत आले असल्याने, उपचारसीमेतच ज्ञप्तिदुतीय कर्मवाचेने संमती देण्याचा विधी आला आहे, असे समजते. Te evaṃ vattabbā – sacepi aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ ‘‘antovihāre’’ti pāṭho ‘‘vihāramajjhe’’ti pāṭho ca upacārasīmaṃ sandhāya vuttoti maññamānā tumhe āyasmanto evaṃ avacuttha, te pana pāṭhā upacārasīmaṃ sandhāya aṭṭhakathācariyehi na vuttā, atha kho avippavāsasīmāsaṅkhātaṃ mahāsīmaṃ sandhāya vuttā. Kathaṃ viññāyatīti ce? Khaṇḍasīmāya vakkhamānattā. Khaṇḍasīmāya hi mahāsīmā eva paṭiyogī hoti. Upacārasīmāti ayamattho kathaṃ jānitabboti ce? ‘‘Imaṃ pana samānasaṃvāsakasīmaṃ sammannantehi pabbajjūpasampadādīnaṃ saṅghakammānaṃ sukhakaraṇatthaṃ paṭhamaṃ khaṇḍasīmā sammannitabbā…pe… evaṃ baddhāsu pana sīmāsu khaṇḍasīmāya ṭhitā bhikkhū mahāsīmāya kammaṃ karontānaṃ na kopenti[Pg.120], mahāsīmāya vā ṭhitā khaṇḍasīmāya kammaṃ karontānaṃ. Sīmantarikāya pana ṭhitā ubhinnampi na kopentī’’ti vuttaaṭṭhakathāpāṭhavasena (mahāva. aṭṭha. 138) jānitabboti. Atha vā tehi āyasmantehi ābhatabhaṇḍāgārasammutipāṭhavasenapi ayamattho viññāyati. Kathaṃ? Cīvarapaṭiggāhakādipuggalasammutiyo pana antovihāre sabbasaṅghamajjhepi khaṇḍasīmāyampi sammannituṃ vaṭṭati, bhaṇḍāgārasaṅkhātavihārasammuti pana vihāramajjheyevāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tattha visesakāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. त्यांना असे सांगितले पाहिजे—जरी अट्टकथेत आलेला 'अंतोविहारे' हा पाठ आणि 'विहारमज्झे' हा पाठ उपचारसीमेला उद्देशून आहे असे मानून आपण, आयुष्यमान भिक्खूंनो, असे म्हणालात, तरी ते पाठ अट्टकथाचार्यांनी उपचारसीमेला उद्देशून म्हटलेले नाहीत. तर ते 'अविप्पवास सीमा' नावाच्या महासीमेला उद्देशून म्हटले आहेत. हे कशावरून समजते? असे विचारल्यास—खंडसीमेचा उल्लेख पुढे येणार असल्यामुळे हे समजते. कारण खंडसीमेची जोडीदार केवळ महासीमाच असते. 'उपचारसीमा' हा अर्थ कशा प्रकारे जाणावा? असे विचारल्यास—'या समानसंवासक सीमेची संमती देताना, प्रवज्जा आणि उपसंपदा इत्यादी संघकर्मे सुलभतेने करण्यासाठी प्रथम खंडसीमेची संमती दिली पाहिजे... पे... अशा प्रकारे बद्ध केलेल्या सीमांमध्ये खंडसीमेत राहिलेले भिक्खू महासीमेत कर्म करणाऱ्यांना बाधा आणत नाहीत, किंवा महासीमेत राहिलेले खंडसीमेत कर्म करणाऱ्यांना बाधा आणत नाहीत. परंतु सीमांतरीकेमध्ये राहिलेले दोघांनाही बाधा आणत नाहीत' या अट्टकथेच्या पाठावरून हे जाणावे, असे उत्तर द्यावे. अथवा, त्या आयुष्यमान भिक्खूंनी आणलेल्या भंडागार-संमतीच्या पाठावरूनही हा अर्थ समजतो. कसे? 'चीवर-प्रतिग्राहक इत्यादी पुद्गल-संमती विहाराच्या आत, संपूर्ण संघाच्या मध्ये किंवा खंडसीमेतही देणे योग्य आहे. परंतु भंडागार नावाच्या विहार-संमतीची मंजुरी विहाराच्या मध्यभागीच देणे योग्य आहे' असे अट्टकथेत म्हटले आहे. तेथे विशेष कारणाचा शोध घेतला पाहिजे. Tatrevaṃ visesakāraṇaṃ paññāyati – ‘‘aññissā sīmāya vatthu aññissā kammavācā’’ti vattabbadosaparihāratthaṃ vuttaṃ. Puggalasammutiyo hi puggalassa vatthuttā yadi mahāsīmabhūte antovihāre kattukāmā honti, sabbasaṅghamajjhe taṃ vatthubhūtaṃ puggalaṃ hatthapāse katvā kareyyuṃ. Yadi khaṇḍasīmāya kattukāmā, taṃ vatthubhūtaṃ puggalaṃ khaṇḍasīmaṃ ānetvā tattha sannipatitakammappattasaṅghassa hatthapāse katvā kareyyuṃ. Ubhayathāpi yathāvuttadoso natthi, bhaṇḍāgārasammuti pana bhaṇḍāgārassa vihārattā khaṇḍasīmaṃ ānetuṃ na sakkā, tasmā yadi taṃ sammutiṃ khaṇḍasīmāyaṃ ṭhatvā kareyyuṃ, vatthu mahāsīmāyaṃ hoti, kammavācā khaṇḍasīmāyanti yathāvuttadoso hoti, tasmiñca dose sati vatthuvipannattā kammaṃ vipajjati, tasmā mahāsīmabhūtavihāramajjheyeva sā sammuti kātabbāti aṭṭhakathācariyānaṃ mati, na upacārasīmāya ñattidutiyakammaṃ kātabbanti. तेथे अशा प्रकारे विशेष कारण दिसून येते – 'एका सीमेमध्ये वस्तू (व्यक्ती) आणि दुसऱ्या सीमेमध्ये कम्मवाचा' असा जो दोष सांगितला जाऊ शकतो, त्याचे निवारण करण्यासाठी हे म्हटले आहे. कारण पुग्गल-सम्मतिया (व्यक्तीच्या संदर्भातील संमती) या पुग्गलाच्या (व्यक्तीच्या) वस्तूत्वामुळे (अधिष्ठान असल्यामुळे), जर महासीमा असलेल्या विहाराच्या आत करण्याची इच्छा असेल, तर सर्व संघाच्या मध्ये त्या वस्तूभूत पुग्गलाला हत्थपासामध्ये ठेवून ते करावे. जर खण्डसीमेमध्ये करण्याची इच्छा असेल, तर त्या वस्तूभूत पुग्गलाला खण्डसीमेमध्ये आणून, तेथे एकत्रित झालेल्या कम्मपत्त संघाच्या हत्थपासामध्ये ठेवून ते करावे. दोन्ही प्रकारे आधी सांगितलेला दोष उद्भवत नाही. परंतु भण्डागार-सम्मत (भांडाराची संमती) ही भण्डागाराच्या विहारत्वामुळे (इमारत असल्यामुळे) खण्डसीमेमध्ये आणणे शक्य नाही. म्हणून जर ती संमती खण्डसीमेमध्ये राहून केली, तर वस्तू (भण्डागार) महासीमेमध्ये असते आणि कम्मवाचा खण्डसीमेमध्ये होते, असा आधी सांगितलेला दोष निर्माण होतो. आणि तो दोष असल्यावर वस्तूच्या बिघाडामुळे (वत्थुविपत्तीमुळे) कम्म निष्फळ ठरते. म्हणून महासीमा असलेल्या विहाराच्या मध्यभागीच ती संमती केली पाहिजे, असे अट्ठकथाचार्यांचे मत आहे; उपचारसीमेमध्ये ञत्तिदुतियकम्म करू नये. Athāpi evaṃ vadeyyuṃ ‘‘vihārasaddena avippavāsasīmabhūtā mahāsīmāva vuttā, na upacārasīmā’’ti idaṃ vacanaṃ kathaṃ paccetabbanti? Imināyeva aṭṭhakathāvacanena. Yadi hi upacārasīmā [Pg.121] vuttā bhaveyya, upacārasīmā nāma baddhasīmaṃ avattharitvāpi pavattā āvāsesu vā bhikkhūsu vā vaḍḍhantesu aniyamavasena vaḍḍhati, tasmā khaṇḍasīmaṃ avattharitvā pavattanato vihārena saha khaṇḍasīmā ekasīmāyeva hoti, evaṃ sati vihāre ṭhitaṃ bhaṇḍāgāraṃ khaṇḍasīmāya ṭhatvā sammannituṃ sakkā bhaveyya, na pana sakkā ‘‘khaṇḍasīmāya nisinnehi sammannituṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 343) paṭisiddhattā. Tena ñāyati ‘‘imasmiṃ ṭhāne vihārasaddena avippavāsasīmabhūtā mahāsīmā vuttā, na upacārasīmā’’ti. Upacārasīmāya aniyamavasena vaḍḍhanabhāvo kathaṃ jānitabboti? ‘‘Upacārasīmā parikkhittassa vihārassa parikkhepena, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānena paricchinnā hoti. Apica bhikkhūnaṃ dhuvasannipātaṭṭhānato vā pariyante ṭhitabhojanasālato vā nibaddhavasanakaāvāsato vā thāmamajjhimassa purisassa dvinnaṃ leḍḍupātānaṃ anto upacārasīmā veditabbā, sā pana āvāsesu vaḍḍhantesu vaḍḍhati, parihāyantesu parihāyati. Mahāpaccariyaṃ pana ‘bhikkhūsupi vaḍḍhantesu vaḍḍhatī’ti vuttaṃ, tasmā sace vihāre sannipatitabhikkhūhi saddhiṃ ekābaddhā hutvā yojanasatampi pūretvā nisīdanti, yojanasatampi upacārasīmāva hoti, sabbesaṃ lābho pāpuṇātī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) vacanatoti. जर ते असे म्हणतील की, 'विहार शब्दाने अविप्पवास-सीमा असलेली महासीमाच सांगितली आहे, उपचारसीमा नाही,' तर या विधानावर कसा विश्वास ठेवावा? याच अट्ठकथेच्या वचनावरून विश्वास ठेवावा. कारण जर उपचारसीमा सांगितली असती, तर उपचारसीमा ही बद्धसीमेला व्यापूनही पसरते आणि आवास (निवासस्थाने) किंवा भिक्खू वाढल्यास ती अनियंत्रितपणे वाढते. त्यामुळे खण्डसीमेला व्यापून पसरत असल्यामुळे विहारासोबत खण्डसीमा ही एकच सीमा बनते. असे असल्यास, विहारात असलेले भण्डागार खण्डसीमेमध्ये राहून संमत करणे शक्य झाले असते. परंतु ते शक्य नाही, कारण 'खण्डसीमेमध्ये बसलेल्यांनी संमती देणे योग्य नाही' असा अट्ठकथेमध्ये निषेध केला आहे. यावरून समजते की, 'या ठिकाणी विहार शब्दाने अविप्पवास-सीमा असलेली महासीमाच सांगितली आहे, उपचारसीमा नाही.' उपचारसीमेची अनियंत्रितपणे वाढण्याची पद्धत कशी जाणून घ्यावी? 'कुंपण असलेल्या विहाराची उपचारसीमा कुंपणाने मर्यादित असते, आणि कुंपण नसलेल्या विहाराची उपचारसीमा कुंपण घालण्यास योग्य असलेल्या जागेने मर्यादित असते. शिवाय, भिक्खूंच्या नियमित एकत्र येण्याच्या ठिकाणापासून, किंवा सीमेवर असलेल्या भोजनशाळेपासून, किंवा नियमित राहण्याच्या आवासापासून मध्यम शक्तीच्या माणसाने दोन दगड फेकण्याच्या अंतराच्या आत उपचारसीमा समजावी. ती आवास वाढल्यास वाढते आणि कमी झाल्यास कमी होते. महापंचरीमध्ये तर भिक्खू वाढल्यासही ती वाढते असे म्हटले आहे. म्हणून जर विहारात एकत्रित झालेल्या भिक्खूंसोबत सलग जोडले जाऊन शंभर योजन अंतरापर्यंत पसरून बसले, तर शंभर योजनपर्यंतही उपचारसीमाच होते आणि सर्वांना लाभ प्राप्त होतो,' अशा अट्ठकथेतील वचनावरून हे जाणून घ्यावे. Yadi evaṃ upacārasīmāya kathinatthatabhāvo kasmā vuttoti? Kathinattharaṇaṃ nāma na saṅghakammaṃ, puggalakammameva hoti, tasmā vassūpanāyikakhettabhūtāya upacārasīmāya kātabbā hoti. Ñattikammavācā pana saṅghakammabhūtā, tasmā upacārasīmāya kātuṃ na vaṭṭati, suvisodhitaparisāya baddhābaddhasīmāyameva vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Nanu ca bho ‘‘kathinaṃ attharituṃ ke labhanti, ke na labhanti? Gaṇanavasena [Pg.122] tāva pacchimakoṭiyā pañca janā labhanti, uddhaṃ satasahassampi, pañcannaṃ heṭṭhā na labhantī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, atha kasmā ‘‘kathinattharaṇaṃ nāma na saṅghakammaṃ, puggalakammameva hotī’’ti vuttanti? ‘‘Na saṅgho kathinaṃ attharati, na gaṇo kathinaṃ attharati, puggalo kathinaṃ attharatī’’ti parivāre (pari. 414) vuttattā ca apalokanakammādīnaṃ catunnaṃ saṅghakammānaṃ ṭhānesu apaviṭṭhattā ca. Aṭṭhakathāyaṃ pana kathinatthārassa upacārabhūtaṃ kathinadānakammavācābhaṇanakālaṃ sandhāya vuttaṃ. Tasmiñhi kāle kathinadāyakā cattāro, paṭiggāhako ekoti pacchimakoṭiyā pañca honti, tato heṭṭhā na labhatīti. Ñattikammavācāya saṅghakammabhāvo kathaṃ jānitabboti? ‘‘Catunnaṃ saṅghakammānaṃ ñattidutiyakammassa navasu ṭhānesu kathinadāna’’nti āgatattā, ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, idaṃ saṅghassa kathinadussaṃ uppanna’’ntiādinā vuttattā cāti. जर असे आहे, तर उपचारसीमेमध्ये कठिन पसरवण्याचा (कठिन-अत्थार) भाव का सांगितला आहे? कारण कठिन पसरवणे हे संघकर्म नाही, तर ते पुग्गल-कर्म (वैयक्तिक कर्म) आहे; म्हणून वर्षावास स्वीकारण्याच्या क्षेत्राच्या स्वरूपात असलेल्या उपचारसीमेमध्ये ते केले जाते. परंतु ञत्ति-कम्मवाचा ही संघकर्म आहे, म्हणून ती उपचारसीमेमध्ये करणे योग्य नाही; ती सुविशोधित परिषदेमध्ये बद्ध किंवा अबद्ध सीमेमध्येच करणे योग्य आहे, असे समजावे. 'अहो! कठिन पसरवण्यास कोण पात्र आहेत आणि कोण नाहीत? संख्येच्या दृष्टीने किमान पाच व्यक्ती पात्र आहेत, आणि वर एक लाखापर्यंतही; पाचपेक्षा कमी असल्यास पात्र ठरत नाहीत,' असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे ना? मग 'कठिन पसरवणे हे संघकर्म नाही, तर पुग्गल-कर्मच आहे' असे का म्हटले आहे? कारण 'संघ कठिन पसरवत नाही, गण कठिन पसरवत नाही, तर पुग्गल कठिन पसरवतो' असे परिवार पाळीमध्ये म्हटले आहे, आणि अपलोकन-कर्मादी चार प्रकारच्या संघकर्मांच्या स्थानांमध्ये त्याचा समावेश होत नसल्यामुळे असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये कठिन पसरवण्याच्या उपचाराच्या स्वरूपात असलेल्या कठिनदान-कम्मवाचेच्या पठणाच्या काळाचा संदर्भ घेऊन ते म्हटले आहे. कारण त्या वेळी कठिन देणारे चार आणि स्वीकारणारा एक मिळून किमान पाच जण असतात, त्यापेक्षा कमी असल्यास ते प्राप्त होत नाही. ञत्ति-कम्मवाचेचे संघकर्मत्व कसे जाणून घ्यावे? 'चार प्रकारच्या संघकर्मांपैकी ञत्तिदुतियकम्माच्या नऊ स्थानांमध्ये कठिनदान आले असल्यामुळे, आणि भन्ते, संघाने माझे ऐकावे, संघाला हे कठिन-दुस्स प्राप्त झाले आहे इत्यादी प्रकारे म्हटले असल्यामुळे ते जाणून घ्यावे.' Apare pana ācariyā ‘‘bhāsantaresu ñattīti vuttā kathinadānakammavācā atthārakiriyāya pavisati, atthārakiriyā ca upacārasīmāyaṃ kātabbā, tasmā kathinadānakammavācāpi upacārasīmāyaṃ kātabbāyevā’’ti vadanti, tesaṃ ayamadhippāyo – mahāvaggapāḷiyaṃ (mahāva. 306) ‘‘evañca pana, bhikkhave, kathinaṃ attharitabba’’nti ārabhitvā ‘‘byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo…pe… evaṃ kho, bhikkhave, atthataṃ hoti kathina’’nti kathinadānañattikammavācāto paṭṭhāya yāva anumodanā pāṭho āgato, parivārapāḷiyañca (pari. 412) ‘‘kathinatthāro jānitabbo’’ti uddesassa niddese ‘‘sace saṅghassa kathinadussaṃ uppannaṃ hoti, saṅghena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ, atthārakena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ, anumodakena kathaṃ paṭipajjitabba’’nti pucchaṃ nīharitvā ‘‘saṅghena ñattidutiyena [Pg.123] kammena kathinatthārakassa bhikkhuno dātabbaṃ…pe… anumodāmā’’ti ñattito paṭṭhāya yāva anumodanā pāṭho āgato, tasmā ñattito paṭṭhāya yāva anumodanā sabbo vidhi kathinatthārakiriyāyaṃ pavisati, tato kathinatthārakiriyāya upacārasīmāyaṃ kattabbāya sati ñattisaṅkhātakathinadānakammavācāpi upacārasīmāyaṃ kattabbāyevāti. परंतु इतर आचार्य म्हणतात की, 'इतर भाषांमध्ये ञत्ति (ज्ञप्ति) म्हणून सांगितलेली कठिनदान-कम्मवाचा ही कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होते, आणि कठिन पसरवण्याची क्रिया उपचारसीमेमध्ये केली पाहिजे, म्हणून कठिनदान-कम्मवाचा देखील उपचारसीमेमध्येच केली पाहिजे.' त्यांचा हा अभिप्राय आहे – महावग्ग पाळीमध्ये 'आणि भिक्खूंनो, अशा प्रकारे कठिन पसरवले पाहिजे' येथून सुरुवात करून, 'एका चतुर आणि समर्थ भिक्खूने संघाला ज्ञापित करावे... अशा प्रकारे, भिक्खूंनो, कठिन पसरवले जाते' येथपर्यंत, कठिनदान-ञत्ति-कम्मवाचेपासून सुरू करून अनुमोदना पाठापर्यंत आले आहे. आणि परिवार पाळीमध्ये देखील 'कठिन-अत्थार जाणून घ्यावा' या उद्देशाच्या निर्देशात, 'जर संघाला कठिन-वस्त्र प्राप्त झाले, तर संघाने कसे वागावे, कठिन पसरवणाऱ्याने कसे वागावे, अनुमोदना करणाऱ्याने कसे वागावे?' असा प्रश्न उपस्थित करून, 'संघाने ञत्तिदुतिय कर्माने कठिन पसरवणाऱ्या भिक्खूला ते दिले पाहिजे... आम्ही अनुमोदना करतो' अशा प्रकारे ञत्तिपासून सुरू करून अनुमोदना पाठापर्यंत आले आहे. म्हणून ञत्तिपासून सुरू करून अनुमोदना होईपर्यंतचा सर्व विधी कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होतो. त्यामुळे कठिन पसरवण्याची क्रिया उपचारसीमेमध्ये करायची असल्यामुळे, ञत्ति म्हणून ओळखली जाणारी कठिनदान-कम्मवाचा देखील उपचारसीमेमध्येच केली पाहिजे. Tatrevaṃ vicāraṇā kātabbā – atthārakiriyāya visuṃ anāgatāya sati ‘‘sabbo vidhi atthārakiriyāyaṃ pavisatī’’ti vattabbaṃ bhaveyya, atha ca pana mahāvaggapāḷiyañca parivārapāḷiyañca atthārakiriyā visuṃ āgatāyeva, tasmā ñattisaṅkhātā kathinadānakammavācā atthārakiriyāyaṃ na pavisati, kevalaṃ atthārakiriyāya upacārabhūtattā pana tato paṭṭhāya anukkamena vuttaṃ. Yathā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sīmaṃ sammannitu’’nti sīmāsammutiṃ anujānitvā ‘‘evañca pana, bhikkhave, sammannitabbā’’ti sīmāsammutividhiṃ dassento ‘‘paṭhamaṃ nimittā kittetabbā…pe… evametaṃ dhārayāmī’’ti nimittakittanena saha sīmāsammutikammavācā desitā, tattha nimittakittanaṃ sīmāsammutikammaṃ na hoti, kammavācāyeva sīmāsammutikammaṃ hoti, tathāpi sīmāsammutikammavācāya upacārabhāvato saha nimittakittanena sīmāsammutikammavācā desitā. Yathā ca upasampadākammavidhiṃ desento ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo…pe… evametaṃ dhārayāmī’’ti upajjhāyagāhāpanādinā saha upasampadākammaṃ desitaṃ, tattha upajjhāyagāhāpanādi upasampadākammaṃ na hoti, ñatticatutthakammavācāyeva upasampadākammaṃ hoti, tathāpi upasampadākammassa samīpe bhūtattā upajjhāyagāhāpanādinā saha ñatticatutthakammavācā desitā, evamettha kathinadānakammavācā atthārakiriyā na hoti, tathāpi [Pg.124] atthārakiriyāya upacārabhūtattā kathinadānañattidutiyakammavācāya saha kathinatthārakiriyā desitā, tasmā kathinadānakammavācā atthārakiriyāyaṃ na pavisatīti daṭṭhabbaṃ. तेथे अशा प्रकारे विचार केला पाहिजे – जर कठिन पसरवण्याची क्रिया स्वतंत्रपणे आली नसती, तर 'सर्व विधी कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होतो' असे म्हणणे योग्य झाले असते. परंतु महावग्ग पाळी आणि परिवार पाळी या दोन्हीमध्ये कठिन पसरवण्याची क्रिया स्वतंत्रपणे आलीच आहे, म्हणून ञत्ति म्हणून ओळखली जाणारी कठिनदान-कम्मवाचा कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होत नाही. केवळ कठिन पसरवण्याच्या क्रियेची उपचार (पूर्वसिद्धता) असल्यामुळे, तेथून सुरू करून अनुक्रमाने ते सांगितले आहे. ज्याप्रमाणे 'भिक्खूंनो, मी सीमा संमत करण्याची अनुमती देतो' अशी सीमा-संमतीची अनुमती देऊन, 'आणि भिक्खूंनो, ती अशा प्रकारे संमत केली पाहिजे' असा सीमा-संमतीचा विधी दाखवताना, 'प्रथम निमित्त घोषित करावे... अशा प्रकारे हे धारण करतो' असे निमित्त-घोषणेसह सीमा-संमतीची कम्मवाचा उपदेशिली आहे; तेथे निमित्त-घोषणा हे सीमा-संमतीचे कर्म नाही, तर कम्मवाचाच सीमा-संमतीचे कर्म आहे, तरीही सीमा-संमतीच्या कम्मवाचेची उपचार असल्यामुळे निमित्त-घोषणेसह सीमा-संमतीची कम्मवाचा उपदेशिली आहे. आणि ज्याप्रमाणे उपसंपदा कर्माचा विधी उपदेशिताना, 'प्रथम उपाध्यायांचे ग्रहण करावे... अशा प्रकारे हे धारण करतो' असे उपाध्याय-ग्रहणादी विधीसह उपसंपदा कर्म उपदेशिले आहे; तेथे उपाध्याय-ग्रहणादी विधी हे उपसंपदा कर्म नाही, तर ञत्तिचतुत्थ-कम्मवाचाच उपसंपदा कर्म आहे, तरीही उपसंपदा कर्माच्या जवळ असल्यामुळे उपाध्याय-ग्रहणादी विधीसह ञत्तिचतुत्थ-कम्मवाचा उपदेशिली आहे. त्याचप्रमाणे येथे कठिनदान-कम्मवाचा ही कठिन पसरवण्याची क्रिया नाही, तरीही कठिन पसरवण्याच्या क्रियेची उपचार असल्यामुळे कठिनदान-ञत्तिदुतिय-कम्मवाचेसह कठिन पसरवण्याची क्रिया उपदेशिली आहे. म्हणून कठिनदान-कम्मवाचा कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होत नाही, असे समजावे. Atha vā ñattidutiyakammavācā ca atthāro cāti ime dve dhammā atulyakiriyā atulyakattāro atulyakammā atulyakālā ca honti, tena viññāyati ‘‘bhāsantaresu ñattīti vuttā ñattidutiyakammavācā atthārakiriyāyaṃ na pavisatī’’ti. Tattha kathaṃ atulyakiriyā honti? Kammavācā dānakiriyā hoti, atthāro pannarasadhammānaṃ kāraṇabhūtā atthārakiriyā, evaṃ atulyakiriyā. Kathaṃ atulyakattāroti? Kammavācāya kattā saṅgho hoti, atthārassa kattā puggalo, evaṃ atulyakattāro honti. Kathaṃ atulyakammā honti? Kammavācāya kammaṃ kathinadussaṃ hoti, atthārassa kammaṃ kathinasaṅkhātā samūhapaññatti, evaṃ atulyakammā honti. Kathaṃ atulyakālā honti? Kathinadānakammavācā pubbakaraṇapaccuddhāraadhiṭṭhānānaṃ pubbe hoti, atthāro tesaṃ pacchā, evaṃ atulyakālā hontīti. Atha vā atthāro ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādinā vacībhedasaṅkhātena ekena dhammena saṅgahito, na ñattianussāvanādinā anekehi dhammehi saṅgahito. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 408) ‘‘atthāro ekena dhammena saṅgahito vacībhedenā’’ti. Imināpi kāraṇena jānitabbaṃ ‘‘na ñatti atthāre paviṭṭhā’’ti. किंवा, ञत्तिदुतिय-कम्मवाचा आणि कठिन पसरवणे (अत्थार) हे दोन धर्म असमान क्रिया, असमान कर्ते, असमान कर्म आणि असमान काळ असलेले आहेत. यावरून हे समजते की, 'इतर भाषांमध्ये ञत्ति म्हणून सांगितलेली ञत्तिदुतिय-कम्मवाचा कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होत नाही.' त्यामध्ये ते असमान क्रिया कसे आहेत? कम्मवाचा ही दानक्रिया आहे, आणि कठिन पसरवणे हे पंधरा धर्मांचे कारण असलेली पसरवण्याची क्रिया आहे; अशा प्रकारे ते असमान क्रिया आहेत. ते असमान कर्ते कसे आहेत? कम्मवाचेचा कर्ता संघ असतो, आणि कठिन पसरवण्याचा कर्ता पुग्गल (व्यक्ती) असतो; अशा प्रकारे ते असमान कर्ते आहेत. ते असमान कर्म कसे आहेत? कम्मवाचेचे कर्म कठिन-दुस्स (कठिन वस्त्र) असते, आणि कठिन पसरवण्याचे कर्म हे 'कठिन' म्हणून ओळखली जाणारी समूह-प्रज्ञप्ती असते; अशा प्रकारे ते असमान कर्म आहेत. ते असमान काळ कसे आहेत? कठिनदान-कम्मवाचा ही पूर्वकरण, पच्चुद्धार आणि अधिष्ठान यांच्या आधी होते, आणि कठिन पसरवणे हे त्यांच्या नंतर होते; अशा प्रकारे ते असमान काळ आहेत. किंवा, कठिन पसरवणे हे 'या संघाटीने मी कठिन पसरवतो' इत्यादी वाक्-भेदाने युक्त अशा एकाच धर्माने संग्रहित आहे, ञत्ति, अनुसावन इत्यादी अनेक धर्मांनी संग्रहित नाही. कारण परिवार पाळीमध्ये असे म्हटले आहे की – 'कठिन पसरवणे हे वाक्-भेदाने युक्त अशा एकाच धर्माने संग्रहित आहे.' या कारणाने देखील हे जाणून घ्यावे की, 'ञत्ति कठिन पसरवण्याच्या क्रियेमध्ये समाविष्ट होत नाही.' Aññe pana ācariyā evaṃ vadanti – ‘‘kathinatthāraṃ ke labhanti, ke na labhantīti? Gaṇanavasena tāva pacchimakoṭiyā pañca janā labhanti, uddhaṃ satasahassampi, pañcannaṃ heṭṭhā na labhantī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) āgatattā ‘‘heṭṭhimantato [Pg.125] pañca bhikkhū kathinatthāraṃ labhanti, tato appakatarā na labhantī’’ti viññāyati. ‘‘Pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatīti pacchimakoṭiyā cattāro kathinadussassa dāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti kaṅkhāvitaraṇīṭīkāyaṃ (kaṅkhā. abhi. ṭī. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) āgatattā tasmiṃ vākye ‘‘vaṭṭatī’’ti kiriyāya kattā ‘‘so kathinatthāro’’ti vuccati, tasmā atthāroti iminā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti vuttaattharaṇakiriyā na adhippetā, catūhi bhikkhūhi atthārakassa bhikkhuno ñattiyā dānaṃ adhippetanti viññāyati. ‘‘Kathinatthāraṃ ke labhanti…pe… uddhaṃ satasahassanti idaṃ atthārakassa bhikkhuno saṅghassa kathinadussadānakammaṃ sandhāya vutta’’nti vinayavinicchayaṭīkāyaṃ vuttaṃ. Tasmimpi pāṭhe ñattiyā dinnaṃyeva sandhāya ‘‘pañca janā atthāraṃ labhantī’’ti idaṃ vacanaṃ aṭṭhakathācariyehi vuttaṃ, ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādi puggalassa attharaṇaṃ sandhāya na vuttanti ṭīkācariyassa adhippāyo. Evaṃ kaṅkhāvitaraṇīṭīkā-vinayavinicchayaṭīkākārakehi ācariyehi ‘‘ñattidutiyakammaṃ atthāro nāmā’’ti vinicchitattā upacārasīmāyaṃ kathinadānañattikammavācākaraṇaṃ yuttanti viññāyatīti vadanti. इतर आचार्य असे म्हणतात – “कठिन-आस्तरण (कठिन पसरविणे) कोणाला मिळते आणि कोणाला मिळत नाही? संख्येच्या दृष्टीने किमान पाच व्यक्तींना ते मिळते, वरती एक लाखापर्यंतही (मिळू शकते), परंतु पाचपेक्षा कमी असल्यास मिळत नाही” असे अट्ठकथेत आले असल्यामुळे, “किमान पाच भिक्खूंना कठिन-आस्तरण मिळते, त्यापेक्षा कमी असल्यास मिळत नाही” असे समजले जाते. “पाच व्यक्तींसाठी ते योग्य आहे, म्हणजे किमान चार कठिन-वस्त्राचे दाते आणि एक स्वीकारणारा, अशा प्रकारे पाच व्यक्तींसाठी ते योग्य आहे” असे कङ्खावितरणी-टीकेत आले असल्यामुळे, त्या वाक्यात “योग्य आहे” (वट्टति) या क्रियेचा कर्ता “ते कठिन-आस्तरण” असे म्हटले जाते. म्हणून ‘आस्तरण’ या शब्दाने “या संघाटीने मी कठिन आस्तरण करतो” अशी म्हटलेली आस्तरण-क्रिया अभिप्रेत नाही, तर चार भिक्खूंद्वारे आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूला ज्ञप्तिद्वारे (कठिन वस्त्र) देणे अभिप्रेत आहे, असे समजले जाते. “कठिन-आस्तरण कोणाला मिळते...पे... एक लाखापेक्षा अधिक” हे वचन आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूला संघाचे कठिन-वस्त्र देण्याच्या कर्माला उद्देशून म्हटले आहे, असे विनयविनिच्छय-टीकेत म्हटले आहे. त्या पाठातही ज्ञप्तिद्वारे दिलेल्या वस्त्रालाच उद्देशून “पाच व्यक्ती आस्तरण मिळवतात” हे वचन अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे, “या संघाटीने मी कठिन आस्तरण करतो” इत्यादी पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) आस्तरणाला उद्देशून ते म्हटलेले नाही, असा टीकाचार्यांचा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे, कङ्खावितरणी-टीका आणि विनयविनिच्छय-टीका लिहिणाऱ्या आचार्यांनी “ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण होय” असा निर्णय दिल्यामुळे, उपचार-सीमेमध्ये कठिन-दान ज्ञप्ति-कर्मवाचेचे वाचन करणे योग्य आहे, असे समजले जाते, असे ते म्हणतात. Tatrevaṃ vicāraṇā kātabbā – ‘‘ñattidutiyakammaṃyeva atthāro nāmā’’ti ṭīkācariyā na vadeyyuṃ. Vadeyyuṃ ce, aṭṭhakathāya viruddho siyā. Kathaṃ viruddhoti ce? ‘‘Chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā na labhanti, aññasmiṃ vihāre vutthavassāpi na labhantīti mahāpaccariyaṃ vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) āgatattā ‘‘te chinnavassādayo kathinatthāraṃ na labhantī’’ti viññāyati. Yadi ñattidutiyakammaṃ atthāro nāma siyā, evaṃ sati te bhikkhū ñattidutiyakammepi gaṇapūrakabhāvena appaviṭṭhā siyuṃ. Atha ca pana ‘‘purimikāya [Pg.126] upagatānaṃ pana sabbe gaṇapūrakā hontī’’ti aṭṭhakathāya (mahāva. aṭṭha. 306) vuttattā te ñattidutiyakamme paviṭṭhāva honti, tasmā aṭṭhakathācariyo pañcānisaṃsahetubhūtaṃ ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādikaṃ vacībhedaṃyeva ‘‘atthāro’’ti vadati, na ñattidutiyakammaṃ, tasmā te chinnavassādayo pañcānisaṃsahetubhūtaṃ kathinatthāraṃ na labhanti, ñattidutiyakamme pana catuvaggasaṅghapūrakabhāvaṃ labhantīti viññāyati. Punapi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘sace purimikāya upagatā cattāro vā honti tayo vā dve vā eko vā, itare gaṇapūrake katvā kathinaṃ attharitabba’’nti. Evaṃ alabbhamānakathinatthāreyeva chinnavassādayo gaṇapūrake katvā ñattidutiyakammavācāya kathinadussaṃ dāpetvā purimikāya upagatehi kathinassa attharitabbabhāvato ‘‘ñattidutiyakammaṃyeva atthāro nāmāti ṭīkācariyā na vadeyyu’’nti avacimhāti. त्याविषयी अशी चर्चा केली पाहिजे – “ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण होय” असे टीकाचार्यांनी म्हणू नये. जर त्यांनी तसे म्हटले, तर ते अट्ठकथेशी विरुद्ध होईल. ते विरुद्ध कसे होईल? असे विचारल्यास – “ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे (छिन्नवस्स) किंवा ज्यांनी पश्चिमिक वर्षावास स्वीकारला आहे त्यांना ते मिळत नाही, तसेच दुसऱ्या विहारात वर्षावास पूर्ण केलेल्यांनाही ते मिळत नाही, असे महापच्चरिय अट्ठकथेत म्हटले आहे” असे अट्ठकथेत आले असल्यामुळे, “त्या छिन्नवस्स इत्यादी भिक्खूंना कठिन-आस्तरण मिळत नाही” असे समजले जाते. जर ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण असते, तर ते भिक्खू ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मामध्येही गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारे) म्हणून समाविष्ट झाले नसते. परंतु, “पूर्विक वर्षावास स्वीकारलेल्यांसाठी सर्व जण गणपूरक असतात” असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे, ते ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मामध्ये समाविष्ट असतातच. म्हणून अट्ठकथाचार्य पाच आनिशंसांचे (फायद्यांचे) कारण असलेल्या “या संघाटीने मी कठिन आस्तरण करतो” इत्यादी केवळ वाणीच्या उच्चारालाच “आस्तरण” म्हणतात, ज्ञप्ति-द्वितीय कर्माला नाही. म्हणून त्या छिन्नवस्स इत्यादी भिक्खूंना पाच आनिशंसांचे कारण असलेले कठिन-आस्तरण मिळत नाही, परंतु ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मामध्ये मात्र त्यांना चतुर्वर्ग संघाचे पूरक असण्याचा दर्जा मिळतो, असे समजले जाते. पुन्हा अट्ठकथेत म्हटले आहे – “जर पूर्विक वर्षावास स्वीकारलेले चार, तीन, दोन किंवा एकच भिक्खू असतील, तर इतरांना गणपूरक बनवून कठिन आस्तरण करावे.” अशा प्रकारे, ज्यांना कठिन-आस्तरण मिळू शकत नाही अशा छिन्नवस्स इत्यादी भिक्खूंना केवळ गणपूरक बनवून, ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मवाचेने कठिन वस्त्र देववून, पूर्विक वर्षावास स्वीकारलेल्या भिक्खूंद्वारे कठिन आस्तरण केले पाहिजे; म्हणून “ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण होय असे टीकाचार्यांनी म्हणू नये” असे आम्ही म्हटले आहे, असे जाणावे. Nanu ca bho imasmimpi aṭṭhakathāvacane ‘‘itare gaṇapūrake katvā kathinaṃ attharitabba’’nti vacanena catuvaggasaṅghena kattabbaṃ ñattidutiyakammaṃyeva ‘‘atthāro’’ti vuttanti? Na, pubbāparavirodhato. Pubbe hi chinnavassādīnaṃ kathinaṃ attharituṃ alabbhamānabhāvo vutto, idha ‘‘ñattidutiyakammaṃ atthāro’’ti vutte tesampi labbhamānabhāvo vutto bhaveyya, na aṭṭhakathācariyā pubbāparaviruddhaṃ katheyyuṃ, tasmā ‘‘katvā’’ti padaṃ ‘‘attharitabba’’nti padena sambajjhantena samānakālavisesanaṃ akatvā pubbakālavisesanameva katvā sambandhitabbaṃ, evaṃ sati pubbavacanenāparavacanaṃ gaṅgodakena yamunodakaṃ viya saṃsandati, pacchāpi ca ‘‘kammavācaṃ sāvetvā kathinaṃ attharāpetvā dānañca bhuñjitvā gamissantī’’ti visuṃ kammavācāsāvanaṃ visuṃ kathinattharaṇaṃ pubbāparānukkamato vuttaṃ[Pg.127], tasmā ñattidutiyakammaṃ atthāro nāma na hoti, kevalaṃ atthārassa kāraṇameva upacārameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Kiñca bhiyyo – ‘‘na saṅgho kathinaṃ attharati, na gaṇo kathinaṃ attharati, puggalo kathinaṃ attharatī’’ti parivāravacanena (pari. 414) ayamattho jānitabboti. अहो! या अट्ठकथा वचनातही “इतरांना गणपूरक बनवून कठिन आस्तरण करावे” या वचनाने चतुर्वर्ग संघाने करावयाचे ज्ञप्ति-द्वितीय कर्मच “आस्तरण” म्हणून म्हटले आहे की नाही? नाही, कारण पूर्व-अपर (आधीच्या आणि नंतरच्या वचनांत) विरोध निर्माण होईल. कारण आधी छिन्नवस्स इत्यादी भिक्खूंना कठिन आस्तरण न मिळण्याविषयी सांगितले आहे, येथे जर “ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण” असे म्हटले, तर त्यांनाही ते मिळण्याविषयी म्हटल्यासारखे होईल. अट्ठकथाचार्य पूर्व-अपर विरोधी बोलणार नाहीत. म्हणून ‘कत्वा’ (करून) या पदाचा ‘अत्थरितब्बं’ (आस्तरण करावे) या पदाशी संबंध जोडताना, त्याला समानकाल-विशेषण न करता पूर्वकाल-विशेषणच करून जोडले पाहिजे. असे केल्यास, आधीचे वचन आणि नंतरचे वचन गंगेच्या पाण्यात यमुनेचे पाणी मिळावे त्याप्रमाणे एकमेकांशी सुसंगत होते. आणि नंतरही “कर्मवाचा ऐकवून, कठिन आस्तरण करवून आणि दान ग्रहण करून ते जातील” असे स्वतंत्रपणे कर्मवाचा ऐकवणे आणि स्वतंत्रपणे कठिन आस्तरण करणे हे पूर्व-अपर क्रमाने सांगितले आहे. म्हणून ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण नव्हे, तर ते केवळ आस्तरणाचे कारण किंवा उपचार (लाक्षणिक अर्थ) आहे, असे जाणावे. आणखी काय – “संघ कठिन आस्तरण करत नाही, गण कठिन आस्तरण करत नाही, तर पुद्गल (व्यक्ती) कठिन आस्तरण करतो” या परिवार-वचनावरून हा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. Yadi evaṃ kaṅkhāvitaraṇīṭīkā-vinayavinicchayaṭīkāsu āgatapāṭhānaṃ adhippāyo kathaṃ bhāsitabbo bhaveyya. Nanu kaṅkhāvitaraṇīṭīkāyaṃ ‘‘vaṭṭatī’’ti imissā kiriyāya kattā ‘‘so kathinatthāro’’ti vutto, vinayavinicchayaṭīkāyañca ‘‘kathinadussadānakamma’’nti padaṃ ‘‘sandhāyā’’ti kiriyāya kammaṃ, kathinatthāro…pe… idaṃ ‘‘vutta’’nti kiriyāya kammaṃ hoti. Evaṃ ṭīkāsu nītatthato āgatapāṭhesu santesu ‘‘ñattidutiyakammaṃyeva atthāro nāmāti ṭīkācariyā na vadeyyu’’nti na vattabbanti? Yenākārena aṭṭhakathāvacanena ṭīkāvacanañca pubbāparaaṭṭhakathāvacanañca aviruddhaṃ bhaveyya, tenākārena ṭīkāpāṭhānaṃ adhippāyo gahetabbo. Kathaṃ? Kaṅkhāvitaraṇīaṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. kathinasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti āgato, tasmiṃ aṭṭhakathāvacane codakena codetabbassa atthitāya taṃ pariharituṃ ‘‘pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatīti pacchimakoṭiyā cattāro kathinadussassa dāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti pāṭho ṭīkācariyena vutto, kathaṃ codetabbaṃ atthīti? Bho aṭṭhakathācariya ‘‘so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti vutto, evaṃ sati pañcannaṃ kathinatthārakānaṃ eva so kathinatthāro vaṭṭati, na ekadviticatupuggalānanti attho āpajjati, evaṃ sati ‘‘na saṅgho kathinaṃ attharati, na gaṇo kathinaṃ attharati, puggalo kathinaṃ attharatī’’ti āgatapāḷiyā virujjhanato āgamavirodho [Pg.128] āpajjati, taṃ codanaṃ pariharanto ‘‘pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatīti pacchimakoṭiyā cattāro kathinadussassa dāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti pāṭho ṭīkācariyena vutto. Tatthāyamadhippāyo – bho codakācariya aṭṭhakathācariyena kathinatthārakāle pañcannaṃ atthārakānaṃ bhikkhūnaṃ vasena ‘‘so sabbantimena paricchedena pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti pāṭho na vutto, atha kho saṅghena atthārakassa kathinadussadānakāle pacchimakoṭiyā cattāro kathinadussassa dāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcannaṃ dāyakapaṭiggāhakapuggalānaṃ atthitāya so pacchā kattabbo atthāro vaṭṭati, kāraṇasampattiyā phalasampatti hoti, tasmā tasmiṃ aṭṭhakathāvacane āgamavirodho nāpajjatīti. जर असे असेल, तर कङ्खावितरणी-टीका आणि विनयविनिच्छय-टीका यांमध्ये आलेल्या पाठांचा अभिप्राय कसा सांगावा? कङ्खावितरणी-टीकेत “योग्य आहे” (वट्टति) या क्रियेचा कर्ता “ते कठिन-आस्तरण” असे म्हटले आहे की नाही? आणि विनयविनिच्छय-टीकेत “कठिन-वस्त्र देण्याचे कर्म” हे पद “उद्देशून” (संधाय) या क्रियेचे कर्म आहे, आणि “कठिन-आस्तरण...पे... हे” हे “म्हटले आहे” (वृत्तं) या क्रियेचे कर्म आहे. अशा प्रकारे टीकांमध्ये स्पष्ट अर्थाने (नीतार्थ) पाठ आलेले असताना, “ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म म्हणजेच आस्तरण होय असे टीकाचार्यांनी म्हणू नये” असे म्हणणे अयोग्य नाही का? ज्या प्रकारे अट्ठकथा वचनाशी टीका वचन आणि पूर्व-अपर अट्ठकथा वचन अविरुद्ध (सुसंगत) होईल, त्याच प्रकारे टीका पाठांचा अभिप्राय ग्रहण केला पाहिजे. ते कसे? कङ्खावितरणी-अट्ठकथेत “ते अत्यंत अंतिम मर्यादेने पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे” असे आले आहे. त्या अट्ठकथा वचनात शंकाकाराने शंका घेण्यास वाव असल्यामुळे, तिचे निवारण करण्यासाठी टीकाचार्यांनी “पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे म्हणजे किमान चार कठिन-वस्त्राचे दाते आणि एक स्वीकारणारा, अशा प्रकारे पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे” हा पाठ सांगितला आहे. शंका घेण्यास वाव कसा आहे? असे विचारल्यास – “हे अट्ठकथाचार्य! ‘ते अत्यंत अंतिम मर्यादेने पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे’ असे म्हटले आहे. असे असल्यास, पाच कठिन आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूंसाठीच ते कठिन-आस्तरण योग्य ठरते, एक, दोन, three किंवा चार पुद्गलांसाठी (व्यक्तींसाठी) नाही, असा अर्थ निघतो. असे झाल्यास, ‘संघ कठिन आस्तरण करत नाही, गण कठिन आस्तरण करत नाही, तर पुद्गल कठिन आस्तरण करतो’ या पाळी वचनाशी विरोध होत असल्यामुळे आगम-विरोध (सिद्धांताशी विरोध) निर्माण होतो.” त्या शंकेचे निवारण करताना टीकाचार्यांनी “पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे म्हणजे किमान चार कठिन-वस्त्राचे दाते आणि एक स्वीकारणारा, अशा प्रकारे पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे” हा पाठ दिला आहे. येथे हा अभिप्राय आहे – “हे शंकाकार आचार्य! अट्ठकथाचार्यांनी कठिन आस्तरण करतेवेळी पाच आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूंच्या अपेक्षेने ‘ते अत्यंत अंतिम मर्यादेने पाच व्यक्तींसाठी योग्य आहे’ हा पाठ म्हटलेला नाही. तर संघाने आस्तरण करणाऱ्याला कठिन वस्त्र देतेवेळी किमान चार कठिन-वस्त्राचे दाते आणि एक स्वीकारणारा, अशा पाच दाता-प्रतिग्राहक पुद्गलांच्या अस्तित्वामुळे, त्यानंतर केले जाणारे आस्तरण योग्य ठरते. कारणाच्या समृद्धीमुळे फळाची समृद्धी होते, म्हणून त्या अट्ठकथा वचनात आगम-विरोध निर्माण होत नाही.” Vinayavinicchayaṭīkāyampi ‘‘kathinatthāraṃ ke labhanti, ke na labhantīti? Gaṇanavasena tāva pacchimakoṭiyā pañca janā labhanti, uddhaṃ satasahassampi, pañcannaṃ heṭṭhā na labhantī’’ti aṭṭhakathāvacane parehi pucchitabbassa atthitāya taṃ pucchaṃ vissajjetuṃ ‘‘idaṃ atthārakassa bhikkhuno saṅghassa kathinadussadānakammaṃ sandhāya vutta’’nti pāṭho ṭīkācariyena vutto. Kathaṃ pucchitabbanti ce? Bho aṭṭhakathācariya ‘‘heṭṭhimakoṭiyā pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ vacanaṃ kiṃ pañcānisaṃsassa kāraṇabhūtaṃ ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādiatthārakiriyaṃ sandhāya vuttaṃ, udāhu atthārassa kāraṇabhūtaṃ kathinadussadānakammanti. Kathaṃ vissajjanāti? Bho bhadramukha ‘‘heṭṭhimakoṭiyā pañcannaṃ janānaṃ vaṭṭatī’’ti idaṃ pañcānisaṃsassa kāraṇabhūtaṃ ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādikaṃ atthārakiriyaṃ sandhāya aṭṭhakathācariyena na vuttaṃ, atha kho atthārassa kāraṇabhūtaṃ kathinadānakammaṃ sandhāya vuttanti[Pg.129]. Tatrāyamadhippāyo – saṅghena atthārakassa dinnadussena eva kathinatthāro sambhavati, na ṭhitikāya laddhacīvarena vā puggalikacīvarena vā sambhavati, tañca kathinadussadānakammaṃ cattāro kathinadussadāyakā, eko paṭiggāhakoti pañcasu bhikkhūsu vijjamānesuyeva sampajjati, na tato ūnesūti pacchimakoṭiyā pañcannaṃ vaṭṭati, kāraṇasiddhiyā phalasiddhi hoti, teneva ca kāraṇena ‘‘kathinadussadānakammaṃ vutta’’nti mukhyavasena avatvā ‘‘sandhāya vutta’’nti upacāravasenāha. Evaṃ vutteyeva aṭṭhakathāvacanassa pubbāparavirodho natthi, aṭṭhakathāvacanena ca ṭīkāvacanaṃ viruddhaṃ na hotīti daṭṭhabbaṃ, ‘‘apalokanādisaṅghakammakaraṇatthaṃ baddhasīmā bhagavatā anuññātā’’ti iminā vinayalakkhaṇena ca sameti. विनयविनिच्छय-टीकेतही “कठिन-आस्तरण कोणाला मिळते, कोणाला मिळत नाही? संख्येच्या दृष्टीने किमान पाच व्यक्तींना ते मिळते, वरती एक लाखापर्यंतही, पाचपेक्षा कमी असल्यास मिळत नाही” या अट्ठकथा वचनावर इतरांनी विचारलेल्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी टीकाचार्यांनी “हे आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूला संघाचे कठिन-वस्त्र देण्याच्या कर्माला उद्देशून म्हटले आहे” हा पाठ दिला आहे. प्रश्न कसा विचारला जाऊ शकतो? असे विचारल्यास – “हे अट्ठकथाचार्य! ‘किमान पाच व्यक्तींसाठी ते योग्य आहे’ हे वचन काय पाच आनिशंसांचे कारण असलेल्या ‘या संघाटीने मी कठिन आस्तरण करतो’ इत्यादी आस्तरण-क्रियेला उद्देशून म्हटले आहे, की आस्तरणाचे कारण असलेल्या कठिन-वस्त्र देण्याच्या कर्माला उद्देशून?” उत्तर काय आहे? “हे भद्रमुख! ‘किमान पाच व्यक्तींसाठी ते योग्य आहे’ हे वचन पाच आनिशंसांचे कारण असलेल्या ‘या संघाटीने मी कठिन आस्तरण करतो’ इत्यादी आस्तरण-क्रियेला उद्देशून अट्ठकथाचार्यांनी म्हटलेले नाही, तर आस्तरणाचे कारण असलेल्या कठिन-दान कर्माला उद्देशून म्हटले आहे.” येथे हा अभिप्राय आहे – संघाने आस्तरण करणाऱ्याला दिलेल्या वस्त्रानेच कठिन-आस्तरण शक्य होते, थेर-परंपरेने मिळालेल्या किंवा वैयक्तिक (पुद्गलिक) चीवराने ते शक्य होत नाही. आणि ते कठिन-वस्त्र देण्याचे कर्म चार कठिन-वस्त्राचे दाते आणि एक स्वीकारणारा, अशा पाच भिक्खूंच्या उपस्थितीतच पूर्ण होते, त्यापेक्षा कमी असल्यास नाही; म्हणून किमान पाच जणांसाठी ते योग्य ठरते. कारणाच्या सिद्धीमुळे फळाची सिद्धी होते, आणि याच कारणामुळे “कठिन-वस्त्र देण्याचे कर्म म्हटले आहे” असे मुख्य रूपाने न सांगता, “उद्देशून म्हटले आहे” असे उपचाराने (लाक्षणिक रूपाने) म्हटले आहे. असे म्हटले तरच अट्ठकथा वचनात पूर्व-अपर विरोध राहत नाही, आणि अट्ठकथा वचनाशी टीका वचन विरुद्ध होत नाही, असे जाणावे. “अपलोकन इत्यादी संघकर्म करण्यासाठी भगवंतांनी बद्धसीमा अनुमत केली आहे” या विनय-लक्षणाशीही हे सुसंगत ठरते. ‘‘Imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādikā pana atthārakiriyā apalokanādīsu catūsu saṅghakammesu appaviṭṭhā, adhiṭṭhānādayo viya pañcānisaṃsalābhakāraṇabhūtā puggalakiriyāva hotīti vassūpanāyikakhettabhūtāya antoupacārasīmāya kātabbā, tasmā antoupacārasīmāyaṃ baddhasīmāya avijjamānāya bahiupacārasīmāyaṃ baddhasīmaṃ vā udakukkhepasattabbhantaralabhamānaṭṭhānaṃ vā gantvā ñattidutiyakammena kathinadussaṃ dāpetvā puna vihāraṃ āgantvā antoupacārasīmāyameva kathinattharaṇaṃ pubbācariyehi kataṃ, taṃ sukatameva hotīti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ aggahetvā suddhaupacārasīmāyameva ñattidutiyakammaṃ kātabbanti gayhamāne sati tesaṃ āyasmantānaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjamānā sissānusissā dhuvavāsatthāya vihāradānādiapalokanakammaṃ vā uposathapavāraṇādiñattikammaṃ vā sīmāsammannanādiñattidutiyakammaṃ vā upasampadādiñatticatutthakammaṃ vā upacārasīmāyameva kareyyuṃ, evaṃ karontā bhagavato [Pg.130] sāsane mahantaṃ jaṭaṃ mahantaṃ gumbaṃ mahantaṃ visamaṃ kareyyuṃ, tasmā tamakaraṇatthaṃ yuttito ca āgamato ca anekāni kāraṇāni āharitvā kathayimhāti. "या संघाटीने मी कठीण आस्तरण करतो" इत्यादी आस्तरणक्रिया ही अपलोकन इत्यादी चार संघकर्मांमध्ये समाविष्ट होत नाही. अधिष्ठान इत्यादींप्रमाणे पाच आनिशंस (फायदे) मिळवून देणारी ती केवळ पुद्गलक्रिया (वैयक्तिक क्रिया) आहे. म्हणून ती वस्सुपनायिक क्षेत्र असलेल्या अंत-उपचारसीमेच्या आतच केली पाहिजे. त्यामुळे, अंत-उपचारसीमेत बद्धसीमा अस्तित्वात नसताना, बाह्य-उपचारसीमेतील बद्धसीमेत किंवा उदकुक्खेप (जलसीमा) या सात अंतराळ मिळणाऱ्या ठिकाणी जाऊन, ज्ञप्ति-द्वितीय कर्माने कठीण वस्त्र देववून, पुन्हा विहारात परत येऊन अंत-उपचारसीमेतच कठीण आस्तरण करणे जे पूर्वाचार्यांनी केले आहे, ते योग्यच केले आहे असे समजावे. असे न स्वीकारता, केवळ शुद्ध उपचारसीमेतच ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म करावे असे मानल्यास, त्या आयुष्यमानांच्या (पूजनीय आचार्यांच्या) दृष्टीचे अनुकरण करणारे त्यांचे शिष्य आणि प्रशिष्य नित्य वास्तव्यासाठी विहारदान इत्यादी अपलोकन कर्म किंवा उपोसथ-प्रवारणा इत्यादी ज्ञप्तिकर्म किंवा सीमा-संमन्नन इत्यादी ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म किंवा उपसंपदा इत्यादी ज्ञप्ति-चतुर्थ कर्म केवळ उपचारसीमेतच करतील. असे केल्यास ते भगवंतांच्या शासनात मोठी गुंतागुंत, मोठा गोंधळ आणि मोठी विषमता निर्माण करतील. म्हणून, तसे न व्हावे याकरिता युक्तीने आणि आगमाने (शास्त्राने) अनेक कारणे देऊन आम्ही हे सांगितले आहे. Sāsane gāravaṃ katvā, saddhammassānulomato; Mayā kataṃ vinicchayaṃ, sammā cintentu sādhavo. शासनाविरुद्ध आदर ठेवून आणि सद्धर्माच्या अनुकूलतेने माझ्याद्वारे केलेल्या या विनिच्चयावर (निर्णयावर) सज्जनांनी चांगल्या प्रकारे विचार करावा. Punappunaṃ vicintetvā, yuttaṃ ce hoti gaṇhantu; No ce yuttaṃ mā gaṇhantu, sammāsambuddhasāvakāti. सम्यक्संबुद्धांच्या श्रावकांनी पुन्हा पुन्हा विचार करून जर ते योग्य असेल तर त्याचा स्वीकार करावा, आणि जर योग्य नसेल तर त्याचा स्वीकार करू नये. Ito parānipi kāraṇasādhakāni āharanti ācariyā, tesaṃ paṭivacanena ativitthāro bhavissati, upacārasīmāya catunnaṃ saṅghakammānaṃ kataṭṭhānabhāvo pubbe vuttova, tasmā taṃ vacanaṃ manasi katvā saṃsayaṃ akatvā dhāretabboti. याहून पुढेही आचार्य इतर कारणे व साधक उदाहरणे सादर करतात, परंतु त्यांच्या प्रतिवचनाने अतिशय विस्तार होईल. उपचारसीमेत चार संघकर्मे केली जाण्याचे स्थान असणे हे पूर्वीच सांगितले आहे, म्हणून ते वचन मनात ठेवून, कोणतीही शंका न बाळगता ते लक्षात ठेवावे. ‘‘Imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’ti vācā bhinditabbāti kiṃ ettakena vacībhedena kathinaṃ atthataṃ hoti, udāhu añño koci kāyavikāro kātabbo? Na kātabbo. Ettakeneva hi vacībhedena atthataṃ hoti, kathinaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 408) ‘‘atthāro ekena dhammena saṅgahito vacībhedenā’’ti. "या संघाटीने मी कठीण आस्तरण करतो" अशी वाणी उच्चारावी का? केवळ एवढ्याच वाणीच्या उच्चाराने कठीण आस्तरण होते का, की इतर काही शारीरिक क्रिया करावी लागते? काहीही करण्याची गरज नाही. केवळ एवढ्याच वाणीच्या उच्चाराने कठीण आस्तरण होते. परिवारात असे म्हटलेच आहे की—"आस्तरण हे एकाच गोष्टीने संग्रहित आहे, जी म्हणजे वाणीचा उच्चार होय." Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā anumodāpanaanumodane dassento ‘‘tena kathinatthārakenā’’tiādimāha. Tattha yena bhikkhunā ‘‘imāya saṅghāṭiyā kathinaṃ attharāmī’’tiādinā vacībhedena kathinaṃ atthataṃ, tena ‘‘kathinassa atthārā pannarasa dhammā jāyantī’’ti parivāre (pari. 403) āgatattā kathinatthārena saheva pañca ānisaṃsā āgatā, atha kasmā saṅghaṃ anumodāpetīti? Kiñcāpi atthārakassa bhikkhuno pañca ānisaṃsā āgatā, saṅghassa pana anāgatā, tasmā saṅghassa ca āgamanatthaṃ saṅghaṃ anumodāpeti, saṅgho [Pg.131] ca anumodanaṃ karoti, evaṃ kate ubhinnampi ānisaṃsā āgatā honti. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 403) ‘‘dvinnaṃ puggalānaṃ atthataṃ hoti kathinaṃ atthārakassa ca anumodakassa cā’’ti. Ettha ca kathinatthārakabhikkhuto vuḍḍhataro bhikkhu tasmiṃ saṅghe atthi, idha vuttanayena atthārakena ‘‘bhante’’ti vattabbaṃ, anumodakena ‘‘āvuso’’ti. Yadi pana kathinatthārako bhikkhu sabbesaṃ vuḍḍhataro hoti, tena ‘‘āvuso’’ti vattabbaṃ, itarehi ‘‘bhante’’ti, evaṃ sesanayadvayepi. Evaṃ sabbesaṃ atthataṃ hoti kathinanti. Imesu pana saṅghapuggalesu ye tasmiṃ vihāre purimikāya vassaṃ upagantvā paṭhamapavāraṇāya pavāritā, teyeva anumodituṃ labhanti, chinnavassā vā pacchimikāya upagatā vā aññasmiṃ vihāre vutthavassā vā na labhanti, ananumodantāpi ānisaṃsaṃ na labhanti. अशा प्रकारे कठीण आस्तरण दाखवून, आता अनुमोदन करवणे आणि अनुमोदन करणे हे दर्शवताना आचार्यांनी "तेन कठिनत्थारकेन..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, ज्या भिक्खूने "या संघाटीने मी कठीण आस्तरण करतो" इत्यादी वाणीच्या उच्चाराने कठीण आस्तरण केले आहे, त्याला "कठीण आस्तरणाने पंधरा धर्म उत्पन्न होतात" असे परिवारात आल्यामुळे, कठीण आस्तरणासोबतच पाच आनिशंस प्राप्त होतात. मग तो संघाकडून अनुमोदन का करवून घेतो? जरी आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूला पाच आनिशंस प्राप्त झाले असले, तरी संघाला ते प्राप्त झालेले नसतात. म्हणून संघालाही ते प्राप्त व्हावेत याकरिता तो संघाकडून अनुमोदन करवून घेतो आणि संघ अनुमोदन करतो. असे केल्यावर दोघांनाही आनिशंस प्राप्त होतात. परिवारात असे म्हटलेच आहे की—"दोन व्यक्तींचे कठीण आस्तरण होते: आस्तरण करणाऱ्याचे आणि अनुमोदन करणाऱ्याचे." आणि येथे, जर कठीण आस्तरण करणाऱ्या भिक्खूपेक्षा अधिक ज्येष्ठ भिक्खू त्या संघात असेल, तर येथे सांगितलेल्या पद्धतीने आस्तरण करणाऱ्याने "भन्ते" असे म्हणावे आणि अनुमोदन करणाऱ्याने "आवुसो" म्हणावे. परंतु जर कठीण आस्तरण करणारा भिक्खू सर्वांत ज्येष्ठ असेल, तर त्याने "आवुसो" म्हणावे आणि इतरांनी "भन्ते" म्हणावे. उर्वरित दोन पद्धतींमध्येही असेच समजावे. अशा प्रकारे सर्वांचे कठीण आस्तरण होते. परंतु या संघपुद्गलांमध्ये जे त्या विहारात पूर्व-वर्षावासात राहून पहिल्या प्रवारणेने प्रवारित झाले आहेत, त्यांनाच अनुमोदन करण्याचा अधिकार मिळतो. ज्यांचा वर्षावास खंडित झाला आहे किंवा जे पश्चिम-वर्षावासात राहिले आहेत किंवा इतर विहारात वर्षावास पूर्ण करून आले आहेत, त्यांना हा अधिकार मिळत नाही. जे अनुमोदन करत नाहीत, त्यांनाही आनिशंस मिळत नाही. Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā idāni cīvaravibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ atthate pana kathine’’tiādimāha. Tattha sace kathinacīvarena saddhiṃ ābhataṃ ānisaṃsanti iminā ekaṃ atthatacīvarameva kathinacīvaraṃ nāma, tato aññaṃ tena saddhiṃ ābhataṃ sabbaṃ cīvaraṃ kathinānisaṃsacīvaraṃ nāmāti dasseti. Vakkhati hi ‘‘avasesakathinānisaṃse balavavatthānī’’tiādi. Tena ñāyati ‘‘vatthameva idha ānisaṃso nāma, na aggho, kathinasāṭakena saddhiṃ ābhatānaṃ aññasāṭakānaṃ bahulavasena attharitabbaṃ, na kathinasāṭakassa mahagghavasenā’’ti. Bhikkhusaṅgho anissaro, atthatakathino bhikkhuyeva issaro. Kasmā? Dāyakehi vicāritattā. Bhikkhusaṅgho issaro, kasmā? Dāyakehi avicāritattā, mūlakathinassa ca saṅghe dinnattā. Avasesakathinānisaṃseti [Pg.132] tassa dinnavatthehi avasesakathinānisaṃsavatthe. Balavavatthānīti attharitabbakathinasāṭakaṃyeva ahataṃ vā ahatakappaṃ vā dātuṃ vaṭṭati, ānisaṃsacīvaraṃ pana yathāsatti yathābalaṃ purāṇaṃ vā abhinavaṃ vā dubbalaṃ vā balavaṃ vā dātuṃ vaṭṭati, tasmā tesu dubbalavatthe ṭhitikāya dinne laddhabhikkhussa upakārakaṃ na hoti, tasmā upakāraṇayoggāni balavavatthāni dātabbānīti adhippāyo. Vassāvāsikaṭhitikāya dātabbānīti yattakā bhikkhū vassāvāsikacīvaraṃ labhiṃsu, te ṭhapetvā tesaṃ heṭṭhato paṭṭhāya yathākkamaṃ dātabbāni. Therāsanato paṭṭhāyāti yattakā bhikkhū tissaṃ kathinatthatasīmāyaṃ santi, tesu jeṭṭhakabhikkhuto paṭṭhāya dātabbāni. Āsanaggahaṇaṃ pana yathāvuḍḍhaṃ nisinne sandhāya kataṃ. Etena vassāvāsikakathinānisaṃsānaṃ samānagatikataṃ dīpeti. Garubhaṇḍaṃ na bhājetabbanti kathinasāṭakena saddhiṃ ābhatesu mañcapīṭhādikaṃ garubhaṇḍaṃ na bhājetabbaṃ, saṅghikavaseneva paribhuñjitabbanti attho. Tattha garubhaṇḍavinicchayo anantarakathāyaṃ āvi bhavissati. अशा प्रकारे कठीण आस्तरण दाखवून, आता चीवर-विभाग (चीवरांचे वाटप) दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी "एवं अत्थते पन कठिने..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यात, "जर कठीण चीवरासोबत आणलेले आनिशंस..." या वचनाने हे दर्शवले आहे की, केवळ एक आस्तरण केलेले चीवरच 'कठीण चीवर' या नावाने ओळखले जाते. त्याव्यतिरिक्त त्याच्यासोबत आणलेली इतर सर्व चीवरे 'कठीण-आनिशंस चीवर' या नावाने ओळखली जातात. पुढे ते म्हणतीलच की—"उर्वरित कठीण-आनिशंसामध्ये मजबूत वस्त्रे..." इत्यादी. यावरून हे समजते की, "येथे केवळ वस्त्रच आनिशंस आहे, त्याचे मूल्य नव्हे. कठीण साटकासोबत (वस्त्रासोबत) आणलेल्या इतर साटकांचे वाटप त्यांच्या संख्येच्या (बहुत्वाच्या) आधारावर केले पाहिजे, कठीण साटकाच्या महागड्या मूल्याच्या आधारावर नव्हे." भिक्खू संघ हा अनिश्वर (अधिकार नसलेला) आहे, तर ज्या भिक्खूने कठीण आस्तरण केले आहे तोच ईश्वर (अधिकारी) आहे. का? कारण दायकांनी (दात्यांनी) तसा विशेष विचार केला आहे. भिक्खू संघ कधी अधिकारी असतो? जेव्हा दायकांनी विशेष विचार केलेला नसतो आणि मूळ कठीण वस्त्र संघाला दिलेले असते. "उर्वरित कठीण-आनिशंस" म्हणजे त्याला दिलेल्या वस्त्रांमधून उरलेली कठीण-आनिशंस वस्त्रे होय. "मजबूत वस्त्रे" म्हणजे आस्तरण करण्यासाठीचे कठीण वस्त्र हे नवे किंवा नव्यासारखे देणेच योग्य आहे. परंतु आनिशंस चीवर हे यथाशक्ती, यथाबल, जुने किंवा नवीन, जीर्ण किंवा मजबूत कसेही देणे योग्य आहे. म्हणून, त्या वस्त्रांमध्ये जर जीर्ण वस्त्रे ज्येष्ठतेनुसार दिली गेली, तर ती मिळणाऱ्या भिक्खूला उपकारक ठरत नाहीत. म्हणून उपयोगास योग्य अशी मजबूत वस्त्रे दिली पाहिजेत, असा अभिप्राय आहे. "वर्षावासिक ज्येष्ठतेनुसार दिली पाहिजेत" म्हणजे ज्या भिक्खूंनी वर्षावासिक चीवर मिळवले आहे, त्यांना वगळून, त्यांच्या खालच्या क्रमांकापासून सुरू करून अनुक्रमे ती दिली पाहिजेत. "थेरासनापासून सुरू करून" म्हणजे जेवढे भिक्खू त्या कठीण आस्तरण केलेल्या सीमेत आहेत, त्यांच्यामध्ये सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूपासून सुरू करून ती दिली पाहिजेत. "आसनग्रहण" हे ज्येष्ठतेनुसार बसलेल्या भिक्खूंना उद्देशून म्हटले आहे. याने वर्षावासिक आणि कठीण-आनिशंस चीवरांची समान गती (समान नियम) दर्शवली आहे. "गरुभांड विभागले जाऊ नये" म्हणजे कठीण साटकासोबत आणलेल्या खाट, पाट इत्यादी गरुभांडांचे वाटप करू नये, तर त्यांचा केवळ सांघिक स्वरूपातच उपयोग करावा, असा अर्थ आहे. त्या गरुभांडाचा निर्णय पुढील कथेत स्पष्ट होईल. Imasmiṃ pana ṭhāne vattabbaṃ atthi. Kathaṃ? Idāni bhikkhū kathinānisaṃsacīvaraṃ kusapātaṃ katvā vibhajanti, taṃ yuttaṃ viya na dissatīti. Kasmāti ce? ‘‘Avasesakathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭhitikāya dātabbāni, ṭhitikāya abhāve therāsanato paṭṭhāya dātabbānī’’ti vacanatoti. Evaṃ sante kattha kusapāto kātabboti? Bhaṇḍāgāre ṭhapitacīvareti. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Ussannaṃ hotīti bahu rāsikataṃ hoti, bhaṇḍāgāraṃ na gaṇhāti. Sammukhībhūtenāti antoupacārasīmāyaṃ ṭhitena. Bhājetunti kālaṃ ghosāpetvā paṭipāṭiyā bhājetuṃ…pe… evaṃ ṭhapitesu cīvarapaṭivīsesu kuso pātetabbo’’ti aṭṭhakathāyaṃ [Pg.133] (mahāva. aṭṭha. 343) vuttattā, tasmā imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva bhājetabbanti amhākaṃ khanti. परंतु या ठिकाणी काही सांगण्यासारखे आहे. कसे? सध्या भिक्खू कठीण-आनिशंस चीवरांचे चिठ्ठ्या टाकून (लॉटरी पद्धतीने) वाटप करतात, ते योग्य वाटत नाही. का? कारण "उर्वरित कठीण-आनिशंसामध्ये मजबूत वस्त्रे वर्षावासिक ज्येष्ठतेनुसार दिली पाहिजेत, आणि ज्येष्ठताक्रम नसल्यास थेरासनापासून सुरू करून दिली पाहिजेत" असे वचन आहे. असे असताना चिठ्ठ्या टाकणे कोठे करावे? भांडारात ठेवलेल्या चीवरांच्या बाबतीत चिठ्ठ्या टाकाव्यात. हे कसे समजते? "उस्सन्नं होति म्हणजे खूप मोठा ढीग असणे, जो भांडारात मावत नाही. संमुखीभूतेन म्हणजे अंत-उपचारसीमेत राहिलेल्या. वाटप करण्यासाठी वेळ घोषित करून अनुक्रमे वाटप करावे... अशा प्रकारे ठेवलेल्या चीवरांच्या भागांवर चिठ्ठ्या टाकाव्यात" असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे हे समजते. म्हणून, या अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच वाटप करावे, हे आमचे मत आहे. Ekacce pana bhikkhū ekekassa ekekasmiṃ cīvare appahonte cīvaraṃ parivattetvā akappiyavatthuṃ gahetvā bhājenti, taṃ atioḷārikameva. Aññepi ekaccānaṃ cīvarānaṃ mahagghatāya ekaccānaṃ appagghatāya samagghaṃ kātuṃ na sakkāti tatheva karonti, tampi oḷārikameva. Tattha hi akappiyavatthunā parivattanepi tassa vicāraṇepi bhāgaggahaṇepi āpattiyeva hoti. Eke ‘‘kathinaṃ nāma dubbicāraṇīya’’nti vatvā attharaṇaṃ na karonti, puggalikavaseneva yathājjhāsayaṃ vicārenti, taṃ pana yadi dāyakehi puggalasseva dinnaṃ, puggalena ca saṅghassa apariccajitaṃ, evaṃ sati attano santakattā yuttaṃ viya dissati. Yadi pana saṅghassa vā gaṇassa vā dinnaṃ, puggalassa dinnepi saṅghassa vā gaṇassa vā pariccajitaṃ, evaṃ sante saṅghagaṇānaṃ santakattā ayuttaṃ bhaveyya. Apare pana kathinavasena paṭiggahite vicāretuṃ dukkaranti maññamānā ‘‘na mayaṃ kathinavasena paṭiggaṇhāma, vassāvāsikabhāveneva paṭiggaṇhāmā’’ti vatvā yathāruci vicārenti, tampi ayuttaṃ. Vassāvāsikampi hi saṅghassa dinnaṃ saṅghikaṃ hotiyeva, puggalassa dinnaṃ puggalikaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Sace pana tesaṃ senāsane paṃsukūliko vasati, āgatañca taṃ disvā ‘tumhākaṃ vassāvāsikaṃ demā’ti vadanti, tena saṅghassa ācikkhitabbaṃ. Sace tāni kulāni saṅghassa dātuṃ na icchanti, ‘tumhākaṃyeva demā’ti vadanti, sabhāgo bhikkhu ‘vattaṃ katvā gaṇhāhī’ti vattabbo, paṃsukūlikassa panetaṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318; vi. saṅga. aṭṭha. 219) vuttattā. परंतु काही भिक्खू प्रत्येक भिक्खूला एकेक चीवर अपुरे पडत असताना, चीवर बदलून अकल्पनीय वस्तू घेऊन वाटप करतात, ते अत्यंत अयोग्य आहे. इतर काही भिक्खू काही चीवरे महागडी असल्यामुळे आणि काही स्वस्त असल्यामुळे त्यांचे समान मूल्य करणे शक्य नाही म्हणून तसेच करतात, ते देखील अयोग्यच आहे. कारण, तेथे अकल्पनीय वस्तूशी अदलाबदल करण्यात, त्याचा विचार करण्यात आणि भाग स्वीकारण्यात आपत्तीच (विनयभंग) होते. काही जण "कठीण हे समजण्यास कठीण आहे" असे म्हणून आस्तरण करत नाहीत, आणि वैयक्तिक स्वरूपातच आपल्या इच्छेनुसार त्याचा विचार करतात. परंतु, जर ते दायकांनी केवळ पुद्गलालाच (व्यक्तीलाच) दिले असेल आणि त्या पुद्गलाने संघाला ते अर्पण केले नसेल, तर अशा वेळी ते स्वतःचे धन असल्यामुळे योग्य असल्यासारखे वाटते. परंतु जर ते संघाला किंवा गणाला दिले असेल, किंवा पुद्गलाला दिले असूनही त्याने संघाला किंवा गणाला अर्पण केले असेल, तर अशा वेळी ते संघ किंवा गणाचे धन असल्यामुळे तसे करणे अयोग्य ठरेल. इतर काही जण "कठीण स्वरूपात स्वीकारलेल्या गोष्टीचा विचार करणे कठीण आहे" असे मानून "आम्ही कठीण स्वरूपात स्वीकारत नाही, तर वर्षावासिक स्वरूपातच स्वीकारतो" असे म्हणून आपल्या आवडीनुसार विचार करतात, ते देखील अयोग्य आहे. कारण वर्षावासिक चीवर देखील जर संघाला दिले असेल तर ते सांघिकच होते, आणि पुद्गलाला दिले असेल तर ते वैयक्तिकच होते. हे कसे समजते? "जर त्यांच्या सेनासनात एखादा पांसुकुलिक भिक्खू राहत असेल, आणि त्याला आलेले पाहून दाते 'आम्ही तुम्हाला वर्षावासिक चीवर देतो' असे म्हणत असतील, तर त्याने ते संघाला सांगितले पाहिजे. जर ती कुळे संघाला देण्यास तयार नसतील आणि 'आम्ही केवळ तुम्हालाच देतो' असे म्हणत असतील, तर सभाग भिक्खूने 'नियम पाळून ते स्वीकार' असे त्याला सांगावे. परंतु पांसुकुलिकासाठी हे योग्य नाही" असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे हे समजते. Vassāvāsikaṃ [Pg.134] duvidhaṃ saddhādeyyatatruppādavasena. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘iti saddhādeyye dāyakamanussā pucchitabbā, tatruppāde pana kappiyakārakā pucchitabbā’’ti. Saddhādeyyavassāvāsikampi savihārāvihāravasena duvidhaṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘mahāpadumatthero panāha na evaṃ kātabbaṃ. Manussā hi attano āvāsapaṭijagganatthāya paccayaṃ denti, tasmā aññehi bhikkhūhi tattha pavisitabba’’nti, ‘‘yesaṃ pana senāsanaṃ natthi, kevalaṃ paccayameva denti, tesaṃ paccayaṃ avassāvāsike senāsane gāhetuṃ vaṭṭatī’’ti ca. Tatruppādavassāvāsikaṃ nāma kappiyakārakānaṃ hatthe kappiyavatthupaabhuñjanatthāya dinnavatthuto nibbattaṃ. Vuttampi cetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) ‘‘kappiyakārakānañhi hatthe ‘kappiyabhaṇḍaṃ paribhuñjathā’ti dinnavatthuto yaṃ yaṃ kappiyaṃ, taṃ sabbaṃ paribhuñjituṃ anuññāta’’nti. Evaṃ vassāvāsikacīvarampi pubbe yebhuyyena saṅghasseva denti, tasmā ‘‘kathinacīvaraṃ demā’’ti vutte kathinacīvarabhāvena paṭiggahetabbaṃ, ‘‘vassāvāsikaṃ demā’’ti vutte vassāvāsikacīvarabhāveneva paṭiggahetabbaṃ. Kasmā? ‘‘Yathā dāyakā vadanti, tathā paṭipajjitabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 325) vacanato. वर्षावासिक (वर्षावासातील चीवर/वस्तू) हे श्रद्धादेय (श्रद्धेने दिलेले) आणि तत्रुत्पाद (त्याच वेळी उत्पन्न झालेले) या दोन प्रकारांनी दोन प्रकारचे आहे. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'श्रद्धादेय वस्तूच्या बाबतीत देणगीदार माणसांना विचारले पाहिजे, तर तत्रुत्पाद वस्तूच्या बाबतीत कप्पियकारकांना (योग्य व्यवस्थापकांना) विचारले पाहिजे.' श्रद्धादेय वर्षावासिक देखील सविहार (विहारासह) आणि अविहार (विहाराशिवाय) या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. हे अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'महापदुम थेरांनी मात्र म्हटले की, असे करू नये. कारण लोक आपल्या विहाराच्या देखभालीसाठी प्रत्यय (साधन/दान) देतात, म्हणून इतर भिक्खूंनी तेथे प्रवेश केला पाहिजे.' आणि 'ज्यांच्याकडे सेनासन (निवासस्थान) नाही, जे केवळ प्रत्ययच देतात, त्यांचा तो प्रत्यय वर्षावास नसलेल्या सेनासनात स्वीकारणे योग्य आहे.' तत्रुत्पाद वर्षावासिक म्हणजे कप्पियकारकांच्या हातात कप्पियवस्तूचा (योग्य वस्तूचा) उपभोग घेण्यासाठी दिलेल्या वस्तूपासून उत्पन्न झालेले होय. हे अट्ठकथेतही म्हटले आहे: 'कप्पियकारकांच्या हातात "कप्पिय वस्तूचा उपभोग घ्या" असे म्हणून दिलेल्या वस्तूपासून जे जे कप्पिय (योग्य) आहे, त्या सर्वाचा उपभोग घेण्यास अनुमती आहे.' अशा प्रकारे, वर्षावासिक चीवर देखील पूर्वी बहुधा संघालाच दिले जात असे, म्हणून 'आम्ही कठीण चीवर देतो' असे म्हटले असता, ते कठीण चीवर म्हणून स्वीकारले पाहिजे, 'आम्ही वर्षावासिक चीवर देतो' असे म्हटले असता, ते वर्षावासिक चीवर म्हणूनच स्वीकारले पाहिजे. का? 'जसे देणगीदार म्हणतात, तसेच आचरण केले पाहिजे' या वचनामुळे. Kiñci avatvā hatthe vā pādamūle vā ṭhapetvā gate kiṃ kātabbanti? Tattha sace ‘‘idaṃ vatthu cetiyassa vā saṅghassa vā parapuggalassa vā atthāya pariṇata’’nti jāneyya, tesaṃ atthāya paṭiggahetabbaṃ. Atha ‘‘mamatthāya pariṇata’’nti jāneyya, attano atthāya paṭiggahetabbaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 329) ‘‘nava adhammikadānānī’’tiādi. Atha na kiñci jāneyya, attano hatthe vā pādamūle vā kiñci avatvā ṭhapitaṃ tasseva puggalikaṃ hoti. Na hi cetiyādīnaṃ atthāya pariṇataṃ [Pg.135] kiñci avatvā bhikkhussa hatthe vā pādamūle vā ṭhapetīti. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 379) ‘‘puggalassa detīti ‘imaṃ cīvaraṃ itthannāmassa dammī’ti evaṃ parammukhā vā pādamūle ṭhapetvā ‘imaṃ, bhante, tumhākaṃ dammī’ti evaṃ sammukhā vā detī’’tiādi. काहीही न बोलता हातात किंवा पायाजवळ ठेवून निघून गेल्यावर काय करावे? त्या बाबतीत, जर 'ही वस्तू चेतियासाठी (स्तूपासाठी), संघासाठी किंवा इतर व्यक्तीच्या कल्याणासाठी अर्पित केली आहे' असे समजले, तर त्यांच्या कल्याणासाठी ती स्वीकारली पाहिजे. जर 'माझ्या कल्याणासाठी अर्पित केली आहे' असे समजले, तर स्वतःच्या कल्याणासाठी ती स्वीकारली पाहिजे. हे परिवारात 'नऊ अधार्मिक दाने' इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. जर काहीही समजले नाही, तर स्वतःच्या हातात किंवा पायाजवळ काहीही न बोलता ठेवलेली वस्तू ही त्या भिक्खूचीच वैयक्तिक (पुग्गलिक) मालमत्ता होते. कारण चेतिय इत्यादींच्या कल्याणासाठी अर्पित केलेली वस्तू काहीही न बोलता भिक्खूच्या हातात किंवा पायाजवळ ठेवली जात नाही. हे समंतपासादिकामध्ये म्हटले आहे: 'व्यक्तीला देतो म्हणजे "हे चीवर अमुक नावाच्या व्यक्तीला देतो" असे परोक्षपणे पायाजवळ ठेवून किंवा "भन्ते, हे मी तुम्हाला देतो" असे प्रत्यक्षपणे समोर देतो' इत्यादी. ‘‘Imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva bhājetabba’’nti vuttaṃ, kathaṃ bhājetabbanti? ‘‘Avasesakathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭhitikāya dātabbānī’’ti vuttattā ye bhikkhū imasmiṃ vasse vassāvāsikaṃ na labhiṃsu, tesaṃ heṭṭhato paṭṭhāya ekekaṃ cīvaraṃ vā sāṭakaṃ vā dātabbaṃ. Atha cīvarānaṃ vā sāṭakānaṃ vā avasiṭṭhesu santesu puna therāsanato paṭṭhāya dutiyabhāgo dātabbo. Tato cīvaresu vā sāṭakesu vā khīṇesu ye labhanti, tesu pacchimassa vassādīni sallakkhetabbāni. Na kevalaṃ tasmiṃ kathinatthatadivase dinnadussāni eva kathinānisaṃsāni nāma honti, atha kho yāva kathinassa ubbhārā saṅghaṃ uddissa dinnacīvarānipi saṅghikena tatruppādena ārāmikehi ābhatacīvarānipi kathinānisaṃsāniyeva honti. Tasmā tādisesu cīvaresu uppajjamānesu yathāvuttasallakkhitavassassa bhikkhuno heṭṭhato paṭṭhāya punappunaṃ gāhetabbaṃ. ‘‘Ṭhitikāya abhāve therāsanato paṭṭhāya dātabbānī’’ti (mahāva. aṭṭha. 306) vacanato tasmiṃ vasse vassāvāsikacīvarānaṃ anuppajjanato vā uppajjamānesupi ṭhitikāya agāhāpanato vā vassāvāsikaṭhitikāya abhāve sati laddhabbakathinānisaṃse tassaṃ upacārasīmāyaṃ sabbe bhikkhū paṭipāṭiyā nisīdāpetvā therāsanato paṭṭhāya ṭhitikaṃ katvā ekekassa bhikkhuno ekekaṃ cīvaraṃ vā sāṭakaṃ vā dātabbaṃ. Saṅghanavakassa [Pg.136] dānakālepi mahātherā āgacchanti, ‘‘bhante, vīsativassānaṃ dīyati, tumhākaṃ ṭhitikā atikkantā’’ti na vattabbā, ṭhitikaṃ ṭhapetvā tesaṃ datvā pacchā ṭhitikāya dātabbaṃ. Dutiyabhāge pana therāsanaṃ āruḷhe pacchā āgatānaṃ paṭhamabhāgo na pāpuṇāti, dutiyabhāgato vassaggena dātabbo. Ayaṃ ṭhitikāvicāro catupaccayabhājanakathāto (vi. saṅga. aṭṭha. 202) gahetabboti. 'या अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच वाटणी करावी' असे म्हटले आहे, तर वाटणी कशी करावी? 'उर्वरित कठीण-आनिसंस (कठीण संस्काराचे फायदे) मधील मजबूत वस्त्रे वर्षावासिक-ठितिका (वर्षावासाच्या ज्येष्ठतेनुसार) दिली पाहिजेत' असे म्हटल्यामुळे, ज्या भिक्खूंना या वर्षावासात वर्षावासिक चीवर मिळाले नाही, त्यांना खालून (कनिष्ठ भिक्खूंपासून) सुरुवात करून एकेक चीवर किंवा साटक (वस्त्र) दिले पाहिजे. त्यानंतर जर चीवर किंवा साटक शिल्लक राहिले, तर पुन्हा थेरासनाकडून (ज्येष्ठ भिक्खूंच्या आसनापासून) सुरुवात करून दुसरा भाग दिला पाहिजे. त्यानंतर चीवर किंवा साटक संपल्यावर ज्यांना ते मिळाले, त्यांपैकी शेवटच्या भिक्खूच्या वर्षावासाची वर्षे इत्यादी लक्षात ठेवली पाहिजेत. केवळ त्या कठीण पसरण्याच्या दिवशी दिलेली वस्त्रेच कठीण-आनिसंस ठरत नाहीत, तर जोपर्यंत कठीणचा उब्भार (समाप्ती) होत नाही, तोपर्यंत संघाला उद्देशून दिलेली चीवरे, तसेच सांघिक तत्रुत्पाद (त्याच वेळी उत्पन्न झालेली) आणि आरामाच्या रक्षकांनी आणलेली चीवरे देखील कठीण-आनिसंसच असतात. म्हणून अशी चीवरे उत्पन्न झाली असता, वर सांगितल्याप्रमाणे नोंदवलेल्या वर्षावासाच्या भिक्खूच्या खालून सुरुवात करून वारंवार ती दिली पाहिजेत. 'ठितिका (ज्येष्ठता क्रम) नसताना थेरासनाकडून सुरुवात करून दिले पाहिजे' या वचनामुळे, त्या वर्षावासात वर्षावासिक चीवरे उत्पन्न न झाल्यामुळे किंवा ती उत्पन्न झाली तरी ठितिकेनुसार (ज्येष्ठतेनुसार) न स्वीकारल्यामुळे वर्षावासिक-ठितिका उपलब्ध नसताना, मिळण्यायोग्य कठीण-आनिसंस वाटण्यासाठी त्या उपचार-सीमेमध्ये सर्व भिक्खूंना ओळीने बसवून, थेरासनाकडून सुरुवात करून ठितिका (क्रम) निश्चित करून, प्रत्येक भिक्खूला एकेक चीवर किंवा साटक दिले पाहिजे. संघात कनिष्ठांना दान देण्याच्या वेळी देखील जर महाथेर आले, तर 'भन्ते, वीस वर्षांच्या वर्षावास असलेल्यांना दिले जात आहे, तुमची ठितिका (क्रम) निघून गेली आहे' असे म्हणू नये, ठितिका बाजूला ठेवून आधी त्यांना दिले पाहिजे आणि नंतर ठितिकेनुसार दिले पाहिजे. दुसऱ्या भागात मात्र, थेरासनाचा क्रम सुरू झाल्यावर नंतर आलेल्यांना पहिला भाग मिळत नाही, त्यांना दुसऱ्या भागातून वर्षावासाच्या ज्येष्ठतेनुसार दिले पाहिजे. हा ठितिका-विचार (ज्येष्ठता क्रमाचा विचार) चतुपच्चयभाजनकथेतून घेतला पाहिजे. Nanu ca bho ekaccāni kathinānisaṃsacīvarāni mahagghāni, ekaccāni appagghāni honti, kathaṃ ekekassa ekekasmiṃ dinne agghasamattaṃ bhaveyyāti? Vuccate – bhaṇḍāgāracīvarabhājane agghasamattaṃ icchitabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ cīvarakkhandhake (mahāva. 343) ‘‘tena kho pana samayena saṅghassa bhaṇḍāgāre cīvaraṃ ussannaṃ hoti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, sammukhībhūtena saṅghena bhājetuṃ…pe… atha kho cīvarabhājakānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi ‘kathaṃ nu kho cīvaraṃ bhājetabba’nti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, paṭhamaṃ uccinitvā tulayitvā vaṇṇāvaṇṇaṃ katvā bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ bandhitvā cīvarapaṭivīsaṃ ṭhapetu’’nti. Aṭṭhakathāyañca (mahāva. aṭṭha. 343) ‘‘uccinitvāti ‘idaṃ thūlaṃ, idaṃ saṇhaṃ, idaṃ ghanaṃ, idaṃ tanukaṃ, idaṃ paribhuttaṃ, idaṃ aparibhuttaṃ, idaṃ dīghato ettakaṃ, puthulato ettaka’nti evaṃ vatthāni vicinitvā. Tulayitvāti ‘idaṃ ettakaṃ agghati, idaṃ ettaka’nti evaṃ agghaparicchedaṃ katvā. Vaṇṇāvaṇṇaṃ katvāti sace sabbesaṃ ekekameva dasadasaagghanakaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, yaṃ nava vā aṭṭha vā agghati, taṃ aññena ekaagghanakena ca dviagghanakena ca saddhiṃ bandhitvā etena upāyena same paṭivīse ṭhapetvāti attho[Pg.137]. Bhikkhū gaṇetvā vaggaṃ bandhitvāti sace ekekassa dīyamāne divaso na pahoti, dasa dasa bhikkhū gaṇetvā dasa dasa cīvarapaṭivīse ekavaggaṃ bandhitvā ekaṃ bhaṇḍikaṃ katvā evaṃ cīvarapaṭivīsaṃ ṭhapetuṃ anujānāmīti attho. Evaṃ ṭhapitesu cīvarapaṭivīsesu kuso pātetabbo’’ti vuttaṃ. Tena ñāyati ‘‘bhaṇḍāgāracīvarabhājane agghasamattaṃ icchitabbaṃ, kusapāto ca kātabbo’’ti. 'अहो, काही कठीण-आनिसंस चीवरे मौल्यवान असतात आणि काही कमी मूल्याची असतात, मग प्रत्येकाला एकेक चीवर दिले असता मूल्याची समानता कशी होईल?' उत्तर दिले जाते – भांडारगृहातील चीवरांच्या वाटणीत मूल्याची समानता असणे अपेक्षित आहे. कारण चीवरक्खंधकात म्हटले आहे: 'त्या वेळी संघाच्या भांडारगृहात भरपूर चीवरे जमा झाली होती. त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. भगवंतांनी म्हटले – भिक्खूंनो, मी उपस्थित संघाद्वारे वाटणी करण्यास अनुमती देतो... पे... त्यानंतर चीवर वाटप करणाऱ्या भिक्खूंच्या मनात विचार आला की, चीवरांचे वाटप कसे करावे? त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. भगवंतांनी म्हटले – भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो की, प्रथम चीवरे निवडून, त्यांचे मूल्य ठरवून, रंगानुसार वर्गीकरण करून, भिक्खूंची गणना करून, गट तयार करून चीवरांचे वाटे ठेवावेत.' आणि अट्ठकथेत म्हटले आहे: '"निवडून" म्हणजे "हे जाड आहे, हे मऊ आहे, हे दाट आहे, हे पातळ आहे, हे वापरलेले आहे, हे न वापरलेले आहे, हे लांबीने एवढे आहे, रुंदीने एवढे आहे" अशा प्रकारे वस्त्रांची निवड करून. "मूल्य ठरवून" म्हणजे "याची किंमत एवढी आहे, याची एवढी आहे" अशा प्रकारे मूल्याची मर्यादा निश्चित करून. "रंगानुसार वर्गीकरण करून" म्हणजे जर सर्वांना एकेकच दहा-दहा नाण्यांच्या मूल्याचे चीवर मिळत असेल, तर ते उत्तम आहे. जर तसे मिळत नसेल, तर जे नऊ किंवा आठ नाण्यांच्या मूल्याचे आहे, ते दुसऱ्या एक किंवा दोन नाण्यांच्या मूल्याच्या वस्त्रासोबत एकत्र बांधून, या उपायाने समान वाटे ठेवावेत, असा अर्थ आहे. "भिक्खूंची गणना करून गट तयार करून" म्हणजे जर प्रत्येकाला स्वतंत्रपणे वाटताना दिवस पुरत नसेल, तर दहा-दहा भिक्खूंची गणना करून, दहा-दहा चीवरांचे वाटे एकत्र बांधून, एक गाठोडे करून, अशा प्रकारे चीवरांचे वाटे ठेवण्यास अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे चीवरांचे वाटे ठेवल्यावर कुस (लॉटरी/चिट्ठ्या) टाकली पाहिजे, असे म्हटले आहे.' यावरून समजते की, 'भांडारगृहातील चीवरांच्या वाटणीत मूल्याची समानता असणे अपेक्षित आहे आणि चिट्ठ्या देखील टाकल्या पाहिजेत.' Imasmiṃ pana kathinānisaṃsacīvarabhājane agghasamattaṃ na icchitabbaṃ, kusapāto ca na kātabbo. Tathā hi vuttaṃ kathinakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) ‘‘evaṃ atthate pana kathine sace kathinacīvarena saddhiṃ ābhataṃ ānisaṃsaṃ dāyakā ‘yena amhākaṃ kathinaṃ gahitaṃ, tasseva demā’ti denti, bhikkhusaṅgho anissaro. Atha avicāretvāva datvā gacchanti, bhikkhusaṅgho issaro, tasmā sace kathinatthārakassa sesacīvarānipi dubbalāni honti, saṅghena apaloketvā tesampi atthāya vatthāni dātabbāni, kammavācā pana ekāyeva vaṭṭati. Avasesakathinānisaṃse balavavatthāni vassāvāsikaṭhitikāya dātabbāni. Ṭhitikāya abhāve therāsanato paṭṭhāya dātabbāni’’icceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘agghaparicchedaṃ katvā’’ti vā ‘‘kusapāto kātabbo’’ti vā. Tena ñāyati ‘‘kathinānisaṃsacīvarāni vassāvāsikaṭhitikāya vā vuḍḍhatarato vā paṭṭhāyeva dātabbāni, neva agghasamattaṃ kātabbaṃ, na kuso pātetabbo’’ti. परंतु, या कठीण-आनिसंस चीवरांच्या वाटणीत मूल्याची समानता असणे अपेक्षित नाही आणि चिट्ठ्या देखील टाकण्याची गरज नाही. कारण कठीणक्खंधक अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'अशा प्रकारे कठीण पसरले असता, जर कठीण चीवरासोबत आणलेले आनिसंस (फायदे) देणगीदार "ज्याने आमचे कठीण स्वीकारले आहे, त्यालाच आम्ही देतो" असे म्हणून देतात, तर भिक्खू संघ त्यावर अधिकार सांगू शकत नाही (अनीश्वर आहे). जर ते कोणताही विचार न करता देऊन निघून गेले, तर भिक्खू संघ त्यावर अधिकार सांगू शकतो (ईश्वर आहे), म्हणून जर कठीण पसरणाऱ्या भिक्खूची इतर चीवरे देखील जीर्ण झाली असतील, तर संघाने अपलोकन (परवानगी) करून त्याच्या कल्याणासाठी देखील वस्त्रे दिली पाहिजेत, परंतु कम्मवाचा मात्र एकच योग्य ठरते. उर्वरित कठीण-आनिसंस मधील मजबूत वस्त्रे वर्षावासिक-ठितिकेनुसार दिली पाहिजेत. ठितिका नसताना थेरासनाकडून सुरुवात करून दिली पाहिजेत" असेच म्हटले आहे, "मूल्याची मर्यादा निश्चित करून" किंवा "चिट्ठ्या टाकल्या पाहिजेत" असे म्हटलेले नाही. यावरून समजते की, 'कठीण-आनिसंस चीवरे वर्षावासिक-ठितिकेनुसार किंवा ज्येष्ठतेनुसारच दिली पाहिजेत, त्यात मूल्याची समानता करण्याची गरज नाही आणि चिट्ठ्या देखील टाकण्याची गरज नाही.' Idāni pana vassāvāsikabhāvena adinnattā vassāvāsikaṭhitikāya akatattā ca kathinatthatacīvarato ca kathinatthārakassa avasesacīvaratthāya dinnavatthato ca avasesakathinānisaṃse balavavatthāni vuḍḍhatarato paṭṭhāya ekassa bhikkhussa ekaṃ vatthaṃ dātabbaṃ, tesu pana varaṃ varaṃ vuḍḍhassa dātabbaṃ[Pg.138]. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Pacchimavassūpanāyikadivase pana sace kālaṃ ghosetvā sannipatite saṅghe koci dasahatthaṃ vatthaṃ āharitvā vassāvāsikaṃ deti, āgantuko sace bhikkhusaṅghatthero hoti, tassa dātabbaṃ. Navako ce hoti, sammatena bhikkhunā saṅghatthero vattabbo ‘sace, bhante, icchatha, paṭhamabhāgaṃ muñcitvā idaṃ vatthaṃ gaṇhathā’ti. Amuñcantassa na dātabbaṃ. Sace pana pubbe gāhitaṃ muñcitvā gaṇhāti, dātabbaṃ. Eteneva upāyena dutiyattherato paṭṭhāya parivattetvā pattaṭṭhāne āgantukassa dātabbaṃ. Sace paṭhamavassūpagatā dve tīṇi cattāri pañca vā vatthāni alatthuṃ, laddhaṃ laddhaṃ eteneva upāyena vissajjāpetvā yāva āgantukassa samakaṃ hoti, tāva dātabbaṃ. Tena pana samake laddhe avasiṭṭho anubhāgo therāsane dātabbo’’ti senāsanakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 318) vacanato taṃsaṃvaṇṇanābhūtāyaṃ vimativinodaniyañca (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.318) ‘‘āgantuko sace bhikkhūti cīvare gāhite pacchā āgato āgantuko bhikkhu. Pattaṭṭhāneti vassaggena pattaṭṭhāne. Paṭhamavassūpagatāti āgantukassa āgamanato puretarameva pacchimikāya vassūpanāyikāya vassūpagatā. Laddhaṃ laddhanti dāyakānaṃ santikā āgatāgatasāṭaka’’nti vacanato, vajirabuddhiṭīkāyañca (vajira. ṭī. cūḷavagga 318) ‘‘paṭhamabhāgaṃ muñcitvāti idaṃ ce paṭhamagāhitavatthuto mahagghaṃ hotīti likhita’’nti vacanato ca viññāyati. Evaṃ aṭṭhakathāyaṃ ṭīkāsu ca vassāvāsikadāne pacchā ābhataṃ mahagghavatthaṃ mahātherato paṭṭhāya parivattetvā tehi anicchitaṃyeva vassaggena pattassa pacchā āgatassa bhikkhuno dātabbabhāvassa vuttattā varaṃ varaṃ vuḍḍhassa dātabbanti viññāyati. आता तर वर्षावासिक (वर्षावासाचे वस्त्र) म्हणून दिले न गेल्यामुळे आणि वर्षावासिक नियमानुसार (ज्येष्ठतेनुसार) वाटप न केल्यामुळे, तसेच कठीण-प्रस्तार केलेल्या चीवरापासून आणि कठीण प्रस्तार करणाऱ्या भिक्खूच्या उर्वरित चीवरासाठी दिलेल्या वस्त्रापासून, उर्वरित कठीण-आनिसंस (कठीणचे लाभ) असलेल्या जाड वस्त्रांना सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूपासून सुरुवात करून एका भिक्खूला एक वस्त्र दिले पाहिजे. त्या वस्त्रांमध्ये जे जे उत्तम वस्त्र असेल, ते ते ज्येष्ठ भिक्खूला दिले पाहिजे. हे कशावरून समजते? असे जर विचारले तर: “परंतु, पश्चिमिक-वर्षावास प्रवेशाच्या दिवशी जर वेळ घोषित करून संघ एकत्रित झाला असता, कोणी दहा हात लांबीचे वस्त्र आणून वर्षावासिक म्हणून दान दिले, आणि जर तेथे आलेला आगंतुक भिक्खू संघाचा थेर (ज्येष्ठ) असेल, तर ते त्याला दिले पाहिजे. जर तो नवशिक्या (कनिष्ठ) असेल, तर नियुक्त केलेल्या भिक्खूने संघथेराला असे म्हणावे, 'भंते, जर आपली इच्छा असेल, तर पहिला भाग सोडून हे वस्त्र आपण स्वीकारावे.' न सोडणाऱ्याला (त्याचा त्याग न करणाऱ्याला) ते देऊ नये. परंतु जर तो पूर्वी घेतलेला भाग सोडून हे स्वीकारत असेल, तर ते दिले पाहिजे. याच उपायाने दुसऱ्या थेरापासून सुरुवात करून, आलटून-पालटून योग्य स्थानी आगंतुक भिक्खूला ते दिले पाहिजे. जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या भिक्खूंना दोन, तीन, चार किंवा पाच वस्त्रे मिळाली असतील, तर मिळालेले प्रत्येक वस्त्र याच उपायाने सोडवून घेऊन, जोपर्यंत आगंतुक भिक्खूचा भाग समान होत नाही, तोपर्यंत दिले पाहिजे. त्यामुळे समान भाग मिळाल्यावर उर्वरित लहान भाग थेराच्या आसनावर (ज्येष्ठ भिक्खूला) दिला पाहिजे,” असे सेनासनक्खन्धक अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे, आणि त्याची व्याख्या करणाऱ्या विमतिविनोदनी टीकेमध्ये “'आगंतुक भिक्खू' म्हणजे चीवर ग्रहण केल्यानंतर आलेला आगंतुक भिक्खू; 'योग्य स्थानी' म्हणजे वर्षाच्या ज्येष्ठतेनुसार योग्य स्थानी; 'पहिल्या वर्षावासात राहिलेले' म्हणजे आगंतुक भिक्खूच्या येण्यापूर्वीच पश्चिमिक-वर्षावासात राहिलेले; 'मिळालेले प्रत्येक वस्त्र' म्हणजे दात्यांकडून वेळोवेळी आलेले वस्त्र” असे म्हटले असल्यामुळे, तसेच वजिरबुद्धि टीकेमध्ये देखील “'पहिला भाग सोडून' म्हणजे जर हे वस्त्र पूर्वी घेतलेल्या वस्त्रापेक्षा अधिक मौल्यवान असेल तर” असे लिहिले असल्यामुळे हे समजते. अशा प्रकारे, अट्ठकथा आणि टीकांमधे वर्षावासिक दानाच्या वेळी नंतर आणलेले मौल्यवान वस्त्र महाथेरापासून सुरुवात करून आलटून-पालटून, त्यांना नको असल्यास वर्षाच्या ज्येष्ठतेनुसार प्राप्त झालेल्या किंवा नंतर आलेल्या भिक्खूला देण्याविषयी सांगितले असल्यामुळे, उत्तम-उत्तम वस्त्र ज्येष्ठाला दिले पाहिजे, हे सिद्ध होते. ‘‘Sace [Pg.139] paṭhamavassūpagatā dve tīṇi cattāri pañca vā vatthāni alatthu’’nti vatthagaṇanāya eva vuttattā, agghagaṇanāya avuttattā ca kathinānisaṃsavatthassa ca vassāvāsikagatikabhāvassa vacanato kathinānisaṃsavatthāni vatthagaṇanāvaseneva bhājetabbāni, na agghasamabhāvenāti ca daṭṭhabbāni, teneva ca kāraṇena ‘‘yo bahūni kathinānisaṃsavatthāni deti, tassa santakeneva attharitabba’’nti (mahāva. aṭṭha. 306) vuttaṃ. Bahūni hi kathinānisaṃsavatthāni vibhajanakāle saṅghassa upakārakāni hontīti. “जर पहिल्या वर्षावासात राहिलेल्या भिक्खूंना दोन, तीन, चार किंवा पाच वस्त्रे मिळाली असतील” असे केवळ वस्त्रांच्या संख्येच्या आधारेच सांगितले गेले असल्यामुळे, आणि मूल्याच्या आधारे सांगितले नसल्यामुळे, तसेच कठीण-आनिसंस वस्त्राचा वर्षावासिक वस्त्रासारखाच स्वभाव (नियम) सांगितला असल्यामुळे, कठीण-आनिसंस वस्त्रे केवळ वस्त्रांच्या संख्येनुसारच वाटली पाहिजेत, मूल्याच्या समानतेनुसार वाटू नयेत, असे समजले पाहिजे. याच कारणामुळे, “जो अनेक कठीण-आनिसंस वस्त्रे देतो, त्याच्याच मालकीच्या वस्त्राने कठीण प्रस्तार केला पाहिजे” असे म्हटले आहे. कारण वाटप करताना अनेक कठीण-आनिसंस वस्त्रे संघासाठी उपकारक ठरतात. Pāḷiaṭṭhakathādīhi, netvā vuttaṃ vinicchayaṃ; Kathine cīvare mayhaṃ, cintayantu vicakkhaṇā. पाळी (पालि) आणि अट्ठकथा इत्यादींमधून शोधून काढलेला कठीण चीवरासंबंधीचा माझा हा निर्णय विद्वानांनी (बुद्धिमान भिक्खूंनी) विचारात घ्यावा. Cintayitvā punappunaṃ, yuttaṃ ce dhārayantu taṃ; Ayuttañce ito aññaṃ, pariyesantu kāraṇanti. पुन्हा पुन्हा विचार करून जर तो योग्य वाटला तर त्याचा स्वीकार करावा; आणि जर तो अयोग्य वाटला, तर यापेक्षा वेगळे योग्य कारण शोधून काढावे. ‘‘Yo ca tattha cīvaruppādo, so nesaṃ bhavissatī’’ti cīvarasseva atthatakathinānaṃ bhikkhūnaṃ santakabhāvassa bhagavatā vuttattā cīvarato aññāni saṅghaṃ uddissa dinnāni piṇḍapātādīni vatthūni upacārasīmaṃ paviṭṭhassa āgatāgatassa saṅghassa santakaṃ honti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) ‘‘kathinaṃ attharāpetvā dānañca bhuñjitvā gamissanti, ānisaṃso pana itaresaṃyeva hotī’’ti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsaṃ dātu’’nti (mahāva. 343) pāṭhaṃ upanissāya kathinānisaṃsacīvarampi sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsaṃyeva denti, na panevaṃ kātabbaṃ. Bhaṇḍāgāre ṭhapitañhi akālacīvarameva sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsaṃ katvā dātabbaṃ. Vassāvāsikakathinānisaṃsādikālacīvaraṃ pana samakameva dātabbaṃ. Vuttañhetaṃ cīvarakkhandhakaṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 343) ‘‘sāmaṇerānaṃ upaḍḍhapaṭivīsanti ettha ye sāmaṇerā attissarā bhikkhusaṅghassa [Pg.140] kattabbakammaṃ na karonti, uddesaparipucchāsu yuttā ācariyupajjhāyānaṃyeva vattapaṭipattiṃ karonti, aññesaṃ na karonti, etesaṃyeva upaḍḍhabhāgo dātabbo. Ye pana purebhattañca pacchābhattañca bhikkhusaṅghasseva kattabbakiccaṃ karonti, tesaṃ samako dātabbo. Idañca piṭṭhisamaye uppannena bhaṇḍāgāre ṭhapitena akālacīvareneva kathitaṃ, kālacīvaraṃ pana samakameva dātabba’’nti. “तेथे जे काही चीवर उत्पन्न होईल, ते त्यांचेच होईल” या वचनाद्वारे भगवंतांनी केवळ चीवरावरच कठीण प्रस्तार करणाऱ्या भिक्खूंची मालकी सांगितली असल्यामुळे, चीवराव्यतिरिक्त संघाला उद्देशून दिलेले पिंडपात इत्यादी पदार्थ उपचार-सीमेत प्रवेश केलेल्या आणि आलेल्या सर्व संघाच्या मालकीचे होतात. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे की, “कठीण प्रस्तार करवून आणि दान ग्रहण करून (भोजन करून) ते जातील, परंतु आनिसंस (लाभ) मात्र इतरांनाच (तेथे राहणाऱ्यांनाच) मिळतो.” “भिक्खूंनो, मी सामणेरांना अर्धा भाग देण्याची अनुमती देतो” या पाठाचा आधार घेऊन कठीण-आनिसंस चीवर देखील सामणेरांना अर्धा भागच देतात, परंतु असे करू नये. कारण भांडारात ठेवलेले केवळ अकाल-चीवरच सामणेरांना अर्धा भाग करून दिले पाहिजे. परंतु वर्षावासिक आणि कठीण-आनिसंस इत्यादी काल-चीवर मात्र समान प्रमाणातच दिले पाहिजे. चीवरक्खन्धक अट्ठकथेत असे म्हटले आहे की— “सामणेरांना अर्धा भाग द्यावा, या पाठात जे सामणेर स्वतंत्र आहेत, भिक्खू संघाची आवश्यक कामे करत नाहीत, केवळ अध्ययन आणि प्रश्न विचारण्यात मग्न असतात, केवळ आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांचीच सेवा करतात, इतरांची करत नाहीत, त्यांनाच अर्धा भाग दिला पाहिजे. परंतु जे सामणेर भोजनापूर्वी आणि भोजनानंतर भिक्खू संघाची आवश्यक कामे करतात, त्यांना समान भाग दिला पाहिजे. आणि हे देखील नंतरच्या काळात उत्पन्न झालेल्या आणि भांडारात ठेवलेल्या अकाल-चीवराच्या बाबतीतच सांगितले आहे, काल-चीवर मात्र समान प्रमाणातच दिले पाहिजे.” Kacci nu kho sāmaṇerā vassaṃ upagatā, yena ānisaṃsaṃ labheyyunti? Āma upagatāti. Kathaṃ viññāyatīti? ‘‘Atha cattāro bhikkhū upagatā, eko paripuṇṇavasso sāmaṇero, so ce pacchimikāya upasampajjati, gaṇapūrako ceva hoti, ānisaṃsañca labhatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 306) vacanato vajirabuddhiṭīkāyañca (vajira. ṭī. mahāvagga 306) ‘‘pacchimikāya upasampanno paṭhamapavāraṇāya pavāretumpi labhati, vassiko ca hoti, ānisaṃsañca labhatīti sāmaṇerānaṃ vassūpagamanaṃ anuññātaṃ hoti. Sāmaṇerā kathinānisaṃsaṃ labhantīti vadantī’’ti vacanatoti. “काय सामणेर वर्षावासात राहतात, ज्यामुळे त्यांना आनिसंस (लाभ) मिळावा?” होय, ते राहतात. हे कशावरून समजते? “जर चार भिक्खू वर्षावासात राहिले असतील आणि एक वीस वर्षे पूर्ण झालेला सामणेर असेल, आणि जर तो पश्चिमिक-वर्षावासात उपसंपदा (भिक्खू दीक्षा) प्राप्त करतो, तर तो गणपूरक (संघाची संख्या पूर्ण करणारा) देखील होतो आणि आनिसंस देखील प्राप्त करतो,” असे अट्ठकथेत म्हटले असल्यामुळे, आणि वजिरबुद्धि टीकेमध्ये देखील “पश्चिमिक-वर्षावासात उपसंपन्न झालेल्याला पहिल्या पवारणेत पवारणा करण्याचा अधिकार मिळतो, तो वर्षावास पूर्ण केलेला ठरतो आणि आनिसंस देखील प्राप्त करतो, यावरून सामणेरांना वर्षावास करण्याची अनुमती आहे हे सिद्ध होते. सामणेरांना कठीण-आनिसंस मिळतो असे विद्वान म्हणतात,” या वचनावरून हे समजते. Tatruppādesu kathinānisaṃsesu yadi ārāmikā taṇḍulādīhi vatthāni cetāpenti, vatthehipi taṇḍulādīni cetāpenti, tattha kathaṃ paṭipajjitabbanti? Vibhajanakāle vijjamānavatthuvasena kātabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 306) ‘‘tatruppādena taṇḍulādinā vatthūsu cetāpitesu atthatakathinānameva tāni vatthāni pāpuṇanti. Vatthehi pana taṇḍulādīsu cetāpitesu sabbesaṃ tāni pāpuṇantīti vutta’’nti. ‘‘Sace pana ekasīmāyaṃ bahū vihārā hontī’’ti ettha katarasīmā adhippetāti? Upacārasīmā. Upacārasīmāyaṃyeva hi saṅghalābhavibhajanādikaṃ sijjhati. Vuttañhetaṃ [Pg.141] vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 306) ‘‘kathinatthatasīmāyanti upacārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ, upacārasīmaṭṭhassa matakacīvarādibhāgiyatāya baddhasīmāya tatruppādābhāvato viññeyyametaṃ ‘upacārasīmāva adhippetā’ti’’. त्या आरामात उत्पन्न झालेल्या कठीण-आनिसंस वस्तूंमधून जर आरामिकाने (आराम रक्षकाने) तांदूळ इत्यादी देऊन वस्त्रे खरेदी केली, किंवा वस्त्रांच्या बदल्यात तांदूळ इत्यादी खरेदी केले, तर तेथे कशा प्रकारे वागावे? वाटप करताना जे वस्तू प्रत्यक्ष उपलब्ध असेल, त्यानुसारच वाटप करावे. म्हणूनच वजिरबुद्धि टीकेमध्ये म्हटले आहे की— “तेथे उत्पन्न झालेल्या तांदूळ इत्यादींनी जर वस्त्रे खरेदी केली, तर ती वस्त्रे कठीण प्रस्तार करणाऱ्या भिक्खूंनाच मिळतात. परंतु जर वस्त्रांच्या बदल्यात तांदूळ इत्यादी खरेदी केले, तर ते सर्वांना मिळतात असे म्हटले आहे.” “जर एकाच सीमेमध्ये अनेक विहार असतील” या वाक्यात कोणती सीमा अभिप्रेत आहे? उपचार-सीमा. कारण उपचार-सीमेमध्येच संघलाभाचे वाटप इत्यादी कार्ये सिद्ध होतात. वजिरबुद्धि टीकेमध्ये देखील असे म्हटले आहे की— “कठीण प्रस्तार केलेल्या सीमेत, हे उपचार-सीमेला उद्देशून म्हटले आहे. कारण उपचार-सीमेत राहणाऱ्याला मृत भिक्खूचे चीवर इत्यादींचा भाग मिळतो, परंतु बद्ध-सीमेत तेथे उत्पन्न होणाऱ्या वस्तूंचा अभाव असल्यामुळे, ‘येथे उपचार-सीमाच अभिप्रेत आहे’ असे समजावे.” Evaṃ kathinatthāraṃ dassetvā saṅghe rucitāya mātikāpalibodhaubbhāre adassetvāva ante ānisaṃsaṃ dassetuṃ ‘‘atthatakathinānaṃ vo bhikkhave’’tiādimāha. Tattha aṭṭhavidhā mātikā pakkamanantikā, niṭṭhānantikā, sanniṭṭhānantikā, nāsanantikā, savanantikā, āsāvacchedikā, sīmātikkantikā, sahubbhārāti. Tattha atthatakathino bhikkhu katapariyositaṃ cīvaraṃ ādāya ‘‘imaṃ vihāraṃ na paccessāmī’’ti pakkamati, tassa bhikkhuno upacārasīmātikkameneva kathinubbhāro bhavati, pañcānisaṃsāni alabhaneyyo hoti. Ayaṃ kathinubbhāro pakkamanamevassa antabhūtattā pakkamanantiko nāma hoti. अशा प्रकारे कठीण प्रस्तार दाखवून, संघाच्या पसंतीनुसार मातिका, पलिबोध आणि उद्धार हे न दाखवताच शेवटी आनिसंस (लाभ) दाखवण्यासाठी “भिक्खूंनो, कठीण प्रस्तार केलेल्या तुम्हांला...” इत्यादी वाक्य अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे. त्यामध्ये आठ प्रकारच्या मातिका (कठीण उद्धाराची कारणे) आहेत: पक्कमनंतिका (प्रस्थान-अंतिक), निट्ठानंतिका (समाप्ती-अंतिक), सन्निट्ठानंतिका (संकल्प-अंतिक), नासनंतिका (नाश-अंतिक), सवनंतिका (श्रवण-अंतिक), आसावच्छेदिका (आशाच्छेद-अंतिक), सीमातिक्कंतिका (सीमातिक्रांत-अंतिक) आणि सहुब्भारा (सहोद्धार-अंतिक). त्यापैकी, कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू तयार झालेले चीवर घेऊन “मी या विहारात परत येणार नाही” असा विचार करून निघून जातो, तेव्हा त्या भिक्खूचा उपचार-सीमा ओलांडताच कठीणचा उद्धार (समाप्ती) होतो आणि तो पाच आनिसंस मिळवण्यास अपात्र ठरतो. हा कठीण उद्धार त्याच्या निघून जाण्यानेच (प्रस्थानानेच) समाप्त होत असल्यामुळे याला ‘पक्कमनंतिका’ (प्रस्थान-अंतिक) असे म्हणतात. Atthatakathino bhikkhu aniṭṭhitameva attano bhāgabhūtaṃ cīvaraṃ ādāya aññaṃ vihāraṃ gato, tassa bahiupacārasīmagatassa evaṃ hoti ‘‘imasmiṃyeva vihāre imaṃ cīvaraṃ kāressāmi, na purāṇavihāraṃ paccessāmī’’ti, so bahisīmāyameva taṃ cīvaraṃ kāreti, tassa bhikkhuno tasmiṃ cīvare niṭṭhite kathinubbhāro hoti. Ayaṃ kathinubbhāro cīvaraniṭṭhānamevassa antoti niṭṭhānantiko nāma. कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू आपले अपूर्ण राहिलेले चीवर घेऊन दुसऱ्या विहारात जातो. उपचार-सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याला असा विचार येतो की, “मी याच विहारात हे चीवर तयार करीन, जुन्या विहारात परत जाणार नाही.” तो सीमेच्या बाहेरच ते चीवर तयार करतो. त्या भिक्खूचे ते चीवर पूर्ण झाल्यावर त्याचा कठीण उद्धार होतो. हा कठीण उद्धार चीवर पूर्ण होण्यानेच समाप्त होत असल्यामुळे याला ‘निट्ठानंतिका’ (समाप्ती-अंतिक) असे म्हणतात. Bhikkhu atthatakathino akatacīvaramādāya pakkamati, tassa bahiupacārasīmagatassa evaṃ hoti ‘‘imaṃ cīvaraṃ neva kāressāmi, porāṇavihārañca na paccessāmī’’ti, tassa bhikkhuno tena sanniṭṭhānena kathinubbhāro hoti. Ayaṃ kathinubbhāro sanniṭṭhānamevassa antoti sanniṭṭhānantiko nāma. कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू अपूर्ण चीवर घेऊन निघून जातो. उपचार-सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याला असा विचार येतो की, “मी हे चीवर तयार करणार नाही आणि जुन्या विहारातही परत जाणार नाही.” त्या भिक्खूच्या या संकल्पामुळे (निर्णयामुळे) त्याचा कठीण उद्धार होतो. हा कठीण उद्धार त्याच्या संकल्पानेच समाप्त होत असल्यामुळे याला ‘सन्निट्ठानंतिका’ (संकल्प-अंतिक) असे म्हणतात. Atthatakathino [Pg.142] bhikkhu akatameva cīvaraṃ ādāya pakkamati, bahisīmagatassa tassa evaṃ hoti ‘‘idhevimaṃ cīvaraṃ kāressāmi, na ca porāṇavihāraṃ paccessāmī’’ti, tassa cīvaraṃ kurumānaṃ corādīhi nassati, agyādīhi vinassati, kathinubbhāro hoti. Ayaṃ kathinubbhāro nāsanamevassa antoti nāsanantiko nāma. कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू अपूर्ण चीवर घेऊन निघून जातो. सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याला असा विचार येतो की, “मी येथेच हे चीवर तयार करीन आणि जुन्या विहारात परत जाणार नाही.” ते चीवर तयार करत असताना चोरांनी पळवून नेल्यामुळे किंवा आगीत जळून नष्ट झाल्यामुळे त्याचा कठीण उद्धार होतो. हा कठीण उद्धार चीवराच्या नाशानेच समाप्त होत असल्यामुळे याला ‘नासनंतिका’ (नाश-अंतिक) असे म्हणतात. Atthatakathino bhikkhu akatacīvaramādāya ‘‘imaṃ vihāraṃ paccessāmī’’ti cintetvā pakkamati, tassa bahisīmagatassa evaṃ hoti ‘‘idhevimaṃ cīvaraṃ kāressāmī’’ti, so katacīvaro suṇāti ‘‘vihāre kira saṅghena kathinaṃ ubbhata’’nti, tena savanamattenassa kathinaṃ ubbhataṃ hoti. Ayaṃ kathinabbhāro savanamevassa antoti savanantiko nāma. कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू अपूर्ण चीवर घेऊन “मी या विहारात परत येईन” असा विचार करून निघून जातो. सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याला असा विचार येतो की, “मी येथेच हे चीवर तयार करीन.” चीवर तयार झाल्यावर तो ऐकतो की, “विहारात संघाने कठीणचा उद्धार केला आहे.” केवळ हे ऐकल्यामुळेच त्याचा कठीण उद्धार होतो. हा कठीण उद्धार केवळ ऐकण्यानेच (श्रवणानेच) समाप्त होत असल्यामुळे याला ‘सवनंतिका’ (श्रवण-अंतिक) असे म्हणतात. Atthatakathino bhikkhu aññattha paccāsācīvarakāraṇā pakkamati, tassa bahisīmagatassa evaṃ hoti ‘‘idha bahisīmāyameva cīvarapaccāsaṃ payirupāsāmi, na vihāraṃ paccessāmī’’ti, so tattheva taṃ cīvarapaccāsaṃ payirupāsati, so taṃ cīvarapaccāsaṃ alabhamāno cīvarāsā pacchijjati, teneva tassa bhikkhuno kathinubbhāro bhavati. Ayaṃ kathinubbhāro āsāvacchedasahitattā āsāvacchediko nāma. कठीण प्रस्तार केलेला भिक्खू दुसऱ्या ठिकाणी चीवर मिळण्याच्या आशेने निघून जातो. सीमेच्या बाहेर गेल्यावर त्याला असा विचार येतो की, “मी येथे सीमेच्या बाहेरच चीवर मिळण्याची प्रतीक्षा करीन, विहारात परत जाणार नाही.” तो तेथेच चीवर मिळण्याची प्रतीक्षा करतो. परंतु ते चीवर न मिळाल्यामुळे त्याची चीवर मिळण्याची आशा तुटते (नष्ट होते), आणि त्यामुळेच त्या भिक्खूचा कठीण उद्धार होतो. हा कठीण उद्धार आशेच्या छेदासह (नष्ट होण्यासह) होत असल्यामुळे याला ‘आसावच्छेदिका’ (आशाच्छेद-अंतिक) असे म्हणतात. Atthatakathino bhikkhu akatacīvaraṃ ādāya ‘‘imaṃ vihāraṃ paccessāmī’’ti cintetvā pakkamati, so bahisīmagato taṃ cīvaraṃ kāreti, so katacīvaro ‘‘vihāraṃ paccessāmī’’ti cintento bahiupacārasīmāyameva kathinubbhārakālaṃ vītināmeti, tassa kathinubbhāro bhavati. Ayaṃ kathinubbhāro cīvarakālassa antimadivasasaṅkhātāya sīmāya atikkantattā sīmātikkantiko nāma. ज्या भिक्खूने कठिन आस्तरण केले आहे, तो न बनवलेले (अकृत) चीवर घेऊन "मी या विहारात परत येईन" असा विचार करून निघून जातो. तो सीमेबाहेर गेल्यावर ते चीवर तयार करून घेतो. ते चीवर तयार झाल्यावर "मी विहारात परत येईन" असा विचार करत असतानाच, उपचार सीमेच्या बाहेरच कठिन उद्धाराचा (कठिन निष्कासनाचा) काळ व्यतीत करतो. त्याचा कठिन उद्धार होतो. हा कठिन उद्धार, चीवर काळाचा अंतिम दिवस समजल्या जाणाऱ्या सीमेचे उल्लंघन केल्यामुळे 'सीमातिक्कांतिक' (सीमा-उल्लंघनजन्य) या नावाने ओळखला जातो. Atthatakathino bhikkhu cīvaraṃ ādāya ‘‘imaṃ vihāraṃ paccessāmī’’ti cintetvā pakkamati, so katacīvaro ‘‘vihāraṃ [Pg.143] paccessāmī’’ti cintento paccāgantvā vihāre kathinubbhāraṃ pappoti, tassa bhikkhuno vihāre bhikkhūhi saha kathinubbhāro bhavati. Ayaṃ kathinubbhāro vihāre bhikkhūhi saha katattā sahubbhāro nāma. Ayaṃ aṭṭhavidho kathinubbhāro aṭṭha mātikā nāma. Vuttañhetaṃ kathinakkhandhakapāḷiyaṃ (mahāva. 310) ‘‘aṭṭhimā, bhikkhave, mātikā kathinassa ubbhārāya pakkamanantikā niṭṭhānantikā sanniṭṭhānantikā nāsanantikā savanantikā āsāvacchedikā sīmātikkantikā sahubbhārāti. Bhikkhu atthatakathino katacīvaramādāya pakkamati ‘na paccessa’nti, tassa bhikkhuno pakkamanantiko kathinubbhāro’’tiādi, vinayavinicchayappakaraṇe ca – ज्या भिक्खूने कठिन आस्तरण केले आहे, तो चीवर घेऊन "मी या विहारात परत येईन" असा विचार करून निघून जातो. तो तयार चीवर असलेला भिक्खू "मी विहारात परत येईन" असा विचार करत परत येतो आणि विहारात कठिन उद्धाराच्या वेळी पोहोचतो. त्या भिक्खूचा विहारातील इतर भिक्खूंसोबत कठिन उद्धार होतो. हा कठिन उद्धार विहारातील भिक्खूंसोबत एकत्रितपणे केल्यामुळे 'सहुब्भार' (सह-उद्धार) या नावाने ओळखला जातो. हा आठ प्रकारचा कठिन उद्धार 'अष्ट मातिका' (आठ मातृका) या नावाने ओळखला जातो. कठिनखंधक पाळीमध्ये भगवान म्हणाले आहेत, "भिक्खूंनो, कठिनाचा उद्धार करण्यासाठी या आठ मातिका आहेत: पक्कमनंतिका, निट्ठानंतिका, संनिट्ठानंतिका, नासनंतिका, सवनंतिका, आसावच्छेदिका, सीमातिक्कांतिका आणि सहुब्भारा. जेव्हा कठिन आस्तरण केलेला भिक्खू तयार चीवर घेऊन 'मी परत येणार नाही' असा विचार करून निघून जातो, तेव्हा त्या भिक्खूचा कठिन उद्धार 'पक्कमनंतिक' होतो" इत्यादी. आणि विनयविनिच्छय ग्रंथातही म्हटले आहे – ‘‘Pakkamanañca niṭṭhānaṃ, sanniṭṭhānañca nāsanaṃ; Savanamāsā ca sīmā ca, sahubbhāroti aṭṭhimā’’ti. (vi. vi. 2709); "पक्कमन (प्रस्थान), निट्ठान (समाप्ती), संनिट्ठान (निश्चय), नासन (नाश), सवन (श्रवण), आसा (आशा), सीमा (सीमा-उल्लंघन) आणि सहुब्भार (सह-उद्धार) - अशा या आठ (मातिका) आहेत." Palibodho duvidho āvāsapalibodho, cīvarapalibodhoti. Tattha ‘‘yasmiṃ vihāre kathinaṃ atthataṃ hoti, tasmiṃ vasissāmī’’ti aññattha gacchantopi ‘‘puna taṃ vihāraṃ āgacchissāmī’’ti sāpekkho hoti. Ayaṃ āvāsapalibodho nāma. Tassa bhikkhuno cīvaraṃ akataṃ vā hoti apariyositaṃ vā, ‘‘aññato cīvaraṃ lacchāmī’’ti āsā vā anupacchinnā hoti. Ayaṃ cīvarapalibodho nāma. Vuttañhetaṃ kathinakkhandhake (mahāva. 325) ‘‘katame ca, bhikkhave, dve kathinassa palibodhā? Āvāsapalibodho ca cīvarapalibodho ca. Kathañca, bhikkhave, āvāsapalibodho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhu vasati vā tasmiṃ āvāse, sāpekkho vā pakkamati ‘paccessa’nti, evaṃ kho, bhikkhave, āvāsapalibodho hoti. Kathañca, bhikkhave, cīvarapalibodho hoti? Idha, bhikkhave, bhikkhuno cīvaraṃ akataṃ [Pg.144] vā hoti vippakataṃ vā, cīvarāsā vā anupacchinnā, evaṃ kho, bhikkhave, cīvarapalibodho hotī’’ti. पलिबोध (अडथळा किंवा आसक्ती) दोन प्रकारचा आहे: आवासपलिबोध आणि चीवरपलिबोध. त्यापैकी, "ज्या विहारात कठिन आस्तरण केले आहे, तिथे मी राहीन" असा विचार करून दुसऱ्या ठिकाणी जात असतानाही, "मी पुन्हा त्या विहारात परत येईन" अशी अपेक्षा बाणगणे, याला 'आवासपलिबोध' म्हणतात. त्या भिक्खूचे चीवर एकतर न बनवलेले असते किंवा अपूर्ण असते, आणि "मला दुसऱ्या ठिकाणाहून चीवर मिळेल" अशी त्याची आशा तुटलेली नसते, याला 'चीवरपलिबोध' म्हणतात. कठिनखंधकात भगवान म्हणाले आहेत, "भिक्खूंनो, कठिनाचे दोन पलिबोध कोणते आहेत? आवासपलिबोध आणि चीवरपलिबोध. भिक्खूंनो, आवासपलिबोध कसा होतो? इथे एखादा भिक्खू त्या आवासामध्ये राहतो किंवा 'मी परत येईन' अशी अपेक्षा ठेवून निघून जातो; भिक्खूंनो, याला आवासपलिबोध म्हणतात. भिक्खूंनो, चीवरपलिबोध कसा होतो? इथे भिक्खूचे चीवर न बनवलेले किंवा अपूर्ण असते, किंवा चीवराची आशा तुटलेली नसते; भिक्खूंनो, याला चीवरपलिबोध म्हणतात." Ubbhāro duvidho aṭṭhamātikāubbhāraantarubbhāravasena. Tattha bahiupacārasīmagatānaṃ bhikkhūnaṃ vasena vuttā satta kathinubbhārā ca bahiupacārasīmaṃ gantvā nivattetvā kathinatthatavihāre antarubbhāraṃ patvā bhikkhūhi saha antarubbhārassa katattā sahubbhārasaṅkhāto eko kathinubbhāro cāti ime aṭṭha kathinubbhārā aṭṭhamātikāya paviṭṭhattā aṭṭhamātikāubbhāro nāma. Bahisīmaṃ agantvā tasmiṃyeva vihāre nisīditvā kathinubbhāraṃ ñattidutiyakammavācāya kathinubbhāro aṭṭhamātikāya appaviṭṭho hutvā kālaparicchedaṃ appatvā antarāyeva katattā antarubbhāro nāma. उद्धार दोन प्रकारचा आहे: अष्टमातिका-उद्धार आणि अंतर-उद्धार (अंतरुब्भार). त्यापैकी, उपचार सीमेच्या बाहेर गेलेल्या भिक्खूंच्या संदर्भात सांगितलेले सात कठिन उद्धार, आणि उपचार सीमेच्या बाहेर जाऊन, परत येऊन, कठिन आस्तरण केलेल्या विहारात अंतर-उद्धार प्राप्त करून, इतर भिक्खूंसोबत अंतर-उद्धार केल्यामुळे 'सहुब्भार' (सह-उद्धार) नावाचा एक कठिन उद्धार, असे हे आठ कठिन उद्धार 'अष्टमातिका' मध्ये समाविष्ट असल्यामुळे त्यांना 'अष्टमातिका-उद्धार' म्हणतात. सीमेबाहेर न जाता, त्याच विहारात बसून, ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचेद्वारे जो कठिन उद्धार केला जातो, जो अष्टमातिकेमध्ये समाविष्ट नसतो आणि कालमर्यादेपर्यंत न पोहोचता मध्येच केला गेल्यामुळे त्याला 'अंतर-उद्धार' (अंतरुब्भार) म्हणतात. Antarubbhārasahubbhārā ñattidutiyakammavācāyeva katā, evaṃ sante ko tesaṃ visesoti? Antarubbhāro bahisīmaṃ agantvā antosīmāyameva ṭhitehi bhikkhūhi kato. Sahubbhāro bahisīmaṃ gatena bhikkhunā paccāgantvā taṃ antarubbhāraṃ patvā tehi antosīmaṭṭhehi bhikkhūhi saha katoti ayametesaṃ viseso. Pakkamanantikādayo satta kathinubbhārā na kammavācāya katā, kevalaṃ dvinnaṃ palibodhānaṃ upacchedena pañcahi ānisaṃsehi vigatattā kathinubbhārā nāma honti. Vuttañhetaṃ ācariyabuddhadattattherena vinayavinicchaye – अंतर-उद्धार आणि सहुब्भार (सह-उद्धार) हे दोन्ही ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचेनेच केले जातात, असे असताना त्यांच्यात काय फरक आहे? अंतर-उद्धार हा सीमेबाहेर न जाता, सीमेच्या आतच राहिलेल्या भिक्खूंद्वारे केला जातो. तर सहुब्भार हा सीमेबाहेर गेलेल्या भिक्खूने परत येऊन, त्या अंतर-उद्धाराच्या ठिकाणी पोहोचून, सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंसोबत मिळून केलेला असतो; हा त्यांच्यातील फरक आहे. पक्कमनंतिका इत्यादी सात कठिन उद्धार कम्मवाचेने केले जात नाहीत, तर केवळ दोन पलिबोधांचा उच्छेद झाल्यामुळे, पाच आनिशंसांपासून (फायद्यांपासून) वंचित झाल्यामुळे त्यांना कठिन उद्धार म्हटले जाते. आचार्य बुद्धदत्त थेरांनी विनयविनिच्छय ग्रंथात असे म्हटले आहे – ‘‘Aṭṭhannaṃ mātikānaṃ vā, antarubbhāratopi vā; Ubbhārāpi duve vuttā, kathinassa mahesinā’’ti. "महर्षींनी (भगवान बुद्धांनी) कठिनाचे दोन प्रकारचे उद्धार सांगितले आहेत - आठ मातिकांच्या द्वारे किंवा अंतर-उद्धाराच्या द्वारे." Taṭṭīkāyampi ‘‘aṭṭhannaṃ mātikānanti bahisīmagatānaṃ vasena vuttā. Pakkamanantikādayo satta mātikā bahisīmaṃ gantvā antarubbhāraṃ [Pg.145] sampattassa vasena vuttā, sahubbhāro imāsaṃ aṭṭhannaṃ mātikānaṃ vasena ca. Antarubbhāratopi vāti bahisīmaṃ agantvā tattheva vasitvā kathinubbhārakammena ubbhatakathinānaṃ vasena labbhanato antarubbhāroti mahesinā kathinassa ubbhārā duve vuttāti yojanā. Bahisīmaṃ gantvā āgatassa vasena saubbhāro, bahisīmaṃ agatānaṃ vasena antarubbhāroti ekoyeva ubbhāro dvidhā vutto’’ti vuttaṃ. त्याच्या टीकेतही असे म्हटले आहे, "'आठ मातिकांच्या द्वारे' म्हणजे सीमेबाहेर गेलेल्या भिक्खूंच्या संदर्भात सांगितले आहे. पक्कमनंतिका इत्यादी सात मातिका सीमेबाहेर जाऊन अंतर-उद्धाराच्या वेळी पोहोचलेल्या भिक्खूच्या संदर्भात सांगितल्या आहेत, आणि सहुब्भार हा या आठ मातिकांच्या संदर्भात आहे. 'किंवा अंतर-उद्धाराच्या द्वारे' म्हणजे सीमेबाहेर न जाता तिथेच राहून कठिन उद्धार कर्माने ज्यांचे कठिन उद्धृत झाले आहे त्यांच्या संदर्भात प्राप्त होत असल्यामुळे त्याला 'अंतर-उद्धार' म्हणतात. महर्षींनी कठिनाचे दोन उद्धार सांगितले आहेत, असा याचा अर्थ आहे. सीमेबाहेर जाऊन परत आलेल्या भिक्खूच्या संदर्भात 'सहुब्भार' होतो, आणि सीमेबाहेर न गेलेल्या भिक्खूंच्या संदर्भात 'अंतर-उद्धार' होतो. अशा प्रकारे एकच उद्धार दोन प्रकारे सांगितला आहे." Kasmā pana antarubbhāravasena kammavācāya kathinaṃ ubbhatanti? Mahādānaṃ dātukāmehi upāsakehi āgatassa saṅghassa akālacīvaraṃ dātukāmehi yācitattā. Vuttañhi bhikkhunīvibhaṅgapāḷiyaṃ (pāci. 925) ‘‘tena kho pana samayena aññatarena upāsakena saṅghaṃ uddissa vihāro kārāpito hoti, so tassa vihārassa mahe ubhatosaṅghassa akālacīvaraṃ dātukāmo hoti. Tena kho pana samayena ubhatosaṅghassa kathinaṃ atthataṃ hoti. Atha kho so upāsako saṅghaṃ upasaṅkamitvā kathinuddhāraṃ yācī’’tiādi. Kathaṃ pana kammavācā kātabbāti? ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho kathinaṃ uddhareyya, esā ñatti. Suṇātu me, bhante, saṅgho, saṅgho kathinaṃ uddharati. Yassāyasmato khamati kathinassa uddhāro, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. Ubbhataṃ saṅghena kathinaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti evaṃ kātabbāti. Vuttañhi bhikkhunīvibhaṅge ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kathinaṃ uddharituṃ, evañca pana, bhikkhave, kathinaṃ uddharitabbaṃ. Byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo – suṇātu me…pe… dhārayāmī’’ti. पण अंतर-उद्धाराच्या रूपाने कम्मवाचेद्वारे कठिनाचा उद्धार का केला जातो? महादान देण्याची इच्छा असलेल्या आणि आलेल्या संघाला अकाल-चीवर देण्याची इच्छा असलेल्या उपासकांनी तशी विनंती केल्यामुळे. भिक्खुनीविभंग पाळीमध्ये भगवान म्हणाले आहेत, "त्या वेळी एका उपासकाने संघासाठी विहार बांधला होता. तो त्या विहाराच्या महोत्सवात उभय संघाला अकाल-चीवर देऊ इच्छित होता. त्या वेळी उभय संघाचे कठिन आस्तरण केलेले होते. तेव्हा त्या उपासकाने संघाकडे जाऊन कठिन उद्धाराची विनंती केली" इत्यादी. पण कम्मवाचा कशी करावी? "भंते, संघाने माझे ऐकावे. जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने कठिनाचा उद्धार करावा. ही ज्ञत्ति (सूचना) आहे. भंते, संघाने माझे ऐकावे. संघ कठिनाचा उद्धार करत आहे. ज्या आयुष्यमानाला कठिनाचा उद्धार मान्य असेल, त्यांनी मौन बाळगावे. ज्यांना मान्य नसेल, त्यांनी बोलावे. संघाने कठिनाचा उद्धार केला आहे, हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ मौन आहे. मी हे असेच स्वीकारतो." अशा प्रकारे कम्मवाचा करावी. भिक्खुनीविभंगात भगवान म्हणाले आहेत, "भिक्खूंनो, मी कठिनाचा उद्धार करण्याची अनुमती देतो. आणि भिक्खूंनो, कठिनाचा उद्धार असा करावा: एका चतुर आणि सक्षम भिक्खूने संघाला सूचित करावे - 'ऐकावे माझे... पे... स्वीकारतो'." Etena [Pg.146] ca kathinubbhārena pubbe kataṃ kathinadussadānañattidutiyakammavācaṃ ubbhatanti vadanti, na pana kathinadussadānañattidutiyakammaṃ ubbhataṃ, atha kho atthārakammamevāti daṭṭhabbaṃ. Yadi hi kathinadussadānañattidutiyakammaṃ ubbhataṃ bhaveyya, tāya kammavācāya kathinadussadānassa sijjhanato imāya kathinubbhārakammavācāya taṃ pubbe dinnadussaṃ puna āharāpetabbaṃ siyā, na pañcānisaṃsavigamanaṃ. Yasmā pana imāya kathinubbhārakammavācāya pañcānisaṃsavigamanameva hoti, na pubbe dinnakathinadussassa puna āharāpanaṃ. Tena viññāyati ‘‘pañcānisaṃsalābhakāraṇaṃ attharaṇakammameva imāya kathinabbhārakammavācāya uddharīyati, na kathinadussadānañattidutiyakammavācāti, tasmā kathinubbhārakammavācākaraṇato pacchā saṅghassa uppannaṃ cīvaraṃ akālacīvaraṃ hoti, saṅgho pañcānisaṃse na labhati, cīvaraṃ sabbasaṅghikaṃ hutvā āgatāgatassa saṅghassa bhājanīyaṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. Ayamattho kathinadussadānañattidutiyakammavācāya ca kathinubbhārakammavācāya ca atthañca adhippāyañca suṭṭhu vinicchinitvā pubbāparaṃ saṃsanditvā paccetabboti. आणि या कठिन उद्धाराने पूर्वी केलेली कठिन-दुस्स-दान (कठिन वस्त्र दान) ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचा उद्धृत (रद्द) होते असे काही आचार्य म्हणतात, परंतु कठिन-दुस्स-दान ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचा उद्धृत होत नाही, तर केवळ आस्तरण कर्मच उद्धृत होते, असे समजावे. कारण जर कठिन-दुस्स-दान ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचा उद्धृत झाली असती, तर त्या कम्मवाचेने कठिन वस्त्र दानाची सिद्धी होत असल्यामुळे, या कठिन उद्धार कम्मवाचेने पूर्वी दिलेले वस्त्र पुन्हा परत घ्यावे लागले असते, पाच आनिशंसांचा लोप झाला नसता. परंतु, या कठिन उद्धार कम्मवाचेने केवळ पाच आनिशंसांचाच लोप होतो, पूर्वी दिलेल्या कठिन वस्त्राचे पुन्हा परत घेणे होत नाही. यावरून हे स्पष्ट होते की, "पाच आनिशंसांच्या प्राप्तीचे कारण असलेले आस्तरण कर्मच या कठिन उद्धार कम्मवाचेने उद्धृत केले जाते, कठिन-दुस्स-दान ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचा नाही." म्हणून, कठिन उद्धार कम्मवाचा केल्यानंतर संघाला मिळालेले चीवर हे अकाल-चीवर असते, संघाला पाच आनिशंस मिळत नाहीत, आणि ते चीवर सर्वसांघिक होऊन आलेल्या सर्व भिक्खूंमध्ये वाटप करण्यायोग्य होते, असे समजावे. हा अर्थ कठिन-दुस्स-दान ज्ञत्तिद्वितीय कम्मवाचा आणि कठिन उद्धार कम्मवाचा या दोन्हींचा अर्थ आणि अभिप्राय चांगल्या प्रकारे निश्चित करून, पूर्व-अपर संबंधांची पडताळणी करून स्वीकारला पाहिजे. Ettha siyā – kathinubbhāraṃ yācantānaṃ sabbesaṃ kathinubbhāro dātabbo, udāhu ekaccānanti, kiñcettha – yadi tāva sabbesaṃ dātabbo, kathinubbhārakammena pañcānisaṃsavigamanato saṅghassa lābhantarāyo bhaveyya, atha ekaccānaṃ mukholokanaṃ viya siyāti? Yadi kathinatthāramūlakalābhato kathinubbhāramūlakalābho mahanto bhaveyya, tesaṃ yācantānaṃ kathinubbhāro dātabbo. Yadi appako, na dātabbo. Yadi samo, kulappasādatthāya dātabboti. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 927) ‘‘kīdiso kathinuddhāro dātabbo, kīdiso na dātabboti? Yassa [Pg.147] atthāramūlako ānisaṃso mahā, ubbhāramūlako appo, evarūpo na dātabbo. Yassa pana atthāramūlako ānisaṃso appo, ubbhāramūlako mahā, evarūpo dātabbo. Samānisaṃsopi saddhāparipālanatthaṃ dātabbovā’’ti. Imināpi viññāyati ‘‘pañcānisaṃsānaṃ kāraṇabhūtaṃ atthārakammameva uddharīyati, na kathinadussadānabhūtaṃ ñattidutiyakamma’’nti. इथे असा प्रश्न उपस्थित होऊ शकतो – कठिन उद्धाराची याचना करणाऱ्या सर्व भिक्खूंना कठिन उद्धार दिला पाहिजे की केवळ काही जणांना? यात काय अडचण आहे? जर सर्वांना दिला, तर कठिन उद्धार कर्माने पाच आनिशंसांचा लोप होत असल्यामुळे संघाच्या लाभाला अडथळा निर्माण होईल. आणि जर केवळ काही जणांना दिला, तर तो पक्षपात केल्यासारखे होईल का? जर कठिन आस्तरणमूलक लाभापेक्षा कठिन उद्धारमूलक लाभ मोठा असेल, तर याचना करणाऱ्यांना कठिन उद्धार दिला पाहिजे. जर तो कमी असेल, तर देऊ नये. जर तो समान असेल, तर कुलांच्या (दायकांच्या) श्रद्धेचे रक्षण करण्यासाठी दिला पाहिजे. तसेच अट्ठकथेत म्हटले आहे, "कोणत्या प्रकारचा कठिन उद्धार दिला पाहिजे आणि कोणत्या प्रकारचा देऊ नये? ज्या भिक्खूचा आस्तरणमूलक आनिशंस मोठा आहे आणि उद्धारमूलक कमी आहे, अशा भिक्खूला तो देऊ नये. परंतु ज्याचा आस्तरणमूलक आनिशंस कमी आहे आणि उद्धारमूलक मोठा आहे, अशा भिक्खूला तो दिला पाहिजे. समान आनिशंस असतानाही दायकांच्या श्रद्धेचे रक्षण करण्यासाठी तो दिलाच पाहिजे." यावरूनही हे स्पष्ट होते की, "पाच आनिशंसांचे कारण असलेले आस्तरण कर्मच उद्धृत केले जाते, कठिन-दुस्स-दान असलेले ज्ञत्तिद्वितीय कर्म नाही." Ānisaṃsakathāyaṃ pañcāti idāni vuccamānā anāmantacārādayo pañca kiriyā. Kappissantīti kappā bhavissanti, anāpattikāraṇā bhavissantīti attho. Anāmantacāroti anāmantetvā caraṇaṃ. Yo hi dāyakehi bhattena nimantito hutvā sabhatto samāno vihāre santaṃ bhikkhuṃ anāmantetvā kulesu cārittaṃ āpajjati, tassa bhikkhuno cārittasikkhāpadena pācittiyāpatti hoti, sā āpatti atthatakathinassa na hotīti attho. Tattha cārittasikkhāpadaṃ nāma ‘‘yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya aññatra samayā, pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo cīvaradānasamayo cīvarakārasamayo, ayaṃ tattha samayo’’ti acelakavagge pañcamasikkhāpadaṃ (pāci. 299-300). Cīvaravippavāsoti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ aññatarena vā sabbena vā vinā hatthapāse akatvā aruṇuṭṭhāpanaṃ, evaṃ karotopi dutiyakathinasikkhāpadena āpatti na hotīti adhippāyo. Tattha ca dutiyakathinasikkhāpadaṃ nāma ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ pana bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine ekarattampi ce bhikkhu ticīvarena vippavaseyya aññatra bhikkhusammutiyā, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti āgataṃ nissaggiyesu dutiyasikkhāpadaṃ (pārā. 472). आनिसंसकथेमध्ये (कठीण आनिसंस कथेत) आता सांगितल्या जाणाऱ्या 'अनामन्तचार' इत्यादी पाच क्रिया आहेत. 'कप्पिस्सन्ति' म्हणजे कल्प (योग्य/अनापत्तीचे कारण) होतील, म्हणजेच आपत्ती न येण्याची कारणे होतील, असा अर्थ आहे. 'अनामन्तचार' म्हणजे न विचारता (परवानगी न घेता) संचार करणे. कारण जो भिक्खू दायकांकडून भोजनासाठी निमंत्रित केला गेला आहे, आणि भोजन असलेला (सभत्त) असताना, विहारात उपस्थित असलेल्या दुसऱ्या भिक्खूला न विचारता कुलांमध्ये (घरांमध्ये) संचार करतो, त्या भिक्खूला चारित्त-सिक्खापदाच्या उल्लंघनामुळे पाचित्तिय आपत्ती प्राप्त होते; परंतु कठीण संस्कार केलेल्या (अत्थत-कठीण) भिक्खूला ती आपत्ती होत नाही, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये चारित्त-सिक्खापद म्हणजे: 'जो कोणी भिक्खू निमंत्रित असून, भोजन असलेला असताना, विहारात उपस्थित भिक्खूला न विचारता, पूर्वाह्नी किंवा अपराह्नी कुलांमध्ये संचार करेल, योग्य वेळ (समय) नसताना, त्याला पाचित्तिय आपत्ती होते. येथे योग्य वेळ म्हणजे चीवर-दान समय किंवा चीवर-कार समय होय...' हे अचेलक वर्गातील पाचवे सिक्खापद आहे. 'चीवरविप्पवास' म्हणजे तीन चीवरांपैकी कोणत्याही एका किंवा सर्व चीवरांशिवाय, त्यांना हस्तपासाच्या (हातभर अंतराच्या) आत न ठेवता अरुणोदय करणे. असे करणाऱ्या भिक्खूला देखील दुसऱ्या कठीण-सिक्खापदाच्या नियमानुसार आपत्ती होत नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि तेथे दुसरे कठीण-सिक्खापद म्हणजे: 'चीवर तयार झाल्यावर आणि कठीण काढून घेतल्यावर (उब्भत), जर भिक्खू भिक्खू-संघाच्या संमतीशिवाय त्रिचीवरापासून विलग होऊन एक रात्रही घालवेल, तर त्याला निस्सग्गिय पाचित्तिय आपत्ती होते.' हे निस्सग्गिय नियमांमधील दुसरे सिक्खापद आहे. Gaṇabhojananti [Pg.148] etena gaṇabhojanasikkhāpadena anāpatti vuttāti sambandho. Tattha gaṇabhojanaṃ nāma ‘‘amhākaṃ bhattaṃ dethā’’ti bhikkhūnaṃ viññattiyā vā ‘‘amhākaṃ bhattaṃ gaṇhathā’’ti dāyakānaṃ nimantanena vā akappiyavohārena cattāro vā atirekā vā bhikkhū ekato paṭiggaṇhitvā ekato bhuñjanaṃ. Gaṇabhojanasikkhāpadaṃ nāma ‘‘gaṇabhojane aññatra samayā pācittiyaṃ. Tatthāyaṃ samayo gilānasamayo cīvaradānasamayo cīvarakārasamayo addhānagamanasamayo nāvābhiruhanasamayo mahāsamayo samaṇabhattasamayo, ayaṃ tattha samayo’’ti āgataṃ bhojanavagge dutiyasikkhāpadaṃ (pāci. 215). Anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ vaṭṭatīti paṭhamakathinasikkhāpadena āpatti na hotīti adhippāyo. Tattha paṭhamakathinasikkhāpadaṃ nāma ‘‘niṭṭhitacīvarasmiṃ pana bhikkhunā ubbhatasmiṃ kathine dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiya’’nti āgataṃ nissaggiyesu paṭhamasikkhāpadaṃ (pārā. 472). Kathinatthatasīmāyāti upacārasīmaṃ sandhāya vuttaṃ. Matakacīvaranti matassa cīvaraṃ. Tatruppādenāti saṅghasantakena ārāmuyyānakhettavatthuādinā. Yaṃ saṅghikaṃ cīvaraṃ uppajjati, taṃ tesaṃ bhavissatīti iminā cīvarameva kathinatthārakānaṃ bhikkhūnaṃ santakaṃ hoti, tato aññaṃ piṇḍapātabhesajjādikaṃ āgatāgatassa saṅghassa santakaṃ hotīti dasseti. ‘गणभोजन’ या शब्दाचा संबंध असा आहे की, या गणभोजन-सिक्खापदाद्वारे भगवान बुद्धांनी अनापत्ती (आपत्ती न होणे) सांगितली आहे. तेथे ‘गणभोजन’ म्हणजे: 'आम्हाला भोजन द्या' अशी भिक्खूंची याचना (विज्ञप्ती) किंवा 'आमचे भोजन स्वीकारा' असे दायकांचे निमंत्रण, अशा अकल्पनीय (अयोग्य) व्यवहाराने चार किंवा चारपेक्षा अधिक भिक्खूंनी एकत्र मिळून भोजन स्वीकारणे आणि एकत्र भोजन करणे होय. गणभोजन-सिक्खापद म्हणजे: 'योग्य वेळ (समय) नसताना गणभोजन केल्यास पाचित्तिय आपत्ती होते. येथे योग्य वेळ म्हणजे आजारपणाची वेळ (ग्लानसमय), चीवर-दान समय, चीवर-कार समय, प्रवासाची वेळ (अद्धानगमनसमय), नौकेने प्रवास करण्याची वेळ (नावाभिरुहनसमय), महासमय, आणि श्रमण-भक्त समय होय...' हे भोजन वर्गातील दुसरे सिक्खापद आहे. 'अनाधिष्ठित आणि अविकल्पित चीवर धारण करणे योग्य आहे' याचा अभिप्राय असा आहे की, पहिल्या कठीण-सिक्खापदाच्या नियमानुसार आपत्ती होत नाही. तेथे पहिले कठीण-सिक्खापद म्हणजे: 'चीवर तयार झाल्यावर आणि कठीण काढून घेतल्यावर, भिक्खूने जास्तीत जास्त दहा दिवसांपर्यंत अतिरिक्त चीवर बाळगावे. त्याहून अधिक काळ बाळगल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय आपत्ती होते.' हे निस्सग्गिय नियमांमधील पहिले सिक्खापद आहे. 'कठीण संस्कार केलेल्या सीमेमध्ये' हे उपचार-सीमेला उद्देशून म्हटले आहे. 'मृतक-चीवर' म्हणजे मृत व्यक्तीचे चीवर. 'तेथे उत्पन्न होणाऱ्या' म्हणजे संघाच्या मालकीचे असलेले आराम (विहार), उद्यान, शेत, जमीन इत्यादींद्वारे उत्पन्न होणारे. 'जे सांघिक चीवर उत्पन्न होईल, ते त्यांचे होईल' या वचनाने हे दर्शवले आहे की केवळ चीवरच कठीण संस्कार करणाऱ्या भिक्खूंच्या मालकीचे होते; त्याव्यतिरिक्त इतर पिंडपात, औषध इत्यादी वस्तू तेथे येणाऱ्या सर्व संघाच्या मालकीच्या होतात. Evaṃ aṭṭhaṅgasampanno, lajjī bhikkhu supesalo; Kareyya kathinatthāraṃ, ubbhārañcāpi sādhukanti. अशा प्रकारे, आठ अंगांनी युक्त असलेल्या, लज्जावान आणि शीलवान भिक्खूने कठीण संस्कार (कठीण आस्तरण) आणि कठीण काढून घेणे (उब्भार) हे चांगल्या प्रकारे करावे. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रह-अट्ठकथेचे स्पष्टीकरण असणाऱ्या 'विनयालंकार' ग्रंथात, Kathinatthāravinicchayakathālaṅkāro nāma 'कठीण-आस्तरण-विनिच्छय-कथालंकार' नावाचा, Ekūnatiṃsatimo paricchedo. एकोणतिसावा परिच्छेद समाप्त झाला. 30. Garubhaṇḍavinicchayakathā ३०. गरुभंड-विनिच्छय-कथा 227. Evaṃ [Pg.149] kathinavinicchayaṃ kathetvā idāni garubhaṇḍādivinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘garubhaṇḍānīti etthā’’tiādimāha. Tattha garūti – २२७. अशा प्रकारे कठीण संबंधीचा निर्णय सांगून, आता गरुभंड इत्यादींचा निर्णय दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'गरुभंडानीति एत्थ' इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. त्यामध्ये 'गरु' म्हणजे – ‘‘Pume ācariyādimhi, garu mātāpitūsupi; Garu tīsu mahante ca, dujjarālahukesu cā’’ti. – पुल्लिंगात 'गरु' शब्द आचार्य इत्यादींसाठी आणि माता-पित्यांसाठी वापरला जातो; तसेच तिन्ही लिंगांत गुणांनी श्रेष्ठ (महान) असलेल्या व्यक्तीसाठी, आणि नपुंसकलिंगात पचण्यास कठीण व जड या अर्थांत वापरला जातो. Vuttesu anekatthesu alahukavācako. Bhaṇḍa-saddo ‘‘bhājanādiparikkhāre, bhaṇḍaṃ mūladhanepi cā’’ti ettha bhājanādiparikkhārattho hoti. Vacanattho pana garanti uggacchanti uggatā pākaṭā hontīti garūni, bhaḍitabbāni icchitabbānīti bhaṇḍāni, garūni ca tāni bhaṇḍāni cāti garubhaṇḍāni, ārāmādīni vatthūni. Iti ādinā nayena senāsanakkhandhake bhagavatā dassitāni imāni pañca vatthūni garubhaṇḍāni nāmāti yojetabbaṃ. सांगितलेल्या अनेक अर्थांपैकी येथे 'अलहुक' (जड किंवा महत्त्वाचे) या अर्थाचा वाचक आहे. 'भंड' शब्द 'भांडी इत्यादी परिष्कार (वस्तू) आणि मूळ धन' या अर्थांपैकी येथे भांडी इत्यादी परिष्काराच्या अर्थात वापरला आहे. शब्दाचा व्युत्पत्ती अर्थ असा आहे की: जे वर चढतात, प्रकट होतात किंवा प्रसिद्ध होतात, ते 'गरु' (महत्त्वपूर्ण); ज्यांची इच्छा केली जाते किंवा जे सांभाळले जावे असे वाटते, ते 'भंड' (वस्तू); आणि जे महत्त्वाचे आहेत आणि वस्तूही आहेत, ते 'गरुभंड' होत, जसे की आराम इत्यादी वस्तू. अशा प्रकारे, सेनासनक्खन्धकामध्ये भगवान बुद्धांनी दर्शवलेल्या या पाच प्रकारच्या वस्तूंना 'गरुभंड' असे म्हटले पाहिजे, असा संबंध जोडला पाहिजे. Mañcesu masārakoti mañcapāde vijjhitvā tattha aṭaniyo pavesetvā kato. Bundikābaddhoti aṭanīhi mañcapāde ḍaṃsāpetvā pallaṅkasaṅkhepena kato. Kuḷīrapādakoti assameṇḍakādīnaṃ pādasadisehi pādehi kato. Yo vā pana koci vaṅkapādako, ayaṃ vuccati ‘‘kuḷīrapādako’’ti. Āhaccapādakoti ayaṃ pana ‘‘āhaccapādako nāma mañco aṅge vijjhitvā kato hotī’’ti evaṃ parato pāḷiyaṃyeva (pāci. 131) vutto, tasmā aṭaniyo vijjhitvā tattha pādasikhaṃ pavesetvā upari āṇiṃ datvā katamañco āhaccapādakoti veditabbo. Pīṭhepi eseva nayo. पलंगांमध्ये 'मसारक' म्हणजे पलंगाच्या पायाला छिद्र पाडून त्यात आडव्या पट्ट्या (अटणी) बसवून तयार केलेला पलंग. 'बुन्दिकाबद्ध' म्हणजे आडव्या पट्ट्यांनी पलंगाचे पाय घट्ट बांधून, पलंगाच्या आकारात तयार केलेला पलंग. 'कुळीरपादक' म्हणजे घोडा, शेळी इत्यादींच्या पायांसारखे पाय करून तयार केलेला पलंग. किंवा ज्या पलंगाचे पाय वक्र (वाकडे) असतात, त्यालाही 'कुळीरपादक' असे म्हणतात. 'आहच्चपादक' म्हणजे, पुढे पाळीमध्येच असे म्हटले आहे की: 'आहच्चपादक नावाचा पलंग हा पायांना छिद्र पाडून तयार केला जातो.' म्हणून, आडव्या पट्ट्यांना छिद्र पाडून त्यात पायाचे टोक बसवून, वरून मेख (खिळा) ठोकून तयार केलेला पलंग 'आहच्चपादक' समजावा. पाठाच्या (बैठकीच्या) बाबतीतही हाच नियम आहे. Uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ aññatarāti uṇṇabhisi coḷabhisi vākabhisi tiṇabhisi paṇṇabhisīti imesaṃ pañcannaṃ bhisīnaṃ aññatarā[Pg.150]. Pañca bhisiyoti pañcahi uṇṇādīhi pūritabhisiyo. Tūlagaṇanāya hi etāsaṃ gaṇanā. Tattha uṇṇaggahaṇena na kevalaṃ eḷakalomameva gahitaṃ, ṭhapetvā pana manussalomaṃ yaṃ kiñci kappiyākappiyamaṃsajātīnaṃ pakkhicatuppadānaṃ lomaṃ, sabbaṃ idha uṇṇaggahaṇeneva gahitaṃ, tasmā channaṃ cīvarānaṃ, channaṃ anulomacīvarānañca aññatarena bhisicchaviṃ katvā taṃ sabbaṃ pakkhipitvā bhisiṃ kātuṃ vaṭṭati. Eḷakalomāni pana apakkhipitvā kambalameva catugguṇaṃ vā pañcaguṇaṃ vā pakkhipitvā katāpi uṇṇabhisisaṅkhameva gacchati. Coḷabhisiādīsu yaṃ kiñci navacoḷaṃ vā purāṇacoḷaṃ vā saṃharitvā vā anto pakkhipitvā vā katā coḷabhisi, yaṃ kiñci vākaṃ pakkhipitvā katā vākabhisi, yaṃ kiñci tiṇaṃ pakkhipitvā katā tiṇabhisi, aññatra suddhatamālapattaṃ yaṃ kiñci paṇṇaṃ pakkhipitvā katā paṇṇabhisīti veditabbā. Tamālapattaṃ pana aññena missameva vaṭṭati, suddhaṃ na vaṭṭati. Bhisiyā pamāṇaniyamo natthi, mañcabhisi pīṭhabhisi bhūmattharaṇabhisi caṅkamanabhisi pādapuñchanabhisīti etāsaṃ anurūpato sallakkhetvā attano rucivasena pamāṇaṃ kātabbaṃ. Yaṃ panetaṃ uṇṇādipañcavidhatūlampi bhisiyaṃ vaṭṭati, taṃ masūrakepi vaṭṭatīti kurundiyaṃ vuttaṃ. Tattha masūraketi cammamayabhisiyaṃ. Etena masūrakaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti. ‘उण्णभिसि’ इत्यादी पाच प्रकारच्या गाद्यांपैकी कोणतीही एक, म्हणजे: उण्णभिसि (लोकरीची गादी), चोळभिसि (कापडाची गादी), वाकभिसि (झाडाच्या सालीच्या धाग्यांची गादी), तिणभिसि (गवताची गादी) आणि पण्णभिसि (पानांची गादी) या पाच गाद्यांपैकी कोणतीही एक होय. ‘पाच गाद्या’ म्हणजे लोकरी इत्यादी पाच वस्तूंनी भरलेल्या गाद्या. कारण कापूस किंवा लोकरीच्या मोजणीवरूनच या गाद्यांची मोजणी (आपत्तीची मोजणी) होते. तेथे ‘उण्ण’ (लोकर) या शब्दाने केवळ मेंढीचेच केस घेतले जात नाहीत, तर मानवी केस वगळता, कल्पनीय किंवा अकल्पनीय मांस असलेल्या कोणत्याही पक्षी किंवा चौपाया प्राण्यांचे केस, हे सर्व येथे ‘उण्ण’ या शब्दानेच घेतले जातात. म्हणून, सहा प्रकारच्या चीवरांपैकी किंवा सहा प्रकारच्या अनुलोम चीवरांपैकी कोणत्याही एका कापडाने गादीचे कव्हर (भिसिच्छवि) बनवून, त्यात हे सर्व भरून गादी बनवणे योग्य आहे. परंतु मेंढीचे केस न भरता, केवळ घोंगडीच चार पदरी किंवा पाच पदरी करून आत घातली आणि गादी बनवली, तरी ती लोकरीच्या गादीच्या संख्येतच गणली जाते. चोळभिसि इत्यादींमध्ये, कोणतेही नवीन किंवा जुने कापड घडी करून किंवा आत भरून बनवलेली गादी म्हणजे ‘चोळभिसि’ होय. कोणतेही झाडाच्या सालीचे धागे भरून बनवलेली गादी म्हणजे ‘वाकभिसि’ होय. कोणतेही गवत भरून बनवलेली गादी म्हणजे ‘तिणभिसि’ होय. केवळ शुद्ध तमालपत्राशिवाय इतर कोणतीही पाने भरून बनवलेली गादी म्हणजे ‘पण्णभिसि’ समजावी. तमालपत्र मात्र दुसऱ्या वस्तूमध्ये मिसळूनच वापरणे योग्य आहे, केवळ शुद्ध तमालपत्र वापरणे योग्य नाही. गादीच्या आकाराचा कोणताही निश्चित नियम नाही. पलंगाची गादी, पाठाची गादी, जमिनीवर अंथरण्याची गादी, चंक्रमण करण्याची गादी, पाय पुसण्याची गादी इत्यादींच्या गरजेनुसार विचार करून, स्वतःच्या आवडीनुसार तिचा आकार बनवावा. आणि लोकरी इत्यादी पाच प्रकारचा कापूस जो गादीसाठी योग्य आहे, तो ‘मसूरक’ साठी देखील योग्य आहे, असे कुरुन्दी अट्ठकथेत म्हटले आहे. तेथे ‘मसूरक’ म्हणजे चामड्याची गादी. यावरून मसूरकाचा वापर करणे योग्य आहे, हे सिद्ध होते. Bimbohane tīṇi tūlāni rukkhatūlaṃ latātūlaṃ poṭakītūlanti. Tattha rukkhatūlanti simbalirukkhādīnaṃ yesaṃ kesañci rukkhānaṃ tūlaṃ. Latātūlanti khīravalliādīnaṃ yāsaṃ kāsañci latānaṃ tūlaṃ. Poṭakītūlanti poṭakītiṇādīnaṃ yesaṃ kesañci tiṇajātikānaṃ antamaso ucchunaḷādīnampi tūlaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.297) pana ‘‘poṭakītūlanti erakatiṇatūla’’nti vuttaṃ, etehi tīhi sabbabhūtagāmā saṅgahitā honti. Rukkhavallitiṇajātiyo [Pg.151] hi muñcitvā añño bhūtagāmo nāma natthi, tasmā yassa kassaci bhūtagāmassa tūlaṃ bimbohane vaṭṭati, bhisiṃ pana pāpuṇitvā sabbampetaṃ ‘‘akappiyatūla’’nti vuccati na kevalañca bimbohane etaṃ tūlameva, haṃsamorādīnaṃ sabbasakuṇānaṃ, sīhādīnaṃ sabbacatuppadānañca lomampi vaṭṭati. Piyaṅgupupphabakuḷapupphādi pana yaṃ kiñci pupphaṃ na vaṭṭati. Tamālapattaṃ suddhameva na vaṭṭati, missakaṃ pana vaṭṭati, bhisīnaṃ anuññātaṃ pañcavidhaṃ uṇṇāditūlampi vaṭṭati. Addhakāyikāni pana bimbohanāni na vaṭṭanti. Addhakāyikānīti upaḍḍhakāyappamāṇāni, yesu kaṭito paṭṭhāya yāva sīsaṃ upadahanti ṭhapenti. Sīsappamāṇaṃ pana vaṭṭati, sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ miniyamānaṃ vidatthi ceva caturaṅgulañca hoti, majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti, dīghato pana diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vāti kurundiyaṃ vuttaṃ, ayaṃ sīsappamāṇassa ukkaṭṭhaparicchedo, ito uddhaṃ na vaṭṭati, heṭṭhā pana vaṭṭatīti aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 297) vuttaṃ. Tattha ‘‘tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇāna’’nti pāṭhaṃ upanidhāya bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷakaṃ tikoṇameva karonti ekacce. ‘‘Idañca ṭhānaṃ gaṇṭhiṭṭhāna’’nti vadanti. उशीमध्ये तीन प्रकारचे कापूस वापरले जातात: रुक्खतुल (झाडाचा कापूस), लतातुल (वेलीचा कापूस) आणि पोटकीतुल (गवताचा कापूस). तेथे ‘रुक्खतुल’ म्हणजे सावरीचे झाड इत्यादी कोणत्याही झाडांचा कापूस. ‘लतातुल’ म्हणजे क्षीरवल्ली इत्यादी कोणत्याही वेलींचा कापूस. ‘पोटकीतुल’ म्हणजे पोटकी नावाचे गवत इत्यादी कोणत्याही गवतवर्गीय वनस्पतींचा, अगदी ऊस आणि बोरू इत्यादींचा देखील कापूस. सारत्थदीपनीमध्ये मात्र 'पोटकीतुल म्हणजे एरका नावाच्या गवताचा कापूस' असे म्हटले आहे. या तिन्हींमध्ये सर्व भूतगाम (वनस्पती सृष्टी) समाविष्ट होतात. कारण झाडे, वेली आणि गवतवर्गीय वनस्पती वगळता दुसरा कोणताही भूतगाम नाही. म्हणून, कोणत्याही भूतगामाचा कापूस उशीमध्ये वापरणे योग्य आहे. परंतु गादीच्या बाबतीत मात्र, हे सर्व 'अकल्पनीय कापूस' म्हटले जाते. आणि केवळ उशीमध्ये हा कापूसच नाही, तर हंस, मोर इत्यादी सर्व पक्ष्यांचे आणि सिंह इत्यादी सर्व चौपाया प्राण्यांचे केस देखील वापरणे योग्य आहे. परंतु पियंगूचे फूल, बकुळीचे फूल इत्यादी कोणतेही फूल वापरणे योग्य नाही. तमालपत्र केवळ शुद्ध वापरणे योग्य नाही, परंतु मिश्रित करून वापरणे योग्य आहे. गाद्यांसाठी अनुमत असलेला पाच प्रकारचा लोकरी इत्यादी कापूस देखील योग्य आहे. परंतु अर्ध्या शरीराच्या आकाराच्या उशा योग्य नाहीत. ‘अर्ध्या शरीराच्या आकाराच्या’ म्हणजे शरीराच्या अर्ध्या भागाच्या आकाराच्या उशा, ज्या कमरेपासून डोक्यापर्यंत ठेवल्या जातात. परंतु डोक्याच्या आकाराची (डोक्यापुरती) उशी योग्य आहे. ‘डोक्याच्या आकाराची’ म्हणजे ज्या उशीची रुंदी तीन कोपऱ्यांपैकी दोन कोपऱ्यांमधील अंतर मोजले असता एक वीत आणि चार बोटे असते, मध्यभाग एक मुठ्ठी-रतन असतो, आणि लांबी दीड हात किंवा दोन हात असते, असे कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे. हा डोक्याच्या आकाराच्या उशीचा कमाल आकार आहे, यापेक्षा मोठी उशी योग्य नाही, परंतु यापेक्षा लहान उशी योग्य आहे, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. तेथे 'तीन कोपऱ्यांपैकी दोन कोपऱ्यांचे' या पाठाचा विचार करून, काही आचार्य उशीच्या दोन्ही टोकांना लावायचे कापड त्रिकोणीच बनवतात. 'आणि हे स्थान कठीण (गुंतागुंतीचे) स्थान आहे' असे ते म्हणतात. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.297) pana ‘‘sīsappamāṇaṃ nāma yattha gīvāya saha sakalaṃ sīsaṃ ṭhapetuṃ sakkā, tassa ca muṭṭhiratanaṃ vitthārappamāṇanti dassento ‘vitthārato’tiādimāha. Idañca bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷappamāṇadassanaṃ, tassa vasena bimbohanassa vitthārappamāṇaṃ paricchijjati, taṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā katvā sibbitaṃ yathā koṭito koṭi vitthārato puthulaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanappamāṇaṃ hoti, evaṃ sibbitabbaṃ, ito adhikaṃ na vaṭṭati. Taṃ pana antesu ṭhapitacoḷaṃ koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇaṃ kataṃ [Pg.152] tikaṇṇaṃ hoti, tesu tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ vidatthicaturaṅgulaṃ hoti, majjhaṭṭhānaṃ koṭito koṭiṃ āhacca muṭṭhiratanaṃ hoti, idamassa ukkaṭṭhappamāṇa’’nti vuttattā bimbohanassa ubhosu antesu ṭhapetabbacoḷakaṃ pakatiyāyeva tikaṇṇaṃ na hoti, atha kho koṭiyā koṭiṃ āhacca diguṇakatakāleyeva hoti, tasmā taṃ coḷakaṃ vaṭṭaṃ vā hotu caturassaṃ vā, diguṇaṃ katvā miniyamānaṃ tikaṇṇameva hoti, dvinnañca kaṇṇānaṃ antaraṃ caturaṅgulādhikavidatthimattaṃ hoti, tassa ca coḷakassa majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti, tasseva coḷakassa pamāṇena bimbohanassa majjhaṭṭhānampi muṭṭhiratanaṃ hotīti viññāyatīti. विमतिविनोदनी टीकेमध्ये तर, 'सीसप्पमाण' (डोक्याचे प्रमाण) म्हणजे ज्या ठिकाणी मानेसह संपूर्ण डोके ठेवता येणे शक्य आहे, आणि त्याचे 'मुठ्ठीरतन' (एक हात/मुठीचे माप) हे रुंदीचे प्रमाण आहे, हे दर्शविताना आचार्यांनी 'वित्थारतो' (रुंदीने) इत्यादी म्हटले आहे. आणि हे वचन उशीच्या दोन्ही टोकांवर ठेवावयाच्या कापडाचे प्रमाण दर्शविणारे आहे; त्याच्या आधारे उशीच्या रुंदीचे प्रमाण निश्चित केले जाते. ती उशी गोल किंवा चौकोनी करून शिवली असता, ज्याप्रमाणे एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत रुंदीच्या जाड भागाचे स्थान मुठ्ठीरतन प्रमाणाचे होते, त्याप्रमाणे ती शिवली पाहिजे; यापेक्षा जास्त असणे योग्य नाही. ती उशी टोकांवर ठेवलेल्या कापडाला एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जोडून दुप्पट केली असता त्रिकोणी (तीन कोनांची) होते. त्या तीन कोनांपैकी दोन कोनांमधील अंतर एक वितस्ती (वीत) आणि चार बोटे असते, आणि मध्यभाग एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत जोडून मुठ्ठीरतन प्रमाणाचा होतो. हे त्याचे उत्कृष्ट (कमाल) प्रमाण आहे, असे म्हटल्यामुळे उशीच्या दोन्ही टोकांवर ठेवावयाचे कापड सामान्यतः त्रिकोणी नसते; परंतु टोकाला टोक जोडून दुप्पट केल्यावरच ते त्रिकोणी होते. म्हणून ते कापड गोल असो वा चौकोनी, दुप्पट करून मोजले असता त्रिकोणीच होते, आणि दोन कोनांमधील अंतर चार बोटे अधिक एक वितस्ती एवढे असते. तसेच त्या कापडाचा मध्यभाग मुठ्ठीरतन प्रमाणाचा असतो. त्याच कापडाच्या प्रमाणाने उशीचा मध्यभाग देखील मुठ्ठीरतन प्रमाणाचा होतो, असे जाणावे, असे म्हटले आहे. ‘‘Kambalameva…pe… uṇṇabhisisaṅkhameva gacchatīti sāmaññato vuttattā gonakādiakappiyampi uṇṇamayattharaṇaṃ bhisiyaṃ pakkhipitvā sayituṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Masūraketi cammamayabhisiyaṃ, cammamayaṃ pana bimbohanaṃ tūlapuṇṇampi na vaṭṭatī’’ti ca vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.297) vuttaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.297) pana ‘‘sīsappamāṇanti yattha galavāṭakato paṭṭhāya sabbasīsaṃ upadahanti, taṃ sīsappamāṇaṃ hoti, tañca ukkaṭṭhaparicchedato tiriyaṃ muṭṭhiratanaṃ hotīti dassetuṃ ‘yattha vitthārato tīsu kaṇṇesū’tiādimāha. Majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hotīti bimbohanassa majjhaṭṭhānaṃ tiriyato muṭṭhiratanappamāṇaṃ hotī’’ti vuttaṃ. Arañjaroti bahuudakagaṇhanakā mahācāṭi. Jalaṃ gaṇhituṃ alanti arañjaro, vaṭṭacāṭi viya hutvā thokaṃ dīghamukho majjhe paricchedaṃ dassetvā katoti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyanti ajjhāhārasambandho. 'कंबलमयच...पे... लोकरीच्या गादीच्या संज्ञेतच समाविष्ट होते' असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे, गोनका (मोठी लोकरीची चादर) इत्यादी अकप्पिय (अयोग्य) असलेले लोकरीचे आच्छादन देखील गादीमध्ये घालून त्यावर झोपणे योग्य आहे, असे समजावे. 'मसूरक' म्हणजे चामड्याची गादी होय; परंतु चामड्याची उशी कापसाने भरलेली असली तरीही योग्य नाही, असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. सारत्थदीपनीमध्ये तर, 'सीसप्पमाण' म्हणजे ज्या ठिकाणी कंठापासून (मानेपासून) सुरू करून संपूर्ण डोके टेकवले जाते, ते सीसप्पमाण होते; आणि ते उत्कृष्ट (कमाल) मर्यादेनुसार आडवे मुठ्ठीरतन प्रमाणाचे असते, हे दर्शविण्यासाठी आचार्यांनी 'जिथे रुंदीने तीन कोनांमध्ये...' इत्यादी म्हटले आहे. 'मध्यभाग मुठ्ठीरतन प्रमाणाचा असतो' म्हणजे उशीचा मध्यभाग आडव्या बाजूने मुठ्ठीरतन प्रमाणाचा असतो, असे म्हटले आहे. 'अरंजर' म्हणजे भरपूर पाणी साठवणारा मोठा माठ (घडा) होय. पाणी साठवण्यास समर्थ असल्यामुळे त्याला 'अरंजर' म्हणतात. तो गोल माठाप्रमाणे असून थोडे लांब तोंड असलेला आणि मध्ये विभाग दर्शवून बनवलेली उशी होय, असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. 'हे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे' हा अध्याहार संबंध आहे. Dvisaṅgahāni [Pg.153] dve hontīti dve paṭhamadutiyaavissajjiyāni ‘‘ārāmo ārāmavatthū’’ti ca ‘‘vihāro vihāravatthū’’ti ca vuttadvedvevatthusaṅgahāni honti. Tatiyaṃ avissajjiyaṃ ‘‘mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti vuttacatuvatthusaṅgahaṃ hoti. Catutthaṃ avissajjiyaṃ ‘‘lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohavārako lohakaṭāhaṃ vāsi pharasu kuṭhārī kudālo nikhādana’’nti vuttanavakoṭṭhāsavantaṃ hoti. Pañcamaṃ avissajjiyaṃ ‘‘valli veḷu muñjaṃ pabbajaṃ tiṇaṃ mattikā dārubhaṇḍaṃ mattikābhaṇḍa’’nti vuttaaṭṭhabhedanaṃ aṭṭhapabhedavantaṃ hotīti yojanā. Pañcanimmalalocanoti maṃsacakkhudibbacakkhudhammacakkhubuddhacakkhusamantacakkhūnaṃ vasena nimmalapañcalocano. 'दोन संग्रह असणारे दोन आहेत' म्हणजे पहिले आणि दुसरे अशी दोन अविस्सज्जीय (हस्तांतरित न करता येणारी) द्रव्ये, 'आराम (बाग) आणि आरामाची जमीन' आणि 'विहार आणि विहाराची जमीन' असे दोन-दोन वस्तूंचे संग्रह असणारे आहेत. तिसरे अविस्सज्जीय द्रव्य 'खाट, पाट, गादी आणि उशी' असे चार वस्तूंचा संग्रह असणारे आहे. चौथे अविस्सज्जीय द्रव्य 'तांब्याचा घडा, तांब्याचे भांडे, तांब्याचा लहान तांब्या, तांब्याची कढई, तासणी, कुऱ्हाड, सुरी, कुदळ आणि पहार' असे नऊ भागांचे बनलेले आहे. पाचवे अविस्सज्जीय द्रव्य 'वेल, बांबू, मुंज गवत, पब्बज गवत, साधे गवत, माती, लाकडी वस्तू आणि मातीची भांडी' असे आठ प्रकारांचे म्हणजेच आठ भेद असणारे आहे, असा अन्वय आहे. 'पंचनिम्मललोचन' (पाच निर्मळ डोळे असणारे) म्हणजे मांसचक्षू, दिव्यचक्षू, धम्मचक्षू, बुद्धचक्षू आणि समंतचक्षू यांच्या आधारे निर्मळ पाच चक्षू असणारे (भगवान बुद्ध) होत. Senāsanakkhandhake avissajjiyaṃ kīṭāgirivatthusmiṃ avebhaṅgiyanti ettha ‘‘senāsanakkhandhake gāmakāvāsavatthusmiṃ avissajjiyaṃ kīṭāgirivatthusmiṃ avebhaṅgiya’’nti vattabbaṃ. Kasmā? Dvinnampi vatthūnaṃ senāsanakkhandhake āgatattā. Senāsanakkhandhaketi ayaṃ sāmaññādhāro. Gāmakāvāsavatthusmiṃ kīṭāgirivatthusminti visesādhāro. Ayamattho pāḷiṃ oloketvā paccetabbo. Teneva hi samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 321) ‘‘senāsanakkhandhake’’ti avatvā ‘‘idha’’icceva vuttaṃ, idhāti iminā gāmakāvāsavatthuṃ dasseti, kīṭāgirivatthu pana sarūpato dassitameva. Sāmaññādhāro pana taṃsaṃvaṇṇanābhāvato avuttopi sijjhatīti na vuttoti viññāyati. 'सेनासनक्खंधकामध्ये अविस्सज्जीय आणि कीटागिरी वस्तूंमध्ये अवेभंगीय' या पाठात 'सेनासनक्खंधकामध्ये गामकावास वस्तूंमध्ये अविस्सज्जीय आणि कीटागिरी वस्तूंमध्ये अवेभंगीय' असे म्हणायला हवे होते. का? कारण दोन्ही वस्तूंचा सेनासनक्खंधकामध्ये उल्लेख आला असल्यामुळे. 'सेनासनक्खंधके' हा सामान्य आधार (सामान्य अधिकरण) आहे. 'गामकावासवत्थुस्मिं' आणि 'कीटागिरिवत्थुस्मिं' हा विशेष आधार (विशेष अधिकरण) आहे. हा अर्थ पाळी पाठाचे अवलोकन करून समजून घ्यावा. म्हणूनच समंतपासादिका अट्ठकथेमध्ये 'सेनासनक्खंधके' असे न म्हणता 'इध' (येथे) असेच म्हटले आहे. 'इध' या शब्दाने गामकावास वस्तू दर्शविली आहे, तर कीटागिरी वस्तू प्रत्यक्ष स्वरूपात दर्शविलीच आहे. परंतु सामान्य आधार त्याच्या स्पष्टीकरणाच्या अभावामुळे न सांगताही अर्थ सिद्ध होत असल्यामुळे सांगितलेला नाही, असे जाणावे. 228. Thāvarena ca thāvaraṃ, garubhaṇḍena ca garubhaṇḍanti ettha pañcasu koṭṭhāsesu purimadvayaṃ thāvaraṃ, pacchimattayaṃ garubhaṇḍanti veditabbaṃ. Samakameva detīti ettha ūnakaṃ dentampi vihāravatthusāmantaṃ gahetvā dūrataraṃ dukkhagopaṃ vissajjetuṃ vaṭṭatīti [Pg.154] daṭṭhabbaṃ. Vakkhati hi ‘‘bhikkhūnañce mahagghataraṃ…pe… sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti. Jānāpetvāti bhikkhusaṅghassa jānāpetvā, apaloketvāti attho. Nanu tumhākaṃ bahutaraṃ rukkhāti vattabbanti idaṃ sāmikesu attano bhaṇḍassa mahagghataṃ ajānitvā dentesu taṃ ñatvā theyyacittena gaṇhato avahāro hotīti vuttaṃ. Vihārena vihāro parivattetabboti savatthukena aññesaṃ bhūmiyaṃ katapāsādādinā, avatthukena vā savatthukaṃ parivattetabbaṃ, avatthukaṃ pana avatthukeneva parivattetabbaṃ kevalaṃ pāsādassa bhūmito athāvarattā. Evaṃ thāvaresupi thāvaravibhāgaṃ ñatvāva parivattetabbaṃ. २२८. 'स्थावराने स्थावर आणि गरूभांडने गरूभांड' या पाठात पाच भागांपैकी पहिले दोन भाग 'स्थावर' आहेत आणि शेवटचे तीन भाग 'गरूभांड' आहेत, असे जाणावे. 'समानच देतो' या पाठात कमी मूल्य असणारे देत असले तरीही विहाराच्या जमिनीच्या जवळची जमीन घेऊन दूरवर असलेली आणि कष्टाने रक्षण करावी लागणारी जमीन सोडून देणे योग्य आहे, असे समजावे. कारण पुढे म्हटले जाईल की - 'जर भिक्खूंना अधिक मूल्यवान...पे... स्वीकारणे योग्य आहे.' 'जानापेत्वा' म्हणजे भिक्खू संघाला कळवून, 'अपलोकेत्वा' म्हणजे विचारून (अनुमती घेऊन), असा अर्थ आहे. 'तुमच्याकडे भरपूर झाडे आहेत ना, असे म्हणावे' हे वचन मालकांनी आपल्या वस्तूचे अधिक मूल्य न जाणता ती दिली असता, ती गोष्ट जाणून चोरीच्या भावनेने घेणाऱ्या भिक्खूला चोरीचा दोष लागतो, असे सांगण्यासाठी म्हटले आहे. 'विहाराने विहार बदलावा' म्हणजे जमिनीसह असलेल्या विहाराशी इतरांच्या जमिनीवर बांधलेल्या प्रासादादी (इमारती) असलेल्या किंवा जमिनीशिवाय असलेल्या विहाराशी जमिनीसह असलेला विहार बदलावा. परंतु जमिनीशिवाय असलेला विहार जमिनीशिवाय असलेल्या विहाराशीच बदलावा, कारण केवळ प्रासाद (इमारत) हा जमिनीपासून वेगळा केल्यास अस्थावर होतो. याप्रमाणे स्थावर वस्तूंमध्ये देखील स्थावराचा विभाग जाणूनच अदलाबदल करावी. ‘‘Kappiyamañcā sampaṭicchitabbāti iminā suvaṇṇādivicittaṃ akappiyamañcaṃ ‘saṅghassā’ti vuttepi sampaṭicchituṃ na vaṭṭatīti dasseti. ‘Vihārassa demā’ti vutte saṅghassa vaṭṭati, na puggalassa khettādi viyāti daṭṭhabba’’nti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.321) vuttaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷvagga 3.321) pana ‘‘kappiyamañcā sampaṭicchitabbāti ‘saṅghassa demā’ti dinnaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana ‘vihārassa demā’ti vadanti, suvaṇṇarajatamayādiakappiyamañcepi sampaṭicchituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Na kevalaṃ…pe… parivattetuṃ vaṭṭantīti iminā athāvarena thāvarampi athāvarampi parivattetuṃ vaṭṭatīti dasseti. Thāvarena athāvarameva hi parivattetuṃ na vaṭṭati. ‘‘Akappiyaṃ vā mahagghaṃ kappiyaṃ vāti ettha akappiyaṃ nāma suvaṇṇamayamañcādi akappiyabhisibimbohanāni ca. Mahagghaṃ kappiyaṃ nāma dantamayamañcādi, pāvārādikappiyaattharaṇādīni cā’’ti sāratthadīpaniyaṃ vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ pana ‘‘akappiyaṃ vāti āsandiādi, pamāṇātikkantaṃ bimbohanādi ca. Mahagghaṃ kappiyaṃ vāti suvaṇṇādivicittaṃ kappiyavohārena dinna’’nti vuttaṃ. 'कप्पिय (योग्य) खाटा स्वीकारल्या पाहिजेत' या पाठाने सोन्या-चांदीने सुशोभित केलेली अकप्पिय (अयोग्य) खाट 'संघाला देतो' असे म्हटले तरीही स्वीकारणे योग्य नाही, हे दर्शविले आहे. 'विहाराला देतो' असे म्हटले असता संघासाठी ते स्वीकारणे योग्य आहे, शेत इत्यादींप्रमाणे वैयक्तिक भिक्खूसाठी योग्य नाही, असे समजावे, असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. सारत्थदीपनीमध्ये तर, 'कप्पिय खाटा स्वीकारल्या पाहिजेत' हे वचन 'संघाला देतो' असे म्हणून दिलेल्या दानाचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. परंतु जर ते 'विहाराला देतो' असे म्हणतात, तर सोन्या-चांदीची बनलेली अकप्पिय खाट देखील स्वीकारणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. 'केवळ...पे... बदलणे योग्य आहे' या पाठाने अस्थावर वस्तूने स्थावर किंवा अस्थावर वस्तू देखील बदलणे योग्य आहे, हे दर्शविले आहे. कारण स्थावर वस्तूने केवळ अस्थावर वस्तू बदलणे योग्य नाही. 'अकप्पिय किंवा मौल्यवान कप्पिय' या पाठात 'अकप्पिय' म्हणजे सोन्याची खाट इत्यादी आणि अकप्पिय गाद्या व उशा होत. 'मौल्यवान कप्पिय' म्हणजे हस्तिदंताची खाट इत्यादी आणि पावार (दुपट्टा/शाल) इत्यादी कप्पिय आच्छादने होत, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. तर विमतिविनोदनीमध्ये 'अकप्पिय' म्हणजे लांब पायांची आसंदी (खुर्ची) इत्यादी आणि प्रमाणाबाहेर असणारी उशी इत्यादी होय; 'मौल्यवान कप्पिय' म्हणजे सोन्या-चांदीने सुशोभित केलेली, परंतु कप्पिय व्यवहाराने दिलेली वस्तू होय, असे म्हटले आहे. 229. ‘‘Kāḷaloha [Pg.155] …pe… bhājetabbo’’ti vuttattā vaṭṭakaṃsalohamayampi bhājanaṃ puggalikampi sampaṭicchitumpi pariharitumpi vaṭṭati puggalānaṃ pariharitabbasseva bhājetabbattāti vadanti, taṃ upari ‘‘kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭatī’’tiādikena mahāpaccarivacanena virujjhati. Imassa hi ‘‘vaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādaggaṇhanako bhājetabbo’’ti vuttassa mahāaṭṭhakathāvacanassa paṭikkhepāya taṃ mahāpaccarivacanaṃ pacchā dassitaṃ, tasmā vaṭṭalohakaṃsalohamayaṃ yaṃ kiñci pādaggaṇhanakavārakampi upādāya abhājanīyameva, gihīhi dīyamānampi puggalassa sampaṭicchitumpi na vaṭṭati. Pārihāriyaṃ na vaṭṭatīti pattādiparikkhāraṃ viya sayameva paṭisāmetvā paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Gihisantakaṃ viya ārāmikādayo ce sayameva gopetvā viniyogakāle ānetvā paṭidenti, paribhuñjituṃ vaṭṭati, ‘‘paṭisāmetvā bhikkhūnaṃ dethā’’ti vattumpi vaṭṭatīti. २२९. 'काळे लोखंड...पे... वाटणी करावी' असे म्हटल्यामुळे गोल काशाचे (कांस्य) किंवा तांब्याचे भांडे देखील वैयक्तिक असले तरीही स्वीकारणे आणि वापरणे योग्य आहे, कारण व्यक्तींनी वापरण्याच्या वस्तूंचीच वाटणी केली पाहिजे, असे काही आचार्य म्हणतात. परंतु ते पुढे दिलेल्या 'काशाचे किंवा गोल तांब्याचे भांडे संघाच्या उपयोगासाठी किंवा गृहस्थांनी बनवलेले असल्यास योग्य आहे' इत्यादी महापच्चरीच्या वचनाशी विसंगत (विरुद्ध) आहे. कारण या 'गोल तांब्याचे किंवा काशाचे भांडे कोणाकडूनही बनवलेले असो, सिंहलद्वीपामध्ये (श्रीलंकेत) एक पाद (माप) पाणी मावणारे भांडे वाटणीस योग्य आहे' या महाअट्ठकथेच्या वचनाचे खंडन करण्यासाठी ते महापच्चरीचे वचन नंतर दर्शविले आहे. म्हणून गोल तांब्याचे किंवा काशाचे बनलेले कोणतेही एक पाद पाणी मावणारे लहान भांडे देखील गृहीत धरून, ते न वाटण्याजोगेच (अविभाज्य) आहे; गृहस्थांनी दिले तरीही वैयक्तिक भिक्खूने ते स्वीकारणे योग्य नाही. 'वापरणे योग्य नाही' म्हणजे भिक्षापात्रादी परिष्कारांप्रमाणे स्वतःच ते आवरून ठेवून वापरणे योग्य नाही. जर गृहस्थांच्या मालकीच्या वस्तूंप्रमाणे आरामाचे सेवक इत्यादी स्वतःच त्याचे रक्षण करून वापराच्या वेळी आणून देतात, तर ते वापरणे योग्य आहे. 'ते आवरून ठेवून भिक्खूंना द्या' असे म्हणणे देखील योग्य आहे. Paṇṇasūci nāma lekhanīti vadanti. Attanā laddhānipītiādinā paṭiggahaṇe doso natthi, pariharitvā paribhogova āpattikaroti dasseti. Yathā cettha, evaṃ upari bhājanīyavāsiādīsu attano santakesupi. 'पण्णसूचि' म्हणजे लेखणी (लिहिण्याचे साधन) असे म्हणतात. 'स्वतःला मिळालेले देखील...' इत्यादी वचनाने ते स्वीकारण्यात दोष नाही, परंतु स्वतःजवळ ठेवून वापरणेच आपत्तीकारक (दोषयुक्त) ठरते, हे दर्शविले आहे. ज्याप्रमाणे येथे आहे, त्याचप्रमाणे पुढे येणाऱ्या वाटणीस योग्य असलेल्या तासणी (वासि) इत्यादी स्वतःच्या मालकीच्या वस्तूंबाबतही जाणावे. Anāmāsampīti suvaṇṇādimayampi, sabbaṃ taṃ āmasitvā paribhuñjituṃ vaṭṭati. 'अनामास' (स्पर्श न करण्याजोगे) म्हणजे सोन्या-चांदीचे बनलेले असले तरीही, ते सर्व स्पर्श करून वापरणे योग्य आहे. Upakkhareti upakaraṇe. Sikharaṃ nāma yena paribbhamantā chindanti. Pattabandhako nāma pattassa gaṇṭhiādikārako. ‘‘Paṭimānaṃ suvaṇṇādipattakārako’’tipi vadanti. 'उपरक्खर' म्हणजे उपकरणे (साधने) होत. 'शिखर' म्हणजे ज्याच्या साहाय्याने फिरवून कापतात (करवत किंवा फिरवून कापण्याचे साधन). 'पत्तबंधक' म्हणजे पात्राला गाठ इत्यादी मारणारा (पात्र बांधणारा). 'पटीमान म्हणजे सोने इत्यादींचे पात्र बनवणारा' असेही म्हणतात. ‘‘Aḍḍhabāhūti kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭa’’nti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Aḍḍhabāhu nāma vidatthicaturaṅgulantipi vadantī’’ti [Pg.156] sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 2.321) vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. cūḷavagga 321) ‘‘aḍḍhabāhūti kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭanti likhita’’nti vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.321) pana ‘‘aḍḍhabāhuppamāṇā nāma aḍḍhabāhumattā, aḍḍhabyāmamattātipi vadantī’’ti vuttaṃ. Yottānīti cammarajjukā. Tatthajātakāti saṅghikabhūmiyaṃ jātā. 'अड्ढबाहू म्हणजे कोपरापासून खांद्यापर्यंत' असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. 'अड्ढबाहू म्हणजे एक वितस्ती (वीत) आणि चार बोटे असेही म्हणतात' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये देखील 'अड्ढबाहू म्हणजे कोपरापासून खांद्यापर्यंत असे लिहिले आहे' असे म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये 'अड्ढबाहू प्रमाण म्हणजे अर्ध्या हाताचे माप, काही जण याला अर्धा व्याम (दोन हातांचे पसरलेले माप) असेही म्हणतात' असे म्हटले आहे. 'योत्तानि' म्हणजे चामड्याच्या दोऱ्या होत. 'तत्थजातका' म्हणजे संघाच्या जमिनीवर उगवलेले (झाडे इत्यादी) होत. ‘‘Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattoti dīghaso aṭṭhaṅgulamatto pariṇāhato paṇṇasūcidaṇḍamatto’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī.. Cūḷavagga 3.321) vimativinodaniyaṃ pana (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.321) ‘‘aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattoti saradaṇḍādisūciākāratanudaṇḍakamattopī’’ti vuttaṃ. Aṭṭhaṅgulappamāṇoti dīghato aṭṭhaṅgulappamāṇo. Rittapotthakopīti alikhitapotthakopi, idañca paṇṇappasaṅgena vuttaṃ. 'अट्ठंगुलसूचिदंडमत्त म्हणजे लांबीने आठ बोटे आणि गोलाईने कण्या (लेखणी) च्या दांड्याएवढे' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये 'अट्ठंगुलसूचिदंडमत्त म्हणजे बाणाच्या दांड्यासारख्या सुईच्या आकाराचा बारीक दांडा' असे म्हटले आहे. 'अट्ठंगुलप्पमाण' म्हणजे लांबीने आठ बोटे प्रमाणाचा. 'रित्तपोत्थक' म्हणजे काहीही न लिहिलेले कोरे पुस्तक (ताडपत्रांचे पुस्तक) होय, आणि हे पानांच्या (ताडपत्रांच्या) संदर्भाने म्हटले आहे. Āsandikoti caturassapīṭhaṃ vuccati ‘‘uccakampi āsandika’’nti (cūḷava. 297) vacanato. Ekatobhāgena dīghapīṭhameva hi aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭati, caturassāsandiko pana pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti veditabbo. Sattaṅgo nāma tīsu disāsu apassayaṃ katvā katamañco, ayampi pamāṇātikkantopi vaṭṭati. Bhaddapīṭhanti vettamayaṃ pīṭhaṃ vuccati. Pīṭhikāti pilotikabandhaṃ pīṭhameva. Eḷakapādapīṭhaṃ nāma dārupaṭikāya uparipāde ṭhapetvā bhojanaphalakaṃ viya katapīṭhaṃ vuccati. Āmaṇḍakavaṇṭakapīṭhaṃ nāma āmalakākārena yojitabahaupādapīṭhaṃ. Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatapīṭhāni. Dārumayaṃ pana sabbampi pīṭhaṃ vaṭṭati. आसंदी म्हणजे चौकोनी पीठ (आसन) होय, कारण 'उंच असले तरी त्याला आसंदी म्हणतात' असे वचन आहे. एका बाजूने लांब असलेले आणि आठ अंगुळे पाय असलेले पीठ योग्य आहे; परंतु चौकोनी आसंदी प्रमाणाबाहेर असली तरीही ती योग्य आहे, असे समजावे. 'सत्तंग' (सप्तांग) म्हणजे तीन बाजूंनी टेकण्यासाठी पाठीचा भाग तयार करून बनवलेला मंच (खाट) होय; हा देखील प्रमाणाबाहेर असला तरी योग्य आहे. 'भद्दपीठ' (भद्रपीठ) म्हणजे वेताचे बनवलेले पीठ होय. 'पीठिका' म्हणजे कापडाच्या पट्ट्यांनी विणलेले पीठच होय. 'एळकपादपीठ' म्हणजे लाकडी पाटीवर वरचे पाय ठेवून जेवणाच्या पाटासारखे बनवलेले पीठ होय. 'आमंडकवंटकपीठ' म्हणजे आवळ्याच्या आकाराचे अनेक पाय जोडलेले पीठ होय. ही सर्व प्रथम पाळीमध्ये आलेली पीठे आहेत. लाकडाचे बनवलेले सर्वच पीठ योग्य आहे. ‘‘Ghaṭṭanaphalakaṃ nāma yattha ṭhapetvā rajitacīvaraṃ hatthena ghaṭṭenti. Ghaṭṭanamuggaro nāma anuvātādighaṭṭanatthaṃ katoti vadantī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.321) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.321) ‘‘ghaṭṭanaphalakaṃ ghaṭṭanamuggaroti idaṃ rajitacīvaraṃ ekasmiṃ maṭṭhe daṇḍamuggare [Pg.157] veṭhetvā ekassa maṭṭhaphalakassa upari ṭhapetvā upari aparena maṭṭhaphalakena nikkujjitvā eko upari akkamitvā tiṭṭhati, dve janā upariphalakaṃ dvīsu koṭīsu gahetvā aparāparaṃ ākaḍḍhanavikaḍḍhanaṃ karonti, etaṃ sandhāya vuttaṃ. Hatthe ṭhapāpetvā hatthena paharaṇaṃ pana niṭṭhitarajanassa cīvarassa allakāle kātabbaṃ, idaṃ pana phalakamuggarehi ghaṭṭanaṃ sukkhakāle thaddhabhāvavimocanatthanti daṭṭhabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Ambaṇanti phalakehi pokkharaṇīsadisakatapānīyabhājanaṃ. Rajanadoṇīti yattha pakkarajanaṃ ākiritvā ṭhapentī’’ti sāratthadīpaniyaṃ. Vimativinodaniyaṃ pana ‘‘ambaṇanti ekadoṇikanāvāphalakehi pokkharaṇīsadisaṃ kataṃ. Pānīyabhājanantipi vadanti. Rajanadoṇīti ekadārunāva kataṃ rajanabhājanaṃ. Udakadoṇīti ekadārunāva kataṃ udakabhājana’’nti vuttaṃ. “घट्टनफलक म्हणजे ज्या पाटावर रंगवलेले चीवर ठेवून हाताने घासतात. घट्टनमुग्गर म्हणजे काठ इत्यादी घासण्यासाठी बनवलेला सोटा, असे आचार्य म्हणतात,” असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की, “घट्टनफलक आणि घट्टनमुग्गर म्हणजे रंगवलेले चीवर एका गुळगुळीत लाकडी सोट्याभोवती गुंडाळून, एका गुळगुळीत पाटावर ठेवून, त्यावर दुसरा गुळगुळीत पाट उपडा ठेवून, एक माणूस त्यावर उभा राहतो. दोन माणसे वरच्या पाटाची दोन्ही टोके धरून मागे-पुढे ओढतात. हे लक्षात घेऊन हे म्हटले आहे. हातावर ठेवून हाताने ठोकणे हे रंगवण्याचे काम पूर्ण झालेल्या चीवराच्या ओल्या अवस्थेत करावे; तर पाट आणि सोट्याने घासणे हे सुकलेल्या अवस्थेत त्याचा कडकपणा दूर करण्यासाठी करावे, असे समजावे.” “अंबण म्हणजे लाकडी पाट्यांनी तलावासारखे बनवलेले पिण्याच्या पाण्याचे भांडे होय. रजनदोणी म्हणजे ज्यामध्ये शिजवलेला रंग ओतून ठेवतात,” असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की, “अंबण म्हणजे एकाच द्रोणासारख्या नौकेच्या पाटांनी तलावासारखे बनवलेले भांडे होय. याला पिण्याचे पाण्याचे भांडे असेही म्हणतात. रजनदोणी म्हणजे एकाच लाकडापासून नौकेसारखे बनवलेले रंगवण्याचे भांडे होय. उदकदोणी म्हणजे एकाच लाकडापासून नौकेसारखे बनवलेले पाण्याचे भांडे होय.” ‘‘Bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. Paccattharaṇagatikanti iminā mañcapīṭhepi attharituṃ vaṭṭatīti dīpeti. Pāvārādipaccattharaṇampi garubhaṇḍanti eke. Noti apare, vīmaṃsitvā gahetabba’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.321) vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 321) pana ‘‘daṇḍamuggaro nāma ‘yena rajitacīvaraṃ pothenti, tampi garubhaṇḍamevā’ti vuttattā, ‘paccattharaṇagatika’nti vuttattā ca api-saddena pāvārādipaccattharaṇaṃ sabbaṃ garubhaṇḍamevāti vadanti. Eteneva suttena aññathā atthaṃ vatvā pāvārādipaccattharaṇaṃ na garubhaṇḍaṃ, bhājanīyameva, senāsanatthāya dinnapaccattharaṇameva garubhaṇḍanti vadanti. Upaparikkhitabba’’nti vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.321) pana ‘‘bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti akappiyacammaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha bhūmattharaṇasaṅkhepena sayitumpi vaṭṭatiyeva. Paccattharaṇagatikanti iminā mañcādīsu [Pg.158] attharitabbaṃ mahācammaṃ eḷakacammaṃ nāmāti dassetī’’ti vuttaṃ. Chattamuṭṭhipaṇṇanti tālapaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Pattakaṭāhanti pattapacanakaṭāhaṃ. Gaṇṭhikāti cīvaragaṇṭhikā. Vidhoti kāyabandhanavidho. “जमिनीवर अंथरूण म्हणून वापरणे योग्य आहे, हे अकप्पिय (अकल्प्य) चामड्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'पच्चत्थरणगतिक' (अंथरूणासारखे) या शब्दाने मंच आणि पीठावरही ते अंथरण्यास योग्य आहे, हे दर्शवले आहे. 'पावार (कंबली) इत्यादी अंथरूण देखील गरुभंड आहे' असे काही आचार्य म्हणतात. 'नाही' असे इतर म्हणतात; याचा विचार करून स्वीकार करावा,” असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे की, “घट्टनमुग्गर म्हणजे 'ज्याने रंगवलेले चीवर ठोकतात, ते देखील गरुभंडच आहे' असे म्हटल्यामुळे, आणि 'पच्चत्थरणगतिक' असे म्हटल्यामुळे, 'अपि' (देखील) या शब्दाने पावार इत्यादी सर्व अंथरूण गरुभंडच आहे, असे आचार्य म्हणतात. याच सूत्राचा दुसरा अर्थ लावून काही आचार्य म्हणतात की, पावार इत्यादी अंथरूण गरुभंड नाही, तर ते भाजनीय (वाटप करण्यायोग्य) आहे; केवळ सेनासनासाठी दिलेले अंथरूणच गरुभंड आहे. याचे परीक्षण केले पाहिजे.” परंतु विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की, “जमिनीवर अंथरूण म्हणून वापरणे योग्य आहे, हे अकप्पिय चामड्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. तेथे जमिनीवर अंथरण्याच्या निमित्ताने त्यावर झोपणे देखील योग्यच आहे. 'पच्चत्थरणगतिक' या शब्दाने मंचादींवर अंथरावयाचे मोठे चामडे म्हणजे 'एळकचम्म' (मेंढ्याचे चामडे) होय, हे दर्शवले आहे.” 'छत्तमुट्ठिपण्ण' हे ताडाच्या पानाच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'पत्तकटाहा' म्हणजे भिक्षापात्र भाजण्याची कढई होय. 'गंठिका' म्हणजे चीवराची गाठ (बटण) होय. 'विधो' म्हणजे कायबंधनाचा आकडा होय. Idāni vinayatthamañjūsāyaṃ (kaṅkhā. abhi. ṭī. dubbalasikkhāpadavaṇṇanā) āgatanayo vuccate – ārāmo nāma pupphārāmo vā phalārāmo vā. Ārāmavatthu nāma tesaṃyeva ārāmānaṃ atthāya paricchinditvā ṭhapitokāso. Tesu vā ārāmesu vinaṭṭhesu tesaṃ porāṇakabhūmibhāgo. Vihāro nāma yaṃ kiñci pāsādādisenāsanaṃ. Vihāravatthu nāma tassa patiṭṭhānokāso. Mañco nāma masārako bundikābaddho kuḷīrapādako āhaccapādakoti imesaṃ pubbe vuttānaṃ catunnaṃ mañcānaṃ aññataro. Pīṭhaṃ nāma masārakādīnaṃyeva catunnaṃ pīṭhānaṃ aññataraṃ. Bhisi nāma uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ bhisīnaṃ aññataraṃ. Bimbohanaṃ nāma rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlānaṃ aññatarena puṇṇaṃ. Lohakumbhī nāma kāḷalohena vā tambalohena vā yena kenaci katakumbhī. Lohabhāṇakādīsupi eseva nayo. Ettha pana bhāṇakanti arañjaro vuccati. Vārakoti ghaṭo. Kaṭāhaṃ kaṭāhameva. Vāsiādīsu valliādīsu ca duviññeyyaṃ nāma natthi…pe…. आता 'विनयत्थमंजूषा' मध्ये आलेली पद्धत सांगितली जात आहे – 'आराम' म्हणजे फुलांची बाग किंवा फळांची बाग होय. 'आरामवस्तू' म्हणजे त्याच आरामांच्या उपयोगासाठी निश्चित करून ठेवलेली जागा होय; किंवा ते आराम नष्ट झाल्यावर त्यांची जुनी जमीन होय. 'विहार' म्हणजे प्रासाद इत्यादी कोणतेही सेनासन (राहण्याचे ठिकाण) होय. 'विहारवस्तू' म्हणजे तो विहार बांधण्याची जागा होय. 'मंच' (खाट) म्हणजे पूर्वी सांगितलेल्या चार मंचांपैकी – मसारक, बुंदिकाबद्ध, कुळीरपादक किंवा आहच्चपादक – कोणताही एक होय. 'पीठ' म्हणजे मसारक इत्यादी चार पीठांपैकी कोणतेही एक होय. 'भिसी' (गादी) म्हणजे लोकरीची गादी इत्यादी पाच प्रकारच्या गाद्यांपैकी कोणतीही एक होय. 'बिम्बोहन' (उशी) म्हणजे झाडाचा कापूस, वेलीचा कापूस किंवा पोतकी कापूस यांपैकी कोणत्याही एका कापसाने भरलेली उशी होय. 'लोहकुंभी' म्हणजे काळ्या तांब्याने (लोखंडाने) किंवा तांब्याने किंवा इतर कोणत्याही धातूने बनवलेला घडा होय. लोखंडी भांडी इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. येथे 'भाणक' म्हणजे पाण्याचा मोठा माठ होय. 'वारक' म्हणजे घडा होय. 'कटाह' म्हणजे कढईच होय. वासी (कुऱ्हाड) इत्यादी आणि वेली इत्यादींच्या बाबतीत समजण्यास कठीण असे काही नाही... इत्यादी. Tattha thāvarena thāvaranti vihāravihāravatthunā ārāmaārāmavatthuṃ vihāravihāravatthuṃ. Itarenāti athāvarena, pacchimarāsittayenāti vuttaṃ hoti. Akappiyenāti suvaṇṇamayamañcādinā ceva akappiyabhisibimbohanehi ca. Mahagghakappiyenāti dantamayamañcādinā ceva pāvārādinā ca. Itaranti athāvaraṃ. Kappiyaparivattanena parivattetunti yathā akappiyaṃ na hoti, evaṃ parivattetuṃ…pe… evaṃ [Pg.159] tāva thāvarena thāvaraparivattanaṃ veditabbaṃ. Itarena itaraparivattane pana mañcapīṭhaṃ mahantaṃ vā hotu, khuddakaṃ vā, antamaso caturaṅgulapādakaṃ gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hoti…pe… satagghanakena vā sahassagghanakena vā mañcena aññaṃ mañcasatampi labhati, parivattetvā gahetabbaṃ. Na kevalaṃ mañcena mañcoyeva, ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthupīṭhabhisibimbohanānipi parivattetuṃ vaṭṭanti. Esa nayo pīṭhabhisibimbohanesupi. तेथे “स्थावराने स्थावर” म्हणजे विहाराने आणि विहारवस्तूने आरामाची व आरामवस्तूची किंवा विहाराची व विहारवस्तूची अदलाबदल करणे होय. “इतराने” म्हणजे अस्थावराने (जंगम वस्तूने), जे शेवटचे तीन समूह आहेत, त्यांच्याशी अदलाबदल करणे असा अर्थ होतो. “अकप्पिय” (अकल्प्य) वस्तूने म्हणजे सोन्याच्या मंचादींनी आणि अकल्प्य गाद्या-उशांनी. “मौल्यवान कप्पिय” वस्तूने म्हणजे हस्तिदंताच्या मंचादींनी आणि पावार इत्यादींनी. “इतर” म्हणजे अस्थावर वस्तू होय. कप्पिय पद्धतीने अदलाबदल करणे म्हणजे जसे ते अकप्पिय होणार नाही, अशा प्रकारे अदलाबदल करणे... इत्यादी. अशा प्रकारे प्रथम स्थावराची स्थावराशी अदलाबदल समजावी. परंतु “इतराची इतराशी अदलाबदल” करण्याच्या बाबतीत, मंच किंवा पीठ मोठे असो वा लहान, अगदी गावातील मुलांनी धुळीच्या घरात खेळताना बनवलेला चार अंगुळे पायाचा मंच असला तरीही, तो संघाला दान दिल्यापासून गरुभंड होतो... इत्यादी. शंभर किंवा हजार किमतीच्या एका मंचाच्या बदल्यात इतर शंभर मंच मिळत असतील, तर अदलाबदल करून ते घ्यावेत. केवळ मंचाच्या बदल्यात मंचच नव्हे, तर आराम, आरामवस्तू, विहार, विहारवस्तू, पीठ, गादी आणि उशी यांचीही अदलाबदल करणे योग्य आहे. हाच नियम पीठ, गादी आणि उशी यांच्या बाबतीतही लागू होतो. Kāḷalohatambalohakaṃsalohavaṭṭalohānanti ettha kaṃsalohaṃ vaṭṭalohañca kittimalohaṃ. Tīṇi hi kittimalohāni kaṃsalohaṃ vaṭṭalohaṃ hārakūṭanti. Tattha tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ. Sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ. Rasatambe missetvā kataṃ hārakūṭaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘kaṃsalohaṃ vaṭṭalohañca kittimaloha’’nti. Tato atirekanti tato atirekagaṇhanako. Sārakoti majjhe makuḷaṃ dassetvā mukhavaṭṭivitthataṃ katvā piṭṭhito nāmetvā kātabbaṃ ekaṃ bhājanaṃ. Sarāvantipi vadanti. Ādi-saddena kañcanakādīnaṃ gihiupakaraṇānaṃ gahaṇaṃ. Tāni hi khuddakānipi garubhaṇḍāneva gihiupakaraṇattā. Pi-saddena pageva mahantānīti dasseti, imāni pana bhājanīyāni bhikkhupakaraṇattāti adhippāyo. Yathā ca etāni, evaṃ kuṇḍikāpi bhājanīyā. Vakkhati hi ‘‘yathā ca mattikābhaṇḍe, evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatī’’ti. Saṅghikaparibhogenāti āgantukānaṃ vuḍḍhatarānaṃ datvā paribhogena. Gihivikaṭāti gihīhi vikatā paññattā, attano vā santakakaraṇena virūpaṃ katā. Puggalikaparibhogena na vaṭṭatīti āgantukānaṃ adatvā attano santakaṃ viya gahetvā [Pg.160] paribhuñjituṃ na vaṭṭati. Pipphalikoti kattari. Ārakaṇṭakaṃ sūcivedhakaṃ. Tāḷaṃ yantaṃ. Kattarayaṭṭhivedhako kattarayaṭṭhivalayaṃ. Yathā tathā ghanakataṃ lohanti lohavaṭṭi lohaguḷo lohapiṇḍi lohacakkalikanti evaṃ ghanakataṃ lohaṃ. Khīrapāsāṇamayānīti mudukakhīravaṇṇapāsāṇamayāni. “काळे लोह, तांबे, कांस्यलोह आणि वट्टलोह” यामध्ये कांस्यलोह आणि वट्टलोह हे कृत्रिम लोह (मिश्रधातू) आहेत. तीन कृत्रिम लोह आहेत: कांस्यलोह, वट्टलोह आणि हारकूट. तेथे कथील आणि तांबे मिसळून बनवलेले ते कांस्यलोह होय. शिसे आणि तांबे मिसळून बनवलेले ते वट्टलोह होय. पारा (किंवा जस्त) आणि तांबे मिसळून बनवलेले ते हारकूट होय. म्हणूनच म्हटले आहे – “कांस्यलोह आणि वट्टलोह हे कृत्रिम लोह आहेत.” “त्यापेक्षा जास्त” म्हणजे त्या प्रमाणापेक्षा जास्त असलेले गरुभंड होय. 'सारक' म्हणजे मध्ये कळीसारखा भाग दाखवून, काठ रुंद करून, मागच्या बाजूने वाकवून बनवलेले एक भांडे होय. याला 'सराव' असेही म्हणतात. 'आदि' शब्दाने सोन्याचे इत्यादी गृहस्थांचे उपयोगी साहित्य घेतले जाते. कारण ती लहान असली तरी गृहस्थांचे साहित्य असल्यामुळे गरुभंडच आहेत. 'अपि' (देखील) शब्दाने मोठी भांडी तर गरुभंड असणारच, हे दर्शवले आहे; परंतु ही भांडी भिक्खूंचे साहित्य असल्यामुळे भाजनीय (वाटप करण्यायोग्य) आहेत, असा अभिप्राय समजावा. आणि जशी ही भांडी, तशीच कुंडिका (कमंडलू) देखील भाजनीय आहे. कारण पुढे म्हटले जाईल – “जसे मातीच्या भांड्यांच्या बाबतीत, तसेच धातूच्या भांड्यांच्या बाबतीतही कुंडिका भाजनीय भागातच समाविष्ट होते.” “सांघिक उपभोगाने” म्हणजे बाहेरून आलेल्या ज्येष्ठ भिक्खूंना देऊन उपभोग घेणे होय. 'गिहिविकट' म्हणजे गृहस्थांनी विशेष प्रकारे बनवलेले किंवा स्वतःच्या मालकीचे करण्यासाठी त्याचे रूप बदललेले होय. “वैयक्तिक उपभोगाने योग्य नाही” म्हणजे बाहेरून आलेल्या भिक्खूंना न देता, स्वतःच्या मालकीचे असल्यासारखे घेऊन उपभोगणे योग्य नाही. 'पिप्पलिक' म्हणजे कात्री होय. 'आरकंटक' म्हणजे सुईचे छिद्र पाडणारे साधन होय. 'ताळ' म्हणजे यंत्र (कुलूप) होय. 'कत्तरयट्ठिवल्य' म्हणजे कात्रीच्या दांड्याचे कडे होय. “जसे तसे घट्ट केलेले लोह” म्हणजे लोहपट्टी, लोहगोळा, लोहपिंड, लोहचक्रिका इत्यादी प्रकारे घट्ट केलेले लोह होय. 'खीरपाषाणमयी' म्हणजे मऊ, दुधासारख्या पांढऱ्या रंगाच्या दगडापासून बनवलेली भांडी होय. Gihivikaṭānipi na vaṭṭanti anāmāsattā. Pi-saddena pageva saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena vāti dasseti. Senāsanaparibhogo pana sabbakappiyo, tasmā jātarūpādimayā sabbāpi senāsanaparikkhārā āmāsā. Tenāha ‘‘senāsanaparibhoge panā’’tiādi. गृहस्थांनी विशेष प्रकारे बनवलेली भांडी देखील स्पर्श न करण्यायोग्य असल्यामुळे योग्य नाहीत. 'अपि' (देखील) शब्दाने हे दर्शवले आहे की, सांघिक उपभोगाने किंवा वैयक्तिक उपभोगाने ती मुळीच योग्य नाहीत. परंतु सेनासनाचा (विहाराचा) उपभोग सर्व प्रकारे कप्पिय (योग्य) आहे; म्हणून सोने-चांदी इत्यादींनी बनवलेले सर्वच सेनासनाचे साहित्य स्पर्श करण्यास योग्य आहे. म्हणूनच आचार्यांनी “परंतु सेनासनाच्या उपभोगाच्या बाबतीत” इत्यादी म्हटले आहे. Sesāti tato mahattarī vāsi. Yā panāti yā kuṭhārī pana. Kudālo antamaso caturaṅgulamattopi garubhaṇḍameva. Nikhādanaṃ caturassamukhaṃ vā hotu doṇimukhaṃ vā vaṅkaṃ vā ujukaṃ vā, antamaso sammuñjanīdaṇḍavedhanampi, daṇḍabandhañce, garubhaṇḍameva. Tenāha ‘‘kudālo daṇḍabandhanikhādanaṃ vā agarubhaṇḍaṃ nāma natthī’’ti. Sipāṭikā nāma khurakoso, sikharaṃ pana daṇḍabandhanikhādanaṃ anulometīti āha ‘‘sikharampi nikhādaneneva saṅgahita’’nti. Sace pana vāsi adaṇḍakaṃ phalamattaṃ, bhājanīyaṃ. Upakkhareti vāsiādibhaṇḍe. “उर्वरित” म्हणजे त्यापेक्षा मोठी असलेली वासी (कुऱ्हाड) होय. “परंतु जी” म्हणजे जी कुऱ्हाड आहे. कुदळ अगदी चार अंगुळे आकाराचे असले तरीही ते गरुभंडच आहे. छिन्नी चौकोनी तोंडाची असो, द्रोणमुखी असो, वाकडी असो वा सरळ असो, अगदी झाडूच्या दांड्याला छिद्र पाडणारी किंवा दांडा बांधलेली असली तरी ती गरुभंडच आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “कुदळ किंवा दांडा बांधलेली छिन्नी ही गरुभंड नसलेली अशी नसतेच.” 'सिपाटिका' म्हणजे वस्तऱ्याचे म्यान होय. 'शिखर' हे दांडा बांधलेल्या छिन्नीशी सुसंगत आहे, म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे – “शिखर देखील छिन्नीमध्येच समाविष्ट आहे.” परंतु जर वासी दांड्याशिवाय केवळ पाते असेल, तर ती भाजनीय आहे. वासी इत्यादी साहित्याला पूरक साहित्य म्हणतात. Pattabandhako nāma pattassa gaṇṭhikādikārako. ‘‘Paṭimānaṃ suvaṇṇādipattakārako’’tipi vadanti. Tipucchedanakasatthaṃ suvaṇṇacchedanakasatthaṃ kataparikammacammacchindanakakhuddakasatthanti imāni cettha tīṇi pipphalikaṃ anulomantīti āha ‘‘ayaṃ pana viseso’’tiādi. Itarānīti mahākattariādīni. 'पत्तबंधक' म्हणजे भिक्षापात्राला गाठ किंवा कडी इत्यादी लावणारा होय. “प्रतिमा किंवा सोन्याचे इत्यादी भिक्षापात्र बनवणारा” असेही काही आचार्य म्हणतात. कथील कापण्याचे शस्त्र, सोने कापण्याचे शस्त्र आणि संस्कार केलेल्या चामड्याला कापण्याचे लहान शस्त्र – ही तीन शस्त्रे येथे पिप्पलिकेशी (कात्रीशी) सुसंगत आहेत, म्हणूनच आचार्यांनी “परंतु हा विशेष आहे” इत्यादी म्हटले आहे. “इतर” म्हणजे मोठ्या कात्र्या इत्यादी होय. Aḍḍhabāhuppamāṇāti [Pg.161] kapparato paṭṭhāya yāva aṃsakūṭappamāṇā, vidatthicaturaṅgulappamāṇāti vuttaṃ hoti. Tatthajātakāti saṅghikabhūmiyaṃ jātā, ārakkhasaṃvidhānena rakkhitattā rakkhitā ca sā mañjūsādīsu pakkhittaṃ viya yathā taṃ na nassati, evaṃ gopanato gopitā cāti rakkhitagopitā. Tatthajātakāpi pana arakkhitā garubhaṇḍameva na hoti. Saṅghakamme ca cetiyakamme ca kateti iminā saṅghasantakena cetiyasantakaṃ rakkhituṃ parivattituñca vaṭṭatīti dīpeti. Suttaṃ panāti vaṭṭitañceva avaṭṭitañca suttaṃ. “अर्ध्या बाहूच्या प्रमाणाची” म्हणजे कोपरापासून खांद्यापर्यंतच्या प्रमाणाची, म्हणजेच एक वीत आणि चार अंगुळे प्रमाणाची, असा अर्थ होतो. “तेथे उगवलेली” म्हणजे सांघिक जमिनीवर उगवलेली होय. संरक्षणाची व्यवस्था केल्यामुळे सुरक्षित ठेवलेली आणि ती पेटी इत्यादींमध्ये ठेवल्याप्रमाणे नष्ट होणार नाही अशा प्रकारे जपून ठेवलेली असल्यामुळे तिला 'रक्षित-गोपित' म्हणतात. परंतु तेथे उगवलेली असली तरी जर ती असुरक्षित असेल, तर ती गरुभंड होत नाही. “संघाच्या कामासाठी आणि चेतियाच्या (स्तूपाच्या) कामासाठी” या वचनाने सांघिक संपत्तीने चेतियाच्या संपत्तीचे रक्षण करणे आणि तिची अदलाबदल करणे योग्य आहे, हे दर्शवले आहे. “परंतु सूत” म्हणजे वळलेले (पिळलेले) आणि न वळलेले सूत होय. Aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattoti antamaso dīghaso aṭṭhaṅgulamatto pariṇāhato sīhaḷa-paṇṇasūcidaṇḍamatto. Etthāti veḷubhaṇḍe. Daḍḍhaṃ gehaṃ yesaṃ teti daḍḍhagehā. Na vāretabbāti ‘‘mā gaṇhitvā gacchathā’’ti na nisedhetabbā. Desantaragatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbā. ‘आठ अंगुळे सुईच्या दांड्याएवढा’ म्हणजे अत्यंत कमीत कमी लांबीने आठ अंगुळे आणि गोलाईने सिंहली पानांच्या सुईच्या दांड्याएवढा. ‘येथे’ म्हणजे बांबूच्या भांड्यांमध्ये. ज्यांचे घर जळाले आहे, त्यांना ‘दड्ढगेह’ (जळालेल्या घराचे मालक) म्हणतात. ‘मज्जाव करू नये’ म्हणजे ‘घेऊन जाऊ नका’ अशी मनाई करू नये. दुसऱ्या देशात गेलेल्या भिक्खूने पोहोचलेल्या विहारात, सांघिक निवासात ते ठेवावे. Avasesañca chadanatiṇanti muñjapabbajehi avasesaṃ yaṃ kiñci chadanatiṇaṃ. Aṭṭhaṅgulappamāṇopīti vitthārato aṭṭhaṅgulappamāṇo. Likhitapotthako pana garubhaṇḍaṃ na hoti. Kappiyacammānīti migādīnaṃ cammāni. Sabbaṃ cakkayuttayānanti rathasakaṭādikaṃ sabbaṃ cakkayuttayānaṃ. Visaṅkhatacakkaṃ pana yānaṃ bhājanīyaṃ. Anuññātavāsi nāma yā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ sakkāti vuttā. Muṭṭhipaṇṇaṃ tālapattaṃ. Tañhi muṭṭhinā gahetvā pariharantīti ‘‘muṭṭhipaṇṇa’’nti vuccati. ‘‘Muṭṭhipaṇṇanti chattacchadapaṇṇamevā’’ti keci. Araṇīsahitanti araṇīyugaḷaṃ, uttarāraṇī adharāraṇīti araṇīdvayanti attho. Phātikammaṃ katvāti antamaso taṃagghanakavālikāyapi thāvaraṃ vaḍḍhikammaṃ katvā. Kuṇḍikāti ayakuṇḍikā ceva tambalohakuṇḍikā ca. Bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatīti bhājanīyapakkhameva sevati[Pg.162], na tu garubhaṇḍanti attho. Kañcanako pana garubhaṇḍamevāti adhippāyo. ‘उरलेले छपराचे गवत’ म्हणजे मुंज आणि पब्बज गवताव्यतिरिक्त उरलेले कोणतेही छपराचे गवत. ‘आठ अंगुळे प्रमाणाचेही’ म्हणजे रुंदीने आठ अंगुळे प्रमाणाचे. लिहिलेली पोथी (हस्तलिखित पुस्तक) मात्र गरूभांड होत नाही. ‘कप्पिय चामडे’ म्हणजे हरिण इत्यादी प्राण्यांचे चामडे. ‘सर्व चाके असलेले वाहन’ म्हणजे रथ, गाडी इत्यादी सर्व चाके असलेले वाहन. सुटे केलेले चाक असलेले वाहन मात्र वाटणीस योग्य (भाजनिय) असते. ‘अनुज्ञात वासी’ (मान्यता प्राप्त कुऱ्हाड) म्हणजे जी कुऱ्हाड म्यानात ठेवून सोबत बाळगणे शक्य आहे, असे म्हटले आहे. ‘मुठ्ठिपण्ण’ म्हणजे ताडाचे पान; कारण ते ताडाचे पान मुठीने धरून सोबत नेतात, म्हणून त्याला ‘मुठ्ठिपण्ण’ म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की ‘मुठ्ठिपण्ण’ म्हणजे छत्रीचे पानच होय. ‘अरणीसहित’ म्हणजे अरणीची जोडी, म्हणजेच उत्तरा अरणी आणि अधरा अरणी अशी दोन अरणींची जोडी, असा अर्थ समजावा. ‘फातिकम्म करून’ म्हणजे अत्यंत कमीत कमी त्या वस्तूच्या मूल्याच्या वाळूने देखील कायमस्वरूपी वृद्धीचे काम करून. ‘कुंडी’ म्हणजे लोखंडी कुंडी आणि तांब्याची कुंडी. ‘भाजनिय भागातच समाविष्ट होते’ म्हणजे वाटणी करण्यायोग्य भागातच समाविष्ट होते, गरूभांड नाही, असा अर्थ समजावा. सोने मात्र गरूभांडच आहे, असा अभिप्राय आहे. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रह-अठ्ठकथेचे स्पष्टीकरण असणाऱ्या ‘विनयालंकार’ टीकेमध्ये, Garubhaṇḍavinicchayakathālaṅkāro nāma ‘गरूभांड-विनिच्छय-कथा-अलंकार’ नावाचा Tiṃsatimo paricchedo. तिसावा परिच्छेद समाप्त झाला. 31. Codanādivinicchayakathā ३१. चोदना-आदी-विनिच्छय-कथा (आरोप इत्यादींच्या निर्णयाची कथा) 230. Evaṃ garubhaṇḍavinicchayaṃ kathetvā idāni codanādivinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘codanādivinicchayoti ettha panā’’tiādimāha. Tattha codīyate codanā, dosāropananti attho. Ādi-saddena sāraṇādayo saṅgaṇhāti. Vuttañhetaṃ kammakkhandhake (cūḷava. 4, 5) ‘‘codetvā kataṃ hoti, sāretvā kataṃ hoti, āpattiṃ ropetvā kataṃ hotī’’ti. ‘‘Codetuṃ pana ko labhati, ko na labhatī’’ti idaṃ anuddhaṃsanādhippāyaṃ vināpi codanālakkhaṇaṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sīlasampannoti idaṃ dussīlassa vacanaṃ appamāṇanti adhippāyena vuttaṃ. Bhikkhunīnaṃ pana bhikkhuṃ codetuṃ anissarattā ‘bhikkhunimevā’ti vuttaṃ. Satipi bhikkhunīnaṃ bhikkhūsu anissarabhāve tāhi katacodanāpi codanārahattā codanāyevāti adhippāyena ‘‘pañcapi sahadhammikā labhantī’’ti vuttaṃ. Bhikkhussa sutvā codetītiādinā codako yesaṃ sutvā codeti, tesampi vacanaṃ pamāṇamevāti sampaṭicchitattā tesaṃ codanāpi ruhatevāti dassetuṃ ‘‘thero suttaṃ nidassesī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.385-386) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.386) pana ‘‘amūlakacodanāpasaṅgena samūlakacodanālakkhaṇādiṃ dassetuṃ ‘codetuṃ pana ko [Pg.163] labhati, ko na labhatī’tiādi āraddhaṃ. ‘Bhikkhussa sutvā codetī’tiādisuttaṃ yasmā ye codakassa aññesaṃ vipattiṃ pakāsenti, tepi tasmiṃ khaṇe codakabhāve ṭhatvāva pakāsenti, tesañca vacanaṃ gahetvā itaropi yasmā codetuñca asampaṭicchantaṃ tehi titthiyasāvakapariyosānehi paṭhamacodakehi sampaṭicchāpetuñca labhati, tasmā idha sādhakabhāvena uddhaṭanti veditabba’’nti vuttaṃ. २३०. अशा प्रकारे गरूभांड निर्णय सांगून, आता चोदना (आरोप) इत्यादींचा निर्णय सांगण्यासाठी आचार्यांनी ‘येथे चोदना इत्यादींचा निर्णय...’ इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. त्या वाक्यात, ‘चोदना केली जाते ती चोदना’ म्हणजे दोषारोप करणे असा अर्थ आहे. ‘आदी’ शब्दाने सारणा (आठवण करून देणे) इत्यादींचा संग्रह केला जातो. हे कम्मक्खंधकात म्हटलेच आहे की, ‘चोदना करून केले जाते, आठवण करून देऊन केले जाते, आपत्ती लादून केले जाते.’ ‘चोदना करण्यास कोण पात्र आहे, कोण पात्र नाही?’ हे वचन खोटा आरोप करण्याच्या हेतूशिवाय देखील चोदनेचे लक्षण दाखवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘शीलसंपन्न’ हे वचन दुःशीलाचे (शील नसलेल्याचे) वचन प्रमाण मानले जात नाही, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. भिक्खुणींना भिक्खूवर चोदना करण्याचा अधिकार नसल्यामुळे ‘भिक्खुणीलाच’ असे म्हटले आहे. भिक्खुणींचा भिक्खूंवर अधिकार नसला तरीही त्यांनी केलेली चोदना देखील चोदना करण्यास योग्य असल्यामुळे चोदनाच आहे, या अभिप्रायाने ‘पाचही सहधार्मिक अधिकार मिळवतात’ असे म्हटले आहे. ‘भिक्खूचे ऐकून चोदना करतो’ इत्यादी वचनाने चोदक ज्यांचे ऐकून चोदना करतो, त्यांचेही वचन प्रमाणच आहे, असे स्वीकारले गेल्यामुळे त्यांची चोदना देखील सिद्ध होते, हे दाखवण्यासाठी ‘स्थविरांनी सूत्राचा निर्देश केला’ असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमत्तिविनोदनीमध्ये मात्र, ‘अमूलक (निराधार) चोदनेच्या प्रसंगाने समूलक (सधार) चोदनेचे लक्षण इत्यादी दाखवण्यासाठी ‘चोदना करण्यास कोण पात्र आहे, कोण पात्र नाही’ इत्यादी वाक्य सुरू केले आहे. ‘भिक्खूचे ऐकून चोदना करतो’ इत्यादी सूत्र ज्या अर्थी जे चोदकाला इतरांच्या विप्रत्तीचा (दोषाचा) प्रकाश करतात, ते देखील त्या क्षणी चोदकभावात राहूनच प्रकाश करतात; आणि त्यांचे वचन घेऊन दुसरा देखील ज्या अर्थी चोदना करण्यास आणि न स्वीकारणाऱ्याला तित्थिय-श्रावकांपर्यंतच्या पहिल्या चोदकांद्वारे स्वीकारण्यास भाग पाडू शकतो, म्हणून येथे साधकभावाने (पुरावा म्हणून) उद्धृत केले आहे, असे समजावे,’ असे म्हटले आहे. Garukānaṃ dvinnanti pārājikasaṅghādisesānaṃ. Avasesānanti thullaccayādīnaṃ pañcannaṃ āpattīnaṃ. Micchādiṭṭhi nāma ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattā dasavatthukā diṭṭhi. ‘‘Antavā loko anantavā loko’’tiādikā antaṃ gaṇhāpakadiṭṭhi antaggāhikā nāma. Ājīvahetu paññattānaṃ channanti ājīvahetupi āpajjitabbānaṃ uttarimanussadhamme pārājikaṃ, sañcaritte saṅghādiseso, ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’ti pariyāyena thullaccayaṃ, bhikkhussa paṇītabhojanaviññattiyā pācittiyaṃ, bhikkhuniyā paṇītabhojanaviññattiyā pāṭidesanīyaṃ, sūpodanaviññattiyā dukkaṭanti imesaṃ parivāre (pari. 287) vuttānaṃ channaṃ. Na hetā āpattiyo ājīvahetu eva paññattā sañcarittādīnaṃ aññathāpi āpajjitabbato. Ājīvahetupi etāsaṃ āpajjanaṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ, ājīvahetupi paññattānanti attho. Diṭṭhivipattiājīvavipattīhi codentopi tammūlikāya āpattiyā eva codeti. ‘दोन गुरु आपत्तींचे’ म्हणजे पाराजिक आणि संघादिसेस आपत्तींचे. ‘उरलेल्या’ म्हणजे थुल्लच्चय इत्यादी पाच आपत्तींचे. ‘मिथ्यादृष्टी’ म्हणजे ‘दिलेले दान निरर्थक आहे’ इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त झालेली दहा प्रकारची दृष्टी. ‘लोक मर्यादित आहे, लोक अमर्यादित आहे’ इत्यादी टोकाची भूमिका घेणारी दृष्टी ‘अंतग्ग्राहिका दृष्टी’ म्हटली जाते. ‘उपजीविकेच्या कारणाने प्रज्ञप्त केलेल्या सहा’ म्हणजे उपजीविकेच्या कारणाने देखील प्राप्त होणाऱ्या: अतिमानुष धर्मात पाराजिक, संचरित्तामध्ये (मध्यस्थी करणे) संघादिसेस, ‘जो तुझ्या विहारात राहतो, तो अरहंत आहे’ अशा पर्यायाने थुल्लच्चय, भिक्खूने उत्तम भोजनाची मागणी केल्यामुळे पाचित्तिय, भिक्खुणीने उत्तम भोजनाची मागणी केल्यामुळे पाटिदेसनीय, आणि सूप-भाताची मागणी केल्यामुळे दुक्कट, या परिवारात सांगितलेल्या सहा शिक्षापदांचे. कारण या आपत्ती केवळ उपजीविकेच्या कारणानेच प्रज्ञप्त केलेल्या नाहीत, संचरित्त इत्यादी इतर मार्गांनी देखील त्या प्राप्त होऊ शकतात. उपजीविकेच्या कारणाने देखील या आपत्ती प्राप्त होणे लक्षात घेऊन असे म्हटले आहे, म्हणजेच उपजीविकेच्या कारणाने देखील प्रज्ञप्त केलेल्या, असा अर्थ आहे. दृष्टी-विपत्ती आणि आजीव-विपत्तीने चोदना (आरोप) करणारा देखील त्या मूळ असलेल्या आपत्तीनेच चोदना करतो. ‘‘Kasmā maṃ na vandasī’’ti pucchite ‘‘assamaṇosi, asakyaputtiyosī’’ti avandanakāraṇassa vuttattā antimavatthuṃ ajjhāpanno na vanditabboti vadanti. Codetukāmatāya eva avanditvā attanā vattabbassa vuttamatthaṃ ṭhapetvā [Pg.164] avandiyabhāve taṃ kāraṇaṃ na hotīti cūḷagaṇṭhipade majjhimagaṇṭhipade ca vuttaṃ. Antimavatthuajjhāpannassa avandiyesu avuttattā tena saddhiṃ sayantassa sahaseyyāpattiyā abhāvato, tassa ca paṭiggahaṇassa ruhanato tadeva yuttataranti viññāyati. Kiñcāpi yāva so bhikkhubhāvaṃ paṭijānāti, tāva vanditabbo, yadā pana ‘‘assamaṇomhī’’ti paṭijānāti, tadā na vanditabboti ayamettha viseso veditabbo. Antimavatthuṃ ajjhāpannassa hi bhikkhubhāvaṃ paṭijānantasseva bhikkhubhāvo, na tato paraṃ. Bhikkhubhāvaṃ appaṭijānanto hi anupasampannapakkhaṃ bhajati. Yasmā āmisaṃ dento attano icchitaṭṭhāneyeva deti, tasmā paṭipāṭiyā nisinnānaṃ yāgubhattādīni dentena ekassa codetukāmatāya adinnepi codanā nāma na hotīti āha ‘‘na tāva tā codanā hotī’’ti. ‘तू मला वंदन का करत नाहीस?’ असे विचारले असता, ‘तू श्रमण नाहीस, शाक्यपुत्र नाहीस’ असे वंदन न करण्याचे कारण सांगितल्यामुळे, अंतिम वस्तूला (पाराजिक आपत्तीला) प्राप्त झालेला भिक्खू वंदन करण्यास योग्य नाही, असे म्हणतात. केवळ चोदना करण्याच्या इच्छेनेच वंदन न करता, स्वतः सांगायच्या गोष्टीचा अर्थ बाजूला ठेवून, वंदन न करण्याच्या बाबतीत ते कारण होत नाही, असे चूळगण्ठीपद आणि मज्झिमगण्ठीपदामध्ये म्हटले आहे. अंतिम वस्तूला प्राप्त झालेल्या भिक्खूचा वंदन न करावयाच्या व्यक्तींमध्ये उल्लेख नसल्यामुळे, त्याच्यासोबत झोपणाऱ्या भिक्खूला सहशय्या आपत्ती होत नसल्यामुळे आणि त्याने दिलेले दान स्वीकारणे योग्य ठरत असल्यामुळे, तेच अधिक योग्य आहे असे समजले जाते. जोपर्यंत तो भिक्खूभाव स्वीकारतो, तोपर्यंत तो वंदन करण्यास योग्य आहे; पण जेव्हा तो ‘मी श्रमण नाही’ असे स्वीकारतो, तेव्हा तो वंदन करण्यास योग्य राहत नाही, हा येथील विशेष फरक समजावा. कारण अंतिम वस्तूला प्राप्त झालेल्या भिक्खूचा भिक्खूभाव स्वीकारत असेपर्यंतच भिक्खूभाव असतो, त्यानंतर नाही. भिक्खूभाव न स्वीकारणारा मात्र अनुपसंपन्न (गृहस्थ किंवा सामणेर) वर्गात जातो. ज्या अर्थी आमिष (दान) देणारा आपल्या इच्छित स्थानीच देतो, म्हणून ओळीने बसलेल्या भिक्खूंना कांजी, भात इत्यादी देत असताना, एकाला चोदना करण्याच्या इच्छेने दिले नाही तरी ती चोदना होत नाही, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे की, ‘तोपर्यंत ती चोदना होत नाही.’ 231. Codetabboti cudito, cudito eva cuditako, aparādhavanto puggalo. Codetīti codako, aparādhapakāsako. Cuditako ca codako ca cuditakacodakā. Ubbāhikāyāti ubbahanti viyojenti etāya alajjīnaṃ tajjaniṃ vā kalahaṃ vāti ubbāhikā, saṅghasammuti, tāya. Vinicchinanaṃ nāma tāya sammatabhikkhūhi vinicchinanameva. Alajjussannāya hi parisāya samathakkhandhake āgatehi dasahaṅgehi samannāgatā dve tayo bhikkhū tattheva vuttāya ñattidutiyakammavācāya sammannitabbā. Vuttañhetaṃ samathakkhandhake (cūḷava. 231-232) – २३१. ‘चोदना करण्यास योग्य तो’ म्हणजे चुदित (आरोपी); चुदित म्हणजेच चुदितक, जो अपराध असलेला व्यक्ती असतो. ‘चोदना करतो तो’ म्हणजे चोदक (आरोप करणारा), जो अपराध उघड करणारा असतो. चुदितक आणि चोदक मिळून ‘चुदितक-चोदक’ होतात. ‘उब्बाहिका द्वारे’ म्हणजे ज्याच्याद्वारे अलज्जींचे (निर्लज्जांचे) धमकावणे किंवा भांडण दूर केले जाते, ती ‘उब्बाहिका’ (समितीद्वारे निर्णय करण्याची पद्धत) होय; ही संघाची संमती आहे, तिच्याद्वारे. ‘विनिच्छिनन’ (निर्णय करणे) म्हणजे तिच्याद्वारे संमत झालेल्या भिक्खूंकडून निर्णय करणेच होय. कारण निर्लज्जांनी भरलेल्या परिषदेत, समथक्खंधकात आलेल्या दहा अंगांनी युक्त असलेले दोन किंवा तीन भिक्खू तेथेच सांगितलेल्या ज्ञत्तिदुतिय कम्मवाचेद्वारे संमत केले जावेत. हे समथक्खंधकात म्हटलेच आहे - ‘‘Tehi ce, bhikkhave, bhikkhūhi tasmiṃ adhikaraṇe vinicchiyamāne anantāni ceva bhassāni jāyanti, na cekassa bhāsitassa attho viññāyati[Pg.165]. Anujānāmi, bhikkhave, evarūpaṃ adhikaraṇaṃ ubbāhikāya vūpasametuṃ. Dasahaṅgehi samannāgato bhikkhu ubbāhikāya sammannitabbo, sīlavā hoti, pātimokkhasaṃvarasaṃvuto viharati ācāragocarasampanno aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu, bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo, ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ abhivadanti, tathārūpassa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā, ubhayāni kho panassa pātimokkhāni vitthārena svāgatāni honti suvibhattāni suppavattīni suvinicchitāni suttaso anubyañjanaso, vinaye kho pana cheko hoti asaṃhīro, paṭibalo hoti ubho atthapaccatthike assāsetuṃ saññāpetuṃ nijjhāpetuṃ pekkhetuṃ passituṃ pasādetuṃ, adhikaraṇasamuppādavūpasamakusalo hoti, adhikaraṇaṃ jānāti, adhikaraṇasamudayaṃ jānāti, adhikaraṇanirodhaṃ jānāti, adhikaraṇanirodhagāminipaṭipadaṃ jānāti. Anujānāmi, bhikkhave, imehi dasahaṅgehi samannāgataṃ bhikkhuṃ ubbāhikāya sammannituṃ. ‘भिक्खूंनो, जर त्या भिक्खूंकडून त्या अधिकरणाचा निर्णय केला जात असताना अनंत वादविवाद निर्माण होत असतील आणि एकाच्याही बोलण्याचा अर्थ समजत नसेल, तर भिक्खूंनो, मी अशा प्रकारच्या अधिकरणाचा उब्बाहिका पद्धतीने निकाल लावण्याची अनुमती देतो. दहा अंगांनी युक्त असलेला भिक्खू उब्बाहिकेसाठी संमत केला जावा; तो शीलवान असावा, पातिमोक्ख संवराने संवृत होऊन विहरत असावा, आचार आणि गोचराने संपन्न असावा, लहानशा दोषांमध्येही भय पाहणारा असावा, शिक्षापदांचे ग्रहण करून त्यात शिकणारा असावा, बहुश्रुत असावा, श्रुतधर आणि श्रुतसंचयी असावा. जे धर्म आदी-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि पर्यवसान-कल्याण असणारे आहेत, अर्थासहित आणि व्यंजनासहित आहेत, केवळ परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रतिपादन करतात, अशा प्रकारचे धर्म त्याने बहुश्रुत केलेले असावेत, धारण केलेले असावेत, वाणीने परिचयाचे केलेले असावेत, मनाने चिंतन केलेले असावेत, दृष्टीने चांगल्या प्रकारे समजलेले असावेत. त्याचे दोन्ही पातिमोक्ख विस्ताराने मुखोद्गत असावेत, सुविभक्त, सुप्रवृत्त आणि सूत्रांनुसार व व्यंजनांनुसार सुविनिश्चित असावेत. विनय नियमांमध्ये तो चतुर असावा, इतरांकडून सहजपणे भरकटवला न जाणारा असावा, दोन्ही पक्षांना (वादी आणि प्रतिवादींना) आश्वस्त करण्यास, पटवून देण्यास, विचार करण्यास प्रवृत्त करण्यास, पाहण्यास, समजून घेण्यास आणि प्रसन्न करण्यास समर्थ असावा. अधिकरणाची उत्पत्ती आणि ते शांत करण्याच्या उपायांमध्ये कुशल असावा, अधिकरण जाणणारा असावा, अधिकरणाचा उदय जाणणारा असावा, अधिकरणाचा निरोध जाणणारा असावा आणि अधिकरण निरोधाकडे नेणारा मार्ग जाणणारा असावा. भिक्खूंनो, मी या दहा अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूला उब्बाहिकेसाठी संमत करण्याची अनुमती देतो.’ ‘‘Evañca pana, bhikkhave, sammannitabbo. Paṭhamaṃ bhikkhu yācitabbo, yācitvā byattena bhikkhunā paṭibalena saṅgho ñāpetabbo – ‘आणि भिक्खूंनो, तो अशा प्रकारे संमत केला जावा. प्रथम त्या भिक्खूला विनंती केली जावी; विनंती करून, चतुर आणि समर्थ भिक्खूने संघाला सूचित करावे - ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, amhākaṃ imasmiṃ adhikaraṇe vinicchiyamāne anantāni ceva bhassāni [Pg.166] jāyanti, na cekassa bhāsitassa attho viññāyati. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmañca itthannāmañca bhikkhuṃ sammanneyya ubbāhikāya imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ, esā ñatti. ‘भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. आमच्या या अधिकरणाचा निर्णय केला जात असताना अनंत वादविवाद निर्माण होत आहेत आणि एकाच्याही बोलण्याचा अर्थ समजत नाही. जर संघाची संमती असेल, तर संघाने उब्बाहिका पद्धतीने हे अधिकरण शांत करण्यासाठी अमुक आणि अमुक नावाच्या भिक्खूला संमत करावे. ही ज्ञप्ति (सूचना) आहे. ‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, amhākaṃ imasmiṃ adhikaraṇe vinicchiyamāne anantāni ceva bhassāni jāyanti, na cekassa bhāsitassa attho viññāyati. Saṅgho itthannāmañca itthannāmañca bhikkhuṃ sammannati ubbāhikāya imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ. Yassāyasmato khamati itthannāmassa ca itthannāmassa ca bhikkhuno sammuti ubbāhikāya imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ, so tuṇhassa. Yassa nakkhamati, so bhāseyya. ‘भन्ते, संघाने माझे ऐकावे. आमच्या या अधिकरणाचा निर्णय केला जात असताना अनंत वादविवाद निर्माण होत आहेत आणि एकाच्याही बोलण्याचा अर्थ समजत नाही. संघ उब्बाहिका पद्धतीने हे अधिकरण शांत करण्यासाठी अमुक आणि अमुक नावाच्या भिक्खूला संमत करत आहे. ज्या आयुष्यमानांना उब्बाहिका पद्धतीने हे अधिकरण शांत करण्यासाठी अमुक आणि अमुक नावाच्या भिक्खूंची संमती मान्य असेल, त्यांनी शांत राहावे; ज्यांना मान्य नसेल, त्यांनी बोलावे. ‘‘Sammato saṅghena itthannāmo ca itthannāmo ca bhikkhu ubbāhikāya imaṃ adhikaraṇaṃ vūpasametuṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti. ‘संघाद्वारे उब्बाहिका पद्धतीने हे अधिकरण शांत करण्यासाठी अमुक आणि अमुक नावाचे भिक्खू संमत झाले आहेत. हे संघाला मान्य आहे, म्हणून संघ शांत आहे. मी हे असेच गृहीत धरतो.’ Tehi ca sammatehi visuṃ vā nisīditvā tassā eva vā parisāya ‘‘aññehi na kiñci kathetabba’’nti sāvetvā taṃ adhikaraṇaṃ vinicchitabbaṃ. Tumhākanti cuditakacodake sandhāya vuttaṃ. आणि त्या संमत झालेल्या भिक्खूंनी एकतर वेगळे बसून किंवा त्याच परिषदेत ‘इतरांनी काहीही बोलू नये’ असे घोषित करून त्या अधिकरणाचा निर्णय करावा. ‘तुमचे’ हे वचन चुदितक (आरोपी) आणि चोदक (आरोप करणारा) यांना उद्देशून म्हटले आहे. ‘‘Kimhīti kismiṃ vatthusmiṃ. Kimhi nampi na jānāsīti kimhi nanti vacanampi na jānāsi. Nāssa anuyogo dātabboti nāssa pucchā paṭipucchā dātabbā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.385-386) vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.386) pana – kimhīti kismiṃ vatthusmiṃ, kataravipattiyanti attho. Kimhi naṃ nāmāti idaṃ ‘‘katarāya vipattiyā [Pg.167] etaṃ codesī’’ti yāya kāyaci viññāyamānāya bhāsāya vuttepi codakassa vinaye apakataññutāya ‘‘sīlācāradiṭṭhiājīvavipattīsu katarāyāti maṃ pucchatī’’ti viññātuṃ asakkontassa pucchā, na pana ‘‘kimhī’’tiādipadatthamattaṃ ajānantassa. Na hi anuvijjako codakaṃ bālaṃ aparicitabhāsāya ‘‘kimhi na’’nti pucchati. Kimhi nampi na jānāsīti idampi vacanamattaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti. ‘‘Kataravipattiyā’’ti vutte ‘‘asukāya vipattiyā’’ti vattumpi ‘‘na jānāsī’’ti vacanassa adhippāyameva sandhāya vuttanti gahetabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘nāssa anuyogo dātabbo’’ti. सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे की— 'किमहीति म्हणजे कोणत्या वस्तूवर (किंवा कारणावर). किमहि नंपि न जानासीति म्हणजे किमहि नं हा शब्द देखील तो जाणत नाही. नास्स अनुयोगो दातब्बोति म्हणजे त्याला प्रश्न किंवा प्रतिप्रश्न विचारू नये.' विमतिविनोदनीमध्ये मात्र— 'किमहीति म्हणजे कोणत्या वस्तूवर, कोणत्या विपत्तीमध्ये' असा अर्थ आहे. 'किमहि नं नामाति' हे 'कोणत्या विपत्तीमुळे तू याला चोदना (आरोप) करत आहेस?' अशा कोणत्याही समजण्यायोग्य भाषेत म्हटले तरी, चोदकाच्या (आरोप करणाऱ्याच्या) विनयातील अज्ञानामुळे 'शील, आचार, दिट्ठि आणि आजीव या विपत्तींपैकी कोणत्या विपत्तीने हा मला विचारत आहे?' हे समजून घेण्यास असमर्थ असलेल्या व्यक्तीचा हा प्रश्न आहे; परंतु 'किमही' इत्यादी शब्दांचा केवळ अर्थ न जाणणाऱ्याचा हा प्रश्न नाही. कारण तपासणारा भिक्खू (अनुवज्जक) अज्ञानी चोदकाला अपरिचित भाषेत 'किमहि नं' असे विचारत नाही. 'किमहि नंपि न जानासि' हे केवळ शब्दाला उद्देशून म्हटलेले नाही. 'कोणत्या विपत्तीने?' असे विचारले असता, 'अमुक विपत्तीने' असे सांगण्यास देखील 'तू जाणत नाहीस' या विधानाचा अभिप्राय लक्षात घेऊनच हे म्हटले आहे, असे समजावे. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल की, 'त्याला प्रश्न विचारू नये' (नास्स अनुयोगो दातब्बो). ‘‘Tassa nayo dātabbo’’ti tassāti bālassa lajjissa. ‘‘Tassa nayo dātabbo’’ti vatvā ca ‘‘kimhi naṃ codesīti sīlavipattiyā’’tiādi adhippāyappakāsanameva nayadānaṃ vuttaṃ, na pana kimhi-naṃ-padānaṃpariyāyamattadassanaṃ. Na hi bālo ‘‘kataravipattiyaṃ naṃ codesī’’ti imassa vacanassa atthe ñātepi vipattippabhedaṃ, attanā codiyamānaṃ vipattisarūpañca jānituṃ sakkoti, tasmā teneva ajānanena alajjī apasādetabbo. Kimhi nanti idampi upalakkhaṇamattaṃ. Aññena vā yena kenaci ākārena aviññutaṃ pakāsetvā vissajjetabbova. ‘‘Dummaṅkūnaṃ puggalānaṃ niggahāyā’’tiādivacanato ‘‘alajjīniggahatthāya…pe… paññatta’’nti vuttaṃ. Ehitīti eti, hi-kāro ettha āgamo daṭṭhabbo, āgamissatīti attho. Diṭṭhasantānenāti diṭṭhaniyāmena. Alajjissa paṭiññāya eva kātabbanti vacanapaṭivacanakkameneva dose āvibhūtepi alajjissa ‘‘asuddho aha’’nti dosasampaṭicchanapaṭiññāya eva āpattiyā kātabbanti attho. Keci pana ‘‘alajjissa etaṃ natthīti suddhapaṭiññāya eva anāpattiyā kātabbanti ayamettha attho saṅgahito’’ti [Pg.168] vadanti, taṃ na yuttaṃ anuvijjakasseva niratthakattāpattito, codakeneva alajjipaṭiññāya ṭhātabbato. Dosopagamapaṭiññā eva hi idha paṭiññāti adhippetā, teneva vakkhati ‘‘etampi natthi, etampi natthīti paṭiññaṃ na detī’’tiādi. 'तस्स नयो दातब्बो' (त्याला मार्ग दाखवावा) यातील 'तस्स' म्हणजे त्या अज्ञानी परंतु लज्जाशील (लज्जी) भिक्खूला. 'त्याला मार्ग दाखवावा' असे सांगून, 'तू त्याला कशात चोदना केलीस? शीलविपत्तीत का?' इत्यादी प्रकारे अभिप्राय प्रकट करणे म्हणजेच मार्ग दाखवणे (नयदान) म्हटले आहे, केवळ 'किमहि' आणि 'नं' या शब्दांचे समानार्थी शब्द दाखवणे नव्हे. कारण अज्ञानी मनुष्य 'तू त्याला कोणत्या विपत्तीत चोदना केलीस?' या वाक्याचा अर्थ माहीत असूनही, स्वतः चोदना केली जात असताना विपत्तीचे प्रकार आणि विपत्तीचे स्वरूप जाणण्यास समर्थ नसतो. म्हणून, त्या अज्ञानामुळेच अलज्जी (लज्जाहीन) भिक्खूचा निषेध केला पाहिजे. 'किमहि नं' हे देखील केवळ एक उपलक्षण (उदाहरणादाखल) आहे. इतर कोणत्याही प्रकारे आपले अज्ञान प्रकट करून त्याचा त्याग केला पाहिजे. 'दुर्जन व्यक्तींच्या निग्रहासाठी' इत्यादी वचनांमुळे 'अलज्जींच्या निग्रहासाठी...पे... प्रज्ञप्त केले आहे' असे म्हटले आहे. 'एहिति' म्हणजे येईल (एति). येथे 'हि' कार हा आगम समजावा, 'येईल' (आगमिस्सति) असा याचा अर्थ आहे. 'दिट्ठसंतानेन' म्हणजे प्रत्यक्ष नियमाने (दिट्ठनियामेन). 'अलज्जीच्या कबुलीनेच करावे' (अलज्जिस्स पटिञ्ञाय एव कातब्बं) याचा अर्थ असा की, प्रश्नोत्तरांच्या क्रमाने दोष उघड झाला तरी, अलज्जी भिक्खूच्या 'मी अशुद्ध आहे' अशा दोष स्वीकारण्याच्या कबुलीनेच आपत्तीचे निवारण करावे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की— 'अलज्जीला हा दोष नाही, अशा शुद्ध कबुलीनेच अनापत्ती करावी, असा अर्थ येथे समाविष्ट आहे.' हे योग्य नाही; कारण यामुळे तपासणाऱ्या भिक्खूची (अनुवज्जक) चौकशी निरर्थक ठरेल आणि चोदकानेच अलज्जीच्या कबुलीवर ठाम राहिले पाहिजे. कारण येथे 'कबुली' (प्रतिज्ञा) म्हणजे दोषाचा स्वीकार करणे हीच अभिप्रेत आहे. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल की, 'हे देखील नाही, ते देखील नाही, अशी तो कबुली देत नाही' इत्यादी. Tadatthadīpanatthanti alajjissa dose āvibhūtepi tassa dosopagamapaṭiññāya eva kātabbatādīpanatthaṃ. Vivādavatthusaṅkhāte atthe paccatthikā atthapaccatthikā. Saññaṃ datvāti tesaṃ kathāpacchedatthaṃ abhimukhakaraṇatthañca saddaṃ katvā. Vinicchinituṃ ananucchavikoti asuddhoti saññāya codakapakkhe paviṭṭhattā anuvijjakabhāvato bahibhūtattā anuvijjituṃ asakkuṇeyyattaṃ sandhāya vuttaṃ. Sandehe eva hi sati anuvijjituṃ sakkā, asuddhaladdhiyā pana sati cuditakena vuttaṃ sabbaṃ asaccatopi paṭibhāti, kathaṃ tattha anuvijjanā siyāti. 'तदत्थदीपनत्थं' म्हणजे अलज्जीचा दोष उघड झाला तरी, त्याच्या दोषाच्या स्वीकृतीद्वारेच (कबुलीनेच) ते केले जावे, हे स्पष्ट करण्यासाठी. 'अत्थपच्चत्थिका' म्हणजे विवादवस्तू नावाच्या विषयात जे परस्परांचे विरोधी (वादी आणि प्रतिवादी) आहेत ते. 'सञ्ञं दत्वा' म्हणजे त्यांचे बोलणे थांबवण्यासाठी आणि त्यांना सन्मुख करण्यासाठी आवाज करून (संकेत देऊन). 'विनिच्छिनितुं अननुच्छविको' हे 'हा अशुद्ध आहे' अशा समजुतीने चोदकाच्या पक्षात प्रवेश केल्यामुळे, तपासणाऱ्याच्या (अनुवज्जक) भूमिकेपासून बाहेर पडल्यामुळे, चौकशी करण्यास असमर्थ असण्याला उद्देशून म्हटले आहे. कारण संशय असेल तरच चौकशी करणे शक्य होते. परंतु अशुद्ध मत असेल तर आरोपीने (चुदितक) सांगितलेले सर्व काही असत्यच वाटू लागते, मग तिथे चौकशी कशी होणार? Tathā nāsitakova bhavissatīti iminā vinicchayampi adatvā saṅghato viyojanaṃ nāma liṅganāsanā viya ayampi eko nāsanappakāroti dasseti. Ekasambhogaparibhogāti idaṃ attano santikā tesaṃ vimocanatthaṃ vuttaṃ, na pana tesaṃ aññamaññasambhoge yojanatthaṃ. 'तथा नासितकोव भविस्सति' (त्याचप्रमाणे तो नष्ट झालेलाच होईल) याद्वारे कोणताही निर्णय न देता संघापासून वेगळे करणे म्हणजे, लिंगनाशनाप्रमाणे (वेष काढून टाकण्याप्रमाणे) हा देखील नाशाचा (नष्ट करण्याचा) एक प्रकार आहे, हे दर्शवले आहे. 'एकसंभोगपरिभोगा' हे स्वतःच्या जवळून त्यांना मुक्त करण्यासाठी म्हटले आहे, त्यांच्या परस्परांच्या संभोगात जोडण्यासाठी नव्हे. Viraddhaṃ hotīti sañcicca āpattiṃ āpanno hoti. Ādito paṭṭhāya alajjī nāma natthīti idaṃ ‘‘pakkhānaṃ anurakkhaṇatthāya paṭiññaṃ na detī’’ti imassa alajjīlakkhaṇasambhavassa karaṇavacanaṃ. Paṭicchāditakālato paṭṭhāya alajjī nāma eva, purimo lajjibhāvo na rakkhatīti attho. Paṭiññaṃ na detīti ‘‘sace mayā katadosaṃ vakkhāmi, mayhaṃ anuvattakā bhijjissantī’’ti paṭiññaṃ na deti. Ṭhāne na tiṭṭhatīti lajjiṭṭhāne na tiṭṭhati, kāyavācāsu vītikkamo [Pg.169] hoti evāti adhippāyo. Tenāha ‘‘vinicchayo na dātabbo’’ti, pubbe pakkhikānaṃ paṭiññāya vūpasamitassapi adhikaraṇassa duvūpasantatāya ayampi tathā nāsitakova bhavissatīti adhippāyo. 'विरद्धं होति' म्हणजे जाणूनबुजून आपत्तीत पडलेला असतो. 'आदितो पट्ठाय अलज्जी नाम नत्थि' (सुरुवातीपासूनच अलज्जी नावाचा कोणी नसतो) हे 'आपल्या पक्षाच्या रक्षणासाठी तो कबुली देत नाही' या अलज्जीच्या लक्षणाच्या संभाव्यतेचे कारण दर्शवणारे वचन आहे. दोष लपवल्याच्या काळापासून तो अलज्जीच ठरतो, त्याचा पूर्वीचा लज्जीभाव (लज्जाशीलता) टिकून राहत नाही, असा अर्थ आहे. 'पटिञ्ञं न देति' म्हणजे 'जर मी केलेला दोष सांगितला, तर माझे अनुयायी भिक्खू फुटतील' या भीतीने तो कबुली देत नाही. 'ठाने न तिट्ठति' म्हणजे तो लज्जीच्या स्थानावर राहत नाही, त्याच्या काय व वाचेकडून उल्लंघन होतेच, असा अभिप्राय समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे— 'निर्णय देऊ नये' (विनिच्छयो न दातब्बो). पूर्वी पक्षपाती भिक्खूंच्या कबुलीने शांत झालेले अधिकरण देखील अयोग्य रीतीने शांत झाल्यामुळे, हा देखील त्याचप्रमाणे नष्ट झालेलाच होईल, असा अभिप्राय आहे. 232. Adinnādānavatthuṃ vinicchinantena pañcavīsati avahārā sādhukaṃ sallakkhetabbāti ettha pañcavīsati avahārā nāma pañca pañcakāni, tattha pañca pañcakāni nāma nānābhaṇḍapañcakaṃ ekabhaṇḍapañcakaṃ sāhatthikapañcakaṃ pubbapayogapañcakaṃ theyyāvahārapañcakanti. Tathā hi vuttaṃ kaṅkhāvitaraṇiyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. dutiyapārājikavaṇṇanā) ‘‘te pana avahārā pañca pañcakāni samodhānetvā sādhukaṃ sallakkhetabbā’’tiādi. Tattha nānābhaṇḍapañcakaekabhaṇḍapañcakāni padabhājane (pārā. 92) vuttānaṃ ‘‘ādiyeyya, hareyya, avahareyya, iriyāpathaṃ vikopeyya, ṭhānā cāveyyā’’ti imesaṃ padānaṃ vasena labbhanti. Tathā hi vuttaṃ porāṇehi – २३२. 'अदत्तादान (चोरी) वस्तूचा निर्णय करताना पंचवीस प्रकारच्या चोरीचे (अवहार) चांगल्या प्रकारे ध्यान ठेवावे' यामध्ये पंचवीस चोरी म्हणजे पाच पंचक (पाचचे पाच गट) आहेत. त्या पाच पंचकांमध्ये— नानाभांडपंचक, एकभांडपंचक, साहत्थिकपंचक, पुब्बप्रयोगपंचक आणि थेय्यावहारपंचक यांचा समावेश होतो. म्हणूनच कंखावितरणीमध्ये म्हटले आहे— 'ते चोरीचे प्रकार पाच पंचकांमध्ये एकत्र करून चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवावेत' इत्यादी. त्यापैकी नानाभांडपंचक आणि एकभांडपंचक हे पदभाजनामध्ये सांगितलेल्या 'आदियेय्य (घ्यावे), हरेय्य (नेवे), avahareyya (अपहरण करावे), इरियापथं विकोपेय्य (इर्यापथ विचलित करावा), ठाना चावेय्य (स्थानावरून हलवावे)' या पदांच्या आधारे प्राप्त होतात. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे— ‘‘Ādiyanto harantova; Haranto iriyāpathaṃ; Vikopento tathā ṭhānā; Cāventopi parājiko’’ti. 'घेणारा (आराम इत्यादींवर खटला चालवून चोरी करणारा), वाहून नेणारा (स्वतः आणलेली दुसऱ्याची वस्तू चोरणारा), जवळ ठेवलेली वस्तू चोरणारा, इर्यापथ विचलित करणारा, तसेच मूळ स्थानावरून वस्तू हलवणारा भिक्खू देखील पाराजिक होतो.' Tattha nānābhaṇḍapañcakaṃ saviññāṇakaaviññāṇakavasena daṭṭhabbaṃ, itaraṃ saviññāṇakavaseneva. Kathaṃ? Ādiyeyyāti ārāmaṃ abhiyuñjati, āpatti dukkaṭassa. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, āpatti thullaccayassa. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, āpatti pārājikassa. Hareyyāti aññassa bhaṇḍaṃ haranto sīse bhāraṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Khandhaṃ oropeti, pārājikaṃ. Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘dehi [Pg.170] me bhaṇḍa’’nti vuccamāno ‘‘nāhaṃ gaṇhāmī’’ti bhaṇati, dukkaṭaṃ. Sāmikassa vimatiṃ uppādeti, thullaccayaṃ. Sāmiko ‘‘na mayhaṃ bhavissatī’’ti dhuraṃ nikkhipati, pārājikaṃ. Iriyāpathaṃ vikopeyyāti ‘‘sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmī’’ti paṭhamaṃ pādaṃ atikkāmeti, thullaccayaṃ. Dutiyaṃ pādaṃ atikkāmeti, pārājikaṃ. Ṭhānā cāveyyāti thalaṭṭhaṃ bhaṇḍaṃ theyyacitto āmasati, dukkaṭaṃ. Phandāpeti, thullaccayaṃ. Ṭhānā cāveti, pārājikaṃ. Evaṃ tāva nānābhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. Sassāmikassa pana dāsassa vā tiracchānagatassa vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyanaharaṇa avaharaṇa iriyāpathavikopana ṭhānācāvanavasena ekabhaṇḍapañcakaṃ veditabbaṃ. Tenāhu porāṇā – त्या पाच पंचकांमध्ये नानाभांडपंचक हे सजीव (सविज्ञाणक) आणि निर्जीव (अविज्ञाणक) वस्तूंच्या आधारे समजावे, तर दुसरे (एकभांडपंचक) केवळ सजीव वस्तूंच्या आधारेच समजावे. ते कसे? 'आदियेय्य' म्हणजे आरामावर खटला चालवतो, तेव्हा दुक्कट आपत्ती होते. मालकाच्या मनात संशय निर्माण करतो, तेव्हा थुल्लच्चय आपत्ती होते. मालक 'हे माझे राहणार नाही' असे म्हणून आशा सोडून देतो, तेव्हा पाराजिक आपत्ती होते. 'हरेय्य' म्हणजे दुसऱ्याची वस्तू वाहून नेणारा भिक्खू डोक्यावर ओझे ठेवून चोरीच्या विचाराने त्याला स्पर्श करतो, तेव्हा दुक्कट होते. ते ओझे हलवतो, तेव्हा थुल्लच्चय होते. खांद्यावर घेतो, तेव्हा पाराजिक होते. 'अवहरेय्य' म्हणजे ठेवी म्हणून ठेवलेली वस्तू 'माझी वस्तू मला दे' असे विचारले असता, 'मी ती घेतली नाही' असे म्हणतो, तेव्हा दुक्कट होते. मालकाच्या मनात संशय निर्माण करतो, तेव्हा थुल्लच्चय होते. मालक 'हे माझे राहणार नाही' असे म्हणून आशा सोडून देतो, तेव्हा पाराजिक होते. 'इरियापथं विकोपेय्य' म्हणजे 'वस्तू घेऊन मी जाईन' असा विचार करून पहिले पाऊल पुढे टाकतो, तेव्हा थुल्लच्चय होते. दुसरे पाऊल पुढे टाकतो, तेव्हा पाराजिक होते. 'ठाना चावेय्य' म्हणजे जमिनीवर ठेवलेल्या वस्तूला चोरीच्या विचाराने स्पर्श करतो, तेव्हा दुक्कट होते. ती वस्तू हलवतो, तेव्हा थुल्लच्चय होते. तिला मूळ स्थानावरून विस्थापित करतो, तेव्हा पाराजिक होते. अशा प्रकारे प्रथम नानाभांडपंचक समजावे. मालक असलेल्या दासाच्या (गुलामाच्या) किंवा प्राण्याच्या बाबतीत, वर सांगितलेल्या खटला चालवणे इत्यादी पद्धतीने, घेणे, वाहून नेणे, अपहरण करणे, इर्यापथ विचलित करणे आणि स्थानावरून हलवणे यानुसार 'एकभांडपंचक' समजावे. म्हणूनच प्राचीन आचार्यांनी म्हटले आहे— ‘‘Tattha nānekabhaṇḍānaṃ, pañcakānaṃ vasā pana; Ādiyanādipañcakā, duvidhāti udīritā’’ti. 'त्या पंचकांमध्ये, नानाभांड आणि एकभांड या पंचकांच्या आधारे, आदियन (घेणे) इत्यादी पंचक दोन प्रकारचे सांगितले आहेत.' Katamaṃ sāhatthikapañcakaṃ? Sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepoti. Tathā hi vuttaṃ – साहत्थिकपंचक कोणते आहे? स्वतःच्या हाताने चोरी करणे (साहत्थिक), चोरीची आज्ञा देणे (आणत्तिक), फेकून चोरी करणे (निस्सग्गिय), कार्य साधून चोरी करणे (अत्थसाधक) आणि आशा सोडून देणे (धुरनिक्खेप). तसेच म्हटले आहे— ‘‘Sāhatthāṇattiko ceva, nissaggiyotthasādhako; Dhuranikkhepako cāti, idaṃ sāhatthapañcaka’’nti. 'साहत्थिक, आणत्तिक, niस्सग्गिय, अत्थसाधक आणि धुरनिक्खेपक; हे साहत्थिकपंचक आहे.' Tattha sāhatthiko nāma parassa bhaṇḍaṃ sahatthā avaharati. Āṇattiko nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ avaharā’’ti aññaṃ āṇāpeti. Nissaggiyo nāma suṅkaghātaparikappitokāsānaṃ anto ṭhatvā bahi pātanaṃ. Atthasādhako nāma ‘‘asukassa bhaṇḍaṃ yadā sakkosi, tadā taṃ avaharā’’ti āṇāpeti. Tattha sace paro anantarāyiko hutvā taṃ avaharati, āṇāpakassa āṇattikkhaṇeyeva pārājikaṃ. Parassa vā pana telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakāni upāhanādīni pakkhipati[Pg.171], hatthato muttamatteyeva pārājikaṃ. Dhuranikkhepo pana ārāmābhiyogaupanikkhittabhaṇḍavasena veditabbo. Tāvakālikabhaṇḍadeyyāni adentassapi eseva nayoti idaṃ sāhatthikapañcakaṃ. त्यामध्ये 'साहत्थिक' म्हणजे दुसऱ्याची वस्तू स्वतःच्या हाताने चोरणे. 'आणत्तिक' म्हणजे 'अमुक माणसाची वस्तू चोर' अशी दुसऱ्याला आज्ञा देणे. 'निस्सग्गिय' म्हणजे जकात नाक्याच्या किंवा ठरवलेल्या जागेच्या आत उभे राहून वस्तू बाहेर फेकणे. 'अत्थसाधक' म्हणजे 'अमुक माणसाची वस्तू जेव्हा तुला शक्य होईल, तेव्हा त्या वस्तूची चोरी कर' अशी आज्ञा देणे. त्यात जर दुसऱ्या व्यक्तीने कोणताही अडथळा न येता ती वस्तू चोरली, तर आज्ञा देणाऱ्याला आज्ञा दिल्या क्षणीच पाराजिक होते. किंवा दुसऱ्याच्या तेलाच्या घागरीत एक पाद (किंमत असलेले) तेल नक्कीच शोषून घेणारे बूट इत्यादी वस्तू टाकतो, तेव्हा ते हातातून सुटल्या क्षणीच पाराजिक होते. 'धुरनिक्खेप' हा आरामावरील खटला आणि जवळ ठेवलेल्या वस्तूच्या आधारे समजावा. तात्पुरती घेतलेली वस्तू परत न देणाऱ्याच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. हे साहत्थिकपंचक आहे. Katamaṃ pubbapayogapañcakaṃ? Pubbapayogo sahapayogo saṃvidāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti. Tena vuttaṃ – पुब्बप्रयोगपंचक कोणते आहे? पूर्वप्रयोग (पुब्बप्रयोग), सहप्रयोग, संविदावहार (कट रचून चोरी करणे), संकेतकर्म (वेळ ठरवून चोरी करणे) आणि निमित्तकर्म (खूण करून चोरी करणे). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘‘Pubbasahapayogo ca, saṃvidāharaṇaṃ tathā; Saṅketakammaṃ nimittaṃ, idaṃ sāhatthapañcaka’’nti. 'पूर्वप्रयोग आणि सहप्रयोग, तसेच संविदावहार, संकेतकर्म आणि निमित्तकर्म; हे साहत्थपंचक आहे.' Tattha āṇattivasena pubbapayogo veditabbo. Ṭhānācāvanavasena, khilādīni saṅkāmetvā khettādiggahaṇavasena ca sahapayogo veditabbo. Saṃvidāvahāro nāma ‘‘asukaṃ nāma bhaṇḍaṃ avaharissāmā’’ti saṃvidahitvā sammantayitvā avaharaṇaṃ. Evaṃ saṃvidahitvā gatesu hi ekenapi tasmiṃ bhaṇḍe ṭhānā cāvite sabbesaṃ avahāro hoti. Saṅketakammaṃ nāma sañjānanakammaṃ. Sace hi purebhattādīsu yaṃ kiñci kālaṃ paricchinditvā ‘‘asukasmiṃ kāle itthannāmaṃ bhaṇḍaṃ avaharā’’ti vutto saṅketato apacchā apure taṃ avaharati, saṅketakārakassa saṅketakaraṇakkhaṇeyeva avahāro. Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikhaṇanādinimittakaraṇaṃ. Sace hi evaṃ katanimittato apacchā apure ‘‘yaṃ avaharā’’ti vutto, taṃ avaharati, nimittakārakassa nimittakkhaṇeyeva avahāroti idaṃ pubbapayogapañcakaṃ. त्यामध्ये आज्ञा देण्याच्या आधारे 'पूर्वप्रयोग' समजावा. स्थानावरून हलवण्याच्या आधारे, सीमा दर्शवणारे खांब इत्यादी सरकवून शेत इत्यादी बळकावण्याच्या आधारे 'सहप्रयोग' समजावा. 'संविदावहार' म्हणजे 'आपण अमुक नावाची वस्तू चोरू या' असा कट रचून, सल्लामसलत करून चोरी करणे. अशा प्रकारे कट रचून गेलेल्यांपैकी एकाने जरी ती वस्तू जागेवरून हलवली, तरी सर्वांनाच चोरीचा दोष लागतो. 'संकेतकर्म' म्हणजे वेळ ठरवून केलेली चोरी. जर दुपारच्या जेवणापूर्वी इत्यादी वेळेपैकी कोणतीही वेळ निश्चित करून 'अमुक वेळी अमुक नावाची वस्तू चोर' असे सांगितले असता, तो ठरवलेल्या वेळेच्या आधी किंवा नंतर न करता त्याच वेळी ती वस्तू चोरतो, तर संकेत ठरवणाऱ्याला संकेत ठरवल्या क्षणीच चोरीचा दोष लागतो. 'निमित्तकर्म' म्हणजे दुसऱ्याच्या मनात समज निर्माण करण्यासाठी डोळे मिचकावणे इत्यादी खुणा करणे. जर अशा प्रकारे केलेल्या खुणेच्या आधी किंवा नंतर न करता 'जे चोर' असे सांगितले आहे ते चोरतो, तर खूण करणाऱ्याला खूण केल्या क्षणीच चोरीचा दोष लागतो. हे पुब्बप्रयोगपंचक आहे. Katamaṃ theyyāvahārapañcakaṃ? Theyyāvahāro pasayhāvahāro parikappāvahāro paṭicchannāvahāro kusāvahāroti. Tena vuttaṃ – थेय्यावहारपंचक कोणते आहे? थेय्यावहार (चोरीने अपहरण), पसय्हावहार (बळजबरीने अपहरण), परिकप्पावहार (नियोजित अपहरण), पटिच्छन्नावहार (लपवून अपहरण) आणि कुसावहार (चिठ्ठ्यांद्वारे अपहरण). म्हणूनच म्हटले आहे— ‘‘Theyyā [Pg.172] pasayhā parikappā, paṭicchannā kusā tathā; Avahārā ime pañca, theyyāvahārapañcaka’’nti. 'थेय्यावहार, पसय्हावहार, परिकप्पावहार, तसेच पटिच्छन्नावहार आणि कुसावहार; हे पाच चोरीचे प्रकार म्हणजेच थेय्यावहारपंचक होय.' Tattha yo sandhicchedādīni katvā adissamāno avaharati, kūṭatulākūṭamānakūṭakahāpaṇādīhi vā vañcetvā gaṇhāti, tassevaṃ gaṇhato avahāro theyyāvahāroti veditabbo. Yo pana pasayha balakkārena paresaṃ santakaṃ gaṇhāti gāmaghātakādayo viya, attano pattabalito vā vuttanayeneva adhikaṃ gaṇhāti rājabhaṭādayo viya, tassevaṃ gaṇhato avahāro pasayhāvahāroti veditabbo. Parikappetvā gahaṇaṃ pana parikappāvahāro nāma. त्या (पाच प्रकारां)मध्ये, जो भिक्खू घर फोडणे इत्यादी कृत्ये करून, कोणाच्या नजरेस न पडता चोरी करतो, किंवा खोटे वजन, खोटे माप, खोटे नाणे इत्यादींद्वारे फसवणूक करून वस्तू घेतो; अशा प्रकारे घेणाऱ्या त्या भिक्खूच्या चोरीला 'थेय्यावहार' (चोरीने हरण करणे) असे जाणावे. परंतु जो भिक्खू, गाव लुटणाऱ्या दरोडेखोरांप्रमाणे, बळजबरीने व जुलूमाने इतरांच्या मालकीची वस्तू हिरावून घेतो, किंवा राजसेवकांप्रमाणे स्वतःच्या कायदेशीर अधिकारापेक्षा सांगितलेल्या पद्धतीनेच अधिकची वस्तू घेतो; अशा प्रकारे घेणाऱ्या त्या भिक्खूच्या चोरीला 'पसह्यावहार' (बळजबरीने हरण करणे) असे जाणावे. तसेच, कल्पनेने (निश्चिती करून) वस्तू घेणे याला 'परिकप्पावहार' (कल्पनेने हरण करणे) असे म्हणतात. So bhaṇḍokāsassa vasena duvidho. Tatrāyaṃ bhaṇḍaparikappo – sāṭakatthiko antogabbhaṃ pavisitvā ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmi. Sace suttaṃ, na gaṇhissāmī’’ti parikappetvā andhakāre pasibbakaṃ gaṇhāti. Tatra ce sāṭako hoti, uddhāreyeva pārājikaṃ. Suttañce hoti, rakkhati. Bahi nīharitvā muñcitvā ‘‘sutta’’nti ñatvā puna āharitvā ṭhapeti, rakkhatiyeva. ‘‘Sutta’’nti ñatvāpi yaṃ laddhaṃ, taṃ gahetabbanti gacchati, padavārena kāretabbo. Bhūmiyaṃ ṭhapetvā gaṇhāti, uddhāre pārājikaṃ. ‘‘Coro coro’’ti anubandho chaḍḍetvā palāyati, rakkhati. Sāmikā disvā gaṇhanti, rakkhatiyeva. Añño ce gaṇhāti, bhaṇḍadeyyaṃ. Sāmikesu nivattantesu sayaṃ disvā paṃsukūlasaññāya ‘‘pagevetaṃ mayā gahitaṃ, mama dāni santaka’’nti gaṇhantassapi bhaṇḍadeyyameva. Tattha yvāyaṃ ‘‘sace sāṭako bhavissati, gaṇhissāmī’’tiādinā nayena pavatto parikappo, ayaṃ bhaṇḍaparikappo nāma. Okāsaparikappo pana evaṃ veditabbo – ekacco pana parapariveṇādīni paviṭṭho kiñci lobhaneyyabhaṇḍaṃ disvā gabbhadvārapamukhaheṭṭhā [Pg.173] pāsādadvārakoṭṭhakarukkhamūlādivasena paricchedaṃ katvā ‘‘sace maṃ etthantare passissanti, daṭṭhukāmatāya gahetvā vicaranto viya dassāmi. No ce passissanti, harissāmī’’ti parikappeti, tassa taṃ ādāya parikappitaparicchedaṃ atikkantamatte avahāro hoti. Iti yvāyaṃ vuttanayeneva pavatto parikappo, ayaṃ okāsaparikappo nāma. Evamimesaṃ dvinnaṃ parikappānaṃ vasena parikappetvā gaṇhato avahāro parikappāvahāroti veditabbo. तो परिकप्पावहार (कल्पनेने हरण करणे) भांड (वस्तू) आणि ओकास (जागा) यांच्या आधारे दोन प्रकारचा असतो. त्यात 'भांडपरिकप्प' (वस्तूची कल्पना) असा आहे – वस्त्र मिळवू इच्छिणारा एखादा भिक्खू खोलीच्या आत प्रवेश करून, 'जर वस्त्र असेल तर मी घेईन, जर सूत असेल तर घेणार नाही' अशी कल्पना करून अंधारात एखादे गाठोडे पकडतो. त्यात जर वस्त्र असेल, तर ते उचलल्या क्षणीच तो पाराजिक होतो. जर सूत असेल, तर तो (पाराजिकापासून) वाचतो. जर ते बाहेर काढून, सोडून, 'हे सूत आहे' असे जाणून पुन्हा आणून ठेवून देतो, तर तो वाचतोच. 'हे सूत आहे' हे जाणूनही 'जे मिळाले आहे ते घेऊन जावे' या विचाराने जर तो निघून जातो, तर पावलांच्या संख्येनुसार त्याला प्रायश्चित्त दिले जावे. जर तो ते जमिनीवर ठेवून पुन्हा उचलून घेतो, तर उचलल्या क्षणी पाराजिक होते. 'चोर, चोर!' असा पाठलाग झाल्यावर तो ते टाकून पळून जातो, तर तो वाचतो. मालक ते पाहून परत घेतात, तरीही तो वाचतोच. जर दुसरा कोणी ते घेतो, तर तो भांडदेय (वस्तू परत देण्यास पात्र) होतो. मालक निघून गेल्यावर, स्वतः ते पाहून पांसुकूल भावनेने 'हे आधीच मी घेतले होते, आता हे माझेच आहे' असे समजून घेणाऱ्यालाही भांडदेयच होते. त्यात, 'जर वस्त्र असेल तर मी घेईन' इत्यादी पद्धतीने चालणारी जी कल्पना आहे, त्याला 'भांडपरिकप्प' असे म्हणतात. परंतु 'ओकासपरिकप्प' (जागेची कल्पना) अशा प्रकारे जाणावा – एखादा भिक्खू दुसऱ्याच्या आवारात इत्यादी ठिकाणी प्रवेश करून एखादी लोभसवाणी वस्तू पाहून, खोलीचे दार, ओसरी, प्रासादाखालील जागा, प्रवेशद्वार, झाडाचे मूळ इत्यादींच्या आधारे सीमा निश्चित करून, 'जर मला या सीमेच्या आत लोकांनी पाहिले, तर फक्त पाहण्याच्या इच्छेने हातात घेऊन फिरत असल्यासारखे दाखवून मी ते परत करीन; जर पाहिले नाही, तर चोरून नेईन' अशी कल्पना करतो. त्याने ती वस्तू घेऊन कल्पिलेली सीमा ओलांडल्या क्षणीच त्याची चोरी सिद्ध होते. अशा प्रकारे, सांगितलेल्या पद्धतीनेच चालणाऱ्या कल्पनेला 'ओकासपरिकप्प' असे म्हणतात. अशा प्रकारे, या दोन्ही प्रकारच्या कल्पनांच्या आधारे विचार करून चोरी करणाऱ्या भिक्खूच्या चोरीला 'परिकप्पावहार' असे जाणावे. Paṭicchādetvā pana avaharaṇaṃ paṭicchannāvahāro. So evaṃ veditabbo – yo bhikkhu uyyānādīsu paresaṃ omuñcitvā ṭhapitaṃ aṅgulimuddikādiṃ disvā ‘‘pacchā gaṇhissāmī’’ti paṃsunā vā paṇṇena vā paṭicchādeti, tassa ettāvatā uddhāro natthīti na tāva avahāro hoti. Yadā pana sāmikā vicinantā apassitvā ‘‘sve jānissāmā’’ti sālayāva gatā honti, athassa taṃ uddharato uddhāre avahāro. ‘‘Paṭicchannakāleyeva etaṃ mama santaka’’nti sakasaññāya vā ‘‘gatādāni te, chaḍḍitabhaṇḍaṃ ida’’nti paṃsukūlasaññāya vā gaṇhantassa pana bhaṇḍadeyyaṃ. Tesu dutiyatatiyadivase āgantvā vicinitvā adisvā dhuranikkhepaṃ katvā gatesupi gahitaṃ bhaṇḍadeyyameva. Pacchā ñatvā codiyamānassa adadato sāmikānaṃ dhuranikkhepe avahāro hoti. Kasmā? Yasmā tassa payogena tehi na diṭṭhaṃ. Yo pana tathārūpaṃ bhaṇḍaṃ yathāṭhāne ṭhitaṃyeva appaṭicchādetvā theyyacitto pādena akkamitvā kaddame vā vālikāya vā paveseti, tassa pavesitamatteyeva avahāro. परंतु लपवून चोरी करणे म्हणजे 'पठिच्छन्नावहार' (लपवून हरण करणे) होय. तो अशा प्रकारे जाणावा – जो भिक्खू बागेत इत्यादी ठिकाणी इतरांनी काढून ठेवलेली अंगठी इत्यादी वस्तू पाहून, 'मी नंतर घेईन' असे मनात आणून मातीने किंवा पानांनी ती झाकून ठेवतो; केवळ मातीने किंवा पानांनी झाकल्यामुळे ती वस्तू उचलली गेली असे होत नाही, म्हणून तोपर्यंत चोरी सिद्ध होत नाही. परंतु जेव्हा मालक शोध घेऊनही ती वस्तू न सापडल्यामुळे 'उद्या पाहू' असे म्हणून आशेने निघून जातात, त्यानंतर तो ती वस्तू उचलतो, तेव्हा उचलल्या क्षणी चोरी सिद्ध होते. परंतु 'झाकण्याच्या वेळीच ही माझी वस्तू झाली' अशा स्वतःच्या मालकीच्या भावनेने किंवा 'ते आता गेले, ही टाकून दिलेली वस्तू आहे' अशा पांसुकूल भावनेने घेणाऱ्याला भांडदेय होते. त्या मालकांनी दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या दिवशी येऊन, शोध घेऊनही न सापडल्यामुळे आशा सोडून दिली आणि ते निघून गेले, तरीही ती वस्तू घेतल्यास भांडदेयच होते. नंतर सत्य समजल्यावर, मालकांनी विचारणा केली असता न देणाऱ्या भिक्खूविरुद्ध मालकांनी आशा सोडल्यास चोरी सिद्ध होते. का? कारण त्या भिक्खूच्या कृत्यामुळेच मालकांना ती वस्तू दिसली नाही. परंतु जो भिक्खू तशा प्रकारची वस्तू मूळ जागीच ठेवलेली असताना, न झाकता, चोरीच्या उद्देशाने पायाने दाबून चिखलात किंवा वाळूत घुसवतो, त्याचे ती वस्तू घुसवल्या क्षणीच चोरी सिद्ध होते. Kusaṃ saṅkāmetvā pana avaharaṇaṃ kusāvahāro nāma. Sopi evaṃ veditabbo – yo bhikkhu vilīvamayaṃ vā tālapaṇṇamayaṃ vā katasaññāṇaṃ yaṃ kiñci kusaṃ pātetvā cīvare [Pg.174] bhājiyamāne attano koṭṭhāsassa samīpe ṭhitaṃ samagghataraṃ vā mahagghataraṃ vā samasamaṃ vā agghena parassa koṭṭhāsaṃ haritukāmo attano koṭṭhāse patitaṃ kusaṃ parassa koṭṭhāse pātetukāmatāya uddharati, rakkhati tāva. Parassa koṭṭhāse pātite rakkhateva. Yadā pana tasmiṃ patite parassa koṭṭhāsato parassa kusaṃ uddharati, uddhaṭamatte avahāro. Sace paṭhamataraṃ parassa koṭṭhāsato kusaṃ uddharati, attano koṭṭhāse pātetukāmatāya uddhāre rakkhati, pātanepi rakkhati. Attano koṭṭhāsato pana attano kusaṃ uddharato uddhāreyeva rakkhati, taṃ uddharitvā parakoṭṭhāse pātentassa hatthato muttamatte avahāro hoti, ayaṃ kusāvahāro. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana samantapāsādikato (pārā. aṭṭha. 1.92) gahetabbo. परंतु कुस (चिठ्ठी किंवा शलाका) बदलून चोरी करणे म्हणजे 'कुसावहार' (शलाका बदलून हरण करणे) होय. तो देखील अशा प्रकारे जाणावा – चीवर वाटप केले जात असताना, जो भिक्खू बांबूची किंवा ताडपत्राची बनवलेली, विशिष्ट खूण असलेली कोणतीही शलाका टाकून, स्वतःच्या वाट्याशेजारी केलेले समान मूल्याचे, अधिक मूल्याचे किंवा सारख्याच मूल्याचे दुसऱ्याचे चीवर घेण्याच्या इच्छेने, स्वतःच्या वाट्यावर पडलेली शलाका दुसऱ्याच्या वाट्यावर टाकण्याच्या इच्छेने उचलतो, तोपर्यंत तो वाचतो. दुसऱ्याच्या वाट्यावर ती पडली तरीही तो वाचतोच. परंतु जेव्हा ती तिथे पडल्यावर तो दुसऱ्याच्या वाट्यावरून दुसऱ्याची शलाका उचलतो, तेव्हा ती उचलल्या क्षणीच चोरी सिद्ध होते. जर तो आधीच दुसऱ्याच्या वाट्यावरून शलाका उचलतो, स्वतःच्या वाट्यावर टाकण्याच्या इच्छेने, तर उचलण्यातही तो वाचतो आणि टाकण्यातही वाचतो. परंतु स्वतःच्या वाट्यावरून स्वतःची शलाका उचलणाऱ्याला उचलण्यातच तो वाचतो; ती उचलून दुसऱ्याच्या वाट्यावर टाकणाऱ्याच्या हातातून ती सुटल्या क्षणीच चोरी सिद्ध होते. याला 'कुसावहार' म्हणतात. हा येथे संक्षेप आहे, सविस्तर माहिती 'समंतपासादिका' (विनय अट्ठकथा) मधून घ्यावी. Tulayitvāti upaparikkhitvā. 'तुलयित्वा' म्हणजे तपासून किंवा सखोल विचार करून. Sāmīcīti vattaṃ, āpatti pana natthīti adhippāyo. 'सामीची' म्हणजे योग्य आचरण किंवा कर्तव्य; परंतु यात कोणतीही आपत्ती (दोष) नाही, असा अभिप्राय जाणावा. Mahājanasammaddoti mahājanasaṅkhobho. Bhaṭṭhe janakāyeti apagate janakāye. ‘‘Idañca kāsāvaṃ attano santakaṃ katvā etasseva bhikkhuno dehī’’ti kiṃ kāraṇā evamāha? Cīvarassāmikena dhuranikkhepo kato, tasmā tassa adinnaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Avahārakopi vippaṭisārassa uppannakālato paṭṭhāya cīvarassāmikaṃ pariyesanto vicarati ‘‘dassāmī’’ti, cīvarassāmikena ca ‘‘mameta’’nti vutte etenapi avahārakena ālayo pariccatto, tasmā evamāha. Yadi evaṃ cīvarassāmikoyeva ‘‘attano santakaṃ gaṇhāhī’’ti kasmā na vuttoti? Ubhinnaṃ kukkuccavinodanatthaṃ. Kathaṃ? Avahārakassa ‘‘mayā sahatthena na dinnaṃ, bhaṇḍadeyyameta’’nti kukkuccaṃ uppajjeyya[Pg.175], itarassa ‘‘mayā paṭhamaṃ dhuranikkhepaṃ katvā pacchā adinnaṃ gahita’’nti kukkuccaṃ uppajjeyyāti. 'महाजनसम्मद' म्हणजे लोकांची गर्दी किंवा गोंधळ. 'भट्ठे जनकाये' म्हणजे लोक निघून गेल्यावर. 'आणि हे काषाय वस्त्र स्वतःचे करून याच भिक्खूला दे' असे कोणत्या कारणाने म्हटले आहे? कारण चीवराच्या मालकाने त्याची आशा सोडली आहे, म्हणून त्याचे न देता घेणे योग्य नाही. चोरी करणारा भिक्खू देखील पश्चात्ताप झाल्यापासून चीवराच्या मालकाला शोधत फिरतो की 'मी ते परत करीन', आणि चीवराच्या मालकाने 'हे माझे आहे' असे म्हटल्यावर या चोरणाऱ्या भिक्खूनेही त्यावरील आसक्ती सोडली आहे, म्हणून असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर चीवराच्या मालकानेच 'स्वतःची वस्तू घे' असे का म्हटले नाही? दोघांच्याही मनातील शंका दूर करण्यासाठी. कसे? चोरणाऱ्या भिक्खूच्या मनात 'मी स्वतःच्या हाताने दिले नाही, हे भांडदेय आहे' अशी शंका निर्माण होऊ शकते, आणि दुसऱ्याच्या मनात 'मी आधी आशा सोडली आणि नंतर न देता ते घेतले' अशी शंका निर्माण होऊ शकते, म्हणून. Samagghanti appagghaṃ. 'समग्ध' म्हणजे कमी मूल्याचे (स्वस्त). Dāruatthaṃ pharatīti dārūhi kattabbakiccaṃ sādheti. Mayi santetiādi sabbaṃ raññā pasādena vuttaṃ, therena pana ‘‘ananucchavikaṃ kata’’nti na maññitabbaṃ. 'दारुअत्थं फरती' म्हणजे लाकडाने करायचे काम पूर्ण करतो. 'माझ्याकडे असताना' इत्यादी सर्व राजाने आदराने म्हटले आहे; परंतु थेरांनी 'अयोग्य कृत्य केले' असे मानू नये. Ekadivasaṃ dantakaṭṭhacchedanādinā yā ayaṃ agghahāni vuttā, sā bhaṇḍassāminā kiṇitvā gahitameva sandhāya vuttā. Sabbaṃ panetaṃ aṭṭhakathācariyappamāṇena gahetabbaṃ. Pāsāṇañca sakkharañca pāsāṇasakkharaṃ. एका दिवशी दात घासण्याची काडी कापण्यामुळे जी मूल्याची घट सांगितली आहे, ती वस्तूच्या मालकाने विकत घेऊन आणलेल्या वस्तूच्या संदर्भातच सांगितली आहे. परंतु हे सर्व अट्ठकथाचार्यांच्या प्रमाणानेच स्वीकारावे. दगड आणि खडी म्हणजे 'पासाणसक्खर' (दगड-खडी). ‘‘Dhāreyya atthaṃ vicakkhaṇo’’ti imasseva vivaraṇaṃ ‘‘āpattiṃ vā anāpattiṃ vā’’tiādi. ‘‘Sikkhāpadaṃ samaṃ tenā’’ti ito pubbe ekā gāthā – 'बुद्धिमान मनुष्याने अर्थ लक्षात ठेवावा' याचेच स्पष्टीकरण 'आपत्ती किंवा अनापत्ती' इत्यादी आहे. 'त्याच्यासारखेच शिक्षापद' याच्या आधी एक गाथा आहे – ‘‘Dutiyaṃ adutiyena, yaṃ jinena pakāsitaṃ; Parājitakilesena, pārājikapadaṃ idhā’’ti. 'दुसरे पाराजिक पद, जे अद्वितीय अशा जिनाने (बुद्धांनी), ज्यांनी क्लेशांवर विजय मिळवला आहे, येथे प्रकाशित केले आहे.' Tāya saddhiṃ ghaṭetvā adutiyena parājitakilesena jinena dutiyaṃ yaṃ idaṃ pārājikapadaṃ pakāsitaṃ, idha tena samaṃ anekanayavokiṇṇaṃ gambhīratthavinicchayaṃ aññaṃ kiñci sikkhāpadaṃ na vijjatīti yojanā. Tattha parājitakilesenāti santāne puna anuppattidhammatāpādane catūhi maggañāṇehi saha vāsanāya samucchinnasabbakilesena. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.159) pana ‘‘parājitakilesenāti vijitakilesena, nikilesenāti attho’’ti vuttaṃ. Idhāti imasmiṃ sāsane. त्या गाथेसोबत जोडून – अद्वितीय आणि क्लेशांवर विजय मिळवलेल्या जिनांद्वारे (बुद्धांद्वारे) दुसरे जे हे पाराजिक पद प्रकाशित केले आहे, येथे त्याच्यासारखे अनेक पद्धतींनी युक्त आणि सखोल अर्थाचा निर्णय करणारे इतर कोणतेही शिक्षापद अस्तित्वात नाही, असा अन्वय आहे. तेथे 'पराजितकिलेसेन' म्हणजे संतानामध्ये पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला प्राप्त करून देणाऱ्या चार मार्गज्ञानांद्वारे वासनेसह सर्व क्लेशांचा समूळ नाश केलेल्या. परंतु 'विमतिविनोदनी'मध्ये 'पराजितकिलेसेन म्हणजे क्लेशांवर विजय मिळवलेला, निष्क्लेश असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. 'इध' म्हणजे या बुद्ध शासनात. Tenāti tena dutiyapārājikasikkhāpadena. Attho nāma pāḷiattho. Vinicchayo nāma pāḷimuttavinicchayo. Attho ca vinicchayo ca atthavinicchayā, te gambhīrā yasminti gambhīratthavinicchayaṃ [Pg.176] . Vatthumhi otiṇṇeti codanāvasena vā attanāva attano vītikkamārocanavasena vā saṅghamajjhe adinnādānavatthusmiṃ otiṇṇe. Etthāti otiṇṇe vatthusmiṃ. Vinicchayoti āpattānāpattiniyamanaṃ. Avatvāvāti ‘‘tvaṃ pārājikaṃ āpanno’’ti avatvāva. Kappiyepi ca vatthusminti attanā gahetuṃ kappiye mātupituādisantakepi vatthusmiṃ. Lahuvattinoti theyyacittuppādena lahuparivattino. Āsīvisanti sīghameva sakalasarīre pharaṇasamatthavisaṃ. 'तेन' म्हणजे त्या दुसऱ्या पाराजिक शिक्षापदाने. 'अत्थ' म्हणजे पाळीचा अर्थ. 'विनिच्छय' म्हणजे पाळीव्यतिरिक्त निर्णय. अर्थ आणि निर्णय म्हणजे 'अत्थविनिच्छय', ते ज्यामध्ये सखोल आहेत त्याला 'गम्भीरत्थविनिच्छय' म्हणतात. 'वत्थुम्हि ओतिण्णे' म्हणजे आरोपाच्या आधारे किंवा स्वतःच स्वतःच्या उल्लंघनाची माहिती देण्याच्या आधारे संघाच्या मध्ये अदित्नादान (न दिलेले घेणे) विषयामध्ये उपस्थित झाल्यावर. 'एत्थ' म्हणजे उपस्थित झालेल्या विषयात. 'विनिच्छय' म्हणजे आपत्ती किंवा अनापत्ती निश्चित करणे. 'अवृत्वाव' म्हणजे 'तू पाराजिक आपत्तीला प्राप्त झाला आहेस' असे न म्हणताच. 'कप्पियेपि च वत्थुस्मिं' म्हणजे स्वतःला घेण्यासाठी योग्य असलेल्या आई-वडील इत्यादींच्या मालकीच्या वस्तूंमध्ये देखील. 'लहुवत्तिनो' म्हणजे चोरीच्या विचाराने वेगाने बदलणारे. 'आसीविस' म्हणजे संपूर्ण शरीरात वेगाने पसरण्यास समर्थ असलेले विष (विषारी साप). 233. Pakatimanussehi uttaritarānaṃ buddhādiuttamapurisānaṃ adhigamadhammoti uttarimanussadhammo, tassa paresaṃ ārocanaṃ uttarimanussadhammārocanaṃ. Taṃ vinicchinantena cha ṭhānāni sodhetabbānīti yojanā. Tattha kiṃ te adhigatanti adhigamapucchā. Kinti te adhigatanti upāyapucchā. Kadā te adhigatanti kālapucchā. Kattha te adhigatanti okāsapucchā. Katame te kilesā pahīnāti pahīnakilesapucchā. Katamesaṃ tvaṃ dhammānaṃ lābhīti paṭiladdhadhammapucchā. Idāni tameva chaṭṭhānavisodhanaṃ vitthāretumāha ‘‘sace hī’’tiādi. Tattha ettāvatāti ettakena byākaraṇavacanamattena na sakkāro kātabbo. Byākaraṇañhi ekassa ayāthāvatopi hotīti. Imesu chasu ṭhānesu sodhanatthaṃ evaṃ vattabboti yathā nāma jātarūpapatirūpakampi jātarūpaṃ viya khāyatīti jātarūpaṃ nighaṃsanatāpanachedanehi sodhetabbaṃ, evameva idāneva vuttesu chasu ṭhānesu pakkhipitvā sodhanatthaṃ vattabbo. Vimokkhādīsūti ādi-saddena samāpattiñāṇadassanamaggabhāvanāphalasacchikiriyādiṃ saṅgaṇhāti. Pākaṭo hoti adhigatavisesassa satisammosābhāvato. Sesapucchāsupi ‘‘pākaṭo hotī’’ti pade eseva nayo. २३३. सामान्य माणसांपेक्षा श्रेष्ठ असलेल्या बुद्ध इत्यादी उत्तम पुरुषांनी प्राप्त केलेला धर्म म्हणजे 'उत्तरिमनुस्सधम्म' (मनुष्यत्वाहून श्रेष्ठ धर्म) होय; तो इतरांना सांगणे म्हणजे 'उत्तरिमनुस्सधम्मा रोचन' होय. त्याचा निर्णय करणाऱ्याने सहा बाबी तपासून घ्याव्यात, असा अन्वय आहे. त्यात 'तुला काय प्राप्त झाले?' हा प्रश्न म्हणजे 'अधिगमपुच्छा' (प्राप्तीविषयी प्रश्न) होय. 'तुला ते कसे प्राप्त झाले?' हा प्रश्न म्हणजे 'उपायपुच्छा' (मार्गाविषयी प्रश्न) होय. 'तुला ते कधी प्राप्त झाले?' हा प्रश्न म्हणजे 'कालपुच्छा' (वेळेविषयी प्रश्न) होय. 'तुला ते कोठे प्राप्त झाले?' हा प्रश्न म्हणजे 'ओकासपुच्छा' (स्थानाविषयी प्रश्न) होय. 'तुझे कोणते क्लेश नष्ट झाले?' हा प्रश्न म्हणजे 'पहीणकिलेसपुच्छा' (नष्ट झालेल्या क्लेशांविषयी प्रश्न) होय. 'तुला कोणत्या गुणांची प्राप्ती झाली?' हा प्रश्न म्हणजे 'पटिलद्धधम्मपुच्छा' (प्राप्त गुणांविषयी प्रश्न) होय. आता त्याच सहा बाबींच्या तपासणीचा विस्तार करण्यासाठी 'सचे ही' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'एत्तावता' म्हणजे केवळ एवढ्या बोलण्यावरूनच आदर-सत्कार करू नये. कारण एखाद्याचे बोलणे असत्य देखील असू शकते. या सहा बाबींमध्ये तपासणी करण्यासाठी असे म्हणावे – जसे खोटे सोने देखील खऱ्या सोन्यासारखे दिसते, म्हणून खऱ्या सोन्याची घासून, तापवून आणि कापून परीक्षा केली पाहिजे; त्याचप्रमाणे, आताच सांगितलेल्या सहा बाबींमध्ये पडताळून पाहण्यासाठी विचारणा केली पाहिजे. 'विमोक्खादीसु' मधील 'आदि' शब्दाने समापत्ती, ज्ञानदर्शन, मार्गभावना, फलसाक्षात्कारी इत्यादींचा समावेश होतो. प्राप्त झालेल्या विशेषाची स्मृती नष्ट न झाल्यामुळे ते स्पष्ट होते. इतर प्रश्नांमध्ये देखील 'पाकटो होति' या पदाचा हाच अर्थ आहे. Sabbesañhi [Pg.177] attanā adhigatamaggena pahīnā kilesā pākaṭā hontīti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ. Kassaci hi attanā adhigatamaggavajjhakilesesu sandeho uppajjatiyeva mahānāmassa sakkassa viya. So hi sakadāgāmī samānopi ‘‘tassa mayhaṃ, bhante, evaṃ hoti – ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno, yena me ekadā lobhadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, dosadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, mohadhammāpi cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantī’’ti (ma. ni. 1.175) bhagavantaṃ pucchi. Ayaṃ kira rājā sakadāgāmimaggena lobhadosamohā niravasesā pahīyantīti saññī ahosīti. सर्वच व्यक्तींना स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्गाने नष्ट केलेले क्लेश स्पष्टपणे ज्ञात होतात, हे विधान सामान्यतः (बहुतांश करून) म्हटले गेले आहे. कारण, शाक्य महानामाप्रमाणेच, एखाद्याला स्वतः प्राप्त केलेल्या मार्गाने नष्ट करावयाच्या क्लेशांविषयी शंका उत्पन्न होऊ शकते. तो राजा सकदागामी असूनही, त्याने भगवंतांना विचारले, “भंते, माझ्या मनात असा विचार येतो—माझ्या अंतःकरणात असा कोणता धम्म (क्लेश) नष्ट न झालेला शिल्लक आहे, ज्यामुळे कधीकधी लोभधम्मही माझ्या चित्ताला व्यापून राहतो, द्वेषधम्मही माझ्या चित्ताला व्यापून राहतो, आणि मोहधम्मही माझ्या चित्ताला व्यापून राहतो?” असे म्हणतात की, त्या राजाला अशी समजूत होती की सकदागामी मार्गाने लोभ, द्वेष आणि मोह पूर्णपणे (निरवशेष) नष्ट होतात. Yāya paṭipadāya yassa ariyamaggo āgacchati, sā pubbabhāgapaṭipatti āgamanapaṭipadā. Sodhetabbāti suddhā, udāhu na suddhāti vicāraṇavasena sodhetabbā. ‘‘Na sujjhatīti tattha tattha pamādapaṭipattisambhavato. Apanetabboti attano paṭiññāya apanetabbo’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.197-198). Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.197) pana ‘‘na sujjhatīti pucchiyamāno paṭipattikkamaṃ ullaṅghitvā kathesi. Apanetabboti tayā vuttakkamenāyaṃ dhammo na sakkā adhigantunti adhigatamānato apanetabbo’’ti vuttaṃ. ‘‘Sujjhatī’’ti vatvā sujjhanākāraṃ dassetuṃ ‘‘dīgharatta’’ntiādi vuttaṃ. Paññāyatīti etthāpi ‘‘yadī’’ti padaṃ ānetvā yadi so bhikkhu tāya paṭipadāya paññāyatīti sambandho. Catūsu paccayesu alaggattā ‘‘ākāse pāṇisamena cetasā’’ti vuttaṃ. Vuttasadisaṃ byākaraṇaṃ hotīti yojanā. Tattha vuttasadisanti tassa bhikkhuno byākaraṇaṃ imasmiṃ sutte vuttena sadisaṃ, samanti attho. Khīṇāsavassa paṭipattisadisā paṭipatti hotīti dīgharattaṃ [Pg.178] suvikkhambhitakilesattā, idañca arahattaṃ paṭijānantassa vasena vuttaṃ. Tenāha ‘‘khīṇāsavassa nāmā’’tiādi. Khīṇāsavassa nāma…pe… na hotīti pahīnavipallāsattā, jīvitanikantiyā ca abhāvato na hoti, puthujjanassa pana appahīnavipallāsattā jīvitanikantisabbhāvato ca appamattakenapi hoti, evaṃ suvikkhambhitakilesassa vattanasekkhadhammapaṭijānanaṃ iminā bhayuppādanena, ambilādidassane kheḷuppādādinā ca na sakkā vīmaṃsituṃ, tasmā tassa vacaneneva taṃ saddhātabbaṃ. ज्या प्रतिपदेने (आचरणाने) ज्या व्यक्तीला आर्यमार्ग प्राप्त होतो, ती पूर्वभागाची प्रतिपदा म्हणजे 'आगमनप्रतिपदा' होय. 'शोधन केले पाहिजे' म्हणजे ती शुद्ध आहे की अशुद्ध, या विचाराने तिचे परीक्षण केले पाहिजे. 'ती शुद्ध होत नाही' कारण त्या त्या ठिकाणी प्रमादयुक्त आचरणाची शक्यता असते. 'दूर केली पाहिजे' म्हणजे स्वतःच्या प्रतिज्ञेने (स्वीकृतीने) ती दूर केली पाहिजे, असे 'सारत्थदीपनी' मध्ये म्हटले आहे. परंतु 'विमतिविनोदनी' मध्ये म्हटले आहे की, 'ती शुद्ध होत नाही' असे विचारले असता, त्याने प्रतिपदेचा क्रम ओलांडून उत्तर दिले. 'दूर केली पाहिजे' म्हणजे 'तू सांगितलेल्या क्रमाने हा धम्म प्राप्त करणे शक्य नाही' अशा प्राप्त केलेल्या ज्ञानाच्या अभिमानापासून (अधिगतमानातून) ती दूर केली पाहिजे. 'ती शुद्ध होते' असे सांगून शुद्धीचा प्रकार दर्शवण्यासाठी 'दीघरत्तं' (दीर्घकाळ) इत्यादी म्हटले आहे. 'पञ्ञायति' (दिसून येतो) येथेही 'यदी' (जर) हा शब्द आणून 'जर तो भिक्खू त्या प्रतिपदेने दिसून येत असेल' असा संबंध जोडला पाहिजे. चार प्रत्ययांमध्ये (आहारादी गरजांमध्ये) अनासक्त असल्यामुळे 'आकाशात हाताप्रमाणे असणाऱ्या चित्ताने' असे म्हटले आहे. 'सांगितल्याप्रमाणे स्पष्टीकरण होते' असा अन्वय करावा. तेथे 'सांगितल्याप्रमाणे' म्हणजे त्या भिक्खूचे स्पष्टीकरण या सुत्तात सांगितल्याप्रमाणेच आहे, असा अर्थ समजावा. 'क्षीणासवाच्या (अर्हंताच्या) प्रतिपदेसारखी प्रतिपदा असणे' म्हणजे दीर्घकाळ क्लेश चांगल्या प्रकारे शमित केल्यामुळे होय, आणि हे अर्हत्त्व स्वीकारणाऱ्या भिक्खूच्या संदर्भात म्हटले आहे. म्हणूनच 'क्षीणासवाचे नाव...' इत्यादी म्हटले आहे. क्षीणासवाला विपर्यास नष्ट झाल्यामुळे आणि जगण्याची आसक्ती (जीवितनिकंती) नसल्यामुळे भय वाटत नाही. परंतु पृथग्जनाला (सामान्य माणसाला) विपर्यास नष्ट न झाल्यामुळे आणि जगण्याची आसक्ती असल्यामुळे अगदी थोड्या कारणानेही भय वाटते. अशा प्रकारे, क्लेश चांगल्या प्रकारे शमित झालेल्या व्यक्तीने स्वतःच्या शैक्ष धम्माचा स्वीकार करणे, हे या भयाने किंवा आंबट फळ पाहिल्यावर लाळ सुटण्यासारख्या गोष्टींनी तपासता येत नाही; म्हणून त्याच्या शब्दावरच विश्वास ठेवला पाहिजे. Ayaṃ bhikkhu sampannaveyyākaraṇoti idaṃ na kevalaṃ abhāyanakameva sandhāya vuttaṃ ekaccassa sūrajātikassa puthujjanassapi abhāyanato, rajjanīyārammaṇānaṃ badarasāḷavādiambilamaddanādīnaṃ upayojanepi kheḷuppādāditaṇhuppattirahitaṃ sabbathā suvisodhitameva sandhāya vuttanti veditabbaṃ. ‘हा भिक्खू परिपूर्ण स्पष्टीकरण देणारा आहे’ हे केवळ निर्भयतेच्या संदर्भातच म्हटले आहे असे नाही, कारण काही शूर स्वभावाच्या पृथग्जनांनाही (सामान्य माणसांनाही) भय वाटत नाही. तर, राग उत्पन्न करणाऱ्या आलंबनांच्या बाबतीत, जसे की बोर किंवा आंबट फळे खाताना लाळ सुटणे इत्यादी तृष्णेच्या उत्पत्तीपासून पूर्णपणे मुक्त असणाऱ्या अत्यंत शुद्ध अवस्थेच्या संदर्भात हे म्हटले आहे, असे समजावे. 234. ‘‘Nīharitvāti sāsanato nīharitvā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘nīharitvāti pāḷito uddharitvā’’ti. Tathā hi ‘‘pañcahupāli, aṅgehi samannāgatena bhikkhunā nānuyuñjitabbaṃ. Katamehi pañcahi? Suttaṃ na jānāti, suttānulomaṃ na jānātī’’tiādipāḷito (pari. 442) suttaṃ suttānulomañca nīhariṃsu, ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho paripucchāti bhaṇatī’’ti evamādito ācariyavādaṃ, ‘‘āyasmā upāli evamāha ‘anāpatti āvuso supinantenā’’ti (pārā. 78) evamādito attanomatiṃ nīhariṃsu. Sā ca therassa attanomati suttena saṅgahitattā suttaṃ jātaṃ, evamaññāpi suttādīhi saṅgahitāva gahetabbā, netarāti veditabbaṃ. Atha vā nīharitvāti [Pg.179] vibhajitvā, sāṭṭhakathaṃ sakalaṃ vinayapiṭakaṃ suttādīsu catūsu padesesu pakkhipitvā catudhā vibhajitvā vinayaṃ pakāsesuṃ tabbinimuttassa abhāvāti adhippāyo. Vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. pārājika 45) ‘‘nīharitvāti ettha sāsanato nīharitvāti attho…pe… tāya hi attanomatiyā thero etadaggaṭṭhapanaṃ labhati. Apica vuttañhetaṃ bhagavatā ‘anupasampannena paññattena vā apaññattena vā vuccamāno…pe… anādariyaṃ karoti, āpatti dukkaṭassā’ti. Tattha hi paññattaṃ nāma suttaṃ, sesattayaṃ apaññattaṃ nāma. Tenāyaṃ ‘catubbidhañhi vinayaṃ, mahātherā’ti gāthā suvuttā’’ti vuttaṃ. २३४. ‘बाहेर काढून’ (नीहरित्वा) म्हणजे ‘शासनातून (धम्मातून) बाहेर काढून’ असे ‘सारत्थदीपनी’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु ‘विमतिविनोदनी’ मध्ये ‘नीहरित्वा’ म्हणजे ‘पाळीतून (मूळ पाठातून) उद्धृत करून’ असा अर्थ केला आहे. तसेच, “हे उपालि, पाच अंगांनी युक्त असलेल्या भिक्खूची चौकशी करू नये. कोणत्या पाच अंगांनी? तो सुत्त जाणत नाही, सुत्तानुलोम जाणत नाही...” इत्यादी पाळीतून त्यांनी सुत्त आणि सुत्तानुलोम बाहेर काढले. “अनापत्ती (आपत्ती न येणे) अशा प्रकारे आमच्या आचार्यांचे ग्रहण आणि विचारणा आहे, असे तो म्हणतो” इत्यादीवरून आचार्यांचा वाद (आचार्यवाद) बाहेर काढला. “आयुष्यमान उपालि असे म्हणाले—‘हे आवुसो, स्वप्नात आपत्ती येत नाही’” इत्यादीवरून स्वतःचे मत (अत्तनोमती) बाहेर काढले. आणि ती स्थविरांची स्वतःची मते सुत्तामध्ये समाविष्ट केल्यामुळे सुत्तच बनली. अशा प्रकारे इतरही मते सुत्तादींमध्ये समाविष्ट केलेलीच स्वीकारली पाहिजेत, इतर नाही, असे समजावे. किंवा ‘नीहरित्वा’ म्हणजे विभागून, अट्ठकथेसह संपूर्ण विनयपिटक सुत्तादी चार प्रदेशांमध्ये समाविष्ट करून, चार प्रकारे विभागून त्यांनी विनय प्रकट केला, कारण त्याव्यतिरिक्त दुसरा विनय नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘वजिरबुद्धिटीके’तही म्हटले आहे की, “येथे ‘नीहरित्वा’ म्हणजे शासनातून बाहेर काढून असा अर्थ आहे... कारण त्या स्वतःच्या मतामुळे स्थविरांना एतदग्र स्थान मिळाले. शिवाय, भगवंतांनी असे म्हटलेच आहे—‘अनुपसंपन्नाने प्रज्ञप्त किंवा अप्रज्ञप्त गोष्टीविषयी विचारले असता... अनादर करतो, तर दुक्कट आपत्ती येते.’ तेथे ‘प्रज्ञप्त’ म्हणजे सुत्त आणि उर्वरित तीन ‘अप्रज्ञप्त’ होत. म्हणूनच ‘हे महास्थविरांनो, विनय चार प्रकारचा आहे’ ही गाथा योग्य प्रकारे म्हटली गेली आहे.” Vuttanti milindapañhe nāgasenattherena vuttaṃ. Pajjate anena atthoti padaṃ, bhagavatā kaṇṭhādivaṇṇuppattiṭṭhānaṃ āhacca visesetvā bhāsitaṃ padaṃ āhaccapadaṃ, bhagavatoyeva vacanaṃ. Tenāha ‘‘āhaccapadanti suttaṃ adhippeta’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘kaṇṭhādivaṇṇuppattiṭṭhānakaraṇādīhi nīharitvā attano vacīviññattiyāva bhāsitaṃ vacanaṃ āhaccapada’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 45) pana ‘‘aṭṭha vaṇṇaṭṭhānāni āhacca vuttena padanikāyenāti attho, udāhaṭena kaṇṭhokkantena padasamūhenāti adhippāyo’’ti vuttaṃ. ‘‘Idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti evaṃ avisesetvā ‘‘yaṃ bhikkhave mayā ‘idaṃ na kappatī’ti appaṭikkhittaṃ, tañce akappiyaṃ anulometi, kappiyaṃ paṭibāhati, taṃ vo na kappatī’’tiādinā (mahāva. 305) vuttasāmaññalakkhaṇaṃ idha rasoti adhippetanti āha ‘‘rasoti suttānuloma’’nti. Rasoti sāro ‘‘pattaraso’’tiādīsu (dha. sa. 628-630) viya, paṭikkhittānuññātasuttasāroti attho. Rasoti vā [Pg.180] lakkhaṇaṃ paṭivatthukaṃ anuddharitvā lakkhaṇānulomena vuttattā. Rasenāti tassa āhaccabhāsitassa rasena, tato uddhaṭena vinicchayenāti attho. Suttachāyā viya hi suttānulomanti. Dhammasaṅgāhakapabhutiācariyaparamparato ānītā aṭṭhakathātanti idha ‘‘ācariyavaṃso’’ti adhippetāti āha ‘‘ācariyavaṃsoti ācariyavādo’’ti, ācariyavādo ‘‘ācariyavaṃso’’ti vutto pāḷiyaṃ vuttānaṃ ācariyānaṃ paramparāya ābhatova pamāṇanti dassanatthaṃ. Adhippāyoti kāraṇopapattisiddho uhāpohanayapavatto paccakkhādipamāṇapatirūpako. Adhippāyoti ettha ‘‘attanomatī’’ti keci atthaṃ vadanti. ‘म्हटले आहे’ म्हणजे ‘मिलिंदपन्हा’ मध्ये स्थविर नागसेनांनी म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे अर्थ समजतो ते ‘पद’ होय. भगवंतांनी कंठ इत्यादी वर्णांच्या उत्पत्तीच्या स्थानांना स्पर्श करून (आहच्च) विशेष रूपाने जे पद म्हटले आहे, ते ‘आहच्चपद’ होय, जे केवळ भगवंतांचेच वचन आहे. म्हणूनच “आहच्चपद म्हणजे सुत्त अभिप्रेत आहे” असे ‘सारत्थदीपनी’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु ‘विमतिविनोदनी’ मध्ये “कंठ इत्यादी वर्णांच्या उत्पत्तीच्या स्थानांमधून आणि कारणांमधून बाहेर काढून केवळ स्वतःच्या वाग्विज्ञप्तीने (वाणीने) बोललेले वचन म्हणजे आहच्चपद होय” असे म्हटले आहे. तर ‘वजिरबुद्धिटीके’त “आठ वर्ण-स्थानांना स्पर्श करून म्हटलेल्या पदांच्या समूहाने असा अर्थ आहे, म्हणजेच कंठातून निघालेल्या पदसमूहाने असा अभिप्राय आहे” असे म्हटले आहे. “हे कल्प्य (योग्य) आहे, हे अकल्प्य (अयोग्य) आहे” असा विशेष भेद न करता, “हे भिक्खूंनो, जे माझ्याकडून ‘हे अकल्प्य आहे’ म्हणून नाकारले गेले नाही, परंतु ते जर अकल्प्य गोष्टीशी सुसंगत असेल आणि कल्प्य गोष्टीला बाधा आणत असेल, तर ते तुमच्यासाठी अकल्प्य आहे” इत्यादी प्रकारे सांगितलेले सामान्य लक्षण येथे ‘रस’ म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून “रस म्हणजे सुत्तानुलोम” असे म्हटले आहे. ‘रस’ म्हणजे ‘सार’, जसे ‘पत्तरस’ इत्यादींमध्ये; म्हणजेच ‘निषिद्ध आणि अनुमत सुत्ताचे सार’ असा अर्थ समजावा. किंवा ‘रस’ म्हणजे लक्षण होय, कारण विशिष्ट वस्तूचा उल्लेख न करता लक्षणाच्या अनुषंगाने ते म्हटले गेले आहे. ‘रसाने’ म्हणजे त्या आहच्चभाषितातून निघालेल्या रसाने, आणि त्या रसातून काढलेल्या निर्णयाने, असा अर्थ समजावा. कारण सुत्तानुलोम हे सुत्ताच्या छायेसारखे (सावलीसारखे) असते. धम्मसंगायकांपासून आचार्यांच्या परंपरेने आणलेली अट्ठकथा-पद्धती येथे ‘आचार्यवंश’ म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून “आचार्यवंश म्हणजे आचार्यवाद” असे म्हटले आहे. आचार्यवादाला ‘आचार्यवंश’ म्हटले आहे, हे दर्शवण्यासाठी की पाळीमध्ये सांगितलेल्या आचार्यांच्या परंपरेने आणलेले ज्ञानच प्रमाण आहे. ‘अभिप्राय’ म्हणजे कारणाच्या उपपत्तीने सिद्ध होणारा, तर्क आणि वितर्काच्या पद्धतीने चालणारा, प्रत्यक्ष इत्यादी प्रमाणांशी सुसंगत असणारा विचार होय. येथे ‘अभिप्राय’ म्हणजे ‘स्वतःचे मत’ (अत्तनोमती) असाही काही जण अर्थ सांगतात. Vinayapiṭake pāḷīti idha adhikāravasena vuttaṃ, sesapiṭakesupi suttādicatunayā yathānurūpaṃ labbhanteva. ‘विनयपिटकातील पाळी’ हे येथे अधिकाराच्या (प्रकरणाच्या) अनुषंगाने म्हटले आहे. उर्वरित पिटकांमध्येही सुत्तादी चार पद्धती योग्यतेनुसार प्राप्त होतातच. ‘‘Mahāpadesāti mahāokāsā. Mahantāni vinayassa patiṭṭhāpanaṭṭhānāni, yesu patiṭṭhāpito vinayo vinicchinīyati asandehato, mahantāni vā kāraṇāni mahāpadesā, mahantāni vinayavinicchayakāraṇānīti vuttaṃ hoti. Atthato pana ‘yaṃ bhikkhave’tiādinā vuttāsādhippāyā pāḷiyeva mahāpadesāti vadanti. Tenevāha ‘ye bhagavatā evaṃ vuttā’tiādi. Ime ca mahāpadesā khandhake āgatā, tasmā tesaṃ vinicchayakathā tattheva āvi bhavissatīti idha na vuccatī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘mahāpadesāti mahāokāsā mahāvisayā, te atthato ‘yaṃ bhikkhavetiādipāḷivasena akappiyānulomato kappiyānulomato ca puggalehi nayato tathā tathā gayhamānā atthanayā eva. Te hi bhagavatā sarūpato avuttesupi paṭikkhittānulomesu anuññātānulomesu [Pg.181] ca sesesu kiccesu nivattipavattihetutāya mahāgocarāti ‘mahāpadesā’ti vuttā, na pana ‘yaṃ bhikkhave mayā idaṃ na kappatī’tiādinā vuttā sādhippāyā pāḷiyeva tassā sutte paviṭṭhattā. ‘Suttānulomampi sutte otāretabbaṃ…pe… suttameva balavatara’nti (pārā. aṭṭha. 1.45) hi vuttaṃ. Na hesā sādhippāyā pāḷi sutte otāretabbā, na gahetabbā vā hoti. Yenāyaṃ suttānulomaṃ siyā, tasmā imaṃ pāḷiadhippāyaṃ nissāya puggalehi gahitā yathāvuttaatthāva suttānulomaṃ, taṃpakāsakattā pana ayaṃ pāḷipi suttānulomanti gahetabbaṃ. Tenāha ‘ye bhagavatā evaṃ vuttā’tiādi. ‘Yaṃ bhikkhave’tiādipāḷinayena hi puggalehi gahitabbā ye akappiyānulomādayo atthā vuttā, te mahāpadesāti attho’’ti vuttaṃ. “महापदेश म्हणजे मोठे स्थान (महाअवकाश). विनयाची मोठी अधिष्ठान स्थाने, ज्यांच्यावर अधिष्ठित असलेला विनय निःशंकपणे निश्चित केला जातो; किंवा महापदेश म्हणजे मोठी कारणे, म्हणजेच विनयाच्या निर्णयाची मोठी कारणे, असा अर्थ होतो. परंतु अर्थाच्या दृष्टीने ‘हे भिक्खूंनो’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेली अभिप्रायासह असणारी पाळी म्हणजेच महापदेश होय, असे म्हणतात. म्हणूनच ‘जे भगवंतांनी असे म्हटले’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि हे महापदेश खंधकामध्ये आले आहेत, म्हणून त्यांच्या निर्णयाची कथा तेथेच स्पष्ट होईल, म्हणून येथे सांगितलेली नाही” असे ‘सारत्थदीपनी’ मध्ये म्हटले आहे. परंतु ‘विमतिविनोदनी’ मध्ये म्हटले आहे की, “महापदेश म्हणजे मोठे स्थान, मोठे विषय. ते अर्थाच्या दृष्टीने ‘हे भिक्खूंनो’ इत्यादी पाळीच्या आधारे अकल्प्यानुलोम आणि कल्प्यानुलोम या रूपाने व्यक्तींद्वारे वेगवेगळ्या प्रकारे ग्रहण केले जाणारे अर्थनयच आहेत. कारण भगवंतांनी ते प्रत्यक्ष रूपाने सांगितले नसले तरी, निषिद्ध अनुलोमांमध्ये आणि अनुमत अनुलोमांमध्ये तसेच इतर कार्यांमध्ये प्रवृत्ती आणि निवृत्तीचे कारण असल्यामुळे ते मोठे विषय आहेत, म्हणून त्यांना ‘महापदेश’ म्हटले आहे. परंतु ‘हे भिक्खूंनो, माझ्याकडून हे अकल्प्य आहे’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेली अभिप्रायासह असणारी पाळीच सुत्तामध्ये समाविष्ट आहे असे नाही. कारण ‘सुत्तानुलोमही सुत्तामध्ये समाविष्ट केले पाहिजे... सुत्तच अधिक बलवान आहे’ असे म्हटले आहे. ही अभिप्रायासह असणारी पाळी सुत्तामध्ये समाविष्ट केली जाऊ शकत नाही किंवा ग्रहण केली जाऊ शकत नाही. ज्याच्यामुळे हे सुत्तानुलोम होईल, म्हणून या पाळीच्या अभिप्रायाचा आश्रय घेऊन व्यक्तींनी ग्रहण केलेले वर सांगितलेले अर्थच सुत्तानुलोम आहेत. परंतु ते प्रकट करणारी असल्यामुळे या पाळीलाही सुत्तानुलोम समजावे. म्हणूनच ‘जे भगवंतांनी असे म्हटले’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘हे भिक्खूंनो’ इत्यादी पाळीच्या नियमाने व्यक्तींनी ग्रहण करावेत असे जे अकल्प्यानुलोम इत्यादी अर्थ सांगितले आहेत, तेच महापदेश होत, असा अर्थ आहे.” Vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. pārājika 45) ‘‘parivāraṭṭhakathāyaṃ idha ca kiñcāpi ‘suttānulomaṃ nāma cattāro mahāpadesā’ti vuttaṃ, atha kho mahāpadesanayasiddhaṃ paṭikkhittāpaṭikkhittaṃ anuññātānanuññātaṃ kappiyākappiyanti atthato vuttaṃ hoti. Tattha yasmā ‘ṭhānaṃ okāso padesoti kāraṇavevacanāni ‘aṭṭhānametaṃ, ānanda, anavakāso’tiādi sāsanato, ‘niggahaṭṭhāna’nti ca ‘asandiṭṭhiṭṭhāna’nti ca ‘asandiṭṭhi ca pana padeso’ti ca lokato, tasmā mahāpadesāti mahākāraṇānīti attho. Kāraṇaṃ nāma ñāpako hetu idhādhippetaṃ, mahantabhāvo pana tesaṃ mahāvisayattā mahābhūtānaṃ viya. Te duvidhā vinayamahāpadesā suttantikamahāpadesā cāti. Tattha vinayamahāpadesā vinaye yogaṃ gacchanti, itare ubhayatthāpi, teneva parivāre (pari. 442) anuyogavatte [Pg.182] ‘dhammaṃ na jānāti, dhammānulomaṃ na jānātī’ti’’ vuttaṃ. Tattha dhammanti ṭhapetvā vinayapiṭakaṃ avasesaṃ piṭakadvayaṃ, dhammānulomanti suttantike cattāro mahāpadesetiādi. ‘वजिरबुद्धिटीके’त, ‘परिवाराच्या अट्ठकथे’त आणि येथेही जरी “सुत्तानुलोम म्हणजे चार महापदेश” असे म्हटले असले, तरी महापदेशाच्या पद्धतीने सिद्ध होणारे निषिद्ध-अनिषिद्ध, अनुमत-अननुमत, कल्प्य-अकल्प्य हेच अर्थाच्या दृष्टीने सांगितले आहे. तेथे कारण ‘ठाण’ (स्थान), ‘ओकास’ (अवकाश), ‘पदेस’ (प्रदेश) हे कारणाचेच समानार्थी शब्द आहेत. शासनात (धम्मात) “हे आनंदा, हे अस्थान आहे, अनवकाश आहे” इत्यादी प्रकारे, आणि लोकात “निग्रहस्थान”, “असंदिठ्ठिस्थान” आणि “असंदिठ्ठि म्हणजे प्रदेश” असे म्हटले जाते. म्हणून महापदेश म्हणजे ‘मोठी कारणे’ असा अर्थ होतो. येथे ‘कारण’ म्हणजे ‘ज्ञापक हेतू’ (बोध करून देणारे कारण) अभिप्रेत आहे. त्यांचा मोठेपणा हा त्यांच्या व्यापक विषयामुळे महाभूतांप्रमाणे आहे. ते दोन प्रकारचे आहेत—विनय महापदेश आणि सुत्तन्तिक महापदेश. त्यापैकी विनय महापदेश विनयामध्ये समाविष्ट होतात, आणि इतर दोन्हीमध्ये समाविष्ट होतात. म्हणूनच परिवारातील अनुयोगवत्तामध्ये “धम्म जाणत नाही, धम्मानुलोम जाणत नाही” असे म्हटले आहे. तेथे ‘धम्म’ म्हणजे विनयपिटक सोडून उर्वरित दोन पिटके, आणि ‘धम्मानुलोम’ म्हणजे सुत्तन्तिकामधील चार महापदेश इत्यादी होय. Yadi sāpi tattha tattha bhagavatā pavattitā pakiṇṇakadesanāva aṭṭhakathā, sā pana dhammasaṅgāhakehi paṭhamaṃ tīṇi piṭakāni saṅgāyitvā tassa atthavaṇṇanānurūpeneva vācanāmaggaṃ āropitattā ‘‘ācariyavādo’’ti vuccati ‘‘ācariyā vadanti saṃvaṇṇenti pāḷiṃ etenā’’ti katvā. Tenāha ‘‘ācariyavādo nāma…pe… aṭṭhakathātantī’’ti. Tisso hi saṅgītiyo āruḷhoyeva buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo mahāmahindattherena tambapaṇṇidīpaṃ ābhato, pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito nikāyantaraladdhisaṅkarapariharaṇatthaṃ. Bhagavato pakiṇṇakadesanābhūtā ca suttānulomabhūtā ca aṭṭhakathā yasmā dhammasaṅgāhakattherehi pāḷivaṇṇanākkamena saṅgahetvā vuttā, tasmā ācariyavādoti vuttā. Etena ca aṭṭhakathā suttasuttānulomesu atthato saṅgayhatīti veditabbaṃ. Yathā ca esā, evaṃ attanomatipi pamāṇabhūtā. Na hi bhagavato vacanaṃ vacanānulomañca anissāya aggasāvakādayopi attano ñāṇabalena suttābhidhammavinayesu kiñci sammutiparamatthabhūtaṃ atthaṃ vattuṃ sakkonti, tasmā sabbampi vacanaṃ sutte suttānulome ca saṅgayhati. Visuṃ pana aṭṭhakathādīnaṃ saṅgahitattā tadavasesaṃ suttasuttānulomato gahetvā catudhā vinayo niddiṭṭho. जर ती (अट्ठकथा) देखील त्या त्या ठिकाणी भगवंतांनी स्वतः उपदेशिलेली प्रकीर्णक देशनाच (विविध उपदेश) अट्ठकथा आहे, तर धर्मसंग्राहकांनी (धम्मसंगीतिकार अरहंतांनी) प्रथम तीन पिटकांचे संगायन करून, त्याच्या अर्थवर्णनेला अनुरूप अशाच वाचनमार्गावर (पाठावर) आरूढ केल्यामुळे तिला 'आचार्यवाद' (आचरियवाद) म्हटले जाते; कारण 'याद्वारे आचार्य पाळीचे (बुद्धवचनाचे) कथन करतात व त्याचे स्पष्टीकरण करतात.' म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे: 'आचार्यवाद म्हणजे...पे... अट्ठकथातन्ती (अट्ठकथा परंपरा) होय.' कारण तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेल्या बुद्धवचनाचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा कथामार्ग (अट्ठकथा मार्ग) महामहिंद थेरांनी तांबपण्णिदीपावर (श्रीलंकेत) आणला, आणि नंतर तांबपण्णि येथील महाथेरांनी इतर निकायांच्या मतांच्या संकरापासून (मिश्रणापासून) रक्षण करण्यासाठी ती सिंहली भाषेत स्थापित केली. भगवंतांची प्रकीर्णक देशना असलेली आणि सुत्तानुलोम (सूत्राला अनुकूल) असलेली अट्ठकथा ज्याअर्थी धर्मसंग्राहक थेरांनी पाळीच्या स्पष्टीकरणाच्या क्रमाने संग्रहित करून सांगितली, त्याअर्थी तिला 'आचार्यवाद' म्हटले गेले आहे. यावरून हे जाणावे की, अट्ठकथा ही सुत्त आणि सुत्तानुलोम यांच्यामध्ये अर्थाच्या दृष्टीने समाविष्ट होते. आणि ज्याप्रमाणे ही (अट्ठकथा समाविष्ट होते), त्याचप्रमाणे 'अत्तनोमति' (स्वमत) देखील प्रमाणभूत मानली जाते. कारण भगवंतांचे वचन आणि वचनानुलोम (वचनाला अनुकूल अर्थ) यांचा आश्रय घेतल्याशिवाय अग्रश्रावकादी देखील आपल्या स्वतःच्या ज्ञानबळाने सुत्त, अभिधम्म आणि विनय यांमध्ये कोणताही संवृत्ती किंवा परमार्थ स्वरूपाचा अर्थ सांगण्यास समर्थ नाहीत. म्हणूनच सर्वच वचन सुत्त आणि सुत्तानुलोम यामध्ये समाविष्ट होते. परंतु अट्ठकथा इत्यादींचा स्वतंत्रपणे संग्रह केल्यामुळे, त्याव्यतिरिक्त उर्वरित भागाला सुत्त आणि सुत्तानुलोम या स्वरूपात घेऊन चार प्रकारचा विनय निर्दिष्ट केला आहे. Kiñcāpi attanomati suttādīhi saṃsanditvāva parikappīyati, tathāpi sā na suttādīsu visesato niddiṭṭhāti āha ‘‘suttasuttānulomaācariyavāde muñcitvā’’ti. Anubuddhiyāti suttādīniyeva anugatabuddhiyā. Nayaggāhenāti suttādito [Pg.183] labbhamānanayaggahaṇena. Attanomatiṃ sāmaññato paṭhamaṃ dassetvā idāni tameva visesetvā dassento ‘‘apicā’’tiādimāha. Tattha ‘‘suttantābhidhammavinayaṭṭhakathāsū’’ti vacanato piṭakattayassapi sādhāraṇā esā kathāti veditabbā. Theravādoti mahāsumattherādīnaṃ gāho. Idāni tattha paṭipajjitabbākāraṃ dassento āha ‘‘taṃ panā’’tiādi. Tattha atthenāti attanā nayato gahitena atthena. Pāḷinti attano gāhassa nissayabhūtaṃ sāṭṭhakathaṃ pāḷiṃ. Pāḷiyāti tappaṭikkhepatthaṃ parenābhatāya sāṭṭhakathāya pāḷiyā, attanā gahitaṃ atthaṃ nissāya, pāḷiñca saṃsanditvāti attho. Ācariyavādeti attanā parena ca samuddhaṭaaṭṭhakathāya. Otāretabbāti ñāṇena anuppavesetabbā. Otarati ceva sameti cāti attanā uddhaṭehi saṃsandanavasena otarati, parena uddhaṭena sameti. Sabbadubbalāti asabbaññupuggalassa dosavāsanāya yāthāvato atthasampaṭipattiabhāvato vuttaṃ. जरी अत्तनोमति (स्वमत) ही सुत्त इत्यादींशी ताडून पाहूनच कल्पिली जाते, तरीही ती सुत्त इत्यादींमध्ये विशेष रूपाने निर्दिष्ट केलेली नाही, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे: 'सुत्त, सुत्तानुलोम आणि आचार्यवाद यांना सोडून.' 'अनुबुद्धिया' म्हणजे सुत्त इत्यादीच अनुगामी बुद्धीने ग्रहण करणे. 'नयग्गाहेन' म्हणजे सुत्त इत्यादींमधून प्राप्त होणाऱ्या नयाचे (पद्धतीचे) ग्रहण करणे. अत्तनोमतिला (स्वमताला) प्रथम सामान्यतः दर्शवून, आता तिलाच विशेष रूपाने दर्शविताना आचार्यांनी 'अपि च' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'सुत्तंत, अभिधम्म आणि विनय यांच्या अट्ठकथांमध्ये' या वचनावरून हे जाणावे की ही चर्चा तिन्ही पिटकांसाठी सामायिक (साधारण) आहे. 'थेरवाद' म्हणजे महासुमा थेर इत्यादींचे मत होय. आता त्यामध्ये आचरणात आणण्याची पद्धत दर्शविताना आचार्यांनी 'तं पन' (परंतु ते) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'अत्थेन' (अर्थाने) म्हणजे स्वतः नयाच्या (पद्धतीच्या) आधारे ग्रहण केलेल्या अर्थाने. 'पाळि' म्हणजे स्वतःच्या मताचा आश्रय असणारी, अट्ठकथेसह असलेली पाळी (मूळ पाठ). 'पाळिया' (पाळीने) म्हणजे त्याचा निषेध करण्यासाठी दुसऱ्याने आणलेल्या, अट्ठकथेसह असलेल्या पाळीने; स्वतः ग्रहण केलेल्या अर्थाचा आश्रय घेऊन आणि पाळीशी ताडून पाहून, असा अर्थ आहे. 'आचार्यवाद' म्हणजे स्वतः आणि दुसऱ्याने उद्धृत केलेल्या अट्ठकथेसह. 'ओतारेतब्बा' (उतरवावी/ताडून पाहावी) म्हणजे ज्ञानाने योग्य प्रकारे प्रवेश करवावी. 'ओतरति चेव sameti cā' (उतरते आणि जुळते देखील) म्हणजे स्वतः उद्धृत केलेल्या अट्ठकथांशी ताडून पाहण्याच्या दृष्टीने ते उतरते (अनुकूल ठरते) आणि दुसऱ्याने उद्धृत केलेल्या अट्ठकथेशी जुळते. 'सब्बदुब्बला' (सर्वस्वी दुर्बळ) हे सर्वज्ञ नसलेल्या व्यक्तीच्या दोषांच्या संस्कारांमुळे (दोषवासनेमुळे) यथार्थ अर्थाचे आकलन न होण्यामुळे म्हटले गेले आहे. Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa suttānulomena asaṃsandanāpi siyāti āha ‘‘itaro na gahetabbo’’ti. Samentameva gahetabbanti ye suttena saṃsandanti, evarūpāva atthā mahāpadesato uddharitabbāti dasseti tathā tathā uddhaṭaatthānaṃyeva suttānulomattā. Tenāha ‘‘suttānulomato hi suttameva balavatara’’nti. Atha vā suttānulomassa suttekadesattepi sutte viya ‘‘idaṃ kappati, idaṃ na kappatī’’ti paricchinditvā āhaccabhāsitaṃ kiñci natthīti āha ‘‘suttā…pe… balavatara’’nti. Appaṭivattiyanti appaṭibāhiyaṃ. Kārakasaṅghasadisanti pamāṇattā saṅgītikārakasaṅghasadisaṃ. ‘‘Buddhānaṃ ṭhitakālasadisa’’nti iminā buddhānaṃyeva kathitadhammabhāvaṃ dasseti, dharamānabuddhasadisanti vuttaṃ [Pg.184] hoti. Sutte hi paṭibāhite buddhova paṭibāhito hoti. ‘‘Sakavādī suttaṃ gahetvā kathetīti sakavādī attano suttaṃ gahetvā voharati. Paravādī suttānulomanti aññanikāyavādī attano nikāye suttānulomaṃ gahetvā kathetī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ. प्रमादपाठाच्या (चुकीच्या पाठाच्या) प्रभावामुळे आचार्यवादाचे सुत्तानुलोमाशी विसंगत असणे देखील शक्य आहे, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे: 'इतर (विसंगत असलेला भाग) ग्रहण करू नये.' 'जुळणारेच ग्रहण करावे' म्हणजे जे सुत्ताशी जुळतात, अशाच प्रकारचे अर्थ महाप्रदेशांमधून उद्धृत करावेत, हे दर्शविते; कारण त्या त्या प्रकारे उद्धृत केलेले अर्थच सुत्तानुलोम (सुत्ताला अनुकूल) असतात. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे: 'कारण सुत्तानुलोमापेक्षा सुत्तच अधिक बलवान आहे.' अथवा, सुत्तानुलोम हा सुत्ताचा एक भाग असला तरी, सुत्ताप्रमाणे 'हे कल्पते (योग्य आहे), हे कल्पत नाही (अयोग्य आहे)' असे स्पष्टपणे विभागून भगवंतांनी स्वतः उपदेशिलेले असे काही नाही, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे: 'सुत्ता...पे... बलवत्तर आहे.' 'अप्पटिवत्तियं' म्हणजे जे नाकारता येत नाही (अप्रतिबाध्य). 'कारकसङ्घसदिसं' म्हणजे प्रमाणभूत असल्यामुळे संगीती करणाऱ्या (संगीतिकारक) अरहंत संघासारखे. 'बुद्धांच्या अस्तित्वाच्या काळासारखे' या वचनाने बुद्धांनीच उपदेशिलेल्या धर्माचे स्वरूप दर्शविले जाते, म्हणजेच 'विद्यमान (हयात असलेल्या) बुद्धांसारखे' असे म्हटले आहे. कारण सुत्ताचा निषेध केला असता बुद्धांचाच निषेध केल्यासारखे होते. 'स्ववादी सुत्त घेऊन बोलतो' म्हणजे स्ववादी स्वतःचे सुत्त घेऊन व्यवहार करतो (चर्चा करतो). 'परवादी सुत्तानुलोम घेऊन बोलतो' म्हणजे इतर निकायांचे मत मानणारा आपल्या निकायातील सुत्तानुलोम घेऊन बोलतो, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘sakavādī suttaṃ gahetvā kathetītiādīsu yo yathābhūtamatthaṃ gahetvā kathanasīlo, so sakavādī. Suttanti saṅgītittayāruḷhaṃ pāḷivacanaṃ. Paravādīti mahāvihāravāsī vā hotu aññanikāyavāsī vā, yo viparītato atthaṃ gahetvā kathanasīlo, sova idha ‘paravādī’ti vutto. Suttānulomanti saṅgītittayāruḷhaṃ vā anāruḷhaṃ vā yaṃ kiñci vipallāsato vā vañcanāya vā ‘saṅgītittayāgatamida’nti dassiyamānaṃ suttānulomaṃ. Keci ‘aññanikāye suttānuloma’nti vadanti, taṃ na yuttaṃ sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi saṅgītittayāruḷhasuttādīnameva gahetabbato. Tathā hi vakkhati ‘tisso saṅgītiyo āruḷhaṃ pāḷiāgataṃ paññāyati, gahetabba’ntiādi (pārā. aṭṭha. 1.45). Na hi sakavādī aññanikāyasuttādiṃ pamāṇato gaṇhāti. Yena tesu suttādīsu dassitesu tattha ṭhātabbaṃ bhaveyya, vakkhati ca ‘paro tassa akappiyabhāvasādhakaṃ suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dasseti…pe… sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeyeva ṭhātabba’nti (pārā. aṭṭha. 1.45), tasmā paravādināpi saṅgītittaye anāruḷhampi anāruḷhamicceva dassīyati, kevalaṃ tassa tassa suttādino saṅgītittaye anāgatassa kūṭatā, āgatassa ca byañjanacchāyāya aññathā adhippāyayojanā ca visesā, tattha ca yaṃ kūṭaṃ, taṃ apanīyati. Yaṃ aññathā yojitaṃ, taṃ tassa viparītatādassanatthaṃ tadaññena suttādinā [Pg.185] saṃsandanā karīyati. Yo pana paravādinā gahito adhippāyo suttantādinā saṃsandati, so sakavādināpi attano gāhaṃ vissajjetvā gahetabboti ubhinnampi saṅgītittayāgatameva suttaṃ pamāṇanti veditabbaṃ. Teneva kathāvatthupakaraṇe ‘sakavāde pañca suttasatāni paravāde pañcā’ti, suttasahassampi adhippāyaggahaṇanānattena saṅgītittayāgatameva gahitaṃ, na nikāyantare’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे: 'स्ववादी सुत्त घेऊन बोलतो' इत्यादींमध्ये जो यथार्थ अर्थ ग्रहण करून बोलणारा असतो, तो 'स्ववादी' होय. 'सुत्त' म्हणजे तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेले पाळी वचन होय. 'परवादी' म्हणजे महाविहारवासी असो वा इतर निकायवासी असो, जो विपरीत अर्थ ग्रहण करून बोलणारा असतो, त्यालाच येथे 'परवादी' म्हटले आहे. 'सुत्तानुलोम' म्हणजे तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेले असो वा नसो, जे काही विपर्यासाने (भ्रमाने) किंवा फसवणुकीने 'हे तिन्ही संगीतींमध्ये आलेले आहे' असे दाखविले जाते, ते सुत्तानुलोम होय. काही आचार्य 'इतर निकायांमधील सुत्तानुलोम' असे म्हणतात, ते योग्य नाही; कारण स्ववादी आणि परवादी या दोघांनीही तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेल्या सुत्त इत्यादींचेच ग्रहण केले पाहिजे. कारण पुढे म्हटले जाईल: 'तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेले, पाळीमध्ये आलेले जे स्पष्ट दिसते, तेच ग्रहण करावे' इत्यादी. कारण स्ववादी इतर निकायांमधील सुत्त इत्यादींना प्रमाण मानून ग्रहण करत नाही. ज्यामुळे ती सुत्ते इत्यादी दाखविली असता त्यावर ठाम राहावे लागेल. आणि पुढे असेही म्हटले जाईल: 'परवादी त्याच्या अकल्पियत्वाचे (अयोग्यतेचे) समर्थन करणारे सुत्तातील अनेक कारणे आणि निर्णय दाखवतो...पे... 'साधू' (उत्तम) असे स्वीकारून अकल्पिय गोष्टीवरच ठाम राहावे.' म्हणूनच परवादी देखील तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ नसलेल्या गोष्टीला 'आरूढ नसलेली' म्हणूनच दाखवतो. केवळ त्या त्या सुत्त इत्यादींचे तिन्ही संगीतींमध्ये न आल्यामुळे कपटयुक्त असणे, आणि आलेल्या सुत्ताच्या शब्दांच्या छायेने (व्यंजनच्छायेने) वेगळ्या प्रकारे अभिप्रायाची योजना करणे हाच विशेष फरक आहे. त्यामध्ये जे कपटयुक्त (खोटे) आहे, ते दूर केले जाते. जे वेगळ्या प्रकारे योजिले आहे, त्याचा विपरीतपणा दाखविण्यासाठी इतर सुत्तांशी त्याची तुलना (ताडून पाहणे) केली जाते. परंतु परवादीने ग्रहण केलेला जो अभिप्राय सुत्त इत्यादींशी जुळतो, तो स्ववादीने देखील स्वतःचा आग्रह सोडून स्वीकारला पाहिजे, म्हणून दोघांसाठीही तिन्ही संगीतींमध्ये आलेले सुत्तच प्रमाण आहे, असे जाणावे. म्हणूनच कथावत्थु प्रकरणात 'स्ववादात पाचशे सुत्ते आणि परवादात पाचशे' असे जे एक हजार सुत्ते सांगितले आहेत, ते अभिप्रायाच्या ग्रहणातील भिन्नतेमुळे तिन्ही संगीतींमध्ये आलेलेच ग्रहण केले गेले आहे, इतर निकायांमधील नाही, असे म्हटले आहे. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 45) pana ‘‘paravādīti amhākaṃ samayavijānanako aññanikāyikoti vuttaṃ. Paravādī suttānulomanti kathaṃ? ‘Aññatra udakadantaponā’ti suttaṃ sakavādissa, tadanulomato nāḷikeraphalassa udakampi udakameva hotīti paravādī ca. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र म्हटले आहे: 'परवादी म्हणजे आपल्या सिद्धांताला जाणणारा इतर निकायीय होय.' 'परवादी सुत्तानुलोम' म्हणजे काय? 'पाणी आणि दंतकाष्ठ याशिवाय' हे सुत्तष स्ववादीचे आहे, त्याच्या अनुलोमाने (त्याला अनुकूल म्हणून) 'नारळाचे पाणी देखील पाणीच आहे' असे परवादी म्हणतो. ‘Nāḷikerassa yaṃ toyaṃ, purāṇaṃ pittavaḍḍhanaṃ; Tameva taruṇaṃ toyaṃ, pittaghaṃ balavaḍḍhana’nti. – ‘नारळाचे जे पाणी जुने (जुनाट) असते, ते पित्त वाढवणारे असते; तेच पाणी जेव्हा कोवळे (शहाळ्याचे) असते, तेव्हा ते पित्तशामक आणि बलवर्धक असते.’ Evaṃ paravādinā vutte sakavādī dhaññaphalassa gatikattā, āhāratthassa ca pharaṇato ‘yāvakālikameva ta’nti vadanto paṭikkhipatī’’ti. Khepaṃ vā garahaṃ vā akatvāti ‘‘kiṃ iminā’’ti khepaṃ paṭikkhepaṃ chaḍḍanaṃ vā ‘‘kimesa bālo vadati, kimesa bālo jānātī’’ti garahaṃ nindaṃ vā akatvā. Suttānulomanti attanā avuttaṃ aññanikāye suttānulomaṃ. ‘‘Sutte otāretabbanti sakavādinā sutte otāretabba’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45). Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘sutte otāretabbanti yassa suttassa anulomanato idaṃ suttānulomaṃ akāsi, tasmiṃ, tadanurūpe vā aññatarasmiṃ sutte attanā gahitaṃ suttānulomaṃ atthato saṃsandanavasena otāretabbaṃ. ‘Iminā ca iminā ca kāraṇena imasmiṃ sutte saṃsandatī’ti saṃsandetvā dassetabbanti attho’’ti [Pg.186] vuttaṃ. Suttasmiṃyeva ṭhātabbanti attano sutteyeva ṭhātabbaṃ. Ayanti sakavādī. Paroti paravādī. Ācariyavādo sutte otāretabboti yassa suttassa saṃvaṇṇanāvasena ayaṃ ācariyavādo pavatto, tasmiṃ, tādise ca aññasmiṃ sutte pubbāparaatthasaṃsandanavasena otāretabbaṃ. Gārayhācariyavādoti pamādalikhito, bhinnaladdhikehi ca ṭhapito, esa nayo sabbattha. असे परवादीने म्हटले असता, स्ववादी 'ते धान्यफलाच्या (धान्यवर्गाच्या) गतीचे (प्रकारचे) असल्यामुळे आणि आहाराच्या अर्थाचा (पोषणाचा) प्रसार करत असल्यामुळे ते यावकालिक (मर्यादित काळासाठीच ग्राह्य) आहे' असे म्हणत त्याचा निषेध करतो. 'क्षेप किंवा गर्हा (निंदा) न करता' म्हणजे 'याने काय होणार?' असा आक्षेप, नकार किंवा त्याग न करता, अथवा 'हा मूर्ख काय बोलतोय, या मूर्खाला काय समजते?' अशी गर्हा किंवा निंदा न करता. 'सुत्तानुलोम' म्हणजे स्वतः न सांगितलेले, इतर निकायातील सुत्तानुलोम होय. 'सुत्तात उतरवावे' म्हणजे स्ववादीने सुत्तात उतरवावे (ताडून पाहावे), असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे: 'सुत्तात उतरवावे' म्हणजे ज्या सुत्ताच्या अनुलोमाने हे सुत्तानुलोम केले आहे, त्या सुत्तात किंवा त्याला अनुरूप अशा इतर कोणत्याही सुत्तात स्वतः ग्रहण केलेले सुत्तानुलोम अर्थाच्या दृष्टीने ताडून पाहून उतरवावे. 'या आणि या कारणामुळे या सुत्ताशी ते जुळते' असे ताडून पाहून दाखवावे, असा अर्थ आहे. 'सुत्तामध्येच ठाम राहावे' म्हणजे स्वतःच्या सुत्तावरच ठाम राहावे. 'अयं' म्हणजे स्ववादी. 'परो' म्हणजे परवादी. 'आचार्यवाद सुत्तात उतरवावा' म्हणजे ज्या सुत्ताच्या स्पष्टीकरणाच्या (वर्णनाच्या) रूपाने हा आचार्यवाद प्रवृत्त झाला आहे, त्या सुत्तात आणि तशाच प्रकारच्या इतर सुत्तात पूर्वापार अर्थाच्या संगतीनुसार (ताडून पाहून) तो उतरवावा. 'गर्ह्य आचार्यवाद' (निंदनीय आचार्यवाद) म्हणजे प्रमादाने (चुकीने) लिहिलेला आणि भिन्न मतप्रणालीच्या लोकांनी स्थापित केलेला वाद होय. हाच नियम सर्वत्र जाणावा. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 45) pana – paro ācariyavādanti ‘‘suṅkaṃ pariharatīti ettha upacāraṃ okkamitvā kiñcāpi pariharati, avahāro evā’’ti aṭṭhakathāvacanato ‘‘tathā karonto pārājikamāpajjatī’’ti paravādinā vutte sakavādī ‘‘suṅkaṃ pariharati, āpatti dukkaṭassā’’ti suttaṃ tattheva āgatamahāaṭṭhakathāvacanena saddhiṃ dassetvā paṭisedheti. Tathā karontassa dukkaṭamevāti. Paro attanomatinti ettha ‘‘purebhattaṃ parasantakaṃ avaharāti purebhattameva harissāmīti vāyamantassa pacchābhattaṃ hoti, purebhattapayogova so, tasmā mūlaṭṭho na muccatīti tumhākaṃ theravādattā mūlaṭṭhassa pārājikamevā’’ti paravādinā vutte sakavādī ‘‘taṃ saṅketaṃ pure vā pacchā vā taṃ bhaṇḍaṃ avaharati, mūlaṭṭhassa anāpattī’’ti suttaṃ dassetvā paṭikkhipati. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र – 'परवादी आचार्यवाद' याविषयी म्हटले आहे: 'कर चुकवतो' (सुङ्कं परिहरति) यामध्ये उपचाराचे (मर्यादेचे) उल्लंघन करून जरी तो कर चुकवत असला, तरी ती चोरीच (अवहार) आहे, या अट्ठकथेच्या वचनावरून 'तसे करणारा (भिक्खू) पाराजिक आपत्तीला प्राप्त होतो' असे परवादीने म्हटले असता, स्ववादी 'कर चुकवतो, तर दुक्कट आपत्ती होते' हे सुत्त तेथेच आलेल्या महाअट्ठकथेच्या वचनासह दर्शवून त्याचा निषेध करतो. 'तसे करणाऱ्याला दुक्कट आपत्तीच होते.' 'परवादी अत्तनोमति' (परवादीचे स्वमत) याविषयी: 'दुपारच्या भोजनापूर्वी दुसऱ्याच्या मालकीची वस्तू चोरतो' या विचाराने 'मी भोजनापूर्वीच चोरी करेन' असा प्रयत्न करणाऱ्याला जर भोजनानंतरची वेळ झाली, तरी तो भोजनापूर्वीचाच प्रयोग (प्रयत्न) मानला जातो, म्हणून मूळ आदेश देणारा (मूलट्ठ) मुक्त होत नाही; तुमच्या थेरवादानुसार मूळ आदेश देणाऱ्याला पाराजिक आपत्तीच होते, असे परवादीने म्हटले असता, स्ववादी 'त्या संकेताच्या (वेळेच्या) आधी किंवा नंतर जर तो ती वस्तू चोरतो, तर मूळ आदेश देणाऱ्याला आपत्ती होत नाही (अनापत्ती)' हे सुत्त दर्शवून त्याचा निषेध करतो. Paro suttanti ‘‘aniyatahetudhammo sammattaniyatahetudhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti suttaṃ paṭṭhāne likhitaṃ dassetvā ‘‘ariyamaggassa na nibbānamevārammaṇa’’nti paravādinā vutte sakavādī ārammaṇattikādisuttānulomena otaratīti paṭikkhipati. Suttānulome otarantaṃyeva hi suttaṃ nāma, netaraṃ. Tena vuttaṃ ‘‘pāḷiāgataṃ paññāyatī’’ti ettakenapi [Pg.187] siddhe ‘‘tisso saṅgītiyo āruḷhaṃ pāḷiāgataṃ paññāyatī’’tiādi. Tādisañhi pamādalekhanti ācariyo. ‘‘Appamādo amatapadaṃ, pamādo maccuno pada’’nti (dha. pa. 21) vacanato dinnabhojane bhuñjitvā parissayāni parivajjitvā satiṃ paccupaṭṭhapetvā viharanto nicco hotīti. Evarūpassa atthassa āruḷhampi suttaṃ na gahetabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘‘no ce tathā paññāyatī’’ti siddhepi ‘‘no ce tathā paññāyati, na otarati na sametīti. Bāhirakasuttaṃ vā’’ti vuttattā attano suttampi atthena asamentaṃ na gahetabbaṃ. Paro ācariyavādantiādīsu dvīsu nayesu pamādalekhavasena tattha tattha āgataṭṭhakathāvacanaṃ theravādehi saddhiṃ yojetvā veditabbaṃ. "पर सुत्त" (दुसऱ्याचे सुत्त) याविषयी— "अनियतहेतुधम्मो सम्मत्तनियतहेतुधम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो" हे पट्ठान ग्रंथात लिहिलेले सुत्त दाखवून, परवादीने (दुसऱ्या मतवाद्याने) "आर्यमार्गाचे केवळ निर्वाणच आलंबन नाही" असे म्हटले असता, स्ववादी (आपल्या मताचा वादी) आरम्मणत्तिक (आलंबन त्रिक) इत्यादी सुत्तानुलोमाशी (सुत्ताच्या सुसंगतीशी) ते जुळते का, हे पाहून त्याचा निषेध करतो. कारण जे सुत्तानुलोमामध्ये सुसंगत ठरते, त्यालाच 'सुत्त' म्हटले जाते, दुसऱ्याला नाही. म्हणूनच म्हटले आहे— "पाळीमध्ये आलेले जाणले जाते." एवढ्यानेच सिद्ध होत असताना "तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेले पाळीमध्ये आलेले जाणले जाते" इत्यादी म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारच्या पाठाला आचार्य 'प्रमादलेख' (लेखनदोष) म्हणतात. "अप्पमादो अमतपदं, पमादो मच्चुनो पदं" (धम्मपद २१) या वचनानुसार, दिलेले भोजन ग्रहण करून, संकटांचे निवारण करून, स्मृती उपस्थित ठेवून विहार करणारा भिक्खू 'नित्य' (अमर) होतो, अशा प्रकारचा अर्थ सांगणारे संगीतीमध्ये आरूढ झालेले सुत्त देखील स्वीकारू नये. म्हणूनच म्हटले आहे— "जर तसे जाणले जात नसेल" हे सिद्ध असतानाही, "जर तसे जाणले जात नसेल, सुसंगत ठरत नसेल, समेट होत नसेल, किंवा ते बाह्य सुत्त असेल" असे म्हटल्यामुळे, स्वतःचे सुत्त देखील जर अर्थाशी सुसंगत नसेल तर ते स्वीकारू नये. 'पर आचार्यवाद' इत्यादी दोन नयांमध्ये (पद्धतींमध्ये) प्रमादलेखाच्या वशाने त्या त्या ठिकाणी आलेल्या अट्ठकथा वचनाला थेरवादाशी जोडून समजून घ्यावे. Athāyaṃ ācariyavādaṃ gahetvā katheti, paro suttanti paravādinā ‘‘mūlabījaṃ nāma haliddi siṅgiveraṃ vacā…pe… bīje bījasaññī chindati vā chedāpeti vā bhindati vā…pe… āpatti pācittiyassā’’ti (pāci. 91) tumhākaṃ pāṭhattā ‘‘haliddigaṇṭhiṃ chindantassa pācittiya’’nti vutte sakavādī ‘‘yāni vā panaññāni atthi mūle jāyanti, mūle sañjāyantī’’tiādiṃ dassetvā tassa aṭṭhakathāsaṅkhātena ācariyavādena paṭikkhipati. Na hi gaṇṭhimhi gaṇṭhi jāyatīti. Paro suttānulomanti paravādinā ‘‘anāpatti evaṃ amhākaṃ ācariyānaṃ uggaho’’ti vacanassānulomato ‘‘amhākaṃ porāṇabhikkhū ekapāsāde gabbhaṃ thaketvā anupasampannena sayituṃ vaṭṭatīti tathā katvā āgatā, tasmā amhākaṃ vaṭṭatīti tumhesu eva ekaccesu vadantesu ‘‘tumhākaṃ na kiñci vattuṃ sakkā’’ti vutte sakavādī ‘‘suttaṃ suttānulomañca uggahitakānaṃyeva ācariyānaṃ uggaho pamāṇa’’ntiādiaṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā paṭisedheti. Paro attanomatinti ‘‘dvāraṃ [Pg.188] vivaritvā anāpucchā sayitesu ke muccantī’’ti ettha pana dvepi janā muccanti – yo ca yakkhagahitako, yo ca bandhitvā nipajjāpitoti tumhākaṃ theravādattā aññe sabbepi yathā tathā vā nipannādayopi muccantīti paṭisedheti. आता हा आचार्यवादाला ग्रहण करून बोलतो. "पर सुत्त" याविषयी परवादीने— "मूळबीज म्हणजे हळद, आले, वेखंड... इत्यादी... बीजामध्ये बीजसंज्ञा ठेवून जो कापतो, कापायला लावतो किंवा फोडतो... त्याला पाचित्तिय आपत्ती होते" या तुमच्या पाठावरून "हळदीचा कंद (गाठ) कापणाऱ्याला पाचित्तिय आपत्ती होते" असे म्हटले असता, स्ववादी "किंवा इतर जी मुळे आहेत, जी मुळामध्ये उत्पन्न होतात, मुळापासून जन्मतात" इत्यादी पाठ दाखवून, त्या पाठाच्या अट्ठकथा नावाच्या आचार्यवादाने त्याचा निषेध करतो. कारण कंदावर कंद उत्पन्न होत नाही. "पर सुत्तानुलोम" याविषयी परवादीने— "आपत्ती नाही, असा आमच्या आचार्यांचा उपदेश आहे" या वचनाच्या अनुलोमाने "आमच्या प्राचीन भिक्खूंनी एकाच प्रासादात खोली बंद करून अनुपसंपन्नासोबत (दीक्षा न घेतलेल्या व्यक्तीसोबत) झोपणे योग्य आहे असे करून आले आहेत, म्हणून आम्हाला ते योग्य आहे" असे तुमच्यापैकीच काही जण बोलत असताना, "तुम्हाला काहीही बोलणे शक्य नाही" असे म्हटले असता, स्ववादी "सुत्त आणि सुत्तानुलोम हे शिकलेल्या आचार्यांचा उपदेशच प्रमाण आहे" इत्यादी अट्ठकथा वचन दाखवून त्याचा निषेध करतो. "पर अत्तनोमती" (दुसऱ्याचे स्वमत) याविषयी— "दार उघडून न विचारता झोपलेल्यांमध्ये कोण मुक्त होतात?" यावर "येथे दोन्ही व्यक्ती मुक्त होतात— ज्याला यक्षाने पकडले आहे तो आणि ज्याला बांधून झोपवले गेले आहे तो" अशा तुमच्या थेरवादामुळे इतर सर्वजण देखील जसे तसे किंवा झोपलेले इत्यादी देखील मुक्त होतात, असा निषेध करतो. Atha panāyaṃ attanomatiṃ gahetvā katheti, paro suttanti ‘‘āpattiṃ āpajjantī’’ti paravādinā vutte sakavādī ‘‘divā kilantarūpo mañce nisinno pāde bhūmito amocetvāva niddāvasena nipajjati, tassa anāpattī’’tiādiaṭṭhakathāvacanaṃ dassetvā ekabhaṅgena nipannādayopi muccantīti paṭisedheti. आता हा स्वमताला (अत्तनोमतीला) ग्रहण करून बोलतो. "पर सुत्त" याविषयी परवादीने "आपत्ती प्राप्त होते" असे म्हटले असता, स्ववादी "दिवसा थकलेला मनुष्य मंचावर बसून, पाय जमिनीवरून न काढताच निद्रेच्या वश होऊन झोपतो, त्याला आपत्ती होत नाही" इत्यादी अट्ठकथा वचन दाखवून, एकाच शारीरिक स्थितीच्या बिघाडाने झोपलेले इत्यादी देखील मुक्त होतात, असा निषेध करतो. Athāyaṃ attanomatiṃ gahetvā katheti, paro suttānulomanti ‘‘domanassampāhaṃ devānaminda duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampītiādivacanehi (dī. ni. 2.360) saṃsandanato sadārapose doso tumhākaṃ natthi, tena vuttaṃ ‘puttadārassa saṅgaho’’ti (khu. pā. 5.6; su. ni. 265) paravādinā vutte ‘‘kiñcāpi sakavādī bahussuto na hoti, atha kho rāgasahiteneva akusalena bhavitabba’’nti paṭikkhipati. Sesesupi iminā nayena aññathāpi anurūpato yojetabbaṃ, idaṃ sabbaṃ upatissattherādayo āhu. Dhammasiritthero pana ‘‘ettha paroti vutto aññanikāyiko, so pana attano suttādīniyeva āharati, tāni sakavādī attano suttādimhi otāretvā sace sameti, gaṇhāti. No ce, paṭikkhipatī’’ti vadatīti āgataṃ. आता हा स्वमताला ग्रहण करून बोलतो. "पर सुत्तानुलोम" याविषयी— "हे देवाधिपती इंद्रा! मी डोमनस्य (मनस्ताप) देखील दोन प्रकारे सांगतो— सेवन करण्यायोग्य आणि सेवन न करण्यायोग्य" इत्यादी वचनांशी मेळ घालत, "स्वतःच्या पत्नीचे पोषण करणाऱ्यामध्ये दोष नाही, म्हणूनच 'पुत्र आणि पत्नीचा सांभाळ करावा' असे म्हटले आहे" असे परवादीने म्हटले असता, "जरी स्ववादी बहुश्रुत नसला, तरीही रागासह असणारे अकुशलच असावे" असे म्हणून तो त्याचा निषेध करतो. उरलेल्या पदांमध्येही याच पद्धतीने आणि इतर प्रकारेही योग्यतेनुसार योजना करावी. हे सर्व उपतिस्स थेर इत्यादींनी सांगितले आहे. परंतु धम्मसिरी थेर म्हणतात— "येथे 'पर' असे म्हटलेला दुसऱ्या निकायाचा (पंथाचा) आहे. तो आपल्या सुत्तादींनाच घेऊन येतो. स्ववादी त्यांना आपल्या सुत्तादींमध्ये उतरवून जर ते जुळत असतील तर स्वीकारतो, जर जुळत नसतील तर त्यांचा निषेध करतो." असे आले आहे. Nanu ca ‘‘suttānulomato suttameva balavatara’’nti heṭṭhā vuttaṃ, idha pana ‘‘suttaṃ suttānulome otāretabba’’ntiādi kasmā vuttanti? Nāyaṃ virodho, ‘‘suttānulomato suttameva balavatara’’nti idañhi sakamateyeva suttaṃ [Pg.189] sandhāya vuttaṃ. Tattha hi sakamatipariyāpannameva suttādiṃ sandhāya ‘‘attanomati sabbadubbalā, attanomatito ācariyavādo balavataro, ācariyavādato suttānulomaṃ balavataraṃ, suttānulomato suttameva balavatara’’nti ca vuttaṃ. Idha pana paravādinā ānītaṃ aññanikāye suttaṃ sandhāya ‘‘suttānulome suttaṃ otāretabba’’ntiādi vuttaṃ, tasmā paravādinā ānītaṃ suttādi attano suttānulomaācariyavādaattanomatīsu otāretvā samentaṃyeva gahetabbaṃ, itaraṃ na gahetabbanti ayaṃ nayo idha vuccatīti na koci pubbāparavirodhoti ayaṃ sāratthadīpaniyāgato (sārattha. ṭī. 2.45) nayo. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘yaṃ kiñci kūṭasuttaṃ bāhirakasuttādivacanaṃ na gahetabbanti dassetuṃ suttaṃ suttānulome otāretabbantiādi vutta’’nti vuttaṃ. "सुत्तानुलोमापेक्षा सुत्तच अधिक बलवान आहे" असे पूर्वी म्हटले आहे ना? मग येथे "सुत्त हे सुत्तानुलोमामध्ये उतरवावे" इत्यादी का म्हटले आहे? हा विरोध नाही. "सुत्तानुलोमापेक्षा सुत्तच अधिक बलवान आहे" हे स्वतःच्या मतातील सुत्ताला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तेथे स्वतःच्या मतात समाविष्ट असलेल्या सुत्तादींना उद्देशून— "स्वमत सर्वात दुर्बल आहे, स्वमतापेक्षा आचार्यवाद बलवान आहे, आचार्यवादापेक्षा सुत्तानुलोम बलवान आहे, सुत्तानुलोमापेक्षा सुत्तच अधिक बलवान आहे" असे म्हटले आहे. परंतु येथे परवादीने आणलेल्या दुसऱ्या निकायातील सुत्ताला उद्देशून "सुत्तानुलोमामध्ये सुत्त उतरवावे" इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून परवादीने आणलेले सुत्तादी आपल्या सुत्तानुलोम, आचार्यवाद आणि स्वमतामध्ये उतरवून जर ते जुळत असेल तरच स्वीकारावे, इतर स्वीकारू नये, हा नियम येथे सांगितला आहे. त्यामुळे कोणताही पूर्वापर विरोध नाही. हा सारत्थदीपनीमध्ये आलेला नियम आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र— "कोणतेही बनावट सुत्त (कूटसुत्त) किंवा बाह्य सुत्त इत्यादी वचन स्वीकारू नये, हे दाखवण्यासाठी 'सुत्त हे सुत्तानुलोमामध्ये उतरवावे' इत्यादी म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. Bāhirakasuttanti tisso saṅgītiyo anāruḷhaguḷhavessantarādīni ca mahāsaṅghikanikāyavāsīnaṃ suttāni. Vedallādīnanti ādi-saddena guḷhaummaggādiggahaṇaṃ veditabbaṃ. Itaraṃ gārayhasuttaṃ na gahetabbaṃ. ‘‘Attanomatiyameva ṭhātabba’’nti iminā aññanikāyato ānītasuttatopi sakanikāye attanomatiyeva balavatarāti dasseti. ‘‘Sakavādī suttaṃ gahetvā katheti, paravādī suttamevā’’ti evamādinā samānajātikānaṃ vasena vāro na vutto. Suttassa sutteyeva otāraṇaṃ bhinnaṃ viya hutvā na paññāyati, vuttanayeneva ca sakkā yojetunti. 'बाह्य सुत्त' म्हणजे तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ न झालेले गुळ्हवेस्संतर (गुप्त वेस्संतर) इत्यादी आणि महासंघिक निकायातील रहिवाशांची सुत्ते. 'वेदल्ल' इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने गुळ्हउम्मग्ग (गुप्त उम्मग्ग) इत्यादींचे ग्रहण करावे, असे समजावे. इतर निंदनीय सुत्त स्वीकारू नये. "स्वमतावरच ठाम राहावे" याने दुसऱ्या निकायातून आणलेल्या सुत्तापेक्षाही आपल्या निकायातील स्वमतच अधिक बलवान आहे, हे दाखवले आहे. "स्ववादी सुत्त ग्रहण करून बोलतो, परवादी सुत्तच..." इत्यादी प्रकारे समान जातीच्या वशाने प्रसंग सांगितलेला नाही. सुत्ताचे सुत्तामध्येच उतरवणे हे भिन्न असल्यासारखे स्पष्ट दिसत नाही, आणि सांगितलेल्या पद्धतीनेच त्याची योजना करणे शक्य आहे. Idāni sakavādīparavādīnaṃ kappiyākappiyādibhāvaṃ sandhāya vivāde uppanne tattha paṭipajjitabbavidhiṃ dassento āha ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādi. Atha vā evaṃ suttasuttānulomādimukhena sāmaññato vivādaṃ [Pg.190] dassetvā idāni visesato vivādavatthuṃ tabbinicchayamukhena suttādiñca dassetuṃ ‘‘atha panāyaṃ kappiya’’ntiādi vuttaṃ. Tattha sutte ca suttānulome ca otāretabbanti sakavādinā attanoyeva sutte ca suttānulome ca otāretabbaṃ. Paro kāraṇaṃ na vindatīti paravādī kāraṇaṃ na labhati. Suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca dassetīti paravādī attano suttato bahuṃ kāraṇañca vinicchayañca āharitvā dasseti, ‘‘sādhūti sampaṭicchitvā akappiyeyeva ṭhātabba’’nti iminā attano nikāye suttādīni alabhantena sakavādinā paravādīvacaneyeva ṭhātabbanti vadati. Sutte ca suttānulome cāti ettha ca-kāro vikappanattho, tena ācariyavādādīnampi saṅgaho. Tenāha ‘‘kāraṇañca vinicchayañca dassetī’’ti. Tattha kāraṇanti suttādinayaṃ nissāya attanomatiyā uddhaṭaṃ hetuṃ. Vinicchayanti aṭṭhakathāvinicchayaṃ. आता स्ववादी आणि परवादी यांच्यात कप्पिय (योग्य) आणि अकप्पिय (अयोग्य) इत्यादी भावाला उद्देशून वाद निर्माण झाला असता, तेथे आचरावयाच्या विधीला दाखवताना आचार्य म्हणतात— "आता हा कप्पिय (योग्य) असे ग्रहण करून बोलतो" इत्यादी. किंवा अशा प्रकारे सुत्त, सुत्तानुलोम इत्यादींच्या मुखाने सामान्यतः वाद दाखवून, आता विशेषतः वादाचा विषय आणि त्याच्या निर्णयाच्या मुखाने सुत्तादींना दाखवण्यासाठी "आता हा कप्पिय..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "सुत्तामध्ये आणि सुत्तानुलोमामध्ये उतरवावे" म्हणजे स्ववादीने स्वतःच्याच सुत्तामध्ये आणि सुत्तानुलोमामध्ये उतरवावे. "दुसऱ्याला कारण मिळत नाही" म्हणजे परवादीला कारण मिळत नाही. "सुत्तावरून पुष्कळ कारण आणि निर्णय दाखवतो" म्हणजे परवादी आपल्या सुत्तावरून पुष्कळ कारण आणि निर्णय आणून दाखवतो. "साधू (योग्य) असे स्वीकारून अकप्पिय (अयोग्य) वरच ठाम राहावे" याने आपल्या निकायात सुत्तादी न मिळणाऱ्या स्ववादीने परवादीच्या वचनावरच ठाम राहावे, असे ते म्हणतात. "सुत्ते च सुत्तानुलोमे च" येथील 'च' कार विकल्प अर्थाचा आहे, त्याने आचार्यवाद इत्यादींचाही संग्रह होतो. म्हणूनच म्हटले आहे— "कारण आणि निर्णय दाखवतो." तेथे 'कारण' म्हणजे सुत्तादी पद्धतीचा आश्रय घेऊन स्वमताने काढलेला हेतू. 'निर्णय' म्हणजे अट्ठकथेचा निर्णय. Dvinnampi kāraṇacchāyā dissatīti sakavādīparavādīnaṃ ubhinnampi kappiyākappiyabhāvasādhakaṃ kāraṇapatirūpakacchāyā dissati. Tattha kāraṇacchāyāti suttādīsu ‘‘kappiya’’nti gāhassa, ‘‘akappiya’’nti gāhassa ca nimittabhūtena kicchena paṭipādanīyaṃ avibhūtakāraṇaṃ kāraṇacchāyā, kāraṇapatirūpakanti attho. Yadi dvinnampi kāraṇacchāyā dissati, kasmā akappiyeyeva ṭhātabbanti āha ‘‘vinayañhi patvā’’tiādi. ‘‘Vinayaṃ patvā’’ti vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ katvā dassento āha ‘‘kappiyākappiyavicāraṇaṃ āgammā’’ti. Rundhitabbantiādīsu dubbiññeyyavinicchaye kappiyākappiyabhāve sati ‘‘kappiya’’nti gahaṇaṃ rundhitabbaṃ, ‘‘akappiya’’nti gahaṇaṃ gāḷhaṃ kātabbaṃ, aparāparappavattaṃ kappiyaggahaṇaṃ sotaṃ pacchinditabbaṃ, garukabhāvasaṅkhate [Pg.191] akappiyeyeva ṭhātabbanti attho. Atha vā rundhitabbanti kappiyasaññāya vītikkamakāraṇaṃ rundhitabbaṃ, taṃnivāraṇacittaṃ daḷhataraṃ kātabbaṃ. Sotaṃ pacchinditabbanti tattha vītikkamappavatti pacchinditabbā. Garukabhāveti akappiyabhāveti attho. "दोघांचीही कारणाची सावली (आभास) दिसते" याने स्ववादी आणि परवादी या दोघांचेही कप्पिय-अकप्पिय भाव सिद्ध करणारे कारणाचे प्रतिरूप (आभास) दिसते. तेथे 'कारणाची सावली' म्हणजे सुत्तादींमध्ये "कप्पिय" असे ग्रहण करणाऱ्याला आणि "अकप्पिय" असे ग्रहण करणाऱ्याला निमित्तभूत असणारे, कष्टाने सिद्ध होणारे, अस्पष्ट कारण म्हणजे कारणाची सावली, म्हणजेच कारणाचे प्रतिरूप, असा अर्थ आहे. जर दोघांचीही कारणाची सावली दिसते, तर मग अकप्पिय (अयोग्य) वरच का ठाम राहावे? यावर म्हणतात— "विनयाला प्राप्त होऊन" इत्यादी. "विनयाला प्राप्त होऊन" या सांगितलेल्या अर्थालाच अधिक स्पष्ट करून दाखवताना म्हणतात— "कप्पिय आणि अकप्पिय यांच्या विचाराला अनुसरून." 'रुंधितब्बं' (रोखावे) इत्यादींमध्ये— समजण्यास कठीण असलेल्या निर्णयामध्ये कप्पिय-अकप्पिय भाव असताना, "कप्पिय" असे ग्रहण करणे रोखावे, "अकप्पिय" असे ग्रहण करणे दृढ करावे, वारंवार प्रवृत्त होणाऱ्या कप्पिय ग्रहणाचा प्रवाह खंडित करावा, आणि गंभीरतेने युक्त असलेल्या अकप्पिय (अयोग्य) वरच ठाम राहावे, असा अर्थ आहे. किंवा 'रुंधितब्बं' म्हणजे कप्पिय संज्ञेने होणाऱ्या उल्लंघनाचे कारण रोखावे, आणि ते निवारण करणारे चित्त अधिक दृढ करावे. 'प्रवाह खंडित करावा' म्हणजे तेथे उल्लंघनाची प्रवृत्ती खंडित करावी. 'गंभीर भाव' म्हणजे अकप्पिय भाव, असा अर्थ आहे. Bahūhi suttavinicchayakāraṇehīti bahūhi suttehi ceva tato ānītavinicchayakāraṇehi ca. Atha vā suttena aṭṭhakathāvinicchayena ca laddhakāraṇehi. Attano gahaṇaṃ na vissajjetabbanti sakavādinā attano ‘‘akappiya’’nti gahaṇaṃ na vissajjetabbanti attho. "पुष्कळ सुत्त आणि निर्णयाच्या कारणांनी" म्हणजे पुष्कळ सुत्तांनी आणि त्यावरून आणलेल्या निर्णयाच्या कारणांनी. किंवा सुत्ताने आणि अट्ठकथेच्या निर्णयाने प्राप्त झालेल्या कारणांनी. "स्वतःचे ग्रहण सोडू नये" म्हणजे स्ववादीने आपले "अकप्पिय" (अयोग्य) असे ग्रहण सोडू नये, असा अर्थ आहे. Idāni vuttamevatthaṃ nigamento ‘‘eva’’ntiādimāha. Tattha yoti sakavādīparavādīsu yo koci. Keci pana ‘‘sakavādīsuyeva yo koci idhādhippeto’’ti vadanti, evaṃ sante ‘‘atha panāyaṃ kappiyanti gahetvā kathetī’’tiādīsu sabbattha ubhopi sakavādinoyeva siyuṃ heṭṭhā vuttasseva nigamanavasena ‘‘eva’’ntiādinā vuttattā, tasmā taṃ na gahetabbaṃ. Atirekakāraṇaṃ labhatīti ettha suttādīsu purimaṃ purimaṃ atirekakāraṇaṃ nāma, yo vā suttādīsu catūsu bahutaraṃ kāraṇaṃ labhati, so atirekakāraṇaṃ labhati nāma. आता सांगितलेल्या अर्थाचाच उपसंहार (निगमन) करताना "एवं" इत्यादी म्हणतात. तेथे 'जो' (जो कोणी) म्हणजे स्ववादी आणि परवादी यांच्यातील जो कोणी. परंतु काही जण म्हणतात— "येथे स्ववादींपैकीच जो कोणी अभिप्रेत आहे." असे असल्यास, "आता हा कप्पिय असे ग्रहण करून बोलतो" इत्यादी सर्व ठिकाणी दोन्ही स्ववादीच होतील, कारण पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टीचाच उपसंहार म्हणून "एवं" इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून ते स्वीकारू नये. "अतिरेक कारण (अधिक कारण) प्राप्त करतो" येथे सुत्तादींमध्ये जे जे पूर्वीचे आहे ते 'अतिरेक कारण' होय. किंवा जो सुत्तादी चार गोष्टींमध्ये अधिक कारण प्राप्त करतो, त्याला 'अतिरेक कारण प्राप्त करणारा' म्हटले जाते. Suṭṭhu pavatti etassāti, suṭṭhu pavattati sīlenāti vā suppavatti. Tenāha ‘‘suppavattīti suṭṭhu pavatta’’nti. Vācāya uggataṃ vācuggataṃ, vacasā suggahitanti vuttaṃ hoti. Atha vā vācuggatanti vācāya uggataṃ, tattha nirantaraṃ ṭhitanti attho. Suttatoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘pāḷito’’ti. Ettha ca ‘‘suttaṃ nāma sakalaṃ vinayapiṭaka’’nti vuttattā puna suttatoti tadatthapaṭipādakaṃ suttābhidhammapāḷivacanaṃ adhippetaṃ. Anubyañjanasoti imassa vivaraṇaṃ ‘‘paripucchato ca aṭṭhakathāto cā’’ti. Pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato pakāsanato [Pg.192] ‘‘anubyañjana’’nti hi paripucchā aṭṭhakathā ca vuccati. Ettha ca aṭṭhakathāya visuṃ gahitattā ‘‘paripucchā’’ti theravādo vutto. Atha vā paripucchāti ācariyassa santikā pāḷiyā atthasavanaṃ. Aṭṭhakathāti pāḷimuttakavinicchayo. Tadubhayampi pāḷiṃ anugantvā atthassa byañjanato ‘‘anubyañjana’’nti vuttaṃ. त्याच्यासाठी (त्या व्यक्तीसाठी) चांगली प्रवृत्ती असणे, किंवा स्वभावाने चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त होणे म्हणजे 'सुप्पवत्ति' (सुप्रवृत्ती) होय. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे – 'सुप्पवत्ति म्हणजे चांगल्या प्रकारे प्रवृत्त होणे'. वाणीने कंठस्थ केलेले ते 'वाचुग्गत' होय, म्हणजेच वाणीने चांगल्या प्रकारे ग्रहण केलेले, असा अर्थ होतो. किंवा 'वाचुग्गत' म्हणजे वाणीने कंठस्थ केलेले आणि त्यात निरंतर स्थित असणे, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'सुत्ततो' या पदाचे विवरण 'पाळीवरून' (पाळीनुसार) असे आहे. आणि येथे 'सुत्त म्हणजे संपूर्ण विनयपिटक' असे म्हटले असल्यामुळे, पुन्हा 'सुत्ततो' याने त्या पाळीच्या अर्थाचे प्रतिपादन करणारे सुत्त आणि अभिधम्म पाळीचे वचन अभिप्रेत आहे. 'अनुब्यंजनसो' या शब्दाचे विवरण 'परिपृच्छेवरून आणि अट्ठकथेवरून' असे आहे. पाळीला अनुसरून अर्थाचे व्यंजनाद्वारे (शब्दाद्वारे) प्रकाशन करत असल्यामुळे त्याला 'अनुब्यंजन' म्हटले जाते; अशा प्रकारे परिपृच्छा आणि अट्ठकथा या दोन्हीला 'अनुब्यंजन' म्हटले जाते. आणि येथे अट्ठकथेला स्वतंत्रपणे ग्रहण केले असल्यामुळे थेरवादाला 'परिपृच्छा' असे म्हटले आहे. किंवा परिपृच्छा म्हणजे आचार्यांच्या जवळून पाळीच्या अर्थाचे श्रवण करणे होय. 'अट्ठकथा' म्हणजे पाळीमुक्त विनिच्चय (पाळीबाहेरील निर्णय) होय. ते दोन्ही देखील पाळीला अनुसरून अर्थाचे व्यंजनाद्वारे प्रकाशन करत असल्यामुळे त्यांना 'अनुब्यंजन' असे म्हटले आहे. Vinayeti vinayācāre. Teneva vakkhati ‘‘vinayaṃ ajahanto avokkamanto’’tiādi. Tattha patiṭṭhānaṃ nāma sañcicca āpattiyā anāpajjanādinā hotīti āha ‘‘lajjibhāvena patiṭṭhito’’ti, tena lajjī hotīti vuttaṃ hoti. Vinayadharassa lakkhaṇe vattabbe kiṃ iminā lajjibhāvenāti āha ‘‘alajjī hī’’tiādi. Tattha bahussutopīti iminā paṭhamalakkhaṇasamannāgamaṃ dasseti. Lābhagarukatāyāti iminā vinaye ṭhitatāya abhāve paṭhamalakkhaṇayogā kiccakaro na hoti, atha kho akiccakaro anatthakaro evāti dasseti. Saṅghabhedassa pubbabhāge pavattakalahassetaṃ adhivacanaṃ saṅgharājīti. Kukkuccakoti aṇumattesupi vajjesu bhayadassanavasena kukkuccaṃ uppādento. Tantiṃ avisaṃvādetvāti pāḷiṃ aññathā akatvā. Avokkamantoti anatikkamanto. 'विनये' म्हणजे विनय आचरणात. म्हणूनच पुढे सांगतील – 'विनयाचा त्याग न करता, त्याचे उल्लंघन न करता' इत्यादी. त्या वाक्यात 'प्रतिष्ठान' (प्रतिष्ठित असणे) म्हणजे जाणूनबुजून आपत्तीला (गुन्ह्याला) प्राप्त न होणे इत्यादीद्वारे होते काय? असा प्रश्न उपस्थित होत असल्यामुळे आचार्यांनी म्हटले आहे – 'लज्जीभावाने प्रतिष्ठित असलेला', याद्वारे तो भिक्खू लज्जी (लज्जावान) होतो, असा अर्थ अभिप्रेत आहे. विनयधराचे लक्षण सांगायचे असताना 'या लज्जीभावाने काय लाभ होईल?' असा प्रश्न उपस्थित होत असल्यामुळे आचार्यांनी म्हटले आहे – 'अलज्जी हि' (कारण निर्लज्ज...) इत्यादी. तेथे 'बहुस्सुतोपि' (बहुश्रुत असूनही) याने पहिल्या लक्षणाने युक्त असणे दर्शविले आहे. 'लाभगरुकता' याने विनयात प्रतिष्ठित असण्याचा अभाव असताना, पहिल्या लक्षणाचा योग असूनही तो कार्य करणारा होत नाही, उलटपक्षी कार्य न करणारा तो अनर्थ करणाराच ठरतो, असे दर्शविले आहे. संघभेदाच्या पूर्वभागात उत्पन्न होणाऱ्या कलहाचे 'संघराजि' हे नाव (अधिवाचन) आहे. 'कुक्कुच्चको' म्हणजे अतिसूक्ष्म दोषांमध्ये देखील भय पाहण्याच्या दृष्टीने विनय-कुक्कुच्च (शंका) उत्पन्न करणारा भिक्खू होय. 'तन्तिं अवि संवादेत्वा' म्हणजे पाळीला अन्यथा (वेगळ्या प्रकारे) न करता. 'अवोक्कमन्तो' म्हणजे उल्लंघन न करणे होय. Vitthunatīti atthaṃ adisvā nitthunati, vitthambhati vā. Vipphandatīti kampati. Santiṭṭhituṃ na sakkotīti ekasmiṃyeva atthe patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Tenāha ‘‘yaṃ yaṃ parena vuccati, taṃ taṃ anujānātī’’ti. Sakavādaṃ chaḍḍetvā paravādaṃ gaṇhātīti ‘‘ucchumhi kasaṭaṃ yāvajīvikaṃ, raso sattāhakāliko, tadubhayavinimutto ca ucchu nāma visuṃ natthi, tasmā ucchupi vikāle vaṭṭatī’’ti paravādinā vutte tampi gaṇhāti. Ekekalomanti palitaṃ sandhāya vuttaṃ. Yamhīti yasmiṃ puggale. Parikkhayaṃ pariyādānanti atthato ekaṃ. विथुनती (vitthunoti) म्हणजे अर्थ न पाहता विलाप करणे किंवा स्तंभित होणे. विप्फन्दती (vipphandati) म्हणजे कंप पावणे. संतिट्ठितुं न सक्कोती (santiṭṭhituṃ na sakkoti) म्हणजे एकाच अर्थावर स्थिर राहू न शकणे. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे, 'जे जे दुसऱ्याकडून सांगितले जाते, ते ते तो मान्य करतो.' सकवादं छड्डेत्वा परवादं गण्हाती (स्वतःचे मत सोडून दुसऱ्याचे मत स्वीकारणे) म्हणजे 'उसातील चोथा हा यावजीविक (आजन्म कल्पणारा) आहे, रस हा सत्ताहकालिक (सात दिवसांचा) आहे, आणि या दोन्हीहून वेगळा असा ऊस नावाचा कोणताही स्वतंत्र पदार्थ नाही, म्हणून ऊस देखील विकाल वेळी (दुपारनंतर) कल्पतो (योग्य ठरतो)' असे परवादीने म्हटले असता, तो ते देखील स्वीकारतो. एकेकलोमं (ekekalomaṃ) हे पांढऱ्या केसाला (पळित) उद्देशून म्हटले आहे. यम्ही (yamhi) म्हणजे ज्या पुद्गलामध्ये. परिक्खयं परियादानं (parikkhayaṃ pariyādānaṃ) हे दोन्ही शब्द अर्थाच्या दृष्टीने एकच आहेत. Ācariyaparamparāti [Pg.193] ācariyānaṃ vinicchayaparamparā. Teneva vakkhati ‘‘attanomatiṃ pahāya…pe… yathā ācariyo ca ācariyācariyo ca pāḷiñca paripucchañca vadanti, tathā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti. Na hi ācariyānaṃ nāmamattato paramparajānane payojanaṃ atthi. Pubbāparānusandhitoti pubbavacanassa aparavacanena saha atthasambandhajānanato. Atthatoti saddatthapiṇḍatthaadhippetatthādito. Kāraṇatoti tadatthupapattito. Ācariyaparamparanti imasseva vevacanaṃ ‘‘theravādaṅga’’nti, therapaṭipāṭinti attho. Dve tayo parivaṭṭāti dve tayo paramparā. आचरियपरंपरा (ācariyaparamparā) म्हणजे आचार्यांची विनिश्चय-परंपरा (निर्णयांची परंपरा). म्हणूनच पुढे सांगतील, 'स्वतःचे मत सोडून... जसे आचार्य आणि आचार्यांचे आचार्य, पाळि (पालि) आणि परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे) सांगतात, तसे जाणणे योग्य आहे.' केवळ आचार्यांच्या नावावरून परंपरा जाणण्यात काही प्रयोजन नाही. पुब्बापरानुसंधितो (pubbāparānusandhito) म्हणजे पूर्व वचनाचा उत्तर वचनाशी असलेला अर्थसंबंध जाणण्यावरून. अत्थतो (atthato) म्हणजे शब्दार्थ, पिंडार्थ, अभिप्रेत अर्थ इत्यादींवरून. कारणतो (kāraṇato) म्हणजे त्या अर्थाच्या उपपत्तीवरून (सिद्धतेवरून). 'आचरियपरंपरा' याच पदाचा 'थेरवादंग' (theravādaṅga) हा पर्यायशब्द आहे, ज्याचा अर्थ 'थेर-परंपरा' (स्थवीर परंपरा) असा आहे. द्वे तयो परिवट्टा (dve tayo parivaṭṭā) म्हणजे दोन किंवा तीन परंपरा. Imehi ca pana tīhi lakkhaṇehīti ettha paṭhamena lakkhaṇena vinayassa suṭṭhu uggahitabhāvo vutto, dutiyena tattha lajjibhāvena ceva acalatāya ca suppatiṭṭhitatā, tatiyena pāḷiaṭṭhakathāsu sarūpena anāgatānampi tadanulomato ācariyehi dinnanayato vinicchinituṃ samatthatā. Otiṇṇe vatthusminti codanāvasena vītikkamavatthusmiṃ saṅghamajjhe otiṇṇe. Codakena ca cuditakena ca vutte vattabbeti evaṃ otiṇṇavatthuṃ nissāya codakena ‘‘diṭṭhaṃ suta’’ntiādinā, cuditakena ‘‘atthī’’tiādinā ca yaṃ vattabbaṃ, tasmiṃ vattabbe vutteti attho. Vatthu oloketabbanti tassa tassa sikkhāpadassa vatthu oloketabbaṃ. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā…pe… yo āgaccheyya, āpatti dukkaṭassā’’ti hidaṃ nissaggiye aññātakaviññattisikkhāpadassa (pārā. 517) vatthusmiṃ paññattaṃ. इमेहि च पन तीहि लक्खणेहि (या तीन लक्षणांद्वारे) यामध्ये, पहिल्या लक्षणाने विनयाचे उत्तम प्रकारे ग्रहण केले असणे (शिकले असणे) सांगितले आहे; दुसऱ्या लक्षणाने त्या विनयामध्ये लज्जीभावाने (लज्जाशीलतेने) आणि अचलतेने (दृढतेने) सुप्रतिष्ठित असणे सांगितले आहे; तिसऱ्या लक्षणाने पाळि-अट्ठकथांमध्ये प्रत्यक्षपणे न आलेल्या विषयांचाही, त्या पाळि-अट्ठकथांच्या अनुलोमतेने (अनुकूलतेने) आचार्यांनी दिलेल्या पद्धतीने निर्णय घेण्याची क्षमता असणे सांगितले आहे. ओतिण्णे वत्थुस्मिं (otiṇṇe vatthusmiṃ) म्हणजे चोदनेच्या (आरोपाच्या) वशाने उल्लंघनाचा विषय संघामध्ये उपस्थित झाला असता. चोदकेन च चुदितकेन च वुत्ते वत्तब्बे (चोदक आणि चोदितक यांनी बोलणे योग्य असताना बोलले असता) म्हणजे अशा प्रकारे उपस्थित झालेल्या विषयाला अनुसरून चोदकाने 'पाहिले, ऐकले' इत्यादींद्वारे आणि चोदितकाने 'आहे' इत्यादींद्वारे जे काही बोलणे योग्य आहे, ते बोलले गेले असता, असा अर्थ आहे. वत्थु ओलोकेतब्बं (vatthu oloketabbaṃ) म्हणजे त्या त्या शिक्षापदाचा मूळ विषय (वस्तू) पाहिला पाहिजे. 'गवताने किंवा पानाने... जो कोणी येईल, त्याला दुक्कट आपत्ती होते' हे निसग्गिय वर्गातील अज्ञातक-विज्ञप्ति-शिक्षापदाच्या मूळ विषयाच्या संबंधात प्रज्ञप्त केले आहे. Thullaccayadubbhāsitāpattīnaṃ mātikāya anāgatattā ‘‘pañcannaṃ āpattīnaṃ aññatara’’nti vuttaṃ. Tikadukkaṭanti ‘‘anupasampanne upasampannasaññī ujjhāyati khīyati, āpatti dukkaṭassā’’tiādinā (pāci. 106) āgataṃ tikadukkaṭaṃ. Aññataraṃ vā āpattinti [Pg.194] ‘‘kāle vikālasaññī, āpatti dukkaṭassa, kāle vematiko, āpatti dukkaṭassā’’tiādikaṃ (pāci. 250) dukadukkaṭaṃ sandhāya vuttaṃ. थुल्लच्चय आणि दुब्भासित आपत्तींचा मातृकेमध्ये (मातिका) समावेश नसल्यामुळे 'पाच आपत्तींपैकी कोणतीही एक' असे म्हटले आहे. तिकदुक्कटं (tikadukkaṭaṃ) म्हणजे 'अनुपसंपन्नावर उपसंपन्न अशी संज्ञा ठेवून जो रागवतो, निंदा करतो, त्याला दुक्कट आपत्ती होते' इत्यादींद्वारे आलेले तिक-दुक्कट (त्रिक-दुष्कृत) होय. अञ्ञतरं वा आपत्तिं (अथवा दुसरी कोणतीही आपत्ती) हे 'काळात विकाल संज्ञा असणे, दुक्कट आपत्ती; काळात संशय असणे, दुक्कट आपत्ती' इत्यादी द्विक-दुक्कट (दुक-दुक्कट) उद्देशून म्हटले आहे. Antarāpattinti ettha tasmiṃ tasmiṃ sikkhāpade āgatavatthuvītikkamaṃ vinā aññasmiṃ vatthuvītikkame nidānato pabhuti vinītavatthupariyosānā antarantarā vuttā āpatti. Idha pana ‘‘vatthuṃ oloketī’’ti visuṃ gahitattā tadavasesā antarāpattīti gahitā. Paṭilātaṃ ukkhipatīti idampi visibbanasikkhāpade (pāci. 350) āgataṃ, tattha ḍayhamānaṃ alātaṃ aggikapālādito bahi patitaṃ avijjhātameva paṭiukkhipati, puna yathāṭhāne ṭhapetīti attho. Vijjhātaṃ pana paṭikkhipantassa pācittiyameva. अंतरापत्ति (antarāpatti) म्हणजे त्या त्या शिक्षापदात आलेल्या मूळ विषयाच्या उल्लंघनाशिवाय, इतर विषयाच्या उल्लंघनामध्ये, निदानापासून (सुरुवातीपासून) घेऊन विनीत-वस्तूच्या समाप्तीपर्यंत मध्ये-मध्ये सांगितलेली आपत्ती. परंतु येथे 'वस्तू पाहतो' असे स्वतंत्रपणे घेतल्यामुळे, त्याव्यतिरिक्त उरलेल्या आपत्तींना 'अंतरापत्ती' म्हणून घेतले आहे. पटिलातं उक्खिपति (paṭilātaṃ ukkhipati - कोलीत उचलणे) हे देखील विसिब्बन-शिक्षापदात आले आहे. तेथे जळणारे कोलीत (मशाल/लाकूड) अग्नीच्या पात्रातून बाहेर पडले असता, ते विझण्यापूर्वीच उचलून पुन्हा मूळ जागी ठेवणे, असा अर्थ आहे. परंतु विझलेले कोलीत उचलणाऱ्याला पाचित्तिय आपत्तीच होते. Anāpattinti ettha antarantarā vuttā anāpattipi atthi, ‘‘anāpatti, bhikkhave, iddhimassa iddhivisaye’’tiādi viya sāpi saṅgayhati. Sikkhāpadantaresūti vinītavatthuṃ antokatvā ekekasmiṃ sikkhāpadantare. अनापत्ति (anāpatti) म्हणजे येथे मध्ये-मध्ये सांगितलेली अनापत्ती (आपत्ती न होणे) देखील आहे. जसे की, 'भिक्खूंनो, ऋद्धिवंताला त्याच्या ऋद्धिविषयात अनापत्ती आहे' इत्यादी, तिचाही यात समावेश होतो. सिक्खापदन्तरेsu (sikkhāpadantaresu) म्हणजे विनीत-वस्तूला समाविष्ट करून प्रत्येक शिक्षापदाच्या अंतर्गत. Pārājikāpattīti na vattabbanti idaṃ āpannapuggalena lajjidhamme ṭhatvā yathābhūtaṃ āvikaraṇepi dubbinicchayaṃ adinnādānādiṃ sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana methunādīsu vijānanaṃ, taṃ vattabbameva. Tenāha ‘‘methunadhammavītikkamo hī’’tiādi. Yo pana alajjitāya paṭiññaṃ adatvā vikkhepaṃ karoti, tassa āpatti na sakkā oḷārikāpi vinicchinituṃ. Yāva so yathābhūtaṃ nāvikaroti, saṅghassa ca āpattisandeho na vigacchati, tāva nāsitakova bhavissati. Sukhumāti attanopi duviññeyyasabhāvassa lahuparivattino cittassa sīghaparivattitāya vuttaṃ. Sukhumāti vā cittaparivattiyā sukhumatāya sukhumā. Tenāha ‘‘cittalahukā’’ti, cittaṃ viya [Pg.195] lahukāti attho. Atha vā cittaṃ lahu sīghaparivatti etesanti cittalahukā. Teti te vītikkame. Taṃvatthukanti te adinnādānamanaussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthukaṃ. पाराजिकापत्ती (pārājikāpatti) झाली आहे असे म्हणू नये, हे आपत्तीत पडलेल्या पुद्गलाने लज्जीधर्मात (लज्जाशीलतेत) राहून यथाभूत (खरेपणाने) प्रगट केले तरीही, ज्याचा निर्णय करणे कठीण आहे अशा अदिन्नादान (चोरी) इत्यादी शिक्षापदांना उद्देशून म्हटले आहे. परंतु मैथुन इत्यादींच्या बाबतीत जे स्पष्ट ज्ञान असते, ते तर सांगितलेच पाहिजे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'मैथुनधर्माचे उल्लंघन...' इत्यादी. परंतु जो निर्लज्जपणामुळे कबुली न देता विक्षेप (टाळाटाळ) करतो, त्याच्या आपत्तीचा निर्णय ती मोठी (स्थूल) असली तरीही करणे शक्य नाही. जोपर्यंत तो यथाभूत प्रगट करत नाही आणि संघाचा आपत्तीविषयीचा संशय दूर होत नाही, तोपर्यंत तो नाशीतच (नष्ट/बहिष्कृत) राहील. सुखुमा (sukhumā - सूक्ष्म) हे स्वतःलाही समजण्यास कठीण असलेल्या आणि चंचल अशा चित्ताच्या शीघ्र परिवर्तनामुळे (जलद बदलण्यामुळे) म्हटले आहे. किंवा चित्ताच्या परिवर्तनाच्या सूक्ष्मतेमुळे सूक्ष्म. म्हणूनच 'चित्तलहुका' (cittalahukā) असे म्हटले आहे, चित्ताप्रमाणे वेगवान असा याचा अर्थ आहे. किंवा ज्यांचे चित्त हलके आणि शीघ्र परिवर्तनशील असते, ते 'चित्तलहुका' होत. ते (te) म्हणजे ते उल्लंघन. तंवत्थुकं (taṃvatthukaṃ) म्हणजे ते अदिन्नादान, मनुस्सविग्गह (मनुष्यवध) इत्यादी उल्लंघनांचे जे अधिष्ठान किंवा कारण आहे, त्याला 'तंवत्थुक' (त्या विषयाशी संबंधित) म्हणतात. Yaṃ ācariyo bhaṇati, taṃ karohītiādi sabbaṃ lajjīpesalaṃ kukkuccakameva sandhāya vuttaṃ. Yo yāthāvato pakāsetvā suddhimeva gavesati, tenapi. Pārājikosīti na vattabboti anāpattikoṭiyāpi saṅkiyamānattā vuttaṃ. Teneva ‘‘pārājikacchāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Sīlāni sodhetvāti yaṃvatthukaṃ kukkuccaṃ uppannaṃ, taṃ amanasikaritvā avasesasīlāni sodhetvā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.45) pana ‘‘sīlāni sodhetvāti yasmiṃ vītikkame pārājikāsaṅkā vattati, tattha pārājikābhāvapakkhaṃ gahetvā desanāvuṭṭhānagāminīnaṃ āpattīnaṃ sodhanavasena sīlāni sodhetvā’’ti. Pākaṭabhāvato sukhavalañjatāya ca ‘‘dvattiṃsākāraṃ tāva manasi karohī’’ti vuttaṃ, upalakkhaṇavasena vā. Aññasmiṃ kammaṭṭhāne kataparicayena tameva manasi kātabbaṃ. Yaṃ kiñci vā abhirucitaṃ manasi kātuṃ vaṭṭateva. Kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ārammaṇabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati. Saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahantīti vipassanākammaṭṭhāniko ce, tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti. आचार्य जे सांगतात ते कर' इत्यादी सर्व काही लज्जी-पेसल (लज्जाशील व प्रियशील) भिक्खूच्या कुक्कुच्चाला (संशयाला/पश्चात्तापाला) उद्देशून म्हटले आहे. जो यथावत प्रगट करून शुद्धीचीच इच्छा करतो, त्याच्यासाठी देखील. 'तू पाराजिक झाला आहेस असे म्हणू नये' हे अनापत्तीच्या कोटीतही संशय असल्यामुळे म्हटले आहे. म्हणूनच 'पाराजिकच्छाया' (pārājikacchāyā) असे म्हटले आहे. 'शीलांचे शोधन करून म्हणजे ज्या विषयाबाबत संशय उत्पन्न झाला आहे, त्याचा विचार न करता उर्वरित शीलांचे शोधन करून' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये 'शीलांचे शोधन करून म्हणजे ज्या उल्लंघनामध्ये पाराजिकाची शंका असते, तेथे पाराजिकाचा अभाव असलेली बाजू स्वीकारून, देशना-वुट्ठानागामी (प्रगटीकरण व शुद्धीकरणास योग्य) आपत्तींच्या शोधनाद्वारे शीलांचे शोधन करून' असे म्हटले आहे. स्पष्टतेमुळे आणि सुलभतेमुळे 'प्रथम बत्तीस आकारांचे (द्वत्तिंसाकार) मनसिकार कर' असे म्हटले आहे, किंवा उपलक्षणाच्या वशाने. दुसऱ्या कम्मट्ठानात (कर्मस्थानात) अभ्यास असलेल्याने त्याचाच मनसिकार करावा. किंवा जे काही आवडते असेल, त्याचा मनसिकार करणे योग्यच आहे. कम्मट्ठानं घटयती (kammaṭṭhānaṃ ghaṭayati) म्हणजे मध्ये-मध्ये खंड न पडू देता चित्तासह आलंबनभावाने दीर्घकाळ जोडलेला राहतो. संखारा पाकटा हुत्वा उपट्ठहन्ती (संस्कार स्पष्ट होऊन प्रकट होतात) म्हणजे जर तो विपश्यना-कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणारा असेल, तर त्याचे संस्कार स्पष्ट होऊन समोर प्रकट होतात. Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya, tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindati. Tena vuttaṃ ‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’’tiādi. Kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatīti cittakkhobhādibahulassa suddhasīlassapi cittaṃ na samādhiyati, taṃ idha [Pg.196] pārājikamūlanti na gahetabbaṃ. Katapāpamūlakena vippaṭisārenevettha cittassa asamādhiyanaṃ sandhāya ‘‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’’tiādi vuttaṃ. Tenāha ‘‘vippaṭisāragginā’’tiādi. Attanāti cittena karaṇabhūtena puggalo kattā jānāti, paccatte vā karaṇavacanaṃ, attā sayaṃ jānātīti attho. Aññā ca devatā jānantīti ārakkhadevatāhi aññā paracittaviduniyo devatā jānanti. जर पाराजिकाचे उल्लंघन झाले असेल, तर त्याची आठवण ठेवण्याची इच्छा नसली तरीही, विप्पटिसार (पश्चात्ताप/खंत) वश वारंवार ते समोर प्रकट होते, त्यामुळे चित्ताची एकाग्रता प्राप्त होत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे, 'कम्मट्ठानाचे संधान होत नाही' इत्यादी. कम्मट्ठानाचे संधान होत नाही म्हणजे चित्ताचा क्षोभ इत्यादींनी युक्त असलेल्या... शुद्ध शील असलेल्या भिक्खूचे देखील चित्त समाहित होत नाही, त्याला येथे 'पाराजिकमूलक' म्हणून घेऊ नये. केलेल्या पापाच्या मुळापासून झालेल्या पश्चात्तापामुळेच येथे चित्ताचे समाहित न होणे उद्देशून 'कम्मट्ठानाचे संधान होत नाही' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे, 'पश्चात्तापाच्या अग्नीने...' इत्यादी. अत्तना (attanā - स्वतःद्वारे) म्हणजे करणभूत चित्ताद्वारे पुद्गल हा कर्ता म्हणून जाणतो, किंवा प्रथमेच्या अर्थात तृतीया विभक्ती असून 'स्वतः जाणतो' असा अर्थ आहे. अञ्ञा च देवता जानन्ती (इतर देव देखील जाणतात) म्हणजे आरक्षक देवांपेक्षा (रक्षक देव) इतर, परचित्त जाणणारे (दुसऱ्याच्या मनातील जाणणारे) देव जाणतात. Imasmiṃ ṭhāne paṇḍitehi vicāretabbaṃ kāraṇaṃ atthi. Kathaṃ? Idāni ekacce vinayadharā paṭhamapārājikavisaye vatthumhi otiṇṇe itthiyā vā purisena vā gahaṭṭhena vā pabbajitena vā codiyamāne cuditakaṃ bhikkhuṃ pucchitvā paṭiññāya adīyamānāya taṃ bhikkhuṃ susāne ekakameva sayāpenti, evaṃ sayāpiyamāno so bhikkhu sace bhayasantāsavirahito sabbarattiṃ tasmiṃ susāne sayituṃ vā nisīdituṃ vā sakkoti, taṃ ‘‘parisuddho eso’’ti vinicchinanti. Sace pana bhayasantāsappatto sabbarattiṃ sayituṃ vā nisīdituṃ vā na sakkoti, taṃ ‘‘asuddho’’ti vinicchinanti, taṃ ayuttaṃ viya dissati. Kasmāti ce? Aṭṭhakathāya viruddhoti, aṭṭhakathāyaṃ dutiyatatiyapārājikavisaye eva tathārūpo vicāro vutto, na paṭhamacatautthapārājikavisaye. Vuttañhi tattha ‘‘methunadhammavītikkamo hi uttarimanussadhammavītikkamo ca oḷāriko, adinnādānamanussaviggahavītikkamā pana sukhumā cittalahukā, te sukhumeneva āpajjati, sukhumena rakkhati, tasmā visesena taṃvatthukaṃ kukkuccaṃ pucchiyamāno’’ti. Ṭīkāyañca (sārattha. ṭī. 2.45) vuttaṃ ‘‘taṃvatthukanti te adinnādānamanussaviggahavītikkamā vatthu adhiṭṭhānaṃ kāraṇametassāti taṃvatthuka’’nti, idampi ekaṃ kāraṇaṃ. या बाबतीत विद्वानांनी विचार करण्यासारखे एक कारण आहे. ते कसे? सध्या काही विनयधर पहिल्या पाराजिकाच्या विषयात प्रकरण उपस्थित झाले असता, स्त्रीने, पुरुषाने, गृहस्थाने किंवा प्रव्रजिताने आरोप केला असता, आरोपी भिक्खूला विचारून, त्याने कबुली न दिली असता, त्या भिक्खूला स्मशानात एकटेच झोपायला लावतात. अशा प्रकारे झोपवलेला तो भिक्खू जर भय आणि त्रासापासून मुक्त राहून संपूर्ण रात्रभर त्या स्मशानात झोपण्यास किंवा बसण्यास समर्थ ठरला, तर 'हा शुद्ध आहे' असा ते निर्णय देतात. पण जर तो भयभीत व त्रस्त होऊन संपूर्ण रात्रभर झोपण्यास किंवा बसण्यास समर्थ झाला नाही, तर 'हा अशुद्ध आहे' असा निर्णय देतात; ते अयोग्य असल्यासारखे दिसते. असे का? असे विचारल्यास, कारण ते अट्ठकथेच्या विरुद्ध आहे. अट्ठकथेत केवळ दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पाराजिकाच्या बाबतीतच अशा प्रकारचा विचार सांगितला आहे, पहिल्या आणि चौथ्या पाराजिकाच्या बाबतीत नाही. कारण तिथे म्हटले आहे की—'मैथुनधर्माचे उल्लंघन आणि उत्तरिमनुस्सधर्माचे उल्लंघन हे स्थूल (उग्र) आहे; परंतु अदिन्नादान (चोरी) आणि मनुस्सविग्गह (मनुष्यवध) यांचे उल्लंघन हे सूक्ष्म व चित्ताला हलके करणारे आहे. मनुष्य सूक्ष्मामुळेच आपत्तीला प्राप्त होतो आणि सूक्ष्मामुळेच स्वतःचे रक्षण करतो, म्हणून विशेषतः त्यासंबंधी शंका विचारली असता...' आणि टीकेमध्येही म्हटले आहे—'तंवत्थुक म्हणजे अदिन्नादान आणि मनुस्सविग्गह यांचे उल्लंघन हे ज्याचे अधिष्ठान किंवा कारण आहे ते.' हे देखील एक कारण आहे. Tatthāpi [Pg.197] aññe paṇḍitepi vinicchināpetvā tesampi pārājikacchāyādissaneyeva tathā vinicchayo kātabbo, na suddhabhāvadissane. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘āpattīti avatvā ‘sacassa ācariyo dharati…pe… atha daharassapi pārājikacchāyāva upaṭṭhāti, tenapi ‘pārājikosī’ti na vattabbo. Dullabho hi buddhuppādo, tato dullabhatarā pabbajjā ca upasampadā ca, evaṃ pana vattabba’’nti, idamekaṃ. Nisīdāpiyamānopi vivittokāseyeva nisīdāpetabbo, na susāne. Vuttañhi tattha ‘‘vivittaṃ okāsaṃ sammajjitvā divāvihāraṃ nisīditvā’’tiādi, idamekaṃ. Vivittokāse nisīdāpiyamānopi divāyeva nisīdāpetabbo, na rattiṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘divasaṃ atikkantampi na jānāti, so divasātikkame upaṭṭhānaṃ āgato evaṃ vattabbo’’ti, idamekaṃ. त्या बाबतीत देखील इतर विद्वानांना निर्णय घेण्यास सांगून, त्यांच्या बाबतीत देखील पाराजिकाची सावली (आभास) दिसल्यासच तसा निर्णय घ्यावा, शुद्ध भाव दिसल्यास तसा निर्णय घेऊ नये. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे—'आपत्ती असे न म्हणता, जर त्याचे आचार्य जिवंत असतील तर... पे... तर तरुण भिक्खूच्या बाबतीत देखील पाराजिकाची सावलीच समोर प्रकट होते, तरीही त्याला 'तू पाराजिक झाला आहेस' असे म्हणू नये. कारण बुद्धोत्पाद अत्यंत दुर्मिळ आहे, आणि त्याहूनही अधिक दुर्मिळ प्रव्रज्या आणि उपसंपदा आहे; परंतु असे म्हणावे.' हे एक कारण आहे. जर भिक्खूला बसवायचे असेल, तर त्याला एकांत जागीच बसवावे, स्मशानात बसवू नये. कारण तिथे म्हटले आहे—'एकांत जागा झाडून घेऊन, दिवसा राहण्याच्या ठिकाणी बसवून...' इत्यादी. हे एक कारण आहे. एकांत जागी बसवायचे असल्यास देखील दिवसाच बसवावे, रात्री बसवू नये. कारण तसे म्हटले आहे—'दिवस निघून गेल्याचेही त्याला समजत नाही, दिवस संपल्यावर तो उपस्थित झाला असता त्याला असे म्हणावे.' हे एक कारण आहे. Īdisaṃ vidhānaṃ sayaṃ ārocite eva vidhātabbaṃ, na parehi codiyamāne. Tathā hi vuttaṃ ‘‘evaṃ katavītikkamena bhikkhunā sayameva āgantvā ārocite paṭipajjitabba’’nti. Atha kasmā idāni evaṃ karontīti? Gihīnaṃ asakkhikaaṭṭakaraṇe udake nimujjāpanaṃ viya maññamānā evaṃ karonti. Tampi māyākusalā manussā vividhehi upāyehi vitathaṃ karonti, tasmā saccampi hoti, asaccampi hoti. Teneva ca kāraṇena mahosadhapaṇḍitādayo bodhisattā asakkhikampi aṭṭaṃ udakanimujjāpanādinā na vinicchinanti, ubhinnaṃ vacanaṃ parisaṃ gāhāpetvā tesaṃ vacanañca kiriyañca pariggahetvā saccañca vitathañca ñatvāva vinicchinanti. Sāsane pana bhikkhū sūrajātikāpi santi, bhīrukajātikāpi santi. Susānañca nāma pakatimanussānampi bhayasantāsakaraṃ hoti, rattikāle pana ativiya bhayānakaṃ hutvā upaṭṭhāti[Pg.198], evaṃbhūte susāne rattiyaṃ eko asahāyo hutvā nipajjāpiyamāno bhīrukajātiko bhikkhu parisuddhasīlopi samāno kiṃ na bhāyeyya, kathaṃ sabbarattiṃ sayituṃ vā nisīdituṃ vā sakkuṇeyya, tathārūpaṃ bhikkhuṃ ‘‘aparisuddho’’ti vadanto kathaṃ kiccakaro bhavissati. अशा प्रकारची विधी भिक्खूने स्वतःहून गुन्हा कबूल केल्यावरच करावी, इतरांनी आरोप केला असता करू नये. कारण तसे म्हटले आहे—'अशा प्रकारे उल्लंघन केलेल्या भिक्खूने स्वतःहून येऊन सांगितल्यावरच तसे आचरण करावे.' तर मग सध्या लोक असे का करतात? गृहस्थांच्या साक्षीदार नसलेल्या खटल्यात पाण्यात बुडवून परीक्षा घेण्यासारखे मानून ते असे करतात. परंतु कपट करण्यात पटाईत असलेले लोक विविध उपायांनी ते देखील असत्य ठरवतात, त्यामुळे ते खरेही असू शकते आणि खोटेही असू शकते. याच कारणामुळे महोसध पंडितांसारखे बोधिसत्व साक्षीदार नसलेला खटला देखील पाण्यात बुडवण्यासारख्या परीक्षांनी सोडवत नसत; तर दोन्ही बाजूंचे म्हणणे सभेसमोर मांडून, त्यांचे बोलणे आणि वर्तन यांचे नीट निरीक्षण करून, सत्य आणि असत्य जाणून घेऊनच निर्णय देत असत. धम्मात (शासनात) भिक्खू शूर स्वभावाचेही असतात आणि भितऱ्या स्वभावाचेही असतात. स्मशान हे सामान्य माणसांनाही भय आणि त्रास उत्पन्न करणारे असते, रात्रीच्या वेळी तर ते अत्यंत भयानक भासते. अशा स्मशानात रात्रीच्या वेळी एकटाच, कोणताही सोबती नसताना झोपवला गेलेला भितऱ्या स्वभावाचा भिक्खू, जरी तो शुद्ध शील असलेला असला तरी का घाबरणार नाही? तो संपूर्ण रात्रभर झोपण्यास किंवा बसण्यास कसा समर्थ होईल? अशा भिक्खूला 'अशुद्ध' म्हणणारा मनुष्य आपले कर्तव्य योग्य प्रकारे पार पाडणारा कसा ठरेल? Alajjī pana sūrajātiko attano vajjaṃ paṭicchādetukāmo bhāyantopi abhāyanto viya hutvā ‘‘sace vikāraṃ dassessāmi, anatthaṃ me karissantī’’ti anatthabhayena adhivāsetvā sayituṃ vā nisīdituṃ vā sakkuṇeyya, evarūpaṃ puggalaṃ ‘‘parisuddho’’ti vadanto kathaṃ suvinicchito bhavissatīti. Idampi ekaṃ kāraṇaṃ. परंतु निर्लज्ज (अलज्जी) भिक्खू शूर स्वभावाचा असल्याने, स्वतःचा दोष लपवू इच्छिणारा होऊन, घाबरत असला तरी न घाबरल्यासारखा दाखवून—'जर मी भीतीचे लक्षण दाखवले, तर ते माझे अनहित करतील' अशा अनहिताच्या भयाने सहन करून झोपण्यास किंवा बसण्यास समर्थ होऊ शकतो. अशा व्यक्तीला 'शुद्ध' म्हणणारा मनुष्य कसा काय योग्य निर्णय देणारा ठरेल? हे देखील एक कारण आहे. Athāpi vadeyyuṃ – yathā udake nimujjāpitamanussānaṃ asaccavādīnaṃ devatānubhāvena kumbhīlādayo āgantvā gaṇhantā viya upaṭṭhahanti, tasmā asaccavādino sīghaṃ plavanti, saccavādīnaṃ pana na upaṭṭhahanti, tasmā te sukhena nisīdituṃ sakkonti, evaṃ tesampi bhikkhūnaṃ aparisuddhasīlānaṃ devatānubhāvena sīhabyagghādayo āgatā viya paññāyanti, tasmā te sabbarattiṃ sayituṃ vā nisīdituṃ vā na sakkonti. Parisuddhasīlānaṃ pana tathā na paññāyanti, tasmā te sabbarattiṃ devatāhi rakkhitā hutvā bhayasantāsarahitā susāne sayituṃ vā nisīdituṃ vā sakkonti, evaṃ devatā sakkhiṃ katvā vinicchitattā suvinicchitameva hotīti, tampi tathā na sakkā vattuṃ. Kasmā? Aṭṭhakathāṭīkādīsu tathā avuttattā. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘vivittaṃ okāsaṃ sammajjitvā divāvihāraṃ nisīditvā sīlāni sodhetvā ‘dvattiṃsākāraṃ tāva manasikarohī’ti vattabbo. Sace tassa arogaṃ sīlaṃ kammaṭṭhānaṃ ghaṭayati, saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti, upacārappanāppattaṃ viya cittaṃ ekaggaṃ hoti, divasaṃ atikkantampi na jānāti…pe… yassa pana sīlaṃ bhinnaṃ hoti, tassa kammaṭṭhānaṃ na [Pg.199] ghaṭayati, patodābhitunnaṃ viya cittaṃ kampati, vippaṭisāragginā ḍayhati, tattapāsāṇe nisinno viya taṅkhaṇaññeva vuṭṭhātī’’ti ettakameva vuttaṃ. कदाचित ते असे म्हणतील की—जसे पाण्यात बुडवलेल्या माणसांपैकी असत्य बोलणाऱ्यांना देवतांच्या प्रभावाने मगर इत्यादी प्राणी येऊन पकडत असल्यासारखे भासतात, म्हणून असत्य बोलणारे लगेच वर तरंगतात (पळून जातात); परंतु सत्य बोलणाऱ्यांना तसे भासत नाही, म्हणून ते सुखाने बसू शकतात. त्याचप्रमाणे, अशुद्ध शील असलेल्या त्या भिक्खूंना देखील देवतांच्या प्रभावाने सिंह, वाघ इत्यादी प्राणी आल्यासारखे भासतात, म्हणून ते संपूर्ण रात्रभर झोपण्यास किंवा बसण्यास समर्थ होत नाहीत. परंतु शुद्ध शील असलेल्यांना तसे भासत नाही, म्हणून ते संपूर्ण रात्रभर देवतांद्वारे रक्षिलेले होऊन, भय आणि त्रासापासून मुक्त राहून स्मशानात झोपण्यास किंवा बसण्यास समर्थ होतात. अशा प्रकारे देवतांना साक्षी ठेवून निर्णय घेतल्यामुळे तो योग्य निर्णयच ठरतो. परंतु असे देखील म्हणता येणार नाही. का? कारण अट्ठकथा, टीका इत्यादींमध्ये तसे म्हटलेले नाही. कारण अट्ठकथेत तर केवळ एवढेच म्हटले आहे—'एकांत जागा झाडून घेऊन, दिवसा राहण्याच्या ठिकाणी बसवून, शीलांचे शुद्धीकरण करून त्याला सांगावे की, आधी बत्तीस आकारांचे (द्वत्तिंसाकार) मनन कर. जर त्याचे शील निरोगी (अखंड) असेल, तर ते कम्मट्ठानाशी जुळते, संस्कार स्पष्ट होऊन समोर प्रकट होतात, उपचार किंवा अप्पना समाधीला प्राप्त झाल्यासारखे चित्त एकाग्र होते आणि दिवस निघून गेल्याचेही त्याला समजत नाही... पे... परंतु ज्याचे शील खंडित झालेले असते, त्याचे कम्मट्ठानाशी जुळत नाही, चाबकाने मारल्यासारखे त्याचे चित्त थरथर कापते, पश्चात्तापाच्या अग्नीने ते जळते आणि तप्त शिळेवर बसल्यासारखा तो त्याच क्षणी उठून उभा राहतो.' एवढेच म्हटले आहे. Ṭīkāyampi (sārattha. ṭī. 2.45) ‘‘kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā cittena saddhiṃ ārammaṇabhāvena cirakālaṃ ghaṭayati. Saṅkhārā pākaṭā upaṭṭhahantīti vipassanākammaṭṭhāniko ce, tassa saṅkhārā pākaṭā hutvā upaṭṭhahanti. Sace katapārājikavītikkamo bhaveyya, tassa satipi asaritukāmatāya vippaṭisāravatthuvasena punappunaṃ taṃ upaṭṭhahatīti cittekaggataṃ na vindatī’’ti ettakameva vuttaṃ. टीकेमध्ये देखील (सारत्थदीपनी टीका २.४५)—'कम्मट्ठानाशी जुळते म्हणजे मध्ये मध्ये खंड न पडू देता चित्तासोबत आलंबन रूपाने दीर्घकाळ जुळून राहते. संस्कार स्पष्ट होऊन प्रकट होतात म्हणजे जर तो विपश्यना कम्मट्ठानाचा अभ्यास करणारा असेल, तर त्याचे संस्कार स्पष्ट होऊन प्रकट होतात. जर त्याने पाराजिकाचे उल्लंघन केले असेल, तर त्याला ते आठवण्याची इच्छा नसली तरी देखील पश्चात्तापाच्या विषयाच्या प्रभावाने ते वारंवार समोर प्रकट होते, त्यामुळे चित्ताची एकाग्रता त्याला लाभत नाही.' एवढेच म्हटले आहे. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. 1.45) ‘‘kammaṭṭhānaṃ ghaṭayatīti vippaṭisāramūlakena vikkhepena antarantarā khaṇḍaṃ adassetvā pabandhavasena cittena saṅghaṭayati. Saṅkhārāti vipassanākammaṭṭhānavasena vuttaṃ. Sāpattikassa hi paguṇampi kammaṭṭhānaṃ na suṭṭhu upaṭṭhāti. Pageva pārājikassa. Tassa hi vippaṭisāraninnatāya cittaṃ ekaggaṃ na hoti. Ekassa pana vitakkavikkhepādibahulassa suddhasīlassapi cittaṃ na samādhiyati, taṃ idha pārājikamūlanti na gahetabbaṃ. Katapāpamūlakena vippaṭisārenevettha cittassa asamādhiyanaṃ sandhāya ‘kammaṭṭhānaṃ na ghaṭayatī’tiādi vutta’’nti ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘devatānubhāvenā’’tiādi, tasmā yadi buddhasāsane sagāravo sikkhākāmo bhikkhu dutiyatatiyapārājikavisaye attano kañci vītikkamaṃ disvā ‘‘pārājikaṃ āpanno nu kho ahaṃ, na nu kho’’ti saṃsayapakkhando vinayadharaṃ upasaṅkamitvā taṃ vītikkamaṃ yathābhūtaṃ ācikkhitvā puccheyya, tato vinayadharena aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva ‘‘sabbaṃ pubbavidhānaṃ katvā vivittaṃ okāsaṃ sammajjitvā divāvihāraṃ nisīditvā sīlāni sodhetvā dvattiṃsākāre tāva manasikarohī’’ti ettakameva vattabbo[Pg.200], na vattabbo ‘‘susāne seyyaṃ kappehī’’tiādi. Āgatakālepi aṭṭhakathāyaṃ āgatanayeneva pucchitvā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayenevassa suddhāsuddhabhāvo vattabboti daṭṭhabbaṃ. विमतिविनोदनी टीकेमध्ये देखील (१.४५)—'कम्मट्ठानाशी जुळते म्हणजे पश्चात्तापमूलक विक्षेपामुळे मध्ये मध्ये खंड न पडू देता सातत्याच्या रूपाने चित्ताशी जोडले जाते. संस्कार हे विपश्यना कम्मट्ठानाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. कारण आपत्तीयुक्त भिक्खूचे अभ्यस्त असलेले कम्मठ्ठान देखील चांगल्या प्रकारे प्रकट होत नाही; पाराजिक झालेल्याच्या बाबतीत तर काय सांगावे! कारण त्याच्या पश्चात्तापाकडे झुकलेल्या प्रवृत्तीमुळे चित्त एकाग्र होत नाही. परंतु एखाद्या वितर्क आणि विक्षेप इत्यादींनी युक्त असलेल्या शुद्ध शील असलेल्या भिक्खूचे देखील चित्त समाहित होत नाही, ते येथे पाराजिकाच्या मुळामुळे आहे असे मानू नये. केलेल्या पापाच्या मुळातून उत्पन्न झालेल्या पश्चात्तापामुळेच येथे चित्ताच्या असमाहिततेला उद्देशून कम्मट्ठानाशी जुळत नाही इत्यादी म्हटले आहे'—एवढेच म्हटले आहे. 'देवतांच्या प्रभावाने' इत्यादी असे म्हटलेले नाही. म्हणून जर बुद्धशासनात आदर बाळगणारा व शिक्षेची (शिक्षणाची) इच्छा असणारा भिक्खू दुसऱ्या आणि तिसऱ्या पाराजिकाच्या बाबतीत स्वतःकडून काही उल्लंघन झाल्याचे पाहून—'मी पाराजिकाला प्राप्त झालो आहे की नाही?' अशा संशयात पडून विनयधरांकडे जाऊन त्या उल्लंघनाविषयी जसे आहे तसे सांगून विचारणा करेल, तेव्हा विनयधरांनी अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच—'सर्व पूर्वविधी करून, एकांत जागा झाडून घेऊन, दिवसा राहण्याच्या ठिकाणी बसवून, शीलांचे शुद्धीकरण करून, आधी बत्तीस आकारांचे मनन कर' एवढेच सांगावे; 'स्मशानात झोपायला जा' इत्यादी सांगू नये. तो परत आल्यावर देखील अट्ठकथेत आलेल्या पद्धतीनेच विचारून, अट्ठकथेत आलेल्या पद्धतीनेच त्याच्या शुद्ध किंवा अशुद्ध असण्याचा निर्णय सांगावा, असे जाणावे. Evaṃ hotu, evaṃ sante idāni paṭhamapārājikavisaye codentānaṃ kathaṃ vinicchayo kātabboti? Codakena vatthusmiṃ ārocite cuditako pucchitabbo ‘‘santametaṃ, no’’ti evaṃ vatthuṃ upaparikkhitvā bhūtena vatthunā codetvā sāretvā ñattisampadāya anussāvanasampadāya taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Evampi alajjī nāma ‘‘etampi natthi, etampi natthī’’ti vadeyya, paṭiññaṃ na dadeyya, atha kiṃ kātabbanti? Evampi alajjissa paṭiññāya eva āpattiyā kāretabbaṃ yathā taṃ tipiṭakacūḷābhayattherenāti. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.385-386) ‘‘evaṃ lajjinā codiyamāno alajjī bahūsupi vatthūsu uppannesu paṭiññaṃ na deti, so ‘neva suddho’ti vattabbo, na ‘asuddho’ti, jīvamatako nāma āmakapūtiko nāma cesa. Sace panassa aññampi tādisaṃ vatthu uppajjati, na vinicchitabbaṃ, tathā nāsitakova bhavissatī’’tiādi. असे असो. असे असताना, आता पहिल्या पाराजिकाच्या बाबतीत आरोप करणाऱ्यांच्या संदर्भात कसा निर्णय घ्यावा? आरोप करणाऱ्याने प्रकरणाची माहिती दिली असता, आरोपीला विचारले पाहिजे की—'हे खरे आहे की नाही?' अशा प्रकारे प्रकरणाची चौकशी करून, सत्य घटनेच्या आधारे आरोप करून, आठवण करून देऊन, ज्ञप्ति-संपदा (ञत्ति-सम्पदा) आणि अनुस्रावण-संपदा (कम्मवाचा-सम्पदा) यांच्याद्वारे ते अधिकरण मिटवावे. असे असतानाही जर निर्लज्ज (अलज्जी) भिक्खू—'हे देखील नाही, ते देखील नाही' असे म्हणेल आणि कबुली देणार नाही, तर मग काय करावे? अशा अलज्जी भिक्खूच्या बाबतीत देखील त्याच्या कबुलीनेच आपत्तीचा निर्णय करावा, जसे तिपिटकचूळाभय थेरांनी केले होते. कारण अट्ठकथेत असे म्हटले आहे—'अशा प्रकारे लज्जी भिक्खूने आरोप केला असता, अलज्जी भिक्खू अनेक प्रकरणे उपस्थित झाली तरी देखील कबुली देत नाही, त्याला 'न शुद्ध' (नेव सुद्धो) म्हणावे, 'अशुद्ध' म्हणू नये; तो जिवंतपणीच मृत झालेला आणि जिवंतपणीच सडलेला असा आहे. परंतु जर त्याच्या बाबतीत दुसरे तसे प्रकरण उद्भवले, तर त्याचा निर्णय करू नये, तो तसाच नष्ट झालेला ठरेल' इत्यादी. 235. Evaṃ vinayadharalakkhaṇañca chaṭṭhānaolokanañca viditvā idāni…pe… vinicchayo veditabboti yojanā. Kimatthanti āha ‘‘yā sā…pe… jānanattha’’nti. Yā sā pubbe vuttappabhedā codanā atthi, tassāyeva sampattivipattijānanatthaṃ ādimajjhapaayosānādīnaṃ vasena vinicchayo veditabbo, na avuttacodanāpabhedajānanatthanti attho. Seyyathidanti pucchanatthe nipāto, so vinicchayo katamoti attho. २३५. अशा प्रकारे विनयधराचे लक्षण आणि सहा स्थानांचे अवलोकन जाणून घेऊन, आता... पे... निर्णय जाणावा, असा संबंध (योजना) आहे. कशासाठी? यावर आचार्यांनी म्हटले आहे—'जी ती... पे... जाणण्यासाठी.' पूर्वी सांगितलेल्या प्रकारचा जो आरोप (चोदना) आहे, त्याच आरोपाची संपत्ती आणि विपत्ती जाणण्यासाठी आदी, मध्य, अवसान इत्यादींच्या आधारे निर्णय जाणावा; न सांगितलेल्या आरोपांचे प्रकार जाणण्यासाठी नाही, असा अर्थ आहे. 'सेय्यथिदं' (म्हणजेच) हा विचारण्याच्या अर्थातील निपात आहे; तो निर्णय कोणता आहे, असा अर्थ आहे. Codanāya [Pg.201] kati mūlāni, kati vatthūni, kati bhūmiyoti ettha ‘‘katihākārehī’’tipi vattabbaṃ. Vuttañhetaṃ parivāre (pari. 362) codanākaṇḍe ‘‘codanāya kati mūlāni, kati vatthūni, kati bhūmiyo, katihākārehi codetī’’ti. Mettacitto vakkhāmi, no dosantaroti etassapi parato ‘‘codanāya imā pañca bhūmiyo. Katamehi dvīhākārehi codeti, kāyena vā codeti, vācāya vā codeti, imehi dvīhākārehi codetī’’ti vattabbaṃ. Kasmā? Codanākaṇḍe (pari. 362) tathā vijjamānatoti. Pannarasasu dhammesu patiṭṭhātabbanti parisuddhakāyasamācāratā, parisuddhavacīsamācāratā, mettacitte paccupaṭṭhitatā, bahussutatā, ubhayapātimokkhasvāgatatā, kālena vacanatā, bhūtena vacanatā, saṇhena vacanatā, atthasañhitena vacanatā, mettacitto hutvā vacanatā, kāruññatā, hitesitā, anukampatā, āpattivuṭṭhānatā, vinayapurekkhāratāti. Vuttañhetaṃ upālipañcake (pari. 436) ‘‘codakenupāli bhikkhunā paraṃ codetukāmena evaṃ paccavekkhitabbaṃ – parisuddhakāyasamācāro nu khomhi…pe… parisuddhavacīsamācāro nu khomhi…pe… mettaṃ nu kho me cittaṃ paccupaṭṭhitaṃ sabrahmacārīsu…pe… bahussuto nu khomhi sutadharo sutasannicayo…pe… ubhayāni kho me pātimokkhāni vitthārena svāgatāni…pe… kālena vakkhāmi, no akālena, bhūtena vakkhāmi, no abhūtena, saṇhena vakkhāmi, no pharusena, atthasañhitena vakkhāmi, no anatthasañhitena, mettacitto vakkhāmi, no dosantaro…pe… kāruññatā, hitesitā, anukampatā, āpattivuṭṭhānatā, vinayapurekkhāratā’’ti. “चोदनेची (आरोपाची) किती मुळे, किती वस्तू, किती भूमी आहेत?” या पाठात “किती आकारांनी” असेही म्हणावे. कारण परिवार पाठातील चोदनाकांडात असे म्हटले आहे: “चोदनेची किती मुळे, किती वस्तू, किती भूमी आहेत, आणि किती आकारांनी चोदना करतो?” “मी मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषाने नाही” या पाठाच्या पुढे असेही म्हणावे: “चोदनेच्या या पाच भूमी आहेत. कोणत्या दोन आकारांनी चोदना करतो? कायेने (शरीराने) चोदना करतो किंवा वाचेने (वाणीने) चोदना करतो. या दोन आकारांनी चोदना करतो.” असे का म्हणावे? कारण चोदनाकांडात अशा प्रकारे ते स्पष्टपणे विद्यमान आहे. “पंधरा धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित व्हावे” म्हणजे: परिशुद्ध शारीरिक आचरण (परिसुद्धकायसमाचारता), परिशुद्ध वाचिक आचरण (परिसुद्धवचीसमाचारता), मैत्रीपूर्ण चित्ताची उपस्थिती (मेत्तचित्ते पच्चुपट्ठितता), बहुश्रुतता (बहुस्सुतता), दोन्ही प्रातिमोक्षांचे सुगतत्व (उभयपातिमोक्खस्वागतता), योग्य वेळी बोलणे (कालेन वचनिता), सत्य बोलणे (भूतेन वचनिता), मृदू बोलणे (सण्हेन वचनिता), हितकारक बोलणे (अत्थसञ्हितेन वचनिता), मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलणे (मेत्तचित्तो हुत्वा वचनिता), कारुण्यता (कारुञ्ञता), हितैषिता (हितेसिता), अनुकंपा (अनुकम्पता), आपत्तीतून उठणे (आपत्तिवुट्ठानता) आणि विनय पुढे ठेवणे (विनयपुरेक्खारता) हे पंधरा धर्म होत. उपाली-पंचकात असे म्हटले आहे: “हे उपाली! दुसऱ्यावर चोदना (आरोप) करू इच्छिणाऱ्या चोदक भिक्खूने स्वतःचे असे परीक्षण केले पाहिजे - मी परिशुद्ध शारीरिक आचरणाचा आहे काय?...पे०... मी परिशुद्ध वाचिक आचरणाचा आहे काय?...पे०... सब्रह्मचाऱ्यांविषयी माझे चित्त मैत्रीने युक्त आहे काय?...पे०... मी बहुश्रुत, श्रुतधर आणि श्रुतसंचय करणारा आहे काय?...पे०... मला दोन्ही प्रातिमोक्ष विस्ताराने सुगत (कंठस्थ) आहेत काय?...पे०... मी योग्य वेळी बोलेन, अवेळी नाही; सत्य बोलेन, असत्य नाही; मृदू बोलेन, कठोर नाही; हितकारक बोलेन, अहितकारक नाही; मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषाने नाही...पे०... कारुण्यता, हितैषिता, अनुकंपा, आपत्तीतून उठणे, आणि विनय पुढे ठेवणे.” Tattha kāruññatāti kāruṇikabhāvo. Iminā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca dassito. Hitesitāti hitagavesanatā[Pg.202]. Anukampatāti tena hitena saṃyojanatā. Āpattivuṭṭhānatāti āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpanatā. Vatthuṃ codetvā sāretvā paṭiññaṃ āropetvā yathāpaṭiññāya kammakaraṇaṃ vinayapurekkhāratā nāma. Amūlakampi samūlakampi ‘‘mūla’’nti gahetvā vadantīti āha ‘‘dve mūlānī’’ti. Kālena vakkhāmītiādīsu eko ekaṃ okāsaṃ kāretvā codento kālena vadati nāma. Saṅghamajjhe gaṇamajjhe salākaggayāguaggavitakkamāḷakabhikkhācāramaggaāsanasālādīsu, upaṭṭhākehi parivāritakkhaṇe vā codento akālena vadati nāma. Tacchena vatthunā codento bhūtena vadati nāma. Tucchena codento abhūtena vadati nāma. ‘‘Ambho mahallaka parisāvacara paṃsukūlika dhammakathika patirūpaṃ tava ida’’nti vadanto pharusena vadati nāma. ‘‘Bhante, mahallakā parisāvacarā paṃsukūlikā dhammakathikā patirūpaṃ tumhākaṃ ida’’nti vadanto saṇhena vadati nāma. Kāraṇanissitaṃ katvā vadanto atthasañhitena vadati nāma. Mettacitto vakkhāmi, no dosantaroti mettacittaṃ upaṭṭhāpetvā vakkhāmi, na duṭṭhacitto hutvā. Sacce ca akuppe cāti vacīsacce ca akuppatāya ca. Cuditakena hi saccañca vattabbaṃ, kopo ca na kātabbo, attanā ca na kucchitabbaṃ, paro ca na ghaṭṭetabboti attho. तेथे ‘कारुण्यता’ म्हणजे कारुणिक भाव (दयाळूपणा) होय. याने करुणा आणि करुणेचा पूर्वभाग दर्शविला आहे. ‘हितैषिता’ म्हणजे हिताचा शोध घेणे (हित शोधण्याची वृत्ती). ‘अनुकंपा’ म्हणजे त्या हिताशी जोडले जाणे. ‘आपत्तिवुट्ठानता’ म्हणजे आपत्तीतून (चुकीतून/गुन्ह्यातून) उठवून (मुक्त करून) परिशुद्धतेमध्ये प्रतिष्ठित करणे. वस्तूची (घटनेची) चोदना करून, स्मरण करून देऊन, प्रतिज्ञा (स्वीकृती) घेऊन, त्या प्रतिज्ञेनुसार कर्म करणे म्हणजे ‘विनयपुरेक्खारता’ (विनय पुढे ठेवणे) होय. अमूलक (निराधार) आणि समूलक (सधार) या दोन्हीला ‘मूळ’ मानून बोलतात, म्हणून आचार्यांनी ‘दोन मुळे’ असे म्हटले आहे. ‘योग्य वेळी बोलेन’ इत्यादींमध्ये, एका व्यक्तीने दुसऱ्या व्यक्तीकडून परवानगी (अवकाश) घेऊन चोदना करणे म्हणजे ‘योग्य वेळी बोलणे’ (कालेन वदति) होय. संघामध्ये, गणांमध्ये, शलाका वाटण्याच्या ठिकाणी, यागू (पेज) वाटण्याच्या ठिकाणी, भिक्षाटनाच्या मार्गावर, आसनशाळेत इत्यादी ठिकाणी किंवा सेवकांनी वेढलेले असताना चोदना करणे म्हणजे ‘अवेळी बोलणे’ (अकालेन वदति) होय. सत्य वस्तूने (घटनेने) चोदना करणे म्हणजे ‘सत्य बोलणे’ (भूतेन वदति) होय. असत्य (रिकाम्या) गोष्टीने चोदना करणे म्हणजे ‘असत्य बोलणे’ (अभूतेन वदति) होय. ‘अरे म्हाताऱ्या! सभेत वावरणाऱ्या, पांसुकुलिक आणि धम्मकथिकाचा आव आणणाऱ्या, हे तुझेच रूप आहे!’ असे बोलणे म्हणजे ‘कठोर बोलणे’ (फरुसेन वदति) होय. ‘भंते! वृद्ध, सभेत वावरणारे, पांसुकुलिक आणि धम्मकथिकांचे हे रूप आपल्यासाठी योग्य आहे काय?’ असे बोलणे म्हणजे ‘मृदू बोलणे’ (सण्हेन वदति) होय. कारणावर आधारित बोलणे म्हणजे ‘हितकारक बोलणे’ (अत्थसञ्हितेन वदति) होय. ‘मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषाने नाही’ म्हणजे मैत्रीपूर्ण चित्त उपस्थित करून बोलणे, दुष्ट चित्ताने नाही. ‘सत्य आणि अक्रोधामध्ये’ म्हणजे वाचिक सत्यात आणि अक्रोध भावात राहणे. कारण ज्याच्यावर आरोप केला आहे (चुदितक) त्याने सत्य बोलले पाहिजे, क्रोध करू नये, स्वतःला दूषण देऊ नये आणि दुसऱ्याला त्रास देऊ नये, असा अर्थ आहे. Imasmiṃ ṭhāne ‘‘saṅghena otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbaṃ – anuvijjakena yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasammati, tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabba’’nti vattabbaṃ. Vuttañhetaṃ codanākaṇḍe (pari. 363) ‘‘codakena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ? Cuditakena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ? Saṅghena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ? Anuvijjakena kathaṃ paṭipajjitabbaṃ? Codakena [Pg.203] kathaṃ paṭipajjitabbanti? Codakena pañcasu dhammesu patiṭṭhāya paro codetabbo. Kālena vakkhāmi no akālena, bhūtena vakkhāmi no abhūtena, saṇhena vakkhāmi no pharusena, atthasañhitena vakkhāmi no anatthasañhitena, mettacitto vakkhāmi no dosantaroti. Codakena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Cuditakena kathaṃ paṭipajjitabbanti? Cuditakena dvīsu dhammesu patiṭṭhātabbaṃ sacce ca akuppe ca. Cuditakena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Saṅghena kathaṃ paṭipajjitabbanti? Saṅghena otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbaṃ. Saṅghena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Anuvijjakena kathaṃ paṭipajjitabbanti? Anuvijjakena yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasammati, tathā taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ. Anuvijjakena evaṃ paṭipajjitabba’’nti. या ठिकाणी असे म्हणावे: ‘संघाने ओतिण्ण-अनोतिण्ण (आरोप लागू पडतो की नाही) हे जाणावे. अनुविज्जकाने (तпас करणाऱ्याने) ज्या धम्माने, ज्या विनयाने, ज्या शास्त्यांच्या शासनाने ते अधिकरण शांत होते, त्या प्रकारे ते अधिकरण शांत करावे.’ कारण चोदनाकांडात असे म्हटले आहे: ‘चोदकाने कसे वागावे? चुदितकाने कसे वागावे? संघाने कसे वागावे? अनुविज्जकाने कसे वागावे? चोदकाने कसे वागावे? चोदकाने पाच धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित होऊन दुसऱ्यावर चोदना करावी - मी योग्य वेळी बोलेन, अवेळी नाही; सत्य बोलेन, असत्य नाही; मृदू बोलेन, कठोर नाही; हितकारक बोलेन, अहितकारक नाही; मैत्रीपूर्ण चित्ताने बोलेन, द्वेषाने नाही. चोदकाने असे वागावे. चुदितकाने कसे वागावे? चुदितकाने दोन धर्मांमध्ये प्रतिष्ठित व्हावे - सत्यात आणि अक्रोधामध्ये. चुदितकाने असे वागावे. संघाने कसे वागावे? संघाने ओतिण्ण-अनोतिण्ण (आरोप लागू पडतो की नाही) हे जाणावे. संघाने असे वागावे. अनुविज्जकाने कसे वागावे? अनुविज्जकाने ज्या धम्माने, ज्या विनयाने, ज्या शास्त्यांच्या शासनाने ते अधिकरण शांत होते, त्या प्रकारे ते अधिकरण शांत करावे. अनुविज्जकाने असे वागावे.’ Aṭṭhakathāyampi (pari. aṭṭha. 362-363) ‘‘codanāya ko ādītiādipucchānaṃ vissajjane sacce akuppe cāti ettha sacce patiṭṭhātabbaṃ akuppe ca, yaṃ kataṃ vā akataṃ vā, tadeva vattabbaṃ, na codake vā anuvijjake vā saṅghe vā kopo uppādetabbo. Otiṇṇānotiṇṇaṃ jānitabbanti otiṇṇañca anotiṇṇañca vacanaṃ jānitabbaṃ. Tatrāyaṃ jānanavidhi – ettakā codakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathā, ettakā cuditakassa pubbakathā, ettakā pacchimakathāti jānitabbā. Codakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, cuditakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ, anuvijjakassa pamāṇaṃ gaṇhitabbaṃ. Anuvijjako appamattakampi ahāpento ‘āvuso, samannāharitvā ujuṃ katvā āharā’ti vattabbo, saṅghena evaṃ paṭipajjitabbaṃ. Yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena taṃ adhikaraṇaṃ vūpasammatīti ettha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsananti ñattisampadā ceva anussāvanasampadā [Pg.204] ca. Etena hi dhammena ca vinayena ca satthusāsanena ca adhikaraṇaṃ vūpasammati, tasmā anuvijjakena bhūtena vatthunā codetvā āpattiṃ sāretvā ñattisampadāya ceva anussāvanasampadāya ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasametabbaṃ, anuvijjakena evaṃ paṭipajjitabba’’nti āgataṃ, tasmā vattabbamettakaṃ dvayanti. अट्ठकथेतही ‘चोदनेचा आदि कोणता’ इत्यादी प्रश्नांच्या उत्तरात ‘सत्यात आणि अक्रोधामध्ये’ या पाठात - सत्यात प्रतिष्ठित व्हावे आणि अक्रोधामध्येही; जे केले आहे किंवा केले नाही, तेच सांगावे. चोदक, अनुविज्जक किंवा संघ यांच्यावर क्रोध उत्पन्न करू नये. ‘ओतिण्ण-अनोतिण्ण जाणावे’ म्हणजे लागू पडणारे आणि लागू न पडणारे वचन जाणावे. तेथे जाणण्याची पद्धत अशी आहे - चोदकाचे एवढे पूर्वभाषण (पहिले बोलणे) आहे, एवढे पश्चाद्भाषण (नंतरचे बोलणे) आहे; चुदितकाचे एवढे पूर्वभाषण आहे, एवढे पश्चाद्भाषण आहे, हे जाणावे. चोदकाचे प्रमाण (मर्यादा/साक्ष) घ्यावे, चुदितकाचे प्रमाण घ्यावे, अनुविज्जकाचे प्रमाण घ्यावे. अनुविज्जकाने थोडेही न सोडता ‘आयुष्यमान! नीट विचार करून सरळपणे सांग’ असे म्हणावे. संघाने असे वागावे. ‘ज्या धम्माने, ज्या विनयाने, ज्या शास्त्यांच्या शासनाने ते अधिकरण शांत होते’ या पाठात ‘धम्म’ म्हणजे सत्य वस्तू (घटना) होय. ‘विनय’ म्हणजे चोदना आणि सारणा (स्मरण करून देणे). ‘शास्त्यांचे शासन’ म्हणजे ज्ञत्ति-संपदा (प्रस्तावाची पूर्तता) आणि अनुस्सावन-संपदा (घोषणा/कर्मवाचेची पूर्तता) होय. कारण या धम्माने, विनयाने आणि शास्त्यांच्या शासनाने अधिकरण शांत होते. म्हणून अनुविज्जकाने सत्य वस्तूने चोदना करून, आपत्तीचे स्मरण करून देऊन, ज्ञत्ति-संपदा आणि अनुस्सावन-संपदेने ते अधिकरण शांत करावे. अनुविज्जकाने असे वागावे, असे आले आहे. म्हणून हे दोन्ही भाग सांगावेत. Evaṃ ekadesena codanākaṇḍanayaṃ dassetvā idāni ekadeseneva mahāsaṅgāmanayaṃ dassento ‘‘anuvijjakena codako pucchitabbo’’tiādimāha. Tattha yaṃ kho tvaṃ, āvuso, imaṃ bhikkhuṃ codesi, kimhi naṃ codesīti codanāsāmaññato vuttaṃ, pāḷiyaṃ (mahāva. 237) pana pavāraṇaṭṭhapanavasena codanaṃ sandhāya ‘‘yaṃ kho tvaṃ, āvuso, imassa bhikkhuno pavāraṇaṃ ṭhapesī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. अशा प्रकारे एका अंशाने चोदनाकांड पद्धती दाखवून, आता एका अंशानेच महासंग्राम पद्धती दाखवताना ‘अनुविज्जकाने चोदकाला विचारावे’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘आयुष्यमान! तू या भिक्खूवर जी चोदना करतोस, ती कशासाठी करतोस?’ हे वचन सामान्य चोदनेच्या अर्थाने म्हटले आहे. परंतु पाळीमध्ये पवारणा स्थगित करण्याच्या संदर्भातील चोदनेला उद्देशून ‘आयुष्यमान! तू या भिक्खूची पवारणा का स्थगित केलीस?’ असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Evaṃ ekadesena mahāsaṅgāmanayaṃ dassetvā idāni ekadeseneva cūḷasaṅgāmanayaṃ dassetuṃ ‘‘saṅgāmāvacarena bhikkhunā’’tiādimāha. Tattha saṅgāmāvacarena bhikkhunāti saṅgāmo vuccati adhikaraṇavinicchayatthāya saṅghasannipāto. Tatra hi attapaccatthikā ceva sāsanapaccatthikā ca uddhammaṃ ubbinayaṃ satthusāsanaṃ dīpentā samosaranti vesālikā vajjiputtakā viya. Yo bhikkhu tesaṃ paccatthikānaṃ laddhiṃ madditvā sakavādadīpanatthāya tattha avacarati, ajjhogāhetvā vinicchayaṃ pavatteti, so saṅgāmāvacaro nāma yasatthero viya, tena saṅgāmāvacarena bhikkhunā saṅghaṃ upasaṅkamantena nīcacittena saṅgho upasaṅkamitabbo. Nīcacittenāti mānaddhajaṃ nipātetvā nihatamānacittena. Rajoharaṇasamenāti pādapuñchanasamena, yathā rajoharaṇassa saṃkiliṭṭhe vā asaṃkiliṭṭhe vā pāde puñchiyamāne [Pg.205] neva rāgo na doso, evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu arajjantena adussantenāti attho. Yathāpatirūpe āsaneti yathāpatirūpaṃ āsanaṃ ñatvā attano pāpuṇanaṭṭhāne therānaṃ bhikkhūnaṃ piṭṭhiṃ adassetvā nisīditabbaṃ. अशा प्रकारे एका अंशाने महासंग्राम पद्धती दाखवून, आता एका अंशानेच चुलसंग्राम (लहान संग्राम) पद्धती दाखवण्यासाठी ‘संग्रामावचर भिक्खूने’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘संग्रामावचर भिक्खूने’ म्हणजे अधिकरणाचा निर्णय करण्यासाठी संघाचा जो एकत्र येणे (संघसंनिपात) आहे, त्याला ‘संग्राम’ म्हणतात. कारण त्या संग्रामात स्वतःचे विरोधक आणि शासनाचे (धम्माचे) विरोधक, अधम्म आणि अविनय हेच शास्त्यांचे शासन आहे असे दाखवत, वैशालीच्या वज्जीपुत्तकांप्रमाणे एकत्र येतात. जो भिक्खू त्या विरोधकांचे मत मोडून काढून, स्वतःचा वाद (स्वमत) स्पष्ट करण्यासाठी तेथे वावरतो, त्यात प्रवेश करून निर्णय प्रस्थापित करतो, तो यसतथेरांप्रमाणे (यश स्थविरांप्रमाणे) ‘संग्रामावचर’ होय. त्या संग्रामावचर भिक्खूने संघात जाताना नम्र चित्ताने (नीचचित्ताने) संघाकडे जावे. ‘नम्र चित्ताने’ म्हणजे मानाचा ध्वज खाली करून, मानरहित चित्ताने. ‘रजोहरणसमान’ म्हणजे पाय पुसण्याच्या कपड्याप्रमाणे (पायपुसण्याप्रमाणे). ज्याप्रमाणे रजोहरणाने (पायपुसण्याने) मळलेले किंवा न मळलेले पाय पुसले तरी राग किंवा द्वेष निर्माण होत नाही, त्याचप्रमाणे इष्ट आणि अनिष्ट गोष्टींमध्ये आसक्त न होता आणि द्वेष न करता राहणे, असा अर्थ आहे. ‘योग्य आसनावर’ म्हणजे स्वतःसाठी योग्य आसन जाणून, स्वतःच्या योग्य जागी, वृद्ध (थेर) भिक्खूंकडे पाठ न दाखवता बसावे. Anānākathikenāti nānāvidhaṃ taṃ taṃ anatthakathaṃ akathentena. Atiracchānakathikenāti diṭṭhasutamutampi rājakathādikaṃ tiracchānakathaṃ akathentena. Sāmaṃ vā dhammo bhāsitabboti saṅghasannipātaṭṭhāne kappiyākappiyasannissitā vā rūpārūpaparicchedasamathacāravipassanācāraṭṭhānanisajjavattādinissitā vā kathā dhammo nāma. Evarūpo dhammo sayaṃ vā bhāsitabbo, paro vā ajjhesitabbo. Yo bhikkhu tathārūpiṃ kathaṃ kathetuṃ pahoti, so vattabbo ‘‘āvuso, saṅghamajjhamhi pañhe uppanne tvaṃ katheyyāsī’’ti. Ariyo vā tuṇhībhāvo nātimaññitabboti ariyā tuṇhī nisīdantā na bālaputhujjanā viya nisīdanti, aññataraṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīdanti. Iti kammaṭṭhānamanasikāravasena tuṇhībhāvo ariyo tuṇhībhāvo nāma, so nātimaññitabbo, ‘‘kiṃ kammaṭṭhānānuyogenā’’ti nāvajānitabbo, attano patirūpaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvāva nisīditabbanti attho. ‘अनानाकथिक’ म्हणजे विविध प्रकारच्या निरर्थक गोष्टी (अनत्थकथा) न बोलणारा. ‘अतिरच्छानकथिक’ म्हणजे पाहिलेल्या, ऐकलेल्या किंवा अनुभवलेल्या राजकथा इत्यादी तिरच्छानकथा (हीनकथा) न बोलणारा. ‘स्वतः धम्म सांगावा’ म्हणजे संघसंनिपाताच्या ठिकाणी कप्पिय-अकप्पिय (योग्य-अयोग्य) यावर आधारित किंवा रूप-अरूप परिच्छेद, समथ-विपस्सना आचरण, स्थान, आसन, वत्त (कर्तव्य) इत्यादींवर आधारित जी चर्चा होते, त्याला ‘धम्म’ म्हणतात. अशा प्रकारचा धम्म स्वतः सांगावा किंवा दुसऱ्याला सांगण्यास प्रवृत्त करावे. जो भिक्खू अशा प्रकारची चर्चा करण्यास समर्थ आहे, त्याला म्हणावे - ‘आयुष्यमान! संघामध्ये प्रश्न उपस्थित झाल्यावर तू बोलावे.’ ‘किंवा आर्य मौनाचा अवमान करू नये’ म्हणजे आर्य जेव्हा मौन बाळगून बसतात, तेव्हा ते बाल-पुथुज्जनांप्रमाणे (अज्ञानी लोकांप्रमाणे) बसत नाहीत, तर कोणते तरी कम्मट्ठान (कर्मस्थान/ध्यानविषय) घेऊनच बसतात. अशा प्रकारे कम्मट्ठानाच्या मनसिकारामुळे जे मौन असते, त्याला ‘आर्य मौन’ (अरियो तुण्हीभावो) म्हणतात. त्याचा अवमान करू नये, ‘कम्मट्ठानाच्या अभ्यासाने काय होणार?’ असे म्हणून त्याची अवहेलना करू नये, तर स्वतःसाठी योग्य कम्मट्ठान घेऊनच बसावे, असा अर्थ आहे. Na upajjhāyo pucchitabboti ‘‘ko nāma tuyhaṃ upajjhāyo’’ti na pucchitabbo. Esa nayo sabbattha. Na jātīti ‘‘khattiyajātiyo tvaṃ brāhmaṇajātiyo’’ti evaṃ jāti na pucchitabbā. Na āgamoti ‘‘dīghabhāṇako tvaṃ majjhimabhāṇako’’ti evaṃ āgamo na pucchitabbo. Kulapadesopi khattiyakulādivaseneva veditabbo. Atrassa pemaṃ vā doso vāti tatra puggale etesaṃ kāraṇānaṃ aññataravasena pemaṃ vā bhaveyya doso vā. ‘उपाध्याय विचारू नये’ म्हणजे ‘तुझे उपाध्याय कोण आहेत?’ असे विचारू नये. हाच नियम सर्वत्र लागू होतो. ‘जात विचारू नये’ म्हणजे ‘तू क्षत्रिय जातीचा आहेस की ब्राह्मण जातीचा?’ अशा प्रकारे जात विचारू नये. ‘आगम विचारू नये’ म्हणजे ‘तू दीघभाणक (दीघनिकाय पाठ करणारा) आहेस की मज्झिमभाणक?’ अशा प्रकारे आगम विचारू नये. कुलाचा निर्देशही क्षत्रिय कुल इत्यादींप्रमाणेच समजावा. ‘येथे प्रेम किंवा द्वेष असू शकतो’ म्हणजे त्या व्यक्तीमध्ये या कारणांपैकी एखाद्या कारणामुळे प्रेम किंवा द्वेष निर्माण होऊ शकतो. No [Pg.206] parisakappikenāti parisakappakena parisānuvidhāyakena na bhavitabbaṃ, yaṃ parisāya ruccati, tadeva cetetvā kappetvā na kathetabbanti attho. Na hatthamuddā dassetabbāti kathetabbe ca akathetabbe ca saññājananatthaṃ hatthavikāro na kātabbo. "नो परिसकप्पिकेनाति" म्हणजे परिषद जुळवणारा किंवा परिषदेच्या मतानुसार वागणारा असू नये. परिषदेला जे आवडते, त्याचाच विचार करून आणि कल्पून बोलू नये, असा याचा अर्थ आहे. "न हत्थमुद्दा दस्सेtब्बाति" म्हणजे काय बोलावे आणि काय बोलू नये, हे समजण्यासाठी हाताने कोणतेही हावभाव करू नयेत. Atthaṃ anuvidhiyantenāti vinicchayapaṭivedhameva sallakkhentena, ‘‘idaṃ suttaṃ upalabbhati, imasmiṃ vinicchaye idaṃ vakkhāmī’’ti evaṃ paritulayantena nisīditabbanti attho. Na ca āsanā vuṭṭhātabbanti na āsanā vuṭṭhāya sannipātamaṇḍale vicaritabbaṃ. Vinayadhare hi uṭṭhite sabbā parisā vuṭṭhahanti, tasmā na vuṭṭhātabbaṃ. Na vītihātabbanti na vinicchayo hāpetabbo. Na kummaggo sevitabboti na āpatti dīpetabbā. Asāhasikena bhavitabbanti na sahasā kārinā bhavitabbaṃ, na sahasā duruttavacanaṃ kathetabbanti attho. Vacanakkhamenāti duruttavācaṃ khamanasīlena. Hitaparisakkināti hitesinā hitagavesinā karuṇā ca karuṇāpubbabhāgo ca upaṭṭhāpetabboti ayaṃ padadvayepi adhippāyo. Anasuruttenāti na asuruttena, asuruttaṃ vuccati viggāhikakathāsaṅkhātaṃ asundaravacanaṃ, taṃ na kathetabbanti attho. Attā pariggahetabboti ‘‘vinicchinituṃ vūpasametuṃ sakkhissāmi nu kho, no’’ti evaṃ attā pariggahetabbo, attano pamāṇaṃ jānitabbanti attho. Paro pariggahetabboti ‘‘lajjiyā nu kho ayaṃ parisā sakkā saññāpetuṃ, udāhu no’’ti evaṃ paro pariggahetabbo. Codako pariggahetabboti ‘‘dhammacodako nu kho, no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Cuditako pariggahetabboti ‘‘dhammacuditako nu kho, no’’ti evaṃ pariggahetabbo. Adhammacodako pariggahetabboti tassa pamāṇaṃ jānitabbaṃ. Sesesupi eseva nayo. "अत्थं अनुविधीयन्तेनाति" म्हणजे निर्णयाचे आकलन करून, "हे सूत्र उपलब्ध आहे, या निर्णयामध्ये मी हे बोलेन" अशा प्रकारे विचार करणाऱ्या विनयधराने बसावे, असा याचा अर्थ आहे. "न च आसना वुट्ठातब्बन्ति" म्हणजे आसनावरून उठून सभेच्या ठिकाणी इकडेतिकडे फिरू नये. कारण विनयधर उठल्यास सर्व परिषद उठते, म्हणून उठू नये. "न वीतिहातब्बन्ति" म्हणजे निर्णय कमी करू नये. "न कुम्मग्गो सेवितब्बोति" म्हणजे आपत्ती दाखवू नये. "असाहसिकेन भवितब्बन्ति" म्हणजे घाईघाईने काम करणारा असू नये, घाईघाईने अपशब्द बोलू नयेत, असा याचा अर्थ आहे. "वचनक्खमेनाति" म्हणजे अपशब्दांना सहन करणाऱ्या स्वभावाचा असावे. "हितपरिसक्किनाति" म्हणजे हित इच्छिणारा, हिताचा शोध घेणारा असावा आणि त्याने करुणा व करुणेची पूर्वतयारी मनात ठेवावी; हा दोन्ही पदांचा अभिप्राय आहे. "अनसुरुत्तेनाति" म्हणजे असुरुत्त (वाईट शब्द) न बोलणारा. वादविवादात्मक कथेला 'असुरुत्त' म्हणजेच वाईट शब्द म्हटले जाते, ते बोलू नयेत, असा याचा अर्थ आहे. "अत्ता परिग्गहेतब्बोति" म्हणजे "मी निर्णय घेण्यास व शांत करण्यास समर्थ होईन की नाही?" अशा प्रकारे स्वतःचे परीक्षण करावे, स्वतःची मर्यादा जाणून घ्यावी, असा याचा अर्थ आहे. "परो परिग्गहेतब्बोति" म्हणजे "ही परिषद लज्जावान लोकांची आहे, त्यांना पटवून देणे शक्य आहे की नाही?" अशा प्रकारे दुसऱ्याचे परीक्षण करावे. "चोदको परिग्गहेतब्बोति" म्हणजे "हा चोदक धर्मानुसार आरोप करणारा आहे की नाही?" अशा प्रकारे त्याचे परीक्षण करावे. "चुदितको परिग्गहेतब्बोति" म्हणजे "हा चुदितक धर्मानुसार आरोपी आहे की नाही?" अशा प्रकारे त्याचे परीक्षण करावे. "अधम्मचोदको परिग्गहेतब्बोति" म्हणजे त्याची मर्यादा जाणून घ्यावी. उर्वरित पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. Vuttaṃ [Pg.207] ahāpentenāti codakacuditakehi vuttavacanaṃ ahāpentena. Avuttaṃ apakāsentenāti anosaṭaṃ vatthuṃ apakāsentena. Mando hāsetabboti mando momūḷho paggaṇhitabbo, ‘‘nanu tvaṃ kulaputto’’ti uttejetvā anuyogavattaṃ kathāpetvā tassa anuyogo gaṇhitabbo. Bhīru assāsetabboti yassa saṅghamajjhaṃ vā gaṇamajjhaṃ vā anosaṭapubbattā sārajjaṃ uppajjati, tādiso ‘‘mā bhāyi, vissattho kathayāhi, mayaṃ te upatthambhā bhavissāmā’’ti vatvāpi anuyogavattaṃ kathāpetabbo. Caṇḍo nisedhetabboti apasāretabbo tajjetabbo. Asuci vibhāvetabboti alajjiṃ pakāsetvā āpattiṃ desāpetabbo. Ujumaddavenāti yo bhikkhu uju sīlavā kāyavaṅkādirahito, so maddaveneva upacaritabbo. Dhammesu ca puggalesu cāti ettha yo dhammagaruko hoti, na puggalagaruko, ayameva dhammesu ca puggalesu ca majjhattoti veditabbo. Sesaṃ suviññeyyameva. "वुत्तं अहापेन्तेनाति" म्हणजे चोदक आणि चुदितक यांनी जे सांगितले आहे, ते न वगळता. "अवुत्तं अपकासेन्तेनाति" म्हणजे जे सांगितले गेले नाही, ते उघड न करता. "मन्दो हासेतब्बोति" म्हणजे जो मंद किंवा अत्यंत संभ्रमित आहे, त्याला प्रोत्साहन द्यावे; "तू कुलीन पुत्र आहेस ना?" असे म्हणून त्याला उत्तेजित करावे आणि त्याच्याकडून चौकशीचे उत्तर व स्पष्टीकरण घ्यावे. "भीरु अस्सासेतब्बोति" म्हणजे ज्याला संघामध्ये किंवा गणांमध्ये कधीही न गेल्यामुळे भीती किंवा संकोच वाटत असेल, त्याला "घाबरू नकोस, मोकळेपणाने बोल, आम्ही तुला पाठिंबा देऊ" असे सांगून धीर द्यावा आणि त्याच्याकडून चौकशीचे उत्तर घ्यावे. "चण्डो निसेधेतब्बोति" म्हणजे जो क्रोधी आहे, त्याला दूर करावे किंवा समज द्यावी. "असुचि विभावेतब्बोति" म्हणजे जो निर्लज्ज आहे, त्याचे रूप उघड करून त्याला आपत्तीची देशना करायला लावावी. "उजुमद्दवेnaति" म्हणजे जो भिक्खू सरळ, शीलवान आणि शारीरिक कपटापासून मुक्त आहे, त्याच्याशी सौम्यतेनेच वागावे. "धम्मेसु च पुग्गलेसु चाति" यामध्ये जो भिक्खू धर्माला महत्त्व देतो, व्यक्तीला नाही, तोच धर्म आणि व्यक्ती या दोन्ही बाबतीत तटस्थ आहे, असे समजावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रह अट्ठकथेचे स्पष्टीकरण असणाऱ्या 'विनयालंकार' टीकेमध्ये - Codanādivinicchayakathālaṅkāro nāma 'चोदनादिनिर्णय-कथा-अलंकार' नावाचा, Ekatiṃsatimo paricchedo. एकतिसावा परिच्छेद समाप्त झाला. 32. Garukāpattivuṭṭhānavinicchayakathā ३२. गुरूकापत्तीमधून मुक्त होण्याच्या निर्णयाची कथा. Paṭicchannaparivāsakathā पठिच्छन्न-परिवास कथा. 236. Evaṃ codanādivinicchayaṃ kathetvā idāni garukāpattivuṭṭhānavinicchayaṃ kathetuṃ ‘‘garukāpattivuṭṭhāna’’ntiādimāha. Tattha garu alahukaṃ paṭikaraṇaṃ etissā āpattiyāti garukā, āpajjitabbāti āpatti, garukā ca sā āpatti [Pg.208] cāti garukāpatti, vuṭṭhahate vuṭṭhānaṃ, garukāpattiyā vuṭṭhānaṃ garukāpatti vuṭṭhānaṃ. Kiṃ taṃ? Saṅghādisesāpattito parisuddhabhāvo. Tenāha ‘‘parivāsamānattādīhi vinayakammehi garukāpattito vuṭṭhāna’’nti. Kiñcāpi catubbidho parivāso, appaṭicchannaparivāso pana idha nādhippetoti āha ‘‘tividho parivāso’’ti. Tathā hi vuttaṃ samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 75) ‘‘tattha catubbidho parivāso – appaṭicchannaparivāso paṭicchannaparivāso suddhantaparivāso samodhānaparivāsoti. Tesu ‘yo so, bhikkhave, aññopi aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhati pabbajjaṃ, ākaṅkhati upasampadaṃ, tassa cattāro māse parivāso dātabbo’ti evaṃ mahākhandhake (mahāva. 86) vutto titthiyaparivāso appaṭicchannaparivāso nāma. Tattha yaṃ vattabbaṃ, taṃ vuttameva. Ayaṃ pana idha anadhippeto’’ti. Ito paraṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva suviññeyyoti tasmā dubbiññeyyaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. २३६. अशा प्रकारे चोदनादिनिर्णय सांगून, आता गुरूकापत्तीमधून मुक्त होण्याचा निर्णय सांगण्यासाठी आचार्यांनी "गरुकापत्तिवुट्ठान" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'गुरू' म्हणजे ज्याचे निवारण हलके नाही तर जड आहे, अशी आपत्ती म्हणजे 'गुरूका'. जी प्राप्त केली जाते ती 'आपत्ती'. जी गुरू आहे आणि आपत्तीही आहे, ती 'गुरूकापत्ती'. 'वुट्ठाति' म्हणजे मुक्त होणे, गुरूकापत्तीमधून मुक्त होणे म्हणजे 'गुरूकापत्ती-वुट्ठान'. ते काय आहे? संघातून किंवा संघादिशेष आपत्तीमधून पूर्णपणे शुद्ध होणे. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे - "परिवास, मानत्त इत्यादी विनयकर्मांद्वारे गुरूकापत्तीमधून मुक्त होणे." जरी परिवास चार प्रकारचे असले, तरी येथे 'अप्पटिच्छन्न-परिवास' अभिप्रेत नाही, म्हणून आचार्यांनी "त्रिविध परिवास" असे म्हटले आहे. तसेच समंतपासादिकामध्ये म्हटले आहे - "तेथे चार प्रकारचे परिवास आहेत - अप्पटिच्छन्न-परिवास, पठिच्छन्न-परिवास, सुद्धंत-परिवास आणि समोधान-परिवास. त्यांपैकी 'हे भिक्खूंनो, जो कोणी इतर पंथाचा पूर्वाश्रमीचा व्यक्ती या धम्म-विनयात प्रव्रज्या आणि उपसंपदा इच्छितो, त्याला चार महिन्यांचा परिवास दिला जावा' अशा प्रकारे महाखंधकात सांगितलेला 'तित्थिय-परिवास' म्हणजेच 'अप्पटिच्छन्न-परिवास' होय. तेथे जे सांगायचे आहे, ते सांगितलेच आहे. परंतु तो येथे अभिप्रेत नाही," असे समंतपासादिका अट्ठकथेत म्हटले आहे. यापुढील भाग अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच सहज समजण्यासारखा आहे, म्हणून आम्ही केवळ कठीण भागांचेच स्पष्टीकरण करू. 237. Evaṃ yo yo āpanno hoti, tassa tassa nāmaṃ gahetvā kammavācā kātabbāti etena pāḷiyaṃ sabbasādhāraṇavasena ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho, ayaṃ itthannāmo bhikkhū’’ti ca ‘‘yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmassa bhikkhuno’’ti ca āgatepi kammavācābhaṇanakāle tathā abhaṇitvā ‘‘ayaṃ buddharakkhito bhikkhū’’ti ca ‘‘imassa buddharakkhitassa bhikkhuno’’ti ca evaṃ sakasakanāmaṃ uddharitvāva kammavācā kātabbāti dasseti. २३७. "अशा प्रकारे जो जो आपत्तीत सापडला असेल, त्याचे त्याचे नाव घेऊन कम्मवाचा करावी," या विधानाने हे दर्शवले आहे की, जरी पाळीमध्ये सर्वसाधारणपणे "भंते, संघाने माझे ऐकावे, हा अमुक नावाचा भिक्खू..." आणि "जर संघाला योग्य वाटत असेल, तर संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला..." असे आले असले, तरी कम्मवाचा पठण करताना तसे न म्हणता, "हा बुद्धरक्षित भिक्खू..." आणि "या बुद्धरक्षित भिक्खूला..." अशा प्रकारे आपापले नाव घेऊनच कम्मवाचा करावी. Māḷakasīmāyameva vattaṃ samādātabbaṃ, na tato bahi. Kasmā? ‘‘Aññattha kammavācā aññattha samādāna’’nti vattabbadosappasaṅgato. Asamādinnavattassa ārocanāsambhavato, māḷakasīmāya [Pg.209] sannipatitānaṃ bhikkhūnaṃ ekassapi anārocane sati ratticchedasambhavato ca. Parivāsaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmīti imesu dvīsu padesu ekekena vā ubhohi padehi vā samādātabbaṃ. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Ekapadenapi cettha nikkhitto hoti parivāso, dvīhi pana sunikkhittoyeva, samādānepi eseva nayo’’ti vakkhamānattā. Samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetabbaṃ, na tattha anārocetvā aññattha gantabbaṃ. Kasmā? Vuṭṭhitāya parisāya puna sannipātetuṃ dukkarattā, ekassapi bhikkhuno anārocetvā aruṇuṭṭhāpane sati ratticchedakarattā. माळका-सीमेच्या आतच व्रताचे ग्रहण करावे, त्याबाहेर नाही. का? कारण "एका ठिकाणी कम्मवाचा आणि दुसऱ्या ठिकाणी व्रतग्रहण" असा दोष निर्माण होण्याची शक्यता असते. तसेच, व्रत ग्रहण न करता त्याची माहिती देणे अशक्य असल्यामुळे आणि माळका-सीमेत जमलेल्या भिक्खूंपैकी एकालाही माहिती न दिल्यास रात्र-खंडन होण्याचा संभव असल्यामुळे असे करू नये. "परिवासं समादियामि" आणि "वत्तं समादियामि" या दोन पदांपैकी एका पदाने किंवा दोन्ही पदांनी व्रत ग्रहण करावे. हे कसे समजायचे? जर कोणी आक्षेप घेतला तर - "येथे एका पदानेही परिवास सोडला जातो, परंतु दोन्ही पदांनी तो चांगल्या प्रकारे सोडला जातो, व्रत ग्रहणाच्या बाबतीतही हाच नियम आहे," असे पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे दोन्ही पदांनी व्रत ग्रहण करणे अधिक योग्य आहे. व्रत ग्रहण केल्यानंतर त्याच ठिकाणी संघाला त्याची माहिती द्यावी, तेथे माहिती न देता दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ नये. का? कारण परिषद उठल्यानंतर पुन्हा एकत्र करणे कठीण असते, आणि एकाही भिक्खूला माहिती न देता अरुणोदय झाल्यास रात्र-खंडन होत असल्यामुळे दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ नये. Ārocentena evaṃ ārocetabbanti sambandho. ‘‘Ahaṃ bhante…pe… saṅgho dhāretū’’ti ettakameva vatvā yācane viya ‘‘dutiyampi tatiyampī’’ti avuttattā accāyikakaraṇe sati ekavāraṃ ārocitepi upapannamevāti daṭṭhabbaṃ. Vediyāmahaṃ bhante, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretūti ettha ‘‘vediyāmīti cittena sampaṭicchitvā sukhaṃ anubhavāmi, na tappaccayā ahaṃ dukkhitoti adhippāyo’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.97) vuttaṃ. Ettha ca ‘‘sukhaṃ vedemi vedana’’ntiādīsu viya pi-saddo anubhavanattho hoti. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 97) pana ‘‘vediyāmīti jānemi, cittena sampaṭicchitvā sukhaṃ anubhavāmi, na tappaccayā ahaṃ dukkhitoti adhippāyoti likhita’’nti vuttaṃ. Ettha pana ‘‘dīpaṅkaro lokavidū’’tiādīsu viya ñāṇattho anubhavanattho ca. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.97) pana ‘‘vediyāmahanti jānāpemahaṃ, ārocemīti attho, anubhavāmītipissa atthaṃ vadanti. Purimaṃ pana pasaṃsanti ārocanavacanattā’’ti. Ettha tu – माहिती देणाऱ्याने अशा प्रकारे माहिती द्यावी, असा संबंध जोडला पाहिजे. "अहं भंते... संघो धारेतु" एवढेच म्हणून, याचना करण्यासारखे "दुसऱ्यांदा, तिसऱ्यांदा" असे न म्हटल्यामुळे, अत्यंत तातडीचे काम असल्यास एकदाच माहिती दिली तरी ते योग्यच मानले जावे, असे समजावे. "वेदियामहं भंते, वेदयतीति मं संघो धारेतु" यामध्ये "वेदियामि" म्हणजे मनाने स्वीकारून "मी सुखाचा अनुभव घेतो, त्या कारणाने मी दुःखी होत नाही, असा अभिप्राय आहे," असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. आणि येथे "सुखं वेदेमि वेदनं" इत्यादींप्रमाणे 'पि' हा अनुभवाच्या अर्थाने आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र "वेदियामि म्हणजे मी जाणतो, मनाने स्वीकारून मी सुखाचा अनुभव घेतो, त्या कारणाने मी दुःखी होत नाही, असा अभिप्राय लिहिला आहे," असे म्हटले आहे. येथे "दीपंकरो लोकविदू" इत्यादींप्रमाणे ज्ञानाचा अर्थ आणि अनुभवाचा अर्थ दोन्ही आहेत. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र "वेदियामहं म्हणजे मी कळवतो, माहिती देतो असा अर्थ आहे, काही आचार्य याचा अर्थ 'अनुभव घेतो' असाही सांगतात. परंतु पहिल्या अर्थाचीच प्रशंसा केली जाते, कारण तो माहिती देण्याच्या स्वरूपाचा शब्द आहे," असे म्हटले आहे. येथे मात्र - ‘‘Sampannaṃ [Pg.210] sālikedāraṃ, suvā khādanti brāhmaṇa; Paṭivedemi te brahme, na naṃ vāretumussahe’’ti. – "हे ब्राह्मणा, पिकलेले साळीचे शेत पोपट खात आहेत; हे ब्राह्मणा, मी तुला हे कळवत आहे, मी त्यांना हाकलून लावण्यास समर्थ नाही." Ādīsu viya ārocanatthoti daṭṭhabbo. इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे, येथे 'वेदियामि' चा अर्थ 'माहिती देणे' असाच समजावे. Ārocetvā…pe… nikkhipitabbanti dukkaṭaparimocanatthaṃ vuttaṃ. Keci pana ‘‘tadaheva puna vattaṃ samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhāpetukāmassa ratticchedaparihāratthampī’’ti vadanti. Yassa māḷake nārocitaṃ, tassa ārocetvā nikkhipitabbaṃ. Yassa ārocitaṃ, tassa puna ārocanakiccaṃ natthi, kevalaṃ nikkhipitabbameva. ‘‘Sabhāgā bhikkhū vasantī’’ti vuttattā visabhāgānaṃ vasanaṭṭhāne vattaṃ asamādiyitvā bahi eva kātumpi vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Dve leḍḍupāte atikkamitvāti idaṃ vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ, mahāmaggato okkammāti idaṃ maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacārātikkamanatthaṃ, gumbena vātiādi dassanūpacāravijahanatthaṃ. Sopi kenaci kammena purearuṇe eva gacchatīti iminā ārocanāya katāya sabbesu bhikkhūsu bahivihāraṃ gatesupi ūnegaṇecaraṇadoso vā vippavāsadoso vā na hoti ārocanatthattā sahavāsassāti dasseti. Tenāha ‘‘ayañcā’’tiādi. Anikkhittavattena antoupacāragatānaṃ sabbesampi ārocetabbā. ‘‘Ayaṃ nikkhittavattassa parihāro’’ti vuttaṃ, tattha nikkhittavattassāti vattaṃ nikkhipitvā parivasantassāti attho. Ayaṃ panettha therassa adhippāyo – vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa upacāragatānaṃ sabbesaṃ ārocanakiccaṃ natthi, diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ, adiṭṭhaasutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ. Idaṃ vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa lakkhaṇanti. Therassāti mahāpadumattherassa. "माहिती देऊन... व्रत सोडावे" हे दुक्कट आपत्तीमधून मुक्त होण्यासाठी सांगितले आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, "त्याच दिवशी पुन्हा व्रत ग्रहण करून अरुणोदयाच्या वेळी उठण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूच्या रात्र-खंडनाचा परिहार करण्यासाठीही हे सांगितले आहे." ज्याने माळका-सीमेत माहिती दिली नाही, त्याने माहिती देऊन व्रत सोडावे. ज्याने माहिती दिली आहे, त्याला पुन्हा माहिती देण्याची गरज नाही, त्याने केवळ व्रत सोडावे. "समान शील असणारे भिक्खू राहतात" असे म्हटल्यामुळे, भिन्न शील असणाऱ्यांच्या राहण्याच्या ठिकाणी व्रत ग्रहण न करता बाहेरच व्रत पाळणे देखील योग्य आहे, असे समजावे. "दोन लेड्डुपात ओलांडून" हे विहारातील भिक्खूंच्या स्वाध्याय इत्यादींच्या आवाजाच्या मर्यादेचा त्याग करण्यासाठी सांगितले आहे. "महामार्गावरून बाजूला होऊन" हे मार्गावरून जाणाऱ्या भिक्खूंच्या आवाजाच्या मर्यादेचे उल्लंघन करण्यासाठी सांगितले आहे. "झुडूप इत्यादींद्वारे" हे दृष्टीच्या मर्यादेचा त्याग करण्यासाठी सांगितले आहे. "तो देखील काही कामाने अरुणोदयापूर्वीच निघून जातो" या विधानाने हे दर्शवले आहे की, माहिती दिली असल्यास, सर्व भिक्खू विहाराबाहेर गेले तरी, संघात संख्या कमी झाली तरी, एकत्र राहणाऱ्या भिक्खूला माहिती दिल्यामुळे चारित्र्याचा दोष किंवा विप्रवास दोष होत नाही. म्हणूनच आचार्यांनी "अयंच" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. ज्याने व्रत सोडलेले नाही, त्याने उपचाराच्या आत आलेल्या सर्व भिक्खूंना माहिती दिली पाहिजे. "हा व्रत सोडलेल्याचा परिहार आहे" असे म्हटले आहे, तेथे 'निक्खित्तवत्तस्स' म्हणजे व्रत सोडून परिवास करणाऱ्या भिक्खूसाठी, असा अर्थ आहे. येथे महापदुम थेरांचा असा अभिप्राय आहे - व्रत सोडून परिवास करणाऱ्या भिक्खूला उपचारात आलेल्या सर्वांना माहिती देण्याची गरज नाही; जे डोळ्यांना दिसतात किंवा ज्यांचा आवाज ऐकू येतो, त्यांनाच माहिती दिली पाहिजे. जे दिसत नाहीत आणि ज्यांचा आवाजही ऐकू येत नाही, परंतु जे बारा हातांच्या आत आहेत, त्यांना माहिती दिली पाहिजे. हे व्रत सोडून परिवास करणाऱ्या भिक्खूचे लक्षण आहे, असे समजावे. 'थेरस्स' म्हणजे महापदुम थेरांचा हा अभिप्राय आहे. 238. Kukkuccavinodanatthāyāti imesu paṭicchannadivasappamāṇena parivasitadivasesu ‘‘siyuṃ nu kho tividharatticchedakāraṇayuttāni [Pg.211] kānici divasāni, evaṃ sati aparipuṇṇaparivāsadivasattā na mānattāraho bhaveyya, asati ca mānattārahabhāve mānattaṃ dinnampi adinnaṃyeva bhaveyya, evañca sati āpannāpattito vuṭṭhānaṃ na bhaveyyā’’ti imassa vinayakukkuccassa vinodanatthāya. Ekena vā dvīhi vā tīhi vā divasehi adhikatarāni divasāni parivasitvā nanu cāyaṃ parivutthaparivāso, tasmānena mānattameva yācitabbaṃ, atha kasmā vattaṃ samādiyitvā mānattaṃ yācitabbanti āhāti codanaṃ manasi karontena vuttaṃ ‘‘ayañhi vatte samādinne’’tiādi. Hi yasmā ayaṃ bhikkhu vatte samādinne eva mānattāraho hoti, na asamādinne, iti tasmā vattaṃ samādiyitvā mānattaṃ yācitabbanti sambandho. Nanu ca kammavācāyaṃ ‘‘so parivutthaparivāso saṅghaṃ mānattaṃ yācati’’icceva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘samādinnavatto’’ti, atha kasmā ‘‘vatte samādinne eva mānattāraho hotī’’ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘nikkhittavattena parivutthattā’’ti. Yasmā ayaṃ bhikkhu nikkhittavattena hutvā parivuttho hoti, no anikkhittavattena, tasmā nikkhittavattena hutvā parivutthattā ayaṃ bhikkhu vatte samādinne eva mānattāraho hoti, no asamādinneti yojanā. Tathā hi vuttaṃ ‘‘anikkhittavattassa pana puna samādānakiccaṃ natthi. So hi paṭicchannadivasātikkameneva mānattāraho hoti, tasmā tassa mānattaṃ dātabbamevā’’ti. २३८. कुकुच्चविनोदनत्थाय म्हणजे (विनयविषयक संशयाचे निवारण करण्यासाठी). या झाकलेल्या दिवसांच्या प्रमाणाने परिवास (तप) केलेल्या दिवसांमध्ये— "तीन प्रकारच्या रात्रीच्या खंडित होण्याच्या कारणांनी युक्त असे काही दिवस असतील काय? असे असल्यास, परिवासाचे दिवस अपूर्ण राहिल्यामुळे तो मानत्तासाठी पात्र (मानत्तारह) होणार नाही. आणि मानत्तारह भाव नसताना, मानत्त दिले गेले तरी ते न दिल्यासारखेच होईल. आणि असे झाल्यास, झालेल्या आपत्तीमधून (गुन्ह्यातून) उठणे (मुक्त होणे) होणार नाही"— या विनयविषयक संशयाचे निवारण करण्यासाठी हे म्हटले आहे. "एक, दोन किंवा तीन दिवसांपेक्षा अधिक दिवस परिवास करून, हा परिवास पूर्ण केलेला (परिवुत्थपरिवास) नाही काय? त्यामुळे त्याने केवळ मानत्ताचीच याचना केली पाहिजे. तर मग वत्त (नियम) ग्रहण करून मानत्ताची याचना का करावी?" अशी शंका मनात ठेवून अट्ठकथा आचार्यांनी "अयं हि वत्ते समादिन्ने" (कारण हा भिक्खू वत्त ग्रहण केल्यावरच...) इत्यादी म्हटले आहे. कारण हा भिक्खू वत्त ग्रहण केल्यावरच मानत्तासाठी पात्र होतो, वत्त ग्रहण न केल्यास नाही. म्हणून वत्त ग्रहण करून मानत्ताची याचना करावी, असा संबंध आहे. परंतु कम्मवाचेमध्ये "तो परिवास पूर्ण केलेला (परिवुत्थपरिवास) भिक्खू संघाकडे मानत्ताची याचना करतो" असेच म्हटले आहे, "समादिन्नवत्त" (ज्याने वत्त ग्रहण केले आहे असा) असे म्हटलेले नाही. "तर मग 'वत्त ग्रहण केल्यावरच मानत्तारह होतो' असे का म्हटले आहे?" या शंकेचे निरसन करण्यासाठी आचार्यांनी "निक्खित्तवत्तेन परिवुत्थत्ता" (वत्त सोडलेला असल्यामुळे परिवास पूर्ण केल्याने) असे म्हटले आहे. कारण हा भिक्खू वत्त सोडलेला (निक्खित्तवत्त) होऊन परिवास करतो, वत्त न सोडलेला (अनिक्खित्तवत्त) होऊन नाही. म्हणून वत्त सोडलेला होऊन परिवास पूर्ण केल्यामुळे, हा भिक्खू वत्त ग्रहण केल्यावरच मानत्तासाठी पात्र होतो, वत्त ग्रहण न केल्यास नाही, अशी योजना (अर्थ) आहे. तसेच म्हटले आहे: "परंतु ज्याने वत्त सोडलेले नाही (अनिक्खित्तवत्त), त्याला पुन्हा वत्त ग्रहण करण्याचे कर्तव्य नसते. कारण तो झाकलेले दिवस उलटून गेल्यावरच मानत्तासाठी पात्र होतो, म्हणून त्याला मानत्त दिलेच पाहिजे." Catūhi pañcahi vā bhikkhūhi saddhinti ūnegaṇecaraṇadosā vimuccanatthaṃ. Parikkhittassa vihārassa parikkhepatotiādi kiñcāpi pāḷiyaṃ natthi, atha kho aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena tathā eva paṭipajjitabbanti ca vuttaṃ. ‘‘Atthibhāvaṃ sallakkhetvāti dvādasahatthe upacāre sallakkhetvā, anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya āgatabhāvaṃ sallakkhetvā [Pg.212] sahavāsādikaṃ veditabbanti ca vuttaṃ. ‘Nikkhipantena ārocetvā nikkhipitabbaṃ payojanaṃ atthī’ti ca vuttaṃ, na pana taṃ payojanaṃ dassita’’nti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 97) vuttaṃ, vattabhedadukkaṭā muccanapayojanaṃ hotīti veditabbaṃ. "चार किंवा पाच भिक्खूंसोबत" हे वचन अपूर्ण गणात (कमी संख्या असलेल्या गणात) वावरण्याच्या दोषापासून मुक्त होण्यासाठी म्हटले आहे. "वेढलेल्या विहाराच्या कुंपणापासून (परिक्खेप)" इत्यादी वचन जरी पाळीमध्ये नसले, तरी अट्ठकथा आचार्यांच्या वचनानुसार तसेच आचरण केले पाहिजे, असे म्हटले आहे. "अस्तित्व लक्षात घेऊन" म्हणजे बारा हातांच्या उपचारात (मर्यादेत) लक्षात घेऊन, वत्त न सोडलेल्या भिक्खूंच्या उपचार सीमेमध्ये येणे लक्षात घेऊन एकत्र राहणे इत्यादी समजून घ्यावे, असे म्हटले आहे. "वत्त सोडणाऱ्याने ते सांगून (आरोचेत्वा) सोडले पाहिजे, याचे काही प्रयोजन आहे" असेही म्हटले आहे, परंतु ते प्रयोजन स्पष्ट केलेले नाही, असे वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे. वत्तभंगामुळे होणाऱ्या दुक्कट आपत्तीपासून मुक्त होणे हे त्याचे प्रयोजन आहे, असे समजावे. 239. Abbhānaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti katampi akatameva hotīti attho. ‘‘Tenāpi vattaṃ samādiyitvā ārocetvā abbhānaṃ yācitabba’’nti vuttattā abbhānayācanatthaṃ mānattassa samādiyanakālepi ārocetabbameva. Pubbe mānattacāritakāle ārocitamevāti anārocetvā abbhānaṃ na yācitabbanti viññāyati. Evaṃ mānattayācanakālepi parivāsaṃ samādiyitvā ārocetabbamevāti daṭṭhabbaṃ. २३९. "अब्भान (पुनर्स्थापना) करणे योग्य नाही" याचा अर्थ असा की, केलेले कर्म देखील न केल्यासारखेच होते. "त्याने देखील वत्त ग्रहण करून आणि ते सांगून अब्भानाची याचना करावी" असे म्हटल्यामुळे, अब्भानाची याचना करण्यासाठी मानत्त ग्रहण करण्याच्या वेळी देखील ते सांगितलेच पाहिजे. पूर्वी मानत्त आचरणाच्या वेळी ते सांगितलेच होते, म्हणून न सांगता अब्भानाची याचना करू नये, असे समजले जाते. याचप्रमाणे, मानत्ताची याचना करण्याच्या वेळी देखील परिवास ग्रहण करून ते सांगितलेच पाहिजे, असे समजावे. 240. Ciṇṇamānatto bhikkhu abbhetabboti ciṇṇamānattassa ca abbhānārahassa ca ninnānākaraṇattā vuttaṃ. Aññathā ‘‘abbhānāraho abbhetabbo’’ti vattabbaṃ siyā. Ukkhepanīyakammakatopi attano laddhiggahaṇavasena sabhāgabhikkhumhi sati tassa anārocāpetuṃ na labhati. २४०. "ज्याने मानत्त पूर्ण केले आहे अशा भिक्खूचे अब्भान करावे" हे वचन मानत्त पूर्ण केलेल्या आणि अब्भानासाठी पात्र असलेल्या भिक्खूमध्ये कोणताही फरक नसल्यामुळे म्हटले आहे. अन्यथा, "अब्भानासाठी पात्र असलेल्याचे अब्भान करावे" असे म्हणावे लागले असते. उक्खेपनीयकम्म (बहिष्कार कर्म) केलेल्या भिक्खूने देखील, स्वतःच्या मताचा आग्रह धरल्यामुळे, जर समान आपत्ती असलेला (सभाग) भिक्खू असेल, तर त्याला न सांगता राहण्याची परवानगी मिळत नाही. ‘‘Anantarāyikassa pana antarāyikasaññāya chādayato acchannāvā’’ti pāṭho. Averibhāvena sabhāgo averisabhāgo. ‘‘Sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassa pana santike āvi kātuṃ na vaṭṭatī’’ti pasaṅgato idheva pakāsitaṃ. Lahukesu paṭikkhepo natthi. Tattha ñattiyā āvi katvā uposathaṃ kātuṃ anuññātattā lahukasabhāgaṃ āvi kātuṃ vaṭṭatīti. Sabhāgasaṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocanaṃ na vaṭṭatīti kira. ‘‘Tassa santike taṃ āpattiṃ paṭikarissatīti (mahāva. 171) vuttattā lahukassevāyaṃ samanuññātā. Na hi sakkā suddhassa ekassa santike saṅghādisesassa [Pg.213] paṭikaraṇaṃ kātu’’nti likhitaṃ. Lahukesupi sabhāgaṃ āvi kātuṃ na vaṭṭatīti. Tasmā eva hi ñattiyā āvikaraṇaṃ anuññātaṃ, itarathā taṃ niratthakaṃ siyā. Aññamaññārocanassa vaṭṭati, tato na vaṭṭatīti dīpanatthameva ñattiyā āvikaraṇamanuññātaṃ, teneva idha ‘‘sabhāgasaṅghādisesaṃ āpannassā’’tiādi vuttaṃ, ayamattho ‘‘ettāvatā te dve nirāpattikā honti, tesaṃ santike sesehi sabhāgāpattiyo desetabbā’’ti vacanena kaṅkhāvitaraṇiyampi (kaṅkhā. aṭṭha. nidānavaṇṇanā) pakāsitova. Saṅghādisesaṃ pana ñattiyā ārocetvā uposathaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tassā ñattiyā ayamattho – yadā suddhaṃ bhikkhuṃ passissati, tassa santike aññamaññārocanavasena paṭikarissati, evaṃ paṭikate ‘‘na ca, bhikkhave, sāpattikena pātimokkhaṃ sotabbaṃ, yo suṇeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 386) vuttāpattito mokkho hoti, tasmā ‘‘garukaṃ vā hotu lahukaṃ vā, ñattiyā āvi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Ubhosu nayesu yuttataraṃ gahetabbaṃ. ‘‘Nāmañceva āpatti cāti tena tena vītikkamenāpannāpatti āpatti. Nāmanti tassā āpattiyā nāma’’nti likhitaṃ. Ārocetvā nikkhipitabbanti ettha ārocanaṃ vattabhedadukkaṭapariharaṇappayojananti veditabbaṃ. "परंतु अंतराय (अडथळा) नसताना अंतराय असल्याची संज्ञा ठेवून झाकणाऱ्याची आपत्ती न झाकल्यासारखीच असते" असा पाठ आहे. वैर नसलेल्या भावाने समान असलेला तो 'अवेरिसभाग' (वैर नसलेला समान भिक्खू) होय. "समान संघादिसेस आपत्ती ओढवून घेतलेल्या भिक्खूच्या समोर ती प्रकट करणे योग्य नाही" हे प्रसंगाने येथेच स्पष्ट केले आहे. लहुक (सौम्य) आपत्तींमध्ये असा निषेध नाही. त्या लहुक आपत्तीमध्ये ज्ञत्तीद्वारे (घोषणा करून) ती प्रकट करून उपोसथ करण्यास परवानगी असल्यामुळे, लहुक सभाग आपत्ती प्रकट करणे योग्य आहे. परंतु समान संघादिसेस आपत्ती ज्ञत्तीद्वारे सांगणे योग्य नाही, असे म्हणतात. "त्याच्या समोर तो त्या आपत्तीचे प्रतिकार (निवारण) करेल" असे म्हटल्यामुळे, हे केवळ लहुक आपत्तीसाठीच संमत आहे. कारण शुद्ध (आपत्ती नसलेल्या) एका भिक्खूच्या समोर संघादिसेस आपत्तीचे निवारण करणे शक्य नाही, असे लिहिले आहे. लहुक आपत्तींमध्ये देखील सभाग आपत्ती प्रकट करणे योग्य नाही. म्हणूनच ज्ञत्तीद्वारे प्रकट करण्याची अनुमती दिली आहे, अन्यथा ते निरर्थक ठरेल. एकमेकांना सांगणे योग्य आहे, त्यानंतर योग्य नाही, हे दर्शवण्यासाठीच ज्ञत्तीद्वारे प्रकट करण्याची अनुमती दिली आहे. म्हणूनच येथे "सभाग संघादिसेस आपत्ती ओढवून घेतलेल्या..." इत्यादी म्हटले आहे. हा अर्थ "एवढ्याने ते दोघे निरपराध (आपत्ती नसलेले) होतात, त्यांच्या समोर उरलेल्या सभाग आपत्तींची देशना करावी" या वचनाने कंखावितरणीमध्ये देखील स्पष्ट केला आहे. परंतु संघादिसेस आपत्ती ज्ञत्तीद्वारे सांगून उपोसथ करणे योग्य आहे. त्या ज्ञत्तीचा अर्थ असा आहे – जेव्हा तो शुद्ध भिक्खूला पाहील, तेव्हा त्याच्या समोर एकमेकांना सांगण्याच्या पद्धतीने निवारण करेल. असे निवारण केल्यावर "हे भिक्खूंनो, आपत्तीयुक्त भिक्खूने पातिमोक्ख ऐकू नये, जो ऐकेल त्याला दुक्कट आपत्ती होईल" या वचनाने सांगितलेल्या आपत्तीपासून मुक्ती होते. म्हणून "ती गरुक (गंभीर) असो वा लहुक (सौम्य), ज्ञत्तीद्वारे प्रकट करणे योग्य आहे" असे म्हटले आहे. दोन्ही पद्धतींपैकी जी अधिक योग्य असेल ती स्वीकारावी. "नाव आणि आपत्ती" म्हणजे त्या त्या उल्लंघनाने ओढवून घेतलेली आपत्ती ही 'आपत्ती' होय. 'नाव' म्हणजे त्या आपत्तीचे नाव, असे लिहिले आहे. "सांगून वत्त सोडावे" यामध्ये सांगणे हे वत्तभंगाच्या दुक्कट आपत्तीचे निवारण करण्याचे प्रयोजन आहे, असे समजावे. ‘‘Satiyeva antarāye antarāyikasaññī chādeti, acchannā hoti. Antarāyikassa pana antarāyikasaññāya vā anantarāyikasaññāya vā chādayato acchannāvā’’tipi pāṭho. Averīti hitakāmo. Uddhaste aruṇeti uṭṭhite aruṇe. Suddhassa santiketi sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa santike. Vatthunti asucimocanādivītikkamaṃ. Sukkavissaṭṭhīti vatthu ceva gottañcāti ‘‘sukkavissaṭṭhī’’ti idaṃ asucimocanalakkhaṇassa vītikkamassa pakāsanato [Pg.214] vatthu ceva hoti, sajātiyasādhāraṇavijātiyavinivattasabhāvāya sukkavissaṭṭhiyā eva pakāsanato gottañca hotīti attho. Gaṃ tāyatīti hi gottaṃ. Saṅghādisesoti nāmañceva āpatti cāti saṅghādisesoti tena tena vītikkamena āpannassa āpattinikāyassa nāmapakāsanato nāmañceva hoti, āpattisabhāvato āpatti ca. "अंतराय असतानाच अंतराय असल्याची संज्ञा ठेवून झाकल्यास ती झाकलेली (आपत्ती) होते. परंतु अंतराय असताना अंतराय असल्याची किंवा अंतराय नसल्याची संज्ञा ठेवून झाकणाऱ्याची आपत्ती न झाकल्यासारखीच असते" असाही पाठ आहे. 'अवेरी' म्हणजे हितचिंतक (हित काम करणारा). 'उद्धस्ते अरुणे' म्हणजे अरुणोदय झाल्यावर (अरुण वर आल्यावर). 'शुद्धाच्या समोर' म्हणजे समान संघादिसेस आपत्ती ओढवून न घेतलेल्या भिक्खूच्या समोर. 'वस्तू' म्हणजे अशुचि-मोचन (वीर्यपात) इत्यादींचे उल्लंघन. "सुक्कविस्सट्ठी (वीर्यपात) ही वस्तू आणि गोत्र दोन्ही आहे" यामध्ये 'सुक्कविस्सट्ठी' हे अशुचि-मोचनाच्या लक्षणाच्या उल्लंघनाला प्रकट करत असल्यामुळे ती 'वस्तू' आहे, आणि सजातीय-साधारण व विजातीय-व्यावृत्त स्वभावाच्या सुक्कविस्सट्ठीलाच प्रकट करत असल्यामुळे ते 'गोत्र' देखील आहे, असा अर्थ आहे. कारण जे गोत्राचे रक्षण करते ते 'गोत्र' होय. "संघादिसेस हे नाव आणि आपत्ती दोन्ही आहे" यामध्ये 'संघादिसेस' हे त्या त्या उल्लंघनाने ओढवून घेतलेल्या आपत्ती समूहाचे नाव प्रकट करत असल्यामुळे ते 'नाव' आहे, आणि आपत्तीच्या स्वभावाचे असल्यामुळे ती 'आपत्ती' देखील आहे. Suddhassāti sabhāgasaṅghādisesaṃ anāpannassa, tato vuṭṭhitassa vā. Aññasminti suddhantaparivāsavasena āpattivuṭṭhānato aññasmiṃ āpattivuṭṭhāne. Paṭicchādiyitthāti paṭicchannā. Kā sā? Āpatti. Divasādīhi paricchinditvā vasanaṃ parivāso. Ko so? Vinayakammakaraṇaṃ. Paṭicchannāya āpattiyā parivāso paṭicchannaparivāso. "शुद्धाच्या" म्हणजे समान संघादिसेस आपत्ती ओढवून न घेतलेल्या किंवा त्यातून मुक्त झालेल्या भिक्खूच्या. "दुसऱ्यामध्ये" म्हणजे सुद्धंतपरिवासाच्या द्वारे आपत्तीतून मुक्त झाल्यामुळे दुसऱ्या आपत्तीच्या मुक्तीमध्ये. "झाकली गेली" म्हणून ती 'पटिच्छन्ना' (झाकलेली) होय. ती कोणती? ती आपत्ती होय. दिवसांच्या द्वारे मर्यादित करून राहणे म्हणजे 'परिवास' होय. तो काय आहे? तो विनय कर्माचे आचरण आहे. झाकलेल्या आपत्तीसाठी राहणे म्हणजे 'पटिच्छन्नपरिवास' (झाकलेला परिवास) होय. Paṭicchannaparivāsakathā niṭṭhitā. झाकलेल्या परिवासाची कथा (पटिच्छन्नपरिवासकथा) समाप्त झाली. Suddhantaparivāsakathā सुद्धंतपरिवासकथा 242. Sujjhanaṃ suddho, ko so? Āpattivigamo. Amati osānabhāvaṃ gacchatīti anto, suddho anto yassa parivāsassāti suddhanto, suddhanto ca so parivāso cāti suddhantaparivāso, suddhakālaṃ pariyantaṃ katvā asuddhakālappamāṇena paricchinditvā kataparivāso. २४२. शुद्ध होणे म्हणजे 'शुद्ध' होय, तो काय आहे? आपत्तीचा नाश (विगम) होय. जो अंताला (शेवटाला) पोहोचतो तो 'अंत' होय. ज्या परिवासाचा अंत शुद्ध आहे तो 'सुद्धंत' होय. तो सुद्धंत देखील आहे आणि परिवास देखील आहे, म्हणून तो 'सुद्धंतपरिवास' होय. शुद्ध काळ मर्यादित करून अशुद्ध काळाच्या प्रमाणाने विभागून केलेला परिवास म्हणजे सुद्धंतपरिवास होय. Suddhantaparivāsakathā niṭṭhitā. सुद्धंतपरिवासकथा समाप्त झाली. Odhānasamodhānaparivāsakathā ओधान-समोधानपरिवासकथा 243. Samodhīyate samodhānaṃ, nānākālikā nānāvatthukā āpattiyo agghādivasena samodhānaṃ ekīkaraṇaṃ[Pg.215], samodhānetvā kato parivāso samodhānaparivāsoti viggaho. Kammavācāyaṃ ‘‘paṭikassito saṅghena itthannāmo bhikkhu antarā sambahulānaṃ āpattīnaṃ appaṭicchannānaṃ mūlāyapaṭikassanā, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti ettha gatyatthadhātuyā kammani ca nayanatthadhātuyā kammani ca tadatthasampadāne ca vibhattipariṇāme cāti imesu catūsu ṭhānesu āyādesassa vuttattā, paṭipubbakasadhātuyā ca nayanatthattā ‘‘mūlāyā’’ti idaṃ ‘‘paṭikassito’’ti ettha kammaṃ, tasmā ‘‘paṭikassito…pe… mūlāya’’ iti ettakameva bhavitabbaṃ, na ‘‘mūlāyapaṭikassanā’’ti evaṃ maññamānā saddaviduno ‘‘paṭikassanā’’ti idaṃ adhikanti vā vadeyyuṃ makkheyyuṃ vā, na panetaṃ vattabbaṃ. Navapāṭhesuyeva ayaṃ pāṭho saddalakkhaṇayutto vā ayutto vāti cintetabbo, na pana pāḷiyaṭṭhakathādito āgatesu porāṇapāṭhesu. Tesu pana kathaṃ yojiyamāno ayaṃ pāṭho saddayuttiyā ca atthayuttiyā ca samannāgato bhaveyyāti yojanākāroyeva cintetabbo. Ayañca pāṭho porāṇapāḷipāṭhova, tasmā ‘‘mūlāyapaṭikassanā’’ti idaṃ karaṇavasena vipariṇāmetvā ‘‘mūlāyapaṭikassanāya paṭikassito’’ti yojetabbaṃ. २४३. एकत्रित करणे म्हणजे 'समोधान' होय. वेगवेगळ्या काळातील व वेगवेगळ्या वस्तूंच्या (कारणांच्या) आपत्तींना मूल्याच्या आधारे एकत्रित करणे म्हणजे एकत्रीकरण होय. एकत्रित करून केलेला परिवास म्हणजे 'समोधानपरिवास' होय, असा विग्रह करावा. कम्मवाचेमध्ये "संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला अनेक न झाकलेल्या आपत्तींच्या दरम्यान मूलायपटिकस्सना (मूळ प्रायश्चित्तासाठी मागे खेचणे) केले आहे, हे संघाला संमत आहे, म्हणून संघ शांत आहे, असे मी हे धारण करतो" यामध्ये गत्यर्थक धातूच्या कर्म अर्थी, नयनार्थक धातूच्या कर्म अर्थी, तदर्थ संप्रदान अर्थी आणि विभक्तीच्या परिवर्तनामध्ये अशा या चार ठिकाणी 'आय' आदेश सांगितल्यामुळे, आणि 'पति' पूर्व 'कस' धातूचा अर्थ नयन (नेणे) असल्यामुळे, "मूलाय" हे "पटिकस्सितो" मधील कर्म आहे. म्हणून "पटिकस्सितो...पे... मूलाय" एवढेच असायला हवे, "मूलायपटिकस्सना" असे नाही, असा विचार करून व्याकरणतज्ज्ञ "पटिकस्सना" हा शब्द अधिकचा आहे असे म्हणतील किंवा तो खोडून टाकतील, परंतु असे म्हणणे योग्य नाही. नवीन पाठांमध्येच हा पाठ व्याकरणदृष्ट्या योग्य आहे की अयोग्य आहे याचा विचार करावा, परंतु पाळी आणि अट्ठकथा इत्यादींमधून आलेल्या जुन्या पाठांमध्ये (पोराणपाठ) नाही. त्या जुन्या पाठांमध्ये हा पाठ व्याकरणदृष्ट्या आणि अर्थदृष्ट्या कसा सुसंगत होईल, या योजनेचाच विचार केला पाहिजे. आणि हा पाठ जुना पाळी पाठच आहे, म्हणून "मूलायपटिकस्सना" या शब्दाला करण विभक्तीच्या रूपाने बदलून "मूलायपटिकस्सनाय पटिकस्सितो" असे जोडले पाहिजे. Kathaṃ panetassa porāṇapāṭhabhāvo jānitabboti? Pakaraṇe āgatattā. Vuttañhi vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.102) ‘‘pāḷiyaṃ paṭikassito saṅghena udāyi bhikkhu antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāyapaṭikassanāti idaṃ karaṇavasena vipariṇāmetvā mūlāyapaṭikassanāya paṭikassitoti yojetabba’’nti. Atha vā ‘‘mūlāya paṭikassanā mūlāyapaṭikassanā’’ti aluttasamāsavasena uttarapadena samāsaṃ katvā saṅghena itthannāmo bhikkhu antarā sambahulānaṃ āpattīnaṃ [Pg.216] appaṭicchannānaṃ hetu paṭikassito. Sā mūlāyapaṭikassanā khamati saṅghassāti yojetabbaṃ. Tathā hi vuttaṃ tattheva (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.102) ‘‘atha vā mūlāyapaṭikassanā khamati saṅghassāti uttarapadena saha paccattavaseneva yojetumpi vaṭṭatī’’ti. "परंतु हा जुना पाठ आहे हे कसे ओळखावे?" कारण तो ग्रंथात आला आहे. विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे: "पाळीमध्ये 'संघाने उदायी भिक्खूला एका आपत्तीच्या दरम्यान...पे... मूलायपटिकस्सना' या शब्दाला करण विभक्तीच्या रूपाने बदलून 'मूलायपटिकस्सनाय पटिकस्सितो' असे जोडले पाहिजे." किंवा "मूलाय पटिकस्सना = मूलायपटिकस्सना" असा अलुत्त समास करून उत्तरपदाशी समास करावा, आणि "संघाने अमुक नावाच्या भिक्खूला अनेक न झाकलेल्या आपत्तींच्या कारणाने मागे खेचले आहे. ती मूलायपटिकस्सना संघाला संमत आहे" असे जोडले पाहिजे. तसेच तेथेच म्हटले आहे: "किंवा 'मूलायपटिकस्सना खमति संघस्स' असे उत्तरपदासोबत प्रथमा विभक्तीच्या रूपाने जोडणे देखील योग्य आहे." Taṃ dentena paṭhamaṃ mūlāya paṭikassitvā pacchāparivāso dātabboti ettha taṃ odhānasamodhānaparivāsaṃ dentena paṭhamaṃ taṃ bhikkhuṃ mūlāya paṭikassitvā mūladivase ākaḍḍhitvā tassa antarāpattiyā samodhānaparivāso dātabboti attho. Yathā kiṃ vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.102) ‘‘udāyiṃ bhikkhuṃ antarā ekissā āpattiyā…pe… mūlāya paṭikassitvāti ettha antarā ekissā āpattiyā hetubhūtāya udāyiṃ bhikkhuṃ mūlāya paṭikassitvā mūladivase ākaḍḍhitvā tassā antarāpattiyā samodhānaparivāsaṃ detūti yojanā’’ti vuttaṃ. Mahāsumattheravāde āvikārāpetvā vissajjetabboti tassa atekicchabhāvaṃ teneva saṅghassa pākaṭaṃ kāretvā lajjīgaṇato viyojanavasena vissajjetabboti attho. तो (ओधान-समोधान-परिव्वास) देताना प्रथम मूलाकडे खेचून नंतर परिव्वास द्यावा, या पाठात— तो ओधान-समोधान-परिव्वास देणाऱ्या भिक्खूने प्रथम त्या भिक्खूला मूलाकडे खेचून, मूळ दिवसाकडे परत नेऊन, त्याच्या अंतरापत्तीसाठी समोधान-परिव्वास द्यावा, असा अर्थ आहे. हे कसे समजावे? विमतिविनोदनी टीकेमध्ये म्हटले आहे की— 'उदायी भिक्खूला मध्यंतरी एका आपत्तीमुळे...पे... मूलाकडे खेचून' या पाठात, मध्यंतरी एका आपत्तीच्या कारणास्तव उदायी भिक्खूला मूलाकडे खेचून, मूळ दिवसाकडे परत नेऊन, त्या अंतरापत्तीसाठी समोधान-परिव्वास द्यावा, अशी योजना करावी, असे म्हटले आहे. महासुम थेरांच्या मतानुसार, 'प्रकट करून सोडून द्यावे' याचा अर्थ असा आहे की, त्या भिक्खूचा अतेकिच्छभाव (अचिकित्स्य भाव) संघामध्ये स्पष्ट करून, शीलवान भिक्खूंच्या समूहापासून वेगळे करण्याच्या उद्देशाने त्याला सोडून द्यावे. Odhānasamodhānaparivāsakathā niṭṭhitā. ओधान-समोधान-परिव्वासकथा समाप्त झाली. Agghasamodhānaparivāsakathā अग्घ-समोधान-परिव्वासकथा 244. Agghena agghavasena arahavasena samodhānaṃ agghasamodhānaṃ, āpannāsu sambahulāsu āpattīsu yā āpattiyo ciratarappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhāya tāsaṃ rattiparicchedavasena avasesānaṃ ūnatarappaṭicchannānaṃ āpattīnaṃ parivāso dīyati, ayaṃ vuccati agghasamodhāno [Pg.217] . Sataṃ āpattiyoti kāyasaṃsaggādivasena ekadivase āpannā sataṃ āpattiyo. Dasasatanti sahassaāpattiyo. Rattisataṃ chādayitvānāti yojetabbaṃ. ‘‘Agghasamodhāno nāma sabhāgavatthukāyo sambahulā āpattiyo āpannassa bahurattiṃ paṭicchāditāpattiyaṃ nikkhipitvā dātabbo, itaro nānāvatthukānaṃ vasenāti ayametesaṃ viseso’’ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 102) vuttaṃ. २४४. मूल्याने, मूल्याच्या प्रभावाने किंवा योग्यतेच्या प्रभावाने एकत्र करणे म्हणजे अग्घ-समोधान होय. अनेक आपत्तींमध्ये ज्या आपत्ती दीर्घकाळ लपवून ठेवल्या गेल्या आहेत, decorate त्यांचे मूल्याच्या आधारे एकत्रिकरण करून, रात्रींच्या मोजणीनुसार उर्वरित कमी काळ लपवलेल्या आपत्तींसाठी जो परिव्वास दिला जातो, त्याला अग्घ-समोधान असे म्हणतात. 'शंभर आपत्ती' म्हणजे कायसंसर्ग इत्यादींच्या प्रभावाने एकाच दिवसात झालेल्या शंभर आपत्ती. 'दहाशे' म्हणजे एक हजार आपत्ती. 'शंभर रात्री लपवून ठेवल्या' असा संबंध जोडावा. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये म्हटले आहे की— 'अग्घ-समोधान म्हणजे समान वस्तू (सभागवस्तू) असलेल्या अनेक आपत्ती ओढवून घेतलेल्या भिक्खूला, अनेक रात्री लपवून ठेवलेली आपत्ती बाजूला ठेवून दिला जाणारा परिव्वास होय; तर दुसरा (समोधान) हा विविध वस्तूंच्या (नानावस्तूंच्या) प्रभावाने दिला जातो, हा या दोन्हीमधील फरक आहे.' Agghasamodhānaparivāsakathā niṭṭhitā. अग्घ-समोधान-परिव्वासकथा समाप्त झाली. 246. Liṅgaparivattanakakathāyaṃ yadi kassaci bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātu bhaveyya, kiṃ tena puna upajjhā gahetabbā, puna upasampadā kātabbā, kiṃ bhikkhūpasampadāto paṭṭhāya vassagaṇanā kātabbā, udāhu ito paṭṭhāyāti pucchāya sati taṃ pariharitumāha ‘‘sace’’tiādi. Evaṃ sante sā bhikkhunī bhikkhūnaṃ majjheyeva vasitabbaṃ bhaveyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘appatirūpa’’ntiādi. Evaṃ sante bhikkhubhūtakāle āpajjitāpattiyo kathaṃ kātabbāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘yā desanāgāminiyo vā’’tiādi. Tattha bhikkhūnaṃ bhikkhunīhi sādhāraṇāti sañcarittādayo. Asādhāraṇāti sukkavissaṭṭhiādayo. Hotu bhagavato anuññātavasena liṅge parivatte asādhāraṇāpattīhi vuṭṭhitabhāvo, puna pakatiliṅge uppanne puna āpatti siyāti āsaṅkaṃ pariharituṃ ‘‘puna pakatiliṅge’’tiādi vuttaṃ. Idāni tamatthaṃ pāḷiyā sādhetuṃ ‘‘vuttañceta’’ntiādimāha. Tassattho paṭhamapārājikavaṇṇanāya ṭīkāsu (sārattha. ṭī. 2.69; vajira. ṭī. pārājika 69) vuttanayeneva daṭṭhabbo, idha pana garukāpattivuṭṭhānakathābhūtattā sāyeva kathā vuccate. २४६. लिंगपरिवर्तन कथेमध्ये, जर एखाद्या भिक्खूमध्ये स्त्री-लिंग प्रकट झाले, तर त्याने पुन्हा उपाध्यायांचे ग्रहण करावे का, पुन्हा उपसंपदा करावी का, भिक्खू उपसंपदेपासून वर्षांची (दीक्षाकाळाची) मोजणी करावी का, की येथून (स्त्री-लिंग प्रकट झाल्यापासून) मोजणी करावी, असा प्रश्न उपस्थित झाल्यावर त्याचे उत्तर देण्यासाठी 'सचे' (जर) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. असे असताना, त्या भिक्खुणीने भिक्खूंच्या मध्येच राहावे लागेल काय, या आक्षेपाला उद्देशून 'अप्पतिरूपं' (अयोग्य) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. असे असताना, भिक्खू असताना ओढवून घेतलेल्या आपत्तींचे काय करावे, या आक्षेपाचा विचार करून 'या देसनागामिनियो वा' (ज्या देशनागामी आहेत) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. त्यात, 'भिक्खूंचे भिक्खुणींशी सामायिक (साधारण)' म्हणजे संचरित्त (मध्यस्थी) इत्यादी शिक्षापदे होत. 'असाधारण' म्हणजे सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग) इत्यादी शिक्षापदे होत. भगवंतांच्या अनुमतीने लिंग बदलल्यावर असाधारण आपत्तींमधून मुक्तता होवो, परंतु पुन्हा मूळ लिंग (पुरुषलिंग) उत्पन्न झाल्यावर पुन्हा ती आपत्ती येईल काय, या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'पुन्हा मूळ लिंग' इत्यादी म्हटले आहे. आता तो अर्थ पाळीच्या आधारे सिद्ध करण्यासाठी 'वृत्तं चेतं' इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ पहिल्या पाराजिक वर्णनाच्या टीकांमधे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा, परंतु येथे गरुक आपत्तीमधून मुक्त होण्यासंबंधीची कथा असल्याने तीच कथा सांगितली जात आहे. 247. Tattha [Pg.218] bhikkhunīhi sādhāraṇāya paṭicchannāya āpattiyāti sañcarittādiāpattiyā, hetvatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Parivasantassāti anādare sāmivacanaṃ. Pakkhamānattameva dātabbaṃ, na puna parivāso dātabbo bhikkhunibhāve aparivāsārahattāti adhippāyo. Mānattaṃ carantassāti anādareyeva sāmivacanaṃ, chārattamānatte āciṇṇeyeva parivattati, puna pakkhamānattameva dātabbanti. Tena vakkhati ‘‘sace ciṇṇamānattassā’’tiādi. Akusalavipāke parikkhīṇeti purisindriyassa antaradhānaṃ sandhāya vuttaṃ. Itthindriyapatiṭṭhānaṃ pana kusalavipākameva. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ubhayampi akusalena antaradhāyati, kusalena paṭilabbhatī’’ti. Chārattaṃ mānattameva dātabbaṃ, na parivāso dātabbo, na vā pakkhamānattaṃ dātabbaṃ. २४७. त्यात, 'भिक्खुणींशी सामायिक असलेल्या लपवलेल्या आपत्तीमुळे' म्हणजे संचरित्त इत्यादी आपत्तीमुळे; येथे हे 'करण' विभक्तीचे वचन हेतूच्या अर्थात आहे. 'परिव्वास करणाऱ्याचे' हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. फक्त पक्ख-मानत दिले जावे, पुन्हा परिव्वास दिला जाऊ नये, कारण भिक्खुणी अवस्थेत परिव्वास देण्याची पात्रता नसते, असा अभिप्राय आहे. 'मानत आचरण करणाऱ्याचे' हे अनादर अर्थातीलच षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. जर सहा रात्रींचे मानत आचरण करत असतानाच लिंगपरिवर्तन झाले, तर पुन्हा पक्ख-मानतच दिले जावे. त्यामुळेच पुढे 'सचे चिण्णमानत्तस्स' (जर मानत आचरण केलेल्याचे) इत्यादी म्हटले जाईल. 'अकुशल विपाक नष्ट झाल्यावर' हे पुरुषेंद्रियाच्या अंतर्धानाला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु स्त्रींद्रियाची स्थापना हा कुशल विपाकच आहे. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की— 'दोन्ही अकुशलामुळे अंतर्धान पावतात आणि कुशलामुळे पुन्हा प्राप्त होतात.' सहा रात्रींचे मानतच दिले जावे, परिव्वास दिला जाऊ नये, किंवा पक्ख-मानत दिले जाऊ नये. ‘‘Ayaṃ pana viseso’’ti vatvā taṃ visesaṃ dassetumāha ‘‘sace’’tiādi. Parivāsadānaṃ natthi, chārattaṃ mānattameva dātabbaṃ. Kasmā? Bhikkhunikāle paṭicchannattā. Bhikkhukāle channāyeva hi āpatti parivāsārahā hoti, no bhikkhunikāleti ayametāsaṃ viseso. Pakkhamānattaṃ carantiyāti anādare sāmivacanaṃ, pakkhamānatte āciṇṇeyevāti attho. Tathā hi vakkhati ‘‘ciṇṇamānattāyā’’tiādi. Chārattaṃ mānattaṃ carantassātiādi vuttanayameva. 'हा विशेष (फरक) आहे' असे सांगून तो फरक दाखवण्यासाठी 'सचे' इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. परिव्वास देणे नाही, केवळ सहा रात्रींचे मानतच दिले जावे. का? कारण भिक्खुणी असताना ते लपवले गेले होते. कारण भिक्खू असताना लपवलेली आपत्तीच परिव्वास देण्यास योग्य असते, भिक्खुणी असताना लपवलेली नाही; हा या आपत्तींमधील फरक आहे. 'पक्ख-मानत आचरण करणाऱ्याचे' हे अनादर अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे, याचा अर्थ 'पक्ख-मानत आचरण करत असतानाच' असा आहे. कारण पुढे 'चिण्णमानत्ताय' इत्यादी म्हटले जाईल. 'सहा रात्रींचे मानत आचरण करणाऱ्याचे' इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे. Parivāsavinicchayakathā परिव्वास-विनिच्छयकथा Idāni saṅghādisesāpatti yasmā sāvasesagarukāpatti hoti satekicchā, tasmā yathā nāma rogāturo puggalo kiñci attano hitasukhakāraṇaṃ kātuṃ na sakkoti, tamenaṃ kāruṇiko tikicchako karuṇāsañcodito tikicchaṃ katvā gelaññato vuṭṭhāpetvā [Pg.219] hitasukhaṃ janeti, evaṃ saṅghādisesāpattisamaṅgī puggalo āṇāvītikkamantarāyikabhāvato saggamokkhamaggaṃ sodhetuṃ na sakkoti, tamenaṃ mahākāruṇiko bhagavā mahākaruṇāya sañcoditamānaso anekehi nayehi āpattito vuṭṭhānaṃ katvā saggamokkhasukhe patiṭṭhapeti, bhagavato adhippāyaññuno aṭṭhakathācariyāpi anekehi kāraṇehi bhagavato vacanassa atthaṃ pakāsetvā visuddhakāmānaṃ nayaṃ denti, tathā ṭīkācariyādayopi. Evaṃ dinne pana naye yoniso manasi kātuṃ sakkontā paṇḍitā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, asakkontā aññathā atthaṃ gahetvā na yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tesaṃ diṭṭhānugatiṃ anugacchantā sissādayopi tatheva karonti, tasmā bhagavato vacanañca pubbenāparaṃ saṃsanditvā aṭṭhakathāṭīkādivacanañca sammā tulayitvā tathato bhagavato adhippāyaṃ ñatvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantehi garukāpattito vuṭṭhahanatthaṃ yogo karaṇīyo. आता, संघादिसेस आपत्ती ही सावसेस (उर्वरित भाग असलेली) गरुक आपत्ती असून सतेकिच्छा (उपचार करता येण्याजोगी) आहे. त्यामुळे, ज्याप्रमाणे एखादा आजारी मनुष्य स्वतःच्या हित-सुखाचे कोणतेही कार्य करण्यास असमर्थ असतो, तेव्हा दयाळू वैद्य करुणेने प्रेरित होऊन त्यावर उपचार करतो, त्याला आजारातून बरे करतो आणि त्याचे हित-सुख निर्माण करतो; त्याचप्रमाणे, संघादिसेस आपत्तीने युक्त असलेला मनुष्य आज्ञाभंगाच्या अंतरायिक (अडथळा आणणाऱ्या) स्वभावामुळे स्वर्ग आणि मोक्षाचा मार्ग शुद्ध करण्यास असमर्थ असतो; तेव्हा महाकारुणिक भगवान आपल्या महाकरुणेने प्रेरित चित्ताने अनेक मार्गांनी त्याला आपत्तीमधून मुक्त करून स्वर्ग आणि मोक्षाच्या सुखात प्रस्थापित करतात. भगवंतांचा अभिप्राय जाणणारे अट्ठकथाचार्य देखील अनेक कारणांनी भगवंतांच्या वचनाचा अर्थ स्पष्ट करून विशुद्धीची इच्छा करणाऱ्यांना मार्ग दाखवतात, तसेच टीकाकार इत्यादी देखील मार्ग दाखवतात. अशा प्रकारे मार्ग दाखवला असता, योग्य प्रकारे विचार करण्यास समर्थ असलेले पंडित उपदेशानुसार आचरण करतात; असमर्थ असलेले लोक वेगळाच अर्थ घेऊन उपदेशानुसार आचरण करत नाहीत. त्यांच्या चुकीच्या आचरणाचे अनुकरण करून त्याचे शिष्य इत्यादी देखील तसेच करतात. त्यामुळे भगवंतांच्या वचनाचा पूर्व-अपर संदर्भ जोडून आणि अट्ठकथा, टीका इत्यादींच्या वचनांची योग्य प्रकारे तुलना करून, भगवंतांचा खरा अभिप्राय जाणून, उपदेशानुसार आचरण करणाऱ्यांनी गरुक आपत्तीमधून मुक्त होण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे. Tasmā yadā bhikkhū āgacchanti vinayadharassa santikaṃ ‘‘garukāpattivuṭṭhānaṃ karissāmā’’ti, tadā vinayadharena ‘‘tvaṃ katarāpattiṃ āpanno’’ti pucchitabbo. ‘‘Saṅghādisesaṃ āpanno’’ti vutte ‘‘katarasaṅghādisesa’’nti pucchitvā ‘‘imaṃ nāmā’’ti vutte sukkavissaṭṭhiyaṃ mocetukāmacetanā, upakkamo, muccananti tīṇi aṅgāni. Kāyasaṃsagge manussitthī, itthisaññitā, kāyasaṃsaggarāgo, tena rāgena vāyāmo, hatthaggāhādisamāpajjananti pañca aṅgāni. Duṭṭhullavācāyaṃ manussitthī, itthisaññitā, duṭṭhullavācassādarāgo, tena rāgena obhāsanaṃ, taṅkhaṇavijānananti pañca aṅgāni. Attakāme manussitthī, itthisaññitā, attakāmapāricariyāya rāgo, tena rāgena vaṇṇabhaṇanaṃ, taṅkhaṇavijānananti pañca aṅgāni. Sañcaritte yesu sañcarittaṃ samāpajjati, tesaṃ manussajātikatā[Pg.220], nālaṃvacanīyatā, paṭiggaṇhanavīmaṃsanapaccāharaṇānīti pañca aṅgāni. Kuṭikāre ullittādīnaṃ aññataratā, heṭṭhimapamāṇasambhavo, adesitavatthukatā, pamāṇātikkantatā, attuddesikatā, vāsāgāratā, lepaghaṭanāti satta pamāṇayuttādīsu chadhā aṅgāni. Vihārakāre tāniyeva cha aṅgāni. Duṭṭhadose yaṃ codeti, tassa upasampannoti saṅkhyupagamanaṃ, tasmiṃ suddhasaññitā, yena pārājikena codeti, tassa diṭṭhādivasena amūlakatā, cāvanādhippāyena sammukhācodanā, tassa taṅkhaṇavijānananti pañca aṅgāni. Aññabhāgiye aññabhāgiyassa adhikaraṇassa kañcidesaṃ lesamattaṃ upādiyanatā, purimāni pañcāti cha aṅgāni. Saṅghabhede bhedāya parakkamanaṃ, dhammakammena samanubhāsanaṃ, kammavācāpariyosānaṃ, appaṭinissajjananti cattāri aṅgāni. Bhedānuvattake aṅgesu yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha anuvattananti cattāri aṅgāni. Dubbace aṅgesu yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha avacanīyakaraṇatāti cattāri aṅgāni. Kuladūsake aṅgesu yathā tattha parakkamanaṃ, evaṃ idha chandādīhi pāpananti cattāri aṅgāni. Iti imāni aṅgāni sodhetvā sace aṅgapāripūrī hoti, ‘‘saṅghādiseso’’ti vattabbo. No ce, ‘‘nāyaṃ saṅghādiseso, thullaccayādīsu aññatarāpattī’’ti vatvā ‘‘nāyaṃ vuṭṭhānagāminī, desanāgāminī ayaṃ āpatti, tasmā patirūpassa bhikkhussa santike desehī’’ti vatvā desāpetabbo. त्यामुळे जेव्हा भिक्खू विनयधराच्या जवळ 'आम्ही गरुक आपत्तीमधून मुक्त होऊ' असे म्हणून येतात, तेव्हा विनयधराने विचारावे की— 'तू कोणत्या आपत्तीत पडला आहेस?' 'संघादिसेस आपत्तीत पडलो आहे' असे म्हटल्यावर, 'कोणत्या संघादिसेस आपत्तीत?' असे विचारून 'या नावाच्या' असे उत्तर दिल्यावर— सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग) मध्ये: वीर्य स्खलित करण्याची इच्छा (चेतना), प्रयत्न (उपक्कम) आणि स्खलन (मुच्चन) ही तीन अंगे आहेत. कायसंसर्गामध्ये: मनुष्य स्त्री, स्त्री असल्याची संज्ञा, कायसंसर्गाचा राग, त्या रागाने केलेला प्रयत्न आणि हात पकडणे इत्यादी करणे ही पाच अंगे आहेत. दुट्ठुल्लवाचा (अश्लील भाषण) मध्ये: मनुष्य स्त्री, स्त्री असल्याची संज्ञा, अश्लील बोलण्याची आवड, त्या रागाने बोलणे आणि त्याच क्षणी समजणे ही पाच अंगे आहेत. अत्तकाम (स्वतःच्या कामपूर्तीसाठी सेवा मागणे) मध्ये: मनुष्य स्त्री, स्त्री असल्याची संज्ञा, स्वतःच्या कामसेवेची इच्छा, त्या रागाने गुणांचे वर्णन करणे आणि त्याच क्षणी समजणे ही पाच अंगे आहेत. संचरित्त (मध्यस्थी) मध्ये: ज्यांच्यामध्ये मध्यस्थी केली जाते त्यांची मनुष्यजात असणे, अयोग्य बोलण्यास नकार न देणे, स्वीकारणे, चौकशी करणे आणि निरोप पोहोचवणे ही पाच अंगे आहेत. कुटीकार (कुटी बांधणे) मध्ये: गिलावा केलेल्या कुटींपैकी कोणतीही एक असणे, किमान प्रमाणाची उपलब्धता असणे, जागेची याचना न करणे, प्रमाणाचे उल्लंघन करणे, स्वतःसाठी असणे, राहण्याची जागा असणे आणि आत-बाहेर गिलावा करणे ही सात अंगे आहेत; आणि प्रमाणानुसार बांधलेल्या कुटी इत्यादींमध्ये सहा प्रकारची अंगे असतात. विहारकार (विहार बांधणे) मध्ये तीच सहा अंगे असतात. दुट्ठदोस (द्वेषाने आरोप करणे) मध्ये: ज्याच्यावर आरोप केला जातो तो उपसंपन्न असणे, तो शुद्ध असल्याची संज्ञा असणे, ज्या पाराजिकाचा आरोप केला जातो तो पाहणे इत्यादींच्या आधारे अमूलक असणे, त्याला शासनातून च्युत करण्याच्या उद्देशाने समोर आरोप करणे आणि त्याच क्षणी समजणे ही पाच अंगे आहेत. अञ्ञभागिय (दुसऱ्या प्रकरणाचा आधार घेणे) मध्ये: दुसऱ्या प्रकरणातील एखाद्या लहानशा भागाचा किंवा केवळ बहाण्याचा आधार घेणे आणि पूर्वीची पाच अंगे, अशी सहा अंगे आहेत. संघभेदा मध्ये: भेदासाठी प्रयत्न करणे, धम्मकर्माने समनुभाषण करणे, कम्मवाचेच्या शेवटीही मत न सोडणे ही चार अंगे आहेत. भेदानुवत्तक (भेदाचे समर्थन करणे) च्या अंगांमध्ये: ज्याप्रमाणे तेथे प्रयत्न करणे असते, त्याचप्रमाणे येथे समर्थन करणे ही चार अंगे आहेत. दुब्बच (उद्धट) च्या अंगांमध्ये: ज्याप्रमाणे तेथे प्रयत्न करणे असते, त्याचप्रमाणे येथे स्वतःला न बोलण्याजोगे करणे ही चार अंगे आहेत. कुलदूसक (कुलांना दूषित करणे) च्या अंगांमध्ये: ज्याप्रमाणे तेथे प्रयत्न करणे असते, त्याचप्रमाणे येथे छंदादींच्या प्रभावाने वागणे ही चार अंगे आहेत. अशा प्रकारे या अंगांची तपासणी करून जर अंगांची परिपूर्ती होत असेल, तर 'संघादिसेस' असे म्हणावे. जर परिपूर्ती होत नसेल, तर 'हा संघादिसेस नाही, थुल्लच्चय इत्यादींपैकी कोणतीतरी एक आपत्ती आहे' असे सांगून, 'ही आपत्ती वुट्ठानगामी नाही, तर देसनागामी आहे; म्हणून योग्य भिक्खूच्या जवळ जाऊन देशना कर' असे सांगून देशना करवून घ्यावी. Atha pana anāpatticchāyā paññāyati, ‘‘anāpattī’’ti vatvā uyyojetabbā. Sace pana saṅghādisesacchāyā paññāyati, ‘‘tvaṃ imaṃ āpattiṃ āpajjitvā chādesi, na chādesī’’ti pucchitvā ‘‘na chādemī’’ti vutte ‘‘tena hi tvaṃ na parivāsāraho, mānattārahova hotī’’ti vattabbo. ‘‘Chādemī’’ti pana vutte ‘‘dasasu ākāresu aññatarakāraṇena [Pg.221] chādesi, udāhu aññakāraṇenā’’ti pucchitvā ‘‘dasasu aññatarakāraṇenā’’ti vutte ‘‘evampi mānattāraho hoti, na parivāsāraho’’ti vattabbo. Atha ‘‘aññakāraṇenā’’ti vadati, evaṃ santepi ‘‘tvaṃ āpattiāpannabhāvaṃ jānanto paṭicchādesi, udāhu ajānanto’’ti pucchitvā ‘‘ajānanto paṭicchādemī’’ti vutte ca ‘‘āpattiāpannabhāvaṃ saranto paṭicchādesi, udāhu visaritvā paṭicchādesī’’ti pucchitvā ‘‘visaritvā paṭicchādemī’’ti vutte ca ‘‘āpattiāpannabhāve vematiko hutvā paṭicchādesi, udāhu nibbematiko hutvā’’ti pucchitvā ‘‘vematiko hutvā’’ti vutte ca ‘‘na tvaṃ parivāsāraho, mānattārahova hotī’’ti vattabbo. परंतु जर आपत्ती न झाल्याचे लक्षण दिसत असेल, तर 'आपत्ती झालेली नाही' असे सांगून त्याला पाठवून द्यावे. परंतु जर संघादिसेस आपत्तीचे लक्षण दिसत असेल, तर 'तू ही आपत्ती ओढवून घेऊन ती लपवलीस की नाही लपवलीस?' असे विचारावे. 'लपवली नाही' असे उत्तर दिल्यास, 'तर मग तू परिव्वास देण्यास योग्य नाहीस, केवळ मानत देण्यासच योग्य आहेस' असे सांगावे. परंतु 'लपवली आहे' असे उत्तर दिल्यास, 'दहा प्रकारांपैकी एखाद्या कारणाने लपवलीस की इतर कारणाने?' असे विचारावे. 'दहा प्रकारांपैकी एखाद्या कारणाने' असे उत्तर दिल्यास, 'असे असले तरी तू मानत देण्यासच योग्य आहेस, परिव्वास देण्यास नाही' असे सांगावे. जर तो 'इतर कारणाने' असे म्हणत असेल, तर असे असतानाही 'तू आपत्ती ओढवून घेतल्याचे जाणून लपवलीस की न जाणता?' असे विचारावे. 'न जाणता लपवली' असे उत्तर दिल्यास, 'आपत्ती ओढवून घेतल्याचे आठवत असताना लपवलीस की विसरून लपवलीस?' असे विचारावे. 'विसरून लपवली' असे उत्तर दिल्यास, 'आपत्ती ओढवून घेतल्याबद्दल शंका असताना लपवलीस की निःशंक असताना?' असे विचारावे. 'शंका असताना' असे उत्तर दिल्यास, 'तू परिव्वास देण्यास योग्य नाहीस, केवळ मानत देण्यासच योग्य आहेस' असे सांगावे. Atha ‘‘jānanto paṭicchādemī’’ti vutte ca ‘‘saranto paṭicchādemī’’ti vutte ca ‘‘nibbematiko hutvā paṭicchādemī’’ti vutte ca ‘‘tvaṃ parivāsāraho’’ti vattabbo. Vuttañhetaṃ samuccayakkhandhake (cūḷava. 144) ‘‘so evaṃ vadati ‘yāyaṃ, āvuso, āpatti jānapaṭicchannā, dhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, dhammattā ruhati. Yā ca khvāyaṃ, āvuso, āpatti ajānappaṭicchannā, adhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, adhammattā na ruhati. Ekissā, āvuso, āpattiyā bhikkhu mānattāraho’’’ti ca, ‘‘so evaṃ vadati ‘yāyaṃ āpatti saramānapaṭicchannā, dhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, dhammattā ruhati. Yā ca khvāyaṃ āpatti asaramānapaṭicchannā, adhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, adhammattā na ruhati. Ekissā, āvuso, āpattiyā bhikkhu mānattāraho’’’ti ca, ‘‘so evaṃ vadati ‘yāyaṃ, āvuso, āpatti nibbematikapaṭicchannā, dhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, dhammattā ruhati. Yā ca khvāyaṃ, āvuso, āpatti [Pg.222] vematikapaṭicchannā, adhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, adhammattā na ruhati. Ekissā, āvuso, āpattiyā bhikkhumānattāraho’’’ti ca. त्यानंतर, "मी जाणूनबुजून (आपत्ती) लपवत आहे" असे म्हटल्यावर, किंवा "मी स्मरण ठेवून (आपत्ती) लपवत आहे" असे म्हटल्यावर, किंवा "मी संशयरहित होऊन (आपत्ती) लपवत आहे" असे म्हटल्यावर, "तू परिवासास पात्र आहेस" असे म्हणावे. कारण, समुच्चयक्खन्धकामध्ये असे म्हटले आहे की, तो भिक्खू असे म्हणतो— "आवुसो! जी ही आपत्ती जाणूनबुजून लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास हा नियमानुसार (धम्मिक) असल्यामुळे योग्य ठरतो. आणि आवुसो, जी ही आपत्ती न जाणता लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास हा नियमाविरुद्ध (अधम्मिक) असल्यामुळे अयोग्य ठरतो. आवुसो, एका आपत्तीसाठी भिक्खू मानत्तासाठी पात्र ठरतो." तसेच, तो भिक्खू असे म्हणतो— "जी आपत्ती स्मरण ठेवून लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास नियमानुसार असल्यामुळे योग्य ठरतो. परंतु, जी आपत्ती स्मरण न ठेवता लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास नियमाविरुद्ध असल्यामुळे अयोग्य ठरतो. आवुसो, एका आपत्तीसाठी भिक्खू मानत्तासाठी पात्र ठरतो." आणि तो भिक्खू असे म्हणतो— "आवुसो, जी आपत्ती संशयरहित होऊन लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास नियमानुसार असल्यामुळे योग्य ठरतो. परंतु आवुसो, जी आपत्ती संशयास्पद होऊन लपवली गेली आहे, त्या आपत्तीसाठी दिलेला परिवास नियमाविरुद्ध असल्यामुळे अयोग्य ठरतो. आवुसो, एका आपत्तीसाठी भिक्खू मानत्तासाठी पात्र ठरतो." Evaṃ parivāsārahabhāvaṃ pakāsetvā ‘‘ayaṃ bhikkhu parivāsāraho, tīsu parivāsesu kataraparivāsāraho’’ti cintetvā ‘‘bhikkhu tvaṃ kati āpattiyo chādesī’’ti pucchitvā ‘‘ekaṃ āpatti’’nti vā ‘‘dve tīṇi tatuttari vā āpattiyo chādemī’’ti vā vutte ‘‘katīhaṃ tvaṃ āpattiṃ paṭicchādesī’’ti pucchitvā ‘‘ekāhamevāhaṃ paṭicchādemī’’ti vā ‘‘dvīhaṃ tīhaṃ tatuttari vā paṭicchādemī’’ti vā vutte ‘‘yāvatīhaṃ paṭicchādesi, tāvatīhaṃ tvaṃ paṭivasissasī’’ti vattabbo. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādeti, tāvatīhaṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabba’’nti. Tato ‘‘ayaṃ bhikkhu āpattipariyantaṃ jānāti, tasmā paṭicchannaparivāsāraho’’ti (pārā. 442) ñatvā tadanurūpā kammavācā kātabbā. अशा प्रकारे परिवासाची पात्रता स्पष्ट करून, "हा भिक्खू परिवासास पात्र आहे, परंतु तीन प्रकारच्या परिवासांपैकी कोणत्या परिवासास पात्र आहे?" असा विचार करावा. नंतर, "भिक्खू, तू किती आपत्ती लपवल्या आहेतस?" असे विचारल्यावर, जर त्याने "एक आपत्ती" किंवा "दोन, तीन किंवा त्याहून अधिक आपत्ती लपवल्या आहेत" असे म्हटले, तर "तू किती दिवस आपत्ती लपवून ठेवली आहेस?" असे विचारावे. त्यावर त्याने "मी केवळ एकच दिवस लपवली आहे" किंवा "दोन दिवस, three दिवस किंवा त्याहून अधिक दिवस लपवली आहे" असे उत्तर दिल्यास, "तू जितके दिवस आपत्ती लपवली आहेस, तितके दिवस तुला परिवास करावा लागेल" असे म्हणावे. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे की— "भिक्खूने जाणूनबुजून जितके दिवस आपत्ती लपवली असेल, तितके दिवस त्याने अनिच्छेनेही परिवास केला पाहिजे." त्यानंतर, "हा भिक्खू आपत्तीची मर्यादा जाणतो, म्हणून तो पटिच्छन्न-परिवासास पात्र आहे" असे समजून, त्यानुसार कम्मवाचा करावी. Ettha ca āpattipariyantapucchanaṃ kammavācākaraṇatthameva hoti, rattipariyantapucchanaṃ pana tadatthañceva suddhantaparivāsassa ananurūpabhāvadassanatthañca hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cuḷava. aṭṭha. 102) ‘‘so duvidho cūḷasuddhanto mahāsuddhantoti, duvidhopi cesa rattiparicchedaṃ sakalaṃ vā ekaccaṃ vā ajānantassa ca asarantassa ca tattha vematikassa ca dātabbo. Āpattipariyantaṃ pana ‘ahaṃ ettakā āpattiyo āpanno’ti jānātu vā, mā vā, akāraṇameta’’nti. Tato tassa bhikkhuno nisīdanaṭṭhānaṃ jānitabbaṃ. Duvidhañhi nisīdanaṭṭhānaṃ anikkhittavattena nisīditabbaṭṭhānaṃ, nikkhittavattena nisīditabbaṭṭhānanti. आणि येथे, आपत्तीच्या मर्यादेविषयी विचारणे हे केवळ कम्मवाचा करण्यासाठीच असते; परंतु रात्रींच्या मर्यादेविषयी विचारणे हे कम्मवाचेसाठी आणि सुद्धन्त-परिवासाची अयोग्यता दर्शवण्यासाठी देखील असते. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— "तो (सुद्धन्त-परिवास) चूळसुद्धन्त आणि महासुद्धन्त असा दोन प्रकारचा आहे. हा दोन्ही प्रकारचा परिवास, रात्रींची मर्यादा पूर्णपणे किंवा अंशतः न जाणणाऱ्या, स्मरण नसणाऱ्या किंवा त्याविषयी संशय असणाऱ्या भिक्खूला दिला पाहिजे. परंतु आपत्तीच्या मर्यादेविषयी, 'मी इतक्या आपत्तींमध्ये पडलो आहे' हे तो जाणो अथवा न जाणो, याने काही फरक पडत नाही." त्यानंतर त्या भिक्खूच्या बसण्याचे स्थान जाणले पाहिजे. बसण्याचे स्थान दोन प्रकारचे असते— व्रत न सोडता (अनिक्खित्त-वत्ताने) बसण्याचे स्थान आणि व्रत सोडून (निक्खित्त-वत्ताने) बसण्याचे स्थान. Tattha [Pg.223] appabhikkhuke vihāre sabhāgabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhāne upacārasīmāparicchinno antovihāro anikkhittavattena nisīditabbaṭṭhānaṃ hoti. Upacārasīmaṃ atikkamma mahāmaggato okkamma gumbavatipaṭicchannaṭṭhānaṃ nikkhittavattena nisīditabbaṭṭhānaṃ hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) ‘‘sace appabhikkhuko vihāro hoti, sabhāgā bhikkhū vasanti, vattaṃ anikkhipitvā vihāreyeva rattipariggaho kātabbo. Atha na sakkā sodhetuṃ, vuttanayeneva vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye ekena bhikkhunā saddhiṃ mānattavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva upacārasīmaṃ atikkamitvā mahāmaggā okkamma paṭicchannaṭṭhāne nisīditvā antoaruṇeyeva vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā tassa bhikkhuno parivāso ārocetabbo’’ti. ‘‘Mānattavaṇṇanāyaṃ vuttanayenevā’’ti ca ‘‘sace appabhikkhuko vihāro hoti, sabhāgā bhikkhū vasanti, vattaṃ anikkhipitvā antovihāreyeva rattiyo gaṇetabbā. Atha na sakkā sodhetuṃ, vuttanayeneva vattaṃ nikkhipitvā paccūsasamaye catūhi pañcahi vā bhikkhūhi saddhiṃ parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā mahāmaggato okkamma gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditabba’’nti (vi. saṅga. aṭṭha. 238) idaṃ vacanaṃ sandhāya vuttaṃ. त्यामध्ये, कमी भिक्खू असलेल्या विहारात, सभाग (समान शील असलेल्या) भिक्खूंच्या राहण्याच्या ठिकाणी, उपचार-सीमेने मर्यादित असलेला विहाराचा आतील भाग हे व्रत न सोडता बसण्याचे स्थान असते. उपचार-सीमा ओलांडून, मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन, झाडी किंवा कुंपणाने झाकलेली जागा हे व्रत सोडून बसण्याचे स्थान असते. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— "जर कमी भिक्खू असलेला विहार असेल आणि तेथे सभाग भिक्खू राहत असतील, तर व्रत न सोडता विहारातच रात्रीची गणना केली पाहिजे. जर (रात्रीचे दोष) शुद्ध करणे शक्य नसेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्रत सोडून, पहाटेच्या वेळी एका भिक्खूसोबत, मानत्त-वण्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच उपचार-सीमा ओलांडून, मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन, झाकलेल्या जागी बसून, अरुणोदयापूर्वीच सांगितलेल्या पद्धतीने व्रत ग्रहण करून त्या भिक्खूला परिवासाची माहिती दिली पाहिजे." तसेच, "मानत्त-वण्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच" असे म्हणून पुढे म्हटले आहे— "जर कमी भिक्खू असलेला विहार असेल आणि सभाग भिक्खू राहत असतील, तर व्रत न सोडता विहाराच्या आतच रात्री मोजल्या पाहिजेत. जर शुद्ध करणे शक्य नसेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्रत सोडून, पहाटेच्या वेळी चार किंवा पाच भिक्खूंसोबत, कुंपण असलेल्या विहाराच्या कुंपणाबाहेर किंवा कुंपण नसलेल्या विहाराच्या कुंपणयोग्य जागेपासून दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडून, मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन, झाडीने किंवा कुंपणाने झाकलेल्या जागी बसावे." हे वचन याच संदर्भाने म्हटले आहे. Tattha appabhikkhuko vihāro hotīti idaṃ bahubhikkhuke vihāre aññe bhikkhū gacchanti, aññe bhikkhū āgacchanti, tasmā ratticchedavattabhedakāraṇāni sodhetuṃ dukkarattā vuttaṃ. Vakkhati hi ‘‘atha na sakkā sodhetu’’nti. Sabhāgā bhikkhū vasantīti idaṃ visabhāgānaṃ verībhikkhūnaṃ santike vattaṃ ārocento pakāsetukāmo hoti[Pg.224], tasmā vuttaṃ. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102; vi. saṅga. aṭṭha. 236) ‘‘tasmā averisabhāgassa santike ārocetabbā. Yo pana visabhāgo hoti sutvā pakāsetukāmo, evarūpassa upajjhāyassapi santike nārocetabbā’’ti, tasmā visabhāgānaṃ vasanaṭṭhāne vattaṃ asamādiyitvā bahiyeva kātumpi vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Vihāreyevāti antoupacārasīmāyameva. Vakkhati hi ‘‘atha na sakkā…pe… upacārasīmaṃ atikkamitvā’’ti. Rattipariggaho kātabboti rattigaṇanā kātabbā. Vuttañhi mānattavaṇṇanāyaṃ ‘‘rattiyo gaṇetabbā’’ti. Atha na sakkā sodhetunti bahubhikkhukattā vā vihārassa visabhāgānaṃ vasanaṭṭhānattā vā ratticchedavattābhedakāraṇānipi sodhetuṃ na sakkā. Vattaṃ nikkhipitvāti parivāsavattaṃ nikkhipitvā. Paccūsasamayeti pacchimayāmakāle aruṇodayato puretarameva. Tathā hi vakkhati ‘‘antoaruṇeyeva vuttanayena vattaṃ samādiyitvā tassa bhikkhuno parivāso ārocetabbo’’ti. Ekena bhikkhunā saddhinti vippavāsaratticchedavimuccanatthaṃ vinā pakatattena sabhikkhukaāvāsaabhikkhukaanāvāsagamanasaṅkhātavattabhedavimuccanatthañca vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā sabhikkhukā āvāsā abhikkhuko anāvāso gantabbo aññatra pakatattena aññatra antarāyā’’ti (cūḷava. 76). त्यामध्ये, "कमी भिक्खू असलेला विहार असेल" हे वचन यासाठी म्हटले आहे की, जास्त भिक्खू असलेल्या विहारात इतर भिक्खू येतात आणि जातात, त्यामुळे रात्रीचा खंड पाना आणि व्रताचा भंग होणे यांसारखे दोष शुद्ध करणे कठीण असते. कारण पुढे म्हटले जाईल— "जर शुद्ध करणे शक्य नसेल." "सभाग भिक्खू राहत असतील" हे वचन यासाठी म्हटले आहे की, विसभाग (भिन्न शील असलेल्या) किंवा शत्रू भिक्खूंच्या समोर व्रत प्रकट करण्याची इच्छा नसते. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— "म्हणून, शत्रू नसलेल्या सभाग भिक्खूंच्या समोरच व्रत प्रकट केले पाहिजे. जो विसभाग भिक्खू ऐकून ते प्रकट करण्याची इच्छा ठेवतो, अशा उपाध्यायांच्या समोरही ते प्रकट करू नये." म्हणून, विसभाग भिक्खूंच्या राहण्याच्या ठिकाणी व्रत ग्रहण न करता, बाहेरच ते करणे योग्य आहे, असे समजावे. "विहारातच" म्हणजे उपचार-सीमेच्या आतच. कारण पुढे म्हटले जाईल— "जर शक्य नसेल... पे... उपचार-सीमा ओलांडून." "रात्रीचा स्वीकार करावा" म्हणजे रात्रींची गणना करावी. कारण मानत्त-वण्णनेमध्ये म्हटले आहे— "रात्री मोजल्या पाहिजेत." "जर शुद्ध करणे शक्य नसेल" म्हणजे जास्त भिक्खू असल्यामुळे किंवा विहारात विसभाग भिक्खू राहत असल्यामुळे रात्रीचा खंड आणि व्रतभंग यांचे कारण शुद्ध करणे शक्य नसते. "व्रत सोडून" म्हणजे परिवास-व्रत सोडून. "पहाटेच्या वेळी" म्हणजे रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात, अरुणोदयाच्या आधीच. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल— "अरुणोदयापूर्वीच सांगितलेल्या पद्धतीने व्रत ग्रहण करून त्या भिक्खूला परिवासाची माहिती दिली पाहिजे." "एका भिक्खूसोबत" हे वचन विप्रवास (रात्री विहारात न राहणे) आणि रात्रीचा खंड यांपासून वाचण्यासाठी, तसेच सामान्य भिक्खूशिवाय (पकतत्त भिक्खूशिवाय) भिक्खू असलेल्या किंवा नसलेल्या विहारात जाण्याने होणाऱ्या व्रतभंगापासून वाचण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे— "भिक्खूंनो, परिवास करणाऱ्या भिक्खूने सामान्य भिक्खूशिवाय आणि अंतरायाशिवाय (अडचणीशिवाय) भिक्खू असलेल्या विहारात किंवा भिक्खू नसलेल्या विहारात जाऊ नये." Mānattavaṇṇanāyaṃ vuttanayenāti ‘‘parikkhittassa vihārassa parikkhepato, aparikkhittassa parikkhepārahaṭṭhānato dve leḍḍupāte atikkamitvā’’ti vuttanayena. Yadi evaṃ visamamidaṃ nayadassanaṃ, parikkhepaparikkhepārahaṭṭhāne eva hi upacārasīmā hoti, kasmā tattha upacārasīmato dveleḍḍupātātikkamo vutto, idha pana upacārasīmātikkamo evāti[Pg.225]? Saccaṃ, tathāpi vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanasabbhāvato suvidūrātikkamo vutto, idha pana upacārasīmato atikkamamattopi atikkamoyevāti katvā vutto. Buddhamataññuno hi aṭṭhakathācariyā. Tathā hi vuttaṃ vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 97) ‘‘parikkhittassa vihārassa parikkhepatotiādi kiñcāpi pāḷiyaṃ natthi, atha kho aṭṭhakathācariyānaṃ vacanena tathā eva paṭipajjitabbanti ca vutta’’nti. "मानत्त-वण्णनेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच" म्हणजे "कुंपण असलेल्या विहाराच्या कुंपणाबाहेर किंवा कुंपण नसलेल्या विहाराच्या कुंपणयोग्य जागेपासून दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडून" या पद्धतीने. जर असे असेल, तर हा नियम विसंगत वाटतो. कारण कुंपण किंवा कुंपणयोग्य जागेतच उपचार-सीमा असते, मग तेथे उपचार-सीमेपासून दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडण्यास का सांगितले आहे, आणि येथे केवळ उपचार-सीमा ओलांडण्यास का सांगितले आहे? हे खरे आहे, तरीही विहारात भिक्खूंच्या सज्झाय (पठण) इत्यादींचा आवाज ऐकू येण्याची शक्यता असल्यामुळे, खूप दूर जाण्यास सांगितले आहे. परंतु येथे उपचार-सीमा ओलांडणे मात्र पुरेसे आहे, म्हणून तसे म्हटले आहे. कारण अट्ठकथाचार्य हे बुद्धांचे मत जाणणारे आहेत. म्हणूनच वजिरबुद्धि-टीकेमध्ये म्हटले आहे— "जरी 'कुंपण असलेल्या विहाराच्या कुंपणाबाहेर...' इत्यादी वचन पाळीमध्ये नाही, तरीही अट्ठकथाचार्यांच्या वचनानुसार त्याच प्रकारे आचरण केले पाहिजे." Mānattavaṇṇanāyaṃ catūhi pañcahi vā bhikkhūhi saddhinti idaṃ pana ūnegaṇecaraṇaratticchedavimuccanatthaṃ vuttaṃ. Dve leḍḍupāte atikkamitvātiādi aññesaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacāradassanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ. Tenevāha ṭīkācariyo ‘‘dve leḍḍupāte atikkamitvāti idaṃ vihāre bhikkhūnaṃ sajjhāyādisaddasavanūpacāravijahanatthaṃ vuttaṃ, ‘mahāmaggato okkammāti idaṃ maggapaṭipannānaṃ bhikkhūnaṃ savanūpacāravijahanatthaṃ, gumbena vātiādi dassanūpacāravijahanattha’’nti. Tasmā yathāvuttaṃ duvidhaṃ ṭhānaṃ parivasantamānattacārikabhikkhūhi nisīditabbaṭṭhānaṃ hoti. Tesu ca yadi antovihāreyeva nisīditvā parivasati, upacārasīmagatānaṃ sabbesaṃ bhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ hoti. Atha bahiupacārasīmāyaṃ, diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ. Adiṭṭhaasutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbameva. Vuttañhi vajirabuddhiṭīkāyaṃ ‘‘vattaṃ nikkhipitvā vasantassa upacārasīmagatānaṃ sabbesaṃ ārocanakiccaṃ natthi, diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ. Adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ. Idaṃ vattaṃ nikkhipitvā vasantassa lakkhaṇanti vutta’’nti. Idañca vattaṃ anikkhipitvā vasantassa antovihāreyeva rattipariggahassa ca nikkhipitvā vasantassa upacārasīmaṃ atikkamitvā vattasamādānassa ca aṭṭhakathāyaṃ vuttattā vuttaṃ. Upacāro pana [Pg.226] antosīmāya ṭhitānaṃ sakalaupacārasīmā hoti, bahiupacārasīmāya ṭhitānaṃ dvādasahatthamattaṃ. Teneva hi uddesabhattādisaṅghalābho yadi antosīmāya uppajjati, sīmaṭṭhakasaṅghassa hoti. Yadi bahisīmāyaṃ, dvādasahatthabbhantare pattabhikkhūnaṃ, tasmā upacāravasenapi esa attho viññāyati. Tathā hi vuttaṃ vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 97) ‘‘atthibhāvaṃ sallakkhetvāti dvādasahatthe upacāre sallakkhetvā anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsādikaṃ veditabbanti ca vutta’’nti. मानत्त-वण्णनेमध्ये "चार किंवा पाच भिक्खूंसोबत" हे वचन अपूर्ण गणाने (कमी भिक्खूंच्या उपस्थितीत) व्रत आचरण केल्यामुळे होणाऱ्या रात्रीच्या खंडापासून वाचण्यासाठी म्हटले आहे. "दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडून" इत्यादी वचन इतर भिक्खूंच्या श्रवण-उपचार (ऐकण्याची मर्यादा) आणि दर्शन-उपचार (दिसण्याची मर्यादा) सोडण्यासाठी म्हटले आहे. म्हणूनच टीकाचार्यांनी म्हटले आहे— "'दोन दगडफेकीचे अंतर ओलांडून' हे वचन विहारातील भिक्खूंच्या सज्झाय इत्यादींचा आवाज ऐकू येण्याच्या मर्यादेचा त्याग करण्यासाठी म्हटले आहे. 'मुख्य रस्त्यावरून बाजूला होऊन' हे वचन रस्त्यावरून जाणाऱ्या भिक्खूंच्या श्रवण-उपचाराचा त्याग करण्यासाठी म्हटले आहे. 'झाडीने...' इत्यादी वचन दर्शन-उपचाराचा त्याग करण्यासाठी म्हटले आहे." म्हणून, सांगितलेले दोन प्रकारचे स्थान हे परिवास आणि मानत्त आचरण करणाऱ्या भिक्खूंच्या बसण्याचे स्थान असते. आणि त्यामध्ये, जर तो विहाराच्या आतच बसून परिवास करत असेल, तर उपचार-सीमेत आलेल्या सर्व भिक्खूंना माहिती दिली पाहिजे. जर उपचार-सीमेच्या बाहेर असेल, तर जे दिसतात किंवा ज्यांचा आवाज ऐकू येतो, त्यांना माहिती दिली पाहिजे. जे दिसत नाहीत किंवा ज्यांचा आवाज ऐकू येत नाही, परंतु जे बारा हातांच्या (हत्थपास) आत आले आहेत, त्यांनाही माहिती दिलीच पाहिजे. कारण वजिरबुद्धि-टीकेमध्ये म्हटले आहे— "व्रत सोडून राहणाऱ्या भिक्खूला उपचार-सीमेत आलेल्या सर्व भिक्खूंना माहिती देण्याचे कर्तव्य नाही. जे दिसतात किंवा ज्यांचा आवाज ऐकू येतो, त्यांना माहिती दिली पाहिजे. जे दिसत नाहीत किंवा ज्यांचा आवाज ऐकू येत नाही, परंतु जे बारा हातांच्या आत आले आहेत, त्यांना माहिती दिली पाहिजे. हे व्रत सोडून राहणाऱ्या भिक्खूचे लक्षण आहे." आणि हे वचन, व्रत न सोडता राहणाऱ्या भिक्खूने विहाराच्या आतच रात्रीची गणना करावी आणि व्रत सोडून राहणाऱ्या भिक्खूने उपचार-सीमा ओलांडून व्रत ग्रहण करावे, असे अट्ठकथेमध्ये सांगितल्यामुळे म्हटले आहे. परंतु उपचार-सीमा म्हणजे सीमेच्या आत असलेल्या भिक्खूंसाठी संपूर्ण उपचार-सीमा असते, आणि सीमेच्या बाहेर असलेल्या भिक्खूंसाठी बारा हातांचे अंतर असते. म्हणूनच, जर उद्देसभत्त (विशेष भोजन) इत्यादी संघलाभ सीमेच्या आत उत्पन्न झाला, तर तो सीमेत असलेल्या संघाचा होतो. जर सीमेच्या बाहेर असेल, तर तो बारा हातांच्या अंतरात आलेल्या भिक्खूंचा होतो. म्हणून उपचाराच्या प्रभावाने देखील हा अर्थ समजला जातो. म्हणूनच वजिरबुद्धि-टीकेमध्ये म्हटले आहे— "'अस्तित्व लक्षात घेऊन' म्हणजे बारा हातांच्या उपचारात लक्षात घेऊन, व्रत न सोडलेल्या भिक्खूंच्या उपचार-सीमेत येणे लक्षात घेऊन, एकत्र राहणे इत्यादी समजले पाहिजे." Evaṃ anikkhittavattānaṃ hutvā parivasantānaṃ antovihāreyeva vasanassa, nikkhittavattānaṃ hutvā parivasantānaṃ vihārato bahi dve leḍḍupāte atikkamitvā vasanassa ca aṭṭhakathādīsu pakaraṇesu āgatattā tathāgatanayo pakaraṇāgatanayo hoti. Idāni pana ācariyā anikkhittavattassa ca ratticchedavattabhedadose pariharituṃ atidukkarattā, nikkhittavattassa ca devasikaṃ paccūsasamaye bahisīmagamanassa dukkhattā, vāḷasarīsapādiparisayassa ca āsaṅkitabbabhāvato ratticchedavattabhedapariharaṇavasena lakkhaṇapāripūrimeva manasi karontā nikkhittavattāpi samānā antovihāreyeva parivāsavasanañca mānattacaraṇañca karonti. अशा प्रकारे, ज्यांनी आपले व्रत (वत्त) सोडलेले नाही (अनिक्खित्तवत्त) अशा परिवास करणाऱ्या भिक्खूंच्या विहाराच्या आतच राहण्याबाबत, आणि ज्यांनी आपले व्रत सोडले आहे (निक्खित्तवत्त) अशा परिवास करणाऱ्या भिक्खूंच्या विहाराबाहेर दोन ढेकूळफेक अंतर ओलांडून राहण्याबाबत अट्ठकथा इत्यादी ग्रंथांमध्ये उल्लेख आलेला असल्यामुळे, हा तथागत-नय (तथागतांची पद्धत) आणि प्रकरणागत-नय (ग्रंथांमधील पद्धत) आहे. परंतु आता, व्रत न सोडलेल्या भिक्खूंच्या बाबतीत रात्रीचा खंड पडणे (रत्तिच्छेद) आणि व्रतभंग होणे (वत्तभेद) हे दोष टाळणे अत्यंत कठीण असल्यामुळे, आणि व्रत सोडलेल्या भिक्खूंच्या बाबतीत दररोज पहाटेच्या वेळी सीमेबाहेर जाणे कष्टाचे असल्यामुळे, तसेच श्वापद, सरपटणारे प्राणी इत्यादींच्या भयाची शंका असल्यामुळे, रात्रीचा खंड आणि व्रतभंग टाळण्याच्या उद्देशाने केवळ लक्षणांच्या परिपूर्णतेचाच विचार करून, आचार्य लोक व्रत सोडलेले असतानाही विहाराच्या आतच परिवास घालवणे आणि मानत्त आचरण करणे या दोन्ही गोष्टी करतात. Ekacce ācariyā bahiupacārasīmāyaṃ patirūpaṭṭhāne pakatattānaṃ bhikkhūnaṃ vasanasālaṃ kārāpetvā pārivāsikabhikkhūnaṃ nipajjanamañcaṃ sabbato channaparicchinnaṃ sadvārabandhanaṃ suguttaṃ kārāpetvā taṃ padesaṃ vatiyā parikkhipāpetvā sāyanhasamaye tattha gantvā upaṭṭhākasāmaṇerādayo nivattāpetvā purimayāme vā majjhimayāme vā samantato saddachijjanakāle pakatattabhikkhū sālāyaṃ nipajjāpetvā pārivāsikabhikkhū [Pg.227] vattaṃ samādāpetvā ārocāpetvā attano attano mañcakesu nipajjāpetvā pacchimayāmakāle uṭṭhāpetvā aruṇe uṭṭhite ārocāpetvā vattaṃ nikkhipāpenti. Esa nayo pakaraṇesu anāgatattā ācariyānaṃ matena katattā ācariyanayo nāma. Esa nayopi yathārutato pakaraṇesu anāgatopi pakaraṇānulomavasena ratticchedavattabhedadose pariharitvā lajjipesalehi bahussutehi sikkhākāmehi vinaye pakataññūhi vicārito samāno sundaro pasatthova hoti, tasmā ‘‘anulomanayo’’tipi vattuṃ vaṭṭati. काही आचार्य उपचार सीमेच्या बाहेर योग्य ठिकाणी प्रकृतत्व (पकतत्त - सामान्य) भिक्खूंसाठी निवासशाळा बांधून घेतात, आणि परिवास करणाऱ्या भिक्खूंसाठी झोपण्याचे मंचक सर्व बाजूंनी आच्छादित व मर्यादित करून, दाराच्या बंधनासह सुरक्षित करून, त्या जागेला कुंपणाने वेढून घेतात. संध्याकाळच्या वेळी तिथे जाऊन, सेवा करणारे सामणेर इत्यादींना परत पाठवून, पहिल्या प्रहरात किंवा मध्यम प्रहरात सर्व बाजूंनी मानवी आवाज शांत झाल्यावर, प्रकृतत्व भिक्खूंना शालेत झोपवून, परिवास करणाऱ्या भिक्खूंना व्रत ग्रहण करायला लावून व त्याची घोषणा करायला लावून, आपआपल्या मंचकांवर झोपवतात. अंतिम प्रहरात त्यांना उठवून, अरुणोदय झाल्यावर घोषणा करायला लावून व्रत सोडायला लावतात. ही पद्धत ग्रंथांमध्ये आलेली नसल्यामुळे आणि आचार्यांच्या मतानुसार केलेली असल्यामुळे हिला 'आचार्य-नय' (आचार्यांची पद्धत) असे म्हणतात. ही पद्धत शब्दशः ग्रंथांमध्ये आलेली नसली तरी, ग्रंथांच्या अनुलोमतेनुसार (अनुकूलतेने) रात्रीचा खंड आणि व्रतभंग हे दोष टाळून, लज्जी (शीलवान), पेसल (प्रियशील), बहुश्रुत, शिक्षेची इच्छा बाळगणारे (शिक्षाकाम) आणि विनयपिटकात निपुण असणाऱ्या विद्वानांनी तपासलेली असल्यामुळे ती उत्तम व प्रशंसनीयच आहे. म्हणूनच हिला 'अनुलोम-नय' (अनुकूल पद्धत) असे म्हणणे देखील योग्य आहे. Nanu ca anikkhittavattānaṃyeva antovihāre vasanaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, atha kasmā nikkhittavattāpi samānā vasantīti? Saccaṃ, tattha pana appabhikkhukattā sabhāgabhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānattā ca ratticchedavattabhedadose ca pariharituṃ sakkuṇeyyabhāvato sakalarattindivampi vattaṃ anikkhipitvā vasanaṃ vuttaṃ, idha pana tathā asakkuṇeyyabhāvato divā vattaṃ nikkhipitvā rattiyaṃ samādiyanto āgantukānaṃ anāgamanakālabhāvato, saddachijjanakālabhāvato ca ratticchedādidose pariharituṃ sakkuṇeyyattā tadanulomoyeva hotīti mantvā ācariyā evaṃ karontīti daṭṭhabbaṃ. शंका: व्रत न सोडलेल्या (अनिक्खित्तवत्त) भिक्खूंचेच विहाराच्या आत राहणे अट्ठकथेत सांगितले आहे ना? मग व्रत सोडलेले (निक्खित्तवत्त) असतानाही ते विहाराच्या आत का राहतात? उत्तर: हे सत्य आहे. परंतु, तिथे भिक्खूंची संख्या कमी असल्यामुळे आणि ते समान शील असणाऱ्या भिक्खूंचे निवासस्थान असल्यामुळे, रात्रीचा खंड आणि व्रतभंग हे दोष टाळणे शक्य होते; म्हणून संपूर्ण दिवस-रात्र व्रत न सोडता राहण्यास सांगितले आहे. परंतु येथे, तसे करणे शक्य नसल्यामुळे, दिवसा व्रत सोडून रात्री ते ग्रहण केले जाते. रात्रीच्या वेळी आगंतुक भिक्खू येत नाहीत आणि मानवी आवाजही शांत असतो, त्यामुळे रात्रीचा खंड इत्यादी दोष टाळणे शक्य होते. म्हणून ही पद्धत त्याच्याशी सुसंगत (अनुकूल) आहे, असा विचार करून आचार्य असे करतात, हे समजून घ्यावे. Evaṃ hotu, bahiupacārasīmāya vasantānaṃ paṭicchannaṭṭhāne nisīdanameva aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, na pakatattasālākaraṇamañcakaraṇādīni, atha kasmā etāni karontīti? Saccaṃ, tathāpi pakatattasālākaraṇaṃ pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ pakatattehi bhikkhūhi vippavāsaratticchedavattabhedadosapariharaṇatthaṃ, taṃ ‘‘tayo kho, upāli, pārivāsikassa bhikkhuno ratticchedā sahavāso, vippavāso, anārocanā’’ti vuttapāṭhaṃ [Pg.228] (cūḷava. 83) anulometi. Mañcakaraṇaṃ sahavāsaratticchedavattabhedadosapariharaṇatthaṃ, taṃ ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pakatattena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne anāvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne āvāse vā anāvāse vā vatthabba’’nti vuttapāṭhañca (cūḷava. 81) yathāvuttapāṭhañca anulometi. Ādi-saddena sāyanhasamaye gamanādīni saṅgaṇhāti. Tesu aṭṭhakathāyaṃ paccūsasamaye gamane eva vuttepi sāyanhasamaye gamanaṃ rattigamanassa bahuparissayattā parissayavinodanatthaṃ, taṃ ‘‘antarāyato parimuccanatthāya gantabbamevā’’ti vuttaṃ aṭṭhakathāpāṭhaṃ (cūḷava. aṭṭha. 76) anulometi. Upaṭṭhākasāmaṇerādīnaṃ nivattāpanaṃ anupasampannena sahaseyyasaṅkānivattanatthaṃ, taṃ ‘‘yo pana bhikkhu anupasampannena sahaseyyaṃ kappeyya, pācittiya’’nti vuttaṃ mātikāpāṭhaṃ (pāci. 49) anulometi. Purimayāme vā majjhimayāme vā samantato saddachijjanakāle pakatattabhikkhū sālāyaṃ nipajjāpetvā pārivāsikabhikkhūnaṃ vattasamādāpanaṃ aññabhikkhūnaṃ saddasavanavivajjanatthaṃ, taṃ anārocanaratticchedadosapariharaṇatthaṃ, taṃ yathāvuttaratticchedapāṭhaṃ anulometi. शंका: असे समजू या, परंतु उपचार सीमेच्या बाहेर राहणाऱ्या भिक्खूंच्या केवळ झाकलेल्या (गुप्त) ठिकाणी बसण्याचाच उल्लेख अट्ठकथेत आहे, प्रकृतत्व भिक्खूंसाठी शाळा बांधणे, मंचक तयार करणे इत्यादींचा नाही. मग ते या गोष्टी का करतात? उत्तर: हे सत्य आहे. तरीही, प्रकृतत्व भिक्खूंसाठी शाळा बांधणे हे परिवास करणाऱ्या भिक्खूंचे प्रकृतत्व भिक्खूंपासून वेगळे राहणे (विप्पवास), रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) आणि व्रतभंग (वत्तभेद) हे दोष टाळण्यासाठी आहे. हे 'हे उपाली! परिवास करणाऱ्या भिक्खूच्या रात्रीच्या खंडाची तीन कारणे आहेत: सहवास (एकत्र राहणे), विप्पवास (वेगळे राहणे) आणि अनारोचना (घोषणा न करणे)' या पाठाशी सुसंगत (अनुकूल) आहे. मंचक तयार करणे हे एकत्र राहणे, रात्रीचा खंड आणि व्रतभंग हे दोष टाळण्यासाठी केले जाते. हे 'भिक्खूंनो, परिवास करणाऱ्या भिक्खूने प्रकृतत्व भिक्खूसोबत एकाच छताखालील विहारात राहू नये, एकाच छताखालील विहाराबाहेर राहू नये, एकाच छताखालील विहारात किंवा विहाराबाहेर राहू नये' या पाठाशी आणि वर उल्लेखिलेल्या पाठाशी सुसंगत आहे. 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने संध्याकाळच्या वेळी जाणे इत्यादी गोष्टींचा समावेश होतो. त्यामध्ये, जरी अट्ठकथेत केवळ पहाटेच्या वेळी जाण्याचा उल्लेख असला तरी, संध्याकाळी जाणे हे रात्रीच्या प्रवासातील अनेक धोके टाळण्यासाठी आहे. हे 'संकटातून मुक्त होण्यासाठी गेलेच पाहिजे' या अट्ठकथेतील पाठाशी सुसंगत आहे. सेवा करणारे सामणेर इत्यादींना परत पाठवणे हे अनुपसंपन्नासोबत (ज्याची उपसंपदा झालेली नाही अशा व्यक्तीसोबत) एकाच छताखाली झोपण्याच्या संशयाचे निवारण करण्यासाठी आहे. हे 'जो भिक्खू अनुपसंपन्नासोबत एकाच छताखाली झोपेल, त्याला पाचित्तिय दोष लागतो' या मातिका पाठाशी सुसंगत आहे. पहिल्या प्रहरात किंवा मध्यम प्रहरात सर्व बाजूंनी मानवी आवाज शांत झाल्यावर, प्रकृतत्व भिक्खूंना शालेत झोपवून, परिवास करणाऱ्या भिक्खूंना व्रत ग्रहण करायला लावणे हे इतर भिक्खूंचे आवाज ऐकणे टाळण्यासाठी आहे. हे घोषणा न केल्यामुळे होणारा रात्रीचा खंड टाळण्यासाठी केले जाते, जे वर उल्लेखिलेल्या रात्रीच्या खंडाच्या पाठाशी सुसंगत आहे. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ antoaruṇeyeva vattasamādāpanaṃ vuttaṃ, atha kasmā ‘‘purimayāmamajjhimayāmesū’’ti vuttanti? Nāyaṃ doso, hiyyoaruṇuggamanato paṭṭhāya hi yāva ajjaaruṇuggamanā eko rattindivo ajjaaruṇassa anto nāma, ajjaaruṇato paṭṭhāya pacchākālo aruṇassa bahi nāma, tasmā purimamajjhimayāmesu katavattasamādānampi aruṇodayato pure katattā antoaruṇe kataṃyeva hoti. Vattaṃ asamādiyitvā nipajjane ca sati niddāvasena aruṇuggamanakālaṃ ajānitvā vattasamādānaṃ atikkantaṃ [Pg.229] bhaveyya, tasmā puretarameva samādānaṃ katvā nipajjanaṃ ñāyāgataṃ hoti, ‘‘antoaruṇeyeva vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā’’ti vuttaaṭṭhakathāpāṭhañca (cūḷava. aṭṭha. 102) anulometi. शंका: अट्ठकथेत तर अरुणोदयाच्या आतच (अन्तोअरुण) व्रत ग्रहण करण्यास सांगितले आहे ना? मग 'पहिल्या प्रहरात किंवा मध्यम प्रहरात' असे का म्हटले आहे? उत्तर: हा काही दोष नाही. कारण, कालच्या अरुणोदयापासून आजच्या अरुणोदयापर्यंत एक अहोरात्र (दिवस-रात्र) मानली जाते, ज्याला आजच्या अरुणोदयाच्या आत असे म्हणतात. आजच्या अरुणोदयानंतरचा काळ हा अरुणोदयाच्या बाहेरचा काळ मानला जातो. त्यामुळे पहिल्या किंवा मध्यम प्रहरात केलेले व्रत ग्रहण देखील अरुणोदयापूर्वीच केलेले असल्यामुळे ते अरुणोदयाच्या आतच केलेले मानले जाते. जर व्रत ग्रहण न करता झोपले, तर झोपेमुळे अरुणोदयाची वेळ न समजल्याने व्रत ग्रहण करण्याची वेळ निघून जाऊ शकते. म्हणून आधीच व्रत ग्रहण करून मग झोपणे हे न्यायसंगत (योग्य) आहे. हे 'सांगितलेल्या पद्धतीने अरुणोदयाच्या आतच व्रत ग्रहण करून' या अट्ठकथेतील पाठाशी सुसंगत आहे. Evaṃ hotu, evaṃ santepi kasmā ‘‘ārocāpetvā’’ti vuttaṃ, nanu māḷakasīmāyaṃ samādinnakāleyeva vattamārocitanti? Saccaṃ ārocitaṃ, ayaṃ pana bhikkhu divā vattaṃ nikkhipitvā nisinno, idāni samādinno, tasmā māḷakasīmāya ārocitampi puna ārocetabbaṃ hoti. Idampi ‘‘antoaruṇeyeva vuttanayeneva vattaṃ samādiyitvā tassa bhikkhuno parivāso ārocetabbo’’ti pāṭhaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) anulometi. Atha ‘‘attano attano mañcakesu nipajjāpetvā’’ti kasmā vuttaṃ, nanu aññamaññassa mañcesu nipajjamānāpi pakatattasālato nibbodakapatanaṭṭhānato bahi nipajjamānā sahavāsaratticchedadosato muttāyevāti? Na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Na hi pārivāsiko pakatattabhikkhūheva ekacchanne nipanno sahavāsaratticchedappatto hoti, atha kho aññamaññampi hotiyeva. Vuttañcetaṃ samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 81) ‘‘sace hi dve pārivāsikā ekato vaseyyuṃ, te aññamaññassa ajjhācāraṃ ñatvā agāravā vā vippaṭisārino vā hutvā pāpiṭṭhataraṃ vā āpattiṃ āpajjeyyuṃ vibbhameyyuṃ vā, tasmā nesaṃ sahaseyyā sabbappakārena paṭikkhittā’’ti. ‘‘Pacchimayāmakāle uṭṭhāpetvā aruṇe uṭṭhite ārocāpetvā vattaṃ nikkhipāpentī’’ti ettha aruṇe anuṭṭhiteyeva vattanikkhipane kariyamāne ratticchedo hoti, sā ratti gaṇanūpagā na hoti, tasmā paṭhamaparicchede vuttaṃ aruṇakathāvinicchayaṃ oloketvā aruṇuggamanabhāvo suṭṭhu jānitabbo. शंका: असे समजू या, तरीही 'घोषणा करायला लावून' असे का म्हटले आहे? माळका सीमेत व्रत ग्रहण करण्याच्या वेळीच व्रताची घोषणा केली होती ना? उत्तर: हे सत्य आहे की घोषणा केली होती. परंतु, हा भिक्खू दिवसा व्रत सोडून बसलेला असतो आणि आता त्याने ते पुन्हा ग्रहण केले आहे. त्यामुळे माळका सीमेत घोषणा केली असली तरी पुन्हा घोषणा करावी लागते. हे देखील 'सांगितलेल्या पद्धतीने अरुणोदयाच्या आतच व्रत ग्रहण करून त्या भिक्खूच्या परिवासाची घोषणा केली पाहिजे' या पाठाशी सुसंगत आहे. शंका: मग 'आपआपल्या मंचकांवर झोपवून' असे का म्हटले आहे? एकमेकांच्या मंचकांवर झोपले तरी, प्रकृतत्व भिक्खूंच्या शालेपासून आणि छपराच्या पाण्याच्या धारेबाहेर (पाण्याचे थेंब पडण्याच्या जागेबाहेर) झोपल्यास, ते सहवास आणि रात्रीचा खंड या दोषांपासून मुक्तच असतात ना? उत्तर: परंतु असे मानू नये. कारण, परिवास करणारा भिक्खू केवळ प्रकृतत्व भिक्खूंसोबतच एकाच छताखाली झोपल्यास सहवास आणि रात्रीच्या खंडाच्या दोषाला पात्र ठरतो असे नाही, तर परिवास करणाऱ्या भिक्खूंनी आपापसात एकत्र झोपल्यास देखील हा दोष लागतोच. समंतपासादिकामध्ये म्हटले आहे: 'जर दोन परिवास करणारे भिक्खू एकत्र राहिले, तर ते एकमेकांचे गैरवर्तन जाणून आदरहीन किंवा पश्चात्तापग्रस्त होतील, किंवा अधिक वाईट आक्षेपार्ह कृत्य (आपत्ती) करतील किंवा संघातून निघून जातील (विभ्रम पावतील). म्हणून त्यांचे एकत्र झोपणे सर्व प्रकारे निषिद्ध आहे.' 'अंतिम प्रहरात उठवून, अरुणोदय झाल्यावर घोषणा करायला लावून व्रत सोडायला लावतात' यामध्ये, जर अरुणोदय होण्यापूर्वीच व्रत सोडले गेले, तर रात्रीचा खंड होतो आणि ती रात्र मोजणीत धरली जात नाही. म्हणून पहिल्या भागात सांगितलेला 'अरुणकथा विनिच्छय' (अरुणोदयाचा निर्णय) पाहून अरुणोदयाची वेळ नीट समजून घेतली पाहिजे. ‘‘Ārocāpetvā [Pg.230] vattaṃ nikkhipāpetabba’’nti vuttaṃ. Kasmā ārocāpeti, nanu samādinnakāleyeva ārocitanti? Saccaṃ, tathāpi pārivāsikavattasamādānakāle ārocitesu bhikkhūsu ekacce nikkhipanakāle gacchanti, aññe āgacchanti, evaṃ parisasaṅkamanampi siyā, tathā ca sati abhinavāgatānaṃ sabbhāvā ārocetabbaṃ hoti, asati pana abhinavāgatabhikkhumhi ārocanakiccaṃ natthi. Evaṃ santepi ārocane dosābhāvato puna ārocanaṃ ñāyāgataṃ hoti, mānattacaraṇakāle pana samādāne ārocitepi nikkhipane avassaṃ ārocetabbameva. Kasmā? Divasantarabhāvato. ‘‘Devasikaṃ ārocetabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 90) hi vuttaṃ. Evaṃ santepi sāyaṃ samādānakāle ārocessati, tasmā nikkhipane ārocanakiccaṃ natthīti ce? Na, sāyaṃ samādānakāle ete bhikkhū āgacchissantipi, na āgacchissantipi, anāgatānaṃ kathaṃ ārocetuṃ labhissati, anārocane ca sati ratticchedo siyā, tasmā tasmiṃ divase aruṇe uṭṭhite vattanikkhipanato pureyeva ārocetabbanti no mati, suṭṭhutaraṃ upadhāretvā gahetabbaṃ. Evaṃ pakaraṇāgatanayena vā pakaraṇānulomaācariyanayena vā sammāsambuddhassa āṇaṃ patiṭṭhāpentena vinayakovidena bahussutena lajjīpesalabhūtena vinayadharena visuddhikāmānaṃ pesalānaṃ bhikkhūnaṃ sīlavisuddhatthāya suṭṭhu vicāretvā parivāsavattāmānattacaraṇavattāni ācikkhitabbānīti. 'घोषणा करायला लावून व्रत सोडले पाहिजे' असे म्हटले आहे. घोषणा का करायला लावतात? व्रत ग्रहण करण्याच्या वेळीच घोषणा केली होती ना? उत्तर: हे सत्य आहे. तरीही, परिवास व्रत ग्रहण करण्याच्या वेळी ज्या भिक्खूंसमोर घोषणा केली होती, त्यांपैकी काही भिक्खू व्रत सोडण्याच्या वेळी निघून जातात आणि इतर काही भिक्खू येतात. अशा प्रकारे परिषदेत बदल (संभ्रम) होऊ शकतो. असे झाल्यास, नवीन आलेल्या भिक्खूंच्या उपस्थितीमुळे त्यांना घोषणा करणे आवश्यक ठरते. परंतु, जर नवीन आलेले भिक्खू नसतील, तर घोषणेचे काही प्रयोजन नसते. असे असले तरी, घोषणा करण्यात कोणताही दोष नसल्यामुळे पुन्हा घोषणा करणे न्यायसंगत (योग्य) ठरते. परंतु, मानत्त आचरणाच्या वेळी व्रत ग्रहण करताना घोषणा केली असली तरी, व्रत सोडताना मात्र नक्कीच घोषणा केली पाहिजे. कारण काय? दिवस बदलल्यामुळे (दिवसांमधील अंतरामुळे). 'दररोज घोषणा केली पाहिजे' असे म्हटले आहे. शंका: असे असले तरी, संध्याकाळी व्रत ग्रहण करताना घोषणा केली जाईलच, मग व्रत सोडताना घोषणेची काय गरज? उत्तर: असे नाही. संध्याकाळी व्रत ग्रहण करण्याच्या वेळी ते भिक्खू यायला हवेत किंवा येणारही नाहीत. जे आले नाहीत त्यांना घोषणा कशी ऐकवता येईल? आणि घोषणा न केल्यास रात्रीचा खंड होईल. म्हणून, त्या दिवशी अरुणोदय झाल्यावर व्रत सोडण्यापूर्वीच घोषणा केली पाहिजे, हे आमचे मत आहे. याचा नीट विचार करून स्वीकार करावा. अशा प्रकारे, ग्रंथात आलेल्या पद्धतीनुसार (प्रकरणागत-नय) किंवा ग्रंथांशी सुसंगत असणाऱ्या आचार्य पद्धतीनुसार (अनुलोम-आचार्य-नय), सम्यक संबुद्धांच्या आज्ञेची (विनय नियमांची) स्थापना करणाऱ्या, विनयपिटकात निपुण, बहुश्रुत, लज्जी व पेसल असणाऱ्या विनयधराने, शील शुद्धीची इच्छा बाळगणाऱ्या प्रियशील भिक्खूंच्या शील शुद्धीसाठी नीट विचार करून परिवास व्रत आणि मानत्त आचरणाचे व्रत सांगितले पाहिजे। Imasmiṃ ṭhāne lajjībhikkhūnaṃ parivāsādikathāya kusalatthaṃ nānāvādanayo vuccate – keci bhikkhū ‘‘pakatattasālaṃ kurumānena tassā sālāya majjhe thambhaṃ nimittaṃ katvā tato dvādasahatthamattaṃ padesaṃ sallakkhetvā yathā paññatte [Pg.231] pārivāsikānaṃ mañce nipannassa bhikkhussa gīvā tassa padesassa upari hoti, tathā paññāpetabbo. Evaṃ kate sukataṃ hotī’’ti vadanti karonti ca. Ekacce ‘‘mañce nipannassa bhikkhussa kaṭi tassa padesassa upari hoti, yathā paññāpetabbo, evaṃ kate sukataṃ hotī’’ti vadanti karonti ca, taṃ vacanaṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāṭīkādīsu vijjati, kevalaṃ tesaṃ parikappameva. Ayaṃ pana nesaṃ adhippāyo siyā – ‘‘dvādasahatthaṃ pana upacāraṃ muñcitvā nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttavacanañca ‘‘atha dvādasahatthaṃ upacāraṃ okkamitvā ajānantasseva gacchati, ratticchedo hoti eva, vattabhedo pana natthī’’ti aṭṭhakathāvacanañca (cūḷava. aṭṭha. 97) ‘‘adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabba’’nti vuttaṭīkāvacanañca (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.97) ‘‘adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ, ‘idaṃ vattaṃ nikkhipitvā vasantassa lakkhaṇa’nti vutta’’nti vuttavajirabuddhiṭīkāvacanañca (vajira. ṭī. cūḷavagga 97) ‘‘atthibhāvaṃ sallakkhetvāti dvādasahatthe upacāre sallakkhetvā, anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsādikaṃ veditabba’’nti vuttaṃ vajirabuddhiṭīkāvacanañca passitvā ayoniso atthaṃ gahetvā sabbattha dvādasahatthameva pamāṇaṃ, tato ūnampi adhikampi na vaṭṭati, tasmā yathāvuttanayena majjhe thambhato dvādasahatthamatte padese nipannassa bhikkhussa gīvā vā kaṭi vā hotu, evaṃ sante dvādasahatthappadese pārivāsikabhikkhu hoti, tato sahavāsato vā vippavāsato vā ratticchedavattabhedadosā na hontīti. या ठिकाणी (या विषयात) शीलवान (लज्जी) भिक्खूंच्या परिवास इत्यादी कथांमध्ये कुशलतेसाठी विविध मतप्रवाह सांगितले जात आहेत. काही भिक्खू म्हणतात की, 'पकतत्त (सामान्य) भिक्खूंची शाला बांधताना त्या शालेच्या मध्यभागी असलेल्या खांबाला केंद्रबिंदू मानून तेथून १२ हात अंतराचा प्रदेश निश्चित करावा; आणि ज्या प्रकारे मांडणी केली असता परिवास करणाऱ्या भिक्खूंच्या मंचकावर झोपलेल्या भिक्खूची मान त्या प्रदेशाच्या वर येईल, तशी मांडणी करावी. असे केल्यास योग्य प्रकारे केले जाते.' असे ते म्हणतात आणि करतातही. काही जण म्हणतात की, 'मंचकावर झोपलेल्या भिक्खूची कंबर त्या प्रदेशाच्या वर येईल अशा प्रकारे मांडणी करावी, असे केल्यास योग्य होते.' असे ते म्हणतात आणि करतातही. हे वचन पाळीमध्ये नाही, आणि अट्ठकथा किंवा टीका इत्यादींमध्येही आढळत नाही; ती केवळ त्यांची स्वतःची कल्पना आहे. परंतु त्यांचा हा अभिप्राय असा असावा – '१२ हातांची उपचार-सीमा सोडून बसणे योग्य आहे,' हे अट्ठकथेतील वचन, आणि 'जर १२ हातांच्या उपचारात प्रवेश करून नकळतपणे दुसरा भिक्खू निघून गेला, तर रात्रीचा खंड (रत्तिच्छेद) होतोच, परंतु व्रतभंग (वत्तभेद) होत नाही,' हे अट्ठकथेतील वचन, 'न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्यांनाही १२ हातांच्या आत आलेल्यांना सांगावे,' हे टीकेतील वचन, 'न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्यांनाही १२ हातांच्या आत आलेल्यांना सांगावे, हे व्रत बाजूला ठेवून राहणाऱ्याचे लक्षण आहे असे म्हटले आहे,' हे वजिरबुद्धि-टीकेतील वचन, 'अस्तित्व लक्षात घेऊन म्हणजे १२ हातांच्या उपचारात इतर भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊन, व्रत न सोडलेल्यांच्या उपचार-सीमेत येणे लक्षात घेऊन सहवास इत्यादी जाणावे,' हे वजिरबुद्धि-टीकेतील वचन पाहून, अयोग्य रीतीने अर्थ लावून, 'सर्वत्र १२ हात हेच प्रमाण आहे, त्यापेक्षा कमी किंवा जास्त चालत नाही, त्यामुळे वर सांगितलेल्या पद्धतीने मध्यभागी असलेल्या खांबापासून १२ हातांच्या अंतरावर झोपलेल्या भिक्खूची मान किंवा कंबर असो, असे असताना १२ हातांच्या प्रदेशात परिवास करणारा भिक्खू असतो, त्यामुळे सहवास किंवा विप्रवास यामुळे होणारे रत्तिच्छेद आणि वत्तभेद हे दोष होत नाहीत' (असा त्यांचा चुकीचा समज असावा). Tatrevaṃ yuttāyuttavicāraṇā kātabbā. Yathāvuttapāṭhesu paṭhamapāṭhassa ayamadhippāyo – pakatattabhikkhumhi chamāya [Pg.232] nisinne yadi pārivāsikabhikkhu āsane nisīditukāmo, pakatattassa bhikkhuno nisinnaṭṭhānato dvādasahatthaṃ upacāraṃ muñcitvāva nisīdituṃ vaṭṭati, na dvādasahatthabbhantareti. Etena dvīsupi chamāya nisinnesu dvādasahatthabbhantarepi vaṭṭati, dvādasahatthappadesato bahi nisīdanto āsanepi nisīdituṃ vaṭṭatīti dasseti. Tenāha ‘‘na chamāya nisinneti pakatatte bhūmiyaṃ nisinne itarena antamaso tiṇasantharepi uccatare vālikatalepi vā na nisīditabbaṃ, dvādasahatthaṃ pana upacāraṃ muñcitvā nisīdituṃ vaṭṭatī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 81). Iti pakatatte chamāya nisinne pārivāsikena nisīditabbaṭṭhānadīpako ayaṃ pāṭho, na mañcapaññāpanaṭṭhānasayanaṭṭhānadīpako, taṃ pubbāparaparipuṇṇaṃ sakalaṃ pāṭhaṃ anoloketvā ekadesamattameva passitvā parikappavasena ayoniso adhippāyaṃ gaṇhanti. या संदर्भात योग्य आणि अयोग्य गोष्टींचा असा विचार केला पाहिजे. वर उल्लेखिलेल्या पाठांपैकी पहिल्या पाठाचा अभिप्राय असा आहे – जर पकतत्त भिक्खू जमिनीवर बसलेला असेल आणि परिवास करणारा भिक्खू आसनावर बसू इच्छित असेल, तर पकतत्त भिक्खूच्या बसण्याच्या जागेपासून १२ हातांची उपचार-सीमा सोडूनच त्याने बसावे, १२ हातांच्या आत बसू नये. यावरून हे स्पष्ट होते की, जर दोघेही जमिनीवर बसले असतील, तर १२ हातांच्या आत बसणेही योग्य आहे; आणि १२ हातांच्या प्रदेशाबाहेर बसणारा भिक्खू आसनावरही बसू शकतो. म्हणूनच अट्ठकथाकारांनी म्हटले आहे – 'जमिनीवर बसू नये म्हणजे पकतत्त भिक्खू जमिनीवर बसलेला असताना, दुसऱ्या (परिवास करणाऱ्या) भिक्खूने अगदी गवताच्या अंथरुणावर किंवा वाळूच्या उंच ढिगाऱ्यावरही बसू नये, परंतु १२ हातांची उपचार-सीमा सोडून बसणे योग्य आहे.' अशा प्रकारे, हा पाठ पकतत्त भिक्खू जमिनीवर बसलेला असताना परिवास करणाऱ्या भिक्खूने बसण्याच्या जागेचे स्पष्टीकरण देणारा आहे, मंचक मांडण्याच्या जागेचे किंवा झोपण्याच्या जागेचे स्पष्टीकरण देणारा नाही. त्या संपूर्ण पाठाचा पूर्व-अपर संदर्भ न पाहता, केवळ एका भागाकडेच पाहून लोक कल्पनेच्या आधारे अयोग्य अर्थ लावतात. Dutiyapāṭhassa pana ayamadhippāyo – bahi upacārasīmāya paṭicchannaṭṭhāne vattaṃ samādiyitvā nisinne bhikkhusmiṃ tassa nisinnaṭṭhānato dvādasahatthaṃ upacāraṃ okkamitvā tassa ajānantasseva añño bhikkhu gacchati, tassa pārivāsikassa bhikkhuno ratticchedo hoti, vattabhedo pana natthi. Kasmā ratticchedo hoti? Upacāraṃ okkamitattā. Kasmā na vattabhedo? Ajānantattāti. Etena bahiupacārasīmāya upacāro dvādasahatthappamāṇo hoti ārocanakkhettabhūtoti dasseti. Tenāha ‘‘gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāne nisīditabbaṃ, antoaruṇeyeva vuttanayena vattaṃ samādiyitvā ārocetabbaṃ. Sace añño koci bhikkhu kenacideva karaṇīyena taṃ ṭhānaṃ āgacchati, sace esa taṃ passati, saddaṃ vāssa suṇāti, ārocetabbaṃ. Anārocentassa ratticchedo ceva vattabhedo ca. Atha dvādasahatthaṃ [Pg.233] upacāraṃ okkamitvā ajānantasseva gacchati, ratticchedo hoti eva, vattabhedo pana natthī’’ti (cūḷava. aṭṭha. 97). Iti ayampi pāṭho ārocanakkhettadīpako hoti, na mañcapaññāpanādidīpakoti daṭṭhabbaṃ. दुसऱ्या पाठाचा अभिप्राय असा आहे – उपचार-सीमेच्या बाहेर एखाद्या झाकलेल्या ठिकाणी व्रताचे ग्रहण करून बसलेल्या भिक्खूच्या बसण्याच्या जागेपासून १२ हातांच्या उपचारात प्रवेश करून, त्याला न समजताच जर दुसरा भिक्खू निघून गेला, तर त्या परिवास करणाऱ्या भिक्खूचा रत्तिच्छेद (रात्रीचा खंड) होतो, परंतु वत्तभेद (व्रतभंग) होत नाही. रत्तिच्छेद का होतो? कारण उपचारात प्रवेश झाला आहे. वत्तभेद का होत नाही? कारण त्याला माहिती नव्हते (अजाणतेपणामुळे). यावरून हे स्पष्ट होते की, उपचार-सीमेच्या बाहेर १२ हातांचे प्रमाण हे 'आरोचन-क्षेत्र' (व्रत निवेदित करण्याचे क्षेत्र) म्हणून असते. म्हणूनच अट्ठकथाकारांनी म्हटले आहे – 'झुडूप किंवा कुंपणाने झाकलेल्या ठिकाणी बसावे, अरुणोदयापूर्वीच सांगितलेल्या पद्धतीने व्रत ग्रहण करून निवेदन करावे. जर दुसरा कोणी भिक्खू काही कामानिमित्त त्या ठिकाणी आला, आणि जर याने त्याला पाहिले किंवा त्याचा आवाज ऐकला, तर त्याला निवेदन करावे. निवेदन न केल्यास रत्तिच्छेद आणि वत्तभेद दोन्ही होतात. परंतु, जर १२ हातांच्या उपचारात प्रवेश करून त्याला न समजताच तो निघून गेला, तर केवळ रत्तिच्छेद होतो, वत्तभेद होत नाही.' अशा प्रकारे, हा पाठही केवळ निवेदन करण्याच्या क्षेत्राचे स्पष्टीकरण देणारा आहे, मंचक मांडणे इत्यादींचे स्पष्टीकरण देणारा नाही, असे समजले पाहिजे. Tatiyapāṭhassa pana ayamadhippāyo – kiṃ bahiupacārasīmāya vattasamādānaṭṭhānaṃ āgatabhikkhūnaṃ diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃyeva ārocetabbanti pucchāya sati adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbanti vissajjetabbanti. Etena adiṭṭhaassutānaṃ pana antodvādasahatthagatānaṃyeva ārocetabbaṃ, na bahidvādasahatthagatānaṃ, diṭṭhasutānaṃ pana antodvādasahatthagatānampi bahidvādasahatthagatānampi ākāsādigatānampi ārocetabbamevāti dasseti. Tenāha ‘‘ayaṃ panettha therassa adhippāyo – vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa upacāragatānaṃ sabbesaṃ ārocanakiccaṃ natthi, diṭṭharūpānaṃ sutasaddānaṃ ārocetabbaṃ, adiṭṭhaassutānampi antodvādasahatthagatānaṃ ārocetabbaṃ. Idaṃ vattaṃ nikkhipitvā parivasantassa lakkhaṇa’’nti (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.97). Iti ayampi pāṭho ārocetabbalakkhaṇadīpako hoti, na mañcapaññāpanādidīpakoti. Catutthapāṭhassa adhippāyopi tatiyapāṭhassa adhippāyasadisova. तिसऱ्या पाठाचा अभिप्राय असा आहे – 'उपचार-सीमेच्या बाहेर व्रत ग्रहण करण्याच्या ठिकाणी आलेल्या भिक्खूंपैकी केवळ दिसलेल्या किंवा आवाज ऐकू आलेल्या भिक्खूंनाच निवेदन करावे का?' असा प्रश्न विचारला असता, 'न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्या परंतु १२ हातांच्या आत आलेल्या भिक्खूंनाही निवेदन करावे,' असे उत्तर दिले पाहिजे. यावरून हे स्पष्ट होते की, न पाहिलेल्या आणि न ऐकलेल्या भिक्खूंपैकी केवळ १२ हातांच्या आत आलेल्यांनाच निवेदन करावे, १२ हातांच्या बाहेर असलेल्यांना नाही; परंतु पाहिलेल्या आणि ऐकलेल्या भिक्खूंच्या बाबतीत मात्र ते १२ हातांच्या आत असोत, बाहेर असोत किंवा आकाशात असोत, त्यांना निवेदन केलेच पाहिजे. म्हणूनच अट्ठकथाकारांनी म्हटले आहे – 'येथे स्थविरांचा अभिप्राय असा आहे – व्रत बाजूला ठेवून परिवास करणाऱ्या भिक्खूने उपचारात आलेल्या सर्वांनाच निवेदन करण्याचे कर्तव्य नाही; ज्यांना पाहिले आहे किंवा ज्यांचा आवाज ऐकला आहे त्यांना निवेदन करावे, आणि न पाहिलेल्या व न ऐकलेल्या परंतु १२ हातांच्या आत आलेल्यांनाही निवेदन करावे. हे व्रत बाजूला ठेवून परिवास करणाऱ्याचे लक्षण आहे.' अशा प्रकारे, हा पाठही निवेदन करण्याच्या लक्षणाचे स्पष्टीकरण देणारा आहे, मंचक मांडणे इत्यादींचे नाही. चौथ्या पाठाचा अभिप्रायही तिसऱ्या पाठाच्या अभिप्रायासारखाच आहे. Pañcamapāṭhassa pana ayamadhippāyo – atthibhāvaṃ sallakkhetvāti ettha etasmiṃ aṭṭhakathāvacane nikkhittavattānaṃ bhikkhūnaṃ attano nisinnaṭṭhānato dvādasahatthe upacāre aññesaṃ bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ sallakkhetvā anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya aññesaṃ bhikkhūnaṃ āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsādikaṃ veditabbaṃ. Ādi-saddena vippavāsaanārocanaūnegaṇecaraṇāni saṅgaṇhāti. Ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvā vasi[Pg.234], tasmā nikkhittavattānaṃ bahiupacārasīmāya samādinnattā attano nisinnaṭṭhānato dvādasahatthe upacāre aññesaṃ bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ sallakkhetvā anikkhittavattānaṃ antovihāre samādinnattā upacārasīmāya aññesaṃ bhikkhūnaṃ āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsavippavāsaanārocanaūnegaṇecaraṇasaṅkhātāni vattacchedakāraṇāni veditabbānīti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 97) ‘‘ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvāva vasi, tenassa ūnegaṇecaraṇadoso vā vippavāso vā na hotī’’ti. Iti ayañca pāṭho pakatattabhikkhūsu gatesupi vattaṃ ārocetvā bhikkhūnaṃ atthibhāvaṃ sallakkhetvā vasitattā dosābhāvameva dīpeti, na mañcapaññāpanādīni. Iti imesaṃ pāṭhānaṃ ayoniso adhippāyaṃ gahetvā ‘‘sabbattha dvādasahatthameva pamāṇa’’nti maññamānā vicāriṃsu, tesaṃ diṭṭhānugatiṃ āpajjamānā sissānusissādayopi tatheva karonti, tadetaṃ appamāṇaṃ. पाचव्या पाठाचा अभिप्राय असा आहे – 'अस्तित्व लक्षात घेऊन' (अत्थिभावं सल्लक्खेत्वा) या अट्ठकथेतील वचनात, व्रत बाजूला ठेवलेल्या भिक्खूंनी स्वतःच्या बसण्याच्या जागेपासून १२ हातांच्या उपचारात इतर भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊन, आणि व्रत न सोडलेल्यांनी उपचार-सीमेत इतर भिक्खूंच्या येण्याचे अस्तित्व लक्षात घेऊन सहवास इत्यादी जाणावे. 'आदि' शब्दाने विप्रवास, निवेदन न करणे आणि अपूर्ण गणात वावरणे यांचा समावेश होतो. आणि हा भिक्खू ज्याअर्थी गणाला निवेदन करून आणि भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊन राहिला, त्याअर्थी व्रत बाजूला ठेवलेल्यांनी उपचार-सीमेच्या बाहेर व्रत ग्रहण केल्यामुळे स्वतःच्या बसण्याच्या जागेपासून १२ हातांच्या उपचारात इतर भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊन, आणि व्रत न सोडलेल्यांनी विहाराच्या आत व्रत ग्रहण केल्यामुळे उपचार-सीमेत इतर भिक्खूंच्या येण्याचे अस्तित्व लक्षात घेऊन सहवास, विप्रवास, निवेदन न करणे आणि अपूर्ण गणात वावरणे यांसारखी व्रतभंगाची कारणे जाणावीत. अट्ठकथेत म्हटलेच आहे – 'आणि हा ज्याअर्थी गणाला निवेदन करून आणि भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊनच राहिला, त्याअर्थी त्याला अपूर्ण गणात वावरण्याचा दोष किंवा विप्रवास होत नाही.' अशा प्रकारे, हा पाठही पकतत्त भिक्खू गेले तरी व्रत निवेदन करून आणि भिक्खूंचे अस्तित्व लक्षात घेऊन राहिल्यामुळे दोष न लागणे हेच दर्शवतो, मंचक मांडणे इत्यादी दर्शवत नाही. अशा प्रकारे या पाठांचा अयोग्य अर्थ लावून 'सर्वत्र १२ हात हेच प्रमाण आहे' असे मानून लोक वागू लागले; त्यांच्या मताचे अनुकरण करून त्यांचे शिष्य आणि प्रशिष्यही तसेच करू लागले, परंतु हे प्रमाणभूत नाही. Kathaṃ? Yaṃ tattha pakatattasālāya majjhe thambhaṃ nimittaṃ katvā dvādasahatthaṃ miniṃsu, tadappamāṇaṃ. Na hi thambhena vā sālāya vā sahavāso vā vippavāso vā vutto, atha kho pakatattabhikkhunāva. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 83) ‘‘tattha sahavāsoti yvāyaṃ pakatattena bhikkhunā saddhiṃ ekacchannetiādinā nayena vutto ekato vāso. Vippavāsoti ekakasseva vāso’’ti. Yañhi tato dvādasahatthamattaṭṭhāne bhikkhussa gīvāṭṭhapanaṃ vā kaṭiṭṭhapanaṃ vā vadanti, tadapi appamāṇaṃ. Bahiupacārasīmāya hi parivasantassa bhikkhussa sakalasarīraṃ pakatattabhikkhūnaṃ antodvādasahatthe upacāre ṭhapetabbaṃ hoti, na ekadesamattaṃ. ते कसे? तिथे पकतत्त भिक्खूंच्या शालेच्या मध्यभागी असलेल्या खांबाला केंद्रबिंदू मानून जे १२ हात मोजले गेले, ते अप्रमाण आहे. कारण खांबाशी किंवा शालेशी सहवास किंवा विप्रवास सांगितलेला नाही, तर तो पकतत्त भिक्खूशीच सांगितला आहे. समन्तपासादिका अट्ठकथेत म्हटलेच आहे – 'त्यात सहवास म्हणजे जो पकतत्त भिक्खूसोबत एकाच छताखाली राहणे इत्यादी पद्धतीने सांगितलेला एकत्र वास आहे. विप्रवास म्हणजे एकट्यानेच राहणे.' आणि जे तेथून १२ हातांच्या अंतरावर भिक्खूची मान किंवा कंबर असणे प्रमाण मानतात, तेही अप्रमाण आहे. कारण उपचार-सीमेच्या बाहेर परिवास करणाऱ्या भिक्खूचे संपूर्ण शरीर पकतत्त भिक्खूंच्या १२ हातांच्या उपचारात असणे आवश्यक आहे, केवळ शरीराचा एखादा भाग नाही. Tesaṃ [Pg.235] pana ayamadhippāyo siyā – dvādasahatthappadesato sakalasarīrassa antokaraṇe sati sahavāso bhaveyya, bahikaraṇe sati vippavāso, tena upaḍḍhaṃ anto upaḍḍhaṃ bahi hotūti, taṃ micchāñāṇavasena hoti. Na hi sahavāsadoso dvādasahatthena kathito, atha kho ekacchanne sayanena. Vuttañhetaṃ bhagavatā pārivāsikakkhandhake (cūḷava. 81) ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pakatattena bhikkhunā saddhiṃ ekacchanne āvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne anāvāse vatthabbaṃ, na ekacchanne āvāse vā anāvāse vā vatthabba’’nti. Aṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 81) vuttaṃ ‘‘ekacchanne āvāse’’tiādīsu āvāso nāma vasanatthāya katasenāsanaṃ. Anāvāso nāma cetiyagharaṃ bodhigharaṃ sammuñjaniaṭṭako dāruaṭṭako pānīyamāḷo vaccakuṭi dvārakoṭṭhakoti evamādi. Tatiyapadena tadubhayampi gahitaṃ, ‘etesu yattha katthaci ekacchanne chadanato udakapatanaṭṭhānaparicchinne okāse ukkhittako vasituṃ na labhati, pārivāsiko pana antoāvāseyeva na labhatī’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana ‘avisesena udakapātena vārita’nti vuttaṃ. Kurundiyaṃ ‘etesu ettakesu pañcavaṇṇachadanabaddhaṭṭhānesu pārivāsikassa ca ukkhittakassa ca pakatattena saddhiṃ udakapātena vārita’nti vuttaṃ, tasmā nānūpacārepi ekacchanne na vaṭṭati. Sace panettha tadahupasampannepi pakatatte paṭhamaṃ pavisitvā nipanne saṭṭhivassopi pārivāsiko pacchā pavisitvā jānanto nipajjati, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca, ajānantassa ratticchedova, na vattabhedadukkaṭaṃ. Sace pana tasmiṃ paṭhamaṃ nipanne pacchā pakatatto pavisitvā nipajjati, pārivāsiko ca jānāti, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. No ce jānāti[Pg.236], ratticchedova, na vattabhedadukkaṭanti, tasmā sālāyapi vihārepi chadanato udakapatanaṭṭhānato muttamatteyeva sahavāsadoso na vijjatīti daṭṭhabbaṃ. पण त्या आचार्यांचा असा अभिप्राय असावा – बारा हातांच्या (हत्थपास) अंतरापासून संपूर्ण शरीराचा भाग आत असल्यास 'सहवास' (एकत्र राहणे) होतो, आणि बाहेर असल्यास 'विप्पवास' (वेगळे राहणे) होतो. म्हणून अर्धे शरीर आत आणि अर्धे शरीर बाहेर असावे. परंतु हे ग्रहण (समजूत) मिथ्याज्ञानामुळे (चुकीच्या समजुतीमुळे) आहे. कारण सहवासाचा दोष बारा हातांच्या अंतराने सांगितलेला नाही, तर एकाच छताखाली निजण्याने (झोपण्याने) सांगितला आहे. भगवंतांनी पारिवासिकखन्धकात असे म्हटले आहे: "भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने पकतत्त भिक्खू सोबत एकाच छताखालील आवासात राहू नये, एकाच छताखालील अनावासात राहू नये, एकाच छताखालील आवासात किंवा अनावासात राहू नये." अट्ठकथेतही म्हटले आहे: "एकाच छताखालील आवासात" इत्यादींमध्ये 'आवास' म्हणजे राहण्यासाठी बनवलेले शयनासन. 'अनावास' म्हणजे चैत्यगृह (चेतियघर), बोधिगृह, झाडू मारण्याची जागा, लाकूड ठेवण्याची जागा, पाणी पिण्याची शाळा, शौचालय, प्रवेशद्वार इत्यादी. तिसऱ्या पदाने हे दोन्ही घेतले आहेत. "यांपैकी कोणत्याही एकाच छताखाली, छतावरून पाणी पडण्याच्या जागेने मर्यादित असलेल्या ठिकाणी उक्खित्तक (निलंबित) भिक्खूला राहण्याची परवानगी नाही, आणि पारिवासिक भिक्खूला तर आवासाच्या आतही राहण्याची परवानगी नाही," असे महापंचरीमध्ये म्हटले आहे. महाअट्ठकथेत मात्र "विशेष भेद न करता, छतावरून पाणी पडण्याच्या मर्यादेने (उदकपाताने) वर्ज्य केले आहे" असे म्हटले आहे. कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे: "या सर्व पाच प्रकारच्या छतांनी युक्त बुद्धस्थानांमध्ये पारिवासिक आणि उक्खित्तक भिक्खूला पकतत्त भिक्खू सोबत छतावरून पाणी पडण्याच्या मर्यादेत राहणे वर्ज्य केले आहे." म्हणून, वेगवेगळ्या उपचारांमध्ये (सीमांमध्ये) असले तरी एकाच छताखाली राहणे योग्य नाही. जर या एकाच छताखालील विहारात, त्याच दिवशी उपसंपदा झालेला पकतत्त भिक्खू आधी प्रवेश करून झोपला असेल, आणि नंतर साठ वर्षांचा (दीक्षित असलेला) पारिवासिक भिक्खू प्रवेश करून, हे जाणूनही झोपला, तर त्याचा रात्रिक्षय (रत्तिच्छेद) होतो आणि व्रतभंगामुळे दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती प्राप्त होते. जर त्याला ठाऊक नसेल, तर केवळ रात्रिक्षय होतो, व्रतभंगाची दुक्कट आपत्ती होत नाही. पण जर त्या विहारात आधी पारिवासिक भिक्खू झोपला असेल आणि नंतर पकतत्त भिक्खू प्रवेश करून झोपला, आणि पारिवासिक भिक्खूला हे समजले, तर रात्रिक्षय आणि व्रतभंगाची दुक्कट आपत्ती दोन्ही होतात. जर त्याला समजले नाही, तर केवळ रात्रिक्षय होतो, व्रतभंगाची दुक्कट आपत्ती होत नाही. म्हणून, धर्मशाळेत किंवा विहारात छतावरून पाणी पडण्याच्या जागेपासून मुक्त (बाहेर) राहिल्यास सहवासदोष नसतो, असे जाणावे. Ekacce pana majjhimatthambhato dvādasahatthāyāmena daṇḍakena cakkaṃ bhamitvā samantato bāhire lekhaṃ karonti, evaṃ kate sā bāhiralekhā āvaṭṭato dvāsattatihatthamattā hoti, tato taṃ padesaṃ dvādasahatthena daṇḍakena minitvā bhājiyamānaṃ chabhāgameva hoti, tato tesaṃ chabhāgānaṃ sīmāya ekekasmiṃ mañce paññapiyamāne chaḷeva mañcaṭṭhānāni honti, tasmā ekasmiṃ vaṭṭamaṇḍale cha bhikkhūyeva apubbaṃ acarimaṃ vasituṃ labhanti, na tato uddhanti vadanti. Kasmā pana evaṃ karontīti? Pubbe vuttanayena ‘‘sabbattha dvādasahatthamattameva pamāṇa’’nti gahitattā. Evaṃ kira nesamadhippāyo – pārivāsiko pakatattassa bhikkhuno dvādasahatthabbhantare sayamāno sahavāso siyā, bāhire sayamāno vippavāso, tathā aññamaññassapīti. Evaṃ karontānaṃ pana nesaṃ sakaadhippāyopi na sijjhati, kuto bhagavato adhippāyo. परंतु काही आचार्य मध्यवर्ती खांबापासून बारा हात लांबीच्या काठीने गोल फिरवून चहूबाजूंनी बाहेर एक रेषा आखतात. असे केल्यावर ती बाहेरील रेषा वर्तुळाकारात बहात्तर हात प्रमाणाची होते. त्यानंतर त्या जागेला बारा हातांच्या काठीने मोजून विभागले असता त्याचे सहा भाग होतात. त्यानंतर त्या सहा भागांच्या सीमेवर एकेक मंचक (खाट) मांडला असता केवळ सहाच मंचक ठेवण्याच्या जागा होतात. म्हणून एका वर्तुळात केवळ सहाच भिक्खू एकाच वेळी (मागे-पुढे न होता) राहू शकतात, त्यापेक्षा जास्त नाही, असे ते आचार्य म्हणतात. पण ते असे का करतात? पूर्वी सांगितलेल्या नियमानुसार "सर्वत्र बारा हात हेच प्रमाण आहे" असे मानल्यामुळे ते असे करतात. त्यांचा असा अभिप्राय आहे की – पारिवासिक भिक्खू पकतत्त भिक्खूच्या बारा हातांच्या आत झोपल्यास सहवास होईल, आणि बाहेर झोपल्यास विप्पवास होईल; तसेच परस्परांच्या बाबतीतही असेच होईल. परंतु असे करणाऱ्या त्या आचार्यांचा स्वतःचा अभिप्रायही सिद्ध होत नाही, मग भगवंतांचा अभिप्राय कसा सिद्ध होणार? Kathaṃ? Pārivāsiko bhikkhu pakatattabhikkhūnañca aññamaññassa ca dvādasahatthamatte padese hotūti nesamadhippāyo. Atha pana majjhimatthambhaṃ nimittaṃ katvā miniyamānā samantato bāhiralekhā thambhatoyeva dvādasahatthamattā hoti, na pakatattabhikkhūhi. Te hi thambhato bahi ekaratanadvitiratanādiṭṭhāne ṭhitā, bāhiratopi lekhāyeva thambhato dvādasahatthamattā hoti, na tassūpari nipannabhikkhu. So hi dviratanamattenapi tiratanamattenapi lekhāya antopi hoti bahipi. Aññamaññassapi chabhāgasīmāyeva aññamaññassa dvādasahatthamattā hoti[Pg.237], na tassūpari paññattamañco vā tattha nipannabhikkhu vā. Mañco hi ekaratanamattena vā dviratanamattena vā sīmaṃ atikkamitvā ṭhito, bhikkhūpi sayamānā na sīmāya upariyeva sayanti, vidatthimattena vā ratanamattena vā sīmaṃ atikkamitvā vā appatvā vā sayanti, tasmā te pārivāsikā bhikkhū pakatattabhikkhūnampi aññamaññassapi dvādasahatthamattaṭṭhāyino na honti, tato ūnāva honti, tasmā sakaadhippāyopi na sijjhati. ते कसे? पारिवासिक भिक्खू पकतत्त भिक्खूंच्या आणि परस्परांच्या बारा हात अंतराच्या प्रदेशात असावा, असा त्यांचा अभिप्राय आहे. तरीही, मध्यवर्ती खांबाला केंद्र मानून मोजले असता, चहूबाजूंची बाहेरील रेषा केवळ खांबापासूनच बारा हात अंतरावर असते, पकतत्त भिक्खूंपासून नाही. कारण ते भिक्खू खांबापासून बाहेर एक हात, दोन हात किंवा three हात अंतरावर असतात. बाहेरील रेषा देखील केवळ खांबापासूनच बारा हात अंतरावर असते, त्यावर झोपलेल्या भिक्खूपासून नाही. तो भिक्खू दोन हात किंवा तीन हातांच्या अंतराने रेषेच्या आतही असतो आणि बाहेरही असतो. परस्परांच्या बाबतीतही, केवळ सहा भागांची सीमाच परस्परांपासून बारा हात अंतरावर असते, त्यावर मांडलेला मंचक किंवा त्यावर झोपलेला भिक्खू नाही. कारण मंचक एक हात किंवा दोन हात अंतराने सीमेचे उल्लंघन करून राहिलेला असतो. भिक्खू देखील झोपताना सीमेच्या अगदी वरच झोपत नाहीत, तर ते एक वितस्त किंवा एक हात अंतराने सीमेचे उल्लंघन करून किंवा सीमेपर्यंत न पोहोचता झोपतात. म्हणून ते पारिवासिक भिक्खू पकतत्त भिक्खूंपासून किंवा परस्परांपासून बारा हात अंतरावर राहणारे ठरत नाहीत, तर त्यापेक्षा कमी अंतरावर राहणारे ठरतात. त्यामुळे त्यांचा स्वतःचा अभिप्रायही सिद्ध होत नाही. Bhagavato pana adhippāyo – yadi appabhikkhukādiaṅgasampannattā vihārassa vattaṃ anikkhipitvā antovihāreyeva parivasati, evaṃ sati pakatattena bhikkhunā na ekacchanne āvāse vasitabbaṃ. Yadi tādisaāvāse vā anāvāse vā chadanato udakapatanaṭṭhānassa anto sayeyya, sahavāso nāma, ratticchedo hotīti ayamattho yathāvutta-pāḷiyā ca aṭṭhakathāya ca pakāsetabbo. Na ekacchanne āvāse dvīhi vatthabbaṃ. Yadi vaseyya, vuḍḍhassa ratticchedoyeva, navakassa ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca hoti. Samavassā ce, ajānantassa ratticchedoyeva, jānantassa ubhayampīti ayamattho ‘‘tayo kho, upāli, pārivāsikassa bhikkhuno ratticchedā sahavāso vippavāso anārocanā’’ti ca ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā pārivāsikena vuḍḍhatarena saddhiṃ na ekacchanne āvāse vatthabba’’nti (cūḷava. 82) ca ‘‘vuḍḍhatarenāti ettha…pe… sace hi dve pārivāsikā ekato vaseyyuṃ, te aññamaññassa ajjhācāraṃ ñatvā agāravā vā vippaṭisārino vā hutvā pāpiṭṭhataraṃ vā āpattiṃ āpajjeyyuṃ vibbhameyyuṃ vā, tasmā nesaṃ sahaseyyā sabbappakārena paṭikkhittā’’ti (cūḷava. aṭṭha. 81) ca imehi pāḷiaṭṭhakathāpāṭhehi pakāsetabbo. Vippavāsepi pārivāsikena abhikkhuke [Pg.238] āvāse na vatthabbaṃ, pakatattena vinā abhikkhuko āvāso na gantabbo, bahisīmāyaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānato dvādasahatthappamāṇassa upacārassa anto nisīditabbanti bhagavato adhippāyo. भगवंतांचा अभिप्राय असा आहे – जर भिक्खूंची संख्या कमी असणे इत्यादी अंगांनी युक्त असल्यामुळे, विहाराचे व्रत न सोडता विहाराच्या आतच पारिवासिक भिक्खू राहत असेल, तर अशा वेळी पकतत्त भिक्खूने एकाच छताखालील आवासात राहू नये. जर अशा आवासात किंवा अनावासात छतावरून पाणी पडण्याच्या जागेच्या आत झोपला, तर त्याला सहवास म्हणतात आणि रात्रिक्षय होतो. हा अर्थ पूर्वोक्त पाळी आणि अट्ठकथा यांच्याद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. एकाच छताखालील आवासात दोघांनी राहू नये. जर राहिले, तर ज्येष्ठ भिक्खूचा केवळ रात्रिक्षय होतो, आणि कनिष्ठ भिक्खूचा रात्रिक्षय आणि व्रतभंगाची दुक्कट आपत्ती दोन्ही होतात. जर समान वर्षांचे (समान दीक्षा काळ असलेले) असतील, तर न जाणणाऱ्याचा केवळ रात्रिक्षय होतो, आणि जाणणाऱ्याचे दोन्ही (रात्रिक्षय आणि दुक्कट आपत्ती) होतात. हा अर्थ "हे उपालि, पारिवासिक भिक्खूचे तीन रात्रिक्षय आहेत – सहवास, विप्पवास आणि अनारोचना" आणि "भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने स्वतःपेक्षा ज्येष्ठ असलेल्या पारिवासिक भिक्खू सोबत एकाच छताखालील आवासात राहू नये" तसेच "ज्येष्ठ भिक्खू सोबत... जर दोन पारिवासिक भिक्खू एकत्र राहिले, तर ते परस्परांचे आचरण जाणून आदररहित किंवा पश्चात्तापयुक्त होऊन अधिक वाईट आपत्तीत पडतील किंवा विभ्रान्त (भ्रष्ट) होतील, म्हणून त्यांचे एकत्र निजणे सर्व प्रकारे निषिद्ध आहे" या पाळी आणि अट्ठकथा पाठांद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. विप्पवासाच्या (वेगळे राहण्याच्या) बाबतीतही, पारिवासिक भिक्खूने भिक्खू नसलेल्या आवासात राहू नये, पकतत्त भिक्खूशिवाय भिक्खू नसलेल्या आवासात जाऊ नये, आणि बाहेरील सीमेमध्ये भिक्खूंच्या राहण्याच्या जागेपासून बारा हात प्रमाणाच्या उपचाराच्या (सीमेच्या) आत बसावे, हा भगवंतांचा अभिप्राय आहे. Ayamattho ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā sabhikkhukā āvāsā abhikkhuko āvāso gantabbo aññatra pakatattena aññatra antarāyā’’tiādi (cūḷava. 76) ca ‘‘tayo kho, upāli…pe… anārocanā’’ti ca ‘‘cattāro kho, upāli, mānattacārikassa bhikkhuno ratticchedā sahavāso, vippavāso, anārocanā, ūnegaṇecaraṇa’’nti (cūḷava. 92) ca ‘‘vippavāsoti ekakasseva vāso’’ti ca ‘‘ayañca yasmā gaṇassa ārocetvā bhikkhūnañca atthibhāvaṃ sallakkhetvāva vasi, tenassa ūnegaṇecaraṇadoso vā vippavāso vā na hotī’’ti ca ‘‘atthibhāvaṃ sallakkhetvāti dvādasahatthe upacāre sallakkhetvā, anikkhittavattānaṃ upacārasīmāya āgatabhāvaṃ sallakkhetvā sahavāsādikaṃ veditabba’’nti ca āgatehi pāḷiyaṭṭhakathā-vajirabuddhiṭīkāpāṭhehi pakāsetabbo, tasmā vihāre parivasantassa upacārasīmāya abbhantare yattha katthaci vasantassa natthi vippavāso, bahiupacārasīmāyaṃ parivasantassa bhikkhūnaṃ nisinnapariyantato dvādasahatthabbhantare vasantassa ca natthi vippavāsoti, tañca parivāsakāle ‘‘ekena bhikkhunā saddhi’’nti vacanato ekassapi bhikkhuno, mānattacaraṇakāle ‘‘catūhi pañcahi vā bhikkhūhi saddhi’’nti (cūḷava. aṭṭha. 102) vacanato ca catunnaṃ pañcannampi bhikkhūnaṃ hatthapāsabhūte dvādasahatthabbhantarepi vasituṃ labhati, natthi vippavāsoti daṭṭhabbaṃ. हा अर्थ "भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने भिक्खू असलेल्या आवासातून भिक्खू नसलेल्या आवासात जाऊ नये, पकतत्त भिक्खूशिवाय किंवा अंतरायाशिवाय (अडचणीशिवाय)" इत्यादी, आणि "हे उपालि... अनारोचना" आणि "हे उपालि, मानत्त आचरण करणाऱ्या भिक्खूचे चार रात्रिक्षय आहेत – सहवास, विप्पवास, अनारोचना आणि ऊनगणचरण (कमी गणात आचरण करणे)" आणि "विप्पवास म्हणजे एकट्याने राहणे" आणि "हा (भिक्खू) ज्याअर्थी संघाला कळवून आणि भिक्खूंच्या अस्तित्वाची खात्री करून राहिला, त्यामुळे त्याला ऊनगणचरण दोष किंवा विप्पवास दोष होत नाही" आणि "अस्तित्वाची खात्री करून म्हणजे बारा हातांच्या उपचारात खात्री करून, व्रत न सोडलेल्यांच्या उपचार सीमेत येण्याची खात्री करून सहवास इत्यादी जाणावे" या पाळी, अट्ठकथा आणि वजिरबुद्धि-टीका पाठांद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे. म्हणून, विहारात राहणाऱ्या आणि उपचार सीमेच्या आत कुठेही राहणाऱ्या भिक्खूला विप्पवास दोष होत नाही. बाहेरील उपचार सीमेत राहणाऱ्या आणि भिक्खूंच्या बसण्याच्या मर्यादेपासून बारा हातांच्या आत राहणाऱ्या भिक्खूलाही विप्पवास दोष होत नाही. आणि ते परिवसाच्या काळात "एका भिक्खू सोबत" या वचनानुसार एका भिक्खूच्या, आणि मानत्त आचरणाच्या काळात "चार किंवा पाच भिक्खू सोबत" या वचनानुसार चार किंवा पाच भिक्खूंच्या हत्थपास असलेल्या बारा हातांच्या आत राहण्यास मिळते, तिथे विप्पवास दोष होत नाही, असे जाणावे. Vattaṃ samādiyitvā tesaṃ bhikkhūnaṃ ārocitakālato pana paṭṭhāya kenaci karaṇīyena tesu bhikkhūsu gatesupi [Pg.239] yathāvuttaaṭṭhakathāpāṭhanayena vippavāso na hoti. Tathā hi vuttaṃ vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.97) ‘‘sopi kenaci kammena purearuṇe eva gacchatīti iminā ārocanāya katāya sabbesupi bhikkhūsu bahivihāraṃ gatesu ūnegaṇecaraṇadoso vā vippavāsadoso vā na hoti ārocitattā sahavāsassāti dasseti. Tenāha ‘ayañcā’tiādī’’ti. Apare pana ācariyā ‘‘bahisīmāya vattasamādānaṭṭhāne vatiparikkhepopi pakatattabhikkhūheva kātabbo, na kammārahabhikkhūhi. Yathā loke bandhanāgārādi daṇḍakārakehi eva kattabbaṃ, na daṇḍārahehi, evamidhāpī’’ti vadanti, tampi aṭṭhakathādīsu na dissati. Na hi vatiparikkhepo daṇḍakammatthāya kārito, atha kho dassanūpacāravijahanatthameva. Tathā hi vuttaṃ sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.97) ‘‘gumbena vā vatiyā vā paṭicchannaṭṭhāneti dassanūpacāravijahanattha’’nti. Tathā vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.97) ‘‘gumbena vātiādi dassanūpacāravijahanattha’’nti. Ito paraṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva parivāsadānañca mānattadānañca veditabbaṃ. Yattha pana saṃsayitabbaṃ atthi, tattha saṃsayavinodanatthāya kathetabbaṃ kathayāma. व्रत ग्रहण करून त्या भिक्खूंना कळवल्याच्या वेळेपासून, काही कामासाठी ते भिक्खू निघून गेले तरीही, पूर्वोक्त अट्ठकथा पाठाच्या नियमानुसार विप्पवास होत नाही. तसेच विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे: "तो देखील काही कामाने अरुणोदयापूर्वीच जातो, असे कळवले असल्यामुळे सर्व भिक्खू विहाराबाहेर गेले तरीही ऊनगणचरण दोष किंवा विप्पवास दोष होत नाही, कारण सहवासाची माहिती दिलेली असते. म्हणूनच 'अयं च' इत्यादी म्हटले आहे." परंतु इतर आचार्य म्हणतात: "बाह्य सीमेमध्ये व्रत ग्रहण करण्याच्या ठिकाणी कुंपण घालण्याचे काम देखील पकतत्त भिक्खूंनीच केले पाहिजे, कम्मार्ह (दंड मिळण्यास पात्र असलेल्या) भिक्खूंनी नाही. ज्याप्रमाणे जगात तुरुंग इत्यादींचे कुंपण शिक्षा देणाऱ्यांनीच केले पाहिजे, शिक्षा भोगणाऱ्यांनी नाही, त्याचप्रमाणे येथेही जाणावे." परंतु हे विधान अट्ठकथा इत्यादींमध्ये आढळत नाही. कारण कुंपण घालणे हे दंडाच्या कामासाठी केलेले नाही, तर केवळ दर्शनाचा उपचार सोडण्यासाठी (दृष्टीआड होण्यासाठी) केले आहे. तसेच सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे: "झुडपाने किंवा कुंपणाने आच्छादित केलेल्या ठिकाणी दर्शनाचा उपचार सोडण्यासाठी (दृष्टीआड होण्यासाठी) आहे." तसेच विमतिविनोदनीमध्येही म्हटले आहे: "झुडपाने इत्यादी दर्शनाचा उपचार सोडण्यासाठी आहे." यानंतर अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच परिवास देणे आणि मानत्त देणे जाणावे. परंतु जिथे शंका घेण्यासारखे असेल, तिथे शंका दूर करण्यासाठी जे सांगायचे आहे ते आम्ही सांगू. Ekacce bhikkhū evaṃ vadanti – pārivāsiko bhikkhu vuḍḍhataropi samāno vatte samādinne navakaṭṭhāne ṭhito. Tathā hi vuttaṃ ‘‘yattha pana nisīdāpetvā parivisanti, tattha sāmaṇerānaṃ jeṭṭhakena, bhikkhūnaṃ saṅghanavakena hutvā nisīditabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 75) tasmā ārocitakālādīsu ‘‘ahaṃ bhante’’icceva vattabbaṃ, na ‘‘ahaṃ āvuso’’ti. Tatrevaṃ vicāraṇā kātabbā – pārivāsikādayo bhikkhū seyyāpariyantaāsanapariyantabhāgitāya navakaṭṭhāne ṭhitā, na ekantena [Pg.240] navakabhūtattā. Tathā hi vuttaṃ bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pārivāsikānaṃ bhikkhūnaṃ pañca yathāvuḍḍhaṃ uposathaṃ pavāraṇaṃ vassikasāṭikaṃ oṇojanaṃ bhatta’’nti (cūḷava. 75). Aṭṭhakathāyañca (cūḷava. aṭṭha. 81) ‘‘pakatattaṃ bhikkhuṃ disvā āsanā vuṭṭhātabbaṃ, pakatatto bhikkhu āsanena nimantetabbo’’ti etissā pāḷiyā saṃvaṇṇanāya ‘‘vuṭṭhātabbaṃ, nimantetabboti tadahupasampannampi disvā vuṭṭhātabbameva, vuṭṭhāya ca ‘ahaṃ iminā sukhanisinno vuṭṭhāpito’ti parammukhena na gantabbaṃ, ‘idaṃ ācariya āsanaṃ, ettha nisīdathā’ti evaṃ nimantetabboyevā’’ti ettheva ‘‘ācariyā’’ti ālapanaviseso vutto, na aññattha. Yadi vuḍḍhatarenapi ‘‘bhante’’icceva vattabbo siyā, idhāpi ‘‘idaṃ, bhante, āsana’’nti vattabbaṃ bhaveyya, na pana vuttaṃ, tasmā na tesaṃ taṃ vacanaṃ sārato paccetabbaṃ. Imasmiṃ pana vinayasaṅgahappakaraṇe (vi. saṅga. aṭṭha. 237) ‘‘ārocentena sace navakataro hoti, ‘āvuso’ti vattabbaṃ. Sace vuḍḍhataro, ‘bhante’ti vattabba’’nti vuttaṃ, idañca ‘‘ekena bhikkhunā saddhi’’nti heṭṭhā vuttattā taṃ paṭiggāhakabhūtaṃ pakatattaṃ bhikkhuṃ sandhāya vuttanti daṭṭhabbaṃ. काही भिक्खू असे म्हणतात – परिवास घालणारा भिक्खू ज्येष्ठ असला तरी, वत्त (कर्तव्य) स्वीकारले असता तो कनिष्ठ (नवक) स्थानावर स्थित होतो. तसेच म्हटले आहे – "परंतु जेथे त्यांना बसवून परिवास दिला जातो, तेथे त्यांनी सामणेरांपेक्षा ज्येष्ठ आणि भिक्खूंच्या संघात कनिष्ठ होऊन बसावे." त्यामुळे निवेदन करण्याच्या वेळी इत्यादी प्रसंगी "मी, भन्ते" असेच म्हणावे, "मी, आवुसो" असे म्हणू नये. त्या बाबतीत अशी विचारणा केली पाहिजे – परिवास इत्यादी करणारे भिक्खू शय्या आणि आसनांच्या शेवटच्या भागाचे वाटेकरी असल्यामुळे कनिष्ठ स्थानावर स्थित असतात, केवळ ते कनिष्ठ आहेत म्हणून नव्हे. तसेच भगवंतांनी म्हटले आहे – "भिक्खूंनो, मी परिवास घालणाऱ्या भिक्खूंना ज्येष्ठतेनुसार पाच गोष्टींची अनुमती देतो: उपोसथ, प्रवारणा, वर्षावास-वस्त्र (वस्सिकासाटिक), समर्पण (ओणोजन) आणि भोजन." आणि अट्ठकथेमध्येही "पकतत्त (नियमित) भिक्खूला पाहून आसनावरून उठले पाहिजे, आणि पकतत्त भिक्खूला आसनाचे आमंत्रण दिले पाहिजे" या पाळीच्या वर्णनात म्हटले आहे – "उठले पाहिजे, आमंत्रित केले पाहिजे म्हणजे त्याच दिवशी उपसंपदा झालेल्या भिक्खूला पाहूनही उठलेच पाहिजे, आणि उठल्यावर 'याने मला माझ्या सुखासनातून उठवले' असे म्हणून तोंड फिरवून निघून जाऊ नये, तर 'हे आचार्य, हे आसन आहे, येथे बसावे' असेच आमंत्रित केले पाहिजे." येथेच "आचार्य" असे विशेष संबोधन म्हटले आहे, इतरत्र नाही. जर ज्येष्ठानेही "भन्ते" असेच म्हणावयाचे असते, तर येथेही "हे भन्ते, आसन आहे" असे म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. त्यामुळे त्यांचे ते वचन सारभूत (सत्य) मानू नये. परंतु या विनयसंग्रह प्रकरणात असे म्हटले आहे – "निवेदन करणाऱ्याने जर तो कनिष्ठ असेल तर 'आवुसो' म्हणावे, आणि जर तो ज्येष्ठ असेल तर 'भन्ते' म्हणावे." आणि हे, खाली 'एका भिक्खूसोबत' असे म्हटल्यामुळे, तो स्वीकारकर्ता असलेल्या पकतत्त भिक्खूला उद्देशून म्हटले आहे असे समजावे. Bahavo pana bhikkhū pārivāsikaṃ bhikkhuṃ saṅghamajjhe nisīdāpetvā vattaṃ yācāpetvā kammavācāpariyosāne samādāpetvā ārocanamakāretvā saṅghamajjhato nikkhamāpetvā parisapariyante nisīdāpetvā tattha nisinnena ārocāpetvā vattaṃ nikkhipāpenti, evaṃ karontānañca nesaṃ ayamadhippāyo – ayaṃ bhikkhu vatte asamādinne vuḍḍhaṭṭhāniyopi hoti, tasmā yācanakāle ca kammavācāsavanakāle ca vattasamādānakāle ca saṅghamajjhe nisīdanāraho hoti, vatte pana samādinne navakaṭṭhāniyo, tasmā na saṅghamajjhe nisīdanāraho, āsanapariyantabhāgitāya [Pg.241] parisapariyanteyeva nisīdanārahoti, tadetaṃ evaṃ vicāretabbaṃ – ayaṃ bhikkhu saṅghamajjhe nisīdamāno āsanaṃ gahetvā yathāvuḍḍhaṃ nisinno na hoti, atha kho kammārahabhāvena āsanaṃ aggahetvā añjaliṃ paggahetvā ukkuṭikameva nisinno hoti, kammāraho ca nāma saṅghamajjheyeva ṭhapetabbo hoti, no bahi, tasmā ‘‘saṅghamajjhe nisīdanāraho na hotī’’ti na sakkā vattuṃ tasmiṃ kāle, nikkhamāpite ca vattārocanavattanikkhipanānaṃ aniṭṭhitattā aññamaññaṃ āhacca suṭṭhu nisinnaṃ bhikkhusaṅghaṃ pariharitumasakkuṇeyyattā, cīvarakaṇṇapādapiṭṭhiādīhi bādhitattā agāravakiriyā viya dissati, ārocanakiriyañca vattanikkhipanañca saṅghamajjheyeva kattabbaṃ pariyante nisīditvā karonto aṭṭhakathāvirodho hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 97) ‘‘vattaṃ samādiyitvā tattheva saṅghassa ārocetabbaṃ…pe… ārocetvā sace nikkhipitukāmo, vuttanayeneva saṅghamajjhe nikkhipitabba’’nti. Kasmā? Samādānaṭṭhāneyeva ārocāpetvā tattheva nikkhipāpetvā niṭṭhitasabbakiccameva nikkhamāpetvā attano āsane nisīdāpento ñāyāgatoti amhākaṃ khanti. परंतु अनेक भिक्खू परिवास घालणाऱ्या भिक्खूला संघाच्या मध्ये बसवून, वत्त मागण्यास लावून, कम्मवाचेच्या शेवटी ते स्वीकारायला लावून, निवेदन न करवता संघाच्या मध्यातून बाहेर काढतात आणि परिषदेच्या शेवटी बसवून, तेथे बसलेल्या त्याच्याकडून निवेदन करवून वत्त सोडायला लावतात. असे करणाऱ्यांचा हा अभिप्राय समजला पाहिजे – हा भिक्खू वत्त स्वीकारलेले नसताना ज्येष्ठ स्थानावरही असतो, त्यामुळे मागणीच्या वेळी, कम्मवाचा ऐकण्याच्या वेळी आणि वत्त स्वीकारण्याच्या वेळी तो संघाच्या मध्ये बसण्यास योग्य असतो. परंतु वत्त स्वीकारल्यानंतर तो कनिष्ठ स्थानावर असतो, त्यामुळे तो संघाच्या मध्ये बसण्यास योग्य नसतो, तर आसनाच्या शेवटच्या भागाचा वाटेकरी असल्यामुळे परिषदेच्या शेवटीच बसण्यास योग्य असतो. त्यांचा हा अभिप्राय आहे. त्याची अशी विचारणा केली पाहिजे – हा भिक्खू संघाच्या मध्ये बसलेला असताना आसन घेऊन ज्येष्ठतेनुसार बसलेला नसतो, तर उलट कर्माच्या योग्यतेनुसार आसन न घेता, अंजली जोडून उकिडवाच बसलेला असतो. आणि कर्मासाठी पात्र असलेला भिक्खू संघाच्या मध्येच ठेवला पाहिजे, बाहेर नाही. त्यामुळे "तो संघाच्या मध्ये बसण्यास योग्य नाही" असे त्या वेळी म्हणता येत नाही. आणि त्याला बाहेर काढले असता, वत्त निवेदन करणे आणि वत्त सोडणे अपूर्ण असल्यामुळे, एकमेकांना स्पर्श करून व्यवस्थित बसलेल्या भिक्खू संघाला टाळण्यास असमर्थ असल्यामुळे, चीवरचे कोपरे, पायांचे तळवे इत्यादींनी बाधित होत असल्यामुळे ते अनादर केल्यासारखे दिसते. तसेच निवेदनाची क्रिया आणि वत्त सोडणे संघाच्या मध्येच केले पाहिजे; शेवटी बसून ते केल्यास अट्ठकथेशी विरोध होतो. कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे – "वत्त स्वीकारून तेथेच संघाला त्याचे निवेदन केले पाहिजे... पे... निवेदन करून जर ते सोडण्याची इच्छा असेल, तर सांगितलेल्या पद्धतीने संघाच्या मध्येच ते सोडले पाहिजे." का? समादानाच्या (स्वीकाराच्या) ठिकाणीच निवेदन करवून, तेथेच सोडायला लावून, सर्व कार्ये पूर्ण झाल्यावरच बाहेर काढून आपल्या स्वतःच्या आसनावर बसवणे हेच न्यायसंगत आहे, असे आमचे मत आहे. Tathā sāyaṃ vattārocanakāle bahūsu pārivāsikesu vuḍḍhataraṃ paṭhamaṃ samādāpetvā ārocāpetvā anukkamena sabbapacchā navakataraṃ samādāpenti ārocāpenti, pāto nikkhipanakāle pana navakataraṃ paṭhamaṃ ārocāpetvā nikkhipāpenti, tato anukkamena vuḍḍhataraṃ sabbapacchā ārocāpetvā nikkhipāpenti. Tesaṃ ayamadhippāyo siyā – yadā dasa bhikkhū pakatattā dasa bhikkhū pārivāsikā honti, tadā vuḍḍhatarena paṭhamaṃ samādiyitvā ārocite tassa ārocanaṃ avasesā ekūnavīsati bhikkhū [Pg.242] suṇanti, dutiyassa aṭṭhārasa, tatiyassa sattarasāti anukkamena hāyitvā sabbanavakassa ārocanaṃ dasa pakatattā suṇanti sesānaṃ apakatattabhāvato. Tato nikkhipanakāle sabbanavako pubbe attanā ārocitānaṃ dasannaṃ bhikkhūnaṃ ārocetvā nikkhipati, tato paṭilomena dutiyo ekādasannaṃ, tatiyo dvādasannanti anukkamena vaḍḍhitvā sabbajeṭṭhako attanā pubbe ārocitānaṃ ekūnavīsatibhikkhūnaṃ ārocetvā nikkhipati, evaṃ yathānukkamena nikkhipanaṃ hoti. Sabbajeṭṭhake pana paṭhamaṃ nikkhitte sati pubbe attanā ārocitānaṃ navannaṃ bhikkhūnaṃ tadā apakatattabhāvato ārocitānaṃ santike nikkhipanaṃ na hoti, tathā sesānaṃ. Tesaṃ pana ekaccānaṃ ūnaṃ hoti, ekaccānaṃ adhikaṃ, tasmā yathāvuttanayena sabbanavakato paṭṭhāya anukkamena nikkhipitabbanti. तसेच संध्याकाळी वत्त निवेदनाच्या वेळी अनेक परिवास घालणाऱ्यांमध्ये सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूला प्रथम स्वीकारायला लावून व निवेदन करायला लावून, क्रमाने सर्वात शेवटी सर्वात कनिष्ठ भिक्खूला स्वीकारायला व निवेदन करायला लावतात. परंतु सकाळी वत्त सोडण्याच्या वेळी सर्वात कनिष्ठ भिक्खूला प्रथम निवेदन करायला लावून वत्त सोडायला लावतात. त्यानंतर क्रमाने सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूला सर्वात शेवटी निवेदन करायला लावून वत्त सोडायला लावतात. त्यांचा हा अभिप्राय असावा – जेव्हा दहा भिक्खू नियमित असतात आणि दहा भिक्खू परिवास घालणारे असतात, तेव्हा सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूने प्रथम स्वीकारून निवेदन केले असता, त्याचे निवेदन उर्वरित एकोणीस भिक्खू ऐकतात. दुसऱ्याचे अठरा, तिसऱ्याचे सतरा – अशा क्रमाने कमी होत जाऊन सर्वात कनिष्ठ भिक्खूचे निवेदन दहा नियमित भिक्खू ऐकतात, इतरांचे नियमित भिक्खू नसल्यामुळे ते ऐकत नाहीत. त्यानंतर वत्त सोडण्याच्या वेळी सर्वात कनिष्ठ भिक्खू पूर्वी स्वतः निवेदन केलेल्या दहा भिक्खूंना निवेदन करून वत्त सोडतो. त्यानंतर उलट क्रमाने दुसरा भिक्खू अकरा भिक्खूंना, तिसरा बारा भिक्खूंना – अशा क्रमाने वाढत जाऊन सर्वात ज्येष्ठ भिक्खू स्वतः पूर्वी निवेदन केलेल्या एकोणीस भिक्खूंना निवेदन करून वत्त सोडतो. अशा प्रकारे यथाक्रमाने वत्त सोडणे होते. परंतु सर्वात ज्येष्ठ भिक्खूने प्रथम वत्त सोडले असता, पूर्वी स्वतः निवेदन केलेल्या नऊ भिक्खूंना, त्या वेळी ते नियमित भिक्खू नसल्यामुळे, निवेदन केलेल्यांच्या जवळ वत्त सोडणे होत नाही, तसेच इतरांच्या बाबतीतही होते. परंतु त्यांच्यापैकी काहींसाठी ते कमी होते आणि काहींसाठी अधिक होते, त्यामुळे सांगितलेल्या पद्धतीने सर्वात कनिष्ठ भिक्खूपासून सुरू करून क्रमाने वत्त सोडले पाहिजे असे समजावे. Evaṃvādīnaṃ pana tesamāyasmantānaṃ vāde pakatattāyeva bhikkhū ārocetabbā honti, no apakatattā. Pubbe ārocitānaṃyeva santike vattaṃ nikkhipitabbaṃ hoti, no anārocitānaṃ. Evaṃ pana pakatattāyeva bhikkhū ārocetabbā na honti, atha kho apakatattāpi ‘‘sace dve pārivāsikā gataṭṭhāne aññamaññaṃ passanti, ubhohi aññamaññassa ārocetabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttattā. Pubbe ārocitānampi anārocitānampi santike ārocetvā nikkhipitabbameva ‘‘sace so bhikkhu kenacideva karaṇīyena pakkanto hoti, yaṃ aññaṃ sabbapaṭhamaṃ passati, tassa ārocetvā nikkhipitabba’’nti (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttattā, tasmā tathā akarontepi sabbesaṃ ārocitattā natthi doso. Appekacce bhikkhū ‘‘pakatattassevāyaṃ ārocanā’’ti maññamānā sāyaṃ vuḍḍhapaṭipāṭiyā vattaṃ samādiyitvā ārocetvā [Pg.243] attano sayanaṃ pavisitvā dvārajagganasayanasodhanādīni karontā aññesaṃ ārocitaṃ na suṇanti. Appekacce pāto sayaṃ ārocetvā nikkhipitvā aññesaṃ ārocanaṃ vā nikkhipanaṃ vā anāgametvā bhikkhācārādīnaṃ atthāya gacchanti, evaṃ karontānaṃ tesaṃ ārocanaṃ ekaccānaṃ asutabhāvasambhavato sāsaṅko hoti pārivāsikānaṃ aññamaññārocanassa pakaraṇesu āgatattā. Na kevalaṃ sāratthadīpaniyaṃyeva, atha kho vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. cūḷavagga 76) ‘‘sace dve pārivāsikā gataṭṭhāne aññamaññaṃ passanti, ubhohipi aññamaññassa ārocetabbaṃ avisesena ‘āgantukena ārocetabbaṃ, āgantukassa ārocetabba’nti vuttattā’’ti vuttaṃ. परंतु असे म्हणणाऱ्या त्या आयुष्यमानांच्या मतानुसार केवळ पकतत्त (नियमित) भिक्खूच निवेदन करण्यास योग्य असतात, अपकतत्त नव्हे. पूर्वी निवेदन केलेल्यांच्याच जवळ वत्त सोडले पाहिजे, निवेदन न केलेल्यांच्या जवळ नव्हे. परंतु अशा प्रकारे केवळ पकतत्त भिक्खूंच्याच जवळ निवेदन केले पाहिजे असे नाही, तर उलट अपकतत्त भिक्खूंनाही निवेदन केले पाहिजे, कारण अट्ठकथेत म्हटले आहे – "जर दोन परिवास घालणारे भिक्खू गेलेल्या ठिकाणी एकमेकांना पाहतात, तर दोघांनीही एकमेकांना निवेदन केले पाहिजे." पूर्वी निवेदन केलेल्यांच्या जवळही आणि निवेदन न केलेल्यांच्या जवळही निवेदन करून वत्त सोडलेच पाहिजे, कारण असे म्हटले आहे – "जर तो भिक्खू काही कामासाठी बाहेर गेला असेल, तर तो ज्या कोणा भिक्खूला सर्वात आधी पाहील, त्याला निवेदन करून त्याने वत्त सोडले पाहिजे." त्यामुळे त्या प्रकारे जरी केले नाही तरी सर्वांना निवेदन केल्यामुळे दोष नाही. काही भिक्खू "हे निवेदन केवळ पकतत्त भिक्खूंसाठीच आहे" असे मानून संध्याकाळी ज्येष्ठतेच्या क्रमानुसार वत्त स्वीकारून व निवेदन करून आपल्या स्वतःच्या शय्येवर प्रवेश करून दार बंद करणे, शय्या स्वच्छ करणे इत्यादी करत असताना इतरांचे निवेदन ऐकत नाहीत. काही भिक्खू सकाळी स्वतः निवेदन करून वत्त सोडून, इतरांच्या निवेदनाची किंवा वत्त सोडण्याची प्रतीक्षा न करता भिक्षाटनासाठी इत्यादी निघून जातात. असे करणाऱ्या त्यांच्या निवेदनाचे काहींना न ऐकले जाण्याची शक्यता असल्यामुळे ते शंकास्पद होते, कारण परिवास घालणाऱ्यांच्या परस्पर निवेदनाचे ग्रंथांमध्ये आलेले आहे. केवळ सारत्थदीपनीमध्येच नव्हे, तर उलट वजिरबुद्धिटीकेमध्येही असे म्हटले आहे – "जर दोन परिवास घालणारे भिक्खू गेलेल्या ठिकाणी एकमेकांना पाहतात, तर दोघांनीही एकमेकांना निवेदन केले पाहिजे, विशेषतः 'आगंतुकाने निवेदन केले पाहिजे, आगंतुकाला निवेदन केले पाहिजे' असे म्हटल्यामुळे." Tathā appekacce pakatattā bhikkhū pārivāsikesu bhikkhūsu sāyaṃ vattasamādānatthaṃ pakatattasālato nikkhamitvā attano attano sayanasamīpaṃ gatesu attano sayanapaññāpanapaakkhāraṭhapanaaññamaññaālāpasallāpakaraṇādivasena āḷolentā pārivāsikānaṃ vattārocanaṃ na suṇanti, na manasi karonti. Appekacce pāto vattanikkhipanakāle pārivāsikabhikkhūsu vattārocanavattanikkhipanāni karontesupi niddāpasutā hutvā na suṇanti. Evaṃ karontānampi tesaṃ ekaccānaṃ assutasambhavato vattārocanaṃ sāsaṅkaṃ hotīti. Hotu sāsaṅkaṃ, suṇantānaṃ assutasambhavepi ārocakānaṃ sammāārocanena vattassa paripuṇṇattā ko dosoti ce? Ārocakānaṃ sammā ārocitattā vatte paripuṇṇepi vattabhedadukkaṭatova vimutto siyā, na ratticchedato. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 76) ‘‘sace vāyamantopi sampāpuṇituṃ vā sāvetuṃ [Pg.244] vā na sakkoti, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭa’’nti. तसेच काही पकतत्त भिक्खू, परिवास घालणारे भिक्खू संध्याकाळी वत्त स्वीकारण्यासाठी पकतत्त शालेतून बाहेर पडून आपआपल्या शय्येच्या जवळ गेले असता, आपली स्वतःची शय्या तयार करणे, परिकार ठेवणे, परस्परांशी संभाषण करणे इत्यादींमध्ये व्यस्त असल्यामुळे परिवास घालणाऱ्यांचे वत्त निवेदन ऐकत नाहीत, लक्षात घेत नाहीत. काही भिक्खू सकाळी वत्त सोडण्याच्या वेळी परिवास घालणारे भिक्खू वत्त निवेदन आणि वत्त सोडणे करत असतानाही झोपेत मग्न असल्यामुळे ऐकत नाहीत. अशा प्रकारे करणाऱ्यांच्या बाबतीतही काहींना न ऐकले जाण्याची शक्यता असल्यामुळे वत्त निवेदन शंकास्पद होते. शंकास्पद असू दे! ऐकणाऱ्यांना न ऐकण्याची शक्यता असली तरी निवेदन करणाऱ्यांच्या योग्य निवेदनामुळे वत्त पूर्ण झाल्यामुळे काय दोष आहे? असे जर विचारले तर – निवेदन करणाऱ्यांनी योग्य प्रकारे निवेदन केल्यामुळे वत्त पूर्ण झाले असले तरी तो केवळ वत्तभंगामुळे होणाऱ्या दुक्कट आपत्तीपासूनच मुक्त होईल, रत्तिच्छेद (रात्र खंडित होणे) यापासून नव्हे. कारण समंतपासादिकेत म्हटले आहे – "जरी प्रयत्न करत असतानाही तो पोहोचू शकला नाही किंवा ऐकवू शकला नाही, तर रत्तिच्छेद होतोच, परंतु वत्तभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती होत नाही." Athaññe bhikkhū vattaṃ samādiyitvā rattiṃ nipannā niddābhāvena manussasaddampi suṇanti, bheriādisaddampi suṇanti, sakaṭanāvādiyānasaddampi suṇanti, te tena saddena āsaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho aya’’nti, te tena kāraṇena ratticchedaṃ maññanti. Kasmā? ‘‘Ayañca nesaṃ chattasaddaṃ vā ukkāsitasaddaṃ vā khipitasaddaṃ vā sutvā āgantukabhāvaṃ jānāti, gantvā ārocetabbaṃ. Gatakāle jānantenapi anubandhitvā ārocetabbameva. Sampāpuṇituṃ asakkontassa ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭa’’nti (cūḷava. aṭṭha. 76) vuttattāti. Te evaṃ saññāpetabbā – māyasmanto evaṃ maññittha, nāyaṃ pāṭho bahisīmaṭṭhavasena vutto, atha kho upacārasīmaṭṭhavasena vutto. Vuttañhi tattheva ‘‘yepi antovihāraṃ appavisitvā upacārasīmaṃ okkamitvā gacchantī’’ti. Tatthapi āgantukabhāvassa jānitattā ratticchedo hoti, tasmā dūresaddasavanamattena ratticchedo natthi, ‘‘ayaṃ bhikkhūnaṃ saddo, ayaṃ bhikkhūhi vāditabherighaṇṭādisaddo, ayaṃ bhikkhūhi pājitasakaṭanāvādisaddo’’ti nisinnaṭṭhānato jānantoyeva ratticchedakaro hoti. Tenāha ‘‘āyasmā karavīkatissatthero ‘samaṇo aya’nti vavatthānameva pamāṇa’’nti. त्यानंतर इतर भिक्खू वत्त स्वीकारून रात्री झोपलेले असताना झोपेच्या अवस्थेत मनुष्याचा आवाजही ऐकतात, ढोल इत्यादींचा आवाजही ऐकतात, बैलगाडी, नाव इत्यादी वाहनांचा आवाजही ऐकतात. ते त्या आवाजाने शंका घेतात – "हा भिक्खूंचाच आवाज आहे का?" ते त्या कारणाने रत्तिच्छेद मानतात. का? "आणि छत्रीचा आवाज, खोकण्याचा आवाज किंवा शिंकण्याचा आवाज ऐकून त्याला आगंतुकाचे आगमन समजते, तेव्हा त्याने जाऊन निवेदन केले पाहिजे. गेल्याच्या वेळी समजले तरी त्याने मागे जाऊन निवेदन केलेच पाहिजे. पोहोचू न शकणाऱ्याचा रत्तिच्छेद होतोच, परंतु वत्तभंगामुळे होणारी दुक्कट आपत्ती होत नाही" असे म्हटल्यामुळे. त्यांना असे समजवावे – आयुष्यमानांनो, असे मानू नका. हा पाठ सीमाबाहेर असलेल्या भिक्खूच्या उद्देशाने म्हटलेला नाही, तर उलट उपचारसीमेत असलेल्या भिक्खूच्या उद्देशाने म्हटलेला आहे. कारण तेथेच म्हटले आहे – "जे विहाराच्या आत प्रवेश न करता उपचारसीमेत उतरून जातात." तेथेही आगंतुक भावाचे ज्ञान झाल्यामुळे रत्तिच्छेद होतो, त्यामुळे दूरून केवळ आवाज ऐकल्याने रत्तिच्छेद होत नाही. "हा भिक्खूंचा आवाज आहे, हा भिक्खूंनी वाजवलेल्या ढोल-घंटेचा आवाज आहे, हा भिक्खूंनी चालवलेल्या बैलगाडी-नावेचा आवाज आहे" असे बसलेल्या जागेवरून जाणून घेणाराच रत्तिच्छेद करणारा होतो. म्हणूनच म्हटले आहे – आयुष्यमान करवीकतिस्स थेरांनी म्हटले आहे: "'हा श्रमण आहे' असे निश्चित करणे हेच प्रमाण आहे." Divā dūre gacchantaṃ janakāyaṃ disvāpi ‘‘ime bhikkhū nu kho’’ti parikappentā ratticchedaṃ maññanti, tampi akāraṇaṃ. Kasmā? ‘‘Bhikkhū’’ti vavatthānassa abhāvā. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘nadīādīsu nāvāya gacchantampi paratīre ṭhitampi ākāse gacchantampi pabbatathalaaraññādīsu dūre ṭhitampi bhikkhuṃ disvā sace ‘bhikkhū’ti vavatthānaṃ atthi, nāvādīhi vā gantvā mahāsaddaṃ katvā [Pg.245] vā vegena anubandhitvā vā ārocetabba’’nti. Iti bhikkhuṃ disvāpi ‘‘bhikkhū’’ti vavatthānameva pamāṇaṃ. Abhikkhuṃ pana ‘‘bhikkhū’’ti vavatthāne santepi vā asantepi vā kiṃ vattabbaṃ atthi, bahavo pana bhikkhū idaṃ rūpadassanaṃ saddasavanañca āsaṅkantā ‘‘pabhāte sati taṃ dvayaṃ bhaveyya, tasmā manussānaṃ gamanakālasaddakaraṇakālato pubbeyeva vattaṃ nikkhipitabba’’nti maññamānā anuggateyeva aruṇe vattaṃ nikkhipanti, tadayuttaṃ ratticchedattāti. दिवसा दूरवर जाणाऱ्या लोकांच्या समूहाला पाहूनही 'हे भिक्खू आहेत काय?' अशी कल्पना करत ते रात्रीचा छेद (रत्तिच्छेद) मानतात, परंतु ते अकारण (अयोग्य) आहे. का? कारण 'भिक्खू' असा निश्चय (निश्चिती) नसतो. अट्ठकथेत म्हटलेच आहे— 'नदी इत्यादींमध्ये नावेने जाणाऱ्या, किंवा दुसऱ्या तीरावर उभे असलेल्या, किंवा आकाशातून जाणाऱ्या, किंवा पर्वत, पठार, अरण्य इत्यादींमध्ये दूरवर उभे असलेल्या भिक्खूला पाहून जर तो भिक्खू आहे असा निश्चय असेल, तर नावेने जाऊन किंवा मोठा आवाज करून किंवा वेगाने पाठलाग करून त्याला कळवले पाहिजे.' अशा प्रकारे, भिक्खूला पाहूनही 'हा भिक्खू आहे' असा निश्चय असणे हेच प्रमाण आहे. परंतु जो भिक्खू नाही, त्याला 'भिक्खू' असा निश्चय असला किंवा नसला तरी काय सांगायचे आहे? मात्र, अनेक भिक्खू हे रूप पाहणे आणि शब्द ऐकणे याविषयी शंका घेत, 'पहाट झाल्यावर हे दोन्ही घडू शकते, म्हणून माणसांच्या जाण्याच्या वेळेपूर्वी आणि आवाज करण्याच्या वेळेपूर्वीच वत्त (नियम) सोडले पाहिजे' असे मानून अरुणोदय होण्यापूर्वीच वत्त सोडतात; ते रात्रीचा छेद होत असल्यामुळे अयोग्य आहे. Atha pana vinayadharena ‘‘kittakā te āpattiyo, chādesi, kīvatīhaṃ paṭicchādesī’’ti puṭṭho samāno ‘‘ahaṃ, bhante, āpattipariyantaṃ na jānāmi, rattipariyantaṃ na jānāmi, āpattipariyantaṃ nassarāmi, rattipariyantaṃ nassarāmi, āpattipariyante vematiko, rattipariyante vematiko’’ti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu suddhantaparivāsāraho’’ti ñatvā tassapi duvidhattā cūḷasuddhantamahāsuddhantavasena ‘‘tesu ayaṃ bhikkhu imassa araho’’ti ñāpanatthaṃ upasampadato paṭṭhāya anulomakkamena vā ārocitadivasato paṭṭhāya paṭilomakkamena vā ‘‘kittakaṃ kālaṃ tvaṃ ārocanaāvikaraṇādivasena suddho’’ti pucchitvā ‘‘āma bhante, ettakaṃ kālaṃ ahaṃ suddhomhī’’ti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu ekaccaṃ rattipariyantaṃ jānāti, tasmā cūḷasuddhantāraho’’ti ñatvā tassa suddhakālaṃ apanetvā asuddhakālavasena pariyantaṃ katvā cūḷasuddhantaparivāso dātabbo. Ayaṃ uddhampi ārohati, adhopi orohati. Yo pana anulomavasena vā paṭilomavasena vā pucchiyamāno ‘‘sakalampi rattipariyantaṃ ahaṃ na jānāmi nassarāmi, vematiko homī’’ti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu sakalampi rattipariyantaṃ na jānāti, tasmā mahāsuddhantāraho’’ti ñatvā tassa upasampadato paṭṭhāya yāva vattasamādānā ettakaṃ kālaṃ pariyantaṃ katvā mahāsuddhantaparivāso [Pg.246] dātabbo. Uddhaṃārohanaadhoorohanabhāvo panesaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) vuttoyeva. Ito parampi vidhānaṃ aṭṭhakathāyaṃ āgatanayeneva daṭṭhabbaṃ. परंतु जर विनयधराने, 'तुझ्या किती आपत्ती तू लपवल्या आहेत? किती दिवस लपवल्या आहेत?' असे विचारले असता, 'भन्ते, मला आपत्तीची मर्यादा माहीत नाही, रात्रीची मर्यादा माहीत नाही, आपत्तीची मर्यादा आठवत नाही, रात्रीची मर्यादा आठवत नाही, आपत्तीच्या मर्यादेविषयी मी संशयात आहे, रात्रीच्या मर्यादेविषयी मी संशयात आहे' असे म्हटले, तर 'हा भिक्खू शुद्धंत-परिव्हासास पात्र आहे' असे जाणून, त्याचेही चूल-शुद्धंत आणि महा-शुद्धंत असे दोन प्रकार असल्यामुळे, 'त्यांच्यापैकी हा भिक्खू याला पात्र आहे' हे जाणण्यासाठी, उपसंपदेपासून अनुलोम क्रमाने किंवा आपत्ती जाहीर केलेल्या दिवसापासून प्रतिलोम क्रमाने, 'किती काळ तू जाहीर करणे, प्रगट करणे इत्यादींद्वारे शुद्ध आहेस?' असे विचारून, 'होय भन्ते, इतका काळ मी शुद्ध आहे' असे म्हटले असता, 'हा भिक्खू काही रात्रींची मर्यादा जाणतो, म्हणून तो चूल-शुद्धंतास पात्र आहे' असे जाणून, त्याचा शुद्ध काळ वगळून, अशुद्ध काळाच्या मर्यादेनुसार त्याला चूल-शुद्धंत-परिव्हास दिला पाहिजे. हा (परिव्हास) वरही चढतो आणि खालीही उतरतो. परंतु ज्याला अनुलोम क्रमाने किंवा प्रतिलोम क्रमाने विचारले असता, 'मी संपूर्ण रात्रीची मर्यादा जाणत नाही, आठवत नाही, मी संशयात आहे' असे म्हटले, तर 'हा भिक्खू संपूर्ण रात्रीची मर्यादा जाणत नाही, म्हणून तो महा-शुद्धंतास पात्र आहे' असे जाणून, त्याच्या उपसंपदेपासून ते वत्त समादान करेपर्यंतच्या काळाची मर्यादा निश्चित करून त्याला महा-शुद्धंत-परिव्हास दिला पाहिजे. त्यांचा वर चढण्याचा आणि खाली उतरण्याचा भाव अट्ठकथेत सांगितलेलाच आहे. यापुढील विधी सुद्धा अट्ठकथेत आलेल्या पद्धतीनेच समजून घेतला पाहिजे. Idāni pana bahavo bhikkhū ‘‘ayaṃ cūḷasuddhantāraho, ayaṃ mahāsuddhantāraho’’ti avicinantā antokammavācāyaṃ ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānāti, āpattipariyantaṃ nassarati, rattipariyantaṃ nassarati, āpattipariyante vematiko, rattipariyante vematiko’’ti avisesavacanameva manasi karontā ‘‘imāya kammavācāya dinnaṃ suddhantaparivāsaṃ gahetvā pañcāhamattaṃ vā dasāhamattaṃ vā parivasitvā apariyantarattipaṭicchāditāhi apariyantāhi āpattīhi mokkho hotī’’ti maññantā pañcāhamattaṃ vā dasāhamattaṃ vā parivasitvā mānattaṃ yācanti, evaṃ karontā te bhikkhū sahassakkhattuṃ parivasantāpi āpattito na mucceyyuṃ. Kasmāti ce? Pāḷiyā ca aṭṭhakathāya ca virujjhanato. Vuttañhi pāḷiyaṃ (pārā. 442) ‘‘yāvatīhaṃ jānaṃ paṭicchādeti, tāvatīhaṃ tena bhikkhunā akāmā parivatthabbaṃ. Parivutthaparivāsena bhikkhunā uttari chārattaṃ bhikkhumānattāya paṭipajjitabbaṃ. Ciṇṇamānatto bhikkhu yattha siyā vīsatigaṇo bhikkhusaṅgho, tattha so bhikkhu abbhetabbo’’ti, tasmā paṭicchannadivasamattaṃ aparivasitvā mānattāraho nāma na hoti, amānattārahassa mānattadānaṃ na ruhati, aciṇṇamānatto abbhānāraho na hoti, anabbhānārahassa abbhānaṃ na ruhati, anabbhito bhikkhu āpattimutto pakatatto na hotīti ayamettha bhagavato adhippāyo. परंतु आता अनेक भिक्खू 'हा चूल-शुद्धंतास पात्र आहे, हा महा-शुद्धंतास पात्र आहे' असा विचार न करता, कम्मवाचेमध्ये 'आपत्तीची मर्यादा जाणत नाही, रात्रीची मर्यादा जाणत नाही, आपत्तीची मर्यादा आठवत नाही, रात्रीची मर्यादा आठवत नाही, आपत्तीच्या मर्यादेविषयी संशयात आहे, रात्रीच्या मर्यादेविषयी संशयात आहे' असे सामान्य वचनच मनात धरून, 'या कम्मवाचेने दिलेला शुद्धंत-परिव्हास स्वीकारून, पाच दिवस किंवा दहा दिवस परिव्हास करून, अमर्याद रात्री लपवलेल्या आणि अमर्याद आपत्तींमधून मुक्ती मिळते' असे मानून, पाच दिवस किंवा दहा दिवस परिव्हास करून मानत्ताची याचना करतात. असे करणारे ते भिक्खू हजार वेळा परिव्हास करूनही आपत्तीतून मुक्त होऊ शकत नाहीत. का? कारण ते पाळी आणि अट्ठकथा यांच्याशी विरुद्ध आहे. पाळीमध्ये म्हटलेच आहे— 'जितके दिवस जाणूनबुजून आपत्ती लपवली असेल, तितके दिवस त्या भिक्खूने अनिच्छेनेही परिव्हास केला पाहिजे. परिव्हास पूर्ण केलेल्या भिक्खूने पुढे सहा रात्री भिक्खू-मानत्ताचे आचरण केले पाहिजे. मानत्ताचे आचरण पूर्ण केलेल्या भिक्खूला जेथे वीस भिक्खूंचा संघ असेल, तेथे अब्भान दिले पाहिजे.' म्हणून लपवलेल्या दिवसांइतका परिव्हास केल्याशिवाय तो मानत्तास पात्र होतो. जो मानत्तास पात्र नाही, त्याला मानत्त देणे योग्य ठरत नाही. ज्याने मानत्ताचे आचरण केले नाही, तो अब्भानास पात्र होत नाही. जो अब्भानास पात्र नाही, त्याचे अब्भान योग्य ठरत नाही. ज्याचे अब्भान झाले नाही, तो भिक्खू आपत्तीतून मुक्त होऊन प्रकृतस्थ (सामान्य भिक्खू) होत नाही. हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे. Aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) pana cūḷasuddhante ‘‘taṃ gahetvā parivasantena yattakaṃ kālaṃ attano suddhiṃ jānāti, tattakaṃ apanetvā [Pg.247] avasesaṃ māsaṃ vā dvimāsaṃ vā parivasitabba’’nti, mahāsuddhante ‘‘taṃ gahetvā gahitadivasato yāva upasampadadivaso, tāva rattiyo gaṇetvā parivasitabba’’nti vuttaṃ, tasmā paṭicchannarattippamāṇaṃ parivasantoyeva mānattāraho hoti, na pañcāhadasāharattippamāṇamattaṃ parivasantoti ayaṃ aṭṭhakathācariyānaṃ adhippāyo. Teneva ca kāraṇena desanāārocanādīhi sabbakālaṃ āpattiṃ sodhetvā vasantānaṃ lajjīpesalānaṃ sikkhākāmānaṃ bhikkhūnaṃ suddhantaparivāsaṃ dātuṃ ayuttarūpo, desanāārocanādīhi āpattiṃ asodhetvā pamādavasena cirakālaṃ vasantānaṃ janapadavāsikādīnaṃ dātuṃ yuttarūpoti veditabbaṃ. Etthāpi avasesavinicchayo aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. परंतु अट्ठकथेत चूल-शुद्धंतात— 'तो (परिव्हास) स्वीकारून परिव्हास करणाऱ्याने जितका काळ स्वतःची शुद्धी तो जाणतो, तितका काळ वगळून उर्वरित एक महिना किंवा दोन महिने परिव्हास केला पाहिजे' असे, आणि महा-शुद्धंतात— 'तो स्वीकारून, स्वीकारलेल्या दिवसापासून ते उपसंपदेच्या दिवसापर्यंतच्या रात्री मोजून परिव्हास केला पाहिजे' असे म्हटले आहे. म्हणून लपवलेल्या रात्रींच्या प्रमाणाइतका परिव्हास करणाराच मानत्तास पात्र होतो, केवळ पाच किंवा दहा रात्रींच्या प्रमाणाइतका परिव्हास करणारा नाही, हा अट्ठकथाचार्यांचा अभिप्राय आहे. आणि त्याच कारणाने, देसना (आपत्ती प्रगट करणे), जाहीर करणे इत्यादींद्वारे सर्वकाळ आपत्तीची शुद्धी करून राहणाऱ्या, लज्जाशील, प्रियशील आणि शिक्षेची (नियमांची) इच्छा बाळगणाऱ्या भिक्खूंना शुद्धंत-परिव्हास देणे अयोग्य आहे. मात्र, देसना, जाहीर करणे इत्यादींद्वारे आपत्तीची शुद्धी न करता, प्रमादामुळे दीर्घकाळ राहणाऱ्या जनपदवासी (ग्रामीण भागातील) इत्यादी भिक्खूंना तो देणे योग्य आहे, असे समजले पाहिजे. येथेही उर्वरित निर्णय अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घेतला पाहिजे. Atha pana vinayadharena ‘‘tvaṃ, āvuso, kataraāpattiṃ āpanno, kati rattiyo te chāditā’’ti puṭṭho ‘‘ahaṃ, bhante, saṅghādisesaṃ āpattiṃ āpajjitvā pakkhamattaṃ paṭicchāditā, tenāhaṃ saṅghaṃ pakkhaparivāsaṃ yācitvā saṅghena dinne pakkhaparivāse parivasitvā anikkhittavattova hutvā antarā saṅghādisesāpattiṃ āpajjitvā pañcāhamattaṃ chāditā’’ti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu samodhānaparivāsāraho, tīsu ca samodhānaparivāsesu odhānasamodhānāraho’’ti ñatvā ‘‘tena hi bhikkhu tvaṃ mūlāyapaṭikassanāraho’’ti vatvā taṃ mūlāya paṭikassitvā parivutthadivase adivase katvā antarā paṭicchanne pañca divase mūlāpattiyā paṭicchannesu divasesu samodhānetvā odhānasamodhāno dātabbo. Ito parāni odhānasamodhāne vattabbavacanāni pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca vuttanayeneva veditabbāni. परंतु जर विनयधराने, 'आयुष्यमान, तू कोणत्या आपत्तीत पडला आहेस? तू किती रात्री त्या लपवल्या आहेत?' असे विचारले असता, 'भन्ते, मी संघादिसेस आपत्तीत पडून पंधरवडाभर ती लपवली. त्यामुळे मी संघाकडे पक्ष-परिव्हासाची याचना केली. संघाने दिलेल्या पक्ष-परिव्हासात राहत असताना, वत्त न सोडताच, दरम्यानच्या काळात मी पुन्हा संघादिसेस आपत्तीत पडलो आणि ती पाच दिवस लपवली' असे म्हटले, तर 'हा भिक्खू समोधान-परिव्हासास पात्र आहे, आणि तीन समोधान-परिव्हासांपैकी तो ओधान-समोधानास पात्र आहे' असे जाणून, 'तर मग भिक्खू, तू मूलाय-पटिकस्सना (मूळ पदावर परत आणणे) यास पात्र आहेस' असे सांगून, त्याला मुळावर खेचून, परिव्हास केलेल्या दिवसांना दिवस न मानता, दरम्यानच्या काळात लपवलेल्या पाच दिवसांना मूळ आपत्तीच्या लपवलेल्या दिवसांमध्ये समाविष्ट करून ओधान-समोधान दिला पाहिजे. यापुढील ओधान-समोधानात बोलण्याचे सर्व शब्द पाळी आणि अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घेतले पाहिजेत. Atha pana vinayadharena puṭṭho ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ, sambahulā āpattiyo [Pg.248] ekāhappaṭicchannāyo…pe… sambahulā āpattiyo dasāhappaṭicchannāyo’’ti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu agghasamodhānāraho’’ti ñatvā tāsaṃ āpattīnaṃ yā āpattiyo ciratarappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhānaparivāso dātabbo. Tatrevaṃ vadanti – ‘‘yā āpattiyo ciratarappaṭicchannāyo, tāsaṃ agghena samodhānaparivāso dātabbo’’ti vutto, evaṃ sante pakkhappaṭicchannamāsappaṭicchannādīsu kathanti? Tesupi ‘‘yā āpattiyo pakkhappaṭicchannāyo, yā āpattiyo māsappaṭicchannāyo’’ti vattabboti. Yadi evaṃ pāḷivirodho āpajjati. Pāḷiyañhi dasāhappaṭicchannapariyosānā eva āpatti dassitā, na pakkhappaṭicchannamāsappaṭicchannādayoti? Saccaṃ, pāḷiyaṃ tathādassanaṃ pana nayadassanamattaṃ. Tathā hi vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) ‘‘pañcadasa divasāni paṭicchannāya ‘pakkhappaṭicchanna’nti vatvā yojanā kātabbā…pe… evaṃ yāva saṭṭhisaṃvaccharaṃ, atirekasaṭṭhisaṃvaccharappaṭicchannanti vā tato vā bhiyyopi vatvā yojanā kātabbā’’ti. Mahāpadumattherenapi vuttaṃ ‘‘ayaṃ samuccayakkhandhako nāma buddhānaṃ ṭhitakālasadiso, āpatti nāma paṭicchannā vā hotu appaṭicchannā vā samakaūnataraatirekappaṭicchannā vā, vinayadharassa kammavācaṃ yojetuṃ samatthabhāvoyevettha pamāṇa’’nti, tasmā pakkhappaṭicchannādīnaṃ kammavācākaraṇe kukkuccaṃ na kātabbanti. आणि जर विनयधराने विचारले असता, 'भन्ते, मी अनेक संघादिसेस आपत्तींमध्ये पडलो; अनेक आपत्ती एक दिवस लपवल्या... पे... अनेक आपत्ती दहा दिवस लपवल्या' असे म्हटले, तर 'हा भिक्खू अग्घ-समोधानास (मूल्य-समोधान) पात्र आहे' असे जाणून, त्या आपत्तींपैकी ज्या आपत्ती दीर्घकाळ लपवल्या आहेत, त्यांच्या मूल्याने (कालावधीने) समोधान-परिव्हास दिला पाहिजे. त्याविषयी आचार्य असे म्हणतात— 'ज्या आपत्ती दीर्घकाळ लपवल्या आहेत, त्यांच्या मूल्याने समोधान-परिव्हास दिला पाहिजे' असे म्हटले आहे. असे असताना, पक्ष-लपवलेल्या (पंधरवडा लपवलेल्या), महिना-लपवलेल्या इत्यादींच्या बाबतीत कसे करावे? त्यांच्या बाबतीतही 'ज्या आपत्ती पंधरवडा लपवल्या आहेत, ज्या आपत्ती महिनाभर लपवल्या आहेत' असे म्हटले पाहिजे. जर असे असेल, तर पाळीशी विरोध निर्माण होईल. कारण पाळीमध्ये केवळ दहा दिवस लपवण्यापर्यंतच्याच आपत्ती दाखवल्या आहेत, पंधरवडा लपवलेल्या, महिना लपवलेल्या इत्यादी नाही? हे खरे आहे, परंतु पाळीमध्ये तसे दाखवणे हे केवळ पद्धत (नमुना) दाखवण्यापुरतेच आहे. कारण अट्ठकथेत म्हटलेच आहे— 'पंधरा दिवस लपवलेल्या आपत्तीला पक्ष-लपवलेली असे म्हणून योजना केली पाहिजे... पे... अशा प्रकारे साठ वर्षांपर्यंत, किंवा साठ वर्षांपेक्षा जास्त काळ लपवलेली असे म्हणून किंवा त्याहूनही अधिक काळ सांगून योजना केली पाहिजे.' महापदुम स्थविरांनीही म्हटले आहे— 'हा समुच्चयक्खंधक नावाचा भाग बुद्धांच्या अस्तित्वाच्या काळासारखा आहे. आपत्ती लपवलेली असो वा नसो, समान असो, कमी असो वा अधिक काळ लपवलेली असो, विनयधराची कम्मवाचा जोडण्याची समर्थता हेच येथे प्रमाण आहे.' म्हणून पक्ष-लपवलेल्या इत्यादींच्या कम्मवाचा करण्यात संशय बाळगू नये. Hotu, evampi pakkhappaṭicchannaṃ pariyantaṃ katvā katāya kammavācāya tato uddhaṃ āpatti natthīti kathaṃ jāneyyāti? Idāni sikkhākāmā bhikkhū devasikampi desanārocanāvikaraṇāni karonti ekāhikadvīhikādivasenapi, kiccapasutā hutvā tathā asakkontāpi uposathadivasaṃ nātikkamanti, gilānādivasena tadatikkantāpi atikkantabhāvaṃ [Pg.249] jānanti, tasmā tadatikkantabhāve sati atirekapakkhappaṭicchannamāsappaṭicchannādivasena vaḍḍhetvā kammavācaṃ kareyya, tadatikkantabhāve pana asati pakkhappaṭicchannapariyantā hoti, tasmā pakkhapariyantakammavācākaraṇaṃ ñāyāgataṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. असो, अशा प्रकारेही पक्ष-लपवलेल्याची मर्यादा निश्चित करून केलेल्या कम्मवाचेनंतर, 'त्याहून अधिक आपत्ती नाही' हे कसे जाणावे? असे विचारल्यास— आता नियमांची इच्छा बाळगणारे भिक्खू दररोज सुद्धा देसना, जाहीर करणे आणि प्रगट करणे करतात, किंवा एक दिवस, दोन दिवस इत्यादींच्या अंतरानेही करतात. कामात व्यस्त असल्यामुळे तसे करण्यास असमर्थ असले तरी, ते उपोसथ दिवसाचे उल्लंघन करत नाहीत. आजारपण इत्यादींमुळे त्याचे उल्लंघन झाले तरी, उल्लंघन झाल्याचे ते जाणतात. म्हणून, त्याचे उल्लंघन झाले असल्यास, अधिक काळ पक्ष-लपवलेली, महिना-लपवलेली इत्यादी वाढवून कम्मवाचा करावी. परंतु जर त्याचे उल्लंघन झाले नसेल, तर पक्ष-लपवलेल्याचीच मर्यादा असते. म्हणून पक्ष-मर्यादेची कम्मवाचा करणे हे न्यायाला धरून (योग्य) आहे, असे समजले पाहिजे. Evaṃ hotu, tathāpi yadetaṃ ‘‘sambahulā āpattiyo ekāhappaṭicchannāyo…pe… sambahulā āpattiyo pakkhappaṭicchannāyo’’ti vuttaṃ, tattha imināyeva anukkamena mayā paṭicchāditā āpattiyo hontīti kathaṃ jāneyya, ajānane ca sati ‘‘yā ca khvāyaṃ, āvuso, āpatti ajānappaṭicchannā, adhammikaṃ tassā āpattiyā parivāsadānaṃ, adhammattā na ruhatī’’ti idaṃ āpajjatīti? Nāpajjati. Tattha hi āpattiyā āpannabhāvaṃ ajānanto hutvā paṭicchādeti, tasmā ‘‘āpatti ca hoti āpattisaññī cā’’ti vuttaāpattisaññitābhāvā appaṭicchannameva hoti, tasmā appaṭicchannāya āpattiyā parivāsadānaṃ adhammikaṃ hoti. Idha pana ‘‘ettakā rattiyo mayā chāditā’’ti channakālameva na jānāti, tadajānabhāve satipi parivāsadānaṃ ruhati. Teneva ca kāraṇena suddhantaparivāse (cūḷava. 156-157) ‘‘āpattipariyantaṃ na jānāti, rattipariyantaṃ na jānāti, āpattipariyantaṃ nassarati, rattipariyantaṃ nassarati, āpattipariyante vematiko, rattipariyante vematiko’’ti rattipariyantassa ajānanaasaraṇavematikabhāve satipi parivāsadānaṃ vuttaṃ, tasmā chāditakālaṃ tathato ajānantopi ‘‘sambahulā āpattiyo ekāhappaṭicchannāyo…pe… sambahulā āpattiyo pakkhappaṭicchannāyo’’ti ettha appaviṭṭhassa abhāvā sampajjatiyevāti daṭṭhabbaṃ. असे असो, तरीही जे हे म्हटले आहे की, "अनेक आपत्ती एका दिवसासाठी झाकलेल्या आहेत...पे... अनेक आपत्ती पंधरवड्यासाठी झाकलेल्या आहेत", त्यामध्ये "याच अनुक्रमाने माझ्याकडून झाकलेल्या आपत्ती आहेत" हे कसे जाणावे? आणि ते न जाणणे असताना, "हे पहा बंधू, जी आपत्ती न जाणता झाकलेली आहे, त्या आपत्तीसाठी परिवास देणे अधार्मिक आहे, अधार्मिक असल्यामुळे ते सिद्ध होत नाही (रुहत नाही)" हे विधान लागू होते का? लागू होत नाही. कारण तेथे आपत्तीला प्राप्त झाल्याचे न जाणता तो ती झाकतो, म्हणून "आपत्तीही आहे आणि आपत्तीची संज्ञाही आहे" असे म्हटलेल्या आपत्ती-संज्ञेचा अभाव असल्यामुळे ती न झाकलेलीच (अप्पटिच्छन्न) ठरते. म्हणून न झाकलेल्या आपत्तीसाठी परिवास देणे अधार्मिक ठरते. परंतु येथे "माझ्याकडून इतक्या रात्री झाकल्या गेल्या आहेत" असा केवळ झाकण्याचा काळच तो जाणत नाही. तो काळ न जाणत असतानाही परिवास देणे सिद्ध होते. आणि याच कारणाने शुद्धन्तपरिवासामध्ये "आपत्तीची मर्यादा जाणत नाही, रात्रीची मर्यादा जाणत नाही, आपत्तीची मर्यादा आठवत नाही, रात्रीची मर्यादा आठवत नाही, आपत्तीच्या मर्यादेविषयी साशंक आहे, रात्रीच्या मर्यादेविषयी साशंक आहे" असे रात्रीच्या मर्यादेचे अज्ञान, विस्मरण आणि संशय असतानाही परिवास देणे सांगितले आहे. म्हणून झाकलेला काळ यथार्थपणे न जाणणारा देखील "अनेक आपत्ती एका दिवसासाठी झाकलेल्या आहेत...पे... अनेक आपत्ती पंधरवड्यासाठी झाकलेल्या आहेत" यामध्ये (कम्मवाचेमध्ये) समाविष्ट न होण्याचा अभाव असल्यामुळे (म्हणजेच समाविष्ट असल्यामुळे) ते सिद्धच होते, असे समजावे. Athāpi [Pg.250] evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘sambahulā āpattiyo ekāhappaṭicchannāyo…pe… sambahulā āpattiyo pakkhappaṭicchannāyo’’ti vutte tesu divasesu āpattiyo atthi paṭicchannāyopi, atthi appaṭicchannāyopi, atthi cirappaṭicchannāyopi, atthi acirappaṭicchannāyopi, atthi ekāpi, atthi sambahulāpi, sabbā tā āpattiyo eteneva padena saṅgahitā siyunti? Saṅgahitā eva. Na hettha saṃsayo kātabbo. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) ‘‘aññasmiṃ pana āpattivuṭṭhāne idaṃ lakkhaṇaṃ – yo appaṭicchannaṃ āpattiṃ ‘paṭicchannā’ti vinayakammaṃ karoti, tassa āpatti vuṭṭhāti. Yo paṭicchannaṃ ‘appaṭicchannā’ti vinayakammaṃ karoti, tassa na vuṭṭhāti. Acirappaṭicchannaṃ ‘cirappaṭicchannā’ti karontassapi vuṭṭhāti, cirappaṭicchannaṃ ‘acirappaṭicchannā’ti karontassa na vuṭṭhāti. Ekaṃ āpattiṃ āpajjitvā ‘sambahulā’ti karontassapi vuṭṭhāti ekaṃ vinā sambahulānaṃ abhāvato. Sambahulā pana āpajjitvā ‘ekaṃ āpajji’nti karontassa na vuṭṭhātī’’ti, tasmā etehi padehi sabbāsaṃ paṭicchannāpattīnaṃ saṅgahitattā tāhi āpattīhi vuṭṭhānaṃ sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. जर असे म्हटले गेले की – "अनेक आपत्ती एका दिवसासाठी झाकलेल्या आहेत...पे... अनेक आपत्ती पंधरवड्यासाठी झाकलेल्या आहेत" असे म्हटले असता, त्या दिवसांमध्ये झाकलेल्याही आपत्ती आहेत, न झाकलेल्याही आहेत, दीर्घकाळ झाकलेल्याही (चिरपटिच्छन्न) आहेत, अल्पकाळ झाकलेल्याही (अचिरपटिच्छन्न) आहेत, एकही आहे आणि अनेकही आहेत; तर त्या सर्व आपत्ती याच पदाने संग्रहित (समाविष्ट) होतील का? संग्रहित होतीलच. याविषयी शंका घेऊ नये. कारण अट्ठकथेमध्ये असे म्हटले आहे – "परंतु इतर आपत्तींमधून उठण्याबाबत (वुट्ठानाबाबत) हे लक्षण आहे – जो न झाकलेल्या आपत्तीला 'झाकलेली' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याची आपत्ती दूर होते (वुट्ठाति). जो झाकलेल्या आपत्तीला 'न झाकलेली' म्हणून विनयकर्म करतो, त्याची आपत्ती दूर होत नाही. अल्पकाळ झाकलेल्या आपत्तीला 'दीर्घकाळ झाकलेली' म्हणून विनयकर्म करणाऱ्याचीही आपत्ती दूर होते; परंतु दीर्घकाळ झाकलेल्या आपत्तीला 'अल्पकाळ झाकलेली' म्हणून विनयकर्म करणाऱ्याची आपत्ती दूर होत नाही. एका आपत्तीला प्राप्त होऊन 'अनेक आपत्ती' म्हणून विनयकर्म करणाऱ्याचीही आपत्ती दूर होते, कारण एकाशिवाय अनेकांचे अस्तित्व नसते. परंतु अनेक आपत्तींना प्राप्त होऊन 'एका आपत्तीला प्राप्त झालो' असे विनयकर्म करणाऱ्याची आपत्ती दूर होत नाही." म्हणून या पदांद्वारे सर्व झाकलेल्या आपत्ती संग्रहित होत असल्यामुळे, त्या आपत्तींमधून उठणे (वुट्ठान) शक्य होते, असे समजावे. Atha pana vinayadharena puṭṭho ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ ekaṃ sukkavissaṭṭhiṃ, ekaṃ kāyasaṃsaggaṃ, ekaṃ duṭṭhullavācaṃ, ekaṃ attakāmaṃ, ekaṃ sañcarittaṃ, ekaṃ kuṭikāraṃ, ekaṃ vihārakāraṃ, ekaṃ duṭṭhadosaṃ, ekaṃ aññabhāgiyaṃ, ekaṃ saṅghabhedaṃ, ekaṃ bhedānuvattakaṃ, ekaṃ dubbacaṃ, ekaṃ kuladūsaka’’nti vutte ‘‘ayaṃ bhikkhu missakasamodhānaparivāsāraho’’ti ñatvā aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) āgatanayena parivāso dātabbo. Etthāha – agghasamodhānamissakasamodhānānaṃ ko viseso, kiṃ nānākaraṇanti? Vuccate – agghasamodhānaparivāso acirappaṭicchannā [Pg.251] āpattiyo cirappaṭicchannāyaṃ āpattiyaṃ samodhānetvā tassā cirappaṭicchannāya āpattiyā agghavasena dīyati, missakasamodhānaparivāso nānāvatthukā āpattiyo samodhānetvā tāsaṃ missakavasena dīyati, ayametesaṃ viseso. Atha vā agghasamodhāno sabhāgavatthūnaṃ āpattīnaṃ samodhānavasena hoti, itaro visabhāgavatthūnanti ācariyā. Tenevāha ācariyavajirabuddhitthero (vajira. ṭī. cūḷavagga 102) ‘‘agghasamodhāno nāma sabhāgavatthukāyo sambahulā āpattiyo āpannassa bahurattiṃ paṭicchāditāpattiyaṃ nikkhipitvā dātabbo, itaro nānāvatthukānaṃ vasenāti ayametesaṃ viseso’’ti. त्यानंतर विनयधराने विचारले असता, "भन्ते, मी अनेक संघादिसिस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे – एक सुक्कविस्सट्ठि (शुक्रविसर्ग), एक कायसंसग्ग (शारीरिक संपर्क), एक दुट्ठुल्लवाचा (दुष्ट बोलणे), एक अत्तकाम (आत्मकाम), एक संचरित्त (मध्यस्थी), एक कुटिकार (कुटी बांधणे), एक विहारकार (विहार बांधणे), एक दुट्ठदोस (दुष्ट द्वेष), एक अञ्ञभागिय (अन्यभागीय), एक संघभेद, एक भेदानुवत्तक (भेदाचे अनुवर्तन), एक दुब्बच (दुर्वाच्य), एक कुलदूसक (कुलदूषक)" असे म्हटले असता, "हा भिक्खू मिस्सक-समोधान-परिवासास (मिश्र-समुवधान-परिवासास) पात्र आहे" असे जाणून अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार परिवास दिला पाहिजे. येथे विचारले आहे – अग्घ-समोधान (मूल्य-समुवधान) आणि मिस्सक-समोधान (मिश्र-समुवधान) यांच्यात काय फरक आहे, काय भिन्नता आहे? उत्तर दिले जाते – अग्घ-समोधान परिवास हा अल्पकाळ झाकलेल्या आपत्तींना दीर्घकाळ झाकलेल्या आपत्तीमध्ये समाविष्ट करून, त्या दीर्घकाळ झाकलेल्या आपत्तीच्या मूल्याच्या (अग्घ) आधारे दिला जातो. मिस्सक-समोधान परिवास हा वेगवेगळ्या वस्तूंच्या (ननावत्थुका) आपत्तींना एकत्र करून त्यांच्या मिश्र स्वरूपाच्या आधारे दिला जातो. हा यांच्यातील फरक आहे. किंवा आचार्य म्हणतात की, अग्घ-समोधान हा समान वस्तूंच्या (सभागवत्थू) आपत्तींच्या एकत्रिकरणाने होतो, आणि दुसरा (मिस्सक-समोधान) हा भिन्न वस्तूंच्या (विसभागवत्थू) आपत्तींच्या एकत्रिकरणाने होतो. म्हणूनच आचार्य वजिरबुद्धी थेरांनी म्हटले आहे – "अग्घ-समोधान म्हणजे समान वस्तूंच्या अनेक आपत्तींना प्राप्त झालेल्या भिक्खूला, अनेक रात्री झाकलेल्या आपत्तीमध्ये ठेवून दिला जाणारा परिवास होय; आणि दुसरा (मिस्सक-समोधान) हा वेगवेगळ्या वस्तूंच्या आधारे दिला जातो, हा यांच्यातील फरक आहे." Atha siyā ‘‘evaṃ cirappaṭicchannāyo ca acirappaṭicchannāyo ca nānāvatthukāyo āpattiyo āpajjantassa ko parivāso dātabbo agghasamodhāno vā missakasamodhāno vā, atha tadubhayā vā’’ti. Kiñcettha – yadi agghasamodhānaṃ dadeyya, cirappaṭicchannāhi ca acirappaṭicchannāhi ca sabhāgavatthukāhi āpattīhi vuṭṭhito bhaveyya, cirappaṭicchannāhi ca acirappaṭicchannāhi ca no visabhāgavatthukāhi. Yadi ca missakasamodhānaṃ dadeyya, samānakālappaṭicchannāhi visabhāgavatthūhi āpattīhi vuṭṭhito bhaveyya, no asamānakaālappaṭicchannāhi sabhāgavatthukāhi ca, atha tadubhayampi dadeyya, ‘‘ekasmiṃ kamme dve parivāsā dātabbā’’ti neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ vuttanti? Vuccate – idañhi sabbampi parivāsādikaṃ vinayakammaṃ vatthuvasena vā gottavasena vā nāmavasena vā āpattivasena vā kātuṃ vaṭṭatiyeva. आता अशी शंका उपस्थित होऊ शकते – "अशा प्रकारे दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या वेगवेगळ्या वस्तूंच्या आपत्तींना प्राप्त झालेल्या भिक्खूला कोणता परिवास दिला पाहिजे – अग्घ-समोधान की मिस्सक-समोधान, किंवा दोन्ही?" येथे काही विचार करण्यासारखे आहे – जर अग्घ-समोधान दिले, तर तो दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या समान वस्तूंच्या आपत्तींमधून मुक्त (वुट्ठित) होईल, परंतु दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या भिन्न वस्तूंच्या आपत्तींमधून नाही. आणि जर मिस्सक-समोधान दिले, तर तो समान काळ झाकलेल्या भिन्न वस्तूंच्या आपत्तींमधून मुक्त होईल, परंतु असमान काळ झाकलेल्या आणि समान वस्तूंच्या आपत्तींमधून नाही. आणि जर दोन्ही दिले, तर "एकाच कर्मामध्ये दोन परिवास दिले पाहिजेत" असे पाळीमध्ये किंवा अट्ठकथेमध्ये कुठेही म्हटलेले नाही. उत्तर दिले जाते – हे सर्व परिवासादी विनयकर्म वस्तूच्या आधारे (वत्थुवसेन), गोत्राच्या आधारे (गोत्तवसेन), नावाच्या आधारे (नामवसेन) किंवा आपत्तीच्या आधारे (आपत्तिवसेन) करणे योग्यच आहे. Tattha [Pg.252] sukkavissaṭṭhīti vatthu ceva gottañca. Saṅghādisesoti nāmañceva āpatti ca. Tattha ‘‘sukkavissaṭṭhiṃ kāyasaṃsagga’’ntiādivacanenāpi ‘‘nānāvatthukāyo’’ti vacanenapi vatthu ceva gottañca gahitaṃ hoti, ‘‘saṅghādiseso’’ti vacanenapi ‘‘āpattiyo’’ti vacanenapi nāmañceva āpatti ca gahitā hoti, tasmā agghasamodhānavasena parivāse dinne ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajji’’ntiādivacaneneva vatthussa ca gottassa ca nāmassa ca āpattiyā ca gahitattā cirappaṭicchannāhi acirappaṭicchannāhi ca sabhāgavatthukāhi ca visabhāgavatthukāhi ca sabbāhi āpattīhi vuṭṭhātīti daṭṭhabbaṃ. Vuttañhetaṃ samantapāsādikāyaṃ ‘‘ettha ca ‘saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo’tipi ‘saṅghādisesā āpattiyo āpajji’ntipi evaṃ pubbe vuttanayena vatthuvasenapi gottavasenapi nāmavasenapi āpattivasenapi yojetvā kammavācaṃ kātuṃ vaṭṭatiyevāti ayaṃ missakasamodhāno’’ti, imasmiñca vinayasaṅgahappakaraṇe (vi. saṅga. aṭṭha. 245) tatheva vatvā ‘‘tasmā na idha visuṃ kammavācaṃ yojetvā dassayissāma, pubbe sabbāpattisādhāraṇaṃ katvā yojetvā dassitāya eva kammavācāya nānāvatthukāhipi āpattīhi vuṭṭhānasambhavato sāyevettha kammavācā ala’’nti. त्यामध्ये 'सुक्कविस्सट्ठि' ही वस्तू आणि गोत्र दोन्ही आहे. 'संघादिसिस' हे नाव आणि आपत्ती दोन्ही आहे. तेथे "सुक्कविस्सट्ठि, कायसंसग्ग" इत्यादी वचनाने तसेच "वेगवेगळ्या वस्तूंच्या (ननावत्थुकायो)" या वचनाने वस्तू आणि गोत्र दोन्ही ग्रहण केले जाते. "संघादिसिस" या वचनाने आणि "आपत्ती" या वचनाने नाव आणि आपत्ती दोन्ही ग्रहण केले जाते. म्हणून अग्घ-समोधानाच्या आधारे परिवास दिला असता, "भन्ते, मी अनेक संघादिसिस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे" इत्यादी वचनानेच वस्तू, गोत्र, नाव आणि आपत्ती यांचे ग्रहण होत असल्यामुळे, दीर्घकाळ झाकलेल्या, अल्पकाळ झाकलेल्या, समान वस्तूंच्या आणि भिन्न वस्तूंच्या अशा सर्व आपत्तींमधून तो मुक्त (वुट्ठित) होतो, असे समजावे. समन्तपासादिकामध्ये असे म्हटले आहे – "आणि येथे 'मी वेगवेगळ्या वस्तूंच्या संघादिसिस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे' असे म्हणून किंवा 'मी संघादिसिस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे' असे म्हणून, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने वस्तूच्या आधारे, गोत्राच्या आधारे, नावाच्या आधारे आणि आपत्तीच्या आधारे कम्मवाचा योजून विनयकर्म करणे योग्यच आहे, याला मिस्सक-समोधान म्हणतात." आणि या विनयसंग्रह प्रकरणातही तसेच सांगून म्हटले आहे – "म्हणून आम्ही येथे स्वतंत्रपणे कम्मवाचा योजून दाखवणार नाही. पूर्वी सर्व आपत्तींना साधारण करून जी कम्मवाचा योजून दाखवली आहे, तिच्याद्वारेच वेगवेगळ्या वस्तूंच्या आपत्तींमधूनही उठणे (वुट्ठान) शक्य होत असल्यामुळे, तीच कम्मवाचा येथे पुरेशी आहे." Yadi evaṃ ācariyavajirabuddhittherena dvinnaṃ viseso na vattabbo, atha kasmā vuttoti? Tīsu samodhānaparivāsesu odhānasamodhāno mūlāyapaṭikassanāya odhūnitakāleyeva dātabbo, agghasamodhānamissakasamodhānaparivāsā pana visuṃyeva dātabbā. ‘‘Evaṃ dinne etesaṃ [Pg.253] ko viseso’’ti cintāyaṃ visesasambhavamattadassanatthaṃ vutto. Aṭṭhakathāyaṃ pana parivāsādikammassa lakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘‘vatthuvasena vā’’tiādimāha, tasmā lakkhaṇavaseneva sabhāgavatthukāhipi āpattīhi vuṭṭhānaṃ sambhavati. Teneva ca kāraṇena sāratthadīpanināmikāyaṃ vinayaṭīkāyañca vimativinodanināmikāyaṃ vinayaṭīkāyañca na koci viseso vuttoti daṭṭhabbo. जर असे आहे, तर आचार्य वजिरबुद्धी थेरांनी या दोघांमधील फरक सांगायला नको होता, मग त्यांनी तो का सांगितला? तीन समोधान परिवासांपैकी ओधान-समोधान हा मूलायपटिकस्सना (मूळ स्थितीकडे खेचणे) करताना खाली आणण्याच्या वेळीच दिला पाहिजे. परंतु अग्घ-समोधान आणि मिस्सक-समोधान परिवास हे स्वतंत्रपणेच दिले पाहिजेत. "अशा प्रकारे दिले असता यांच्यात काय फरक आहे" या विचारात केवळ फरकाची शक्यता दर्शवण्यासाठी तो सांगितला आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये परिवासादी कर्माचे लक्षण दाखवण्यासाठी "वस्तूच्या आधारे किंवा..." इत्यादी म्हटले आहे. म्हणून लक्षणाच्या आधारेच समान वस्तूंच्या आपत्तींमधूनही उठणे (वुट्ठान) शक्य होते. आणि याच कारणाने सारत्थदीपनी नावाच्या विनयटीकेमध्ये आणि विमतिविनोदनी नावाच्या विनयटीकेमध्ये कोणताही फरक सांगितलेला नाही, असे समजावे. Yadi evaṃ missakasamodhānakammavācāyapi cirappaṭicchannāhi acirappaṭicchannāhipi āpattīhi vuṭṭhānaṃ sambhaveyya. Tatthapi hi ‘‘ahaṃ, bhante, sambahulā saṅghādisesā āpattiyo āpajjiṃ nānāvatthukāyo’’tipi ‘‘ekā sukkavissaṭṭhi…pe… ekā kuladūsakā’’tipi vattabbaṃ. Evaṃ sati ‘‘sambahulā’’tipi ‘‘saṅghādisesā āpattiyo’’tipi vatthugottanāmāpattīhi kittanasambhavato cirappaṭicchannāhipi acirappaṭicchannāhipi āpattīhi vuṭṭhānaṃ sambhaveyyāti? Na panevaṃ daṭṭhabbaṃ. Vatthādikittanañhi sabbāpattīnaṃ gaṇhanatthaṃ hoti. Evaṃ gaṇhantepi paṭicchannakālassa akathitattā ‘‘ettakaṃ nāma kālaṃ parivasitabba’’nti na paññāyati, tasmiṃ apaññāyamāne tena pamāṇena parivāso na hoti, tasmiṃ asati āpattito vuṭṭhānaṃ na sambhavati, tasmā missakasamodhānakammavācāya cirappaṭicchannāhipi acirappaṭicchannāhipi āpattīhi vuṭṭhānaṃ na sambhavatīti daṭṭhabbaṃ. जर असे आहे, तर मिस्सक-समोधान कम्मवाचेने देखील दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या आपत्तींमधून उठणे (वुट्ठान) शक्य झाले पाहिजे. कारण तेथेही "भन्ते, मी वेगवेगळ्या वस्तूंच्या अनेक संघादिसिस आपत्तींना प्राप्त झालो आहे" असे किंवा "एक सुक्कविस्सट्ठि...पे... एक कुलदूसक" असे म्हटले पाहिजे. असे असताना "अनेक" असे किंवा "संघादिसिस आपत्ती" असे वस्तू, गोत्र, नाव आणि आपत्ती यांच्या उल्लेखाने (कित्तन) शक्य होत असल्यामुळे, दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या आपत्तींमधून उठणे शक्य होईल का? परंतु असे समजू नये. कारण वस्तू इत्यादींचा उल्लेख हा सर्व आपत्तींचे ग्रहण करण्यासाठी असतो. असे ग्रहण केले तरीही झाकण्याचा काळ न सांगितल्यामुळे "इतका काळ परिवास केला पाहिजे" हे स्पष्ट होत नाही. ते स्पष्ट न झाल्यास त्या प्रमाणाने परिवास होत नाही. तो (परिवास) नसताना आपत्तीमधून उठणे शक्य होत नाही. म्हणून मिस्सक-समोधान कम्मवाचेने दीर्घकाळ झाकलेल्या आणि अल्पकाळ झाकलेल्या आपत्तींमधून उठणे शक्य होत नाही, असे समजावे. Parivāsavinicchayakathā niṭṭhitā. परिवासविनिच्छयकथा समाप्त झाली. Mānattavinicchayakathā मानत्तविनिच्छयकथा Mānattakathāyampi mānattaṃ nāma appaṭicchannamānattaṃ paṭicchannamānattaṃ pakkhamānattaṃ samodhānamānattanti catubbidhaṃ hoti. Tattha [Pg.254] yo bhikkhu saṅghādisesaṃ āpattiṃ āpajjitvā taṃ divasameva āroceti, ekarattimattampi na paṭicchādeti, tassa parivāsaṃ adatvāva dinnaṃ mānattaṃ appaṭicchannamānattaṃ nāma. Yo āpajjitvā dasahi ākārehi vinā taṃ divasaṃ nāroceti, ekarattādivasena paṭicchādeti, tattha yathāpaṭicchannadivasaṃ parivāsaṃ datvā parivutthaparivāsassa dinnaṃ mānattaṃ paṭicchannamānattaṃ nāma. Āpattiṃ āpajjitvā paṭicchannāya vā appaṭicchannāya vā bhikkhuniyā pakkhamattameva dinnaṃ mānattaṃ pakkhamānattaṃ nāma. Bhikkhu pana paṭicchannāya āpattiyā parivasitvā anikkhittavattakāleyeva puna āpajjitvā na paṭicchādeti, tassa mūlāya paṭikassitvā parivutthadivase adivase katvā appaṭicchāditattā samodhānaparivāsaṃ adatvā dinnaṃ mānattaṃ samodhānamānattaṃ nāma. Mānattārahakālepi mānattacaraṇakālepi abbhānārahakālepi eseva nayo. Tesu tīṇi mānattāni aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena suviññeyyattā na vuttāni. Pakkhamānattaṃ pacchā āgamissati. मानत्तकथेमध्ये सुद्धा 'मानत्त' नावाचे अपटिच्छन्न-मानत्त (न लपवलेले मानत्त), पटिच्छन्न-मानत्त (लपवलेले मानत्त), पक्ख-मानत्त (पक्ष-मानत्त) आणि समोधान-मानत्त असे चार प्रकार आहेत. त्यापैकी जो भिक्खू संघादिसिस आपत्तीला प्राप्त होऊन त्याच दिवशी ती जाहीर करतो, एका रात्रीपुरती सुद्धा ती लपवत नाही, त्याला परिवास न देताच दिलेले मानत्त 'अपटिच्छन्न-मानत्त' म्हटले जाते. जो आपत्तीला प्राप्त होऊन, दहा प्रकारच्या कारणांशिवाय त्या दिवशी ती जाहीर करत नाही आणि एक रात्र इत्यादी काळासाठी ती लपवून ठेवतो, तिथे जितके दिवस ती लपवली असेल तितक्या दिवसांचा परिवास देऊन, परिवास पूर्ण केलेल्या भिक्खूला दिलेले मानत्त 'पटिच्छन्न-मानत्त' म्हटले जाते. आपत्तीला प्राप्त झालेल्या भिक्खुणीला, मग ती आपत्ती लपवलेली असो वा न लपवलेली, केवळ अर्धा महिना (एक पक्ष) काळासाठी दिलेले मानत्त 'पक्ख-मानत्त' म्हटले जाते. परंतु, जर एखाद्या भिक्खूने लपवलेल्या आपत्तीसाठी परिवास पूर्ण केला असेल, आणि त्याने आपले व्रत सोडलेले नसतानाच पुन्हा आपत्तीला प्राप्त होऊन ती लपवली नाही, तर त्याला मूळ आपत्तीकडे परत खेचून (मूलप्रतिकर्षण करून), परिवास पूर्ण केलेले दिवस हे परिवास न केलेले दिवस मानून, नवीन आपत्ती न लपवल्यामुळे समोधान-परिवास न देता दिलेले मानत्त 'समोधान-मानत्त' म्हटले जाते. मानत्तासाठी पात्र असलेल्या काळात, मानत्त आचरण्याच्या काळात आणि अब्भान (पुनर्स्थापना) साठी पात्र असलेल्या काळातही हाच नियम लागू होतो. त्यापैकी तीन प्रकारची मानत्ते अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखी असल्यामुळे इथे सांगितलेली नाहीत. पक्ख-मानत्त नंतर स्पष्ट केले जाईल। Yāni pana parivāsamānattāni anavaṭṭhitattā puthujjanassa gihiādivasena parivattane sati puna dātabbādātabbabhāve saṅkitabbāni, tāni dassetuṃ pāḷiyaṃ anekehi pakārehi vitthārato vuttāni. Tesu bhikkhūnaṃ saṃsayavinodanatthāya ekadesaṃ dassetuṃ ‘‘sace kocī’’tiādimāha. Tattha vibbhamatīti virūpo hutvā bhamati, hīnāyāvattati gihī hotīti attho. Sāmaṇero hotīti upasampannabhāvaṃ jahitvā sāmaṇerabhāvaṃ upagacchati. Tattha pārājikappattabhāvena vā ‘‘gihīti maṃ dhārethā’’tiādinā sikkhāpaccakkhānena vā gihī hoti. Tesu paṭhamena puna upasampadāya abhabbattā puna parivāso na ruhatiyeva, dutiyena pana puna upasampadāya bhabbattā ‘‘so ce puna upasampajjatī’’ti [Pg.255] vuttaṃ. Itaro pana pārājikappattabhāvena sāmaṇero na hoti. Kasmā? Saraṇagamanādīnaṃ vinassanato. Vuttañhi vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.108) ‘‘upasampannānampi pārājikasamaāpattiyā saraṇagamanādisāmaṇerabhāvassapi vinassanato senāsanaggāho ca paṭippassambhati, saṅghalābhampi tena labhantīti veditabba’’nti, gihī pana hutvā puna sāmaṇerabhāvamattaṃ laddhabbaṃ hoti. ‘‘Sāmaṇeroti maṃ dhārethā’’tiādinā pana sikkhāpaccakkhāne kate siyā sāmaṇerabhāvo, tatopi puna upasampajjitukāmatāya sati siyā upasampannabhāvo. ‘‘Gihīti maṃ dhārethā’’tiādinā sikkhāpaccakkhānaṃ katvā gihibhāvaṃ upagatepi puna sāmaṇerapabbajjaṃ pabbajitvā sāmaṇero hoti. Tato puna upasampajjituṃ laddhabbattā ‘‘puna upasampajjatī’’ti vutto. Tesaṃ bhikkhubhāve parivāse aniṭṭhitepi gihisāmaṇerabhāvaṃ pattattā parivāso na ruhati upasampannānameva parivāsassa bhagavatā paññattattāti attho. परंतु, जी परिवास आणि मानत्ते अस्थिरतेमुळे (निश्चित नसल्यामुळे), पृथग्जन भिक्खूच्या गृहस्थ होणे इत्यादी बदलांमुळे, पुन्हा द्यावीत की देऊ नयेत याविषयी शंका निर्माण करतात, ती दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये अनेक प्रकारे सविस्तरपणे सांगितली आहेत. त्यापैकी भिक्खूंच्या शंकेचे निरसन करण्यासाठी त्याचा एक भाग दर्शवताना आचार्यांनी 'सचे कोची' (जर कोणी...) इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'विब्भमति' (भ्रमित होतो) म्हणजे विरूप होऊन भटकतो, हीन (गृहस्थ) अवस्थेकडे परत जातो, म्हणजेच गृहस्थ होतो असा अर्थ घ्यावा. 'सामणेर होतो' म्हणजे उपसंपदा (भिक्खू भाव) सोडून सामणेर भावाला प्राप्त होतो. तिथे, पाराजिका आपत्ती प्राप्त झाल्यामुळे किंवा 'मला गृहस्थ समजावे' इत्यादी प्रकारे शिक्षेचे (नियमांचे) प्रत्याख्यान (त्याग) केल्यामुळे तो गृहस्थ होतो. त्यापैकी पहिल्या प्रकारात तो पुन्हा उपसंपदेसाठी अपात्र ठरत असल्यामुळे, त्याला पुन्हा परिवास लागू होत नाही. परंतु दुसऱ्या प्रकारात तो पुन्हा उपसंपदेसाठी पात्र ठरत असल्यामुळे, 'जर तो पुन्हा उपसंपदा प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. इतर (पाराजिका प्राप्त झालेला) मात्र पाराजिका प्राप्त झाल्यामुळे सामणेर होऊ शकत नाही. का? कारण शरणगमन इत्यादींचा नाश होतो. विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की - 'उपसंपन्न भिक्खूंना सुद्धा पाराजिका आपत्ती प्राप्त झाल्यामुळे शरणगमन इत्यादींचा आणि सामणेर भावाचाही नाश होत असल्यामुळे, त्यांचा सेनासन-स्वीकार आणि संघ-लाभ संपुष्टात येतो, असे समजावे.' परंतु गृहस्थ झाल्यावर पुन्हा केवळ सामणेर भाव प्राप्त केला जाऊ शकतो. 'मला सामणेर समजावे' इत्यादी प्रकारे शिक्षेचे प्रत्याख्यान केल्यावर सामणेर भाव प्राप्त होऊ शकतो, आणि त्यानंतर पुन्हा उपसंपदा प्राप्त करण्याची इच्छा असल्यास उपसंपदा (भिक्खू भाव) प्राप्त होऊ शकतो. 'मला गृहस्थ समजावे' इत्यादी प्रकारे शिक्षेचे प्रत्याख्यान करून गृहस्थ भाव प्राप्त झाल्यावरही, पुन्हा सामणेर प्रव्रज्या घेऊन तो सामणेर होतो. त्यानंतर पुन्हा उपसंपदा मिळवण्यास पात्र असल्यामुळे 'पुन्हा उपसंपदा प्राप्त करतो' असे म्हटले आहे. त्यांचा भिक्खू भावातील परिवास पूर्ण झाला नसला तरी, ते गृहस्थ किंवा सामणेर भावाला प्राप्त झाल्यामुळे तो परिवास लागू होत नाही; कारण भगवंतांनी केवळ उपसंपन्न (भिक्खू) साठीच परिवासाचा नियम विहित केला आहे, असा याचा अर्थ आहे। Evaṃ sante puna upasampajjantassa kiṃ parivāso puna dātabboti āha ‘‘so ce puna upasampajjatī’’tiādi. Tassattho – so vibbhantako so vā sāmaṇero puna upasampannabhāvaṃ upagacchati, purimaṃ pubbe bhikkhubhūtakāle dinnaṃ parivāsadānaṃ eva idāni parivāsadānaṃ hoti. Yo parivāso pubbe bhikkhubhūtakāle dinno, so parivāso sudinno, dudinno na hoti. Yo yattako kālo parivuttho, so tattako kālo suparivutthoyeva hoti, na duparivuttho, tasmā avaseso kālo parivasitabboti. Idaṃ vuttaṃ hoti – pubbe bhikkhukāle pakkhappaṭicchannāya āpattiyā parivāsaṃ gahetvā dasadivasamattaṃ parivasitvā aniṭṭhiteyeva parivāse vibbhamitvā sāmaṇero [Pg.256] vā hutvā puna upasampannena avasesapañcadivase parivasitvā parivāso niṭṭhāpetabboti. Mānattārahādīsupi eseva nayo. Ummattakādīsupi tasmiṃ kāle ajānantattā ‘‘parivāso na ruhatī’’ti vuttaṃ. Tiṇṇampi ukkhittakānaṃ kammanānāsaṃvāsakattā tehi sahasaṃvāsoyeva natthīti ukkhittakānaṃ parivāso na ruhatīti vuttaṃ. असे असताना, पुन्हा उपसंपदा प्राप्त करणाऱ्याला कोणता परिवास पुन्हा द्यावा? या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'सो चे पुन उपसम्पज्जति' (जर तो पुन्हा उपसंपदा प्राप्त करतो) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - तो विभ्रांत (दीक्षा सोडलेला) किंवा तो सामणेर पुन्हा उपसंपन्न भावाला प्राप्त होतो, तेव्हा पूर्वी भिक्खू असताना दिलेला परिवासच आताचा परिवास मानला जातो. पूर्वी भिक्खू असताना जो परिवास दिला गेला होता, तो योग्य प्रकारे दिला गेला होता (सुदिन्न), तो अयोग्य (दुदिन्न) ठरत नाही. त्याने जितका काळ परिवास पूर्ण केला होता, तितका काळ योग्य प्रकारे पूर्ण केलेला (सुपरिवुत्थ) मानला जातो, अयोग्य (दुपरिवुत्थ) नाही; म्हणून उर्वरित काळ त्याने परिवास पूर्ण करावा. याचा अर्थ असा आहे - पूर्वी भिक्खू असताना एका पक्षासाठी (१५ दिवस) लपवलेल्या आपत्तीचा परिवास घेऊन, १० दिवस परिवास पूर्ण केल्यावर, परिवास अपूर्ण असतानाच दीक्षा सोडून किंवा सामणेर बनून, पुन्हा उपसंपन्न झाल्यावर त्याने उर्वरित ५ दिवस परिवास पूर्ण करून तो समाप्त करावा, असे समजावे. मानत्तासाठी पात्र असलेल्या इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. वेडे (उन्मत्त) इत्यादींच्या बाबतीतही, त्या काळात त्यांना ज्ञान नसल्यामुळे 'परिवास लागू होत नाही' असे म्हटले आहे. तीन प्रकारच्या उत्क्षिप्त (संघाबाहेर काढलेल्या) भिक्खूंच्या बाबतीत, त्यांच्या कर्म-नानासंवासकत्वामुळे त्यांच्यासोबत सहवासच शक्य नसल्याने, उत्क्षिप्त भिक्खूंना परिवास लागू होत नाही, असे म्हटले आहे। Sace puna osārīyatīti ukkhepanīyakammaṃ paṭippassambhanavasena samānasaṃvāsakabhāvaṃ pavesīyati. ‘‘Sace kassaci bhikkhuno itthiliṅgaṃ pātubhavatī’’tiādīsu aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva attho suviññeyyo hoti. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘pakkhamānattaṃ pacchā āgamissatī’’ti, tatrevaṃ jānitabbaṃ – pakkhamānattanti bhikkhuniyā dātabbamānattaṃ. Taṃ pana paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi āpattiyā aḍḍhamāsamattameva dātabbaṃ. Vuttañhetaṃ ‘‘garudhammaṃ ajjhāpannāya bhikkhuniyā ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabba’’nti (pāci. 149; cūḷava. 403; a. ni. 8.51). Taṃ pana bhikkhunīhi attano sīmaṃ sodhetvā vihārasīmāya vā vihārasīmaṃ sodhetuṃ asakkontīhi khaṇḍasīmāya vā sabbantimena paricchedena catuvaggagaṇaṃ sannipātāpetvā dātabbaṃ. Sace ekā āpatti hoti, ekissā vasena, sace dve vā tisso vā sambahulā vā ekavatthukā vā nānāvatthukā vā, tāsaṃ tāsaṃ vasena vatthugottanāmaāpattīsu yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ ādāya yojanā kātabbā. 'जर पुन्हा समाविष्ट केले जाते' (सचे पुन ओसारीयति) याचा अर्थ असा की, उत्क्षेपणीय कर्माच्या शमनाद्वारे त्याला पुन्हा समानसंवासक (संघाचा समान सदस्य) बनवले जाते. 'जर एखाद्या भिक्खूमध्ये स्त्री-लिंग प्रकट झाले' इत्यादी वाक्यांचा अर्थ अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखा आहे. 'पक्ख-मानत्त नंतर स्पष्ट केले जाईल' असे जे म्हटले होते, त्याविषयी असे समजावे - 'पक्ख-मानत्त' म्हणजे भिक्खुणीला दिले जाणारे मानत्त होय. ते मानत्त लपवलेल्या किंवा न लपवलेल्या आपत्तीसाठी केवळ अर्धा महिना (पक्ष) काळासाठीच दिले पाहिजे. कारण असे म्हटले आहे की - 'गुरूधर्माचे उल्लंघन करणाऱ्या भिक्खुणीने दोन्ही संघांमध्ये पक्ख-मानत्त आचरावे.' ते मानत्त भिक्खुणींनी स्वतःची सीमा शुद्ध करून विहार-सीमेमध्ये द्यावे, किंवा विहार-सीमा शुद्ध करण्यास असमर्थ असल्यास खंड-सीमेमध्ये अत्यंत कमीत कमी चार भिक्खुणींच्या गणाला (चतुर्वर्ग गण) एकत्र बोलावून दिले पाहिजे. जर एकच आपत्ती असेल, तर एका आपत्तीच्या आधारे, जर दोन, तीन किंवा अनेक आपत्ती असतील, ज्या एकाच विषयाशी संबंधित असतील किंवा वेगवेगळ्या विषयांशी संबंधित असतील, तर त्या त्या आपत्तींच्या आधारे, वस्तू, गोत्र, नाव आणि आपत्ती यांपैकी ज्याची इच्छा असेल, ते घेऊन योजना (जोडणी) करावी। Tatridaṃ ekāpattivasena mukhamattanidassanaṃ – tāya āpannāya bhikkhuniyā bhikkhunisaṅghaṃ upasaṅkamitvā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vuḍḍhānaṃ bhikkhunīnaṃ pāde vanditvā ukkuṭikaṃ nisīditvā añjaliṃ paggahetvā evamassa vacanīyo ‘‘ahaṃ[Pg.257], ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ gāmantaraṃ, sāhaṃ, ayya,e ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yācāmī’’ti. Evaṃ tikkhattuṃ yācāpetvā byattāya bhikkhuniyā paṭibalāya saṅgho ñāpetabbo ‘‘suṇātu me, ayye, saṅgho, ayaṃ itthannāmā bhikkhunī ekaṃ āpattiṃ āpajji gāmantaraṃ, sā saṅghaṃ ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yācati. Yadi saṅghassa pattakallaṃ, saṅgho itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ dadeyya, esā ñatti. Suṇātu me, ayye, saṅgho…pe… dutiyampi. Tatiyampi etamatthaṃ vadāmi. Suṇātu me, ayye, saṅgho…pe… bhāseyya. Dinnaṃ saṅghena itthannāmāya bhikkhuniyā ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti. तिथे एका आपत्तीच्या आधारे केवळ उदाहरणादाखल दिग्दर्शन खालीलप्रमाणे आहे - त्या आपत्ती प्राप्त झालेल्या भिक्खुणीने भिक्खुणीसंघाकडे जाऊन, एका खांद्यावर उत्तरासंग (वरचे वस्त्र) करून, ज्येष्ठ भिक्खुणींच्या चरणांना वंदन करून, उकिडवे बसून, हात जोडून असे म्हणावे - 'आर्ये, मी एका गामन्तर आपत्तीला प्राप्त झाले आहे. मी, आर्ये, त्या एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्ताची याचना करत आहे.' असे तीन वेळा याचना करायला लावून, चतुर आणि सक्षम भिक्खुणीने संघाला सूचित करावे - 'आर्ये, संघाने माझे ऐकावे. ही अमुक नावाची भिक्खुणी एका गामन्तर आपत्तीला प्राप्त झाली आहे. ती संघाकडे त्या एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्ताची याचना करत आहे. जर संघासाठी योग्य वेळ असेल, तर संघाने या अमुक नावाच्या भिक्खुणीला एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्त द्यावे. ही सूचना आहे. आर्ये, संघाने माझे ऐकावे... (पे)... दुसऱ्यांदाही. तिसऱ्यांदाही मी हीच गोष्ट सांगते. आर्ये, संघाने माझे ऐकावे... (पे)... संघाने बोलावे. संघाने या अमुक नावाच्या भिक्खुणीला एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्त दिले आहे. हे संघाला संमत आहे, म्हणून संघ शांत आहे. मी हे असेच गृहीत धरते।' Kammavācāpariyosāne vattaṃ samādiyitvā bhikkhumānattakathāyaṃ vuttanayeneva saṅghassa ārocetvā nikkhittavattaṃ vasitukāmāya tatheva saṅghassa majjhe vā pakkantāsu bhikkhunīsu ekabhikkhuniyā vā dutiyikāya vā santike vuttanayeneva nikkhipitabbaṃ. Aññissā pana āgantukāya santike ārocetvā nikkhipitabbaṃ, nikkhittakālato paṭṭhāya pakatattaṭṭhāne tiṭṭhati. कम्मवाचेच्या समाप्तीनंतर व्रत स्वीकारून, भिक्खू-मानत्त कथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच संघाला कळवून, व्रत बाजूला ठेवून राहू इच्छिणाऱ्या भिक्खुणीने, त्याचप्रमाणे संघाच्या मध्ये किंवा इतरत्र गेलेल्या भिक्खुणींपैकी एका भिक्खुणीच्या किंवा दुसऱ्या सहकारी भिक्खुणीच्या जवळ सांगितलेल्या पद्धतीनेच व्रत बाजूला ठेवावे. परंतु दुसऱ्या एखाद्या आगंतुक भिक्खुणीजवळ तिला कळवून व्रत बाजूला ठेवावे. व्रत बाजूला ठेवल्याच्या वेळेपासून ती सामान्य स्थितीत राहते। Puna samādiyitvā aruṇaṃ uṭṭhapentiyā pana bhikkhunīnaṃyeva santike vasituṃ na labbhati. ‘‘Ubhatosaṅghe pakkhamānattaṃ caritabba’’nti hi vuttaṃ, tasmā assā ācariyupajjhāyāhi vihāraṃ gantvā saṅgāhakapakkhe ṭhito eko mahāthero vā dhammakathiko vā bhikkhu vattabbo ‘‘ekissā bhikkhuniyā vinayakammaṃ kattabbamatthi, tatra no ayyā cattāro bhikkhū pesethā’’ti. Saṅgahaṃ akātuṃ na labbhati, ‘‘pesessāmā’’ti vattabbaṃ. Catūhi pakatattabhikkhunīhi mānattacāriniṃ bhikkhuniṃ [Pg.258] gahetvā antoaruṇeyeva nikkhipitvā gāmūpacārato dve leḍḍupāte atikkamitvā maggā okkamma gumbavatiādīhi paṭicchanne ṭhāne nisīditabbaṃ, vihārūpacāratopi dve leḍḍupātā atikkamitabbā. Catūhi pakatattabhikkhūhipi tattha gantabbaṃ, gantvā pana bhikkhunīhi saddhiṃ na ekaṭṭhāne nisīditabbaṃ, paṭikkamitvā avidūre ṭhāne nisīditabbaṃ. Kurundimahāpaccarīsu pana ‘‘bhikkhunīhi byattaṃ ekaṃ vā dve vā upāsikāyo bhikkhūhipi ekaṃ vā dve vā upāsake attarakkhaṇatthāya gahetvā gantabba’’nti vuttaṃ. Kurundiyaṃyeva ca ‘‘bhikkhunupassayassa ca vihārassa ca upacāraṃ muñcituṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, ‘‘gāmassā’’ti na vuttaṃ. पुन्हा व्रत स्वीकारून अरुणोदय होईपर्यंत केवळ भिक्खुणींच्याच जवळ राहण्याची परवानगी नाही. कारण 'दोन्ही संघांमध्ये पक्ख-मानत्त आचरावे' असे म्हटले आहे, म्हणून तिच्या आचार्यांनी आणि उपाध्यायांनी विहारात जाऊन, संग्राहक पक्षातील एका महाथेरांना किंवा धम्मकथक भिक्खूला सांगावे - 'एका भिक्खुणीचे विनय-कर्म करायचे आहे, तरी आर्यांनी आमच्याकडे चार भिक्खू पाठवावेत.' त्यांचे साहाय्य न करणे योग्य नाही, त्यांनी 'आम्ही पाठवू' असे म्हणावे. चार सामान्य भिक्खुणींनी मानत्त आचरण करणाऱ्या भिक्खुणीला सोबत घेऊन, अरुणोदयापूर्वीच व्रत बाजूला ठेवून, गावाच्या हद्दीपासून दोन ढेकूळफेक अंतर पार करून, रस्त्यावरून बाजूला होऊन, झाडी-झुडपे इत्यादींनी झाकलेल्या ठिकाणी बसावे. विहार-हद्दीपासून सुद्धा दोन ढेकूळफेक अंतर पार केले पाहिजे. चार सामान्य भिक्खूंनी सुद्धा तिथे जावे, परंतु तिथे गेल्यावर भिक्खुणींसोबत एकाच ठिकाणी बसू नये, थोडे दूर होऊन जवळच असलेल्या ठिकाणी बसावे. कुरुन्दी आणि महापच्चरी अट्ठकथांमध्ये म्हटले आहे की - 'भिक्खुणींनी स्वतःच्या रक्षणासाठी एक किंवा दोन चतुर उपासिका आणि भिक्खूंनीही एक किंवा दोन उपासक सोबत घेऊन जावे.' आणि कुरुन्दीमध्येच म्हटले आहे की - 'भिक्खुणी-आवास आणि विहाराची हद्द सोडणे योग्य आहे', 'गावाची हद्द' असे म्हटलेले नाही। Evaṃ nisinnesu pana bhikkhunīsu ca bhikkhūsu ca tāya bhikkhuniyā ‘‘mānattaṃ samādiyāmi, vattaṃ samādiyāmī’’ti vattaṃ samādiyitvā bhikkhunisaṅghassa tāva evaṃ ārocetabbaṃ ‘‘ahaṃ, ayye, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ gāmantaraṃ, sāhaṃ saṅghaṃ ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ yāciṃ, tassā me saṅgho ekissā āpattiyā gāmantarāya pakkhamānattaṃ adāsi, sāhaṃ mānattaṃ carāmi, vediyāmahaṃ ayye, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. अशा प्रकारे भिक्खुणी आणि भिक्खू बसलेले असताना, त्या भिक्खुणीने 'मी मानत्त स्वीकारते, मी व्रत स्वीकारते' असे म्हणून व्रत धारण करावे, आणि प्रथम भिक्खुणीसंघाला अशा प्रकारे कळवावे - 'आर्ये, मी एका गामन्तर आपत्तीला प्राप्त झाले होते. मी संघाकडे त्या एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्ताची याचना केली. संघाने मला त्या एका गामन्तर आपत्तीसाठी पक्ख-मानत्त दिले. मी ते मानत्त आचरत आहे. आर्ये, मी हे जाहीर करत आहे. संघाने मला मानत्त आचरण करणारी समजावे।' Tato bhikkhusaṅghassa santikaṃ gantvā evaṃ ārocetabbaṃ ‘‘ahaṃ, ayyā, ekaṃ āpattiṃ āpajjiṃ…pe… vediyāmahaṃ ayyā, vediyatīti maṃ saṅgho dhāretū’’ti. Idhāpi yāya kāyaci bhāsāya ārocetuṃ vaṭṭati. Ārocetvā ca bhikkhunisaṅghasseva santike nisīditabbaṃ, ārocitakālato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ gantuṃ vaṭṭati. Sace sāsaṅkā hoti, bhikkhuniyo tattheva ṭhānaṃ paccāsīsanti, ṭhātabbaṃ. Sace añño bhikkhu vā bhikkhunī vā taṃ ṭhānaṃ eti, passantiyā ārocetabbaṃ. No ce āroceti, ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca[Pg.259]. Sace ajānantiyā eva upacāraṃ okkamitvā gacchati, ratticchedova hoti, na vattabhedadukkaṭaṃ. Sace bhikkhuniyo upajjhāyādīnaṃ vattakaraṇatthaṃ pageva gantukāmā honti, rattivippavāsagaṇaohīyanagāmantarāpattirakkhaṇatthaṃ ekaṃ bhikkhuniṃ ṭhapetvā gantabbaṃ, tāya aruṇe uṭṭhite tassā santike vattaṃ nikkhipitabbaṃ. Etenupāyena akhaṇḍā pañcadasa rattiyo mānattaṃ caritabbaṃ. त्यानंतर भिक्खू संघाच्या जवळ जाऊन असे निवेदन करावे - 'मी, आर्यांनो, एका आपत्तीला प्राप्त झालो आहे...पे... मी वेदन (प्रकट) करत आहे, आर्यांनो, संघाने मला वेदन करणारा म्हणून समजावे.' येथेही कोणत्याही भाषेत निवेदन करणे योग्य आहे. निवेदन करून भिक्खुणी संघाच्याच जवळ बसावे. निवेदन केल्याच्या वेळेपासून भिक्खूंकडे जाणे योग्य आहे. जर शंकास्पद (भययुक्त) परिस्थिती असेल, तर भिक्खुणींनी त्याच ठिकाणी वाट पाहत थांबावे. जर दुसरा भिक्खू किंवा भिक्खुणी त्या ठिकाणी येत असेल, तर पाहणाऱ्या भिक्खुणीने सांगावे. जर सांगितले नाही, तर रात्रीचा खंड होतो आणि व्रतभंगाचा दुक्कट (दुष्कृत) अपराध होतो. जर नकळतच सीमेचे (उपचाराचे) उल्लंघन करून जात असेल, तर केवळ रात्रीचा खंड होतो, व्रतभंगाचा दुक्कट अपराध होत नाही. जर भिक्खुणींना उपाध्यायादींच्या सेवेसाठी आधीच जाण्याची इच्छा असेल, तर रात्रीचा विप्रवास (वेगळे राहणे), गणापासून मागे राहणे आणि गांमंतरापत्तीपासून रक्षण करण्यासाठी एका भिक्खुणीला मागे ठेवून जावे. तिने अरुणोदय झाल्यावर तिच्याजवळ व्रत सोडून द्यावे. या उपायाने अखंड पंधरा रात्रींपर्यंत मानत्त आचरावे. Anikkhittavattāya pana pārivāsikakkhandhake vuttanayeneva sammā vattitabbaṃ. Ayaṃ pana viseso – ‘‘āgantukassa ārocetabba’’nti ettha yattakā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā taṃ gāmaṃ bhikkhū vā bhikkhuniyo vā āgacchanti, sabbesaṃ ārocetabbaṃ. Anārocentiyā ratticchedo ceva vattabhedadukkaṭañca. Sacepi rattiṃ koci bhikkhu taṃ gāmūpacāraṃ okkamitvā gacchati, ratticchedo hotiyeva, ajānanapaccayā pana vattabhedato muccati. Kurundīādīsu pana ‘‘anikkhittavattabhikkhūnaṃ vuttanayeneva kathetabba’’nti vuttaṃ, taṃ pārivāsikavattādīnaṃ upacārasīmāya paricchinnattā yuttataraṃ dissati. Uposathe ārocetabbaṃ, pavāraṇāya ārocetabbaṃ, catunnaṃ bhikkhūnañca bhikkhunīnañca devasikaṃ ārocetabbaṃ. Sace bhikkhūnaṃ tasmiṃ gāme bhikkhācāro sampajjati, tattheva gantabbaṃ. No ce sampajjati, aññatra caritvāpi tatra āgantvā attānaṃ dassetvā gantabbaṃ, bahigāme vā saṅketaṭṭhānaṃ kātabbaṃ ‘‘asukasmiṃ nāma ṭhāne amhe passissatī’’ti. Tāya saṅketaṭṭhānaṃ gantvā ārocetabbaṃ, saṅketaṭṭhāne adisvā vihāraṃ gantvā ārocetabbaṃ. Vihāre sabbabhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ. Sace sabbesaṃ sakkā na hoti ārocetuṃ, bahi upacārasīmāya ṭhatvā bhikkhuniyo pesetabbā, tāhi ānītānaṃ catunnaṃ bhikkhūnaṃ ārocetabbaṃ. Sace vihāro dūro hoti sāsaṅko, upāsake ca upāsikāyo [Pg.260] ca gahetvā gantabbaṃ. Sace pana ayaṃ ekā vasati, rattivippavāsaṃ āpajjati, tasmāssā ekā pakatattā bhikkhunī sammannitvā dātabbā ekacchanne vasanatthāya. पण जिने व्रत सोडलेले नाही अशा भिक्खुणीने पारिवासिक खंधकात सांगितलेल्या पद्धतीनेच योग्य प्रकारे वर्तन करावे. पण हा विशेष आहे - 'आगंतुकाला सांगावे' या पाठात जेवढ्या प्रमाणात भोजनापूर्वी किंवा भोजनानंतर त्या गावात भिक्खू किंवा भिक्खुणी येतात, त्या सर्वांना सांगावे. न सांगणाऱ्या भिक्खुणीला रात्रीचा खंड आणि व्रतभंगाचा दुक्कट अपराध होतो. जरी रात्री कोणी भिक्खू त्या गावाच्या उपचाराचे (सीमेचे) उल्लंघन करून जात असेल, तरी रात्रीचा खंड होतोच, पण अज्ञानाच्या (नकळत असण्याच्या) कारणामुळे व्रतभंगाच्या अपराधातून मुक्त होतो. कुरुन्दी इत्यादी अट्ठकथांमध्ये मात्र 'ज्या भिक्खूंनी व्रत सोडलेले नाही, त्यांना सांगितलेल्या पद्धतीनेच सांगावे' असे म्हटले आहे. ते पारिवासिक व्रतादींच्या उपचार सीमेने मर्यादित असल्यामुळे अधिक योग्य वाटते. उपोसथ दिवशी सांगावे, पवारणा दिवशी सांगावे, चार भिक्खू आणि भिक्खुणींना दररोज सांगावे. जर भिक्खूंना त्या गावात भिक्षाटन सुलभ होत असेल, तर तिथेच जावे. जर सुलभ होत नसेल, तर इतर ठिकाणी भिक्षा मागूनही तिथे येऊन स्वतःला दाखवून जावे, याशिवाय गावाबाहेर संकेताचे ठिकाण ठरवावे की, 'अमुक ठिकाणी ते आम्हाला पाहतील.' तिने त्या संकेताच्या ठिकाणी जाऊन सांगावे. संकेताच्या ठिकाणी न दिसल्यास विहारात जाऊन सांगावे. विहारातील सर्व भिक्खूंना सांगावे. जर सर्वांना सांगणे शक्य नसेल, तर उपचार सीमेच्या बाहेर थांबून भिक्खुणींना पाठवावे, त्यांनी आणलेल्या चार भिक्खूंना सांगावे. जर विहार दूर आणि शंकास्पद असेल, तर उपासक आणि उपासिकांना सोबत घेऊन जावे. पण जर ही भिक्खुणी एकटी राहते, तर ती रात्रीच्या विप्रवासाला प्राप्त होते, म्हणून एकाच छताखाली राहण्यासाठी तिला एक प्रकृतस्थ भिक्खुणी संमत करून दिली जावी. Evaṃ akhaṇḍaṃ mānattaṃ caritvā vīsatigaṇe bhikkhunisaṅghe vuttanayeneva abbhānaṃ kātabbaṃ. ‘‘Sace mānattaṃ caramānā antarāpattiṃ āpajjati, mūlāya paṭikassitvā tassā āpattiyā mānattaṃ dātabba’’nti kurundiyaṃ vuttaṃ, idaṃ pakkhamānattaṃ nāma. Idaṃ pana pakkhamānattaṃ samantapāsādikāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 102) pāḷimuttavinayavinicchayabhāvena āgatampi imasmiṃ vinayasaṅgahappakaraṇe ācariyena anuddhaṭaṃ. Ayaṃ panācariyassa adhippāyo siyā – idaṃ pakkhamānattaṃ bhikkhuniyoyeva sandhāya bhagavatā visuṃ paññattaṃ, bhikkhūhi asādhāraṇaṃ, imasmiñca kāle bhikkhunisaṅgho natthi, tasmā ganthassa lahubhāvatthaṃ idampi aññampi īdisaṃ ajjhupekkhitabbanti. Amhehi pana bhikkhunisaṅghe avijjamānepi ‘‘bhikkhusaṅgho bhikkhunīhi samādātabbavattaṃ jānissati. ‘Dubbalajātikā hi bhīrukajātikā bhikkhuniyo bhagavato āṇaṃ patiṭṭhāpentiyo evarūpaṃ dukkaraṃ durabhisambhavaṃ vattaṃ samādayiṃsu, kimaṅgaṃ pana maya’nti manasi karontā bhagavato āṇaṃ patiṭṭhāpentā parivāsādivattaṃ samādiyissantī’’ti mantvā ācariyena anuddhaṭampi imasmiṃ vinayālaṅkārappakaraṇe uddhaṭaṃ, tasmā sammāsambuddhe sañjātasaddhāpemagāravādiyuttehi satthusāsanakarehi bhikkhūhi sammā sikkhitabbaṃ. Ito parāni aṭṭhakathāyaṃ āgatanayeneva veditabbāni. अशा प्रकारे अखंड मानत्त आचरून वीस भिक्खुणींच्या संघात सांगितलेल्या पद्धतीनेच अब्भान (पुनर्स्थापना) करावे. 'जर मानत्त आचरत असताना मध्यंतरी आपत्ती आली, तर मूळ परिभ्रमात (मूलाय पटिकस्सना) आणून त्या आपत्तीसाठी मानत्त दिले जावे' असे कुरुन्दीमध्ये म्हटले आहे, याला 'पक्खमानत्त' (पक्ष-मानत्त) म्हणतात. हे पक्खमानत्त समन्तपासादिकामध्ये पाळिमुक्त-विनय-विनिच्छय रूपाने आलेले असले तरी या विनयसंग्रह प्रकरणात आचार्यांनी उद्धृत केलेले नाही. आचार्यांचा हा अभिप्राय असावा - हे पक्खमानत्त भगवंतांनी केवळ भिक्खुणींना उद्देशून स्वतंत्रपणे प्रज्ञप्त केले आहे, ते भिक्खूंसाठी असाधारण (लागू न होणारे) आहे, आणि या काळात भिक्खुणी संघ अस्तित्वात नाही, म्हणून ग्रंथाच्या संक्षिप्ततेसाठी याकडे आणि अशा इतर गोष्टींकडे दुर्लक्ष केले जावे. पण आमच्या मते, भिक्खुणी संघ अस्तित्वात नसला तरी 'भिक्खू संघ भिक्खुणींनी आचरण्याचे व्रत जाणेल. कारण स्वभावतः दुर्बल आणि भीरू असलेल्या भिक्खुणींनी भगवंतांच्या आज्ञेची प्रतिष्ठापना करत अशा प्रकारचे अत्यंत कठीण आणि दुष्कर व्रत आचरले, मग आमची काय गोष्ट! (आम्ही तर नक्कीच करू)' असा मनात विचार करून भगवंतांच्या आज्ञेची प्रतिष्ठापना करत ते परिवासादी व्रत आचरतील, असा विचार करून आचार्यांनी उद्धृत केले नसले तरी या विनयालंकार प्रकरणात ते उद्धृत केले आहे. म्हणून सम्यक्संबुद्धांवर अत्यंत श्रद्धा, प्रेम आणि आदर असणाऱ्या, शास्त्यांच्या शासनाचे पालन करणाऱ्या भिक्खूंनी याचे योग्य प्रकारे अध्ययन करावे. यापुढील गोष्टी अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीनेच जाणाव्यात. Mānattavinicchayakathā niṭṭhitā. मानत्त-विनिच्छय-कथा समाप्त झाली. 248. Pārivāsikavattakathāyaṃ navakataraṃ pārivāsikanti attanā navakataraṃ pārivāsikaṃ. Pārivāsikassa hi [Pg.261] attanā navakataraṃ pārivāsikaṃ ṭhapetvā aññe mūlāyapaṭikassanāraha mānattāraha mānattacārika abbhānārahāpi pakatattaṭṭhāneyeva tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampī’’ti. Antamaso mūlāyapaṭikassanārahādīnampīti ādi-saddena mānattārahamānattacārikaabbhānārahe saṅgaṇhāti. Te hi pārivāsikānaṃ, pārivāsikā ca tesaṃ pakatattaṭṭhāne eva tiṭṭhanti. Adhotapādaṭṭhapanakanti yattha ṭhatvā pāde dhovanti, tādisaṃ dāruphalakakhaṇḍādiṃ. Pādaghaṃsananti sakkharakathalādiṃ. Pāde ghaṃsanti etenāti pādaghaṃsanaṃ, sakkharakathalādi. Vuttañhi bhagavatā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tisso pādaghaṃsaniyo sakkharaṃ kathalaṃ samuddapheṇa’’nti (cūḷava. 269). Saddhivihārikānampi sādiyantassāti saddhivihārikānampi abhivādanādiṃ sādiyantassa. Vattaṃ karontīti ettakamattasseva vuttattā saddhivihārikādīhipi abhivādanādiṃ kātuṃ na vaṭṭati. ‘‘Mā maṃ gāmappavesanaṃ āpucchathā’’ti vutte anāpucchāpi gāmaṃ pavisituṃ vaṭṭati. २४८. पारिवासिक व्रत कथेमध्ये 'नवकतर पारिवासिक' म्हणजे स्वतःपेक्षा कनिष्ठ असलेला पारिवासिक भिक्खू. कारण पारिवासिक भिक्खूसाठी स्वतःपेक्षा कनिष्ठ पारिवासिक भिक्खूला वगळून इतर मूलाय-पटिकस्सन-योग्य, मानत्त-योग्य, मानत्त-आचरणारे आणि अब्भान-योग्य भिक्खू देखील प्रकृतस्थ भिक्खूंच्याच स्थानी राहतात. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे - 'शेवटी मूलाय-पटिकस्सन-योग्य इत्यादींना देखील...' 'मूलाय-पटिकस्सन-योग्य इत्यादींना देखील' या पाठातील 'इत्यादी' (आदि) शब्दाने मानत्त-योग्य, मानत्त-आचरणारे आणि अब्भान-योग्य भिक्खूंचा संग्रह होतो. कारण ते पारिवासिक भिक्खूंच्या दृष्टीने आणि पारिवासिक भिक्खू त्यांच्या दृष्टीने प्रकृतस्थ भिक्खूंच्याच स्थानी राहतात. 'अधोतपाद-स्थापनक' म्हणजे जिथे उभे राहून पाय धुतात, अशी लाकडी फळी किंवा तिचा तुकडा इत्यादी. 'पादघंसन' म्हणजे दगड, खापर इत्यादी. ज्याने पाय घासतात ते पादघंसन होय, जसे की दगड, खापर इत्यादी. भगवंतांनी म्हटलेच आहे - 'भिक्खूंनो, मी तीन प्रकारच्या पादघंसनांची अनुमती देतो - दगड, खापर आणि समुद्राचा फेन.' 'सद्धि विहारिकांचे देखील स्वीकारणाऱ्याला' म्हणजे सद्धि विहारिकांकडून अभिवादन इत्यादींचा स्वीकार करणाऱ्याला. 'ते सेवा करतात' एवढेच म्हटल्यामुळे सद्धि विहारिकादी शिष्यांनी देखील अभिवादन इत्यादी करणे योग्य नाही. 'मला गावात प्रवेश करण्यासाठी विचारू नका' असे म्हटले असता, न विचारताही गावात प्रवेश करणे योग्य आहे. Yo yo vuḍḍhoti pārivāsikesu bhikkhūsu yo yo vuḍḍho. Navakatarassa sāditunti pārivāsikanavakatarassa abhivādanādiṃ sādituṃ. ‘‘Pārisuddhiuposathe kariyamāne’’ti idaṃ pavāraṇadivasesu saṅghe pavārente anupagatachinnavassādīhi kariyamānaṃ pārisuddhiuposathampi sandhāya vuttaṃ. Tatthevāti saṅghanavakaṭṭhāneyeva. Attano pāḷiyā pavāretabbanti attano vassaggena pattapāḷiyā pavāretabbaṃ, na pana sabbesu pavāritesūti attho. जो जो वृद्ध (ज्येष्ठ)' म्हणजे पारिवासिक भिक्खूंमध्ये जो जो भिक्खू ज्येष्ठ आहे. 'कनिष्ठाचे स्वीकारणे' म्हणजे स्वतःपेक्षा कनिष्ठ पारिवासिक भिक्खूचे अभिवादन इत्यादी स्वीकारणे योग्य आहे. 'पारिसुद्धि उपोसथ केला जात असताना' हे वचन पवारणेच्या दिवशी संघाने पवारणा करत असताना वर्षावास न केलेल्या किंवा वर्षावास खंडित झालेल्या भिक्खूंद्वारे केल्या जाणाऱ्या पारिसुद्धि उपोसथाला उद्देशून म्हटले आहे. 'तिथेच' म्हणजे संघातील कनिष्ठाच्या स्थानीच. 'स्वतःच्या पाळीने पवारणा करावी' म्हणजे स्वतःच्या वर्षासंख्येनुसार आलेल्या क्रमाने पवारणा करावी, सर्व भिक्खूंनी पवारणा केल्यानंतर नव्हे, असा अर्थ जाणावा. Oṇojanaṃ nāma vissajjanaṃ, taṃ pana pārivāsikena pāpitassa attanā sampaṭicchitasseva punadivasādiatthāya vissajjanaṃ kātabbaṃ. Asampaṭicchitvā ce vissajjeti, na labhatīti [Pg.262] vuttaṃ. Yadi pana na gaṇhāti na vissajjetīti yadi purimadivase attano na gaṇhāti, gahetvā ca na vissajjeti. 'ओनोजन' म्हणजे विसर्जन करणे. पारिवासिक भिक्खूने स्वतः स्वीकारलेल्या वस्तूचेच दुसऱ्या दिवसाच्या उपयोगासाठी विसर्जन करावे. स्वीकार न करता जर विसर्जन केले, तर ते मिळत नाही असे म्हटले आहे. 'जर घेत नाही आणि विसर्जन करत नाही' म्हणजे जर आदल्या दिवशी स्वतः घेत नाही आणि घेऊन विसर्जनही करत नाही. Catussālabhattanti bhojanasālāya paṭipāṭiyā dīyamānaṃ bhattaṃ. Hatthapāse ṭhitenāti dāyakassa hatthapāse ṭhitena, paṭiggahaṇaruhanaṭṭhāneti adhippāyo. Mahāpeḷabhattepīti mahantesu bhattapacchiādibhājanesu ṭhapetvā dīyamānabhattesupi. Ito parampi pārivāsikavattaṃ pāḷiyaṃ (cūḷava. 75) āgatanayeneva veditabbaṃ. Tattha pana aṭṭhakathāyaṃ āgatanayeneva attho suviññeyyo hoti, tasmā dubbiññeyyaṭṭhāneyeva kathayissāma. 'चतुस्साल-भत्त' म्हणजे भोजनशाळेत क्रमाने दिले जाणारे भोजन. 'हत्थपासात राहिलेल्याने' म्हणजे दायकाच्या हत्थपासात राहिलेल्याने, ग्रहण करण्याच्या योग्य ठिकाणी उभे राहून, असा अभिप्राय आहे. 'महापेळ-भोजनात देखील' म्हणजे मोठ्या भोजनाच्या टोपल्या इत्यादी पात्रांमध्ये ठेवून दिल्या जाणाऱ्या भोजनात देखील. यापुढील पारिवासिक व्रत देखील पाळीमध्ये आलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. कारण तिथे अट्ठकथेत आलेल्या पद्धतीनेच अर्थ सहज समजण्याजोगा आहे, म्हणून आम्ही केवळ कठीण असलेल्या ठिकाणीच स्पष्टीकरण करू. ‘‘Na sāmaṇero upaṭṭhāpetabbo’’ti ettha dubbidhaṃ sāmaṇeraṃ dassetuṃ ‘‘añño’’tiādimāha. ‘‘Na bhikkhuniyo ovaditabbā’’ti ettha laddhasammutikena āṇattopi garudhammehi aññehi vā ovadituṃ na labhatīti āha ‘‘paṭibalassa vā bhikkhussa bhāro kātabbo’’ti. Āgatā bhikkhuniyo vattabbāti sambandho. Savacanīyanti sadosaṃ. Jeṭṭhakaṭṭhānaṃ na kātabbanti padhānaṭṭhānaṃ na kātabbaṃ. Kiṃ tanti āha ‘‘pātimokkhuddesakenā’’tiādi. 'सामणेराची सेवा घेऊ नये' या पाठात दोन प्रकारच्या सामणेरांना दर्शवण्यासाठी 'दुसरा' इत्यादी शब्द आचार्यांनी म्हटले आहेत. 'भिक्खुणींना उपदेश करू नये' या पाठात संमती मिळालेल्या भिक्खूने आज्ञा केली असली तरी, गरूधर्मांद्वारे किंवा इतर धर्मांद्वारे उपदेश करण्याचा अधिकार मिळत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'किंवा समर्थ भिक्खूवर भार सोपवावा.' 'आलेल्या भिक्खुणींना सांगावे' हा संबंध आहे. 'सवचनीय' म्हणजे दोषासहित (सदोष). 'ज्येष्ठ स्थान करू नये' म्हणजे प्रधान स्थान करू नये. 'ते काय आहे?' या प्रश्नावर 'पातिमोक्ख उद्देशक' इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. Rajehi hatā upahatā bhūmi etissāti rajohatabhūmi, rajokiṇṇabhūmīti attho. Paccayanti vassāvāsikalābhaṃ sandhāya vuttaṃ. Ekapasse ṭhatvāti pāḷiṃ vihāya bhikkhūnaṃ pacchato ṭhatvā. Senāsanaṃ na labhatīti seyyapariyantabhāgitāya vassaggena gaṇhituṃ na labhati. Assāti bhaveyya. ‘‘Āgantukena ārocetabbaṃ, āgantukassa ārocetabba’’nti avisesena vuttattā sace dve pārivāsikā gataṭṭhāne aññamaññaṃ passanti, ubhohipi aññamaññassa ārocetabbaṃ. Yathā bahi disvā ārocitassa bhikkhuno [Pg.263] vihāraṃ āgatena puna ārocanakiccaṃ natthi, evaṃ aññavihāraṃ gatenapi tattha pubbe ārocitassa puna ārocanakiccaṃ natthīti vadanti. Avisesenāti pārivāsikassa ca ukkhittakassa ca avisesena. 'धुळीने माखलेली किंवा दूषित झालेली जमीन' म्हणजे रजोहतभूमी, याचा अर्थ धुळीने व्यापलेली जमीन असा आहे. 'प्रत्यय' हा शब्द वर्षावासातील लाभाला उद्देशून म्हटला आहे. 'एका बाजूला उभे राहून' म्हणजे पाळी सोडून भिक्खूंच्या मागे उभे राहून. 'सेनासन मिळत नाही' म्हणजे शय्यांच्या वाटणीच्या शेवटी दीक्षा वर्षांच्या क्रमाने सेनासन घेण्याचा अधिकार मिळत नाही. 'अस्स' म्हणजे 'भवेय्य' (असावे) असा अर्थ जाणावा. 'आगंतुकाने सांगावे, आगंतुकाला सांगावे' असे सामान्यपणे म्हटल्यामुळे जर दोन पारिवासिक भिक्खू पोहोचलेल्या ठिकाणी एकमेकांना पाहतात, तर दोघांनीही एकमेकांना सांगावे. ज्याप्रमाणे बाहेर पाहून ज्या भिक्खूला सांगितले आहे, तो विहारात आल्यावर पुन्हा सांगण्याचे कर्तव्य उरत नाही, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या विहारात गेल्यावरही, तिथे पूर्वी ज्याला सांगितले आहे त्याला पुन्हा सांगण्याचे कर्तव्य उरत नाही, असे म्हणतात. 'अविशेषेण' म्हणजे पारिवासिक आणि उक्खित्तक भिक्खू यांच्यात कोणताही भेद न करता. Obaddhanti palibuddhaṃ. Sahavāsoti vuttappakāre channe bhikkhunā saddhiṃ sayanameva adhippetaṃ, na sesairiyāpathakappanaṃ. Sesamettha suviññeyyameva. 'ओबद्ध' म्हणजे अडथळा आणलेला (बाधित केलेला). 'सहवास' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारच्या छताखाली भिक्खूसोबत केवळ झोपणेच अभिप्रेत आहे, इतर शारीरिक हालचाली करणे अभिप्रेत नाही. यातील उर्वरित भाग सहज समजण्याजोगाच आहे. Pāpiṭṭhatarāti pārājikāpattīti ukkaṃsavasena vuttaṃ. Sañcarittādipaṇṇattivajjato pana sukkavissaṭṭhādikā lokavajjāva. Tatthapi saṅghabhedādikā pāpiṭṭhatarā eva. Kammanti pārivāsikakammavācāti etena ‘‘kammabhūtā vācā kammavācā’’ti kammavācāsaddassa atthopi siddhoti veditabbo. Savacanīyanti ettha sa-saddo ‘‘santi’’atthaṃ vadati, attano vacanena attano pavattanakammanti evamettha attho daṭṭhabbo, ‘‘mā pakkamāhī’’ti vā ‘‘ehi vinayadharānaṃ sammukhībhāva’’nti vā evaṃ attano āṇāya pavattanakakammaṃ na kātabbanti adhippāyo. Evañhi kenaci savacanīye kate anādarena atikkamituṃ na vaṭṭati, buddhassa saṅghassa āṇā atikkantā nāma hoti. Rajohatabhūmīti paṇṇasālāvisesanaṃ. Paccayanti vassāvāsikacīvaraṃ. Senāsanaṃ na labhatīti vassaggena na labhati. Apaṇṇakapaṭipadāti aviraddhapaṭipadā. Sace vāyamantopīti ettha avisayabhāvaṃ ñatvā avāyamantopi saṅgayhati. Avisesenāti pārivāsikukkhittakānaṃ sāmaññena. Pañcavaṇṇachadanabandhanaṭṭhānesūti pañcappakārachadanehi channaṭṭhānesu. Obaddhanti uṭṭhānādibyāpārapaṭibaddhaṃ, pīḷitanti attho. Mañce vā pīṭhe vāti ettha vāsaddo samuccayattho. Tena taṭṭikācammakhaṇḍādīsu dīghāsanesupi nisīdituṃ na vaṭṭatīti dīpitaṃ hoti. Na vattabhedadukkaṭanti vuḍḍhatarassa [Pg.264] jānantassapi vattabhede dukkaṭaṃ natthīti dasseti. Vattaṃ nikkhipāpetvāti idampi parivāsādimeva sandhāya vuttaṃ, na sesakammāni. "अतिशय पापी" (पापिट्ठतरा) हे वचन पाराजिकापत्तीच्या संदर्भात उत्कृष्टतेने (अतिशयाच्या अर्थाने) म्हटले आहे. संचरित्त (मध्यस्थी) इत्यादी प्रज्ञप्ती-वज्यांच्या (नियमभंगांच्या) तुलनेत, सुक्कविस्सट्ठी (वीर्यविसर्जन) इत्यादी आपत्ती या लोकवज्ज (लोकापवादकारक/लोकनिंद्य) आहेत. त्यामध्येही, संघभेद इत्यादी आपत्ती अधिक पापी (वाईट) आहेत. 'कम्म' म्हणजे पारिवासिक कम्मवाचा; यावरून "जे कम्मरूप वचन आहे ते कम्मवाचा" असा 'कम्मवाचा' शब्दाचा अर्थही सिद्ध होतो, असे जाणावे. 'सवचनीय' यामध्ये 'स' हा शब्द 'समान' किंवा 'विद्यमान' (सन्त) असा अर्थ दर्शवतो. स्वतःच्या वचनाने स्वतःचे कम्म प्रवृत्त करणे, असा येथे अर्थ घ्यावा. "जाऊ नकोस" किंवा "विनयधरांच्या समोर ये" अशा प्रकारे स्वतःच्या आज्ञेने प्रवृत्त होणारे कम्म करू नये, असा अभिप्राय आहे. कारण, जेव्हा कोणाकडून असे सवचनीय (वचन) केले जाते, तेव्हा अनादराने त्याचे उल्लंघन करणे योग्य नाही. तसे केल्यास बुद्ध आणि संघाच्या आज्ञेचे उल्लंघन केल्यासारखे होते. 'रजोहतभूमी' हे पर्णशाळेचे विशेषण आहे. 'पच्चय' म्हणजे वर्षावासिक चीवर (पावसाळ्यात वापरायचे वस्त्र). 'सेनासन मिळत नाही' म्हणजे वर्षाच्या ज्येष्ठतेनुसार (वस्सग्गेन) मिळत नाही. 'अपण्णकपटिपदा' म्हणजे अचूक/अखंडित प्रतिपदा (आचरण). 'प्रयत्न करत असतानाही' (वामन्तोपि) यामध्ये, आपला विषय नाही हे जाणून प्रयत्न न करणाऱ्या भिक्खूचाही समावेश होतो. 'अविशेषेण' म्हणजे पारिवासिक आणि उक्खित्तक (निलंबित) भिक्खूंच्या सामान्यतेने. 'पंचवर्ण-छदन-बंधन-स्थानांमध्ये' म्हणजे पाच प्रकारच्या छपरांनी झाकलेल्या ठिकाणी. 'ओबद्ध' म्हणजे उठणे इत्यादी व्यापाराशी संबंधित, पीडित असा अर्थ आहे. 'मंचावर किंवा पीठावर' (खाटेवर किंवा पाटावर) यामध्ये 'वा' हा शब्द समुच्चय अर्थाचा आहे. त्यामुळे चटई, चामड्याचा तुकडा इत्यादी लांब आसनांवरही बसणे योग्य नाही, असे दर्शवले आहे. 'वत्तभेदामुळे दुक्कट आपत्ती होत नाही' हे दर्शवते की, ज्येष्ठ भिक्खूला माहीत असूनही वत्तभेद (कर्तव्यभंग) झाल्यास दुक्कट आपत्ती होत नाही. 'वत्त बाजूला ठेवून' हे वचन केवळ परिवास इत्यादी धारण करणाऱ्या भिक्खूच्या संदर्भात म्हटले आहे, इतर कम्मांच्या संदर्भात नाही. ‘‘Senāsanaṃ na labhati seyyapariyantabhāgitāya. Uddesādīni dātumpi na labhatīti vadanti. ‘Tadahupasampannepi pakatatte’ti vacanato anupasampannehi vasituṃ vaṭṭati. Samavassāti etena apacchā apurimaṃ nipajjane dvinnampi vattabhedāpattibhāvaṃ dīpeti. Attano attano navakataranti pārivāsikādinavakataraṃ. Paṭhamaṃ saṅghamajjhe parivāsaṃ gahetvā nikkhittavattena puna ekassapi santike samādiyituṃ nikkhipituñca vaṭṭati, mānatte pana nikkhipituṃ vaṭṭati. Ūnegaṇecaraṇadosattā na gahetunti eke. Paṭhamaṃ ādinnavattaṃ ekassa santike yathā nikkhipituṃ vaṭṭati, tathā samādiyitumpi vaṭṭatīti porāṇagaṇṭhipade’’ti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 76) vuttanti. "वजीरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे की: 'शय्या-पर्यन्त-भागितेमुळे (बिछान्याच्या वाटणीच्या मर्यादेमुळे) सेनासन मिळत नाही. उद्दिष्ट (भोजन) इत्यादी देण्यासही तो पात्र ठरत नाही, असे म्हणतात. 'त्याच दिवशी उपसंपन्न झालेल्या प्रकृतत्व भिक्खूच्या बाबतीतही' या वचनानुसार, अनुपसंपन्नांसोबत राहणे योग्य आहे. 'समवस्स' (समान वर्षावास असलेले) या शब्दाने, मागे-पुढे न झोपता एकत्र झोपल्यास दोघांनाही वत्तभेदामुळे आपत्ती प्राप्त होते, हे दर्शवले आहे. 'आपआपल्यापेक्षा नवशिक्या' म्हणजे पारिवासिक इत्यादींपेक्षा नवशिक्या भिक्खूच्या संदर्भात. सुरुवातीला संघामध्ये परिवास ग्रहण करून, वत्त बाजूला ठेवलेल्या भिक्खूने पुन्हा एका भिक्खूच्या जवळ ते समादान करणे आणि बाजूला ठेवणे योग्य आहे; परंतु मानत्तामध्ये ते बाजूला ठेवणे योग्य आहे. काही आचार्यांच्या मते, गण (भिक्खूंची संख्या) कमी असल्यास आचरण दोषांमुळे ते ग्रहण करू नये. जुन्या गंठिपदामध्ये म्हटले आहे की, सुरुवातीला घेतलेले वत्त जसे एका भिक्खूच्या जवळ बाजूला ठेवणे योग्य आहे, तसेच ते पुन्हा समादान करणेही योग्य आहे.' असे जाणावे." Idaṃ ettha yaṃ vattaṃ ‘‘catunavutipārivāsikavatta’’nti pārivāsikakkhandhakapāḷiyaṃ (cūḷava. 75) āgataṃ, samantapāsādikāyampi ettakāya pāḷiyā (cūḷava. aṭṭha. 75-84) vaṇṇanaṃ vatvā ‘‘pārivāsikavattakathā niṭṭhitā’’ti āha. Imasmiṃ vinayasaṅgahapakaraṇe (vi. saṅga. aṭṭha. 248) pana ‘‘na chamāyaṃ caṅkamante caṅkame caṅkamitabba’’nti imassānantaraṃ ‘‘pārivāsikacatuttho ce, bhikkhave’’tiādīni aggahetvā ‘‘na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā sāditabba’’ntiādīni paṭhamaṃ paññattapadāni gahetvā tesaṃ padānaṃ saṃvaṇṇanaṃ katvā ‘‘idaṃ pārivāsikavatta’’nti aññathā anukkamo vutto, so pāḷiyā ca aṭṭhakathāya ca na sameti. Ācariyassa pana ayamadhippāyo siyā – ‘‘pārivāsikacatuttho ce, bhikkhave’’tiādīni pārivāsikabhikkhūnaṃ samādiyitabbāni na honti[Pg.265], atha kho kammakārakānaṃ bhikkhūnaṃ kattabbākattabbakammadassanametaṃ, tasmā pārivāsikavatte na pavesetabbaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, pārivāsikena bhikkhunā sāditabba’’ntiādīni pana pārivāsikabhikkhūnaṃ sammāvattitabbavattāniyeva honti, tasmā imāniyeva pārivāsikavatte pavesetabbānīti. Amhehi pana pāḷiaṭṭhakathāṭīkāsu āgatānukkamena paṭhamaṃ paññattavattānaṃ atthaṃ paṭhamaṃ dassetvā pacchā paññattapadānaṃ attho pacchā vuttoti daṭṭhabbo. "येथे जे 'चौऱ्याण्णव पारिवासिक वत्त' आले आहे, ते पारिवासिकखन्धक पाळीमध्ये आले आहे. समंतपासादिकामध्येही एवढ्या पाळीचे वर्णन करून 'पारिवासिकवत्तकथा समाप्त झाली' असे आचार्यांनी म्हटले आहे. परंतु, या विनयसंग्रह प्रकरणात 'जमिनीवर चंक्रमण करणाऱ्याच्या मागे चंक्रमण करू नये' या वचनानंतर 'हे भिक्खूंनो, जर चौथा पारिवासिक असेल तर' इत्यादी वचने न घेता, 'हे भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने स्वीकारू नये' इत्यादी प्रज्ञप्त पदे आधी घेऊन, त्या पदांचे स्पष्टीकरण करून 'हे पारिवासिक वत्त आहे' असा वेगळाच क्रम सांगितला आहे. हा क्रम पाळी आणि अट्ठकथा यांच्याशी जुळत नाही. परंतु आचार्यांचा असा अभिप्राय असावा की—'हे भिक्खूंनो, जर चौथा पारिवासिक असेल तर' इत्यादी वचने पारिवासिक भिक्खूंनी समादान करायची नसतात, तर ती कम्म करणाऱ्या भिक्खूंच्या कर्तव्य आणि अकर्तव्य कम्मांचे दर्शन घडवणारी आहेत; म्हणून त्यांचा पारिवासिक वत्तामध्ये समावेश करू नये. 'हे भिक्खूंनो, पारिवासिक भिक्खूने स्वीकारू नये' इत्यादी वचने मात्र पारिवासिक भिक्खूंनी चांगल्या प्रकारे आचरायची वत्तेच आहेत; म्हणून केवळ यांचाच पारिवासिक वत्तामध्ये समावेश करावा. परंतु आम्ही पाळी, अट्ठकथा आणि टीकांमध्ये आलेल्या क्रमानुसार आधी प्रज्ञप्त वत्तांचा अर्थ दाखवून, नंतर प्रज्ञप्त पदांचा अर्थ शेवटी सांगितला आहे, असे जाणावे." Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre "अशा प्रकारे, विनयसंग्रहाची व्याख्या असणाऱ्या विनयालंकारामध्ये—" Garukāpattivuṭṭhānavinicchayakathālaṅkāro nāma "गुरूकापत्ती-वुट्ठाण-विनिच्छय-कथा-अलंकार नावाचा—" Dvattiṃsatimo paricchedo. "बत्तीसावा परिच्छेद समाप्त झाला." 33. Kammākammavinicchayakathā ३३. "कम्माकम्म-विनिच्छय-कथा (कम्म आणि अकम्म यांच्या निर्णयाची कथा)" 249. Evaṃ garukāpattivuṭṭhānavinicchayakathaṃ kathetvā idāni kammākammavinicchayakathaṃ kathetuṃ ‘‘kammākammanti ettha panā’’tiādimāha. Tattha samaggena saṅghena karīyate tanti kammaṃ, apalokanādicatubbidhavinayakammaṃ. Itarasmimpi eseva nayo. A-kāro vuddhiattho, na vuddhippattaṃ kammaṃ akammaṃ. Kammañca akammañca kammākammaṃ vajjāvajjaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca. Tattha ca kammanti apalokanakammañattikammadvayaṃ. Akammanti ñattidutiyakammañatticatautthakammadvayaṃ. Atha vā kammanti catūsupi etesu lahukakammaṃ. Akammanti garukakammaṃ. Kammākammanti ettha pana vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā. Tattha panāti pakkhantaratthe nipāto, garukāpattivuṭṭhānavinicchayakathāpakkhato añño kammākammavinicchayakathāpakkho veditabboti vā mayā vuccateti vā attho. २४९. "अशा प्रकारे गुरूकापत्ती-वुट्ठाण-विनिच्छय-कथा सांगून, आता कम्माकम्म-विनिच्छय-कथा सांगण्यासाठी आचार्यांनी 'कम्माकम्मन्ति एत्थ पना' इत्यादी म्हटले आहे. त्या वाक्यामध्ये, जे समग्र संघाने केले जाते ते 'कम्म' होय, जसे की अपलोकन इत्यादी चार प्रकारचे विनय कम्म. दुसऱ्या पदातही हाच नियम लागू होतो. 'अ' हा कार वृद्धी (वाढ) या अर्थाचा आहे; जे वृद्धीला प्राप्त झालेले कम्म नाही ते 'अकम्म' होय. कम्म आणि अकम्म मिळून 'कम्माकम्म' होते, जसे वज्ज आणि अवज्ज (दोष आणि अदोष), किंवा फल आणि अफल (फळ आणि अफळ) यांच्याप्रमाणे जाणावे. त्यामध्ये 'कम्म' म्हणजे अपलोकन कम्म आणि ज्ञत्ति कम्म या दोघांचा समूह होय. 'अकम्म' म्हणजे ज्ञत्तिदुतीय कम्म आणि ज्ञत्तिचतुत्थ कम्म या दोघांचा समूह होय. किंवा, या चारही कम्मांमध्ये जे हलके कम्म (लहुक कम्म) आहे ते 'कम्म' होय, आणि जे जड कम्म (गरुक कम्म) आहे ते 'अकम्म' होय. 'कम्माकम्म' या विषयातील निर्णय अशा प्रकारे जाणावा, अशी ही योजना आहे. तेथे 'पन' हा निपात पक्षान्तराच्या अर्थात आहे; म्हणजे गुरूकापत्ती-वुट्ठाण-विनिच्छय-कथेच्या पक्षापेक्षा वेगळा असा कम्माकम्म-विनिच्छय-कथेचा पक्ष जाणावा, किंवा माझ्याकडून सांगितले जात आहे, असा अर्थ जाणावा." Cattāri [Pg.266] kammānīti ettha cattārīti paricchedanidassanaṃ. Tena vinayakammāni nāma cattāri eva honti, na ito ūnādhikānīti dasseti. Kammānīti paricchinnakammanidassanaṃ. Apalokanakammantiādīni paricchinnakammānaṃ uddesakathanaṃ. Tattha apalokīyate āyācīyate apalokanaṃ, apapubbalokadhātu āyācanatthe, yupaccayo bhāvatthavācako. Apalokanavasena kattabbaṃ kammaṃ apalokanakammaṃ, sīmaṭṭhakasaṅghaṃ apaloketvā saṅghānumatiyā kattabbaṃ kammaṃ. Ñāpanā ñatti, saṅghassa jānāpanāti attho. Ñattiyā kattabbaṃ kammaṃ ñattikammaṃ, anussāvanaṃ akatvā suddhañattiyāyeva kattabbakammaṃ. Dvinnaṃ pūraṇī dutiyā, ñatti dutiyā etassa kammassāti ñattidutiyaṃ, ñattidutiyañca taṃ kammañcāti ñattidutiyakammaṃ, ekāya ñattiyā ekāya anussāvanāya kattabbakammaṃ. Catunnaṃ pūraṇī catutthī, ñatti catutthī etassa kammassāti ñatticatutthaṃ, ñatticatutthañca taṃ kammañcāti ñatticatutthakammaṃ, ekāya ñattiyā tīhi anussāvanāhi kattabbakammaṃ. Tena vakkhati ‘‘apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā’’tiādi. "'चार कम्मे' यामध्ये 'चार' (चत्तारि) हे संख्येची मर्यादा दर्शवणारे आहे. त्यावरून विनय कम्मे केवळ चारच असतात, त्यापेक्षा कमी किंवा जास्त नसतात, हे दर्शवले आहे. 'कम्मे' (कम्मानि) हे मर्यादित कम्मांचे निर्देश करणारे आहे. 'अपलोकन कम्म' इत्यादी मर्यादित कम्मांचे उद्देश-कथन (नाव घेणे) आहे. त्यामध्ये, ज्याची मागणी केली जाते, याचना केली जाते ते 'अपलोकन' होय. 'अप' उपसर्गपूर्वक 'लोक्' धातू याचना करण्याच्या अर्थात आहे, आणि 'यु' प्रत्यय भावार्थाचा वाचक आहे. अपलोकनाच्या (मागणीच्या) पद्धतीने जे कम्म केले जाते ते 'अपलोकन कम्म' होय; सीमेमध्ये उपस्थित संघाला विचारून, संघाच्या संमतीने करायचे कम्म. 'ज्ञापना' म्हणजे 'ज्ञत्ति' (सूचना), संघाला माहिती देणे असा अर्थ आहे. ज्ञत्तीने करायचे कम्म ते 'ज्ञत्तिकम्म' होय; अनुस्सावन (कम्मवाचा वाचन) न करता केवळ शुद्ध ज्ञत्तीनेच करायचे कम्म. दोघांची पूर्तता करणारी ती 'दुतीया' (दुसरी); या कम्माची ज्ञत्ति दुसरी असते म्हणून ते 'ज्ञत्तिदुतीय' होय, आणि ते ज्ञत्तिदुतीय कम्म म्हणजेच 'ज्ञत्तिदुतीय कम्म' होय; जे एका ज्ञत्तीने आणि एका अनुस्सावनाने करायचे कम्म असते. चारांची पूर्तता करणारी ती 'चतुत्थी' (चौथी); या कम्माची ज्ञत्ति चौथी असते म्हणून ते 'ज्ञत्तिचतुत्थ' होय, आणि ते ज्ञत्तिचतुत्थ कम्म म्हणजेच 'ज्ञत्तिचतुत्थ कम्म' होय; जे एका ज्ञत्तीने आणि तीन अनुस्सावनांनी करायचे कम्म असते. म्हणूनच पुढे म्हणणार आहेत की—'अपलोकन कम्म म्हणजे सीमेतील संघाचे शोधन करून' इत्यादी." Evaṃ cattāri kammāni uddisitvā parivāre (pari. 482 ādayo) kammavagge āgatanayeneva tesaṃ catunnaṃ kammānaṃ vipattikāraṇāni pucchitvā vissajjetuṃ ‘‘imāni cattāri kammāni katihākārehi vipajjanti? Pañcahākārehi vipajjantī’’tiādimāha. Tattha vatthutoti vinayakammassa kāraṇabhūtavatthuto. Ñattito anussāvanatoti dvepi kammavācāyameva. Sīmatoti kammakaraṇaṭṭhānabhūtabaddhasīmato. Parisatoti kammappattachandārahabhūtakārakasaṅghato. Tāniyeva hi pañca sabbesaṃ vinayakammānaṃ vipattikāraṇāni honti. "अशा प्रकारे चार कम्मांचा निर्देश करून, परिवार पाळीच्या कम्मवग्गामध्ये आलेल्या पद्धतीनेच त्या चार कम्मांच्या बिघाडाची (विपत्तीची) कारणे विचारून त्यांचे उत्तर देण्यासाठी आचार्यांनी 'ही चार कम्मे किती प्रकारांनी बिघडतात? पाच प्रकारांनी बिघडतात' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'वस्तूमुळे' (वत्थुतो) म्हणजे विनय कम्माचे कारण असणाऱ्या वस्तूमुळे. 'ज्ञत्तीमुळे आणि अनुस्सावनामुळे' (ज्ञत्तितो अनुस्सावनतो) हे दोन्ही कम्मवाचेमध्येच समाविष्ट होतात. 'सीमेमुळे' (सीमतो) म्हणजे कम्म करण्याचे ठिकाण असणाऱ्या बद्ध सीमेमुळे. 'परिषदेमुळे' (परिसतो) म्हणजे कम्माला पात्र असणाऱ्या आणि संमती देण्यास योग्य असणाऱ्या कारक संघाकडून. ही पाचच कारणे सर्व विनय कम्मांच्या बिघाडाची (विपत्तीची) कारणे असतात." Tato [Pg.267] taṃ kammavipattikāraṇabhūtaṃ vatthuṃ pāḷinayena vitthāretuṃ ‘‘sammukhākaraṇīyaṃ kammaṃ asammukhā karoti, vatthuvipannaṃ adhammakamma’’ntyādimāha. Tattha sammukhākaraṇīyaṃ paṭipucchākaraṇīyaṃ paṭiññāyakaraṇīyanti imesaṃ tiṇṇaṃ atathākaraṇena, sativinayo amūḷhavinayo tassapāpiyasikā tajjanīyakammaṃ niyasakammaṃ pabbājanīyakammaṃ paṭisāraṇīyakammaṃ ukkhepanīyakammaṃ parivāso mūlāyapaṭikassanā mānattaṃ abbhānaṃ upasampadanti imesaṃ terasakammānaṃ aññakammārahassa aññakammakaraṇena, uposatho pavāraṇāti imesaṃ dvinnaṃ adivase karaṇena, paṇḍako theyyasaṃvāsako titthiyapakkantako tiracchānagato mātughātako pitughātako arahantaghātako lohituppādako saṅghabhedako bhikkhunidūsako ubhatobyañjanako ūnavīsativasso antimavatthuajjhāpannapubboti imesaṃ terasannaṃ puggalānaṃ upasampadākammakaraṇena iti imāni ekatiṃsa kammāni vatthuvipannaṃ adhammakammaṃ hoti. Ñattito pañca, anussāvanato pañcāti imāni dasa kāraṇāni antokammavācāyameva labhanti, sīmato ekādasa kāraṇāni sīmāsammutivasena labhanti, parisato dvādasa kāraṇāni catuvaggapañcavaggadasavaggavīsativaggasaṅkhātesu catūsu saṅghesu ekekasmiṃ kammapattachandārahasammukhībhūtasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ saṅghānaṃ vasena labhantīti. "त्यानंतर, कम्माच्या बिघाडाचे कारण असणाऱ्या त्या वस्तूचा पाळीच्या पद्धतीने विस्तार करण्यासाठी आचार्यांनी 'संमुखाकरणीय कम्म असंमुखा करतो, ते वत्थु-विपन्न अधम्मकम्म होय' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये संमुखाकरणीय (प्रत्यक्ष करायचे), पटिपुच्छाकरणीय (पुन्हा विचारून करायचे) आणि पटिज्ञायकरणीय (कबुली घेऊन करायचे) या तिन्हींचे अयोग्य प्रकारे आचरण केल्यामुळे; सतिविनय, अमूळ्हविनय, तस्सपापियसिगा, तज्जनीयकम्म, नियसकम्म, पब्बापनीयकम्म, पटिसारणीयकम्म, उक्खेपनीयकम्म, परिवास, मूलायपटिकस्सना, मानत्त, अब्भान आणि उपसंपदा या तेरा कम्मांपैकी एका कम्माला पात्र असणाऱ्या भिक्खूवर दुसरेच कम्म केल्यामुळे; उपोसथ आणि पवारणा या दोन्ही कम्मांचे अयोग्य दिवशी आचरण केल्यामुळे; आणि पंडक (नपुंसक), थेय्यसंवासक (चोरून राहणारा), तित्थियपक्कंतक (दुसऱ्या पंथात गेलेला), तिरच्छानगत (प्राणी), मातृघातक, पितृघातक, अरहंतघातक, लोहितुप्पादक (बुद्धांच्या शरीरातून रक्त काढणारा), संघभेदक, भिक्खुनीदूषक, उभतोब्यंजनक (उभयलिंगी), वीस वर्षांपेक्षा कमी वयाचा असलेला, आणि अंतिम वस्तूचा (पाराजिकाचा) पूर्वी अपराध केलेला, या तेरा व्यक्तींना उपसंपदा कम्म दिल्यामुळे—अशा प्रकारे ही एकतीस कम्मे 'वत्थु-विपन्न अधम्मकम्म' (वस्तू बिघडलेले अधर्म कम्म) होतात. ज्ञत्तीमुळे पाच आणि अनुस्सावनामुळे पाच, अशी ही दहा कारणे कम्मवाचेच्या अंतर्गतच प्राप्त होतात; सीमेमुळे अकरा कारणे सीमा-संमतीच्या आधारे प्राप्त होतात; परिषदेमुळे बारा कारणे चतुर्वर्ग, पंचवर्ग, दसवर्ग आणि विसतिवर्ग नावाच्या चार संघांपैकी प्रत्येकामध्ये कम्माला पात्र, संमती देण्यास योग्य आणि प्रत्यक्ष उपस्थित असणाऱ्या तीन-तीन संघांच्या आधारे प्राप्त होतात, असे जाणावे." Evaṃ kammavipattikāraṇāni dassetvā puna catuvaggasaṅghādīsu sannisinnānaṃ bhikkhūnaṃ visesanāmaṃ dassetuṃ ‘‘catuvaggakaraṇe kamme’’tiādimāha. Taṃ suviññeyyameva. "अशा प्रकारे कम्माच्या बिघाडाची कारणे दाखवून, पुन्हा चतुर्वर्ग संघ इत्यादींमध्ये एकत्र आलेल्या भिक्खूंचे विशेष नाव दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'चतुर्वर्गकरणे कम्मे' इत्यादी म्हटले आहे. ते समजण्यास सोपेच आहे." 250. Tato paraṃ catunnaṃ kammānaṃ ṭhānaṃ saṅkhepato dassetuṃ ‘‘apalokanakammaṃ kati ṭhānāni gacchatī’’tiādimāha. Tampi suviññeyyameva. २५०. "त्यानंतर, चार कम्मांचे स्थान संक्षेपाने दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'अपलोकन कम्म किती स्थानांना प्राप्त होते?' इत्यादी म्हटले आहे. ते देखील समजण्यास सोपेच आहे." 251. Tato [Pg.268] tāniyeva kammāni tesu ṭhānesu pavattāni vitthārato pakāsetukāmo ‘‘ayaṃ tāva pāḷinayo. Ayaṃ panettha ādito paṭṭhāya vinicchayakathā’’tiādimāha. Tattha tassaṃ vinicchayakathāyaṃ catūsu kammesu katamaṃ apalokanakammaṃ nāmāti pucchāyaṃ taṃ dassetumāha ‘‘apalokanakammaṃ nāmā’’tiādi. Tattha sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvāti avippavāsasaṅkhātamahāsīmaṭṭhakaṃ saṅghaṃ sodhetvā. Na hi khaṇḍasīmāya sannipatite saṅghe sodhetabbakiccaṃ atthi, avippavāsasīmāsaṅkhātāya mahāsīmāya pana vitthārattā bahūnaṃ bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānattā samaggabhāvatthaṃ sodhetabbaṃ hoti. Chandārahānaṃ chandaṃ āharitvāti tissaṃ sīmāyaṃ catuvaggādigaṇaṃ pūretvā hatthapāsaṃ avijahitvā ṭhitehi bhikkhūhi aññesaṃ hatthapāsaṃ anāgatānaṃ pakatattabhikkhūnaṃ chandaṃ āharitvā. Vuttañhi ‘‘catuvaggakaraṇe kamme cattāro bhikkhū pakatattā kammappattā, avasesā pakatattā chandārahā’’ti (pari. 497). Samaggassa saṅghassa anumatiyāti chandassa āharitattā hatthapāsaṃ āgatāpi anāgatāpi sabbe bhikkhū samaggāyeva honti, tasmā samaggassa saṅghassa anumatiyā. Tikkhattuṃ sāvetvāti ‘‘suṇātu me, bhante, saṅgho’’tiādinā kammavācaṃ abhaṇitvā ‘‘ruccati saṅghassa. Dutiyampi…pe… tatiyampi ruccati saṅghassā’’ti tikkhattuṃ sāvetvā kattabbakammaṃ apalokanakammaṃ nāmāti yojanā. Vuttanayenevāti apalokanakamme vuttanayeneva. Iminā ‘‘sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā, chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā’’ti idaṃ dvayaṃ atidisati. Itaresupi eseva nayo. २५१. त्यानंतर, त्या त्या प्रसंगी घडणाऱ्या त्याच कर्मांना सविस्तरपणे स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी 'हा तर पाळिनय (पाली पद्धत) आहे. आणि येथे सुरुवातीपासूनची ही निर्णयकथा आहे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, त्या निर्णयकथेत चार कर्मांपैकी 'अपलोकन कर्म कोणते?' अशा प्रश्नावर ते दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'अपलोकन कर्म म्हणजे' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सीमेत उपस्थित संघाचे शोधन करून' म्हणजे अविप्रवास संज्ञक महासीमेत उपस्थित संघाचे शोधन करून. कारण खंडसीमेमध्ये संघ एकत्रित झाला असता शोधन करण्याचे काही कार्य नसते, परंतु अविप्रवास सीमा नावाच्या महासीमेच्या विशालतेमुळे आणि अनेक भिक्खूंचे निवासस्थान असल्यामुळे संघाच्या समग्गतेसाठी (एकतेसाठी) शोधन करावे लागते. 'छंद देण्यास योग्य असणाऱ्यांचा छंद आणून' म्हणजे त्या सीमेमध्ये चतुर्वर्ग इत्यादी गण पूर्ण करून हस्तपाश न सोडता राहिलेल्या भिक्खूंद्वारे, हस्तपाशात न आलेल्या इतर प्रकृतत्व भिक्खूंचा छंद आणून. कारण असे म्हटले आहे की, 'चतुर्वर्ग कर्मामध्ये चार भिक्खू प्रकृतत्व आणि कर्मप्राप्त असतात, आणि उर्वरित प्रकृतत्व भिक्खू छंद देण्यास पात्र असतात.' 'समग्र संघाच्या अनुमतीने' म्हणजे छंद आणला गेल्यामुळे हस्तपाशात आलेले आणि न आलेले सर्व भिक्खू समग्रच (एकत्रितच) असतात, म्हणून समग्र संघाच्या अनुमतीने. 'तीन वेळा ऐकवून' म्हणजे 'सुणातु मे, भंते, संघो' इत्यादी कम्मवाचा न म्हणता 'संघाला संमत आहे. दुसऱ्यांदा... तिसऱ्यांदा संघाला संमत आहे' असे तीन वेळा ऐकवून करावयाचे कर्म म्हणजे 'अपलोकन कर्म' होय, असा संबंध आहे. 'पूर्वोक्त पद्धतीनेच' म्हणजे अपलोकन कर्मामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच. याने 'सीमेत उपस्थित संघाचे शोधन करून, छंद देण्यास योग्य असणाऱ्यांचा छंद आणून' या दोन्ही गोष्टींचा अतिदेश होतो. इतर कर्मांमध्येही हाच नियम लागू होतो. Tattha [Pg.269] tesu catūsu kammesu kiṃ aññakammaṃ itarakammavasena kātabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘tatra’’iccādi. Evaṃ hotu, evaṃ sante avisesena sabbampi kammaṃ aññavasena kattabbanti āha ‘‘ñattidutiyakammaṃ panā’’tiādi. Tattha pana-saddo visesatthajotako, ñattidutiyakamme pana viseso atthīti attho. Ito parāni suviññeyyāneva. Paṭikkhittameva aṭṭhakathāyanti ajjhāhārasambandho. Yadi evaṃ akkharaparihīnādīsu santesu kammakopo siyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘sace panā’’tiādi. Tattha akkharaparihīnanti ‘‘suṇātu me’’tiādīsu su-kāra ṇā-kāra tu-kārādīnaṃ bhassanaṃ. Padaparihīnanti suṇātūtiādīnaṃ vibhatyantapadānaṃ bhassanaṃ. Duruttapadaṃ pana upari vakkhati. तेथे, त्या चार कर्मांमध्ये 'कोणते एक कर्म दुसऱ्या कर्माच्या स्वरूपात करावे?' या आक्षेपाला उद्देशून आचार्यांनी 'तत्र' इत्यादी म्हटले आहे. 'असे असू द्या, असे असताना सामान्यतः सर्वच कर्म दुसऱ्या कर्माच्या स्वरूपात करावे का?' या शंकेचे निरसन करण्यासाठी आचार्यांनी 'ज्ञत्तिद्वितीय कर्म' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'पन' हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे, म्हणजे ज्ञत्तिद्वितीय कर्मामध्ये विशेष नियम आहे असा अर्थ समजावा. यापुढील भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 'अट्ठकथेत याचा निषेधच केला आहे' असा अध्याहार करून संबंध जोडला पाहिजे. 'जर अक्षरांचा लोप इत्यादी दोष असतील तर कर्माचा कोप (नाश) होईल का?' या आक्षेपाचा विचार करून आचार्यांनी 'सचे पन' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अक्षरपरिहीन' म्हणजे 'सुणातु मे' इत्यादींमध्ये 'सु', 'णा', 'तु' इत्यादी अक्षरांचा लोप होणे. 'पदपरिहीन' म्हणजे 'सुणातु' इत्यादी विभक्तीयुक्त पदांचा लोप होणे. परंतु चुकीच्या पद्धतीने उच्चारलेल्या पदांविषयी पुढे सांगितले जाईल. Idāni punappunavacane payojanaṃ dassento ‘‘idaṃ akuppakamme daḷhikammaṃ hoti, kuppakamme kammaṃ hutvā tiṭṭhatī’’ti āha. Tattha idanti idaṃ punappunaṃ vuttakammaṃ. Akuppakammeti akuppe ṭhānārahe purekatakamme. Daḷhikammaṃ hotīti thiratarakammaṃ hoti ekāya rajjuyā bandhitabbabhāre dutiyatatiyādirajjūhi bandhanaṃ viya. Kuppakammeti akkharaparihīnādivasena kuppe aṭṭhānārahe purekatakamme. Kammaṃ hutvā tiṭṭhatīti punappunaṃ vutte sati tesaṃ akkharaparihīnādīnaṃ sodhitattā parisuddhakammaṃ hutvā tiṭṭhati. Akuppakamme kuppakammeti vā bhāvenabhāvalakkhaṇatthe bhummavacanaṃ. Puretaraṃ katakammasmiṃ akuppakamme sati pacchā idaṃ punappunaṃ vuttakammaṃ daḷhikammaṃ hoti, purekatakammasmiṃ kuppakamme sati idaṃ punappunaṃ vuttakammaṃ akuppaṃ ṭhānārahaṃ parisuddhakammaṃ hutvā tiṭṭhatīti. Imaṃ pāṭhaṃ nissāya ācariyavarā ekapuggalampi anekakkhattuṃ upasampadakammaṃ karonti. Kasmā pana te bhikkhū lajjīpesalabahussutasikkhākāmabhūtānaṃ attano [Pg.270] ācariyupajjhāyānaṃ santike sikkhaṃ gaṇhantīti? Na te attano ācariyupajjhāyānaṃ santikā laddhasikkhaṃ paccakkhāya aññaṃ gaṇhanti, atha kho tāya eva saddhiṃ diguṇatiguṇaṃ karonti. Evaṃ santepi purimasikkhāya asaddahantāyeva kareyyuṃ, no saddahantāti? No asaddahantā, saddahantāpi te bhikkhū punappunakaraṇe yuttitopi āgamatopi ādīnavaṃ apassantā ānisaṃsameva passantā karontīti. आता वारंवार म्हणण्याचे प्रयोजन दर्शवताना आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'हे अकुप्य कर्मामध्ये दृढीकरण करणारे होते आणि कुप्य कर्मामध्ये कर्म बनून राहते.' तेथे 'इदं' म्हणजे हे वारंवार म्हटलेले कर्म. 'अकुप्य कर्मामध्ये' म्हणजे न बिघडलेल्या, योग्य अशा पूर्वी केलेल्या कर्मामध्ये. 'दृढीकरण होते' म्हणजे अधिक दृढ कर्म होते; जसे एका दोरीने बांधायच्या भाराला दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दोरीने बांधण्यासारखे आहे. 'कुप्य कर्मामध्ये' म्हणजे अक्षरांचा लोप इत्यादींमुळे बिघडलेल्या, अयोग्य अशा पूर्वी केलेल्या कर्मामध्ये. 'कर्म बनून राहते' म्हणजे वारंवार म्हटल्याने त्या अक्षरांच्या लोपादी दोषांचे शोधन झाल्यामुळे ते परिशुद्ध कर्म बनून राहते. 'अकुप्य कम्मे' आणि 'कुप्य कम्मे' ही भावेन भाव लक्षण अर्थातील सप्तमी विभक्तीची पदे आहेत. पूर्वी केलेले कर्म अकुप्य (अखंड) असताना नंतर हे वारंवार केलेले कर्म दृढीकरण करणारे होते, आणि पूर्वी केलेले कर्म कुप्य (दोषयुक्त) असताना हे वारंवार केलेले कर्म अकुप्य, योग्य आणि परिशुद्ध कर्म बनून राहते. या पाठाचा आश्रय घेऊन श्रेष्ठ आचार्य एकाच व्यक्तीचे देखील अनेक वेळा उपसंपदा कर्म करतात. परंतु ते भिक्खू का बरे लज्जी, शीलवान, बहुश्रुत आणि शिक्षेची (नियमांची) इच्छा असणाऱ्या आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांच्या जवळ शिक्षा ग्रहण करतात? ते आपल्या आचार्य आणि उपाध्यायांकडून प्राप्त झालेल्या शिक्षेचा त्याग करून दुसरी शिक्षा ग्रहण करत नाहीत, तर त्याच शिक्षेसोबत तिला दुप्पट-तिप्पट करतात. असे असतानाही ते पूर्वीच्या शिक्षेवर अविश्वास ठेवूनच असे करतात का, विश्वासाने करत नाहीत का? अविश्वासाने करत नाहीत, तर विश्वास ठेवणारे ते भिक्खू देखील वारंवार करण्यात युक्तीने किंवा आगमाने (शास्त्राने) कोणताही दोष न पाहता केवळ त्याचे फायदे (आनिसंस) पाहूनच असे करतात. Kathaṃ yuttito ānisaṃsaṃ passanti? Yathā hi loke abhisittampi rājānaṃ punappunābhisiñcane ādīnavaṃ na passanti, atha kho abhisekānubhāvena rājiddhippattatādīhi kāraṇehi ānisaṃsameva passanti, yathā ca sāsane cetiyaṃ vā paṭimaṃ vā niṭṭhitasabbakiccaṃ ‘‘anekajātisaṃsāra’’ntiādīhi bhagavato vacanehi abhisekamaṅgalaṃ karontāpi punappunakaraṇe ādīnavaṃ apassantā atirekataraṃ mahiddhikatāmahānubhāvatādiānisaṃsameva passantā punappunaṃ karontiyeva, evameva kataupasampadakammaṃ bhikkhuṃ punadeva kammavācābhaṇane ādīnavaṃ apassantā pubbe katakammasmiṃ vatthuādīsu pañcasu aṅgesu ekasmimpi aṅge aparipuṇṇe sati kammakopasambhavato idāni katakammena paripuṇṇaaṅge sati kammasampattisambhavañca pubbeva kammasampattisambhavepi daḷhikammathiratarasambhavañca ānisaṃsaṃ passantā karonti. Kathaṃ āgamato ānisaṃsaṃ passanti? Yathāvuttaparivāraṭṭhakathāpāṭhavinayasaṅgahapāṭhesu duruttapadassa sodhanatthaṃ punappunaṃ vattabbabhāvassa upalakkhaṇanayena vacanato. Sesañattidosaanussāvanadosānañca vatthuvipattisīmavipattiparisavipattidosānañca sodhanaṃ dassitaṃ hoti. Teneva ca kāraṇena ayampi pacchimapāṭho ācariyena vutto. Tassattho heṭṭhā [Pg.271] vuttova. Iti pubbe katakammassa kopasambhavepi idāni katakammena sampajjanasaṅkhātaṃ ānisaṃsaṃ āgamato passantīti daṭṭhabbaṃ. युक्तीच्या दृष्टीने ते कसा बरं फायदा पाहतात? जसे लोकव्यवहारात आधीच राज्याभिषेक झालेल्या राजाचा पुन्हा पुन्हा राज्याभिषेक करण्यात लोक कोणताही दोष पाहत नाहीत, उलटपक्षी अभिषेकाच्या प्रभावाने राजाच्या ऋद्धी (ऐश्वर्य) प्राप्ती इत्यादी कारणांमुळे केवळ त्याचा फायदाच पाहतात; आणि जसे बुद्ध शासनात सर्व विधी पूर्ण झालेल्या चैत्याचा किंवा मूर्तीचा 'अनेकजातिसंसारं' इत्यादी भगवंतांच्या वचनांनी बुद्धाभिषेक मंगल करताना देखील ते वारंवार करण्यात कोणताही दोष न पाहता अत्यंत महान ऋद्धी आणि महान प्रभाव इत्यादी फायदे पाहूनच पुन्हा पुन्हा करतात; त्याचप्रमाणे ज्या भिक्खूचे उपसंपदा कर्म आधीच झाले आहे त्याला पुन्हा कम्मवाचा म्हणण्यात कोणताही दोष न पाहता, पूर्वी केलेल्या कर्मामध्ये वस्तू इत्यादी पाच अंगांपैकी एक जरी अंग अपूर्ण राहिले असेल तर कर्माचा कोप होण्याची शक्यता असल्याने, आता केलेल्या कर्माने सर्व अंगे पूर्ण होऊन कर्मसंपत्ती प्राप्त होण्याची शक्यता आणि पूर्वीच कर्मसंपत्ती प्राप्त झाली असली तरीही ते कर्म अधिक दृढ आणि स्थिर होण्याचा फायदा पाहूनच ते पुन्हा करतात. आगमाच्या (शास्त्राच्या) दृष्टीने ते कसा बरं फायदा पाहतात? पूर्वोक्त परिवार-अट्ठकथा पाठ आणि विनयसंग्रह पाठांमध्ये चुकीच्या पद्धतीने उच्चारलेल्या पदाच्या शोधनासाठी वारंवार म्हणण्याच्या आवश्यकतेचा उपलक्षण पद्धतीने उल्लेख केला असल्यामुळे. उर्वरित ज्ञत्तिदोष, अनुस्सावनदोष आणि वस्तूविपत्ती, सीमाविपत्ती, परिषदविपत्ती या दोषांचे शोधन देखील तेथे दर्शवले गेले आहे. आणि त्याच कारणामुळे आचार्यांनी हा नंतरचा पाठ देखील सांगितला आहे. त्याचा अर्थ खाली सांगितलाच आहे. अशा प्रकारे पूर्वी केलेल्या कर्माचा कोप होण्याची शक्यता असली तरीही आता केलेल्या कर्माने ते यशस्वी होणे रूपी फायदा ते आगमाच्या आधारे पाहतात, असे समजावे. Keci pana ācariyā imaṃ ‘‘punappunaṃ vattuṃ vaṭṭatīti pāṭhaṃ tasmiṃyeva paṭhamakammakaraṇakāle duruttasodhanatthaṃ vattabbataṃ sandhāya vuttaṃ, na cirakāle’’ti vadanti, tadetaṃ vacanaṃ neva aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ, na ṭīkādīsu vinicchitaṃ, tesaṃ matimattameva, tasmā na gahetabbaṃ. Apica tasmiṃ khaṇe punappunaṃ vacanatopi aparabhāge vacanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Tasmiñhi kāle punappunaṃ bhaṇane ñattidosaanussāvanadosāni pacchimabhaṇane suṭṭhu bhaṇanto sodhetuṃ sakkuṇeyya, na vatthuvipattisīmavipattiparisavipattidosāni. Tasmiñhi khaṇe tameva vatthu, sā eva sīmā, sā eva parisā, tasmā tāni punappunavacanena sodhetumasakkuṇeyyāni honti. Aparabhāge karonto pana pubbe aparipuṇṇavīsativassabhāvena vatthuvipattibhūtepi idāni paripuṇṇavīsativassattā vatthusampatti hoti, pubbe sīmasaṅkarādibhāvena sīmavipattisambhavepi idāni tadabhāvatthāya suṭṭhu sodhitattā sīmasampatti hoti, pubbe vaggakammādivasena parisavipattisambhavepi idāni tadabhāvatthāya suṭṭhu sodhitattā parisasampatti hoti, evaṃ pañca vipattiyo sodhetvā pañca sampattiyo sampādetvā kātuṃ sakkuṇeyyato paṭhamakāle punappunaṃ bhaṇanatopi aparabhāge bhaṇanaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsanti veditabbaṃ. परंतु काही आचार्य या 'पुन्हा पुन्हा म्हणणे योग्य आहे' या पाठाचा संबंध 'त्याच पहिल्या कर्माच्या वेळी चुकीच्या उच्चाराचे शोधन करण्यासाठी म्हणण्याशी जोडतात, दीर्घ काळानंतर म्हणण्याशी नाही' असे म्हणतात; परंतु त्यांचे हे विधान अट्ठकथेत कोठेही आलेले नाही आणि टीका इत्यादींमध्येही त्याचा असा निर्णय दिलेला नाही, ते केवळ त्यांचे वैयक्तिक मत आहे, म्हणून ते स्वीकारू नये. शिवाय, त्याच क्षणी वारंवार म्हणण्यापेक्षा नंतरच्या काळात म्हणणे अधिक महाफलदायी आणि महा-आनिसंसयुक्त (फायद्याचे) असते. कारण त्या वेळी वारंवार म्हणण्याने नंतरच्या उच्चारणात नीट म्हणून ज्ञत्तिदोष आणि अनुस्सावनदोष यांचे शोधन करता येऊ शकते, परंतु वस्तूविपत्ती, सीमाविपत्ती आणि परिषदविपत्ती या दोषांचे शोधन करता येत नाही. कारण त्या क्षणी तीच वस्तू, तीच सीमा आणि तीच परिषद असते, म्हणून वारंवार म्हणून देखील त्यांचे शोधन करणे अशक्य असते. परंतु नंतरच्या काळात कर्म करणारा मनुष्य, पूर्वी वय वीस वर्षे पूर्ण नसल्यामुळे वस्तूविपत्ती झाली असली तरीही आता वीस वर्षे पूर्ण झाल्यामुळे वस्तूची संपत्ती (पूर्णता) होते; पूर्वी सीमेच्या संकरामुळे (मिश्रणामुळे) सीमाविपत्ती झाली असली तरीही आता तो दोष टाळण्यासाठी सीमेचे नीट शोधन केल्यामुळे सीमासंपत्ती होते; पूर्वी वर्गकर्मामुळे (अपूर्ण गणामुळे) परिषदविपत्ती झाली असली तरीही आता तो दोष टाळण्यासाठी परिषदेचे नीट शोधन केल्यामुळे परिषदसंपत्ती होते; अशा प्रकारे पाच विपत्तींचे शोधन करून पाच संपत्ती प्राप्त करून कर्म करणे शक्य असल्यामुळे पहिल्या वेळी वारंवार म्हणण्यापेक्षा नंतरच्या काळात म्हणणे अधिक महाफलदायी आणि महा-आनिसंसयुक्त असते, असे समजावे. Yadi evaṃ upasampadasikkhāya daharo bhaveyyāti? Na bhaveyya. Kasmā? Porāṇasikkhaṃ appaccakkhitvā tāya eva patiṭṭhitattāti. Evaṃ santepi purekatakammassa sampajjanabhāvena [Pg.272] tiṭṭhante sati tāya ṭhitattā adaharo siyā. Purimakammassa asampajjanabhāvena idāni katakammeyeva upasampadabhāvena tiṭṭhante sati kasmā daharo na bhaveyyāti? Evaṃ sante daharo bhaveyya. Evaṃ daharo samāno purimasikkhāya vassaṃ gaṇetvā yathāvuḍḍhaṃ vandanādīni sampaṭicchanto mahāsāvajjo bhaveyyāti? Evaṃ purimasikkhāya aṭṭhitabhāvaṃ pacchimasikkhāya eva laddhupasampadabhāvaṃ tathato jānanto evaṃ karonto sāvajjo hoti, evaṃ pana ajānanto ‘‘purimasikkhāyameva ṭhito’’ti maññitvā evaṃ karonto anavajjoti veditabbo. Kathaṃ viññāyatīti ce? ‘‘Anāpatti ūnavīsativassaṃ paripuṇṇasaññīti ettha kiñcāpi upasampādentassa anāpatti, puggalo pana anupasampannova hoti. Sace pana so dasavassaccayena aññaṃ upasampādeti, taṃ ce muñcitvā gaṇo pūrati, sūpasampanno. Sopi ca yāva na jānāti, tāvassa neva saggantarāyo, na mokkhantarāyo. Ñatvā pana puna upasampajjitabba’’nti samantapāsādikāyaṃ (pāci. aṭṭha. 406) āgatattā viññāyati. Evaṃ vatthuvipannattā kammakopato anupasampannassa puggalassa upajjhāyo bhavituṃ yuttakāle puna upasampajjanena upasampannabhūtabhāvassa aṭṭhakathāyaṃ āgatattā iminā nayena sīmavipannapaasavipannañattivipannaanussāvanavipannabhūtattā kammakopato pubbe anupasampannabhūtaṃ puggalampi aparabhāge vuḍḍhippattikālepi pañca vipattidosāni sodhetvā puna upasampadakammavācākaraṇena upasampādetuṃ vaṭṭati. Sopi puggalo pubbakammakāle anupasampanno hutvāpi aparakammakāle upasampanno hotīti daṭṭhabbo. जर असे असेल, तर उपसंपदा शिक्षेमुळे तो कनिष्ठ (दहर - लहान) भिक्खू होईल का? नाही, होणार नाही. का बरं? कारण जुन्या शिक्षेचा (नियमांचा) त्याग न करता तो त्याच शिक्षेवर प्रतिष्ठित राहिल्यामुळे. असे असतानाही पूर्वी केलेले कर्म यशस्वी झाल्यामुळे ते टिकून राहत असताना, त्या कर्मावर प्रतिष्ठित राहिल्यामुळे तो कनिष्ठ (दहर) असणार नाही. परंतु पूर्वीचे कर्म यशस्वी न झाल्यामुळे आता केलेले कर्मच उपसंपदा स्वरूपात टिकून राहत असताना तो कनिष्ठ (दहर) का बरं होणार नाही? असे असताना तो कनिष्ठ (दहर) होईल. अशा प्रकारे कनिष्ठ भिक्खू असताना पूर्वीच्या शिक्षेनुसार वर्षांची (वासांची) गणना करून ज्येष्ठतेनुसार वंदन इत्यादी स्वीकारत राहिल्यास तो मोठ्या दोषाचा (पापाचा) धनी होईल का? अशा प्रकारे पूर्वीची शिक्षा टिकून राहिलेली नाही आणि नंतरच्या शिक्षेनेच उपसंपदा प्राप्त झाली आहे, हे सत्य जाणून असे करणारा मनुष्य दोषी ठरतो; परंतु असे न जाणता 'मी पूर्वीच्या शिक्षेवरच प्रतिष्ठित आहे' असे मानून असे करणारा मनुष्य निर्दोष समजावा, असे जाणावे. हे कशावरून समजते? 'विना-आपत्ती, वीस वर्षांपेक्षा कमी वय असतानाही वीस वर्षे पूर्ण झाल्याची संज्ञा असणाऱ्याच्या बाबतीत जरी उपसंपदा देणाऱ्याला कोणतीही आपत्ती (दोष) येत नसली तरी, ती व्यक्ती मात्र अनुपसंपन्न (उपसंपदा न मिळालेली) राहते. परंतु जर ती व्यक्ती दहा वर्षांनंतर दुसऱ्याला उपसंपदा देते आणि तिला वगळून जर गण पूर्ण होत असेल, तर ती उपसंपदा योग्य मानली जाते. आणि ती व्यक्ती देखील जोपर्यंत हे जाणत नाही, तोपर्यंत तिच्यासाठी स्वर्गात जाण्यात किंवा मोक्ष मिळवण्यात कोणताही अडथळा येत नाही. परंतु हे समजल्यानंतर पुन्हा उपसंपदा घेतली पाहिजे' असे समंतपासादिका अट्ठकथेत आले असल्यामुळे हे समजते. अशा प्रकारे वस्तूविपत्तीमुळे आणि कर्माच्या कोपामुळे अनुपसंपन्न राहिलेल्या व्यक्तीचा उपाध्याय होण्यास योग्य काळ आल्यावर पुन्हा उपसंपदा घेतल्याने तो उपसंपन्न होतो, असे अट्ठकथेत आले असल्यामुळे; याच नियमाने सीमाविपत्ती, परिषदविपत्ती, ज्ञत्तिविपत्ती आणि अनुस्सावनविपत्ती यांमुळे कर्माचा कोप झाल्याने पूर्वी अनुपसंपन्न राहिलेल्या व्यक्तीला देखील नंतरच्या काळात ती प्रौढ (वयस्कर) झाल्यावर देखील पाच विपत्ती दोषांचे शोधन करून पुन्हा उपसंपदा कम्मवाचा म्हणून उपसंपन्न करणे योग्य आहे. ती व्यक्ती देखील पूर्वीच्या कर्माच्या वेळी अनुपसंपन्न असली तरीही नंतरच्या कर्माच्या वेळी उपसंपन्न होते, असे समजावे. Ekacce pana bhikkhū porāṇasikkhaṃ paccakkhāya navasikkhameva gaṇhiṃsu, te pana bhikkhū navasikkhāvasena daharāva bhavanti, evaṃ [Pg.273] karaṇañca ativiya guṇavisiṭṭhaṃ attano navakataraṃ bhikkhuṃ disvā tasmiṃ puggale payirupāsitukāmo taṃ puggalaṃ attanā vuḍḍhataraṃ kātukāmo attānaṃ daharaṃ kātukāmo hutvā dhammagāravena karonto yutto bhaveyya. Atha pana sikkhāsampannaṃ kattukāmo evaṃ kareyya, sikkhā nāma pañcaṅgasamannāgate sati sampajjati, sīlavisuddhiyeva kāraṇaṃ hoti, tasmā yadi purimasikkhā aṭṭhitā bhaveyya, paccakkhānakiccaṃ natthi, sayameva patitā hoti. Purimasikkhāya ṭhitāya sati vibbhamitukāmoyeva paccakkhānaṃ kareyya, na bhikkhubhavitukāmo, so pana catupārisuddhisīlameva parisuddhaṃ kareyya, tasmā porāṇasikkhāya paccakkhānaṃ ayuttaṃ viya dissati. Tato porāṇasikkhaṃ paccakkhāya navasikkhāgahaṇato punappunaṃ karaṇaṃyeva yuttataraṃ dissati. Kasmā? Porāṇasikkhaṃ paccakkhāya navasikkhāgahaṇe purimakammaṃ asampajjitvā pacchimakammasampajjane sati kiñcāpi purimasikkhā natthi, yā paccakkhātabbā, tathāpi navasikkhāya sampajjitattā doso natthi, daharabhāvaṃ pattopi yuttarūpoyeva. काही भिक्खू तर जुन्या शिक्षेचा त्याग करून नवीन शिक्षाच ग्रहण करतात. ते भिक्खू नवीन शिक्षेच्या प्रभावाने कनिष्ठ (दहर) बनतात. असे करणे अत्यंत गुणविशिष्ट आहे. स्वतःपेक्षा अधिक नवीन (कनिष्ठ) भिक्खूला पाहून, त्या व्यक्तीची सेवा करण्याची इच्छा असणारा, त्या व्यक्तीला स्वतःपेक्षा ज्येष्ठ बनवण्याची इच्छा असणारा आणि स्वतःला कनिष्ठ बनवण्याची इच्छा असणारा होऊन, धम्मावरील आदराने असे करणे योग्य होईल. परंतु, जर शिक्षेने संपन्न होण्याची इच्छा असेल तर त्याने असे करावे: 'शिक्षा' ही पाच अंगांनी युक्त असतानाच पूर्ण होते, आणि शीलविशुद्धी हेच त्याचे कारण असते. म्हणून जर पूर्व शिक्षा टिकून राहिली नाही, तर ती सोडण्याचे काही कार्य उरत नाही, ती स्वतःच नष्ट (पतित) होते. पूर्व शिक्षा टिकून असताना, गृहस्थ होण्याची इच्छा असणाऱ्यानेच तिचा त्याग करावा, भिक्खू राहण्याची इच्छा असणाऱ्याने नाही. त्याने तर चतुपारिसुद्धी शीलालाच शुद्ध केले पाहिजे. म्हणून जुन्या शिक्षेचा त्याग करणे अयोग्य असल्यासारखे दिसते. त्यानंतर जुन्या शिक्षेचा त्याग करून नवीन शिक्षेचे ग्रहण वारंवार करणेच अधिक योग्य दिसते. का? जुन्या शिक्षेचा त्याग करून नवीन शिक्षेचे ग्रहण करताना, पूर्व कर्म पूर्ण न होता नंतरचे कर्म पूर्ण होत असताना, जरी पूर्व शिक्षा अस्तित्वात नसली, जिचा त्याग केला जावा, तरीही नवीन शिक्षेच्या पूर्णत्वामुळे कोणताही दोष नाही. कनिष्ठ भाव (दहरत्व) प्राप्त झाला तरी ते योग्यच आहे. Yadi purimakammampi pacchimakammampi sampajjatiyeva, evaṃ sati purimasikkhāya paccakkhānaṃ niratthakaṃ. Pacchimasikkhāya ṭhitopi daharabhāvaṃ pattattā ayuttarūpo. Yadi pana purimakammameva sampajjati, na pacchimakammaṃ, evaṃ sati pubbe ṭhitaporāṇasikkhāpi paccakkhānena patitā. Pacchimasikkhāpi pacchimakammassa pañcannaṃ vipattīnaṃ aññatarena yogato na sampajjati, tasmā purimasikkhāya ca patitattā pacchimasikkhāya ca aladdhattā ubhato bhaṭṭhattā ayuttova hoti. Porāṇasikkhaṃ appaccakkhāya navasikkhāgahaṇe pana sati purimakammaṃ sampannaṃ hutvā pacchimakammaṃ asampannaṃ hontampi purimasikkhāya patiṭṭhitoyeva, purimaṃ asampannaṃ hutvā pacchimaṃ sampannampi [Pg.274] pacchimasikkhāya ṭhito eva. Purimapacchimakammadvayampi pañcahaṅgehi sampannampi daḷhikammathiratarabhūtāya purimasikkhāya ṭhitoyeva so bhikkhu hoti, tasmā purimasikkhaṃ paccakkhāya navasikkhāgahaṇato purimasikkhaṃ appaccakkhāya punappunaṃ navasikkhāgahaṇaṃ yuttataraṃ hotīti daṭṭhabbaṃ. जर पूर्व कर्म आणि नंतरचे कर्म दोन्हीही पूर्ण होत असतील, तर अशा वेळी पूर्व शिक्षेचा त्याग करणे निरर्थक आहे. नंतरच्या शिक्षेमध्ये स्थित असूनही कनिष्ठ भाव (दहरत्व) प्राप्त झाल्यामुळे ते अयोग्य वाटते. परंतु जर केवळ पूर्व कर्मच पूर्ण होते आणि नंतरचे कर्म पूर्ण होत नाही, तर अशा वेळी पूर्वी स्थित असलेली जुनी शिक्षाहि त्यागामुळे नष्ट (पतित) होते. नंतरची शिक्षाहि नंतरच्या कर्माच्या पाच विपत्तींपैकी एखाद्याशी संबंधित असल्यामुळे पूर्ण होत नाही. म्हणून पूर्व शिक्षा नष्ट झाल्यामुळे आणि नंतरची शिक्षा प्राप्त न झाल्यामुळे, दोन्ही बाजूंनी भ्रष्ट झाल्याने ते अत्यंत अयोग्यच ठरते. परंतु जुन्या शिक्षेचा त्याग न करता नवीन शिक्षेचे ग्रहण केले असता, पूर्व कर्म पूर्ण होऊन नंतरचे कर्म अपूर्ण राहिले तरी तो पूर्व शिक्षेमध्येच प्रतिष्ठित राहतो. पूर्व कर्म अपूर्ण होऊन नंतरचे कर्म पूर्ण झाले तरी तो नंतरच्या शिक्षेमध्येच स्थित राहतो. पूर्व आणि नंतरचे दोन्ही कर्म पाच अंगांनी संपन्न असले तरी, दृढ कर्मामुळे अधिक स्थिर झालेल्या पूर्व शिक्षेमध्येच तो भिक्खू स्थित राहतो. म्हणून पूर्व शिक्षेचा त्याग करून नवीन शिक्षेचे ग्रहण करण्यापेक्षा, पूर्व शिक्षेचा त्याग न करता वारंवार नवीन शिक्षेचे ग्रहण करणे अधिक योग्य आहे, असे समजावे. Imaṃ pana punappunaṃ karontānaṃ ācariyānaṃ vādaṃ amanasikarontā aññe ācariyā anekappakāraṃ anicchitakathaṃ kathenti. Kathaṃ? Ekacce therā evaṃ vadanti ‘‘kiṃ ime bhikkhū evaṃ karontā pārājikappattaṃ bhikkhuṃ puna sikkhāya patiṭṭhāpessāmāti maññantī’’ti. Te therā punappunaṃ kammavācaṃ bhaṇante bhikkhū disvā ‘‘ime bhikkhū iminā kāraṇena evaṃ karontī’’ti cintetvā evamāhaṃsu. Ekacce pana therā ‘‘kasmā ime bhikkhū punappunaṃ karonti, yathā nāma asani ekavārameva patantī satte jīvitakkhayaṃ pāpeti, evameva bhagavato āṇābhūtā kammavācā ekavāraṃ bhaṇamānā kammaṃ sijjhāpeti, na anekavāra’’nti, tepi ‘‘kammasijjhanatthāya punappunaṃ bhaṇantī’’ti cintetvā evamāhaṃsu. Bahavo pana bhikkhū punappunaṃ karonte disvā evaṃ vadanti ‘‘ime bhikkhū ācariyupajjhāyehi dinnasikkhaṃ asaddahantā evaṃ karonti, ācariyupajjhāyaguṇāparādhakā ete samaṇā’’ti. Te ‘‘pubbasikkhaṃ asaddahitvā punappunaṃ karontī’’ti maññantā evamāhaṃsu. परंतु, हे वारंवार करणाऱ्या आचार्यांच्या मताचा विचार न करता इतर आचार्य अनेक प्रकारच्या अनिर्णित गोष्टी सांगतात. कशा प्रकारे? काही थेर असे म्हणतात: 'असे करणारे हे भिक्खू काय पाराजिकाप्रत पोहोचलेल्या भिक्खूला पुन्हा शिक्षेमध्ये प्रतिष्ठित करू असे मानतात काय?' ते थेर वारंवार कम्मवाचा म्हणणाऱ्या भिक्खूंना पाहून, 'हे भिक्खू या कारणामुळे असे करत आहेत,' असा विचार करून असे म्हणाले. तर काही थेर म्हणतात, 'हे भिक्खू वारंवार असे का करतात? ज्याप्रमाणे वीज एकदाच पडून प्राण्यांचा जीव घेते, त्याचप्रमाणे भगवंतांची आज्ञारूप असलेली कम्मवाचा एकदाच म्हटली असता कर्म सिद्ध करते, अनेकदा नाही.' त्यांनीही 'कर्म सिद्ध होण्यासाठी हे वारंवार म्हणत आहेत,' असा विचार करून असे म्हटले. परंतु अनेक भिक्खू वारंवार असे करणाऱ्यांना पाहून असे म्हणतात: 'हे भिक्खू आचार्य आणि उपाध्यायांनी दिलेल्या शिक्षेवर श्रद्धा न ठेवता असे करत आहेत. हे श्रमण आचार्य आणि उपाध्यायांच्या गुणांचा अपराध करणारे आहेत.' ते 'पूर्व शिक्षेवर श्रद्धा न ठेवता हे वारंवार करत आहेत,' असे मानून असे म्हणाले. Apare pana therā ‘‘paṭhamaṃ upasampadakammavācābhaṇanakāleyeva punappunaṃ vattabbaṃ, na aparabhāge’’ti, tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva. Aññe evamāhaṃsu ‘‘ñattidutiyakammavācāyameva punappunaṃ vattabbanti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, na ñatticatutthakamme, atha ca panime bhikkhū ñatticatutthakammabhūtāya upasampadakammavācāya punappunaṃ karonti, etaṃ aṭṭhakathāya na sametī’’ti, taṃ nītatthameva gahetvā [Pg.275] vadiṃsu. Neyyatthato pana iminā nayena catūsupi kammesu punappunaṃ kātabbanti dasseti. Kammasaṅkarameva hi ñattidutiyakamme visesato vadati, punappunaṃ vattabbabhāvo pana sabbesūti daṭṭhabbo. Teneva hi ñatticatutthakammavācāya upasampannaṭṭhāneyeva pubbe anupasampannassa puggalassa pacchā upasampajjitabbabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti. इतर थेर म्हणतात, 'केवळ पहिल्यांदा उपसंपदा कम्मवाचा म्हणतानाच वारंवार म्हटले पाहिजे, नंतरच्या काळात नाही.' त्याविषयीचे कारण खाली सांगितलेच आहे. इतर असे म्हणतात, 'केवळ ञत्तिदुतिय कम्मवाचेमध्येच वारंवार म्हटले पाहिजे असे अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे, ञत्तिचतुत्थ कर्मामध्ये नाही. तरीही हे भिक्खू ञत्तिचतुत्थ कर्म असलेल्या उपसंपदा कम्मवाचेने वारंवार करतात. हे अट्ठकथेशी जुळत नाही.' त्यांनी केवळ नीतार्थ (थेट अर्थ) घेऊनच असे म्हटले. परंतु नेय्यार्थाच्या (अप्रत्यक्ष अर्थाच्या) दृष्टीने या पद्धतीने चारही कर्मांमध्ये वारंवार केले पाहिजे, असे दर्शवले आहे. कारण ञत्तिदुतिय कर्मामध्ये कर्माचा संकर (मिश्रण) विशेषतः सांगितला आहे, परंतु वारंवार म्हणण्याची बाब सर्वच कर्मांमध्ये लागू होते, असे समजावे. म्हणूनच ञत्तिचतुत्थ कम्मवाचेने उपसंपदा झालेल्या ठिकाणीच, पूर्वी उपसंपन्न नसलेल्या व्यक्तीला नंतर उपसंपन्न केले जावे, असे अट्ठकथेमध्ये सांगितले आहे. Paṭipucchākaraṇīyādīsupīti ettha ādisaddena paṭiṃññāya karaṇīyādayo saṅgaṇhāti. Tattha paṭipucchāya karaṇīyaṃ appaṭipucchā karotīti pucchitvā codetvā sāretvā kātabbaṃ apucchitvā acodetvā asāretvā karoti. Paṭiññāya karaṇīyaṃ appaṭiññāya karotīti paṭiññaṃ āropetvā yathādinnāya paṭiññāya kātabbaṃ apaṭiññāya paṭiññaṃ akarontassa vilapantassa balakkārena karoti. Sativinayārahassāti dabbamallaputtattherasadisassa khīṇāsavassa. Amūḷhavinayārahassāti gaggabhikkhusadisassa ummattakassa. Tassapāpiyasikakammārahassāti upavāḷabhikkhusadisassa ussannapāpassa. Tajjanīyakammārahassāti paṇḍakalohitakabhikkhusadisassa bhaṇḍanakārakassa. Niyasakammārahassāti seyyasakabhikkhusadisassa abhiṇhāpattikassa. Pabbājanīyakammārahassāti assajipunabbasukabhikkhusadisassa kuladūsakassa. Paṭisāraṇīyakammārahassāti sudhammabhikkhusaasassa upāsake jātiādīhi dūsentassa. Ukkhepanīyakammārahassāti channabhikkhusadisassa āpattiṃ apassantassa āpattiṃ adesentassa ariṭṭhabhikkhusadisassa micchādiṭṭhiṃ avissajjentassa. Parivāsārahassāti paṭicchannasaṅghādisesāpattikassa. Mūlāyapaṭikassanārahassāti antarāpattiṃ āpannassa. Mānattārahanti appaṭicchannasaṅghādisesāpattikaṃ. Abbhānārahanti ciṇṇamānattaṃ bhikkhuṃ. Upasampādetīti upasampadakammaṃ karoti. 'पठिपुच्छाकरणीय' (विचारून करावयाचे कार्य) इत्यादींमध्ये, येथे 'आदि' शब्दाने प्रतिज्ञेने (कबुलीने) करावयाचे कार्य इत्यादींचा समावेश होतो. त्यामध्ये, 'विचारून करावयाचे कार्य न विचारता करतो' म्हणजे विचारून, चोदना करून (दोष दाखवून) आणि स्मरण करून देऊन जे केले पाहिजे, ते न विचारता, चोदना न करता आणि स्मरण न करून देता करतो. 'प्रतिज्ञेने करावयाचे कार्य प्रतिज्ञेशिवाय करतो' म्हणजे प्रतिज्ञा (कबुली) आरोपण करून, दिलेल्या प्रतिज्ञेनुसार जे केले पाहिजे, ते प्रतिज्ञेशिवाय, प्रतिज्ञा न करणाऱ्या आणि विलाप करणाऱ्या भिक्खूवर जबरदस्तीने करतो. 'सतिविनय' (स्मृति-विनय) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे दब्बमल्लपुत्त थेरांसारख्या क्षीणासवासाठी. 'अमूळ्हविनय' (अमूढ-विनय) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे गग्ग भिक्खूसारख्या उन्मत्तासाठी (वेड्यासाठी). 'तस्सपापियसिक कम्म' (तस्यपापीयसिका कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे उपवाळ भिक्खूसारख्या प्रचुर पाप करणाऱ्यासाठी. 'तज्जनीय कम्म' (तर्जनीय कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे पंडक आणि लोहितक भिक्खूंसारख्या भांडखोर भिक्खूसाठी. 'नियस कम्म' (निश्रय कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे सेय्यसक भिक्खूसारख्या वारंवार आपत्तीत पडणाऱ्यासाठी. 'पब्बाजनीय कम्म' (प्रव्राजनीय कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे अस्सजि आणि पुनब्बसुक भिक्खूंसारख्या कुलदूषकासाठी (दायकांच्या श्रद्धेचा नाश करणाऱ्यासाठी). 'पटिसारणीय कम्म' (प्रतिसारणीय कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे सुधम्म भिक्खूसारख्या उपासकांना जाती इत्यादींनी दूषित करणाऱ्यासाठी. 'उक्खेपनीय कम्म' (उत्क्षेपणीय कर्म) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे छन्न भिक्खूसारख्या आपत्ती न पाहणाऱ्या किंवा आपत्तीची देशना न करणाऱ्यासाठी, आणि अरिट्ठ भिक्खूसारख्या मिथ्यादृष्टीचा त्याग न करणाऱ्यासाठी. 'परिवास' मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे झाकलेली (लपवलेली) संघादिसेस आपत्ती असलेल्या भिक्खूसाठी. 'मूलायपटिकस्सना' (मूलापकर्षणा) मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे अंतरा-आपत्तीत पडलेल्या भिक्खूसाठी. 'मानत्त' मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे न झाकलेली संघादिसेस आपत्ती असलेल्या भिक्खूसाठी. 'अब्भान' मिळण्यास पात्र असलेल्या, म्हणजे मानत्त आचरण पूर्ण केलेल्या भिक्खूसाठी. 'उपसंपन्न करतो' म्हणजे उपसंपदा कर्म करतो. Anuposathe [Pg.276] uposathaṃ karotīti anuposathadivase uposathaṃ karoti. Uposathadivaso nāma ṭhapetvā kattikamāsaṃ avasesesu ekādasasu māsesu bhinnassa saṅghassa sāmaggidivaso ca yathāvuttā cātuddasapannarasā ca, etaṃ tippakārampi uposathadivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase uposathaṃ karonto anuposathe uposathaṃ karoti nāma. Yatra hi pattacīvarādiatthāya appamattakena kāraṇena vivadantā uposathaṃ vā pavāraṇaṃ vā ṭhapenti, tattha tasmiṃ adhikaraṇe vinicchite ‘‘samaggā jātamhā’’ti antarā sāmaggīuposathaṃ kātuṃ na labhanti, karontehi anuposathe uposatho kato nāma hoti. 'अनुपोसथात उपोसथ करतो' म्हणजे उपोसथाचा दिवस नसताना उपोसथ करतो. उपोसथाचा दिवस म्हणजे - कत्तिक (कार्तिक) महिना सोडून उर्वरित अकरा महिन्यांत विभक्त झालेल्या संघाचा सामग्गी (एकता) दिवस, आणि वर सांगितलेले चातुर्दशी (१४ वा दिवस) आणि पन्नरसी (१५ वा दिवस) हे होत. या तीन प्रकारच्या उपोसथ दिवसांना सोडून इतर दिवशी उपोसथ करणारा 'अनुपोसथात उपोसथ करतो' असे म्हटले जाते. कारण जेथे पात्र, चीवर इत्यादींच्या प्राप्तीसाठी अगदी क्षुल्लक कारणावरून वाद घालणारे भिक्खू उपोसथ किंवा पवारणा तहकूब करतात, तेथे त्या अधिकरणाचा (वादाचा) निकाल लागल्यावर, 'आम्ही एक झालो आहोत' असे म्हणून दरम्यानच्या काळात सामग्गी उपोसथ करण्यास त्यांना वेळ मिळत नाही, अशा वेळी त्यांनी केलेला उपोसथ हा 'अनुपोसथात उपोसथ केला' असाच होतो. Appavāraṇāya pavāretīti appavāraṇadivase pavāreti. Pavāraṇadivaso nāma ekasmiṃ kattikamāse bhinnassa saṅghassa sāmaggidivaso ca paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso ca dve ca puṇṇamāsiyo, etaṃ catubbidhaṃ pavāraṇadivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavārento appavāraṇāya pavāreti nāma. Idhāpi appamattakassa vivādassa vūpasame sāmaggīpavāraṇaṃ kātuṃ na labhanti. Karontehi appavāraṇāya pavāraṇā katā hotīti ayaṃ aṭṭhakathāpāṭho (pari. aṭṭha. 483). 'अपवारणेत पवारणा करतो' म्हणजे पवारणेचा दिवस नसताना पवारणा करतो. पवारणेचा दिवस म्हणजे - एका कत्तिक (कार्तिक) महिन्यात विभक्त झालेल्या संघाचा सामग्गी (एकता) दिवस, पुढे ढकलून ठेवलेला दिवस, आणि दोन पौर्णिमांचे दिवस हे होत. या चार प्रकारच्या पवारणा दिवसांना सोडून इतर दिवशी पवारणा करणारा 'अपवारणेत पवारणा करतो' असे म्हटले जाते. येथेही क्षुल्लक वादाचे शमन झाल्यावर सामग्गी पवारणा करण्यास त्यांना वेळ मिळत नाही. अशा वेळी त्यांनी केलेली पवारणा ही 'अपवारणेत पवारणा केली' अशीच होते. हा अट्ठकथेचा पाठ आहे. ‘‘Ummattakassa bhikkhuno ummattakasammuti ummattakena yācitvā kate asammukhāpi dātuṃ vaṭṭati, tattha nisinnepi na kuppati niyamābhāvato. Asammukhā kate pana dosābhāvaṃ dassetuṃ ‘asammukhā kataṃ sukataṃ hotī’ti vuttaṃ. Dūtena upasampadā pana sammukhā kātuṃ na sakkā kammavācānānattasambhavato. Pattanikkujjanādayo hatthapāsato apanītamattepi kātuṃ vaṭṭanti. Saṅghasammukhatātiādīsu yāvatikā bhikkhū kammappattā, te āgatā honti, chandārahānaṃ [Pg.277] chando āhato hoti, sammukhībhūtā na paṭikkosanti, ayaṃ saṅghasammukhatā. Yena dhammena yena vinayena yena satthusāsanena saṅgho kammaṃ karoti, ayaṃ dhammasammukhatā vinayasammukhatā. Tattha dhammoti bhūtaṃ vatthu. Vinayoti codanā ceva sāraṇā ca. Satthusāsanaṃ nāma ñattisampadā ceva anussāvanasampadā ca. Yassa saṅgho kammaṃ karoti, tassa sammukhābhāvo puggalasammukhatā. Kattikamāsassa pavāraṇamāsattā ‘ṭhapetvā kattikamāsa’nti vuttaṃ. Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso cāti kāḷapakkhe cātuddasiṃ pannarasiṃ vā sandhāya vuttaṃ. Dve puṇṇamāsiyoti paṭhamapacchimavassūpagatānaṃ vasena vutta’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.483) āgataṃ. 'उन्मत्त (वेड्या) भिक्खूने स्वतः याचना केल्यावर त्याला दिलेली उन्मत्त-संमती परोक्षपणे (समोर नसतानाही) देणे योग्य आहे, तेथे तो बसलेला असला तरी नियम नसल्यामुळे कर्म बिघडत नाही. परंतु परोक्षपणे केले असता दोष नसतो हे दर्शवण्यासाठी 'परोक्षपणे केलेले कर्म सुकृत (योग्य प्रकारे केलेले) असते' असे म्हटले आहे. दूताद्वारे उपसंपदा मात्र प्रत्यक्षपणे करणे शक्य नाही, कारण कम्मवाचेमध्ये भिन्नता निर्माण होण्याची शक्यता असते. पत्त निक्कुज्जन (पात्र उपडे करणे) इत्यादी कर्मे हत्थपासातून (हातभर अंतरावरून) बाजूला केल्यावरही करणे योग्य ठरते. 'संघसंमुखता' इत्यादी शब्दांमध्ये - जितके भिक्खू कर्मासाठी पात्र आहेत, ते सर्व आलेले असतात, संमती देण्यास पात्र असलेल्यांची संमती आणलेली असते, आणि प्रत्यक्ष उपस्थित असलेले विरोध करत नाहीत, याला 'संघसंमुखता' म्हणतात. ज्या धम्माने, ज्या विनयाने आणि शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) ज्या शासनाने संघ कर्म करतो, याला 'धम्मसंमुखता' आणि 'विनयसंमुखता' म्हणतात. त्यामध्ये 'धम्म' म्हणजे सत्य वस्तू (घटना). 'विनय' म्हणजे चोदना (दोष दाखवणे) आणि सारणा (स्मरण करून देणे) हे दोन्ही होय. 'शास्त्यांचे शासन' म्हणजे ञत्ति-संपदा (प्रस्तावाची पूर्णता) आणि अनुस्सावन-संपदा (घोषणेची पूर्णता) हे होय. संघ ज्याच्यासाठी कर्म करतो, त्याची प्रत्यक्ष उपस्थिती म्हणजे 'पुद्गलसंमुखता' (व्यक्तिसंमुखता) होय. कत्तिक (कार्तिक) महिना हा पवारणेचा महिना असल्यामुळे 'कत्तिक महिना सोडून' असे म्हटले आहे. 'पुढे ढकलून ठेवलेला दिवस' हे कृष्ण पक्षातील चातुर्दशी किंवा पंचदशीला (पौर्णिमेला/अमावास्येला) उद्देशून म्हटले आहे. 'दोन पौर्णिमा' हे पहिल्या आणि दुसऱ्या (नंतरच्या) वर्षावासाला (वस्सूपगत) अनुसरून म्हटले आहे,' असे सारत्थदीपनीमध्ये आले आहे. ‘‘Ṭhapitauposathapavāraṇānaṃ kattikamāse sāmaggiyā katāya sāmaggīpavāraṇaṃ muñcitvā uposathaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti āha ‘ṭhapetvā kattikamāsa’nti. Sace pana tesaṃ nānāsīmāsu mahāpavāraṇāya visuṃ pavāritānaṃ kattikamāsabbhantare sāmaggī hoti, sāmaggīuposatho eva tehi kātabbo, na pavāraṇā ekasmiṃ vasse katapavāraṇānaṃ puna pavāraṇāya avihitattā. Sāmaggīdivaso hotīti anuposathadivase sāmaggīkaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace pana cātuddasiyaṃ pannarasiyaṃ vā saṅgho sāmaggiṃ karoti, tadā sāmaggīuposathadivaso na hoti, cātuddasīpannarasīuposathova hoti. Upari pavāraṇāyapi eseva nayo. Paccukkaḍḍhitvā ṭhapitadivaso cāti bhaṇḍanakārakehi upaddutā vā kenacideva karaṇīyena pavāraṇasaṅgahaṃ vā katvā ṭhapito kāḷapakkhacātuddasīdivaso ca. Dve ca puṇṇamāsiyoti pubbakattikapuṇṇamā pacchimakattikapuṇṇamā cāti dve puṇṇamāsiyo. Etaṃ [Pg.278] catubbidhanti puṇṇamāsidvayena saddhiṃ sāmaggīpavāraṇaṃ cātuddasīpavāraṇañca sampiṇḍetvā, idañca pakaticārittavasena vuttaṃ. Tathārūpapaccaye pana sati ubhinnaṃ puṇṇamāsīnaṃ purimā dve cātuddasiyo, kāḷapakkhacātuddasiyā anantarā pannarasīpīti imepi tayo divasā pavāraṇādivasā evāti imaṃ sattavidhampi pavāraṇādivasaṃ ṭhapetvā aññasmiṃ divase pavāretuṃ na vaṭṭatī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. parivāra 2.483) āgataṃ. ज्या भिक्खूंचे उपोसथ आणि पवारणा स्थगित करण्यात आले आहे, त्यांनी कत्तिक (कार्तिक) महिन्यात संघामध्ये समलोचन (एकता) प्रस्थापित झाल्यावर, सामग्गी-पवारणा (एकात्मता पवारणा) सोडून उपोसथ करणे योग्य नाही, असे दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'कत्तिक महिना वगळून' (ठपेत्वा कत्तिकमासं) असे म्हटले आहे. परंतु, जर वेगवेगळ्या सीमांमध्ये महापवारणेच्या दिवशी स्वतंत्रपणे पवारणा केलेल्या भिक्खूंमध्ये कत्तिक महिन्याच्या आत एकता प्रस्थापित झाली, तर त्यांनी केवळ सामग्गी-उपोसथच केला पाहिजे, पवारणा नव्हे; कारण एका वर्षात एकदा पवारणा केलेल्या भिक्खूंना पुन्हा पवारणा करण्याची अनुमती नाही. 'सामग्गीदिवस असतो' हे वचन उपोसथ नसलेल्या दिवशी एकता प्रस्थापित करण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. परंतु, जर संघ १४ व्या किंवा १५ व्या दिवशी एकता प्रस्थापित करत असेल, तर तो सामग्गी-उपोसथ दिवस नसून केवळ १४ वा किंवा १५ वा उपोसथ दिवसच असतो. पुढील पवारणेच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो. 'मागे ढकलून ठेवलेला दिवस' म्हणजे भांडखोर भिक्खूंनी त्रास दिल्यामुळे किंवा इतर कोणत्याही कारणाने पवारणेचा संक्षेप करून मागे ढकललेला कृष्ण पक्षातील १४ वा दिवस होय. 'दोन पौर्णिमा' म्हणजे पूर्व-कत्तिक पौर्णिमा (आश्विन पौर्णिमा) आणि पश्चिम-कत्तिक पौर्णिमा (कार्तिक पौर्णिमा) या दोन पौर्णिमा होत. 'हे चार प्रकारचे' हे वचन दोन पौर्णिमांसह सामग्गी-पवारणा आणि १४ व्या दिवशीची पवारणा एकत्र करून सामान्य प्रथेनुसार म्हटले आहे. परंतु, योग्य कारण असताना दोन्ही पौर्णिमांच्या आधीचे दोन १४ वे दिवस आणि कृष्ण पक्षातील १४ व्या दिवसानंतरचा १५ वा दिवस, हे तीन दिवस देखील पवारणा दिवसच असतात. या सात प्रकारच्या पवारणा दिवसांशिवाय इतर कोणत्याही दिवशी पवारणा करणे योग्य नाही, असे विमत्तिविनोदनीमध्ये आले आहे. Evaṃ vatthuvipattivinicchayaṃ dassetvā idāni ñattivipattivinicchayaṃ anussāvanavipattivinicchayañca dassento ‘‘ñattito vipattiyaṃ panā’’tiādimāha. Tattha pañcamañattivipattiyaṃ ‘‘pacchā vā ñattiṃ ṭhapetī’’ti etassa saṃvaṇṇanāyaṃ anussāvanakammaṃ katvāti paṭhamaṃ anussāvanaṃ sāvetvā ‘‘esā ñattī’’ti anussāvanānantarameva sakalaṃ ñattiṃ vatvā, pariyosāne ‘‘esā ñattī’’ti vatvāti adhippāyo. अशा प्रकारे वस्तू-विपत्तीचा (वस्तूच्या त्रुटीचा) निर्णय दर्शवून, आता ज्ञत्ति-विपत्ती (प्रस्तावाची त्रुटी) आणि अनुस्सावन-विपत्ती (घोषणेची त्रुटी) यांचा निर्णय दर्शवताना आचार्यांनी 'ज्ञत्तीच्या त्रुटीमध्ये तर...' (ञत्तितो विपत्तियं पना) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, पाचव्या ज्ञत्ति-विपत्तीत 'किंवा नंतर ज्ञत्ति (प्रस्ताव) मांडतो' याच्या स्पष्टीकरणात 'अनुस्सावन-कर्म करून' म्हणजे प्रथम अनुस्सावन (घोषणा) ऐकवून, अनुस्सावनानंतर लगेचच 'ही ज्ञत्ति आहे' असे म्हणून संपूर्ण ज्ञत्ति वाचणे आणि शेवटी 'ही ज्ञत्ति आहे' असे म्हणणे, असा अभिप्राय समजावा. 252. Catutthaanussāvanavipattisaṃvaṇṇanāyaṃ ‘‘yvāyanti byañjanappabhedo adhippeto. Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedoti ettha dasadhā dasavidhena byañjanānaṃ pabhedoti yojetabbaṃ. Kenāyaṃ pabhedoti āha ‘byañjanabuddhiyā’ti. Yathādhippetatthabyañjanato byañjanasaṅkhātānaṃ akkharānaṃ janikā buddhi byañjanabuddhi, tāya byañjanabuddhiyā, akkharasamuṭṭhāpakacittabhedenevāti attho. Yaṃ vā saṃyogaparaṃ katvā vuccati, idampi garukanti yojanā’’ti vimativinodaniyaṃ vuttaṃ. २५२. चौथ्या अनुस्सावन-विपत्तीच्या स्पष्टीकरणात 'य्वायं' (yvāyaṃ) या शब्दाने व्यंजनांचे प्रकार अभिप्रेत आहेत. 'व्यंजन-बुद्धीने दहा प्रकारचा भेद' यामध्ये 'दहा प्रकारे व्यंजनांचे दहा भेद' असा संबंध जोडला पाहिजे. हा भेद कशामुळे होतो? यावर आचार्यांनी 'व्यंजन-बुद्धीने' असे म्हटले आहे. अभिप्रेत अर्थ आणि व्यंजनांनुसार, व्यंजन म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या अक्षरांना उत्पन्न करणारी बुद्धी म्हणजे 'व्यंजन-बुद्धी' होय. त्या व्यंजन-बुद्धीने, म्हणजेच अक्षरे उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताच्या भेदानेच (हा भेद होतो), असा याचा अर्थ समजावा. किंवा ज्याला संयुक्त व्यंजनानंतर ठेवून उच्चारले जाते, 'ते देखील गुरु (दीर्घ) असते' असा संबंध जोडावा, असे विमत्तिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.485) pana ‘‘ṭhānakaraṇāni sithilāni katvā uccāretabbamakkharaṃ sithilaṃ, tāniyeva dhanitāni asithilāni katvā uccāretabbamakkharaṃ dhanitaṃ. Dvimattakālaṃ dīghaṃ, ekamattakālaṃ rassaṃ. Dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedoti evaṃ sithilādivasena byañjanabuddhiyā akkharuppādakacittassa dasappakārena [Pg.279] pabhedo. Sabbāni hi akkharāni cittasamuṭṭhānāni yathādhippetatthabyañjanato byañjanāni ca. Saṃyogo paro etasmāti saṃyogaparo. Na saṃyogaparo asaṃyogaparo ‘āyasmato buddharakkhitatherassa yassa na khamatī’ti ettha ta-kāra na-kārasahitāro asaṃyogaparo. Karaṇānīti kaṇṭhādīni’’ iti ettakaṃ vuttaṃ. सारत्थदीपनीमध्ये तर असे म्हटले आहे: 'उच्चारणाची स्थाने आणि करणे (प्रयत्न) शिथिल करून उच्चारले जाणारे अक्षर म्हणजे शिथिल (अल्पप्राण) होय; आणि तीच स्थाने शिथिल न करता दृढ व नादमय करून उच्चारले जाणारे अक्षर म्हणजे धनित (महाप्राण) होय. दोन मात्रांच्या काळाचे ते दीर्घ आणि एक मात्रेच्या काळाचे ते र्हस्व होय. व्यंजन-बुद्धीने दहा प्रकारचा भेद म्हणजे अशा प्रकारे शिथिल इत्यादींच्या आधारे अक्षरे उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताचे व्यंजन-बुद्धीनुसार दहा प्रकार पडतात. कारण सर्वच अक्षरे चित्तापासून उत्पन्न होतात आणि अभिप्रेत अर्थानुसार ती व्यंजने (अभिव्यक्ती) असतात. ज्याच्या पुढे संयोग (संयुक्त व्यंजन) असतो, तो संयोगपर होय. ज्याच्या पुढे संयोग नसतो, तो असंयोगपर होय. 'आयुष्मतो बुद्धरक्खितथेरस्स यस्स न खमती' या पाठात 'त' आणि 'न' या अक्षरांनी युक्त असलेला भाग असंयोगपर आहे. 'करणे' म्हणजे कंठ इत्यादी स्थाने होत.' एवढे सारत्थदीपनीमध्ये सांगितले आहे. Puna vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. parivāra 2.485) ‘‘tattha āyasmatotiādīsu sarānantaritāni sa-kāra ma-kārādibyañjanāni ‘saṃyogo’ti vuccanti. Yo saṃyogo paro yassa a-kārādino, so saṃyogaparo nāma. Rassanti a-kārādibyañjanarahitaṃ padaṃ. Asaṃyogaparanti ‘yassa na khamatī’tiādīsu sa-kāra na-kārādibyañjanasahitaṃ padaṃ sandhāya vuttaṃ. Ta-kārassa tha-kāraṃ akatvā ‘suṇātu me’tiādiṃ avatvā vaggantare sithilameva katvā ‘suṇāṭu me’tiādiṃ vadantopi duruttaṃ karotiyeva ṭhapetvā anurūpaṃ ādesaṃ. Yañhi ‘saccikatthaparamatthenā’ti vattabbe ‘saccikaṭṭhaparamaṭṭhenā’ti ca ‘atthakathā’ti ca vattabbe ‘aṭṭhakathā’ti ca tattha tattha vuccati, tādisaṃ pāḷiaṭṭhakathādīsu diṭṭhapayogaṃ tadanurūpañca vattuṃ vaṭṭati, tato aññaṃ na vaṭṭati. Tenāha ‘anukkamāgataṃ paveṇiṃ avināsentenā’tiādi. ‘Dīghe vattabbe rassa’ntiādīsu ‘bhikkhūna’nti vattabbe ‘bhikkhuna’nti vā ‘bahūsū’ti vattabbe ‘bahusū’ti vā ‘nakkhamatī’ti vattabbe ‘na khamatī’ti vā ‘upasampadāpekkho’ti vattabbe ‘upasampadāpekho’ti vā evaṃ anurūpaṭṭhānesu eva dīgharassādirassadīghādivasena parivattetuṃ vaṭṭati, na pana ‘nāgo’ti vattabbe ‘nago’ti vā ‘saṅgho’ti vattabbe ‘sagho’ti vā ‘tisso’ti vattabbe ‘tiso’ti vā ‘yācatī’ti vattabbe ‘yācantī’ti vā evaṃ ananurūpaṭṭhānesu vattuṃ[Pg.280]. Sambandhaṃ pana vavatthānañca sabbathāpi vaṭṭatīti gahetabba’’nti āgataṃ. Sesāni aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva suṭṭhu sallakkhetabbāni. पुन्हा विमत्तिविनोदनीमध्ये असे आले आहे: 'त्यामध्ये, 'आयुस्मतो' इत्यादी शब्दांत स्वरांनी विभक्त झालेल्या 'स' आणि 'म' इत्यादी व्यंजनांना 'संयोग' (जोडणी) म्हटले जाते. ज्या 'अ' इत्यादी स्वरांच्या पुढे संयोग असतो, त्याला 'संयोगपर' म्हणतात. 'र्हस्व' म्हणजे 'अ' इत्यादी व्यंजनांनी रहित असलेले पद होय. 'असंयोगपर' हे 'यस्स न खमती' इत्यादी पाठांमध्ये 'स' आणि 'न' इत्यादी व्यंजनांनी युक्त असलेल्या पदाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. 'त' अक्षराचा 'थ' न करता, 'सुणातु मे' इत्यादी न म्हणता, दुसऱ्या वर्गात शिथिल करून 'सुणाटु मे' इत्यादी म्हणणारा देखील, योग्य आदेश (बदल) वगळता, चुकीचा उच्चारच (दुरुत्त) करतो. कारण जेथे 'सच्चिकत्थपरमत्थेन' म्हणायचे असते, तेथे 'सच्चिकट्ठपरमट्ठेन' असे आणि जेथे 'अत्थकथा' म्हणायचे असते, तेथे 'अट्ठकथा' असे ठिकठिकाणी म्हटले जाते. पालि आणि अट्ठकथा इत्यादींमध्ये आढळणारे असे प्रयोग आणि त्यांच्याशी सुसंगत असलेले शब्द बोलणे योग्य आहे, त्याव्यतिरिक्त इतर बोलणे योग्य नाही. म्हणूनच त्यांनी 'परंपरेने चालत आलेली वंशपरंपरा नष्ट न करता...' (अनुक्कमागतं पवेणिं अविनासेन्तेन) इत्यादी म्हटले आहे. 'दीर्घ म्हणायचे असताना र्हस्व' इत्यादींमध्ये, 'भिक्खूनं' म्हणायचे असताना 'भिक्खुनं' किंवा 'बहूसू' म्हणायचे असताना 'बहुसू' किंवा 'नक्खमती' म्हणायचे असताना 'न खमती' किंवा 'उपसम्पदापेक्खो' म्हणायचे असताना 'उपसम्पदापेखो' असे केवळ योग्य ठिकाणीच दीर्घ-र्हस्व किंवा र्हस्व-दीर्घ इत्यादींच्या रूपाने बदलणे योग्य आहे. परंतु, 'नागो' म्हणायचे असताना 'नगो' किंवा 'संघो' म्हणायचे असताना 'सघो' किंवा 'तिस्सो' म्हणायचे असताना 'तिसो' किंवा 'याचती' म्हणायचे असताना 'याचन्ती' असे अयोग्य ठिकाणी बोलणे योग्य नाही. परंतु, संबंध (जोडणी) आणि व्यवस्थान (नियमन) सर्व प्रकारे योग्य आहे, असे समजावे.' उर्वरित गोष्टी अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच चांगल्या प्रकारे लक्षात ठेवाव्यात. 253. Sīmavipattivinicchayo pana heṭṭhā sīmakathāyaṃ sabbena kathito, tasmā tattha vuttanayeneva gahetabbo. २५३. सीमा-विपत्तीचा (सीमेच्या त्रुटीचा) निर्णय खाली 'सीमकथा' (सीमेची चर्चा) मध्ये पूर्णपणे सांगितला गेला आहे, म्हणून तो तेथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घेतला पाहिजे. Parisavipattikathāya catuvaggakaraṇeti catuvaggena saṅghena kattabbe. Anissāritāti uposathaṭṭhapanādinā vā laddhinānāsaṃvāsakabhāvena vā na bahikatā. Aṭṭhakathāyañhi ‘‘apakatattassāti ukkhittakassa vā yassa vā uposathapavāraṇā ṭhapitā hontī’’ti (pari. aṭṭha. 425) vuttattā ṭhapitauposathapavāraṇo bhikkhu apakatatto evāti gahetabbaṃ. Parisuddhasīlāti pārājikaṃ anāpannā adhippetā. Parivāsādikammesu pana garukaṭṭhāpi apakatattā evāti gahetabbaṃ. Avasesā…pe… chandārahāva hontīti hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhite sandhāya vuttaṃ, avijahitvā ṭhitā pana chandārahā na honti, tepi catuvaggādito adhikā hatthapāsaṃ vijahitvāva chandārahā honti, tasmā saṅghato hatthapāsaṃ vijahitvā ṭhiteneva chando vā pārisuddhi vā dātabbā. परिसा-विपत्तीच्या (सभेच्या त्रुटीच्या) चर्चेत, 'चार जणांच्या संघाद्वारे करावयाच्या कर्मात' (चतुवग्गकरणे) म्हणजे चार भिक्खूंच्या संघाद्वारे करावयाच्या कर्मात. 'अनइस्सारिता' (बाहेर न काढलेले) म्हणजे उपोसथ स्थगित करणे इत्यादींमुळे किंवा भिन्न मतांमुळे भिन्न संवासक (संवासाबाहेरचे) झाल्यामुळे सीमेबाहेर न केलेले. कारण अट्ठकथेमध्ये 'अपकतत्त (असामान्य स्थितीतील) भिक्खू म्हणजे ज्याला निलंबित (उक्खित्तक) केले आहे किंवा ज्याचे उपोसथ व पवारणा स्थगित केले आहे' असे म्हटले असल्यामुळे, ज्याचे उपोसथ किंवा पवारणा स्थगित केले आहे असा भिक्खू 'अपकतत्त' (असामान्य स्थितीतील) आहे, असेच समजले पाहिजे. 'परिसुद्धसीला' (शुद्ध शील केलेले) म्हणजे ज्यांनी पाराजिक आपत्ती (गुन्हा) केलेली नाही, ते अभिप्रेत आहेत. परंतु, परिवास (परिवर्तन काळ) इत्यादी कर्मांमध्ये, गुरु-आपत्तीमध्ये (गंभीर गुन्ह्यात) असलेले भिक्खू देखील 'अपकतत्त'च असतात, असे समजले पाहिजे. 'उर्वरित... पे... छंदाचे (संमतीचे) अधिकारी असतात' हे वचन हत्थपास (हातभर अंतर) सोडून उभे राहिलेल्या भिक्खूंच्या संदर्भाने म्हटले आहे. जे हत्थपास न सोडता उभे असतात, ते छंदाचे अधिकारी नसतात. चार जणांच्या संघापेक्षा अधिक असलेले भिक्खू देखील हत्थपास सोडून उभे राहिल्यावरच छंदाचे अधिकारी होतात. म्हणून, संघापासून हत्थपास सोडून उभे राहिलेल्या भिक्खूनेच छंद (संमती) किंवा पारिसुद्धि (परिशुद्धता) दिली पाहिजे. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.488) pana ‘‘anukkhittā pārājikaṃ anāpannā ca pakatattāti āha ‘pakatattā anukkhittā’tiādi. Tattha anissāritāti purimapadasseva vevacanaṃ. Parisuddhasīlāti pārājikaṃ anāpannā. Na tesaṃ chando vā pārisuddhi vā etīti tīsu dvīsu vā nisinnesu ekassa vā dvinnaṃ vā chandapārisuddhi āhaṭāpi anāhaṭāva hotīti adhippāyo’’ti āgato. Evaṃ pāḷiyañca aṭṭhakathāya ca catunnampi kammānaṃ sampatti ca vipatti ca āgatā, ṭīkācariyehi ca vinicchitā, tasmā [Pg.281] aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva cattāri kammāni kattabbāni, na avuttanayena. Vuttañhi samantapāsādikāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1. ganthārambhakathā; 2.431) – सारत्थदीपनीमध्ये तर असे आले आहे: 'ज्यांना निलंबित केलेले नाही आणि ज्यांनी पाराजिक आपत्ती केलेली नाही, तेच पकतत्त (सामान्य स्थितीतील) असतात, हे दर्शवण्यासाठी 'पकतत्ता अनुक्खित्ता' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अनइस्सारिता' हा पूर्वपदाचाच समानार्थी शब्द आहे. 'परिसुद्धसीला' म्हणजे पाराजिक आपत्ती न केलेले भिक्खू होत. 'त्यांचा छंद किंवा पारिसुद्धि येत नाही' याचा अभिप्राय असा आहे की, जेव्हा तीन किंवा दोन भिक्खू बसलेले असतात, तेव्हा एका किंवा दोघांचा छंद आणि पारिसुद्धि आणली गेली तरी ती न आणल्यासारखीच असते.' अशा प्रकारे पालि आणि अट्ठकथा या दोन्हीमध्ये चारही कर्मांची संपत्ती (यशस्वीता) आणि विपत्ती (अयशस्वीता) सांगितली आहे, आणि टीकाकारांनीही त्याचा निर्णय दिला आहे. म्हणून, अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच चार कर्मे केली पाहिजेत, न सांगितलेल्या पद्धतीने नव्हे. समन्तपासादिकामध्ये म्हटलेच आहे— ‘‘Buddhena dhammo vinayo ca vutto; Yo tassa puttehi tatheva ñāto; So yehi tesaṃ matimaccajantā; Yasmā pure aṭṭhakathā akaṃsu. बुद्धांनी जो धम्म आणि विनय सांगितला, तो त्यांच्या पुत्रांनी (शिष्यांनी) तसाच जाणला. त्यांच्या मताचा त्याग न करता, ज्यांनी पूर्वी अट्ठकथा (भाष्ये) रचल्या. ‘‘Tasmā hi yaṃ aṭṭhakathāsu vuttaṃ; Taṃ vajjayitvāna pamādalekhaṃ; Sabbampi sikkhāsu sagāravānaṃ; Yasmā pamāṇaṃ idha paṇḍitāna’’nti. म्हणूनच, अट्ठकथांमध्ये जे काही सांगितले आहे, त्यातील लेखनाच्या चुका (प्रमादलेख) वगळता, ते सर्व येथे शिक्षणांविषयी (सिक्खा) आदर बाळगणाऱ्या विद्वानांसाठी प्रमाण मानले जाते. Imasmiñhi kammavagge apalokanādīnaṃ catunnaṃ kammānaṃ karaṇaṭṭhānaṃ ekādasavipattisīmavimuttaṃ baddhasīmabhūtaṃyeva vuttaṃ, ‘‘ekādasahi ākārehi sīmato kammāni vipajjantī’’ti (pari. 486) vacanato na abaddhaupacārasīmabhūtaṃ. Na hi tattha ekādasavipatti atthi. Aṭṭhakathāyampi (pari. aṭṭha. 482) ‘‘apalokanakammaṃ nāma sīmaṭṭhakasaṅghaṃ sodhetvā chandārahānaṃ chandaṃ āharitvā samaggassa saṅghassa anumatiyā tikkhattuṃ sāvetvā kattabbaṃ kamma’’nti apalokanakammassāpi baddhasīmāyameva kattabbabhāvo vutto, na upacārasīmāyaṃ. Na hi tattha sīmaṭṭhakasaṅghasodhanañca chandārahānañca atthi, antosīmaṃ paviṭṭhapaviṭṭhānaṃ saṅghalābho dātabboyeva hoti, tasmā ‘‘ñattikammabhūtaṃ uposathapavāraṇākammaṃ abaddhasīmavihārepi kattabba’’nti gaṇhantānaṃ ācariyānaṃ vādopi ‘‘ñattidutiyakammabhūtaṃ kathinadānakammaṃ upacārasīmāyameva kattabba’’nti gaṇhantānaṃ ācariyānaṃ vādopi pāḷivirodho aṭṭhakathāvirodho ca hotīti veditabbo. Yamettha vattabbaṃ, taṃ uposathapavāraṇakathāvaṇṇanāyañca [Pg.282] kathinakathāvaṇṇanāyañca vuttaṃ, atthikehi tattha suṭṭhu oloketvā saṃsayo vinodetabbo. या कम्मवग्ग (कर्म-वर्ग) मध्ये अपलोकना इत्यादी चार कर्मांचे अनुष्ठान करण्याचे स्थान हे अकरा प्रकारच्या सीमा-त्रुटींनी विरहित असलेल्या बद्ध-सीमेमध्येच (निश्चित केलेल्या सीमेत) सांगितले आहे; कारण 'अकरा कारणांमुळे सीमेच्या दोषाने कर्मे अयशस्वी होतात' असे वचन आहे. ते आता अबद्ध-उपचार-सीमेमध्ये (अनिश्चित उप-सीमेत) होत नाही. कारण तेथे अकरा प्रकारच्या सीमा-त्रुटी नसतात. अट्ठकथेमध्ये देखील 'अपलोकन-कर्म म्हणजे सीमेतील संघाचे शुद्धीकरण करून, छंदाच्या (संमतीच्या) अधिकाऱ्यांचा छंद आणून, समग्र संघाच्या संमतीने तीन वेळा घोषणा करून करावयाचे कर्म होय' असे म्हटले असल्यामुळे, अपलोकन-कर्माचे अनुष्ठान देखील केवळ बद्ध-सीमेतच करणे योग्य आहे, उपचार-सीमेत नव्हे, असे सांगितले आहे. कारण तेथे (उपचार-सीमेत) सीमेतील संघाचे शुद्धीकरण आणि छंदाचे अधिकारी नसतात. सीमेच्या आत प्रवेश करणाऱ्या प्रत्येक भिक्खूला संघलाभ दिलाच पाहिजे. म्हणून, 'ज्ञत्ति-कर्म असलेले उपोसथ आणि पवारणा-कर्म अबद्ध-सीमेतील विहारात देखील केले जाऊ शकते' असे मानणाऱ्या आचार्यांचा वाद, आणि 'ज्ञत्ति-दुतीय-कर्म असलेले कठिनदान-कर्म केवळ उपचार-सीमेतच केले पाहिजे' असे मानणाऱ्या आचार्यांचा वाद, हा पालि आणि अट्ठकथा या दोन्हीशी विसंगत आहे, असे समजावे. याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते उपोसथ-पवारणा कथेच्या स्पष्टीकरणात आणि कठिन कथेच्या स्पष्टीकरणात सांगितले गेले आहे. जिज्ञासूंनी तेथे चांगल्या प्रकारे पाहून आपल्या शंकेचे निरसन करावे. Idāni sabbe bhikkhū lekhakārehi paricayavasena sabbaganthānaṃ ādimhi likhitaṃ mahānamakkārapāṭhaṃ saraṇagamanassa, kammavācāya ca ārambhakāle mahatā ussāhena bhaṇanti, so pana pāṭho neva saraṇagamanapariyāpanno, na kammavācāpariyāpanno, nāpi kammavācāya pubbakaraṇapariyāpanno, tasmiṃ abhaṇitepi na saraṇagamanassa vā kammavācāya vā hāni atthi, na bhaṇite vaḍḍhi, tasmā pakaraṇācariyā saraṇagamanārambhepi kammavācārambhepi tassa mahānamakkārapāṭhassa vaṇṇanaṃ na vadanti, vadanto pana ‘‘bhagavato arahato sammāsambuddhassa’’ iti padānaṃ attho visuddhimaggasamantapāsādikāsāratthadīpanīādippakaraṇesu ‘‘bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’ itipadānaṃ attho viya vitthārena vattabbo siyā, evaṃ santepi bhagavato yathābhūtaguṇadīpanavasena pavattattā sabbepi ācariyā sabbesu ganthārambhesu tikkhattuṃ maṅgalatthaṃ bhaṇanti. Bhaṇantehi ca pana na-kāra mo-kārādīnaṃ ṭhānakaraṇādisampadaṃ ahāpentena sithiladhanitadīgharassādivisesaṃ manasi karontena samaṇasāruppena parimaṇḍalena padabyañjanena bhaṇitabbo hoti, na atiāyatakena gītasaddasadisena saddena. Vuttañhetaṃ bhagavatā ‘‘na, bhikkhave, āyatakena gītassarena dhammo gāyitabbo, yo gāyeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 249). आताच्या काळात, सर्व भिक्खू लेखकांच्या सरावामुळे सर्व ग्रंथांच्या सुरुवातीला लिहिलेला महा नमक्कार पाठ सरणगमन आणि कम्मवाचा यांच्या आरंभाच्या वेळी मोठ्या उत्साहाने पठण करतात. परंतु तो पाठ सरणगमनात समाविष्ट नाही, कम्मवाचेत समाविष्ट नाही आणि कम्मवाचेच्या पूर्वकृत्यातही समाविष्ट नाही. तो न म्हटल्याने सरणगमनाची किंवा कम्मवाचेची काही हानी होत नाही, आणि म्हटल्याने काही वृद्धीही होत नाही. म्हणून ग्रंथकार आचार्य सरणगमनाच्या आरंभी किंवा कम्मवाचेच्या आरंभी सुद्धा त्या महा नमक्कार पाठाचे स्पष्टीकरण करत नाहीत. पण जर कोणी त्याचे स्पष्टीकरण करू इच्छित असेल, तर 'भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स' या पदांचा अर्थ 'विसुद्धिमग्ग', 'समन्तपासादिका', 'सारत्थदीपनी' इत्यादी ग्रंथांमध्ये दिलेल्या 'भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो' या पदांच्या अर्थाप्रमाणेच सविस्तरपणे सांगावा लागेल. असे असले तरी, भगवंतांच्या वास्तविक गुणांचे प्रकटीकरण करण्याच्या हेतूने प्रवृत्त असल्यामुळे, सर्वच आचार्य सर्व ग्रंथांच्या आरंभी मङ्गलासाठी तीन वेळा याचे पठण करतात. आणि पठण करणाऱ्यांनी 'न' आणि 'मो' इत्यादी अक्षरांचे स्थान, करण इत्यादींची परिपूर्णता कमी न करता, शिथिल (अल्पप्राण), धनित (महाप्राण), दीर्घ, रस्स (ऱ्हस्व) इत्यादी वैशिष्ट्यांचे मनात ध्यान ठेवून, श्रमणाला योग्य अशा आणि परिपूर्ण अशा पद व व्यंजनांसह पठण केले पाहिजे; गाण्याच्या आवाजासारख्या अत्यंत लांबवलेल्या स्वरात पठण करू नये. कारण भगवंतांनी असे म्हटले आहे: 'भिक्खूंनो, गाण्याच्या सुरासारख्या लांबवलेल्या स्वरात धम्माचे गायन करू नये. जो कोणी असे गायन करेल, त्याला दुक्कट आपत्ती (गुन्हा) प्राप्त होईल.' ‘‘Ekamatto bhave rasso, dvimatto dīghamuccate; Timatto tu pluto ñeyyo, byañjanañcaḍḍhamattika’’nti. – एक मात्रा असलेला स्वर 'रस्स' (ऱ्हस्व) असतो, दोन मात्रा असलेल्या स्वराला 'दीर्घ' म्हटले जाते; तीन मात्रा असलेला स्वर 'प्लुत' म्हणून जाणावा, आणि व्यंजनाची अर्धी मात्रा असते असे जाणावे. Saddappakaraṇācariyehi vuttaṃ saddalakkhaṇaṃ nissāya na-kārādīsu rassabhūte asare ekamattaṃ, na-byañjane aḍḍhamattaṃ sampiṇḍetvā [Pg.283] diyaḍḍhamattakālaṃ pamāṇaṃ katvā uccārīyate. Mo-kārādīsu dīghabhūte o-kārādisare dvimattaṃ, ma-kārādibyañjane aḍḍhamattaṃ sampiṇḍetvā aḍḍhateyyamattākālaṃ pamāṇaṃ katvā uccārīyate, na tato uddhanti. Nanu ‘‘pluto timatto ñeyyo’’ti vuttanti? Saccaṃ, sā pana dūrato avhāyanādīsuyeva labbhati, nāññattha. Vuttañhi kārikāyaṃ – व्याकरण ग्रंथांच्या आचार्यांनी सांगितलेल्या व्याकरणाच्या लक्षणांच्या आधारे, 'न' इत्यादी अक्षरांमध्ये ऱ्हस्व असलेला 'अ' स्वर एक मात्राचा असतो आणि 'न' व्यंजनाची अर्धी मात्रा मिळवून, दीड मात्रा कालावधीचे प्रमाण करून उच्चार केला जातो. 'मो' इत्यादी अक्षरांमध्ये दीर्घ असलेला 'ओ' इत्यादी स्वरांच्या दोन मात्रा आणि 'म' इत्यादी व्यंजनांची अर्धी मात्रा मिळवून, अडीच मात्रा कालावधीचे प्रमाण करून उच्चार केला जातो, त्यापेक्षा जास्त उच्चार करू नये. 'प्लुत तीन मात्रांचा जाणावा' असे म्हटले आहे ना? हे खरे आहे, परंतु तो प्लुत स्वर केवळ दुरून हाक मारणे इत्यादी प्रसंगीच वापरला जातो, इतर ठिकाणी नाही. कारण कारिकामध्ये म्हटले आहे: ‘‘Dūrato avhāne gīte, tatheva rodanepi ca; Plutā timattikā vuttā, sabbete nettha gayhare’’ti. – दुरून हाक मारताना, गाणे गाताना, तसेच रडताना सुद्धा तीन मात्रा असलेला प्लुत स्वर सांगितला आहे; पण हे सर्व येथे (व्यंजन बुद्धीच्या संदर्भात) ग्रहण करू नयेत. Kittakena pana kālena ekamattā viññeyyāti? Akkhinimisaummisamattakālenāti ācariyā. Eke pana ācariyā ‘‘aṅguliphoṭanakālappamāṇenā’’ti vadanti. Vuttañhi ācariyadhammasenāpatittherena – पण किती वेळात एक मात्रा समजली पाहिजे? डोळे मिटण्याच्या आणि उघडण्याच्या वेळेत (एक मात्रा जाणावी), असे आचार्य म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, 'चुटकी वाजवण्याच्या वेळेच्या प्रमाणात (एक मात्रा जाणावी).' कारण आचार्य धम्मसेनापति थेरांनी म्हटले आहे: ‘‘Pamāṇaṃ ekamattassa, nimisummisatobravuṃ; Aṅguliphoṭakālassa, pamāṇenāpi abravu’’nti. एक मात्राचे प्रमाण डोळे मिटणे आणि उघडणे यावरून सांगितले आहे, तसेच चुटकी वाजवण्याच्या वेळेच्या प्रमाणात देखील सांगितले आहे. Evaṃ saddasatthācariyehi vacanato suddharassasaraṭṭhāne ekamattāpamāṇaṃ, sabyañjanarassasaraṭṭhāne diyaḍḍhamattāpamāṇaṃ, suddhadīghasaraṭṭhāne dvimattāpamāṇaṃ, sabyañjanadīghasaraṭṭhāne aḍḍhateyyamattāpamāṇaṃ kālaṃ sallakkhetvā uccārīyate. अशा प्रकारे व्याकरण ग्रंथांच्या आचार्यांच्या वचनानुसार, केवळ ऱ्हस्व स्वराच्या ठिकाणी एक मात्राचे प्रमाण, व्यंजनासह असलेल्या ऱ्हस्व स्वराच्या ठिकाणी दीड मात्राचे प्रमाण, केवळ दीर्घ स्वराच्या ठिकाणी दोन मात्रांचे प्रमाण, आणि व्यंजनासह असलेल्या दीर्घ स्वराच्या ठिकाणी अडीच मात्रांच्या प्रमाणाचा काळ लक्षात घेऊन उच्चार केला जातो. Idāni pana bhikkhū mahānamakkārabhaṇane balavaussāhaṃ katvā bhaṇantā rassaṭṭhānesu dvitimattākālaṃ dīghaṭṭhānesu catupañcamattākālaṃ saraṃ paṭhapetvā bhaṇanti, tadayuttaṃ viya dissati. Apare paṭhamavāre bhaṇitvā ‘‘sammāsambuddhassā’’ti pariyosānapadaṃ patvāpi tattha aṭṭhapetvā puna ‘‘namo tassā’’ti bhaṇitvā sa-kāre ṭhapetvā thokaṃ vissamitvā dutiyavāre ‘‘bhagavato’’ti idaṃ ādiṃ katvā yāva pariyosānaṃ bhaṇitvā ṭhapenti. Tatiyavāre pana ādito paṭṭhāya pariyosāne ṭhapenti. Evaṃ bhaṇantañca bahū pasaṃsanti, evaṃ pana kātabbanti neva [Pg.284] pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ vijjati. Yathā ñatticatutthakamme kariyamāne tīṇi anussāvanāni saddato ca atthato ca abhinnāni aññamaññaṃ saṅkaravirahitāni katvā bhaṇitabbāni, evaṃ mahānamakkārapāṭhe tikkhattuṃ bhaññamāne tayo vārā saddato ca atthato ca abhinne katvā saṅkaravirahite katvā ādito ārabhitvā pariyosāne ṭhapetabbā hontīti. पण आताच्या काळात भिक्खू महा नमक्कार पाठाचे पठण करताना मोठा प्रयत्न करून, ऱ्हस्व स्वरांच्या ठिकाणी दोन किंवा तीन मात्रांचा काळ आणि दीर्घ स्वरांच्या ठिकाणी चार किंवा पाच मात्रांचा काळ लावून पठण करतात; ते अयोग्य असल्यासारखे दिसते. इतर काही जण पहिल्या वेळी पठण करून 'सम्मासम्बुद्धस्स' या अंतिम पदापर्यंत पोहोचूनही तिथे न थांबता, पुन्हा 'नमो तस्स' असे म्हणून 'स' अक्षरावर थांबून थोडी विश्रांती घेतात, आणि दुसऱ्या वेळी 'भगवतो' पासून सुरुवात करून शेवटपर्यंत पठण करून थांबतात. तिसऱ्या वेळी मात्र सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत पठण करून थांबतात. अशा प्रकारे पठण करणाऱ्यांची अनेक जण प्रशंसा करतात; परंतु असे करावे, असे न पाळीमध्ये आढळते, न अट्ठकथेमध्ये आढळते. ज्याप्रमाणे ञत्तिचतुत्थ कम्म करताना तीन अनुसावना शब्दाने आणि अर्थाने अभिन्न आणि परस्परांमध्ये सरमिसळ न करता पठण केले पाहिजेत, त्याचप्रमाणे महा नमक्कार पाठाचे three वेळा पठण करताना, तिन्ही वेळा शब्दाने आणि अर्थाने अभिन्न ठेवून, सरमिसळ न करता, सुरुवातीपासून आरंभ करून शेवटीच थांबले पाहिजे. Tatrāyamekeevaṃ vadanti – yathā nāma javena gacchantassa ṭhātabbaṭṭhānaṃ patvāpi sahasā ṭhātuṃ na sakkoti, ekapādamattaṃ gantvā tiṭṭhati, evaṃ ādito bhaṇantassa balavaussāhattā pariyosāne pattepi ṭhapetuṃ na sakkoti, ‘‘namo tassā’’ti dvipadamattaṃ bhaṇitvā sakkotīti. Evaṃ sante dutiyatatiyavāresu kasmā sakkotīti? Tadā pana dutiyavāre thokaṃ vissamitattā laddhassāso hutvā sakkotīti. Evaṃ te āyasmanto sayameva attānaṃ vighātaṃ pāpenti. Na hi ‘‘mahānamakkāraṃ bhaṇantena paṭhamavāre balavaussāhena bhaṇitabbo’’ti bhagavatā paññatto, dhammasaṅgāhakattherehi vā ṭhapito atthi. Evaṃ sante yathā pātimokkhuddesakena pātimokkhaṃ uddisantena yattakā bhikkhū pātimokkhaṃ suṇanti, tesaṃ savanappamāṇena yāva pariyosānā uddisituṃ attano sarappamāṇaṃ gahetvā pātimokkho uddisitabbo, evaṃ kammavācaṃ bhaṇantenapi sīmamaṇḍale nisinnabhikkhūnaṃ savanappamāṇena yāva pariyosānā attano sarappamāṇaṃ gahetvā bhaṇitabbāti. त्या संदर्भात काही जण असे म्हणतात—ज्याप्रमाणे वेगाने धावणाऱ्या माणसाला थांबण्याच्या ठिकाणी पोहोचूनही अचानक थांबता येत नाही, तो एक पाऊल पुढे जाऊन थांबतो, त्याचप्रमाणे सुरुवातीपासून पठण करणाऱ्याला मोठ्या प्रयत्नामुळे शेवट आल्यावरही थांबता येत नाही, तो 'नमो तस्स' अशी दोन पदे म्हटल्यावरच थांबण्यास समर्थ होतो. असे असेल तर दुसऱ्या आणि तिसऱ्या वेळी तो कसा काय थांबण्यास समर्थ होतो? तेव्हा दुसऱ्या वेळी थोडी विश्रांती घेतल्यामुळे आणि दम निघाल्यामुळे तो समर्थ होतो, असे उत्तर दिले जाईल. अशा प्रकारे ते आयुष्यमान स्वतःच स्वतःला त्रासात पाडतात. कारण 'महा नमक्कार पाठाचे पठण करणाऱ्याने पहिल्या वेळी मोठ्या प्रयत्नाने पठण केले पाहिजे' असा नियम भगवंतांनी बनवलेला नाही, किंवा धम्मसंग्राहक थेरांनीही असा नियम ठेवलेला नाही. असे असताना, ज्याप्रमाणे पातिमोक्ख सांगणाऱ्या भिक्खूने पातिमोक्ख सांगताना, जितके भिक्खू पातिमोक्ख ऐकत आहेत, त्यांच्या ऐकण्याच्या क्षमतेनुसार शेवटपर्यंत सांगण्यासाठी स्वतःच्या आवाजाची मर्यादा राखून पातिमोक्ख सांगितला पाहिजे, त्याचप्रमाणे कम्मवाचा पठण करणाऱ्याने देखील सीमामंडळात बसलेल्या भिक्खूंच्या ऐकण्याच्या क्षमतेनुसार शेवटपर्यंत स्वतःच्या आवाजाची मर्यादा राखून पठण केले पाहिजे, असे जाणावे. Apare pana ācariyā mo-kārādīsu o-kārantapadesu aññesaṃ padānaṃ atirekena sarena dvattikkhattuṃ anukaraṇasaddaṃ anubandhāpayamānā bhaṇanti, tesaṃ ācariyānaṃ tādisaṃ bhaṇanaṃ sutvā paricayappattā aññe bhikkhū vā gahaṭṭhā vā aññesaṃ [Pg.285] ācariyānaṃ kammavācaṃ na garuṃ karonti, tāya kammavācāya upasampadā alabhitabbā viya maññanti, tādisaṃ pana bhaṇanaṃ tesaṃ ācariyānaṃ sissānusissā eva tathā bhaṇanti, na aññe ācariyā. Te pana porāṇācariyānaṃ sarasampannānaṃ anukaraṇasaddarahitampi sahitaṃ viya khāyamānaṃ suṇantānaṃ atimanorathaṃ saddaṃ sutvā diṭṭhānugatiṃ āpajjantā evaṃ karonti maññe. Na hi vinaye vā saddasatthesu vā tathā bhaṇitabbanti atthi, tasmā vicāretabbametanti. पण इतर काही आचार्य 'मो' इत्यादी ओ-कारान्त पदांमध्ये इतर पदांपेक्षा अधिक स्वराने दोन-तीन वेळा अनुकरण करणाऱ्या आवाजाची जोड देऊन पठण करतात. त्या आचार्यांचे तसे पठण ऐकून सरावलेले इतर भिक्खू किंवा गृहस्थ इतर आचार्यांच्या कम्मवाचेचा आदर करत नाहीत, आणि त्या कम्मवाचेने उपसंपदा न मिळाल्यासारखीच आहे असे मानतात. पण तसे पठण केवळ त्या आचार्यांचे शिष्य आणि प्रशिष्यच करतात, इतर आचार्य करत नाहीत. ते प्राचीन आचार्यांच्या सुश्राव्य आवाजाचे, जे अनुकरण करणाऱ्या आवाजाशिवाय देखील अर्थपूर्ण वाटत असे, ऐकून अत्यंत मनमोहक आवाज ऐकल्यामुळे अंधानुकरण करून असे करत असावेत, असे वाटते. कारण विनयात किंवा व्याकरण ग्रंथांमध्ये तसे पठण करावे असे कुठेही सांगितलेले नाही, म्हणून यावर विचार केला पाहिजे. Bahū pana bhikkhū ‘‘sithilaṃ dhanitañca dīgharassa’’ntiādinā vinaye kathitavinicchayañca ‘‘ettha pañcasu vaggesū’’tiādinā saddasatthesu katavinicchayañca ajānantā piṭakattayakovidānaṃ vinayadharabahussutattherānaṃ santikā aladdhopadesā hutvā tattha tattha upasampadaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ vacanameva gahetvā heyyopādeyyaṃ ajānantā pubbe paradesato āgatānaṃ puññavantānaṃ sarasampannānaṃ mahātherānaṃ anosarena bhaṇamānānaṃ saraṃ sutvā tesaṃ theravarānaṃ matiṃ apucchitvāva yathādiṭṭhaṃ yathāsutaṃ likhitvā ṭhapentā anukkamena paṇḍitehi hasitabbaṃ ayuttaṃ kathaṃ dīpentā ‘‘imasmiṃ ṭhāne byagghiyā saddasadisaṃ saddaṃ karonti, imasmiṃ ṭhāne sakuṇiyā saddasadisaṃ saddaṃ karonti, imasmiṃ ṭhāne tambulakasaṭapātaṃ karonti, imasmiṃ ṭhāne dakkhiṇato namantā bhaṇanti, imasmiṃ ṭhāne vāmato namantā bhaṇanti, imasmiṃ ṭhāne vilāsaṃ kurumānā bhaṇantī’’tiādīni vatvā tadeva saddahantā rukkhamūlaumaṅgaleṇādīsu nisīditvā tameva vacanaṃ anusikkhantā tadanurūpaṃ kammavācaṃ bhaṇantā ‘‘ahaṃ kammavācākusalo’’ti vatvā bālajane saññāpetvā tesaṃ tesaṃ upasampadāpekkhānaṃ kammavācaṃ bhaṇanti, ime bhikkhū bhagavato āṇaṃ atikkāmenti, sāsanaṃ osakkāpentīti daṭṭhabbā. पण अनेक भिक्खू 'शिथिल, धनित, दीर्घ, रस्स' इत्यादी विनयात सांगितलेला निर्णय आणि 'येथे पाच वर्गांमध्ये' इत्यादी व्याकरण ग्रंथांमध्ये केलेला निर्णय न जाणता, त्रिपिटकात पारंगत असलेल्या, विनयधर आणि बहुश्रुत थेरांकडून उपदेश न मिळाल्यामुळे, तिथे तिथे उपसंपदा करणाऱ्या भिक्खूंचेच वचन प्रमाण मानून, काय त्याज्य आहे आणि काय ग्राह्य आहे हे न जाणता, पूर्वी परदेशातून आलेल्या, भाग्यवान आणि सुश्राव्य आवाज असलेल्या महाथेरांच्या विशिष्ट लयीत पठण करण्याचा आवाज ऐकून, त्या श्रेष्ठ थेरांचे मत न विचारताच, जसे पाहिले आणि जसे ऐकले तसे लिहून ठेवतात. आणि अनुक्रमाने विद्वानांना हसू येईल अशा अयोग्य गोष्टींचे प्रदर्शन करत—'या ठिकाणी वाघिणीच्या आवाजासारखा आवाज करतात, या ठिकाणी पक्षीणीच्या आवाजासारखा आवाज करतात, या ठिकाणी तोंडातून विड्याची थुंकी टाकल्यासारखा आवाज करतात, या ठिकाणी उजवीकडे झुकून पठण करतात, या ठिकाणी डावीकडे झुकून पठण करतात, या ठिकाणी नखरे करत पठण करतात' इत्यादी गोष्टी बोलून, त्यावरच विश्वास ठेवून झाडाच्या मुळाशी, गुहेत किंवा भुयारात बसून त्याच वचनाचा सराव करतात, आणि त्यानुसार कम्मवाचेचे पठण करत 'मी कम्मवाचेत कुशल आहे' असे म्हणून अज्ञानी लोकांना पटवून देतात आणि त्या त्या उपसंपदेची इच्छा असणाऱ्यांसाठी कम्मवाचेचे पठण करतात. हे भिक्खू भगवंतांच्या आज्ञेचे उल्लंघन करतात आणि शासनाचा ऱ्हास करतात, असे जाणावे. Athāparepi [Pg.286] bhikkhū gāmakāvāsādīsu vasantā paṇḍitānaṃ santike apayirupāsamānā vatthusampattimpi vatthuvipattimpi ñattianussāvanasīmaparisasampattimpi vipattimpi tathato ajānantā bahavo sisse ṭhapetvā pabbajjañca upasampadañca karontā parisaṃ vaḍḍhāpenti, tepi bhagavato sāsanaṃ osakkāpenti, tasmā bhagavato āṇaṃ karontehi lajjīpesalehi bahussutehi sikkhākāmehi sappurisabhikkhūhi evarūpānaṃ bhikkhūnaṃ sahāyakehi upatthambhakehi ekasambhogasaṃvāsakarehi na bhavitabbaṃ. Idāni bhikkhū – याशिवाय, गावातील विहारांमध्ये राहणारे इतर भिक्खू देखील विद्वान भिक्खूंच्या जवळ न जाता, वस्तूची परिपूर्णता किंवा वस्तूची हानी, तसेच ज्ञप्ति, अनुश्रावण, सीमा आणि परिषदेची परिपूर्णता किंवा हानी याविषयी वास्तविकपणे न जाणता, अनेक शिष्यांना ठेवून प्रव्रज्या आणि उपसंपदा देऊन आपल्या परिषदेचा विस्तार करतात. ते देखील भगवंतांच्या शासनाचा ऱ्हास करतात. म्हणून भगवंतांच्या आज्ञेचे पालन करणाऱ्या, लज्जाशील व शीलवान, बहुश्रुत आणि शिक्षेची इच्छा असणाऱ्या सत्पुरुष भिक्खूंनी अशा प्रकारच्या भिक्खूंचे सहकारी, पाठीराखे किंवा त्यांच्यासोबत एकत्र भोजन व निवास (संवास) करणारे बनू नये. आताच्या काळात भिक्खू— ‘‘Ca-kārantaṃ sa-kārantaṃ, ta-kārantasamaṃ vade; Ña-kārantaṃ la-kārantaṃ, na-kārantasamaṃ vade’’ti. – 'च' कारान्त आणि 'स' कारान्त शब्दांचा उच्चार 'त' कारान्तासारखा करावा; 'ञ' कारान्त आणि 'ळ' कारान्त शब्दांचा उच्चार 'न' कारान्तासारखा करावा. Imaṃ silokaṃ upanissāya saraṇagamanepi ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti pāṭhaṃ ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti paṭhanti. Kammavācāyampi ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo’’tiādipāṭhaṃ ‘‘paṭhamaṃ upajjhaṃ gāhāpetabbo’’tiādinā paṭhanti. Ettha yuttitopi āgamatopi kāraṇaṃ cintetabbaṃ. या श्लोकाचा आधार घेऊन सरणगमनात देखील 'बुद्ध सरणं गच्छामि' या पाठाचे 'बुद्धं सरणं गच्छामि' असे पठण करतात. कम्मवाचेत देखील 'पठमं उपज्जं गाहापेतब्बो' इत्यादी पाठाचे 'पठमं उपज्झं गाहापेतब्बो' इत्यादी प्रकारे पठण करतात. या संदर्भात युक्तीने आणि आगमाने देखील कारणाचा विचार केला पाहिजे. Tatrāyaṃ yutticintā – ‘‘ca-kārantaṃ sa-kārantaṃ, ta-kārantasamaṃ vade’’ti ettha ca-kāro tālujo, ta-kāro dantajo, evamete akkharā ṭhānatopi asamānā. Ca-kāro jivhāmajjhakaraṇo, ta-kāro jivhaggakaraṇo, evaṃ karaṇatopi asamānā. Ca-kāro dutiyavaggapariyāpanno, ta-kāro catutthavaggapariyāpanno, evaṃ vaggatopi asamānā. Saṃyogakkharavasena na pubbakkharā sutiṃ labhantā saravisesaṃ pāpuṇanti, teneva ca-kārena saddasatthakārācariyā ‘‘saṃyoge pare rassatta’’nti ca ‘‘saṃyogapubbā e-kāro-kārā rassāiva vattabbā’’ti ca vadanti. Evaṃ sante kathaṃ asamānaṭṭhānikena asamānakaraṇena asamānavaggena saṃyogakkharena laddhasutikā akkharā tato aññena asamānaṭṭhānikena asamānakaraṇena asamānavaggena [Pg.287] saṃyogakkharena laddhasamānasutikā bhaveyyuṃ. Na kevalañca ete akkharā asamānaṭṭhānikā asamānakaraṇā asamānavaggāva honti, atha kho anāsannaṭṭhānikā anāsannakaraṇā anāsannavaggā ca honti. Yathā ca vīṇaṃ vādentānaṃ dūre tantissarena tato dūre tantissaro asamāno hoti, evaṃ dūraṭṭhānikena akkharena dūrakaraṇena tato dūraṭṭhāniko dūrakaraṇo samānasutiko kathaṃ bhaveyya, vaggakkharānañca aññamaññaṃ asaṅkaravasena asamānasutivasena pavattanato ‘‘vaggantaṃ vā vagge’’ti sutte niggahitassa vaggantakaraṇe sati aññavaggasmiṃ pare aññavaggantaṃ na pāpuṇāti, ‘‘vagge ghosāghosānaṃ tatiyapaṭhamā’’ti suttena ca asadisadvebhāvakaraṇe aññavagge aññavaggadvebhāvo na hoti. येथे हा युक्तिविचार (तार्किक विचार) आहे - “च-कारान्त, स-कारान्त हे त-कारान्तासारखेच उच्चारावेत” या श्लोकात येथे, ‘च’ हा तालव्य (तालुज) वर्ण आहे आणि ‘त’ हा दंत्य (दंतज) वर्ण आहे. अशा प्रकारे हे वर्ण स्थानाच्या दृष्टीनेही असमान (भिन्न) आहेत. ‘च’ चे करण जिव्हामध्य (जिभेचा मध्यभाग) आहे आणि ‘त’ चे करण जिव्हाग्र (जिभेचे टोक) आहे. अशा प्रकारे करणाच्या दृष्टीनेही ते असमान आहेत. ‘च’ हा दुसऱ्या वर्गात (च-वर्गात) समाविष्ट आहे आणि ‘त’ हा चौथ्या वर्गात (त-वर्गात) समाविष्ट आहे. अशा प्रकारे वर्गाच्या दृष्टीनेही ते असमान आहेत. जोडाक्षराच्या प्रभावामुळे पूर्ववर्णांना श्रुती (उच्चार स्पष्टता) प्राप्त होत असतानाही ते विशिष्ट स्वराला प्राप्त होत नाहीत. म्हणूनच ‘च’ कारामुळे व्याकरणकार आचार्य म्हणतात की, “जोडाक्षर पुढे असताना र्हस्वत्व होते” आणि “जोडाक्षराच्या पूर्वी असलेले ‘ए’ आणि ‘ओ’ हे र्हस्वाप्रमाणेच उच्चारावेत.” असे असताना, भिन्न स्थान, भिन्न करण आणि भिन्न वर्ग असलेल्या जोडाक्षरामुळे ज्यांची श्रुती प्राप्त झाली आहे असे वर्ण, त्यानंतर दुसऱ्या भिन्न स्थान, भिन्न करण आणि भिन्न वर्ग असलेल्या जोडाक्षरामुळे समान श्रुती असणारे कसे होऊ शकतील? केवळ हेच नव्हे, तर हे वर्ण केवळ भिन्न स्थान, भिन्न करण आणि भिन्न वर्ग असणारेच नाहीत, तर ते अत्यंत दूरचे स्थान, दूरचे करण आणि दूरचे वर्ग असणारे आहेत. ज्याप्रमाणे वीणा वाजवणाऱ्यांच्या बाबतीत, दूरवर ऐकू येणाऱ्या तारेच्या स्वरापेक्षा त्याहून दूर असलेल्या तारेचा स्वर भिन्न असतो, त्याचप्रमाणे दूरचे स्थान आणि दूरचे करण असलेल्या वर्णामुळे, त्याहून दूरचे स्थान आणि दूरचे करण असणारा वर्ण समान श्रुती असणारा कसा होऊ शकेल? आणि वर्गीय वर्णांचे परस्परांमध्ये संकर न होण्याच्या (मिसळ न होण्याच्या) आणि असमान श्रुती असण्याच्या प्रवृत्तीमुळे, “वग्गन्तं वा वग्गे” या सूत्रात निग्गहीताचा (अनुस्वाराचा) वर्गान्त आदेश होत असताना, दुसरा वर्गीय वर्ण पुढे असल्यास तो दुसऱ्या वर्गाच्या अन्ताला प्राप्त होत नाही. तसेच “वग्गे घोसाघोसानं ततियपठमा” या सूत्राने असमद्वित्व (असदृश द्वित्व) करताना, दुसऱ्या वर्गात दुसऱ्या वर्गाचे द्वित्व होत नाही. Yadi ca ca-kārantakkharo ta-kārantakkharena samānasutiko siyā, evaṃ sati kiṃ ca-kārantakkharalekhanena sabbattha ta-kārantameva likheyya, tathā pana alikhitvā payogānurūpaṃ paṭhamakkharassa sadisadvebhāvaṭṭhāne ‘‘kacco kaccāyano’’ti, asadisadvebhāvaṭṭhāne ‘‘vaccho vacchāyano’’ti tatiyakkharassa sadisadvebhāvaṭṭhāne ‘‘majjaṃ sammajja’’nti, asadisadvebhāvaṭṭhāne ‘‘upajjhā upajjhāyo’’ti samānaṭṭhānasamānakaraṇasamānavaggakkharānameva dvebhāvo likhīyati, no itaresaṃ, tasmā payogānurūpaṃ ca-kāranta ja-kārantaṭṭhānesu sakavaggasutivaseneva vattabbaṃ, na aññavaggasutivasena. Sa-kārante pana sa-kārassa ta-kārena samānaṭṭhānikattā samānakaraṇattā ca vaggaavaggavasena bhinnepi avaggakkharānaṃ vaggakkharehi sādhāraṇattā ca avaggakkharānaṃ vaggakkharānaṃ viya visuṃ sutiyā abhāvato ca sa-kārantassa ta-kārantabhaṇanaṃ yuttaṃ siyā. Sa-kāropi hi dantajo, ta-kāropi, sa-kāropi jivhaggakaraṇo, ta-kāropi[Pg.288], tasmā samānaṭṭhānikānaṃ samānakaraṇānaṃ akkharānaṃ samānasutibhāvo yutto. Ña-kāranta la-kārantānaṃ na-kārantabhaṇanepi iminā nayena ña-kāranta na-kārantānaṃ asamānasutibhāvo la-kāranta na-kārantānaṃ samānasutibhāvo daṭṭhabboti. Ayamettha yutticintā. जर ‘च’ कारान्त वर्ण हा ‘त’ कारान्त वर्णासारख्या समान श्रुतीचा (उच्चाराचा) असता, तर असे असताना ‘च’ कारान्त वर्णाच्या लेखनाची काय गरज होती? सर्व ठिकाणी ‘त’ कारान्तच लिहिला गेला असता. परंतु तसे न लिहिता, प्रयोगाच्या अनुरूप पहिल्या वर्णाच्या सदृश द्वित्वाच्या ठिकाणी “कच्चो कच्चायनो” असे, आणि असदृश द्वित्वाच्या ठिकाणी “वच्छो वच्छायनो” असे; तसेच तिसऱ्या वर्णाच्या सदृश द्वित्वाच्या ठिकाणी “मज्जं सम्मज्जं” असे, आणि असदृश द्वित्वाच्या ठिकाणी “उपज्झा उपज्झायो” असे केवळ समान स्थान, समान करण आणि समान वर्ग असलेल्या वर्णांचेच द्वित्व लिहिले जाते, इतरांचे नाही. म्हणून प्रयोगाच्या अनुरूप ‘च’ कारान्त आणि ‘ज’ कारान्त यांच्या ठिकाणी स्वतःच्या वर्गाच्या श्रुतीच्या (उच्चाराच्या) प्रभावानेच उच्चार केला पाहिजे, दुसऱ्या वर्गाच्या श्रुतीच्या प्रभावाने नाही. परंतु ‘स’ कारान्ताच्या बाबतीत, ‘स’ काराचे ‘त’ काराशी समान स्थान आणि समान करण असल्यामुळे, वर्ग आणि अवर्ग या भेदाने ते भिन्न असले तरी, अवर्गीय वर्णांचे वर्गीय वर्णांशी साधारणत्व (साम्य) असल्यामुळे आणि अवर्गीय वर्णांची वर्गीय वर्णांप्रमाणे स्वतंत्र श्रुती (उच्चार) नसल्यामुळे, ‘स’ कारान्ताचा ‘त’ कारान्तासारखा उच्चार करणे योग्य ठरेल. कारण ‘स’ कार देखील दंत्य आहे आणि ‘त’ कार देखील; ‘स’ कार देखील जिव्हाग्रकरण आहे आणि ‘त’ कार देखील. म्हणून समान स्थान आणि समान करण असलेल्या वर्णांचा समान श्रुतीभाव (समान उच्चार असणे) योग्य आहे. ‘ञ’ कारान्त आणि ‘ल’ कारान्त वर्णांचा ‘न’ कारान्तासारखा उच्चार करण्याच्या बाबतीतही याच न्यायाने, ‘ञ’ कारान्त व ‘न’ कारान्त वर्णांचा असमान श्रुतीभाव आणि ‘ल’ कारान्त व ‘न’ कारान्त वर्णांचा समान श्रुतीभाव समजला पाहिजे. येथे हा युक्तिविचार आहे. Āgamacintā pana evaṃ kātabbā – परंतु आगमविचार (परंपरेचा विचार) या प्रकारे केला पाहिजे – ‘‘Ca-kārantaṃ sa-kārantaṃ, ta-kārantasamaṃ vade; Ña-kārantaṃ la-kārantaṃ, na-kārantasamaṃ vade’’ti. – “च-कारान्त आणि स-कारान्त यांचा त-कारान्तासारखा उच्चार करावा; ञ-कारान्त आणि ल-कारान्त यांचा न-कारान्तासारखा उच्चार करावा.” Ayaṃ siloko kuto pabhavo, kattha āgato, kena kāritoti? Tattha kuto pabhavoti bhagavantasmā vā dhammasaṅgāhakattherehi vā aṭṭhakathācariyehi vā pabhavo. Kattha āgatoti vinaye vā suttante vā abhidhamme vā pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāya vā ṭīkādīsu vā āgato. Kena kāritoti nettiniruttipeṭakopadesakaccāyanappakaraṇakārakena āyasmatā mahākaccāyanattherena vā mukhamattadīpanikārakena vajirabuddhācariyena vā padarūpasiddhikārakena buddhapiyācariyena vā saddanītippakaraṇakārakena aggavaṃsācariyena vā tadaññasatthakārakehi mahātherehi vā kāritoti evaṃ āgamacintāyaṃ sati ayaṃ siloko bhagavantasmā pabhavo dhammasaṅgāhakattherehi vā aṭṭhakathācariyehi vāti na paññāyati. ‘‘Vinaye vā suttante vā abhidhamme vā pāḷiyaṃ vā aṭṭhakathāya vā ṭīkāsu vā āgato’’ti hi na sakkā vattuṃ. Kaccāyanācariyādīhi saddasatthakārakehi ācariyehi katotipi na dissati. Evaṃ sante appāṭihīrakataṃ idaṃ vacanaṃ āpajjati. हा श्लोक कोठून उत्पन्न झाला, कोठे आला आहे आणि कोणी रचला आहे? त्याविषयी, ‘कोठून उत्पन्न झाला?’ असे विचारल्यास, तो भगवंतांपासून किंवा धर्मसंगीतिका (धम्मसंगायना) करणाऱ्या थेर भिक्खूंपासून किंवा अट्ठकथाचार्यांपासून उत्पन्न झाला असावा. ‘कोठे आला आहे?’ असे विचारल्यास, तो विनयात किंवा सुत्तात किंवा अभिधम्मात किंवा पाळीत किंवा अट्ठकथेत किंवा टीका इत्यादींमध्ये आला असावा. ‘कोणी रचला आहे?’ असे विचारल्यास, नेत्ति, निरुत्ति, पेटकोपदेस आणि कच्चायन प्रकरणाचे कर्ते आयुष्यमान महाकच्चायन थेरांनी किंवा मुखमत्तदीपनीचे कर्ते वजिरबुद्धी आचार्यांनी किंवा पदरूपसिद्धीचे कर्ते बुद्धपिय आचार्यांनी किंवा सद्दनीती प्रकरणाचे कर्ते अग्गवंस आचार्यांनी किंवा इतर ग्रंथकार महाथेरांनी तो रचला असावा. अशा प्रकारे आगमविचार केला असता, हा श्लोक भगवंतांपासून किंवा धम्मसंगीतिका करणाऱ्या थेरांपासून किंवा अट्ठकथाचार्यांपासून उत्पन्न झाला आहे असे दिसून येत नाही. ‘तो विनयात, सुत्तात, अभिधम्मात, पाळीत, अट्ठकथेत किंवा टीकांमध्ये आला आहे’ असे म्हणता येत नाही. कच्चायन आचार्यांसारख्या व्याकरणकार आचार्यांनी तो रचला आहे असेही दिसत नाही. असे असताना, हे वचन अप्रमाणित (अस्पष्ट मूळ असलेले) ठरते. Evaṃ pana mayaṃ cintayimhā – rāmaññadese kira sakabhāsāyaṃ ca-kāranta ña-kārantā na santi, teneva rāmaññadesiyā bhikkhū [Pg.289] ‘‘sacca’’iti imaṃ pāṭhaṃ vadantā ‘‘satca’’iti vadanti, ‘‘pañcaṅga’’iti pāṭhaṃ vadantā ‘‘pancaṅga’’iti vadanti, tasmā attano visaye avijjamānaṃ ca-kāranta ña-kārantaṃ yathāpāṭhaṃ vattumasakkontehi tehi bhikkhūhi sakabhāsānurūpato ayaṃ siloko kārito bhavissatīti. Evaṃ santepi marammabhāsāya ca-kāranta ña-kārantapadānaṃ sutivisesavasena visuṃ paññāyanato marammadesiyā bhikkhū taṃ silokaṃ anuvattitvā ‘‘buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmī’’ti vā ‘‘paṭhamaṃ upatjhaṃ gāhāpetabbo’’ti vā ‘‘hetupatcayo ārammaṇapatcayo’’ti vā vattuṃ na arahanti. Rāmaññadesiyāpi sakabhāsāya visuṃ avijjamānampi ca-kāranta ña-kārantapadaṃ sakabhāsākathanakāleyeva bhāsānurūpaṃ ta-kāranta na-kārantabhāvena kathetabbaṃ, māgadhabhāsākathanakāle pana māgadhabhāsāya ca-kāranta ña-kārantapadānaṃ visuṃ payogadassanato māgadhabhāsānurūpaṃ ca-kāranta ña-kārantapadānaṃ visuṃ sutivasena yathāpāṭhameva kathetabbānīti no mati. Ayamettha āgamacintā. परंतु आम्ही असा विचार केला आहे – रामञ्ञ देशात (मोन देशात) त्यांच्या स्वतःच्या भाषेत ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त वर्ण नाहीत असे ऐकिवात आहे. म्हणूनच रामञ्ञ देशातील भिक्खू “सच्च” या पाठाचा उच्चार करताना “सत्च” असा करतात, आणि “पञ्चङ्ग” या पाठाचा उच्चार करताना “पन्चङ्ग” असा करतात. म्हणून आपल्या प्रदेशात अस्तित्वात नसलेल्या ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त वर्णांचा मूळ पाठाप्रमाणे उच्चार करण्यास असमर्थ असलेल्या त्या भिक्खूंनी आपल्या स्वतःच्या भाषेच्या अनुरूप हा श्लोक रचला असावा. असे असले तरी, म्यानमार (मरम्म) भाषेत ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त शब्दांच्या विशिष्ट श्रुतीमुळे (उच्चारभेदामुळे) ते स्वतंत्रपणे स्पष्ट होत असल्याने, म्यानमार देशातील भिक्खूंनी त्या श्लोकाचे अनुकरण करून “बुद्धं सरणं गच्छामि” किंवा “पठमं उपज्झं गाहापेतब्बो” किंवा “हेतुपच्चयो आरम्मणपच्चयो” असा उच्चार करणे योग्य नाही. रामञ्ञ देशातील भिक्खूंनी देखील, स्वतःच्या भाषेत स्वतंत्रपणे अस्तित्वात नसलेले ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त शब्द केवळ स्वतःच्या भाषेत बोलतानाच भाषेच्या अनुरूप ‘त’ कारान्त आणि ‘न’ कारान्त रूपाने उच्चारावेत. परंतु मागध (पाळी) भाषेत बोलताना, मागध भाषेत ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त शब्दांचे स्वतंत्र प्रयोग दिसत असल्यामुळे, मागध भाषेच्या अनुरूप ‘च’ कारान्त आणि ‘ञ’ कारान्त शब्दांचा त्यांच्या स्वतंत्र श्रुतीनुसार मूळ पाठाप्रमाणेच उच्चार केला पाहिजे, असे आमचे मत आहे. येथे हा आगमविचार आहे. Jinasāsanamārabbha, kathāyaṃ kathitā mayā; Yuttāyuttaṃ cintayantu, paṇḍitā jinasāvakā. “जिनशासनाला (बुद्धशासनाला) अनुसरून मी हा निर्णयपर विचार मांडला आहे; विद्वान जिनश्रावकांनी (बुद्धशिष्यांनी) यातील योग्य-अयोग्यतेचा विचार करावा.” Yuttāyuttaṃ cintayitvā, yuttañce dhārayantu taṃ; Ayuttañce pajahantu, mānadosavivajjitāti. “योग्य-अयोग्यतेचा विचार करून, जर ते योग्य असेल तर त्याचा स्वीकार करावा; आणि जर अयोग्य असेल तर मान आणि द्वेष सोडून त्याचा त्याग करावा.” 254. Evaṃ catunnaṃ kammānaṃ sampattivipattiṃ dassetvā idāni tesaṃ kammānaṃ ṭhānappabhedaṃ dassento ‘‘apalokanakammaṃ katamāni pañca ṭhānāni gacchatī’’tiādimāha. Tattha vinicchayo aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Anuttānapadatthameva dassayissāma. ‘‘Etarahi sacepi sāmaṇero’’tiādīsu buddhādīnaṃ avaṇṇabhāsanampi akappiyādiṃ kappiyādibhāvena dīpanampi diṭṭhivipattiyaṃyeva pavisati, teneva vakkhati ‘‘taṃ laddhiṃ vissajjāpetabbo’’ti. Bhikkhūnampi eseva [Pg.290] nayo. Micchādiṭṭhikoti buddhavacanādhippāyaṃ viparītato gaṇhanto, so eva ‘‘antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato’’ti vutto. Keci pana ‘‘sassatucchedānaṃ aññataradiṭṭhiyā samannāgato’’ti vadanti, taṃ na yuttaṃ. Sassatucchedagāhassa sāmaṇerānaṃ liṅganāsanāya kāraṇattena heṭṭhā aṭṭhakathāyameva vuttattā idha ca daṇḍakammanāsanāya eva adhippetattā. Kāyasambhogasāmaggīti sahaseyyapaṭiggahaṇādi. Soratoti subhe rato, suṭṭhu oratoti vā sorato. Nivātavuttīti nīcavutti. २५४. अशा प्रकारे चार कर्मांची संपत्ती (यशस्वीता) आणि विपत्ती (अयशस्वीता) दर्शवून, आता त्या कर्मांच्या स्थानांचे प्रकार दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी “अपलोकनकर्म कोणत्या पाच स्थानांना प्राप्त होते?” इत्यादी म्हटले आहे. त्याविषयीचा निर्णय अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. आम्ही केवळ अस्पष्ट शब्दांचे अर्थ स्पष्ट करू. “सध्या जर सामणेर देखील...” इत्यादी वाक्यांमध्ये, बुद्धादींचा अवर्णवाद (निंदा) करणे आणि अकल्पनीय गोष्टी कल्पनीय रूपाने दर्शवणे हे देखील दृष्टीविपत्तीतच (मिथ्यादृष्टीतच) समाविष्ट होते. म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल की, “त्याला ती मिथ्या दृष्टी सोडवायला लावली पाहिजे.” भिक्खूंच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘मिच्छादिट्ठिको’ (मिथ्यादृष्टी असलेला) म्हणजे बुद्धवचनाचा अभिप्राय विपरीत (चुकीच्या) पद्धतीने ग्रहण करणारा; त्यालाच “अन्तग्ग्राहिका दृष्टीने युक्त असलेला” असे म्हटले आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, “शाश्वत किंवा उच्छेद यांपैकी एका दृष्टीने युक्त असलेला”, पण ते योग्य नाही. कारण शाश्वत-उच्छेद दृष्टी ग्रहण करणाऱ्या सामणेरांच्या लिंगनाशनाचे (वेष काढून टाकण्याचे) कारण खाली अट्ठकथेतच सांगितले आहे आणि येथे केवळ दंडकर्मनाशनाचाच अभिप्राय आहे. ‘कायसंभोगसामग्गी’ म्हणजे एकत्र झोपणे, एकत्र स्वीकार करणे इत्यादी. ‘सोरतो’ म्हणजे चांगल्या गोष्टींमध्ये रममाण होणारा, किंवा चांगल्या प्रकारे निवृत्त झालेला तो ‘सोरत’. ‘निवातवृत्ती’ म्हणजे नम्र वृत्ती (नीचवृत्ती). Tassāpi dātabboti vijjamānaṃ mukharādibhāvaṃ nissāya appaṭipucchitvāpi paṭiññaṃ aggahetvāpi āpattiṃ anāropetvāpi desitāyapi āpattiyā khuṃsanādito anoramantassa dātabbova. Oramantassa pana khamāpentassa na dātabbo. Brahmadaṇḍassa dānanti kharadaṇḍassa ukkaṭṭhadaṇḍassa dānaṃ. Tajjanīyādikamme hi kate ovādānusāsanippadānapaṭikkhepo natthi, dinnabrahmadaṇḍe pana tasmiṃ saddhiṃ tajjanīyakammādikatehi paṭikkhittampi kātuṃ na vaṭṭati ‘‘neva vattabbo’’tiādinā ālāpasallāpamattassapi na-kārena paṭikkhitattā. Tañhi disvā bhikkhū gīvaṃ parivattetvā olokanamattampi na karonti, evaṃ vivajjetabbaṃ nimmadanakaraṇatthameva tassa daṇḍassa anuññātattā. Teneva channattheropi ukkhepanīyādikammakatopi abhāyitvā brahmadaṇḍe dinne ‘‘saṅghenāhaṃ sabbathā vivajjito’’ti mucchito papati. Yo pana brahmadaṇḍakatena saddhiṃ ñatvā saṃsaṭṭho avivajjetvā viharati, tassa dukkaṭamevāti gahetabbaṃ. Aññathā brahmadaṇḍavidhānassa niratthakatāpasaṅgato. Tenāti brahmadaṇḍakatena. Yathā tajjanīyādikammakatehi, evameva tato adhikampi saṅghaṃ ārādhentena sammā vattitabbaṃ, tañca ‘‘sorato [Pg.291] nivātavuttī’’tiādinā sarūpato dassitameva. Tenāha ‘‘sammā vattitvā khamāpentassa brahmadaṇḍo paṭippassambhetabbo’’ti. Paṭisaṅkhāti paṭisaṅkhāya, ñāṇena upaparikkhitvā. “त्यालाही दिला पाहिजे” म्हणजे त्याच्यामध्ये असलेल्या वाचाळपणा इत्यादी स्वभावामुळे, न विचारताही, उसकी संमती न घेताही, त्याच्यावर आपत्ती (दोष) न लादताही, त्याने आपत्ती मान्य केली तरीही, वादविवाद इत्यादींमुळे शांत न होणाऱ्या भिक्खूला तो (ब्रह्मदंड) दिलाच पाहिजे. परंतु शांत होणाऱ्या आणि क्षमा मागणाऱ्या भिक्खूला तो देऊ नये. “ब्रह्मदंड देणे” म्हणजे कठोर दंड किंवा अत्यंत मोठा दंड देणे. कारण तज्जनीय इत्यादी कर्मे केली असता, ओवाद (उपदेश) आणि अनुशासनाचा स्वीकार करण्यास मनाई नसते; परंतु ब्रह्मदंड दिला असता, तज्जनीय कर्म केलेल्या भिक्खूंसोबत जे वर्ज्य आहे ते करणे देखील योग्य ठरत नाही. “त्याच्याशी बोलू नये” इत्यादी नियमांनुसार साध्या संभाषणालाही ‘न’ काराने (नकाराने) प्रतिबंधित केले असल्यामुळे ते अयोग्य ठरते. कारण त्याला पाहून भिक्खू आपली मान वळवून साधे पाहणे देखील करत नाहीत; अशा प्रकारे त्याचा त्याग केला पाहिजे. त्याला नम्र करण्यासाठीच या दंडाची अनुमती दिली गेली आहे. म्हणूनच छन्न थेर देखील, त्यांच्यावर उक्खेपनीय इत्यादी कर्मे केली गेली असतानाही न घाबरता राहिले, परंतु जेव्हा त्यांना ब्रह्मदंड दिला गेला, तेव्हा “संघाने माझा पूर्णपणे त्याग केला आहे” असे म्हणून ते मूर्च्छित होऊन खाली पडले. जो भिक्खू ब्रह्मदंड दिलेल्या भिक्खूशी जाणूनबुजून संबंध ठेवतो आणि त्याचा त्याग न करता राहतो, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्तीच प्राप्त होते, असे समजले पाहिजे. अन्यथा ब्रह्मदंडाच्या विधानाची निरर्थकता सिद्ध होईल. “त्याच्याद्वारे” म्हणजे ब्रह्मदंड दिलेल्या भिक्खूद्वारे. ज्याप्रमाणे तज्जनीय इत्यादी कर्मे केलेल्या भिक्खूंसोबत वागावे लागते, त्याचप्रमाणे त्याहून अधिक संघाला संतुष्ट करत योग्य प्रकारे वर्तन केले पाहिजे. आणि ते “सोरतो निवातवृत्ती” इत्यादी शब्दांद्वारे प्रत्यक्षपणे दर्शवलेच आहे. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे की, “योग्य प्रकारे वर्तन करून क्षमा मागणाऱ्या भिक्खूचा ब्रह्मदंड मागे घेतला पाहिजे.” ‘पटिसंखा’ म्हणजे प्रज्ञेने विचार करून, ज्ञानाने परीक्षण करून. Yaṃ taṃ bhagavatā avandiyakammaṃ anuññātanti sambandho. ‘‘Tassa bhikkhuno daṇḍakammaṃ kātu’’nti sāmaññato anuññātappakāraṃ dassetvā puna visesato anuññātappakāraṃ dassetuṃ ‘‘atha kho’’tiādi pāḷiuddhaṭāti veditabbaṃ. Imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti apalokanakammasāmaññassa pavattiṭṭhānaṃ hoti. Visesabyatirekena avijjamānampi tadaññattha appavattiṃ dassetuṃ visesanissitaṃ viya voharīyati. ‘‘Kammaññeva lakkhaṇa’’nti iminā osāraṇādivasena gahitāvasesānaṃ sabbesaṃ apalokanakammasāmaññalakkhaṇavasena gahitattā ‘‘kammaññeva lakkhaṇamassāti kammalakkhaṇa’’nti nibbacanaṃ dasseti, idañca vuttāvasesānaṃ kammānaṃ niṭṭhānaṭṭhānaṃ saṅkhārakkhandhadhammāyatanādīni viya vuttāvasesakhandhāyatanānanti daṭṭhabbaṃ. Teneva vakkhati ‘‘ayaṃ panettha pāḷimuttakopi kammalakkhaṇavinicchayo’’tiādi. Yathā cettha, evaṃ upari ñattikammādīsupi kammalakkhaṇaṃ vuttanti veditabbaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.495-496) pana ‘‘kammameva lakkhaṇanti kammalakkhaṇaṃ. Osāraṇanissāraṇabhaṇḍukammādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati, kammameva hutvā upalakkhīyatīti kammalakkhaṇanti vuccatī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. parivāra 495-496) pana ‘‘imassa apalokanakammassa ṭhānaṃ hotīti evampi apalokanakammaṃ pavattatīti attho. Kammaññeva lakkhaṇanti kammalakkhaṇaṃ. Osāraṇanissāraṇabhaṇḍukammādayo viya kammañca hutvā aññañca nāmaṃ na labhati, kammameva hutvā upalakkhīyatīti [Pg.292] kammalakkhaṇaṃ upanissayo viya. Hetupaccayādilakkhaṇavimutto hi sabbo paccayaviseso tattha saṅgayhatī’’ti vuttaṃ. Tassa karaṇanti avandiyakammassa karaṇavidhānaṃ. Na vanditabboti, iminā vandantiyā dukkaṭanti dassetīti daṭṭhabbaṃ. Saṅghena kataṃ katikaṃ ñatvā maddanaṃ viya hi saṅghasammutiṃ anādarena atikkamantassa āpatti eva hoti. भगवंतांनी ज्या अवंदनीय कर्माला (अभिवादन न करण्याच्या कर्माला) अनुमती दिली आहे, असा हा संबंध आहे. ‘त्या भिक्खूला दंडकर्म करावे’ असे सामान्यपणे अनुमती दिलेल्या प्रकाराला दर्शवून, पुन्हा विशेष रूपाने अनुमती दिलेल्या प्रकाराला दर्शवण्यासाठी ‘अथ खो’ (त्यानंतर) इत्यादी पाळी (पाठाचा) उद्धार केला आहे, असे जाणावे. ‘या अपलोकन कर्माचे स्थान होते’ म्हणजे सामान्य अपलोकन कर्माच्या प्रवृत्तीचे स्थान होते. विशेष व्यतिरेकाने (विशिष्ट भेदाच्या अभावाने) विद्यमान नसले तरी, इतर ठिकाणी त्याची अप्रवृत्ती दर्शवण्यासाठी, ते विशेषावर आश्रित असल्यासारखे व्यवहृत केले जाते. ‘कर्मच लक्षण आहे’ याने ओसारणा (पुनःप्रवेश) इत्यादींच्या द्वारे ग्रहण केलेल्या कर्मांशिवाय उर्वरित सर्व कर्मांचे, सामान्य अपलोकन कर्माच्या लक्षणाच्या रूपाने ग्रहण केल्यामुळे, ‘कर्मच ज्याचे लक्षण आहे ते कर्मलक्षण’ अशी व्युत्पत्ती दर्शविली आहे. आणि हे उर्वरित कर्मांच्या समाप्तीचे स्थान, संस्कारस्कंध, धर्मायतन इत्यादींप्रमाणे उर्वरित स्कंध व आयतनांचे स्थान आहे, असे समजावे. त्यामुळेच पुढे म्हणतील की, ‘येथे हा पाळीमुक्त (पाठाबाहेरील) देखील कर्मलक्षणविनिर्णय आहे’ इत्यादी. ज्याप्रमाणे येथे, त्याचप्रमाणे पुढे ज्ञत्तीकर्म (ज्ञप्ति-कर्म) इत्यादींमध्येही कर्मलक्षण सांगितले आहे, असे जाणावे. सारत्थदीपनीमध्ये मात्र असे म्हटले आहे: ‘कर्मच लक्षण आहे ते कर्मलक्षण. ओसारणा, niस्सारणा, भण्डुकर्म इत्यादींप्रमाणे कर्म होऊन इतर कोणतेही नाव मिळत नाही, कर्मच होऊन ते उपलक्षित होते, म्हणून त्याला कर्मलक्षण म्हटले जाते.’ वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र असे म्हटले आहे: ‘या अपलोकन कर्माचे स्थान होते म्हणजे अशा प्रकारे देखील अपलोकन कर्म प्रवृत्त होते असा अर्थ आहे. कर्मच लक्षण आहे ते कर्मलक्षण. ओसारणा, निस्सारणा, भण्डुकर्म इत्यादींप्रमाणे कर्म होऊन इतर कोणतेही नाव मिळत नाही, कर्मच होऊन उपलक्षित होते ते कर्मलक्षण, उपनिश्रयाप्रमाणे (उपनिसय). कारण हेतू-प्रत्यय इत्यादी लक्षणांनी विमुक्त असलेला सर्व प्रत्ययविशेष तेथे संग्रहित होतो.’ त्याचे करणे म्हणजे अवंदनीय कर्माची विधी-व्यवस्था होय. ‘वंदन करू नये’ याने वंदन करणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होते, हे दर्शविले आहे असे समजावे. संघाने केलेल्या नियमाला (कतिकेला) जाणून, त्याचे दमन करण्याप्रमाणे, संघाच्या संमतीचे अनादराने उल्लंघन करणाऱ्याला आपत्तीच होते. 255. Bhikkhusaṅghassapi panetaṃ labbhatiyevāti avandiyakammassa upalakkhaṇamattena gahitattā bhikkhusaṅghassapi kammalakkhaṇaṃ labbhati eva. Salākadānaṭṭhānaṃ salākaggaṃ nāma, yāgubhattānaṃ bhājanaṭṭhānāni yāgaggabhattaggāni nāma. Etesupi hi ṭhānesu sabbo saṅgho uposathe viya sannipatito, kammañca vaggakammaṃ na hoti, ‘‘mayametaṃ na jānimhā’’ti pacchā khīyantāpi na honti, khaṇḍasīmāya pana kate khīyanti. Saṅghikapaccayañhi acchinnacīvarādīnaṃ dātuṃ apalokentehi upacārasīmaṭṭhānaṃ sabbesaṃ anumatiṃ gahetvāva kātabbaṃ. Yo pana visabhāgapuggalo dhammikaṃ apalokanaṃ paṭibāhati, taṃ upāyena bahiupacārasīmagataṃ vā katvā khaṇḍasīmaṃ vā pavisitvā kātuṃ vaṭṭati. Yaṃ sandhāya ‘‘apalokanakammaṃ karotī’’ti sāmaññato dasseti, taṃ apalokanakammaṃ sarūpato dassetuṃ āha ‘‘acchinnacīvaraṃ’’iccādi. Yadi apaloketvāva cīvaraṃ dātabbaṃ, kiṃ pana appamattakavissajjakasammutiyāti āha ‘‘appamattakavissajjakena panā’’tiādi. Nāḷi vā upaḍḍhanāḷi vāti divase divase apaloketvā dātabbassa pamāṇadassanaṃ. Tena yāpanamattameva apaloketabbaṃ, na adhikanti dasseti. Ekadivasaṃyeva vātiādi dasavīsatidivasānaṃ ekasmiṃ divaseyeva dātabbaparicchedadassanaṃ. Tena ‘‘yāvajīva’’nti vā ‘‘yāvarogā [Pg.293] vuṭṭhahatī’’ti vā evaṃ apaloketuṃ na vaṭṭatīti dasseti. Iṇapalibodhanti iṇavatthuṃ dātuṃ vaṭṭatīti sambandho. Tañca iṇāyikehi palibuddhassa lajjīpesalassa sāsanupakārakassa pamāṇayuttameva kappiyabhaṇḍaṃ niyametvā bhikkhūhi apaloketvā dātabbaṃ, na pana sahassaṃ vā satasahassaṃ vā mahāiṇaṃ. Tādisañhi bhikkhācariyavattena sabbehi bhikkhūhi tādisassa bhikkhuno pariyesitvā dātabbaṃ. २५५. ‘भिक्खू संघाला देखील हे प्राप्त होतेच’ कारण अवंदनीय कर्माच्या केवळ उपलक्षण रूपाने ग्रहण केल्यामुळे भिक्खू संघाचे देखील कर्मलक्षण प्राप्त होतेच. शलाका (चिट्ठ्या) देण्याचे स्थान ‘शलाकागृह’ (सलाकाग्ग) नावाचे असते, आणि यागू (पेज) व भात वाटप करण्याचे स्थान ‘यागूगृह’ व ‘भक्तगृह’ नावाचे असते. कारण या स्थानांवर देखील सर्व संघ उपोसथाप्रमाणे एकत्रित होतो, आणि कर्म हे वर्गकर्म (विभक्त कर्म) होत नाही. ‘आम्हाला हे माहीत नव्हते’ असे नंतर आक्षेप घेणारे देखील नसतात; परंतु खंडसीमेमध्ये (मर्यादित सीमेत) केले असता आक्षेप घेतात. कारण संघिक प्रत्यय (संघाची संपत्ती) किंवा हिसकावून घेतलेले चीवर इत्यादी देण्यासाठी अपलोकन (परवानगी) मागणाऱ्या भिक्खूंनी उपचारसीमेत असलेल्या सर्व भिक्खूंची अनुमती घेऊनच ते करावे. परंतु जो विसभागीय (असहमत) पुद्गल (व्यक्ती) धार्मिक अपलोकनाला (परवानगीला) विरोध करतो, त्याला उपायाने उपचारसीमेच्या बाहेर पाठवून किंवा खंडसीमेमध्ये प्रवेश करून ते कर्म करणे योग्य आहे. ज्याला उद्देशून ‘अपालोकन कर्म करतो’ असे सामान्यपणे दर्शविले आहे, ते अपलोकन कर्म प्रत्यक्ष रूपाने दर्शवण्यासाठी ‘अच्छिन्नचीवरं’ (हिसकावून घेतलेले चीवर) इत्यादी वाक्य अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे. जर अपलोकन करूनच चीवर द्यायचे असेल, तर मग अल्पमात्र वस्तूंचे विसर्जन करणाऱ्याच्या संमतीची (अप्पमत्तकविस्सज्झकसंमुती) काय गरज? म्हणून ‘अप्पमत्तकविस्सज्झकेन पना’ इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. ‘नाळी किंवा अर्धी नाळी’ हे दररोज अपलोकन करून द्यावयाच्या वस्तूचे प्रमाण दर्शवणे आहे. यावरून केवळ उपजीविकेपुरतेच अपलोकन करावे, अधिक नाही, हे दर्शविले आहे. ‘एक दिवसच’ इत्यादी दहा-वीस दिवसांपैकी एकाच दिवशी द्यावयाच्या वस्तूची मर्यादा दर्शवणारे आहे. यावरून ‘यावजीव’ (आयुष्यभर) किंवा ‘जोपर्यंत आजारातून बरा होत नाही तोपर्यंत’ अशा प्रकारे अपलोकन करणे योग्य नाही, हे दर्शविले आहे. ‘ऋणपलिबोध’ म्हणजे कर्जाची रक्कम देणे योग्य आहे, असा संबंध आहे. आणि ते कर्ज धनकोंनी (कर्ज देणाऱ्यांनी) त्रास दिलेल्या, लज्जी व शीलवान आणि शासनाला (धम्माला) उपकारक असणाऱ्या भिक्खूला योग्य प्रमाणातच कप्पियभांड (योग्य वस्तू) निश्चित करून, भिक्खूंनी संघाला विचारून (अपलोकन करून) दिले पाहिजे; परंतु हजार किंवा लाख रुपयांचे मोठे कर्ज देऊ नये. कारण अशा प्रकारचे मोठे कर्ज सर्व भिक्खूंनी भिक्षाचर्या करून त्या भिक्खूसाठी गोळा करून दिले पाहिजे. ‘‘Chattaṃ vā vedikaṃ vāti ettha vedikāti cetiyassa upari caturassacayo vuccati. Chattanti tato uddhaṃ valayāni dassetvā kato aggacayo vuccatī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.495-496) vuttaṃ. Cetiyassa upanikkhepatoti cetiyassa paṭijagganatthāya vaḍḍhiyā payojetvā kappiyakārakehi ṭhapitavatthuto. Saṅghikenapīti na kevalañca tatruppādato paccayadāyakehi catupaccayatthāya saṅghassa dinnavatthunāpīti attho. Saṅghabhattaṃ kātuṃ na vaṭṭatīti mahādānaṃ dadantehipi kariyamānaṃ saṅghabhattaṃ viya kāretuṃ na vaṭṭatīti adhippāyo. ‘‘Yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ ruccatī’’ti vuttattā attano attano paribhogapahonakaṃ appaṃ vā bahuṃ vā gahetabbaṃ, adhikaṃ pana gahetuṃ na labhati. ‘छत्र किंवा वेदिका’ येथे वेदिका म्हणजे चेतियाच्या (स्तूपाच्या) वर बांधलेला चौकोनी चबुतरा होय. छत्र म्हणजे त्याच्या वर वलये (कडे) दर्शवून केलेला शिखराचा भाग होय, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. ‘चेतियाच्या उपनिक्खेपापासून’ म्हणजे चेतियाच्या देखभालीसाठी व्याजाने लावून कप्पियकारकांनी (सेवकांनी) ठेवलेल्या निधीतून. ‘संघिकाने देखील’ म्हणजे केवळ तेथे उत्पन्न झालेल्या निधीतूनच नव्हे, तर दायक-दात्यांनी चार प्रत्ययांच्या (गरजांच्या) उद्देशाने संघाला दिलेल्या वस्तूने देखील, असा अर्थ समजावा. ‘संघभक्त (संघाला भोजन) देणे योग्य नाही’ म्हणजे महादान देणाऱ्यांनी देखील संघभक्त केल्याप्रमाणे करवून घेणे योग्य नाही, असा अभिप्राय समजावा. ‘यथासुख उपभोग घेणे आवडते’ असे म्हटल्यामुळे, आपापल्या उपभोगासाठी पुरेसे असणारे थोडे किंवा जास्त घ्यावे, परंतु अधिक घेता येत नाही. Uposathadivaseti nidassanamattaṃ, yasmiṃ kismiñci divasepi kataṃ sukatameva hoti. Karontena ‘‘yaṃ imasmiṃ vihāre antosīmāya saṅghasantakaṃ…pe… yathāsukhaṃ paribhuñjituṃ mayhaṃ ruccatī’’ti evaṃ katikā kātabbā. Tathā dvīhi tīhipi ‘‘āyasmantānaṃ ruccatī’’ti vacanameva hettha viseso. Tesampīti rukkhānaṃ. Sā eva katikāti visuṃ katikā na kātabbāti attho. ‘उपोसथ दिवशी’ हे केवळ उदाहरण आहे, कोणत्याही दिवशी केले तरी ते सुकृतच (योग्य प्रकारे केलेले) होते. कर्म करणाऱ्याने ‘या विहारातील अंतःसीमेमध्ये जे संघाचे आहे... पे... त्याचा यथासुख उपभोग घेणे मला आवडते’ अशा प्रकारे कतिका (नियम) करावी. त्याचप्रमाणे दोन किंवा तीन भिक्खूंनी देखील ‘आयुष्मंतांना आवडते’ असे म्हणणेच येथे विशेष आहे. ‘त्यांचे देखील’ म्हणजे वृक्षांचे. ‘तीच कतिका’ म्हणजे स्वतंत्र कतिका करू नये, असा अर्थ समजावा. Tesanti [Pg.294] rukkhānaṃ, saṅgho sāmīti sambandho. Purimavihāreti purime yathāsukhaṃ paribhogatthāya katakatike vihāre. Pariveṇāni katvā jaggantīti yattha arakkhiyamāne phalāphalāni rukkhā ca vinassanti, tādisaṃ ṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ, tattha saṅghassa katikā na pavattatīti adhippāyo. Yehi pana rukkhabījāni ropetvā ādito paṭṭhāya paṭijaggitā, tepi dasamabhāgaṃ datvā ropakeheva paribhuñjitabbāni. Tehīti jaggitehi. ‘त्यांचे’ म्हणजे वृक्षांचे, संघ मालक आहे असा संबंध आहे. ‘पूर्वीच्या विहारात’ म्हणजे पूर्वी यथासुख उपभोगासाठी कतिका केलेल्या विहारात. ‘परिवेण (अंगण) करून काळजी घेतात’ म्हणजे जेथे रक्षण न केल्यास फळे आणि वृक्ष नष्ट होतील, अशा स्थानाला उद्देशून म्हटले आहे; तेथे संघाची कतिका प्रवृत्त होत नाही, असा अभिप्राय समजावा. परंतु ज्यांनी वृक्षांचे बी लावून सुरुवातीपासून त्यांची काळजी घेतली आहे, त्यांनी देखील दहावा भाग देऊन, लावणाऱ्यांनीच त्यांचा उपभोग घ्यावा. ‘त्यांच्याद्वारे’ म्हणजे काळजी घेणाऱ्यांद्वारे. Tatthāti tasmiṃ vihāre. Mūletiādikāle, pubbeti attho. Dīghā katikāti aparicchinnakālā yathāsukhaṃ paribhogatthāya katikā. Nikkukkuccenāti ‘‘abhājitamida’’nti kukkuccaṃ akatvāti attho. Khīyanamattameva tanti tena khīyanena bahuṃ khādantānaṃ doso natthi attano paribhogappamāṇasseva gahitattā, khīyantepi attano pahonakaṃ gahetvā khāditabbanti adhippāyo. ‘तेथे’ म्हणजे त्या विहारात. ‘मूळ’ म्हणजे सुरुवातीच्या काळात, पूर्वी असा अर्थ समजावा. ‘दीर्घ कतिका’ म्हणजे अमर्यादित काळासाठी यथासुख उपभोगासाठी केलेली कतिका. ‘शंकारहित होऊन’ म्हणजे ‘हे न वाटलेले आहे’ अशी शंका (कुक्कुच्च) न करता, असा अर्थ समजावा. ‘केवळ आक्षेप घेणेच आहे’ म्हणजे त्या आक्षेपाने जास्त खाणाऱ्यांना दोष नाही, कारण त्यांनी स्वतःच्या उपभोगाच्या प्रमाणातच घेतले आहे. आक्षेप घेतला तरी स्वतःला पुरेसे घेऊन खावे, असा अभिप्राय समजावा. Gaṇhathāti na vattabbāti tathā vutte teneva bhikkhunā dinnaṃ viya maññeyyuṃ. Taṃ nissāya micchājīvasambhavo hotīti vuttaṃ. Tenāha ‘‘anuvicaritvā’’tiādi. Upaḍḍhabhāgoti ekassa bhikkhuno paṭivīsato upaḍḍhabhāgo, dentena ca ‘‘ettakaṃ dātuṃ saṅgho anuññāsī’’ti evaṃ attānaṃ parimocetvā yathā te saṅghe eva pasīdanti, evaṃ vatvā dātabbaṃ. Apaccāsīsantenāti gilānagamikissarādīnaṃ anuññātapuggalānampi attano santakaṃ dentena apaccāsīsanteneva dātabbaṃ. Ananuññātapuggalānaṃ pana apaccāsīsantenapi dātuṃ na vaṭṭatīti. Saṅghikameva yathākatikāya dāpetabbaṃ. Attano santakampi paccayadāyakādayo sayameva vissāsena gaṇhanti, na vāretabbā, ‘‘laddhakappiya’’nti tuṇhī bhavitabbaṃ. Pubbe vuttamevāti ‘‘kuddho hi so rukkhepi chindeyyā’’tiādinā tuṇhībhāve kāraṇaṃ pubbe vuttameva, tehi kataanatthābhāvepi [Pg.295] kāruññena tuṇhī bhavituṃ vaṭṭati, ‘‘gaṇhathā’’tiādi pana vattuṃ na vaṭṭati. ‘घ्या’ असे म्हणू नये, कारण तसे म्हटले असता त्याच भिक्खूने दिले आहे असे ते समजतील. त्याचा आश्रय घेऊन मिच्छा-आजीव (मिथ्या आजीविका) उत्पन्न होण्याची शक्यता असते, असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘अनुविचरित्वा’ (शोध घेऊन) इत्यादी म्हटले आहे. ‘अर्धा भाग’ म्हणजे एका भिक्खूच्या वाट्यातील अर्धा भाग. देणाऱ्याने देखील ‘एवढे देण्यास संघाने अनुमती दिली आहे’ अशा प्रकारे स्वतःला मुक्त करून, जेणेकरून ते संघावरच प्रसन्न होतील, असे बोलून दिले पाहिजे. ‘अपेक्षा न ठेवता’ म्हणजे आजारी, प्रवासी, स्वामी इत्यादी अनुमती दिलेल्या व्यक्तींना देखील स्वतःचे काही देताना, कोणतीही अपेक्षा न ठेवताच दिले पाहिजे. परंतु अनुमती नसलेल्या व्यक्तींना अपेक्षा न ठेवता देखील देणे योग्य नाही. संघिक वस्तूच कतिकेनुसार (नियमानुसार) देववावी. स्वतःची वस्तू देखील जर दायक इत्यादी विश्वासाने स्वतःच घेत असतील, तर त्यांना अडवू नये. ‘योग्य वस्तू मिळाली’ असे समजून शांत राहावे. ‘पूर्वीच सांगितले आहे’ म्हणजे ‘तो क्रुद्ध होऊन वृक्ष देखील तोडू शकतो’ इत्यादींद्वारे शांत राहण्याचे कारण पूर्वीच सांगितले आहे. त्यांच्याकडून अनर्थ झाला नाही तरी कारुण्याने शांत राहणे योग्य आहे, परंतु ‘घ्या’ इत्यादी बोलणे योग्य नाही. Garubhaṇḍattā…pe… na dātabbanti jīvarukkhānaṃ ārāmaṭṭhāniyattā dārūnañca gehasambhārānupagatattā ‘‘sabbaṃ tvameva gaṇhāti dātuṃ na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Akatāvāsaṃ vā katvāti pubbe avijjamānaṃ senāsanaṃ katvā. Jaggitakāleti phalavāre sampatte. Jagganakāleti jaggituṃ āraddhakāle. गुरूभांड (मौल्यवान वस्तू) असल्यामुळे... पे... देऊ नये, कारण जिवंत वृक्ष हे आरामाच्या (उद्यानाच्या) ठिकाणी असणारे आहेत आणि लाकूड हे घराच्या साहित्यासाठी उपयोगी पडणारे आहे, म्हणून ‘सर्व तूच घे, देणे योग्य नाही’ असे म्हटले आहे. ‘अकृत आवास करून’ म्हणजे पूर्वी अस्तित्वात नसलेले सेनासन (निवास) तयार करून. ‘काळजी घेण्याच्या वेळी’ म्हणजे फळ येण्याची वेळ आली असता. ‘काळजी घेण्याच्या वेळी’ म्हणजे काळजी घेण्यास सुरुवात केल्याच्या वेळी. 256. Ñattikammaṭṭhānabhedeti ñattikammassa ṭhānabhede. २५६. ज्ञत्तीकर्माच्या (ज्ञप्ति-कर्माच्या) स्थानांच्या भेदांमध्ये. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे विनयसंग्रहाची संवर्णना (टीका) असणाऱ्या विनयालंकारामध्ये... Kammākammavinicchayakathālaṅkāro nāma कर्माकर्मविनिर्णय-कथा-अलंकार नावाचा... Tettiṃsatimo paricchedo. तेहतिसावा परिच्छेद समाप्त झाला. 34. Pakiṇṇakavinicchayakathā ३४. प्रकीर्णक विनिर्णय कथा. Evaṃ kammākammavinicchayakathaṃ kathetvā idāni pakiṇṇakavinicchayakathaṃ kathetuṃ ‘‘idāni pakiṇṇakakathā veditabbā’’tiādimāha. Tattha pakārena kiṇṇāti pakiṇṇā, divāseyyāti kathā viya visuṃ visuṃ appavattitvā ekasmiṃyeva paricchede karaṇavasena pavattā gaṇabhojanakathādayo. Pakiṇṇakā sakatthe ka-paccayavasena. अशा प्रकारे कर्माकर्मविनिर्णय कथा सांगून, आता प्रकीर्णक विनिर्णय कथा सांगण्यासाठी ‘आता प्रकीर्णक कथा जाणावी’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे विविध प्रकारे विखुरलेले ते ‘प्रकीर्ण’ होय. दिवासेय्या (दिवसा झोपणे) कथेप्रमाणे वेगवेगळ्या न प्रवृत्त होता, एकाच परिच्छेदात करणाच्या (साधनाच्या) रूपाने प्रवृत्त झालेल्या गणभोजनकथा इत्यादी आहेत. स्वार्थामध्ये ‘क’ प्रत्यय लागल्यामुळे ‘प्रकीर्णक’ असे म्हणतात. Tatrāyaṃ pakiṇṇakamātikā – तेथे ही प्रकीर्णक मातृका (अनुक्रमणिका) आहे – Gaṇabhojanakathā ca, paramparā ca bhojanā; Anāpucchā paṃsukūlaṃ, tato acchinnacīvaraṃ. गणभोजन कथा आणि परंपरा भोजन; अनापुच्छा (न विचारता जाणे), पांसुकूल (पांसुकुल वस्त्र), आणि त्यानंतर अच्छिन्नचीवर (हिसकावून घेतलेले चीवर). Paṭibhānacittaṃ vippa-katabhojanameva ca; Uddisantuddisāpentā, tivassantarikā tathā. प्रतिभानचित्र (विचित्र चित्र), अपूर्ण राहिलेले भोजन (विप्पकतभोजन); उद्देशून देणारे व देववणारे (उद्दिसापेन्ता), आणि त्याचप्रमाणे तीन वर्षांच्या अंतरावरील (तिवस्संतरीका). Dīghāsanaṃ [Pg.296] gilānupa-ṭṭhānaṃ maraṇavaṇṇakaṃ; Attapātanamappacca-vekkhitvā nisinnaṃ tathā. दीर्घ आसन (लांब आसन), ग्लानोपस्थान (आजारी भिक्खूची सेवा), मरणाची प्रशंसा करणे (मरणवण्णक); स्वतःला पाडणे (आत्मपतन), आणि न विचार करता (अपच्चवेक्खित्वा) बसणे. Davāya silāvijjhanaṃ, dāyāḷimpanakaṃ tathā; Micchādiṭṭhikulābhataṃ, gopakadānameva ca. खेळ म्हणून दगड फेकणे (शिलाविज्झन), त्याचप्रमाणे दायाळिंपनक (भिंत सारवणे); मिथ्यादृष्टी कुळाकडून आणलेले (मिच्छादिट्ठिकुलाभत), आणि गोपकदान (गोपकाला देणे). Dhammikāyācanā ceva, uccārādīna chaḍḍanaṃ; Nhāne rukkhaghaṃsanāni, valikādīna dhāraṇaṃ. धार्मिक याचना, मलमूत्र इत्यादी टाकणे; अंघोळ करताना वृक्षाला अंग घासणे, आणि वलिका (केसांचे वलय) इत्यादी धारण करणे. Dīghakesā ādāsādi, naccādyaṅgacchedādi ca; Patto sabbapaṃsukūlaṃ, parissavana naggiyaṃ. लांब केस, आरसा इत्यादी पाहणे, नृत्य इत्यादी आणि अंग कापून घेणे इत्यादी; पात्र (भिक्षापात्र), सर्व पांसुकूल धारण करणे, जलपरिस्रावण (पाणी गाळणे) आणि नग्नता. Gandhapupphaṃ āsittakaṃ, maḷorikekabhājanaṃ; Celapati pādaghaṃsī, bījanī chattameva ca. गंध आणि पुष्प, पाणी शिंपडणे (आसित्तक), मळोरिक आणि एकभाजन; चेलपति (वस्त्राचा तुकडा), पाय घासणे (पादघंसी), विझणा (पंखा) आणि छत्र (छत्री). Nakhālomā kāyabandhā, nivāsanapārupanā; Kāja dantakaṭṭhañceva, rukkhārohanakampi ca. नखे आणि केस (लोम), कायबंध (कमरपट्टा), नेसणे व पांघरणे (निवासन-पारुपन); कावड (काज), दंतकाष्ठ (दातून) आणि वृक्षावर चढणे. Chandāropā lokāyatā, khipitaṃ lasuṇaṃ tathā; Na akkamitabbādīni, avandiyā ca vandiyā. छंदारोप (संमती देणे), लोकायत (चार्वाक शास्त्र), शिंकणे (खिपित), त्याचप्रमाणे लसूण; न तुडवण्याच्या वस्तू इत्यादी, अवंदनीय आणि वंदनीय व्यक्ती. Vandanākārakathā ca, āsandādikathāpi ca; Uccāsanamahāsanaṃ, pāsādaparibhogakaṃ. वंदनाकार कथा (वंदन करण्याच्या पद्धतीची कथा), आसंदी (खुर्ची) इत्यादींची कथा, उच्चासन-महासन (उंच व मोठे आसन) कथा आणि पाषाण-परिभोग (दगडाचा वापर करण्यासंबंधीची) कथा. Upāhanaṃ yānañceva, cīvaraṃ chinnacīvaraṃ; Akappiyacīvarañca, cīvarassa vicāraṇā. पादत्राणे (चप्पल), वाहन, चीवर, छिन्न-चीवर (कापलेले चीवर), अकप्पिय (अयोग्य) चीवर आणि चीवराची तपासणी (विचारणा) यासंबंधीची कथा. Daṇḍakathinakañceva, gahapaticīvaraṃ tathā; Chacīvaraṃ rajanādi, atirekañca cīvaraṃ. दंड-कठिन कथा, तसेच गृहपती-चीवर (गृहपतीने दान केलेले चीवर), सहा चीवरे, रंग देणे इत्यादी आणि अतिरेक (अतिरिक्त) चीवर यासंबंधीची कथा. Aṭṭhavaraṃ nisīdanaṃ, adhammakammameva ca; Okāso saddhādeyyo ca, santaruttarakopi ca. अठ्ठवर (आठ श्रेष्ठ गोष्टी) कथा, निसीदन (बसण्याचे आसन), अधम्म कम्म (अधार्मिक कर्म), ओकास (जागा किंवा संधी), श्रद्धादेय (श्रद्धेने दिलेले दान) व संतरुत्तर (अंतरवासक व उत्तरासंग) यासंबंधीची कथा. Cīvaranikkhepo ceva, satthavatthikammaṃ tathā; Nahāpito dasabhāgo, pātheyyaṃ padesopi ca. चीवर-निक्खेप (चीवर ठेवणे), तसेच सत्थवत्थिकम्म (शस्त्रक्रिया किंवा वस्तीकर्म), न्हापित (न्हावी), दशभाग (दहावा भाग) आणि पाथेय्य प्रदेश (प्रवासाची शिदोरी) यासंबंधीची कथा. Saṃsaṭṭhaṃ pañcabhesajjaṃ, dutiyaṃ vasā mūlakaṃ; Piṭṭhaṃ kasāva paṇṇañca, phalañca jatu loṇakaṃ. संसट्ठ पंचभेषज (मिश्रित पाच औषधे), दुसरे वसा-मूलक (चरबीचे मूळ), पीठ, काढा व पाने, आणि फळ, लाख (डिंक) व मीठ यासंबंधीची कथा. Cuṇṇaṃ [Pg.297] amanussābādhaṃ, añjanaṃ natthumeva ca; Dhūmanettaṃ telapākaṃ, sedaṃ lohitamocanaṃ. चूर्ण, amanussābādha (अमानुष किंवा भुताखेतांचा आजार), अंजन (काजळ), नत्थु (नाकात औषध सोडणे), धूमनेत्र (धूर घेण्याची नळी), तेलपाक (औषधी तेल शिजवणे), सेद (घाम काढणे) आणि लोहितमोचन (रक्त काढणे) यासंबंधीची कथा. Pādabbhañjaṃ gaṇḍābādho, visañca gharadinnako; Duṭṭhagahaṇiko paṇḍu-rogo chavidosopi ca. पादब्भंज (पायाला तेल लावणे), गंडाबाध (गळू किंवा फोड येणे), विष, घरदिन्नक (वशीकरण किंवा विषबाधा), दुट्ठगहणिक (बिघडलेली पचनशक्ती), पांडुरोग (कावीळ) आणि त्वचेचा रोग (छविदोष) यासंबंधीची कथा. Abhisannadosakāyo, loṇasuvīrako tathā; Antovutthādikathā ca, uggahitapaṭiggaho. अभिसन्नदोषकाय (शरीरातील दोषांचा प्रकोप), तसेच लोणसुवीरक (आंबवलेले औषधी पेय), अंतोवुत्थ (आत ठेवलेले अन्न) इत्यादींची कथा आणि उग्गहितपटिग्गह (स्वतः घेतलेले दान) यासंबंधीची कथा. Tato nihatakathā ca, purebhattapaṭiggaho; Vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhañca, tathā akatakappataṃ. त्यानंतर निहत कथा, पुरेभत्तपटिग्गह (जेवणापूर्वी स्वीकारणे), वनट्ठ (वनात राहिलेले) आणि पोक्खरट्ठ (कमळात राहिलेले), तसेच अकतकप्पत (कप्पिय न केलेले) यासंबंधीची कथा. Yāgukathā guḷakathā, mahāpadesameva ca; Ānisaṃsakathā ceti, pakiṇṇakamhi āgatā. यागु (पेज) कथा, गुळ (गूळ) कथा, महापदेस (महापदेश) आणि आनिसंस (फायदे/प्रशंसा) कथा; अशा या मातिका (विषयसूची) प्रकीर्णक (पकिण्णक) अध्यायात आल्या आहेत. Gaṇabhojanakathā गणभोजन कथा 1. Tattha gaṇitabbo saṅkhyātabboti gaṇo, yo koci samūho, idha pana catuvaggādigaṇo adhippeto. Bhuñjate bhojanaṃ, byavaharaṇabhāvasaṅkhātā bhojanakiriyā, gaṇassa bhojanaṃ gaṇabhojanaṃ, tasmiṃ. Gaṇabhojane pācittiyaṃ hotīti ettha janakahetumhi bhummavacanaṃ. Aññatra samayāti gilānādisattavidhaṃ samayaṃ ṭhapetvā. Imassa sikkhāpadassa viññattiṃ katvā bhuñjanavatthusmiṃ paññattattā viññattito gaṇabhojanaṃ vatthuvaseneva pākaṭanti taṃ avatvā ‘‘gaṇabhojanaṃ nāma yattha…pe… nimantitā bhuñjantī’’ti nimantanavasenevassa padabhājane gaṇabhojanaṃ vuttaṃ. Kiñci pana sikkhāpadaṃ vatthuanurūpampi siyāti ‘‘padabhājane vuttanayeneva gaṇabhojanaṃ hotī’’ti kesañci āsaṅkā bhaveyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘gaṇabhojanaṃ dvīhi ākārehi pasavatī’’ti vuttaṃ. Ekato gaṇhantīti ettha aññamaññassa dvādasahatthaṃ amuñcitvā ṭhitā ekato gaṇhanti nāmāti gahetabbaṃ. ‘‘Amhākaṃ catunnampi [Pg.298] bhattaṃ dehī’ti vā viññāpeyyu’’nti vacanato, heṭṭhā ‘‘tvaṃ ekassa bhikkhuno bhattaṃ dehi, tvaṃ dvinnanti evaṃ viññāpetvā’’ti vacanato ca attano atthāya aññena viññattampi sādiyantassa gaṇabhojanaṃ hotiyevāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ viññattito pasavatīti ettha viññattiyā sati gaṇantassa ekato hutvā gahaṇe iminā sikkhāpadena āpatti, visuṃ gahaṇe paṇītabhojanasūpodanaviññattīhi āpatti veditabbā. १. त्यात, ज्याची गणना केली जाऊ शकते तो 'गण' (समूह) होय, म्हणजेच कोणताही समूह; परंतु येथे चार किंवा अधिक भिक्खूंचा समूह (चतुवग्ग) अभिप्रेत आहे. जे खाल्ले जाते ते 'भोजन' होय, म्हणजेच खाण्याची किंवा गिळण्याची क्रिया. गणाचे (समूहाचे) भोजन म्हणजे 'गणभोजन' होय. 'गणभोजनात पाचित्तिय होते' या वाक्यात सप्तमी विभक्ती ही उत्पत्तीच्या कारणासाठी (जनक हेतूसाठी) वापरली आहे. 'अञ्ञत्र समया' (विशिष्ट वेळेशिवाय) म्हणजे आजारपण इत्यादी सात प्रकारच्या वेळा वगळून. या शिक्षापदाची (नियमाची) याचना (विज्ञप्ति) करून भोजन करण्याच्या वस्तूच्या आधारे ते प्रज्ञप्त (नियमबद्ध) केले गेले असल्याने, केवळ वस्तूच्या प्रभावानेच विज्ञप्तीद्वारे होणारे गणभोजन स्पष्ट होते. म्हणून तसे न सांगता, 'गणभोजन म्हणजे जेथे... निमंत्रित केलेले भिक्खू भोजन करतात' असे निमंत्रणाच्या प्रभावानेच पदभाजनामध्ये गणभोजन सांगितले गेले आहे. परंतु काही शिक्षापदे वस्तूच्या अनुरूप देखील असू शकतात, म्हणून 'पदभाजनामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच गणभोजन होते' अशी काहींना शंका येऊ नये, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'गणभोजन दोन प्रकारे उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'एकत्र स्वीकारतात' यामध्ये एकमेकांपासून बारा हातांचे अंतर (हत्थपास) न सोडता उभे राहून एकत्र स्वीकारणे, असे समजावे. 'आम्हा चौघांनाही भात द्या' अशी याचना करण्याच्या वचनावरून, आणि खाली 'तू एका भिक्खूला भात दे, तू दोघांना दे, अशी याचना करून' या वचनावरून, स्वतःच्या फायद्यासाठी दुसऱ्याने मागितलेले अन्न स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला देखील गणभोजन लागू होते, असे समजावे. अशा प्रकारे विज्ञप्तीद्वारे (याचनेद्वारे) उत्पन्न होणाऱ्या भोजनात, याचना केली असता, एकत्र येऊन स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला या शिक्षापदाने आपत्ती (दोष) होते; आणि स्वतंत्रपणे (वेगवेगळे) स्वीकारल्यास प्रणीत-भोजन आणि सूप-ओदन विज्ञप्ति शिक्षापदांनुसार आपत्ती होते, असे जाणावे. Pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvāti ettha ‘‘bhojanaṃ gaṇhathāti vuttepi gaṇabhojanaṃ hotiyevā’’ti vadanti. ‘‘Heṭṭhā addhānagamanavatthusmiṃ, nāvābhiruhanavatthusmiñca ‘idheva, bhante, bhuñjathā’ti vutte yasmā kukkuccāyantā na paṭiggaṇhiṃsu, tasmā ‘bhuñjathā’ti vuttepi gaṇabhojanaṃ hotiyevā’’ti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘‘Pañcannaṃ bhojanānaṃ nāmaṃ gahetvā nimantetī’’ti vuttattā pana ‘‘odanaṃ bhuñjathā’’ti vā ‘‘bhattaṃ bhuñjathā’’ti vā bhojananāmaṃ gahetvāva vutte gaṇabhojanaṃ hoti, na aññathā. ‘‘Idheva, bhante, bhuñjathā’’ti etthāpi ‘‘odana’’nti vā ‘‘bhatta’’nti vā vatvāva te evaṃ nimantesunti gahetabbaṃ. Gaṇavasena vā nimantitattā te bhikkhū apakataññutāya kukkuccāyantā na paṭiggaṇhiṃsūti ayaṃ amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā yuttataraṃ gahetabbaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.217-218) pana ‘‘yena kenaci vevacanenāti vuttattā ‘bhojanaṃ gaṇhathā’tiādisāmaññanāmenapi gaṇabhojanaṃ hoti. Yaṃ pana pāḷiyaṃ addhānagamanādivatthūsu ‘idheva bhuñjathā’ti vuttavacanassa kukkuccāyanaṃ, tampi odanādināmaṃ gahetvā vuttattā eva katanti veditabba’’nti vuttaṃ. 'पाच भोजनांचे नाव घेऊन' या संदर्भात, 'भोजन स्वीकारा' असे म्हटले तरीही गणभोजन होतेच, असे आचार्य म्हणतात. खाली प्रवासाच्या प्रसंगात आणि नौकेवर चढण्याच्या प्रसंगात 'भंते, येथेच भोजन करा' असे म्हटले असता, भिक्खूंनी शंका आल्यामुळे ते स्वीकारले नाही. म्हणून 'भोजन करा' असे म्हटले तरीही गणभोजन होतेच, असे तिन्ही गंठिपदांमध्ये सांगितले आहे. परंतु 'पाच भोजनांचे नाव घेऊन निमंत्रित करतो' असे म्हटल्यामुळे, 'भात (ओदन) खा' किंवा 'भोजन (भत्त) करा' असे भोजनाचे नाव घेऊनच म्हटले असता गणभोजन होते, अन्यथा नाही. 'भंते, येथेच भोजन करा' या वाक्यात देखील 'भात' किंवा 'भोजन' असे म्हणून त्यांनी निमंत्रित केले होते, असे समजावे. किंवा गणाच्या रूपाने निमंत्रित केल्यामुळे, त्या भिक्खूंनी शंका घेऊन ते स्वीकारले नाही, हे आमचे मत आहे. यावर विचार करून जे अधिक योग्य असेल ते स्वीकारावे. परंतु विमतिविनोदनी टीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'कोणत्याही समानार्थी शब्दाने' असे म्हटल्यामुळे 'भोजन घ्या' इत्यादी सामान्य नावाने देखील गणभोजन होते. तसेच पाळीमध्ये प्रवासाच्या प्रसंगात 'येथेच भोजन करा' या वचनावर जी शंका व्यक्त केली आहे, ती देखील भात इत्यादींचे नाव घेऊन म्हटल्यामुळेच झाली होती, असे जाणावे. Kurundīvacane [Pg.299] vicāretīti pañcakhaṇḍādivasena saṃvidahati. Ghaṭṭetīti anuvātaṃ chinditvā hatthena, daṇḍakena vā ghaṭṭeti. Suttaṃ karotīti suttaṃ vaṭṭeti. Valetīti daṇḍake vā hatthe vā āvaṭṭeti. ‘‘Abhinavasseva cīvarassa karaṇaṃ idha cīvarakammaṃ nāma, purāṇacīvare sūcikammaṃ cīvarakammaṃ nāma na hotī’’ti vadanti. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.217-218) pana ‘‘āgantukapaṭṭanti acchinditvā anvādhiṃ āropetvā karaṇacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. Ṭhapetīti ekaṃ antaṃ cīvare bandhanavasena ṭhapeti. Paccāgataṃ sibbatīti tasseva dutiyaantaṃ parivattitvā āhataṃ sibbati. Āgantukapaṭṭaṃ bandhatīti cīvarena laggaṃ karonto punappunaṃ tattha tattha suttena bandhati. Ghaṭṭetīti pamāṇena gahetvā daṇḍādīhi ghaṭṭeti. Suttaṃ karotīti suttaṃ tiguṇādibhāvena vaṭṭeti. Valetīti anekaguṇasuttaṃ hatthena vā cakkadaṇḍena vā vaṭṭeti ekattaṃ karoti. Parivattanaṃ karotīti parivattanadaṇḍayantakaṃ karoti. Yasmiṃ suttaguḷaṃ pavesetvā veḷunāḷikādīsu ṭhapetvā paribbhamāpetvā suttakoṭito paṭṭhāya ākaḍḍhantī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pācittiya 209-218) na ‘‘āgantukapaṭṭaṃ moghasuttena sibbitvā ṭhapenti. Tattha anuvāte yathā ekatalaṃ hoti, tathā hatthehi ghaṭṭeti. Valetīti āvaṭṭeti. Parivattananti suttaṃ gaṇhantānaṃ sukhaggahaṇatthaṃ suttaparivattanaṃ karoti, paṭṭaṃ sibbantānaṃ sukhasibbanatthaṃ paṭṭaparivattanañca, navacīvarakārako idhādhippeto, na itaro’’ti vuttaṃ. कुरुंदी अठ्ठकथेच्या वचनात 'विचारणा करतो' म्हणजे पाच खंडांच्या (भागांच्या) पद्धतीने व्यवस्था करतो. 'घट्ट करतो' म्हणजे काठ (अनुवात) कापून हाताने किंवा काठीने गुंडाळतो. 'दोरा बनवतो' म्हणजे दोरा वळतो. 'वळतो' म्हणजे काठीवर किंवा हातावर गुंडाळतो. 'नवीन चीवर तयार करणे यालाच येथे चीवरकर्म म्हणतात, जुन्या चीवरावरील सुईचे काम हे चीवरकर्म नव्हे' असे आचार्य म्हणतात. परंतु विमतिविनोदनी टीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'आगंतुकपट्ट' म्हणजे न कापता जोड देऊन तयार केलेले चीवर होय. 'ठेवतो' म्हणजे चीवराचे एक टोक बांधण्याच्या उद्देशाने ठेवतो. 'परत शिवतो' म्हणजे त्याच चीवराचे दुसरे टोक फिरवून आणलेले कापड शिवतो. 'आगंतुकपट्ट बांधतो' म्हणजे चीवराशी जोडताना वारंवार तेथे तेथे दोऱ्याने बांधतो. 'घट्ट करतो' म्हणजे मापाने घेऊन काठी इत्यादींनी ठोकतो. 'दोरा बनवतो' म्हणजे दोरा तिप्पट इत्यादी करून वळतो. 'वळतो' म्हणजे अनेक पदरी दोरा हाताने किंवा चाकाच्या काठीने वळून एक करतो. 'परिवर्तन करतो' म्हणजे फिरणारे यंत्र तयार करतो, ज्यामध्ये दोऱ्याचा गोळा घालून, बांबूच्या नळीत ठेवून, तो फिरवून दोऱ्याच्या टोकापासून ओढतात, असे सांगितले आहे. वजीरबुद्धी टीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'आगंतुकपट्ट कच्च्या दोऱ्याने शिवून ठेवतात. तेथे काठावर जसे एका पातळीत होईल, तसे हाताने दाबतात. वळतो म्हणजे फिरवतो. परिवर्तन म्हणजे दोरा घेणाऱ्यांच्या सोयीसाठी दोऱ्याचे परिवर्तन करतो, आणि कापड शिवणाऱ्यांच्या सोयीसाठी कापडाचे परिवर्तन करतो. येथे नवीन चीवर बनवणाराच अभिप्रेत आहे, दुसरा नाही.' Animantitacatutthanti animantito catuttho yassa bhikkhucatukkassa, taṃ animantitacatutthaṃ. Evaṃ sesesupi. Tenāha ‘‘pañcannaṃ catukkāna’’nti, ‘‘catutthe āgate na yāpentīti [Pg.300] vacanato sace añño koci āgacchanto natthi, cattāroyeva ca tattha nisinnā yāpetuṃ na sakkonti, na vaṭṭatī’’ti vadanti. Gaṇabhojanāpattijanakanimantanabhāvato ‘‘akappiyanimantana’’nti vuttaṃ. Sampavesetvāti nisīdāpetvā. Gaṇo bhijjatīti gaṇo āpattiṃ na āpajjatīti adhippāyo. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.220) pana ‘‘sampavesetvāti tehi yojetvā. Gaṇo bhijjatīti nimantitasaṅgho na hotīti attho’’ti vuttaṃ. 'अनिमंत्रित-चतुर्थ' म्हणजे ज्या चार भिक्खूंच्या समूहात चौथा भिक्खू अनिमंत्रित आहे, तो अनिमंत्रित-चतुर्थ होय. इतर पदांमध्येही असाच विग्रह करावा. म्हणूनच आचार्यांनी 'पाच चौघांचे' असे म्हटले आहे. 'चौथा आल्यावर ते निर्वाह करू शकत नाहीत' या वचनावरून, जर दुसरा कोणी येणारा नसेल आणि तेथे बसलेले चारच भिक्खू निर्वाह करू शकत नसतील, तर ते अयोग्य आहे, असे आचार्य म्हणतात. गणभोजनाची आपत्ती उत्पन्न करणाऱ्या निमंत्रणाच्या स्वरूपामुळे याला 'अकप्पिय निमंत्रण' (अयोग्य निमंत्रण) म्हटले आहे. 'संप्रवेश करून' म्हणजे बसवून. 'गण भंग पावतो' म्हणजे गण आपत्तीला प्राप्त होत नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु विमतिविनोदनी टीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'संप्रवेश करून' म्हणजे त्यांच्याशी जोडून. 'गण भंग पावतो' म्हणजे तो निमंत्रित संघ राहत नाही, असा अर्थ आहे. ‘‘Yattha cattāro bhikkhū…pe… bhuñjantī’’ti imāya pāḷiyā saṃsandanato ‘‘itaresaṃ pana gaṇapūrako hotī’’ti vuttaṃ. Avisesenāti ‘‘gilāno vā cīvarakārako vā’’ti avisesetvā sabbasādhāraṇavacanena. Tasmāti avisesitattā. 'जेथे चार भिक्खू... भोजन करतात' या पाळी वचनाशी तुलना केल्यामुळे, 'इतरांसाठी तो गण पूर्ण करणारा होतो' असे म्हटले आहे. 'अविशेषेण' (विशेष न करता) म्हणजे 'आजारी किंवा चीवर बनवणारा' असा भेद न करता, सर्वांसाठी सामान्य वचनाने. 'त्यामुळे' म्हणजे विशेष न केल्यामुळे. Adhivāsetvā gatesūti ettha akappiyanimantanādhivāsanakkhaṇe pubbapayoge dukkaṭampi natthi, viññattito pasavane pana viññattikkhaṇe itarasikkhāpadehi dukkaṭaṃ hotīti gahetabbaṃ. Bhutvā gatesūti ettha āgatesupi bhojanakicce niṭṭhite gaṇhituṃ vaṭṭati. Tāni ca tehi ekato na gahitānīti yehi bhojanehi visaṅketo natthi, tāni bhojanāni tehi bhikkhūhi ekato na gahitāni ekena pacchā gahitattā. Mahāthereti bhikkhū sandhāya vuttaṃ. Nimantanaṃ sādiyathāti nimantanabhattaṃ paṭiggaṇhatha. Yānīti kummāsādīni tehi bhikkhūhi ekena pacchā gahitattā ekato na gahitāni. Bhattuddesakena paṇḍitena bhavitabbaṃ…pe… mocetabbāti etena bhattuddesakena akappiyanimantane sādite sabbesampi sāditaṃ hoti, ekato gaṇhantānaṃ gaṇabhojanāpatti ca hotīti dasseti. Dūtassa dvāre āgantvā puna ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti [Pg.301] vacanabhayena ‘‘gāmadvāre aṭṭhatvā’’ti vuttaṃ. Tattha tattha gantvāti antaravīthiādīsu tattha tattha ṭhitānaṃ santikaṃ gantvā. Bhikkhūnaṃ atthāya gharadvāre ṭhapetvā dīyamānepi eseva nayo. Nivattathāti vutte pana nivattituṃ vaṭṭatīti ‘‘nivattathā’’ti vicchinditvā pacchā ‘‘bhattaṃ gaṇhathā’’ti vuttattā vaṭṭati. 'स्वीकारून गेल्यावर' यामध्ये, अयोग्य निमंत्रण स्वीकारण्याच्या क्षणी पूर्वप्रयोगाची दुक्कट आपत्ती देखील होत नाही; परंतु याचना (विज्ञप्ति) केल्याने दोष वाढतो तेव्हा याचना करण्याच्या क्षणी इतर शिक्षापदांनुसार दुक्कट आपत्ती होते, असे समजावे. 'जेवून गेल्यावर' यामध्ये, भिक्खू आले तरीही भोजनकार्य संपल्यावर ते स्वीकारणे योग्य आहे. 'आणि त्यांनी ते एकत्र स्वीकारले नाही' म्हणजे ज्या भोजनात संकेताचा भंग झालेला नाही, ते भोजन त्या भिक्खूंनी एकत्र स्वीकारले नाही, कारण एकाने ते नंतर स्वीकारले होते. 'महाथेर' हा शब्द भिक्खूंना उद्देशून वापरला आहे. 'निमंत्रण स्वीकारा' म्हणजे निमंत्रणाचे भोजन ग्रहण करा. 'जे' म्हणजे कुम्मास (यवांची लापशी) इत्यादी, जे त्या भिक्खूंपैकी एकाने नंतर स्वीकारल्यामुळे एकत्र स्वीकारले गेले नाही. 'भक्तुद्देशक (भोजन वाटप करणारा) विद्वानाने असावे... मुक्त करावे' यावरून हे दर्शवले आहे की, त्या भक्तुद्देशकाने अयोग्य निमंत्रण स्वीकारले असता सर्वांनीच ते स्वीकारल्यासारखे होते, आणि एकत्र स्वीकारणाऱ्यांना गणभोजनाची आपत्ती होते. दूत दारात येऊन पुन्हा 'भोजन घ्या' असे म्हणेल या भीतीने 'गावाच्या दारात न थांबता' असे म्हटले आहे. 'तेथे तेथे जाऊन' म्हणजे गल्लीबोळात इत्यादी ठिकाणी तेथे तेथे असलेल्यांच्या जवळ जाऊन. भिक्खूंच्या फायद्यासाठी घराच्या दारात ठेवून दिले जात असले तरीही हाच नियम लागू होतो. परंतु 'थांबा' असे म्हटले असता थांबणे योग्य आहे, कारण 'थांबा' असे म्हणून नंतर 'भोजन घ्या' असे म्हटल्यामुळे ते योग्य ठरते. Paramparabhojanakathā परंपरभोजन कथा 2. Paramparabhojanakathāyaṃ pana parassa parassa bhojanaṃ paramparabhojanaṃ. Kiṃ taṃ? Paṭhamaṃ nimantitabhattaṃ ṭhapetvā aññassa bhojanakiriyā. Paramparabhojanaṃ gaṇabhojanaṃ viya viññattito ca nimantanato ca na pasavatīti āha ‘‘paramparabhojanaṃ panā’’tiādi. Pana-saddo visesatthajotako. Vikappanāvaseneva taṃ bhattaṃ asantaṃ nāma hotīti anupaññattivasena vikappanaṃ aṭṭhapetvā yathāpaññattasikkhāpadameva ṭhapitaṃ. Parivāre (pari. 86) pana vikappanāyaṃ anujānanampi anupaññattisadisanti katvā ‘‘catasso anupaññattiyo’’ti vuttaṃ, mahāpaccariyādīsu vuttanayaṃ pacchā vadanto pāḷiyā saṃsandanato parammukhāvikappanameva patiṭṭhāpeti. Keci pana ‘‘tadā attano santike ṭhapetvā bhagavantaṃ aññassa abhāvato thero sammukhāvikappanaṃ nākāsi, bhagavatā ca visuṃ sammukhāvikappanā na vuttā, tathāpi sammukhāvikappanāpi vaṭṭatī’’ti vadanti. Teneva mātikāṭṭhakathāyampi (kaṅkhā. aṭṭha. paramparabhojanasikkhāpadavaṇṇanā) ‘‘yo bhikkhu pañcasu sahadhammikesu aññatarassa ‘mayhaṃ bhattapaccāsaṃ tuyhaṃ dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ sammukhā vā ‘itthannāmassa dammī’ti vā ‘vikappemī’ti vā evaṃ parammukhā vā paṭhamanimantanaṃ avikappetvā pacchā nimantitakule laddhabhikkhato ekasitthampi ajjhoharati, pācittiya’’nti vuttaṃ. २. परंपरभोजनकथेमध्ये (परम्परभोजनकथायां पन) एकापेक्षा दुसऱ्या व्यक्तीचे भोजन म्हणजे परंपरभोजन होय. ते काय आहे? पहिल्यांदा निमंत्रित केलेले भोजन बाजूला ठेवून (न जेवता) दुसऱ्या दात्याच्या भोजनाची क्रिया करणे. परंपरभोजन हे गणभोजनाप्रमाणे विज्ञापनाने (मागणीने) किंवा निमंत्रणाने वाढत नाही (दोषयुक्त होत नाही), म्हणून आचार्यांनी "परंपरभोजनं पन" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. 'पन' हा शब्द विशेष अर्थाचा द्योतक (विशेषत्थजोतको) आहे. विकल्पना (हस्तांतरण/दान) करण्याच्या वशामुळेच ते भोजन 'अविद्यमान' (असन्त) ठरते, म्हणून अनुप्रज्ञप्तीच्या (अनुपञ्ञत्ति) वशामुळे विकल्पना न ठेवता, जसे प्रज्ञप्त केले आहे तसेच शिक्षापद ठेवले आहे. परिवार पाठामध्ये विकल्पनेला अनुमती दिली असली तरी ती अनुप्रज्ञप्तीसारखीच आहे असे मानून "चार अनुप्रज्ञप्ती" असे म्हटले आहे. महाप्रत्यरी (महापच्चरी) इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीचा नंतर उल्लेख करताना, पाळीशी (पाळि) मेळ घालण्यासाठी परोक्ष-विकल्पना (परम्मुखाविकप्पना) च प्रस्थापित केली आहे. काही आचार्य म्हणतात की, "त्या वेळी भगवंतांना स्वतःच्या जवळ ठेवून, इतर कोणी नसल्यामुळे स्थविरांनी प्रत्यक्ष-विकल्पना (सम्मुखाविकप्पना) केली नाही. आणि भगवंतांनीही स्वतंत्रपणे प्रत्यक्ष-विकल्पना सांगितली नाही, तरीही प्रत्यक्ष-विकल्पना सुद्धा योग्य (वट्टति) आहे." म्हणूनच मातिका-अट्ठकथेमध्ये (कंखावितरणी) देखील म्हटले आहे: "जो भिक्खू पाच सहधार्मिकांपैकी (सधर्मीय भिक्खूंपैकी) कोणा एकाला 'माझी भोजनाची आशा तुला देतो' किंवा 'विकल्पित करतो' असे प्रत्यक्षपणे (सम्मुखा) म्हणतो, किंवा 'अमुक नावाच्या व्यक्तीला देतो' किंवा 'विकल्पित करतो' असे परोक्षपणे (परम्मुखा) म्हणतो; अशा प्रकारे पहिल्या निमंत्रणाची विकल्पना न करता, नंतर निमंत्रित कुळातून मिळालेल्या भिक्षेतील भाताचा एक कण जरी गिळतो, तर त्याला पाचित्तिय (पाचित्ती) आपत्ती होते." Pañcahi [Pg.302] bhojanehi nimantitassa yena yena paṭhamaṃ nimantito, tassa tassa bhojanato uppaṭipāṭiyā avikappetvā vā parassa parassa bhojanaṃ paramparabhojananti āha ‘‘sace pana mūlanimantanaṃ heṭṭhā hoti, pacchimaṃ pacchimaṃ upari, taṃ uparito paṭṭhāya bhuñjantassa āpattī’’ti. Hatthaṃ anto pavesetvā sabbaheṭṭhimaṃ gaṇhantassa majjhe ṭhitampi antohatthagataṃ hotīti āha ‘‘hatthaṃ pana…pe… yathā yathā vā bhuñjantassa anāpattī’’ti. Khīrassa rasassa ca bhattena amissaṃ hutvā upari ṭhitattā ‘‘khīraṃ vā rasaṃ vā pivato anāpattī’’ti vuttaṃ. पाच भोजनांनी निमंत्रित केलेल्या भिक्खूला ज्या ज्या भोजनाने पहिल्यांदा निमंत्रित केले गेले आहे, त्या त्या भोजनाच्या क्रमाचे उल्लंघन करून (उप्पटिपार्टिया) किंवा विकल्पना न करता, दुसऱ्या दुसऱ्या व्यक्तीचे भोजन ग्रहण करणे म्हणजे 'परंपरभोजन' होय. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे: "पण जर मूळ निमंत्रण खाली असेल आणि नंतरचे नंतरचे वर असेल, तर वरून सुरुवात करून जेवणाऱ्याला आपत्ती होते." हात आत घालून सर्वात खालचे अन्न घेणाऱ्याच्या बाबतीत, मध्ये असलेले अन्न देखील हाताच्या आत आलेले (अन्तोहत्थगत) होते. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे: "हात घालून... पे... ज्या ज्या प्रकारे जेवणाऱ्याला अनापत्ती (आपत्ती न होणे) होते." दूध आणि रस भातामध्ये न मिसळता वरच राहत असल्यामुळे, "दूध किंवा रस पिणाऱ्याला अनापत्ती होते" असे म्हटले आहे. ‘‘Mahāupāsakoti gehassāmiko. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘āpattī’ti vacanena kurundiyaṃ ‘vaṭṭatī’ti vacanaṃ viruddhaṃ viya dissati. Dvinnampi adhippāyo mahāpaccariyaṃ vibhāvito’’ti mahāgaṇṭhipade vuttaṃ. "महाउपासक म्हणजे घराचा स्वामी (गृहस्वामी). महाअट्ठकथेतील 'आपत्ती होते' या वचनाशी कुरुन्दी अट्ठकथेतील 'योग्य आहे' (वट्टति) हे वचन विरुद्ध असल्यासारखे दिसते. या दोन्ही अट्ठकथांचा अभिप्राय महाप्रत्यरी (महापच्चरी) मध्ये स्पष्ट केला आहे," असे महागण्ठीपदामध्ये म्हटले आहे. Sabbe nimantentīti akappiyanimantanavasena nimantenti. ‘‘Paramparabhojanaṃ nāma pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena bhojanena nimantito, taṃ ṭhapetvā aññaṃ pañcannaṃ bhojanānaṃ aññataraṃ bhojanaṃ bhuñjati, etaṃ paramparabhojanaṃ nāmā’’ti vuttattā satipi bhikkhācariyāya paṭhamaṃ laddhabhāve ‘‘piṇḍāya caritvā laddhaṃ bhattaṃ bhuñjati, āpattī’’ti vuttaṃ. "सर्व निमंत्रित करतात" म्हणजे अकप्पिय (अकल्प्य) निमंत्रणाच्या वशामुळे निमंत्रित करतात. "परंपरभोजन म्हणजे पाच भोजनांपैकी कोणत्याही एका भोजनाने निमंत्रित केले असता, ते बाजूला ठेवून, इतर पाच भोजनांपैकी कोणतेही दुसरे भोजन जेवणे; याला परंपरभोजन म्हणतात," असे म्हटलेले असल्यामुळे, भिक्षाटनाने (भिक्खाचरिया) पहिल्यांदा भोजन मिळाले असले तरी, "पिंडपातासाठी (भिक्षेसाठी) फिरून मिळालेले भोजन जेवल्यास आपत्ती होते" असे म्हटले आहे. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.229) pana ‘‘khīraṃ vā rasaṃ vāti pañcabhojanāmissaṃ bhattato upari ṭhitaṃ sandhāya vuttaṃ. Tañhi abhojanattā uppaṭipāṭiyā pivatopi anāpatti. Tenāha ‘bhuñjantenā’tiādī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pācittiya 229) pana ‘‘ettha ‘mahāupāsako bhikkhū nimanteti…pe… pacchā laddhaṃ bhattaṃ bhuñjantassa āpatti. Piṇḍāya caritvā laddhabhattaṃ bhuñjati, āpattī’ti aṭṭhakathāyaṃ vacanato, ‘kālasseva piṇḍāya caritvā [Pg.303] bhuñjimhā’ti pāḷito, khandhake ‘na ca, bhikkhave, aññatra nimantane aññassa bhojjayāgu paribhuñjitabbā, yo bhuñjeyya, yathādhammo kāretabbo’ti vacanato ca nimantetvā vā pavedetu animantetvā vā, paṭhamagahitanimantitassa bhikkhuno paṭhamanimantanabhojanato aññaṃ yaṃ kiñci parasantakaṃ bhojanaṃ paramparabhojanāpattiṃ karoti. Attano santakaṃ, saṅghagaṇato laddhaṃ vā agahaṭṭhasantakaṃ vaṭṭati, nimantanato paṭhamaṃ nibaddhattā pana niccabhattādiparasantakampi vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र, "दूध किंवा रस हे पाच भोजनांमध्ये न मिसळता भाताच्या वर राहिलेले असते, याला उद्देशून हे म्हटले आहे. कारण ते अभोजन (भोजन नसलेले) असल्यामुळे, क्रमाचे उल्लंघन करून पिणाऱ्याला देखील अनापत्ती आहे. म्हणूनच आचार्यांनी 'भुंजन्तेन' इत्यादी म्हटले आहे," असे सांगितले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र, "येथे 'महाउपासक भिक्खूंना निमंत्रित करतो... पे... नंतर मिळालेले भोजन जेवणाऱ्याला आपत्ती होते. पिंडपातासाठी फिरून मिळालेले भोजन जेवल्यास आपत्ती होते' या अट्ठकथेतील वचनामुळे, 'आम्ही सकाळीच पिंडपातासाठी फिरून भोजन केले' या पाळीतील वचनामुळे, आणि खंधकातील 'भिक्खूंनो, निमंत्रणाशिवाय दुसऱ्याची खाण्यायोग्य पेज (यागु) सेवन करू नये, जो सेवन करेल त्याला धर्मानुसार शासन करावे' या वचनामुळे; निमंत्रित करून कळवले असो वा न कळवता, पहिल्यांदा निमंत्रण स्वीकारलेल्या भिक्खूने पहिल्या निमंत्रणाच्या भोजनाव्यतिरिक्त इतर कोणतेही दुसऱ्याच्या मालकीचे भोजन ग्रहण केल्यास परंपरभोजन आपत्ती होते. स्वतःच्या मालकीचे, संघ किंवा गणाकडून मिळालेले किंवा गृहस्थांच्या मालकीचे नसलेले भोजन ग्रहण करणे योग्य (वट्टति) आहे. निमंत्रणापेक्षा आधीच नियमितपणे ठरलेले असल्यामुळे नित्यभक्त (निश्चभत्त) इत्यादी दुसऱ्याच्या मालकीचे अन्न देखील ग्रहण करणे योग्य आहे," असे म्हटले आहे. Anāpucchākathā अनापुच्छाकथा (न विचारता जाण्याविषयीची कथा) 3. Anāpucchākathāyaṃ ‘‘pakativacanenāti ettha yaṃ dvādasahatthabbhantare ṭhitena sotuṃ sakkā bhaveyya, taṃ pakativacanaṃ nāma. Āpucchitabboti ‘ahaṃ itthannāmassa gharaṃ gacchāmī’ti vā ‘cārittakaṃ āpajjāmī’ti vā īdisena vacanena āpucchitabbo. Sesamettha uttānameva. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā, bhattiyagharato aññagharappavesanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayassa vā āpadānaṃ vā abhāvoti imāni panettha pañca aṅgānī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.298) ettakameva vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pacittiya 2.298) pana ‘‘pariyesitvā ārocanakiccaṃ natthīti vuttattā yo apariyesitabbo upasaṅkamituṃ yuttaṭṭhāne dissati, so sacepi pakativacanassa savanūpacāraṃ atikkamma ṭhito, upasaṅkamitvā āpucchitabbo. Tenāha ‘apica…pe… yaṃ passati, so āpucchitabbo’tiādi. Anāpattivāre cettha antarārāmādīnaññeva vuttattā vihārato gāmavīthiṃ anuññātakāraṇaṃ vinā atikkamantassāpi āpatti hoti, na pana gharūpacāraṃ [Pg.304] atikkamantasseva. Yaṃ pana pāḷiyaṃ ‘aññassa gharūpacāraṃ okkamantassa…pe… paṭhamapādaṃ ummāraṃ atikkāmetī’tiādi vuttaṃ, taṃ gāme paviṭṭhaṃ sandhāya vuttaṃ, tathāpi aññassa gharūpacāraṃ anokkamitvā vīthimajjheneva gantvā icchiticchitagharadvārābhimukhe ṭhatvā manusse oloketvā gacchantassapi pācittiyameva. Tattha keci ‘vīthiyaṃ atikkamantassa gharūpacāragaṇanāya āpattiyo’ti vadanti. Aññe pana ‘yāni kulāni uddissa gato, tesaṃ gaṇanāyā’ti. Pañcannaṃ bhojanānaṃ aññatarena nimantanasādiyanaṃ, santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, bhattiyagharato aññagharūpasaṅkamanaṃ, majjhanhikānatikkamo, samayāpadānaṃ abhāvoti imānettha pañca aṅgānī’’ti. Vikālagāmappavesanepi ‘‘aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabbo’’ti iminā dutiyaleḍḍupāto idha upacāroti dasseti. Sesamettha uttānameva. Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā, anuññātakāraṇābhāvo, vikāle gāmappavesananti imāni panettha tīṇi aṅgāni. ३. अनापुच्छाकथेमध्ये: "'प्रकृतिवचनाने' (पकतिवचनेन) म्हणजे जे बारा हातांच्या अंतरावर उभे राहून ऐकणे शक्य असते, त्याला प्रकृतिवचन म्हणतात. 'विचारावे' (आपूच्छितब्बो) म्हणजे 'मी अमुक नावाच्या व्यक्तीच्या घरी जात आहे' किंवा 'मी विहाराबाहेर जात आहे' अशा शब्दांत विचारले पाहिजे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. पाच भोजनांपैकी कोणत्याही एका भोजनाचे निमंत्रण स्वीकारलेले असणे, उपस्थित भिक्खूला न विचारता भोजन असलेल्या घराकडून दुसऱ्या घरात प्रवेश करणे, दुपारची वेळ टळलेली नसणे, आणि योग्य वेळ किंवा आपत्तीचा अभाव असणे; ही या अनापुच्छाकथेतील पाच अंगे आहेत," असे सारत्थदीपनीमध्ये केवळ एवढेच म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र: "शोध घेऊन सांगण्याचे कर्तव्य नाही असे म्हटलेले असल्यामुळे, जो न शोधताही जाण्यास योग्य अशा ठिकाणी दिसतो, तो जरी प्रकृतिवचनाच्या श्रवण-मर्यादेचे उल्लंघन करून उभा असला, तरी त्याच्याजवळ जाऊन विचारले पाहिजे. म्हणूनच आचार्यांनी 'अपि च... पे... ज्याला पाहतो, त्याला विचारले पाहिजे' इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे अनापत्ती-वारामध्ये केवळ अंतराळ-आराम (अन्तराराम) इत्यादींचाच उल्लेख असल्यामुळे, विहारातून गावाच्या रस्त्यावर परवानगीच्या कारणाशिवाय जाणाऱ्याला देखील आपत्ती होते, केवळ घराच्या उपचाराचे (मर्यादेचे) उल्लंघन करणाऱ्यालाच होते असे नाही. पाळीमध्ये जे 'दुसऱ्याच्या घराच्या उपचारात प्रवेश करणाऱ्याला... पे... पहिला पाय उंबरठ्याबाहेर टाकतो' इत्यादी म्हटले आहे, ते गावात प्रवेश केलेल्या भिक्खूला उद्देशून म्हटले आहे. तरीही, दुसऱ्याच्या घराच्या उपचारात प्रवेश न करता, रस्त्याच्या मधोमध जाऊन, इच्छित घराच्या दारासमोर उभे राहून, माणसांकडे पाहत जाणाऱ्या भिक्खूला देखील पाचित्तियच होते. त्याबाबत काही आचार्य म्हणतात की, 'रस्त्यावरून जाताना घरांच्या उपचारांच्या संख्येनुसार आपत्ती होतात.' इतर आचार्य म्हणतात की, 'ज्या कुळांना उद्देशून तो गेला आहे, त्यांच्या संख्येनुसार आपत्ती होतात.' पाच भोजनांपैकी कोणत्याही एका भोजनाचे निमंत्रण स्वीकारलेले असणे, उपस्थित भिक्खूला न विचारणे, भोजन असलेल्या घराकडून दुसऱ्या घराच्या उपचारात जाणे, दुपारची वेळ टळलेली नसणे, आणि योग्य वेळ किंवा आपत्तीचा अभाव असणे; ही येथे पाच अंगे आहेत." विकाल (दुपारनंतर) ग्रामप्रवेशाच्या बाबतीत देखील "कुंपण नसलेल्या गावाचा उपचार हा अदित्नादानात (चोरीच्या नियमात) सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा" या वचनाने, दुसऱ्यांदा फेकलेल्या दगडाचा टप्पा (दुतियलेड्डुपातो) हा येथे 'उपचार' आहे असे दर्शवले आहे. उर्वरित भाग येथे स्पष्टच आहे. उपस्थित भिक्खूला न विचारणे, परवानगीच्या कारणांचा अभाव असणे, आणि विकाल ग्रामप्रवेश करणे; ही येथे तीन अंगे आहेत. Paṃsukūlakathā पांसुकूलकथा (पांसुकुलकथा) 4. Paṃsukūlakathāyaṃ abhinne sarīreti abbhuṇhe allasarīre. ‘‘Abbhuṇhe’’ti imināpi vuttameva pariyāyabhedamantarena vibhāvetuṃ ‘‘allasarīre’’ti vuttaṃ. ४. पांसुकूलकथेमध्ये 'अभिन्न शरीरावर' म्हणजे उष्ण आणि ओल्या शरीरावर. "अब्भुण्हे" (उष्ण शरीरावर) या शब्दाने देखील हेच सांगितले आहे, परंतु पर्यायाचा भेद स्पष्ट करण्यासाठी "ओल्या शरीरावर" (अल्लसरीरे) असे म्हटले आहे. Visabhāgasarīreti itthisarīre. Visabhāgasarīrattā accāsannena na bhavitabbanti āha ‘‘sīse vā’’tiādi. Vaṭṭatīti visabhāgasarīrepi attanāva vuttavidhiṃ kātuṃ sāṭakañca gahetuṃ vaṭṭati. Keci pana ‘‘kiñcāpi iminā sikkhāpadena anāpatti, itthirūpaṃ pana āmasantassa dukkaṭa’’nti vadanti. ‘‘Yathākammaṃ gatoti tato petattabhāvato matabhāvaṃ dasseti. Abbhuṇheti āsannamaraṇatāya sarīrassa uṇhasamaṅgitaṃ dasseti, tenevāha ‘allasarīre’ti. Kuṇapasabhāvaṃ [Pg.305] upagatampi bhinnameva allabhāvato bhinnattā. Visabhāgasarīreti itthisarīre. ‘Sīse vā’tiādi adhakkhake ubbhajāṇumaṇḍale padese cittavikārappattiṃ sandhāya vuttaṃ, yattha katthaci anāmasantena kataṃ sukatameva. Matasarīrampi hi yena kenaci ākārena sañcicca phusantassa anāmāsadukkaṭamevāti vadanti, taṃ yuttameva. Na hi apārājikavatthukepi cittādiitthirūpe bhavantaṃ dukkaṭaṃ pārājikavatthubhūte matitthisarīre nivattatī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.135) vutta. 'विसभागशरीर' म्हणजे स्त्रीचे शरीर. विसभागशरीर असल्यामुळे अत्यंत जवळ असणे योग्य नाही, म्हणून "डोक्यावर किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. 'योग्य आहे' (वट्टति) म्हणजे विसभागशरीराच्या बाबतीत देखील स्वतः सांगितलेली विधी करणे आणि वस्त्र (साटक) ग्रहण करणे योग्य आहे. काही आचार्य मात्र म्हणतात की, "जरी या शिक्षापदाने अनापत्ती असली, तरी स्त्रीरूपाला स्पर्श करणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होते." "यथाकर्म गेला" या शब्दाने त्या मानवी जन्मानंतर प्रेतभावाला प्राप्त होऊन मृत झाल्याचे दर्शवले आहे. "अब्भुण्हे" या शब्दाने मृत्यू जवळ आल्यामुळे शरीराची उष्णता दर्शवली आहे, म्हणूनच आचार्यांनी "ओल्या शरीरावर" असे म्हटले आहे. प्रेतत्वाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेले शरीर देखील ओले असल्यामुळे आणि छिन्नभिन्न झाल्यामुळे भिन्नच (नष्ट झालेलेच) आहे. 'विसभागशरीर' म्हणजे स्त्रीचे शरीर. 'डोक्यावर किंवा' इत्यादी वचन हे गळ्याच्या हाडाच्या खाली आणि गुडघ्यांच्या वरच्या भागात मनामध्ये विकार उत्पन्न होण्याला उद्देशून म्हटले आहे; कोणत्याही भागाला स्पर्श न करता केलेले कार्य हे योग्यच ठरते. कारण मृत शरीराला देखील कोणत्याही प्रकारे जाणूनबुजून स्पर्श करणाऱ्याला अनामास-दुक्कट (अनामासदुक्कट) आपत्तीच होते असे आचार्य म्हणतात, आणि ते योग्यच आहे. "कारण पाराजिकाचा विषय नसलेल्या चित्र इत्यादींमधील स्त्रीरूपाच्या बाबतीत होणारी दुक्कट आपत्ती ही पाराजिकाचा विषय असलेल्या मृत स्त्रीच्या शरीराच्या बाबतीत नाहीशी होत नाही," असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. Imasmiṃ ṭhāne ācariyena avuttāpi paṃsukūlakathā paṃsukūlasāmaññena veditabbā. Sā hi cīvarakkhandhake (mahāva. 340) evaṃ āgatā ‘‘tena kho pana samayena ye te bhikkhū gahapaticīvaraṃ sādiyanti, te kukkuccāyantā paṃsukūlaṃ na sādiyanti ‘ekaṃyeva bhagavatā cīvaraṃ anuññātaṃ, na dve’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, gahapaticīvaraṃ sādiyantena paṃsukūlampi sādiyituṃ, tadubhayenapāhaṃ, bhikkhave, santuṭṭhiṃ vaṇṇemī’’ti. Tattha ‘‘ekaṃyeva bhagavatā cīvaraṃ anuññātaṃ, na dveti te ‘kira itarītarena cīvarenā’ti etassa ‘gahapatikena vā paṃsukūlena vā’ti evaṃ atthaṃ sallakkhiṃsu. Tattha pana itarītarenapīti appagghenapi mahagghenapi yena kenacīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ vutto, tasmā dhutaṅgaṃ asamādiyitvā vinayapaṃsukūlamattasādiyakena bhikkhunā gahapaticīvarampi sāditabbaṃ hoti, paṃsukūladhutaṅgadharassa pana gahapaticīvaraṃ na vaṭṭati ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipāmi, paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti samādānatoti daṭṭhabbaṃ. या ठिकाणी आचार्यांनी न सांगितलेली देखील पांसुकूलकथा पांसुकूल-सामान्याने (पांसुकूल नियमांच्या सामान्य ज्ञानाने) समजून घ्यावी. ती चीवरखंधकामध्ये अशी आली आहे: "त्या वेळी जे भिक्खू गृहपती-चीवर (गृहस्थांनी दिलेले चीवर) स्वीकारत असत, ते संकोच वाटल्यामुळे पांसुकूल चीवर स्वीकारत नसत, कारण 'भगवंतांनी केवळ एकच चीवर अनुमत केले आहे, दोन नाही' असे त्यांना वाटत असे. त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली. (तेव्हा भगवान म्हणाले) - भिक्खूंनो, मी गृहपती-चीवर स्वीकारणाऱ्याला पांसुकूल चीवर देखील स्वीकारण्याची अनुमती देतो. भिक्खूंनो, मी या दोन्ही प्रकारच्या चीवरांनी संतुष्ट राहण्याची प्रशंसा करतो." तेथे "भगवंतांनी केवळ एकच चीवर अनुमत केले आहे, दोन नाही" याचा अर्थ त्यांनी "इतर कोणत्याही चीवराने" या पदाचा अर्थ "गृहपतीने दिलेल्या किंवा पांसुकूलाने" असा घेतला होता. परंतु तेथे "इतर कोणत्याही चीवराने" याचा अर्थ "कमी मूल्याचे असो वा अधिक मूल्याचे, कोणतेही एक चीवर" असा अट्ठकथेमध्ये सांगितला आहे. म्हणून, धुतंग (धुतांग) धारण न करता केवळ विनय-पांसुकूल स्वीकारण्याची इच्छा असणाऱ्या भिक्खूने गृहपती-चीवर देखील स्वीकारणे योग्य ठरते. परंतु पांसुकूल-धुतंग धारण करणाऱ्या भिक्खूला गृहपती-चीवर ग्रहण करणे योग्य नाही, कारण त्याने "मी गृहपती-चीवर नाकारतो आणि पांसुकूल-अंग स्वीकारतो" असे समादान (व्रत) घेतलेले असते, असे समजावे. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū kosalesu janapadesu addhānamaggappaṭipannā honti. Ekacce bhikkhū susānaṃ okkamiṃsu [Pg.306] paṃsukūlāya, ekacce bhikkhū nāgamesuṃ. Ye te bhikkhū susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya, te paṃsukūlāni labhiṃsu. Ye te bhikkhū nāgamesuṃ, te evamāhaṃsu ‘‘amhākampi, āvuso, bhāgaṃ dethā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘na mayaṃ, āvuso, tumhākaṃ bhāgaṃ dassāma, kissa tumhe nāgamitthā’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, nāgamentānaṃ nākāmā bhāgaṃ dātunti. Tattha nāgamesunti yāva te susānato āgacchanti, tāva te na acchiṃsu, pakkamiṃsuyeva. Nākāmā bhāgaṃ dātunti na anicchāya dātuṃ. Yadi pana icchanti, dātabbo. त्या वेळी अनेक भिक्षू कोसल जनपदातील महामार्गावरून प्रवास करत होते. काही भिक्षू पांसुकूल (स्मशानातील वस्त्रे) गोळा करण्यासाठी स्मशानात गेले, तर काही भिक्षू गेले नाहीत. जे भिक्षू पांसुकूल मिळवण्यासाठी स्मशानात गेले होते, त्यांना पांसुकूल वस्त्रे मिळाली. जे भिक्षू गेले नव्हते, ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्हालाही हिस्सा द्या." ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्ही तुम्हाला हिस्सा देणार नाही. तुम्ही का आला नाही?" त्यांनी ही बाब भगवंतांना कळवली. (भगवंतांनी सांगितले—) "भिक्षूंनो, जे आले नाहीत त्यांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध (किंवा स्वतःच्या इच्छेशिवाय) हिस्सा न देण्याची मी अनुमती देतो." तेथे 'नागमेसुं' (न आलेले) म्हणजे जोपर्यंत ते स्मशानातून परत येत नाहीत, तोपर्यंत ते थांबले नाहीत, तर निघूनच गेले. 'नाकामा भागं दातुं' म्हणजे अनिच्छेने हिस्सा देणे नव्हे. परंतु, जर त्यांची इच्छा असेल, तर तो दिला जावा. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū kosalesu janapadesu addhānamaggappaṭipannā honti. Ekacce bhikkhū susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya, ekacce bhikkhū āgamesuṃ. Ye te bhikkhū susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya, te paṃsukūlāni labhiṃsu. Ye te bhikkhū āgamesuṃ, te evamāhaṃsu ‘‘amhākampi, āvusā,e bhāgaṃ dethā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘na mayaṃ, āvuso, tumhākaṃ bhāgaṃ dassāma, kissa tumhe na okkamitthā’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, āgamentānaṃ akāmā bhāgaṃ dātunti. त्या वेळी अनेक भिक्षू कोसल जनपदातील महामार्गावरून प्रवास करत होते. काही भिक्षू पांसुकूल मिळवण्यासाठी स्मशानात गेले, तर काही भिक्षू (बाहेरच) थांबले (प्रतीक्षा करत राहिले). जे भिक्षू पांसुकूल मिळवण्यासाठी स्मशानात गेले होते, त्यांना पांसुकूल वस्त्रे मिळाली. जे भिक्षू थांबले होते, ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्हालाही हिस्सा द्या." ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्ही तुम्हाला हिस्सा देणार नाही. तुम्ही स्मशानात का उतरला नाही?" त्यांनी ही बाब भगवंतांना कळवली. (भगवंतांनी सांगितले—) "भिक्षूंनो, जे थांबून राहिले (प्रतीक्षा करत राहिले), त्यांना अनिच्छेनेही (इच्छा नसली तरीही) हिस्सा देण्याची मी अनुमती देतो." Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū kosalesu janapadesu addhānamaggappaṭipannā honti. Ekacce bhikkhū paṭhamaṃ susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya, ekacce bhikkhū pacchā okkamiṃsu. Ye te bhikkhū paṭhamaṃ susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya, te paṃsukūlāni labhiṃsu. Ye te bhikkhū pacchā okkamiṃsu, te na labhiṃsu. Te evamāhaṃsu ‘‘amhākampi, āvuso, bhāgaṃ dethā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘na mayaṃ, āvuso, tumhākaṃ bhāgaṃ dassāma, kissa tumhe pacchā okkamitthā’’ti. Bhagavato [Pg.307] etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, pacchā okkantānaṃ nākāmā bhāgaṃ dātunti. त्या वेळी अनेक भिक्षू कोसल जनपदातील महामार्गावरून प्रवास करत होते. काही भिक्षू पांसुकूल मिळवण्यासाठी आधी स्मशानात गेले, तर काही भिक्षू नंतर गेले. जे भिक्षू आधी स्मशानात गेले होते, त्यांना पांसुकूल वस्त्रे मिळाली. जे भिक्षू नंतर गेले, त्यांना काही मिळाले नाही. ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्हालाही हिस्सा द्या." ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्ही तुम्हाला हिस्सा देणार नाही. तुम्ही नंतर का उतरलात?" त्यांनी ही बाब भगवंतांना कळवली. (भगवंतांनी सांगितले—) "भिक्षूंनो, जे नंतर उतरले (गेले), त्यांना अनिच्छेने (स्वतःच्या इच्छेशिवाय) हिस्सा न देण्याची मी अनुमती देतो." Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū kosalesu janapadesu addhānamaggappaṭipannā honti. Te sadisā susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya. Ekacce bhikkhū paṃsukūlāni labhiṃsu, ekacce bhikkhū na labhiṃsu. Ye te bhikkhū na labhiṃsu, te evamāhaṃsu ‘‘amhākampi, āvuso, bhāgaṃ dethā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘na mayaṃ, āvuso, tumhākaṃ bhāgaṃ dassāma, kissa tumhe na labhitthā’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, sadisānaṃ okkantānaṃ akāmā bhāgaṃ dātunti. त्या वेळी अनेक भिक्षू कोसल जनपदातील महामार्गावरून प्रवास करत होते. ते सर्व एकत्रच (समानपणे) पांसुकूल मिळवण्यासाठी स्मशानात गेले. काही भिक्षूंना पांसुकूल वस्त्रे मिळाली, तर काही भिक्षूंना मिळाली नाहीत. ज्यांना मिळाली नाहीत, ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्हालाही हिस्सा द्या." ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्ही तुम्हाला हिस्सा देणार नाही. तुम्हाला का मिळाले नाही?" त्यांनी ही बाब भगवंतांना कळवली. (भगवंतांनी सांगितले—) "भिक्षूंनो, जे एकत्र उतरले होते, त्यांना अनिच्छेनेही (इच्छा नसली तरीही) हिस्सा देण्याची मी अनुमती देतो." Tattha āgamesunti upacāre acchiṃsu. Tenāha bhagavā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āgamentānaṃ akāmā bhāgaṃ dātu’’nti. Upacāreti susānassa āsannappadese. Yadi pana manussā ‘‘idhāgatā eva gaṇhantū’’ti denti, saññāṇaṃ vā katvā gacchanti ‘‘sampattā gaṇhantū’’ti. Sampattānaṃ sabbesampi pāpuṇāti. Sace chaḍḍetvā gatā, yena gahitaṃ, so eva sāmī. Sadisā susānaṃ okkamiṃsūti sabbe samaṃ okkamiṃsu, ekadisāya vā okkamiṃsūtipi attho. तेथे 'आगमेसुं' म्हणजे उपचारात (स्मशानाच्या जवळच्या परिसरात) थांबले. म्हणूनच भगवंतांनी सांगितले— "भिक्षूंनो, जे थांबून राहिले, त्यांना अनिच्छेनेही हिस्सा देण्याची मी अनुमती देतो." 'उपचारे' म्हणजे स्मशानाच्या जवळच्या प्रदेशात. जर लोकांनी "येथे आलेल्यांनीच हे घ्यावे" असे म्हणून दिले, किंवा "जे पोहोचतील त्यांनी घ्यावे" अशी खूण करून ते गेले, तर तेथे पोहोचलेल्या सर्वच भिक्षूंना ते प्राप्त होते. जर ते टाकून निघून गेले, तर ज्याने ते घेतले तोच त्याचा मालक होतो. 'सदिसा सुसानं ओक्कमिंसु' म्हणजे सर्व जण समानपणे उतरले, किंवा एकाच दिशेने उतरले, असाही याचा अर्थ आहे. Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū kosalesu janapadesu addhānamaggappaṭipannā honti. Te katikaṃ katvā susānaṃ okkamiṃsu paṃsukūlāya. Ekacce bhikkhū paṃsukūlāni labhiṃsu, ekacce bhikkhū na labhiṃsu. Ye te bhikkhū na labhiṃsu, te evamāhaṃsu ‘‘amhākampi, āvuso, bhāgaṃ dethā’’ti. Te evamāhaṃsu ‘‘na mayaṃ, āvuso, tumhākaṃ bhāgaṃ dassāma, kissa tumhe na labhitthā’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, katikaṃ katvā okkantānaṃ akāmā bhāgaṃ dātunti. Tattha te katikaṃ katvāti ‘‘laddhaṃ paṃsukūlaṃ sabbe bhājetvā [Pg.308] gaṇhissāmā’’ti bahimeva katikaṃ katvā. Chaḍḍetvā gatāti kiñci avatvāyeva chaḍḍetvā gatā. Etena ‘‘bhikkhū gaṇhantū’’ti chaḍḍite eva akāmā bhāgadānaṃ vihitaṃ, kevalaṃ chaḍḍite pana katikāya asati ekato bahūsu paviṭṭhesu yena gahitaṃ, tena akāmā bhāgo na dātabboti dasseti. Samānā disā puratthimādibhedā etesanti sadisāti āha ‘‘ekadisāya vā okkamiṃsū’’ti. त्या वेळी अनेक भिक्षू कोसल जनपदातील महामार्गावरून प्रवास करत होते. त्यांनी आपसात करार (नियम/कतिक) करून पांसुकूल मिळवण्यासाठी स्मशानात प्रवेश केला. काही भिक्षूंना पांसुकूल वस्त्रे मिळाली, तर काही भिक्षूंना मिळाली नाहीत. ज्यांना मिळाली नाहीत, ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्हालाही हिस्सा द्या." ते म्हणाले, "आयुष्यमानहो! आम्ही तुम्हाला हिस्सा देणार नाही. तुम्हाला का मिळाले नाही?" त्यांनी ही बाब भगवंतांना कळवली. (भगवंतांनी सांगितले—) "भिक्षूंनो, करार करून स्मशानात उतरलेल्यांना अनिच्छेनेही हिस्सा देण्याची मी अनुमती देतो." तेथे 'ते कतिकं कत्वा' म्हणजे "मिळालेले पांसुकूल आपण सर्व जण वाटून घेऊ" असा बाहेरच करार करून. 'छड्डेत्वा गता' म्हणजे काहीही न बोलता टाकून निघून गेले. यावरून, "भिक्षूंनी हे घ्यावे" अशा विचाराने टाकून दिले असेल तरच अनिच्छेने हिस्सा देणे विहित आहे; परंतु केवळ टाकून दिले असेल आणि कोणताही करार नसेल, आणि अनेक जण एकत्र गेले असतील, तर ज्याने ते घेतले आहे त्याने अनिच्छेने हिस्सा देण्याची गरज नाही, हे दर्शवले आहे. पूर्व इत्यादी दिशा समान असल्यामुळे त्यांना 'सदिस' (समान) म्हटले आहे, म्हणूनच "किया एकाच दिशेने उतरले" असे म्हटले आहे. Acchinnacīvarakathā अच्छिन्नचीवरकथा (वस्त्रे हिरावून घेतलेल्या भिक्षूंची कथा). 5. Acchinnacīvarakathāyaṃ anupubbakathāti anupubbena vinicchayakathā. Sesaparikkhārānaṃ saddhivihārikehi gahitattā nivāsanapārupanameva avasiṭṭhanti āha ‘‘nivāsanapārupanamattaṃyeva haritvā’’ti. Saddhivihārikānaṃ tāva āgamanassa vā anāgamanassa vā ajānanatāya vuttaṃ ‘‘therehi neva tāva…pe… bhuñjitabba’’nti. Paresampi atthāya labhantīti attano cīvaraṃ dadamānā sayaṃ sākhābhaṅgena paṭicchādentīti tesaṃ atthāyapi bhañjituṃ labhanti. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti vacanato īdisesu bhūtagāmapātabyatāpi anuññātāyeva hotīti āha ‘‘neva bhūtagāmapātabyatāya pācittiyaṃ hotī’’ti. Na tesaṃ dhāraṇe dukkaṭanti tesaṃ titthiyadhajānaṃ dhāraṇepi dukkaṭaṃ natthi. ५. अच्छिन्नचीवरकथेमध्ये 'अनुपुब्बकथा' म्हणजे अनुक्रमाने केलेली निर्णयकथा. इतर परिष्कार (साहित्य) सद्धि विहारिकांनी (शिष्यांनी) घेतल्यामुळे केवळ नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्रच शिल्लक राहिले, म्हणून "केवळ नेसण्याचे व पांघरण्याचे वस्त्रच घेऊन" असे म्हटले आहे. सद्धि विहारिकांच्या येण्याबद्दल किंवा न येण्याबद्दल माहिती नसल्यामुळे "स्थविरांनी तोपर्यंत... उपभोग घेऊ नये" असे म्हटले आहे. "इतरांच्या कल्याणासाठीही मिळवतात" म्हणजे स्वतःचे चीवर देताना ते स्वतःला झाडांच्या फांद्यांनी झाकून घेतात, म्हणून त्यांच्या कल्याणासाठीही उपभोग घेण्यास मिळते. "गवत किंवा पानांनी स्वतःला झाकून यावे" या वचनावरून अशा प्रसंगी वनस्पतींचा नाश (भूतगाम-पातब्यता) करण्याचीही अनुमती आहे, म्हणूनच "भूतगाम नष्ट केल्याबद्दल पाचित्तिय होत नाही" असे म्हटले आहे. "ते परिधान करण्यात दुक्कट (दोष) नाही" म्हणजे त्या तित्थिय-ध्वजांचे (तीर्थकांच्या/पाखंड्यांच्या वस्त्रांचे) परिधान करण्यातही दुक्कट दोष नाही. Yāni ca nesaṃ vatthāni dentīti sambandho. Therānaṃ sayameva dinnattā vuttaṃ ‘‘acchinnacīvaraṭṭhāne ṭhitattā’’ti. Yadi laddhiṃ gaṇhāti, titthiyapakkantako nāma hoti. Tasmā vuttaṃ ‘‘laddhiṃ aggahetvā’’ti. ‘‘No ce hoti, saṅghassa vihāracīvaraṃ vā…pe… āpatti dukkaṭassā’’ti iminā antarāmagge paviṭṭhavihārato nikkhamitvā aññattha attano [Pg.309] abhirucitaṭṭhānaṃ gacchantassa dukkaṭaṃ vuttaṃ, iminā ca ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchatī’’ti vuttaṃ antarāmagge ṭhitavihārampi sace naggo hutvā gacchati, dukkaṭamevāti veditabbaṃ. Yadi evaṃ tattha kasmā na vuttanti ce? Anokāsattā. Tattha hi ‘‘anujānāmi, bhikkhave, acchinnacīvarassa vā…pe… cīvaraṃ viññāpetu’’nti iminā sambandhena saṅghikampi cīvaraṃ nivāsetuṃ pārupituñca anujānanto ‘‘yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ…pe… gahetvā pārupitu’’nti āha, tasmā tattha anokāsattā dukkaṭaṃ na vuttaṃ. "आणि जी वस्त्रे ते त्यांना देतात" हा संबंध आहे. स्थविरांना (थेरांना) स्वतःच दिल्यामुळे "हिरावून घेतलेल्या वस्त्रांच्या (अच्छिन्नचीवर) स्थितीत असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. जर तो त्यांचे मत (लद्धी/सिद्धांत) स्वीकारतो, तर तो 'तित्थियपक्कंतक' (पाखंडी पंथात गेलेला) होतो. म्हणूनच "मत न स्वीकारता" असे म्हटले आहे. "जर संघाचे विहार-चीवर नसेल... तर दुक्कट आपत्ती होते" या वचनाने मार्गातील विहारात प्रवेश करून तेथून बाहेर पडून दुसऱ्या आपल्या आवडीच्या ठिकाणी जाणाऱ्या भिक्षूला दुक्कट दोष सांगितला आहे. आणि "ज्या विहारात तो प्रथम पोहोचतो" या वचनाने मार्गात असलेल्या विहारातही जर तो नग्न होऊन जातो, तर त्याला दुक्कट दोषच होतो, असे समजावे. जर असे आहे, तर तेथे ते का सांगितले नाही? कारण ती योग्य वेळ/प्रसंग नव्हता (अनओकासत्तेमुळे). कारण तेथे "भिक्षूंनो, ज्याचे चीवर हिरावून घेतले आहे त्याला... चीवर मागण्याची मी अनुमती देतो" या संबंधाने सांघिक चीवरही नेसण्याची व पांघरण्याची अनुमती देताना, "ज्या विहारात प्रथम... घेऊन पांघरावे" असे म्हटले आहे. म्हणूनच, तेथे योग्य प्रसंग नसल्यामुळे दुक्कट दोष सांगितला नाही. Vihāracīvaranti senāsanacīvaraṃ. Cimilikāhīti paṭapilotikāhi. Tassa uparīti bhūmattharaṇassa upari. Videsagatenāti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā videsagatena. Ekasmiṃ…pe… ṭhapetabbanti ettha sesena gahetvā āgatattā ṭhapentena ca saṅghikaparibhogavaseneva ṭhapitattā aññasmiṃ senāsane niyamitampi aññattha ṭhapetuṃ vaṭṭatīti vadanti. Paribhogenevāti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā paribhuñjanena. 'विहारचीवर' म्हणजे सेनासन-चीवर (शय्यासन वस्त्र). 'चिमिलिकाहि' म्हणजे चिंध्यांनी किंवा न धुतलेल्या कापडांनी. 'तस्स उपरि' म्हणजे जमिनीवरील अंथरूणाच्या वर. 'विदेसगतेन' म्हणजे दुसरे चीवर न मिळाल्यामुळे दुसऱ्या ठिकाणी गेलेल्या भिक्षूने. "एका ठिकाणी... ठेवावे" यामध्ये उर्वरित भाग घेऊन आल्यामुळे आणि ठेवणाऱ्याने केवळ सांघिक उपभोगासाठीच ठेवल्यामुळे, दुसऱ्या सेनासनात (विहारात) निश्चित केलेले असले तरी ते इतर ठिकाणी ठेवणे योग्य आहे, असे आचार्य म्हणतात. 'परिभोगेनेव' म्हणजे दुसरे चीवर न मिळाल्यामुळे त्याचा उपभोग घेतल्यानेच. Paribhogajiṇṇanti yathā tena cīvarena sarīraṃ paṭicchādetuṃ na sakkā, evaṃ jiṇṇaṃ. Kappiyavohārenāti kayavikkayāpattito mocanatthaṃ vuttaṃ. ‘‘Viññāpentassā’’ti imasseva atthaṃ vibhāveti ‘‘cetāpentassa parivattāpentassā’’ti. Attano dhanena hi viññāpanaṃ nāma parivattanamevāti adhippāyo. Saṅghavasena pavāritānaṃ viññāpane vattaṃ dasseti ‘‘pamāṇameva vaṭṭatī’’ti. Saṅghavasena hi pavārite sabbesaṃ sādhāraṇattā adhikaṃ viññāpetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ yaṃ pavāretīti yaṃ yaṃ cīvarādiṃ dassāmīti pavāreti. Viññāpanakiccaṃ natthīti vinā viññattiyā dīyamānattā viññāpetvā kiṃ karissatīti adhippāyo. Aññassatthāyāti etthapi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti [Pg.310] idaṃ anuvattatiyevāti āha ‘‘attano ñātakapavārite’’tiādi. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. 'परिभोगजिण्ण' म्हणजे ज्याप्रमाणे त्या चीवराने शरीर झाकता येत नाही, इतके ते जीर्ण झालेले. 'कप्पियवोहारेन' (कल्प्य व्यवहाराने) हे खरेदी-विक्रीच्या आपत्तीतून (दोषातून) मुक्त होण्यासाठी सांगितले आहे. 'विञ्ञापेंतस्स' (मागणाऱ्याचे) या पदाचाच अर्थ 'चेतापेंतस्स परिवत्तापेंतस्स' (खरेदी करणाऱ्याचे किंवा बदलून घेणाऱ्याचे) असा स्पष्ट केला आहे. कारण स्वतःच्या धनाने मागणे म्हणजेच बदलून घेणे होय, असा अभिप्राय आहे. संघाच्या वतीने आमंत्रित केलेल्यांकडून मागण्याबाबतचे कर्तव्य दर्शवताना "योग्य प्रमाणच योग्य आहे" असे म्हटले आहे. कारण संघाच्या वतीने आमंत्रित केले असता, ते सर्वांसाठी सामायिक असल्यामुळे अधिक मागणे योग्य नाही. "जे जे आमंत्रित करतो" म्हणजे "मी हे चीवर इत्यादी देईन" असे सांगून आमंत्रित करतो. "मागण्याची गरज नाही" म्हणजे मागण्याशिवायच दिले जात असल्यामुळे मागून काय करायचे? असा अभिप्राय आहे. "दुसऱ्याच्या कल्याणासाठीही" यामध्ये "नातेवाईक आणि आमंत्रित केलेल्यांचे" हे देखील लागू होते, म्हणूनच "स्वतःचे नातेवाईक आणि आमंत्रित केलेले" इत्यादी म्हटले आहे. विकल्पना-योग्य चीवर असणे, योग्य वेळ नसणे, अनोळखी व्यक्तीकडे मागणी करणे आणि त्या मागणीद्वारे चीवर प्राप्त होणे, हे येथील चार घटक (अंगे) आहेत. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.515) pana pāḷiyaṃ dhammanimantanāti samaṇesu vattabbācāradhammamattavasena nimantanā, dātukāmatāya katanimantanā na hotīti attho. Teneva ‘‘viññāpessatī’’ti vuttaṃ. Aññātakaappavāritato hi viññatti nāma hoti. विमतिविनोदनीमध्ये (टीकेत) मात्र पाळीतील 'धम्मनिमंतना' म्हणजे श्रमणांशी करावयाच्या केवळ आचारधर्माच्या स्वरूपातील आमंत्रण होय, देण्याच्या इच्छेने केलेले आमंत्रण नव्हे, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "तो मागेल" असे म्हटले आहे. कारण अनोळखी आणि आमंत्रित न केलेल्या व्यक्तीकडून केलेली मागणी म्हणजेच 'विञ्ञत्ति' (याचना) होय. ‘‘Tiṇena vā paṇṇena vā paṭicchādetvā āgantabba’’nti iminā bhūtagāmavikopanaṃ anuññātanti āha ‘‘nevabhūtagāmapātabyatāyā’’tiādi. Paṭhamaṃ suddhacittena liṅgaṃ gahetvā pacchā laddhiṃ gaṇhantopi titthiyapakkantako evāti āha ‘‘nivāsetvāpi laddhi na gahetabbā’’ti. "गवत किंवा पानांनी स्वतःला झाकून यावे" या वचनाने वनस्पतींचा नाश करण्याची अनुमती दिली आहे का? यावर "वनस्पती नष्ट केल्याबद्दल पाचित्तिय होत नाही" इत्यादी म्हटले आहे. सुरुवातीला शुद्ध चित्ताने भिक्षूचे लिंग (वेष) धारण करून नंतर त्यांचे मत (लद्धी) स्वीकारणारा देखील 'तित्थियपक्कंतक' (पाखंडी) च होतो, म्हणूनच "वस्त्र परिधान केले तरी त्यांचे मत स्वीकारू नये" असे म्हटले आहे. Yaṃ āvāsaṃ paṭhamaṃ upagacchatīti etthapi vihāracīvarādiatthāya pavisantenapi tiṇādīhi paṭicchādetvāva gantabbaṃ, ‘‘na tveva naggena āgantabba’’nti sāmaññato dukkaṭassa vuttattā. Cimilikāhīti paṭapilotikāhi. Paribhogenevāti aññaṃ cīvaraṃ alabhitvā paribhuñjanena. Paribhogajiṇṇanti yathā taṃ cīvaraṃ paribhuñjiyamānaṃ obhaggavibhaggatāya asāruppaṃ hoti, evaṃ jiṇṇaṃ. "ज्या विहारात तो प्रथम पोहोचतो" यामध्ये देखील विहार-चीवर इत्यादींच्या उद्देशाने प्रवेश करणाऱ्यानेही गवत इत्यादींनी स्वतःला झाकूनच गेले पाहिजे, "परंतु नग्न अवस्थेत येऊ नये", कारण सामान्यतः दुक्कट दोष सांगितला आहे. 'चिमिलिकाहि' म्हणजे चिंध्यांनी. 'परिभोगेनेव' म्हणजे दुसरे चीवर न मिळाल्यामुळे त्याचा उपभोग घेतल्यानेच. 'परिभोगजिण्ण' म्हणजे ज्याप्रमाणे ते चीवर वापरत असताना फाटल्यामुळे किंवा जीर्ण झाल्यामुळे अयोग्य (असारुप्प) होते, तसे जीर्ण झालेले. Aññassatthāyāti etthapi ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti idaṃ anuvattatevāti āha ‘‘attano ñātakapavārite’’tiādi. Idha pana aññassa acchinnanaṭṭhacīvarassa atthāya aññātakaappavārite viññāpentassa nissaggiyena anāpattīti attho gahetabbo, itarathā ‘‘ñātakānaṃ pavāritāna’’nti iminā viseso na bhaveyya, teneva anantarasikkhāpade [Pg.311] vakkhati ‘‘aṭṭhakathāsu (pārā. aṭṭha. 2.526) pana ñātakapavāritaṭṭhāne…pe… pamāṇameva vaṭṭatīti vuttaṃ, taṃ pāḷiyā na sametī’’ti ca ‘‘yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘aññassatthāyā’ti na vutta’’nti ca. Vikappanupagacīvaratā, samayābhāvo, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. "अञ्ञस्सत्थाय" (दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी) या पाठात सुद्धा "ञातकानं पवारितानं" (नातेवाईक आणि निमंत्रित) हा पाठ अनुवृत्त होतोच, म्हणूनच आचार्यांनी "आपल्या नातेवाईक आणि निमंत्रितांकडून" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. परंतु येथे, ज्याचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे किंवा हरवले आहे अशा दुसऱ्या भिक्खूच्या कल्याणासाठी, नातेवाईक नसलेल्या आणि निमंत्रित न केलेल्या लोकांकडे याचना करणाऱ्या भिक्खूला निस्सग्गिय (निसर्गिय पाचित्तिय) दोष लागत नाही, असा अर्थ घ्यावा. अन्यथा, "ञातकानं पवारितानं" या पाठाने काही विशेष फरक उरणार नाही. म्हणूनच पुढील शिक्षापदात म्हटले जाईल की, "अट्ठकथांमध्ये मात्र नातेवाईक आणि निमंत्रित यांच्या बाबतीत... योग्य प्रमाणच ग्राह्य आहे, हे वचन पाळी पाठाशी जुळत नाही." आणि "ज्याअर्थी हे शिक्षापद दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी याचना करण्याच्या कारणावरूनच प्रज्ञप्त केले गेले आहे, त्याअर्थी येथे 'अञ्ञस्सत्थाय' असे म्हटले नाही." विकल्पन योग्य चीवर असणे, योग्य काळाचा अभाव असणे, नातेवाईक नसलेल्यांकडे याचना करणे आणि त्या याचनेने चीवर प्राप्त होणे, ही येथे चार अंगे आहेत. ‘‘Tañce aññātako gahapati vā gahapatānī vā bahūhi cīvarehi abhihaṭṭhuṃ pavāreyya, santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabbaṃ, tato ce uttari sādiyeyya, nissaggiyaṃ pācittiya’’nti imasmiṃ taduttarisikkhāpade (pārā. 523) abhihaṭṭhunti ettha abhīti upasaggo, haritunti attho, gaṇhitunti vuttaṃ hoti. Pavāreyyāti icchāpeyya, icchaṃ ruciṃ uppādeyya vadeyya nimanteyyāti attho. Abhihaṭṭhuṃ pavārentena pana yathā vattabbaṃ. Taṃ ākāraṃ dassetuṃ ‘‘yāvattakaṃ icchasi, tāvattakaṃ gaṇhāhī’’ti evamassa padabhājanaṃ vuttaṃ. Atha vā yathā ‘‘nekkhammaṃ daṭṭhu khemato’’ti ettha disvāti attho, evamidhapi abhihaṭṭhuṃ pavāreyyāti abhiharitvā pavāreyyāti attho. Tattha kāyābhihāro vācābhihāroti duvidho abhihāro. Kāyena vā hi vatthādīni abhiharitvā pādamūle ṭhapetvā ‘‘yattakaṃ icchasi, tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, vācāya vā ‘‘amhākaṃ dussakoṭṭhāgāraṃ paripuṇṇaṃ, yattakaṃ icchasi, tattakaṃ gaṇhāhī’’ti vadanto pavāreyya, tadubhayampi ekajjhaṃ katvā ‘‘abhihaṭṭhuṃ pavāreyyā’’ti vuttaṃ. "जर एखादा नातेवाईक नसलेला गृहपती किंवा गृहपत्नी अनेक चीवरांनी सन्मुख आणून निमंत्रित करेल, तर त्या भिक्खूने त्यातून जास्तीत जास्त अंतरीक आणि उत्तरीय (अन्तरावासक आणि उत्तरासंग) चीवर स्वीकारावे, जर त्यापेक्षा अधिक स्वीकारेल तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते" या पुढील शिक्षापदात "अभिहट्ठुं" या पाठात "अभि" हा उपसर्ग असून त्याचा अर्थ "आणणे" (हरितुं) असा आहे; म्हणजेच "स्वीकारणे" (घेणे) असा अर्थ अभिप्रेत आहे. "पवारेय्य" म्हणजे इच्छा व्यक्त करावी, इच्छा किंवा आवड निर्माण करावी, बोलावे किंवा निमंत्रित करावे, असा अर्थ समजावा. सन्मुख आणून निमंत्रित करणाऱ्याने जसे बोलावे, तो प्रकार दर्शवण्यासाठी "तुला जितकी इच्छा असेल तितकी घे" असे या शिक्षापदाचे पदभाजन सांगितले आहे. किंवा, ज्याप्रमाणे "नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो" या पाठात "दट्ठु" चा अर्थ "पाहून" (दिस्वा) असा घ्यावा लागतो, त्याप्रमाणे येथेही "अभिहट्ठुं पवारेय्य" म्हणजे "सन्मुख आणून निमंत्रित करावे" असा अर्थ समजावा. त्या संदर्भात कायाभिहार (शारीरिक कृती) आणि वाचाभिहार (शाब्दिक कृती) असे दोन प्रकारचे अभिहार आहेत. कायेने वस्त्र इत्यादी सन्मुख आणून, पायाशी ठेवून "तुला जितकी इच्छा असेल तितकी घे" असे म्हणत निमंत्रित करावे; किंवा वाणीने "आमचे वस्त्रांचे कोठार भरलेले आहे, तुला जितकी इच्छा असेल तितकी घे" असे म्हणत निमंत्रित करावे. या दोन्ही गोष्टी एकत्र करून "अभिहट्ठुं पवारेय्य" असे म्हटले आहे. Santaruttaraparamanti saantaraṃ uttaraṃ paramaṃ assa cīvarassāti santaruttaraparamaṃ, nivāsanena saddhiṃ pārupanaṃ ukkaṭṭhaparicchedo assāti [Pg.312] vuttaṃ hoti. Tato cīvaraṃ sāditabbanti tato abhihaṭacīvarato ettakaṃ cīvaraṃ gahetabbaṃ, na ito paranti attho. Yasmā pana acchinnasabbacīvarena tecīvarikeneva bhikkhunā evaṃ paṭipajjitabbaṃ, aññena aññathāpi, tasmā taṃ vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘sace tīṇi naṭṭhāni hontī’’tiādinā nayenassa padabhājanaṃ vuttaṃ. "सन्न्तरुत्तरपरमं" म्हणजे ज्या चीवरामध्ये अंतरीक (अन्तरावासक) वस्त्रासह उत्तरीय (उत्तरासंग) वस्त्र हेच जास्तीत जास्त (परम) आहे; म्हणजेच नेसण्याच्या वस्त्रासह पांघरण्याचे वस्त्र हीच त्याची सर्वोच्च मर्यादा असावी, असा अर्थ अभिप्रेत आहे. "ततो चीवरं सादितब्बं" म्हणजे त्या आणलेल्या चीवरांमधून एवढेच चीवर स्वीकारावे, यापेक्षा अधिक स्वीकारू नये, असा अर्थ आहे. परंतु ज्याअर्थी ज्याची सर्व चीवरे हिरावून घेतली गेली आहेत अशा त्रिचीवरधारी भिक्खूनेच असे आचरण करावे आणि इतरांनी इतर प्रकारे आचरण करावे, म्हणून तो विभाग दर्शवण्यासाठी "जर तीन चीवरे हरवली असतील तर..." इत्यादी पद्धतीने या शिक्षापदाचे पदभाजन सांगितले आहे. Tatrāyaṃ vinicchayo – yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbāni, ekaṃ nivāsetvā ekaṃ pārupitvā aññaṃ sabhāgaṭṭhānato pariyesissati. Yassa dve naṭṭhāni, tena ekaṃ sāditabbaṃ. Sace pakatiyāva santaruttarena carati, dve sāditabbāni, evaṃ ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissati. Yassa tīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, na sāditabbaṃ. Yassa pana dvīsu ekaṃ naṭṭhaṃ, ekaṃ sāditabbaṃ. Yassa ekaṃyeva hoti, tañca naṭṭhaṃ, dve sāditabbāni. Bhikkhuniyā pana pañcasupi naṭṭhesu dve sāditabbāni, catūsu naṭṭhesu ekaṃ sāditabbaṃ, tīsu naṭṭhesu kiñci na sāditabbaṃ, ko pana vādo dvīsu vā ekasmiṃ vā. Yena kenaci hi santaruttaraparamatāya ṭhātabbaṃ, tato uttari na labbhatīti idamettha lakkhaṇaṃ. त्यासंबंधी हा निर्णय आहे – ज्या भिक्खूची तीनही चीवरे हरवली आहेत, त्याने दोन चीवरे स्वीकारावीत; एक नेसून आणि एक पांघरून तो तिसरे चीवर योग्य ठिकाणाहून शोधून मिळवेल. ज्याची दोन चीवरे हरवली आहेत, त्याने एक चीवर स्वीकारावे. जर तो सामान्यतः अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्रासहच वावरत असेल, तर त्याने दोन चीवरे स्वीकारावीत; अशा प्रकारे केवळ एक चीवर स्वीकारल्यानेच तो समान होईल. ज्याच्या तीन चीवरांपैकी एक हरवले असेल, त्याने चीवर स्वीकारू नये. परंतु ज्याच्या दोन चीवरांपैकी एक हरवले असेल, त्याने एक चीवर स्वीकारावे. ज्याच्याकडे केवळ एकच चीवर आहे आणि तेही हरवले असेल, तर त्याने दोन चीवरे स्वीकारावीत. भिक्खुणीच्या बाबतीत मात्र पाचही चीवरे हरवली असता दोन चीवरे स्वीकारावीत, चार चीवरे हरवली असता एक चीवर स्वीकारावे, तीन चीवरे हरवली असता काहीही स्वीकारू नये; मग दोन किंवा एक चीवर हरवले असल्यास काय सांगावे? कारण कोणत्याही भिक्खूने अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्राच्या मर्यादेतच राहिले पाहिजे, त्यापेक्षा अधिक चीवर मिळत नाही, हेच येथील लक्षण आहे. Sesakaṃ āharissāmīti dve cīvarāni katvā sesaṃ puna āharissāmīti attho. Na acchinnakāraṇāti bāhusaccādiguṇavasena denti. Ñātakānantiādīsu ñātakānaṃ dentānaṃ sādiyantassa, pavāritānaṃ dentānaṃ sādiyantassa, attano dhanena sādiyantassa anāpattīti attho. Aṭṭhakathāsu pana ‘‘ñātakapavāritaṭṭhāne pakatiyā bahumpi vaṭṭati, acchinnakāraṇā pamāṇameva vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, taṃ pāḷiyā na sameti. Yasmā panidaṃ sikkhāpadaṃ aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃyeva paññattaṃ, tasmā idha ‘‘aññassatthāyā’’ti na vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthameva. Samuṭṭhānādīsu idampi chasamuṭṭhānaṃ[Pg.313], kiriyaṃ, nosaññāvimokkhaṃ, acittakaṃ, paṇṇattivajjaṃ, kāyakammavacīkammaṃ, ticittaṃ, tivedananti. "सेसकं आहरिस्सामि" (उर्वरित चीवर नंतर आणू) म्हणजे दोन चीवरे घेऊन उर्वरित चीवर पुन्हा आणू, असा अर्थ आहे. "न अच्छिन्नकारणा" (चीवर हिरावून घेतले गेले नसताना) म्हणजे बहुश्रुतता इत्यादी गुणांमुळे लोक चीवर देतात. "ञातकानं" इत्यादी पाठांमध्ये, नातेवाईक देत असताना ते स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला, निमंत्रित केलेले लोक देत असताना ते स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला आणि स्वतःच्या धनाने चीवर मिळवून स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला दोष लागत नाही, असा अर्थ आहे. परंतु अट्ठकथांमध्ये "नातेवाईक आणि निमंत्रित यांच्या बाबतीत सामान्यतः पुष्कळ चीवरेही चालतात, परंतु चीवर हिरावून घेतले गेले असल्यास योग्य प्रमाणच ग्राह्य आहे" असे म्हटले आहे, ते वचन पाळी पाठाशी जुळत नाही. परंतु ज्याअर्थी हे शिक्षापद दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी याचना करण्याच्या कारणावरूनच प्रज्ञप्त केले गेले आहे, म्हणून येथे "अञ्ञस्सत्थाय" असे म्हटले नाही. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे. समुत्थान इत्यादींच्या बाबतीत हे शिक्षापद सुद्धा सहा समुत्थानांचे आहे, क्रिया आहे, नोसञ्ञाविमोक्ख (संज्ञाविमोक्ष नसलेले) आहे, अचित्तक आहे, पण्णत्तिवज्ज (प्रज्ञप्तिवद्य) आहे, कायकर्म व वचीकर्म केलेले आहे, त्रिचित्त आणि त्रिवेदना केलेले आहे. Sattame pāḷiyaṃ paggāhikasālanti dussavāṇijakānaṃ āpaṇaṃ, ‘‘paggāhitasāla’’ntipi paṭhanti. Abhīti upasaggoti tassa visesatthābhāvaṃ dasseti. Tenāha ‘‘haritunti attho’’ti. Varasaddassa icchāyaṃ vattamānattā āha ‘‘icchāpeyyā’’ti. Daṭṭhu khematoti ettha gāthābandhavasena anunāsikalopo daṭṭhabbo. Saantaranti antaravāsakasahitaṃ. Uttaranti uttarāsaṅgaṃ. Assa cīvarassāti sāditabbacīvarassa. Acchinnasabbacīvarenāti acchinnāni sabbāni tīṇi cīvarāni assāti acchinnasabbacīvaro, tenāti attho. Yassa hi acchindanasamaye tīṇi cīvarāni sannihitāni honti, tāni sabbāni acchinnānīti so ‘‘acchinnasabbacīvaro’’ti vuccati. Teneva ‘‘acchinnasabbacīvarena tecīvarikenā’’ti vuttaṃ. Tecīvarikenāti hi acchindanasamaye ticīvarassa sannihitabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na pana vinaye tecīvarikābhāvaṃ, dhutaṅgatecīvarikabhāvaṃ vā sandhāya. Evaṃ paṭipajjitabbanti ‘‘santaruttaraparamaṃ tena bhikkhunā tato cīvaraṃ sāditabba’’nti vuttavidhinā paṭipajjitabbaṃ. Aññenāti acchinnaasabbacīvarena. Yassa tīsu cīvaresu ekaṃ vā dve vā cīvarāni acchinnāni honti, tenāti attho. Aññathāpīti ‘‘santaruttaraparama’’nti vuttavidhānato aññathāpi. Yassa hi tīsu dve cīvarāni acchinnāni honti, ekaṃ sāditabbaṃ, ekasmiṃ acchinne na sāditabbanti na tassa santaruttaraparamasādiyanaṃ sambhavati. Ayameva ca attho padabhājanena vibhāvito. Tenāha ‘‘taṃ vibhāgaṃ dassetu’’nti. सातव्या शिक्षापदात, पाळी पाठातील "पग्गाहिकसालं" म्हणजे कापड व्यापाऱ्यांचे दुकान होय; काही जण "पग्गाहितसालं" असाही पाठ वाचतात. "अभि" हा उपसर्ग आहे, हे वचन त्या पदाचा कोणताही विशेष अर्थ नाही हे दर्शवते. म्हणूनच आचार्यांनी "हरितुं (आणणे) असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'वर' हा शब्द इच्छेच्या अर्थाने वापरला जात असल्याने "इच्छापेय्य" (इच्छा करावी) असे म्हटले आहे. "दट्ठु खेमतो" या पाठात गाथेच्या रचनेमुळे अनुनासिकाचा लोप झाला आहे असे समजावे. "सान्तरं" म्हणजे अंतरीक (अन्तरावासक) वस्त्रासह. "उत्तरं" म्हणजे उत्तरीय (उत्तरासंग) वस्त्र. "अस्स चीवरस्स" म्हणजे स्वीकारल्या जाणाऱ्या चीवराचे. "अच्छिन्नसब्बचीवरेन" म्हणजे ज्याची सर्व तीनही चीवरे हिरावून घेतली गेली आहेत तो "अच्छिन्नसब्बचीवर" होय, त्याच्याद्वारे असा अर्थ आहे. कारण ज्या भिक्खूचे चीवर हिरावून घेण्याच्या वेळी तीनही चीवरे जवळ होती आणि ती सर्व हिरावून घेतली गेली, त्याला "अच्छिन्नसब्बचीवर" असे म्हटले जाते. म्हणूनच "अच्छिन्नसब्बचीवरेन तेचीवरिकेन" असे म्हटले आहे. "तेचीवरिकेन" हे चीवर हिरावून घेण्याच्या वेळी तीन चीवरे जवळ असण्याच्या स्थितीला उद्देशून म्हटले आहे, विनय नियमांमधील त्रिचीवरधारी असण्याच्या स्थितीला किंवा धुतंग त्रिचीवरधारी असण्याच्या स्थितीला उद्देशून नाही. "असे आचरण करावे" म्हणजे "त्या भिक्खूने त्यातून जास्तीत जास्त अंतरीक आणि उत्तरीय चीवर स्वीकारावे" या सांगितलेल्या नियमानुसार आचरण करावे. "इतरांनी" म्हणजे ज्याची सर्व चीवरे हिरावून घेतली गेली नाहीत अशा भिक्खूने; म्हणजेच ज्याच्या तीन चीवरांपैकी एक किंवा दोन चीवरे हिरावून घेतली गेली आहेत त्याने, असा अर्थ आहे. "इतर प्रकारेही" म्हणजे "सन्तरुत्तरपरमं" या सांगितलेल्या नियमापेक्षा वेगळ्या प्रकारे. कारण ज्याच्या तीन चीवरांपैकी दोन चीवरे हिरावून घेतली गेली असतील त्याने एक चीवर यावे, आणि एक चीवर हिरावून घेतले गेले असल्यास स्वीकारू नये; त्यामुळे त्याला अंतरीक आणि उत्तरीय चीवर स्वीकारणे शक्य होत नाही. हाच अर्थ पदभाजनाद्वारे स्पष्ट केला आहे. म्हणूनच आचार्यांनी "तो विभाग दर्शवण्यासाठी" असे म्हटले आहे. Keci pana ‘‘tecīvarikenāti vuttattā ticīvaraṃ parikkhāracoḷavasena adhiṭṭhahitvā paribhuñjato tasmiṃ naṭṭhe bahūnipi gahetuṃ labhatī’’ti vadanti, taṃ na gahetabbaṃ. Padabhājanassa hi [Pg.314] adhippāyaṃ dassentena yasmā pana ‘‘acchinnasabbacīvarena…pe… taṃ vibhāgaṃ dassetu’’nti vuttaṃ, padabhājane ca na tādiso attho upalabbhati, tasmā taṃ na gahetabbameva. Yampi mātikāṭṭhakathāyaṃ (kaṅkhā. aṭṭha. tatuttarisikkhāpadavaṇṇanā) vuttaṃ ‘‘yassa adhiṭṭhitaticīvarassa tīṇi naṭṭhānī’’ti, tatthapi adhiṭṭhitaggahaṇaṃ sarūpakathanamattanti gahetabbaṃ, na pana ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarassevāti evamattho gahetabbo pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca tathā atthassāsambhavato. Na hi ticīvarādhiṭṭhānena adhiṭṭhitacīvarasseva idaṃ sikkhāpadaṃ paññattanti sakkā viññātuṃ. Purimasikkhāpadena hi acchinnacīvarassa aññātakaviññattiyā anuññātattā pamāṇaṃ ajānitvā viññāpanavatthusmiṃ pamāṇato sādiyanaṃ anujānantena bhagavatā idaṃ sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmā parikkhāracoḷikassa bahumpi sādituṃ vaṭṭatīti ayamattho neva pāḷiyā sameti, na ca bhagavato adhippāyaṃ anulometi. परंतु काही आचार्य "तेचीवरिकेन" असे म्हटल्यामुळे, तीन चीवरांना परिष्कार-चोळ (अतिरिक्त वस्त्र) म्हणून अधिष्ठित करून वापरणाऱ्या भिक्खूचे ते चीवर हरवले असता त्याने अनेक चीवरे स्वीकारली तरी चालतात, असे म्हणतात; ते मत स्वीकारू नये. कारण पदभाजनाचा अभिप्राय दर्शवताना ज्याअर्थी "ज्याची सर्व चीवरे हिरावून घेतली गेली आहेत... तो विभाग दर्शवण्यासाठी" असे म्हटले आहे, आणि पदभाजनामध्ये तसा अर्थ आढळत नाही, म्हणून ते मत मुळीच स्वीकारू नये. मातिका-अट्ठकथेमध्ये जे म्हटले आहे की, "ज्या अधिष्ठित त्रिचीवराची तीनही चीवरे हरवली आहेत", तिथेही "अधिष्ठित" हा शब्द घेणे केवळ स्वरूपाचे वर्णन करण्यासाठी आहे असे समजावे; परंतु केवळ त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठित केलेल्या चीवराचाच हा नियम आहे, असा अर्थ घेऊ नये, कारण पाळी आणि अट्ठकथा या दोन्हीमध्ये तसा अर्थ संभवत नाही. कारण हे शिक्षापद केवळ त्रिचीवर अधिष्ठानाने अधिष्ठित केलेल्या चीवरासाठीच प्रज्ञप्त केले गेले आहे, असे समजणे शक्य नाही. कारण मागील शिक्षापदाद्वारे, ज्याचे चीवर हिरावून घेतले गेले आहे अशा भिक्खूला नातेवाईक नसलेल्यांकडे याचना करण्याची अनुमती दिली गेल्यामुळे, प्रमाण न जाणता याचना करण्याच्या कारणावरून प्रमाणाने स्वीकारण्यास अनुमती देणाऱ्या भगवंतांनी हे शिक्षापद प्रज्ञप्त केले आहे. म्हणून, परिष्कार-चोळ धारण करणाऱ्या भिक्खूने पुष्कळ चीवरे स्वीकारणे योग्य आहे, हा अर्थ पाळी पाठाशी मुळीच जुळत नाही आणि भगवंतांच्या अभिप्रायाशीही सुसंगत नाही. Yassa tīṇi naṭṭhāni, tena dve sāditabbānīti ettha yassa ticīvarato adhikampi cīvaraṃ aññattha ṭhitaṃ atthi, tadā tassa cīvarassa alabbhanīyabhāvato tenapi sādituṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Pakatiyāva santaruttarena caratīti sāsaṅkasikkhāpadavasena vā avippavāsasammutivasena vā tatiyassa alābhena vā carati. ‘‘Dve naṭṭhānī’’ti adhikārattā vuttaṃ ‘‘dve sāditabbānī’’ti. Ekaṃ sādiyanteneva samo bhavissatīti tiṇṇaṃ cīvarānaṃ dvīsu naṭṭhesu ekaṃ sādiyantena samo bhavissati ubhinnampi santaruttaraparamatāya avaṭṭhānato. Yassa ekaṃyeva hotīti aññena kenaci kāraṇena vinaṭṭhasesacīvaraṃ sandhāya vuttaṃ. "ज्याची तीन चीवरे हरवली आहेत, त्याने दोन चीवरे स्वीकारावीत" या पाठात, ज्या भिक्खूचे त्रिचीवरापेक्षा अधिक असलेले चीवरही इतर ठिकाणी ठेवलेले आहे, तेव्हा ते चीवर मिळणे अशक्य असल्यामुळे त्यानेही चीवर स्वीकारणे योग्य आहे, असे समजावे. "सामान्यतः अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्रासहच वावरतो" म्हणजे साशंक शिक्षापदाच्या नियमानुसार किंवा अविप्रवास-संमतीच्या नियमानुसार किंवा तिसरे चीवर न मिळाल्यामुळे तो वावरतो. "दोन चीवरे हरवली आहेत" हे अनुवृत्तीने आले असल्यामुळे "दोन चीवरे स्वीकारावीत" असे म्हटले आहे. "एक चीवर स्वीकारल्यानेच तो समान होईल" म्हणजे तीन चीवरांपैकी दोन चीवरे हरवली असता एक चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूशी तो समान होईल, कारण दोघांचीही स्थिती अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्राच्या मर्यादेतच राहण्याची असते. "ज्याच्याकडे केवळ एकच चीवर आहे" हे इतर कोणत्याही कारणाने उर्वरित चीवर नष्ट झाले असण्याच्या स्थितीला उद्देशून म्हटले आहे. ‘‘Sesakaṃ tumheva hotūti dentī’’ti vuttattā ‘‘pamāṇayuttaṃ gaṇhissāma, sesakaṃ āharissāmā’’ti vatvā [Pg.315] gahetvā gamanasamayepi ‘‘sesakampi tumhākaṃyeva hotū’’ti vadanti, laddhakappiyameva. Pavāritānanti acchinnakālato pubbeyeva pavāritānaṃ. Pāḷiyā na sametīti santaruttaraparamato uttari sādiyane anāpattidassanatthaṃ ‘‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’’nti vuttattā na sameti. Santaruttaraparamaṃ sādiyantassa hi āpattippasaṅgoyeva natthi, sati ca sikkhāpadena āpattippasaṅge anāpatti yuttā dassetunti adhippāyo. Keci pana ‘‘pamāṇameva vaṭṭatīti idaṃ sallekhadassanatthaṃ vutta’’nti vadanti. "उर्वरित चीवर तुमचेच असू द्या, असे म्हणून देतात" असे म्हटल्यामुळे, "आम्ही योग्य प्रमाणातील चीवर घेऊ आणि उर्वरित चीवर नंतर आणू" असे म्हणून चीवर घेऊन जाण्याच्या वेळी सुद्धा जर लोक "उर्वरित चीवर सुद्धा तुमचेच असू द्या" असे म्हणत असतील, तर ते प्राप्त झालेले चीवर कप्पिय (योग्य) च आहे. "पवारितानं" म्हणजे चीवर हिरावून घेण्याच्या काळापूर्वीच ज्यांनी निमंत्रित केले होते अशा लोकांचे. "पाळी पाठाशी जुळत नाही" म्हणजे अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्राच्या मर्यादेपेक्षा अधिक स्वीकारण्याच्या बाबतीत दोष न लागणे (अनापत्ती) दर्शवण्यासाठी "नातेवाईक आणि निमंत्रितांच्या बाबतीत दोष लागत नाही" असे म्हटल्यामुळे ते जुळत नाही. कारण अंतरीक आणि उत्तरीय वस्त्राच्या मर्यादेत चीवर स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला दोष लागण्याचा प्रसंगच येत नाही, आणि शिक्षापदानुसार दोषाचा प्रसंग उद्भवत असताना अनापत्ती (दोषमुक्तता) दर्शवणे योग्य आहे, असा अभिप्राय समजावा. परंतु काही आचार्य "योग्य प्रमाणच ग्राह्य आहे, हे वचन सल्लेख (संयम) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे" असे म्हणतात. Yasmā panidaṃ…pe… na vuttanti etthāyamadhippāyo – ‘‘aññassatthāyā’’ti vuccamāne aññesaṃ atthāya pamāṇaṃ atikkamitvāpi gaṇhituṃ vaṭṭatīti āpajjati, tañca aññassatthāya viññāpanavatthusmiṃ paññattattā vatthunā saṃsandiyamānaṃ na sameti. Na hi yaṃ vatthuṃ nissāya sikkhāpadaṃ paññattaṃ, tasmiṃyeva anāpattivacanaṃ yuttanti. Gaṇṭhipadesu pana tīsupi ‘‘imassa sikkhāpadassa attano sādiyanapaṭibaddhatāvasena pavattattā ‘aññassatthāyā’ti vattuṃ okāsoyeva natthi, tasmā na vutta’’nti kathitaṃ. Idha ‘‘aññassatthāyā’’ti avuttattā aññesaṃ atthāya ñātakapavāritesu adhikaṃ viññāpentassa āpattīti ce? Na, tattha purimasikkhāpadeneva anāpattisiddhito. Tatuttaritā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgāni. परंतु 'यस्मा panidaṃ...pe... na vuttaṃ' यामध्ये हा अभिप्राय आहे—'अञ्ञस्सत्थाय' (दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी) असे म्हटले असता, इतरांच्या कल्याणासाठी मर्यादेचे उल्लंघन करूनही ग्रहण करणे योग्य आहे, असा प्रसंग उद्भवतो. आणि तो प्रसंग दुसऱ्याला अवगत करण्याच्या वस्तूच्या बाबतीत (विज्ञापनाच्या वस्तूच्या बाबतीत) प्रज्ञप्त केल्यामुळे, मूळ वस्तूशी ताडून पाहता जुळत नाही. कारण ज्या वस्तूला अनुसरून शिक्षापद प्रज्ञप्त केले गेले आहे, त्याच बाबतीत 'अनापत्ती' (आपत्ती न होणे) चे वचन योग्य ठरते. परंतु तिन्ही गंठिपदांमध्ये (टीकाग्रंथांमध्ये) असे म्हटले आहे की—'या शिक्षापदाच्या स्वतःच्या स्वीकृतीशी (सादीयन) संबंधित असण्याच्या प्रवृत्तीमुळे, 'अञ्ञस्सत्थाय' (दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी) असे म्हणण्यास वावच नाही, म्हणून तसे म्हटले नाही.' येथे 'अञ्ञस्सत्थाय' असे न म्हटल्यामुळे, इतरांच्या कल्याणासाठी नातेवाईक किंवा निमंत्रित लोकांकडून अधिक प्रमाणात याचना करणाऱ्या भिक्षूला आपत्ती येते का? नाही, कारण तेथे पूर्वीच्या शिक्षापदानेच अनापत्ती सिद्ध होते. त्याहून अधिक असणे (तदुत्तरिता), हिरावून घेणे इत्यादी कारण असणे (अच्छिन्नादिकारणता), अपरिचित व्यक्तीकडून याचना करणे (अज्ञातकविज्ञापना) आणि त्याद्वारे लाभ होणे (तथा च लाभ)—ही येथे चार अंगे आहेत. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.522-524) pana ‘‘pāḷiyaṃ paggāhikasālanti dussāpaṇaṃ. Tañhi vāṇijakehi dussāni paggahetvā dassanaṭṭhānatāya ‘paggāhikasālā’ti vuccati. Assa cīvarassāti sāditabbacīvarassa. Tecīvarikenāti iminā acchinnaticīvarato aññassa vihārādīsu nihitassa cīvarassa abhāvaṃ dasseti[Pg.316]. Yadi bhaveyya, viññāpetuṃ na vaṭṭeyya, tāvakālikaṃ nivāsetvā attano cīvaraṃ gahetabbaṃ. Tāvakālikampi alabhantassa bhūtagāmavikopanaṃ katvā tiṇapaṇṇehi chadanaṃ viya viññāpanampi vaṭṭati eva. Aññenāti acchinnaasabbacīvarena. ‘Dve naṭṭhānī’ti adhikārato vuttaṃ ‘dve sāditabbānī’ti. Pāḷiyā na sametīti ‘anāpatti ñātakānaṃ pavāritāna’nti (pārā. 526) imāya pāḷiyā na sameti tatuttari viññāpanaāpattippasaṅge eva vuttattā. Aññassatthāyāti na vuttanti idaṃ aññassatthāya tatuttari viññāpane nissaggiyaṃ pācittiyaṃ hotīti imamatthaṃ dīpeti. Tañca pācittiyaṃ yesaṃ atthāya viññāpeti, tesaṃ vā siyā viññāpakasseva vā, na tāva tesaṃ, tehi aviññāpitattā, nāpi viññāpakassa, attānaṃ uddissa aviññattattā. Tasmā aññassatthāya viññāpentassapi nissaggiyaṃ pācittiyaṃ na dissati. Pāḷiyaṃ pana imassa sikkhāpadassa attano sādiyanapaṭibaddhatāvasena pavattattā ‘aññassatthāyā’ti anāpattivāre na vuttanti vadanti, tañca yuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Tatuttaricīvaratā, acchinnādikāraṇatā, aññātakaviññatti, tāya ca paṭilābhoti imānettha cattāri aṅgānī’’ti. विमतिविनोदनीमध्ये तर—'पाळीमध्ये पग्गाहीकसाला म्हणजे कापडाचे दुकान होय. कारण व्यापारी लोक कापड वर उचलून दाखवण्याचे ते ठिकाण असल्यामुळे त्याला पग्गाहीकसाला असे म्हणतात.' 'अस्स चीवरस्स' म्हणजे स्वीकारण्यास योग्य असलेल्या चीवराचे. 'तेचीवरिकेन' या पदाने, हिरावून घेतलेल्या तीन चीवरांव्यतिरिक्त विहारादी ठिकाणी ठेवलेले इतर चीवर उपलब्ध नसल्याचे दर्शवले आहे. जर ते उपलब्ध असते, तर याचना करणे योग्य ठरले नसते; तात्पुरते (तावकलिक) चीवर नेसून स्वतःचे चीवर मिळवावे. तात्पुरते चीवरही न मिळाल्यास, भूतगाम (वनस्पती) नष्ट करून गवत व पानांच्या छपराप्रमाणे स्वतःला झाकून घेण्यासाठी याचना करणे देखील योग्यच आहे. 'अञ्ञेन' म्हणजे ज्याचे सर्व चीवर हिरावून घेतलेले नाही अशा भिक्षूने. अधिकारामुळे 'दोन नष्ट झाले' याऐवजी 'दोन स्वीकारण्यास योग्य' असे म्हटले आहे. 'पाळीशी जुळत नाही' म्हणजे 'अनापत्ती ज्ञातकानं पवारितानं' या पाळीशी जुळत नाही, कारण त्याहून अधिक याचना केल्यास आपत्ती येण्याच्या प्रसंगाविषयीच सांगितले आहे. 'दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी' असे न म्हणणे हे, दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी त्याहून अधिक याचना केल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय आपत्ती होते, हा अर्थ स्पष्ट करते. आणि ती पाचित्तिय आपत्ती ज्यांच्या कल्याणासाठी याचना केली जाते त्यांना व्हावी की याचना करणाऱ्यालाच व्हावी? पहिल्यांदा तर त्यांना होणार नाही, कारण त्यांनी याचना केलेली नाही; आणि याचना करणाऱ्यालाही होणार नाही, कारण त्याने स्वतःसाठी याचना केलेली नाही. म्हणून दुसऱ्याच्या कल्याणासाठी याचना करणाऱ्यालाही nissaggiyaṃ pācittiyaṃ दिसून येत नाही. परंतु पाळीमध्ये या शिक्षापदाच्या स्वतःच्या स्वीकृतीशी संबंधित असण्याच्या प्रवृत्तीमुळे 'अञ्ञस्सत्थाय' असे अनापत्तीच्या भागात म्हटले नाही, असे म्हणतात. आणि ते योग्यच वाटते, त्याचा विचार करून स्वीकार करावा. त्याहून अधिक चीवर असणे (तदुत्तरिचीवरता), हिरावून घेणे इत्यादी कारण असणे (अच्छिन्नादिकारणता), अपरिचित व्यक्तीकडून याचना करणे (अज्ञातकविज्ञापना) आणि त्याद्वारे लाभ होणे (तथा च लाभ)—ही येथे चार अंगे आहेत. Idaṃ tatuttarisikkhāpadavinicchayaṃ ācariyena avuttampi acchinnacīvarādhikāreyeva pavattattā amhehi gahitaṃ, aññātakaviññattisikkhāpadassa samayesu acchinnacīvarakāle aññātakānaṃ viññāpetabbabhāvo bhagavatā vutto, tehi dinnacīvarassa mattaso gahitabhāvo tatuttarisikkhāpadena vutto. Tasmā acchinnacīvaraadhikāroyeva hotīti. हा तदुत्तरि-शिक्षापदाचा निर्णय आचार्यांनी (अट्ठकथाकारांनी) सांगितलेला नसला तरी, तो हिरावून घेतलेल्या चीवराच्या (अच्छिन्नचीवर) अधिकारातच प्रवृत्त होत असल्यामुळे आम्ही तो स्वीकारला आहे. अज्ञातकविज्ञापना शिक्षापदाच्या प्रसंगी, चीवर हिरावून घेतले असताना अपरिचित लोकांकडून याचना करण्याविषयी भगवंतांनी सांगितले आहे, आणि त्यांनी दिलेल्या चीवराचे योग्य प्रमाणात ग्रहण करणे तदुत्तरि-शिक्षापदाने सांगितले आहे. म्हणून हा हिरावून घेतलेल्या चीवराचाच अधिकार ठरतो. Cīvaraacchindanavinicchayakathā चीवर हिरावून घेण्याच्या निर्णयाची कथा. Ito [Pg.317] paraṃ acchindanasāmaññena cīvaraacchindanavinicchayaṃ vakkhāma – tattha yampi tyāhanti yampi te ahaṃ. So kira ‘‘mama pattacīvaraupāhanapaccattharaṇāni vahanto mayā saddhiṃ cārikaṃ pakkamissatī’’ti adāsi. Tenevamāha ‘‘mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatī’’ti. Acchindīti balakkārena aggahesi, sakasaññāya gahitattā panassa pārājikaṃ natthi, kilametvā gahitattā āpatti paññattā. यानंतर सामान्यपणे हिरावून घेण्याच्या संदर्भात चीवर हिरावून घेण्याचा निर्णय आम्ही सांगू—तेथे 'यम्पि त्याहं' म्हणजे 'यम्पि ते अहं' (जे काही मी तुला). त्याने बहुधा 'माझे पात्र, चीवर, पादत्राणे आणि बिछाना वाहून नेत माझ्यासोबत हा चारिका (प्रवास) करेल' या विचाराने दिले होते. म्हणून त्यांनी असे म्हटले—'माझ्यासोबत जनपदाच्या चारिकेला जाईल.' 'अच्छिन्दी' म्हणजे बळजबरीने हिरावून घेतले. स्वतःच्या मालकीच्या भावनेने (स्वकसंज्ञेने) घेतल्यामुळे त्याला पाराजिका आपत्ती होत नाही, परंतु त्रास देऊन घेतल्यामुळे आपत्ती प्रज्ञप्त केली आहे. Sayaṃ acchindati, nissaggiyaṃ pācittiyanti ekaṃ cīvaraṃ ekābaddhāni ca bahūni acchindato ekā āpatti, ekato abaddhāni visuṃ visuṃ ṭhitāni bahūni acchindato, ‘‘saṅghāṭiṃ āhara, uttarāsaṅgaṃ āharā’’ti evaṃ āharāpayato ca vatthugaṇanāya āpattiyo. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni āharā’’ti vadatopi ekavacaneneva sambahulā āpattiyo. स्वतः हिरावून घेतो, तर निस्सग्गिय पाचित्तिय होते—एक चीवर किंवा एकमेकांशी जोडलेली अनेक चीवरे हिरावून घेणाऱ्याला एक आपत्ती होते. एकमेकांशी न जोडलेली, वेगवेगळी ठेवलेली अनेक चीवरे हिरावून घेणाऱ्याला, आणि 'संघाटी आण, उत्तरासंग आण' असे सांगून आणवून घेणाऱ्याला वस्तूंच्या संख्येनुसार आपत्ती होतात. 'मी दिलेली सर्व चीवरे आण' असे एकाच वाक्यात म्हणणाऱ्याला देखील अनेक आपत्ती होतात. Aññaṃ āṇāpeti, āpatti dukkaṭassāti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇāpeti, ekaṃ dukkaṭaṃ. Āṇatto bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Saṅghāṭiṃ gaṇha, uttarāsaṅgaṃ gaṇhā’’ti vadato vācāya vācāya dukkaṭaṃ. ‘‘Mayā dinnāni sabbāni gaṇhā’’ti vadato ekavācāya sambahulā āpattiyo. दुसऱ्याला आज्ञा करतो, तर दुक्कट आपत्ती होते—'चीवर घे' अशी आज्ञा केल्यास एक दुक्कट आपत्ती होते. आज्ञा मिळालेला भिक्षू अनेक चीवरे घेत असेल, तर एक पाचित्तिय आपत्ती होते. 'संघाटी घे, उत्तरासंग घे' असे म्हणणाऱ्याला प्रत्येक शब्दागणिक दुक्कट आपत्ती होते. 'मी दिलेली सर्व चीवरे घे' असे म्हणणाऱ्याला एकाच वाक्याने अनेक आपत्ती होतात. Aññaṃ parikkhāranti vikappanupagapacchimaṃ cīvaraṃ ṭhapetvā yaṃ kiñci antamaso sūcimpi. Veṭhetvā ṭhapitasūcīsupi vatthugaṇanāya dukkaṭāni. Sithilaveṭhitāsu evaṃ. Gāḷhaṃ katvā baddhāsu pana ekameva dukkaṭanti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Sūcighare pakkhittāsupi eseva nayo. Thavikāya pakkhipitvā sithilabaddhagāḷhabaddhesu tikaṭukādīsu bhesajjesupi eseva nayo. इतर परिष्कारांच्या बाबतीत—विकल्पना (हस्तांतरण) करण्यासाठी योग्य असलेल्या कनिष्ठ चीवराला सोडून, अगदी सुईसारख्या कोणत्याही वस्तूचा समावेश होतो. गुंडाळून ठेवलेल्या सुयांच्या बाबतीतही वस्तूंच्या संख्येनुसार दुक्कट आपत्ती होतात. सैल गुंडाळलेल्या सुयांच्या बाबतीतही असेच होते. परंतु घट्ट बांधलेल्या सुयांच्या बाबतीत एकच दुक्कट आपत्ती होते, असे महाप्रत्यरी (महापच्चरी) अट्ठकथेत म्हटले आहे. सुईच्या डब्यात (सुईगृहात) ठेवलेल्या सुयांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. पिशवीत ठेवून सैल किंवा घट्ट बांधलेल्या त्रिकटुक इत्यादी औषधांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. So vā detīti ‘‘bhante, tumhākaṃyeva idaṃ sāruppa’’nti evaṃ vā deti. Atha vā pana ‘‘āvuso, mayaṃ tuyhaṃ ‘vattapaṭipattiṃ [Pg.318] karissati, amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissati, dhammaṃ pariyāpuṇissatī’ti cīvaraṃ adamhā, sodāni tvaṃ na vattaṃ karosi, na upajjhaṃ gaṇhāsi, na dhammaṃ pariyāpuṇāsī’’ti evamādīhi vutto ‘‘bhante, cīvaratthāya maññe bhaṇatha, idaṃ vo cīvara’’nti deti, evampi so vā deti. Disāpakkantaṃ vā pana daharaṃ ‘‘nivattetha na’’nti bhaṇati, so na nivattati. ‘‘Cīvaraṃ gahetvā rundhathā’’ti evaṃ ce nivattati, sādhu. Sace ‘‘pattacīvaratthāya maññe tumhe bhaṇatha, gaṇhatha na’’nti deti, evampi soyeva deti. Vibbhantaṃ vā disvā ‘‘mayaṃ tuyhaṃ ‘vattaṃ karissatī’ti pattacīvaraṃ adamhā, sodāni tvaṃ vibbhamitvā carasī’’ti vadati, itaro ‘‘gaṇhatha tumhākaṃ pattacīvara’’nti deti, evampi so vā deti. ‘‘Mama santike upajjhaṃ gaṇhantasseva te demi, aññattha gaṇhantassa na demi. Vattaṃ karontasseva demi, akarontassa na demi. Dhammaṃ pariyāpuṇantasseva demi, apariyāpuṇantassa na demi. Avibbhamantasseva demi, vibbhamantassa na demī’’ti evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭati, dadato dukkaṭaṃ, āharāpetuṃ pana vaṭṭati. Cajitvā dinnaṃ acchinditvā gaṇhanto bhaṇḍagghena kāretabbo. Sesamettha uttānameva. Ayaṃ samantapāsādikato uddhaṭavinicchayo. 'किंवा तो देतो' म्हणजे—'भंते, हे तुमच्यासाठीच योग्य आहे' असे म्हणून देतो. अथवा 'आयुष्यमान, आम्ही तुला—हा कर्तव्याचे पालन करेल, आमच्याकडे उपज्झाय (उपाध्याय) ग्रहण करेल, धर्माचा अभ्यास करेल—या विचाराने चीवर दिले होते. आता तू कर्तव्याचे पालन करत नाहीस, उपज्झाय ग्रहण करत नाहीस, धर्माचा अभ्यास करत नाहीस' असे म्हटले असता, 'भंते, मला वाटते तुम्ही चीवरासाठी बोलत आहात, हे घ्या तुमचे चीवर' असे म्हणून देतो, अशा प्रकारेही तो देतो. किंवा दुसऱ्या दिशेला गेलेल्या तरुण भिक्षूला 'त्याला परत फिरवा' असे सांगतो, पण तो परत फिरत नाही. 'चीवर घेऊन त्याला अडवा' असे म्हटल्यावर जर तो परत फिरला, तर उत्तम. जर तो 'मला वाटते तुम्ही पात्र आणि चीवरासाठी बोलत आहात, हे घ्या तुमचे पात्र-चीवर' असे म्हणून देतो, तर अशा प्रकारेही तोच देतो. किंवा गृहस्थ झालेल्या (विब्भंत) भिक्षूला पाहून 'आम्ही तुला—हा कर्तव्याचे पालन करेल—या विचाराने पात्र-चीवर दिले होते, आता तू गृहस्थ होऊन फिरत आहेस' असे म्हणतो, आणि दुसरा 'घ्या तुमचे पात्र-चीवर' असे म्हणून देतो, अशा प्रकारेही तो देतो. 'माझ्याकडेच उपज्झाय ग्रहण करणाऱ्याला मी देईन, दुसऱ्याकडे ग्रहण करणाऱ्याला देणार नाही. कर्तव्याचे पालन करणाऱ्यालाच देईन, न करणाऱ्याला देणार नाही. धर्माचा अभ्यास करणाऱ्यालाच देईन, न करणाऱ्याला देणार नाही. गृहस्थ न होणाऱ्यालाच देईन, गृहस्थ होणाऱ्याला देणार नाही' अशा अटींवर देणे योग्य नाही. देणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते, परंतु परत मागवून घेणे योग्य आहे. त्याग करून दिलेली वस्तू बळजबरीने हिरावून घेणाऱ्या भिक्षूला वस्तूच्या मूल्याच्या आधारे दंडित केले पाहिजे. येथे उर्वरित भाग स्पष्टच आहे. हा समंतपासादिका अट्ठकथेतून उद्धृत केलेला निर्णय आहे. Yampi tyāhanti ettha yanti kāraṇavacanaṃ, tasmā evamettha sambandho veditabbo – ‘‘mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yaṃ kāraṇaṃ nissāya ahaṃ te, āvuso, cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ na karosī’’ti kupito anattamano acchindīti. Yanti vā cīvaraṃ parāmasati. Tattha ‘‘mayā saddhiṃ janapadacārikaṃ pakkamissatīti yampi te ahaṃ cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ cīvaraṃ gaṇhissāmī’’ti kupito anattamano acchindīti sambandhitabbaṃ. 'यम्पि त्याहं' यामध्ये 'यं' हे कारणवाचक आहे, म्हणून येथे असा संबंध समजून घ्यावा—'माझ्यासोबत जनपदाच्या चारिकेला जाईल या कारणाने मी तुला, आयुष्यमान, चीवर दिले होते, ते तू करत नाहीस' असे म्हणून रागावलेल्या व अप्रसन्न मनाने त्याने ते हिरावून घेतले. अथवा 'यं' हे चीवराला दर्शवते. तेथे—'माझ्यासोबत जनपदाच्या चारिकेला जाईल या विचाराने जे चीवर मी तुला दिले होते, ते चीवर मी परत घेईन' असे म्हणून रागावलेल्या व अप्रसन्न मनाने त्याने ते हिरावून घेतले, असा संबंध जोडला पाहिजे. Āṇatto [Pg.319] bahūni gaṇhāti, ekaṃ pācittiyanti ‘‘cīvaraṃ gaṇhā’’ti āṇattiyā ekacīvaravisayattā ekameva pācittiyaṃ. Vācāya vācāya dukkaṭanti ettha acchinnesu vatthugaṇanāya pācittiyāni. Ekavācāya sambahulā āpattiyoti idaṃ acchinnesu vatthugaṇanāya āpajjitabbaṃ pācittiyāpattiṃ sandhāya vuttaṃ, āṇattiyā āpajjitabbaṃ pana dukkaṭaṃ ekameva. 'आज्ञा मिळालेला अनेक चीवरे घेतो, तर एक पाचित्तिय होते' म्हणजे—'चीवर घे' अशा आज्ञेमध्ये एकाच चीवराचा विषय असल्यामुळे एकच पाचित्तिय आपत्ती होते. 'प्रत्येक शब्दागणिक दुक्कट' यामध्ये, हिरावून घेण्याच्या बाबतीत वस्तूंच्या संख्येनुसार पाचित्तिय आपत्ती होतात. 'एकाच वाक्याने अनेक आपत्ती' हे वचन हिरावून घेण्याच्या बाबतीत वस्तूंच्या संख्येनुसार येणाऱ्या पाचित्तिय आपत्तीला उद्देशून म्हटले आहे, परंतु आज्ञेमुळे येणारी दुक्कट आपत्ती तर एकच होते. Evanti iminā ‘‘vatthugaṇanāya dukkaṭānī’’ti idaṃ parāmasati. Eseva nayoti sithilaṃ gāḷhañca pakkhittāsu āpattiyā bahuttaṃ ekattañca atidisati. 'एवं' या पदाने 'वस्तूंच्या संख्येनुसार दुक्कट आपत्ती होतात' या विधानाचा निर्देश केला आहे. 'हाच नियम आहे' याने सैल किंवा घट्ट ठेवलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत आपत्तींचे अनेकत्व किंवा एकत्व लागू केले आहे. Āvuso mayantiādīsu gaṇhitukāmatāya evaṃ vuttepi teneva dinnattā anāpatti. Amhākaṃ santike upajjhaṃ gaṇhissatīti idaṃ sāmaṇerassapi dānaṃ dīpeti, tasmā kiñcāpi pāḷiyaṃ ‘‘bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’’ti vuttaṃ, tathāpi anupasampannakāle datvāpi upasampannakāle acchindantassa pācittiyamevāti veditabbaṃ. Acchindanasamaye upasampannabhāvoyeva hettha pamāṇaṃ. Detīti tuṭṭho vā kupito vā deti. Ruddhathāti nivāretha. Evaṃ pana dātuṃ na vaṭṭatīti ettha evaṃ dinnaṃ na tāva ‘‘tassa santaka’’nti anadhiṭṭhahitvāva paribhuñjitabbanti veditabbaṃ. Āharāpetuṃ pana vaṭṭatīti evaṃ dinnaṃ bhatisadisattā āharāpetuṃ vaṭṭati. Cajitvā dinnanti vuttanayena adatvā anapekkhena hutvā tasseva dinnaṃ. Bhaṇḍagghena kāretabboti sakasaññāya vinā gaṇhanto bhaṇḍaṃ agghāpetvā āpattiyā kāretabbo. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgāni. Ayaṃ sāratthadīpanīpāṭho (sārattha. ṭī. 2.635). 'आयुष्यमान, आम्ही...' इत्यादी वाक्यांमध्ये ग्रहण करण्याच्या इच्छेने असे म्हटले असले तरी, त्याने स्वतःच दिल्यामुळे अनापत्ती होते. 'आमच्याकडे उपज्झाय ग्रहण करेल' हे विधान सामणेराला (श्रामणेराला) देखील दान देण्याविषयी दर्शवते. म्हणून जरी पाळीमध्ये 'भिक्षूला स्वतः चीवर देऊन' असे म्हटले असले, तरी उपसंपदा न मिळालेल्या काळात (सामणेर असताना) दिले असले आणि उपसंपदा मिळाल्यानंतर (भिक्षू झाल्यावर) ते हिरावून घेतले, तर पाचित्तिय आपत्तीच होते, असे समजावे. हिरावून घेण्याच्या वेळी उपसंपन्न असणे (भिक्षू असणे) हेच येथे मुख्य प्रमाण आहे. 'देतो' म्हणजे आनंदी होऊन किंवा रागावून देतो. 'रुन्धथ' म्हणजे अडवा किंवा रोखा. 'अशा प्रकारे देणे योग्य नाही' यामध्ये, असे दिलेले चीवर जोपर्यंत 'त्याच्या मालकीचे' होत नाही, तोपर्यंत त्यावर मालकी हक्क न सांगता (अनधिष्ठित राहून) त्याचा उपभोग घ्यावा, असे समजावे. परंतु परत मागवून घेणे योग्य आहे, कारण असे देणे हे मजुरीसारखे (भतिसदृश) असल्यामुळे ते परत मागवून घेणे योग्य ठरते. 'त्याग करून दिलेले' म्हणजे सांगितलेल्या पद्धतीने न देता, कोणतीही अपेक्षा न ठेवता त्यालाच दिलेले. 'वस्तूच्या मूल्याच्या आधारे दंडित केले पाहिजे' म्हणजे स्वतःच्या मालकीची भावना नसताना घेणाऱ्या भिक्षूला वस्तूचे मूल्य ठरवून आपत्तीनुसार दंडित केले पाहिजे. विकल्पना करण्यासाठी योग्य असलेले कनिष्ठ चीवर असणे (विकल्पनुपगपच्छिमचीवरता), स्वतः देणे (सामं दिन्नता), स्वतःच्या मालकीची भावना असणे (स्वकसंज्ञिता), उपसंपन्न असणे (उपसंपन्नता), आणि रागाच्या भरात स्वतः हिरावून घेणे किंवा दुसऱ्याकडून हिरावून घ्यायला लावणे (क्रोधवशेन अच्छिंदनं वा अच्छिंदापनं वा)—ही येथे पाच अंगे आहेत. हा सारत्थदीपनी टीकापाठ आहे. Vimativinodaniyaṃ [Pg.320] (vi. vi. ṭī. 1.631) pana ‘‘yampi…pe… acchindīti ettha yaṃ te ahaṃ cīvaraṃ adāsiṃ, taṃ ‘mayā saddhiṃ pakkamissatī’ti saññāya adāsiṃ, na aññathāti kupito acchindīti evaṃ ajjhāharitvā yojetabbaṃ. Ekaṃ dukkaṭanti yadi āṇatto avassaṃ acchindati, āṇattikkhaṇe eva pācittiyaṃ. Yadi na acchindati, tadā eva dukkaṭanti daṭṭhabbaṃ. Ekavācāya sambahulāpattiyoti yadi āṇatto anantarāyena acchindati, āṇattikkhaṇeyeva vatthugaṇanāya pācittiyāpattiyo payogakaraṇakkhaṇeyeva āpattiyā āpajjitabbato, cīvaraṃ pana acchinneyeva nissaggiyaṃ hoti. Yadi so na acchindati, āṇattikkhaṇe ekameva dukkaṭanti daṭṭhabbaṃ. Evamaññatthapi īdisesu nayo ñātabbo. Upajjhaṃ gaṇhissatīti sāmaṇerassa dānaṃ dīpeti, tena ca sāmaṇerakāle datvā upasampannakāle acchindatopi pācittiyaṃ dīpeti. ‘‘Bhikkhussa sāmaṃ cīvaraṃ datvā’’ti idaṃ ukkaṭṭhavasena vuttaṃ. Āharāpetuṃ pana vaṭṭatīti kamme akate bhatisadisattā vuttaṃ. Vikappanupagapacchimacīvaratā, sāmaṃ dinnatā, sakasaññitā, upasampannatā, kodhavasena acchindanaṃ vā acchindāpanaṃ vāti imānettha pañca aṅgānī’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनी (टीकेमध्ये) तर— 'यम्पि...पे... अच्छिन्दि' या पाठात 'तुला मी जे चीवर दिले होते, ते माझ्यासोबतच निघून जाईल अशा समजुतीने दिले होते, इतर कोणत्याही कारणाने दिले नव्हते' असे म्हणून क्रुद्ध होऊन हिरावून घेतले, अशा प्रकारे अर्थ जोडून योजना करावी. 'एकं दुक्कटं' (एक दुक्कट) याविषयी— जर आदेश दिलेला भिक्खू नक्कीच हिरावून घेतो, तर आदेश दिलेल्या क्षणीच पाचित्तिय आपत्ती होते. जर तो हिरावून घेत नाही, तर केवळ दुक्कट आपत्ती होते, असे समजावे. 'एकवाचाय सम्बहुला आपत्तियो' याविषयी— जर आदेश दिलेला भिक्खू कोणत्याही अडथळ्याशिवाय हिरावून घेतो, तर आदेश दिलेल्या क्षणीच वस्तूंच्या संख्येनुसार पाचित्तिय आपत्ती होते, कारण प्रयत्न करण्याच्या क्षणीच आपत्ती प्राप्त होते; परंतु चीवर हिरावून घेतल्यावरच ते निस्सग्गिय होते. जर तो हिरावून घेत नाही, तर आदेशाच्या क्षणी केवळ एकच दुक्कट आपत्ती होते, असे समजावे. अशा प्रकारे इतर ठिकाणीही अशाच प्रकरणांमध्ये हाच नियम जाणावा. 'उपज्झं गण्हिस्सति' हे सामणेराला दान देणे दर्शवते, आणि त्यामुळे सामणेर असताना चीवर देऊन उपसम्पदा मिळाल्यानंतर ते हिरावून घेणाऱ्या भिक्खूलाही पाचित्तिय आपत्ती होते हे दर्शवते. 'भिक्खूने स्वतः चीवर देऊन' हे उत्कृष्टतेच्या (मुख्यतेच्या) दृष्टीने म्हटले आहे. 'परत आणण्यास योग्य आहे' हे काम पूर्ण न केल्यास मजुरासारखे असल्यामुळे म्हटले आहे. विकल्पना करण्यास योग्य असलेले कनिष्ठ चीवर असणे, स्वतः दिलेले असणे, स्वतःच्या मालकीची संज्ञा असणे, उपसम्पन्न असणे, आणि क्रोधाच्या वश होऊन स्वतः हिरावून घेणे किंवा दुसऱ्याकडून हिरावून घेणे— ही पाच अंगे येथे सांगितली आहेत. Paṭibhānacittakathā पटिभानचित्तकथा 6. Paṭibhānacittakathāyaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva suviññeyyanti sāratthadīpaniyaṃ na kiñci vuttaṃ, vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.299) pana ‘‘karohīti vattuṃ na vaṭṭatīti āṇattiyā eva paṭikkhittattā dvārapālaṃ ‘kiṃ na karosī’tiādinā pariyāyena vattuṃ vaṭṭati. Jātakapakaraṇanti jātakapaṭisaṃyuttaṃ itthipurisādi yaṃ kiñci rūpaṃ adhippetaṃ. ‘Parehi kārāpetu’nti vuttattā buddharūpampi sayaṃ kātuṃ na labhatī’’ti vuttaṃ. ६. पटिभानचित्तकथेमध्ये, अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच सहज समजण्यासारखे असल्यामुळे सारत्थदीपनीमध्ये काहीही सांगितले नाही. परंतु विमतिविनोदनी टीकेमध्ये तर— 'कर' असे थेट सांगणे योग्य नाही, कारण तसा आदेश देण्यास मनाई असल्यामुळे द्वारपाळाला 'तू का करत नाहीस?' इत्यादी पर्यायाने (परोक्षपणे) बोलणे योग्य आहे. 'जातकपकरणं' म्हणजे जातकाशी संबंधित स्त्री, पुरुष इत्यादींचे कोणतेही रूप अभिप्रेत आहे. 'इतरांकडून करून घ्यावे' असे म्हटल्यामुळे बुद्धरूप (बुद्धाची मूर्ती किंवा चित्र) सुद्धा स्वतः बनवण्याची परवानगी नाही, असे म्हटले आहे. Vippakatabhojanakathā विप्पकतभोजनकथा 7. Vippakatabhojanakathāyampi [Pg.321] sāratthadīpanī vimativinodanī vajirabuddhiṭīkāsu na kiñci vuttaṃ. Paṭhamaṃ kataṃ pakataṃ, vi aniṭṭhitaṃ pakataṃ vippakataṃ, vippakataṃ bhojanaṃ yena so vippakatabhojano, paṭhamaṃ bhuñjitvā aniṭṭhitabhojanakicco bhikkhu. Vuttena bhikkhunā pavisitabbanti sambandho. Rittahatthampi uṭṭhāpetuṃ na vaṭṭatīti ettha kāraṇamāha ‘‘vippakatabhojanoyeva hi so hotī’’ti, yāgukhajjakādīsupi pītesu khāditesupi bhattassa abhuttattā aniṭṭhitabhojanakicco hoti. Pavārito hoti, tena vattabboti pavāritena āsanā vuṭṭhitena bhuñjituṃ alabhamānattā attano santike udake asante vattabboti attho. Sesaṃ suviññeyyameva. ७. विप्पकतभोजनकथेमध्येही सारत्थदीपनी, विमतिविनोदनी आणि वजिरबुद्धी या टीकांमध्ये काहीही सांगितले नाही. प्रथम केलेले ते 'पकत' (प्रकृत), विशेष रूपाने अपूर्ण असलेले प्रकृत ते 'विप्पकत' (विप्रकृत) होय. ज्याचे भोजन अपूर्ण राहिले आहे तो 'विप्पकतभोजनो' होय, म्हणजेच ज्याने सुरुवातीला जेवून भोजनविधी पूर्ण केला नाही असा भिक्खू. 'पूर्वोक्त भिक्खूने प्रवेश करावा' असा हा संबंध आहे. 'रिकाम्या हाताने असलेल्यालाही उठवणे योग्य नाही' या पाठात कारण सांगताना 'कारण तो विप्पकतभोजन (अपूर्ण भोजन करणारा) असतो' असे आचार्यांनी म्हटले आहे. यागू (पेज) पिली किंवा खाद्यपदार्थ खाल्ले तरीही, भात (मुख्य अन्न) न खाल्ल्यामुळे भोजनविधी अपूर्णच राहतो. 'तो प्रवारित असतो, त्याने सांगावे' याविषयी— प्रवारित (भोजन नाकारलेल्या) भिक्खूने आसनावरून उठल्यावर भोजन मिळणे कठीण असल्यामुळे, स्वतःच्या जवळ पाणी नसताना सांगावे, असा अर्थ समजावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Uddisantauddisāpanakathā उद्दिसंतउद्दिसल्पनकथा 8. Uddisantauddisāpanakathāyaṃ uddisantenāti uddesaṃ dentena, pāḷiṃ vācentenāti attho. Uddisāpentenāti uddesaṃ gaṇhantena, pāḷiṃ vācāpentenāti attho. Uccatarepīti pi-saddena samānāsanaṃ sampiṇḍeti. Nīcatarepīti etthāpi eseva nayo. ८. उद्दिसंतउद्दिसल्पनकथेमध्ये— 'उद्दिसंतेन' म्हणजे उद्देश (पाठ) देणाऱ्या, पाळी शिकवणाऱ्या भिक्खूने, असा अर्थ समजावा. 'उद्दिसापेन्तेन' म्हणजे उद्देश (पाठ) ग्रहण करणाऱ्या, पाळी शिकवून घेणाऱ्या भिक्खूने, असा अर्थ समजावा. 'उच्चतरेपि' (उच्च आसनावरही) या पाठात 'पि' (सुद्धा) या शब्दाने समान आसनाचा समावेश होतो. 'नीचतरेपि' (नीच आसनावरही) या पाठातही हाच नियम आहे. Tivassantarikakathā तिवस्संतरिककथा 9. Tivassantarikakathāyaṃ tīṇi vassāni tivassaṃ, tīṇi vā vassāni tivassāni, tivassānaṃ antaraṃ tivassantaraṃ, tivassantare ṭhitoti tivassantaro, tena tivassantarena, antara-saddo majjhatthavācako, ṇa-paccayo ṭhitatthe. Tenāha vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 320) ‘‘tivassantarenāti tiṇṇaṃ vassānaṃ [Pg.322] anto ṭhitenā’’ti. Aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 320) pana sarūpameva dassento ‘‘tivassantaro nāmā’’tiādimāha. Ime sabbeti sabbe tividhā ime samānāsanikā. Sesaṃ suviññeyyameva. ९. तिवस्संतरिककथेमध्ये शब्दाचा अर्थ खालीलप्रमाणे समजावा— तीन वर्षे म्हणजे 'तिवस्स', किंवा तीन वर्षे म्हणजे 'तिवस्सानि', तीन वर्षांचे अंतर म्हणजे 'तिवस्संतर', तीन वर्षांच्या अंतरात असलेला तो 'तिवस्सन्तरो' होय. त्या 'तिवस्सन्तरेण' या शब्दात 'अंतर' हा शब्द मध्य (आत) या अर्थाचा वाचक आहे, आणि 'ण' प्रत्यय राहणे या अर्थात होतो. म्हणूनच वजिरबुद्धी टीकेमध्ये 'तिवस्सन्तरेण म्हणजे तीन वर्षांच्या आत राहिलेला' असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये स्वरूपच दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'तिवस्सन्तरो नाम' इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. 'इमे सब्बे' म्हणजे हे तिन्ही प्रकारचे सर्व भिक्खू समान आसन असणारे होतात. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Dīghāsanakathā दीघासनकथा 10. Dīghāsanakathāyaṃ saṃhārimaṃ vāti saṃharituṃ yuttaṃ kaṭasārakādi. Asaṃhārimaṃ vāti saṃharituṃ asakkuṇeyyaṃ pāsāṇādi āsanaṃ. Tenāha sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.320) ‘‘dīghāsanaṃ nāma mañcapīṭhavinimuttaṃ yaṃ kiñci tiṇṇannaṃ ekato sukhaṃ nisīdituṃ pahotī’’ti. Kasmā pana ‘‘tiṇṇannaṃ pahotī’’ti vuttaṃ, nanu dvinnaṃ pahonakāsanampi dīghamevāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘anujānāmi…pe… ettakaṃ pacchimaṃ dīghāsananti hi vutta’’nti. Dvinnaṃ pahonake hi adīghāsane samānāsanikeheva saha nisīdituṃ vaṭṭati, tiṇṇannaṃ pahonakato paṭṭhāya gahite dīghāsane pana asamānāsanikehipi saha nisīdituṃ vaṭṭati. Yadi evaṃ paṇḍakādīhipi saha nisīdituṃ vaṭṭeyyāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ṭhapetvā paṇḍaka’’ntiādi. Tattha attho suviññeyyova. १०. दीघासनकथेमध्ये— 'संहारिमं वा' म्हणजे गोळा करून वाहून नेण्यास योग्य असलेले चटई, सतरंजी इत्यादी. 'असंहारिमं वा' म्हणजे वाहून नेण्यास अशक्य असलेले दगडाचे पाट इत्यादी आसन. म्हणूनच सारत्थदीपनीमध्ये 'दीघासन म्हणजे मंचक आणि पीठाव्यतिरिक्त असे कोणतेही आसन, ज्यावर तिघांना एकत्र सुखाने बसता येते' असे म्हटले आहे. पण 'तिघांना पुरेसे असणारे' असे का म्हटले आहे? दोघांना पुरेसे असणारे आसनही लांबच असते की नाही? अशा शंकेचे निवारण करण्यासाठी आचार्यांनी 'अनुजानामि...पे... एत्तकं पच्छिमं दीघासनं' असे म्हटले आहे. हे सत्य आहे की, दोघांना बसण्याइतपत असलेल्या लहान आसनावर केवळ समान आसन असणाऱ्यांसोबतच बसणे योग्य आहे; परंतु तिघांना बसण्याइतपत मोठ्या आसनापासून पुढे घेतलेल्या दीघासनावर असमान आसन असणाऱ्यांसोबतही बसणे योग्य आहे. जर असे असेल, तर पंडक (नपुंसक) इत्यादींसोबतही बसणे योग्य होईल का? अशी शंका मनात ठेवून आचार्यांनी 'अनुजानामि भिक्खवे ठपेत्वा पंडकं' इत्यादी जे वाक्य आहे, ते म्हटले आहे. तेथील अर्थ सहज समजण्यासारखाच आहे. Gilānupaṭṭhānakathā गिलानुपट्ठानकथा 11. Gilānupaṭṭhānakathāyaṃ palipannoti nimuggo, makkhitoti attho. Uccāretvāti ukkhipitvā. Samānācariyakoti ettha ‘‘sacepi ekassa ācariyassa eko antevāsiko hoti, eko saddhivihāriko, etepi aññamaññaṃ samānācariyakā evā’’ti vadanti. Bhesajjaṃ yojetuṃ asamattho hotīti vejjena ‘‘idañcidañca bhesajjaṃ [Pg.323] gahetvā iminā yojetvā dātabba’’nti vutte tathā kātuṃ asamatthoti attho. Nīhātunti nīharituṃ, chaḍḍetunti attho. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.365-366) pana ‘‘bhūmiyaṃ paribhaṇḍaṃ akāsīti gilānena nipannabhūmiyaṃ kiliṭṭhaṭṭhānaṃ dhovitvā haritūpalittaṃ kāresīti attho. Bhesajjaṃ yojetuṃ asamatthoti parehi vuttavidhimpi kātuṃ asamattho’’ti vuttaṃ. ११. गिलानुपट्ठानकथेमध्ये— 'पलिपन्नो' म्हणजे रुतलेला, माखलेला असा अर्थ आहे. 'उच्चारेत्वा' म्हणजे उचलून. 'समानाचरियको' या पाठात— 'जरी एका आचार्यांचा एक अंतेवासिक आणि एक सद्धि विहारिक असेल, तरी ते दोघेही परस्परांचे समान आचार्य असणारेच होतात' असे आचार्य म्हणतात. 'औषध तयार करण्यास असमर्थ असतो' म्हणजे वैद्याने 'हे आणि हे औषध घेऊन, याच्याशी मिसळून द्यावे' असे म्हटले असता, त्याप्रमाणे करण्यास असमर्थ असणे, असा अर्थ समजावा. 'नीहातुं' म्हणजे बाहेर काढणे, टाकून देणे असा अर्थ समजावा. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये तर— 'जमिनीवर परिभंड केले' म्हणजे आजारी भिक्खू निजलेल्या जमिनीवरील अशुद्ध जागा धुवून, शेणाने सारवून स्वच्छ केली, असा अर्थ आहे. 'औषध तयार करण्यास असमर्थ' म्हणजे इतरांनी सांगितलेली पद्धतही करण्यास असमर्थ असणे, असे म्हटले आहे. Maraṇavaṇṇakathā मरणवण्णकथा 12. Maraṇavaṇṇakathāyaṃ maraṇatthikāva hutvāti imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. Maraṇatthikabhāvaṃ ajānantāti ‘‘evaṃ adhippāyino maraṇatthikā nāma hontī’’ti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānanti. Vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena, maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. ‘‘Yathāyunā’’ti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vuttaṃ, yathānusandhinā yathāyuparicchedenāti vuttaṃ hoti. Atha vā yathānusandhināti yathānuppabandhena, yāva tasmiṃ bhave santānassa anuppabandho avicchinnapavatti hoti, tāva ṭhatvāti vuttaṃ hoti. १२. मरणवण्णकथेमध्ये— 'मरणत्थिका व हुत्वा' (मरणाची इच्छा असणारेच होऊन) म्हणजे या शरीराच्या मृत्यूनंतर स्वर्गात पोहोचण्याच्या इच्छेमुळे वास्तवतः मरणाची इच्छा असणारेच होऊन. 'मरणत्थिकभावं अजानंता' (मरणाची इच्छा असणारे आहोत हे न जाणता) म्हणजे अशी इच्छा असणारे मरणाची इच्छा असणारेच होतात, असे स्वतःचे मरणाची इच्छा असणे न जाणता. कारण ते स्वतःच्या चित्ताची प्रवृत्ती जाणत नाहीत असे नाही (तर ते जाणतातच). 'वोहारवसेन' म्हणजे पूर्वभागातील व्यवहाराच्या वश होऊन, मरणाची इच्छा असणाऱ्याच्या निर्णय घेणाऱ्या चेतनेच्या क्षणी करुणेचा अभाव असल्यामुळे, करुणेने जाळ्यात अडकलेल्या डुकराला सोडवण्यासारखे ते होत नाही, असा अभिप्राय समजावा. 'यथायुना' या शब्दाने सांगितलेलाच अर्थ 'यथानुसंधिना' या पर्यायाने सांगितला आहे. 'यथानुसंधिना' म्हणजे जशा आयुष्याच्या मर्यादेने सांगितले आहे, असा हा अर्थ सांगितला आहे. किंवा 'यथानुसंधिना' म्हणजे जशा अनुबंधाने (सातत्याने), जोपर्यंत त्या भवात चित्तप्रवाहाचा अनुबंध अखंड प्रवृत्तीत राहतो, तोपर्यंत राहून, असा हा अर्थ सांगितला आहे. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.180) ‘‘vohāravasenāti pubbabhāgavohāravasena maraṇādhippāyassa sanniṭṭhāpakacetanākkhaṇe karuṇāya abhāvato, kāruññena pāse baddhasūkaramocanaṃ viya na hotīti adhippāyo. ‘Yathāyunā’ti vuttamevatthaṃ yathānusandhināti pariyāyantarena vutta’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 180) pana ‘‘maraṇatthikāva hutvāti [Pg.324] imassa kāyassa bhedena saggapāpanādhippāyattā atthato maraṇatthikāva hutvā. ‘‘Evaṃadhippāyino maraṇatthikā nāma hontī’’ti attano maraṇatthikabhāvaṃ ajānantā āpannā pārājikaṃ. Na hi te attano cittappavattiṃ na jānantīti vuccanti. Vohāravasenāti pubbabhāge vohāravasena, sanniṭṭhāne panetaṃ natthi, pāse baddhasūkaramocane viya na hoti. Yathānusandhināti antarā amaritvāti attho’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये तर— 'वोहारवसेन' म्हणजे पूर्वभागातील व्यवहाराच्या वश होऊन, मरणाची इच्छा असणाऱ्याच्या निर्णय घेणाऱ्या चेतनेच्या क्षणी करुणेचा अभाव असल्यामुळे, करुणेने जाळ्यात अडकलेल्या डुकराला सोडवण्यासारखे ते होत नाही, असा अभिप्राय समजावा. 'यथायुना' या शब्दाने सांगितलेलाच अर्थ 'यथानुसंधिना' अशा पर्यायाने सांगितला आहे, असे म्हटले आहे. परंतु वजिरबुद्धी टीकेमध्ये तर— 'मरणत्थिका व हुत्वा' म्हणजे या शरीराच्या मृत्यूनंतर स्वर्गात पोहोचण्याच्या इच्छेमुळे वास्तवतः मरणाची इच्छा असणारेच होऊन, 'अशी इच्छा असणारे मरणाची इच्छा असणारेच होतात' असे स्वतःचे मरणाची इच्छा असणे न जाणता पाराजिकाप्रत पोहोचले. कारण ते स्वतःच्या चित्ताची प्रवृत्ती जाणत नाहीत असे नाही (तर ते जाणतातच), असे म्हटले जाते. 'वोहारवसेन' म्हणजे पूर्वभागातील व्यवहाराच्या वश होऊन, परंतु निर्णयाच्या क्षणी हे (करुणा) नसते, जाळ्यात अडकलेल्या डुकराला सोडवण्यासारखे ते होत नाही. 'यथानुसंधिना' म्हणजे मध्येच न मरता, असा अर्थ सांगितला आहे, असे म्हटले आहे. Attapātanakathā अत्तपातनकथा 13. Attapātanakathāyaṃ vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca. Ativiya pākaṭattā ‘‘hatthappatto viya dissatī’’ti vuttaṃ. Upacchindatīti visesādhigamassa vikkhepo mā hotūti āhāraṃ upacchindati. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā. Upacchindati, na vaṭṭatīti yasmā sabhāgānaṃ lajjībhikkhūnaṃyeva ariyā attanā adhigatavisesaṃ tādise kāraṇe sati ārocenti, te ca bhikkhū appatirūpāya anesanāya paccayaṃ na pariyesanti, tasmā tehi pariyesitapaccaye kukkuccaṃ uppādetvā āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭatīti attho. Sabhāgānañhi byākatattā upacchindituṃ na labhati. Te hi kappiyakhettaṃ ārocenti. Teneva ‘‘sabhāgānañhi lajjībhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatīti idaṃ ‘upacchindati, na vaṭṭatī’ti imassa kāraṇaṃ dassentena vutta’’nti tīsupi gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Atha vā visesādhigamaṃ byākaritvāti idaṃ visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, adhigamantarāyaṃ āsaṅkanteneva ca āhārupacchedo kātabboti anuññātattā adhigatena na kātabboti dassetuṃ ‘‘visesādhigamaṃ byākaritvā āhāraṃ upacchindati, na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Kiṃ pana ariyā attanā adhigatavisesaṃ aññesaṃ [Pg.325] ārocentīti imissā codanāya ‘‘sabhāgānañhi lajjībhikkhūnaṃ kathetuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ, ayamettha yuttataroti amhākaṃ khanti, gaṇṭhipadepi ayamattho dassitoyevāti. १३. अत्तपातनकथेमध्ये— 'विभत्तिब्यत्तयेन' म्हणजे विभक्तीच्या परिवर्तनाने (विभक्तीच्या विपर्यासाने). 'विसेसाधिगमो' म्हणजे समाधी आणि विपश्यना. अत्यंत स्पष्ट असल्यामुळे 'हातात आल्यासारखे दिसते' असे म्हटले आहे. 'उपच्छिन्दति' म्हणजे विशेष अधिगमामध्ये (ध्यान-विपश्यनेत) अडथळा येऊ नये म्हणून आहाराचा त्याग करतो (आहार तोडतो). 'विसेसाधिगमं' म्हणजे लोकोत्तर धर्माची प्राप्ती. 'ब्याकरित्वा' म्हणजे सांगून (निवेदन करून). 'आहार तोडतो, हे योग्य नाही' याविषयी— कारण समान शील असणाऱ्या लज्जी (शीलवान) भिक्खूंनाच आर्य पुद्गल स्वतः प्राप्त केलेला विशेष अधिगम तसे कारण असताना सांगतात; आणि ते भिक्खूही अयोग्य अशा चुकीच्या मार्गाने (अनेषणाने) प्रत्यय (गरजा) शोधत नाहीत. म्हणून त्यांनी मिळवलेल्या प्रत्ययांवर शंका निर्माण करून आहार तोडणे योग्य नाही, असा अर्थ समजावा. कारण समान शील असणाऱ्यांना सांगितल्यामुळे आहार तोडण्याची परवानगी मिळत नाही. कारण ते कप्पिय क्षेत्र (योग्य दान देण्याचे स्थान) सांगतात. म्हणूनच 'समान शील असणाऱ्या भिक्खूंना सांगणे योग्य आहे' हे वाक्य 'आहार तोडतो, हे योग्य नाही' या विधानाचा क्रम दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, असे तिन्ही गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. किंवा 'विशेष अधिगमाचे व्याकरण करून (सांगून)' हे वाक्य विशेष अधिगमाच्या प्राप्तीचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. अधिगमामध्ये अडथळा येण्याची शंका असल्यामुळेच आहाराचा त्याग करावा, अशी अनुमती असल्यामुळे अधिगम प्राप्त झाल्यावर (आहार त्याग) करू नये, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'विशेष अधिगमाचे व्याकरण करून आहार तोडतो, हे योग्य नाही' असे म्हटले आहे. 'पण आर्य स्वतः प्राप्त केलेला विशेष अधिगम इतरांना सांगतात का?' अशा शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'समान शील असणाऱ्या लज्जी भिक्खूंना सांगणे योग्य आहे' असे म्हटले आहे. 'हाच अर्थ येथे अधिक योग्य आहे' हे आमचे (टीकाकारांचे) मत आहे. गंठिपदामध्येही हाच अर्थ दर्शवला आहे. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. 1.182-183) ‘‘vibhattibyattayenāti vibhattivipariṇāmena. Visesādhigamoti samādhi vipassanā ca. Visesādhigamanti lokuttaradhammapaṭilābhaṃ. Byākaritvāti ārocetvā, idañca visesassa adhigatabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Adhigatavisesā hi diṭṭhānugatiāpajjanatthaṃ lajjībhikkhūnaṃ avassaṃ adhigamaṃ byākaronti, adhigatavisesena pana abyākaritvāpi āhāraṃ upacchindituṃ na vaṭṭati, adhigamantarāyavinodanatthameva āhārupacchedassa anuññātattā tadadhigame so na kātabbova. Kiṃ panādhigamaṃ ārocetuṃ vaṭṭatīti āha sabhāgānañhītiādī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 181-183) ‘‘hatthappatto viya dissati, ‘tassa vikkhepo mā hotū’ti upacchindati, visesādhigamaṃ byākaritvā tappabhavaṃ sakkāraṃ lajjāyanto āhāraṃ upacchindati sabhāgānaṃ byākatattā. Te hi kappiyakhettaṃ ārocentī’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये सुद्धा म्हटले आहे— 'विभत्तिब्यत्तयेन' म्हणजे विभक्तीच्या परिवर्तनाने (विभत्तिविपरिणामेन). 'विसेसाधिगमो' म्हणजे समाधी आणि विपश्यना. 'विसेसाधिगमं' म्हणजे लोकोत्तर धर्माची प्राप्ती. 'ब्याकरित्वा' म्हणजे सांगून (आरोचेत्वा); आणि हे विशेषाच्या प्राप्तीची अवस्था दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण ज्यांनी विशेष गुणांची प्राप्ती केली आहे, ते लज्जाशील भिक्खूंच्या दृष्टीचे अनुकरण करण्यासाठी निश्चितच आपल्या प्राप्तीची घोषणा करतात. परंतु विशेष प्राप्ती झाली असतानाही, ती प्रकट न करता आहार सोडणे योग्य नाही; कारण आहाराचा त्याग केवळ प्राप्तीमधील अंतराय दूर करण्यासाठीच अनुमत आहे, म्हणून ती प्राप्ती झाल्यावर आहाराचा त्याग करू नये. 'पण प्राप्तीविषयी सांगणे योग्य आहे का?' यावर 'सभागानं हि' (समान भागीदारांना) इत्यादी म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे— 'हस्तात आल्यासारखे दिसते, त्याचा विक्षेप होऊ नये म्हणून तो आहार सोडतो. विशेष प्राप्ती प्रकट करून, त्यापासून मिळणाऱ्या सत्काराची लाज वाटल्यामुळे, सभाग भिक्खूंना ते प्रकट केल्यामुळे तो आहार सोडतो. कारण ते कप्पियक्षेत्र (योग्य क्षेत्र) प्रकट करतात.' Appaccavekkhitvānisinnakathā अपच्चवेक्खित्वा निसिन्नकथा (न विचार करता बसण्याविषयीची कथा) 14. Appaccavekkhitvā nisinnakathāyaṃ appaṭivekkhitvāti anupaparikkhitvā. Uddhaṃ vā adho vā saṅkamantīti pacchā āgatānaṃ okāsadānatthaṃ nisinnapāḷiyā uddhaṃ vā adho vā gacchanti. Paṭivekkhaṇakiccaṃ natthīti pacchā āgatehi upaparikkhaṇakiccaṃ natthi. Heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ valiṃ gaṇhātīti āha ‘‘yasmiṃ vali na paññāyatī’’ti. Paṭivekkhaṇañcetaṃ gihīnaṃ santakeyevāti daṭṭhabbaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. 1.180) ‘‘heṭṭhā kismiñci vijjamāne sāṭakaṃ valiṃ gaṇhātīti āha [Pg.326] ‘yasmiṃ vali na paññāyatī’ti. Paṭivekkhaṇañcetaṃ gihīnaṃ santake evāti daṭṭhabba’’nti ettakameva vuttaṃ, vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. pārājika 180) ‘‘appaṭivekkhitvāti avicāretvā. Heṭṭhimabhāge hi kismiñci vijjamāne vali paññāyatī’’ti ettakameva. १४. अवलोकन न करता बसण्याविषयीच्या कथेत— 'अप्पटिवेक्खित्वा' म्हणजे विचार न करता, तपासणी न करता (अनुपपरिक्खित्वा). 'उद्धं वा अधो वा सङ्कमन्ति' म्हणजे नंतर आलेल्यांना जागा देण्यासाठी बसलेल्या रांगेत वर किंवा खाली सरकतात. 'पटिवेक्खणकिच्चं नत्थि' म्हणजे नंतर आलेल्या भिक्खूंनी तपासणी करण्याचे काही काम नाही. 'खाली काहीतरी असताना वस्त्राला घडी पडते' म्हणून म्हटले आहे— 'ज्या वस्त्रावर घडी दिसत नाही' (यस्मिं वलि न पञ्जायति). आणि हे अवलोकन केवळ गृहस्थांच्या वस्तूंच्या बाबतीतच असते, असे समजावे. विमतिविनोदनीमध्ये सुद्धा— 'खाली काहीतरी असताना वस्त्राला घडी पडते, म्हणून म्हटले आहे— ज्या वस्त्रावर घडी दिसत नाही. आणि हे अवलोकन केवळ गृहस्थांच्या वस्तूंच्या बाबतीतच असते, असे समजावे' एवढेच म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये सुद्धा— 'अप्पटिवेक्खित्वा' म्हणजे विचार न करता (अविचारेत्वा). 'खालच्या भागात काहीतरी असताना घडी दिसून येते' एवढेच म्हटले आहे. Davāyasilāvijjhanakathā दवायसिलाविज्झनकथा (मजेसाठी दगड फेकण्याविषयीची कथा) 15. Davāyasilāvijjhanakathāyaṃ davāsaddo hasādhippāyavācako. Paṭipubbavidha-dhātu pavaṭṭanatthoti āha ‘‘hasādhippāyena pāsāṇo na pavaṭṭetabbo’’ti. Silāsaddassa pāsāṇavācakattā so eva na paṭivijjhitabboti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na kevalañcā’’tiādi. Yadi evaṃ sabbesampi atthāya na vaṭṭeyyāti āha ‘‘cetiyādīnaṃ atthāyā’’tiādi. Dhovanadaṇḍakanti bhaṇḍadhovanadaṇḍaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.182-183) pana ‘‘bhaṇḍakaṃ vā dhovantāti cīvaraṃ vā dhovantā. Dhovanadaṇḍakanti cīvaradhovanadaṇḍa’’nti vuttaṃ. १५. मजेसाठी दगड फेकण्याविषयीच्या कथेत— 'दवा' हा शब्द हास्य किंवा मजेच्या उद्देशाने बोलला जाणारा शब्द आहे (हसाधिप्पायवाचको). 'पटि' उपसर्ग असलेली 'विध्' धातू फिरवण्याच्या/लोळवण्याच्या अर्थात आहे, म्हणून म्हटले आहे— 'मजेच्या उद्देशाने दगड लोळवू नये' (हसाधिप्पायेन पासाणो न पवट्टेतब्बो). 'सिला' हा शब्द दगडाचा वाचक असल्यामुळे, तोच दगड फेकू नये का? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी म्हटले आहे— 'न केवळं च' (केवळ दगडच नाही) इत्यादी. जर असे असेल, तर सर्वांच्याच उपयोगासाठी तो लोळवणे योग्य नाही का? यावर म्हटले आहे— 'चेतिय आदींच्या उपयोगासाठी' (चेतियादीनं अत्थाय) इत्यादी. 'धोवनदण्डकं' म्हणजे भांडी किंवा कपडे धुण्याचा दांडा (भण्डधोवनदण्डं). विमतिविनोदनीमध्ये मात्र— 'भांडी धुताना किंवा चीवर धुताना. धोवनदण्डकं म्हणजे चीवर धुण्याचा दांडा' असे म्हटले आहे. Dāyālimpanakathā दायालिम्पनकथा (जंगल पेटवण्याविषयीची कथा) 16. Dāyālimpanakathāyaṃ alla…pe… pācittiyanti sukkhaṭṭhānepi aggiṃ pātetvā iminā adhippāyena ālimpentassa pācittiyameva. Dukkaṭanti sukkhaṭṭhāne vā sukkhaṃ ‘‘asukkha’’nti avavatthapetvā vā aggiṃ pātentassa dukkaṭaṃ. Kīḷādhippāyepi eseva nayo, kīḷādhippāyo ca paṭapaṭāyamānasaddassādavaseneva veditabbo. Paṭipakkhabhūto aggi paṭaggi. Parittakaraṇanti ārakkhakaraṇaṃ. Sayaṃ vā uṭṭhitanti vāteritānaṃ veḷuādīnaṃ aññamaññasaṅghaṭṭanena samuṭṭhitaṃ. Nirupādānoti indhanarahito. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.190) pana ‘‘khiḍḍādhippāyenapi dukkaṭanti sukkhatiṇādīsu aggikaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Allesu pana [Pg.327] kīḷādhippāyenapi karontassa pācittiyameva. Paṭipakkhabhūto, paṭimukhaṃ gacchanto vā aggi paṭaggi, tassa allatiṇādīsupi dānaṃ anuññātaṃ. Taṃ dentena dūratova āgacchantaṃ dāvaggiṃ disvā vihārassa samantato ekakkhaṇe akatvā ekadesato paṭṭhāya vihārassa samantato saṇikaṃ jhāpetvā yathā mahantopi aggi vihāraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, evaṃ vihārassa samantā abbhokāsaṃ katvā paṭaggi dātabbo. So ḍāvaggino paṭipathaṃ gantvā ekato hutvā tena saha nibbāti. Parittakaraṇanti samantā rukkhatiṇādicchedanaparikhākhaṇanādiārakkhakaraṇaṃ. Tenāha ‘tiṇakuṭikānaṃ samantā bhūmitacchana’ntiādī’’ti, vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 190) pana ‘‘parittanti rakkhaṇaṃ, taṃ dassetuṃ ‘samantā bhūmitacchana’ntiādi vutta’’nti ettakameva vuttaṃ. १६. जंगल पेटवण्याविषयीच्या कथेत— 'अल्ल...पे... पाचित्तियं' म्हणजे ओल्या जागी किंवा सुक्या जागी सुद्धा अग्नी टाकून, या उद्देशाने आग लावणाऱ्याला पाचित्तियच होते. 'दुक्कटं' म्हणजे सुक्या जागी किंवा सुक्या जागेला 'असुक्क' (सुके नसलेले) असे न ठरवता अग्नी टाकणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते. खेळण्याच्या उद्देशाने आग लावणाऱ्याच्या बाबतीतही हाच नियम आहे; आणि खेळण्याचा उद्देश हा 'पटपट' असा आवाज ऐकण्याच्या इच्छेवरून ओळखावा. विरोधी दिशेने येणारी आग म्हणजे 'पटिग्गी' (प्रति-अग्नी). 'परित्तकरणं' म्हणजे संरक्षणाची व्यवस्था करणे. 'सयं वा उट्ठितं' म्हणजे वाऱ्याने हलणाऱ्या बांबू इत्यादींच्या परस्परांवरील घर्षणामुळे स्वतःच निर्माण झालेली आग. 'निरुपादानो' म्हणजे इंधन नसलेली (आग). विमतिविनोदनीमध्ये मात्र— 'खेळण्याच्या उद्देशाने सुद्धा दुक्कट होते, हे सुके गवत इत्यादींमध्ये अग्नी लावण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे. परंतु ओल्या गवतावर खेळण्याच्या उद्देशाने जरी आग लावली, तरी पाचित्तियच होते. विरोधी दिशेने येणारी किंवा समोरून येणारी आग म्हणजे प्रति-अग्नी होय; ती ओल्या गवतावरही देण्याची अनुमती आहे. ती देताना, दूरवरून येणारा वणवा (दावाग्नी) पाहून, विहाराच्या चहूबाजूंनी एकाच वेळी आग न लावता, एका भागापासून सुरुवात करून विहाराच्या चहूबाजूंनी हळूहळू जाळावे, जेणेकरून मोठा वणवा आला तरी तो विहारापर्यंत पोहोचू शकणार नाही. अशा प्रकारे विहाराच्या चहूबाजूंनी मोकळी जागा करून प्रति-अग्नी द्यावा. तो वणव्याच्या समोर जाऊन एकत्र मिळून त्यासोबत विझून जातो. 'परित्तकरणं' म्हणजे चहूबाजूंचे वृक्ष, गवत इत्यादी कापणे, चर खणणे इत्यादींद्वारे केलेले संरक्षण. म्हणूनच म्हटले आहे— 'गवताच्या झोपड्यांच्या चहूबाजूंनी जमीन खरवडणे' इत्यादी. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र— 'परित्तं म्हणजे संरक्षण, ते दर्शवण्यासाठी चहूबाजूंनी जमीन खरवडणे इत्यादी म्हटले आहे' एवढेच सांगितले आहे. Micchādiṭṭhikulābhatakathā मिच्छादिट्ठिकुलाभतकथा (मिथ्यादृष्टी कुळांतून आणलेल्या अन्नाविषयीची कथा) 17. Micchādiṭṭhikulābhatakathāyaṃ natthi saddhā etesūti assaddhā, maccharino, tesu assaddhesu. Micchādiṭṭhiyā yuttāni kulāni micchādiṭṭhikulāni, majjhelopatatiyātappurisasamāso, ‘‘natthi dinna’’ntiādinayappavattāya dasavatthukāya micchādiṭṭhiyā yuttakulāni, tesu. Micchādiṭṭhikulesu labhitvāti sambandho. Asakkaccakārīnaṃ tesaṃ sakkaccakaraṇena, appaṇītadāyīnaṃ tesaṃ paṇītadānena bhavitabbamettha kāraṇenāti kāraṇaṃ upaparikkhitvāva bhuñjituṃ yuttanti āha ‘‘anupaparikkhitvā neva attanā bhuñjitabbaṃ, na paresaṃ dātabba’’nti. Yena kāraṇena bhavitabbaṃ, taṃ dassetuṃ ‘‘visamissampi hī’’tiādi vuttaṃ. Na kevalaṃ piṇḍapātamevāti āha ‘‘yampī’’tiādi. Tattha kāraṇamāha ‘‘apihitavatthusmimpi hī’’tiādi. Tato aññampi dasseti gandhahaliddādimakkhitotiādinā[Pg.328]. Tatthapi kāraṇaṃ dassetumāha ‘‘sarīre rogaṭṭhānānī’’tiādi. १७. मिथ्यादृष्टी कुळांतून आणलेल्या अन्नाविषयीच्या कथेत— 'ज्यांच्यामध्ये श्रद्धा नाही ते अस्सद्धा' (अश्रद्धाळू), मत्सरी (कंजूष), अशा अश्रद्धाळू लोकांमध्ये. मिथ्यादृष्टीने युक्त असलेली कुळे म्हणजे 'मिच्छादिट्ठिकुलानि' (हा मध्यमपदलोपी तृतीया तत्पुरुष समास आहे); 'दिलेले काही नाही' (नत्थि दिन्नं) इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणाऱ्या दहा वस्तूंच्या मिथ्यादृष्टीने युक्त असलेली कुळे, त्यांच्यामध्ये. 'मिथ्यादृष्टी कुळांमध्ये मिळवून' असा संबंध आहे. आदर न दाखवता देणाऱ्यांना आदराने देण्यास प्रवृत्त करून, निकृष्ट अन्न देणाऱ्यांना उत्कृष्ट अन्न देण्यास प्रवृत्त करून, येथे काही कारणाने भोजन करणे योग्य आहे का, हे तपासूनच भोजन करणे योग्य आहे, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे— 'तपासणी केल्याशिवाय स्वतःही खाऊ नये आणि इतरांनाही देऊ नये.' ज्या कारणाने असे असावे, ते दर्शवण्यासाठी 'विसमिस्सम्पि हि' (विषमिश्रित सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. केवळ पिंडपातच नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'यम्पि' (जे काही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे कारण सांगताना म्हटले आहे— 'न झाकलेल्या वस्तूवर सुद्धा' इत्यादी. त्यानंतर 'गन्धहलिद्दादिमक्खितो' (सुगंध, हळद इत्यादी लावलेले) इत्यादींद्वारे दुसरे कारणही दर्शवले आहे. तेथेही कारण दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— 'शरीरावरील रोगाची ठिकाणे' इत्यादी. Gopakadānakathā गोपकदानकथा (रक्षकाने दिलेल्या दानाविषयीची कथा) 18. Gopakadānakathāyaṃ paresaṃ santakaṃ gopeti rakkhatīti gopako, tassa dānaṃ gopakadānaṃ, uyyānapālakādīhi bhikkhūnaṃ dātabbadānaṃ. Tattha paṇṇaṃ āropetvāti ‘‘ettakeheva rukkhehi ettakameva gahetabba’’nti paṇṇaṃ āropetvā, likhitvāti vuttaṃ hoti. Nimittasaññaṃ katvāti saṅketaṃ katvā. Dārakāti tesaṃ puttanattādayo dārakā. Aññepi ye keci gopakā honti, te sabbepi vuttā. Sabbatthapi gihīnaṃ gopakadāne yattakaṃ gopakā denti, tattakaṃ gahetabbaṃ. Saṅghike pana yathāparicchedameva gahetabbanti dīpitattā ‘‘atthato eka’’nti vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. 1.156) ‘‘paṇṇaṃ āropetvāti ‘ettake rukkhe rakkhitvā tato ettakaṃ gahetabba’nti paṇṇaṃ āropetvā. Nimittasaññaṃ katvāti saṅketaṃ katvā. Dārakāti tesaṃ puttanattādayo ye keci gopenti, te sabbepi idha ‘dārakā’ti vuttā’’ti, vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 156) pana ‘‘ārāmarakkhakāti vissatthavasena gahetabbaṃ. Adhippāyaṃ ñatvāti ettha yassa dānaṃ paṭiggaṇhantaṃ bhikkhuṃ, bhāgaṃ vā sāmikā na rakkhanti na daṇḍenti, tassa dānaṃ appaṭicchādetvā gahetuṃ vaṭṭatīti idha sanniṭṭhānaṃ, tampi ‘na vaṭṭati saṅghike’ti vutta’’nti vuttaṃ. १८. रक्षकाने दिलेल्या दानाविषयीच्या कथेत— जो इतरांच्या वस्तूंचे रक्षण करतो तो 'गोपको' (रक्षक), त्याने दिलेले दान म्हणजे 'गोपकदानं', जे उद्यानरक्षक इत्यादींद्वारे भिक्खूंना दिले जाणारे दान आहे. तेथे 'पण्णं आरोपेत्वा' म्हणजे 'एवढ्याच झाडांपासून एवढेच घ्यावे' असे पानावर लिहून ठेवणे (लिखित्वा) असा अर्थ होतो. 'निमित्तसञ्ञं कत्वा' म्हणजे संकेत करून. 'दारका' म्हणजे त्यांचे मुले, नातवंडे इत्यादी मुले. इतरही जे कोणी रक्षक असतील, ते सर्व येथे अभिप्रेत आहेत. सर्व ठिकाणी गृहस्थांच्या गोपकदानाच्या बाबतीत, रक्षक जेवढे देतात तेवढेच घ्यावे. परंतु संघाच्या मालकीच्या (संघिक) वस्तूंच्या बाबतीत मात्र ठरवून दिलेल्या मर्यादेनुसारच घ्यावे, हे दर्शवण्यासाठी 'अर्थतः एकच' (अत्थतो एकं) असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये सुद्धा— 'पण्णं आरोपेत्वा म्हणजे एवढ्या झाडांचे रक्षण करून त्यातून एवढेच घ्यावे असे पानावर लिहून ठेवणे. निमित्तसञ्ञं कत्वा म्हणजे संकेत करून. दारका म्हणजे त्यांचे मुले, नातवंडे इत्यादी जे कोणी रक्षण करतात, ते सर्व येथे दारक म्हटले आहेत' असे म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र— 'आरामरक्षक' विश्वासाने घ्यावे. 'अभिप्राय जाणून' म्हणजे ज्याचे दान स्वीकारणाऱ्या भिक्खूला किंवा त्याच्या भागाला मालक अडवत नाहीत किंवा दंड करत नाहीत, त्याचे दान न लपवता घेणे योग्य आहे, असा येथे निष्कर्ष आहे; परंतु ते सुद्धा 'संघाच्या बाबतीत योग्य नाही' असे म्हटले आहे. Yatthāti yasmiṃ āvāse. Aññesaṃ abhāvanti aññesaṃ āgantukabhikkhūnaṃ abhāvaṃ. Tatthāti tādise āvāse. Bhājetvā khādantīti āgantukānampi sampattānaṃ bhājetvā khādantīti adhippāyo. Catūsu paccayesu sammā upanentīti [Pg.329] ambaphalādīni vikkiṇitvā cīvarādīsu catūsu paccayesu sammā upanenti. Cīvaratthāya niyametvā dinnāti ‘‘imesaṃ rukkhānaṃ phalāni vikkiṇitvā cīvaresuyeva upanetabbāni, na bhājetvā khāditabbānī’’ti evaṃ niyametvā dinnā. Tesupi āgantukā anissarāti paccayaparibhogatthāya niyametvā dinnattā bhājetvā khādituṃ anissarā. Na tesu…pe… ṭhātabbanti ettha āgantukehi heṭṭhā vuttanayena bhājetvā khāditabbanti adhippāyo. Tesaṃ katikāya ṭhātabbanti ‘‘bhājetvā na khāditabba’’nti vā ‘‘ettakesu rukkhesu phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakāni phalāni gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘ettakānaṃ divasānaṃ abbhantare gaṇhissāmā’’ti vā ‘‘na kiñci gaṇhissāmā’’ti vā evaṃ katāya āvāsikānaṃ katikāya āgantukehi ṭhātabbaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘anissarā’’ti vacanena dīpitoyeva attho mahāpaccariyaṃ ‘‘catunnaṃ paccayāna’’ntiādinā vitthāretvā dassito. Paribhogavasenevāti ettha eva-saddo aṭṭhānappayutto, paribhogavasena tameva bhājetvāti yojetabbaṃ. Ettha etasmiṃ vihāre, raṭṭhevā. 'यत्थ' म्हणजे ज्या विहारात (यस्मिं आवासे). 'अञ्ञेसं अभावं' म्हणजे इतर आगंतुक भिक्खूंचा अभाव. 'तत्थ' म्हणजे अशा प्रकारच्या विहारात. 'भाजेत्वा खादन्ति' म्हणजे आलेल्या आगंतुक भिक्खूंनाही वाटून खातात, असा अभिप्राय समजावा. 'चतूसु पच्चयेसु सम्मा उपनेन्ति' म्हणजे आंब्याची फळे इत्यादी विकून चीवर इत्यादी चार प्रत्ययांमध्ये (गरजांमध्ये) चांगल्या प्रकारे लावतात. 'चीवरत्थाय नियमेत्वा दिन्ना' म्हणजे 'या झाडांची फळे विकून ती केवळ चीवरासाठीच वापरावीत, वाटून खाऊ नयेत' अशा प्रकारे नियम ठरवून दिलेली दाने. 'तेसुपि आगन्तुका अनिस्सरा' म्हणजे प्रत्ययांच्या उपभोगासाठी नियम ठरवून दिलेले असल्यामुळे, आगंतुक भिक्खू ते वाटून खाण्यास असमर्थ (अधिकारी नसलेले) आहेत. 'न तेसु...पे... ठातब्बं' यामध्ये आगंतुक भिक्खूंनी खाली सांगितलेल्या पद्धतीने वाटून खावे, असा अभिप्राय समजावा. 'तेसं कतिकाय ठातब्बं' म्हणजे 'वाटून खाऊ नये' किंवा 'एवढ्या झाडांची फळे आम्ही घेऊ' किंवा 'एवढी फळे आम्ही घेऊ' किंवा 'एवढ्या दिवसांच्या आत आम्ही घेऊ' किंवा 'आम्ही काहीही घेणार नाही' अशा प्रकारे केलेल्या विहारातील रहिवासी भिक्खूंच्या (आवासिक) नियमांचे आगंतुक भिक्खूंनी पालन करावे. महाअट्ठाकथेमध्ये 'अनिस्सरा' या शब्दाने हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे, आणि महापंचरीमध्ये 'चतुन्नं पच्चयानं' इत्यादींद्वारे सविस्तर दर्शवला आहे. 'परिभोगवसेनेव' येथे 'एव' हा शब्द अयोग्य ठिकाणी वापरला आहे, त्याचा संबंध 'उपभोगाच्या दृष्टीने त्यालाच वाटून' असा लावावा. 'एत्थ' म्हणजे या विहारात किंवा देशात. Senāsanapaccayanti senāsanañca tadatthāya niyametvā ṭhapitañca. Lāmakakoṭiyāti lāmakaṃ ādiṃ katvā, lāmakasenāsanato paṭṭhāyāti vuttaṃ hoti. Senāsanepi tiṇādīni lāmakakoṭiyāva vissajjetabbāni, senāsanaparikkhārāpi lāmakakoṭiyāva vissajjetabbā. Mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabbanti iminā kiṃ vuttaṃ hoti? Tīsupi gaṇṭhipadesu tāva idaṃ vuttaṃ ‘‘sabbāni senāsanāni na vissajjetabbānīti vuttaṃ hotī’’ti. Lāmakakoṭiyā vissajjantehipi senāsanabhūmiyo na vissajjetabbāti ayamattho vutto hotīti no khanti. Vīmaṃsitvā yaṃ ruccati, taṃ gahetabbaṃ. 'सेनासनपच्चयं' म्हणजे शयन-आसन (राहण्याची जागा) आणि त्याच्यासाठी नियम ठरवून ठेवलेली वस्तू. 'लामककोटिया' म्हणजे कनिष्ठ दर्जाचे आधी करून, कनिष्ठ शयनासनापासून सुरुवात करून, असा अर्थ होतो. शयनासनाच्या बाबतीतही गवत इत्यादी कनिष्ठ दर्जाचेच वापरावे, आणि शयनासनाचे साहित्यही कनिष्ठ दर्जाचेच वापरावे. 'मूळ वस्तूचा नाश करून ती वापरू नये' याने काय सांगितले आहे? तिन्ही गंठिपदांमध्ये आधी हे सांगितले आहे— 'सर्व शयनासने सोडू नयेत (न विस्सज्जेतब्बानि) असे म्हटले आहे.' कनिष्ठ दर्जाचे वापरणाऱ्यांनी सुद्धा शयनासनाची जमीन सोडू नये, असा अर्थ होतो, हे आमचे मत (खन्ति) आहे. विचार करून जे योग्य वाटेल, ते स्वीकारावे. Dhammasantakena [Pg.330] buddhapūjaṃ kātuṃ, buddhasantakena vā dhammapūjaṃ kātuṃ vaṭṭati na vaṭṭatīti? ‘‘Tathāgatassa kho etaṃ, vāseṭṭha, adhivacanaṃ dhammakāyo itipī’’ti ca ‘‘yo kho, vakkali, dhammaṃ passati, so maṃ passatī’’ti (saṃ. ni. 3.87) ca vacanato vaṭṭatīti vadanti. Keci pana ‘‘evaṃ sante ‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’ti (mahāva. 365) vacanato buddhasantakena gilānassapi bhesajjaṃ kātuṃ yuttanti āpajjeyya, tasmā na vaṭṭatī’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi ‘‘yo, bhikkhave, maṃ upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyyā’’ti (mahāva. 365) iminā attano ca gilānassa ca ekasadisatā, tadupaṭṭhānassa vā samaphalatā vuttā. Ayañhettha attho – ‘‘yo maṃ ovādānusāsanīkaraṇena upaṭṭhaheyya, so gilānaṃ upaṭṭhaheyya, mama ovādakārakena gilāno upaṭṭhātabbo’’ti (mahāva. aṭṭha. 365). Bhagavato ca gilānassa ca upaṭṭhānaṃ ekasadisanti evaṃ panettha attho na gahetabbo, tasmā ‘‘yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’’ti (dī. ni. 2.216) vacanato ‘‘ahañca kho panidāni ekakova ovadāmi anusāsāmi, mayi parinibbute imāni caturāsīti buddhasahassāni tumhe ovadissanti anusāsissantī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 2.216) vuttattā ca bahussutaṃ bhikkhuṃ pasaṃsantena ca ‘‘yo bahussuto, na so tumhākaṃ sāvako nāma, buddho nāma esa cundā’’ti vuttattā dhammagarukattā ca tathāgatassa pubbanayo eva pasatthataroti amhākaṃ khanti. Vimativinodaniyampi ‘‘yatthāti yasmiṃ āvāse. Aññesanti aññesaṃ āgantukānaṃ. Tesupi āgantukā anissarāti senāsane nirantaraṃ vasantānaṃ cīvaratthāya dāyakehi, bhikkhūhi vā niyametvā dinnattā bhājetvā khādituṃ anissarā. Āgantukehipi icchantehi tasmiṃ [Pg.331] vihāre vassānādīsu pavisitvā cīvaratthāya gahetabbaṃ. Tesaṃ katikāya ṭhātabbanti sabbāni phalāphalāni abhājetvā ‘ettakesu rukkhesu phalāni bhājetvā paribhuñjissāma, aññesu phalāphalehi senāsanāni paṭijaggissāmā’ti vā ‘piṇḍapātādipaccayaṃ sampādessāmā’ti vā ‘kiñcipi abhājetvā catupaccayatthāyeva upanemā’ti vā evaṃ sammā upanentānaṃ āvāsikānaṃ katikāya āgantukehi ṭhātabbaṃ. Mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘anissarā’ti vacanena dīpito eva attho, mahāpaccariyaṃ ‘catunnaṃ paccayāna’ntiādinā vitthāretvā dassito. Paribhogavasenevāti ettha eva-saddo aṭṭhānappayutto, paribhogavasena tameva bhājetvāti yojetabbaṃ. Etthāti etasmiṃ vihāre, raṭṭhe vā. Senāsanapaccayanti senāsanañca tadatthāya niyametvā ṭhapitañca. ‘Ekaṃ vā dve vā varasenāsanāni ṭhapetvā’ti vuttamevatthaṃ puna byatirekamukhena dassetuṃ ‘mūlavatthucchedaṃ pana katvā na upanetabba’nti vuttaṃ, senāsanasaṅkhātavatthuno mūlacchedaṃ katvā sabbāni senāsanāni na vissajjetabbānīti attho. Keci panettha ‘ekaṃ vā dve vā varasenāsanāni ṭhapetvā lāmakato paṭṭhāya vissajjantehipi senāsanabhūmiyo na vissajjetabbāti ayamattho vutto’ti vadanti, tampi yuttameva imassapi atthassa avassaṃ vattabbato, itarathā keci saha vatthunāpi vissajjetabbaṃ maññeyyu’’nti. धम्माच्या मालकीच्या द्रव्याने बुद्धांची पूजा करणे किंवा बुद्धांच्या मालकीच्या द्रव्याने धम्माची पूजा करणे योग्य आहे की अयोग्य? 'हे वासेठ्ठ! धम्मकाय हे तथागतांचेच नाव आहे' आणि 'हे वक्कली! जो धम्माला पाहतो, तो मला पाहतो' या वचनानुसार ते योग्य आहे, असे आचार्य म्हणतात. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'असे असल्यास, हे भिक्खूंनो! जो माझी सेवा करेल, त्याने आजारी व्यक्तीची सेवा केल्यासारखे आहे या वचनानुसार बुद्धांच्या मालकीच्या द्रव्याने आजारी व्यक्तीसाठी औषधोपचार करणेही योग्य ठरेल, असा प्रसंग येईल. म्हणून ते योग्य नाही.' पण हे कारण योग्य नाही. कारण 'हे भिक्खूंनो, जो माझी सेवा करेल, त्याने आजारी व्यक्तीची सेवा केल्यासारखे आहे' या वचनाद्वारे स्वतः (बुद्ध) आणि आजारी व्यक्ती यांच्यातील समानता किंवा त्यांच्या सेवेचे समान फळ सांगितले गेले आहे असे नाही. येथे हा अर्थ आहे - 'जो माझ्या उपदेशांचे व अनुशासनाचे पालन करून माझी सेवा करतो, त्याने आजारी व्यक्तीची सेवा केल्यासारखे आहे; माझ्या उपदेशाचे पालन करणाऱ्याने आजारी व्यक्तीची सेवा केली पाहिजे.' भगवान आणि आजारी व्यक्ती यांची सेवा एकसमान आहे, असा अर्थ येथे घेऊ नये. म्हणून, 'हे आनंदा! मी जो धम्म आणि विनय उपदेशिला व प्रज्ञप्त केला आहे, तोच माझ्या पश्चात तुमचा शास्ता असेल' या वचनानुसार आणि 'आता मी एकटाच तुम्हाला उपदेश व अनुशासन करत आहे, माझ्या परिनिर्वाणानंतर हे चौऱ्याऐंशी हजार बुद्ध तुम्हाला उपदेश व अनुशासन करतील' असे म्हटल्यामुळे, तसेच बहुश्रुत भिक्खूची प्रशंसा करताना 'हे चुंदा! जो बहुश्रुत आहे, तो केवळ तुमचा श्रावक नाही, तर तो बुद्धच आहे' असे म्हटल्यामुळे आणि धम्माचा आदर करण्याच्या हेतूने तथागतांची पूर्वपरंपराच अधिक प्रशस्त आहे, हे आमचे मत आहे. विमत्तिविनोदनी टीकेत देखील म्हटले आहे: 'यत्थ' म्हणजे ज्या आवासात (विहारात). 'अञ्ञेसं' म्हणजे इतर आगंतुक भिक्खूंच्या. त्या आगंतुकांनाही अधिकार नाही, कारण विहारात निरंतर राहणाऱ्या भिक्खूंच्या चीवरासाठी दायकांनी किंवा भिक्खूंनी निश्चित करून दिलेले असल्याने, ते वाटून वापरण्याचा अधिकार आगंतुकांना नाही. आगंतुक भिक्खूंनी देखील इच्छा असल्यास त्या विहारात वर्षावासासाठी प्रवेश करून चीवरासाठी ते ग्रहण करावे. त्यांच्या नियमांचे (कतिकेचे) पालन करावे, म्हणजे सर्व फळांचे वाटप न करता, 'एवढ्या झाडांची फळे वाटून आम्ही उपभोगू आणि इतर फळांनी शयनासनांची देखभाल करू' असे ठरवून, किंवा 'पिंडपातादी प्रत्यय मिळवू' असे ठरवून, किंवा 'काहीही न वाटता केवळ चार प्रत्ययांसाठीच ते समर्पित करू' असे ठरवून, अशा प्रकारे योग्य रीतीने व्यवस्था करणाऱ्या निवासी भिक्खूंच्या नियमांचे आगंतुकांनी पालन करावे. महाअट्ठकथेत 'अनिसरा' (अधिकार नसलेले) या शब्दाने हाच अर्थ स्पष्ट केला आहे, आणि महाप्रत्यरी अट्ठकथेत 'चतुण्णं पच्चयानं' इत्यादींद्वारे हा अर्थ सविस्तर दाखवला आहे. 'परिभोगवसेनेव' येथे 'एव' हा शब्द अयोग्य स्थानी वापरला आहे, त्याचा संबंध 'परिभोगवसेन तमेव भाजेत्वा' (उपभोगाच्या हेतूने त्याचेच वाटप करून) असा जोडला पाहिजे. 'एत्थ' म्हणजे या विहारात किंवा राष्ट्रात. 'सेनासनप्रत्यय' म्हणजे शयनासन आणि त्याच्या देखभालीसाठी निश्चित करून ठेवलेले द्रव्य. 'एक किंवा दोन उत्तम शयनासने ठेवून' हाच अर्थ पुन्हा व्यतिरेक पद्धतीने दाखवण्यासाठी 'मूळ वस्तूचा नाश करून ते देऊ नये' असे म्हटले आहे, म्हणजे शयनासन नावाच्या वस्तूचा मूळ नाश करून सर्व शयनासने विकून किंवा देऊन टाकू नयेत, असा याचा अर्थ आहे. येथे काही आचार्य म्हणतात की, 'एक किंवा दोन उत्तम शयनासने ठेवून, कनिष्ठ दर्जाच्या शयनासनांपासून सुरुवात करून ती दिली तरी शयनासनाची भूमी देऊ नये, असा अर्थ येथे सांगितला आहे.' ते देखील योग्यच आहे, कारण हा अर्थ देखील सांगणे आवश्यक आहे, नाहीतर काही लोग जमिनीसह शयनासन देऊन टाकणे योग्य मानतील. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pārājika 153) ‘‘ettha etasmiṃ vihāre paracakkādibhayaṃ āgataṃ. Mūlavatthucchedanti ‘sabbasenāsanānaṃ ete issarā’ti vacanato itare anissarāti dīpitaṃ hoti. Ayameva bhikkhu issaroti yattha so icchati, tattha attañātahetuṃ [Pg.332] labhatīti kira attho, api ca ‘daharo’ti vadanti. Savatthukanti saha bhūmiyāti vuttaṃ hotī’’ti. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये म्हटले आहे: 'येथे' म्हणजे या विहारात परकीय आक्रमणाचे भय आले असता. 'मूलवत्थुच्छेदं' म्हणजे 'या सर्व शयनासनांचे हे मालक आहेत' या वचनावरून इतरांना अधिकार नाही, हे स्पष्ट होते. 'हाच भिक्खू मालक आहे' याचा अर्थ असा आहे की, तो जिथे इच्छितो तिथे स्वतःच्या किंवा नातेवाईकांच्या कारणासाठी ते मिळवू शकतो. तसेच काही जण त्याला 'दहर' (तरुण भिक्खू) म्हणतात. 'सवत्थुकं' म्हणजे जमिनीसह असे म्हटले आहे. Dhammikārakkhayācanakathā धम्मिक रक्षक याचना कथा 19. Dhammikārakkhayācanakathāyaṃ ‘‘gīvāyevāti āṇattiyā abhāvato. Tesaṃ anatthakāmatāyāti ‘coro’ti vuttaṃ mama vacanaṃ sutvā keci daṇḍissanti, jīvitā voropessantīti evaṃ saññāya. Etena kevalaṃ bhayena vā parikkhāraggahaṇatthaṃ vā sahasā ‘coro’ti vutte daṇḍitepi na dosoti dasseti. Rājapurisānañhi ‘coro aya’nti uddissakathane eva gīvā. Bhikkhūnaṃ, pana ārāmikādīnaṃ vā sammukhā ‘asuko coro evamakāsī’ti kenaci vuttavacanaṃ nissāya ārāmikādīsu rājapurisānaṃ vatvā daṇḍāpentesupi bhikkhussa na gīvā rājapurisānaṃ avuttattā, yesañca vuttaṃ, tehi sayaṃ corassa adaṇḍitattāti gahetabbaṃ. ‘Tvaṃ etassa santakaṃ acchindā’ti āṇattopi hi sace aññena acchindāpeti, āṇāpakassa anāpatti visaṅketattā. Attano vacanakaranti idaṃ sāmīcivasena vuttaṃ. Vacanaṃ akarontānaṃ rājapurisānampi ‘iminā gahitaparikkhāraṃ āharāpehi, mā cassa daṇḍaṃ karohī’ti uddissa vadantassapi daṇḍe gahitepi na gīvā eva daṇḍaggahaṇassa paṭikkhittattā ‘asukabhaṇḍaṃ avaharā’ti āṇāpetvā vippaṭisāre uppanne puna paṭikkhipane (pārā. 121) viya. Dāsādīnaṃ sampaṭicchane viya tadatthāya aḍḍakaraṇe bhikkhūnampi dukkaṭanti āha ‘kappiyaaḍḍo nāma, na vaṭṭatī’ti. Kenaci pana bhikkhunā khettādiatthāya vohārikānaṃ santikaṃ gantvā aḍḍe katepi taṃ khettādisampaṭicchane viya sabbesaṃ akappiyaṃ na hoti pubbe eva saṅghasantakattā. Bhikkhusseva pana payogavasena [Pg.333] āpattiyo honti. Dāsādīnampi pana atthāya rakkhaṃ yācituṃ vohārikena puṭṭhena saṅghassa uppannaṃ kappiyakkamaṃ vattuṃ ārāmikādīhi ca aḍḍaṃ kārāpetuṃ vaṭṭati eva. Vihāravatthādikappiyaaḍḍaṃ pana bhikkhunā sayampi kātuṃ vaṭṭatī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.679) āgato. १९. धम्मिक रक्षक याचना कथेमध्ये: 'गीवायेव' (गळा कापण्यास पात्र) म्हणजे आज्ञेचा अभाव असल्यामुळे. 'त्यांच्या अनर्थाच्या इच्छेने' म्हणजे 'हा चोर आहे' हे माझे शब्द ऐकून काही लोक त्याला शिक्षा करतील किंवा त्याचा जीव घेतील, अशा समजुतीने. यावरून केवळ भयाने किंवा परिष्कार मिळवण्याच्या हेतूने घाईघाईने 'चोर' असे म्हटले असता, त्याला शिक्षा झाली तरी दोष नाही, हे दर्शवले आहे. कारण राजपुरुषांना 'हा चोर आहे' असे उद्देशून बोलल्यासच गळा कापण्याची शिक्षा (पाराजिक) होते. परंतु भिक्खूंच्या किंवा आरामिकांच्या समोर 'अमुक चोराने असे केले' असे कोणाचे तरी बोलणे ऐकून, आरामिकांनी राजपुरुषांना सांगून शिक्षा करवली, तरी भिक्खूला शिक्षा होत नाही, कारण त्याने राजपुरुषांना स्वतः सांगितलेले नसते; आणि ज्यांना सांगितले गेले, त्यांनी स्वतः चोराला शिक्षा न केल्यामुळे भिक्खू दोषी ठरत नाही, असे समजावे. 'तू याची वस्तू हिरावून घे' अशी आज्ञा दिली असता, जर दुसऱ्या व्यक्तीने ती हिरावून घेतली, तर आज्ञा देणाऱ्याला विसंकेतामुळे आपत्ती येत नाही. 'स्वतःच्या शब्दाचे पालन करणारा' हे आदराने म्हटले आहे. शब्दाचे पालन न करणाऱ्या राजपुरुषांना देखील 'याने घेतलेला परिष्कार परत आणून दे, पण त्याला शिक्षा करू नकोस' असे उद्देशून सांगणाऱ्या भिक्खूच्या बाबतीत, जरी शिक्षा झाली, तरी भिक्खूला शिक्षा होत नाही, कारण त्याने शिक्षेचा निषेध केलेला असतो; हे 'अमुक वस्तू चोर' अशी आज्ञा देऊन पश्चात्ताप झाल्यावर पुन्हा नकार देण्यासारखे आहे. दास इत्यादींना स्वीकारण्याप्रमाणे त्यांच्यासाठी खटला चालवणे भिक्खूंसाठी देखील दुक्कट ठरते, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'कप्पिय खटला देखील चालवणे योग्य नाही.' परंतु एखाद्या भिक्खूने शेत इत्यादींच्या कारणासाठी न्यायाधीशांकडे जाऊन खटला चालवला तरी, ते शेत इत्यादी स्वीकारण्याप्रमाणे सर्वांसाठी अयोग्य ठरत नाही, कारण ते आधीपासूनच संघाच्या मालकीचे असते. परंतु भिक्खूच्या स्वतःच्या प्रयत्नांमुळे त्याला आपत्ती येतात. परंतु दासांच्या रक्षणासाठी याचना करण्यासाठी न्यायाधीशाने विचारले असता, संघाला प्राप्त झालेली योग्य पद्धत सांगणे आणि आरामिकांद्वारे खटला चालवणे योग्यच आहे. परंतु विहाराच्या जमिनीसंबंधीचा योग्य खटला भिक्खूने स्वतः चालवणे देखील योग्य आहे, असे विमत्तिविनोदनी टीकेत आले आहे. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pācittiya 681) ‘‘gīvāti kevalaṃ gīvā eva hoti, na pārājikaṃ. Kārāpetvā dātabbāti ettha sace āvudhabhaṇḍaṃ hoti, tassa dhārā na kārāpetabbā, aññena pana ākārena saññāpetabba’’nti vuttaṃ. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये म्हटले आहे: 'गीवा' म्हणजे केवळ गळा कापण्यास पात्र होते, पाराजिक होत नाही. 'तयार करून द्यावे' यामध्ये जर ते शस्त्रासारखे भांड असेल, तर त्याची धार तीव्र करू नये, तर दुसऱ्या प्रकारे (ती सुरक्षित करून) द्यावे. Uccārādichaḍḍanakathā मलमूत्र विसर्जनाची कथा 20. Uccārādichaḍḍanakathāyaṃ aṭṭhame uccārādichaḍḍane ‘‘uccārādibhāvo, anapalokanaṃ, vaḷañjanaṭṭhānaṃ, tirokuṭṭapākāratā, chaḍḍanaṃ vā chaḍḍāpanaṃ vāti imāni panettha pañca aṅgāni, navame haritūpari chaḍḍane sabbesanti bhikkhussa bhikkhuniyā ca. Idha khettapālakā ārāmādigopakā ca sāmikā evā’’ti ettakameva sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.830) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.830) pana ‘‘aṭṭhame vaḷañjiyamānatirokuṭṭāditā, anapaloketvā uccārādīnaṃ chaḍḍanādīti dve aṅgāni. Navame ‘matthakacchinnanāḷikerampī’ti vuttattā haritūpari chaḍḍanameva paṭikkhittaṃ. Tenāha ‘anikkhittabījesū’tiādi. Yattha ca chaḍḍetuṃ vaṭṭati, tattha harite vaccādiṃ kātumpi vaṭṭati eva. Sabbesanti bhikkhubhikkhunīna’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. pācittiya 832) pana ‘‘sāmike apaloketvāva chaḍḍetīti katthaci potthake natthi, katthaci atthi, atthibhāvova seyyo kiriyākiriyattā sikkhāpadassa. Idha khettapālakā ārāmādigopakā ca sāmikā eva. ‘Saṅghassa khette ārāme ca tattha kacavaraṃ [Pg.334] na chaḍḍetabbanti katikā ce natthi, bhikkhussa chaḍḍetuṃ vaṭṭati saṅghapariyāpannattā, na bhikkhunīnaṃ. Tāsampi bhikkhunisaṅghasantake vuttanayena vaṭṭati, na tattha bhikkhussa. Evaṃ santepi sāruppavaseneva kātabbanti vutta’’nti vuttaṃ. २०. मलमूत्र विसर्जनाच्या कथेमध्ये, आठव्या मलमूत्र विसर्जन नियमात: 'मलमूत्र इत्यादी असणे, न विचारणे, विसर्जनाची जागा, भिंत किंवा कुंपण आड असणे, स्वतः विसर्जन करणे किंवा दुसऱ्याकडून करवून घेणे, ही येथे पाच अंगे आहेत.' नवव्या हिरवळीवर विसर्जन करण्याच्या नियमात 'सब्बेसं' (सर्वांसाठी) म्हणजे भिक्खू आणि भिक्खुणी दोघांसाठी आहे. 'येथे शेतकरी आणि आरामाचे रक्षक हेच मालक आहेत,' एवढेच सारत्थदीपनी टीकेत म्हटले आहे. परंतु विमत्तिविनोदनी टीकेत: 'आठव्या नियमात विसर्जन करावयाची जागा भिंतीच्या पलीकडे असणे आणि न विचारता मलमूत्र इत्यादी विसर्जन करणे, ही दोन अंगे आहेत. नवव्या नियमात शेंडा कापलेला नारळ देखील असे म्हटल्यामुळे हिरवळीवर विसर्जन करणेच निषिद्ध मानले आहे. म्हणूनच अनिक्खित्तबीजेसु (बियाणे न पेरलेल्या जमिनीवर) इत्यादी म्हटले आहे. आणि जिथे विसर्जन करणे योग्य आहे, तिथे हिरवळीवर देखील मलमूत्र विसर्जन करणे योग्यच आहे. 'सब्बेसं' म्हणजे भिक्खू आणि भिक्खुणी दोघांसाठी, असे म्हटले आहे.' परंतु वजिरबुद्धी टीकेत: 'मालकाला विचारूनच विसर्जन करावे असे काही पुस्तकांमध्ये नाही, तर काही पुस्तकांमध्ये आहे. शिक्षेच्या क्रियेमुळे असणे हाच पर्याय अधिक चांगला आहे. येथे शेतकरी आणि आरामाचे रक्षक हेच मालक आहेत. जर संघाच्या शेतात आणि आरामात कचरा टाकू नये असा नियम नसेल, तर संघाच्या मालकीचे असल्याने भिक्खूला तिथे कचरा टाकणे योग्य आहे, पण भिक्खुणींना नाही. त्यांच्यासाठी देखील भिक्खुणीसंघाच्या मालकीच्या जागेत सांगितलेल्या पद्धतीने योग्य आहे, तिथे भिक्खूला अधिकार नाही. असे असले तरी योग्यतेनुसारच ते केले पाहिजे, असे म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. Bhikkhuvibhaṅge pana sekhiyavaṇṇanāyaṃ (pāci. aṭṭha. 651) ‘‘asañciccāti paṭicchannaṭṭhānaṃ gacchantassa sahasā uccāro vā passāvo vā nikkhamati, asañciccakato nāma, anāpatti. Na hariteti ettha yampi jīvarukkhassa mūlaṃ pathaviyaṃ dissamānaṃ gacchati, sākhā vā bhūmilaggā gacchati, sabbaṃ haritasaṅkhātameva, khandhe nisīditvā appaharitaṭṭhāne pātetuṃ vaṭṭati. Appaharitaṭṭhānaṃ olokentasseva sahasā nikkhamati, gilānaṭṭhāne ṭhito hoti, vaṭṭati. Appaharite katoti appaharitaṃ alabhantena tiṇaṇḍupakaṃ vā palālaṇḍupakaṃ vā ṭhapetvā katopi pacchā haritaṃ ottharati, vaṭṭatiyeva. ‘Kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitā’ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ. Na udaketi etaṃ paribhogaudakameva sandhāya vuttaṃ. Vaccakuṭisamauddādiudakesu pana aparibhogesu anāpatti. Deve vassante samantato udakogho hoti, anudakaṭṭhānaṃ olokentasseva nikkhamati, vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ vuttaṃ etādise kāle anudakaṭṭhānaṃ alabhantena kātuṃ vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Tassaṃ vaṇṇanāyaṃ vimativinodaniyañca (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.652) ‘‘kheḷena cettha siṅghāṇikāpi saṅgahitāti ettha udakagaṇḍusakaṃ katvā ucchukacavarādiñca mukheneva harituṃ udakesu chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti daṭṭhabba’’nti vuttaṃ. भिक्खूविभंगातील सेखिय वण्णना टीकेत: 'असंचिच्च (अनावधानाने) म्हणजे झाकलेल्या जागेकडे जात असताना अचानक मलमूत्र बाहेर पडले, तर ते अनावधानाने केलेले मानले जाते आणि त्याला आपत्ती नाही. हिरवळीवर नाही यामध्ये जिवंत झाडाचे जे मूळ जमिनीवर दिसत आहे किंवा जी फांदी जमिनीला टेकलेली आहे, ते सर्व हिरवळीतच गणले जाते. झाडाच्या खोडावर बसून हिरवळ नसलेल्या जागेवर मलमूत्र विसर्जन करणे योग्य आहे. हिरवळ नसलेली जागा शोधत असतानाच जर अचानक मलमूत्र विसर्जन झाले, तर तो आजारी व्यक्तीच्या स्थितीत मानला जातो आणि ते योग्य आहे. हिरवळ नसलेल्या जागेवर केलेले म्हणजे हिरवळ नसलेली जागा न मिळाल्यामुळे वाळलेले गवत किंवा पेंढा खाली ठेवून विसर्जन केले आणि नंतर त्यावर हिरवळ उगवली, तरी ते योग्यच मानले जाते. 'खेळ' (थुंकी) या शब्दाने येथे शेंबूड देखील समाविष्ट आहे, असे महाप्रत्यरी अट्ठकथेत म्हटले आहे. पाण्यात नाही हे केवळ वापरण्यायोग्य पाण्याला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु शौचालयाचे पाणी, समुद्राचे पाणी इत्यादी न वापरण्यायोग्य पाण्यात विसर्जन केल्यास आपत्ती नाही. पाऊस पडत असताना सर्वत्र पाण्याचा पूर आला असेल आणि कोरडी जागा शोधत असतानाच मलमूत्र विसर्जन झाले, तर ते योग्य आहे. महाप्रत्यरी अट्ठकथेत म्हटले आहे की, अशा वेळी कोरडी जागा न मिळाल्यास विसर्जन करणे योग्य आहे.' त्या वण्णनेत आणि विमत्तिविनोदनी टीकेत देखील: 'खेळ या शब्दाने येथे शेंबूड देखील समाविष्ट आहे, यामध्ये पाण्याच्या गुळण्या करून आणि उसाचा चोथा, कचरा इत्यादी तोंडातून काढून पाण्यात टाकणे योग्य आहे, असे समजावे' असे म्हटले आहे. Imasmiṃ ṭhāne paṇḍitehi vicāretabbaṃ atthi – ‘‘vaccakuṭisamuddādiudakesu pana aparibhogesu anāpattī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, evaṃ sante nadījātassarādīsu āpatti vā anāpatti vāti. Tattha samuddādīti ādi-saddena nadījātassarāpi saṅgahitāva, tasmā anāpattīti ce? Na cevaṃ daṭṭhabbaṃ. Yadi hi samuddādīti ettha ādi-saddena nadījātassarāpi [Pg.335] saṅgahitā, evaṃ sati ṭīkācariyā vadeyyuṃ, na pana vadanti, aṭṭhakathāyañca ‘‘vaccakuṭisamuddādiudakesū’’ti ettakameva vadeyya, tathā pana avatvā ‘‘aparibhogesū’’ti hetumantavisesanapadampi gahitaṃ. Tena ñāyati ‘‘ādisaddena aparibhogāni candanikādiudakāni eva gahitāni, na paribhogāni nadījātassarādiudakānī’’ti. Tena ca vaccakuṭisamuddādiudakāni aparibhogattā anāpattikarāni honti, nadījātassarādiudakāni pana paribhogattā āpattikarānīti. Kathaṃ pana ‘‘aparibhogesū’’ti imassa padassa hetumantapadabhāvo jānitabboti? Yuttito āgamato ca. Kathaṃ yuttito? ‘‘Vaccakuṭisamuddādiudakāni paribhogānipi santi, aparibhogānipī’’ti abyabhicāriyabhāvato. Byabhicāre hi sambhave eva sati visesanaṃ sātthakaṃ siyā. Kathaṃ āgamato? Vuttañhetaṃ ācariyabuddhadattattherena vinayavinicchaye (vi. vi. 1954) ‘‘tesaṃ aparibhogattā’’ti. Tasmā ādi-saddena aparibhogāniyeva udakāni gahitāni, na paribhogāni. Vuttañhetaṃ vinayavinicchayaṭīkāyaṃ ‘‘vaccakuṭisamuddādiudakesūti ettha ādi-saddena sabbaṃ aparibhogajalaṃ saṅgayhati, teneva tesaṃ aparibhogattameva kāraṇamāhā’’ti, tasmā manussānaṃ paribhogesu nadījātassarataḷākapokkharaṇiyādiudakesu uccārapassāvādikaraṇaṃ na vaṭṭatīti jānitabbametaṃ. ‘‘Deve vassante samantato udakogho hoti, anudakaṭṭhānaṃ olokentasseva nikkhamati, vaṭṭati. Mahāpaccariyaṃ vuttaṃ etādise kāle anudakaṭṭhānaṃ alabhantena kātuṃ vaṭṭatīti vutta’’nti aṭṭhakathāyaṃ āgatattā mahantesu nadījātassarādīsu [Pg.336] nāvādīhi gatakāle tādise kāraṇe sati ‘‘tīraṃ upanehī’’ti vatvā ‘‘upanetuṃ asakkuṇeyyaṭṭhāne udakepi kātuṃ vaṭṭati, anāpattī’’ti aṭṭhakathānulomato viññāyati, upaparikkhitvā gahetabbaṃ. या ठिकाणी विद्वानांनी विचार केला पाहिजे – अट्ठकथेत म्हटले आहे की, 'शौचालय, समुद्र इत्यादींच्या न वापरलेल्या पाण्यात (मलमूत्र विसर्जन केल्यास) आपत्ती (दोष) होत नाही.' असे असताना, नद्या, नैसर्गिक सरोवरे इत्यादींमध्ये आपत्ती होते की नाही? जर 'समुद्र इत्यादी' या शब्दाने नद्या आणि नैसर्गिक सरोवरे देखील समाविष्ट होतात, तर मग 'आपत्ती होत नाही' असे मानावे का? असे मानू नये. कारण जर 'समुद्र इत्यादी' या शब्दाने नद्या आणि नैसर्गिक सरोवरे समाविष्ट झाली असती, तर टीकाकारांनी तसे म्हटले असते, परंतु त्यांनी तसे म्हटलेले नाही. आणि अट्ठकथेत केवळ 'शौचालय, समुद्र इत्यादींच्या पाण्यात' एवढेच म्हटले असते. परंतु तसे न म्हणता 'न वापरलेल्या' (अपरिभोगेषु) हे सकारण विशेषण पद देखील घेतले आहे. यावरून हे समजते की, 'इत्यादी' शब्दाने केवळ गटारे इत्यादींचे न वापरलेले पाणीच घेतले आहे, नद्या, नैसर्गिक सरोवरे इत्यादींचे वापरण्यायोग्य पाणी नाही. आणि म्हणूनच, शौचालय, समुद्र इत्यादींचे पाणी न वापरलेले असल्यामुळे ते आपत्तीकारक (दोषयुक्त) ठरत नाही, परंतु नद्या, नैसर्गिक सरोवरे इत्यादींचे पाणी वापरण्यायोग्य असल्यामुळे ते आपत्तीकारक ठरते. मग 'अपरिभोगेषु' (न वापरलेल्या) या पदाची सकारणता कशी जाणावी? युक्तीने आणि आगमाने (परंपरेने). युक्तीने कशी? 'शौचालय, समुद्र इत्यादींचे पाणी वापरण्यायोग्य देखील असते आणि न वापरलेले देखील असते' या व्यभिचाररहित (नियमबाह्य नसलेल्या) स्वरूपामुळे. जेथे व्यभिचार (अपवाद) संभवतो, तेथेच विशेषण सार्थ ठरते. आगमाने कशी? आचार्य बुद्धदत्त थेरांनी विनयविनिच्छयात म्हटले आहे – 'त्यांच्या न वापरल्या जाण्यामुळे' (तेसं अपरिभोगत्ता). म्हणून, 'इत्यादी' शब्दाने केवळ न वापरलेले पाणीच घेतले आहे, वापरण्यायोग्य नाही. विनयविनिच्छय टीकेमध्ये म्हटले आहे – 'शौचालय, समुद्र इत्यादींच्या पाण्यात' येथे 'इत्यादी' शब्दाने सर्व न वापरलेले पाणी समाविष्ट होते, म्हणूनच त्यांनी 'त्यांचे न वापरले जाणे' हेच कारण सांगितले आहे. म्हणून, मानवाच्या वापरासाठी असलेल्या नद्या, नैसर्गिक सरोवरे, तलाव, पुष्करणी इत्यादींच्या पाण्यात मलमूत्र विसर्जन करणे योग्य नाही, हे समजून घ्यावे. 'पाऊस पडत असताना सर्वत्र पाण्याचा पूर येतो, तेव्हा कोरडी जागा शोधत असतानाच मलमूत्र विसर्जन केले तर ते योग्य आहे.' महापंचरीमध्ये म्हटले आहे – 'अशा वेळी कोरडी जागा न मिळाल्यास (पाण्यात) करणे योग्य आहे.' अट्ठकथेतील या उल्लेखावरून, मोठ्या नद्या, नैसर्गिक सरोवरे इत्यादींमध्ये नौकेने जात असताना, अशा प्रकारची कारणे असताना 'किनाऱ्यावर न्या' असे सांगूनही किनाऱ्यावर नेणे अशक्य असलेल्या ठिकाणी पाण्यात मलमूत्र विसर्जन करणे योग्य आहे, यात आपत्ती नाही, असे अट्ठकथेच्या अनुषंगाने समजते. याचा नीट विचार करून स्वीकार करावा. Nahānerukkhādighaṃsanakathā स्नान करताना वृक्षादींना अंग घासण्यासंबंधीची कथा (चर्चा) 21. Nahāne rukkhādighaṃsananti ettha aṭṭhapadākārenāti aṭṭhapadaphalakākārena, jūtaphalakasadisanti vuttaṃ hoti. Mallakamūlakasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.243) pana ‘‘aṭṭhapadākārenāti jūtaphalake aṭṭhagabbharājiākārena. Mallakamūlasaṇṭhānenāti kheḷamallakamūlasaṇṭhānena. Idañca vaṭṭādhārakaṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṭake uṭṭhāpetvā katavaṭṭakapālassetaṃ adhivacanaṃ. Puthupāṇikanti muṭṭhiṃ akatvā vikasitahatthatalehi piṭṭhiparikammaṃ vuccati. Etameva sandhāya hatthaparikamma’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 244) pana ‘‘puthupāṇinā kattabbaṃ kammaṃ puthupāṇikamma’’nti vuttaṃ. २१. स्नान करताना वृक्षादींना अंग घासणे या संदर्भात – 'अठ्ठपदाकारेन' म्हणजे अष्टपद फलकाच्या (सोंगट्यांच्या पटाच्या) आकाराने, म्हणजेच द्यूत फलकासारखे असा अर्थ आहे. 'मल्लक मूलक संस्थानेन' म्हणजे थुंकीच्या पात्राच्या (थुंकदाणीच्या) तळाच्या आकारासारखे. विमत्तिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे – 'अठ्ठपदाकारेन' म्हणजे द्यूत फलकावरील आठ कप्प्यांच्या रेषांच्या आकाराने. 'मल्लक मूलक संस्थानेन' म्हणजे थुंकदाणीच्या तळाच्या आकारासारखे. हे वचन भिक्षापात्राच्या गोलाकार आधाराला (पायथ्याला) उद्देशून म्हटले आहे. काटे वर काढून बनवलेल्या वाटोळ्या खापराचे हे नाव आहे. 'पुथुपाणिकं' म्हणजे मूठ न आवळता, उघड्या तळहातांनी पाठीचे मर्दन करणे होय. यालाच उद्देशून 'हस्तपरिकम्म' (हाताने मर्दन करणे) असे म्हटले आहे. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये मात्र 'पुथुपाणिना' म्हणजे रुंद किंवा जाड हाताने करायचे काम म्हणजे 'पुथुपाणिकम्म' असे म्हटले आहे. Evaṃ pāḷianusāreneva nahāne kattabbākattabbaṃ dassetvā idāni nahānatitthe nahāyantānaṃ bhikkhūnaṃ nahānavidhiṃ dassento ‘‘idaṃ panettha nahānavatta’’ntiādimāha. Tattha passantānaṃ appasādāvahanato, gihipurisānaṃ kammaṃ viyāti garahitabbabhāvato ca vuttaṃ ‘‘yattha vā tattha vā…pe… na otaritabba’’nti. Aññesu sammukhībhūtesu anudakasāṭakena nahāyituṃ dukkarattā ‘‘sabbadisā pana oloketvā vivittabhāvaṃ ñatvā’’ti vuttaṃ. Evampi khāṇugumbalatādīhi paṭicchannāpi hutvā tiṭṭheyyunti āha ‘‘khāṇu…pe… ukkāsitvā’’ti. Uddhaṃmukhena cīvarāpanayanaṃ harāyitabbaṃ siyāti vuttaṃ ‘‘avakujja…pe… apanetvā’’ti. Tato kāyabandhanaṭṭhapanavattamāha ‘‘kāyabandhana’’ntyādinā[Pg.337]. Tato udakasāṭikāya sati taṃ nivāsetvā otaritabbaṃ siyā, tāya asatiyā kiṃ kātabbanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘sace’’tiādi. Tattha pubbe ‘‘ṭhitakeneva na otaritabba’’nti ahirikākārassa paṭisiddhattā idha hirimantākāraṃ dasseti udakante ukkuṭikaṃ nisīditvā nivāsanaṃ mocetvāti. Uṇṇaṭṭhāne, samaṭṭhāne vā pasārite sati vā tena aññattha gaccheyyāti āha ‘‘sace ninnaṭṭhāna’’ntiādi. अशा प्रकारे पालि पाठाच्या अनुषंगानेच स्नानाविषयी काय करावे आणि काय करू नये हे दाखवून, आता स्नानघाटावर स्नान करणाऱ्या भिक्खूंच्या स्नानाचा विधी दाखवताना आचार्यांनी 'इदं पनेत्थ नहानवत्तं' (येथे स्नानाचा हा नियम आहे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, पाहणाऱ्या लोकांमध्ये अप्रसन्नता निर्माण होऊ नये म्हणून आणि गृहस्थांच्या कृत्याप्रमाणे ते निंदनीय असल्यामुळे 'यत्थ वा तत्थ वा...पे... न ओतरितब्बं' (जेथे कुठेही... पाण्यात उतरू नये) असे म्हटले आहे. इतर लोक समोर असताना विना-वस्त्राने (स्नान-वस्त्राशिवाय) स्नान करणे कठीण असल्यामुळे 'सब्बदिसा पन ओलोकेत्वा विवित्तभावं ञत्वा' (सर्व दिशांना पाहून, ती जागा निर्जन असल्याची खात्री करून) असे म्हटले आहे. तरीही, खुंट, झुडपे इत्यादींच्या मागे लपून राहावे, म्हणून आचार्यांनी 'खाणु...पे... उक्कासित्वा' (खोकला किंवा आवाज करून) असे म्हटले आहे. वर तोंड करून चीवर काढणे लज्जास्पद ठरेल, म्हणून 'अवकुज्ज...पे... अपनेत्वा' (खाली वाकून... चीवर काढून) असे म्हटले आहे. त्यानंतर 'कायबंधन' इत्यादी शब्दांनी कंबरपट्टा ठेवण्याचा विधी सांगितला आहे. त्यानंतर जर स्नान-वस्त्र (उदकसाटिका) असेल, तर ते परिधान करून पाण्यात उतरावे. जर ते नसेल, तर काय करावे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'सचे' (जर) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. तेथे पूर्वी 'उभे राहूनच पाण्यात उतरू नये' असे सांगून निर्लज्जपणाचा निषेध केल्यामुळे, येथे 'उदकन्ते उक्कुटिकं निसीदित्वा निवासनं मोचेत्वा' (पाण्याच्या काठावर उकिडवे बसून नेसलेले वस्त्र सोडावे) असे सांगून लज्जाशीलतेचा मार्ग दाखवला आहे. उष्ण ठिकाणी किंवा सपाट जागेवर वस्त्र पसरले असता, भिक्खूने दुसऱ्या ठिकाणी जावे का? या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी 'सचे निन्नट्ठानं' (जर सखल जागा असेल तर) इत्यादी वाक्य आचार्यांनी म्हटले आहे. Otarantena kiṃ kātabbanti pucchaṃ sandhāya ‘‘otarantena saṇika’’ntyādi. Tattha pubbe ‘‘vegena na otaritabba’’nti paṭisiddhānurūpamāha ‘‘saṇika’’nti. Atigambhīraṃ gacchanto udakoghataraṅgavātādīhi paharanto calitakāyo siyā, atiuttāne nisīdanto appaṭicchannakāyo siyāti vuttaṃ ‘‘nābhippamāṇamattaṃ otaritvā’’ti. Attano hatthavikārādīhi vīciṃ uṭṭhāpento, saddañca karonto uddhaṭacapalabhāvo siyāti vuttaṃ ‘‘vīciṃ anuṭṭhapentena saddaṃ akarontena nivattitvā’’ti. Nivattitvā kiṃ kātabbanti āha āgatadisābhimukhena nimujjitabba’’nti, abhimukhena hutvāti pāṭhaseso. Idāni tapphalaṃ dassento ‘‘eva’’ntyādimāha. Tato ummujjantena kiṃ kātabbanti pucchāyamāha ‘‘ummujjantenapī’’tiādi. Sesaṃ suviññeyyameva. Cīvaraṃ pārupitvāva ṭhātabbaṃ, kasmāti ce? Na tāva kāyato udakaṃ otarati, tasmā thokaṃ kālaṃ uttarāsaṅgaṃ cīvaraṃ ubhohi hatthehi ante gahetvā purato katvā ṭhātabbaṃ. Tato kāyassa sukkhabhāvaṃ ñatvā cīvaraṃ pārupitvā yathāruci gantabbanti. पाण्यात उतरणाऱ्याने काय करावे? या प्रश्नाला उद्देशून 'ओतरन्तेन सणिकं' (उतरणाऱ्याने हळूच) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे पूर्वी 'वेगाने पाण्यात उतरू नये' या निषेधाला अनुसरून आचार्यांनी 'सणिकं' (हळूच) असे म्हटले आहे. अतिशय खोल पाण्यात गेल्यास पाण्याचा प्रवाह, लाटा, वारा इत्यादींच्या तडाख्याने शरीर डगमगू शकते, आणि अतिशय उथळ पाण्यात बसल्यास शरीर झाकले जाणार नाही, म्हणून 'नाभिप्पमाणमत्तं ओतरित्वा' (नाभीपर्यंत पाण्यात उतरून) असे म्हटले आहे. स्वतःच्या हातांच्या हालचालींनी लाटा निर्माण करणे आणि आवाज करणे हे चंचलतेचे लक्षण ठरेल, म्हणून 'वीचिं अनुट्ठापेन्तेन सद्दं अकरोन्तेन निवत्तित्वा' (लाटा निर्माण न करता आणि आवाज न करता मागे वळून) असे म्हटले आहे. मागे वळून काय करावे? यावर आचार्यांनी 'आगतदिसाभिमुखेन निमुज्जितब्बं' (ज्या दिशेने आला आहे त्या दिशेकडे तोंड करून डुबकी मारावी) असे म्हटले आहे, येथे 'अभिमुखेन हुत्वा' (तोंड करून) हा पाठ उर्वरित आहे असे समजावे. आता त्याचे फळ दाखवताना 'एवं' इत्यादी म्हटले आहे. त्यानंतर पाण्यातून वर येणाऱ्याने काय करावे? या प्रश्नावर 'उम्मुज्जन्तेनापि' (वर येताना देखील) इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. चीवर पांघरूनच उभे राहावे. का? असे विचारल्यास – अजून शरीरावरील पाणी पूर्णपणे सुकलेले नसते, म्हणून काही वेळ उत्तरासंग (वरचे चीवर) दोन्ही हातांनी टोकांकडून धरून, समोर धरून उभे राहावे. त्यानंतर शरीर सुकल्याचे जाणून, चीवर पांघरून आपल्या इच्छेनुसार जावे. Valikādikathā वलय (कडी-अलंकार) इत्यादींविषयीची कथा (चर्चा) 22. Valikādikathāyaṃ [Pg.338] ‘‘muttolambakādīnanti ādi-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. Palambakasuttanti yaññopacitākārena olambakasutta’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.245). Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.245) pana ‘‘muttolambakādīnanti ādi-saddena kuṇḍalādiṃ saṅgaṇhāti. Palambakasuttanti brāhmaṇānaṃ yaññopacitasuttādiākāraṃ vuccati. Valayanti hatthapādavalaya’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 245) pana ‘‘kaṇṇato nikkhantamuttolambakādīnaṃ kuṇḍalādīnanti likhitaṃ. ‘Kāyūra’nti pāḷipāṭho. ‘Keyūrādīnī’ti ācariyenuddhaṭa’’nti vuttaṃ. २२. वलय इत्यादींच्या कथेत – 'मुत्तोळम्बकादीनं' येथील 'इत्यादी' शब्दाने कुंडल (कानातील दागिने) इत्यादींचा संग्रह होतो. 'पलम्बकसुत्तं' म्हणजे यज्ञाच्या विधीनुसार लटकवलेला दोरा, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमत्तिविनोदनीमध्ये मात्र – 'मुत्तोळम्बकादीनं' येथील 'इत्यादी' शब्दाने कुंडल इत्यादींचा संग्रह होतो. 'पलम्बकसुत्तं' म्हणजे ब्राह्मणांच्या यज्ञोपवीतासारखा (जानव्यासारखा) दोरा, असे म्हटले आहे. 'वलयं' म्हणजे हात आणि पायांतील कडी (कडे/वलय). वजिरबुद्धी टीकेमध्ये मात्र – 'कानातून बाहेर पडलेले आणि लटकणारे मोती इत्यादी, म्हणजेच कुंडल इत्यादी' असे लिहिले आहे. 'का्यूरं' असा पालि पाठ देखील आहे. आचार्यांनी 'केयूर' (बाजूबंद) इत्यादी असा अर्थ काढला आहे, असे म्हटले आहे. Dīghakesakathā लांब केसांविषयीची कथा (चर्चा) 23. Dīghakesakathāyaṃ sāratthadīpaniyaṃ na kiñci vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.246) pana ‘‘dvaṅguleti upayogabahuvacanaṃ, dvaṅgulappamāṇaṃ atikkāmetuṃ na vaṭṭatīti attho. Ettha ca dumāsassa vā dvaṅgulassa vā atikkantabhāvaṃ ajānantassapi kesamassugaṇanāya acittakāpattiyo hontīti vadanti. Kocchenāti usīrahīrādīni bandhitvā samakaṃ chinditvā gahitakocchena. Cikkalenāti silesayuttatelena. Uṇhābhitattarajasirānampīti uṇhābhitattānaṃ rajokiṇṇasirānaṃ. Addahatthenāti allahatthenā’’ti vuttaṃ. २३. लांब केसांच्या कथेमध्ये सारत्थदीपनीमध्ये काहीही म्हटलेले नाही. विमत्तिविनोदनीमध्ये मात्र – 'द्वंगुलं' हे द्वितीया बहुवचन आहे, दोन बोटांचे प्रमाण ओलांडणे योग्य नाही, असा याचा अर्थ आहे. आणि येथे, दोन महिने किंवा दोन बोटे हे प्रमाण ओलांडल्याचे माहीत नसतानाही, केस आणि दाढीच्या संख्येनुसार (वाढल्यामुळे) अचित्तक आपत्ती (अजाणतेपणी होणारा दोष) होते, असे आचार्य म्हणतात. 'कोच्छेन' म्हणजे वाळा (उशीर) इत्यादी एकत्र बांधून, समान कापून बनवलेल्या कंगव्याने (ब्रशने) विंचरणे. 'चिक्कलेन' म्हणजे डिंक किंवा चिकट द्रव्याने युक्त असलेल्या तेलाने. 'उण्हाभितत्तरजसिरानम्पि' म्हणजे उन्हाने तापलेल्या आणि धुळीने माखलेल्या डोक्यावर. 'अद्दहत्थेन' म्हणजे ओल्या हाताने, असे म्हटले आहे. Upari pana pāḷiyaṃ (cūḷava. 275) ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū massuṃ kappāpenti. Massuṃ vaḍḍhāpenti. Golomikaṃ kārāpenti. Caturassakaṃ kārāpenti. Parimukhaṃ kārāpenti. Aḍḍhadukaṃ kārāpenti. Dāṭhikaṃ ṭhapenti. Sambādhe lomaṃ saṃharāpenti. Manussā ujjhāyanti khīyanti vipācenti ‘seyyathāpi gihī kāmabhogino’ti[Pg.339]. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, massu kappāpetabbaṃ. Na massu vaḍḍhāpetabbaṃ. Na golomikaṃ kārāpetabbaṃ. Na caturassakaṃ kārāpetabbaṃ. Na parimukhaṃ kārāpetabbaṃ. Na aḍḍhadukaṃ kārāpetabbaṃ. Na dāṭhikā ṭhapetabbā. Na sambādhe lomaṃ saṃharāpetabbaṃ, yo saṃharāpeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti āgataṃ. Aṭṭhakathāyampi (cūḷava. aṭṭha. 275) ‘‘massuṃ kappāpentīti kattariyā massuṃ chedāpenti. Massuṃ vaḍḍhāpentīti massuṃ dīghaṃ kārenti. Golomikanti hanukamhi dīghaṃ katvā ṭhapitaṃ eḷakamassu vuccati. Caturassakanti catukoṇaṃ. Parimukhanti udare lomasaṃharaṇaṃ. Aḍḍhadukanti udare lomarājiṭṭhapanaṃ. Āpatti dukkaṭassāti massukappāpanādīsu sabbattha āpatti dukkaṭassā’’ti vuttaṃ. पुढील पालि पाठात आले आहे – 'त्या वेळी षड्वर्गीय (छब्बग्गिय) भिक्खू दाढी कापत असत, दाढी वाढवत असत, शेळीच्या दाढीसारखी (गोलोमिक) दाढी ठेवत असत, चौकोनी (चतुरस्सक) दाढी करत असत, छातीवरील किंवा पोटावरील केस काढत असत (परिमूख), पोटावर केसांची रेघ ठेवत असत (अड्ढदुक), गालावर दाढीचे कोंब (दाठिका) ठेवत असत, आणि गुप्तभागावरील केस काढत असत. लोक यावर टीका करत, नावे ठेवत आणि निषेध करत की, 'हे गृहस्थ कामभोगी लोकांसारखे वागत आहेत.' त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले) 'भिक्खूंनो, दाढी कापू नये, दाढी वाढवू नये, गोलोमिक दाढी करू नये, चौकोनी दाढी करू नये, परिमुख करू नये, अड्ढदुक करू नये, गालावर दाढीचे कोंब ठेवू नयेत, गुप्तभागावरील केस काढू नयेत. जो असे करेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होईल.' अट्ठकथेतही म्हटले आहे – 'मस्सुं कप्पापेन्ति' म्हणजे कात्रीने दाढी कापतात. 'मस्सुं वड्ढापेन्ति' म्हणजे दाढी लांब करतात. 'गोलोमिकं' म्हणजे हनुवटीवर लांब ठेवलेली शेळीच्या दाढीसारखी दाढी. 'चaturस्सकं' म्हणजे चौकोनी. 'परिमूखं' म्हणजे पोटावरील केस काढणे. 'अड्ढदुकं' म्हणजे पोटावर केसांची रेघ ठेवणे. 'आपत्ति दुक्कटस्स' म्हणजे दाढी कापण्यादी सर्व कृत्यांमध्ये दुक्कट आपत्ती होते, असे म्हटले आहे. Puna pāḷiyaṃ (cūḷava. 275) ‘‘tena kho pana samayena bhikkhū sakkharikāyapi madhusitthakenapi nāsikālomaṃ gāhāpenti, nāsikā dukkhā honti. Anujānāmi, bhikkhave, saṇḍāsanti. Tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū palitaṃ gāhāpenti. Manussā ujjhāyanti khīyanti vipācenti ‘seyyathāpi gihī kāmabhogino’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, palitaṃ gāhāpetabbaṃ, yo gāhāpeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti āgataṃ. ‘‘Sakkharādīhi nāsikālomaggāhāpane āpatti natthi, anurakkhaṇatthaṃ pana saṇḍāso anuññāto’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, palitaṃ gāhāpetabbanti ettha bhamukāya vā nalāṭe vā dāṭhikāya vā uggantvā bībhacchaṃ ṭhitaṃ, tādisaṃ lomaṃ palitaṃ vā apalitaṃ vā gāhāpetuṃ vaṭṭatī’’ti ca vuttaṃ. पुन्हा पालि पाठात आले आहे – 'त्या वेळी भिक्खू खडे किंवा मेण वापरून नाकातील केस उपटत असत, ज्यामुळे नाकाला इजा होत असे. (भगवंत म्हणाले) भिक्खूंनो, मी चिमटा (संडास/चिमटा) वापरण्याची अनुमती देतो. त्या वेळी षड्वर्गीय भिक्खू पांढरे केस उपटून घेत असत. लोक यावर टीका करत, नावे ठेवत आणि निषेध करत की, 'हे गृहस्थ कामभोगी लोकांसारखे वागत आहेत.' त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले) भिक्खूंनो, पांढरे केस उपटू नयेत. जो उपटेल, त्याला दुक्कट आपत्ती होईल.' अट्ठकथेत म्हटले आहे – 'खडे इत्यादींनी नाकातील केस उपटल्यास आपत्ती होत नाही, परंतु नाकाच्या संरक्षणासाठी चिमटा वापरण्याची अनुमती दिली आहे.' आणि 'भिक्खूंनो, पांढरे केस उपटू नयेत' या संदर्भात – 'जर भुवयांवर, कपाळावर किंवा गालावर एखादा केस वर येऊन कुरूप दिसत असेल, तर असा केस पांढरा असो वा काळा, तो उपटणे योग्य आहे' असे देखील म्हटले आहे. Ādāsādikathā आरसा (दर्पण) इत्यादींविषयीची कथा (चर्चा) 24. Ādāsādikathāyaṃ ādāso nāma maṇḍanapakatikānaṃ manussānaṃ attano mukhacchāyādassanatthaṃ kaṃsalohādīhi [Pg.340] kato bhaṇḍaviseso. Udakapatto nāma udakaṭṭhapanako pātisarāvādiko bhājanaviseso. Kaṃsapattādīnīti ādāsabhāvena akatāni parisuddhabhāvena ālokakarāni vatthūni. Ādi-saddena suvaṇṇarajatajātiphalikādayo saṅgaṇhāti, kañjiyādīnīti ettha ādi-saddena dravajātikāni telamadhukhīrādīni. Ābādhapaccayāti attano mukhe uppannavaṇapaccayā. Tenāha ‘‘sañchavi nu kho me vaṇo’’tiādi. Āyuṃ saṅkharotīti āyusaṅkhāro. Ko so? Attabhāvo, taṃ āyusaṅkhāraṃ, taṃ olokento kenākārena olokeyyāti pucchāyamāha ‘‘jiṇṇo nu khomhi noti eva’’nti. Tassattho – mama attabhāvo jiṇṇo nu kho vā, no jiṇṇo nu kho vāti evaṃ iminā manasikārena kammaṭṭhānasīsena oloketuṃ vaṭṭati. ‘‘Sobhati nu kho me attabhāvo, no vā’’ti evaṃ pavattena attasinehavasena oloketuṃ na vaṭṭatīti. २४. आरशासंबंधीच्या कथेत, 'आदास' (आरसा) म्हणजे सामान्यतः स्वतःला सजवण्याची सवय असलेल्या माणसांना स्वतःच्या चेहऱ्याचे प्रतिबिंब पाहण्यासाठी कांस्य इत्यादी धातूंपासून बनवलेली एक विशिष्ट वस्तू होय. 'उदकपात्र' म्हणजे पाणी ठेवण्यासाठी असलेले वाटी, परळ इत्यादींसारखे एक विशिष्ट भांडे होय. 'कांस्यपात्र इत्यादी' म्हणजे आरशाच्या रूपात न बनवलेल्या, परंतु अत्यंत स्वच्छ व शुद्ध असल्यामुळे प्रकाश किंवा प्रतिबिंब परावर्तित करणाऱ्या वस्तू होत. 'इत्यादी' या शब्दाने सोने, चांदी, स्फटिक इत्यादींचा समावेश होतो. 'कांजी इत्यादी' यामध्ये 'इत्यादी' या शब्दाने तेल, मध, दूध इत्यादी द्रव पदार्थांचा समावेश होतो. 'आजाराच्या कारणास्तव' म्हणजे स्वतःच्या चेहऱ्यावर निर्माण झालेल्या जखमेच्या (व्रणाच्या) कारणास्तव. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे - 'माझी जखम बरी झाली आहे का?' इत्यादी. जे आयुष्याला संस्कारित (गठित) करते, ते 'आयुसंस्कार' होय. तो काय आहे? तो आत्मभाव (शरीर) होय. त्या आयुसंस्काराकडे (शरीराकडे) पाहताना भिक्खूने कशा प्रकारे पाहावे, या प्रश्नाच्या उत्तरात आचार्यांनी म्हटले आहे - 'मी वृद्ध (जीर्ण) झालो आहे की नाही?' अशा प्रकारे. त्याचा अर्थ असा आहे की - 'माझा आत्मभाव (शरीर) जीर्ण झाला आहे की नाही?' अशा प्रकारे या मनस्काराने (विचाराने) कर्मस्थान (ध्यान) मुख्य ठेवून पाहणे योग्य आहे. 'माझे शरीर सुंदर दिसत आहे की नाही?' अशा प्रकारे उत्पन्न होणाऱ्या आत्म-स्नेहाच्या (स्वतःवरील आसक्तीच्या) प्रभावाने पाहणे योग्य नाही. Na mukhaṃ ālimpitabbanti vippasannachavivaṇṇakarehi mukhalepanehi na limpitabbaṃ. Na ummadditabbanti nānāummaddanehi na ummadditabbaṃ. Na cuṇṇetabbanti mukhacuṇṇakena na makkhetabbaṃ. Na manosilikāya mukhaṃ lañjetabbanti manosilāya tilakādilañjanāni na kātabbāni. Na kevalaṃ manosilāyameva, haritālādīhipi tāni na vaṭṭantiyeva. Aṅgarāgādayo pākaṭāyeva. 'चेहऱ्याला लेप लावू नये' म्हणजे त्वचा स्वच्छ व उजळ करणाऱ्या चेहऱ्याच्या लेपांनी (सौंदर्यप्रसाधनांनी) लेपन करू नये. 'मर्दन करू नये' म्हणजे विविध प्रकारच्या उटण्यांनी किंवा मसाजच्या साधनांनी मर्दन करू नये. 'पावडर लावू नये' म्हणजे चेहऱ्याच्या पावडरीने चेहरा माखू नये. 'मनोशिलेने चेहऱ्यावर चिन्ह करू नये' म्हणजे मनःशिलेने टिळा किंवा इतर चिन्हे लावू नयेत. केवळ मनःशिलेनेच नव्हे, तर हरताळ इत्यादींनी देखील अशी चिन्हे करणे अजिबात योग्य नाही. अंगराग (शरीराला रंगवणे) इत्यादी गोष्टी तर स्पष्टपणे निषिद्धच आहेत. Naccādikathā नृत्यादी कथा (नृत्य इत्यादींविषयीची चर्चा). 25. Naccādikathāyaṃ ‘‘sādhugītanti aniccatādipaṭisaṃyuttagītaṃ. Caturassena vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ uccāraṇavidhānāni naṭṭhappayogānī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.248-249) vuttaṃ, vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.248-249) ‘‘sādhugītanti aniccatādipaṭisaññuttaṃ [Pg.341] gītaṃ. Caturassena vattenāti paripuṇṇena uccāraṇavattena. Taraṅgavattādīnaṃ sabbesaṃ sāmaññalakkhaṇaṃ dassetuṃ ‘sabbesaṃ…pe… lakkhaṇa’nti vuttaṃ. Yattakāhi mattāhi akkharaṃ paripuṇṇaṃ hoti, tatopi adhikamattāyuttaṃ katvā kathanaṃ vikārakathanaṃ nāma, tathā akatvā kathanameva lakkhaṇanti attho’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 248-249) pana ‘‘sādhugītaṃ nāma parinibbutaṭṭhāne gītanti likhitaṃ. Dantagītaṃ gāyitukāmānaṃ vākkaraṇīyaṃ. Dantagītassa vibhāvanatthaṃ ‘yaṃ gāyissāmā’tiādimāha. Caturassavattaṃ nāma catupādagāthāvattaṃ. ‘Taraṅgavattādīni uccāraṇavidhānāni naṭṭhappayogānī’ti likhita’’nti vuttaṃ. २५. नृत्यादी कथेमध्ये, 'साधुगीत' म्हणजे अनित्यता इत्यादींशी संबंधित असलेले गीत. 'चतुरस्स वत्ताने' (चतुष्कोणीय नियमाने) म्हणजे परिपूर्ण अशा उच्चारण पद्धतीद्वारे. तरंग-वृत्त इत्यादींच्या उच्चारणाचे नियम हे नाट्यप्रयोग आहेत, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये देखील म्हटले आहे की - 'साधुगीत' म्हणजे अनित्यता इत्यादींशी वारंवार जोडलेले गीत. 'चतुरस्स वत्ताने' म्हणजे परिपूर्ण उच्चारण पद्धतीद्वारे. तरंग-वृत्त इत्यादी सर्व वृत्तांचे सामान्य लक्षण दाखवण्यासाठी 'सर्वांचे... पे... लक्षण' असे म्हटले आहे. ज्या मात्रांनी अक्षर परिपूर्ण होते, त्यापेक्षा अधिक मात्रा लावून बोलणे म्हणजे 'विकार-कथन' (विकृत उच्चारण) होय. तसे न करता (योग्य प्रमाणात) बोलणे हेच त्याचे लक्षण आहे, असा अर्थ समजून घ्यावा. वजिरबुद्धी टीकेमध्ये मात्र - 'साधुगीत' म्हणजे परिनिर्वाण झालेल्या ठिकाणी गायलेले गीत, असे लिहिले आहे. दंतगीत गाण्याची इच्छा असणाऱ्यांचे हे वाद्य किंवा गायन होय. दंतगीत स्पष्ट करण्यासाठी 'जे आम्ही गाऊ' इत्यादी म्हटले आहे. 'चतुरस्स वृत्त' म्हणजे चार चरणांचे गाथा-वृत्त होय. 'तरंग-वृत्त इत्यादी उच्चारणाचे नियम हे नाट्यप्रयोग आहेत,' असे लिहिले आहे. Aṅgacchedādikathā अंगच्छेदनादी कथा (अवयव कापण्यासंबंधीची चर्चा). 26. Aṅgacchedādikathāyaṃ ‘‘attano aṅgajātaṃ chindantasseva thullaccayaṃ, tato aññaṃ chindantassa dukkaṭaṃ, ābādhapaccayā chindantassa anāpattī’’ti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.251) pana ‘‘aṅgajātanti bījavirahitaṃ purisanimittaṃ. Bīje hi chinne opakkamikapaṇḍako nāma abhabbo hotīti vadanti. Eke pana ‘bījassapi chedanakkhaṇe dukkaṭāpatti eva, kamena purisindriyādike antarahite paṇḍako nāma abhabbo hoti, tadā liṅganāsanāya nāsetabbo’ti vadanti. Tādisaṃ vā dukkhaṃ uppādentassāti muṭṭhippahārādīhi attano dukkhaṃ uppādentassā’’ti vuttaṃ. २६. अंगच्छेदनादी कथेमध्ये - 'स्वतःचे जननेंद्रिय कापणाऱ्या भिक्खूलाच थुल्लच्चय (स्थूलात्यय) आपत्ती येते, त्याव्यतिरिक्त इतर अवयव कापणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती येते, आणि आजारपणामुळे (वैद्यकीय कारणास्तव) कापणाऱ्याला कोणतीही आपत्ती येत नाही (अनापत्ती),' असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे की - 'अंगजात' म्हणजे अंडकोषरहित पुरुष जननेंद्रिय. कारण अंडकोष कापले गेल्यास तो 'ओपक्कमिक पंडक' (कृत्रिम नपुंसक) बनतो व प्रव्रज्येसाठी अपात्र होतो, असे काही जण म्हणतात. परंतु काही आचार्य म्हणतात की - 'अंडकोष कापताना देखील केवळ दुक्कट आपत्तीच येते. हळूहळू पुरुषत्व किंवा जननेंद्रिय नष्ट झाल्यावर तो पंडक (नपुंसक) बनतो व अपात्र ठरतो. अशा वेळी त्याला लिंगनाशनाने (संघातून) निष्कासित करावे.' 'किंवा तशा प्रकारचे दुःख उत्पन्न करणाऱ्याला' म्हणजे मुष्टीप्रहार (मुठीने मारणे) इत्यादींद्वारे स्वतःला दुःख उत्पन्न करणाऱ्याला, असे म्हटले आहे. Pattakathā पात्रकथा (भिक्षापात्रासंबंधीची चर्चा). 28. Pattakathāyaṃ ‘‘bhūmiādhāraketi valayādhārake. Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake, bahūhi daṇḍakehi kataādhārake vāti attho[Pg.342]. Tīhi daṇḍehi kato pana na vaṭṭati. Bhūmiyaṃ pana nikkujjitvā ekameva ṭhapetabbanti ettha ‘dve ṭhapentena upari ṭhapitapattaṃ ekena passena bhūmiyaṃ phusāpetvā ṭhapetuṃ vaṭṭatī’ti vadanti. Ālindakamiḍḍhikādīnanti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ. Parivattetvā tattheva patiṭṭhātīti ettha ‘parivattetvā tatiyavāre tattheva miḍḍhiyā patiṭṭhātī’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Paribhaṇḍanteti ettha paribhaṇḍaṃ nāma gehassa bahikuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā vuccati. Tanukamiḍḍhikāyāti khuddakamiḍḍhikāya. Miḍḍhantepi ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘Anujānāmi, bhikkhave, ādhāraka’nti hi vacanato miḍḍhādīsu yattha katthaci ādhārakaṃ ṭhapetvā tattha pattaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati ādhārake ṭhapanokāsassa aniyamitattāti vadanti. ‘Pattamāḷo nāma vaṭṭetvā pattānaṃ agamanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā kato’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Ghaṭikanti upari yojitaṃ aggaḷaṃ. Tāvakālikaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti sakideva gahetvā tena āmisaṃ paribhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭatīti adhippāyo. Ghaṭikaṭāheti bhājanakapāle. Pāḷiyaṃ abhuṃ meti ettha bhavatīti bhū, vaḍḍhi. Na bhūti abhū, avaḍḍhi. Bhayavasena pana sā itthī ‘abhu’nti āha, vināso mayhanti attho. Chavasīsassa pattanti chavasīsamayaṃ pattaṃ. Pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ. Abhedepi vā tadupacāravasenevāyaṃ vohāro ‘silāputtakassa sarīra’ntiādīsu viya. Cabbetvāti khāditvā. Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti vāmahattheneva pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetvā. Ucchiṭṭhahatthenāti sāmisena hatthena. Ettāvatāti ekagaṇḍusaṃ gahaṇamattena. Luñcitvāti tato maṃsaṃ uddharitvā. Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā, mā vā, āpattiyevā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.253-255) vuttaṃ. २८. पात्रकथेमध्ये - 'भूमी-आधारक' म्हणजे गोल कडे असलेले पात्राचे स्टँड (पात्र-आधार). 'दारू-आधारक' आणि 'दंड-आधारक' म्हणजे एकाच लाकडापासून बनवलेला आधार किंवा अनेक लाकडी काठ्यांनी बनवलेला आधार, असा अर्थ आहे. परंतु तीन काठ्यांनी बनवलेला आधार वापरणे योग्य नाही. 'जमिनीवर मात्र पालथे घालून एकच पात्र ठेवावे' या संदर्भात - 'दोन पात्रे ठेवायची असल्यास, वर ठेवलेले पात्र एका बाजूने जमिनीला स्पर्श करेल अशा रीतीने ठेवणे योग्य आहे,' असे आचार्य म्हणतात. 'आलिंदक-मिड्ढिका इत्यादी' म्हणजे ओसरीच्या किंवा घराच्या बाहेरील कडा इत्यादी. 'फिरवून तिथेच स्थिरावते' या संदर्भात - 'तिसऱ्यांदा फिरवल्यावर ते तिथेच कडेवर स्थिरावते,' असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. 'परिभंड' या संदर्भात - परिभंड म्हणजे घराच्या बाहेरील भिंतीच्या पायाला बळकटी देण्यासाठी केलेली अरुंद कडा (ओटा) होय. 'तनु-मिड्ढिका' म्हणजे लहान कडा. कडेवर देखील पात्राचा आधार (स्टँड) ठेवणे योग्य आहे. कारण 'भिक्खूंनो, मी पात्राच्या आधाराला अनुमती देतो' या भगवंतांच्या वचनानुसार, कडा इत्यादींवर कुठेही आधार ठेवून त्यावर पात्र ठेवणे योग्य आहे, कारण आधारावर पात्र ठेवण्याची जागा अनिश्चित (अनिर्बंध) आहे, असे आचार्य म्हणतात. 'पात्रमाळ' म्हणजे पात्रे हलू नयेत म्हणून गोल किंवा चौकोनी आकाराचे विटा इत्यादींनी वेढून बनवलेले पात्रांचे कपाट किंवा स्टँड होय, असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. 'घटिका' म्हणजे वर जोडलेली कडी किंवा दोरी. 'तात्कालिक उपभोग घेणे योग्य आहे' म्हणजे एकदाच घेऊन, त्या अन्नासह उपभोग घेऊन ते टाकून देणे योग्य आहे, असा अभिप्राय आहे. 'घटिका-कटाह' म्हणजे पात्राच्या कडेवर. पाळीतील 'अभुं मे' या संदर्भात - जे होते ते 'भू' म्हणजे वृद्धी (वाढ). जे होत नाही ते 'अभू' म्हणजे अवृद्धी (ऱ्हास). परंतु भीतीने त्या स्त्रीने 'अभु' असे म्हटले, 'माझा विनाश झाला' असा याचा अर्थ आहे. 'शवशीर्ष पात्र' म्हणजे मानवी कवटीपासून बनवलेले पात्र. प्रकृती आणि विकृतीच्या संबंधात हे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. किंवा भेद नसतानाही, 'शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर' इत्यादींप्रमाणे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) हा व्यवहार होतो. 'चब्बेत्वा' म्हणजे चावून किंवा खाऊन. 'एक पाण्याचा घोट घेऊन' म्हणजे डाव्या हातानेच पात्र उचलून मुखाने पाण्याचा घोट घेणे. 'उच्छिष्ट हाताने' म्हणजे खरकट्या हाताने. 'एवढ्यानेच' म्हणजे केवळ एक घोट घेण्यानेच. 'लुंचित्वा' म्हणजे त्यातून मांस बाहेर काढून. या सर्व नियमांमध्ये (भिक्खूला) नियम माहीत असो वा नसो, आपत्ती येतेच, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. Vimativinodaniyaṃ [Pg.343] (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.252) pana ‘‘gihivikaṭānīti gihisantakāni. Pāḷiyaṃ na acchupiyantīti na phussitāni honti. Rūpakākiṇṇāni itthirūpādiākiṇṇāni. Bhūmiādhāraketi dantādīhi kate valayādhārake. Etassa valayādhārakassa anucchavitāya ṭhapitā pattā na parivattantīti ‘tayo patte ṭhapetuṃ vaṭṭatī’ti vuttaṃ. Anuccatañhi sandhāya ayaṃ ‘bhūmiādhārako’ti vutto. Dāruādhārakadaṇḍādhārakesūti ekadārunā kataādhārake ca bahūhi daṇḍakehi kataādhārake ca, ete ca uccatarā honti pattehi saha patanasabhāvā, tena ‘susajjitesū’ti vuttaṃ. Bhamakoṭisadisenāti yattha dhamakaraṇādiṃ pavesetvā likhanti, tassa bhamakassa koṭiyā sadiso. Tādisassa dāruādhārakassa avitthiṇṇatāya ṭhapitopi patto patatīti ‘anokāso’ti vutto. Ālindakamiḍḍhikādīnanti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ, uccavatthukānanti attho. Bāhirapasseti pāsādādīnaṃ bahikuṭṭe. Tanukamiḍḍhikāyāti vedikāya. Sabbattha pana hatthappamāṇato abbhantare ṭhapetuṃ vaṭṭati, ādhārake pana tato bahipi vaṭṭati. Aññena pana bhaṇḍakenāti aññena bhārabhaṇḍena bhaṇḍakena. ‘Bandhitvā olambitu’nti ca vuttattā pattatthavikāya aṃsabaddhako yathā laggitaṭṭhānato na parigaḷati, tathā sabbathāpi bandhitvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. Bandhitvāpi upari ṭhapetuṃ na vaṭṭatīti ‘upari nisīdantā ottharitvā bhindantī’ti vuttaṃ. Tattha ṭhapetuṃ vaṭṭatīti nisīdanasaṅkābhāvato vuttaṃ. Bandhitvā vāti bandhitvā ṭhapitachatte vā. Yo kocīti bhattapūropi tucchapattopi. Pariharitunti divase divase piṇḍāya caraṇatthāya ṭhapetuṃ. Pattaṃ alabhantena pana ekadivasaṃ piṇḍāya caritvā bhuñjitvā chaḍḍetuṃ vaṭṭati. Paṇṇapuṭādīsupi eseva nayo. Chavasīsassa [Pg.344] pattoti chavasīsamayo patto, pakativikārasambandhe cetaṃ sāmivacanaṃ. Cabbetvāti niṭṭhubhitvā. ‘Paṭiggahaṃ katvā’ti vuttattā ucchiṭṭhahatthena udakaṃ gahetvā pattaṃ paripphositvā dhovanaghaṃsanavasena hatthaṃ dhovituṃ vaṭṭati. Ettakena hi pattaṃ paṭiggahaṃ katvā hattho dhovito nāma na hoti. Ekaṃ udakagaṇḍusaṃ gahetvāti pattaṃ aphusitvā tattha udakameva ucchiṭṭhahatthena ukkhipitvā gaṇḍusaṃ katvā, vāmahattheneva vā pattaṃ ukkhipitvā mukhena gaṇḍusaṃ gahetumpi vaṭṭati. Bahi udakena vikkhāletvāti dvīsu aṅgulīsu āmisamattaṃ vikkhāletvā bahi gahetumpi vaṭṭati. Paṭikhāditukāmoti ettha sayaṃ na khāditukāmopi aññesaṃ khādanārahaṃ ṭhapetuṃ labhati. Tattheva katvāti patteyeva yathāṭhapitaṭṭhānato anuddharitvā. Luñcitvāti tato maṃsameva niravasesaṃ uppaṭṭetvā’’ti vuttaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे की - 'गिहिविकट' म्हणजे गृहस्थांच्या (लोकांच्या) मालकीच्या वस्तू. पाळीतील 'न अच्छुपियन्ति' म्हणजे स्पर्श न केलेले (उघडलेले) नसतात. 'रूपकाकीर्ण' म्हणजे स्त्रीच्या आकृती इत्यादींनी युक्त असलेले. 'भूमी-आधारक' म्हणजे हस्तिदंत इत्यादींनी बनवलेले गोल कडे असलेले पात्राचे स्टँड. या गोल आधाराला साजेसे ठेवलेले पात्र फिरत नाही (स्थिर राहते), म्हणून 'तीन पात्रे ठेवणे योग्य आहे,' असे म्हटले आहे. कारण कमी उंचीचा विचार करून याला 'भूमी-आधारक' म्हटले आहे. 'दारू-आधारक' आणि 'दंड-आधारक' म्हणजे एका लाकडाने बनवलेला आधार आणि अनेक काठ्यांनी बनवलेला आधार होय. हे आधार अधिक उंच असतात आणि पात्रासह खाली पडण्याची शक्यता असते, म्हणून 'सुसज्ज केलेल्या (सुरक्षित) ठिकाणी' असे म्हटले आहे. 'भ्रमकोटीसारखे' म्हणजे ज्या पात्रात पाणी गाळण्याचे साधन इत्यादी टाकून कोरतात, त्या फिरणाऱ्या चक्राच्या कडेसारखे. अशा लाकडी आधाराच्या अरुंदपणामुळे (खोली कमी असल्यामुळे) ठेवलेले पात्र देखील खाली पडते, म्हणून याला 'अनोकास' (अयोग्य जागा) म्हटले आहे. 'आलिंदक-मिड्ढिका इत्यादी' म्हणजे ओसरीच्या कडा इत्यादी, उंच असलेल्या वस्तू, असा अर्थ आहे. 'बाहेरील बाजूला' म्हणजे प्रासादांच्या (इमारतींच्या) बाहेरील भिंतीवर. 'तनु-मिड्ढिका' म्हणजे वेदिकेवर (कठड्यावर). परंतु सर्व ठिकाणी हाताच्या अंतराच्या आत ठेवणे योग्य आहे, आधारावर (स्टँडवर) मात्र त्यापेक्षा बाहेर देखील ठेवणे योग्य आहे. 'इतर भांड्याने' म्हणजे ओझे वाहण्याच्या इतर वस्तूने. 'बांधून लटकवावे' असे म्हटल्यामुळे, पात्राच्या पिशवीची खांद्याला अडकवण्याची दोरी ज्या टांगलेल्या जागेवरून खाली घसरणार नाही, अशा प्रकारे सर्वतोपरी बांधून ठेवणे योग्य आहे. 'बांधून देखील वर ठेवणे योग्य नाही' कारण 'वर बसणारे लोक खाली उतरताना ते दाबून फोडू शकतात,' असे म्हटले आहे. 'तिथे ठेवणे योग्य आहे' हे बसण्याची शंका नसल्यामुळे म्हटले आहे. 'किंवा बांधून' म्हणजे बांधून ठेवलेल्या छत्रीवर. 'कोणतेही' म्हणजे भाताने (अन्नाने) भरलेले असो वा रिकामे पात्र असो. 'वापरण्यासाठी' म्हणजे रोज भिक्षेसाठी जाण्याकरिता ठेवणे. पात्र न मिळणाऱ्या भिक्खूने मात्र एका दिवसासाठी भिक्षेकरिता फिरून, भोजन करून ते टाकून देणे योग्य आहे. पानांच्या द्रोणादींच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. 'शवशीर्ष पात्र' म्हणजे मानवी कवटीचे पात्र, प्रकृती-विकृती संबंधात हे षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. 'चब्बेत्वा' म्हणजे थुंकून (किंवा खरकटे टाकून). 'पात्र हातात घेऊन' असे म्हटल्यामुळे, खरकट्या हाताने पाणी घेऊन, पात्रावर शिंपडून, धुणे व घासणे या पद्धतीने हात धुणे योग्य आहे. कारण केवळ एवढ्याने पात्राचा स्वीकार करून हात धुणे होत नाही. 'एक पाण्याचा घोट घेऊन' म्हणजे पात्राला स्पर्श न करता, तिथे पाणीच खरकट्या हाताने वर उचलून घोट घेऊन, किंवा डाव्या हातानेच पात्र उचलून मुखाने पाण्याचा घोट घेणे देखील योग्य आहे. 'बाहेर पाण्याने धुवून' म्हणजे दोन बोटांवरील खरकटा भाग धुवून बाहेर पाणी घेणे देखील योग्य आहे. 'पुन्हा खाण्याची इच्छा असणारा' या संदर्भात - स्वतः खाण्याची इच्छा नसली तरी, इतरांच्या खाण्यायोग्य अन्न ठेवण्याची परवानगी मिळते. 'तिथेच करून' म्हणजे पात्रातच, ठेवलेल्या जागेवरून न काढता. 'लुंचित्वा' म्हणजे त्यातून मांस पूर्णपणे बाहेर काढून, असे म्हटले आहे. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 254) pana ‘‘ālindakamiḍḍhikādīnanti pamukhamiḍḍhikādīnaṃ. Parivattetvā tatthevāti ettha ‘parivattetvā tatiyavāre tattheva miḍḍhikāya patiṭṭhātī’ti likhitaṃ. Paribhaṇḍaṃ nāma gehassa bahikuṭṭapādassa thirabhāvatthaṃ katā tanukamiḍḍhikā vuccati, ettha ‘parivattetvā patto bhijjatīti adhikaraṇabhedāsaṅkāraabhāve ṭhāne ṭhapetuṃ vaṭṭatī’ti likhitaṃ. Pattamāḷo vattetvā pattānaṃ apatanatthaṃ vaṭṭaṃ vā caturassaṃ vā iṭṭhakādīhi parikkhipitvā māḷakacchannena kato. ‘Pattamaṇḍalikā pattapacchikā kālapaṇṇādīhi katā’ti ca likhitaṃ. Miḍḍhante ādhārake ṭhapetuṃ vaṭṭati pattasandhāraṇatthaṃ vuttattā. Mañce ādhārakepi na vaṭṭati nisīdanapaccayā vāritattā. Āsannabhūmikattā olambetuṃ vaṭṭati. ‘Aṃsakūṭe laggetvāti (cūḷava. aṭṭha. 254) vacanato aggahatthe [Pg.345] laggetvā aṅke ṭhapetuṃ na vaṭṭatī’ti keci vadanti, na sundaraṃ. Na kevalaṃ yassa pattotiādi yadi hatthena gahitapatte bhedasaññā, pageva aññena sarīrāvayavenāti katvā vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana pacuravohāravasena vuttaṃ. Ghaṭikapālamayaṃ ghaṭikaṭāhaṃ. Chavasīsassa pattanti ‘silāputtakassa sarīraṃ, khīrassa dhārā’tiādivohāravasena vuttaṃ, mañce nisīdituṃ āgatoti attho. Pisācillikāti pisācadārakātipi vadanti. Dinnakameva paṭiggahitameva. Cabbetvāti khāditvā. Aṭṭhīni ca kaṇṭakāni ca aṭṭhikaṇṭakāni. Etesu sabbesu paṇṇattiṃ jānātu vā, mā vā, āpattiyevāti likhita’’nti vuttaṃ. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये तर— "आलिन्दक मिड्डिकादीनन्ति म्हणजे ओसरी किंवा व्हरांड्यावरील लहान भिंत इत्यादी. 'परिवत्तेत्वा तत्थेव' (उलटवून तिथेच) याविषयी लिहिले आहे की, 'तिसऱ्यांदा उलटवून तिथेच त्या लहान भिंतीवर (मिड्डिका) ठेवले जाते'. 'परिभंड' म्हणजे घराच्या बाहेरील भिंतीच्या पायाला बळकटी देण्यासाठी केलेली लहान भिंत (तनुका मिड्डिका) होय. येथे 'उलटवून ठेवताना पात्र फुटते' अशा प्रकारचा अधिकरणभेद किंवा संकर नसलेल्या ठिकाणी ठेवणे योग्य आहे, असे लिहिले आहे. 'पत्तमाळ' म्हणजे पात्रांना खाली पडण्यापासून वाचवण्यासाठी गोल किंवा चौकोनी विटांनी वेढून माळासारखे झाकलेले स्थान. 'पत्त मंडलिका' म्हणजे काळ्या पानांनी बनवलेली पात्राची टोपली (पत्तपच्छिका), असेही लिहिले आहे. पात्राला आधार देण्यासाठी मिड्डिकाच्या टोकावर ठेवणे योग्य आहे, कारण पात्राला आधार देण्याविषयी सांगितले आहे. पलंगावर (मंचक) आधारक असला तरीही ठेवणे योग्य नाही, कारण बसण्याच्या कारणाने (निसीदनपच्चया) त्याचा निषेध केला आहे. जमिनीच्या जवळ असल्यामुळे लटकवणे योग्य आहे. 'अंसकुटे लग्गेत्वा' (खांद्यावर लटकवून) या वचनावरून 'हाताच्या टोकावर लटकवून मांडीवर ठेवणे योग्य नाही' असे काही जण म्हणतात, पण ते योग्य नाही. केवळ 'यस्स पत्तो' इत्यादी जर हाताने धरलेल्या पात्राच्या फुटण्याची शंका असेल, तर शरीराच्या इतर अवयवांनी धरलेल्या पात्राबद्दल काय सांगावे, असे म्हणून सांगितले आहे. पाळीमध्ये तर लोकव्यवहाराच्या वशाने सांगितले आहे. 'घटिकपालमयं' म्हणजे मातीचे खापर (घटिकटाहं). 'छवसीसस्स पत्तं' म्हणजे 'दगडी पुतळ्याचे शरीर, दुधाची धार' इत्यादी व्यवहाराच्या वशाने सांगितले आहे, पलंगावर बसण्यासाठी आला असा अर्थ आहे. 'पिसाचिल्लिका' म्हणजे पिशाच मुले असेही म्हणतात. 'दिन्नकमेव' म्हणजे दिलेलेच, ग्रहण केलेलेच. 'चब्बेत्वा' म्हणजे चावून (खाऊन). 'अट्ठीनि च कण्टकानि च' म्हणजे हाडे आणि काटे (अट्ठिकण्टकानि). या सर्वांमध्ये नियम (पण्णत्ति) जाणो अथवा न जाणो, आपत्तीच होते, असे लिहिले आहे," असे म्हटले आहे. Sabbapaṃsukūlādikathā सर्व-पांसुकूल इत्यादींची कथा (सब्बपंसुकूलादिकथा) 29. Sabbapaṃsukūlādikathāyaṃ paṃsu viya kucchitabhāvena ulati pavattatīti paṃsukūlaṃ, sabbaṃ taṃ etassāti sabbapaṃsukūliko, pattacīvarādikaṃ sabbaṃ samaṇaparikkhāraṃ paṃsukūlaṃyeva katvā dhāraṇasīloti attho. Samaṇaparikkhāresu katamaṃ paṃsukūlaṃ katvā dhāretuṃ vaṭṭatīti pucchaṃ sandhāyāha ‘‘ettha pana cīvarañca mañcapīṭhañca paṃsukūlaṃ vaṭṭatī’’ti. Tattha ca cīvaraṃ vinayavasena ca dhutaṅgasamādānavasena ca vaṭṭati, mañcapīṭhaṃ vinayavaseneva. Katamaṃ paṃsukūlaṃ na vaṭṭatīti āha ‘‘ajjhoharaṇīyaṃ pana dinnameva gahetabba’’nti, na adinnaṃ, tasmā paṃsukūlaṃ na vaṭṭatīti adhippāyo. Ettha ca ‘‘ajjhoharaṇīya’’nti vacanena piṇḍapātagilānapaccayabhesajjapaakkhāravasena ubhopi paccaye dasseti. २९. सर्व-पांसुकूल कथेमध्ये— मातीप्रमाणे निंद्य किंवा तुच्छ भावाने जे पडलेले असते किंवा वर्तते ते 'पांसुकूल' होय. ज्याच्याकडे हे सर्व (पांसुकूल) आहे तो 'सब्बपंसुकूलिक' (सर्व-पांसुकूलिक) होय; म्हणजेच पात्र, चीवर इत्यादी सर्व श्रमण-परिकारांना पांसुकूल करूनच धारण करण्याचा ज्याचा स्वभाव आहे, असा अर्थ आहे. "श्रमण-परिकारांमध्ये कोणते पांसुकूल करून धारण करणे योग्य आहे?" या प्रश्नाचा संदर्भ घेऊन आचार्यांनी म्हटले आहे— "येथे चीवर आणि मंच-पीठ (पलंग व पाट) पांसुकूल म्हणून वापरणे योग्य आहे." त्यामध्ये चीवर हे विनयाच्या नियमांनुसार आणि धुतांग-समादानाच्या नियमांनुसारही योग्य आहे, तर मंच-पीठ केवळ विनयाच्या नियमांनुसारच योग्य आहे. "कोणते पांसुकूल योग्य नाही?" यावर आचार्यांनी म्हटले आहे— "खाद्यपदार्थ (अज्झोहरणीय) तर दिलेलेच ग्रहण करावे," न दिलेले नाही; म्हणून (खाद्यपदार्थांच्या बाबतीत) पांसुकूल योग्य नाही, असा अभिप्राय समजावा. आणि येथे 'अज्झोहरणीय' या शब्दाने पिंडपात (भिक्षा) आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार (औषधोपचार) या दोन्ही प्रत्ययांचा (गरजांचा) निर्देश आचार्यांनी केला आहे. Parissāvanakathā जलगाळणीची कथा (परिस्सावनकथा) 30. Parissāvanakathāyaṃ addhānamaggo nāma sabbantimaparicchedena aḍḍhayojanappamāṇo, tattakaṃ maggaṃ parissāvanaṃ aggahetvā [Pg.346] gacchantopi aññena aparissāvanakena bhikkhunā yāciyamāno hutvā adentopi na vaṭṭati, āpattiyeva. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, parissāvana’’nti anujānitvā ‘‘coḷakaṃ nappahoti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, kaṭacchuparissāvana’’nti (cūḷava. 258) vuttattā pakatiparissāvanato kaṭacchuparissāvanaṃ khuddakanti viññāyati. Pakatiparissāvanassa vidhānaṃ aṭṭhakathāyaṃ na vuttaṃ, kaṭacchuparissāvanassa pana vidhānaṃ ‘‘kaṭacchuparissāvanaṃ nāma tīsu daṇḍakesu vinandhitvā kata’’nti (cūḷava. aṭṭha. 258) vuttaṃ. Kaṭacchuparissāvanaṃ vatvā puna ‘‘coḷakaṃ nappahoti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, dhamakaraṇa’’nti (cūḷava. 258) vuttattā kaṭacchuparissāvanatopi dhamakaraṇo khuddakataroti viññāyati. Dhamakaraṇassa vidhānaṃ heṭṭhā parikkhārakathāyaṃ vuttameva. ‘‘Bhikkhū navakammaṃ karonti, parissāvanaṃ na sammati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, daṇḍaparissāvana’’nti (cūḷava 259) vuttattā pakatiparissāvanatopi daṇḍaparissāvanaṃ mahantataranti viññāyati. ‘‘Daṇḍaparissāvanaṃ na sammati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, ottharaka’’nti (cūḷava. 259) vacanato daṇḍaparissāvanatopi ottharakaṃ mahantataranti viññāyati. Tesaṃ pana dvinnampi parissāvanānaṃ vidhānaṃ aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 259) āgatameva. ३०. जलगाळणी कथेमध्ये— 'अद्धानमग्ग' (लांबचा प्रवास) म्हणजे किमान अर्धा योजन अंतराचा मार्ग होय. तितक्या मार्गावर जलगाळणी (परिस्सावन) न घेता जाणारा भिक्खू देखील, दुसऱ्या जलगाळणी नसलेल्या भिक्खूने मागितले असता न देणे योग्य नाही, त्याला आपत्तीच होते. "भिक्खूंनो, मी जलगाळणीची अनुमती देतो" अशी अनुमती देऊन, "गाळणीचे कापड पुरेसे नाही. भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली— भिक्खूंनो, मी कछ-जलगाळणीची (कच्छपरिस्सावन) अनुमती देतो," असे म्हटल्यामुळे, सामान्य जलगाळणीपेक्षा कछ-जलगाळणी लहान असते, असे समजते. सामान्य जलगाळणीची रचना अट्ठकथेमध्ये सांगितलेली नाही, परंतु कछ-जलगाळणीची रचना "कछ-जलगाळणी म्हणजे तीन काठ्यांवर बांधून तयार केलेली गाळणी होय" अशी सांगितली आहे. कछ-जलगाळणी सांगितल्यानंतर पुन्हा "कापड पुरेसे नाही. भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली— भिक्खूंनो, मी धमकरायण (धमकरण) ची अनुमती देतो," असे म्हटल्यामुळे, कछ-जलगाळणीपेक्षाही धमकरायण अधिक लहान असते, असे समजते. धमकरायणाची रचना खाली परिकार कथेमध्ये सांगितलेलीच आहे. "भिक्खू नवीन बांधकाम (नवकम्म) करत आहेत, जलगाळणी पुरेशी पडत नाही. भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली— भिक्खूंनो, मी दंड-जलगाळणीची (दण्डपरिस्सावन) अनुमती देतो," असे म्हटल्यामुळे, सामान्य जलगाळणीपेक्षा दंड-जलगाळणी अधिक मोठी असते, असे समजते. "दंड-जलगाळणी पुरेशी पडत नाही. भिक्खूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली— भिक्खूंनो, मी ओत्थारक (पसरट गाळणी) ची अनुमती देतो," या वचनावरून, दंड-जलगाळणीपेक्षाही ओत्थारक अधिक मोठे असते, असे समजते. आणि त्या दोन्ही जलगाळण्यांची रचना अट्ठकथेमध्ये आलेलीच आहे. Naggakathā नग्नतेची कथा (नग्गकथा) 31. Naggakathāyaṃ na naggena naggo abhivādetabboti naggena navakatarena bhikkhunā naggo vuḍḍhataro bhikkhu na abhivādetabbo na vanditabbo. Kasmā? ‘‘Na, bhikkhave, naggena naggo abhivādetabbo, yo abhivādeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 261) bhagavatā vacanato na abhivādetabboti yojanā[Pg.347]. Ettha pana vadi abhivādanathutīsūti dhātussa curādigaṇattā ṇe-paccayo hoti, na hetvatthattā. ३१. नग्नता कथेमध्ये— 'न नग्गेन नग्गो अभिवादेतब्बो' (नग्न असलेल्याने नग्न असलेल्याला अभिवादन करू नये) म्हणजे, नग्न असलेल्या कनिष्ठ (नवकतर) भिक्खूने, नग्न असलेल्या ज्येष्ठ (वुड्ढतर) भिक्खूला अभिवादन करू नये, वंदन करू नये. का? "भिक्खूंनो, नग्न असलेल्याने नग्न असलेल्याला अभिवादन करू नये. जो अभिवादन करेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होते," असे भगवंतांनी म्हटल्यामुळे, 'अभिवादन करू नये' अशी योजना (अर्थसंगती) आहे. येथे 'वद्' (वदि) धातू हा अभिवादन आणि स्तुती या अर्थांमध्ये वापरला जातो, आणि तो चुरादिगणाचा असल्यामुळे 'णे' प्रत्यय लागतो, हेतूच्या अर्थामुळे (हेत्वर्थ) नाही. ‘‘Akammakehi dhātūhi, bhāve kiccā bhavanti te; Sakammakehi kammatthe, arahasakkatthadīpakā’’ti. – "अकर्मक धातूंपासून भाव अर्थामध्ये कृत्य (किच्च) प्रत्यय होतात; आणि सकर्मक धातूंपासून कर्म अर्थामध्ये 'अर्ह' (योग्य) आणि 'शक्य' हे अर्थ दर्शवणारे कृत्य प्रत्यय होतात." Vacanato kammatthe tabba-paccayoti daṭṭhabbo. Na naggena abhivādetabbanti ettha tu naggena bhikkhunā na abhivādetabbanti ettakameva yojanā. Nanu ca bho – या वचनावरून कर्म अर्थामध्ये 'तब्ब' प्रत्यय झाला आहे, असे समजावे. 'न नग्गेन अभिवादेतब्बं' (नग्न असलेल्याने अभिवादन करू नये) यामध्ये तर, "नग्न भिक्खूने अभिवादन करू नये" एवढीच योजना (अर्थसंगती) आहे. अहो आचार्या, पण— ‘‘Kiccā dhātuhyakammehi, bhāveyeva napuṃsake; Tadantā pāyato kamme, sakammehi tiliṅgikā’’ti. – "अकर्मक धातूंपासून कृत्य प्रत्यय केवळ नपुंसकलिंगात भाव अर्थामध्येच होतात; आणि कृत्य प्रत्ययान्त शब्द बहुधा कर्म अर्थामध्ये सकर्मक धातूंपासून तिन्ही लिंगांत होतात." Vacanato, imissā ca dhātuyā sakammattā kammaṃ ajjhāharitabbaṃ, kammānurūpañca liṅgaṃ ṭhapetabbaṃ, atha kasmā ettakameva yojanā katāti? Kammavacanicchābhāvato. Vuttañhi – या वचनावरून, आणि या (वद्) धातूच्या सकर्मकतेमुळे कर्म अध्याहृत केले पाहिजे आणि कर्माच्या अनुरूप लिंग ठेवले पाहिजे; मग असे असताना केवळ एवढीच योजना का केली गेली? कारण कर्म सांगण्याची इच्छा नाही (कर्मवचनिच्छाभाव). कारण असे म्हटले आहे— ‘‘Kammassāvacanicchāyaṃ, sakammākhyātapaccayā; Bhāvepi taṃ yathā gehe, devadattena paccate’’ti. "कर्माची विवक्षा (सांगण्याची इच्छा) नसताना, सकर्मक आख्यात प्रत्यय भाव अर्थामध्येही होतात; जसे की 'गेहे देवदत्तेन पच्चते' (देवदत्ताद्वारे घरात शिजवले जाते)." Yathā ākhyātapaccayasaṅkhātā vibhattiyo sakammakadhātuto bhavantāpi kammavacanicchāya asati kammaṃ avatvā bhāvatthameva vadanti, evaṃ kiccapaccayāpi sakammakadhātuto bhavantāpi kammavacanicchāyābhāvato kammaṃ avatvā bhāvatthameva vadanti, tasmā kammañca anajjhāharitaṃ, kammānurūpañca liṅgaṃ na ṭhapitaṃ, bhāvatthānurūpameva ṭhapitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha hi ‘‘ayaṃ nāma puggalo abhivādetabbo’’ti acintetvā sāmaññato kattārameva gahetvā ṭhapitoti veditabbo. ज्याप्रमाणे आख्यात प्रत्यय नावाच्या विभक्ती सकर्मक धातूंपासून होत असल्या तरीही, कर्माची विवक्षा नसताना कर्म न सांगता केवळ भाव अर्थच सांगतात; त्याचप्रमाणे कृत्य प्रत्यय देखील सकर्मक धातूंपासून होत असल्या तरीही, कर्माची विवक्षा नसल्यामुळे कर्म न सांगता केवळ भाव अर्थच सांगतात. म्हणून कर्म अध्याहृत केलेले नाही आणि कर्माच्या अनुरूप लिंग ठेवलेले नाही, तर केवळ भाव अर्थाच्या अनुरूपच लिंग ठेवले आहे, असे समजावे. कारण येथे "या विशिष्ट व्यक्तीला अभिवादन करावे" असा विचार न करता, सामान्यतः केवळ कर्त्यालाच ग्रहण करून ठेवले आहे, असे समजावे. Na naggena naggo abhivādāpetabboti ettha pana naggena vuḍḍhatarena bhikkhunā naggo navakataro bhikkhu na abhivādāpetabbo, na vandāpetabboti yojanā. Ettha hi sakāritassa kiccapaccayassa diṭṭhattā, dhātuyā ca sakammakattā navakataro bhikkhu dhātukattā hoti, vuḍḍhataro bhikkhu dhātukammaṃ[Pg.348], puna kāritasambandhe vuḍḍhataro bhikkhu kāritakattā hoti, navakataro bhikkhu kāritakammaṃ. Vuttañhi – 'न नग्गेन नग्गो अभिवादापेतब्बो' (नग्न असलेल्याने नग्न असलेल्याकडून अभिवादन करवून घेऊ नये) यामध्ये तर— नग्न असलेल्या ज्येष्ठ भिक्खूने, नग्न असलेल्या कनिष्ठ भिक्खूकडून अभिवादन करवून घेऊ नये, वंदन करवून घेऊ नये, अशी योजना आहे. कारण येथे प्रयोजक (सकारित) कृत्य प्रत्यय दिसत असल्यामुळे आणि धातू सकर्मक असल्यामुळे, कनिष्ठ भिक्खू हा धातूचा कर्ता (धातुकर्ता) होतो आणि ज्येष्ठ भिक्खू हा धातूचे कर्म (धातुकर्म) होतो; पुन्हा प्रयोजक संबंधात (कारितसंबंध) ज्येष्ठ भिक्खू हा प्रयोजक कर्ता (कारितकर्ता) होतो आणि कनिष्ठ भिक्खू हा प्रयोजित कर्म (कारितकर्म) होतो. ‘‘Hetukriyāya sambandhī-bhāvā kammanti manyate; Hetukriyāpadhānattā, aññathānupapattito’’ti. "प्रयोजक क्रियेशी (हेतुक्रिया) संबंध असल्यामुळे कर्म मानले जाते; कारण प्रयोजक क्रिया ही प्रधान असते, अन्यथा (दुसऱ्या प्रकारे अर्थ घेतल्यास) उपपत्ती लागत नाही." Na naggena abhivādāpetabbanti ettha tu naggena vuḍḍhatarena bhikkhunā na abhivādāpetabbaṃ, na vandāpetabbanti yojanā, etthāpi kammavacanicchāyābhāvato vuttanayena bhāveyeva kiccapaccayo hotīti daṭṭhabbo. Nanu vandāpake sati vandāpetabbo labbhatiyeva, atha ‘‘kasmā kammavacanicchāyābhāvato’’ti vuttanti? ‘‘Vatticchānupubbikā saddapaṭipattī’’ti vacanato vatticchābhāvato na vuttanti. Vuttañhetaṃ pubbācariyehi – 'न नग्गेन अभिवादापेतब्बं' (नग्न असलेल्याने अभिवादन करवून घेऊ नये) यामध्ये तर— नग्न असलेल्या ज्येष्ठ भिक्खूने (इतरांकडून) अभिवादन करवून घेऊ नये, वंदन करवून घेऊ नये, अशी योजना आहे. येथेही कर्माची विवक्षा नसल्यामुळे पूर्वोक्त नियमानुसार भाव अर्थामध्येच कृत्य प्रत्यय होतो, असे समजावे. "अहो, वंदन करवून घेणारा (वंदापक) असताना वंदन केला जाणारा (वंदापेतब्ब) मिळतोच ना? मग 'कर्माची विवक्षा नसल्यामुळे' असे का म्हटले आहे?" असे विचारले असता— "शब्दांची प्रवृत्ती बोलणाऱ्याच्या इच्छेनुसार (वत्तिच्छा) होते" या वचनानुसार, बोलणाऱ्याची तशी इच्छा नसल्यामुळे ते सांगितले नाही. पूर्वाचार्यांनी असे म्हटलेच आहे— ‘‘Vatticchā na bhave santa-mapyasantampi sā bhave; Taṃ yathānudarā kaññā, samuddo kuṇḍikāti cā’’ti. "बोलणाऱ्याची इच्छा विद्यमान असतानाही शब्दप्रवृत्ती होत नाही, आणि अविद्यमान असतानाही ती होते; जसे की 'अनुदरा कन्या' (लहान पोट असलेली मुलगी), 'समुद्र' आणि 'कुंडिका' (पाण्याचे पात्र) इत्यादी उदाहरणे आहेत." Itaresupi suviññeyyameva. Paṭicchādenti aṅgamaṅgāni etāhīti paṭicchādiyo. इतर पदांमध्येही सहज समजण्यासारखेच आहे. ज्यांच्याद्वारे शरीराचे अवयव (अंग-प्रत्यंग) झाकले जातात, त्यांना 'पटिच्छादिय' (झाकणारे वस्त्र इत्यादी) म्हणतात. Gandhapupphakathā गंध आणि पुष्पांची कथा (गंधपुप्फकथा) 32. Gandhapupphakathāyaṃ ‘‘gandhagandhaṃ pana gahetvā kavāṭe pañcaṅguliṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vacanato gandhe dinne paṭiggahituṃ vaṭṭati, no limpitunti siddhaṃ. Idāni pana manussā bhikkhū bhojetvā hatthadhovanāvasāne hatthavāsatthāya gandhavilepanaṃ denti, taṃ bhikkhū paṭiggahetvā ekacce hatthameva limpenti, ekacce kāyampi mukhampi ālimpenti, ‘‘sugandho vatā’’tiādīni vatvā haṭṭhapahaṭṭhākāraṃ karonti, taṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? ‘‘Kavāṭe pañcaṅgulikaṃ dātuṃ vaṭṭatī’’ti vihāre kavāṭadhūpanamattasseva vuttattā kāyadhūpanassa avuttattā, ‘‘mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā veramaṇī’’ti [Pg.349] vacanassānulomato ca na vaṭṭatīti dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. ‘‘Pupphaṃ gahetvā vihāre ekamantaṃ nikkhipitu’’nti vacanato pupphe dinne gahetuṃ vaṭṭati, na piḷandhanādīni kātunti siddhaṃ. Idāni pana bhikkhūsu gandhapupphesu laddhesu ‘‘surabhigandhaṃ vatidaṃ puppha’’ntiādīni vatvā pahaṭṭhākāraṃ katvā siṅghanti, taṃ vaṭṭati, na vaṭṭatīti? Tampi vihāreyeva ekamantaṃ ṭhapanassa vuttattā siṅghitabbādibhāvassa avuttattā, mālāgandhādipāṭhassa anulomato ca na vaṭṭatīti dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. ‘‘Ekamantaṃ nikkhipitu’’nti vacanassa pana sāmatthiyato cetiyapaṭimāpūjanādīni ca kātuṃ vaṭṭatīti viññāyati. ३२. गंध-पुष्प कथेमध्ये— "सुगंधी गंध घेऊन दरवाजावर पाच बोटांचे ठसे (पंचांगुलिक) देणे योग्य आहे" या वचनावरून, गंध दिला असता तो ग्रहण करणे योग्य आहे, पण शरीराला लावणे योग्य नाही, हे सिद्ध होते. परंतु आता लोक भिक्खूंना भोजन देऊन, हात धुण्याच्या शेवटी हात सुगंधी करण्यासाठी सुगंधी लेप देतात; तो भिक्खू ग्रहण करून, काही जण केवळ हातालाच लावतात, तर काही जण शरीराला आणि चेहऱ्यालाही लावतात, आणि "किती सुंदर सुगंध आहे!" इत्यादी म्हणून अत्यंत आनंदित व प्रसन्न होतात; ते योग्य आहे की अयोग्य? "दरवाजावर पाच बोटांचे ठसे देणे योग्य आहे" असे विहारात केवळ दरवाजाला सुगंधीत करण्यापुरतेच सांगितले असल्यामुळे, शरीराला सुगंधीत करण्याविषयी सांगितले नसल्यामुळे, आणि "माळ, गंध, विलेपन धारण करणे, मंडन व विभूषण या स्थानांपासून अलिप्त राहणे" या नियमाच्या सुसंगत असल्यामुळे ते योग्य नाही असे दिसते; विचार करूनच ते ग्रहण करावे. "पुष्प घेऊन विहारात एका बाजूला ठेवावे" या वचनावरून, पुष्प दिले असता ते ग्रहण करणे योग्य आहे, पण ते माळणे इत्यादी करणे योग्य नाही, हे सिद्ध होते. परंतु आता भिक्खूंना सुगंधी पुष्पे मिळाली असता, "हे पुष्प किती सुगंधी आहे!" इत्यादी म्हणून प्रसन्न होऊन ते हुंगतात; ते योग्य आहे की अयोग्य? ते देखील विहारातच एका बाजूला ठेवण्याविषयी सांगितले असल्यामुळे, आणि ते हुंगण्याविषयी सांगितले नसल्यामुळे, तसेच 'माला-गंध' इत्यादी पाठाच्या सुसंगत असल्यामुळे ते योग्य नाही असे दिसते; विचार करूनच ते ग्रहण करावे. परंतु "एका बाजूला ठेवावे" या वचनाच्या सामर्थ्यावरून, चैत्य आणि प्रतिमेची पूजा करणे इत्यादी करणे योग्य आहे, असे समजते. Āsittakūpadhānakathā आसित्तक-उपधान (उशी/गादी) ची कथा (आसित्तकूपधानकथा) 33. Āsittakūpadhānakathāyaṃ manussānaṃ bharaṇasīlataṃ sandhāya ‘‘tambalohena vā rajatena vā’’ti vuttaṃ, vikappanatthena pana vā-saddena hiraññena vā suvaṇṇena vātiādiṃ saṅgaṇhāti. Paṭikkhittattā panāti bhagavatā pana āsittakūpadhānassa sāmaññavasena paṭikkhittattā. Na kevalaṃ ratanapeḷā eva na vaṭṭati, atha kho dārumayāpīti. Ettha pi-saddo sampiṇḍanattho, taṃ na vilīvamayatālapaṇṇamayavettamayādikaṃ sampiṇḍeti. ३३. आसित्तकूपधान कथेमध्ये मनुष्यांच्या अलंकार धारण करण्याच्या (नटण्याच्या) सवयीला उद्देशून 'तांब्या-पितळेने किंवा चांदीने' असे म्हटले आहे. परंतु, विकल्प अर्थ असलेल्या 'वा' शब्दाने सोने (हिरण्य) किंवा सुवर्ण इत्यादींचा समावेश होतो. 'वर्ज्य केल्यामुळे' याचा अर्थ भगवंतांनी आसित्तकूपधानाचा सामान्य रूपाने निषेध केल्यामुळे (वर्ज्य केल्यामुळे) असा आहे. केवळ रत्नांची पेटीच अयोग्य आहे असे नाही, तर लाकडाची पेटीसुद्धा अयोग्य आहे. येथे 'पि' (सुद्धा) हा शब्द समुच्चय अर्थाचा आहे, तो बांबूच्या कामट्यांपासून बनवलेले, ताडाच्या पानांपासून बनवलेले, वेतापासून बनवलेले इत्यादींचा समावेश करतो. Maḷorikakathā मळोरिका कथा 34. Maḷorikakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, maḷorika’’nti gilāno bhikkhu bhuñjamāno na sakkoti hatthena pattaṃ sandhāretuṃ, tasmā anuññātaṃ. Pubbe pattasaṅgopanatthaṃ ādhārako anuññāto, idāni bhuñjanatthaṃ. Daṇḍādhārako vuccatīti daṇḍādhārako padhānato maḷorikoti vuccati. Yaṭṭhi…pe… pīṭhādīnipi ādhārakasāmaññena ettheva [Pg.350] paviṭṭhānīti sambandho. Ādhārakaṃ nāma chiddaṃ viddhampi atthi, aviddhampi atthi, tesu katamaṃ vaṭṭatīti āha ‘‘ādhārasaṅkhepagamanato hi…pe… vaṭṭatiyevā’’ti. ३४. मळोरिका कथेमध्ये 'भिक्खूंनो, मी मळोरिकाला अनुमती देतो' असे म्हटले आहे. आजारी भिक्खू जेवताना हाताने पात्र स्थिर ठेवू शकत नाही, म्हणून ही अनुमती दिली आहे. पूर्वी पात्र सुरक्षित ठेवण्यासाठी आधारक (पात्राची बैठक) अनुमत केला होता, आता जेवण्याच्या उद्देशाने अनुमत केला आहे. 'दंडाधारक म्हटले जाते' म्हणजे दंडाधारकाला प्रामुख्याने 'मळोरिका' म्हटले जाते. काठी...पे... पाट इत्यादींचाही आधारकाच्या सामान्य अर्थाने येथेच समावेश होतो, असा संबंध जोडला पाहिजे. आधारक हे छिद्र असलेले (आरपार भोक पाडलेले) देखील असते आणि छिद्र नसलेले देखील असते. त्यापैकी कोणते योग्य आहे? या प्रश्नाचे उत्तर देताना आचार्यांनी 'आधाराच्या संक्षेपाने जाण्यामुळे...पे... योग्यच आहे' असे म्हटले आहे. Ekabhājanādikathā एकभाजन आदी कथा 35. Ekabhājanādikathāyaṃ ekatobhuñjanaṃ nāma ekabhājanasmiṃ ekakkhaṇeyeva sahabhuñjanaṃ, na nānābhājane. Ekabhājanasmimpi na nānākkhaṇeti āha ‘‘sace panā’’tiādi. Tasmiṃ apagate tassa apagatattā itarassa sesakaṃ bhuñjituṃ vaṭṭati. Iminā ekakkhaṇe abhuñjanabhāvaṃ dasseti. Itarassapītiādīsu itarassapīti itarītarakathanaṃ, sesabhuñjakaitarato itarassāti attho. Tena paṭhamaṃ gahetvā gatabhikkhumevāha. Tasmiṃ khīṇe tassa khaṇattā paṭhamaṃ gahitavatthussa khīṇattā puna gahetuṃ vaṭṭati. Iminā sahaabhuñjanabhāvaṃ dasseti. ३५. एकभाजन आदी कथेमध्ये 'एकत्र जेवणे' म्हणजे एकाच पात्रात एकाच वेळी एकत्र जेवणे होय, वेगवेगळ्या पात्रांत जेवणे नव्हे. एकाच पात्रात जेवतानाही वेगवेगळ्या वेळी जेवणे एकत्र जेवणे नव्हे, हे दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'परंतु जर...' इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. तो भिक्खू निघून गेल्यावर, त्याच्या निघून जाण्यामुळे, दुसऱ्या भिक्खूला उरलेले अन्न जेवणे योग्य आहे. यावरून एकाच वेळी न जेवण्याची स्थिती दर्शवली आहे. 'इतरस्सपि' इत्यादी शब्दांमध्ये 'इतरस्सपि' हा शब्द दुसऱ्या भिक्खूचा उल्लेख करतो. उरलेले अन्न जेवणाऱ्या भिक्खूव्यतिरिक्त जो दुसरा भिक्खू आहे, असा याचा अर्थ समजला पाहिजे. म्हणून, सुरुवातीला अन्न घेऊन गेलेल्या भिक्खूचाच येथे उल्लेख केला आहे. ते अन्न संपल्यावर, ते संपल्यामुळे, म्हणजेच सुरुवातीला घेतलेले अन्न संपल्यामुळे, पुन्हा अन्न घेणे योग्य आहे. यावरून एकत्र न जेवण्याची स्थिती आचार्यांनी दर्शवली आहे. Na ekamañce nipajjitabbaṃ satipi nānāattharaṇe ‘‘na ekamañce tuvaṭṭitabbaṃ, yo tuvaṭṭeyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 264) vacanato. Na ekattharaṇe nipajjitabbaṃ satipi nānāmañce ‘‘na ekattharaṇā tuvaṭṭitabba’’nti (cūḷava. 264) vacanato, pageva ubhinnaṃ ekatteti attho. Yadi evaṃ nānāmañcanānāattharaṇesu asantesu kathaṃ anāpatti siyāti cintāyamāha ‘‘vavatthānaṃ panā’’tiādi. Ekattharaṇapāvuraṇehīti ettha pana ayaṃ ekattharaṇapāvuraṇasaddo na catthasamāso hoti, atha kho bāhiratthasamāsoti āha ‘‘ekaṃ attharaṇañceva pāvuraṇañca etesanti ekattharaṇapāvuraṇā’’ti, tipadatulyādhikaraṇabāhiratthasamāsoyaṃ. Kesametamadhivacanantyāha ‘‘ekaṃ antaṃ attharitvā ekaṃ pārupitvā nipajjantānametaṃ adhivacana’’nti, evaṃ nipajjantānaṃ bhikkhūnaṃ etaṃ ekattharaṇapāvuraṇapadaṃ [Pg.351] adhivacanaṃ hotīti adhippāyo. Kesaṃ pana antanti āha ‘‘saṃhārimāna’’ntiādi. वेगवेगळे अंथरूण असले तरी एकाच मंचावर (खाटेवर) झोपू नये, कारण 'एकाच मंचावर झोपू नये, जो झोपेल त्याला दुक्कट आपत्ती येईल' असे वचन आहे. वेगवेगळे मंच असले तरी एकाच अंथरूणावर झोपू नये, कारण 'एकाच अंथरूणावर झोपू नये' असे वचन आहे. मग दोघांचे मंच आणि अंथरूण दोन्ही एकच असल्यास काय सांगावे! असा याचा अर्थ आहे. जर असे असेल, तर वेगवेगळे मंच आणि वेगवेगळे अंथरूण नसताना अनापत्ती (आपत्ती न येणे) कशी होऊ शकते? अशा विचाराने आचार्यांनी 'परंतु व्यवस्था...' इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. 'एकत्थरणपावरणेहि' यामध्ये 'एकत्थरणपावरण' हा शब्द च-अर्थी समास नाही, तर तो बाह्यार्थ समास आहे. म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे: 'ज्यांचे अंथरूण आणि पांघरूण एकच आहे ते एकत्थरणपावरणा होत.' हा तीन पदांचा तुल्याधिकरण बाह्यार्थ समास आहे. हे कोणाचे नाव आहे? या प्रश्नाचे उत्तर देताना आचार्यांनी म्हटले आहे: 'एका टोकाला अंथरून आणि एका टोकाला पांघरून घेऊन झोपणाऱ्यांचे हे नाव आहे.' अशा प्रकारे झोपणाऱ्या भिक्खूंचे 'एकत्थरणपावरण' हे नाव होते, असा याचा अभिप्राय आहे. कोणत्या अंथरूणाचा शेवटचा भाग (टोक) असतो? या प्रश्नाचे उत्तर देताना आचार्यांनी 'संहारिम (गुंडाळता येणारे)...' इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. Celapaṭikakathā चेलपटिका कथा 36. Celapaṭikakathāyaṃ celapaṭikanti celasantharaṃ. Kiṃ pana bhagavato sikkhāpadapaññāpane kāraṇanti? ‘‘Bodhirājakumāro kira ‘sace ahaṃ puttaṃ lacchāmi, akkamissati me bhagavā celapaṭika’nti iminā ajjhāsayena santhari, abhabbo cesa puttalābhāya, tasmā bhagavā na akkami. Yadi akkameyya, pacchā puttaṃ alabhanto ‘nāyaṃ sabbaññū’ti diṭṭhiṃ gaṇheyya, idaṃ tāva bhagavato anakkamane kāraṇaṃ. Yasmā pana bhikkhūpi ye ajānantā akkameyyuṃ, te gihīnaṃ paribhūtā bhaveyyuṃ, tasmā bhikkhū paribhavato mocetuṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, idaṃ sikkhāpadapaññāpane kāraṇa’’nti aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 268) vuttaṃ. ३६. चेलपटिका कथेमध्ये 'चेलपटिका' म्हणजे वस्त्राचे अंथरूण होय. भगवंतांनी हे शिखापद प्रज्ञप्त करण्यामागे काय कारण होते? असे ऐकिवात आहे की, बोधिराजकुमाराने 'जर मला मुलगा झाला, तर भगवान माझ्या वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवून जातील' या आकांक्षेने ते अंथरूण पसरले होते. परंतु तो पुत्रप्राप्तीसाठी अपात्र होता, म्हणून भगवंतांनी त्यावर पाय ठेवला नाही. जर त्यांनी पाय ठेवला असता आणि नंतर त्याला मुलगा झाला नसता, तर 'हे सर्वज्ञ नाहीत' अशी त्याची चुकीची धारणा झाली असती. भगवंतांनी पाय न ठेवण्याचे हे पहिले कारण आहे. तसेच, जे भिक्खू न जाणता त्यावर पाय ठेवतील, त्यांची गृहस्थांकडून निंदा केली जाईल. म्हणून भिक्खूंना निंदेपासून वाचवण्यासाठी त्यांनी हे शिखापद प्रज्ञप्त केले. शिखापद प्रज्ञप्त करण्याचे हे कारण आहे, असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.268) pana ‘‘bhagavā tuṇhī ahosīti ‘kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato’ti āvajjento puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi. So hi rājaputto aputtako, sutañcānena ahosi ‘buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī’ti, so ‘sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi, sammāsambuddho imaṃ celapaṭikaṃ akkamissati. No ce labhissāmi, na akkamissatī’ti patthanaṃ katvā santharāpesi. Atha bhagavā ‘nibbattissati nu kho etassa putto’ti āvajjetvā ‘na nibbattissatī’ti addasa. Pubbe kira so ekasmiṃ dīpe vasamāno bhariyāya samānacchando anekasakuṇapotake khādi. ‘Sacassa mātugāmo puññavā bhaveyya, puttaṃ labheyya, ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ[Pg.352], tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi. Dusse pana akkante ‘buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitaṃ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahāadhikāro kato, na ca puttaṃ labhāmi, tucchaṃ idaṃ vacana’nti micchāgāhaṃ gaṇheyya. Titthiyāpi ‘natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma, celapaṭikampi maddantā āhiṇḍantī’ti ujjhāyeyyuṃ, etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbattaṃ jānitvā akkamissanti. Abhabbataṃ jānitvā na akkamissanti. Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṃ na jānissanti. Tesu akkamantesu sace patthitaṃ samijjhissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce ijjhissati, ‘pubbe bhikkhusaṅghassa adhikāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti, idāni na labhanti, teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ, ime pana paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī’ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi tīhi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi. Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti idaṃ pana thero vuttesu kāraṇesu tatiyakāraṇaṃ sandhāyāhā’’ti vuttaṃ. सारत्थदीपनीमध्ये मात्र 'भगवान शांत राहिले' याचा अर्थ असा दिला आहे की, 'राजकुमाराने हा मोठा सत्कार कोणत्या उद्देशाने केला आहे?' असा विचार करताना भगवंतांनी तो पुत्रप्राप्तीसाठी केला असल्याचे जाणले. तो राजकुमार अपत्यहीन होता आणि त्याने असे ऐकले होते की, 'बुद्धांच्या चरणी प्रार्थना करून मनातील इच्छित प्राप्त होते.' म्हणून त्याने 'जर मला मुलगा होणार असेल, तर सम्यक्संबुद्ध या वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवतील. जर होणार नसेल, तर पाय ठेवणार नाहीत' अशी प्रार्थना करून ते अंथरूण पसरवले होते. तेव्हा भगवंतांनी 'याला मुलगा होईल का?' असा विचार केला आणि 'होणार नाही' असे जाणले. पूर्वजन्मी तो एका बेटावर आपल्या पत्नीसह राहत असताना, दोघांनी मिळून अनेक पक्ष्यांची पिल्ले मारून खाल्ली होती. 'जर त्याची पत्नी पुण्यवान असती, तर त्याला मुलगा झाला असता, परंतु दोघांनीही समान इच्छेने पापकर्म केले होते, त्यामुळे त्याला मुलगा होणार नाही' असे भगवंतांनी जाणले. जर वस्त्रावर पाय ठेवला असता, तर 'बुद्धांच्या चरणी प्रार्थना करून इच्छित प्राप्त होते अशी जगात ख्याती आहे, आणि मी तर मोठी प्रार्थना केली, तरीही मला मुलगा झाला नाही, त्यामुळे हे बोलणे व्यर्थ आहे' अशी त्याची मिथ्या धारणा झाली असती. तीर्थिक देखील 'श्रमणांना न करण्यासारखे काहीच नाही, ते वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय देऊन फिरतात' अशी निंदा करू शकले असते. आणि सध्याच्या काळात पाय ठेवणाऱ्या भिक्खूंमध्ये अनेक भिक्खू परचित्तज्ञ आहेत, ते पात्रता जाणून पाय ठेवतील आणि अपात्रता जाणून पाय ठेवणार नाहीत. परंतु भविष्यात आध्यात्मिक पात्रता मंद होईल आणि ते भविष्यकाळ जाणू शकणार नाहीत. त्यांनी पाय ठेवल्यावर जर प्रार्थना पूर्ण झाली, तर ते चांगलेच आहे. पण जर पूर्ण झाली नाही, तर 'पूर्वी भिक्खू संघाच्या चरणी प्रार्थना करून इच्छित प्राप्त होत असे, आता होत नाही. पूर्वीचेच भिक्खू प्रतिपत्ती पूर्ण करणारे होते, परंतु हे भिक्खू प्रतिपत्ती पूर्ण करण्यास असमर्थ आहेत' असे म्हणून लोक असंतुष्ट होतील. या तीन कारणांमुळे भगवंतांनी पाय ठेवण्याची इच्छा न करता शांत राहणे पसंत केले. 'तथागत भावी पिढीवर अनुकंपा करतात' हे वचन स्थविरांनी सांगितलेल्या कारणांपैकी तिसऱ्या कारणाला उद्देशून म्हटले आहे, असे सारत्थदीपनीमध्ये सांगितले आहे. Pāḷiyaṃ (cūḷava. 268) ‘‘yāciyamānena celapaṭikaṃ akkamitu’’nti vacanato yāciyamānena eva akkamitabbaṃ, no ayāciyamānenāti siddhaṃ, tatthapi ‘‘maṅgalatthāyā’’ti (cūḷava. 268) vacanato maṅgalatthāya yāciyamānena akkamitabbaṃ, na sirisobhaggādiatthāya yāciyamānenāti ca, tatthapi ‘‘gihīna’’nti (cūḷava. 268) vacanato gihīnaṃ eva celasantharaṃ akkamitabbaṃ, na pabbajitānanti ca. Aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 268) ‘‘yā kāci itthī apagatagabbhā vā hotu, garugabbhā vā’’ti aniyamavācakena vā-saddena vacanato na kevalaṃ imā dveyeva gahetabbā, atha kho ‘‘patiṭṭhitagabbhā vā vijātiputtā vā’’tiādinā yā kāci [Pg.353] maṅgalikāyo itthiyopi purisāpi gahetabbā. ‘‘Evarūpesu ṭhānesū’’ti vuttattā na kevalaṃ yathāvuttaṭṭhānesuyeva, atha kho taṃsadisesu yesu kesuci maṅgalaṭṭhānesu yesaṃ kesañci gihīnaṃ maṅgalatthāya yāciyamānānaṃ celasantharaṃ akkamituṃ vaṭṭatīti sijjhati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. Pāḷiyaṃ (cūḷava. 268) ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dhotapādakaṃ akkamitu’’nti sāmaññavasena vacanato, aṭṭhakathāyañca (cūḷava. aṭṭha. 268) ‘‘taṃ akkamituṃ vaṭṭatī’’ti avisesena vuttattā dhotapādakaṃ ayāciyamānenapi bhikkhunā akkamitabbanti siddhaṃ, ‘‘dhotehi pādehi akkamanatthāyā’’ti pana vuttattā adhotehi akkamituṃ na vaṭṭatīti ca, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. पाळीमध्ये 'विनंती केल्यावरच वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवावा' असे वचन असल्यामुळे, विनंती केल्यावरच पाय ठेवावा, विनंती न करता ठेवू नये, हे सिद्ध होते. त्यातही 'मंगलाच्या उद्देशाने' असे वचन असल्यामुळे, मंगलाच्या उद्देशाने विनंती केल्यावरच पाय ठेवावा, शोभा किंवा सौंदर्याच्या उद्देशाने विनंती केल्यावर पाय ठेवू नये. त्यातही 'गृहस्थांचे' असे वचन असल्यामुळे, केवळ गृहस्थांच्याच वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवावा, प्रव्रजितांच्या अंथरूणावर पाय ठेवू नये. अट्ठकथेमध्ये 'कोणतीही स्त्री जिचा गर्भपात झाला असेल किंवा जी गर्भवती असेल' अशा अनियमवाचक 'वा' शब्दाच्या प्रयोगामुळे केवळ या दोनच स्त्रियांचे अंथरूण घ्यावे असे नाही, तर 'गर्भधारणा झालेली किंवा जिने मुलाला जन्म दिला आहे अशी' इत्यादी कोणत्याही मंगलप्रद स्त्रियांचे किंवा पुरुषांचे अंथरूण घ्यावे. 'अशा प्रकारच्या ठिकाणी' असे म्हटल्यामुळे केवळ वर सांगितलेल्या ठिकाणीच पाय ठेवावा असे नाही, तर त्यासारख्या कोणत्याही मंगलप्रसंगी, ज्या कोणा गृहस्थांच्या मंगलासाठी विनंती केली जाईल, त्यांच्या वस्त्राच्या अंथरूणावर पाय ठेवणे योग्य आहे, हे सिद्ध होते. याचा विचार करून स्वीकार करावा. पाळीमध्ये 'भिक्खूंनो, मी धुतलेल्या पायाने पाय ठेवण्यास अनुमती देतो' असे सामान्य रूपाने म्हटल्यामुळे आणि अट्ठकथेमध्येही 'त्यावर पाय ठेवणे योग्य आहे' असे विशेष उल्लेख न करता म्हटल्यामुळे, धुतलेल्या पायाने विनंती न करताही भिक्खूने पाय ठेवणे योग्य आहे, हे सिद्ध होते. परंतु 'धुतलेल्या पायाने पाय ठेवण्याच्या उद्देशाने' असे म्हटल्यामुळे, न धुतलेल्या पायाने पाय ठेवणे योग्य नाही. याचा विचार करून स्वीकार करावा. Pādaghaṃsanīyakathā पादघंसनी कथा 37. Pādaghaṃsanīyakathāyaṃ paṭhamaṃ tāva akappiyapādaghaṃsaniṃ dassetuṃ ‘‘katakaṃ na vaṭṭatī’’ti āha. Katakaṃ nāma kīdisanti pucchāya sati vuttaṃ ‘‘katakaṃ nāma padumakaṇṇikākāra’’ntiādi. Kasmā paṭikkhittanti vuttaṃ ‘‘bāhulikānuyogattā’’ti. Tato kappiyapādaghaṃsaniyo dassetumāha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tisso pādaghaṃsaniyo’’tiādi. Sesaṃ suviññeyyameva. ३७. पादघंसनी कथेमध्ये सुरुवातीला अयोग्य पादघंसनी दर्शवण्यासाठी 'कटक योग्य नाही' असे आचार्यांनी म्हटले आहे. 'कटक म्हणजे काय?' असा प्रश्न विचारला असता 'कटक म्हणजे कमळाच्या कर्णिपेच्या आकाराचे साधन' इत्यादी उत्तर दिले आहे. 'ते का वर्ज्य केले आहे?' असे विचारले असता 'विलासी वृत्तीला प्रोत्साहन देणारे असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. त्यानंतर योग्य पादघंसनी दर्शवण्यासाठी 'भिक्खूंनो, मी तीन प्रकारच्या पादघंसनींना अनुमती देतो' इत्यादी म्हटले आहे. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. Bījanīkathā बीजनी कथा 38. Bījanīkathāyaṃ paṭhamaṃ tāva akappiyabījaniṃ dassetuṃ ‘‘camarīvālehi katabījanī na vaṭṭatī’’ti āha. Tato kappiyachabījaniyo dassetuṃ ‘‘makasabījanīādi vaṭṭatī’’ti āha. Tattha kappiyachabījaniyo nāma makasabījanī, vākamayabījanī, usīramayabījanī, morapiñchamayabījanī, vidhūpanaṃ, tālavaṇṭañcāti. Tāsaṃ visesaṃ dassetuṃ ‘‘vidhūpananti bījanī vuccatī’’tiādimāha[Pg.354]. Usīramayaṃ morapiñchamayañca suviññeyyattā na vuttaṃ. ‘‘Bījaninti caturassabījaniṃ. Tālavaṇṭanti tālapattādīhi kataṃ maṇḍalikabījani’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.269) vuttaṃ. ३८. बीजनी कथेमध्ये सुरुवातीला अयोग्य पंखा दर्शवण्यासाठी 'चमरीच्या केसांपासून बनवलेला पंखा योग्य नाही' असे आचार्यांनी म्हटले आहे. त्यानंतर योग्य असे सहा प्रकारचे पंखे दर्शवण्यासाठी 'डास पळवण्याचा पंखा इत्यादी योग्य आहे' असे म्हटले आहे. त्यामध्ये योग्य सहा पंखे म्हणजे: डास पळवण्याचा पंखा, सुताचा पंखा, वाळ्याचा पंखा, मोरपिसांचा पंखा, धूर घालवण्याचा पंखा आणि ताडाच्या पानाचा पंखा होय. त्यांचे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी 'विधूपन म्हणजे पंखा म्हटले जाते' इत्यादी म्हटले आहे. वाळ्याचा पंखा आणि मोरपिसांचा पंखा हे समजण्यास सोपे असल्यामुळे त्यांचे स्पष्टीकरण दिलेले नाही. 'बीजनी म्हणजे चौकोनी पंखा आणि तालवण्ट म्हणजे ताडाच्या पानांपासून बनवलेला gol पंखा' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. Chattakathā छत्त कथा 39. Chattakathāyaṃ chattaṃ nāma tīṇi chattāni setacchattaṃ, kilañjacchattaṃ, paṇṇacchattanti. Tattha setacchattanti vatthapaliguṇṭhitaṃ paṇḍaracchattaṃ. Kilañjacchattanti vilīvacchattaṃ. Paṇṇacchattanti tālapaṇṇādīhi yehi kehici kataṃ. Maṇḍalabaddhaṃ salākabaddhanti idaṃ pana tiṇṇampi chattānaṃ pañjaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tāni hi maṇḍalabaddhāni ceva honti salākabaddhāni ca. Yampi tatthajātakadaṇḍena kataṃ ekapaṇṇacchattaṃ hoti, tampi chattameva. ‘‘Vilīvacchattanti veṇuvilīvehi kataṃ chattaṃ. Tatthajātakadaṇḍakena katanti tālapaṇṇaṃ saha daṇḍakena chinditvā tameva chattadaṇḍaṃ karonti gopālakādayo viya, taṃ sandhāyetaṃ vutta’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.634) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. pācittiya 2.634) pana ‘‘vilīvacchattanti veṇupesikāhi kataṃ. Maṇḍalabaddhānīti dīghasalākāsu tiriyaṃ valayākārena salākaṃ ṭhapetvā suttehi baddhāni dīghañca tiriyañca ujukameva salākāyo ṭhapetvā daḷhabaddhāni ceva tiriyaṃ ṭhapetvā dīghadaṇḍakeheva saṅkocārahaṃ katvā sutteheva tiriyaṃ baddhāni. Tatthajātakadaṇḍakena katanti saha daṇḍakena chinnatālapaṇṇādīhi kata’’nti vuttaṃ. Idha pana chattadhārakapuggalavasena vuttaṃ, tasmā agilānassa bhikkhuno chattaṃ dhāretuṃ na vaṭṭati. Sesaṃ suviññeyyameva. ३९. छत्रीसंबंधीच्या कथेत (छत्तकथा) छत्रीचे तीन प्रकार सांगितले आहेत: श्वेतछत्र (पांढरी छत्री), किळंजछत्र (बांबूच्या कामट्यांची छत्री) आणि पर्णछत्र (पानांची छत्री). त्यापैकी, 'श्वेतछत्र' म्हणजे कापडाने वेढलेली पांढरी छत्री होय. 'किळंजछत्र' म्हणजे बांबूच्या पट्ट्यांनी बनवलेली छत्री होय. 'पर्णछत्र' म्हणजे ताडाच्या पानांनी किंवा इतर कोणत्याही पानांनी बनवलेली छत्री होय. 'मंडलबद्ध' (गोलाकार बांधलेली) आणि 'शलाकाबद्ध' (काड्यांनी बांधलेली) हे वचन तिन्ही प्रकारच्या छत्र्यांच्या संरचनेचा आकार दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण त्या छत्र्या गोलाकार बांधलेल्या आणि काड्यांनी जोडलेल्या असतात. तसेच, त्याच ठिकाणी उगवलेल्या बांबूच्या किंवा झाडाच्या दांड्याने बनवलेली 'एकपर्णछत्री' (एकाच पानाची छत्री) देखील छत्रीच मानली जाते. सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे: 'विलीवछत्र म्हणजे बांबूच्या पट्ट्यांनी बनवलेली छत्री. तथजातदंडकाने बनवलेली म्हणजे ताडाचे पान त्याच्या दांड्यासह कापून, गुराख्यांप्रमाणे त्याच दांड्याला छत्रीचा दांडा बनवणे; हे लक्षात घेऊन हे वचन म्हटले आहे.' विमतिविनोदनीमध्ये मात्र म्हटले आहे: 'विलीवछत्र म्हणजे बांबूच्या बारीक पट्ट्यांनी बनवलेली छत्री. मंडलबद्ध म्हणजे लांब काड्यांवर आडव्या वर्तुळाकार काड्या ठेवून दोऱ्यांनी बांधलेल्या; उभ्या आणि आडव्या सरळ काड्या ठेवून घट्ट बांधलेल्या; आणि आडव्या काड्या ठेवून लांब दांड्यांच्या साहाय्याने मिटवता येण्याजोग्या दोऱ्यांनी आडव्या बांधलेल्या छत्र्या. तथजातदंडकाने बनवलेली म्हणजे दांड्यासह कापलेल्या ताडाच्या पानांनी बनवलेली छत्री.' येथे छत्री धारण करणाऱ्या व्यक्तीच्या संदर्भात सांगितले आहे. म्हणून, निरोगी (आजारी नसलेल्या) भिक्षूला छत्री धारण करणे योग्य नाही. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Nakhakathā नखकथा 40. Nakhakathāyaṃ dīghanakhadhāraṇapaccayā uppanne vatthusmiṃ ‘‘na, bhikkhave, dīghā nakhā dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti [Pg.355] (cūḷava. 274) vacanato dhārentassa āpatti. ‘‘Nakhenapi nakhaṃ chindanti, mukhenapi nakhaṃ chindanti, kuṭṭepi ghaṃsanti, aṅguliyo dukkhā honti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, nakhacchedana’’nti (cūḷava. 274) vacanato nakhacchedanasatthakaṃ dhāretuṃ vaṭṭati. Heṭṭhā ca ‘‘nakhacchedanaṃ valitakaṃyeva karonti, tasmā taṃ vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 1.85) vuttaṃ. ‘‘Valitakanti nakhacchedanakāle daḷhaggahaṇatthaṃ valīhi yuttameva karonti, tasmā taṃ vaṭṭatī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.85) vuttaṃ. Maṃsappamāṇenāti aṅgulaggamaṃsappamāṇena. Vīsatimaṭṭhanti vīsatipi hatthapādanakhe likhitamaṭṭhe karonti. Sesaṃ suviññeyyameva. ४०. नखकथेत लांब नखे ठेवण्याच्या कारणावरून प्रकरण उपस्थित झाले असता, 'भिक्षूंनो, लांब नखे ठेवू नयेत. जो कोणी ठेवेल, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल' या वचनानुसार लांब नखे ठेवणाऱ्या भिक्षूला आपत्ती प्राप्त होते. 'ते नखानेही नखे कापतात, तोंडानेही नखे तोडतात, भिंतीवरही घासतात, त्यामुळे त्यांची बोटे दुखतात. भिक्षूंनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली असता—भिक्षूंनो, मी नखकतरणीला अनुमती देत आहे' या वचनानुसार नखकतरणी (नख कापण्याचे साधन) बाळगणे योग्य आहे. आणि खाली अट्ठकथेत म्हटले आहे: 'नखकतरणीला कडे (रिंग) लावतात, म्हणून ते योग्य आहे.' विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे: 'वलितक म्हणजे नखे कापताना पकड घट्ट राहण्यासाठी कड्यांनी युक्त असेच बनवतात, म्हणून ते योग्य आहे.' 'मांसप्रमाणेन' म्हणजे बोटाच्या टोकाच्या मांसाच्या प्रमाणात नखे कापावीत. 'वीस गुळगुळीत करणे' म्हणजे हात आणि पायांची वीसही नखे घासून गुळगुळीत करतात. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे। Lomakathā लोमकथा Lomakathāyaṃ ‘‘sambādhelomaṃ saṃharāpenti. Manussā ujjhāyanti khīyanti vipācenti seyyathāpi gihī kāmabhogino’’ti vatthusmiṃ uppanne ‘‘na, bhikkhave…pe… dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 275) vacanato saṃharāpentassa āpatti. Aññatarassa bhikkhuno sambādhe vaṇo hoti, bhesajjaṃ na tiṭṭhatīti imissā aṭṭhuppattiyā ‘‘anujānāmi, bhikkhave, ābādhapaccayā sambādhe lomaṃ saṃharāpetu’’nti (cūḷava. 275) vacanato ābādhapaccayā bhesajjapatiṭṭhāpanatthāya sambādhe lomaṃ harāpentassa anāpatti. ‘‘Seyyathāpi pisācillikā’’ti manussānaṃ ujjhāyanapaccayā ‘‘na, bhikkhave, dīghaṃ nāsikālomaṃ dhāretabbaṃ, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (cūḷava. 275) vacanato dhāraṇapaccayā āpatti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, saṇḍāsa’’nti anurakkhaṇatthāya saṇḍāso anuññāto, tasmā nāsikālomaṃ saṇḍāsena harāpetuṃ vaṭṭati. Palitanti paṇḍarakesaṃ. Gāhetuṃ na vaṭṭati ‘‘mā [Pg.356] me jarābhāvo hotū’’ti manasi katattā. Bībhacchaṃ hutvāti virūpaṃ hutvā. Palitaṃ vā apalitaṃ vāti paṇḍaraṃ vā apaṇḍaraṃ vā. Gāhāpetuṃ vaṭṭati appasādāvahattāti. लोमकथेत 'गुप्तांगांवरील केस उपटतात. लोक निंदा करतात, संताप व्यक्त करतात आणि म्हणतात की, हे कामोपभोगी गृहस्थांसारखेच वागत आहेत' असे प्रकरण उपस्थित झाले असता, 'भिक्षूंनो, ... दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल' या वचनानुसार केस उपटणाऱ्या भिक्षूला आपत्ती प्राप्त होते. एका भिक्षूच्या गुप्तांगावर जखम झाली होती आणि त्यावर औषध टिकत नव्हते. या प्रसंगावरून—'भिक्षूंनो, आजारपणामुळे गुप्तांगांवरील केस काढण्यास मी अनुमती देत आहे' या वचनानुसार, आजारपणामुळे औषध लावण्यासाठी गुप्तांगांवरील केस काढणाऱ्या भिक्षूला आपत्ती प्राप्त होत नाही (अनापत्ती). 'पिशाचांप्रमाणे दिसतात' अशा लोकांच्या निंदेमुळे—'भिक्षूंनो, नाकातील लांब केस वाढवू नयेत. जो वाढवेल, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल' या वचनानुसार नाकातील केस वाढवल्यास आपत्ती प्राप्त होते. 'भिक्षूंनो, मी चिमट्याला अनुमती देत आहे' असे नाकाची स्वच्छता राखण्यासाठी चिमट्याला अनुमती दिली आहे, म्हणून नाकातील केस चिमट्याने काढणे योग्य आहे. 'पलित' म्हणजे पांढरे केस. 'मला वृद्धत्व दिसू नये' असा मनात विचार करून ते उपटणे योग्य नाही. 'बीभत्स होऊन' म्हणजे विद्रूप होऊन. 'पांढरे किंवा काळे केस' म्हणजे पांढरे किंवा अपांढरे केस. विद्रूप दिसत असल्यास ते उपटून घेणे योग्य आहे, कारण तसे न केल्यास ते लोकांमध्ये अशोभनीयता (अप्रसन्नता) निर्माण करणारे ठरते। Kāyabandhanakathā कायबंधनकथा 41. Kāyabandhanakathāyaṃ akāyabandhanenāti abandhitakāyabandhanena. Bhikkhunāti seso. Atha vā akāyabandhanenāti abandhitakāyabandhano hutvāti itthambhūtatthe karaṇavacanaṃ yathā ‘‘bhinnena sīsena paggharantena lohitena paṭivisake ujjhāpesī’’ti. Tenāha ‘‘abandhitvā nikkhamantena yattha sarati, tattha bandhitabba’’nti. Kāyabandhanaṃ nāma cha kāyabandhanāni kalābukaṃ, deḍḍubhakaṃ, murajaṃ, maddavīṇaṃ, paṭṭikaṃ, sūkarantakanti. Tattha kalābukaṃ nāma bahurajjukaṃ. Deḍḍubhakaṃ nāma udakasappasīsasadisaṃ. Murajaṃ nāma murajavaṭṭisaṇṭhānaṃ veṭhetvā kataṃ. Maddavīṇaṃ nāma pāmaṅgasaṇṭhānaṃ. Īdisañhi ekampi na vaṭṭati, pageva bahūni. Tasmā paṭikkhittāni akappiyakāyabandhanāni nāma cattāri honti, paṭṭikaṃ, sūkarantakanti imāni dve kāyabandhanāni bhagavatā anuññātāni kappiyakāyabandhanāni nāma, tassa pakativītā vā macchakaṇṭakavāyimā vā paṭṭikā vaṭṭati, sesā kuñjaracchikādibhedā na vaṭṭati. Sūkarantakaṃ nāma kuñcikakosakasaṇṭhānaṃ hoti, ekarajjukaṃ, pana muddikakāyabandhanañca sūkarantakaṃ anulometi. Imehi pana dvīhi saddhiṃ aṭṭha kāyabandhanāni honti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, murajaṃ maddavīṇa’’nti idaṃ dasāsuyeva anuññātanti pāmaṅgadasā cettha catunnaṃ upari na vaṭṭati. Sobhakaṃ nāma veṭhetvā mukhavaṭṭisibbanaṃ. Guṇakaṃ nāma mudiṅgasaṇṭhānena sibbanaṃ. Evaṃ sibbitā hi anto thirā hontīti vuccati. Pavanantoti pāsanto vuccati. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 277-278) pana ‘‘muddikakāyabandhanaṃ nāma caturassaṃ akatvā sajjitaṃ[Pg.357]. Pāmaṅgadasā caturassā. Mudiṅgasaṇṭhānenāti saṅghāṭiyā mudiṅgasibbanākārena varakasīsākārena. Pavanantoti pāsanto, ‘dasāmūla’nti ca likhitaṃ. Akāyabandhanena sañcicca vā asañcicca vā gāmappavesane āpatti. Saritaṭṭhānato bandhitvā pavisitabbaṃ, nivattitabbaṃ vāti likhita’’nti vuttaṃ. ४१. कायबंधनकथेत 'अकायबंधनेन' म्हणजे कमरपट्टा न बांधता. 'भिक्षूने' हा शब्द येथे अध्याहृत आहे. किंवा 'अकायबंधनेन' म्हणजे 'कमरपट्टा न बांधलेला होऊन' अशा अर्थी तृतीया विभक्ती (करण वाचक) वापरली आहे, जसे की 'फुटलेल्या डोक्याने, रक्त वाहत असताना शेजाऱ्यांना संतापवले' या वाक्यात आहे. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे: 'कमरपट्टा न बांधता बाहेर पडणाऱ्या भिक्षूला जेथे आठवण येईल, तेथे त्याने तो बांधावा.' कायबंधन (कमरपट्टे) सहा प्रकारचे आहेत: कलाबुक, देड्डुभक, मुरज, मद्दवीण, पट्टिक आणि सूकरंतक. त्यापैकी, 'कलाबुक' म्हणजे अनेक दोऱ्यांनी बनवलेला कमरपट्टा. 'देड्डुभक' म्हणजे पाण्याच्या सापाच्या डोक्यासारखा असलेला कमरपट्टा. 'मुरज' म्हणजे मृदंगाच्या कड्यासारखा गोलाकार गुंडाळून बनवलेला कमरपट्टा. 'मद्दवीण' म्हणजे साखळीच्या आकाराचा कमरपट्टा. अशा प्रकारचा एकही कमरपट्टा वापरणे योग्य नाही, मग अनेक वापरण्याचा तर प्रश्नच उद्भवत नाही. म्हणून, निषिद्ध केलेले अकल्पनीय कमरपट्टे चार आहेत. 'पट्टिक' आणि 'सूकरंतक' हे दोन कमरपट्टे भगवंतांनी अनुमत केलेले कल्पनीय कमरपट्टे आहेत. त्यापैकी, साधी विणलेली किंवा माशाच्या काट्यासारखी विणलेली पट्टी योग्य आहे; हत्तीच्या डोळ्यासारखी विणलेली इत्यादी इतर प्रकारच्या पट्ट्या अयोग्य आहेत. 'सूकरंतक' म्हणजे किल्लीच्या कोशाच्या आकाराचा असतो. एका दोरीचा कमरपट्टा आणि 'मुद्रिका' कमरपट्टा हे सूकरंतक कमरपट्ट्याशी सुसंगत आहेत. या दोन प्रकारांसह एकूण आठ कमरपट्टे होतात. 'भिक्षूंनो, मी मुरज आणि मद्दवीणाची अनुमती देतो' हे वचन केवळ दहा प्रकारच्या झालरींच्या संदर्भात अनुमत आहे. आणि येथे चारपेक्षा जास्त झालरी लावणे अयोग्य आहे. 'शोभक' म्हणजे कडा गुंडाळून शिवलेला कमरपट्टा. 'गुणक' म्हणजे मृदंगाच्या आकारासारखा शिवलेला कमरपट्टा. असे शिवल्याने ते आतून मजबूत होतात, असे म्हटले आहे. 'पवनंत' म्हणजे फासा (लूप) असे म्हटले जाते. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र म्हटले आहे: 'मुद्रिका-कमरपट्टा म्हणजे चौकोनी न करता जोडलेला कमरपट्टा. पामंग-झालर चौकोनी असते. मृदंगाच्या आकाराने म्हणजे संघाटीच्या मृदंगासारख्या शिवण्याच्या पद्धतीने किंवा वरकच्या डोक्याच्या आकाराने. पवनंत म्हणजे फासा आणि दशामूल असेही लिहिले आहे. कमरपट्टा न बांधता जाणूनबुजून किंवा नकळत गावात प्रवेश केल्यास आपत्ती प्राप्त होते. जेथे आठवण येईल तेथे तो बांधूनच प्रवेश करावा किंवा परत फिरावे, असे लिहिले आहे।' Nivāsanapārupanakathā निवासन-पारूपणकथा 42. Nivāsanapārupanakathāyaṃ hatthisoṇḍādivasena gihinivatthaṃ na nivāsetabbanti ettha hatthisoṇḍakaṃ (cūḷava. aṭṭha. 280; kaṅkhā. aṭṭha. parimaṇḍalasikkhāpadavaṇṇanā) nāma nābhimūlato hatthisoṇḍasaṇṭhānaṃ olambakaṃ katvā nivatthaṃ coḷikaitthīnaṃ nivāsanaṃ viya. Macchavāḷakaṃ nāma ekato dasantaṃ ekato pāsantaṃ olambitvā nivatthaṃ. Catukaṇṇakaṃ nāma uparito dve, heṭṭhato dveti evaṃ cattāro kaṇṇe dassetvā nivatthaṃ. Tālavaṇṭakaṃ nāma tālavaṇṭākārena sāṭakaṃ olambitvā nivāsanaṃ. Satavalikaṃ nāma dīghasāṭakaṃ anekakkhattuṃ obhujitvā ovaṭṭikaṃ karontena nivatthaṃ, vāmadakkhiṇapassesu vā nirantaraṃ valiyo dassetvā nivatthaṃ. Sace pana jāṇuto paṭṭhāya ekaṃ vā dve vā valiyo paññāyanti, vaṭṭati. Saṃvelliyaṃ nivāsentīti mallakammakārādayo viya kacchaṃ bandhitvā nivāsenti, evaṃ nivāsetuṃ gilānassapi maggappaṭipannassapi na vaṭṭati. Setapaṭapārutādivasena na gihipārutaṃ pārupitabbanti ettha yaṃ kiñci setapaṭapārutaṃ paribbājakapārutaṃ ekasāṭakapārutaṃ soṇḍapārutaṃ antepurikapārutaṃ mahājeṭṭhakapārutaṃ kuṭipavesakapārutaṃ brāhmaṇapārutaṃ pāḷikārakapārutanti evamādi parimaṇḍalalakkhaṇato aññathā pārutaṃ sabbametaṃ gihipārutaṃ nāma, tasmā yathā setapaṭā aḍḍhapālakanigaṇṭhā [Pg.358] pārupanti, yathā ca ekacce paribbājakā uraṃ vivaritvā dvīsu aṃsakūṭesu pāvuraṇaṃ ṭhapenti, yathā ca ekasāṭakā manussā nivatthasāṭakassa ekena antena piṭṭhiṃ pārupitvā ubho kaṇṇe ubhosu aṃsakūṭesu ṭhapenti, yathā ca surāsoṇḍādayo sāṭakena gīvaṃ parikkhipitvā ubho ante ure vā olambenti, piṭṭhiyaṃ vā khipenti, yathā ca antepurikāyo akkhitārakamattaṃ dassetvā oguṇṭhikaṃ pārupanti, yathā ca mahājeṭṭhā dīghasāṭakaṃ nivāsetvā tasseva ekena antena sakalasarīraṃ pārupanti, yathā ca kassakā khettakuṭiṃ pavisantā sāṭakaṃ paliveṭhetvā upakacchake pakkhipitvā tasseva ekena antena sarīraṃ pārupanti, yathā ca brāhmaṇā ubhinnaṃ upakacchakānaṃ antare sāṭakaṃ pavesetvā aṃsakūṭesu pārupanti, yathā ca pāḷikārako bhikkhu ekaṃsapārupanena pārutaṃ vāmabāhuṃ vivaritvā cīvaraṃ aṃsakūṭe āropeti. Evaṃ apārupitvā sabbepi ete aññe ca evarūpe pārupanadose vajjetvā nibbikāraṃ parimaṇḍalaṃ pārupitabbaṃ. Tathā apārupitvā ārāme vā antaraghare vā anādarena yaṃ kiñci vikāraṃ karontassa dukkaṭaṃ. ४२. निवासन-पारूपणकथेत 'हत्तीच्या सोंडेसारखे गृहस्थांप्रमाणे नेसू नये,' यामध्ये 'हत्तीची सोंड' (हत्थिसाँडक) म्हणजे नाभीच्या खालून हत्तीच्या सोंडेसारखा झोळ सोडून नेसणे, जसे चोळ देशातील स्त्रिया नेसतात. 'मच्छवाळक' म्हणजे एका बाजूला झालर आणि दुसऱ्या बाजूला कडी सोडून नेसणे. 'चतुष्कणक' म्हणजे वरचे दोन आणि खालचे दोन, असे चार कोपरे दाखवून नेसणे. 'तालवण्टक' म्हणजे ताडाच्या पंख्यासारखा वस्त्राचा झोळ सोडून नेसणे. 'शतवलिक' म्हणजे लांब धोतर अनेक वेळा दुमडून, त्याची मोठी गाठ मारून नेसणे, किंवा डाव्या व उजव्या बाजूला सतत घड्या दाखवून नेसणे. परंतु, जर गुडघ्यापासून खाली एक किंवा दोन घड्या दिसत असतील, तर ते योग्य आहे. 'संवेल्लीय' पद्धतीने नेसणे म्हणजे मल्ल इत्यादींप्रमाणे कास घालून नेसणे; असे नेसणे आजारी भिक्षूला किंवा प्रवासाला निघालेल्या भिक्षूलाही योग्य नाही. 'पांढरे वस्त्र पांघरण्यासारखे गृहस्थांप्रमाणे पांघरू नये,' यामध्ये पांढरे वस्त्र पांघरणे, परिव्राजकांप्रमाणे पांघरणे, एकच वस्त्र पांघरणे, सोंडेसारखे पांघरणे, अंतःपुरातील लोकांप्रमाणे पांघरणे, वडीलधाऱ्या लोकांप्रमाणे पांघरणे, कुटीत प्रवेश करताना पांघरतात तसे पांघरणे, ब्राह्मणांप्रमाणे पांघरणे, पाळी शिकणाऱ्या भिक्षूंप्रमाणे पांघरणे इत्यादी जे काही परिमंडल नियमाच्या विरुद्ध पांघरले जाते, ते सर्व गृहस्थ-पांघरूण मानले जाते. म्हणून, ज्याप्रमाणे पांढरे वस्त्र नेसणारे अर्ध-पालक निग्रंथ पांघरतात; किंवा ज्याप्रमाणे काही परिव्राजक छाती उघडी ठेवून दोन्ही खांद्यांवर वस्त्र ठेवतात; किंवा ज्याप्रमाणे एकच वस्त्र नेसणारे लोक नेसलेल्या वस्त्राच्या एका टोकाने पाठ झाकून दोन्ही कोपरे दोन्ही खांद्यांवर ठेवतात; किंवा ज्याप्रमाणे मद्यपी वस्त्राने गळा वेढून दोन्ही टोके छातीवर किंवा पाठीवर सोडतात; किंवा ज्याप्रमाणे अंतःपुरातील स्त्रिया केवळ डोळे उघडे ठेवून डोक्यावरून बुरखा घेतात; किंवा ज्याप्रमाणे मोठे लोक लांब वस्त्र नेसून त्याच्याच एका टोकाने संपूर्ण शरीर झाकतात; किंवा ज्याप्रमाणे शेतकरी शेतातील झोपडीत प्रवेश करताना वस्त्र गुंडाळून काखेत दाबतात आणि त्याच्याच एका टोकाने शरीर झाकतात; किंवा ज्याप्रमाणे ब्राह्मण दोन्ही काखेच्या मधून वस्त्र काढून खांद्यांवर पांघरतात; किंवा ज्याप्रमाणे पाळी शिकणारा भिक्षू एका खांद्यावरून पांघरून डावा हात उघडा ठेवतो आणि चीवर खांद्यावर चढवतो. अशा प्रकारे न पांघरता, हे सर्व आणि इतर अशाच प्रकारचे पांघरण्याचे दोष टाळून, कोणताही विकार न दर्शवता व्यवस्थित गोलाकार (परिमंडल) पांघरावे. तसे न पांघरता, आरामात किंवा वस्तीत अनादराने कोणताही विकार करणाऱ्या भिक्षूला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होते। Kājakathā काजकथा 43. Kājakathāyaṃ muṇḍaveṭhīti yathā rañño kuhiñci gacchanto parikkhārabhaṇḍaggahaṇamanussāti adhippāyo. Ubhatokājanti ekasmiṃyeva kāje purato ca pacchato ca ubhosu bhāgesu laggetvā vahitabbabhāraṃ. Ekatokājanti ekato pacchatoyeva laggetvā vahitabbabhāraṃ. Antarākājanti majjhe laggetvā dvīhi vahitabbabhāraṃ. Sīsabhārādayo sīsādīhi vahitabbabhārādayo eva. Olambakanti hatthena olambitvā vahitabbabhāraṃ. Etesu ubhatokājameva na vaṭṭati, sesā vaṭṭanti. ४३. काजकथेत 'मुंडवेठी' म्हणजे ज्याप्रमाणे राजा कोठे जात असताना त्याचे साहित्य वाहून नेणारे लोक असतात, असा अभिप्राय आहे. 'उभतोकाज' म्हणजे एकाच कावडीच्या पुढे आणि मागे दोन्ही बाजूंना टांगून वाहून नेण्याचा भार. 'एकतोकाज' म्हणजे एकाच बाजूला, केवळ मागे टांगून वाहून नेण्याचा भार. 'अंतराकाज' म्हणजे मध्यभागी टांगून दोघांनी वाहून नेण्याचा भार. डोक्यावरील भार इत्यादी म्हणजे डोक्याने वाहून नेण्याचे भार इत्यादीच होत. 'ओळंबक' म्हणजे हाताने लटकवून वाहून नेण्याचा भार. या भारांपैकी केवळ 'उभतोकाज' वाहून नेणे अयोग्य आहे, उर्वरित सर्व योग्य आहेत। Dantakaṭṭhakathā दंतकट्ठकथा 44. Dantakaṭṭhakathāyaṃ [Pg.359] dantakaṭṭhassa akhādane pañca dose, khādane pañcānisaṃse ca dassetvā bhagavatā bhikkhūnaṃ dantakaṭṭhaṃ anuññātaṃ. Tattha pañca dosā nāma acakkhussaṃ, mukhaṃ duggandhaṃ, rasaharaṇiyo na visujjhanti, pittaṃ semhaṃ bhattaṃ pariyonandhati, bhattamassa nacchādetīti. Tattha acakkhussanti cakkhūnaṃ hitaṃ na hoti, parihāniṃ janeti. Nacchādetīti na ruccati. Pañcānisaṃsā vuttapaṭipakkhato veditabbā. Tato dīghadantakaṭṭhakhādane ca atimadāhakadantakaṭṭhakhādane ca dukkaṭaṃ paññapetvā aṭṭhaṅgulaparamaṃ caturaṅgulapacchimaṃ dantakaṭṭhaṃ anuññātaṃ. Tattha aṭṭhaṅgulaṃ paramaṃ etassa dantakaṭṭhassāti aṭṭhaṅgulaparamaṃ. Caturaṅgulaṃ pacchimaṃ pamāṇaṃ etassa dantakaṭṭhassāti caturaṅgulapacchimaṃ. Atimadāhakanti atikhuddakaṃ. Aṭṭhaṅgulaṃ mahādantakaṭṭhaṃ nāma, caturaṅgulaṃ khuddakadantakaṭṭhaṃ nāma, pañcachasattaṅgulaṃ majjhimadantakaṭṭhaṃ nāma. Tena vuttaṃ ‘‘duvidhena udakena tividhena dantakaṭṭhenā’’ti. ‘‘Aṭṭhaṅgulaparamanti manussānaṃ pamāṇaṅgulena aṭṭhaṅgulaparama’’nti aṭṭhakathāya (cūḷava. aṭṭha. 282) māha. ४४. दंतकाष्ठ कथेमध्ये दंतकाष्ठ न वापरण्याचे पाच दोष आणि ते वापरण्याचे पाच फायदे दाखवून भगवंतांनी भिक्खूंना दंतकाष्ठ वापरण्याची अनुमती दिली. तेथे पाच दोष म्हणजे: डोळ्यांसाठी अहितकारक असणे, मुखाला दुर्गंधी येणे, रसवाहिन्या शुद्ध न होणे, पित्त व कफ अन्नावर पसरणे आणि अन्न न रुचणे. तेथे 'अचक्खुस्सं' (डोळ्यांसाठी अहितकारक) म्हणजे डोळ्यांचे हित न होणे, हानी होणे. 'नच्छादेति' म्हणजे रुचत नाही. पाच फायदे हे वर सांगितलेल्या दोषांच्या विरुद्ध स्वरूपात जाणावेत. त्यानंतर अतिशय लांब दंतकाष्ठ वापरण्यावर आणि अतिशय लहान दंतकाष्ठ वापरण्यावर 'दुक्कट' आपत्ती घोषित करून, जास्तीत जास्त आठ अंगुळे आणि कमीत कमी चार अंगुळे लांबीच्या दंतकाष्ठाची अनुमती दिली. तेथे ज्या दंतकाष्ठाचे जास्तीत जास्त प्रमाण आठ अंगुळे असते, त्याला 'अट्ठंगुलपरमं' म्हणतात. ज्या दंतकाष्ठाचे कमीत कमी प्रमाण चार अंगुळे असते, त्याला 'चतुरंगुलपच्छिमं' म्हणतात. 'अतिमदाहकं' म्हणजे अतिशय लहान. आठ अंगुळांचे दंतकाष्ठ 'महादंतकाष्ठ' म्हणून ओळखले जाते, चार अंगुळांचे 'खुद्दकदंतकाष्ठ' म्हणून ओळखले जाते, पाच, सहा किंवा सात अंगुळांचे 'मज्झिमदंतकाष्ठ' म्हणून ओळखले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दोन प्रकारच्या पाण्याने आणि तीन प्रकारच्या दंतकाष्ठाने'. 'अट्ठंगुलपरमं म्हणजे मनुष्यांच्या प्रमाण-अंगुळाने आठ अंगुळे' असे अट्ठकथेमध्ये (चुल्लवग्ग अट्ठकथा २८२) म्हटले आहे. Ettha ca pamāṇaṅgulenāti idaṃ pakatiaṅgulenāti gahetvā manussānaṃ pakatiaṅgulena aṭṭhaṅgulato adhikappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ na vaṭṭatīti vadanti. Tattakameva ca katvā khādanti. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘manussānaṃ pamāṇaṅgulena’’ icceva vuttaṃ, na ‘‘pakatiaṅgulenā’’ti. Tasmā yaṃ vaḍḍhakihatthato aṅgulaṃ pamāṇaṃ katvā manussā gehādīni minanti, tena manussānaṃ pamāṇaṅgulabhūtena vaḍḍhakiaṅgulena aṭṭhaṅgulaparamanti attho gahetabbo. Vuttañhi sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.280-282) ‘‘pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakiaṅgulaṃ sandhāya vutta’’nti. Vimativinodaniyañca (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.282) ‘‘pamāṇaṅgulenāti vaḍḍhakiaṅgulena, keci pana ‘pakatiaṅgulenā’ti vadanti, taṃ caturaṅgulapacchimavacanena sameti. Na hi pakatiaṅgulena [Pg.360] caturaṅgulappamāṇaṃ dantakaṭṭhaṃ kaṇṭhe avilaggaṃ khādituṃ sakkā’’ti. येथे 'प्रमाण-अंगुळाने' याचा अर्थ 'सामान्य अंगुळाने' असा घेऊन, काही आचार्य म्हणतात की मनुष्यांच्या सामान्य अंगुळाने आठ अंगुळांपेक्षा जास्त लांबीचे दंतकाष्ठ वापरणे योग्य नाही. आणि ते तेवढेच करून वापरतात. परंतु, अट्ठकथेमध्ये केवळ 'मनुष्यांच्या प्रमाण-अंगुळाने' असेच म्हटले आहे, 'सामान्य अंगुळाने' असे म्हटलेले नाही. म्हणून, सुताराच्या हाताच्या अंगुळाला प्रमाण मानून ज्याने लोक घरे इत्यादी मोजतात, त्या मनुष्यांच्या प्रमाण-अंगुळ स्वरूप सुतार-अंगुळाने आठ अंगुळे असा अर्थ घ्यावा. सारत्थदीपनीमध्ये देखील म्हटले आहे - ''प्रमाण-अंगुळाने' हे सुतार-अंगुळाला उद्देशून म्हटले आहे.' विमतिविनोदनीमध्येही म्हटले आहे - ''प्रमाण-अंगुळाने' म्हणजे सुतार-अंगुळाने; परंतु काही जण 'सामान्य अंगुळाने' असे म्हणतात, ते 'चार अंगुळे कमीत कमी' या वचनाशी सुसंगत ठरते. कारण सामान्य अंगुळाने चार अंगुळ प्रमाणाचे दंतकाष्ठ घशामध्ये न अडकता वापरणे शक्य नाही.' Rukkharohanakathā वृक्षारोहण कथा. 45. Rukkhārohanakathāyaṃ puriso pamāṇo yassa rukkhassāti poriso, uddhaṃ ukkhipitahatthena saddhiṃ manussakāyappamāṇo pañcahatthamattaucco rukkhapadeso, taṃ porisaṃ rukkhaṃ, avayave samudāyavohāro yathā ‘‘samuddo diṭṭho’’ti, ābhuso padanti gacchanti pavattantīti āpadā, parissayā. Yāva attho atthi etasmiṃ rukkheti yāvadattho, rukkho, attha-saddo payojanavācako. Yāva tasmiṃ rukkhe bhikkhussa attho payojanaṃ atthi, tāva abhiruhitabboti adhippāyo. Sesaṃ suviññeyyameva. ४५. वृक्षारोहण कथेमध्ये - ज्या झाडाचे प्रमाण एका माणसाच्या उंचीएवढे असते, त्याला 'पोरिस' (पुरुष-प्रमाण) म्हणतात. वर हात उंचावलेल्या माणसाच्या शरीराच्या उंचीएवढा, म्हणजेच सुमारे पाच हात उंच असलेला झाडाचा भाग, त्या पुरुष-प्रमाण झाडाला दर्शवतो. येथे अवयवासाठी संपूर्ण समुदायाचा शब्द वापरला आहे, जसे की 'समुद्र पाहिला'. 'आभूसो पदन्ति' म्हणजे जे वारंवार घडतात किंवा प्राप्त होतात, त्यांना 'आपदा' म्हणजेच संकटे किंवा धोके म्हणतात. जोपर्यंत या झाडाची आवश्यकता (अर्थ) आहे, तोपर्यंत ते 'यावदत्थ' झाड होय. येथे 'अर्थ' हा शब्द प्रयोजन किंवा उपयोगाचा वाचक आहे. जोपर्यंत त्या झाडावर भिक्खूचे काही प्रयोजन किंवा काम आहे, तोपर्यंतच त्यावर चढावे, असा याचा अभिप्राय आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Chandāropanakathā छंदारोपण कथा. 46. Chandāropanakathāyaṃ chandasoti sakkaṭabhāsāya. Na āropetabbanti vācanāmaggaṃ na āropetabbaṃ. Sakāya niruttiyāti māgadhabhāsāya. Tattha santehi katāti sakkaṭā, aṭṭhakavāmakādīhi samitapāpehi isīhi katāti attho. Atha vā sakkaritabbā pūjitabbāti sakkaṭā manussānaṃ hitasukhāvahanato, tadatthikehi manussehi pūjitabbāti attho. Bhāsīyateti bhāsā, sakkaṭā ca sā bhāsā cāti sakkaṭabhāsā. Vedattayagatā nirutti, sassa esāti sakā, bhagavato vacanantyattho. Magadhe jātā māgadhikā, ādikappakāle magadharaṭṭhe jātāti attho. Uccateti utti, nīharitvā utti nirutti, piṭakattayato nīharitvā kathīyatetyattho. Vuttañhetaṃ porāṇehi – ४६. छंदारोपण कथेमध्ये - 'छन्दसो' म्हणजे संस्कृत भाषेमध्ये. 'न आरोपेतब्बं' म्हणजे पाठाच्या (बुद्धवचनाच्या) पद्धतीला त्यामध्ये परिवर्तित करू नये. 'सकाय निरुत्तिया' म्हणजे मागधी भाषेमध्ये. तेथे 'सक्कटा' (संस्कृत) म्हणजे सज्जनांनी केलेली; म्हणजेच अठ्ठक, वामक इत्यादी पापरहित ऋषींनी निर्माण केलेली, असा अर्थ आहे. अथवा, मनुष्यांना हित व सुख देणारी असल्यामुळे जी सत्कार करण्यास योग्य, पूजनीय आहे ती 'सक्कटा' होय; तिच्या इच्छुकांनी तिची पूजा करावी, असा अर्थ आहे. जी बोलली जाते ती 'भाषा' होय; जी पूजनीय आहे आणि भाषाही आहे, ती 'सक्कठभाषा' (संस्कृत भाषा) होय. तीन वेदांमधून घेतलेली ती 'निरुत्ति' (व्याकरण/व्युत्पत्ती) होय. 'सका' म्हणजे स्वतःची, म्हणजेच भगवंतांचे वचन असा अर्थ आहे. मगध देशात उत्पन्न झालेली ती 'मागधिका' होय; म्हणजेच कल्पारंभी मगध देशामध्ये उत्पन्न झालेली, असा अर्थ जाणावा. जे बोलले जाते ते 'उत्ति' होय; बाहेर काढून बोलणे म्हणजे 'निरुत्ति' होय; म्हणजेच तिन्ही पिटकांमधून उद्धृत करून बोलणे, असा अर्थ जाणावा. प्राचीन आचार्यांनी याविषयी म्हटले आहे - ‘‘Sā [Pg.361] māgadhī mūlabhāsā; Narā yāyādikappikā; Brahmāno cāssutālāpā; Sambuddhā cāpi bhāsare’’ti. "ती मागधी हीच मूळ भाषा आहे; जिच्याद्वारे कल्पारंभीचे मनुष्य, ब्रह्मदेव, तसेच मानवी आवाज न ऐकलेले (वनातील प्राणी) आणि सम्यक् संबुद्ध देखील संभाषण करतात." Sesaṃ suviññeyyameva. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Lokāyatakathā लोकायत कथा. 47. Lokāyatakathāyaṃ lokiyanti patiṭṭhahanti puññāpuññāni tabbipāko cāti loko, sattaloko. Ābhuso yatanti vīriyaṃ karonti etthāti āyataṃ, lokassa āyataṃ lokāyataṃ, sattānaṃ bhuso vīriyakaraṇaṭṭhānantyattho. Kiṃ taṃ? Titthiyasatthaṃ. Sabbaṃ ucchiṭṭhaṃ, kasmā? Sakuṇādīhi paribhuttapubbattā. Sabbaṃ anucchiṭṭhaṃ imassa avasesabhojanassa kenaci aparibhuttapubbattā. Seto kāko aṭṭhissa setattā, kāḷo bako pādassa kāḷattāti. Natthi attho etthāti niratthakaṃ, niratthakameva kāraṇaṃ niratthakakāraṇaṃ. Tena paṭisaṃyuttaṃ niratthakakāraṇapaṭisaṃyuttaṃ. Taranti etthāti titthaṃ, paṭṭanaṃ. Titthaṃ viyāti titthaṃ, laddhi, taṃ etesaṃ atthīti titthiyā, viparītadassanā. Sāsanti attano sāvake etthāti satthaṃ, titthiyānaṃ satthaṃ titthiyasatthaṃ. Na tiracchānavijjā pariyāpuṇitabbāti ettha tiracchānavijjā nāma yā kāci bāhirakā anatthasañhitā. Na pariyāpuṇitabbāti attanā na pariyāpuṇitabbā. Na vācetabbāti paresaṃ na vācetabbā. Sesaṃ suviññeyyameva. ४७. लोकायत कथेमध्ये - ज्यामध्ये पुण्य-अपुण्य आणि त्यांचे विपाक स्थित असतात, तो 'लोक' म्हणजेच सत्त्वलोक होय. ज्यामध्ये लोक अत्यंत प्रयत्न (वीर्य) करतात, ते 'आयतन' होय; लोकाचे आयतन म्हणजे 'लोकायत' होय, म्हणजेच प्राण्यांचे अत्यंत वीर्य करण्याचे स्थान, असा अर्थ जाणावा. ते काय आहे? ते 'तित्थियसत्थ' (तीर्थकरांचे शास्त्र) होय. 'सर्व काही उष्टे आहे', का? कारण ते पक्षी इत्यादींनी आधी उपभोगलेले असते. 'सर्व काही अनुष्टे (उष्टे नसलेले) आहे', कारण या उरलेल्या अन्नाचा आधी कोणाकडूनही उपभोग घेतला गेलेला नसतो. 'कावळा पांढरा असतो कारण त्याचे हाड पांढरे असते, बगळा काळा असतो कारण त्याचे पाय काळे असतात'. ज्यामध्ये काही अर्थ नाही ते 'निरर्थक' होय; निरर्थक कारण म्हणजेच 'निरत्थककारण' होय. त्याच्याशी संबंधित असलेले ते 'निरत्थककारणपटिसंयुत्त' होय. ज्याच्याद्वारे लोक पार उतरतात ते 'तित्थ' (तीर्थ/घाट) होय. घाटासारखे असल्यामुळे 'तित्थ' म्हणजे मत किंवा सिद्धांत होय; ज्यांच्याकडे हा सिद्धांत असतो ते 'तित्थिय' (तीर्थकर) होत, जे विपरीत दर्शन बाळगतात. ज्यामध्ये ते आपल्या श्रावकांना उपदेश करतात ते 'सत्थ' (शास्त्र) होय; तीर्थकरांचे शास्त्र म्हणजे 'तित्थियसत्थ' होय. 'तिरश्चानविद्या शिकू नये' येथे 'तिरश्चानविद्या' म्हणजे कोणतीही बाह्य आणि अनर्थकारक विद्या होय. 'न परियापुणितब्बं' म्हणजे स्वतः शिकू नये. 'न वाचेतब्बं' म्हणजे याने इतरांना शिकवू नये. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Khipitakathā क्षिपित कथा. 48. Khipitakathāyaṃ khipīyitthāti khipito. Khipi abyattasaddeti dhātu. Bhāvenabhāvalakkhaṇattā tasmiṃ khipiteti [Pg.362] vibhatyantaṃ. ‘‘Yasmiṃ kismiñci puggale’’ti lakkhaṇavantakattā ajjhāharitabbo. Jīvāti jīva pāṇadhāraṇeti dhātu, vibhattilopo. Yasmiṃ kismiñci puggale khipite bhikkhunā ‘‘jīvā’’ti vacanaṃ na vattabbaṃ, bhikkhusmiṃ khipite gihinā ‘‘jīvatha bhante’’ti vuccamāne sati ‘‘ciraṃ jīvā’’ti bhikkhunā vattuṃ vaṭṭatīti yojanā. ‘‘Vuccamāne’’ti ettha pana lakkhaṇassa kammavācakattā tena samānādhikaraṇaṃ kammabhūtaṃ ‘‘bhikkhusmi’’nti lakkhaṇavantakammaṃ ajjhāharitabbaṃ yathā kiṃ ‘‘gosu duyhamānāsu puriso āgato’’ti. Apare pana ācariyā īdisesu ṭhānesu ‘‘santesū’’ti padaṃ ajjhāharitvā idameva lakkhaṇapadaṃ, ‘‘gosu duyhamānāsū’’ti padadvayaṃ pana ‘‘santesū’’ti ettha pakativikativasena kattā evāti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. ४८. क्षिपित कथेमध्ये - 'खिपीयित्थ' म्हणून 'खिपित'. 'खिपि' हा धातू अस्पष्ट आवाजाच्या अर्थात वापरला जातो. भावे प्रयोगात भाव-लक्षण असल्यामुळे 'तस्मिं खिपिते' असे विभक्तीचे रूप होते. 'कोणत्याही व्यक्तीने' हे लक्षणयुक्त कर्ता म्हणून अध्याहृत करावे. 'जीवा' मधील 'जीव' हा धातू प्राणधारणेच्या अर्थात आहे, येथे विभक्तीचा लोप झाला आहे. जेव्हा कोणत्याही व्यक्तीने शिंकले असता भिक्खूने 'जीवा' असे म्हणू नये; परंतु भिक्खू शिंकला असता गृहस्थाने 'जीवथ भंते' असे म्हटले असता, भिक्खूने 'चिरं जीवा' असे म्हणणे योग्य आहे, अशी ही योजना आहे. येथे 'वुच्चमाने' यामध्ये लक्षणाचा कर्मवाचक भाव असल्यामुळे, त्याच्याशी समान अधिकरण असलेले कर्मभूत 'भिक्खुस्मिं' हे लक्षणयुक्त कर्म अध्याहृत करावे, जसे की 'गाई दुभत्या असताना माणूस आला'. परंतु इतर आचार्य अशा ठिकाणी 'संतेसु' हे पद अध्याहृत करून हेच लक्षणपद मानतात, आणि 'गोसु दुय्हमानासु' या दोन पदांना 'संतेसु' यामध्ये प्रकृती-विकृती भावाने कर्ता मानतात; याचा विचार करून स्वीकार करावा. Lasuṇakathā लसुण कथा. 49. Lasuṇakathāyaṃ ‘‘lasuṇaṃ nāma māgadhaka’’nti (pāci. 795) pāḷiyaṃ āgataṃ. Aṭṭhakathāyaṃ (pāci. aṭṭha. 795) pana ‘‘māgadhakanti magadhesu jātaṃ. Magadharaṭṭhe jātalasuṇameva hi idha lasuṇanti adhippetaṃ, tampi bhaṇḍikalasuṇameva, na ekadvitimiñjakaṃ. Kurundiyaṃ pana ‘jātidesaṃ avatvā ‘māgadhakaṃ nāma bhaṇḍikalasuṇa’nti vutta’’nti vuttaṃ. Sace dve tayo bhaṇḍike ekatoyeva saṅkharitvā ajjhoharati, ekaṃ pācittiyaṃ. Bhinditvā ekekaṃ miñjaṃ khādantiyā pana payogagaṇanāya pācittiyāni, idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena pācittiyaṃ, bhikkhussa pana dukkaṭaṃ. ४९. लसुण कथेमध्ये - पाळीमध्ये 'लसूण म्हणजे मागध देशचा' असे आले आहे. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - ''मागधकं' म्हणजे मगध देशात उत्पन्न झालेला. मगध देशात उगवलेला लसूणच येथे 'लसूण' म्हणून अभिप्रेत आहे, आणि तो देखील गड्ड्याचा लसूण होय, एक, दोन किंवा तीन पाकळ्यांचा नव्हे. कुरुन्दीमध्ये मात्र उत्पत्तीचे स्थान न सांगता 'मागधकं म्हणजे गड्ड्याचा लसूण' असे म्हटले आहे.' जर कोणी दोन किंवा तीन लसणाचे गड्डे एकत्र करून खाल्ले, तर एक 'पाचित्तिय' आपत्ती होते. परंतु जर ते सोलून एकेक पाकळी करून खाल्ले, तर खाण्याच्या संख्येनुसार अनेक पाचित्तिय आपत्ती होतात. हा नियम भिक्खुणींच्या संदर्भात पाचित्तिय ठरतो, परंतु भिक्खूच्या संदर्भात 'दुक्कट' आपत्ती ठरते. Palaṇḍukādīnaṃ vaṇṇena vā miñjāya vā nānattaṃ veditabbaṃ. Vaṇṇena tāva palaṇḍuko nāma paṇḍuvaṇṇo hoti. Bhañjanako lohitavaṇṇo, haritako haritavaṇṇo, miñjāya [Pg.363] pana palaṇḍukassa ekā miñjā hoti, bhañjanakassa dve, haritakassa tisso, cāpalasuṇo amiñjako. Aṅkuramattameva hi tassa hoti. Mahāpaccariyādīsu pana ‘‘palaṇḍukassa tīṇi miñjāni, bhañjanakassa dve, haritakassa eka’’nti vuttaṃ. Ete palaṇḍukādayo sabhāveneva vaṭṭanti, sūpasampākādīsu pana māgadhakampi vaṭṭati. Tañhi paccamānesu muggasūpādīsu vā macchamaṃsavikatiyā vā telādīsu vā badarasāḷavādīsu vā ambilapākādīsu vā uttaribhaṅge vā yattha katthaci antamaso yāgupattepi pakkhipituṃ vaṭṭatīti vuttaṃ. ‘‘Sabhāvenevāti sūpasampākādiṃ vināva. Badarasāḷavaṃ nāma badaraphalāni sukkhāpetvā cuṇṇetvā kattabbā khādanīyavikatī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. pācittiya 3.793-797) vuttaṃ. कांदा इत्यादींमधील भेद त्यांच्या रंगावरून किंवा पाकळ्यांवरून जाणावा. रंगावरून सांगायचे तर, 'पलाण्डु' हा फिकट रंगाचा असतो. 'भंजनक' हा लाल रंगाचा असतो, 'हरितक' हा हिरव्या रंगाचा असतो. पाकळ्यांच्या बाबतीत, पलाण्डुला एकच पाकळी असते, भंजनकला दोन, हरितकला तीन असतात, आणि 'चापलसुण' हा पाकळी नसलेला असतो; कारण त्याला केवळ अंकुरच असतो. महापच्चरी इत्यादींमध्ये मात्र 'पलाण्डुला तीन पाकळ्या, भंजनकला दोन आणि हरितकला एक असते' असे म्हटले आहे. हे कांदा इत्यादी पदार्थ नैसर्गिक स्वरूपातच खाण्यास योग्य आहेत; परंतु भाजी किंवा आमटी बनवताना मागध लसूण देखील वापरणे योग्य आहे. कारण शिजवल्या जाणाऱ्या मूग डाळीच्या आमटीमध्ये, मासे किंवा मांसाच्या विविध पदार्थांमध्ये, तेलामध्ये, बोरांच्या चटणीमध्ये, आंबट आमटीमध्ये किंवा तोंडी लावण्याच्या पदार्थांमध्ये, अगदी शेवटी पेजच्या पात्रात देखील तो टाकणे योग्य आहे, असे म्हटले आहे. 'Sabhāvenevā' (सभावेनेव) म्हणजे भाजी किंवा आमटी बनवण्याव्यतिरिक्त. 'बदरसाळव म्हणजे बोरांचे फळ सुकवून, त्याचे चूर्ण करून बनवला जाणारा एक खाद्यपदार्थ' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. Naakkamitabbādikathā नाक्कमितब्ब कथेमध्ये. 50. Naakkamitabbādikathāyaṃ ‘‘paribhaṇḍakatabhūmi nāma saṇhamattikāhi katā kāḷavaṇṇādibhūmi. Senāsanaṃ mañcapīṭhādikāyeva. Tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭatīti aññehi āvāsikehi bhikkhūhi paribhuttanīhārena paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘Nevāsikā pakatiyā anatthatāya bhūmiyā ṭhapenti ce, tesampi anāpattiyevā’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. ‘Dvārampī’tiādinā vuttadvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. Lomesūti lomesu phusantesū’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.324) vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.324) ‘‘paribhaṇḍakatabhūmi vāti kāḷavaṇṇādikatasaṇhabhūmi vā. Senāsanaṃ vāti mañcapīṭhādi vā. Tatheva vaḷañjetuṃ vaṭṭatīti iminā nevāsikehi dhotapādādīhi vaḷañjanaṭṭhāne sañcicca adhotapādādīhi vaḷañjantasseva āpatti paññattāti dasseti[Pg.364], ‘dvārampī’tiādinā sāmaññato vuttattā dvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbā. Ajānitvā apassayantassapi idha lomagaṇanāya āpattī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 323-324) ‘‘nevāsikā pakatiyā anatthatāya bhūmiyā ṭhapenti ce, tesampi anāpattiyevāti likhitaṃ, dvāravātapānādayo aparikammakatāpi na apassayitabbāti likhita’’nti vuttaṃ. ५०. नाक्कमितब्ब कथेमध्ये - 'परिभंडकत भूमी म्हणजे मऊ मातीने बनवलेली काळ्या रंगाची जमीन होय. सेनासन म्हणजे खाट, पाट इत्यादीच होय. 'तशाच प्रकारे वापरणे योग्य आहे' म्हणजे इतर निवासी भिक्खूंनी ज्या पद्धतीने वापरले आहे, त्याच पद्धतीने वापरणे योग्य आहे. 'जर निवासी भिक्खू नैसर्गिकरीत्या अस्तर नसलेल्या जमिनीवर ते ठेवतात, तर त्यांना देखील आपत्ती होत नाही' असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. 'द्वारंपि' इत्यादी वचनाने सांगितलेले दरवाजे, खिडक्या इत्यादींवर लेप केलेला नसला तरी त्यांना टेकून उभे राहू नये. 'लोमेसु' म्हणजे केस स्पर्श करत असताना' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्येही म्हटले आहे - 'परिभंडकत भूमी म्हणजे काळ्या रंगाची मऊ मातीची जमीन. सेनासन म्हणजे खाट, पाट इत्यादी. 'तशाच प्रकारे वापरणे योग्य आहे' याने हे दर्शवले आहे की, निवासी भिक्खूंनी पाय धुवून वापरण्याच्या ठिकाणी जर कोणी जाणूनबुजून न धुता पायाने वावरत असेल, तर त्यालाच आपत्ती घोषित केली आहे. 'द्वारंपि' इत्यादी सामान्य वचनाने सांगितल्यामुळे दरवाजे, खिडक्या इत्यादींवर लेप केलेला नसला तरी त्यांना टेकू नये. न जाणता टेकणाऱ्याला देखील येथे केसांच्या संख्येनुसार आपत्ती होते.' वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे - 'जर निवासी भिक्खू नैसर्गिकरीत्या अस्तर नसलेल्या जमिनीवर ते ठेवतात, तर त्यांना देखील आपत्ती होत नाही असे लिहिले आहे; तसेच दरवाजे, खिडक्या इत्यादींवर लेप केलेला नसला तरी त्यांना टेकू नये असे लिहिले आहे.' Avandiyavandiyakathā अवंदनीय-वंदनीय कथा. 51. Avandiyavandiyakathāyaṃ idha pakaraṇācariyena senāsanakkhandhakapāḷivasena dasa avandiyā, tayo vandiyā ca vuttā, aṭṭhakathāṭīkāsu ca na kiñci vuttā, tasmā idha āgatanayeneva attho daṭṭhabbo. Parivārapāḷiyaṃ (pari. 467 ādayo) pana upālipañcake pañcapañcakavasena pañcavīsati avandiyā, pañca vandiyā ca vuttā. Kathaṃ? ‘‘Kati nu kho, bhante, avandiyāti? Pañcime, upāli, avandiyā. Katame pañca? Antaragharaṃ paviṭṭho avandiyo, racchagato avandiyo, otamasiko avandiyo, asamannāharanto avandiyo, sutto avandiyo. Ime kho, upāli, pañca avandiyā. Aparepi, upāli, pañca avandiyā. Katame pañca? Yāgupāne avandiyo, bhattagge avandiyo, ekāvatto avandiyo, aññavihito avandiyo, naggo avandiyo. Ime kho, upāli, pañca avandiyā. Aparepi, upāli, pañca avandiyā. Katame pañca? Khādanto avandiyo, bhuñjanto avandiyo, uccāraṃ karonto avandiyo, passāvaṃ karonto avandiyo, ukkhittako avandiyo. Ime kho, upāli, pañca avandiyā. Aparepi, upāli, pañca avandiyā. Katame pañca? Pureupasampannena pacchāupasampanno avandiyo, anupasampanno avandiyo[Pg.365], nānāsaṃvāsako vuḍḍhataro adhammavādī avandiyo, mātugāmo avandiyo, paṇḍako avandiyo. Ime kho, upāli, pañca avandiyā. Aparepi, upāli, pañca avandiyā. Katame pañca? Pārivāsiko avandiyo, mūlāyapaṭikassanāraho avandiyo, mānattāraho avandiyo, mānattacāriko avandiyo, abbhānāraho avandiyo. Ime kho, upāli, pañca avandiyā’’ti. ५१. अवंदिय-वंदिय कथेमध्ये येथे अट्ठकथाचार्यांनी सेनासनक्खन्धक पाळीच्या नियमांनुसार दहा अवंदिय (वंदन न करण्यास योग्य) आणि तीन वंदिय (वंदन करण्यास योग्य) सांगितले आहेत, आणि अट्ठकथा व टीकांमध्ये याविषयी काहीही सांगितले नाही; म्हणून येथे आलेल्या पद्धतीनुसारच अर्थ समजून घ्यावा. परंतु परिवारपाळीमध्ये उपालिपञ्चकामध्ये पाच-पाचच्या समूहांच्या नियमाने पंचवीस अवंदिय आणि पाच वंदिय सांगितले आहेत. कसे? "भंते, वंदन न करण्यास योग्य (अवंदिय) किती आहेत?" असे विचारले असता (भगवान म्हणाले) - "उपाली, हे पाच अवंदिय आहेत. ते पाच कोणते? घरांच्या आत (गावात) प्रवेश केलेला मनुष्य अवंदिय असतो, रस्त्यावरून जाणारा अवंदिय असतो, अंधारात असलेला अवंदिय असतो, कामात व्यस्त असलेला (लक्ष न देणारा) अवंदिय असतो, आणि झोपलेला अवंदिय असतो. उपाली, हेच ते पाच अवंदिय आहेत. उपाली, आणखीही पाच अवंदिय आहेत. ते पाच कोणते? यागू (पेज) पीत असलेला अवंदिय असतो, भोजनशाळेत असलेला अवंदिय असतो, शत्रूच्या पक्षात असलेला (किंवा क्रोधाने ग्रासलेला) अवंदिय असतो, दुसऱ्याच विचारात मग्न असलेला अवंदिय असतो, आणि नग्न असलेला अवंदिय असतो. उपाली, हेच ते पाच अवंदिय आहेत. उपाली, आणखीही पाच अवंदिय आहेत. ते पाच कोणते? खाद्यपदार्थ चावून खात असलेला अवंदिय असतो, भोजन करत असलेला अवंदिय असतो, मलविसर्जन करत असलेला अवंदिय असतो, मूत्रविसर्जन करत असलेला अवंदिय असतो, आणि उत्क्षेपित (संघातून निलंबित केलेला) भिक्खू अवंदिय असतो. उपाली, हेच ते पाच अवंदिय आहेत. उपाली, आणखीही पाच अवंदिय आहेत. ते पाच कोणते? आधी उपसंपदा घेतलेल्या भिक्खूने नंतर उपसंपदा घेतलेल्या भिक्खूला वंदन करू नये (तो अवंदिय असतो), अनुपसंपन्न (सामणेर किंवा गृहस्थ) अवंदिय असतो, नानासंवासक (वेगळ्या संवासातील) असलेला, वयाने मोठा असला तरी अधम्मवादी भिक्खू अवंदिय असतो, स्त्री अवंदिय असते, आणि नपुंसक अवंदिय असतो. उपाली, हेच ते पाच अवंदिय आहेत. उपाली, आणखीही पाच अवंदिय आहेत. ते पाच कोणते? परिव्वास (प्रायश्चित्त काळ) पाळणारा भिक्खू अवंदिय असतो, मूळायपटिकस्सना (पुन्हा सुरुवातीपासून प्रायश्चित्त घेण्यास) पात्र असलेला भिक्खू अवंदिय असतो, मानत्त (प्रायश्चित्त विशेष) घेण्यास पात्र असलेला भिक्खू अवंदिय असतो, मानत्त आचरण करत असलेला भिक्खू अवंदिय असतो, आणि अब्भान (पुनः संघात सामावून घेण्यास) पात्र असलेला भिक्खू अवंदिय असतो. उपाली, हेच ते पाच अवंदिय आहेत." ‘‘Kati nu kho, bhante, vandiyāti? Pañcime, upāli, vandiyā. Katame pañca? Pacchāupasampannena pureupasampanno vandiyo, nānāsaṃvāsako vuḍḍhataro dhammavādī vandiyo, ācariyo vandiyo, upajjhāyo vandiyo, sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato arahaṃ sammāsambuddho vandiyo. Ime kho, upāli, pañca vandiyā’’ti. "भंते, वंदन करण्यास योग्य (वंदिय) किती आहेत?" असे विचारले असता (भगवान म्हणाले) - "उपाली, हे पाच वंदिय आहेत. ते पाच कोणते? नंतर उपसंपदा घेतलेल्या भिक्खूने आधी उपसंपदा घेतलेल्या भिक्खूला वंदन करावे (तो वंदिय असतो), नानासंवासक असलेला, वयाने मोठा आणि धम्मवादी भिक्खू वंदिय असतो, आचार्य वंदिय असतात, उपाध्याय वंदिय असतात, आणि देव, मार, ब्रह्मा यांच्यासह या लोकात, श्रमण, ब्राह्मण, देव व मनुष्यांसह असणाऱ्या या प्रजेमध्ये तथागत, अर्हत, सम्यक्संबुद्ध वंदन करण्यास योग्य (वंदिय) आहेत. उपाली, हेच ते पाच वंदिय आहेत." Aṭṭhakathāyañca (pari. aṭṭha. 467) ‘‘otamasitoti andhakāragato. Tañhi vandantassa mañcapādādīsupi nalāṭaṃ paṭihaññeyya. Asamannāharantoti kiccappasutattā vandanaṃ asamannāharanto. Suttoti niddaṃ okkanto. Ekāvattoti ekato āvatto sapattapakkhe ṭhito verī visabhāgapuggalo vuccati, ayaṃ avandiyo. Ayañhi vandiyamāno pādenapi pahareyya. Aññavihitoti aññaṃ cintayamāno. Khādantoti piṭṭhakhajjakādīni khādanto. Uccārañca passāvañca karonto anokāsagatattā avandiyo. Ukkhittakoti tividhenapi ukkhepanīyakammena ukkhittako avandiyo, tajjanīyādikammakatā pana cattāro vanditabbā, uposathapavāraṇāpi tehi saddhiṃ labbhanti. Ādito paṭṭhāya ca vuttesu avandiyesu naggañca ukkhittakañca vandantasseva hoti āpatti[Pg.366], itaresaṃ pana asāruppaṭṭhena ca antarā vuttakāraṇena ca vandanā paṭikkhittā. Ito paraṃ pacchāupasampannādayo dasapi āpattivatthubhāveneva avandiyā. Te vandantassa hi niyameneva āpatti. Iti imesu pañcasu pañcakesu terasa jane vandantassa anāpatti, dvādasannaṃ vandanāya āpatti. Ācariyo vandiyoti pabbajjācariyo upasampadācariyo nissayācariyo uddesācariyo ovādācariyoti ayaṃ pañcavidhopi ācariyo vandiyo’’ti āgato. आणि अट्ठकथेमध्ये असे आले आहे की - "'ओतमसिको' म्हणजे अंधारात गेलेला. कारण त्याला वंदन करणाऱ्याचे कपाळ खाटेच्या पायाला इत्यादींवर आदळू शकते. 'असमन्नाहरंतो' म्हणजे कामात व्यस्त असल्यामुळे वंदनाकडे लक्ष न देणारा. 'सुत्तो' म्हणजे झोपलेला. 'एकावत्तो' म्हणजे एका बाजूला वळलेला, शत्रूच्या पक्षात असलेला, वैरी किंवा विजातीय व्यक्ती; हा अवंदिय आहे. कारण वंदन केले जात असताना हा पायाने प्रहार देखील करू शकतो. 'अञ्ञविहितो' म्हणजे दुसऱ्याच गोष्टीचा विचार करणारा. 'खादंतो' म्हणजे पिठाचे पदार्थ इत्यादी चघळत/खात असलेला. 'उच्चार आणि पस्साव (मल-मूत्र) विसर्जन करणारा' हा योग्य वेळ/प्रसंग नसल्यामुळे अवंदिय आहे. 'उक्खित्तको' म्हणजे तिन्ही प्रकारच्या उत्क्षेपणीय कर्माद्वारे संघातून निलंबित केलेला भिक्खू अवंदिय आहे; परंतु तज्जनीय (तर्जनीय) इत्यादी कर्मे ज्यांच्यावर केली आहेत अशा चार प्रकारच्या भिक्खूंना वंदन करावे, त्यांच्यासोबत उपोसथ आणि पवारणा देखील करता येते. सुरुवातीपासून सांगितलेल्या अवंदियांमध्ये, नग्न आणि उत्क्षेपित भिक्खूला वंदन केल्यास वंदन करणाऱ्यालाच आपत्ती (दोष) होते; इतरांच्या बाबतीत मात्र अयोग्यतेमुळे आणि मध्ये सांगितलेल्या कारणांमुळे वंदन करण्यास मनाई केली आहे. यापुढील, नंतर उपसंपदा घेतलेले इत्यादी दहा जण देखील आपत्तीचे कारण असल्यामुळेच अवंदिय आहेत. त्यांना वंदन करणाऱ्याला निश्चितपणे आपत्ती होते. अशा प्रकारे, या पाच पंचकांमध्ये (२५ जणांमध्ये) तेरा जणांना वंदन केल्यास अनापत्ती (दोष नाही) होते, तर बारा जणांना वंदन केल्यास आपत्ती होते. 'आचार्य वंदिय आहेत' म्हणजे पब्बज्जा-आचार्य, उपसंपदा-आचार्य, niस्सय-आचार्य, उद्देस-आचार्य आणि ओवाद-आचार्य - हे पाचही प्रकारचे आचार्य वंदन करण्यास योग्य आहेत." ‘‘Antarā vuttakāraṇenāti tañhi vandantassa mañcapādādīsu nalāṭaṃ paṭihaññeyyātiādinā vuttakāraṇenā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. parivāra 3.467) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭi. parivāra 2.467) pana ‘‘mañcapādādīsupi nalāṭaṃ paṭihaññeyyāti andhakāre cammakhaṇḍaṃ paññapetvā vandituṃ onamantassa nalāṭaṃ vā akkhi vā mañcādīsu paṭihaññati. Etena vandatopi āpattiabhāvaṃ vatvā vandanāya sabbathā paṭikkhepābhāvañca dīpeti. Evaṃ sabbattha suttantarehi appaṭikkhittesu. Naggādīsu pana vandituṃ na vaṭṭatīti. Ekato āvattoti ekasmiṃ dosāgatipakkhe parivatto, paviṭṭhoti attho. Tenāha ‘sapattapakkhe ṭhito’ti. Vandiyamānoti onamitvā vandiyamāno. Vanditabbesu uddesācariyo nissayācariyo ca yasmā navakāpi honti, tasmā ‘te vuḍḍhā eva vandiyā’ti vanditabbā’’ti āgataṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. parivāra 467) ‘‘ekāvattotipi paṭhanti, tassa kuddho kodhābhibhūtoti kira attho. Ekavatthotipi keci, uttarāsaṅgaṃ apanetvā ṭhitoti kira attho. Taṃ sabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ uddhaṭapāḷiyā virujjhati. Ekāvattoti hi uddhaṭaṃ, tasmā na gahetabbaṃ. Antarā vuttakāraṇenāti kiccappasutattā asamannāharanto [Pg.367] ‘nalāṭaṃ paṭihaññeyyā’tiādivuttakāraṇenā’’ti āgataṃ. "'अंतरा वृत्तकारणेन' म्हणजे त्याला वंदन करणाऱ्याचे कपाळ खाटेच्या पायाला इत्यादींवर आदळू शकते, इत्यादी सांगितलेल्या कारणांमुळे" असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की - "'खाटेच्या पायाला इत्यादींवर कपाळ आदळू शकते' म्हणजे अंधारात चामड्याचे आसन पसरवून वंदन करण्यासाठी खाली वाकणाऱ्याचे कपाळ किंवा डोळा खाट इत्यादींवर आदळतो. याद्वारे वंदन करणाऱ्याला आपत्तीचा अभाव असल्याचे सांगून, वंदनाचा सर्वथा निषेध नसल्याचे दर्शवले आहे. अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी सुत्तांच्या नियमांनी ज्यांचा निषेध केलेला नाही, अशांच्या बाबतीत हे जाणावे. परंतु नग्न इत्यादींना वंदन करणे योग्य नाही. 'एकतो आवत्तो' म्हणजे एका द्वेषयुक्त चुकीच्या मार्गाकडे वळलेला, प्रवृत्त झालेला असा अर्थ आहे. म्हणूनच ग्रंथकारांनी 'शत्रूच्या पक्षात असलेला' असे म्हटले आहे. 'वंदियमानो' म्हणजे खाली वाकून वंदन केले जात असताना. वंदन करण्यास योग्य असणाऱ्यांमध्ये उद्देस-आचार्य आणि निस्सय-आचार्य हे जरी कनिष्ठ (नवक) असले, तरी 'ते वयाने मोठे (वृद्ध) असतील तरच वंदनीय आहेत' या अर्थाने ते वंदनीय आहेत, असे आले आहे." वजिरबुद्धिटीकेमध्ये "'एकावत्तो' असाही पाठ वाचतात, त्याचा अर्थ 'क्रोधित झालेला किंवा क्रोधाने ग्रासलेला' असा आहे. काही आचार्य 'एकवत्थो' असाही पाठ सांगतात, ज्याचा अर्थ 'उत्तरासंग (उपरणे) बाजूला सारून उभा असलेला' असा आहे. हे सर्व अट्ठकथेमध्ये उद्धृत केलेल्या पाळीशी विसंगत आहे. कारण 'एकावत्तो' असाच पाठ उद्धृत केला आहे, म्हणून तो स्वीकारू नये. 'अंतरा वृत्तकारणेन' म्हणजे कामात व्यस्त असल्यामुळे लक्ष न देणाऱ्याच्या बाबतीत 'कपाळ आदळू शकते' इत्यादी सांगितलेल्या कारणांमुळे" असे आले आहे. Dutiyagāthāsaṅgaṇikaṭṭhakathāyaṃ (pari. aṭṭha. 477) ‘‘dasa puggalā nābhivādetabbāti senāsanakkhandhake vuttā dasa janā. Añjalisāmīcena cāti sāmīcikammena saddhiṃ añjali ca tesaṃ na kātabbo. Neva pānīyapucchanatālavaṇṭaggahaṇādi khandhakavattaṃ tesaṃ dassetabbaṃ, na añjali paggaṇhitabboti attho. Dasannaṃ dukkaṭanti tesaṃyeva dasannaṃ evaṃ karontassa dukkaṭaṃ hotī’’ti āgataṃ, tasmā añjalikammamattampi nesaṃ na kattabbanti. द्वितीयगाथासंगणिक-अट्ठकथेमध्ये आले आहे की - "'दहा व्यक्तींना अभिवादन करू नये' म्हणजे सेनासनक्खन्धकामध्ये सांगितलेले ते दहा लोक होत. 'अंजलि सामीचेन च' म्हणजे आदरातिथ्यासोबत त्यांना हात जोडून नमस्कार (अंजली) देखील करू नये. त्यांना पिण्याचे पाणी विचारणे, ताडपत्राचा पंखा घेणे इत्यादी खन्धक-कर्तव्ये दाखवू नयेत, तसेच हात जोडू नयेत असा अर्थ आहे. 'दशन्नां दुक्कटं' म्हणजे त्या दहा जणांच्या बाबतीत असे करणाऱ्या भिक्खूला दुक्कट (दुष्कृत) नावाचा दोष होतो" असे आले आहे, म्हणून त्यांना केवळ हात जोडण्याचे कार्य देखील करू नये. ‘‘Navakatarena, bhante, bhikkhunā vuḍḍhatarassa bhikkhuno pāde vandantena kati dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbāti? Navakatarenupāli, bhikkhunā vuḍḍhatarassa bhikkhuno pāde vandantena pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā. Katame pañca? Navakatarenupāli, bhikkhunā vuḍḍhatarassa bhikkhuno pāde vandantena ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ katvā añjaliṃ paggahetvā ubhohi pāṇitalehi pādāni parisambāhantena pemañca gāravañca upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā. Navakatarenupāli, bhikkhunā vuḍḍhatarassa bhikkhuno pāde vandantena ime pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā’’ti (pari. 469) imasmiṃ ṭhāne sammāsambuddhena āyasmato upālissa vandanānayova ācikkhito. "भंते, कनिष्ठ भिक्खूने ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाया पडताना, स्वतःच्या मनात किती गोष्टी जागृत ठेवून पाया पडावे?" (असे विचारले असता भगवान म्हणाले) - "उपाली, कनिष्ठ भिक्खूने ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाया पडताना स्वतःच्या मनात पाच गोष्टी जागृत ठेवून पाया पडावे. त्या पाच कोणत्या? उपाली, कनिष्ठ भिक्खूने ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाया पडताना, एका खांद्यावर उत्तरासंग (चीवर) करून, हात जोडून, दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी पायांना स्पर्श करत (दाबत), प्रेम आणि आदर मनात जागृत ठेवून पाया पडावे. उपाली, कनिष्ठ भिक्खूने ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाया पडताना या पाच गोष्टी मनात जागृत ठेवून पाया पडावे." या ठिकाणी सम्यक्संबुद्धांनी आयुष्यमान उपाली यांना वंदनाची पद्धतच शिकवली आहे. Pañcapatiṭṭhitena vanditvāti ettha pañcasarūpañca kathitaṃ. Kathaṃ? Vuḍḍhatarassa pāde vandantena ubho aṃse vivaritvā vanditabbā, na ca ubho aṃse pārupitvā vanditabbā, atha kho ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā vanditabbāti. Etena saṅghāṭi pana ekaṃsaṃ katāpi akatāpi natthi dosoti pakāsito [Pg.368] hoti. ‘‘Dasanakhasamodhānasamujjalaṃ karapuṭasaṅkhātaṃ añjaliṃ paggahetvāva vanditabbā, na hatthatalapakāsanamattena vā na hatthamuṭṭhipakāsanādinā vā vanditabbā’’ti ca ‘‘na ekena hatthena cīvarakaṇṇachupanādimattena vanditabbā, atha kho ubhohi pāṇitalehi pādāni parisambāhantena vanditabbā’’ti ca ‘‘evaṃ vandantehi na duṭṭhacittañca anādarañca upaṭṭhāpetvā vanditabbā, atha kho pemañca gāravañca upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā’’ti ca evaṃ vandanānayo ācikkhito hoti. 'पंचप्रतिष्ठिताने वंदन करून' येथे पाच अंगांचे स्वरूप देखील सांगितले आहे. ते कसे? ज्येष्ठ भिक्खूच्या पाया पडताना दोन्ही खांदे उघडे करून वंदन करावे, दोन्ही खांदे झाकून वंदन करू नये, तर एका खांद्यावर उत्तरासंग करून वंदन करावे. याद्वारे संघात एका खांद्यावर उत्तरासंग केला असो वा नसो, दोष नाही हे स्पष्ट होते. "दहा नखांच्या एकत्र येण्याने प्रकाशमान झालेल्या, अंजली नावाच्या जोडलेल्या हातांना वर उचलूनच वंदन करावे; केवळ हाताचे तळवे दाखवून किंवा मुठी दाखवून वंदन करू नये" आणि "एका हाताने चीवराचे टोक पकडण्यासारख्या केवळ स्पर्शाने वंदन करू नये, तर दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी पायांना स्पर्श करत वंदन करावे" आणि "अशा प्रकारे वंदन करणाऱ्यांनी मनात द्वेषयुक्त विचार किंवा अनादर ठेवून वंदन करू नये, तर प्रेम आणि आदर मनात जागृत ठेवून पाया पडावे" अशा प्रकारे वंदनाची पद्धत शिकवली आहे. Kathaṃ pañcapatiṭṭhitasarūpaṃ kathitaṃ? Idha ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvāti ekaṃ, añjaliṃ paggahetvāti ekaṃ, ubhohi pāṇitalehi pādāni parisambāhantenāti ekaṃ, pemañca upaṭṭhāpetvāti ekaṃ, gāravañca upaṭṭhāpetvāti ekaṃ, evaṃ pañcapatiṭṭhitasarūpaṃ kathitaṃ hoti. Tenāha ‘‘pañca dhamme ajjhattaṃ upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā’’ti. Evaṃ sakalalokassa hitasukhakārakena dhammassāminā kāyapaṇāmamanopaṇāmavasena mahato hitasukhassa pavattanatthaṃ āyasmato upālittherassa ācikkhitena vandanānayena vandituṃ vaṭṭati. पंचप्रतिष्ठिताचे स्वरूप कसे सांगितले आहे? येथे, एका खांद्यावर उत्तरासंग करणे हे पहिले, हात जोडणे हे दुसरे, दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी पायांना स्पर्श करणे हे तिसरे, प्रेम मनात जागृत करणे हे चौथे, आणि आदर मनात जागृत करणे हे पाचवे; अशा प्रकारे punchप्रतिष्ठिताचे स्वरूप सांगितले आहे. म्हणूनच ग्रंथकारांनी म्हटले आहे की - "पाच गोष्टी मनात जागृत ठेवून पाया पडावे." अशा प्रकारे, संपूर्ण जगाचे हित व सुख करणाऱ्या धम्मस्वामींनी (बुद्धांनी) काया व मनाच्या नमस्काराद्वारे मोठ्या हित व सुखाच्या प्रवृत्तीसाठी आयुष्यमान उपाली थेरांना शिकवलेल्या वंदन पद्धतीनुसार वंदन करणे योग्य आहे. Idāni pana ācariyā abhinavaāgatānaṃ daharānañca sāmaṇerānañca vandanānayaṃ sikkhantā na imaṃ āhaccabhāsitaṃ pāḷiṃ gahetvā sikkhanti, atha kho paveṇīāgatanayaṃyeva gahetvā sikkhanti. Kathaṃ? Yadi ṭhatvā vandatha, dve pādatalāni samaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā dve hatthatalāni samaṃ phusāpetvā nalāṭe patiṭṭhāpetvā vanditabbābhimukhaṃ onamitvā vandathāti, ayaṃ nayo ‘‘evaṃ mahāsatto suvaṇṇakadali viya bārāṇasinagarābhimukhaṃ onamitvā mātāpitaro vanditvā’’ti imaṃ jātakaṭṭhakathāvacanañca ‘‘dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ paggayha sirasmiṃ patiṭṭhāpetvā’’tiādiaṭṭhakathāvacanañca [Pg.369] anulometi. Idha pana dve pādatalāni, dve hatthatalāni, nalāṭañcāti pañcasu patiṭṭhitānīti sarūpaṃ vadanti. Yadi nisīditvā vandatha, paṭhamaṃ dve pādatalāni bhūmiyaṃ samaṃ patiṭṭhāpetvā dve jāṇumaṇḍalāni samaṃ ussāpetvā dve kapparāni dvinnaṃ jāṇūnaṃ upari samaṃ ṭhapetvā dve hatthatalāni samaṃ phusitāni katvā añjalisaṅkhātaṃ karapuṭaṃ sirasaṅkhāte nalāṭe patiṭṭhāpetvā vandatha. Tato onamitvā dve jāṇumaṇḍalāni ca dve kapparāni ca bhūmiyaṃ samaṃ patiṭṭhāpetvā dve hatthatalāni pasāretvā samaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā sīsaṃ ubhinnaṃ hatthapiṭṭhīnaṃ upari katvā bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetvā vandathāti. Ettha tu dve pādatalāni ekaṃ katvā, tathā dve jāṇumaṇḍalāni ekaṃ, dve kapparāni ekaṃ, dve hatthatalāni ekaṃ, sīsaṃ ekaṃ katvā pañcapatiṭṭhitasarūpaṃ kathenti. Esa nayo pāḷiaṭṭhakathāṭīkāsu na diṭṭho. आता मात्र आचार्य नवीन आलेल्या तरुण भिक्खूंना आणि सामणेरांना वंदनेची पद्धत शिकवताना या प्रत्यक्ष उपदेशिलेल्या (आहच्चभासित) पाळीचे ग्रहण करून शिकवत नाहीत, तर केवळ परंपरेने चालत आलेल्या पद्धतीचेच ग्रहण करून शिकवतात. कसे? जर उभे राहून वंदन करायचे असेल तर, दोन्ही पायांचे तळवे जमिनीवर समतोलपणे टेकवून, दोन्ही हातांचे तळवे समतोलपणे जोडून कपाळावर टेकवून, वंदन करण्यायोग्य व्यक्तीकडे तोंड करून, लवून (वाकून) वंदन करावे, अशी ही पद्धत 'याप्रमाणे महासत्त्व सोन्याच्या केळीच्या खांबाप्रमाणे वाराणसी नगराकडे तोंड करून, लवून माता-पित्यांना वंदन करून' या जातक-अट्ठकथेतील वचनाशी आणि 'दहा नखांच्या संयोगाने प्रकाशमान झालेली अंजली उंचावून डोक्यावर टेकवून' इत्यादी अट्ठकथेतील वचनाशी सुसंगत आहे. परंतु येथे, दोन पायांचे तळवे, दोन हातांचे तळवे आणि कपाळ अशा पाच अंगांचे प्रस्थापित होणे (पंचप्रतिष्ठित वंदन) असे स्वरूप सांगतात. जर बसून वंदन करायचे असेल तर, प्रथम दोन्ही पायांचे तळवे जमिनीवर समतोलपणे टेकवून, दोन्ही गुडघे समतोलपणे वर उभे करून, दोन्ही कोपर दोन्ही गुडघ्यांवर समतोलपणे ठेवून, दोन्ही हातांचे तळवे समतोलपणे जोडून, अंजली संज्ञक हात जोडून डोके संज्ञक कपाळावर टेकवून वंदन करावे. त्यानंतर लवून दोन्ही गुडघे आणि दोन्ही कोपर जमिनीवर समतोलपणे टेकवून, दोन्ही हातांचे तळवे पसरवून जमिनीवर समतोलपणे ठेवून, डोके दोन्ही हातांच्या पाठीवर ठेवून जमिनीवर टेकवून वंदन करावे. येथे मात्र, दोन पायांचे तळवे एक मानून, तसेच दोन गुडघे एक, दोन कोपर एक, दोन हातांचे तळवे एक आणि डोके एक मानून 'पंचप्रतिष्ठित' स्वरूप सांगतात. ही पद्धत पाळी, अट्ठकथा आणि टीकांमध्ये आढळत नाही। Samīpaṃ gantvā pādānaṃ vandanakāle pana ekacce paṭhamaṃ attano sīsaṃ hatthena parāmasitvā tena hatthadvayena therānaṃ jāṇumaṇḍalaṃ cīvarassa upariyeva sambāhanti. Ekacce paṭhamaṃ therānaṃ jāṇumaṇḍalaṃ sacīvaraṃyeva parāmasitvā teneva hatthadvayena attano sīsaṃ parāmasanti. Ekacce chupanamattameva karonti. Esapi nayo na kismiñci diṭṭho. Rāmaññadesiyā pana bhikkhū evaṃ samīpaṃ gantvā vandanakāle therānaṃ pādaggaṃ apassantāpi pariyesitvā cīvarato nīharitvā pādaggameva punappunaṃ hatthena sambāhitvā sīsena pavaṭṭetvā cumbitvā lehitvā cirappavāsāgatapiyamanāpaupajjhāyaṃ vā ācariyaṃ vā passantā viya katvā vandanti. Taṃ kiriyaṃ parivārapāḷiyaṃ ‘‘ubhohi pāṇitalehi pādāni parisambāhantena pemañca gāravañca upaṭṭhāpetvā pādā vanditabbā’’ti āgatapāḷiyā saṃsandati [Pg.370] viya dissati. Tepi na sabbe pāḷiṃ passanti, paveṇīvaseneva karonti, tasmā sabbesaṃ hitatthaṃ pāḷinayo amhehi uddhaṭo. Paveṇīāgatanayato hi pāḷinayo balavataro, tasmā bhagavato āṇaṃ garuṃ karontehi sappurisehi pāḷinayo samāsevitabboti amhākaṃ khanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. जवळ जाऊन पायांना वंदन करताना मात्र, काही लोक प्रथम स्वतःच्या डोक्याला हाताने स्पर्श करून, त्या दोन्ही हातांनी थेरांच्या गुडघ्यांना चीवराच्या वरूनच दाबतात (चोळतात). काही लोक प्रथम थेरांच्या गुडघ्यांना चीवरासहितच स्पर्श करून, त्याच दोन्ही हातांनी स्वतःच्या डोक्याला स्पर्श करतात. काही लोक केवळ स्पर्श मात्र करतात. ही पद्धत देखील कोठेही आढळत नाही. परंतु रामण्य देशातील भिक्खू अशा प्रकारे जवळ जाऊन वंदन करताना, थेरांचे पायाचे अंगठे दिसत नसले तरी ते शोधून, चीवरामधून बाहेर काढून, पायाच्या अंगठ्यालाच वारंवार हाताने दाबून, डोक्याने स्पर्श करून, चुंबन घेऊन, चाटून, जणू काही दीर्घकाळ प्रवासाहून परतलेल्या प्रिय व मनपसंत उपाध्यायांना किंवा आचार्यांना पाहत असल्याप्रमाणे करून वंदन करतात. ती क्रिया परिवारपाळीतील 'दोन्ही हातांच्या तळव्यांनी पायांना दाबत, प्रेम आणि आदर प्रस्थापित करून पायांना वंदन करावे' या आलेल्या पाळीवचनाशी सुसंगत असल्यासारखी दिसते. ते सर्वजण देखील पाळी पाहत नाहीत, तर केवळ परंपरेच्या प्रभावानेच तसे करतात. म्हणून सर्वांच्या कल्याणासाठी आम्ही पाळीची पद्धत उद्धृत केली आहे. कारण परंपरेने आलेल्या पद्धतीपेक्षा पाळीची पद्धत अधिक बलवान आहे. म्हणून भगवंतांच्या आज्ञेचा आदर करणाऱ्या सत्पुरुषांनी पाळीच्या पद्धतीचेच चांगल्या प्रकारे आचरण करावे, हे आमचे मत आहे; याचा विचार करून स्वीकार करावा। Āsandādikathā आसन इत्यादींविषयीची कथा. 55. Āsandādikathāyaṃ caturassapīṭhanti samacaturassaṃ. Aṭṭhaṅgulapādaṃ vaṭṭatīti aṭṭhaṅgulapādakameva vaṭṭati. Pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti samacaturassameva sandhāya vuttaṃ. Āyatacaturassā pana sattaṅgapañcaṅgāpi uccapādā na vaṭṭanti. Vetteheva caturassādiākārena kataṃ bhaddapīṭhanti āha ‘‘vettamayapīṭha’’nti. Dārupaṭṭikāya uparīti aṭaniākārena ṭhitadārupaṭalassa heṭṭhā. Uddhaṃ pādaṃ katvā pavesanakālañhi sandhāya ‘‘uparī’’ti vuttaṃ. Eḷakassa pacchimapādadvayaṃ viya vaṅkākārena ṭhitattā panetaṃ ‘‘eḷakapādapīṭha’’nti (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.297) vuttaṃ. ५५. आसन इत्यादींविषयीच्या कथेत, 'चतुरस्सपीठं' म्हणजे समचौरस पीठ. 'आठ अंगुळे पायांचे योग्य आहे' म्हणजे आठ अंगुळे पाय असलेलेच योग्य आहे. 'प्रमाणाबाहेर असलेलेही योग्य आहे' हे केवळ समचौरसालाच उद्देशून म्हटले आहे. परंतु आयताकृती चौरसाचे सात किंवा पाच भाग असलेले उंच पाय योग्य नाहीत. केवळ वेताने चौरस इत्यादी आकारात बनवलेल्या भद्रपीठाला आचार्यांनी 'वेताचे पीठ' असे म्हटले आहे. 'लाकडी पट्टीच्या वर' म्हणजे चौकटीच्या आकारात असलेल्या लाकडी फळीच्या खाली. कारण पाय वर करून बसवण्याच्या काळाला उद्देशून 'वर' असे म्हटले आहे. मेंढ्याच्या मागच्या दोन पायांप्रमाणे वक्र आकारात असल्यामुळे याला 'मेंढ्याच्या पायासारखे पीठ' असे म्हटले आहे। Uccāsayanamahāsayanakathā उच्चशयन आणि महाशयन यांविषयीची कथा. 56. Uccāsayanamahāsayanakathāyaṃ ‘‘vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni, ‘akappiyarūpākulo akappiyamañco pallaṅko’ti sārasamāse vuttaṃ. Dīghalomako mahākojavoti caturaṅgulādhikalomo kāḷakojavo. ‘Caturaṅgulādhikāni kira tassa lomānī’ti vacanato caturaṅgulato heṭṭhā vaṭṭatīti vadanti. Vānacitro uṇṇāmayattharaṇoti bhitticchedādivasena vicitro uṇṇāmayattharaṇo. Ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇoti uṇṇāmayalohitattharaṇo[Pg.371]. Pakatitūlikāti rukkhatūlalatātūlapoṭakītūlasaṅkhātānaṃ tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. ‘Uddalomīti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’nti dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Sārasamāse pana ‘uddalomīti ekatouggatapupphaṃ. Ekantalomīti ubhatouggatapuppha’nti vuttaṃ. ‘Koseyyakaṭṭissamayanti koseyyakasaṭamaya’nti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ panettha ‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’ti vuttaṃ. Tattha ‘ṭhapetvā tūlika’nti etena ratanaparisibbanarahitāpi tūlikā na vaṭṭatīti dīpeti. ‘Ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’ti iminā pana yāni ratanaparisibbitāni, tāni bhūmattharaṇavasena yathānurūpaṃ mañcādīsu ca upanetuṃ vaṭṭatīti dīpitanti veditabbaṃ. Ettha ca vinayapariyāyaṃ patvā garuke ṭhātabbattā idha vuttanayenevettha vinicchayo veditabbo. Suttantikadesanāya pana gahaṭṭhānampi vasena vuttattā tesaṃ saṅgaṇhanatthaṃ ‘ṭhapetvā tūlikaṃ…pe… vaṭṭatī’ti vuttanti apare. ५६. उच्चशयन-महाशयन कथेमध्ये, 'वाळरूपानि' म्हणजे हिंस्र पशूंच्या आकृत्या; 'अकल्पनीय आकृत्यांनी युक्त असलेला अकल्पनीय मंच आणि पलंग' असे सारसमासात म्हटले आहे. 'दीघलोमको महाकोजवो' म्हणजे चार अंगुळांपेक्षा जास्त लांब केस असलेली काळी लोकरीची चटई. 'त्याचे केस चार अंगुळांपेक्षा जास्त असतात' या वचनावरून, चार अंगुळांपेक्षा कमी लांबीचे केस असलेले योग्य आहे, असे आचार्य म्हणतात. 'वानचित्रो उण्णामयत्थरणो' म्हणजे भिंतीवरील नक्षीकाम इत्यादींप्रमाणे विणलेले, लोकरीचे रंगीबेरंगी आच्छादन. 'घनपुप्फको उण्णामयत्थरणो' म्हणजे लोकरीचे बनवलेले लाल रंगाचे दाट फुलांचे आच्छादन. 'पकतीतूलिका' म्हणजे झाडाचा कापूस, वेलीचा कापूस आणि पोतकी कापूस या तीन प्रकारच्या कापसांपैकी कोणत्याही एका कापसाने भरलेली गादी. 'उद्दलोमी म्हणजे दोन्ही बाजूंनी झालर असलेले लोकरीचे आच्छादन. एकंतलोमी म्हणजे एकाच बाजूने झालर असलेले लोकरीचे आच्छादन' असे दीघनिकाय-अट्ठकथेत म्हटले आहे. परंतु सारसमासात 'उद्दलोमी म्हणजे एका बाजूने फुलांची नक्षी वर आलेले आच्छादन. एकंतलोमी म्हणजे दोन्ही बाजूंनी फुलांची नक्षी वर आलेले आच्छादन' असे म्हटले आहे. 'कोसेय्यकट्टिस्समयं म्हणजे कोसेय्यक देशातील वस्त्राने बनवलेले आच्छादन' असे आचार्य धम्मपाल थेरांनी म्हटले आहे. 'शुद्धकोसेय्यं' म्हणजे रत्नांच्या विणकामाशिवाय असलेले रेशमी वस्त्र. दीघनिकाय-अट्ठकथेत येथे 'गादी वगळता, रत्नांनी विणलेली गोनक इत्यादी सर्व आच्छादने अयोग्य आहेत' असे म्हटले आहे. तेथे 'गादी वगळता' या वचनाने, रत्नांच्या विणकामाशिवाय असलेली गादी देखील अयोग्य आहे, हे स्पष्ट होते. 'रत्नांनी विणलेली अयोग्य आहेत' या वचनाने, जी रत्नांनी विणलेली आच्छादने आहेत, ती जमिनीवर अंथरण्यासाठी योग्य नसली तरी मंच इत्यादींवर योग्यतेनुसार वापरण्यास योग्य आहेत, असे दर्शविले आहे, हे समजावे. आणि येथे विनय पद्धतीनुसार गंभीर बाबींवर ठाम राहायचे असल्याने, येथे सांगितलेल्या पद्धतीनेच निर्णय समजावा. परंतु सुत्तंत उपदेशात गृहस्थांच्या दृष्टीनेही सांगितले असल्याने, त्यांच्या कल्याणासाठी 'गादी वगळता... इत्यादी योग्य आहे' असे म्हटले आहे, असे इतर आचार्य म्हणतात। Ajinacammehīti ajinamigacammehi. Tāni kira cammāni sukhumatarāni, tasmā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbanti. Tena vuttaṃ ‘ajinappaveṇī’ti. Uttaraṃ uparibhāgaṃ chādetīti uttaracchado, vitānaṃ, tañca lohitavitānaṃ idhādhippetanti āha ‘uparibaddhena rattavitānenā’ti, ‘rattavitānesu ca kāsāvaṃ vaṭṭati, kusumbhādirattameva na vaṭṭatī’ti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Mahāupadhānanti pamāṇātikkantaṃ upadhānaṃ. Ettha ca kiñcāpi dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ‘alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva, tato uttari labhitvā aññesaṃ [Pg.372] dātabbāni. Dātumasakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā uparipaccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhatī’ti avisesena vuttaṃ, senāsanakkhandhakavaṇṇanāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 297) pana ‘agilānassa sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti dvayameva vaṭṭati. Gilānassa bimbohanāni santharitvā upari ca paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi vaṭṭatī’ti vuttattā gilānoyeva mañce tiriyaṃ attharitvā nipajjituṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ. Abhinissāya nisīditunti apassāya nisīditu’’nti ettako vinicchayo sāratthadīpaniyaṃ āgato. ‘अजिनचम्मेहि’ म्हणजे चितळ किंवा काळवीट यांच्या कातड्याने. ती कातडी अत्यंत मऊ असतात, म्हणून ती दोन किंवा तीन पदरी करून शिवतात. म्हणूनच त्याला ‘अजिनप्रवेणी’ असे म्हटले आहे. ‘उत्तरं’ म्हणजे वरचा भाग जो झाकतो तो ‘उत्तरच्छद’ (छत), म्हणजेच छत (वितान). आणि येथे लाल रंगाचे छत अभिप्रेत असल्याने ‘वर बांधलेल्या लाल छताने’ असे आचार्यांनी म्हटले आहे. ‘लाल छतांमध्ये काषाय योग्य आहे, परंतु कुसुंभ इत्यादींनी रंगवलेले लाल वस्त्र योग्य नाही’ असे गंठिपदांमध्ये म्हटले आहे. ‘महाउपधानं’ म्हणजे प्रमाणाबाहेर असलेले मोठे उशी. आणि येथे जरी दीघनिकाय-अट्ठकथेत ‘लाल नसलेल्या दोन उश्या देखील योग्यच आहेत, त्यापेक्षा जास्त मिळाल्यास इतरांना द्याव्यात. देण्यास असमर्थ असल्यास मंचावर आडवी अंथरून, त्यावर पांघरूण घालून झोपण्यासही परवानगी आहे’ असे सामान्यपणे म्हटले असले, तरी सेनासनक्खंधक वर्णनात ‘निरोगी भिक्खूसाठी डोक्याची उशी आणि पायाची उशी या दोनच गोष्टी योग्य आहेत. आजारी भिक्खूसाठी उश्या अंथरून आणि त्यावर पांघरूण घालून झोपणे देखील योग्य आहे’ असे म्हटले असल्याने, केवळ आजारी भिक्खूनेच मंचावर आडवी उशी अंथरून झोपणे योग्य आहे, असे समजावे. ‘अभिनिस्साय निसीदितुं म्हणजे आधार न घेता बसणे’ एवढा निर्णय सारत्थदीपनीमध्ये आला आहे। Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.254) – pana vāḷarūpānīti āharimāni vāḷarūpāni. Caturaṅgulādhikānīti uddalomīekantalomīhi visesadassanaṃ. Caturaṅgulato hi ūnāni kira uddalomīādīsu pavisanti. Vānacitro uṇṇāmayattharaṇoti nānāvaṇṇehi uṇṇāmayasuttehi bhitticchedādivasena vāyitvā katacittattharaṇo. Ghanapupphakoti bahalarāgo. Pakatitūlikāti tūlapuṇṇā bhisi. Vikatikāti sīharūpādivasena vānacitrāva gayhati. ‘‘Uddalomīti ubhatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Ekantalomīti ekantadasaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Koseyyakaṭṭissamayanti kosiyasuttānaṃ antarā suvaṇṇamayasuttāni pavesetvā vītaṃ, suvaṇṇasuttaṃ kira kaṭṭissaṃ kasaṭanti ca vuccati. Teneva ‘‘koseyyakasaṭamaya’’nti ācariyadhammapālattherena vuttanti vadanti. Ratanaparisibbitanti suvaṇṇalittaṃ. Suddhakoseyyanti ratanaparisibbanarahitaṃ. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र, ‘वाळरूपानि’ म्हणजे हलवता येण्याजोग्या हिंस्र पशूंच्या आकृत्या. ‘चार अंगुळांपेक्षा जास्त’ हे उद्दलोमी आणि एकंतलोमी यांच्यातील फरक दाखवण्यासाठी आहे. कारण चार अंगुळांपेक्षा कमी लांबीचे केस उद्दलोमी इत्यादींमध्ये समाविष्ट होतात. ‘वानचित्रो उण्णामयत्थरणो’ म्हणजे वेगवेगळ्या रंगांच्या लोकरीच्या धाग्यांनी भिंतीवरील नक्षीकामाप्रमाणे विणून तयार केलेले रंगीबेरंगी आच्छादन. ‘घनपुप्फको’ म्हणजे गडद रंग असलेला. ‘पकतीतूलिका’ म्हणजे कापसाने भरलेली गादी. ‘विकतिका’ म्हणजे सिंहाच्या आकृती इत्यादींमुळे वानचित्राप्रमाणेच घेतली जाते. ‘उद्दलोमी म्हणजे दोन्ही बाजूंनी झालर असलेले लोकरीचे आच्छादन. एकंतलोमी म्हणजे एकाच बाजूला झालर असलेले लोकरीचे आच्छादन’ असे दीघनिकाय-अट्ठकथेत म्हटले आहे. ‘कोसेय्यकट्टिस्समयं’ म्हणजे रेशमी धाग्यांच्या मध्ये सोन्याचे धागे घालून विणलेले वस्त्र, कारण सोन्याच्या धाग्याला ‘कट्टिस्स’ किंवा ‘कसाट’ असेही म्हणतात. म्हणूनच ‘कोसेय्यकसाटमयं’ असे आचार्य धम्मपाल थेरांनी म्हटले आहे, असे सांगतात. ‘रतनपरिसिब्बितं’ म्हणजे सोन्याचा मुलामा दिलेले. ‘शुद्धकोसेय्यं’ म्हणजे रत्नांच्या विणकामाशिवाय असलेले रेशमी वस्त्र। Ajinamigacammānaṃ atisukhumattā dupaṭṭatipaṭṭāni katvā sibbantīti vuttaṃ ‘‘ajinappaveṇī’’ti. Rattavitānenāti sabbarattena [Pg.373] vitānena. Yaṃ pana nānāvaṇṇaṃ vānacittaṃ vā lepacittaṃ vā, taṃ vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānepi eseva nayo. Citraṃ vāti idaṃ pana sabbathā kappiyattā vuttaṃ, na pana ubhatoupadhānesu akappiyattā. Na hi lohitakasaddo citte vaṭṭati. Paṭaliggahaṇeneva cittakassapi attharaṇassa saṅgahetabbappasaṅgato. Kāsāvaṃ pana lohitaṅgavohāraṃ na gacchati, tasmā vitānepi ubhatoupadhānepi vaṭṭati. Sace pamāṇayuttantiādi aññassa pamāṇātikkantassa bimbohanassa paṭikkhittabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ, na pana uccāsayanamahāsayanabhāvadassanatthaṃ tathā avuttattā, taṃ pana upadhānaṃ uposathikānaṃ gahaṭṭhānaṃ vaṭṭati. Uccāsayanamahāsayanameva hi tadā tesaṃ na vaṭṭati. Dīghanikāyaṭṭhakathādīsu kiñcāpi ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ, vinayaṭṭhakathā eva pana kappiyākappiyabhāve pamāṇanti gahetabbaṃ. Abhinissāyāti apassāyāti vuttaṃ. काळविटाची कातडी अत्यंत मऊ असल्यामुळे ती दोन किंवा तीन पदरी करून शिवतात, म्हणूनच त्याला ‘अजिनप्रवेणी’ असे म्हटले आहे. ‘रत्तवितानेन’ म्हणजे पूर्णपणे लाल रंगाच्या छताने. परंतु जे वेगवेगळ्या रंगांचे, विणलेले किंवा रंगवलेले छत असते, ते योग्य आहे. दोन्ही बाजूंनी लाल असलेल्या उशीच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘चित्रं वा’ हे सर्व प्रकारे कल्पनीय असल्यामुळे म्हटले आहे, परंतु दोन्ही बाजूंनी लाल असलेल्या उश्यांच्या बाबतीत अकल्पनीय असल्यामुळे नाही. कारण ‘लोहितक’ हा शब्द चित्रकामाच्या बाबतीत लागू होत नाही. केवळ ‘पटल’ या शब्दाच्या ग्रहणानेच चित्रकाम केलेल्या आच्छादनाचा देखील समावेश होण्याची शक्यता असल्याने ते योग्य आहे. परंतु काषाय हे लाल रंगाच्या संज्ञेत येत नाही, म्हणून ते छतासाठी आणि दोन्ही बाजूंच्या उशीसाठी देखील योग्य आहे. ‘जर प्रमाणबद्ध असेल तर...’ इत्यादी वचन इतर प्रमाणाबाहेर असलेल्या उशीचा निषेध दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, उच्चशयन-महाशयन भाव दर्शवण्यासाठी नाही, कारण तसे म्हटलेले नाही. परंतु ती उशी उपोसथ पाळणाऱ्या गृहस्थांसाठी योग्य आहे. कारण त्यावेळी त्यांच्यासाठी केवळ उच्चशयन आणि महाशयनच अयोग्य असते. जरी दीघनिकाय-अट्ठकथा इत्यादींमध्ये ‘गादी वगळता, रत्नांनी विणलेली गोनक इत्यादी सर्व आच्छादने अयोग्य आहेत’ असे म्हटले असले, तरी विनय-अट्ठकथाच कल्पनीय आणि अकल्पनीय बाबींमध्ये प्रमाण मानली पाहिजे, असे समजावे. ‘अभिनिस्साय’ म्हणजे ‘आधार न घेता’ असे म्हटले आहे। Pāsādaparibhogakathā प्रासाद उपभोगण्याविषयीची कथा। Pāsādaparibhogakathāyaṃ sāratthadīpaniyaṃ vajirabuddhiṭīkāyañca na kiñci vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. cūḷavagga 2.320) pana ‘‘suvaṇṇarajatādivicitrānīti saṅghikasenāsanaṃ sandhāya vuttaṃ. Puggalikaṃ pana suvaṇṇādivicitraṃ bhikkhussa sampaṭicchitumeva na vaṭṭati ‘na kenaci pariyāyena jātarūparajataṃ sāditabba’nti (mahāva. 299) vuttattā. Tenevettha aṭṭhakathāyaṃ (cūḷava. aṭṭha. 320) ‘saṅghikavihāre vā puggalikavihāre vā’ti vuttaṃ. Gonakādiakappiyabhaṇḍavisaye eva vuttaṃ ekabhikkhussapi tesaṃ gahaṇe dosābhāvā’’ti vuttaṃ. प्रासादपरिभोगकथेमध्ये सारत्थदीपनी आणि वजिरबुद्धिटीकेमध्ये काहीही म्हटलेले नाही. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये 'सुवर्ण-रजत इत्यादींनी सुशोभित' हे वचन सांघिक सेनासनाला (संघाच्या विहाराला) उद्देशून म्हटले आहे. वैयक्तिक (पुद्गलिक) विहाराच्या बाबतीत मात्र, सुवर्ण इत्यादींनी सुशोभित असलेला प्रासाद भिक्खूने स्वीकारणेच योग्य नाही, कारण 'कोणत्याही मार्गाने सोने-चांदी स्वीकारू नये' असे म्हटले आहे. म्हणूनच येथे अट्ठकथेमध्ये 'सांघिक विहारात किंवा वैयक्तिक विहारात' असे म्हटले आहे. हे गोनक (लोकरीचे मोठे अंथरूण) इत्यादी अकल्पिय (अयोग्य) वस्तूंच्या बाबतीतच म्हटले आहे. एका भिक्खूने देखील त्यांचा स्वीकार केल्यास कोणताही दोष नाही, असे म्हटले आहे. Upāhanakathā उपाहनकथा Upāhanakathāyaṃ [Pg.374] ‘‘addāriṭṭhakavaṇṇāti abhinavāriṭṭhaphalavaṇṇā, udakena tintakākapattavaṇṇātipi vadanti. Uṇṇāhi katapādukāti uṇṇālomamayakambalehi, uṇṇālomehi eva vā katapādukā. Kāḷasīhoti kāḷamukhavānarajāti. Sesamettha pāḷito ca aṭṭhakathāto ca suviññeyyamevā’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.246) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.246) pana ‘‘addāriṭṭhakavaṇṇāti allāriṭṭhaphalavaṇṇā, tintakākapakkhavaṇṇātipi vadanti. Rajananti uparilittanīlādivaṇṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Tenāha ‘coḷakena puñchitvā’ti. Tañhi tathā puñchite vigacchati. Yaṃ pana cammassa duggandhāpanayanatthaṃ kāḷarattādirajanehi rañjitattā kāḷarattādivaṇṇaṃ hoti, taṃ coḷādīhi apanetuṃ na sakkā cammagatikameva, tasmā taṃ vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. Khallakanti sabbapaṇhipidhānacammaṃ aparigaḷanatthaṃ paṇhiyā uparibhāge apidhāya āropanabandhanamattaṃ vaṭṭati. Vicitrāti saṇṭhānato vicitrapaṭṭā adhippetā, na vaṇṇato sabbaso apanetabbesu khallakādīsu paviṭṭhattā. Biḷālasadisamukhattā mahāulūkā pakkhibiḷālāti vuccanti, tesaṃ cammaṃ nāma pakkhalomameva. Uṇṇāhi katapādukāti ettha uṇṇāmayakambalehi katapādukā saṅgayhanti. Kāḷasīhoti kāḷamukhavānarajāti. Cammaṃ na vaṭṭatīti nisīdanattharaṇaṃ kātuṃ na vaṭṭati, bhūmattharaṇādivasena paribhogo vaṭṭatevā’’ti vuttaṃ. उपाहनकथेमध्ये 'अद्दारिट्ठकवण्णा' म्हणजे ताज्या कडुनिंबाच्या फळासारखा रंग, आणि काही आचार्य म्हणतात की पाण्याने ओल्या झालेल्या कावळ्याच्या पंखासारखा रंग. 'उण्णाहि कतपादुका' म्हणजे लोकरीच्या घोंगडीने बनवलेली पादत्राणे किंवा केवळ प्राण्यांच्या केसांनीच बनवलेली पादत्राणे. 'काळसीह' म्हणजे काळ्या तोंडाच्या माकडाची जात. 'येथील उर्वरित भाग पाळी आणि अट्ठकथा या दोन्हीवरून सहज समजण्यासारखाच आहे,' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये 'अद्दारिट्ठकवण्णा' म्हणजे ओल्या कडुनिंबाच्या फळासारखा रंग, आणि ओल्या कावळ्याच्या पंखासारखा रंग असेही म्हणतात. 'रजन' (रंगवणे) हे वरून लावलेल्या निळ्या इत्यादी रंगाला उद्देशून म्हटले आहे. म्हणूनच आचार्यांनी 'कापडाने पुसून' असे म्हटले आहे. कारण तसे पुसल्यास तो रंग निघून जातो. परंतु चामड्याची दुर्गंधी दूर करण्यासाठी काळ्या, तांबड्या इत्यादी रंगांनी रंगवल्यामुळे जो काळा, तांबडा इत्यादी रंग येतो, तो कापड इत्यादींनी दूर करता येत नाही, कारण तो चामड्याचाच स्वभाव बनतो, म्हणून ते चामडे वापरणे योग्य आहे असे समजावे. 'खल्लक' म्हणजे संपूर्ण टाच झाकणारे चामडे; ते घसरून पडू नये म्हणून टाचेच्या वरच्या भागावर आवरण घालून केवळ बांधणे योग्य आहे. 'विचित्र' म्हणजे आकाराने विविध नक्षीकाम केलेली पट्टी अभिप्रेत आहे, रंगाने नव्हे, कारण पूर्णपणे वर्ज्य असलेल्या खल्लक इत्यादींमध्ये त्याचा समावेश होतो. मांजरासारखे तोंड असल्यामुळे मोठ्या घुबडांना 'पक्खिबिळाल' (पक्षी-मांजर) असे म्हणतात, त्यांच्या चामड्याचा अर्थ त्यांचे पंख आणि पिसे असाच आहे. 'उण्णाहि कतपादुका' यामध्ये लोकरीच्या घोंगडीने बनवलेल्या पादत्राणांचा समावेश होतो. 'काळसीह' म्हणजे काळ्या तोंडाच्या माकडाची जात, असे म्हटले आहे. 'चामडे योग्य नाही' याचा अर्थ बसण्यासाठी आसन म्हणून वापरणे योग्य नाही, परंतु जमिनीवर अंथरण्यासाठी इत्यादी प्रकारे त्याचा वापर करणे योग्यच आहे, असे म्हटले आहे. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 259) pana ‘‘migamātukoti tassa nāmaṃ, vātamigoti ca tassa nāmaṃ. ‘Kāḷasīho kāḷamukho kapī’ti likhitaṃ. Cammaṃ na vaṭṭatīti yena pariyāyena cammaṃ vaṭṭissati, so parato āvibhavissati. ‘Attano puggalikavasena [Pg.375] paccāhāro paṭikkhitto’ti vuttaṃ. ‘Na, bhikkhave, kiñci cammaṃ dhāretabba’nti ettāvatā siddhe ‘na, bhikkhave, gocamma’nti idaṃ parato ‘anujānāmi, bhikkhave, sabbapaccantimesu janapadesu cammāni attharaṇānī’ti (mahāva. 259) ettha anumatippasaṅgabhayā vuttanti veditabba’’nti vuttaṃ. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र 'मिगमातुक' हे त्या हरणाचे नाव आहे, आणि 'वातमिग' हे देखील त्याचेच नाव आहे. 'काळसीह म्हणजे काळ्या तोंडाचा माकड' असे लिहिले आहे. 'चामडे योग्य नाही' याविषयी, ज्या पर्यायाने चामडे वापरणे योग्य ठरेल, तो पर्याय पुढे स्पष्ट होईल. 'स्वतःच्या वैयक्तिक वापरासाठी ते वर्ज्य केले आहे' असे म्हटले आहे. 'भिक्खूंनो, कोणतेही चामडे वापरू नये' एवढ्यानेच सिद्ध होत असताना, 'भिक्खूंनो, गाईचे चामडे वापरू नये' हे जे पुढे म्हटले आहे, ते पुढे 'भिक्खूंनो, मी सर्व सीमावर्ती देशांमध्ये चामड्याचे अंथरूण वापरण्याची अनुमती देतो' यामध्ये अनुमतीच्या अतिप्रसंगाच्या (गैरवापराच्या) भयाने म्हटले आहे, असे समजावे, असे म्हटले आहे. Yānakathā यानकथा Yānakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, purisayuttaṃ hatthavaṭṭaka’’nti (mahāva. 253) ettha anujānāmi, bhikkhave, purisayuttaṃ, anujānāmi, bhikkhave, hatthavaṭṭakanti evaṃ paccekaṃ vākyaparisamāpanaṃ adhippetanti āha ‘‘purisayuttaṃ itthisārathi vā…pe… purisā vā, vaṭṭatiyevā’’ti. ‘‘Pīṭhakasivikanti pīṭhakayānaṃ. Pāṭaṅkinti andolikāyetaṃ adhivacana’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.253) vuttaṃ, ‘‘pīṭhakasivikanti phalakādinā kataṃ pīṭhakayānaṃ. Paṭapotalikaṃ andolikā. Sabbampi yānaṃ upāhanenapi gantuṃ asamatthassa gilānassa anuññāta’’nti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.253). यानकथेमध्ये 'भिक्खूंनो, मी मनुष्यांनी ओढलेल्या हाताने चालवायच्या वाहनाची अनुमती देतो' यामध्ये 'भिक्खूंनो, मी मनुष्यांनी ओढलेल्या वाहनाची अनुमती देतो; भिक्खूंनो, मी हाताने ओढायच्या वाहनाची अनुमती देतो' अशा प्रकारे प्रत्येक वाक्याची स्वतंत्र समाप्ती अभिप्रेत आहे, म्हणून आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'मनुष्यांनी ओढलेले वाहन, ज्याचा सारथी स्त्री असेल... किंवा पुरुष असतील, ते योग्यच आहे.' 'पीठकसि विका' म्हणजे पाटाचे वाहन. 'पाटङ्कि' हे आंदोलिकेचे (झोपाळ्याचे) नाव आहे, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. 'पीठकसि विका' म्हणजे फळ्या इत्यादींनी बनवलेले पाटाचे वाहन. 'पटपोटलिका' म्हणजे आंदोलिका (झोपाळा). 'पादत्राणे घालूनही चालण्यास असमर्थ असलेल्या आजारी भिक्खूसाठी सर्व प्रकारच्या वाहनांची अनुमती आहे,' असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. Cīvarakathā चीवरकथा 57. Cīvarakathāyaṃ ‘‘ahatakappānanti ekavāradhotānaṃ. Utuddhaṭānanti ututo dīghakālato uddhaṭānaṃ hatavatthakānaṃ, pilotikānanti vuttaṃ hoti. Pāpaṇiketi antarāpaṇato patitapilotikacīvare. Ussāho karaṇīyoti pariyesanā kātabbā. Paricchedo panettha natthi, paṭṭasatampi vaṭṭati. Sabbamidaṃ sādiyantassa bhikkhuno vasena vuttaṃ. Aggaḷaṃ tunnanti ettha uddharitvā allīyāpanakhaṇḍaṃ aggaḷaṃ, suttena saṃsibbitaṃ tunnaṃ, vaṭṭetvā karaṇaṃ ovaṭṭikaṃ. Kaṇḍupakaṃ vuccati muddikā. Daḷīkammanti anuddharitvāva upassayaṃ katvā allīyāpanakaṃ [Pg.376] vatthakhaṇḍa’’nti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.348) pana ‘‘acchupeyyanti patiṭṭhapeyyaṃ. Hatavatthakānanti kālātītavatthānaṃ. Uddharitvā allīyāpanakhaṇḍanti dubbalaṭṭhānaṃ apanetvā allīyāpanavatthakhaṇḍa’’nti vuttaṃ. Diguṇaṃ saṅghāṭinti dupaṭṭaṃ saṅghāṭiṃ. Ekacciyanti ekapaṭṭaṃ aggapaṭṭaṃ. Aggaḷaṃ ajjhāpessanti jiṇṇaṭṭhāne pilotikakhaṇḍaṃ laggāpeyyaṃ. ५७. चीवरकथेमध्ये 'अहतकप्पानां' म्हणजे एकदा धुतलेले चीवर. 'उतुद्धटानां' म्हणजे ऋतूच्या दीर्घकाळानंतर बाहेर काढलेले, कडक नसलेले कापड किंवा कंजी लावलेले कापड (पिलोटिका), असा अर्थ होतो. 'पापणिके' म्हणजे बाजारातून मिळालेले कडक किंवा नवीन चीवर. 'उत्साह करावा' म्हणजे शोध (याचना) केला पाहिजे. येथे कोणतीही मर्यादा नाही, शंभर कापडांचे तुकडे देखील योग्य आहेत. हे सर्व स्वीकारणाऱ्या भिक्खूच्या संदर्भात म्हटले आहे. 'अग्गळं तुन्नं' यामध्ये, जुने कापड काढून नवीन जोडलेला तुकडा म्हणजे 'अग्गळ' (ठिगळ), सुताने चांगल्या प्रकारे शिवलेले ते 'तुन्न', गुंडाळून बनवलेले ते 'ओवट्टिक' (कंबरपट्टा). 'कण्डुपक' म्हणजे अंगठी (मुद्रिका). 'दळीकम्म' म्हणजे जुने कापड न काढताच, त्याला आधार देऊन जोडलेला कापडाचा तुकडा, असे अट्ठकथेमध्ये आले आहे. परंतु सारत्थदीपनीमध्ये 'अच्छुपेय्य' म्हणजे स्थापित करावे. 'हतवत्थकानं' म्हणजे जुने कापड. 'काढून जोडण्याचा तुकडा' म्हणजे कमकुवत भाग काढून टाकून जोडलेला कापडाचा तुकडा, असे म्हटले आहे. 'द्विगुण संघात' म्हणजे दुहेरी संघात. 'एकच्चिय' म्हणजे एक पदरी असलेले टोकाचे कापड. 'अग्गळं अज्झापेस्संति' म्हणजे जीर्ण जागी कापडाचा तुकडा जोडणे. Chinnacīvarakathā छिन्नचीवरकथा Chinnacīvarakathāyaṃ tīsu pana cīvaresu dve vā ekaṃ vā chinditvā kātabbanti ettha ‘‘anujānāmi, bhikkhave, chinnakaṃ saṅghāṭiṃ chinnakaṃ uttarāsaṅgaṃ chinnakaṃ antaravāsaka’’nti (mahāva. 345) vacanato pañcakhaṇḍasattakhaṇḍādivasena chinditvāva kātabbaṃ, na acchinditvāti attho. Sace nappahoti, āgantukapaṭṭaṃ dātabbanti ettha yadi chinditvā kate tiṇṇampi cīvarānaṃ atthāya sāṭako nappahoti, dve cīvarāni chinnakāni kātabbāni, ekaṃ cīvaraṃ acchinnakaṃ kattabbaṃ. Dvīsu cīvaresu chinditvā katesu sāṭako nappahoti, dve cīvarāni acchinnakāni, ekaṃ cīvaraṃ chinnakaṃ kātabbaṃ. Ekasmimpi cīvare chinditvā kate sāṭako nappahoti, evaṃ sati acchinditvā āgantukapaṭṭaṃ dātabbanti attho. Tamatthaṃ pāḷiyā sādhetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. Tattha anvādhikampi āropetunti evaṃ appahonte sati āgantukapaṭṭampi āropetuṃ anujānāmīti attho. छिन्नचीवरकथेमध्ये 'तीन चीवरांपैकी दोन किंवा एक कापून बनवावे' यामध्ये 'भिक्खूंनो, मी कापलेल्या संघातीची, कापलेल्या उत्तरासंगाची आणि कापलेल्या अंतरवासकाची अनुमती देतो' या वचनानुसार पाच खंड, सात खंड इत्यादींच्या पद्धतीने कापूनच चीवर बनवावे, न कापता बनवू नये, असा अर्थ आहे. 'जर पुरेसे नसेल, तर आगंतुक कापड (अतिरिक्त तुकडा) जोडावा' यामध्ये जर कापून बनवताना तिन्ही चीवरांसाठी कापड पुरेसे नसेल, तर दोन चीवरे कापून बनवावीत आणि एक चीवर न कापता बनवावे. जर दोन चीवरे कापून बनवताना कापड पुरेसे नसेल, तर दोन चीवरे न कापता आणि एक चीवर कापून बनवावे. जर एका चीवरासाठी देखील कापून बनवताना कापड पुरेसे नसेल, तर अशा वेळी न कापता आगंतुक कापड जोडावे, असा अर्थ आहे. तो अर्थ पाळीमध्ये सिद्ध करण्यासाठी 'वृत्तं हेतं' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अन्वाधिकं पि आरोपेतुं' म्हणजे कापड अपुरे पडल्यास आगंतुक कापड देखील जोडण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. Akappiyacīvarakathā अकल्पियचीवरकथा Akappiyacīvarakathāyaṃ ‘‘naggiyaṃ kusacīraṃ phalakacīraṃ kesakambalaṃ vāḷakambalaṃ ulūkapakkhikaṃ ajinakkhipa’’nti imāni titthiyasamādānattā thullaccayavatthūnīti bhagavatā paṭikkhittāni[Pg.377]. Tattha naggiyanti naggabhāvo acelakabhāvo. Kusacīranti kusena ganthetvā katacīvaraṃ. Vākacīranti tāpasānaṃ vakkalaṃ. Phalakacīranti phalakasaṇṭhānāni phalakāni sibbitvā katacīvaraṃ. Kesakambalanti kesehi tante vāyitvā katakambalaṃ. Vālakambalanti cāmarīvālehi vāyitvā katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkasakuṇassa pakkhehi katanivāsanaṃ. Ajinakkhipanti salomaṃ sakhuraṃ ajinamigacammaṃ. Tāni titthiyaddhajabhūtāni acīvarabhāvena pākaṭānīti ācariyena idha na vuttāni. Potthako pana apākaṭoti taṃ vatvā sabbanīlakādīni dukkaṭavatthukāni vuttāni. ‘‘Tipaṭṭacīvarassa vā majjhe dātabbānī’’ti vuttattā tipaṭṭacīvaraṃ dhāretuṃ vaṭṭatīti siddhaṃ. Tipaṭṭādīnañca bahupaṭṭacīvarānaṃ antare īdisāni asāruppavaṇṇāni paṭapilotikāni kātabbānīti dasseti. Kañcukaṃ nāma sīsato paṭimuñcitvā kāyāruḷhavatthaṃ. Tenāha ‘‘phāletvā rajitvā paribhuñjituṃ vaṭṭatī’’ti. Veṭhananti sīsaveṭhanaṃ. Tirīṭanti makuṭaṃ. Tassa visesaṃ dassetuṃ ‘‘tirīṭakaṃ panā’’tiādimāha. अकल्पियचीवरकथेमध्ये 'नग्नता, कुसचीवर (गवताचे चीवर), फलकचीवर (लाकडी फळ्यांचे चीवर), केसकंबल (केसांचे घोंगडे), वाळकम्वल (प्राण्यांच्या केसांचे घोंगडे), उलूकपक्षिक (घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र), अजिनक्खिप (हरणाच्या चामड्याचे वस्त्र)' ही वस्त्रे तीथिकांचे आचरण असल्यामुळे थुल्लच्चय दोषाला कारणीभूत ठरणारी आहेत, म्हणून भगवंतांनी ती वर्ज्य केली आहेत. तेथे 'नग्गिय' म्हणजे नग्नता किंवा अचेलकत्व. 'कुसचीवर' म्हणजे कुस (गवत) एकत्र बांधून बनवलेले चीवर. 'वाकचीवर' म्हणजे तपस्वी लोकांचे वल्कल. 'फलकचीवर' म्हणजे फळ्यांच्या आकाराच्या लाकडी फळ्या एकत्र शिवून बनवलेले चीवर. 'केसकंबल' म्हणजे मानवी केसांनी विणलेले घोंगडे. 'वालकंबल' म्हणजे चामरी गायीच्या केसांनी विणलेले घोंगडे. 'उलूकपक्षिक' म्हणजे घुबडाच्या पंखांनी बनवलेले वस्त्र. 'अजिनक्खिप' म्हणजे केसांसह आणि खुरांसह असलेले हरणाचे चामडे. ती तीथिकांची चिन्हे असल्यामुळे आणि चीवर नसल्यामुळे स्पष्ट आहेत, म्हणून आचार्यांनी येथे त्यांचा उल्लेख केला नाही. परंतु 'पोत्थक' (तागाचे वस्त्र) हे अस्पष्ट असल्यामुळे, त्याचा उल्लेख करून सर्व निळे इत्यादी रंग दुक्कट दोषाला कारणीभूत ठरणारे आहेत, असे म्हटले आहे. 'किंवा तिहेरी चीवराच्या मध्ये द्यावे' असे म्हटल्यामुळे तिहेरी चीवर धारण करणे योग्य आहे, हे सिद्ध होते. तिहेरी इत्यादी आणि बहुपदरी चीवरांच्या मध्ये अशा प्रकारचे अयोग्य रंगांचे कापडाचे तुकडे जोडता येतात, हे दर्शवले आहे. 'कंचुक' म्हणजे डोक्यावरून घालून अंगावर पांघरायचे वस्त्र. म्हणूनच आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'ते फाडून आणि रंगवून वापरणे योग्य आहे.' 'वेठन' म्हणजे डोक्याला गुंडाळायचे वस्त्र. 'तिरीट' म्हणजे मुकुट. त्याचे वैशिष्ट्य दर्शवण्यासाठी आचार्यांनी 'तिरीटकं पना' इत्यादी म्हटले आहे. Cīvaravicāraṇakathā चीवरविचारणकथा Cīvaravicāraṇakathāyaṃ ‘‘paṇḍito, bhikkhave, ānando, mahāpañño, bhikkhave, ānando. Yatra hi nāma mayā saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ ājānissati, kusimpi nāma karissati, aḍḍhakusimpi nāma karissati, maṇḍalampi nāma karissati, aḍḍhamaṇḍalampi nāma karissati, vivaṭṭampi nāma karissati, anuvivaṭṭampi nāma karissati, gīveyyakampi nāma karissati, jaṅgheyyakampi nāma karissati, bāhantampi nāma karissati, chinnakaṃ bhavissati, satthalūkhaṃ samaṇasāruppaṃ paccatthikānañca anabhicchita’’nti (mahāva. 345) vacanato ‘‘passasi [Pg.378] tvaṃ, ānanda, magadhakhettaṃ acchibaddhaṃ pāḷibaddhaṃ mariyādabaddhaṃ siṅghāṭakabaddha’’nti bhagavato saṃkhittena vuttavacanaṃ sutvā āyasmā ānando bhagavato ajjhāsayānurūpaṃ sambahulānaṃ bhikkhūnaṃ cīvaraṃ saṃvidahi. Tathā idānipi evarūpaṃ cīvaraṃ saṃvidahitabbaṃ. चीवरविचारणकथेमध्ये 'भिक्खूंनो, आनंद पंडित आहे; भिक्खूंनो, आनंद महाप्रज्ञावान आहे. कारण मी संक्षेपाने सांगितलेल्या गोष्टीचा तो विस्ताराने अर्थ समजून घेईल. तो कुसि (लांब पट्ट्या) देखील बनवेल, तो अनुकुसि (आडव्या लहान पट्ट्या) देखील बनवेल, तो मंडल (मोठे गोल तुकडे) देखील बनवेल, तो अर्धमंडल (लहान गोल तुकडे) देखील बनवेल, तो विवट्ट (मोठे आणि लहान गोल तुकडे एकत्र करून) देखील बनवेल, तो अनुविवट्ट (चीवराच्या दोन्ही बाजूंच्या कडा) देखील बनवेल, तो गीवेय्यक (गळ्याभोवती घट्ट करण्यासाठी जोडलेला कापडाचा तुकडा) देखील बनवेल, तो जंघेय्यक (पिंढरीच्या भागावर जोडलेला कापडाचा तुकडा) देखील बनवेल, तो बाहंत (बाहूच्या भागावर जोडलेला कापडाचा तुकडा) देखील बनवेल. ते कापलेले असेल, शस्त्राने व्यवस्थित कापलेले असेल, श्रमणांना शोभणारे असेल आणि शत्रूंना नकोसे वाटणारे असेल.' या वचनानुसार, 'आनंदा, तू मगध देशातील शेते पाहिली आहेस का, जी बांधांनी विभागलेली, कड्यांनी वेढलेली, मर्यादित केलेली आणि चौकोनी आकाराची आहेत?' हे भगवंतांचे संक्षेपाने सांगितलेले वचन ऐकून, आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांच्या इच्छेनुसार अनेक भिक्खूंच्या चीवरांची रचना केली. त्याचप्रमाणे, आजही अशाच प्रकारच्या चीवराची रचना केली पाहिजे. Tattha ‘‘acchibaddhanti caturassakedārabaddhaṃ. Pāḷibaddhanti āyāmato ca vitthārato ca dīghamariyādabaddhaṃ. Mariyādabaddhanti antarantarā rassamariyādabaddhaṃ. Siṅghāṭakabaddhanti mariyādāya mariyādaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne siṅghāṭakabaddhaṃ, catukkasaṇṭhānanti attho. Yatra hi nāmāti yo nāma. Kusimpi nāmātiādīsu kusīti āyāmato ca vitthārato ca anuvātādīnaṃ dīghapaṭṭānametaṃ adhivacanaṃ. Aḍḍhakusīti antarantarārassapaṭṭānaṃ nāmaṃ. Maṇḍalanti pañcakhaṇḍikassa cīvarassa ekekasmiṃ khaṇḍe mahāmaṇḍalaṃ. Aḍḍhamaṇḍalanti khuddakamaṇḍalaṃ. Vivaṭṭanti maṇḍalañca aḍḍhamaṇḍalañca ekato katvā sibbitaṃ majjhimakhaṇḍaṃ. Anuvivaṭṭanti tassa ubhosu passesu dve khaṇḍāni. Gīveyyakanti gīvāveṭhanaṭṭhāne daḷhīkaraṇatthaṃ aññasuttasaṃsibbitaṃ āgantukapaṭṭaṃ. Jaṅgheyyakanti jaṅghapāpuṇanaṭṭhāne tatheva saṃsibbitaṃ paṭṭaṃ. Gīvāṭṭhāne ca jaṅghaṭṭhāne ca paṭṭānametaṃ nāmanti. Bāhantanti anuvivaṭṭānaṃ bahi ekekaṃ khaṇḍaṃ. Iti pañcakhaṇḍikacīvarenetaṃ vicāritanti. Atha vā anuvivaṭṭanti vivaṭṭassa ekapassato dvinnaṃ ekapassato dvinnanti catunnampi khaṇḍānametaṃ nāmaṃ. Bāhantanti suppamāṇaṃ cīvaraṃ pārupantena saṃharitvā bāhāya upari ṭhapitā ubho antā bahimukhā tiṭṭhanti, tesaṃ etaṃ nāmaṃ. Ayameva hi nayo mahāaṭṭhakathāyaṃ vutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 345) āgato. त्या पाळीमध्ये (पाठात)— 'अच्छिबद्ध' म्हणजे चौकोनी शेताच्या बांधाप्रमाणे बांधलेला बांध. 'पाळिबद्ध' म्हणजे लांबी आणि रुंदीने लांब बांधलेला मुख्य बांध. 'मरियादबद्ध' म्हणजे मध्ये-मध्ये लहान बांधांनी बांधलेला बांध. 'सिंग्घाटकबद्ध' म्हणजे बांधाला छेदून गेलेल्या ठिकाणी चौकोनी आकाराचा केलेला बांध (चौकोनी रचना), असा अर्थ समजावा. 'यत्र हि नाम' म्हणजे जे नाव आहे. 'कुसि' इत्यादींमध्ये, 'कुसि' हे नाव लांबी आणि रुंदीने अनुवात इत्यादींच्या लांब पट्ट्यांचे नाव आहे. 'अड्ढकुसि' हे मध्ये-मध्ये असलेल्या लहान पट्ट्यांचे नाव आहे. 'मण्डल' म्हणजे पाच खंडांच्या चीवराच्या प्रत्येक खंडातील मोठे मंडल (महामंडल). 'अड्ढमण्डल' म्हणजे लहान मंडल. 'विवट्ट' म्हणजे मंडल आणि अर्धमंडल एकत्र करून शिवलेला मधला खंड (मज्झिमखंड). 'अनुविवट्ट' म्हणजे त्या मज्झिमखंडाच्या दोन्ही बाजूंना असलेले दोन खंड. 'गीवेय्यक' म्हणजे गळ्याभोवती गुंडाळण्याच्या ठिकाणी घट्ट करण्यासाठी दुसऱ्या दोऱ्याने शिवलेली अतिरिक्त पट्टी. 'जंघेय्यक' म्हणजे पायाच्या नडगीपर्यंत पोहोचणाऱ्या ठिकाणी त्याचप्रमाणे शिवलेली पट्टी. गळ्याच्या ठिकाणी आणि नडगीच्या ठिकाणी असलेल्या पट्ट्यांचे हे नाव आहे. 'बाहन्त' म्हणजे अनुविवट्टाच्या बाहेर असलेला एकेक खंड. अशा प्रकारे हे पाच खंडांच्या चीवराच्या संदर्भात स्पष्ट केले आहे. किंवा, 'अनुविवट्ट' म्हणजे विवट्टाच्या एका बाजूचे दोन आणि दुसऱ्या बाजूचे दोन अशा चारही खंडांचे नाव आहे. 'बाहन्त' म्हणजे सूप प्रमाणाचे चीवर पांघरताना ते दुमडून हातावर ठेवले असता, दोन्ही टोके बाहेरच्या बाजूला राहतात, त्यांचे हे नाव आहे. हाच नियम महाअट्ठकथेमध्ये सांगितला आहे, असे अट्ठकथेमध्ये आले आहे। Cīvarasibbanakathā चीवर शिवण्याची कथा (चीवरसिब्बनकथा) Daṇḍakathinenacīvarasibbanakathāyaṃ [Pg.379] – tena kho pana samayena bhikkhū tattha tattha khīlaṃ nikkhanitvā sambandhitvā cīvaraṃ sibbenti, cīvaraṃ vikaṇṇaṃ hoti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, kathinaṃ kathinarajjuṃ, tattha tattha obandhitvā cīvaraṃ sibbetunti. Visame kathinaṃ pattharanti, kathinaṃ paribhijjati…pe… na, bhikkhave, visame kathinaṃ pattharitabbaṃ, yo patthareyya, āpatti dukkaṭassāti. दण्डकठिनासह चीवर शिवण्याच्या कथेमध्ये— त्या वेळी भिक्खू वेगवेगळ्या ठिकाणी खुंट्या ठोकून आणि त्यांना बांधून चीवर शिवत असत. त्यामुळे चीवर वेडेवाकडे होत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी वेगवेगळ्या ठिकाणी कठिण (चौकट) आणि कठिण-रज्जू (दोरी) बांधून चीवर शिवण्याची अनुमती देतो.' ते विषम (असमतल) जागेवर कठिण पसरवत असत, त्यामुळे कठिण तुटत असे. ...पे... 'भिक्खूंनो, विषम जागेवर कठिण पसरवू नये. जो पसरवेल, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल।' Chamāya kathinaṃ pattharanti, kathinaṃ paṃsukitaṃ hoti. Anujānāmi, bhikkhave, tiṇasanthārakanti. Kathinassa anto jīrati. Anujānāmi, bhikkhave, anuvātaṃ paribhaṇḍaṃ āropetunti. Kathinaṃ nappahoti. Anujānāmi, bhikkhave, daṇḍakathinaṃ bidalakaṃ salākaṃ vinandhanarajjuṃ vinandhanasuttakaṃ vinandhitvā cīvaraṃ sibbetunti. Suttantarikāyo visamā honti. Anujānāmi, bhikkhave, kaḷimbhakanti. Suttā vaṅkā honti. Anujānāmi, bhikkhave, moghasuttakanti. ते जमिनीवर कठिण पसरवत असत, त्यामुळे कठिण धुळीने माखत असे. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी गवताचे अंथरूण वापरण्याची अनुमती देतो.' कठिणच्या आत (चीवर) झिजत असे. 'भिक्खूंनो, मी अनुवात (काठ) आणि परिभंड (पट्टी) लावण्याची अनुमती देतो.' कठिण पुरेसे पडत नसे. 'भिक्खूंनो, मी दण्डकठिण (लाकडी चौकट), बिदलक (बांबूची पट्टी), सलाका (सुई/काडी), विनंधन-रज्जू (बांधण्याची दोरी) आणि विनंधन-सुत्तक (बांधण्याचा दोरा) वापरून चीवर शिवण्याची अनुमती देतो.' दोऱ्यांमधील अंतर असमान होत असे. 'भिक्खूंनो, मी कळिंभक (माप ठरवणारे साधन) वापरण्याची अनुमती देतो.' दोरे वाकडे होत असत. 'भिक्खूंनो, मी मोघसुत्तक (खुणेचा दोरा) वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena bhikkhū adhotehi pādehi kathinaṃ akkamanti, kathinaṃ dussati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, adhotehi pādehi kathinaṃ akkamitabbaṃ, yo akkameyya, āpatti dukkaṭassāti. त्या वेळी भिक्खू न धुतलेल्या पायांनी कठिणवर पाय ठेवत असत, त्यामुळे कठिण खराब होत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, न धुतलेल्या पायांनी कठिणवर पाय ठेवू नये. जो पाय ठेवील, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल।' Tena kho pana samayena bhikkhū allehi pādehi kathinaṃ akkamanti, kathinaṃ dussati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, allehi pādehi kathinaṃ akkamitabbaṃ, yo akkameyya, āpatti dukkaṭassāti. त्या वेळी भिक्खू ओल्या पायांनी कठिणवर पाय ठेवत असत, त्यामुळे कठिण खराब होत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, ओल्या पायांनी कठिणवर पाय ठेवू नये. जो पाय ठेवील, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल।' Tena kho pana samayena bhikkhū saupāhanā kathinaṃ akkamanti, kathinaṃ dussati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, saupāhanena kathinaṃ akkamitabbaṃ. Yo akkameyya, āpatti dukkaṭassāti. त्या वेळी भिक्खू पादत्राणे घालून कठिणवर पाय ठेवत असत, त्यामुळे कठिण खराब होत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, पादत्राणे घालून कठिणवर पाय ठेवू नये. जो पाय ठेवील, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल।' Tena [Pg.380] kho pana samayena bhikkhū cīvaraṃ sibbantā aṅguliyā paṭiggaṇhanti, aṅguliyo dukkhā honti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, paṭiggahanti. त्या वेळी भिक्खू चीवर शिवताना सुईचे टोक बोटाने दाबत असत, त्यामुळे त्यांची बोटे दुखत असत. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी पटिग्गह (अंगुष्ठाण) वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū uccāvace paṭiggahe dhārenti suvaṇṇamayaṃ rūpiyamayaṃ. Manussā ujjhāyanti khīyanti vipācenti ‘‘seyyathāpi gihī kāmabhogino’’ti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, uccāvacā paṭiggahā dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassāti. Anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhimayaṃ…pe… saṅkhanābhimayanti. त्या वेळी षड्वर्गीय भिक्खू सोन्याचे आणि चांदीचे मौल्यवान पटिग्गह (अंगुष्ठाण) बाळगत असत. लोक निंदा करू लागले, टीका करू लागले आणि संताप व्यक्त करू लागले की, 'हे तर कामोपभोग घेणाऱ्या गृहस्थांसारखेच आहेत.' त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मौल्यवान पटिग्गह बाळगू नयेत. जो बाळगील, त्याला दुक्कट आपत्ती प्राप्त होईल. भिक्खूंनो, मी हाडाचे बनवलेले ...पे... शंखाचे बनवलेले पटिग्गह वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena sūciyopi satthakāpi paṭiggahāpi nassanti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, āvesanavitthakanti. Āvesanavitthake samākulā honti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, paṭiggahathavikanti. Aṃsabaddhako na hoti…pe… anujānāmi, bhikkhave, aṃsabaddhakaṃ bandhanasuttakanti. त्या वेळी सुया, लहान चाकू आणि पटिग्गह हरवत असत. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी आवेसनवित्थक (साधने ठेवण्याची टोपली) वापरण्याची अनुमती देतो.' आवेसनवित्थकमध्ये सर्व वस्तू एकत्र होऊन गोंधळ उडत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी पटिग्गह-थविका (साधने ठेवण्याची पिशवी) वापरण्याची अनुमती देतो.' खांद्याला अडकवण्याची पट्टी नसे ...पे... 'भिक्खूंनो, मी खांद्याला अडकवण्याची पट्टी आणि ती बांधण्याचा दोरा वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena bhikkhū abbhokāse cīvaraṃ sibbantā sītenapi uṇhenapi kilamanti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, kathinasālaṃ kathinamaṇḍapanti. Kathinasālā nīcavatthukā hoti, udakena ottharīyati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, uccavatthukaṃ kātunti. Cayo paripatati. Anujānāmi, bhikkhave, cinituṃ tayo caye iṭṭhakacayaṃ, silācayaṃ, dārucayanti. Ārohantā vihaññanti. Anujānāmi, bhikkhave, tayo sopāne iṭṭhakasopānaṃ, silāsopānaṃ, dārusopānanti. Ārohantā paripatanti. Anujānāmi, bhikkhave, ālambanabāhanti. Kathinasālāya tiṇacuṇṇaṃ paripatati. Anujānāmi, bhikkhave, ogumphetvā [Pg.381] ullittāvalittaṃ kātuṃ setavaṇṇaṃ kāḷavaṇṇaṃ gerukaparikammaṃ mālākammaṃ latākammaṃ makaradantakaṃ pañcapaṭikaṃ cīvararajjunti. त्या वेळी भिक्खू उघड्या मैदानावर चीवर शिवताना थंडीने आणि उष्णतेने त्रस्त होत असत. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी कठिण-शाला (चीवर शिवण्याचे दालन) आणि कठिण-मंडप वापरण्याची अनुमती देतो.' कठिण-शाला सखल जमिनीवर असल्यामुळे ती पाण्याने भरून जात असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी उंच पाया तयार करण्याची अनुमती देतो.' पायाची भिंत कोसळत असे. 'भिक्खूंनो, मी भिंत बांधण्याची अनुमती देतो. विटांचे बांधकाम, दगडांचे बांधकाम आणि लाकडांचे बांधकाम अशा तीन प्रकारच्या बांधकामांची मी अनुमती देतो.' वर चढताना भिक्खूंना त्रास होत असे. 'भिक्खूंनो, मी तीन प्रकारच्या पायऱ्यांची अनुमती देतो— विटांच्या पायऱ्या, दगडांच्या पायऱ्या आणि लाकडाच्या पायऱ्या.' चढताना ते खाली पडत असत. 'भिक्खूंनो, मी हाताने पकडण्याचा कठडा लावण्याची अनुमती देतो.' कठिण-शालेच्या छतातून गवताचा भुसा खाली पडत असे. 'भिक्खूंनो, मी छताला आतून व बाहेरून मातीने सारवण्याची, पांढरा रंग, काळा रंग, गेरूचे काम, वेलबुट्टीचे काम, लतांचे काम, मकरदंतक (मगरीच्या दातांसारखी नक्षी), पंचपटिक (पाच कप्प्यांची नक्षी) आणि चीवर टांगण्याची दोरी वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena bhikkhū cīvaraṃ sibbetvā tatheva kathinaṃ ujjhitvā pakkamanti, undūrehipi upacikāhipi khajjati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, kathinaṃ saṅgharitunti. Kathinaṃ paribhijjati. Anujānāmi, bhikkhave, goghaṃsikāya kathinaṃ saṅgharitunti. Kathinaṃ viniveṭhiyati. Anujānāmi, bhikkhave, bandhanarajjunti. त्या वेळी भिक्खू चीवर शिवून कठिण तसेच टाकून निघून जात असत, त्यामुळे उंदीर आणि वाळवी ते खाऊन टाकत असत. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी कठिण एकत्र करून ठेवण्याची (घडी घालण्याची) अनुमती देतो.' कठिण खराब होत असे. 'भिक्खूंनो, मी गोग्हंसिका (बांबू किंवा लाकडाची पट्टी आत ठेवून गुंडाळणे) करून कठिण एकत्र ठेवण्याची अनुमती देतो.' कठिण सुटून जात असे. 'भिक्खूंनो, मी ते बांधण्यासाठी दोरी वापरण्याची अनुमती देतो।' Tena kho pana samayena bhikkhū kuṭṭepi thambhepi kathinaṃ ussāpetvā pakkamanti, paripatitvā kathinaṃ bhijjati. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, bhittikhīle vā nāgadante vā laggetunti. Ayaṃ khuddakavatthukhandhake āgato pāḷipāṭho. त्या वेळी भिक्खू भिंतीला किंवा खांबाला कठिण टेकवून ठेवून निघून जात असत, ते खाली पडून खराब होत असे. त्यांनी ही गोष्ट भगवंतांना सांगितली. (भगवंत म्हणाले—) 'भिक्खूंनो, मी भिंतीच्या खुंटीवर किंवा हस्तिदंताच्या खुंटीवर ते टांगून ठेवण्याची अनुमती देतो.' हा पाळीपाठ खुद्दकवत्थु खंधकामध्ये आला आहे। ‘‘Kathinanti nisseṇimpi, tattha attharitabbakaṭasārakakilañjānaṃ aññatarampi. Kathinarajjunti yāya dupaṭṭacīvaraṃ sibbantā kathine cīvaraṃ vibandhanti. Kathinaṃ nappahotīti dīghassa bhikkhuno pamāṇena kataṃ kathinaṃ ittarassa bhikkhuno cīvaraṃ patthariyamānaṃ nappahoti, antoyeva hoti, daṇḍake na pāpuṇātīti attho. Daṇḍakathinanti tassa majjhe ittarassa bhikkhuno pamāṇena aññaṃ nisseṇiṃ bandhituṃ anujānāmīti attho. Bidalakanti daṇḍakathinappamāṇena kaṭasārakassa pariyante paṭisaṃharitvā duguṇakaraṇaṃ. Salākanti dupaṭṭacīvarassa antare pavesanasalākaṃ. Vinandhanarajjunti mahānisseṇiyā saddhiṃ khuddakanisseṇiṃ vinandhituṃ rajjuṃ. Vinandhanasuttakanti khuddakanisseṇiyā cīvaraṃ vinandhituṃ suttakaṃ. Vinandhitvā cīvaraṃ sibbitunti tena suttakena tattha cīvaraṃ vinandhitvā [Pg.382] sibbetuṃ. Visamā hontīti kāci khuddakā honti, kāci mahantā. Kaḷimbhakanti pamāṇasaññākaraṇaṃ yaṃ kiñci tālapaṇṇādiṃ. Moghasuttakanti vaḍḍhakīnaṃ dārūsu kāḷasuttena viya haliddisuttena saññākaraṇaṃ. Aṅguliyā paṭiggaṇhantīti sūcimukhaṃ aṅguliyā paṭicchanti. Paṭiggahanti aṅgulikosakaṃ. Āvesanavitthakaṃ nāma yaṃ kiñci pāticaṅkoṭakādi. Uccavatthukanti paṃsuṃ ākiritvā uccavatthukaṃ kātuṃ anujānāmīti attho. Ogumphetvā ullittāvalittaṃ kātunti chadanaṃ odhunitvā ghanadaṇḍakaṃ katvā anto ceva bahi ca mattikāya limpitunti attho. Goghaṃsikāyāti veḷuṃ vā rukkhadaṇḍakaṃ vā anto katvā tena saddhiṃ saṃharitunti attho. Bandhanarajjunti tathā saṃharitassa bandhanarajju’’nti ayaṃ aṭṭhakathāpāṭho (cūḷava. aṭṭha. 256). 'कठिण' म्हणजे शिडी किंवा त्यावर अंथरण्याची चटई किंवा चटईचे तुकडे यांपैकी कोणतीही एक वस्तू. 'कठिण-रज्जू' म्हणजे ज्या दोऱ्याने दुहेरी चीवर शिवणारे भिक्खू कठिणवर चीवर बांधतात. 'कठिण पुरेसे पडत नाही' म्हणजे उंच भिक्खूच्या मापाने बनवलेले कठिण दुसऱ्या भिक्खूचे चीवर पसरवताना पुरेसे पडत नाही, ते आतच राहते, लाकडी चौकटीपर्यंत पोहोचत नाही, असा अर्थ आहे. 'दण्डकठिण' म्हणजे त्याच्या मध्यभागी दुसऱ्या भिक्खूच्या मापाने दुसरी शिडी बांधण्याची अनुमती देतो, असा अर्थ समजावा. 'बिदलक' म्हणजे दण्डकठिणाच्या मापाने चटईच्या टोकाला दुमडून दुहेरी करणे. 'सलाका' म्हणजे दुहेरी चीवराच्या आत घालण्याची काडी. 'विनंधन-रज्जू' म्हणजे मोठ्या शिडीसोबत लहान शिडी बांधण्याची दोरी. 'विनंधन-सुत्तक' म्हणजे लहान शिडीवर चीवर बांधण्यासाठी ठेवलेला दोरा. 'विनंधित्वा चीवरं सिब्बेतुं' म्हणजे त्या दोऱ्याने तेथे चीवर बांधून शिवणे. 'विषम होतात' म्हणजे काही लहान असतात आणि काही मोठे असतात. 'कळिंभक' म्हणजे मापाची खूण करणारे ताडाचे पान इत्यादी कोणतेही साधन. 'मोघसुत्तक' म्हणजे सुतारांच्या लाकडावर काळ्या दोऱ्याने खूण करण्याप्रमाणे हळदीच्या रंगाच्या दोऱ्याने खूण करणे. 'बोटाने पकडतात' म्हणजे सुईचे टोक बोटाने दाबतात. 'पटिग्गह' म्हणजे बोटाचे वेष्टन (अंगुष्ठाण). 'आवेसनवित्थक' म्हणजे टोपली इत्यादी कोणतीही वस्तू. 'उंच पाया' म्हणजे माती टाकून उंच जागा तयार करण्याची अनुमती देतो, असा अर्थ समजावा. 'ओगुंफित्वा उल्लित्तावलित्तं कातुं' म्हणजे छताचा कचरा झटकून, दाट लाकडांची रचना करून आतून व बाहेरून मातीने सारवणे, असा अर्थ आहे. 'गोग्हंसिका' म्हणजे बांबू किंवा लाकडाची पट्टी आत ठेवून त्यासह गुंडाळणे, असा अर्थ आहे. 'बंधन-रज्जू' म्हणजे अशा प्रकारे गुंडाळलेल्या वस्तूची बांधण्याची दोरी. हा अट्ठकथापाठ आहे। ‘‘Anuvātaṃ paribhaṇḍanti kilañjādīsu karotīti gaṇṭhipadesu vuttaṃ. Bidalakanti duguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Kassa duguṇakaraṇaṃ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinaṃ atthataṃ, tassa. Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā duguṇaṃ kātabbaṃ. Paṭiggahanti aṅgulikañcukaṃ. Pāti nāma paṭiggahasaṇṭhānena kato bhājanaviseso. Na sammatīti nappahoti. Nīcavatthukaṃ cinitunti bahikuṭṭassa samantato nīcavatthukaṃ katvā cinitu’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. cūḷavagga 3.260-262). 'अनुवात परिभंड' हे चटई इत्यादींवर केले जाते, असे गंठिपदांमध्ये सांगितले आहे. 'बिदलक' हे नाव दुहेरी करणे या विशिष्ट क्रियेचे नाव आहे. दुहेरी करणे कोणाचे होते? ज्या चटई इत्यादीने मोठे कठिण अंथरले आहे, त्याचे. कारण ते दण्डकठिणाच्या मापाने टोकाला दुमडून दुहेरी केले पाहिजे. 'पटिग्गह' म्हणजे बोटाचे वेष्टन (अंगुष्ठाण). 'पाती' म्हणजे पटिग्गहच्या आकाराचे बनवलेले एक विशिष्ट भांडे. 'न सम्मति' म्हणजे पुरेसे पडत नाही. 'नीचवत्थुकं चिनितुं' म्हणजे बाहेरील भिंतीच्या चहूबाजूंनी सखल पाया करून बांधकाम करणे योग्य आहे, असे सारत्थदीपनीमध्ये सांगितले आहे। ‘‘Nisseṇimpīti catūhi daṇḍehi cīvarappamāṇena āyatacaturassaṃ katvā baddhapaṭalampi. Ettha hi cīvarakoṭiyo samakaṃ bandhitvā cīvaraṃ yathāsukhaṃ sibbanti. Tattha attharitabbanti tassā nisseṇiyā upari cīvarassa upatthambhanatthāya attharitabbaṃ. Kathinasaṅkhātāya nisseṇiyā cīvarassa bandhanakarajju kathinarajjūti [Pg.383] majjhimapadalopī samāsoti āha ‘‘yāyā’’tiādi. Tattha yasmā dvinnaṃ paṭalānaṃ ekasmiṃ adhike jāte tattha valiyo honti, tasmā dupaṭṭacīvarassa paṭaladvayampi samakaṃ katvā bandhanakarajju kathinarajjūti veditabbaṃ. Pāḷiyaṃ (cūḷava. 256) kathinassa anto jīratīti kathine baddhassa cīvarassa pariyanto jīratī’’ti vimativinodaniyaṃ vuttaṃ. ‘निसणी’ (निसेंणि) म्हणजे चार काठ्यांनी चीवराच्या प्रमाणात आयताकृती चौकोन करून बांधलेली चौकट होय. कारण येथे चीवराची टोके समान रीतीने बांधून चीवर इच्छेनुसार शिवतात. तेथे ‘अंथरावे’ (अत्थरितब्बं) म्हणजे त्या निसणीच्या (चौकटीच्या) वर चीवराला आधार देण्यासाठी अंथरावे. ‘कठिन’ नावाच्या निसणीच्या चीवराला बांधण्याची दोरी म्हणजे ‘कठिनरज्जू’ हा मध्यमपदलोपी समास आहे, म्हणून आचार्यांनी "याया" इत्यादी वाक्य म्हटले आहे. तेथे ज्याअर्थी दोन थरांपैकी एक थर अधिक (मोठा) झाला असता तेथे सुरकुत्या पडतात, त्याअर्थी दुहेरी चीवराचे दोन्ही थर समान करून ‘बंधनकरज्जू कठिनरज्जू’ (बांधण्याची दोरी हीच कठिन दोरी) असे समजावे. पाळीमध्ये ‘कठिनाचा अंत झिजतो’ (कठिनस्स अन्तो जीरति) म्हणजे कठिन चौकटीवर बांधलेल्या चीवराचा काठ झिजतो, असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. ‘‘Bidalakaṃ nāma diguṇakaraṇasaṅkhātassa kiriyāvisesassa adhivacanaṃ. Kassa diguṇakaraṇaṃ? Yena kilañjādinā mahantaṃ kathinaṃ atthataṃ, tassa. Tañhi daṇḍakathinappamāṇena pariyante saṃharitvā diguṇaṃ kātabbaṃ, aññathā khuddakacīvarassa anuvātaparibhaṇḍādividhānakaraṇe hatthassa okāso na hoti. Salākāya sati dvinnaṃ cīvarānaṃ aññataraṃ ñatvā sibbitāsibbitaṃ sukhaṃ paññāyati. Daṇḍakathine kate na bahūhi sahāyehi payojanaṃ. ‘Asaṃkuṭitvā cīvaraṃ samaṃ hoti, koṇāpi samā hontī’ti likhitaṃ, ‘haliddisuttena saññākaraṇa’nti vuttattā ‘haliddisuttena cīvaraṃ sibbetumpi vaṭṭatī’ti siddhaṃ. Tattha hi keci akappiyasaññino. Paṭiggaho nāma aṅgulikoso. Pātīti paṭiggahasaṇṭhānaṃ. Paṭiggahathavikanti aṅgulikosathavika’’nti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. cūḷavagga 256) āgataṃ. ‘बिदलक’ म्हणजे दुप्पट करण्याच्या क्रियाविशेषाचे नाव आहे. कशाचे दुप्पट करणे? ज्या चटई इत्यादींनी मोठे कठिन अंथरले आहे, त्याचे. कारण ते काठीच्या कठिनाच्या प्रमाणाने काठावर गुंडाळून दुप्पट केले पाहिजे, अन्यथा लहान चीवराच्या अनुवात (काठ) आणि परिभंड (पट्टी) इत्यादींची व्यवस्था करताना हाताला जागा मिळत नाही. शलाका (काडी) असेल तर दोन चीवरांपैकी कोणतेही एक ओळखून ते शिवलेले आहे की नाही, हे सहज समजते. दंडकठिन (काठीचे कठिन) केले असता अनेक सहाय्यकांची गरज नसते. ‘चीवर न आकसता समान होते आणि कोपरेही समान होतात’ असे लिहिले आहे. ‘हळदीच्या दोऱ्याने खूण करणे’ असे म्हटल्यामुळे ‘हळदीच्या दोऱ्याने चीवर शिवणे देखील योग्य आहे’ हे सिद्ध होते. तेथे काही जण अकल्पिय (अयोग्य) समजतात. ‘पतिग्गह’ म्हणजे अंगुलिकोश (बोटाचे वेष्टन) होय. ‘पाती’ म्हणजे पतिग्गहाच्या आकाराचे. ‘पतिग्गहथविकं’ म्हणजे अंगुलिकोशाची पिशवी, असे वजीरबुद्धिटीकेमध्ये आले आहे. Gahapaticīvarādikathā गृहपती-चीवर इत्यादींची कथा Gahapaticīvarādikathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gahapaticīvaraṃ, yo icchati, paṃsukūliko hotu, yo icchati, gahapaticīvaraṃ sādiyatu, itarītarenapāhaṃ, bhikkhave, santuṭṭhiṃ vaṇṇemī’’ti (mahāva. 337) vacanato asamādinnadhutaṅgo yo bhikkhu paṃsukūlaṃ dhāretuṃ icchati, tena paṃsukūlikena bhavitabbaṃ[Pg.384]. Yo pana gihīhi dinnaṃ gahapaticīvaraṃ sādiyituṃ icchati, tena gahapaticīvarasādiyakena bhavitabbaṃ. Samādinnadhutaṅgo pana bhikkhu ‘‘gahapaticīvaraṃ paṭikkhipāmi, paṃsukūlikaṅgaṃ samādiyāmī’’ti adhiṭṭhahanato gahapaticīvaraṃ sādiyituṃ na vaṭṭati. Gahapaticīvaranti gahapatīhi dinnaṃ cīvaraṃ. Itarītarenapīti appagghenapi mahagghenapi yena kenacīti attho. गृहपती-चीवर इत्यादींच्या कथेत— “भिक्खूहो, मी गृहपती-चीवराची अनुमती देतो. ज्याची इच्छा असेल त्याने पांसुकूलिक (पांसुकूल चीवर धारण करणारा) व्हावे, ज्याची इच्छा असेल त्याने गृहपती-चीवर स्वीकारावे. भिक्खूहो, मी कोणत्याही (मिळेल त्या) चीवराने संतुष्ट असण्याची प्रशंसा करतो,” या वचनामुळे, ज्या भिक्खूने धुतांग स्वीकारलेले नाही आणि जो पांसुकूल चीवर धारण करण्याची इच्छा करतो, त्याने पांसुकूलिक व्हावे. परंतु जो भिक्खू गृहस्थांनी दिलेले गृहपती-चीवर स्वीकारण्याची इच्छा करतो, त्याने गृहपती-चीवर स्वीकारणारा व्हावे. परंतु ज्या भिक्खूने धुतांग स्वीकारले आहे, तो “मी गृहपती-चीवराचा त्याग करतो, पांसुकूलिक अंगाचा स्वीकार करतो” असे अधिष्ठान करत असल्यामुळे, त्याला गृहपती-चीवर स्वीकारणे योग्य नाही. ‘गृहपती-चीवर’ म्हणजे गृहपतींनी (गृहस्थांनी) दिलेले चीवर होय. ‘इतर-इतराने देखील’ म्हणजे कमी मूल्याच्या किंवा अधिक मूल्याच्या कोणत्याही चीवराने, असा अर्थ समजावा. ‘‘Itarītarenāti itarena itarena. Itara-saddo pana aniyamavacano dvikkhattuṃ vuccamāno yaṃkiñci-saddehi samānattho hotīti vuttaṃ appagghenapi mahagghenapi yena kenacī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.337), ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pāvāraṃ, anujānāmi, bhikkhave, koseyyapāvāraṃ, anujānāmi, bhikkhave, kojava’’nti (mahāva. 337) vacanato pāvārādīnipi sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Tattha pāvāroti salomako kappāsādibhedo. Anujānāmi, bhikkhave, kojavanti ettha pakatikojavameva vaṭṭati, mahāpiṭṭhiyakojavaṃ na vaṭṭati. Kojavanti uṇṇāmayo pāvārasadiso. ‘‘Mahāpiṭṭhi kojavanti hatthipiṭṭhīsu attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhiya’nti laddhasamaññaṃ caturaṅgulapupphaṃ kojava’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.337) vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.337) ‘‘mahāpiṭṭhiyakojavanti hatthipiṭṭhiyaṃ attharitabbatāya ‘mahāpiṭṭhiya’nti laddhasamaññaṃ uṇṇāmayattharaṇa’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 337) pana ‘‘mahāpiṭṭhiyakojavaṃ nāma atirekacaturaṅgulapupphaṃ kirā’’ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, kambala’’nti (mahāva. 338) vacanato aḍḍhakāsiyādīni mahagghānipi kambalāni vaṭṭanti. Aḍḍhakāsiyanti ettha kāsīti sahassaṃ vuccati, taṃagghanako kāsiyo. Ayaṃ pana pañca satāni agghati, tasmā aḍḍhakāsiyoti vutto. “‘इतर-इतराने’ म्हणजे याहून इतर, याहून इतर. ‘इतर’ शब्द हा अनियमवाचक (अनिश्चित) असून दोनदा म्हटला असता ‘जे काही’ या शब्दाशी समान अर्थाचा होतो, म्हणून ‘कमी मूल्याचे किंवा अधिक मूल्याचे, कोणत्याही चीवराने’ असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे.” “भिक्खूहो, मी पावार (पांघरूण), कोसेय्य-पावार (रेशमी पांघरूण) आणि कोजव (लोकरीचे पांघरूण) यांची अनुमती देतो,” या वचनामुळे पावार इत्यादी देखील स्वीकारणे योग्य आहे. तेथे ‘पावार’ म्हणजे कापूस इत्यादींचा बनवलेला केसाळ वस्त्रविशेष होय. “भिक्खूहो, मी कोजवाची अनुमती देतो” यामध्ये सामान्य कोजवच योग्य आहे, महापिट्ठिय-कोजव (हत्तीच्या पाठीवर अंथरायचे कोजव) योग्य नाही. ‘कोजव’ म्हणजे लोकरीचे बनवलेले पावारासारखे वस्त्र होय. “महापिट्ठि-कोजव म्हणजे हत्तीच्या पाठीवर अंथरण्यासाठी योग्य असल्यामुळे ‘महापिट्ठिय’ असे नाव मिळालेले, चार बोटे आकाराची फुले असलेले कोजव होय,” असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये देखील— “महापिट्ठिय-कोजव म्हणजे हत्तीच्या पाठीवर अंथरण्यासाठी योग्य असल्यामुळे ‘महापिट्ठिय’ असे नाव मिळालेले लोकरीचे अंथरूण होय,” असे म्हटले आहे. परंतु वजीरबुद्धिटीकेमध्ये— “महापिट्ठिय-कोजव म्हणजे चार बोटांपेक्षा अधिक आकाराची फुले असलेले कोजव होय,” असे म्हटले आहे. “भिक्खूहो, मी कंबलाची अनुमती देतो,” या वचनामुळे अर्धकासीय इत्यादी अत्यंत मौल्यवान कंबले देखील योग्य आहेत. ‘अर्धकासीय’ यामध्ये ‘कासी’ म्हणजे एक हजार (कार्षापण) म्हटले जाते, त्या मूल्याचे ते ‘कासीय’ होय. हे वस्त्र पाचशे मूल्याचे असते, म्हणून याला ‘अर्धकासीय’ म्हटले आहे. Chacīvarakathā सहा चीवरांची कथा Chacīvarakathāyaṃ [Pg.385] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cha cīvarāni khomaṃ kappāsikaṃ koseyyaṃ kambalaṃ sāṇaṃ bhaṅga’’nti (mahāva. 339) vacanato khomādīni cha cīvarāni dukūlādīni cha anulomacīvarāni ca vaṭṭanti. Tattha ‘‘khomanti khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭṭacīvaraṃ. Kappāsikanti kappāsato nibbattasuttehi vāyitaṃ. Koseyyanti kosakārakapāṇakehi nibbattasuttehi vāyitaṃ. Kambalanti uṇṇāmayacīvaraṃ. Sāṇanti sāṇasuttehi katacīvaraṃ. Bhaṅganti khomasuttādīni sabbāni, ekaccāni vā missetvā katacīvaraṃ. Bhaṅgampi vākamayamevāti keci. Dukūlaṃ paṭṭuṇṇaṃ somārapaṭaṃ cīnapaṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti imāni pana cha cīvarāni etesaṃyeva anulomānīti visuṃ na vuttāni. Dukūlañhi sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. Paṭṭuṇṇadese sañjātavatthaṃ paṭṭuṇṇaṃ. ‘Paṭṭuṇṇakoseyyaviseso’ti hi abhidhānakose vuttaṃ. Somāradese cīnadese ca jātavatthāni somāracīnapaṭāni. Paṭṭuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. Iddhijaṃ ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ, taṃ khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃ eva anulomaṃ. Devatāhi dinnaṃ cīvaraṃ devadinnaṃ. Kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.462-463) vuttaṃ. सहा चीवरांच्या कथेत— “भिक्खूहो, मी सहा चीवरांची अनुमती देतो— खोम (तागाचे), कप्पासिक (कापसाचे), कोसेय्य (रेशमी), कंबळ (लोकरीचे), साण (तागाचे/सणाचे), आणि भंग (मिश्रित धाग्यांचे),” या वचनामुळे खोम इत्यादी सहा चीवरे आणि दुकूल इत्यादी सहा अनुलोम चीवरे देखील योग्य आहेत. तेथे ‘खोम’ म्हणजे खोम देशातील धाग्यांनी विणलेले खोमपट्ट चीवर होय. ‘कप्पासिक’ म्हणजे कापसापासून तयार झालेल्या धाग्यांनी विणलेले चीवर होय. ‘कोसेय्य’ म्हणजे रेशीम कीटकांच्या कोशापासून तयार झालेल्या धाग्यांनी विणलेले चीवर होय. ‘कंबळ’ म्हणजे लोकरीचे चीवर होय. ‘साण’ म्हणजे सणाच्या धाग्यांनी बनवलेले चीवर होय. ‘भंग’ म्हणजे खोम इत्यादी सर्व किंवा काही धागे एकत्र करून विणलेले चीवर होय. ‘भंग’ हे वल्कलाचेच (झाडाच्या सालीच्या धाग्यांचे) असते, असे काही आचार्य म्हणतात. दुकूल, पट्टुष्ण, सोमारपट, चीनपट, इद्धिंज (ऋद्धीने उत्पन्न झालेले), आणि देवदिन्न (देवांनी दिलेले) ही सहा चीवरे या खोम इत्यादी चीवरांचीच अनुलोम (समान) असल्यामुळे त्यांची स्वतंत्रपणे नावे घेतली नाहीत. कारण ‘दुकूल’ हे वल्कलाचे बनलेले असल्यामुळे ‘साण’ चीवराचे अनुलोम आहे. पट्टुष्ण देशात उत्पन्न झालेले वस्त्र म्हणजे ‘पट्टुष्ण’ होय. ‘पट्टुष्ण हा रेशमाचाच एक प्रकार आहे’ असे अभिधानकोशात म्हटले आहे. सोमार देशात आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे म्हणजे सोमारपट आणि चीनपट होत. पट्टुष्ण इत्यादी तीन वस्त्रे रेशीम कीटकांच्या धाग्यांनी बनलेली असल्यामुळे ‘कोसेय्य’ चीवराची अनुलोम आहेत. ‘इद्धिंज’ म्हणजे एहिभिक्खूंच्या पुण्याच्या प्रभावाने (ऋद्धीने) उत्पन्न झालेले चीवर होय. ते खोम इत्यादींपैकीच एक असल्यामुळे त्यांचीच अनुलोम आहे. देवतांनी दिलेले चीवर म्हणजे ‘देवदिन्न’ होय. कल्पवृक्षावर उत्पन्न झालेले आणि जालिनी नावाच्या देवकन्येने अनुरुद्ध स्थविरांना दिलेल्या वस्त्रासारखे असलेले वस्त्र देखील खोम इत्यादींपैकीच एक असल्यामुळे त्यांचीच अनुलोम ठरते, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.463) pana ‘‘khomanti khomasuttehi vāyitaṃ khomapaṭacīvaraṃ, taṃ vākamayanti vadanti. Kappāsasuttehi vāyitaṃ kappāsikaṃ. Evaṃ sesānipi. Kambalanti eḷakādīnaṃ lomamayasuttena vāyitaṃ paṭaṃ. Bhaṅganti khomasuttādīni sabbāni, ekaccāni vā missetvā vāyitaṃ cīvaraṃ, bhaṅgampi vākamayamevāti keci[Pg.386]. Dukūlaṃ paṭṭuṇṇaṃ somārapaṭaṃ cīnapaṭaṃ iddhijaṃ devadinnanti imāni cha cīvarāni etesaññeva anulomānīti visuṃ na vuttāni. Dukūlañhi sāṇassa anulomaṃ vākamayattā. ‘Paṭṭuṇṇaṃ koseyyaviseso’ti abhidhānakose vuttaṃ. Somāradese cīnadese ca jātavatthāni somāracīnapaṭāni. Paṭṭuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. Iddhijanti ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ, kapparukkhehi nibbattaṃ, devadinnañca khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃ sabbesaṃ anulomānī’’ti vuttaṃ. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये— “‘खोम’ म्हणजे खोम देशातील धाग्यांनी विणलेले खोमपट्ट चीवर होय, त्याला काही जण वल्कलमय (सालीच्या धाग्यांचे) म्हणतात. कापसाच्या धाग्यांनी विणलेले ते ‘कप्पासिक’ होय. उर्वरित चीवरे देखील याचप्रमाणे समजावीत. ‘कंबळ’ म्हणजे मेंढ्या इत्यादींच्या केसांच्या धाग्यांनी विणलेले वस्त्र होय. ‘भंग’ म्हणजे खोम इत्यादी सर्व किंवा काही धागे एकत्र करून विणलेले चीवर होय. ‘भंग’ हे वल्कलाचेच असते, असे काही आचार्य म्हणतात. दुकूल, पट्टुष्ण, सोमारपट, चीनपट, इद्धिंज आणि देवदिन्न ही सहा चीवरे या खोम इत्यादी चीवरांचीच अनुलोम असल्यामुळे त्यांची स्वतंत्रपणे नावे घेतली नाहीत. कारण ‘दुकूल’ हे वल्कलाचे बनलेले असल्यामुळे ‘साण’ चीवराचे अनुलोम आहे. ‘पट्टुष्ण हा रेशमाचाच एक प्रकार आहे’ असे अभिधानकोशात म्हटले आहे. सोमार देशात आणि चीन देशात उत्पन्न झालेली वस्त्रे म्हणजे सोमारपट आणि चीनपट होत. पट्टुष्ण इत्यादी तीन वस्त्रे रेशीम कीटकांच्या धाग्यांनी बनलेली असल्यामुळे ‘कोसेय्य’ चीवराची अनुलोम आहेत. ‘इद्धिंज’ म्हणजे एहिभिक्खूंच्या पुण्याच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेले चीवर होय. कल्पवृक्षावर उत्पन्न झालेले वस्त्र आणि देवदिन्न हे खोम इत्यादींपैकीच एक असल्यामुळे त्या सर्वांची अनुलोम ठरतात,” असे म्हटले आहे. Rajanādikathā रंग देणे इत्यादींची कथा Rajanādikathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, cha rajanāni mūlarajanaṃ khandharajanaṃ tacarajanaṃ pattarajanaṃ puppharajanaṃ phalarajana’’nti vacanato imesu chasu rajanesu ekakena cīvaraṃ rajitabbaṃ, na chakaṇena vā paṇḍumattikāya vā rajitabbaṃ. Tāya rajitacīvaraṃ dubbaṇṇaṃ hoti. Charajanānaṃ sarūpaṃ heṭṭhā parikkhārakathāyaṃ vuttameva. Tattha chakaṇenāti gomayena. Paṇḍumattikāyāti tambamattikāya. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, rajanaṃ pacituṃ cullaṃ rajanakumbhi’’nti (mahāva. 344) vacanato sītudakāya cīvaraṃ na rajitabbaṃ. Tāya hi rajitacīvaraṃ duggandhaṃ hoti. Tattha sītudakāti apakkarajanaṃ vuccati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, uttarāḷumpaṃ bandhitu’’nti vacanato uttarāḷumpaṃ bandhituṃ vaṭṭati. Tattha uttarāḷumpanti vaṭṭādhārakaṃ, rajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā taṃ ādhārakaṃ parikkhipitvā rajanaṃ pakkhipituṃ anujānāmīti attho. Evañhi kate rajanaṃ na uttarati. Tattha ‘‘rajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvāti antorajanakumbhiyā majjhe ṭhapetvā. Evaṃ vaṭṭādhārake antorajanakumbhiyā pakkhitte majjhe udakaṃ tiṭṭhati, vaṭṭādhārakato bahi samantā antokumbhiyaṃ rajanacchalli. Pakkhipitunti [Pg.387] rajanacchalliṃ pakkhipitu’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.344) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.344) pana ‘‘evañhi kateti vaṭṭādhārassa anto rajanodakaṃ, bahi challikañca katvā viyojane kate. Na uttaratīti kevalaṃ udakato pheṇuṭṭhānābhāvā na uttaratī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 344) pana ‘‘gomaye āpatti natthi, virūpattā vāritaṃ. Kuṅkumapupphaṃ na vaṭṭatīti vadantī’’ti vuttaṃ. रंग देणे इत्यादींच्या कथेत— “भिक्खूहो, मी सहा रंगांची (रंगवण्याच्या द्रव्यांची) अनुमती देतो— मूळ-रंग (मुळांपासून बनवलेला), स्कंध-रंग (खोडापासून बनवलेला), त्वचा-रंग (सालीपासून बनवलेला), पत्र-रंग (पानांपासून बनवलेला), पुष्प-रंग (फुलांपासून बनवलेला), आणि फल-रंग (फळांपासून बनवलेला),” या वचनामुळे या सहा रंगांपैकी कोणत्याही एका रंगाने चीवर रंगवावे, शेणाने किंवा तांबड्या मातीने चीवर रंगवू नये. त्याने रंगवलेले चीवर विद्रूप (दुर्वर्ण) होते. सहा रंगांचे स्वरूप खाली ‘परिक्खारकथे’मध्ये सांगितलेच आहे. तेथे ‘छकण’ म्हणजे शेण होय. ‘पांडुमाती’ म्हणजे तांबडी माती होय. “भिक्खूहो, मी रंग उकळण्यासाठी लहान रंगाचे भांडे (रंगकुंभी) अनुमत करतो,” या वचनामुळे थंड पाण्याने चीवर रंगवू नये. कारण त्याने रंगवलेले चीवर दुर्गंधीयुक्त होते. तेथे ‘थंड पाणी’ म्हणजे न उकळलेला रंग होय. “भिक्खूहो, मी उत्तराळुम्प (रंग गाळण्याचा गोल आधार) बांधण्याची अनुमती देतो,” या वचनामुळे उत्तराळुम्प बांधणे योग्य आहे. तेथे ‘उत्तराळुम्प’ म्हणजे गोल आधार होय. रंगाच्या भांड्याच्या मध्यभागी तो आधार ठेवून, त्याला वेढून रंग टाकण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. असे केले असता रंग वर येत नाही. तेथे “रंगाच्या भांड्याच्या मध्यभागी ठेवून” म्हणजे रंगाच्या भांड्याच्या आत मध्यभागी ठेवून. अशा प्रकारे गोल आधार रंगाच्या भांड्याच्या आत टाकला असता मध्यभागी पाणी राहते, आणि गोल आधाराच्या बाहेर चहूबाजूंनी भांड्याच्या आत रंगाची साल (द्रव्य) राहते. “टाकण्यासाठी” म्हणजे रंगाची साल टाकण्यासाठी, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनोदनीमध्ये— “असे केले असता म्हणजे गोल आधाराच्या आत रंगाचे पाणी आणि बाहेर साल करून वेगळे केले असता. ‘वर येत नाही’ म्हणजे केवळ पाण्यातून फेस वर येत नाही,” असे म्हटले आहे. परंतु वजीरबुद्धिटीकेमध्ये— “शेणाचा वापर केल्यास आपत्ती (दोष) नाही, परंतु विद्रूप होत असल्यामुळे ते वर्ज्य केले आहे. केशर योग्य नाही, असे म्हणतात,” असे म्हटले आहे. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, udake vā nakhapiṭṭhikāya vā thevakaṃ dātu’’nti (mahāva. 344) vacanato tathā katvā rajanassa pakkāpakkabhāvo jānitabbo. Tattha udake vā nakhapiṭṭhikāya vāti sace paripakkaṃ hoti, udakapātiyā dinno thevo sahasā na visarati, nakhapiṭṭhiyampi avisaranto tiṭṭhati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, rajanuḷuṅkaṃ daṇḍakathālaka’’nti (mahāva. 344) vacanato rajanassa olokanakāle kumbhiyā rakkhaṇatthaṃ uḷuṅkadaṇḍakathālikāni icchitabbāni. Tattha rajanuḷuṅkanti rajanauḷuṅkaṃ. Daṇḍakathālakanti daṇḍameva daṇḍakaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, rajanakolambaṃ rajanaghaṭa’’nti (mahāva. 344) vacanato tānipi icchitabbāni. Tattha rajanakolambanti rajanakuṇḍaṃ. Tattha rajanakuṇḍanti pakkarajanaṭṭhapanakaṃ mahāghaṭaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, rajanadoṇika’’nti (mahāva. 344) vacanato pātiyampi patte cīvare maddante cīvarassa paribhijjanato cīvararakkhaṇatthaṃ rajanadoṇikā icchitabbā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tiṇasantharaka’’nti (mahāva. 344) vacanato chamāya cīvare patthariyamāne cīvarassa paṃsukitattā tato rakkhaṇatthaṃ tiṇasantharaṃ kātabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, cīvaravaṃsaṃ cīvararajju’’nti (mahāva. 344) vacanato tiṇasanthārake upacikādīhi khajjamāne cīvaravaṃse vā cīvararajjuyā [Pg.388] vā cīvaraṃ pattharitabbaṃ majjhena cīvare laggite rajanassa ubhato gaḷitattā. “भिक्खूंनो, मी पाण्यात किंवा नखाच्या पाठीवर (रंगाचा) थेंब टाकण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार तसे करून रंगाचा पक्व-अपक्व भाव (रंग चांगला शिजला आहे की नाही हे) जाणून घ्यावा. तेथे 'पाण्यात किंवा नखाच्या पाठीवर' म्हणजे जर रंग चांगला शिजला (पक्व झाला) असेल, तर पाण्याच्या पात्रात टाकलेला थेंब लगेच पसरत नाही, आणि नखाच्या पाठीवरही न पसरता स्थिर राहतो. “भिक्खूंनो, मी रंग ढवळण्याची पळी आणि दांडा असलेले खापर यांची अनुमती देतो” या वचनानुसार रंग तपासताना रंगाच्या भांड्याचे रक्षण करण्यासाठी पळी, दांडा आणि खापर यांची आवश्यकता असते. तेथे 'रजनुळुंक' म्हणजे रंगाची पळी. 'दण्डकथालक' म्हणजे दांडा असलेले खापर. “भिक्खूंनो, मी रंगाचा रांजण आणि रंगाचा घडा यांची अनुमती देतो” या वचनानुसार त्यांचीही आवश्यकता असते. तेथे 'रजनकौलम्ब' म्हणजे रंगाचे कुंड. तेथे 'रजनकुंड' म्हणजे शिजवलेला रंग ठेवण्याचा मोठा घडा. “भिक्खूंनो, मी रंगवण्याच्या द्रोणीची (लाकडी कुंड) अनुमती देतो” या वचनानुसार थाळीत, पात्रात किंवा चीवर चोळताना चीवर फाटण्याचा संभव असतो, म्हणून चीवराच्या रक्षणासाठी रंगवण्याच्या द्रोणीची आवश्यकता असते. “भिक्खूंनो, मी तृण-संस्तराची (गवताच्या अंथरणाची) अनुमती देतो” या वचनानुसार जमिनीवर चीवर पसरले असता त्याला धूळ लागण्याची शक्यता असते, म्हणून त्यापासून रक्षण करण्यासाठी गवताचे अंथरण करावे. “भिक्खूंनो, मी चीवर टांगण्याचा बांबू आणि चीवर टांगण्याची दोरी यांची अनुमती देतो” या वचनानुसार गवताच्या अंथरणाला वाळवी इत्यादी कीटकांनी खाल्ले असता, चीवरवंशावर (बांबूवर) किंवा चीवररज्जूवर (दोरीवर) चीवर पसरावे. चीवर मध्यभागातून टांगले असता रंगाचे पाणी दोन्ही बाजूंनी खाली गळत असल्यामुळे (असे करावे). ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, kaṇṇe bandhitu’’nti (mahāva. 344) vacanato kaṇṇe bandhitabbaṃ cīvarassa kaṇṇe bandhiyamāne kaṇṇassa jiṇṇattā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, kaṇṇasuttaka’’nti (mahāva. 344) vacanato kaṇṇasuttakena bandhitabbaṃ evaṃ bandhante rajanassa ekato gaḷitattā. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, samparivattakaṃ samparivattakaṃ rajetuṃ, na ca acchinne theve pakkamitu’’nti (mahāva. 344) vacanato tathā rajitabbaṃ. Yāva rajanabindu gaḷitaṃ na chijjati, tāva na aññatra gantabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, udake osāretu’’nti (mahāva. 344) vacanato patthinnaṃ cīvaraṃ udake osāretabbaṃ. Tattha patthinnanti atirajitattā thaddhaṃ. Udake osāretunti udake pakkhipitvā ṭhapetuṃ. Rajane pana nikkhante taṃ udakaṃ chaḍḍetvā cīvaraṃ madditabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pāṇinā ākoṭetu’’nti (mahāva. 344) vacanato pharusaṃ cīvaraṃ pāṇinā ākoṭetabbaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, acchinnakāni cīvarāni dhāretabbāni, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 344) vacanato acchinnakāni cīvarāni dantakāsāvāni na dhāretabbāni. Tattha dantakāsāvānīti ekaṃ vā dve vā vāre rajitvā dantavaṇṇāni dhārenti. “भिक्खूंनो, मी कोपरे बांधण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार चीवराचे कोपरे बांधावेत, कारण चीवराचे कोपरे बांधले असता ते झिजण्यापासून वाचतात. “भिक्खूंनो, मी कोपऱ्याच्या दोरीची अनुमती देतो” या वचनानुसार कोपऱ्याच्या दोरीने बांधावे. असे बांधल्याने रंगाचे पाणी एकाच बाजूने खाली गळते (म्हणून असे बांधावे). “भिक्खूंनो, मी उलट-सुलट करून (सर्व बाजूंनी नीट) रंगवण्याची आणि जोपर्यंत पाण्याचे थेंब गळणे थांबत नाही तोपर्यंत तेथून न जाण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार तसेच रंगवावे. जोपर्यंत रंगाचा थेंब गळणे थांबत नाही, तोपर्यंत दुसऱ्या ठिकाणी जाऊ नये. “भिक्खूंनो, मी पाण्यात बुडवून ठेवण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार कडक झालेले चीवर पाण्यात बुडवून ठेवावे. तेथे 'पत्थिन्न' म्हणजे अतिशय रंगवल्यामुळे कडक (ताठ) झालेले. 'पाण्यात बुडवणे' म्हणजे पाण्यात टाकून ठेवणे. रंग निघून गेल्यावर ते पाणी फेकून देऊन चीवर चोळावे. “भिक्खूंनो, मी हाताने धोपटण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार खडबडीत झालेले चीवर हाताने धोपटावे. “भिक्खूंनो, न कापलेली चीवरे परिधान करू नयेत. जो परिधान करेल, त्याला दुक्कट गुन्हा लागू होईल” या वचनानुसार न कापलेली आणि हस्तिदंताच्या रंगाची चीवरे परिधान करू नयेत. तेथे 'हस्तिदंती रंगाची चीवरे' म्हणजे एकदा किंवा दोनदा रंगवून हस्तिदंतासारखा रंग आलेली चीवरे परिधान करणे होय. Atirekacīvarakathā अतिरेक-चीवर-कथा (अतिरिक्त चीवरासंबंधीची कथा) Atirekacīvarakathāyaṃ ‘‘na, bhikkhave, atirekacīvaraṃ dhāretabbaṃ, yo dhāreyya, yathādhammo kāretabbo’’ti (mahāva. 347) vacanato niṭṭhitacīvarasmiṃ ubbhatasmiṃ kathine dasāhato paraṃ atirekacīvaraṃ dhārentassa nissaggiyaṃ pācittiyaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ dhāretu’’nti (mahāva. 347) vacanato ubbhatepi kathine dasāhabbhantare [Pg.389] dhārentassa atthatakathinānaṃ anubbhatepi kathine pañcamāsabbhantare tato parampi dasāhabbhantare anatthatakathinānampi dasāhabbhantare atirekacīvaraṃ anāpatti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, atirekacīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 347) vacanato dasāhato paraṃ vikappetvā atirekacīvaraṃ dhāretuṃ vaṭṭati. Kittakaṃ pana cīvaraṃ vikappetabbanti? ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, āyāmena aṭṭhaṅgulaṃ sugataṅgulena caturaṅgulavitthataṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetu’’nti (mahāva. 358) vacanato sabbantimena paricchedena sugataṅgulena aṭṭhaṅgulāyāmaṃ caturaṅgulavitthāraṃ cīvaraṃ vikappetuṃ vaṭṭati. Tattha sugataṅgulaṃ nāma majjhimapurisaṅgulasaṅkhātena vaḍḍhakīaṅgulena tivaṅgulaṃ hoti, manussānaṃ pakatiaṅgulena aḍḍhapañcakaṅgulaṃ, tasmā dīghato vaḍḍhakīhatthena ekahatthaṃ pakatihatthena diyaḍḍhahatthaṃ vitthārato vaḍḍhakīhatthena vidatthippamāṇaṃ pakatihatthena chaḷaṅgulādhikavidatthippamāṇaṃ pacchimaṃ cīvaraṃ vikappetuṃ vaṭṭati, tato ūnappamāṇaṃ na vaṭṭati, adhikappamāṇaṃ pana vaṭṭatīti daṭṭhabbaṃ. अतिरेक-चीवर कथेमध्ये, "भिक्खूंनो, अतिरिक्त चीवर बाळगू नये. जो बाळगेल, त्याच्यावर नियमांनुसार कारवाई करावी" या वचनानुसार चीवर तयार झाल्यावर आणि कठीण समाप्त झाल्यावर, दहा दिवसांपेक्षा जास्त काळ अतिरिक्त चीवर बाळगणाऱ्या भिक्खूला 'निसग्गिय पाचित्तिय' प्राप्त होते. “भिक्खूंनो, मी जास्तीत जास्त दहा दिवसांपर्यंत अतिरिक्त चीवर बाळगण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार कठीण समाप्त झाले असले तरी दहा दिवसांच्या आत ते बाळगणाऱ्याला, ज्यांचे कठीण संस्कार झाले आहेत त्यांना कठीण समाप्त न झाले असल्यास पाच महिन्यांच्या आत, आणि त्यानंतरही दहा दिवसांच्या आत, तसेच ज्यांचे कठीण संस्कार झाले नाहीत त्यांनाही दहा दिवसांच्या आत अतिरिक्त चीवर बाळगल्यास कोणतीही आपत्ती (गुन्हा) होत नाही. “भिक्खूंनो, मी अतिरिक्त चीवराचे विकल्पन करण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार दहा दिवसांनंतर विकल्पन करून अतिरिक्त चीवर बाळगणे योग्य आहे. पण किती आकाराच्या चीवराचे विकल्पन करावे? “भिक्खूंनो, मी लांबीला सुगत-बोटाने आठ बोटे आणि रुंदीला चार बोटे असलेल्या किमान आकाराच्या चीवराचे विकल्पन करण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार अत्यंत लहान मर्यादेनुसार सुगत-बोटाने आठ बोटे लांब आणि चार बोटे रुंद असलेल्या चीवराचे विकल्पन करणे योग्य आहे. तेथे 'सुगत-बोट' म्हणजे मध्यम आकाराच्या माणसाच्या बोटाच्या हिशोबाने सुताराच्या तीन बोटांएवढे असते, आणि सामान्य माणसाच्या नेहमीच्या साडेचार बोटांएवढे असते. म्हणून लांबीने सुताराच्या हाताने एक हात आणि सामान्य हाताने दीड हात, आणि रुंदीने सुताराच्या हाताने एक वीत आणि सामान्य हाताने सहा बोटे अधिक एक वीत एवढ्या किमान आकाराच्या चीवराचे विकल्पन करणे योग्य आहे. त्यापेक्षा कमी आकाराचे चालत नाही, पण जास्त आकाराचे चालते, असे समजावे. Aṭṭhavarakathā अठ्ठवर-कथा (आठ वरांच्या दानासंबंधीची कथा) Aṭṭhavarakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vassikasāṭikaṃ āgantukabhattaṃ gamikabhattaṃ gilānabhattaṃ gilānupaṭṭhākabhattaṃ gilānabhesajjaṃ dhuvayāguṃ bhikkhunisaṅghassa udakasāṭika’’nti vacanato imāni aṭṭha dānāni sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Tattha nikkhittacīvarā hutvā kāyaṃ ovassantānaṃ bhikkhūnaṃ naggiyaṃ asuci jegucchaṃ paṭikūlaṃ hoti, tasmā vassikasāṭikā anuññātā. Āgantuko bhikkhu na vīthikusalo hoti, na gocarakusalo, kilanto piṇḍāya carati, tasmā āgantukabhattaṃ anuññātaṃ, gamiko bhikkhu attano bhattaṃ pariyesamāno satthā vā vihāyissati[Pg.390], yattha vā vāsaṃ gantukāmo bhavissati, tattha vikālena upagacchissati, kilanto addhānaṃ gamissati, tasmā gamikabhattaṃ. Gilānassa bhikkhuno sappāyāni bhojanāni alabhantassa ābādho vā abhivaḍḍhissati, kālakiriyā vā bhavissati, tasmā gilānabhattaṃ. Gilānupaṭṭhāko bhikkhu attano bhattaṃ pariyesamāno gilānassa ussūre bhattaṃ nīharissati, tasmā gilānupaṭṭhākabhattaṃ. Gilānassa bhikkhuno sappāyāni bhesajjāni alabhantassa ābādho vā abhivaḍḍhissati, kālakiriyā vā bhavissati, tasmā gilānabhesajjaṃ. Yasmā bhagavatā andhakavinde dasānisaṃse sampassamānena yāgu anuññātā, tasmā dhuvayāgu. Yasmā mātugāmassa naggiyaṃ asuci jegucchaṃ paṭikūlaṃ hoti, tasmā bhikkhunisaṅghassa udakasāṭikā anuññātā. अठ्ठवर कथेमध्ये, "भिक्खूंनो, मी वर्षावास-वस्त्र, आगंतुक-भोजन, प्रवासी-भोजन, आजारी भिक्खूचे भोजन, आजारी भिक्खूच्या सेवकाचे भोजन, आजारी भिक्खूचे औषध, नित्य पेज आणि भिक्खुनी संघासाठी स्नान-वस्त्र यांची अनुमती देतो" या वचनानुसार ही आठ दाने स्वीकारणे योग्य आहे. तेथे, चीवर बाजूला ठेवून पावसात भिजणाऱ्या भिक्खूंचे नग्नत्व हे अशुद्ध, निंदनीय आणि किळसवाणे असते, म्हणून वर्षावास-वस्त्राची अनुमती दिली आहे. आगंतुक भिक्खू रस्त्यांच्या बाबतीत कुशल नसतो, तसेच भिक्षाटनाच्या क्षेत्राबाबत कुशल नसतो, आणि तो थकून भिक्षेसाठी फिरतो, म्हणून आगंतुक-भोजनाची अनुमती दिली आहे. प्रवासी भिक्खू स्वतःचे अन्न शोधत असताना त्याचा ताफा सुटू शकतो, किंवा ज्या ठिकाणी त्याला मुक्कामासाठी जायचे आहे, तिथे तो अवेळी पोहोचू शकतो, आणि थकून तो प्रवास करेल, म्हणून प्रवासी-भोजनाची अनुमती दिली आहे. आजारी भिक्खूला योग्य भोजन न मिळाल्यास त्याचा आजार वाढू शकतो किंवा त्याचा मृत्यू होऊ शकतो, म्हणून आजारी भिक्खूच्या भोजनाची अनुमती दिली आहे. आजारी भिक्खूची सेवा करणारा भिक्खू स्वतःचे अन्न शोधत राहिल्यास आजारी भिक्खूसाठी वेळेवर अन्न आणू शकणार नाही, म्हणून आजारी भिक्खूच्या सेवकाच्या भोजनाची अनुमती दिली आहे. आजारी भिक्खूला योग्य औषध न मिळाल्यास त्याचा आजार वाढू शकतो किंवा त्याचा मृत्यू होऊ शकतो, म्हणून आजारी भिक्खूच्या औषधाची अनुमती दिली आहे. ज्याअर्थी भगवंतांनी अंधकविंध येथे दहा प्रकारचे फायदे पाहून पेजेची अनुमती दिली होती, म्हणून नित्य पेजेची अनुमती दिली आहे. ज्याअर्थी स्त्रियांचे नग्नत्व अशुद्ध, निंदनीय आणि किळसवाणे असते, म्हणून भिक्खुनी संघासाठी स्नान-वस्त्राची अनुमती दिली आहे. Nisīdanādikathā निसीदन-आदि-कथा (आसन इत्यादींसंबंधीची कथा) Nisīdanādikathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kāyaguttiyā cīvaraguttiyā senāsanaguttiyā nisīdana’’nti (mahāva. 353) vacanato kāyādīnaṃ asucimuccanādito gopanatthāya nisīdanaṃ dhāretuṃ vaṭṭati. Tassa vidhānaṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yāvamahantaṃ paccattharaṇaṃ ākaṅkhati, tāvamahantaṃ paccattharaṇaṃ kātu’’nti vacanato atikhuddakena nisīdanena senāsanassa agopanattā mahantampi paccattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yassa kaṇḍu vā pīḷakā vā assāvo vā thullakacchu vā ābādho, kaṇḍupaṭicchādi’’nti vacanato īdisesu ābādhesu santesu cīvarādiguttatthāya kaṇḍupaṭicchādi vaṭṭati. Tattha pamāṇaṃ heṭṭhā vuttameva. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave[Pg.391], mukhapuñchanacoḷa’’nti (mahāva. 355) vacanato mukhasodhanatthāya mukhapuñchanacoḷaṃ vaṭṭati. Tampi heṭṭhā vuttameva. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, parikkhāracoḷaka’’nti vacanato ticīvare paripuṇṇe parissāvanathavikādīhi atthe sati parikkhāracoḷaṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, ticīvaraṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, vassikasāṭikaṃ vassānaṃ cātumāsaṃ adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, nisīdanaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, paccattharaṇaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, kaṇḍupaṭicchādiṃ yāva ābādhā adhiṭṭhātuṃ tato paraṃ vikappetuṃ, mukhapuñchanacoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetuṃ, parikkhāracoḷaṃ adhiṭṭhātuṃ na vikappetu’’nti (mahāva. 358) vacanato vuttanayena adhiṭṭhānañca vikappanā ca kātabbā. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana heṭṭhā vuttova. आसन इत्यादींच्या कथेमध्ये, "भिक्खूंनो, मी शरीराचे रक्षण, चीवराचे रक्षण आणि शयनासनाचे रक्षण करण्यासाठी आसनाची अनुमती देतो" या वचनानुसार शरीराचे वीर्यस्खलन इत्यादींपासून रक्षण करण्यासाठी आसन बाळगणे योग्य आहे. त्याची पद्धत खाली सांगितलीच आहे. “भिक्खूंनो, जितके मोठे अंथरण हवे असेल, तितके मोठे अंथरण करण्याची मी अनुमती देतो” या वचनानुसार अत्यंत लहान आसनाने शयनासनाचे रक्षण होत नसल्यामुळे मोठे अंथरण करणे योग्य आहे. “भिक्खूंनो, ज्याला खाज, पुरळ, स्राव किंवा मोठी खाज असा आजार असेल, त्याला मी खाज-झाकणाऱ्या वस्त्राची अनुमती देतो” या वचनानुसार असे आजार असताना चीवर इत्यादींच्या रक्षणासाठी खाज-झाकणारे वस्त्र बाळगणे योग्य आहे. त्याचे प्रमाण खाली सांगितलेच आहे. “भिक्खूंनो, मी मुखपुसण्याच्या वस्त्राची अनुमती देतो” या वचनानुसार तोंड स्वच्छ करण्यासाठी मुखपुसणे योग्य आहे. तेही खाली सांगितलेच आहे. “भिक्खूंनो, मी परिष्कार-वस्त्राची अनुमती देतो” या वचनानुसार त्रिचीवर पूर्ण असताना, गाळणीची पिशवी इत्यादींची गरज भासल्यास परिष्कार-वस्त्र बाळगणे योग्य आहे. “भिक्खूंनो, मी त्रिचीवराचे अधिष्ठान करण्याची, पण त्याचे विकल्पन न करण्याची; वर्षावास-वस्त्राचे पावसाळ्याच्या चार महिन्यांसाठी अधिष्ठान करण्याची आणि त्यानंतर त्याचे विकल्पन करण्याची; आसनाचे अधिष्ठान करण्याची, पण त्याचे विकल्पन न करण्याची; अंथरणाचे अधिष्ठान करण्याची, पण त्याचे विकल्पन न करण्याची; खाज-झाकणाऱ्या वस्त्राचे आजार असेपर्यंत अधिष्ठान करण्याची आणि त्यानंतर त्याचे विकल्पन करण्याची; मुखपुसण्याचे अधिष्ठान करण्याची, पण त्याचे विकल्पन न करण्याची; परिष्कार-वस्त्राचे अधिष्ठान करण्याची, पण त्याचे विकल्पन न करण्याची अनुमती देतो” या वचनानुसार सांगितलेल्या पद्धतीने अधिष्ठान आणि विकल्पन करावे. हा येथे संक्षेप आहे, सविस्तर वर्णन तर खाली सांगितलेच आहे. Adhammakammakathā अधम्म-कम्म-कथा (अधार्मिक कर्मासंबंधीची कथा) 58. Adhammakammakathāyaṃ na, bhikkhave…pe… dukkaṭassāti idaṃ ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū saṅghamajjhe adhammakammaṃ karonti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, adhammakammaṃ kātabbaṃ, yo kareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 154) imaṃ uposathakkhandhake āgatapāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Anujānāmi…pe… paṭikkositunti tatheva āgataṃ ‘‘bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, adhammakamme kayiramāne paṭikkositu’’nti imaṃ. Tattha karontiyevāti paññattampi sikkhāpadaṃ madditvā adhammakammaṃ karontiyevāti attho. ‘‘Anujānāmi…pe… paṭikkositu’’nti evaṃ adhammakamme kayiramāne sati ‘‘pesalehi bhikkhūhi taṃ adhammakammaṃ akataṃ, kammaṃ dukkaṭaṃ kammaṃ puna kātabba’’nti evaṃ paṭikkositabbaṃ, na tuṇhībhāvena khamitabbanti [Pg.392] attho. Iti vacanatoti idaṃ pana pubbapāṭhaṃ gahetvā iti vacanato. Adhammakammaṃ na kātabbanti aparapāṭhaṃ gahetvā iti vacanato kayiramānañca adhammakammaṃ bhikkhūhi nivāretabbanti dvidhā yojanā kātabbā. ५८. अधम्म-कम्म कथेमध्ये, "भिक्खूंनो, ... दुक्कट गुन्हा होतो" हे वचन, "त्या वेळी षड्वर्गीय भिक्खू संघामध्ये अधार्मिक कर्म करत होते. भगवंतांना ही गोष्ट सांगण्यात आली – भिक्खूंनो, अधार्मिक कर्म करू नये. जो करेल, त्याला दुक्कट गुन्हा लागू होईल" या उपोसथस्कंधकातील पाठाचा संदर्भ देऊन सांगितले आहे. "मी अनुमती देतो... विरोध करण्याची" हे देखील तिथेच आले आहे – "भगवंतांना ही गोष्ट सांगण्यात आली – भिक्खूंनो, अधार्मिक कर्म केले जात असताना मी विरोध करण्याची अनुमती देतो." तेथे 'करतातच' म्हणजे प्रज्ञप्त केलेल्या शिक्षापदाचे उल्लंघन करून अधार्मिक कर्म करतातच, असा अर्थ आहे. "मी अनुमती देतो... विरोध करण्याची" यानुसार अधार्मिक कर्म केले जात असताना, "शीलवान भिक्खूंनी ते अधार्मिक कर्म अकृत मानून, ते कर्म दुक्कट कर्म आहे असे म्हणून, ते कर्म पुन्हा करावे" अशा प्रकारे विरोध करावा, मौन बाळगून ते सहन करू नये, असा अर्थ आहे. 'या वचनानुसार' हे पूर्वीचा पाठ गृहीत धरून म्हटले आहे. 'अधार्मिक कर्म करू नये' हा दुसरा पाठ गृहीत धरून, 'केले जाणारे अधार्मिक कर्म भिक्खूंनी थांबवले पाहिजे' अशा दोन प्रकारे याची योजना करावी. Nivārentehi cātiādi pana ‘‘tena kho pana samayena pesalā bhikkhū chabbaggiyehi bhikkhūhi adhammakamme kayiramāne paṭikkosanti, chabbaggiyā bhikkhū labhanti āghātaṃ, labhanti appaccayaṃ, vadhena tajjenti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, diṭṭhimpi āvikātu’’nti (mahāva. 154) pāṭhañca ‘‘tesaṃyeva santike diṭṭhiṃ āvikaronti, chabbaggiyā bhikkhū labhanti āghātaṃ, labhanti appaccayaṃ, vadhena tajjenti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – anujānāmi, bhikkhave, catūhi pañcahi paṭikkosituṃ, dvīhi tīhi diṭṭhiṃ āvikātuṃ, ekena adhiṭṭhātuṃ na metaṃ khamatī’’ti ime pāṭhe sandhāya vuttaṃ. Vacanatoti idaṃ pana pāḷiyaṃ tīṇi sampadānāni gahetvā tīhi kiriyāpadehi visuṃ visuṃ yojetabbaṃ. Sabbañcetaṃ anupaddavatthāya vuttaṃ, na āpattisabbhāvatoti yojanā. Kathaṃ anupaddavasambhavoti? Niggahakammaṃ kātuṃ asakkuṇeyyabhāvato, aññassa upaddavassa ca nivāraṇato. Tena vuttaṃ vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 154) ‘‘tesaṃ anupaddavatthāyāti saṅgho saṅghassa kammaṃ na karoti, aññopi upaddavo bahūnaṃ hoti, tasmā vutta’’nti. "निवारेंतेहि चातिआदि" (निवारण करणाऱ्यांद्वारे इत्यादी) हा मजकूर "तेन खो पन समयेन पेसला भिक्खू छब्बग्गियेहि भिक्खूहि अधम्मकम्मे कयिरमाने पटिक्कोसन्ति..." (त्या वेळी सदाचारी भिक्खूंनी षड्वर्गीय भिक्खू अधम्मकर्म करत असताना त्यांचा निषेध केला. षड्वर्गीय भिक्खूंना राग आला, ते अप्रसन्न झाले आणि त्यांनी मारण्याची धमकी दिली. त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली - "भिक्खूंनो, मी दृष्टी (मत) प्रकट करण्याची अनुमती देतो") या पाठाला आणि "तेसंयेव सन्तिके दिट्ठिं आविकरोन्ति..." (त्यांच्याच समोर ते आपली दृष्टी प्रकट करतात. षड्वर्गीय भिक्खूंना राग आला... भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली - "भिक्खूंनो, मी चार किंवा पाच जणांना निषेध करण्याची, दोघांनी किंवा तिघांनी दृष्टी प्रकट करण्याची आणि एकाने 'हे मला मान्य नाही' असे ठामपणे सांगण्याची अनुमती देतो") या पाठांना उद्देशून म्हटले आहे. "वचनतो" हा पाळीतील शब्द तीन संप्रदान (चतुर्थी विभक्ती) घेऊन तीन क्रियापदांशी वेगवेगळ्या प्रकारे जोडला पाहिजे. हे सर्व उपद्रव न होण्यासाठी (सुरक्षिततेसाठी) सांगितले आहे, आपत्तीच्या अस्तित्वामुळे नाही, अशी योजना करावी. उपद्रव न होणे कसे शक्य आहे? निग्गहकम्म (निग्रहकर्म) करण्यास असमर्थ असल्यामुळे आणि इतर उपद्रवांचे निवारण होत असल्यामुळे. म्हणूनच वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे - "तेसं अनुपहद्द्वात्थायति - संघाच्या सुरक्षिततेसाठी संघ संघावर कर्म करत नाही, आणि इतरांनाही मोठा उपद्रव होऊ शकतो, म्हणून असे म्हटले आहे." Okāsakatakathā ओकासकतकथा 59. Okāsakatakathāyaṃ na, bhikkhave, anokāsakatotiādi ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū anokāsakataṃ [Pg.393] bhikkhuṃ āpattiyā codenti. Bhagavato etamatthaṃ ārocesuṃ – na, bhikkhave, anokāsakato bhikkhu āpattiyā codetabbo, yo codeyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, okāsaṃ kārāpetvā āpattiyā codetuṃ, karotu āyasmā okāsaṃ, ahaṃ taṃ vattukāmo’’ti (mahāva. 153) idaṃ pāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Adhippāyesu cāvanādhippāyoti, sāsanato cāvetukāmo. Akkosādhippāyoti paraṃ akkositukāmo paribhāsitukāmo. Kammādhippāyoti tajjanīyādikammaṃ kattukāmo. Vuṭṭhānādhippāyoti āpattito vuṭṭhāpetukāmo. Uposathappavāraṇaṭṭhapanādhippāyoti uposathaṃ, pavāraṇaṃ vā ṭhapetukāmo. Anuvijjanādhippāyoti upaparikkhitukāmo. Dhammakathādhippāyoti dhammaṃ desetukāmo. Iti paraṃ codentānaṃ bhikkhūnaṃ adhippāyabhedo anekavidho hotīti attho. Purimesu catūsu adhippāyesūti cāvanādhippāyaakkosādhippāyakammādhippāyavuṭṭhānādhippāyesu okāsaṃ akārāpentassa dukkaṭaṃ. Kārāpetvāpi sammukhā codentassa yathānurūpaṃ saṅghādisesapācittiyadukkaṭāni, asammukhā pana dukkaṭamevāti ayamettha piṇḍattho. Sesaṃ suviññeyyameva. ५९. ओकासकतकथेमध्ये "न, भिक्खवे, अनोकासकतो" इत्यादी मजकूर "त्या वेळी षड्वर्गीय भिक्खूंनी परवानगी न घेता एका भिक्खूवर आपत्तीचा (गुन्ह्याचा) आरोप केला. त्यांनी भगवंतांना ही गोष्ट सांगितली - भिक्खूंनो, परवानगी घेतल्याशिवाय भिक्खूवर आपत्तीचा आरोप करू नये. जो आरोप करेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होईल. भिक्खूंनो, मी परवानगी घेऊन आपत्तीचा आरोप करण्याची अनुमती देतो - आयुष्यमानाने (आयुष्मंताने) परवानगी द्यावी, मी बोलू इच्छितो" या पाठाला उद्देशून म्हटले आहे. विविध हेतूंमध्ये "चावनाधिप्पायो" म्हणजे शासनातून (धम्मातून) च्युत करण्याची (बाहेर काढण्याची) इच्छा असणे. "अक्कोसाधिप्पायो" म्हणजे दुसऱ्याला शिवीगाळ करण्याची किंवा कानउघाडणी करण्याची इच्छा असणे. "कम्माधिप्पायो" म्हणजे तज्जनीयकर्म इत्यादी करण्याची इच्छा असणे. "वुट्टानाधिप्पायो" म्हणजे आपत्तीतून (पापातून/गुन्ह्यातून) मुक्त करण्याची इच्छा असणे. "उपोसथप्पवारणट्ठपनाधिप्पायो" म्हणजे उपोसथ किंवा पवारणा स्थगित करण्याची इच्छा असणे. "अनुविज्जनाधिप्पायो" म्हणजे तपास किंवा चौकशी करण्याची इच्छा असणे. "धम्मकथाधिप्पायो" म्हणजे धम्म उपदेश करण्याची इच्छा असणे. अशा प्रकारे, दुसऱ्यावर आरोप करणाऱ्या भिक्खूंचे हेतू विविध प्रकारचे असतात, असा याचा अर्थ आहे. पहिल्या चार हेतूंमध्ये म्हणजे च्युत करणे, शिवीगाळ करणे, कर्म करणे आणि आपत्तीतून मुक्त करणे या हेतूंमध्ये, जर परवानगी घेतली नाही तर दुक्कट आपत्ती होते. परवानगी घेऊनही जर प्रत्यक्ष (समुख) आरोप केला, तर योग्यतेनुसार संघातिकार (संघादिसेस), पाचित्तिय किंवा दुक्कट आपत्ती होते; परंतु अप्रत्यक्ष (परोक्ष) आरोप केल्यास केवळ दुक्कट आपत्तीच होते, हा येथील संक्षिप्त अर्थ (पिंडत्थ) आहे. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. ‘‘Ṭhapanakkhettaṃ pana jānitabba’’nti vatvā taṃ dassento ‘‘suṇātu me’’tiādimāha. Anuvijjakassa anuvijjanādhippāyena vadantassa okāsakammaṃ natthīti yojanā. Dhammakathikassa anodissa kammaṃ kathentassa okāsakammaṃ natthi. Sace pana odissa katheti, āpatti, tasmā taṃ dassetvā gantabbanti yojetabbaṃ. Sesaṃ suviññeyyameva. "परंतु स्थगितीचे क्षेत्र (ठपनक्खेत्त) जाणले पाहिजे" असे सांगून, ते दर्शवण्यासाठी "सुणातु मे" (माझे ऐकावे) इत्यादी म्हटले आहे. तपास करणाऱ्या (अनुविज्जक) भिक्खूने तपास करण्याच्या हेतूने बोलल्यास परवानगी घेण्याची आवश्यकता नसते, अशी योजना करावी. धम्मकथिकाने (धम्म प्रवचन करणाऱ्याने) कोणाचाही नामोल्लेख न करता (अनूद्दिशून) कर्माविषयी बोलल्यास परवानगी घेण्याची आवश्यकता नसते. परंतु जर नामोल्लेख करून (उद्देशून) बोलल्यास आपत्ती होते, म्हणून ते दर्शवून पुढे जावे, अशी योजना करावी. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. Saddhādeyyavinipātanakathā सद्धादेय्यविनिपातनकथा 60. Saddhādeyyavinipātanakathāyaṃ [Pg.394] ‘‘mātāpitaroti kho, bhikkhave, vadamāne kiṃ vadeyyāma. Anujānāmi, bhikkhave, mātāpitūnaṃ dātuṃ, na ca, bhikkhave, saddhādeyyaṃ vinipātetabbaṃ, yo vinipāteyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 361) vacanato dāyakehi saddhāya bhikkhussa dinnaṃ vinipātetvā gihīnaṃ dātuṃ na vaṭṭati. ‘‘Na ca, bhikkhave, saddhādeyyanti ettha sesañātīnaṃ dento vinipātetiyeva. Mātāpitaro pana sace rajje ṭhitāpi patthayanti, dātabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 361) vuttattā bhātubhaginīādīnaṃ ñātakānampi dātuṃ na vaṭṭati. Vuttañhi ācariyadhammasirittherena khuddasikkhāyaṃ – ६०. सद्धादेय्यविनिपातनकथेमध्ये "भिक्खूंनो, माता-पिता असे म्हणत असताना आपण काय म्हणावे? भिक्खूंनो, मी माता-पित्यांना देण्याची अनुमती देतो. परंतु, भिक्खूंनो, श्रद्धेने दिलेले दान (सद्धादेय्य) नष्ट/अपव्यय करू नये. जो त्याचा अपव्यय करेल, त्याला दुक्कट आपत्ती होईल" या वचनानुसार, दायकांनी (दात्यांनी) श्रद्धेने भिक्खूला दिलेले दान नष्ट करून (दुसऱ्या मार्गाने) गृहस्थांना देणे योग्य नाही. "भिक्खूंनो, श्रद्धेने दिलेले दान नष्ट करू नये" यामध्ये माता-पित्यांशिवाय इतर नातेवाईकांना (सेसञाती) देणे म्हणजे अपव्यय करणेच होय. "परंतु माता-पिता जर राजेपदावर असले आणि त्यांनी याचना केली, तरीही त्यांना दिले पाहिजे" असे अट्ठकथेमध्ये म्हटल्यामुळे, भाऊ, बहीण इत्यादी नातेवाईकांना देणे योग्य नाही. आचार्य धम्मसिरि थेरांनी खुद्दसिक्खामध्ये म्हटलेच आहे - ‘‘Na labbhaṃ vinipātetuṃ, saddhādeyyañca cīvaraṃ; Labbhaṃ pitūnaṃ sesānaṃ, ñātīnampi na labbhatī’’ti. "श्रद्धेने दिलेले चीवर नष्ट/अपव्यय करणे योग्य नाही. ते माता-पित्यांना देणे योग्य आहे, परंतु इतर नातेवाईकांना देणे योग्य नाही." Kayavikkayasamāpattisikkhāpadavaṇṇanāyampi ‘‘mātaraṃ pana pitaraṃ vā ‘imaṃ dehī’ti vadato viññatti na hoti, ‘imaṃ gaṇhāhī’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ na hoti. Aññātakaṃ ‘imaṃ dehī’ti vadato viññatti hoti, ‘imaṃ gaṇhāhī’ti vadato saddhādeyyavinipātanaṃ hoti. ‘Iminā imaṃ dehī’ti kayavikkayaṃ āpajjato nissaggiyaṃ hotī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.595) vuttaṃ. Tattha ‘‘sesañātakesu saddhādeyyavinipātasambhavato tadabhāvaṭṭhānampi dassetuṃ ‘mātaraṃ pana pitaraṃ vā’ti vutta’’nti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.593-595) vuttaṃ. कयविक्कयसमापत्तिसिक्खापदवर्णनामध्ये (खरेदी-विक्रीच्या नियमाच्या वर्णनात) देखील - "आई किंवा वडिलांना 'हे द्या' असे म्हणणाऱ्या भिक्खूला विञ्ञत्ति (याचना दोष) होत नाही, आणि 'हे घ्या' असे म्हणणाऱ्याला सद्धादेय्यविनिपातन (श्रद्धा-दानाचा अपव्यय) होत नाही. अनोळखी व्यक्तीला (अनातेवाईकाला) 'हे द्या' असे म्हणणाऱ्याला विञ्ञत्ति होते, आणि 'हे घ्या' असे म्हणणाऱ्याला सद्धादेय्यविनिपातन होते. 'याच्या बदल्यात हे द्या' असे म्हणून खरेदी-विक्री करणाऱ्याला निस्सग्गिय (निसर्गिक पाचित्तिय) आपत्ती होते," असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. त्याविषयी, "इतर नातेवाईकांच्या बाबतीत सद्धादेय्यविनिपातन होण्याची शक्यता असल्यामुळे, जेथे ते होत नाही ते स्थान दर्शवण्यासाठी 'आई किंवा वडील' असे म्हटले आहे," असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. Santaruttarakathā सन्तरुत्तरकथा 61. Santaruttarakathāyaṃ antara-saddo majjhavācako. Vasati sīlenāti vāsako, ‘‘antare vāsako antaravāsako’’ti [Pg.395] vattabbe ‘‘rūpabhavo rūpa’’ntiādīsu viya uttarapadalopīsamāsavasena ‘‘antaro’’ti vutto. Uttarasaddo uparivācako, ābhuso sajjatīti āsaṅgo, ‘‘uttare āsaṅgo uttarāsaṅgo’’ti vattabbe vuttanayena ‘‘uttaro’’ti vutto, antaro ca uttaro ca antaruttarā, saha antaruttarehi yo vattatīti santaruttaro, sahapubbapadabhinnādhikaraṇadvipadabahubbīhisamāso. Atha vā saha antarena ca uttarena ca yo vattatīti santaruttaro, tipadabahubbīhisamāso. Saṅghāṭiṃ ṭhapetvā antaravāsakauttarāsaṅgamattadharo hutvā gāmo na pavisitabboti attho. ‘‘Paribbājakamadakkhi tidaṇḍakenā’’tiādīsu viya itthambhūtalakkhaṇe cetaṃ karaṇavacanaṃ, tasmā antaravāsakaṃ timaṇḍalaṃ paṭicchādentena parimaṇḍalaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā saṅghāṭiñca uttarāsaṅgañca diguṇaṃ katvā pārupitvā gāmo pavisitabbo. ६१. सन्तरुत्तरकथेमध्ये 'अन्तर' हा शब्द मध्यभागाचा वाचक आहे. जो स्वभावाने राहतो तो 'वासक' (वसति सीलेनाति वासको). 'अन्तरे वासको अन्तरवासको' असे म्हणण्याऐवजी, 'रूपभवो रूपं' इत्यादींप्रमाणे उत्तरपदलोपी समासाच्या नियमाने त्याला 'अन्तरो' म्हटले आहे. 'उत्तर' हा शब्द वरच्या भागाचा वाचक आहे. जो चांगल्या प्रकारे परिधान केला जातो तो 'आसंग' (आभुसो सज्जतीति आसंगो). 'उत्तरे आसंगो उत्तरासंगो' असे म्हणण्याऐवजी पूर्वोक्त पद्धतीने त्याला 'उत्तोरो' म्हटले आहे. अन्तर आणि उत्तर मिळून 'अन्तरुत्तरा' होतात. जो अन्तर आणि उत्तर या दोन्ही चीवरांसह असतो तो 'सन्तरुत्तरो' होय. हा 'सहपुब्बपद-भिन्नाधिकरण-द्विपद-बहुव्रीहि समास' आहे. किंवा, जो अन्तर आणि उत्तर या दोन्ही चीवरांसह असतो तो 'सन्तरुत्तरो' होय, हा 'त्रिपद-बहुव्रीहि समास' आहे. संघाटि (दुहेरी बाह्य वस्त्र) बाजूला ठेवून केवळ अन्तरवासक (अंतर्वस्त्र) आणि उत्तरासंग (उपरणे) परिधान करून गावात प्रवेश करू नये, असा याचा अर्थ आहे. 'परिब्बाजकमदक्खि तिदण्डकेन' (त्याने परिव्राजकाला त्रिदंडासह पाहिले) इत्यादींप्रमाणे हे करण विभक्तीचे रूप 'इत्थंभूतलक्षण' (विशिष्ट चिन्हाच्या) अर्थात आहे. म्हणून, अन्तरवासकाने तीन मंडले (नाभी आणि दोन्ही गुडघे) झाकून, सभोवताली नीट परिधान करून (परिमण्डलं निवासेत्वा), कंबरपट्टा (कायबन्धन) बांधून, संघाटि आणि उत्तरासंग दुहेरी करून, ते पांघरून गावात प्रवेश करावा. Cīvaranikkhepakathā चीवरनिक्खेपकथा 62. Cīvaranikkhepakathāyaṃ saṃharīyateti saṅghāṭi, tassā saṅghāṭiyā, bhāvayoge kammatthe chaṭṭhī. Nikkhepāyāti ṭhapanāya, saṅghāṭiṃ aggahetvā vihāre ṭhapetvā gamanāya pañca kāraṇāni hontīti attho. Gilāno vā hotīti gahetvā gantuṃ asamattho gilāno vā hoti. Vassikasaṅketaṃ vā hotīti ‘‘vassikakālo aya’’nti saṅketaṃ vā kataṃ hoti. Nadīpāragataṃ vā hotīti nadiyā pāraṃ gantvā bhuñjitabbaṃ hoti. Aggaḷaguttivihāro vā hotīti aggaḷaṃ datvāpi dātabbo suguttavihāro vā hoti. Atthatakathinaṃ vā hotīti tasmiṃ vihāre kathinaṃ atthataṃ vā hoti atthatakathinānaṃ asamādānacārasambhavato. Sesaṃ suviññeyyameva. Āraññikassa pana vihāro na sugutto hotīti [Pg.396] appabhikkhukattā corādīnaṃ gamanaṭṭhānato ca. Bhaṇḍukkhalikāyāti cīvarādiṭṭhapanabhaṇḍukkhalikāya. Sesaṃ suviññeyyaṃ. ६२. चीवरनिक्खेपकथेमध्ये 'जिचे संवरण (घडी) केले जाते ती संघाटि' (संहरीयतेति संघाटि). 'तस्सा संघाटिया' यामध्ये भावयोगात कर्म अर्थी षष्ठी विभक्ती आहे. 'निक्खेपाय' म्हणजे ठेवण्यासाठी (ठपनाय). संघाटि न घेता, ती विहारात ठेवून जाण्यासाठी पाच कारणे असतात, असा याचा अर्थ आहे. 'गिलाणो वा होतीति' म्हणजे आजारी असलेला भिक्खू चीवर घेऊन जाण्यास असमर्थ असतो. 'वस्सिकासंकेतं वा होतीति' म्हणजे 'हा पावसाळ्याचा काळ आहे' असा संकेत (नियम) केलेला असतो. 'नदीपारगतं वा होतीति' म्हणजे नदीच्या पलीकडे जाऊन भोजन करायचे असते. 'अग्गळगुत्तिविहारो वा होतीति' म्हणजे कडी-कोळप (अग्गळ) लावून सुरक्षित ठेवता येण्याजोगा विहार असतो. 'अत्थतकठिनं वा होतीति' म्हणजे त्या विहारात कठिन (कठिन वस्त्र) पसरलेले असते, कारण कठिन पसरलेल्या भिक्खूंना तिन्ही चीवरे न घेता फिरण्याची (असमादानचार) मुभा असते. उर्वरित भाग समजण्यास सोपाच आहे. 'परंतु आरण्यक (जंगलात राहणाऱ्या) भिक्खूचा विहार सुरक्षित नसतो' कारण तेथे भिक्खूंची संख्या कमी असते आणि तो चोर इत्यादींच्या येण्या-जाण्याचा मार्ग असतो. 'भण्डुक्खलिकाय' म्हणजे चीवर इत्यादी ठेवण्याच्या पेटीत/पेटीमध्ये. उर्वरित भाग समजण्यास सोपा आहे. Satthakammavatthikammakathā सत्थकम्मवत्थिकम्मकथा 63. Satthakammavatthikammakathāyaṃ satthakammaṃ vā vatthikammaṃ vāti ettha yena kenaci satthādinā chindanādi satthakammaṃ nāma hoti. Yena kenaci cammādinā vatthipīḷanaṃ vatthikammaṃ nāma. ‘‘Sambādhe dahanakammaṃ paṭikkhepābhāvā vaṭṭatī’’ti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.279). Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.279) pana ‘‘vatthipīḷananti yathā vatthigatatelādi antosarīre ārohanti, evaṃ hatthena vatthimaddana’’nti vuttaṃ. ६३. सत्थकम्मवत्थिकम्मकथेमध्ये 'सत्थकम्मं वा वत्थिकम्मं वा' यात - कोणत्याही शस्त्राने (सत्थ) कापणे इत्यादी करणे म्हणजे 'सत्थकम्म' (शस्त्रक्रिया) होय. कोणत्याही चामड्याने इत्यादीने वस्ति (मूत्राशय) दाबणे म्हणजे 'वत्थिकम्म' (वस्तिकर्म) होय. 'गुह्यभागात (संबाधे) डाग देणे (दहनकर्म) निषेध नसल्यामुळे योग्य आहे,' असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. परंतु विमतिविनादनीमध्ये - 'वत्थिपीळन म्हणजे मूत्राशयातील तेल इत्यादी शरीराच्या आत जावे म्हणून हाताने मूत्राशय दाबणे/मर्दन करणे होय,' असे म्हटले आहे. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 279) pana ‘‘sambādheti vaccamagge, bhikkhussa bhikkhuniyā ca passāvamaggepi anulomato dahanaṃ paṭikkhepābhāvā vaṭṭati. Satthavatthikammānulomato na vaṭṭatīti ce? Na, paṭikkhittapaṭikkhepā, paṭikkhipitabbassa tapparamatādīpanato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Pubbe paṭikkhittampi satthakammaṃ sampiṇḍetvā pacchā ‘na, bhikkhave…pe… thullaccayassā’ti dvikkhattuṃ satthakammassa parikkhepo kato. Tena sambādhassa sāmantā dvaṅgulaṃ paṭikkhipitabbaṃ nāma satthavatthikammato uddhaṃ natthīti dasseti. Kiñca bhiyyo – pubbe sambādheyeva satthakammaṃ paṭikkhittaṃ, pacchā sambādhassa sāmantā dvaṅgulampi paṭikkhittaṃ, tasmā tasseva paṭikkhepo, netarassāti siddhaṃ. Ettha ‘satthaṃ nāma satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’tiādīsu (pārā. 167) viya yena chindati, taṃ sabbaṃ. Tena vuttaṃ ‘kaṇṭakena vā’tiādi. Khārudānaṃ panettha bhikkhunīvibhaṅge pasākhe pamukhe anuññātanti veditabbaṃ, eke pana ‘satthakammaṃ vā’ti [Pg.397] pāṭhaṃ vikappetvā vatthikammaṃ karonti. Vatthīti kiṃ? Agghikā vuccati, tāya chindanaṃ vatthikammaṃ nāmāti ca atthaṃ vaṇṇayanti, te ‘satthahārakaṃ vāssa pariyeseyyā’ti imassa padabhājanīyaṃ dassetvā paṭikkhipitabbā. Aṇḍavuddhīti vātaṇḍakā, ādānavattīti anāhavattī’’ti vuttaṃ. Sesaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे - 'गुह्यभागात (संबाधे) म्हणजे मलमार्गात (वच्चमग्गे), आणि भिक्खू किंवा भिक्खुणीच्या मूत्रमार्गात (पस्सावमग्गे) देखील डाग देणे (दहनकर्म) अनुकूलतेनुसार निषेध नसल्यामुळे योग्य आहे. जर असे विचारले की - शस्त्रकर्म आणि वस्तिकर्माच्या समानतेमुळे ते अयोग्य नाही का? तर तसे नाही, कारण हे आधीच निषेध केलेल्या गोष्टीचा निषेध करणारे आहे, जे दर्शवते की निषेधार्ह क्षेत्र केवळ तेवढ्यापुरतेच मर्यादित आहे. याचा अर्थ काय? पूर्वी शस्त्रकर्माचा निषेध केला असला तरी, नंतर एकत्र करून भिक्खूंनो... थुल्लच्चय (स्थूलदोष) आपत्ती होईल असे दोनदा शस्त्रकर्माच्या मर्यादेविषयी सांगितले गेले आहे. यावरून हे स्पष्ट होते की, गुह्यभागाच्या सभोवतालचे दोन बोटे (द्वंगुल) क्षेत्रच निषेधार्ह आहे, शस्त्रकर्म आणि वस्तिकर्माच्या पलीकडे कोणताही निषेध नाही. आणखी असे की - पूर्वी केवळ गुह्यभागातच शस्त्रकर्माचा निषेध होता, नंतर गुह्यभागाच्या सभोवतालच्या दोन बोटांच्या क्षेत्राचाही निषेध करण्यात आला. म्हणून केवळ त्याचाच निषेध आहे, इतरांचा नाही, हे सिद्ध होते. येथे सत्थ (शस्त्र) म्हणजे ज्याने कापले जाते ते सर्व, जसे की त्याने शस्त्र आणणाऱ्याचा शोध घ्यावा इत्यादींमध्ये म्हटले आहे. म्हणूनच काट्याने इत्यादी म्हटले आहे. क्षारयुक्त पाणी देणे (खारुदान) हे भिक्खुणीविभंगात जांघेच्या भागात (पसाखे पमुखे) अनुमत आहे, असे जाणावे. परंतु काही आचार्य सत्थकम्मं वा या पाठाचा वेगळा अर्थ लावून वत्थिकम्म असा करतात. वत्थि म्हणजे काय? त्याला अग्घिका (अग्निपूजा) म्हणतात, आणि त्याने कापण्याला वत्थिकम्म म्हणतात, असा अर्थ ते स्पष्ट करतात. त्याने शस्त्र आणणाऱ्याचा शोध घ्यावा या पाठाचे पदभाजन (शब्दशः विश्लेषण) दर्शवून त्यांचे खंडन केले पाहिजे. अण्डवुद्धि म्हणजे अंडवृद्धी (वातण्डका - हर्निया/हायड्रोसील), आणि आदानवत्ति म्हणजे न वापरलेली वात (अनाहवत्ति).' उर्वरित भाग अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजून घ्यावा. Nahāpitapubbakathā न्हापितपुब्बकथा 64. Nahāpitapubbakathāyaṃ nahāpito pubbeti nahāpitapubbo, pubbe nahāpito hutvā idāni bhikkhubhūtoti attho. Tena nahāpitapubbena bhikkhunā. Khurabhaṇḍanti khurādinahāpitabhaṇḍaṃ, ‘‘laddhātapatto rājakumāro’’tiādīsu viya upalakkhaṇanayoyaṃ. ‘‘Na, bhikkhave, pabbajitena akappiyaṃ samādapetabbaṃ, yo samādapeyya, āpatti dukkaṭassa. Na ca, bhikkhave, nahāpitapubbena khurabhaṇḍaṃ pariharitabbaṃ, yo parihareyya, āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 303) ca dvidhā paññatti, tasmā nahāpitapubbena vā anahāpitapubbena vā pabbajitena nāma akappiyasamādapanaṃ na kātabbaṃ. Nahāpitapubbena pana bhikkhunā khurena abhilakkhitaṃ khurabhaṇḍaṃ, khurabhaṇḍakhurakosanisitapāsāṇakhurathavikādayo na pariharitabbā eva. Sesaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 300) pana ‘‘na, bhikkhave, pabbajitena akappiye samādapetabbanti vuttattā anupasampannassapi na kevalaṃ dasasu eva sikkhāpadesu, atha kho yaṃ bhikkhussa na kappati, tasmimpīti adhippāyo’’ti vuttaṃ. ६४. न्हावी-पूर्व कथेमध्ये (नहापितपुब्बकथा) – 'पूर्वी न्हावी असलेला' तो 'न्हावी-पूर्व' (नहापितपुब्ब) होय; म्हणजेच जो पूर्वी न्हावी होता आणि आता भिक्खू झाला आहे, असा अर्थ आहे. त्या पूर्वी न्हावी असलेल्या भिक्खूने. 'खुरभंड' (वस्तरा-साहित्य) म्हणजे वस्तरा इत्यादी न्हाव्याचे साहित्य. 'छत्र मिळवलेला राजकुमार' इत्यादी उदाहरणांप्रमाणे हा उपलक्षण नियम आहे. 'हे भिक्खूंनो, प्रव्रजिताने अकल्पनीय (अयोग्य) गोष्टींचे समादापन (स्वीकार) करू नये. जो समादापन करेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) आपत्ती होईल. आणि हे भिक्खूंनो, पूर्वी न्हावी असलेल्याने वस्तरा-साहित्य बाळगू नये. जो बाळगेल, त्याला दुक्कट आपत्ती होईल' अशी दोन प्रकारची प्रज्ञप्ती (नियम) भगवंतांनी केली आहे. म्हणून, पूर्वी न्हावी असलेल्या किंवा न्हावी नसलेल्या कोणत्याही प्रव्रजिताने अकल्पनीय गोष्टींचे समादापन करू नये. परंतु, पूर्वी न्हावी असलेल्या भिक्खूने वस्तऱ्याने चिन्हांकित केलेले वस्तरा-साहित्य, वस्तरा-कोश (म्यान), धार लावण्याचा दगड, वस्तऱ्याची पिशवी इत्यादी बाळगूच नयेत. उर्वरित भाग अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'हे भिक्खूंनो, प्रव्रजिताने अकल्पनीय गोष्टींचे समादापन करू नये' असे म्हटल्यामुळे, केवळ अनुपसंपन्नाने (सामणेराने) दहा शीलपदांमध्येच नव्हे, तर भिक्खूला जे अकल्पनीय आहे, त्यामध्येही समादापन करू नये, असा अभिप्राय आहे. Dasabhāgakathā दसभागकथा (दहाव्या भागाची कथा) 65. Dasabhāgakathāyaṃ saṅghikānīti saṅghasantakāni bījāni. Puggalikāyāti puggalassa santakāya bhūmiyā. Bhāgaṃ datvāti [Pg.398] mūlabhāgasaṅkhātaṃ dasamabhāgaṃ bhūmisāmikānaṃ datvā. Paribhuñjitabbānīti tesaṃ bījānaṃ phalāni ropakehi paribhuñjitabbānīti attho. Sesaṃ suviññeyyameva. Idaṃ kira jambudīpe porāṇakacārittanti ādikappakāle paṭhamakappikā manussā bodhisattaṃ mahāsammataṃ nāma rājānaṃ katvā sabbepi attano attano taṇḍulaphalasālikhettato pavattataṇḍulaphalāni dasa koṭṭhāse katvā ekaṃ koṭṭhāsaṃ bhūmisāmikabhūtassa mahāsammatarājino datvā paribhuñjiṃsu. Tato paṭṭhāya jambudīpikānaṃ manussānaṃ cāritattā vuttaṃ. Teneva sāratthadīpanīnāmikāyampi vinayaṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 304) ‘‘dasabhāgaṃ datvāti dasamabhāgaṃ datvā. Tenevāha ‘dasa koṭṭhāse katvā eko koṭṭhāso bhūmisāmikānaṃ dātabbo’ti’’ vuttaṃ. ६५. दसभागकथेमध्ये 'संघिकानि' म्हणजे संघाच्या मालकीची बियाणे. 'पुग्गलिकाय' म्हणजे पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) मालकीच्या भूमीवर. 'भागं दत्वा' म्हणजे मूळ भाग म्हणून ओळखला जाणारा दहावा भाग भूमीच्या मालकांना देऊन. 'परिभुंजितब्बानि' म्हणजे त्या बियाण्यांची फळे पेरणी करणाऱ्यांनी उपभोगली पाहिजेत, असा अर्थ समजावा. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 'हे जम्बुद्विपातील प्राचीन चरित्र (प्रथा) आहे' असे म्हटले आहे, कारण कल्पारंभी (आदिकल्पकाळात) पहिल्या कल्पातील मनुष्यांनी बोधिसत्त्वांना 'महासम्मत' नावाचा राजा बनवून, सर्वांनी आपापल्या तांदूळ व शालीच्या शेतातून उत्पादित धान्याचे दहा भाग करून, एक भाग भूमीचा स्वामी असलेल्या महासम्मत राजाला देऊन उपभोग घेतला. तेव्हापासून जम्बुद्विपातील मनुष्यांची ही प्रथा बनल्यामुळे असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'सारत्थदीपनी' नावाच्या विनयटीकेमध्येही म्हटले आहे की, 'दहावा भाग देऊन म्हणजे दहावा हिस्सा देऊन. म्हणूनच म्हटले आहे की, दहा भाग करून एक भाग भूमीच्या मालकाला दिला पाहिजे'. Pātheyyakathā पाथेय्यकथा (प्रवासाच्या शिदोरीची कथा) 66. Pātheyyakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave’’tiādi bhaddiyanagare amitaparibhogabhūtena meṇḍakaseṭṭhinā abhiyācito hutvā anuññātaṃ, idha pana paṭhamaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pañca gorase khīraṃ dadhiṃ takkaṃ navanītaṃ sappi’’nti (mahāva. 299) pañca gorasā anuññātā. Tato paraṃ seṭṭhino abhiyācanānurūpaṃ vatvā anujānituṃ ‘‘santi, bhikkhave, maggā kantārā’’tiādimāha. Sesaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Tathā alabhantena aññātakaappavāritaṭṭhānato yācitvāpi gahetabbanti etena evarūpesu kālesu viññattipaccayā doso natthīti dasseti. ‘‘Ekadivasena gamanīye magge ekabhattatthāya pariyesitabba’’nti vuttattā pana tato upari yācanaṃ na vaṭṭatīti dassitaṃ. ‘‘Dīghe addhāne’’tiādinā sace māsagamanīye [Pg.399] magge sattāhagamanīyo eva kantāro hoti, tattha sattāhayāpanīyamattameva pātheyyaṃ pariyesitabbaṃ, tato paraṃ piṇḍacārikādivasena subhikkhasulabhapiṇḍamaggattā na pariyesitabbanti. ६६. पाथेय्यकथेमध्ये 'हे भिक्खूंनो, मी अनुमती देतो' इत्यादी वचन भद्दिय नगरात अमर्याद संपत्तीचा उपभोग घेणाऱ्या मेंडक श्रेष्ठीने विनंती केल्यावर भगवंतांनी अनुमत केले. परंतु येथे प्रथम 'हे भिक्खूंनो, मी पाच गोरसांना अनुमती देतो - दूध, दही, ताक, लोणी आणि तूप' असे म्हणून पाच गोरसांना अनुमती दिली गेली. त्यानंतर श्रेष्ठीच्या विनंतीनुसार बोलून, अनुमती देण्यासाठी 'हे भिक्खूंनो, दुर्गम मार्ग (कांतार) आहेत' इत्यादी भगवंतांनी म्हटले. उर्वरित भाग अट्ठकथेत सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावा. 'तसेच, न मिळाल्यास अपरिचित आणि निमंत्रण नसलेल्या ठिकाणाहूनही मागून घेतले पाहिजे' याने अशा कठीण काळात याचना केल्यामुळे (विज्ञप्ती प्रत्ययाने) दोष (आपत्ती) लागत नाही, हे दर्शवले आहे. 'एका दिवसात पार करण्याच्या मार्गावर एका वेळच्या भोजनासाठीच शोध घ्यावा' असे म्हटल्यामुळे, त्यापेक्षा अधिक याचना करणे योग्य नाही, हे दर्शवले आहे. 'दीर्घ प्रवासात' इत्यादी वचनाने, जर एक महिना लागणाऱ्या मार्गावर सात दिवसांचा दुर्गम मार्ग (कांतार) असेल, तर तेथे सात दिवस पुरेल इतकीच शिदोरी (पाथेय्य) शोधावी. त्यानंतर पिंडचारा (भिक्षाटन) इत्यादींद्वारे भिक्षा सहज मिळण्यासारखा मार्ग असल्याने शिदोरी शोधू नये, असे म्हटले आहे. Mahāpadesakathā महापदेसकथा (महान निकषांची कथा) 67. Mahāpadesakathāyaṃ mahāpadesā nāma appaṭikkhittā dve, ananuññātā dveti cattāroti dassento ‘‘yaṃ bhikkhave’’tiādimāha. Tesu appaṭikkhittepi akappiyānulomakappiyānulomavasena dve, tathā ananuññātepīti. ६७. महापदेसकथेमध्ये महापदेस (महान निकष) म्हणजे - न नाकारलेले दोन आणि अनुमती न दिलेले दोन, असे चार आहेत हे दर्शवण्यासाठी भगवंतांनी 'हे भिक्खूंनो, जे काही...' इत्यादी म्हटले. त्यांपैकी न नाकारलेल्यांमध्येही अकल्पिय-अनुलोम आणि कल्पिय-अनुलोम या रूपाने दोन आहेत, तसेच अनुमती न दिलेल्यांमध्येही दोन आहेत, असे म्हटले आहे. Tattha ‘‘parimaddantāti upaparikkhantā. Paṭṭaṇṇudese sañjātavatthaṃ paṭṭuṇṇaṃ. ‘Paṭṭuṇṇaṃ koseyyaviseso’ti hi abhidhānakose vuttaṃ. Cīnadese somāradese ca sañjātavatthāni cīnasomārapaṭāni. Paṭṭuṇṇādīni tīṇi koseyyassa anulomāni pāṇakehi katasuttamayattā. Iddhimayaṃ ehibhikkhūnaṃ puññiddhiyā nibbattacīvaraṃ, taṃ khomādīnaṃ aññataraṃ hotīti tesaṃyeva anulomaṃ. Devatāhi dinnacīvaraṃ devadattiyaṃ, taṃ kapparukkhe nibbattaṃ jāliniyā devakaññāya anuruddhattherassa dinnavatthasadisaṃ, tampi khomādīnaṃyeva anulomaṃ hoti tesu aññatarabhāvato. Dve paṭāni desanāmena vuttānīti tesaṃ sarūpadassanamattametaṃ, nāññanivattanapadaṃ paṭṭuṇṇapaṭṭassapi desanāmeneva vuttattā. Tumbāti tīṇi bhājanāni. Phalakatumbo lābuādi. Udakatumbo udakukkhipanakuṭako. Kilañjacchattanti veḷuvilīvehi vāyitvā katachatta’’nti sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.305) vuttaṃ. तेथे 'parimaddantā' म्हणजे परीक्षण करणारे (तपासणारे). पट्टण्ण देशात तयार झालेले वस्त्र म्हणजे 'पट्टुण्ण' (पट्ट-लोकर). 'पट्टुण्ण हा रेशमी वस्त्राचा एक विशेष प्रकार आहे' असे अभिधानकोशात म्हटले आहे. चीन देशात आणि सोमार देशात तयार झालेली वस्त्रे म्हणजे 'चीनसोमारपट'. पट्टुण्ण इत्यादी तीन वस्त्रे रेशमाच्या किड्यांपासून बनवलेल्या सुताची असल्यामुळे रेशमी वस्त्राचे (कोसेय्य) अनुलोम (समान) आहेत. 'इद्धिभय' (ऋद्धिमय) म्हणजे 'एहि भिक्खू' भिक्खूंना पुण्याच्या प्रभावाने (ऋद्धीने) प्राप्त झालेले चीवर होय. ते चीवर खोम (तागाचे वस्त्र) इत्यादींपैकी एक असल्यामुळे त्यांच्यासाठीच अनुलोम आहे. देवांनी दिलेले चीवर म्हणजे 'देवदत्तिय'. ते कल्पवृक्षावर उत्पन्न झालेले आणि जालिनी नावाच्या देवकन्येने अनुरुद्ध स्थविरांना दिलेल्या वस्त्रासारखे असते. ते देखील खोम इत्यादींपैकी एक असल्यामुळे खोम इत्यादींचेच अनुलोम आहे, कारण ते त्यांपैकीच एक आहे. 'दोन वस्त्रे देशाच्या नावाने सांगितली आहेत' हे केवळ त्यांचे स्वरूप दर्शवण्यासाठी आहे, इतर वस्त्रांना वगळण्यासाठी नाही, कारण पट्टुण्ण वस्त्र देखील देशाच्या नावानेच सांगितले आहे. 'तुम्ब' म्हणजे तीन प्रकारची पात्रे. लाकडी तुम्ब, भोपळ्याचे तुम्ब इत्यादी. उदकतुम्ब म्हणजे पाणी वाहून नेण्याचे पात्र. 'किलंजच्छत्त' म्हणजे बांबूच्या कामट्या विणून बनवलेली छत्री, असे सारत्थदीपनीमध्ये म्हटले आहे. ‘‘Yāvakālikapakkānanti [Pg.400] pakke sandhāya vuttaṃ. Āmāni pana anupasampannehi sītudake madditvā parissāvetvā dinnapānaṃ pacchābhattampi kappati eva. Ayañca attho mahāaṭṭhakathāyaṃ sarūpato avuttoti āha ‘kurundiyaṃ panā’tiādi. Ucchuraso nikasaṭoti idaṃ pātabbatāsāmaññena yāmakālikakathāyaṃ vuttaṃ, taṃ pana sattāhakālikamevāti gahetabbaṃ. Ime cattāro rasāti phalapattapupphaucchurasā cattāro’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.300) vuttaṃ. ‘‘Dve paṭā desanāmenevāti cīnapaṭasomārapaṭāni. Tīṇīti paṭṭuṇṇena saha tīṇi. Iddhimayaṃ ehibhikkhūnaṃ nibbattaṃ. Devadattiyaṃ anuruddhattherena laddha’’nti vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 305). 'यावकालिक शिजवलेले' हे शिजवलेल्या अन्नाला उद्देशून म्हटले आहे. परंतु कच्चे पदार्थ अनुपसंपन्नांनी (सामणेरांनी) थंड पाण्यात कुस्करून, गाळून दिलेले पेय दुपारनंतरही (पच्छाभत्त) कल्पनीय (योग्य) आहे. आणि हा अर्थ महाअट्ठकथेत स्पष्टपणे सांगितलेला नसल्यामुळे आचार्यांनी 'कुरुंदीमध्ये म्हटले आहे...' इत्यादी वाक्य सांगितले आहे. 'उसाचा रस गाळलेला' हे पिण्याच्या सामान्य नियमामुळे यामकालिक कथेमध्ये सांगितले आहे, परंतु ते सत्ताहकालिक (सात दिवसांचे) आहे असेच समजावे. 'हे चार रस' म्हणजे फळ, पान, फूल आणि उसाचा रस हे चार, असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. 'दोन वस्त्रे देशाच्या नावानेच' म्हणजे चीनपट आणि सोमारपट. 'तीन' म्हणजे पट्टुण्णसह तीन. 'ऋद्धिमय' म्हणजे एहि भिक्खूंसाठी उत्पन्न झालेले. 'देवदत्तिय' म्हणजे अनुरुद्ध स्थविरांना मिळालेले, असे वजिरबुद्धिटीकेमध्ये म्हटले आहे. Saṃsaṭṭhakathā संसट्ठकथा (मिश्रित पदार्थांची कथा) Saṃsaṭṭhakathāyaṃ tadahupaṭiggahitaṃ kāle kappatītiādi sabbaṃ sambhinnarasaṃ sandhāya vuttaṃ. Sace hi challimpi apanetvā sakaleneva nāḷikeraphalena saddhiṃ pānakaṃ paṭiggahitaṃ hoti, nāḷikeraṃ apanetvā taṃ vikālepi kappati. Upari sappipiṇḍaṃ ṭhapetvā sītalapāyāsaṃ denti, yaṃ pāyāsena asaṃsaṭṭhaṃ sappi, taṃ apanetvā sattāhaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭati. Baddhamadhuphāṇitādīsupi eseva nayo. Takkolajātiphalādīhi alaṅkaritvā piṇḍapātaṃ denti, tāni uddharitvā dhovitvā yāvajīvaṃ paribhuñjitabbāni, yāguyaṃ pakkhipitvā dinnasiṅgiverādīsupi, telādīsu pakkhipitvā dinnalaṭṭhimadhukādīsupi eseva nayo. Evaṃ yaṃ yaṃ asambhinnarasaṃ hoti, taṃ taṃ ekato paṭiggahitampi yathā suddhaṃ hoti, tathā dhovitvā vā tacchetvā vā tassa tassa kālassa vasena paribhuñjituṃ vaṭṭati. संसट्ठकथेमध्ये 'त्याच दिवशी ग्रहण केलेले योग्य वेळी कल्पनीय आहे' इत्यादी सर्व काही मिश्रित रस असलेल्या पदार्थांना उद्देशून म्हटले आहे. कारण जर साल काढून संपूर्ण नारळासह पेय ग्रहण केले असेल, तर नारळ काढून टाकून ते पेय विकाल (दुपारनंतर) काळातही कल्पनीय आहे. वर तुपाचा गोळा ठेवून थंड खीर (पायस) देतात. जे तूप खिरीशी मिश्रित झालेले नाही, ते बाजूला काढून सात दिवस उपभोगणे योग्य आहे. मिश्रित मध, काकवी इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. तक्कोल, जायफळ इत्यादींनी सुशोभित करून पिंडपात (भोजन) देतात. ते पदार्थ काढून, धुवून यावज्जीव (आयुष्यभर) उपभोगता येतात. पेजेमध्ये (यागू) टाकून दिलेले आले इत्यादी, तेलात टाकून दिलेली ज्येष्ठमध इत्यादींमध्येही हाच नियम आहे. अशा प्रकारे जे जे अमिश्रित रस असलेले असते, ते एकत्र ग्रहण केले तरी जसे शुद्ध होईल तसे धुवून किंवा पुसून त्या त्या काळाच्या नियमानुसार उपभोगणे योग्य आहे. Sace [Pg.401] pana sambhinnarasaṃ hoti saṃsaṭṭhaṃ, na vaṭṭati. Yāvakālikañhi attanā saddhiṃ sambhinnarasāni tīṇipi yāmakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti. Yāmakālikaṃ dvepi sattāhakālikādīni attano sabhāvaṃ upaneti. Sattāhakālikaṃ attanā saddhiṃ saṃsaṭṭhaṃ yāvajīvikaṃ attano sabhāvaññeva upaneti, tasmā tena tadahupaṭiggahitena saddhiṃ tadahupaṭiggahitaṃ vā purepaṭiggahitaṃ vā yāvajīvikaṃ sattāhaṃ kappati, dvīhapaṭiggahitena chāhaṃ…pe… sattāhapaṭiggahitena tadaheva kappatīti veditabbaṃ. Tasmāyeva hi ‘‘sattāhakālikena, bhikkhave, yāvajīvikaṃ tadahupaṭiggahita’’nti avatvā ‘‘paṭiggahitaṃ sattāhaṃ kappatī’’ti vuttaṃ. परंतु जर मिश्रित रस असलेले आणि संसृष्ट (मिश्रित) असेल, तर ते योग्य नाही. कारण यावकालिक स्वतःसह मिश्रित रस असलेल्या यामकालिक इत्यादी तिन्ही कालिकांना आपल्या स्वभावात (यावकालिकतेत) आणते. यामकालिक हे सत्ताहकालिक इत्यादी दोन्ही कालिकांना आपल्या स्वभावात (यामकालिकतेत) आणते. सत्ताहकालिक स्वतःसह मिश्रित असलेल्या यावज्जीविकाला आपल्या स्वभावात (सत्ताहकालिकतेत) आणते. म्हणून, त्या दिवशी ग्रहण केलेल्या सत्ताहकालिकासह त्याच दिवशी ग्रहण केलेले किंवा आधी ग्रहण केलेले यावज्जीविक सात दिवस कल्पनीय असते. दोन दिवस आधी ग्रहण केलेल्यासह सहा दिवस... आणि सात दिवस आधी ग्रहण केलेल्यासह त्याच दिवशी कल्पनीय असते, असे समजावे. म्हणूनच 'हे भिक्खूंनो, सत्ताहकालिकासह यावज्जीविक त्याच दिवशी ग्रहण केलेले' असे न म्हणता 'ग्रहण केलेले सात दिवस कल्पनीय आहे' असे म्हटले आहे. Kālayāmasattāhātikkamesu cettha vikālabhojanasannidhibhesajjasikkhāpadānaṃ vasena āpattiyo veditabbā. Imesu ca pana catūsu kālikesu yāvakālikaṃ yāmakālikanti idameva dvayaṃ antovutthakañceva sannidhikārakañca hoti, sattāhakālikañca yāvajīvikañca akappiyakuṭiyaṃ nikkhipitumpi vaṭṭati, sannidhimpi na janetīti. Sesaṃ sabbattha uttānatthameva. येथे काल, याम आणि सत्ताह यांच्या उल्लंघनामध्ये विकालभोजन, सन्निधी (साठा करणे) आणि भेषज्ज (औषध) या शीलपदांच्या नियमांनुसार आपत्ती समजाव्यात. आणि या चार कालिकांमध्ये यावकालिक आणि यामकालिक हे दोनच अंतोवुत्थक (घरात ठेवलेले) आणि सन्निधिकारक (साठा केलेले) होतात. सत्ताहकालिक आणि यावज्जीविक हे अकल्पिय कुटीमध्ये ठेवणे देखील योग्य आहे आणि ते सन्निधी (साठा करण्याचा दोष) उत्पन्न करत नाहीत, असे म्हटले आहे. उर्वरित सर्व भाग सर्वत्र स्पष्ट अर्थाचाच आहे. Pañcabhesajjakathā पंचभेषज्जकथा (पाच औषधांची कथा) Pañcabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitu’’nti (mahāva. 261) vacanato sāradikena ābādhena phuṭṭhānaṃ bhikkhūnaṃ yāgupi pītā uggacchati, bhattampi bhuttaṃ uggacchati, te tena kisā honti lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā. Tesaṃ yaṃ bhesajjañceva assa bhesajjasammatañca, lokassa āhāratthañca phareyya, na ca oḷāriko āhāro [Pg.402] paññāyeyya. Tatrimāni pañca bhesajjāni. Seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha ‘‘sāradikena ābādhenāti saradakāle uppannena pittābādhena. Tasmiñhi kāle vassodakenapi tementi, kaddamampi maddanti, antarantarā ābādhopi kharo hoti, tena tesaṃ pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti. Āhāratthañca phareyyāti āhāratthaṃ sādheyyā’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 260) vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.260) ‘‘pittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hotīti bahisarīre byāpetvā ṭhitaṃ abaddhapittaṃ koṭṭhabbhantaragataṃ hoti, tena pittaṃ kupitaṃ hotīti adhippāyo’’ti vuttaṃ. पंचभेषज्जकथेमध्ये 'हे भिक्खूंनो, मी त्या पाच औषधांना योग्य वेळी ग्रहण करून योग्य वेळी उपभोगण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, शरद ऋतूतील आजाराने ग्रस्त असलेल्या भिक्खूंना पेज (यागू) पिली तरी उलटून येत असे, आणि जेवलेले अन्नही उलटून येत असे. त्यामुळे ते कृश, रुक्ष, निस्तेज, फिकट शरीराचे आणि शिरा दिसणारे झाले होते. त्यांच्यासाठी जे औषध असेल आणि औषध म्हणून संमत असेल, जे लोकांच्या आहाराचे कार्य करेल, परंतु स्थूल आहार म्हणून जाणवणार नाही. तेथे ही पाच औषधे आहेत. ती म्हणजे - तूप, लोणी, तेल, मध आणि काकवी. ती औषधे योग्य वेळी (सकाळी) ग्रहण करून योग्य वेळी उपभोगणे योग्य आहे. तेथे 'सारदिकेन आबाधेन' म्हणजे शरद ऋतूत उत्पन्न झालेला पित्ताचा आजार. कारण त्या काळात ते पावसाच्या पाण्याने ओले होतात, चिखल तुडवतात आणि मधूनमधून तीव्र आजारही होतो, त्यामुळे त्यांचे पित्त शरीराच्या आत (कोष्ठात) जाते. 'आहाराचे कार्य करेल' म्हणजे आहाराचे प्रयोजन पूर्ण करेल, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे की, 'पित्त कोष्ठात जाते म्हणजे बाह्य शरीरात पसरून राहिलेले अबद्ध पित्त कोष्ठात जाते, त्यामुळे पित्त कुपित होते, असा अभिप्राय आहे.' Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 260) ‘‘yaṃ bhesajjañceva assāti parato ‘tadubhayena bhiyyosomattāya kisā hontī’tiādinā virodhadassanato nidānānapekkhaṃ yathālābhavasena vuttanti veditabbaṃ. Yathānidānaṃ kasmā na vuttanti ce? Tadaññāpekkhādhippāyato. Sabbabuddhakālepi hi sappiādīnaṃ sattāhakālikabhāvāpekkhoti. Tathā vacanena bhagavato adhippāyo. Teneva ‘āhāratthañca phareyya, na ca oḷāriko āhāro paññāyeyyā’ti vuttaṃ. Tathā hi kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitunti ettha ca kālaparicchedo na kato, kutoyeva pana labbhā tadaññāpekkhādhippāyo bhagavatā mūlabhesajjādīni tāni paṭiggahetvā yāvajīvanti kālaparicchedo. Yaṃ pana ‘anujānāmi, bhikkhave, tāni bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjitu’nti (mahāva. 260) vacanaṃ, taṃ ‘sannidhiṃ katvā aparāparasmiṃ divase kāle eva paribhuñjituṃ anujānāmī’ti adhippāyato vuttanti veditabbaṃ. Aññathā atisayattā bhagavato [Pg.403] ‘yaṃ bhesajjañceva assā’tiādivitakkuppādo na sambhavati. Paṇītabhojanānumatiyā pasiddhattā ābādhānurūpasappāyāpekkhāya vuttānīti ce? Tañca na, ‘bhiyyosomattāyā’ti kisādibhāvāpattidassanato. Yathā ucchurasaṃ upādāya phāṇitanti vuttaṃ, tathā navanītaṃ upādāya sappīti vattabbato navanītaṃ visuṃ na vattabbanti ce? Na visesadassanādhippāyato. Yathā phāṇitaggahaṇena siddhepi parato ucchuraso visuṃ anuññāto ucchusāmaññato guḷodakaṭṭhāne ṭhapanādhippāyato, tathā navanīte visesavidhidassanādhippāyato navanītaṃ visuṃ anuññātanti veditabbaṃ. Visesavidhi panassa bhesajjasikkhāpadaṭṭhakathāvasena (pārā. aṭṭha. 2.619-621) veditabbo. Vuttañhi tattha ‘pacitvā sappiṃ katvā paribhuñjitukāmena adhotampi pacituṃ vaṭṭatī’ti. Tattha sappi pakkāva hoti, nāpakkā, tathā phāṇitampi. Navanītaṃ apakkamevā’’tiādi. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये (वजिर. टी. महावग्ग २६०) 'जे काही औषध असेल' याच्या पुढे 'त्या दोन्हीमुळे ते अत्यंत कृश होतात' इत्यादीद्वारे विरोध दिसत असल्यामुळे, हे निदान (कारण) लक्षात न घेता, जसे प्राप्त होईल त्याप्रमाणे (यथालाभ) सांगितले आहे असे समजावे. 'यथानिदान (निदानाप्रमाणे) का सांगितले नाही?' अशी शंका घेतल्यास, इतर गोष्टींच्या अपेक्षेच्या (लक्षात घेण्याच्या) उद्देशामुळे (ते सांगितले नाही). कारण सर्व बुद्धांच्या काळातही तूप इत्यादींचे सात दिवसांचे मर्यादित काळ असणे (सप्ताहकालिकत्व) अपेक्षित असते. त्याप्रमाणे वचनाने भगवंतांचा अभिप्राय (जाणून घ्यावा). म्हणूनच 'आहाराचे कार्य करावे, परंतु स्थूल आहार जाणवू नये' असे म्हटले आहे. कारण 'योग्य वेळी ग्रहण करून योग्य वेळी उपभोग घ्यावा' यामध्ये काळाची मर्यादा निश्चित केलेली नाही, मग भगवंतांनी मूळ औषधे इत्यादी ग्रहण करून 'यावज्जीव' (आयुष्यभर) अशी काळाची मर्यादा इतर अपेक्षेच्या उद्देशाने कशी काय प्राप्त होऊ शकते? परंतु जे 'भिक्खून्नों, मी त्या औषधांना योग्य वेळी ग्रहण करून योग्य वेळी उपभोग घेण्याची अनुमती देतो' (महाव. २६०) हे वचन आहे, ते 'साठा करून दुसऱ्या दिवशी योग्य वेळीच उपभोग घेण्याची मी अनुमती देतो' या अभिप्रायाने म्हटले आहे असे समजावे. अन्यथा, अतिशयोक्तीमुळे भगवंतांच्या मनात 'जे काही औषध असेल' इत्यादी विचार उत्पन्न होणे संभवत नाही. 'उत्कृष्ट भोजनाच्या अनुमतीच्या प्रसिद्धीमुळे, आजाराला अनुकूल अशा पथ्याच्या अपेक्षेने हे सांगितले आहे का?' अशी शंका घेतल्यास, तसे नाही, कारण 'अत्यंत प्रमाणात' यामुळे कृशता इत्यादी अवस्था प्राप्त होत असल्याचे दिसून येते. 'जसे उसाच्या रसावर आधारित गूळ (फाणित) म्हटले आहे, त्याप्रमाणे लोण्यावर आधारित तूप म्हटले जात असल्यामुळे लोणी वेगळे सांगण्याची गरज नाही का?' अशी शंका घेतल्यास, तसे नाही, कारण विशेष दाखवण्याचा उद्देश आहे. जसे गुळाच्या ग्रहणाने सिद्ध होत असूनही, पुढे उसाचा रस वेगळा अनुमत केला आहे, कारण सामान्य उसाच्या रसाला गुळाच्या पाण्याच्या जागी ठेवण्याचा उद्देश आहे, त्याप्रमाणे लोण्यामध्ये विशेष विधी दाखवण्याच्या उद्देशाने लोणी वेगळे अनुमत केले आहे असे समजावे. आणि याचा विशेष विधी भेषज्ज सिक्खापदाच्या अट्ठकथेनुसार (पारा. अट्ठ. २.६१९-६२१) समजून घ्यावा. कारण तेथे म्हटले आहे - 'तूप शिजवून त्याचा उपभोग घेण्याची इच्छा असणाऱ्याने न धुताही शिजवणे योग्य आहे.' तेथे तूप हे शिजवलेलेच (पक्व) असते, न शिजवलेले (अपक्व) नाही, तसेच गुळही. लोणी मात्र न शिजवलेलेच असते' इत्यादी. Dutiyabhesajjakathā द्वितीय भेषज्जकथा Dutiyabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, tāni pañca bhesajjāni paṭiggahetvā kālepi vikālepi paribhuñjitu’’nti (mahāva. 261) vacanato ‘‘tāni pañca bhesajjāni kāle paṭiggahetvā kāle paribhuñjantānaṃ tesaṃ bhikkhūnaṃ yānipi tāni pākatikāni lūkhāni bhojanāni, tāni nacchādenti, pageva senesitāni. Te tena ceva sāradikena ābādhena phuṭṭhā iminā ca bhattācchādakena tadubhayena bhiyyosomattāya kisā hontī’’ti imasmiṃ vatthusmiṃ kālepi vikālepīti anuññātattā vikālepi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha ‘‘nacchādentīti na jīranti, na vātarogaṃ paṭippassambhetuṃ sakkonti. Senesitānīti siniddhāni. Bhattācchādakenāti [Pg.404] bhattaṃ arocikenā’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 261) vuttaṃ, ṭīkāsu (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.261; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.261-262) pana ‘‘nacchādentīti ruciṃ na uppādentī’’ti ettakameva vuttaṃ, mahāvibhaṅge (pārā. 622) pana ‘‘yāni kho pana tāni gilānānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisāyanīyāni bhesajjāni. Seyyathidaṃ – sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, tāni paṭiggahetvā sattāhaparamaṃ sannidhikārakaṃ paribhuñjitabbāni, taṃ atikkāmayato nissaggiyaṃ pācittiya’’nti vacanato imesaṃ pañcabhesajjānaṃ sattāhakālikabhāvo veditabbo, idha pana aṭṭhuppattivasena vuttoti. द्वितीय भेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी त्या पाच औषधांना योग्य वेळी (काळात) आणि अवेळी (विकारात) ग्रहण करून उपभोग घेण्याची अनुमती देतो' (महाव. २६१) या वचनामुळे, 'त्या पाच औषधांना योग्य वेळी ग्रहण करून योग्य वेळी उपभोग घेणाऱ्या त्या भिक्खूंचे जे काही सामान्य व रुक्ष भोजन असते, ते त्यांना रुचत नाही, मग स्निग्ध भोजनाची काय कथा! ते त्या शरद ऋतूतील आजाराने ग्रस्त झालेले आणि या भोजनाच्या अरुचीने ग्रस्त झालेले, या दोन्ही कारणांमुळे अत्यंत कृश झाले होते' या प्रसंगात योग्य वेळी आणि अवेळीही अनुमती दिली असल्यामुळे अवेळी (विकळी) सुद्धा उपभोग घेणे योग्य ठरते. तेथे 'नच्छादेन्ति' म्हणजे पचत नाही, किंवा वातरोगाचे शमन करण्यास समर्थ होत नाही. 'सेनेसितानि' म्हणजे स्निग्ध. 'भत्ताच्छादकेन' म्हणजे भोजनाच्या अरुचीने, असे अट्ठकथेमध्ये (महाव. अट्ठ. २६१) म्हटले आहे. टीकांमध्ये (सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२६१; वि. वि. टी. महावग्ग २.२६१-२६२) मात्र 'नच्छादेन्ति म्हणजे रुची उत्पन्न करत नाही' एवढेच म्हटले आहे. महाविभंगामध्ये (पारा. ६२२) मात्र 'जी काही आजारी भिक्खूंची आस्वाद घेण्यायोग्य औषधे आहेत, जसे की - तूप, लोणी, तेल, मध आणि गूळ, ती ग्रहण करून जास्तीत जास्त सात दिवस साठवून उपभोग घ्यावा, त्याचे उल्लंघन केल्यास निस्सग्गिय पाचित्तिय होते' या वचनामुळे या पाच औषधांचे सप्ताहकालिकत्व (सात दिवसांची मर्यादा) समजून घ्यावे, परंतु येथे हे प्रसंगानुरूप (अत्थुप्पत्तिवसेन) सांगितले आहे असे समजावे. Vasābhesajjakathā वसाभेषज्जकथा Vasābhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, vasāni bhesajjāni acchavasaṃ macchavasaṃ susukāvasaṃ sūkaravasaṃ gadrabhavasaṃ kāle paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ telaparibhogena paribhuñjituṃ. Vikāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ vikāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ vikāle saṃsaṭṭhaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Kāle ce, bhikkhave, paṭiggahitaṃ kāle nippakkaṃ kāle saṃsaṭṭhaṃ, tañce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti (mahāva. 262). Tattha ‘‘kāle paṭiggahitantiādīsu majjhanhike avītivatte paṭiggahetvā pacitvā parissāvetvā cāti attho. Telaparibhogena paribhuñjitunti sattāhakālikatelaparibhogena paribhuñjitu’’nti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 262) vuttaṃ, ṭīkāsu (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.262; vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.261-262) pana ‘‘susukāti [Pg.405] samudde bhavā ekā macchajāti, kumbhilātipi vadanti. Saṃsaṭṭhanti parissāvitaṃ. Telaparibhogenāti sattāhakālikaparibhogaṃ sandhāya vutta’’nti vuttaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana heṭṭhā catukālikakathāyaṃ vuttoyeva. वसाभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी अस्साची चरबी, माशाची चरबी, सुंसु (शिंशूमार/डॉल्फिन) ची चरबी, डुकराची चरबी आणि गाढवाची चरबी ही औषधे योग्य वेळी (सकाळी) ग्रहण केलेली, योग्य वेळी शिजवलेली आणि योग्य वेळी गाळलेली, तेलाप्रमाणे उपभोग घेण्याची अनुमती देतो. भिक्खून्नों, जर अवेळी ग्रहण केलेली, अवेळी शिजवलेली आणि अवेळी गाळलेली चरबी उपभोगली, तर तीन दुक्कट आपत्ती होतात. भिक्खून्नों, जर योग्य वेळी ग्रहण केलेली, अवेळी शिजवलेली आणि अवेळी गाळलेली चरबी उपभोगली, तर दोन दुक्कट आपत्ती होतात. भिक्खून्नों, जर योग्य वेळी ग्रहण केलेली, योग्य वेळी शिजवलेली आणि अवेळी गाळलेली चरबी उपभोगली, तर एका दुक्कट आपत्ती होते. भिक्खून्नों, जर योग्य वेळी ग्रहण केलेली, योग्य वेळी शिजवलेली आणि योग्य वेळी गाळलेली चरबी उपभोगली, तर कोणतीही आपत्ती होत नाही' (महाव. २६२) असे म्हटले आहे. तेथे 'योग्य वेळी ग्रहण केलेले' इत्यादींमध्ये - दुपार उलटून जाण्यापूर्वी ग्रहण करून, शिजवून आणि गाळून, असा अर्थ समजावा. 'तेलाप्रमाणे उपभोग घेणे' म्हणजे सात दिवसांच्या मर्यादेच्या तेलाप्रमाणे उपभोग घेणे योग्य आहे, असे अट्ठकथेमध्ये (महाव. अट्ठ. २६२) म्हटले आहे. टीकांमध्ये (सारत्थ. टी. महावग्ग ३.२६२; वि. वि. टी. महावग्ग २.२६१-२६२) मात्र 'सुसुका म्हणजे समुद्रात राहणारा एक प्रकारचा मासा, काही आचार्य याला सुसर (मगर) देखील म्हणतात. संसट्ठं म्हणजे गाळलेले. तेलपरिभोगेन म्हणजे सात दिवसांच्या मर्यादेचा उपभोग लक्षात घेऊन म्हटले आहे' असे म्हटले आहे. हा येथील संक्षेप आहे, सविस्तर वर्णन खाली 'चतुकालिककथा' मध्ये सांगितलेच आहे. Mūlabhesajjakathā मूळभेषज्जकथा Mūlabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, mūlāni bhesajjāni, haliddiṃ siṅgiveraṃ vacaṃ vacattaṃ ativisaṃ kaṭukarohiṇiṃ usīraṃ bhaddamuttakaṃ, yāni vā panaññānipi atthi mūlāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ. Asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti. Tattha vacattanti setavacaṃ. Sesaṃ heṭṭhā vuttameva. मूळभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी मुळांच्या औषधांना अनुमती देतो - हळद, आले (सुंठ), वेखंड (वचा), पांढरे वेखंड (वचत्त), अतिविष, कुटकी (कटुकरोहिणी), वाळा (उशीर), नागरमोथा (भद्रमुत्तक), किंवा इतरही जी मुळांची औषधे आहेत, जी खाद्यामध्ये खाद्याचे कार्य करत नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाचे कार्य करत नाहीत, ती ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगण्याची आणि कारण (गरज) असताना उपभोग घेण्याची अनुमती देतो. कारण नसताना उपभोग घेणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते' असे म्हटले आहे. तेथे 'वचत्त' म्हणजे पांढरे वेखंड. उर्वरित भाग खाली सांगितल्याप्रमाणेच आहे. Piṭṭhabhesajjakathā पिठ्ठभेषज्जकथा Piṭṭhabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, nisadaṃ nisadapotaka’’nti (mahāva. 263) vacanato pisitehi cuṇṇakatehi mūlabhesajjehi atthe sati nisadañca nisadapotakañca pariharituṃ vaṭṭati. Tattha nisadaṃ nisadapotakanti pisanasilā ca pisanapoto ca. Nisadanti pisanti cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti mūlabhesajjādayo etthāti nisadaṃ, pisanasilā. Nisadanti pisanti cuṇṇavicuṇṇaṃ karonti mūlabhesajjādayo etenāti nisadaṃ, posetabboti poto, dārako. Khuddakappamāṇatāya poto viyāti poto, nisadañca taṃ poto cāti nisadapoto, taṃ nisadapotakaṃ. Nipubbasada cuṇṇakaraṇeti dhātu. पिठ्ठभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी पाटा (निसद) आणि वरवंटा (निसदपोतक) यांना अनुमती देतो' (महाव. २६३) या वचनामुळे, वाटून चूर्ण केलेल्या मुळांच्या औषधांची गरज असताना पाटा आणि वरवंटा जवळ बाळगणे योग्य ठरते. तेथे 'निसदं निसदपोतकं' म्हणजे वाटण्याचा दगड (पाटा) आणि वाटणारा दगड (वरवंटा). ज्याच्यावर मुळांची औषधे इत्यादी वाटून बारीक चूर्ण केली जातात, तो 'निसद' म्हणजे पाटा होय. ज्याच्याद्वारे मुळांची औषधे इत्यादी वाटून बारीक चूर्ण केली जातात, तो 'निसद' आणि ज्याने वाटावे तो 'पोत' (बालक). लहान आकारमानामुळे बालकासारखा वाटतो म्हणून तो 'पोत' होय. तो पाटा आणि तो वरवंटा मिळून 'निसदपोत' आणि त्यालाच 'निसदपोतक' म्हणतात. 'नि' उपसर्गपूर्वक 'सद्' धातू चूर्ण करण्याच्या अर्थात आहे. Kasāvabhesajjakathā कषायभेषज्जकथा Kasāvabhesajjakathāyaṃ [Pg.406] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kasāvāni bhesajjāni nimbakasāvaṃ kuṭajakasāvaṃ paṭolakasāvaṃ phaggavakasāvaṃ nattamālakasāvaṃ, yāni vā panaññānipi atthi kasāvāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ, asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 263) vacanato tānipi kasāvabhesajjāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ sati paccaye paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha phaggavanti latājāti. Nattamālanti karañjaṃ. ‘‘Kasāvehīti tacādīni udake tāpetvā gahitaūsarehī’’ti vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.263) vuttaṃ. कषायभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी कषाय (काढे) औषधांना अनुमती देतो - कडुनिंबाचा कषाय, कुड्याचा कषाय, पडवळाचा कषाय, फग्गवूचा कषाय, करंजाचा कषाय, किंवा इतरही जे कषाय औषधे आहेत, जी खाद्यामध्ये खाद्याचे कार्य करत नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाचे कार्य करत नाहीत, ती ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगण्याची, कारण असताना उपभोग घेण्याची आणि कारण नसताना उपभोग घेणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते' (महाव. २६३) या वचनामुळे ती कषाय औषधे देखील ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगणे आणि कारण असताना उपभोग घेणे योग्य ठरते. तेथे 'फग्गवू' म्हणजे एका प्रकारची वेल. 'नत्तमाल' म्हणजे करंज. 'कषाय म्हणजे साल इत्यादींना पाण्यात उकळून घेतलेला रस' असे विमतिविनोदनीमध्ये (वि. वि. टी. महावग्ग २.२६३) म्हटले आहे. Paṇṇabhesajjakathā पर्णभेषज्जकथा Paṇṇabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, paṇṇāni bhesajjāni nimbapaṇṇaṃ kuṭajapaṇṇaṃ paṭolapaṇṇaṃ nattamālapaṇṇaṃ phaggavapaṇṇaṃ sulasipaṇṇaṃ kappāsapaṇṇaṃ, yāni vā panaññānipi atthi paṇṇāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ, asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 263) vacanato khādanīyabhojanīyatthaṃ apharantāni tānipi paṇṇāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ vaṭṭati. Acchavasantiādīsu nissaggiyavaṇṇanāyaṃ (pārā. aṭṭha. 2.623) vuttanayeneva attho veditabbo. Mūlabhesajjādivinicchayopi khuddakavaṇṇanāyaṃ vuttoyeva, tasmā idha yaṃ yaṃ pubbe avuttaṃ, taṃ tadeva vaṇṇayissāma. पर्णभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी पानांच्या औषधांना अनुमती देतो - कडुनिंबाचे पान, कुड्याचे पान, पडवळाचे पान, करंजाचे पान, फग्गवूचे पान, तुळशीचे पान, कपाशीचे पान, किंवा इतरही जी पानांची औषधे आहेत, जी खाद्यामध्ये खाद्याचे कार्य करत नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाचे कार्य करत नाहीत, ती ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगण्याची, कारण असताना उपभोग घेण्याची आणि कारण नसताना उपभोग घेणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते' (महाव. २६३) या वचनामुळे खाद्याचे व भोजनाचे कार्य न करणारी ती पाने देखील ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगणे आणि कारण असताना उपभोग घेणे योग्य ठरते. 'अस्साची चरबी' इत्यादींच्या बाबतीत निस्सग्गिय वर्णनात (पारा. अट्ठ. २.६२३) सांगितलेल्या पद्धतीनेच अर्थ समजून घ्यावा. मूळ औषधे इत्यादींचा निर्णय देखील क्षुद्रक वर्णनात सांगितलाच आहे, म्हणून येथे जे पूर्वी सांगितले नाही, केवळ त्याचेच वर्णन करू. Phalabhesajjakathā फलभेषज्जकथा Phalabhesajjakathāyaṃ [Pg.407] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, phalāni bhesajjāni biḷaṅgaṃ pippaliṃ maricaṃ harītakaṃ vibhītakaṃ āmalakaṃ goṭṭhaphalaṃ, yāni vā panaññānipi atthi phalāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ, asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 263) vacanato khādanīyabhojanīyatthaṃ apharantāni tāni phalāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjitumpi vaṭṭati. फलभेषज्जकथेमध्ये 'भिक्खून्नों, मी फळांच्या औषधांना अनुमती देतो - वावडिंग (बिळंग), पिंपळी, मिरी, हिरडा (हरीतकी), बेहडा (विभीतक), आवळा (आमलक), गोठफळ (गोठ्ठफल), किंवा इतरही जी फळांची औषधे आहेत, जी खाद्यामध्ये खाद्याचे कार्य करत नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाचे कार्य करत नाहीत, ती ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगण्याची, कारण असताना उपभोग घेण्याची आणि कारण नसताना उपभोग घेणाऱ्याला दुक्कट आपत्ती होते' (महाव. २६३) या वचनामुळे खाद्याचे व भोजनाचे कार्य न करणारी ती फळे देखील ग्रहण करून आयुष्यभर जवळ बाळगणे आणि कारण असताना उपभोग घेणे योग्य ठरते. Jatubhesajjakathā जतुभेषज्जकथा Jatubhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, jatūni bhesajjāni hiṅguṃ hiṅgujatuṃ hiṅgusipāṭikaṃ takaṃ takapattiṃ takapaṇṇiṃ sajjulasaṃ, yāni vā panaññānipi atthi jatūni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ, asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 263) vacanato tāni jatūni bhesajjāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha hiṅguhiṅgujatuhiṅgusipāṭikā hiṅgujātiyoyeva. Takatakapattitakapaṇṇayo lākhājātiyo. जतुभेषज्जकथेमध्ये (डिंकाच्या औषधांच्या कथेत) – 'भिक्खूहो, मी डिंकाची औषधे म्हणजेच हिंग, हिंगुजतु, हिंगुसिपाटिका, तक, तकपत्ती, तकपर्णी, सज्जुरस आणि इतरही जी डिंकाची औषधे आहेत, जी खाद्यान्नामध्ये खाण्याच्या उद्देशाने मिसळली जात नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाच्या उद्देशाने मिसळली जात नाहीत, ती स्वीकारून आयुष्यभर जवळ बाळगण्यास, कारण (गरज) असताना उपभोगण्यास अनुमती देतो. कारण नसताना उपभोगणाऱ्याला दुक्कट (दुष्कृत) चा दोष लागतो' या वचनानुसार ती डिंकाची औषधे स्वीकारून आयुष्यभर जवळ बाळगणे आणि कारण असताना उपभोगणे योग्य आहे. तेथे हिंग, हिंगुजतु आणि हिंगुसिपाटिका हे हिंगाच्याच जातीचे आहेत. तक, तकपत्ती आणि तकपर्णी हे लाखेच्या (लाक्षा) जातीचे आहेत. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 263) pana ‘‘hiṅgujatu nāma hiṅgurukkhassa daṇḍapallavapavāḷapākanipphannā. Hiṅgusipāṭikā nāma tassa mūlasākhapākanipphannā. Takaṃ nāma tassa rukkhassa tacapākodakaṃ. Takapattīti tassa pattapākodakaṃ. Takapaṇṇīti tassa phalapākodakaṃ. Atha vā ‘takaṃ nāma lākhā. Takapattīti kittimalohasākhā[Pg.408]. Takapaṇṇīti pakkalākhā’ti likhitaṃ. Sati paccayeti ettha satipaccayatā gilānāgilānavasena dvidhā veditabbā. Vikālabhojanasikkhāpadassa hi anāpattivāre yāmakālikādīnaṃ tiṇṇampi avisesena satipaccayatā vuttā. Imasmiṃ khandhake ‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ agilānassa guḷodakaṃ. Anujānāmi, bhikkhave, gilānassa loṇasovīrakaṃ, agilānassa udakasambhinna’nti (mahāva. 273) vuttaṃ, tasmā siddhaṃ ‘satipaccayatā gilānāgilānavasena duvidhā’ti, aññathā asati paccaye guḷodakādi āpajjati, tato ca pāḷivirodho. Āhāratthanti āhārapayojanaṃ, āhārakiccayāpananti atthoti ca. Telaparibhogenāti sattāhakālikaparibhogena. Piṭṭhehīti pisitatelehi. Koṭṭhaphalanti koṭṭharukkhassa phalaṃ, madanaphalaṃ vāti ca likhita’’nti vuttaṃ. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र – 'हिंगुजतु म्हणजे हिंगाच्या झाडाच्या फांद्या, कोवळी पाने आणि अंकुर शिजवून तयार केलेले. हिंगुसिपाटिका म्हणजे त्या झाडाची मुळे आणि फांद्या शिजवून तयार केलेले. तक म्हणजे त्या झाडाच्या सालीचा काढा (साल शिजवलेले पाणी). तकपत्ती म्हणजे त्याच्या पानांचा काढा. तकपर्णी म्हणजे त्याच्या फळांचा काढा. किंवा 'तक म्हणजे लाख. तकपत्ती म्हणजे कृत्रिम तांब्याची पट्टी. तकपर्णी म्हणजे शिजवलेली लाख' असे लिहिले आहे. 'सति पच्चये' (कारण असताना) यामध्ये आजारी (गिलाण) आणि निरोगी (अगिलाण) या भेदाने दोन प्रकारचे कारण समजावे. कारण, विकालभोजन सिक्खापदाच्या अनापत्ती वारामध्ये यामकालिक इत्यादी तिन्ही कालिकांचे सामान्यपणे कारण असणे सांगितले आहे. या खंधकामध्ये 'भिक्खूहो, मी आजारी भिक्खूला गूळ आणि निरोगी भिक्खूला गुळाचे पाणी देण्यास अनुमती देतो. भिक्खूहो, मी आजारी भिक्खूला लोणसोवीरक आणि निरोगी भिक्खूला पाण्यात मिसळलेले लोणसोवीरक देण्यास अनुमती देतो' असे भगवंतांनी म्हटले आहे, म्हणून 'आजारी आणि निरोगी या भेदाने कारण दोन प्रकारचे असते' हे सिद्ध होते. अन्यथा, कारण नसताना गुळोदक इत्यादी घेतल्यास दोष प्राप्त होईल आणि त्यामुळे पाळीशी (मूळ पाठाशी) विरोध होईल. 'आहारत्थं' म्हणजे आहाराचे प्रयोजन, आहाराचे कार्य पूर्ण करणे असा अर्थ समजावा. 'तेलपरिभोगेन' म्हणजे सताहकालिक (सात दिवसांच्या) उपभोगाने. 'पिट्ठेहि' म्हणजे वाटलेल्या तेलाने. 'कोट्ठफल' म्हणजे कोठ्ठ वृक्षाचे फळ, किंवा मदनफळ असे लिहिले आहे' असे म्हटले आहे. Loṇabhesajjakathā लोणभेषज्जकथा (मिठाच्या औषधांची कथा) Loṇabhesajjakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, loṇāni bhesajjāni sāmuddikaṃ kāḷaloṇaṃ sindhavaṃ ubbhidaṃ bilaṃ, yāni vā panaññānipi atthi loṇāni bhesajjāni neva khādanīye khādanīyatthaṃ pharanti, na bhojanīye bhojanīyatthaṃ pharanti, tāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ, asati paccaye paribhuñjantassa āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 263) vacanato tāni loṇāni paṭiggahetvā yāvajīvaṃ pariharituṃ, sati paccaye paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha sāmuddanti samuddatīre vālukaṃ viya santiṭṭhati. Kāḷaloṇanti pakatiloṇaṃ. Sindhavanti setavaṇṇaṃ pabbate uṭṭhahati. Ubbhidanti bhūmito aṅkuraṃ viya uṭṭhahati. Bilanti dabbasambhārehi saddhiṃ pacitaṃ, taṃ rattavaṇṇaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.263) pana ‘‘ubbhidaṃ nāma ūsarapaṃsumaya’’nti [Pg.409] vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.263) pana ‘‘ubbhidanti ūsarapaṃsumayaṃ loṇaṃ. Bilanti loṇaviseso’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyampi tatheva vuttaṃ. लोणभेषज्जकथेमध्ये – 'भिक्खूहो, मी मिठाची औषधे म्हणजेच सामुद्रिक, काळेलोण, सिंधव, उब्भिद, बील आणि इतरही जी मिठाची औषधे आहेत, जी खाद्यान्नामध्ये खाण्याच्या उद्देशाने मिसळली जात नाहीत आणि भोजनामध्ये भोजनाच्या उद्देशाने मिसळली जात नाहीत, ती स्वीकारून आयुष्यभर जवळ बाळगण्यास, कारण असताना उपभोगण्यास अनुमती देतो. कारण नसताना उपभोगणाऱ्याला दुक्कटचा दोष लागतो' या वचनानुसार ती मिठाची औषधे स्वीकारून आयुष्यभर जवळ बाळगणे आणि कारण असताना उपभोगणे योग्य आहे. तेथे 'सामुद्रिक' म्हणजे समुद्राच्या किनाऱ्यावर वाळूसारखे साचणारे मीठ. 'काळेलोण' म्हणजे नेहमीचे मीठ. 'सिंधव' म्हणजे पर्वतावर उत्पन्न होणारे पांढऱ्या रंगाचे मीठ. 'उब्भिद' म्हणजे जमिनीतून अंकुरासारखे वर येणारे मीठ. 'बील' म्हणजे विविध द्रव्यांसह शिजवलेले लाल रंगाचे मीठ. सारत्थदीपनीमध्ये मात्र 'उब्भिद म्हणजे खारट मातीपासून बनवलेले मीठ' असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र 'उब्भिद म्हणजे खारट मातीपासून बनवलेले मीठ. बील म्हणजे मिठाचा एक विशेष प्रकार' असे म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्येही तसेच म्हटले आहे. Cuṇṇakathā चुण्णकथा (चूर्णाची कथा) Cuṇṇakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yassa kaṇḍu vā pīḷakā vā assāvo vā thullakacchu vā ābādho kāyo vā duggandho cuṇṇāni bhesajjāni, agilānassa chakaṇaṃ mattikaṃ rajananippakkaṃ. Anujānāmi, bhikkhave, udukkhalaṃ musala’’nti (mahāva. 264). ‘‘Kāyo vā duggandhoti kassaci assādīnaṃ viya kāyagandho hoti, tassapi sirīsakosumbādicuṇṇāni vā gandhacuṇṇāni vā sabbāni vaṭṭanti. Chakaṇanti gomayaṃ. Rajananippakkanti rajanakasaṭaṃ, pākatikacuṇṇampi koṭṭetvā udakena temetvā nhāyituṃ vaṭṭati, etampi rajananippakkasaṅkhameva gacchatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 264) vuttaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.264) pana ‘‘chakaṇanti gomayaṃ. Pākatikacuṇṇaṃ nāma apakkakasāvacuṇṇaṃ. Tena ṭhapetvā gandhacuṇṇaṃ sabbaṃ vaṭṭatīti vadantī’’ti vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.264-265) ‘‘chakaṇanti gomayaṃ. Pākatikacuṇṇanti apakkakasāvacuṇṇaṃ, gandhacuṇṇaṃ pana na vaṭṭatī’’ti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. mahāvagga 264) ‘‘chakaṇanti gomayaṃ. Pākatikacuṇṇaṃ nāma apakkakasāvacuṇṇaṃ. Tena ṭhapetvā gandhacuṇṇaṃ sabbaṃ vaṭṭatīti vadantī’’ti vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, cuṇṇacālini’’nti (mahāva. 264) vacanato gilānānaṃ bhikkhūnaṃ cuṇṇehi bhesajjehi cālitehi atthe sati cuṇṇacālinī vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dussacālini’’nti (mahāva. 264) vacanato saṇhehi cuṇṇehi atthe sati dussacālinī vaṭṭati. ‘‘Cuṇṇacālininti udukkhale koṭṭitacuṇṇaparissāvani’’nti vimativinodaniyaṃ [Pg.410] (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.264-265) vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyampi (vajira. ṭī. mahāvagga 264) ‘‘cālitehīti parissāvitehī’’ti vuttaṃ. चुण्णकथेमध्ये – 'भिक्खूहो, ज्याला खाज, पुरळ, स्राव, मोठा इसब हा आजार असेल किंवा शरीराला दुर्गंधी येत असेल, त्याला चूर्णाचे औषध वापरण्यास अनुमती देतो. निरोगी भिक्खूला शेण, माती आणि रंग शिजवलेला गाळ वापरण्यास अनुमती देतो. भिक्खूहो, मी उखळ आणि मुसळ वापरण्यास अनुमती देतो.' 'शरीराला दुर्गंधी' म्हणजे एखाद्याच्या शरीराला घोड्यासारखा दुर्गंध येत असेल, तर त्याला शिरीष, कोसुंब इत्यादींचे चूर्ण किंवा सुगंधी चूर्ण, ही सर्व चूर्णे वापरणे योग्य आहे. 'छकण' म्हणजे शेण. 'रजननिपक्क' म्हणजे रंग शिजवलेला गाळ; साधे चूर्णही कुटून, पाण्यात भिजवून अंघोळ करणे योग्य आहे, हे देखील रजननिपक्काच्याच संख्येत जाते, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. सारत्थदीपनीमध्ये मात्र 'छकण म्हणजे शेण. साधे चूर्ण म्हणजे न शिजवलेल्या रंगाचे चूर्ण. सुगंधी चूर्ण सोडून इतर सर्व चूर्णे वापरणे योग्य आहे असे ते म्हणतात' असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्येही 'छकण म्हणजे शेण. साधे चूर्ण म्हणजे न शिजवलेल्या रंगाचे चूर्ण, सुगंधी चूर्ण मात्र योग्य नाही' असे म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्येही 'छकण म्हणजे शेण. साधे चूर्ण म्हणजे न शिजवलेल्या रंगाचे चूर्ण. सुगंधी चूर्ण सोडून इतर सर्व चूर्णे वापरणे योग्य आहे असे ते म्हणतात' असे म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, मी चूर्ण चाळण्याची चाळणी (चुण्णचालिनी) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार आजारी भिक्खूंना चूर्णाच्या औषधांची चाळणी करण्याची गरज असताना चूर्णचाळणी वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मी कापडाची चाळणी (दुस्सचालिनी) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार बारीक चूर्णाची गरज असताना कापडाची चाळणी वापरणे योग्य आहे. 'चूर्णचाळणी म्हणजे उखळात कुटलेले चूर्ण गाळण्याचे साधन' असे विमतिविनोदनीमध्ये म्हटले आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्येही 'चालितेहि म्हणजे गाळलेल्या चूर्णाने' असे म्हटले आहे. Amanussikābādhakathā अमनुस्सिकाबाधकथा (अमानुष पीडेची कथा) Amanussikābādhakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, amanussikābādhe āmakamaṃsaṃ āmakamaṃsalohita’’nti (mahāva. 264) vacanato yassa bhikkhuno āmakamaṃsaṃ khāditassa āmakalohitaṃ pivitassa so amanussābādho paṭippassambhati, tassa anāpatti. Tattha āmakamaṃsañca khādi, āmakalohitañca pivīti na taṃ bhikkhu khādi, na pivi, amanusso khāditvā ca pivitvā ca pakkanto. Tena vuttaṃ ‘‘tassa so amanussikābādho paṭippassambhī’’ti. अमनुस्सिकाबाधकथेमध्ये – 'भिक्खूहो, अमानुष (पिशाच) पीडा झाली असता कच्चे मांस आणि कच्चे रक्त घेण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार ज्या भिक्खूने कच्चे मांस खाल्ल्याने आणि कच्चे रक्त प्यायल्याने ती अमानुष पीडा शांत होते, त्याला दोष लागत नाही. तेथे 'कच्चे मांस खाल्ले आणि कच्चे रक्त प्यायले' याचा अर्थ असा की, त्या भिक्खूने स्वतः ते खाल्ले किंवा प्यायले नाही, तर अमानुषाने (पिशाचाने) ते खाऊन व पिऊन तो निघून गेला. म्हणूनच भगवंतांनी म्हटले आहे की, 'त्याची ती अमानुष पीडा शांत झाली'. Añjanakathā अंजनकथा (अंजनाची कथा) Añjanakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, añjanaṃ kāḷañjanaṃ rasañjanaṃ sotañjanaṃ gerukaṃ kapalla’’nti (mahāva. 265) vacanato bhikkhūnaṃ cakkhuroge sati añjanādīni vaṭṭanti. Tattha ‘‘añjananti sabbasaṅgāhikavacanametaṃ. Kāḷañjananti ekā añjanajāti. Rasañjananti nānāsambhārehi kataṃ. Sotañjananti nadīsotādīsu uppajjanakaañjanaṃ. Geruko nāma suvaṇṇageruko. Kapallanti dīpasikhato gahitamasī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 264) vuttaṃ. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.265) ‘‘suvaṇṇagerukoti suvaṇṇatutthādī’’ti vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.264-265) tatheva vuttaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, candanaṃ tagaraṃ kāḷānusāriyaṃ tālīsaṃ bhaddamuttaka’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanūpapisanehi atthe sati imāni candanādīni vaṭṭanti. Tattha ‘‘candananti lohitacandanādikaṃ yaṃ kiñci candanaṃ. Tagarādīni [Pg.411] pākaṭāni. Aññānipi nīluppalādīni vaṭṭantiyeva. Añjanūpapisanehīti añjanehi saddhiṃ ekato pisitabbehi. Na hi kiñci añjanūpapisanaṃ na vaṭṭatī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 264) ṭīkāyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.265) pana ‘‘añjanūpapisananti añjanatthāya upapisitabbaṃ yaṃ kiñci cuṇṇajātī’’ti vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.264-265) pana ‘‘pāḷiyaṃ añjanūpapisananti añjane upanetuṃ pisitabbabhesajja’’nti vuttaṃ. अंजनकथेमध्ये – 'भिक्खूहो, मी अंजन, काळंजन, रसांजन, सोतांजन, गेरू आणि काजळी वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार भिक्खूंना डोळ्यांचे आजार असताना अंजन इत्यादी वापरणे योग्य आहे. तेथे 'अंजन' हा सर्वसमावेशक शब्द आहे. 'काळंजन' हा अंजनाचा एक प्रकार आहे. 'रसांजन' हे विविध द्रव्यांपासून बनवले जाते. 'सोतांजन' हे नदीच्या प्रवाहातून मिळणारे अंजन आहे. 'गेरुक' म्हणजे सुवर्णगेरू. 'कपाल' म्हणजे दिव्याच्या ज्योतीपासून घेतलेली काजळी, असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. सारत्थदीपनीमध्ये 'सुवर्णगेरू म्हणजे सुवर्णतुत्थ इत्यादी' असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्येही तसेच म्हटले आहे. 'भिक्खूहो, मी चंदन, तगर, काळानुसारी, तालीस आणि भद्रमुस्तक वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार अंजनासोबत वाटण्याच्या द्रव्यांची गरज असताना हे चंदनादी पदार्थ वापरणे योग्य आहे. तेथे 'चंदन' म्हणजे लाल चंदन इत्यादी कोणतेही चंदन. तगर इत्यादी प्रसिद्ध आहेत. इतरही नीलकमळ इत्यादी वापरणे योग्यच आहे. 'अंजनूपपिसनेहि' म्हणजे अंजनासोबत एकत्र वाटण्याच्या द्रव्यांनी. 'अंजनासोबत वाटण्याचे कोणतेही द्रव्य अयोग्य नाही' असे अट्ठकथेत म्हटले आहे. टीकेमध्ये मात्र 'अंजनूपपिसन म्हणजे अंजनासाठी वाटले जाणारे कोणतेही चूर्ण' असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र 'पाळीमध्ये अंजनूपपिसन म्हणजे अंजनामध्ये मिसळण्यासाठी वाटायचे औषध' असे म्हटले आहे. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, añjani’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanaṭhapanaṭṭhānaṃ vaṭṭati. ‘‘Na, bhikkhave, uccāvacā añjanī dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhimayaṃ dantamayaṃ visāṇamayaṃ naḷamayaṃ veḷumayaṃ kaṭṭhamayaṃ jatumayaṃ lohamayaṃ saṅkhanābhimaya’’nti (mahāva. 265) vacanato etāni kappiyāni. Tattha aṭṭhimayanti manussaṭṭhiṃ ṭhapetvā avasesaaṭṭhimayaṃ. Dantamayanti hatthidantādisabbadantamayaṃ. Visāṇamayepi akappiyaṃ nāma natthi. Naḷamayādayo ekantakappiyāyeva. 'भिक्खूहो, मी अंजन ठेवण्याची डबी (अंजनी) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार अंजन ठेवण्याची डबी वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मौल्यवान किंवा विविध प्रकारच्या अंजनी बाळगू नयेत. जो बाळगेल, त्याला दुक्कटचा दोष लागतो. भिक्खूहो, मी हाडाची, दाताची, शिंगाची, नळाची, बांबूची, लाकडाची, डिंकाची, धातूची आणि शंखाची अंजनी वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार या अंजनी कप्पिय (योग्य) आहेत. तेथे 'हाडाची' म्हणजे मानवी हाड सोडून इतर प्राण्यांच्या हाडांची. 'दाताची' म्हणजे हत्तीच्या दाताची इत्यादी सर्व प्रकारच्या दातांची. 'शिंगाची' अंजनी देखील अकप्पिय (अयोग्य) नाही. नळाची इत्यादी अंजनी तर पूर्णपणे कप्पियच आहेत. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, apidhāna’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanīapidhānampi vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, suttakena bandhitvā añjaniyā bandhitu’’nti (mahāva. 265) vacanato apidhānaṃ suttakena bandhitvā añjaniyā bandhitabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, suttakena sibbetu’’nti (mahāva. 265) vacanato apatanatthāya añjanīsuttakena sibbetuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, añjanisalāka’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanisalākampi vaṭṭati. ‘‘Na, bhikkhave, uccāvacā añjanisalākā dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhimayaṃ…pe… saṅkhanābhimaya’’nti (mahāva. 265) vacanato etāyeva añjanisalākā vaṭṭanti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, salākaṭṭhāniya’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanisalākaṭṭhāniyampi vaṭṭati. Tattha salākaṭṭhāniyanti yattha salākaṃ odahanti, taṃ susiradaṇḍakaṃ vā thavikaṃ vā anujānāmīti [Pg.412] attho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, añjanitthavika’’nti (mahāva. 265) vacanato thavikampi vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, aṃsabaddhakaṃ bandhanasuttaka’’nti (mahāva. 265) vacanato añjanitthavikāya aṃse lagganatthāya aṃsabaddhakampi bandhanasuttakampi vaṭṭati. 'भिक्खूहो, मी अंजनीचे झाकण (अपिधान) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार अंजनीचे झाकण वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मी झाकण दोऱ्याने बांधून ते अंजनीला बांधण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार झाकण दोऱ्याने बांधून अंजनीला बांधावे. 'भिक्खूहो, मी दोऱ्याने शिवण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार झाकण खाली पडू नये म्हणून अंजनीच्या दोऱ्याने शिवणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मी अंजन लावण्याची सळई (अंजनसलाका) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार अंजनसलाका वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मौल्यवान किंवा विविध प्रकारच्या अंजनसलाका बाळगू नयेत. जो बाळगेल, त्याला दुक्कटचा दोष लागतो. भिक्खूहो, मी हाडाची... पे... शंखाची अंजनसलाका वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार याच अंजनसलाका वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मी सळई ठेवण्याची जागा (सलाकट्ठानीय) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार सलाकट्ठानीय वापरणे योग्य आहे. तेथे 'सलाकट्ठानीय' म्हणजे जिथे सळई ठेवली जाते, ती पोकळ काठी किंवा पिशवी वापरण्यास अनुमती देतो असा अर्थ आहे. 'भिक्खूहो, मी अंजनीची पिशवी (अंजनीथविक) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार पिशवी वापरणे योग्य आहे. 'भिक्खूहो, मी खांद्याला अडकवण्याची पट्टी (अंसबद्धक) आणि बांधण्याचा दोरा (बंधनसुत्तक) वापरण्यास अनुमती देतो' या वचनानुसार अंजनीच्या पिशवीला खांद्यावर अडकवण्यासाठी अंसबद्धक आणि बंधनसुत्तक वापरणे योग्य आहे. Natthukathā नत्थुकथा (नाकात औषध घालण्याची कथा) Natthukathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, muddhani telaka’’nti (mahāva. 266) vacanato sīsābhitāpassa bhikkhuno muddhani telaṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, natthukamma’’nti (mahāva. 266) vacanato nakkhamanīye sati natthukammaṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, natthukaraṇi’’nti (mahāva. 266) vacanato natthuyā agaḷanatthaṃ natthukaraṇī vaṭṭati. ‘‘Na, bhikkhave, uccāvacā natthukaraṇī dhāretabbā, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhimayaṃ…pe… saṅkhanābhimaya’’nti (mahāva. 266) vacanato etāyeva natthukaraṇiyo vaṭṭanti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yamakanatthukaraṇi’’nti (mahāva. 266) vacanato natthu visamaṃ āsiñcayanti ce, yamakanatthukaraṇiṃ dhāretabbaṃ. Tattha yamakanatthukaraṇinti samaso tāhi dvīhi panāḷikāhi ekaṃ natthukaraṇiṃ. नत्थुकथेमध्ये (नस्य कथेमध्ये) "भिक्खूहो, मी डोक्यावर तेल लावण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, डोके तापलेल्या (डोकेदुखी असलेल्या) भिक्खूच्या डोक्यावर तेल लावणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी नस्यकर्माची अनुमती देतो" या वचनानुसार, असह्य वेदना असताना नस्यकर्म करणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी नस्ययंत्राची अनुमती देतो" या वचनानुसार, नस्य (औषध) गळू नये म्हणून नस्ययंत्र वापरणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, विविध प्रकारची (मौल्यवान) नस्ययंत्रे बाळगू नयेत. जो बाळगेल, त्याला दुक्कटचा गुन्हा होईल. भिक्खूहो, मी हाडाचे बनवलेले... शंखाचे बनवलेले नस्ययंत्र वापरण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, हीच नस्ययंत्रे वापरणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी यमक-नस्ययंत्राची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर नस्य औषध विषम प्रमाणात पडत असेल, तर यमक-नस्ययंत्र बाळगावे. तेथे 'यमक-नस्ययंत्र' म्हणजे समान अशा दोन नळ्यांचे मिळून बनलेले एक नस्ययंत्र होय. Dhūmanettakathā धूमनेत्रकथा Dhūmanettakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, dhūmaṃ pātu’’nti (mahāva. 266) vacanato yamakanatthukaraṇiyā nakkhamanīye sati dhūmaṃ pātuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dhūmanetta’’nti (mahāva. 266) vacanato tameva vaṭṭiṃ ālimbetvā pivanapaccayā kaṇṭhe dahantena dhūmanettadhūmo pivitabbo. ‘‘Na, bhikkhave, uccāvacāni dhūmanettāni dhāretabbāni, yo dhāreyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, aṭṭhimayaṃ…pe… saṅkhanābhimaya’’nti (mahāva. 266) vacanato etāni eva dhūmanettāni dhāretabbāni. ‘‘Anujānāmi[Pg.413], bhikkhave, apidhāna’’nti (mahāva. 266) vacanato pāṇakādiappavisanatthaṃ dhūmanettatthavikampi vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yamakatthavika’’nti (mahāva. 266) vacanato ekato ghaṃsiyamāne sati yamakatthavikaṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, aṃsabaddhakaṃ bandhanasuttaka’’nti (mahāva. 266) vacanato dhūmanettatthavikassa aṃsabaddhabandhanasuttaṃ vaṭṭati. धूमनेत्रकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी धूर पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, यमक-नस्ययंत्राने आराम न पडल्यास धूर घेणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी धूमनेत्राची (धूर घेण्याच्या नळीची) अनुमती देतो" या वचनानुसार, त्याच औषधी वातीला औषध लावून पिण्याच्या कारणाने गळ्यात जळजळ होत असल्यास, धूमनेत्रातून निघणारा धूर प्यावा. "भिक्खूहो, विविध प्रकारची धूमनेत्रे बाळगू नयेत. जो बाळगेल, त्याला दुक्कटचा गुन्हा होईल. भिक्खूहो, मी हाडाचे बनवलेले... शंखाचे बनवलेले धूमनेत्र वापरण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, हीच धूमनेत्रे बाळगावीत. "भिक्खूहो, मी झाकणाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, कीटक इत्यादी आत जाऊ नयेत म्हणून धूमनेत्राची पिशवी (थैली) वापरणे देखील योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी यमक-थैलीची अनुमती देतो" या वचनानुसार, एकत्र घासले जात असताना यमक-थैली वापरणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी खांद्याला बांधण्याच्या दोरीची व सुताची अनुमती देतो" या वचनानुसार, धूमनेत्राच्या पिशवीला खांद्याला बांधण्याची दोरी व सूत असणे योग्य आहे. Telapākakathā तेलपाककथा Telapākakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, telapāka’’nti (mahāva. 267) vacanato vātābādhe sati telapāko vaṭṭati. Tattha anujānāmi, bhikkhave, telapākanti yaṃ kiñci bhesajjapakkhittaṃ sabbaṃ anuññātameva hoti. ‘‘Na, bhikkhave, atipakkhittamajjaṃ telaṃ pātabbaṃ, yo piveyya, yathādhammo kāretabbo. Anujānāmi, bhikkhave, yasmiṃ telapāke majjassa na vaṇṇo na gandho na raso paññāyati, evarūpaṃ majjapakkhittaṃ telaṃ pātu’’nti (mahāva. 267) vacanato yasmiṃ telapāke pakkhittassa majjassa vaṇṇo vā gandho vā raso vā na paññāyati, tādisaṃ telaṃ pivitabbaṃ. Tattha atipakkhittamajjānīti ativiya khittamajjāni, bahuṃ majjaṃ pakkhipitvā yojitānīti attho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, abbhañjanaṃ adhiṭṭhātu’’nti (mahāva. 267) vacanato atipakkhittamajjattā apivitabbe tele sati abbhañjanaṃ adhiṭṭhātuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tīṇi tumbāni lohatumbaṃ kaṭṭhatumbaṃ phalatumba’’nti (mahāva. 267) vacanato telapakkabhājanāni imāni tīṇi tumbāni vaṭṭanti. तेलपाककथेमध्ये "भिक्खूहो, मी तेल शिजवण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, वातविकार असताना तेल शिजवणे योग्य आहे. तेथे "भिक्खूहो, मी तेल शिजवण्याची अनुमती देतो" याचा अर्थ असा की, औषधात टाकलेले जे काही आहे, त्या सर्वांना अनुमती दिलेलीच आहे. "भिक्खूहो, ज्या तेलात अतिप्रमाणात मद्य टाकले आहे, ते तेल पिऊ नये. जो पिईल, त्याला नियमांनुसार शिक्षा करावी. भिक्खूहो, ज्या औषधी तेलात टाकलेल्या मद्याचा रंग, गंध किंवा चव जाणवत नाही, असे मद्यमिश्रित तेल पिण्याची मी अनुमती देतो" या वचनानुसार, ज्या औषधी तेलात टाकलेल्या मद्याचा रंग, गंध किंवा चव जाणवत नाही, तसे तेल प्यावे. तेथे 'अतिपक्खित्तमज्जानी' म्हणजे अतिशय जास्त मद्य टाकलेले, खूप मद्य मिसळून तयार केलेले, असा अर्थ आहे. "भिक्खूहो, मी अंगाला लावण्याची (मालिश करण्याची) अनुमती देतो" या वचनानुसार, अतिप्रमाणात मद्य असल्यामुळे न पिण्यायोग्य तेल असताना, ते अंगाला लावण्यासाठी वापरणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी लोखंडी भांडे, लाकडी भांडे आणि फळाचे भांडे अशा तीन पात्रांची अनुमती देतो" या वचनानुसार, तेल शिजवण्याची किंवा ठेवण्याची भांडी म्हणून ही तीन पात्रे वापरणे योग्य आहे. Sedakammakathā स्वेदकर्मकथा Sedakammakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sedakamma’’nti (mahāva. 267) vacanato aṅgavāte sati sedakammaṃ kātuṃ vaṭṭati[Pg.414]. Tattha aṅgavātoti hatthapāde vāto. Nakkhamanīyo hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sambhāraseda’’nti (mahāva. 267) vacanato sedakammena nakkhamanīye sati sambhārasedaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tattha sambhārasedanti nānāvidhapaṇṇasambhārasedaṃ. Nakkhamanīyo hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, mahāseda’’nti (mahāva. 267) vacanato sambhārasedanakkhamanīye sati mahāsedaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tattha mahāsedanti mahantaṃ sedaṃ, porisappamāṇaṃ āvāṭaṃ aṅgārānaṃ pūretvā paṃsuvālikādīhi pidahitvā tattha nānāvidhāni vātaharaṇapaṇṇāni santharitvā telamakkhitena gattena tattha nipajjitvā samparivattantena sarīraṃ sedetuṃ anujānāmīti attho. Nakkhamanīyo hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, bhaṅgodaka’’nti (mahāva. 267) vacanato mahāsedena nakkhamanīye sati bhaṅgodakaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tattha bhaṅgodakanti nānāpaṇṇabhaṅgakuthitaṃ udakaṃ, tehi paṇṇehi ca udakena ca siñcitvā siñcitvā sedetabbo. Nakkhamanīyo hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, udakakoṭṭhaka’’nti (mahāva. 267) vacanato bhaṅgodakena nakkhamanīye sati udakakoṭṭhakaṃ kātuṃ vaṭṭati. Tattha udakakoṭṭhakanti udakakoṭṭhe cāṭiṃ vā doṇiṃ vā uṇhodakassa pūretvā tattha pavisitvā sedakammakaraṇaṃ anujānāmīti attho. स्वेदकर्मकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी स्वेदकर्माची (घाम काढण्याच्या उपचाराची) अनुमती देतो" या वचनानुसार, अंगवात असताना स्वेदकर्म करणे योग्य आहे. तेथे 'अंगवात' म्हणजे हात आणि पायांमधील वात होय. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी संभारस्वेदाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, स्वेदकर्माने आराम न पडल्यास संभारस्वेद करणे योग्य आहे. तेथे 'संभारस्वेद' म्हणजे विविध प्रकारच्या पानांच्या साहित्याने वाफ देऊन घाम काढणे होय. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी महास्वेदाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, संभारस्वेदाने आराम न पडल्यास महास्वेद करणे योग्य आहे. तेथे 'महास्वेद' म्हणजे मोठा स्वेद होय; माणसाच्या उंचीएवढा खड्डा कोळशांनी भरून, तो माती व वाळू इत्यादींनी झाकून, त्यावर वातनाशक विविध प्रकारची पाने पसरवून, अंगाला तेल लावून त्यावर झोपावे आणि इकडून तिकडे कूस बदलत शरीराला घाम आणण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी भंगोदकाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, महास्वेदाने आराम न पडल्यास भंगोदक करणे योग्य आहे. तेथे 'भंगोदक' म्हणजे विविध पानांचे तुकडे टाकून उकळलेले पाणी होय; त्या पानांनी आणि पाण्याने वारंवार सिंचन करून घाम काढावा. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी उदककोठकाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, भंगोदकाने आराम न पडल्यास उदककोठक करणे योग्य आहे. तेथे 'उदककोठक' म्हणजे स्नानगृहात रांजण किंवा द्रोणी गरम पाण्याने भरून, त्यात उतरून स्वेदकर्म करण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. Lohitamocanakathā लोहितमोचनकथा Lohitamocanakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, lohitaṃ mocetu’’nti (mahāva. 267) vacanato pabbavāte sati lohitaṃ mocetuṃ vaṭṭati. Tattha pabbavāto hotīti pabbe pabbe vāto vijjhati. Lohitaṃ mocetunti satthakena lohitaṃ mocetuṃ. Nakkhamanīyo hoti, anujānāmi, bhikkhave, lohitaṃ mocetvā visāṇena gāhetunti (mahāva. 267). लोहितमोचनकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी रक्त काढण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, सांध्यांमध्ये वात असताना रक्त काढणे योग्य आहे. तेथे 'सांध्यांमध्ये वात असणे' म्हणजे सांध्यासांध्यांमध्ये वात टोचल्यासारख्या वेदना करतो. 'रक्त काढणे' म्हणजे लहान शस्त्राने रक्त काढणे होय. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी रक्त काढून शिंगाने ते ओढून घेण्याची अनुमती देतो" असे भगवंतांनी म्हटले. Pādabbhañjanakathā पादाभ्यंजनकथा Pādabbhañjanakathāyaṃ [Pg.415] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pādabbhañjana’’nti (mahāva. 267) vacanato pādesu phalitesu pādabbhañjanaṃ pacitabbaṃ. Nakkhamanīyo hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, pajjaṃ abhisaṅkharitu’’nti (mahāva. 267) vacanato pādabbhañjanatelena nakkhamanīye sati pajjaṃ abhisaṅkharitabbaṃ. Tattha pajjaṃ abhisaṅkharitunti yena phalitapādā pākatikā honti, taṃ nāḷikerādīsu nānābhesajjāni pakkhipitvā pajjaṃ abhisaṅkharituṃ, pādānaṃ sappāyabhesajjaṃ pacitunti attho. पादाभ्यंजनकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी पायांना तेल लावण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, पाय फाटले असता पायांना लावायचे औषधी तेल शिजवावे. आराम पडत नसेल तर, "भिक्खूहो, मी पायांच्या उपचाराची अनुमती देतो" या वचनानुसार, पादाभ्यंजन तेलाने आराम न पडल्यास पायांचा उपचार करावा. तेथे 'पायांचा उपचार करणे' म्हणजे ज्या उपायाने फाटलेले पाय पूर्ववत होतील, तो उपचार करण्यासाठी नारळ इत्यादींमध्ये विविध औषधे टाकून पायांचा उपचार करणे आणि पायांसाठी अनुकूल औषध शिजवणे, असा अर्थ आहे. Gaṇḍābādhakathā गंडाबाधकथा Gaṇḍābādhakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, satthakamma’’nti (mahāva. 267) vacanato gaṇḍābādhe sati satthakammaṃ kātabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, kasāvodaka’’nti (mahāva. 267) vacanato kasāvodakena atthe sati kasāvodakaṃ dātabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, tilakakka’’nti (mahāva. 267) vacanato tilakakkena atthe sati tilakakkaṃ dātabbaṃ. Tilakakkena atthoti piṭṭhehi tilehi attho. ‘‘Anujānāmi bhikkhave kabaḷika’’nti (mahāva. 267) vacanato kabaḷikāya atthe sati kabaḷikā dātabbā. Tattha kabaḷikanti vaṇamukhe sattupiṇḍaṃ pakkhipituṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vaṇabandhanacoḷa’’nti (mahāva. 267) vacanato vaṇabandhanacoḷena atthe sati vaṇabandhanacoḷaṃ dātabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sāsapakuṭṭena phositu’’nti (mahāva. 267) vacanato sace vaṇo kuṇḍavatī, sāsapakuṭṭena phositabbaṃ. Tattha sāsapakuṭṭenāti sāsapapiṭṭhena. गंडाबाधकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी शस्त्रकर्माची अनुमती देतो" या वचनानुसार, गळूचा आजार असताना शस्त्रकर्म करावे. "भिक्खूहो, मी कषायोदकाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, कषायोदकाची गरज असताना कषायोदक द्यावे. "भिक्खूहो, मी तीळकुटाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, तीळकुटाची गरज असताना तीळकूत द्यावे. 'तीळकुटाची गरज' म्हणजे पिठाची आणि तिळाची गरज होय. "भिक्खूहो, मी कवलिकेची अनुमती देतो" या वचनानुसार, कवलिकेची गरज असताना कवलिका द्यावी. तेथे 'कवलिका' म्हणजे जखमेच्या तोंडावर पिठाचा गोळा ठेवणे होय. "भिक्खूहो, मी जखम बांधण्याच्या कापडाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जखम बांधण्याच्या कापडाची गरज असताना जखम बांधण्याचे कापड द्यावे. "भिक्खूहो, मी मोहरीच्या पिठाने शेकण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर जखम छत्रकासारखी असेल, तर मोहरीच्या पिठाने शेकावे. तेथे 'मोहरीच्या पिठाने' म्हणजे मोहरीच्या पिठानेच. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, dhūmaṃ kātu’’nti (mahāva. 267) vacanato yadi vaṇo kilijjittha, dhūmaṃ kātuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, loṇasakkharikāya chinditu’’nti (mahāva. 267) vacanato yadi vaḍḍhamaṃsaṃ vuṭṭhāti[Pg.416], chinditabbaṃ. Tattha vaḍḍhamaṃsanti adhikamaṃsaṃ āṇī viya uṭṭhahati. Loṇasakkharikāya chinditunti khārena chindituṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vaṇatela’’nti (mahāva. 267) vacanato yadi vaṇo na ruhati, vaṇaruhanatelaṃ pacitabbaṃ. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, vikāsikaṃ sabbaṃ vaṇapaṭikamma’’nti (mahāva. 267) vacanato yadi telaṃ gaḷati, vikāsikaṃ dātabbaṃ, sabbaṃ vaṇapaṭikammaṃ kātabbaṃ. Tattha vikāsikanti telarundhanapilotikaṃ. Sabbaṃ vaṇapaṭikammanti yaṃ kiñci vaṇapaṭikammaṃ nāma atthi, sabbaṃ anujānāmīti attho. Mahāvikaṭakathā pubbe vuttāva. "भिक्खूहो, मी धूर देण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर जखम कुजली असेल, तर धूर देणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, मी मिठाच्या खड्याने कापण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर वाढलेले मांस वर आले असेल, तर ते कापून टाकावे. तेथे 'वाढलेले मांस' म्हणजे खिळ्यासारखे वर आलेले अतिरिक्त मांस होय. 'मिठाच्या खड्याने कापणे' म्हणजे क्षाराने कापून टाकणे होय. "भिक्खूहो, मी जखमेच्या तेलाची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर जखम भरून येत नसेल, तर जखम भरून आणणारे तेल शिजवावे. "भिक्खूहो, मी विकाशिका आणि सर्व जखमेच्या उपचारांची अनुमती देतो" या वचनानुसार, जर तेल गळत असेल, तर विकाशिका द्यावी आणि सर्व प्रकारचे जखमेचे उपचार करावेत. तेथे 'विकाशिका' म्हणजे तेल रोखणारी कापडाची पट्टी होय. 'सर्व जखमेचे उपचार' म्हणजे जखमेचे जे काही उपचार आहेत, त्या सर्वांना मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. महाविकट कथेचे वर्णन पूर्वीच केले गेले आहे. Sāmaṃ gahetvāti idaṃ na kevalaṃ sappadaṭṭhasseva, aññasmimpi daṭṭhavise sati sāmaṃ gahetvā paribhuñjitabbaṃ, aññesu pana kāraṇesu paṭiggahitameva vaṭṭati. "स्वतः घेऊन" हे वचन केवळ सर्पदंश झालेल्या भिक्खूसाठीच नाही, तर इतर कोणत्याही विषारी प्राण्याने दंश केला असता स्वतः औषध घेऊन त्याचे सेवन करावे; परंतु इतर कारणांमध्ये मात्र (दुसऱ्याने) दिलेले स्वीकारूनच घेणे योग्य आहे. Visapītakathā विषपीतकथा Visapītakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gūthaṃ pāyetu’’nti (mahāva. 268) vacanato pītavisaṃ bhikkhuṃ gūthaṃ pāyetuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, yaṃ karonto paṭiggaṇhāti, sveva paṭiggaho kato, na puna paṭiggahetabbo’’ti (mahāva. 268) vacanato tadeva vaṭṭati. Aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 268) pana na puna paṭiggahetabboti sace bhūmippatto, paṭiggahāpetabbo, appattaṃ pana gahetuṃ vaṭṭati. विषपीतकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी विष्ठा पाजण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, विष प्राशन केलेल्या भिक्खूला विष्ठा पाजणे योग्य आहे. "भिक्खूहो, जे तयार करतानाच तो ते स्वीकारतो, ते स्वीकारलेलेच मानले जाते, ते पुन्हा स्वीकारण्याची गरज नाही" या वचनानुसार, तेच योग्य आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये 'पुन्हा स्वीकारण्याची गरज नाही' याचा अर्थ असा आहे की, जर ते जमिनीवर पडले असेल, तर ते पुन्हा स्वीकारून घ्यावे, परंतु जे जमिनीवर पडले नाही, ते थेट घेणे योग्य आहे. Gharadinnakābādhakathā घरदिन्नकआजारकथा Gharadinnakābādhakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, sītāloḷiṃ pāyetu’’nti (mahāva. 269) vacanato gharadinnakābādhassa bhikkhuno sītāloḷiṃ pāyetuṃ vaṭṭati. Tattha gharadinnakābādhoti vasīkaraṇapāṇakasamuṭṭhitarogo. Ṭīkāyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.269) pana [Pg.417] ‘‘gharadinnakābādho nāma vasīkaraṇatthāya gharaṇiyā dinnabhesajjasamuṭṭhito ābādho. Tenāha ‘vasīkaraṇapāṇakasamuṭṭhitarogo’ti. Ghara-saddo cettha abhedena gharaṇiyā vattamāno adhippeto’’ti vuttaṃ. Vimativinodaniyampi (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.267-269) ‘‘gharadinnakābādho nāma gharaṇiyā dinnavasīkaraṇabhesajjasamuṭṭhito ābādho’’ti vuttaṃ. Sītāloḷinti naṅgalena kasantassa phāle laggamattikaṃ udakena āloḷetvā pāyetuṃ anujānāmīti attho. घरदिन्नकआजारकथेमध्ये "भिक्खूहो, मी सीतालोळी पाजण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, घरदिन्नक आजार झालेल्या भिक्खूला सीतालोळी पाजणे योग्य आहे. तेथे 'घरदिन्नक आजार' म्हणजे वशीकरणासाठी दिलेल्या औषधातील जंतूंमुळे उद्भवलेला रोग होय. परंतु टीकेमध्ये म्हटले आहे की, 'घरदिन्नक आजार म्हणजे वशीकरणासाठी गृहिणीने दिलेल्या औषधामुळे उद्भवलेला आजार होय. म्हणूनच वशीकरणासाठी दिलेल्या औषधातील जंतूंमुळे उद्भवलेला रोग असे म्हटले आहे. येथे घर हा शब्द अभेदाने गृहिणीसाठी वापरलेला अभिप्रेत आहे.' विमतिविनोदनीमध्येही 'घरदिन्नक आजार म्हणजे गृहिणीने वशीकरणासाठी दिलेल्या औषधामुळे उद्भवलेला आजार होय' असे म्हटले आहे. 'सीतालोळी' म्हणजे नांगराने नांगरणी करताना त्याच्या फाळाला लागलेली माती पाण्यात कालवून पाजण्याची मी अनुमती देतो, असा अर्थ आहे. Duṭṭhagahaṇikakathā दुष्टग्रहणीकथा Duṭṭhagahaṇikakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āmisakhāraṃ pāyetu’’nti (mahāva. 269) vacanato duṭṭhagahaṇikassa bhikkhuno āmisakhāraṃ pāyetuṃ vaṭṭati. Tattha duṭṭhagahaṇikoti vipannagahaṇiko, kicchena uccāro nikkhamatīti attho. Āmisakhāranti sukkhodanaṃ jhāpetvā tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.267-269) pana ‘‘tāya chārikāya paggharitaṃ khārodakanti parissāvane taṃ chārikaṃ pakkhipitvā udake abhisiñcite tato chārikato heṭṭhā paggharitaṃ khārodaka’’nti vuttaṃ. दुट्ठगहणिक कथेमध्ये (बिघडलेले पचन किंवा पोट बिघडलेल्या कथेमध्ये) "भिक्खूंनो, मी आमिषखार (खारट पाणी/क्षारयुक्त पाणी) पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, पोट बिघडलेल्या भिक्खूला आमिषखार पिणे योग्य आहे. तेथे 'दुट्ठगहणिको' म्हणजे ज्याचे पचन बिघडले आहे किंवा ज्याला अत्यंत कष्टाने मलमूत्र विसर्जन करावे लागते, असा अर्थ समजला पाहिजे. 'आमिषखार' म्हणजे सुके अन्न (किंवा लाकूड) जाळून, त्या राखेतून गाळलेले खारट पाणी. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, "त्या राखेतून गाळलेले खारट पाणी म्हणजे गाळणीत ती राख टाकून त्यावर पाणी ओतले असता, त्या राखेतून खाली झिरपलेले खारट पाणी होय." Paṇḍurogābādhakathā पाण्डुरोग (अशक्तपणा/कावीळ) आजाराची कथा. Paṇḍurogābādhakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, muttaharītakaṃ pāyetu’’nti (mahāva. 269) vacanato paṇḍurogābādhassa bhikkhuno muttaharītakaṃ pāyetuṃ vaṭṭati. Tattha muttaharītakanti gomuttaparibhāvitaṃ harītakaṃ. पाण्डुरोग आजाराच्या कथेमध्ये "भिक्खूंनो, मी गोमूत्र-हरड (मूत्रहरीतक) पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, पाण्डुरोग (अशक्तपणा/कावीळ) झालेल्या भिक्खूला गोमूत्र-हरड पिणे योग्य आहे. तेथे 'मूत्रहरीतक' म्हणजे गोमूत्रात भिजवलेली हरड (हिरडा) होय. Chavidosābādhakathā चविदोस (त्वचारोग) आजाराची कथा. Chavidosābādhakathāyaṃ [Pg.418] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gandhālepaṃ kātu’’nti (mahāva. 269) vacanato chavidosābādhassa bhikkhuno gandhālepaṃ kātuṃ vaṭṭati. त्वचारोग आजाराच्या कथेमध्ये "भिक्खूंनो, मी गंधालेप (सुगंधी लेप) लावण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, त्वचारोग झालेल्या भिक्खूला गंधालेप लावणे योग्य आहे. Abhisannakāyakathā अभिसन्नकाय (शरीरात दोषांचे आधिक्य किंवा अपचन) आजाराची कथा. Abhisannakāyakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, virecanaṃ pātu’’nti (mahāva. 269) vacanato abhisannakāyassa bhikkhuno virecanaṃ pātuṃ vaṭṭati. Tattha abhisannakāyoti ussannadosakāyo. Acchakañjiyā attho hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, acchakañjiya’’nti (mahāva. 269) vacanato acchakañjiyaṃ pātuṃ vaṭṭati. Tattha acchakañjiyanti taṇḍulodakamaṇḍo. Akaṭayūsena attho hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, akaṭayūsa’’nti (mahāva. 269) vacanato akaṭayūsaṃ pātuṃ vaṭṭati. Tattha akaṭayūsanti asiniddho muggapacitapānīyo. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.269) pana vimativinodaniyañca (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.267-269) ‘‘akaṭayūsenāti anabhisaṅkhatena muggayūsenā’’ti vuttaṃ. Kaṭākaṭena attho hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, kaṭākaṭa’’nti (mahāva. 269) vacanato kaṭākaṭaṃ pāyetuṃ vaṭṭati. Tattha kaṭākaṭanti sova dhotasiniddho. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. mahāvagga 3.269) vimativinodaniyañca (vi. vi. ṭī. mahāvagga 2.267-269) ‘‘kaṭākaṭenāti mugge pacitvā acāletvāva parissāvitena muggayūsenā’’ti vuttaṃ. Paṭicchādanīyena attho hoti, ‘‘anujānāmi, bhikkhave, paṭicchādanīya’’nti (mahāva. 269) vacanato paṭicchādanīyaṃ pātuṃ vaṭṭati. Tattha paṭicchādanīyenāti maṃsarasena. अभिसन्नकाय (शरीरात दोषांचे आधिक्य किंवा अपचन) आजाराच्या कथेमध्ये "भिक्खूंनो, मी रेचक (जुलाबाचे औषध) पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, शरीरात दोषांचे आधिक्य असलेल्या भिक्खूला रेचक पिणे योग्य आहे. तेथे 'अभिसन्नकायो' म्हणजे शरीरात दोषांचे आधिक्य असणे. स्वच्छ कांजीची (अच्छकञ्जिका) गरज असल्यास, "भिक्खूंनो, मी स्वच्छ कांजी पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार स्वच्छ कांजी पिणे योग्य आहे. तेथे 'अच्छकञ्जिका' म्हणजे तांदूळ धुवून काढलेले स्वच्छ पाणी (पेज). अकृत युषाची (मसाले न घालता शिजवलेले वरण/कढण) गरज असल्यास, "भिक्खूंनो, मी अकृत युष पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार अकृत युष पिणे योग्य आहे. तेथे 'अकृत युष' म्हणजे स्निग्ध नसलेले (तेल-तूप न घालता) मूग शिजवलेले पाणी. सारत्थदीपनी आणि विमतिविनोदनीमध्ये मात्र असे म्हटले आहे की, "अकृत युष म्हणजे संस्कार न केलेले (मसाले न घालता शिजवलेले) मुगाचे कढण." कृत-अकृत युषाची (मसाले घालून शिजवलेले वरण) गरज असल्यास, "भिक्खूंनो, मी कृत-अकृत युष पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार कृत-अकृत युष पिणे योग्य आहे. तेथे 'कृत-अकृत' म्हणजे स्वच्छ धुवून स्निग्ध केलेले (फोडणी दिलेले). सारत्थदीपनी आणि विमतिविनोदनीमध्ये असे म्हटले आहे की, "कृत-अकृत युष म्हणजे मूग शिजवून, न ढवळता गाळून घेतलेले मुगाचे कढण." पटिच्छादनीय (मांसाचा रस/सूप) ची गरज असल्यास, "भिक्खूंनो, मी पटिच्छादनीय पिण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार पटिच्छादनीय पिणे योग्य आहे. तेथे 'पटिच्छादनीय' म्हणजे मांसाचा रस (सूप). Loṇasovīrakakathā लोणसोवीरक (खारट आंबट औषधी पेय) कथेची कथा. Loṇasovīrakakathāyaṃ [Pg.419] ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa loṇasovīrakaṃ, agilānassa udakasambhinnaṃ pānaparibhogena paribhuñjitu’’nti (mahāva. 273) vacanato gilānena bhikkhunā loṇasovīrakaṃ pātabbaṃ, agilānena udakasambhinnaṃ katvā paribhuñjitabbaṃ, tañca ‘‘pānaparibhogenā’’ti vacanato vikālepi vaṭṭati. लोणसोवीरक कथेमध्ये "भिक्खूंनो, मी आजारी भिक्खूला लोणसोवीरक आणि निरोगी भिक्खूला पाण्यात मिसळून पेय म्हणून सेवन करण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, आजारी भिक्खूने लोणसोवीरक प्यावे, तर निरोगी भिक्खूने ते पाण्यात मिसळून सेवन करावे. आणि "पेय म्हणून सेवन करावे" या वचनानुसार ते विकाल (दुपारनंतरच्या) वेळीही पिणे योग्य आहे. Tattha loṇasovīrakaṃ nāma sabbarasābhisaṅkhataṃ ekaṃ bhesajjaṃ, taṃ kira karonto harītakāmalakavibhītakakasāve sabbadhaññāni sabbaaparaṇṇāni sattannampi dhaññānaṃ odanaṃ kadaliphalādīni sabbaphalāni vettaketakakhajjūrikaḷīrādayo sabbakaḷīre macchamaṃsakhaṇḍāni anekāni ca madhuphāṇitasindhavaloṇatikaṭukādīni bhesajjāni pakkhipitvā kumbhimukhaṃ limpitvā ekaṃ dve tīṇi saṃvaccharāni ṭhapenti, taṃ paripaccitvā jamburasavaṇṇaṃ hoti, vātakāsakuṭṭhapaṇḍubhagaṇḍalādīnaṃ siniddhabhojanabhuttānañca uttarapānaṃ bhattajīraṇakabhesajjaṃ tādisaṃ natthi, taṃ panetaṃ bhikkhūnaṃ pacchābhattampi vaṭṭati, gilānānaṃ pākatikameva. Agilānānaṃ pana udakasambhinnaṃ pānaparibhogenāti. तेथे 'लोणसोवीरक' नावाचे औषध म्हणजे सर्व प्रकारच्या रसांनी युक्त असे एक औषध आहे. असे म्हणतात की, हे औषध तयार करताना हरड, आवळा आणि बेहडा यांचा काढा, सर्व प्रकारची धान्ये, सर्व प्रकारची कडधान्ये, सात प्रकारच्या धान्यांचा भात, केळी इत्यादी सर्व प्रकारची फळे, वेत, केतकी, खजूर इत्यादींचे कोंब, मासे व मांसाचे अनेक तुकडे, मध, गूळ, सैंधव मीठ, त्रिकटू (सुंठ, मिरी, पिंपळी) इत्यादी औषधी द्रव्ये एकत्र करून, एका मातीच्या घागरीत भरून तिचे तोंड बंद करून एक, दोन किंवा तीन वर्षे ठेवतात. ते औषध पूर्णपणे मुरल्यावर (पक्व झाल्यावर) त्याचा रंग शुद्ध सोन्यासारखा (जांबूनद सोन्यासारखा) होतो. वात, खोकला, कुष्ठरोग, पाण्डुरोग, भगंदर इत्यादी आजारांवर आणि स्निग्ध भोजन करणाऱ्यांसाठी अन्न पचवणारे व ढेकर येणे थांबवणारे यासारखे दुसरे औषध नाही. हे औषध भिक्खूंना दुपारनंतरही (भोजनानंतरही) घेणे योग्य आहे. आजारी भिक्खूंसाठी ते मूळ स्वरूपातच योग्य आहे, तर निरोगी भिक्खूंसाठी ते पाण्यात मिसळून पेय म्हणून घेणे योग्य आहे. Sāratthadīpaniyaṃ (sārattha. ṭī. 2.191-192) pana ‘‘pānaparibhogenāti vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālika’’nti vuttaṃ. Vimativinodaniyaṃ (vi. vi. ṭī. 1.192) pana ‘‘pānaparibhogena vaṭṭatīti sambandho. Evaṃ pana vuttattā loṇasovīrakaṃ yāmakālikanti keci vadanti, keci pana ‘gilānānaṃ pākatikameva, agilānānaṃ pana udakasambhinna’nti vuttattā guḷaṃ viya sattāhakālika’’nti vuttaṃ. Vajirabuddhiṭīkāyaṃ (vajira. ṭī. mahāvagga 263) pana ‘‘avisesena satipaccayatā vuttā[Pg.420]. Imasmiṃ khandhake ‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodakaṃ, gilānassa loṇasovīrakaṃ, agilānassa udakasambhinna’nti (mahāva. 284) vuttaṃ, tasmā siddhaṃ ‘satipaccayatā gilānāgilānavasena duvidhā’ti’’ vuttaṃ. सारत्थदीपनीमध्ये "पेय म्हणून सेवन करावे" असे म्हटल्यामुळे लोणसोवीरक हे 'यामकालिक' (प्रहरापुरते मर्यादित) आहे, असे म्हटले आहे. विमतिविनोदनीमध्ये मात्र "पेय म्हणून सेवन करणे योग्य आहे" असा संबंध जोडला आहे. असे म्हटल्यामुळे काही आचार्य लोणसोवीरकाला 'यामकालिक' म्हणतात. परंतु इतर काही आचार्य म्हणतात की, "आजारी भिक्खूंसाठी मूळ स्वरूपात आणि निरोगी भिक्खूंसाठी पाण्यात मिसळून" असे म्हटल्यामुळे ते गुळाप्रमाणे 'सप्ताहकालिक' (सात दिवसांपर्यंत ठेवता येणारे) आहे. वजिरबुद्धिटीकेमध्ये मात्र "सामान्यतः गरजेनुसार (सतिपच्चयता) अनुमती दिली आहे" असे म्हटले आहे. या खंधकामध्ये "भिक्खूंनो, मी आजारी भिक्खूला गूळ आणि निरोगी भिक्खूला गुळाचे पाणी, आजारी भिक्खूला लोणसोवीरक आणि निरोगी भिक्खूला पाण्यात मिसळलेले लोणसोवीरक देण्याची अनुमती देतो" असे म्हटले आहे. त्यामुळे "आजारी व निरोगी भिक्खूंच्या गरजेनुसार ही अनुमती दोन प्रकारची आहे" हे सिद्ध होते, असे म्हटले आहे. Antovutthādikathā अंतोवुत्थ (घराच्या आत साठवलेले अन्न इत्यादी) कथेची कथा. Antovutthādikathāyaṃ ‘‘tena kho pana samayena bhagavato udaravātābādho hoti, atha kho āyasmā ānando ‘pubbepi bhagavato udaravātābādho tekaṭulayāguyā phāsu hotī’ti sāmaṃ tilampi taṇḍulampi muggampi viññāpetvā anto vāsetvā anto sāmaṃ pacitvā bhagavato upanāmesi ‘pivatu bhagavā tekaṭulayāgu’nti. Jānantāpi tathāgatā pucchanti, jānantāpi na pucchanti, kālaṃ viditvā pucchanti, kālaṃ viditvā na pucchanti, atthasañhitaṃ tathāgatā pucchanti, no anatthasañhitaṃ, anatthasañhite setughāto tathāgatānaṃ. Dvīhi ākārehi buddhā bhagavanto bhikkhū paṭipucchanti ‘dhammaṃ vā desessāma, sāvakānaṃ vā sikkhāpadaṃ paññapessāmā’ti. अंतोवुत्थ कथेमध्ये (आत साठवलेल्या अन्नाच्या कथेमध्ये) "त्या वेळी भगवंतांना पोटातील वायूचा त्रास (उदरवात) झाला होता. तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी विचार केला की, 'पूर्वीही भगवंतांना उदरवाताचा त्रास झाला असता, त्यांना तेकटुलयागू (तीळ, तांदूळ आणि मूग घालून तयार केलेली पेज) घेतल्याने आराम पडला होता.' म्हणून त्यांनी स्वतः तीळ, तांदूळ आणि मूग मागवून घेतले, ते विहाराच्या आत साठवून ठेवले आणि आत स्वतः शिजवून भगवंतांना अर्पण केले आणि म्हणाले, 'भगवंतांनी ही तेकटुलयागू प्यावी.' तथागत सर्व काही जाणून असूनही विचारतात, जाणून असूनही विचारत नाहीत; योग्य वेळ जाणून विचारतात, योग्य वेळ जाणून विचारत नाहीत; तथागत हिताचेच विचारतात, अहिताचे विचारत नाहीत; अहिताच्या गोष्टींचा तथागतांनी समूळ नाश केला आहे. बुद्ध भगवंत दोन कारणांसाठी भिक्खूंना पुन्हा विचारतात - 'आम्ही एकतर धर्माचा उपदेश करू किंवा श्रावकांसाठी शिक्षापद (नियम) प्रस्थापित करू.'" Atha kho bhagavā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi ‘kutāyaṃ, ānanda, yāgū’ti. Atha kho āyasmā ānando bhagavato etamatthaṃ ārocesi. Vigarahi buddho bhagavā ananucchavikaṃ, ānanda, ananulomikaṃ appatirūpaṃ assamaṇakaṃ akappiyaṃ akaraṇīyaṃ, kathañhi nāma tvaṃ, ānanda, evarūpāya bāhullāya cetessasi, yadapi, ānanda, anto vutthaṃ, tadapi akappiyaṃ. Yadapi anto pakkaṃ, tadapi akappiyaṃ. Yadapi sāmaṃ pakkaṃ, tadapi akappiyaṃ. Netaṃ, ānanda, appasannānaṃ vā pasādāya…pe… vigarahitvā dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesi – na, bhikkhave, anto vutthaṃ anto [Pg.421] pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ paribhuñjitabbaṃ, yo paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ anto pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti tiṇṇaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ anto pakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ bahi pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ anto pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dvinnaṃ dukkaṭānaṃ. Anto ce, bhikkhave, vutthaṃ bahi pakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ anto pakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ bahi pakkaṃ sāmaṃ pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, āpatti dukkaṭassa. Bahi ce, bhikkhave, vutthaṃ bahi pakkaṃ aññehi pakkaṃ, tañce paribhuñjeyya, anāpattī’’ti (mahāva. 274) vacanato sahaseyyappahonake ṭhāne vutthatā, tattha pakkatā, upasampannena sāmaṃ pakkatāti imesaṃ tiṇṇaṃ aṅgānaṃ sambhave sati tisso āpattiyo, dvinnaṃ sambhave dve āpattiyo, ekassa aṅgassa sambhave ekā āpattīti veditabbaṃ. त्यानंतर भगवंतांनी आयुष्यमान आनंदांना विचारले, 'आनंदा, ही पेज कुठून आली?' तेव्हा आयुष्यमान आनंदांनी भगवंतांना हा सर्व वृत्तांत सांगितला. बुद्ध भगवंतांनी त्यांचा निषेध केला, 'आनंदा, हे कृत्य अयोग्य आहे, भिक्खूंना न शोभणारे आहे, अनुचित आहे, श्रमणांना अयोग्य आहे, अकल्पनीय (अयोग्य) आहे आणि न करण्यासारखे आहे. आनंदा, तू अशा प्रकारच्या संचयवृत्तीसाठी (बाहुल्ल्यासाठी) कसा काय विचार केलास? आनंदा, जे काही आत साठवलेले (अंतोवुत्थ) आहे, ते अकल्पनीय आहे. जे काही आत शिजवलेले (अंतोपक्क) आहे, तेही अकल्पनीय आहे. जे काही स्वतः शिजवलेले (सामंपक्क) आहे, तेही अकल्पनीय आहे. आनंदा, हे कृत्य अप्रसन्न (श्रद्धा नसलेल्या) लोकांच्या श्रद्धेसाठी नाही...' इत्यादी प्रकारे निषेध करून, धम्मचर्चा करून त्यांनी भिक्खूंना संबोधित केले - 'भिक्खूंनो, आत साठवलेले, आत शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले अन्न सेवन करू नये. जो सेवन करेल, त्याला दुक्कट (दुष्कृत) चा गुन्हा लागू होईल. भिक्खूंनो, जर अन्न आत साठवलेले, आत शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर तीन दुक्कट गुन्हे लागू होतात. भिक्खूंनो, जर अन्न आत साठवलेले, आत शिजवलेले आणि इतरांनी शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर दोन दुक्कट गुन्हे लागू होतात. भिक्खूंनो, जर अन्न आत साठवलेले, बाहेर शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर दोन दुक्कट गुन्हे लागू होतात. भिक्खूंनो, जर अन्न बाहेर साठवलेले, आत शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर दोन दुक्कट गुन्हे लागू होतात. भिक्खूंनो, जर अन्न आत साठवलेले, बाहेर शिजवलेले आणि इतरांनी शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर एक दुक्कट गुन्हा लागू होतो. भिक्खूंनो, जर अन्न बाहेर साठवलेले, आत शिजवलेले आणि इतरांनी शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर एक दुक्कट गुन्हा लागू होतो. भिक्खूंनो, जर अन्न बाहेर साठवलेले, बाहेर शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर एक दुक्कट गुन्हा लागू होतो. भिक्खूंनो, जर अन्न बाहेर साठवलेले, बाहेर शिजवलेले आणि इतरांनी शिजवलेले असेल आणि ते सेवन केले, तर कोणताही गुन्हा लागू होत नाही.' या वचनानुसार, ज्या ठिकाणी एकत्र झोपणे शक्य आहे अशा ठिकाणी साठवणे (अंतोवुत्थ), तेथे शिजवणे (अंतोपक्क) आणि उपसंपन्न (भिक्खू) व्यक्तीने स्वतः शिजवणे (सामंपक्क) - या तीन अंगांचा (गोष्टींचा) समावेश असल्यास तीन गुन्हे (आपत्ती), दोन अंगांचा समावेश असल्यास दोन गुन्हे आणि एका अंगाचा समावेश असल्यास एक गुन्हा लागू होतो, असे समजले पाहिजे. Anto vutthanti akappiyakuṭiyaṃ vutthaṃ. Sāmaṃ pakkanti ettha yaṃ kiñci āmisaṃ bhikkhuno pacituṃ na vaṭṭati. Sacepissa uṇhayāguyā sulasipaṇṇāni vā siṅgiveraṃ vā loṇaṃ vā pakkhipanti, tampi cāletuṃ na vaṭṭati. ‘‘Yāguṃ nibbāpemī’’ti pana cāletuṃ vaṭṭati. Uttaṇḍubhattaṃ labhitvāpi pidahituṃ na vaṭṭati. Sace pana manussā pidahitvāva denti, vaṭṭati. ‘‘Bhattaṃ vā mā nibbāyatū’’ti pidahituṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, puna pākaṃ pacitu’’nti (mahāva. 274) vacanato pubbe anupasampannehi pakkaṃ puna pacituṃ vaṭṭati. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 274) ‘‘khīratakkādīsu [Pg.422] pana sakiṃ kuthitesu aggiṃ dātuṃ vaṭṭati punapākassa anuññātattā’’ti. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, anto vāsetu’’nti (mahāva. 274) vacanato dubbhikkhasamaye taṇḍulādīni anto vāsetuṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, anto pacitu’’nti (mahāva. 274) vacanato dubbhikkhasamaye anto pacituṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, sāmaṃ pacitu’’nti (mahāva. 274) vacanato dubbhikkhasamaye sāmampi pacituṃ vaṭṭati. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, anto vutthaṃ anto pakkaṃ sāmaṃ pakka’’nti (mahāva. 274) vacanato dubbhikkhasamaye tīṇipi vaṭṭanti. 'अंतोवुत्थ' म्हणजे अकल्पिय कुटीमध्ये (साठवण्यास अयोग्य अशा खोलीत) साठवलेले अन्न. 'सामंपक्क' (स्वतः शिजवलेले) या संदर्भात, भिक्खूने कोणतेही अन्न स्वतः शिजवणे योग्य नाही. जर भिक्खूच्या गरम पेजेमध्ये (यागूमध्ये) तुळशीची पाने, आले किंवा मीठ टाकले गेले, तर ते ढवळणे देखील योग्य नाही. परंतु 'मी पेज थंड करत आहे' या उद्देशाने ते ढवळणे योग्य आहे. मऊ शिजवलेला भात (उत्तण्डुभात) मिळाला तरी तो झाकून ठेवणे योग्य नाही. परंतु जर लोकांनी तो झाकूनच दिला, तर ते योग्य आहे. किंवा 'भात थंड होऊ नये' या उद्देशाने तो झाकणे योग्य आहे. 'भिक्खूंनो, मी पुन्हा शिजवण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, पूर्वी अनुपसंपन्न (गृहस्थ किंवा सामणेर) लोकांनी शिजवलेले अन्न पुन्हा शिजवणे योग्य आहे. अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे की, 'दूध, ताक इत्यादी एकदा उकळले तरी पुन्हा शिजवण्याची अनुमती असल्याने त्यावर पुन्हा अग्नी देणे (उकळणे) योग्य आहे.' 'भिक्खूंनो, मी आत साठवण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, दुष्काळाच्या वेळी तांदूळ इत्यादी अन्न विहाराच्या आत साठवणे योग्य आहे. 'भिक्खूंनो, मी आत शिजवण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, दुष्काळाच्या वेळी आत शिजवणे योग्य आहे. 'भिक्खूंनो, मी स्वतः शिजवण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, दुष्काळाच्या वेळी स्वतः शिजवणे योग्य आहे. 'भिक्खूंनो, मी आत साठवलेले, आत शिजवलेले आणि स्वतः शिजवलेले अन्न सेवन करण्याची अनुमती देतो' या वचनानुसार, दुष्काळाच्या वेळी या तिन्ही गोष्टी योग्य आहेत. Uggahitapaṭiggahitakathā उग्गहित-पटिग्गहित (स्वतः उचलून घेतलेले आणि स्वीकारलेले) कथेची कथा. Uggahitapaṭiggahitakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, yattha phalakhādanīyaṃ passati, kappiyakārako ca na hoti, sāmaṃ gahetvā haritvā kappiyakārake passitvā bhūmiyaṃ nikkhipitvā paṭiggahāpetvā paribhuñjituṃ, anujānāmi, bhikkhave, uggahitaṃ paṭiggahitu’’nti (mahāva. 275) vacanato tathā katvā paribhuñjituṃ vaṭṭati, āpatti na hotīti. उग्गहित-पटिग्गहित कथेमध्ये "भिक्खूंनो, जेथे फळांसारखे खाण्यायोग्य पदार्थ दिसतात आणि तेथे कप्पियकारक (मदतनीस) नसतो, तेव्हा ते स्वतः उचलून घेऊन, कप्पियकारकाला पाहिल्यावर जमिनीवर ठेवून, त्याच्याकडून पुन्हा दान म्हणून स्वीकारून सेवन करण्याची मी अनुमती देतो. भिक्खूंनो, मी स्वतः उचलून घेतलेले आणि स्वीकारलेले अन्न सेवन करण्याची अनुमती देतो" या वचनानुसार, तसे करून सेवन करणे योग्य आहे, यात कोणताही गुन्हा (आपत्ती) होत नाही, असे म्हटले आहे. Tatonīhaṭakathā ततोनीहत (तेथून बाहेर काढलेले) कथेची कथा. Tato nīhaṭakathāyaṃ ‘‘paṭiggaṇhatha, bhikkhave, paribhuñjatha. Anujānāmi, bhikkhave, tato nīhaṭaṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ paribhuñjitu’’nti (mahāva. 276) vacanato yasmiṃ dāne nimantitā hutvā bhikkhū bhuñjanti, tato dānato nīhaṭaṃ bhojanaṃ pavāritena bhikkhunā bhuñjitabbaṃ, na pavāritasikkhāpadena āpatti hoti. Vuttañhi aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 276) ‘‘tato nīhaṭanti yattha nimantitā bhuñjanti, tato nīhaṭa’’nti. ‘ततो नीहत’ कथेमध्ये (तिथून आणलेल्या भोजनाच्या संदर्भात)— "भिक्खूहो! स्वीकार करा, सेवन करा. भिक्खूहो! भोजन केलेल्या व प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने तिथून आणलेले अन्न अतिरिक्त (अतिरीक्त विधी) न करताही सेवन करण्यास मी अनुमती देतो" या वचनावरून, ज्या दानामध्ये निमंत्रित होऊन भिक्खू भोजन करतात, त्या दानातून आणलेले भोजन प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने सेवन करावे; याने प्रवारणा शिक्षापदाचा दोष (आपत्ती) होत नाही. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— "ततो नीहत म्हणजे जेथे निमंत्रित होऊन भोजन करतात, तिथून आणलेले." Purebhattapaṭiggahitakathā पुरेभत्तपटिग्गहित कथा (भोजनापूर्वी स्वीकारलेल्या अन्नाची कथा) Purebhattapaṭiggahitakathāyaṃ [Pg.423] ‘‘paṭiggaṇhatha, bhikkhave, paribhuñjatha, anujānāmi, bhikkhave, purebhattaṃ paṭiggahitaṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ paribhuñjitu’’nti (mahāva. 277) vacanato purebhattaṃ paṭiggahetvā nikkhipitaṃ pavāritena bhikkhunā atirittaṃ akatvā bhuñjituṃ vaṭṭati, pavāritasikkhāpadena āpatti na hoti. 'पुरेभत्तपटिग्गहित' कथेमध्ये— "भिक्खूहो! स्वीकार करा, सेवन करा. भिक्खूहो! भोजनापूर्वी (सकाळी) स्वीकारलेले अन्न, भोजन केलेल्या व प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने अतिरिक्त न करताही सेवन करण्यास मी अनुमती देतो" या वचनावरून, भोजनापूर्वी स्वीकारून ठेवून दिलेले अन्न प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने अतिरिक्त न करताही सेवन करणे योग्य आहे; याने प्रवारणा शिक्षापदाचा दोष होत नाही. Vanaṭṭhapokkharaṭṭhakathā वनट्ठपोक्खरट्ठ कथा (वनातील व कमळाच्या तलावातील कंदांविषयीची कथा) Vanaṭṭhapokkharaṭṭhakathāyaṃ ‘‘tena kho pana samayena āyasmato sāriputtassa kāyaḍāhābādho hoti. Atha kho āyasmā mahāmoggallāno yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā āyasmantaṃ sāriputtaṃ etadavoca ‘pubbe te, āvuso sāriputta, kāyaḍāhābādho kena phāsu hotī’ti. Bhisehi ca me, āvuso, muḷālikāhi cāti…pe… atha kho āyasmato sāriputtassa bhise ca muḷālikāyo ca paribhuttassa kāyaḍāhābādho paṭippassambhi…pe… paṭiggaṇhatha, bhikkhave, paribhuñjatha. Anujānāmi, bhikkhave, vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhaṃ bhuttāvinā pavāritena anatirittaṃ paribhuñjitu’’nti (mahāva. 278) vacanato vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhaṃ pavāritena bhikkhunā paribhuñjituṃ vaṭṭati, pavāritasikkhāpadena āpatti na hoti. Tattha vanaṭṭhaṃ pokkharaṭṭhanti vane ceva paduminigacche ca jātaṃ. 'वनट्ठपोक्खरट्ठ' कथेमध्ये— "त्या वेळी आयुष्यमान सारिपुत्तांना शरीराच्या दाहाचा आजार झाला होता. तेव्हा आयुष्यमान महामोग्गल्लान जेथे आयुष्यमान सारिपुत्त होते तेथे गेले आणि आयुष्यमान सारिपुत्तांना म्हणाले, 'आवुसो सारिपुत्त! पूर्वी तुमचा शरीराचा दाह कशाने बरा होत असे?' (सारिपुत्त म्हणाले,) 'आवुसो! कमळाच्या कंदांनी आणि कोवळ्या कमळनाळांनी...' ... नंतर आयुष्यमान सारिपुत्तांनी कमळाचे कंद आणि कमळनाळ सेवन केल्यावर त्यांचा शरीराचा दाह शांत झाला... 'भिक्खूहो! स्वीकार करा, सेवन करा. भिक्खूहो! वनात व कमळाच्या तलावात उगवलेले (कंद व नाळ) भोजन केलेल्या व प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने अतिरिक्त न करताही सेवन करण्यास मी अनुमती देतो'" या वचनावरून, वनात व कमळाच्या तलावात उगवलेले कंद व नाळ प्रवारणा केलेल्या भिक्खूने सेवन करणे योग्य आहे; याने प्रवारणा शिक्षापदाचा दोष होत नाही. येथे 'वनट्ठ पोक्खरट्ठ' म्हणजे वनात आणि कमळाच्या तलावात उगवलेले होय. Akatakappakathā अकतकप्प कथा (कप्पिय विधी न केलेल्या फळांविषयीची कथा) Akatakappakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, abījaṃ nibbaṭṭabījaṃ akatakappaṃ phalaṃ paribhuñjitu’’nti (mahāva. 278) vacanato abījañca nibbaṭṭabījañca [Pg.424] phalaṃ aggisatthanakhehi samaṇakappaṃ akatvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Tattha abījanti taruṇaphalaṃ, yassa bījaṃ aṅkuraṃ na janeti. Nibbaṭṭabījanti bījaṃ nibbaṭṭetvā apanetvā paribhuñjitabbakaṃ ambapanasādi, tāni phalāni kappiyakārake asati kappaṃ akatvāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. 'अकतकप्प' कथेमध्ये— "भिक्खूहो! बी नसलेले, बी काढून टाकलेले आणि कप्पिय विधी न केलेले फळ सेवन करण्यास मी अनुमती देतो" या वचनावरून, बी नसलेले आणि बी काढून टाकलेले फळ अग्नी, शस्त्र (चाकू) किंवा नखांनी श्रमणकल्प (कप्पिय विधी) न करताही सेवन करणे योग्य आहे. येथे 'अबीज' म्हणजे कोवळे फळ, ज्याचे बी अंकुर उत्पन्न करू शकत नाही. 'निब्बट्टबीज' म्हणजे ज्याचे बी काढून टाकून सेवन करायचे असते, जसे की आंबा, फणस इत्यादी; कप्पियकारक उपलब्ध नसताना अशी फळे कप्पिय विधी न करताही सेवन करणे योग्य आहे. Yāgukathā यागू कथा (पेजेविषयीची कथा) Yāgukathāyaṃ ‘‘dasayime, brāhmaṇa, ānisaṃsā yāguyā. Katame dasa, yāguṃ dento āyuṃ deti, vaṇṇaṃ deti, sukhaṃ deti, balaṃ deti, paṭibhānaṃ deti, yāgupītā khudaṃ paṭihanati, pipāsaṃ vineti, vātaṃ anulometi, vatthiṃ sodheti, āmāvasesaṃ pāceti. Ime kho, brāhmaṇa, dasānisaṃsā yāguyāti. 'यागू' कथेमध्ये— "हे ब्राह्मण! यागूचे (पेजेचे) हे दहा फायदे आहेत. कोणते दहा? यागू देणारा आयुष्य देतो, वर्ण देतो, सुख देतो, बल देतो, प्रतिभा देतो; आणि यागू पिण्याने भूक शमते, तहान दूर होते, वायूचा अनुलोम होतो, मूत्राशय शुद्ध होतो आणि अपक्व अन्न पचते. हे ब्राह्मण! हे यागूचे दहा फायदे आहेत." ‘Yo saññatānaṃ paradattabhojinaṃ; Kālena sakkacca dadāti yāguṃ; Dasassa ṭhānāni anuppavecchati; Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca. "जो संयमी व परदत्तभोज्यांना (दुसऱ्याने दिलेल्या अन्नावर जगणाऱ्यांना) योग्य वेळी आदराने यागू दान करतो, तो त्याला दहा गोष्टी प्रदान करतो— आयुष्य, वर्ण, सुख आणि बल;" ‘Paṭibhānamassa upajāyate tato; Khuddaṃ pipāsañca byapaneti vātaṃ; Sodheti vatthiṃ pariṇāmeti bhattaṃ; Bhesajjametaṃ sugatena vaṇṇitaṃ. "त्यामुळे त्याला प्रतिभा प्राप्त होते; ती भूक, तहान आणि वायूचा त्रास दूर करते, मूत्राशय शुद्ध करते आणि अन्नाचे पचन करते; या औषधाची सुगतांनी प्रशंसा केली आहे." ‘Tasmā hi yāguṃ alameva dātuṃ; Niccaṃ manussena sukhatthikena; Dibbāni vā patthayatā sukhāni; Mānussasobhagyatamicchatā vā’ti. "म्हणून, स्वतःचे सुख इच्छिणाऱ्या, दिव्य सुखांची आकांक्षा करणाऱ्या किंवा मानवी सौभाग्य इच्छिणाऱ्या मनुष्याने नेहमी यागू दान करणे अत्यंत योग्य आहे." Atha kho bhagavā taṃ brāhmaṇaṃ imāhi gāthāhi anumoditvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi. Atha kho bhagavā etasmiṃ nidāne etasmiṃ pakaraṇe dhammiṃ kathaṃ katvā bhikkhū āmantesi – anujānāmi, bhikkhave, yāguñca madhugoḷakañcā’’ti [Pg.425] (mahāva. 282) vacanato yāguñca madhugoḷakañca sampaṭicchituṃ vaṭṭati. Anumodanāgāthāya ‘‘patthayataṃ icchata’’nti padānaṃ ‘‘alameva dātu’’nti iminā sambandho. Sace pana ‘‘patthayatā icchatā’’ti pāṭho atthi, soyeva gahetabbo. ‘‘Na, bhikkhave, aññatra nimantitena aññassa bhojjayāgu paribhuñjitabbā, yo paribhuñjeyya, yathādhammo kāretabbo’’ti (mahāva. 283) vacanato tathā bhuñjantassa paramparabhojanasikkhāpadena āpatti hoti. Bhojjayāgūti yā pavāraṇaṃ janeti. Yathādhammo kāretabboti paramparabhojanena kāretabbo. त्यानंतर भगवान त्या ब्राह्मणाला या गाथांनी अनुमोदित करून आसनावरून उठून निघून गेले. त्यानंतर भगवंतांनी याच संदर्भात आणि याच प्रकरणात धम्मचर्चा करून भिक्खूंना संबोधित केले— "भिक्खूहो! मी यागू आणि मधुगोलक (मधाचे गोळे) स्वीकारण्यास अनुमती देतो" या वचनावरून यागू आणि मधुगोलक स्वीकारणे योग्य आहे. अनुमोदन गाथेमध्ये "पत्थयतं इच्छतं" या पदांचा "अलमेव दातुं" याच्याशी संबंध जोडला पाहिजे. जर "पत्थयता इच्छता" असा पाठ असेल, तर तोच ग्राह्य धरावा. "भिक्खूहो! निमंत्रित केलेल्या भिक्खूने दुसऱ्याच्या भोज्य-यागूचे सेवन करू नये; जो सेवन करेल, त्याच्यावर नियमानुसार (यथाधम्म) कारवाई करावी" या वचनावरून, तसे सेवन करणाऱ्याला परंपराभोजन शिक्षापदाचा दोष होतो. 'भोज्ययागू' म्हणजे जी प्रवारणा उत्पन्न करते. 'यथाधम्म कारेतब्ब' म्हणजे परंपराभोजनाच्या नियमानुसार कारवाई करावी. Guḷakathā गुळ कथा (गुळाविषयीची कथा) Guḷakathāyaṃ ‘‘anujānāmi, bhikkhave, gilānassa guḷaṃ, agilānassa guḷodaka’’nti (mahāva. 284) vacanato gilāno bhikkhu guḷapiṇḍaṃ vikālepi khādituṃ vaṭṭati. Agilāno pana udakasambhinnaṃ katvā guḷodakaparibhogena paribhuñjituṃ vaṭṭati. ‘‘Gilānassa guḷanti tathārūpena byādhinā gilānassa pacchābhattaṃ guḷaṃ anujānāmīti attho’’ti aṭṭhakathāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 284) vuttaṃ. ‘‘Tathārūpena byādhinā’’ti vuttattā yathārūpena byādhinā gilānassa guḷo paribhuñjitabbo hoti, tathārūpena eva byādhinā gilānassāti vuttaṃ viya dissati, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ. 'गुळ' कथेमध्ये— "भिक्खूहो! मी आजारी भिक्खूला गुळ आणि निरोगी भिक्खूला गुळपाणी देण्यास अनुमती देतो" या वचनावरून, आजारी भिक्खूने गुळाची ढेप विकालच्या वेळी (दुपारनंतर) देखील खाणे योग्य आहे. निरोगी भिक्खूने मात्र ते पाण्यात मिसळून गुळपाणी म्हणून सेवन करणे योग्य आहे. "आजारी भिक्खूला गुळ म्हणजे तशा प्रकारच्या आजाराने आजारी असलेल्या भिक्खूला दुपारच्या भोजनानंतर गुळ खाण्यास अनुमती देतो, असा अर्थ आहे" असे अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे. "तशा प्रकारच्या आजाराने" असे म्हटल्यामुळे, ज्या प्रकारच्या आजाराने आजारी असलेल्या भिक्खूने गुळ सेवन करायचा असतो, तशाच प्रकारच्या आजाराने आजारी असलेल्या भिक्खूसाठी हे म्हटले आहे असे दिसते; याचा विचार करून स्वीकार करावा. Ettakāsu kathāsu yā yā saṃvaṇṇetabbappakaraṇe na dissati, sā sā amhehi pesalānaṃ bhikkhūnaṃ kosallatthaṃ pāḷito ca aṭṭhakathāto ca gahetvā ṭīkācariyānaṃ vacanehi alaṅkaritvā ṭhapitā, tasmā nikkaṅkhā hutvā paṇḍitā upadhārentu. या सर्व कथांमध्ये ज्या ज्या गोष्टी स्पष्टीकरण करणाऱ्या ग्रंथात आढळत नाहीत, त्या त्या गोष्टी आम्ही शीलप्रिय भिक्खूंच्या ज्ञानासाठी पाळी आणि अट्ठकथेतून घेऊन, टीकाचार्यांच्या वचनांनी अलंकृत करून मांडल्या आहेत; म्हणून पंडितांनी निःशंक होऊन यावर विचार करावा. Catumahāpadesakathā चतुमहापदेस कथा (चार महाअपदेशांची कथा) 67. Yaṃ [Pg.426] bhikkhavetiādi mahāpadesakathā nāma. Tattha mahante atthe upadissati etehīti mahāpadesā, mahantā vā atthā padissanti paññāyanti etthāti mahāpadesā, mahantānaṃ vā atthānaṃ padeso pavattidesoti mahāpadesā. Ke te? Imeyeva cattāro pāṭhā, atthā vā. Tena vuttaṃ ‘‘ime cattāro mahāpadese’’tiādi. Tattha dhammasaṅgāhakattherāti mahākassapādayo. Suttaṃ gahetvāti ‘‘ṭhapetvā dhaññaphalarasa’’ntiādikaṃ suttaṃ gahetvā upadhārento. Satta dhaññānīti – ६७. "यं भिक्खवे" इत्यादी 'महापदेश कथा' होय. येथे, ज्यांच्याद्वारे महान अर्थांचे निर्देश केले जातात, ते 'महापदेश' होत; किंवा ज्यांच्यामध्ये महान अर्थ दिसून येतात (समजतात), ते 'महापदेश' होत; किंवा महान अर्थांचे जे प्रकटीकरण स्थान आहे, ते 'महापदेश' होत. ते कोणते? हे चार पाठ किंवा अर्थच होत. म्हणूनच "हे चार महापदेश" इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'धम्मसंग्राहक थेर' म्हणजे महाकस्सप इत्यादी थेर होत. 'सुत्त घेऊन' म्हणजे "धान्य व फळांचा रस वगळता" इत्यादी सुत्त घेऊन विचार करणे. 'सात धान्ये' म्हणजे— ‘‘Sāli vīhi ca kudrūso, godhumo varako yavo; Kaṅgūti satta dhaññāni, nīvārādī tu tabbhidā’’ti –. "साळी, तांदूळ (व्रीही), कोद्रू, गहू, वरी, यव (जव) आणि कांग (राळा) ही सात धान्ये आहेत; नीवार (रानटी भात) इत्यादींचे वर्गीकरण यातच होते." Vuttāni satta dhaññāni. Sabbaṃ aparaṇṇanti muggamāsādayo. Aṭṭha pānānīti ambapānaṃ jambupānaṃ cocapānaṃ mocapānaṃ sālukapānaṃ muddikapānaṃ madhukapānaṃ phārusakapānañca. ही सात धान्ये सांगितली आहेत. 'सर्व अपरान्न' म्हणजे मूग, उडीद इत्यादी. 'आठ पेये' म्हणजे आंब्याचे पेय, जांभळाचे पेय, केळीचे पेय, रानकेळीचे पेय, कमळनाळाचे पेय, द्राक्षाचे पेय, मोहाचे पेय आणि फालसा फळाचे पेय. Iminā nayenāti suttānulomanayena. Vuttañhetaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘suttānulomaṃ nāma cattāro mahāpadesā’’ti. Pāḷiñca aṭṭhakathañca anapekkhitvāti pāḷiyaṃ nītatthato āgatameva aggahetvā. Aññānipīti tato aññānipi. Etena mahāpadesā nāma na kevalaṃ yathāvuttā eva, atha kho anekāni nānappakārāni vinayadharassa ñāṇānubhāvappakāsitānīti dasseti. 'या न्यायाने' म्हणजे सुत्तानुलोम न्यायाने. कारण अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे— "सुत्तानुलोम म्हणजे चार महापदेश होत." 'पाळी आणि अट्ठकथेकडे दुर्लक्ष करून' म्हणजे पाळीमध्ये स्पष्टपणे आलेले न स्वीकारता. 'इतरही' म्हणजे त्याहून भिन्न असलेले इतरही. यावरून हे स्पष्ट होते की, महापदेश म्हणजे केवळ वर सांगितलेलेच नव्हे, तर विनयधराच्या ज्ञानाच्या प्रभावाने प्रकट होणारे अनेक आणि विविध प्रकारचे नियम होत. Ānisaṃsakathā आनिसंस कथा (फायद्यांविषयीची कथा) 68. Ānisaṃsakathāyaṃ vinayaṃ dhāretīti vinayadharo, sikkhanavācanamanasikāravinicchayanatadanulomakaraṇādinā vinayapariyattikusalo [Pg.427] bhikkhu. Vinayapariyattimūlaṃ etesanti vinayapariyattimūlakā. Ke te? Pañcānisaṃsā. Vinayapariyattiyeva mūlaṃ kāraṇaṃ katvā labhitabbaānisaṃsā, na aññapariyattiṃ vā paṭipattiādayo vā mūlaṃ katvāti attho. Atha vā pariyāpuṇanaṃ pariyatti, vinayassa pariyatti vinayapariyatti, sā mūlaṃ etesanti vinayapariyattimūlakā, vinayapariyāpuṇanahetubhavā ānisaṃsāti attho. ‘‘Katame’’tiādinā tesaṃ pañcānisaṃsādīnaṃ sarūpaṃ pucchitvā ‘‘attano’’tiādinā vissajjetvā taṃ vacanaṃ pāḷiyā samatthetuṃ ‘‘vuttañheta’’ntiādimāha. ६८. 'आनिसंस' कथेमध्ये— जो विनयाचे धारण करतो तो 'विनयधर' होय; म्हणजेच शिकणे, शिकवणे, मनन करणे, निर्णय घेणे आणि त्यानुसार आचरण करणे इत्यादींद्वारे विनयपर्यातीमध्ये (विनय साहित्याच्या अभ्यासात) कुशल असलेला भिक्खू. विनयपर्याती हेच ज्यांचे मूळ आहे, ते 'विनयपर्यात-मूलक' होत. ते कोणते? पाच फायदे (पाच आनिसंस). केवळ विनयपर्यातीलाच मूळ कारण मानून प्राप्त होणारे फायदे, इतर पर्याती किंवा प्रतिपत्ती इत्यादींना मूळ मानून मिळणारे नव्हे, असा अर्थ आहे. किंवा, वारंवार शिकणे म्हणजे पर्याती होय; विनयाची पर्याती म्हणजे विनयपर्याती. तीच ज्यांचे मूळ आहे ते 'विनयपर्यात-मूलक' होत, म्हणजेच विनय शिकण्याच्या कारणाने प्राप्त होणारे फायदे, असा अर्थ आहे. "कतमे" इत्यादींद्वारे त्या पाच फायद्यांचे स्वरूप विचारून, "अत्तनो" इत्यादींद्वारे उत्तर देऊन, त्या वचनाचे पाळीशी समर्थन करण्यासाठी "वृत्तं हेतं" इत्यादी म्हटले आहे. Evaṃ pañcānisaṃsānaṃ sarūpaṃ dassetvā idāni teyeva vitthārato dassetuṃ ‘‘kathamassā’’tiādinā pucchitvā ‘‘idhekacco’’tiādinā vissajjeti. Tattha attano sīlakkhandhasuguttabhāvo nāma āpattianāpajjanabhāveneva hoti, no aññathāti āpattiāpajjanakāraṇaṃ dassetvā tadabhāvena anāpajjanaṃ dassetuṃ ‘‘āpattiṃ āpajjanto chahākārehi āpajjatī’’tiādimāha. Tattha – अशा प्रकारे पाच फायद्यांचे स्वरूप दाखवून, अब तेच सविस्तर दाखवण्यासाठी "कथमस्सा" इत्यादींद्वारे विचारून, "इधेकच्चो" इत्यादींद्वारे उत्तर दिले आहे. तेथे, स्वतःच्या शीलस्कंधाचे रक्षण होणे म्हणजे आपत्तीत (दोषात) न पडण्यानेच होते, इतर कोणत्याही प्रकारे नाही; म्हणून आपत्तीत पडण्याचे कारण दाखवून, त्याच्या अभावाने आपत्तीत न पडणे दाखवण्यासाठी "आपत्तीत पडणारा सहा प्रकारांनी पडतो" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे— ‘‘Sañcicca āpattiṃ āpajjati; Āpattiṃ parigūhati; Agatigamanañca gacchati; Ediso vuccati alajjipuggalo’’ti. (pari. 359) – "जो जाणूनबुजून आपत्तीत पडतो, आपत्ती लपवून ठेवतो आणि अगतगमनाला (चुकीच्या मार्गाला) जातो; अशा व्यक्तीला 'अलज्जी पुद्गल' (निर्लज्ज व्यक्ती) म्हटले जाते." Vuttena alajjīlakkhaṇena na lajjati na hirīyatīti alajjī, tassa bhāvo alajjitā. Natthi ñāṇaṃ etassāti aññāṇaṃ, tassa bhāvo aññāṇatā. Kukatassa bhāvo kukkuccaṃ, tena pakato kukkuccapakato, tassa bhāvo kukkuccapakatatā. Kappatīti kappiyaṃ, na kappiyaṃ akappiyaṃ, tasmiṃ akappiye[Pg.428], kappiyaṃ iti saññā yassa so kappiyasaññī, tassa bhāvo kappiyasaññitā. Itaraṃ tappaṭipakkhato kātabbaṃ, imesu pañcasu padesu yakāralopo, tasmā ‘‘alajjitāya āpattiṃ āpajjatī’’tiādinā yojetabbāni. Hetvatthe cetaṃ nissakkavacanaṃ. Saratīti sati, samussanaṃ sammoso. Satiyā sammoso satisammoso, tasmā satisammosā. Hetvatthe cetaṃ karaṇavacanaṃ. Idāni tāni kāraṇāni vitthārato dassetuṃ ‘‘katha’’ntyādimāha. Taṃ nayānuyogena viññeyyameva. सांगितलेल्या अलज्जीच्या लक्षणाने जो लाजत नाही, संकोच बाळगत नाही, तो 'अलज्जी' होय; त्याचा भाव म्हणजे 'अलज्जिता' (निर्लज्जपणा). ज्याला ज्ञान नाही ते 'अज्ञान'; त्याचा भाव म्हणजे 'अज्ञानता'. वाईट कृत्याचा भाव म्हणजे 'कुक्कुच्च' (पश्चात्ताप/संकोच); त्याने युक्त असलेला तो 'कुक्कुच्चपकत'; त्याचा भाव म्हणजे 'कुक्कुच्चपकतता'. जे योग्य आहे ते 'कप्पिय'; जे योग्य नाही ते 'अकप्पिय'; त्या अकप्पिय गोष्टीमध्ये 'हे कप्पिय आहे' अशी ज्याची संज्ञा (समजूत) असते, तो 'कप्पियसंज्ञी'; त्याचा भाव म्हणजे 'कप्पियसंज्ञिता'. इतर गोष्टी याच्या उलट समजून घ्याव्यात. या पाच पदांमध्ये 'य' काराचा लोप होतो; म्हणून "अलज्जितेमुळे आपत्तीत पडतो" इत्यादी प्रकारे संबंध जोडला पाहिजे. आणि हे हेतूच्या अर्थामध्ये पंचमी विभक्तीचे रूप आहे. जे स्मरण करते ती 'सती' (स्मृती); विसरणे म्हणजे 'संमोस' (भ्रम/स्मृतीभ्रंश). सतीचा संमोस म्हणजे 'सतिसंमोस' (स्मृतीभ्रंश); म्हणून 'सतिसंमोसा' (स्मृतीभ्रंशामुळे). हे हेतूच्या अर्थामध्ये तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. आता ती कारणे सविस्तर दाखवण्यासाठी "कथं" इत्यादी म्हटले आहे. ते नियमानुसार समजून घेतले पाहिजे. Ariṭṭho iti bhikkhu ariṭṭhabhikkhu, kaṇṭako iti sāmaṇero kaṇṭakasāmaṇero, vesāliyā jātā vesālikā, vajjīnaṃ puttā vajjiputtā, vesālikā ca te vajjiputtā cāti vesālikavajjiputtā, ariṭṭhabhikkhu ca kaṇṭakasāmaṇero ca vesālikavajjiputtā ca ariṭṭhabhikkhukaṇṭakasāmaṇeravesālikavajjiputtakā. Parūpahāro ca aññāṇañca kaṅkhāvitaraṇañca parūpahāraaññāṇakaṅkhāvitaraṇā. Ke te? Vādā. Te ādi yesaṃ teti parūpahāraaññāṇakaṅkhāvitaraṇādayo. Vadanti etehīti vādā, parūpahāraaññāṇakaṅkhāvitaraṇādayo vādā etesanti parū…pe… vādā. Ke te? Micchāvādino. Ariṭṭha…pe… puttā ca parūpahāra…pe… vādā ca mahāsaṅghikādayo ca sāsanapaccatthikā nāmāti samuccayadvandavasena yojanā kātabbā. Sesaṃ suviññeyyameva. अरिठ्ठ नावाचा भिक्खू म्हणजे 'अरिठ्ठभिक्खू', कण्टक नावाचा सामणेर म्हणजे 'कण्टकसामणेर', वेसालीमध्ये जन्मलेले ते 'वेसालिक', वज्जींचे पुत्र ते 'वज्जीपुत्त', जे वेसालिक आणि वज्जीपुत्त दोन्ही आहेत ते 'वेसालिकवज्जीपुत्त' होत. अरिठ्ठभिक्खू, कण्टकसामणेर आणि वेसालिकवज्जीपुत्त हे सर्व मिळून 'अरिठ्ठभिक्खू-कण्टकसामणेर-वेसालिकवज्जीपुत्तक' होत. 'परूपहारो' (दुसऱ्याकडून मिळवणे), 'अञ्ञाणं' (अज्ञान) आणि 'कङ्खावितरणं' (शंकेचे निरसन) हे एकत्र मिळून 'परूपहार-अञ्ञाण-कङ्खावितरण' होत. ते काय आहेत? ते 'वाद' (मतप्रवाह) आहेत. ज्यांच्या सुरुवातीला हे आहेत, ते 'परूपहार-अञ्ञाण-कङ्खावितरणादयो' (परूपहार-अज्ञान-कङ्खावितरण इत्यादी) होत. ज्यांच्याद्वारे बोलले जाते ते 'वाद' होत. हे परूपहार-अज्ञान-कङ्खावितरण इत्यादी वाद ज्यांचे आहेत, ते 'परूपहार...पे...वादा' होत. ते कोण आहेत? ते 'मिच्छावादी' (मिथ्यावादी) आहेत. 'अरिठ्ठ...पे...पुत्त' आणि 'परूपहार...पे...वाद' आणि महासंघिक इत्यादी हे 'शासनपच्चत्थिक' (शासनाचे विरोधी) आहेत, अशी समुच्चयद्वंद्व समासाच्या आधारे योजना (अर्थसंगती) करावी. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. Ānisaṃsakathā niṭṭhitā. आनिसंसकथा (फलाची चर्चा) समाप्त झाली. Iti vinayasaṅgahasaṃvaṇṇanābhūte vinayālaṅkāre अशा प्रकारे, विनयसंग्रह-अट्ठकथेचे स्पष्टीकरण असणाऱ्या 'विनयालंकार' नामक टीकेमध्ये, Pakiṇṇakavinicchayakathālaṅkāro nāma 'पकिण्णकविनिच्छयकथालंकार' नावाचा Catuttiṃsatimo paricchedo. चौतिसावा परिच्छेद समाप्त झाला. Nigamanakathāvaṇṇanā निगमनकथा-वण्णना (उपसंहार कथेचे स्पष्टीकरण) Nigamagāthāsu [Pg.429] paṭhamagāthāyaṃ saddhammaṭṭhitikāmena sāsanujjotakārinā parakkamabāhunā narindena ajjhesito so ahaṃ vinayasaṅgahaṃ akāsinti yojanā. निगमन गाथांपैकी पहिल्या गाथेमध्ये— सद्धम्माच्या चिरस्थायी अस्तित्वाची इच्छा करणाऱ्या आणि शासनाला (बुद्ध शासनाला) प्रकाशित करणाऱ्या 'परक्कमबाहु' नामक राजाने याचना केल्यामुळे, त्या मी (सारिपुत्त महाथेरांनी) 'विनयसंग्रह' रचला, अशी योजना (अर्थसंगती) आहे. Dutiyatatiyagāthāyaṃ teneva parakkamabāhunarindeneva kārite ramme ramaṇīye pāsādasatamaṇḍite pāsādānaṃ satena paṭimaṇḍite nānādumagaṇākiṇṇe bhāvanābhiratālaye bhāvanāya abhiratānaṃ bhikkhūnaṃ ālayabhūte sītalūdakasampanne jetavane jetavananāmake vihāre vasaṃ vasanto hutvā, atha vā vasaṃ vasanto sohaṃ so ahaṃ yogīnaṃ hitaṃ hitabhūtaṃ sāraṃ sāravantaṃ imaṃ īdisaṃ vinayasaṅgahaṃ akāsinti yojanā. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या गाथेमध्ये— त्याच परक्कमबाहु राजाने बांधलेल्या, सुंदर व रमणीय, शेकडो प्रासादांनी सुशोभित, विविध वृक्षसमूहांनी युक्त, भावनेमध्ये (ध्यानात) रममाण होणाऱ्या भिक्खूंचे निवासस्थान असलेल्या, शीतल जलाने संपन्न अशा 'जेतवन' नावाच्या विहारात राहत असताना; किंवा तेथे निवास करणाऱ्या त्या मी, योगी भिक्खूंच्या हितासाठी अत्यंत महत्त्वपूर्ण असलेला हा असा 'विनयसंग्रह' रचला, अशी योजना आहे. Sesagāthāsu iminā ganthakaraṇena yaṃ puññaṃ mayhaṃ siddhaṃ, aññaṃ ito ganthakaraṇato aññabhūtaṃ yaṃ puññaṃ mayā pasutaṃ hoti, etena puññakammena dutiye attasambhave tāvatiṃse pamodento sīlācāraguṇe rato pañcakāmesu alaggo devaputto hutvā paṭhamaṃ paṭhamabhūtaṃ phalaṃ sotāpattiphalaṃ patvāna antime attabhāvamhi lokaggapuggalaṃ nāthaṃ nāthabhūtaṃ sabbasattahite rataṃ metteyyaṃ metteyyanāmakaṃ munipuṅgavaṃ muniseṭṭhaṃ disvāna tassa dhīrassa saddhammadesanaṃ sutvā aggaṃ phalaṃ arahattaphalaṃ adhigantvā labhitvā jinasāsanaṃ sobheyyaṃ sobhāpeyyanti ayaṃ pākaṭayojanā. उर्वरित गाथांमध्ये— 'या ग्रंथाच्या रचनेमुळे मला जे पुण्य प्राप्त झाले आहे, आणि या ग्रंथरचनेव्यतिरिक्त इतर जे पुण्य मी संचित केले आहे, त्या पुण्यकर्माने मी माझ्या दुसऱ्या जन्मात तावतिंस देवलोकात पाच कामगुणांमध्ये रममाण न होता, शीलाचरण व गुणांमध्ये मग्न राहून, कामभोगांपासून अलिप्त असा देवपुत्र व्हावे; आणि तेथे प्रथम फल म्हणजेच सोतापत्ति-फल प्राप्त करून, अंतिम जन्मात जगातील सर्वश्रेष्ठ पुरुष, जगाचे त्राता, सर्व प्राण्यांच्या हितामध्ये मग्न असणाऱ्या 'मेत्तेय्य' (मैत्रेय) नावाच्या मुनिश्रेष्ठांचे दर्शन घेऊन, त्या धीर पुरुषाची सद्धम्मदेशना ऐकून, अग्र फल म्हणजेच अरहत्त-फल प्राप्त करून जिनशासनाला सुशोभित करावे'— अशी ही स्पष्ट योजना (अर्थसंगती) आहे. Etissāya pana yojanāya sati ācariyavarassa vacanaṃ na sampaṭicchanti paṇḍitā. Kathaṃ? Ettha hi ito dutiyabhave tāvatiṃsabhavane devaputto hutvā sotāpattiphalaṃ patvā antimabhave metteyyassa bhagavato dhammadesanaṃ sutvā arahattaphalaṃ labheyyanti ācariyassa patthanā, sā ayuttarūpā [Pg.430] hoti. Sotāpannassa hi sattabhavato uddhaṃ paṭisandhi natthi, tāvatiṃsānañca devānaṃ bhavasatenapi bhavasahassenapi bhavasatasahassenapi metteyyassa bhagavato uppajjanakālo appattabbo hoti. Athāpi vadeyya ‘‘antarā brahmaloke nibbattitvā metteyyassa bhagavato kāle manusso bhaveyyā’’ti, evampi na yujjati. Na hi brahmalokagatānaṃ ariyānaṃ puna kāmabhavūpapatti atthi. Vuttañhi abhidhamme yamakappakaraṇe (yama. 2.anusayayamaka. 312) ‘‘rūpadhātuyā cutassa kāmadhātuṃ upapajjantassa satteva anusayā anusentī’’ti. Athāpi vadeyya ‘‘brahmalokeyeva ṭhatvā aggaphalaṃ labheyyā’’ti, tathā ca ācariyassa vacane na dissati, ‘‘sobheyyaṃ jinasāsana’’nti vuttattā bhikkhubhūtattameva dissati. Na hi bhikkhubhūto sāsanaṃ sobhāpetuṃ sakkoti. Abhidhammatthavibhāvaniyañca – परंतु, अशी योजना केली असता विद्वान लोक श्रेष्ठ आचार्यांचे हे वचन स्वीकारत नाहीत. ते कसे? कारण येथे 'या जन्मानंतर दुसऱ्या जन्मात तावतिंस भवनात देवपुत्र होऊन, सोतापत्ति-फल प्राप्त करून, अंतिम जन्मात भगवान मेत्तेय्य यांच्याकडून धम्मदेशना ऐकून अरहत्त-फल प्राप्त करावे' ही जो आचार्यांची प्रार्थना (इच्छा) आहे, ती अयोग्य वाटते. कारण सोतापन्न व्यक्तीचा सातव्या जन्मानंतर पुन्हा जन्म होत नाही; आणि तावतिंस देवलोकातील देवांना शंहर, हजार किंवा लाखो जन्मांनंतरही भगवान मेत्तेय्य यांच्या उत्पत्तीचा काळ प्राप्त होणे कठीण असते. जर असे म्हटले की, 'मध्येच ब्रह्मलोकात जन्म घेऊन, भगवान मेत्तेय्य यांच्या काळात मनुष्य व्हावे', तरीही ते योग्य ठरत नाही. कारण ब्रह्मलोकात गेलेल्या आर्यांचा पुन्हा कामलोकात जन्म होत नाही. अभिधम्मातील यमक प्रकरणात म्हटलेच आहे की— 'रूपधातू मधून च्युत होऊन कामधातू मध्ये जन्म घेणाऱ्या प्राण्याला सातच अनुशय उरतात.' जर असे म्हटले की, 'ब्रह्मलोकातच राहून अग्र फल प्राप्त करावे', तरीही आचार्यांच्या वचनात तसे दिसत नाही; कारण 'मी जिनशासनाला सुशोभित करावे' असे म्हटल्यामुळे भिक्खू रूपच दिसून येते. ब्रह्मलोकातील देव भिक्खू होऊन शासनाला सुशोभित करू शकत नाही. आणि अभिधम्मत्थविभावनीमध्ये देखील— ‘‘Jotayantaṃ tadā tassa, sāsanaṃ suddhamānasaṃ; Passeyyaṃ sakkareyyañca, garuṃ me sārisambhava’’nti. – 'त्या वेळी शुद्ध मनाने त्यांच्या शासनाला प्रकाशित करणाऱ्या, माझे गुरु असणाऱ्या सारिपुत्तांचे (सारिसंभव) मी दर्शन घ्यावे आणि त्यांचा सत्कार करावा.' Bhikkhubhūtameva vuttaṃ. Athāpi vadeyya ‘‘antarā dīghāyuko bhummadevo hutvā tadā manusso bhaveyyā’’ti, evampi ekassa buddhassa sāvakabhūto ariyapuggalo puna aññassa buddhassa sāvako na bhaveyyāti, ācariyo pana sabbapariyattidharo anekaganthakārako anekesaṃ ganthakārakānaṃ therānaṃ ācariyapācariyabhūto, tena na kevalaṃ idheva imā gāthāyo ṭhapitā, atha kho sāratthadīpanīnāmikāya vinayaṭīkāya avasāne ca ṭhapitā, tasmā bhavitabbamettha kāraṇenāti vīmaṃsitabbametaṃ. हे भिक्खू रूपाविषयीच म्हटले आहे. जर असे म्हटले की, 'मध्येच दीर्घायुषी भुम्मदेव (पृथ्वीवरील देव) होऊन, नंतर मनुष्य व्हावे', तरीही एका बुद्धांचे श्रावक असणारे आर्यपुद्गल पुन्हा दुसऱ्या बुद्धांचे श्रावक होऊ शकत नाहीत. परंतु आचार्य हे सर्व परियत्तीचे ज्ञाते (सब्बपरियत्तिधरो), अनेक ग्रंथांचे रचयिता आणि अनेक ग्रंथकार थेरांचे आचार्य व परम-आचार्य होते. त्यामुळे त्यांनी केवळ येथेच या गाथा ठेवल्या नाहीत, तर 'सारत्थदीपनी' नावाच्या विनयटीकेच्या शेवटीही ठेवल्या आहेत. म्हणून, यामागे काहीतरी विशेष कारण असले पाहिजे, ज्याचा शोध घेतला पाहिजे. Atha vā iminā…pe… devaputto hutvā paṭhamaṃ tāva phalaṃ yathāvuttaṃ tāvatiṃse pamodanasīlācāraguṇe rataṃ [Pg.431] pañcakāmesu alaggabhāvasaṅkhātaṃ ānisaṃsaṃ patvāna antime attabhāvamhi…pe… sobheyyanti yojanā. Atha vā iminā…pe… pañcakāmesu alaggo hutvā antime attabhāvamhi…pe… saddhammadesanaṃ sutvā paṭhamaṃ phalaṃ sotāpattiphalaṃ patvā tato paraṃ aggaphalaṃ arahattaphalaṃ adhigantvā jinasāsanaṃ sobheyyanti yojanā. Yathā amhākaṃ bhagavato dhammacakkappavattanasuttantadhammadesanaṃ sutvā aññātakoṇḍaññatthero sotāpattiphalaṃ patvā pacchā arahattaphalaṃ adhigantvā jinasāsanaṃ sobhesi, evanti attho. Ito aññānipi nayāni yathā therassa vacanānukūlāni, tāni paṇḍitehi cintetabbāni. अथवा, 'या पुण्याच्या प्रभावाने...पे... देवपुत्र होऊन, आधी तावतिंस देवलोकात वर सांगितल्याप्रमाणे आनंद घेत, शीलाचरण व गुणांमध्ये मग्न राहून, पाच कामगुणांपासून अलिप्त राहणे रूपी आनिसंस (फायदा) प्राप्त करून, अंतिम जन्मात...पे... शासनाला सुशोभित करावे' अशी योजना करावी. अथवा, 'या पुण्याच्या प्रभावाने...पे... पाच कामगुणांपासून अलिप्त होऊन, अंतिम जन्मात...पे... सद्धर्मदेशना ऐकून, प्रथम फल म्हणजेच सोतापत्ति-फल प्राप्त करून, त्यानंतर अग्र फल म्हणजेच अरहत्त-फल प्राप्त करून जिनशासनाला सुशोभित करावे' अशी योजना करावी. ज्याप्रमाणे आपल्या भगवंतांची धम्मचक्कपवत्तन सुत्ताची धम्मदेशना ऐकून अञ्ञातकोण्डञ्ञ थेरांनी सोतापत्ति-फल प्राप्त केले आणि नंतर अरहत्त-फल प्राप्त करून जिनशासनाला सुशोभित केले, तसाच हा अर्थ समजावा. याव्यतिरिक्त इतरही अनेक मार्ग आहेत जे थेरांच्या वचनांशी सुसंगत आहेत, विद्वानांनी त्यांचा विचार करावा. Nigamanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā. निगमनकथा-वण्णना समाप्त झाली. Nigamanakathā निगमनकथा (उपसंहार कथा) 1. १. Jambudīpatale [Pg.432] ramme, marammavisaye sute; Tambadīparaṭṭhe ṭhitaṃ, puraṃ ratananāmakaṃ. रमणीय जम्बुद्विपावर, प्रसिद्ध मराम (म्यानमार) देशात, तम्बदीप राष्ट्रामध्ये 'रतन' नावाचे एक नगर वसलेले आहे. 2. २. Jinasāsanapajjotaṃ, anekaratanākaraṃ; Sādhujjanānamāvāsaṃ, soṇṇapāsādalaṅkataṃ. जे जिनशासनाचा प्रकाश देणारे, अनेक रत्नांची खाण असलेले, सज्जन लोकांचे निवासस्थान आणि सुवर्ण प्रासादांनी सुशोभित आहे. 3. ३. Tasmiṃ ratanapuramhi, rājānekaraṭṭhissaro; Sirīsudhammarājāti, mahāadhipatīti ca. त्या रतनपुरामध्ये, अनेक राष्ट्रांचे स्वामी असणारे 'सिरीसुधम्मराजा' आणि 'महाअधिपती' नावाचे, 4. ४. Evaṃnāmo mahātejo, rajjaṃ kāresi dhammato; Kārāpesi rājā maṇi-cūḷaṃ mahantacetiyaṃ. अशा नावाचे महातेजस्वी राजे धम्मपूर्वक राज्य करत होते. त्या राजांनी 'मणीचूळ' नावाचे एक मोठे चैत्य (स्तूपाचे) निर्माण करवले. 5. ५. Tassa kāle brahāraññe, tiriyo nāma pabbato; Pubbakāraññavāsīnaṃ, nivāso bhāvanāraho. त्यांच्या काळात, एका मोठ्या अरण्यात 'तिरिय' नावाचा पर्वत होता, जो प्राचीन काळापासून अरण्यवासी भिक्खूंचे निवासस्थान आणि भावनेसाठी (ध्यानासाठी) योग्य असा होता. 6. ६. Aṭṭhārasahi dosehi, mutto pañcaṅgupāgato; Araññalakkhaṇaṃ patto, baddhasīmāyalaṅkato. जो अठरा दोषांपासून मुक्त, पाच गुणांनी युक्त, अरण्याच्या लक्षणांनी संपन्न आणि बद्धसीमेने सुशोभित होता. 7. ७. Tasmiṃ pabbate vasanto, mahāthero supākaṭo; Tipeṭakālaṅkāroti, dvikkhattuṃ laddhalañchano. त्या पर्वतावर राहणारे, अत्यंत प्रसिद्ध असणारे आणि 'तिपिटकालंकार' अशी पदवी दोनदा प्राप्त केलेले महाथेर, 8. ८. Tebhātukanarindānaṃ, garubhūto supesalo; Kusalo pariyattimhi, paṭipattimhi kārako. जे तीन बंधू राजांचे पूजनीय गुरु होते, अत्यंत शीलवान, परियत्तीमध्ये (शास्त्रात) कुशल आणि प्रतिपत्तीचे (साधनेचे) आचरण करणारे होते. 9. ९. Sohaṃ lajjīpesalehi, bhikkhūhi abhiyācito; Sāsanassopakārāya, akāsiṃ sīlavaḍḍhanaṃ. त्या मी, लज्जी (पापभीरू) आणि शीलवान भिक्खूंनी याचना केल्यामुळे, शासनाच्या उपकारासाठी 'शीलवर्धन' नावाचा ग्रंथ रचला. 10. १०. Vinayālaṅkāraṃ nāma, lajjīnaṃ upakārakaṃ; Suṭṭhu vinayasaṅgaha-vaṇṇanaṃ sādhusevitaṃ. तसेच लज्जी भिक्खूंना उपकारक ठरणारी, सज्जनांनी सेविलेली आणि विनयसंग्रहाची उत्तम स्पष्टीकरण देणारी 'विनयालंकार' नावाची टीका रचली. 11. ११. Rūpachiddanāsakaṇṇe[Pg.433], sampatte jinasāsane; Chiddasuññasuññarūpe, kaliyugamhi āgate. रूप-छिद्र-नासा-कर्ण (वर्ष) प्राप्त झाल्यावर आणि छिद्र-शून्य-शून्य-रूप कलियुग आले असता, 12. १२. Niṭṭhāpitā ayaṃ ṭīkā, mayā sāsanakāraṇā; Dvīsu soṇṇavihāresu, dvikkhattuṃ laddhaketunā. दोन सुवर्ण विहारांमध्ये दोनदा ध्वज (सन्मान) प्राप्त करणाऱ्या माझ्याद्वारे, शासनाच्या कल्याणासाठी ही टीका पूर्ण केली गेली. 13. १३. Iminā puññakammena, aññena kusalena ca; Ito cutāhaṃ dutiye, attabhāvamhi āgate. या पुण्यकर्माने आणि इतर कुशल कर्माने, येथून च्युत (मृत्यू) झाल्यावर, जेव्हा माझा दुसरा जन्म येईल, 14. १४. Himavantapadesamhi, pabbate gandhamādane; Āsanne maṇiguhāya, mañjūsakadumassa ca. तेव्हा हिमवंत प्रदेशातील गंधमादन पर्वतावर, मणीगुहेजवळ आणि मंजूषक वृक्षाच्या समीप, 15. १५. Tasmiṃ hessaṃ bhummadevo, atidīghāyuko varo; Paññāvīriyasampanno, buddhasāsanamāmako. तेथे मी अत्यंत दीर्घायुषी, श्रेष्ठ, प्रज्ञा व वीर्याने संपन्न आणि बुद्धशासनाचा रक्षक असा भुम्मदेव (पृथ्वीवरील देव) होईन. 16. १६. Yāva tiṭṭhati sāsanaṃ, tāva cetiyavandanaṃ; Bodhipūjaṃ saṅghapūjaṃ, kareyyaṃ tuṭṭhamānaso. जोपर्यंत बुद्धशासन टिकून राहील, तोपर्यंत मी प्रसन्न चित्ताने चैत्यवंदन, बोधिपूजा आणि संघपूजा करत राहीन. 17. १७. Bhikkhūnaṃ paṭipannānaṃ, veyyāvaccaṃ kareyyahaṃ; Pariyattābhiyuttānaṃ, kaṅkhāvinodayeyyahaṃ. साधना करणाऱ्या भिक्खूंची मी सेवा (वेय्यावच्च) करेन आणि परियत्तीमध्ये (अभ्यासात) मग्न असणाऱ्यांच्या शंकांचे निरसन करेन. 18. १८. Sāsanaṃ paggaṇhantānaṃ, rājūnaṃ sahāyo assaṃ; Sāsanaṃ niggaṇhantānaṃ, vāretuṃ samattho assaṃ. शासनाचा स्वीकार करणाऱ्या राजांचा मी साहाय्यक होईन आणि शासनाचा छळ करणाऱ्यांना रोखण्यास मी समर्थ होईन. 19. १९. Sāsanantaradhāne tu, mañjūsaṃ rukkhamuttamaṃ; Nandamūlañca pabbhāraṃ, niccaṃ pūjaṃ kareyyahaṃ. परंतु जेव्हा शासनाचा अंत होईल, तेव्हा मी मंजूषक नावाच्या उत्तम वृक्षाची आणि नंदमूल गुहेची नेहमी पूजा करेन. 20. २०. Yadā tu paccekabuddhā, uppajjanti mahāyasā; Tadā tesaṃ niccakappaṃ, upaṭṭhānaṃ kareyyahaṃ. आणि जेव्हा महायशस्वी प्रत्येकबुद्ध उत्पन्न होतील, तेव्हा मी नेहमी त्यांची सेवा-उपस्थान करेन. 21. २१. Teneva attabhāvena, yāva buddhuppādā ahaṃ; Tiṭṭhanto buddhuppādamhi, manussesu bhavāmahaṃ. त्याच देव-जन्मात बुद्धांच्या उत्पत्तीपर्यंत राहून, बुद्धांच्या उत्पत्तीच्या काळात मी मनुष्यांमध्ये जन्म घेईन. 22. २२. Metteyyassa [Pg.434] bhagavato, pabbajitvāna sāsane; Tosayitvāna jinaṃ taṃ, labhe byākaraṇuttamaṃ. भगवान मेत्तेय्य यांच्या शासनात प्रव्रजित होऊन, त्या जिनांना (बुद्धांना) संतुष्ट करून मी श्रेष्ठ व्याकरणाचा (भविष्यवाणीचा) लाभ मिळवेन. 23. २३. Byākaraṇaṃ labhitvāna, pūretvā sabbapāramī; Anāgatamhi addhāne, buddho hessaṃ sadevaketi. ती भविष्यवाणी प्राप्त करून, सर्व पारमिता पूर्ण करून, भविष्यात मी देवलोकांसह संपूर्ण जगाचा बुद्ध होईन. Vinayālaṅkāraṭīkā samattā. विनयालंकार-टीका समाप्त झाली. | |||
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |